. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි

ปญฺจกนิปาต-อฏฺฐกถา

පංචක නිපාත අටුවාව

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

๑. เสขพลวคฺโค

1. සේඛබල වර්ගය

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑. ปญฺจกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม สตฺตนฺนํ เสขานํ พลานีติ เสขพลานิ. สทฺธาพลาทีสุ อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพลํ. อหิริเก น กมฺปตีติ หิรีพลํ. อโนตฺตปฺเป น กมฺปตีติ โอตฺตปฺปพลํ. โกสชฺเช น กมฺปตีติ วีริยพลํ. อวิชฺชาย น กมฺปตีติ ปญฺญาพลํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ สตฺตนฺนํ เสขานํ พลานิ, ตสฺมา.

1. පංචක නිපාතයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන්ගේ බලයන් (ශක්තීන්) 'සේඛබල' නම් වේ. ශ්‍රද්ධා බලය ආදියේදී අශ්‍රද්ධාව නමැති අකුසලය හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් එය 'ශ්‍රද්ධා බලය' යි. අහිරිකය (ලජ්ජා නැතිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'හිරි බලය' යි. අනොත්තප්පය (බිය නැතිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'ඔත්තප්ප බලය' යි. කුසීතකම (මැලිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'වීර්ය බලය' යි. අවිද්‍යාව හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'ප්‍රඥා බලය' යි. එබැවින්, යම් හෙයකින් මෙම පහ සේඛ පුද්ගලයන් හත් දෙනාගේ බලයන් වේ ද, එහෙයින් (සේඛබල නම් වේ).

๒. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

2. විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව

๒. ทุติเย กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, หิรียิตพฺพานิ กายทุจฺจริตาทีนิ หิรียติ ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปนิทฺเทเส เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปสฺส เหตุภูเตหิ โอตฺตปฺปติ ภายตีติ อตฺโถ.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කායදුච්චරිතේන' යනාදී තන්හි උපයෝග විභක්ති අර්ථයෙහි (කර්මකාරක අර්ථයෙහි) කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. ලජ්ජා විය යුතු වූ කාය දුශ්චරිතාදිය ගැන ලජ්ජා වෙයි, පිළිකුල් කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. ඔත්තප්ප නිර්දේශයෙහි හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. තැතිගැනීමට හේතු වූ කාය දුශ්චරිතාදිය නිසා තැතිගනියි, බිය වෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

อารทฺธวีริโยติ [Pg.2] ปคฺคหิตวีริโย อโนสกฺกิตมานโส. ปหานายาติ ปหานตฺถาย. อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อโนโรปิตธุโร อโนสกฺกิตวีริโย.

‘ආරද්ධවීරියෝ’ යනු මැනවින් දරා සිටින වීර්යය ඇති, පසු නොබසින මනසක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘පහානාය’ යනු ප්‍රහීණ කිරීම (අතහැරීම) පිණිස ය. ‘උපසම්පදාය’ යනු උපදවා ගැනීම (ප්‍රතිලාභය) පිණිස ය. ‘ථාමවා’ යනු වීර්යය නමැති ශක්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. ‘දළ්හපරක්කමෝ’ යනු ස්ථීර වූ උත්සාහයක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘අනික්ඛිත්තධුරෝ කුසලේසු ධම්මේසු’ යනු කුසල් දහම්හි අත් නොහළ වීර්යය ඇති, පසු නොබසින වීර්යයෙන් යුක්ත තැනැත්තා ය.

อุทยตฺถคามินิยาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยคามินิยา อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมงฺคิภูโต. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตาย ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ สา จ อภินิวิชฺฌนโต นิพฺเพธิกาติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ตตฺถ มคฺคปญฺญา สมุจฺเฉทวเสน อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกา, วิปสฺสนาปญฺญา ตทงฺควเสน นิพฺเพธิกา, มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต ตพฺพิปสฺสนา นิพฺเพธิกาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ อิธาปิ มคฺคปญฺญา สมฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินี นาม, วิปสฺสนาปญฺญา ตทงฺควเสน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ ทุกฺขกฺขยคามินี. ทุกฺขกฺขยคามินิยา วา มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภาย สํวตฺตนโตเปสา ทุกฺขกฺขยคามินีติ เวทิตพฺพา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจ พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ, ตถา ปญฺจเม.

‘උදයත්ථගාමිනියා’ යනු පංචස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් වූ (ප්‍රඥාවයි). ‘පඤ්ඤාය සමන්නාගතෝ’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. ‘අරියාය’ යනු විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් පිරිසිදු වූ (ප්‍රඥාවයි). ‘නිබ්බේධිකාය’ යනු කෙලෙසුන් විනිවිද යන බැවින් එය ‘නිබ්බේධිකා’ යැයි කියනු ලැබේ, එවැනි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යනු මෙහි අර්ථයයි. එහිදී මාර්ග ප්‍රඥාව සමුච්ඡේද වශයෙන් මින් පෙර නොවූ විරූ ලෙස ලෝභ ස්කන්ධය, දෝෂ ස්කන්ධය සහ මෝහ ස්කන්ධය විනිවිද යන බැවින් හා බිඳ දමන බැවින් ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ. විපස්සනා ප්‍රඥාව තදංග වශයෙන් විනිවිද යන බැවින් ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතු වන බැවින් එම විපස්සනා ප්‍රඥාව ‘නිබ්බේධිකා’ යැයි පැවසීම සුදුසු ය. ‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, මාර්ග ප්‍රඥාව නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා හේතුවෙන් වට්ට දුක්ඛය හා කෙලෙස් දුක්ඛය ක්ෂය කරමින් නිවනට පමුණුවන බැවින් ‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ නම් වේ. විපස්සනා ප්‍රඥාව ද තදංග වශයෙන් වට්ට දුක්ඛය හා කෙලෙස් දුක්ඛය ක්ෂය කරමින් පවතින බැවින් ‘දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් දුක් ක්ෂය කරන්නා වූ මාර්ග ප්‍රඥාව ලබා ගැනීම පිණිස පවතින බැවින් සෙසු විපස්සනා ප්‍රඥාව ද ‘දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ ලෙස දත යුතු ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පංච බලයන් (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) මිශ්‍රිතව දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය.

๖. สมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

6. සමාපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

๖. ฉฏฺเฐ อกุสลสฺส สมาปตฺตีติ อกุสลธมฺมสฺส สมาปชฺชนา, เตน สทฺธึ สมงฺคิภาโวติ อตฺโถ. ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐตีติ ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අකුසලස්ස සමාපත්ති’ යනු අකුසල් දහම්වලට පැමිණීම හෙවත් එයින් යුක්ත වීමයි. ‘පරියුට්ඨාය තිට්ඨති’ යනු මනස වෙළාගෙන (වසාගෙන) පවතී යනුයි.

๗. กามสุตฺตวณฺณนา

7. කාම සූත්‍ර වර්ණනාව

๗. สตฺตเม กาเมสุ ลฬิตาติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ ลฬิตา อภิรตา. อสิตพฺยาภงฺคินฺติ ติณลายนอสิตญฺเจว ติณวหนกาชญฺจ. กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโต. โอหายาติ ปหาย. อลํ [Pg.3] วจนายาติ ยุตฺตํ วจนาย. ลพฺภาติ สุลภา สกฺกา ลภิตุํ. หีนา กามาติ ปญฺจนฺนํ นีจกุลานํ กามา. มชฺฌิมา กามาติ มชฺฌิมสตฺตานํ กามา. ปณีตา กามาติ ราชราชมหามตฺตานํ กามา. กามาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺตีติ กามนวเสน กาเมตพฺพวเสน จ กามาอิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติ. วุทฺโธ โหตีติ มหลฺลโก โหติ. อลํปญฺโญติ ยุตฺตปญฺโญ. อตฺตคุตฺโตติ อตฺตนาว คุตฺโต รกฺขิโต, อตฺตานํ วา โคเปตุํ รกฺขิตุํ สมตฺโถ. นาลํ ปมาทายาติ น ยุตฺโต ปมชฺชิตุํ. สทฺธาย อกตํ โหตีติ ยํ สทฺธาย กุสเลสุ ธมฺเมสุ กาตุํ ยุตฺตํ, ตํ น กตํ โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนเปกฺโข ทานาหํ, ภิกฺขเว, ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ โหมีติ เอวํ สทฺธาทีหิ กาตพฺพํ กตฺวาว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต ตสฺมึ ปุคฺคเล อนเปกฺโข โหมีติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාමේසු ලළිතා’ යනු වස්තු කාමයන්හි හා කෙලෙස් කාමයන්හි ඇලී ගැලී විනෝද වන තැනැත්තෝ ය. ‘අසිතබ්‍යාභංගිං’ යනු තණ කපන දෑකැත්ත හා තණ රැගෙන යන වියගස (කද) ය. ‘කුලපුත්තෝ’ යනු ආචාරශීලී උසස් පුද්ගලයා ය. ‘ඕහාය’ යනු අතහැර දමා යන්නයි. ‘අලං වචනාය’ යනු කීමට සුදුසු ය යන්නයි. ‘ලබ්භා’ යනු පහසුවෙන් ලබා ගත හැකි ය යන්නයි. ‘හීනා කාමා’ යනු පහත් කුල පහක කාමයන් ය. ‘මජ්ඣිමා කාමා’ යනු මධ්‍යම සත්වයන්ගේ කාමයන් ය. ‘පණීතා කාමා’ යනු රජවරුන්ගේ හා රජ අමාත්‍යවරුන්ගේ කාමයන් ය. ‘කාමාත්වේව සංඛං ගච්ඡන්ති’ යනු කැමති වීමේ ස්වභාවය හා කැමති විය යුතු වස්තූන් යන අර්ථයන්ගෙන් ‘කාම’ යන සංඛ්‍යාවට (නාමයට) පැමිණෙති. ‘වුද්ධෝ හෝති’ යනු මහලු වූ තැනැත්තා ය. ‘අලංපඤ්ඤෝ’ යනු සුදුසු ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා ය. ‘අත්තගුත්තෝ’ යනු තමා විසින්ම ආරක්ෂා කරන ලද හෙවත් තමා ආරක්ෂා කර ගැනීමට සමත් තැනැත්තා ය. ‘නාලං පමාදාය’ යනු ප්‍රමාද වීම සුදුසු නැත යන්නයි. ‘සද්ධාය අකතං හෝති’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව කුසල් දහම්හි යමක් කළ යුතු ද එය නොකරන ලද්දක් වීමයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මහණෙනි, මම ඒ මහණා කෙරෙහි දැන් අපේක්ෂා රහිත වෙමි’ යනුවෙන් ශ්‍රද්ධාදියෙන් කළ යුතු දේ අවසන් කොට සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි දැන් මම අපේක්ෂාවෙන් තොර වෙමි (නිදහස් වෙමි) යන්න පෙන්වයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සෝවාන් මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

๘. จวนสุตฺตวณฺณนา

8. චවන සූත්‍ර වර්ණනාව

๘. อฏฺฐเม สทฺธมฺเมติ สาสนสทฺธมฺเม. อสฺสทฺโธติ โอกปฺปนสทฺธาย จ ปกฺขนฺทนสทฺธาย จาติ ทฺวีหิปิ สทฺธาหิ วิรหิโต. จวติ นปฺปติฏฺฐาตีติ อิมสฺมึ สาสเน คุเณหิ จวติ, ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อปฺปติฏฺฐานญฺจ ปติฏฺฐานญฺจ กถิตํ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සද්ධම්මේ’ යනු ශාසන සද්ධර්මයෙහි ය. ‘අස්සද්ධෝ’ යනු ඕකප්පන ශ්‍රද්ධාව හා පක්ඛන්දන ශ්‍රද්ධාව යන දෙවර්ගයෙන්ම තොර වූ තැනැත්තායි. ‘චවති නප්පතිට්ඨාති’ යනු මෙම ශාසනයෙහි ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහී යයි, පිහිටීමට නොහැකි වෙයි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ශාසනයෙහි පිහිටීමට නොහැකි වීම හා පිහිටිය හැකි වීම ගැන පවසන ලදී.

๙. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

9. ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

๙. นวเม นาสฺส คารโวติ อคารโว. นาสฺส ปติสฺโสติ อปฺปติสฺโส, อเชฏฺฐโก อนีจวุตฺติ. เสสเมตฺถ ปุริมสทิสเมว.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි ගෞරවයක් නැති බැවින් ‘අගාරව’ නම් වේ. කීකරුකමක් නැති බැවින් ‘අප්පතිස්ස’ නම් වේ, එනම් වැඩිහිටියන් නොසලකන යටහත් පැවැත්මක් නැති තැනැත්තා ය. මෙහි සෙසු කොටස් පෙර සූත්‍ර හා සමානයි.

๑๐. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

10. ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐. ทสเม อภพฺโพติ อภาชนํ. วุทฺธินฺติ วฑฺฒึ. วิรูฬฺหินฺติ วิรูฬฺหมูลตาย นิจฺจลภาวํ. เวปุลฺลนฺติ มหนฺตภาวํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘අභබ්බෝ’ යනු (ගුණධර්මයන්ට) නුසුදුසු තැනැත්තායි. ‘වුද්ධිං’ යනු ශීලයෙන් දියුණුවීමයි. ‘විරූළ්හිං’ යනු මාර්ගය නිසා මුල් බැසගත් බැවින් ඇති වන නොසැලෙන ස්වභාවයයි. ‘වේපුල්ලං’ යනු නිවනින් ලැබෙන මහත් බවයි. සෙසු සියලු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලි ය.

เสขพลวคฺโค ปฐโม.

පළමු සේඛබල වර්ගය නිම විය.

๒. พลวคฺโค

2. බල වර්ගය

๑. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

1. අනනුස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.4] ปฐเม ปุพฺพาหํ, ภิกฺขเว, อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสูติ อหํ, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ จตูสุ สจฺจธมฺเมสุ. อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺโต ปฏิชานามีติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กรเณน อภิชานิตฺวา โวสานปารมึ สพฺเพสํ กิจฺจานํ นิฏฺฐิตตฺตา กตกิจฺจภาวํ ปารํ ปตฺโต ปฏิชานามีติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียคุณํ ทสฺเสติ. ตถาคตสฺสาติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตสฺส. ตถาคตพลานีติ ยถา เตหิ คนฺตพฺพํ, ตเถว คตานิ ปวตฺตานิ ญาณพลานิ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ. สีหนาทนฺติ อภีตนาทํ. พฺรหฺมจกฺกนฺติ เสฏฺฐจกฺกํ. ปวตฺเตตีติ กเถติ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘මහණෙනි, මම පෙර නෑසූ විරූ ධර්මයන්හි’ යනු මහණෙනි, මා පෙර නෑසූ විරූ සිවුසච්ච ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘අභිඤ්ඤා වෝසාන පාරමිප්පත්තෝ පටිජානාමි’ යනු සිවුසච්චයෙහි මාර්ග හතරින් සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමෙන් උසස් ඥානයෙන් අවබෝධ කොට, සියලු කටයුතු අවසන් වූ බැවින් කෙළවරට (නිවනට) පැමිණි බවට මම ප්‍රතිඥා දෙමි (පිළිගනිමි) යනුවෙන් මහා බෝධි මණ්ඩපයෙහි තමන් වහන්සේ ලැබූ ගුණයන් පෙන්වයි. ‘තථාගතස්ස’ යනු කරුණු අටකින් තථාගත නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ය. ‘තථාගතබලානි’ යනු එම පෙර බුදුවරුන් විසින් යා යුතු වූ යම් සේ ද, එසේම පවත්වන්නා වූ ඥාන බලයන් ය. ‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයයි. ‘සීහනාදං’ යනු නිර්භීත නාදයයි. ‘බ්‍රහ්මචක්කං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ධර්ම චක්‍රයයි. ‘පවත්තේති’ යනු දේශනා කරයි (හොව පවත්වයි) යන්නයි.

๒. กูฏสุตฺตวณฺณนา

2. කූට සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๒. ทุติเย เสขพลานีติ เสขานํ ญาณพลานิ. อคฺคนฺติ อุตฺตมํ. เสสพลานิ โคปานสิโย กูฏํ วิย สงฺคณฺหาตีติ สงฺคาหิกํ. ตาเนว พลานิ สํหตานิ กโรตีติ สงฺฆาตนิยํ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සේඛබලානි’ යනු සේඛයන්ගේ ඥාන බලයන් ය. ‘අග්ගං’ යනු උතුම් ය. නිවසක මුදුන් යට ලීය (කූටය) විසින් පරාලයන් එක් කොට දරන්නාක් මෙන් සෙසු බලයන් එක් කොට දරන බැවින් ‘සංගාහික’ නම් වේ. එම සෙසු බලයන්ම ඒකරාශී කරන බැවින් ‘සංඝාතනීය’ නම් වේ.

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (සංක්ෂිප්ත සූත්‍රයෙහි විවරණය).

๑๓. ตติเย ตตฺถ มุฏฺฐสฺสจฺเจ น กมฺปตีติ สติพลํ. อุทฺธจฺเจ น กมฺปตีติ สมาธิพลํ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'මුට්ඨසච්ච' හෙවත් මුළා වූ සිහිය නමැති අකුසලය නිසා කම්පා නොවන බැවින් එය 'සති බලය' (සිහිය නමැති බලය) නම් වේ. 'උද්ධච්ච' හෙවත් නොසන්සුන් බව නිසා කම්පා නොවන බැවින් එය 'සමාධි බලය' නම් වේ.

๔. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

4. විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව (විස්තාරිත සූත්‍රයෙහි විවරණය).

๑๔. จตุตฺเถ สติเนปกฺเกนาติ เอตฺถ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, สา สติยา อุปการกภาเวน คหิตา.

14. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'සතිනේපක්කේන' යන්නෙහි 'නේපක්කය' යනු ප්‍රඥාවට නමකි. එම ප්‍රඥාව සිහියට උපකාරක වන බැවින් මෙහිදී (සිහිය සමඟ) ගන්නා ලදී.

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

5. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව (දැක්විය යුතු බල පිළිබඳ සූත්‍රයෙහි විවරණය).

๑๕. ปญฺจเม สวิสยสฺมึเยว โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพนฺติอาทิมาห. ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา, ราชาติ ราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ วีถึ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร [Pg.5] ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. ทุติยตติยจตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโร, อิมสฺมึ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ, เอวเมวํ สทฺธาปญฺจเมสุ พเลสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถึ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธาพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหลกฺขณํ วีริยพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สติพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานวิโมกฺเข ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธิพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว เคเห วิจาเรติ, เอวเมว อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญาพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺตีติ เอวมิธ ปญฺจ พลานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว. เอวํ ปุริมวคฺเค จ อิธ จ อฏฺฐสุ สุตฺเตสุ เสขพลาเนว กถิตานิ. กรณฺฑโกลวาสี มหาทตฺตตฺเถโร ปนาห – ‘‘เหฏฺฐา จตูสุ สุตฺเตสุ เสขพลานิ กถิตานิ, อุปริ จตูสุ อเสขพลานี’’ติ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි, තමන්ගේම විෂයය වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි (බලයන් පවතින ආකාරය) විශේෂයෙන් දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, ශ්‍රද්ධා බලය කොතැනක දැක්විය යුතුද?" යනාදිය වදාළ සේක. එය මෙසේ පැහැදිලි කරමි: සිටු පුත්‍රයන් හතර දෙනෙකු සහ රජු යන පස් දෙනා මිතුරන්ව "අපි සැණකෙළි පවත්වමු" යයි තීරණය කර වීදියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසට ගිය විට අනෙක් සිව්දෙනා නිහඬව සිටිති. නිවෙස් හිමියා පමණක් "මොවුන්ට කැවිලි, බොජුන්, සුවඳ මල් හා ආභරණ ආදිය දෙන්න" යයි නිවසෙහි කටයුතු සම්පාදනය කරයි. දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සිටු පුත්‍රයන්ගේ නිවෙස්වලට ගිය විටද සෙසු මිතුරන් නිහඬව සිටින අතර නිවෙස් හිමියා පමණක් විධානයන් කරයි. අවසානයේ රජුගේ නිවසට ගිය විට, රජු සෑම තැනකම අධිපතියා වුවද, ඒ සැණකෙළි අවස්ථාවේදී තමාගේම නිවසේ සිට "මොවුන්ට ආහාර පාන, සුවඳ විලවුන් හා ආභරණ දෙන්න" යයි විධානය කරයි. එමෙන්ම, ශ්‍රද්ධාව පස්වැන්න කොට ඇති මේ බල පහ, මිතුරන් පස්දෙනා එක්ව වීදියට බසින්නාක් මෙන් එකම අරමුණක උපදින මුත්, පළමු සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී සෙසු පිරිස නිහඬව සිටින්නාක් මෙන්, සෝතාපත්ති අංගයන්ට පැමිණි විට අධිමොක්ඛ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) ලක්ෂණය ඇති 'ශ්‍රද්ධා බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ. සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. දෙවන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, සම්‍යක් ප්‍රධානයන්ට පැමිණි විට ප්‍රග්‍රහ (වීර්යය වඩා ගැනීම) ලක්ෂණය ඇති 'වීර්ය බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. තෙවන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි විට උපට්ඨාන (අරමුණෙහි පිහිටීම) ලක්ෂණය ඇති 'සති බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. සිව්වන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, ධ්‍යාන හා විමෝක්ෂයන්ට පැමිණි විට අවික්ඛේප (නොවිසිරුණු බව) ලක්ෂණය ඇති 'සමාධි බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. අවසානයේ රජුගේ නිවසට ගිය විට මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නා කල්හි ප්‍රජානන (මැනවින් දැනගැනීමේ) ලක්ෂණය ඇති 'ප්‍රඥා බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. මෙසේ මෙම පස්වන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර වූ බල පහක් ගැන වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙසේ පෙර වර්‍ගයෙහි සහ මෙහි සූත්‍ර අටක 'සේඛ බලයන්' ම වදාරන ලදී. කරණ්ඩකෝලවාසී මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ "පහළ සූත්‍ර හතරක සේඛ බලයන් ද, ඉහළ සූත්‍ර හතරක අසේඛ බලයන් ද වදාරන ලදී" යනුවෙනි.

๗. ปฐมหิตสุตฺตวณฺณนา

7. ප්‍රථම හිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

๑๗. สตฺตเม สีลาทโย มิสฺสกาว กถิตา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติเยว. วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ โลกิยเมว.

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි සීලාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව ම වදාරන ලදී. 'විමුක්ති' යනු අරිහත් ඵල විමුක්තිය ම ය. 'විමුක්තිඥානදර්ශනය' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි; එය ලෞකික ම වේ.

๘-๑๐. ทุติยหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. ද්විතීය හිත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

๑๘-๒๐. อฏฺฐเม [Pg.6] ทุสฺสีโล พหุสฺสุโต กถิโต, นวเม อปฺปสฺสุโต ทุสฺสีโล, ทสเม พหุสฺสุโต ขีณาสโวติ.

18-20. අටවන සූත්‍රයෙහි දුශ්ශීල වූ බහුශ්‍රැතයා ගැන ද, නවවන සූත්‍රයෙහි අල්පශ්‍රැත දුශ්ශීලයා ගැන ද, දසවන සූත්‍රයෙහි බහුශ්‍රැත ක්ෂීණාශ්‍රවයා (රහතන් වහන්සේ) ගැන ද වදාරන ලදී.

พลวคฺโค ทุติโย.

දෙවන බල වර්ගය නිමවිය.

๓. ปญฺจงฺคิกวคฺโค

3. පඤ්චංගික වර්ගය.

๑. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

1. ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อสภาควุตฺติโกติ อสภาคาย วิสทิสาย ชีวิตวุตฺติยา สมนฺนาคโต. อาภิสมาจาริกํ ธมฺมนฺติ อุตฺตมสมาจารภูตํ วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลํ. เสขํ ธมฺมนฺติ เสขปณฺณตฺติสีลํ. สีลานีติ จตฺตาริ มหาสีลานิ. สมฺมาทิฏฺฐินฺติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ. สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธิญฺเจว ผลสมาธิญฺจ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลาทีนิ มิสฺสกานิ กถิตานิ.

21. තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසභාගවුත්තිකො' යනු (ශාසනයට) නොගැලපෙන, අසමාන ජීවන පැවැත්මකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. 'ආභිසමාචාරික ධර්මය' යනු උතුම් හැසිරීම් ස්වභාවය වූ, වත් පිළිවෙත් වශයෙන් පණවන ලද සීලයයි. 'සේඛ ධර්මය' යනු සේඛ පුද්ගලයන් සඳහා පණවන ලද සීලයයි. 'සීලානි' යනු මහා සීල සතරයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'සම්මා සමාධි' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධියයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සීලාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

๒. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

2. ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๒. ทุติเย สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม ปน ตโยปิ ขนฺธา มิสฺสกาว กถิตาติ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සීලක්ඛන්ධ' යනු සීල සමූහයයි. සෙසු (සමාධි හා ප්‍රඥා ස්කන්ධ) පද දෙකෙහිද අර්ථ ක්‍රමය මෙසේමය. මේ ස්කන්ධ තුනම මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

๓. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

3. උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓. ตติเย น จ ปภสฺสรนฺติ น จ ปภาวนฺตํ. ปภงฺคุ จาติ ปภิชฺชนสภาวํ. อโยติ กาฬโลหํ. โลหนฺติ ฐเปตฺวา อิธ วุตฺตานิ จตฺตาริ อวเสสํ โลหํ. สชฺฌนฺติ รชตํ. จิตฺตสฺสาติ จาตุภูมกกุสลจิตฺตสฺส. เตภูมกสฺส ตาว อุปกฺกิเลสา โหนฺตุ, โลกุตฺตรสฺส กถํ โหนฺตีติ? อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน. ยทคฺเคน หิ อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, ตทคฺเคเนว เต โลกิยสฺสปิ โลกุตฺตรสฺสปิ อุปกฺกิเลสา นาม โหนฺติ. ปภงฺคุ จาติ อารมฺมเณ จุณฺณวิจุณฺณภาวูปคมเนน ภิชฺชนสภาวํ. สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยายาติ อาสวานํ ขยสงฺขาตสฺส อรหตฺตสฺส อตฺถาย เหตุนา การเณน สมาธิยติ. เอตฺตาวตา [Pg.7] จิตฺตํ วิโสเธตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐิตํ ขีณาสวํ ทสฺเสติ. อิทานิสฺส อภิญฺญาปฏิเวธํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'න ච පභස්සරං' යනු දීප්තියක් නොමැති බවයි. 'පභංගු ච' යනු බිඳී යන ස්වභාවයයි. 'අයෝ' යනු කළු යකඩයි. 'ලෝහං' යනු මෙහි දක්වා ඇති (යකඩ, රන්, රිදී, මුතු) හතර හැර සෙසු ලෝහ වර්ගයි. 'සජ්ඣං' යනු රිදී ය. 'චිත්තස්ස' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතේ ය. කාම-රූප-අරූප යන භූමි තුනෙහි සිතට උපක්ලේශ ඇතිවන්නාක් මෙන්, ලෝකෝත්තර සිතට උපක්ලේශ ඇතිවන්නේ කෙසේද? (පිළිතුර:) ලෝකෝත්තර සිත උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙනි. යම් හේතුවක් නිසා ලෝකෝත්තර සිත උපදින්නට ඉඩ නොදෙන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එම කාමච්ඡන්ද ආදී ධර්මයන් ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සිතේ ද උපක්ලේශ නම් වේ. 'පභංගු ච' යනු අරමුණෙහි කුඩු පට්ටම් වී විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. 'සම්මා සමාධියති ආසවානං ක්ෂයාය' යනු ආසවයන් ක්ෂය කරන අර්හත් ඵලය පිණිස නිසි හේතු සහිතව සිත සමාධිගත වීමයි. මෙපමණකින් සිත පිරිසිදු කර අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දක්වයි. දැන් උන්වහන්සේගේ අභිඥා ප්‍රතිවේධය දක්වමින් 'යස්ස යස්ස ච' යනාදිය වදාළහ. එය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

๔. ทุสฺสีลสุตฺตวณฺณนา

4. දුශ්ශීල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๔. จตุตฺเถ หตูปนิโสติ หตอุปนิสฺสโย หตการโณ. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ นามรูปปริจฺเฉทญาณํ อาทึ กตฺวา ตรุณวิปสฺสนา. นิพฺพิทาวิราโคติ นิพฺพิทา จ วิราโค จ. ตตฺถ นิพฺพิทา พลววิปสฺสนา, วิราโค มคฺโค. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ ผลวิมุตฺติ จ ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'හතූපනිසෝ' යනු විනාශ වූ උපනිශ්‍රය (බලවත් හේතු) ඇති බවයි. 'යථාභූත ඥානදර්ශනය' යනු නාමරූප පරිච්ඡේද ඥානය පටන් ගත් තරුණ විදර්ශනාවයි. 'නිබ්බිදා විරාගෝ' යනු කලකිරීම සහ නොඇලීමයි. එහි 'නිබ්බිදා' යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, 'විරාග' යනු මාර්ගයයි. 'විමුක්ති ඥානදර්ශනය' යනු ඵල විමුක්තිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

๕. อนุคฺคหิตสุตฺตวณฺณนา

5. අනුග්ගහිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐีติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ. เจโตวิมุตฺติผลาติอาทีสุ เจโตวิมุตฺตีติ มคฺคผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลญาณํ. สีลานุคฺคหิตาติ สีเลน อนุคฺคหิตา อนุรกฺขิตา. สุตานุคฺคหิตาติ พาหุสจฺเจน อนุคฺคหิตา. สากจฺฉานุคฺคหิตาติ ธมฺมสากจฺฉาย อนุคฺคหิตา. สมถานุคฺคหิตาติ จิตฺเตกคฺคตาย อนุคฺคหิตา.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'චේතෝවිමුක්තිඵලා' යනාදියෙහි 'චේතෝවිමුක්ති' යනු මාර්ග ඵල සමාධියයි. 'ප්‍රඥා විමුක්ති' යනු ඵල ඥානයයි. 'සීලානුග්ගහිතා' යනු සීලයෙන් පෝෂණය වූ හෙවත් ආරක්ෂා වූ බවයි. 'සුතානුග්ගහිතා' යනු බහුශ්‍රැතභාවයෙන් පෝෂණය වූ බවයි. 'සාකච්ඡානුග්ගහිතා' යනු ධර්ම සාකච්ඡාවෙන් පෝෂණය වූ බවයි. 'සමථානුග්ගහිතා' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයෙන් පෝෂණය වූ බවයි.

อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ มธุรมฺพพีชํ โรเปตฺวา สมนฺตา มริยาทํ พนฺธิตฺวา กาลานุกาลํ อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา กาลานุกาลํ มูลานิ โสเธตฺวา กาลานุกาลํ ปติตปาณเก หาเรตฺวา กาลานุกาลํ มกฺกฏชาลํ ลุญฺจิตฺวา อมฺพํ ปฏิชคฺคนฺโต ปุริโส ทสฺเสตพฺโพ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มธุรมฺพพีชโรปนํ วิย วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ทฏฺฐพฺพา, มริยาทพนฺธนํ วิย สีเลน อนุคฺคณฺหนํ, อุทกาเสจนํ วิย สุเตน อนุคฺคณฺหนํ, มูลปริโสธนํ วิย สากจฺฉาย อนุคฺคณฺหนํ, ปาณกหรณํ วิย ฌานวิปสฺสนาปาริปนฺถิกโสธนวเสน สมถานุคฺคณฺหนํ, มกฺกฏชาลลุญฺจนํ วิย พลววิปสฺสนานุคฺคณฺหนํ, เอวํ อนุคฺคหิตสฺส รุกฺขสฺส ขิปฺปเมว วฑฺฒิตฺวา ผลปฺปทานํ วิย อิเมหิ สีลาทีหิ อนุคฺคหิตาย มูลสมฺมาทิฏฺฐิยา ขิปฺปเมว มคฺควเสน วฑฺฒิตฺวา เจโตวิมุตฺติปญฺญาวิมุตฺติผลปฺปทานํ เวทิตพฺพํ.

තවද, මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා, මධුර වූ අඹ බීජයක් රෝපණය කර, අවට වැටකඩොලු (සීමා බන්ධානය) බැඳ, කලින් කලට ජලය ඉස, කලින් කලට මුල් පිරිසිදු කර, කලින් කලට පතිත වූ පණුවන් ඉවත් කර, කලින් කලට මකුළු දැල් ඉවත් කර, අඹ ගස රැකබලා ගන්නා පුරුෂයෙකු නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. එහිදී ඒ පුරුෂයා මධුර වූ අඹ බීජය රෝපණය කිරීම හා සමානව විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය දත යුතුය. වැටකඩොලු බැඳීම මෙන් සීලයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, පැන් ඉසීම මෙන් ශ්‍රැතයෙන් (ධර්ම ශ්‍රවණයෙන්) අනුග්‍රහ කිරීම ද, මුල් පිරිසිදු කිරීම මෙන් ධර්ම සාකච්ඡාවෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, පණුවන් ඉවත් කිරීම මෙන් ධ්‍යාන හා විදර්ශනාවන්ට බාධා පමුණුවන නීවරණ ධර්මයන් බැහැර කිරීමේ වසයෙන් සමථයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, මකුළු දැල් ඉවත් කිරීම මෙන් බලවත් විදර්ශනාවෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද දත යුතුය. මෙසේ අනුග්‍රහ කරන ලද වෘක්ෂය වහා වැඩී ඵල ලබා දෙන්නාක් මෙන්, සීලාදී ධර්මයන්ගෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද මූලික සම්මා දිට්ඨිය වහා මාර්ග වසයෙන් වැඩී චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය නම් වූ ඵලය ලබා දෙන බව දත යුතුය.

๖. วิมุตฺตายตนสุตฺตวณฺณนา

6. විමුක්තායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.8] วิมุตฺตายตนานีติ วิมุจฺจนการณานิ. ยตฺถาติ เยสุ วิมุตฺตายตเนสุ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสตีติ จตุสจฺจธมฺมํ เทเสติ. อตฺถปฏิสํเวทิโนติ ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺส. ธมฺมปฏิสํเวทิโนติ ปาฬึ ชานนฺตสฺส. ปาโมชฺชนฺติ ตรุณปีติ. ปีตีติ ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีติ. กาโยติ นามกาโย. ปสฺสมฺภตีติ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สุขํ เวเทตีติ สุขํ ปฏิลภติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อรหตฺตผลสมาธินา สมาธิยติ. อยญฺหิ ตํ ธมฺมํ สุณนฺโต อาคตาคตฏฺฐาเน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลานิ ชานาติ, ตสฺส เอวํ ชานโต ปีติ อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺสา ปีติยา อนฺตรา โอสกฺกิตุํ น เทนฺโต อุปจารกมฺมฏฺฐานิโก หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – สมาธินิมิตฺตนฺติ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตโร สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตํ. สุคฺคหิตํ โหตีติอาทิสุ อาจริยสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺเตน สุฏฺฐุ คหิตํ โหติ สุฏฺฐุ มนสิกตํ สุฏฺฐุ อุปธาริตํ. สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญายาติ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปจฺจกฺขํ กตํ. ตสฺมึ ธมฺเมติ ตสฺมึ กมฺมฏฺฐานปาฬิธมฺเม. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจปิ วิมุตฺตายตนานิ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตานีติ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'විමුක්තායතනානි' යනු විමුක්තිය ලැබීමේ හේතූන් ය. 'යත්ථ' යනු යම් විමුක්තායතනයන්හි ද යන්නයි. 'සත්ථා ධම්මං දේසේති' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ සතර සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරන සේක යන්නයි. 'අත්ථපටිසංවේදිනෝ' යනු පාලි අර්ථය දන්නා තැනැත්තාට ය. 'ධම්මපටිසංවේදිනෝ' යනු පාලි පෙළ දන්නා තැනැත්තාට ය. 'පාමොජ්ජං' යනු තරුණ ප්‍රීතියයි. 'පීති' යනු සතුටු ස්වභාවයෙන් යුත් බලවත් ප්‍රීතියයි. 'කායෝ' යනු නාම කයයි. 'පස්සම්භති' යනු සංසිඳෙයි. 'සුඛං වේදේති' යනු සැපයක් ලබයි. 'චිත්තං සමාධියති' යනු අර්හත් ඵල සමාධියෙන් සමාධිගත වෙයි. එසේම ඒ ධර්මය අසන මෙම භික්ෂුව ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් දැනගනියි. එසේ දැනගන්නා ඔහුට ප්‍රීතිය උපදියි. ඔහු ඒ ප්‍රීතිය අතරතුර පිරිහීමට ඉඩ නොදී, උපචාර කර්මස්ථාන ඇත්තෙකු වී විදර්ශනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. එය අරමුණු කොට 'සිත සමාධිගත වෙයි' යැයි පවසන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂය නම්: 'සමාධිනිමිත්තං' යනු තිස් අට වැදෑරුම් අරමුණු අතරින් යම් කිසි සමාධියක්ම සමාධි නිමිත්ත නම් වේ. 'සුග්ගහිතං හෝති' යනාදියෙහි, ගුරුවරයා වෙතින් කර්මස්ථාන උගන්නා තැනැත්තා විසින් මැනවින් ගන්නා ලද, මැනවින් මනසිකාර කරන ලද, මැනවින් ධාරණය කරන ලද බව අදහස් වේ. 'සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායා' යනු ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද බවයි. 'තස්මිං ධම්මේ' යනු ඒ කර්මස්ථාන පාලි ධර්මයෙහි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි විමුක්තායතන පහම අර්හත් ඵලයට පමුණුවා වදාරන ලදී.

๗. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

7. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๗. สตฺตเม อปฺปมาณนฺติ ปมาณกรธมฺมรหิตํ โลกุตฺตรํ. นิปกา ปติสฺสตาติ เนปกฺเกน จ สติยา จ สมนฺนาคตา หุตฺวา. ปญฺจ ญาณานีติ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ. ปจฺจตฺตญฺเญว อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺตนิเยว อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจวาติอาทีสุ อรหตฺตผลสมาธิ อธิปฺเปโต. มคฺคสมาธีติปิ วทนฺติเยว. โส หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข, ปุริโม ปุริโม ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส สมาธิสุขสฺส ปจฺจยตฺตา อายตึ สุขวิปาโก, กิเลเสหิ อารกตฺตา อริโย, กามามิสวฏฺฏามิสโลกามิสานํ อภาวา นิรามิโส. พุทฺธาทีหิ มหาปุริเสหิ เสวิตตฺตา อกาปุริสเสวิโต. องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสทรถสนฺตตาย จ สนฺโต, อตปฺปนิยฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. ปฏิปฺปสฺสทฺธํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ หิ อิทํ อตฺถโต เอกํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน [Pg.9] วา อรหตา ลทฺธตฺตาปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ, เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวเมว วา อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. อปฺปคุณสาสวสมาธิ วิย สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน จิตฺเตน ปจฺจนีกธมฺเม นิคฺคยฺห กิเลเส วาเรตฺวา อนธิคตตฺตา น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. ตํ สมาธึ สมาปชฺชนฺโต ตโต วา วุฏฺฐหนฺโต สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา สโตว สมาปชฺชติ, สโตว วุฏฺฐหติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน วา สโต สมาปชฺชติ, สโต วุฏฺฐหติ. ตสฺมา ยเทตฺถ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก จา’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขมานสฺส ปจฺจตฺตํเยว อปรปฺปจฺจยญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เอกํ ญาณํ. เอเสว นโย เสเสสุ. เอวํ อิมานิ ปญฺจ ญาณานิ ปจฺจตฺตญฺเญว อุปฺปชฺชนฺตีติ.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අප්පමාණං' යනු ප්‍රමාණයන් කරන්නා වූ කෙලෙස් රහිත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. 'නිපකා පටිස්සතා' යනු කෙලෙස් තවන ප්‍රඥාවෙන් හා ස්මෘතියෙන් යුක්තව යන්නයි. 'පඤ්ච ඥාණානි' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥාන පහකි. 'පච්චත්තඤ්ඤේව උප්පජ්ජන්ති' යනු තමා තුළම උපදියි යන්නයි. 'අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛෝ චේවා' යනාදියෙහි අර්හත් ඵල සමාධිය අදහස් කෙරේ. මාර්ග සමාධිය යැයි ද පවසති. එය ඒ ඒ සමාපන්න මොහොතෙහි සැපදායක බැවින් 'පච්චුප්පන්න සුඛ' නම් වේ. පෙර පෙර සමාධි සැපය පසු පසු සමාධි සැපයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් මතු සැප විපාක දෙයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'ආර්ය' නම් වේ. කාමාමිස, වට්ටාමිස, ලෝකාමිසයන්ගේ අභාවය නිසා 'නිරාමිස' නම් වේ. බුද්ධාදී මහා පුරුෂයන් විසින් සේවනය කළ බැවින් 'මහාපුරුෂ සේවිත' නම් වේ. අංගයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද, අරමුණෙහි සංසිඳීමෙන් ද, සියලු කෙලෙස් දාහයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද 'සන්ත' (ශාන්ත) නම් වේ. නොපිරිහෙන අර්ථයෙන් 'පණීත' නම් වේ. කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ලත් බැවින් හෝ කෙලෙස් සංසිඳුණු ස්වභාවයට පැමිණි බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ' නම් වේ. 'පටිප්පස්සද්ධ' සහ 'පටිප්පස්සද්ධි' යන වචන දෙකම අර්ථයෙන් සමාන වේ. නොහොත් සංසිඳුණු කෙලෙස් ඇති රහතන් වහන්සේ විසින් ලබන ලද බැවින් ද 'පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ' නම් වේ. ඒකෝදිභාවය (සිතේ ඒකාග්‍රතාවය) ලැබූ බැවින් හෝ ඒකෝදිභාවයට පත් වූ බැවින් 'ඒකෝදිභාවාධිගත' නම් වේ. පුහුණු නොකළ සාසව සමාධිය මෙන් නොව, සසංඛාරිකව ප්‍රයෝගයක් යොදා නීවරණ ධර්මයන් මර්දනය කොට කෙලෙස් වළක්වා නොලත් බැවින්, මෙය 'නසසංඛාරනිග්ගය්හවාරිත' නම් වේ. ඒ සමාධියට සමවදින විට හෝ එයින් නැගී සිටින විට ස්මෘතියේ පැතිරීම නිසා සිහියෙන්ම සමවදියි, සිහියෙන්ම නැගී සිටියි. නොහොත් නියම කරගත් කාලය අනුව සිහියෙන් යුතුව සමවදියි, සිහියෙන් යුතුව නැගී සිටියි. එබැවින් යමෙක් 'මෙම සමාධිය වර්තමානයෙහි සැපවත් ය, මතු සැප විපාක දෙන්නේය' යැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි ද, ඔහුට තමා තුළම අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින යම් ඥානයක් උපදී ද, එය පළමු ඥානයයි. සෙසු ඥානයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙම ඥාන පහ තමා තුළම උපදියි.

๘. ปญฺจงฺคิกสุตฺตวณฺณนา

8. පඤ්චංගික සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๘. อฏฺฐเม อริยสฺสาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนกิเลเสหิ อารกา ฐิตสฺส. ภาวนํ เทเสสฺสามีติ พฺรูหนํ วฑฺฒนํ ปกาสยิสฺสามิ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ กรชกายํ. อภิสนฺเทตีติ เตเมติ สฺเนเหติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขํ กโรติ. ปริสนฺเทตีติ สมนฺตโต สนฺเทติ. ปริปูเรตีติ วายุนา ภสฺตํ วิย ปูเรติ. ปริปฺผรตีติ สมนฺตโต ผุสติ. สพฺพาวโต กายสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺส กิญฺจิ อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเน ฉวิมํสโลหิตานุคตํ อณุมตฺตมฺปิ ฐานํ ปฐมชฺฌานสุเขน อผุฏํ นาม น โหติ.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අරියස්ස' යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇතිව දුරින් සිටිනා තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'භාවනං දස්සෙස්සාමි' යනු දියුණු කිරීම, වැඩීම ප්‍රකාශ කරමි යන්නයි. 'ඉමමේව කායං' යනු මෙම කරජ කායයි. 'අභිසන්දේති' යනු තෙත් කරයි, පිනවයි, සෑම තැනම පවතින ප්‍රීති සැපය ඇති කරයි. 'පරිසන්දේති' යනු අවටින් ගලා යෑමට සලස්වයි. 'පරිපූරේති' යනු සුළඟින් මල්ලක් පුරවන්නාක් මෙන් පුරවයි. 'පරිප්ඵරති' යනු හාත්පස ස්පර්ශ කරයි. 'සබ්බාවතෝ කායස්ස' යනු ඒ භික්ෂුවගේ සියලු කොටස්වලින් යුත් කයෙහි, යම්කිසි උපාදින්නක සන්තතිය පවතින තැනක, සම්, මස්, ලේ අනුව ගිය අංශු මාත්‍ර වූ ද ස්ථානයක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සැපයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දේ නම් නැත.

ทกฺโขติ เฉโก ปฏิพโล นฺหานียจุณฺณานิ กาตุญฺเจว โยเชตุญฺจ สนฺเนตุญฺจ. กํสถาเลติ เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน. มตฺติกาภาชนํ ปน ถิรํ น โหติ, สนฺเนนฺตสฺส ภิชฺชติ. ตสฺมา ตํ น ทสฺเสสิ. ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกนฺติ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา. สนฺเนยฺยาติ วามหตฺเถน กํสถาลํ คเหตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน ปมาณยุตฺตํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา ปริมทฺทนฺโต ปิณฺฑํ กเรยฺย. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริคฺคหิตา. สนฺตรพาหิราติ [Pg.10] สทฺธึ อนฺโตปเทเสน เจว พหิปเทเสน จ, สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏาติ อตฺโถ. น จ ปคฺฆริณีติ น พินฺทุ พินฺทุ อุทกํ ปคฺฆรติ, สกฺกา โหติ หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ องฺคุลีหิ คเหตุํ โอวฏฺฏิกายปิ กาตุนฺติ อตฺโถ.

‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ, ස්නානය සඳහා ගන්නා සුවඳ කුඩු (ස්නාන චූර්ණ) සෑදීමට මෙන්ම ඒවා යෙදීමට සහ ඇනීමට සමර්ථ වූවෙකි. ‘කංසථාලෙ’ යනු කිසියම් ලෝහයකින් සාදන ලද බඳුනක ය. මැටි බඳුනක් නම් ස්ථාවර නැත, එය ඇනීමේදී බිඳී යයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහි දක්වා නැත. ‘පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකං’ යනු නැවත නැවතත් පැන් ඉසීමයි. ‘සන්නෙය්‍ය’ යනු වම් අතින් ලෝහ බඳුන අල්ලාගෙන, දකුණු අතින් නියමිත ප්‍රමාණයට පැන් ඉස ඉස, පිරිමදිමින් ගුලියක් කිරීමයි. ‘ස්නෙහානුගතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයට අනුව ගිය හෙවත් තෙතමනය උරාගත් යන්නයි. ‘ස්නෙහපරෙතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් හාත්පසින් වට වූ යන්නයි. ‘සන්තරබාහිරා’ යනු ඇතුළත ප්‍රදේශය සහ පිටත ප්‍රදේශය යන සෑම තැනම ජලයේ තෙතමනයෙන් ස්පර්ශ වූ යන අර්ථයයි. ‘න ච පග්ඝරිණී’ යනු ජලය බිංදු බිංදු ලෙස පිටතට ගලා නොයන බවයි. එය අතින් හෝ ඇඟිලි දෙකකින් හෝ තුනකින් වුවද එසවිය හැකි, ඉණේ රඳවා ගැනීමට වුවද හැකි තරම් ස්ථාවර බව මෙයින් අදහස් වේ.

ทุติยชฺฌานสุขอุปมายํ อุพฺภิโททโกติ อุพฺภินฺนอุทโก, น เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนอุทโก, อนฺโตเยว ปน อุปฺปชฺชนอุทโกติ อตฺโถ. อายมุขนฺติ อาคมนมคฺโค. เทโวติ เมโฆ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, อนฺวฑฺฒมาสํ วา อนุทสาหํ วาติ อตฺโถ. ธารนฺติ วุฏฺฐึ. นานุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ นปฺปเวเสยฺย, น วสฺเสยฺยาติ อตฺโถ. สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวาติ สีตา วาริธารา ตํ รหทํ ปูรยมานา อุพฺภิชฺชิตฺวา. เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหิ อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตํ อุทกํ โขเภติ, จตูหิ ทิสาหิ ปวิสนอุทกํ ปุราณปณฺณติณกฏฺฐทณฺฑกาทีหิ อุทกํ โขเภติ. วุฏฺฐิอุทกํ ธารานิปาตพุพฺพุฬเกหิ อุทกํ โขเภติ, สนฺนิสินฺนเมว ปน หุตฺวา อิทฺธินิมฺมิตมิว อุปฺปชฺชมานํ อุทกํ อิมํ ปเทสํ ผรติ, อิมํ น ผรตีติ นตฺถิ. เตน อผุโฏกาโส นาม น โหติ. ตตฺถ รหโท วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ทุติยชฺฌานสุขํ, เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

දෙවන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උබ්භිදොදකො’ යනු පැනනඟින ජලය ඇති යන්නයි. මෙහි අර්ථය යටින් මතු වී එන ජලය නොව, විල ඇතුළතින්ම උපදින ජලය යන්නයි. ‘ආයමුඛං’ යනු ජලය පැමිණෙන මාර්ගයයි. ‘දෙවො’ යනු වලාකුළ හෙවත් වැස්සයි. ‘කාලෙන කාලං’ යනු වරින් වර, එනම් අඩමසකට වරක් හෝ දස දිනකට වරක් හෝ යන අර්ථයයි. ‘ධාරං’ යනු වර්ෂා ධාරාවයි. ‘නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය’ යනු ඇතුළු නොවිය යුතුය, නොවැසිය යුතුය යන අර්ථයයි. ‘සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා’ යනු සිසිල් දිය දහරාවන් ඒ විල පුරවමින් මතු වීමයි. සැබවින්ම යටින් මතුවන ජලය ඉහළට විත් දිය කැලඹීමට ලක් කරයි. සිව් දිශාවෙන් ඇතුළු වන ජලය පැරණි කොළ, තණකොළ, කෝටු, දඬු ආදියෙන් ජලය කැලඹීමට ලක් කරයි. වැසි දිය වර්ෂා ධාරා සහ දිය බුබුළුවලින් ජලය කැලඹීමට ලක් කරයි. නමුත් මැනවින් සංසුන්ව හිඳ, සෘද්ධියෙන් මැවුවාක් මෙන් උපදින ජලය, ‘මෙම ප්‍රදේශයෙහි පැතිරෙයි, මෙම ප්‍රදේශයෙහි නොපැතිරෙයි’ යනුවෙන් පැවසිය නොහැකි සේ මුළු විලෙහිම පැතිරෙයි. එම ජලයෙන් ස්පර්ශ නොවූ තැනක් නම් නැත. එහි විල මෙන් කර්ජ කාය (ශරීරය) ද, ජලය මෙන් දෙවන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ตติยชฺฌานสุขอุปมายํ อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ เสตรตฺตนีเลสุ ยํกิญฺจิ อุปฺปลเมว, อูนกสตปตฺตํ ปุณฺฑรีกํ, สตปตฺตํ ปทุมํ. ปตฺตนิยมํ วา วินาปิ เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ ปุณฺฑรีกนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. อุทกานุคฺคตานีติ อุทกโต น อุคฺคตานิ. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ อุทกตลสฺส อนฺโต นิมุคฺคานิเยว หุตฺวา โปสนฺติ วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

තුන්වන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උප්පලිනී’ යනු මෙහි මහනෙල් මල් ඇති බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද (පදුමිනී, පුණ්ඩරීකිනී) මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි සුදු, රතු, නිල් යන වර්ණයන්ගෙන් යුතු ඕනෑම මලක් ‘උප්පල’ (මහනෙල්) ලෙස හැඳින්වේ. පෙති සියයකට අඩු මල ‘පුණ්ඩරීක’ වන අතර පෙති සියයක් ඇති මල ‘පදුම’ වේ. එසේත් නැතහොත් පෙති ප්‍රමාණය ගැන නොසලකා, සුදු පැහැති මල ‘පදුම’ ලෙස ද, රතු පැහැති මල ‘පුණ්ඩරීක’ ලෙස ද මෙහි විනිශ්චය කර ඇත. ‘උදකානුග්ගතානි’ යනු ජලයෙන් ඉහළට මතු නොවූ යන්නයි. ‘අන්තොනිමුග්ගපොසීනී’ යනු ජල මතුපිටින් යට ගිලී තිබෙමින්ම පෝෂණය වන, වැඩෙන යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

จตุตฺถชฺฌานอุปมายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตนาติ เอตฺถ นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธํ, ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพํ. โอทาเตน วตฺเถนาติ อิทํ อุตุผรณตฺถํ วุตฺตํ. กิลิฏฺฐวตฺเถน หิ อุตุผรณํ น โหติ, ตงฺขณโธตปริสุทฺเธน อุตุผรณํ พลวํ โหติ. อิมิสฺสา หิ อุปมาย วตฺถํ วิย กรชกาโย, อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตสฺมา ยถา สุนฺหาตสฺส ปุริสสฺส ปริสุทฺธํ วตฺถํ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส [Pg.11] สรีรโต อุตุ สพฺพเมว วตฺถํ ผรติ, น โกจิ วตฺถสฺส อผุโฏกาโส โหติ, เอวํ จตุตฺถชฺฌานสุเขน ภิกฺขุโน กรชกายสฺส น โกจิ โอกาโส อผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว วา วตฺถํ วิย, ตํสมุฏฺฐานรูปํ อุตุผรณํ วิย. ยถา หิ กตฺถจิ กตฺถจิ โอทาตวตฺเถ กายํ อผุสนฺเตปิ ตํสมุฏฺฐาเนน อุตุนา สพฺพตฺถกเมว กาโย ผุโฏ โหติ, เอวํ จตุตฺถชฺฌานสมุฏฺฐาปิเตน สุขุมรูเปน สพฺพตฺถกเมว ภิกฺขุโน กาโย ผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

සිව්වන ධ්‍යාන උපමාවෙහි ‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන’ යන්නෙහි, කෙලෙස් රහිත බැවින් ‘පරිසුද්ධ’ ලෙස ද, ප්‍රභාස්වර බැවින් ‘පරියොදාත’ ලෙස ද දත යුතුය. ‘ඕදාතෙන වත්ථෙන’ යන්න උතු පැතිරවීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලදී. මලින වස්ත්‍රයකින් උතු පැතිරීම සිදු නොවේ, එකෙණෙහිම සෝදා පිරිසිදු කළ වස්ත්‍රයකින් උතු පැතිරීම ප්‍රබලව සිදුවේ. මෙම උපමාවෙහි වස්ත්‍රය මෙන් කර්ජ කාය ද, උතු පැතිරීම මෙන් සිව්වන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. එබැවින් මැනවින් ස්නානය කළ පුරුෂයෙකු හිස ද සහිතව සුදු වස්ත්‍රයක් පොරවාගෙන සිටින විට ඔහුගේ ශරීරයේ උතු මුළු වස්ත්‍රයෙහිම පැතිරෙයි, වස්ත්‍රයේ ස්පර්ශ නොවූ තැනක් නැත. එමෙන්ම සිව්වන ධ්‍යාන සුඛයෙන් භික්ෂුවගේ කර්ජ කායෙහි ස්පර්ශ නොවූ කිසිදු තැනක් නැතැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් සිව්වන ධ්‍යාන සිත වස්ත්‍රය මෙන් ද, එම සිතින් උපන් රූප උතු පැතිරීම මෙන් ද දත යුතුය. යම් යම් තැනක සුදු වස්ත්‍රය ශරීරයේ නොගෑවුණත්, එම වස්ත්‍රයෙන් හටගත් උතුවෙන් මුළු ශරීරයම ස්පර්ශ වන්නාක් මෙන්, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් උපන් සියුම් රූපයෙන් භික්ෂුවගේ මුළු ශරීරයම ස්පර්ශ වන්නේය යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณเมว. สุคฺคหิตํ โหตีติ ยถา เตน ฌานวิปสฺสนามคฺคา สุฏฺฐุ คหิตา โหนฺติ, เอวํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ อปราปเรน ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺเตน สุฏฺฐุ คหิตํ โหติ. อญฺโญ วา อญฺญนฺติ อญฺโญ เอโก อญฺญํ เอกํ, อตฺตโนเยว หิ อตฺตา น ปากโฏ โหติ. ฐิโต วา นิสินฺนนฺติ ฐิตกสฺสาปิ นิสินฺโน ปากโฏ โหติ, เตเนวํ วุตฺตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อุทกมณิโกติ สเมขลา อุทกจาฏิ. สมติตฺติโกติ สมภริโต. กากเปยฺยาติ มุขวฏฺฏิยํ นิสีทิตฺวา กาเกน คีวํ อนาเมตฺวาว ปาตพฺโพ.

‘පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයම වේ. ‘සුග්ගහිතං හොති’ යනු ඔහු විසින් ධ්‍යාන, විපස්සනා සහ මාර්ගයන් මැනවින් ග්‍රහණය කරගන්නාක් මෙන්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නිමිත්ත ද නැවත නැවතත් කෙරෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් මැනවින් ග්‍රහණය කරගනු ලබන බවයි. ‘අඤ්ඤො වා අඤ්ඤං’ යනු එක් අයෙක් තවත් අයෙකු දෙස බැලීමයි. සැබවින්ම තමාට තමා පැහැදිලිව නොපෙනේ. ‘ඨිතො වා නිසින්නං’ යනු සිටගෙන සිටින්නාට වාඩි වී සිටින්නා පැහැදිලිව පෙනේ යන අර්ථයයි. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘උදකමණිකො’ යනු බඳ පටියක් සහිත දිය හැලියයි. ‘සමතිත්තිකො’ යනු මුවවිට දක්වා පිරුණු යන්නයි. ‘කාකපෙය්‍යා’ යනු කටවටේ කෙළවර හිඳ, බෙල්ල නොනමාම කපුටෙකුට පැන් බීමට හැකි තරමට පිරී ඇති බවයි.

สุภูมิยนฺติ สมภูมิยํ. ‘‘สุภูเม สุเขตฺเต วิหตขาณุเก พีชานิ ปติฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๓๘) เอตฺถ ปน มณฺฑภูมิ สุภูมีติ อาคตา. จตุมหาปเถติ ทฺวินฺนํ มหามคฺคานํ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐาเน. อาชญฺญรโถติ วินีตอสฺสรโถ. โอธสฺตปโตโทติ ยถา รถํ อภิรุหิตฺวา ฐิเตน สกฺกา โหติ คณฺหิตุํ, เอวํ อาลมฺพนํ นิสฺสาย ติริยโต ฐปิตปโตโท. โยคฺคาจริโยติ อสฺสาจริโย. สฺเวว อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. เยนิจฺฉกนฺติ เยน เยน มคฺเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คตึ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ อุชุกํ ปุรโต เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏินิวตฺเตยฺย.

‘සුභූමියං’ යනු සමතලා බිමෙහි ය. ‘යහපත් භූමියෙහි, මැනවින් සකස් කළ කුඹුරෙහි, කනු ඉවත් කළ බිමෙහි බීජ පිහිටුවන්නේය’ යන මෙහි ‘මණ්ඩභූමිය’ (සාරවත් බිම) ‘සුභූමි’ නමින් පැමිණ ඇත. ‘චතුමහාපථෙ’ යනු මහා මාර්ග දෙකක් එකිනෙක විනිවිද යන සේ හමුවන ස්ථානයයි. ‘ආජඤ්ඤරථො’ යනු හික්මවන ලද අසුන් යෙදූ රථයයි. ‘ඔධස්තපතොදො’ යනු රථයට නැඟ සිටින්නාට පහසුවෙන් ගත හැකි වන සේ, ආධාරකයට ඇලයට තබා ඇති කෙවිටයි. ‘යොග්ගාචරියො’ යනු අශ්ව ඇදුරා ය. ඔහුම හික්මවිය යුතු අසුන් පාලනය කරන බැවින් ‘අස්සදම්මසාරථී’ නම් වේ. ‘යෙනිච්ඡකං’ යනු යම් යම් මාර්ගයකින් යාමට කැමති වේ ද ඒ මාර්ගයයි. ‘යදිච්ඡකං’ යනු යම් යම් ගමනක් කැමති වේ ද එයයි. ‘සාරෙය්‍ය’ යනු ඍජුව ඉදිරියට මෙහෙයවීමයි. ‘පච්චාසාරෙය්‍ය’ යනු ආපසු හැරවීමයි.

เอวํ เหฏฺฐา ปญฺจหิ องฺเคหิ สมาปตฺติปริกมฺมํ กเถตฺวา อิมาหิ ตีหิ อุปมาหิ ปคุณสมาปตฺติยา อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ขีณาสวสฺส อภิญฺญาปฏิปาฏึ ทสฺเสตุํ โส สเจ อากงฺขตีติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

මෙසේ පූර්වයෙහි අංග පහකින් සමාපත්ති පරිකර්මය පවසා, මෙම උපමාවන් තුනෙන් ප්‍රගුණ කළ සමාපත්තියේ ආනිසංස දක්වා, දැන් රහතන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දැක්වීමට ‘සො සචෙ ආකඞ්ඛති’ (ඔහු ඉදින් කැමති වන්නේ නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පැහැදිලිය. අටවන සූත්‍රය අවසන්ය.

๙. จงฺกมสุตฺตวณฺณนา

9. සක්මන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๙. นวเม [Pg.12] อทฺธานกฺขโม โหตีติ ทูรํ อทฺธานมคฺคํ คจฺฉนฺโต ขมติ, อธิวาเสตุํ สกฺโกติ. ปธานกฺขโมติ วีริยกฺขโม. จงฺกมาธิคโต สมาธีติ จงฺกมํ อธิฏฺฐหนฺเตน อธิคโต อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรสมาธิ. จิรฏฺฐิติโก โหตีติ จิรํ ติฏฺฐติ. ฐิตเกน คหิตนิมิตฺตญฺหิ นิสินฺนสฺส นสฺสติ, นิสินฺเนน คหิตนิมิตฺตํ นิปนฺนสฺส. จงฺกมํ อธิฏฺฐหนฺเตน จลิตารมฺมเณ คหิตนิมิตฺตํ ปน ฐิตสฺสปิ นิสินฺนสฺสปิ นิปนฺนสฺสปิ น นสฺสตีติ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අද්ධානක්ඛමො හොති' යනු ඉතා දුර මාවතක් වුවද ගමන් කරද්දී එය ඉවසා සිටීමට හෙවත් දරා ගැනීමට හැකි වීමයි. 'පධානක්ඛමො' යනු වීර්යය වැඩීමෙහි ලා ඇති වන පීඩාවන් ඉවසන්නා වූ තැනැත්තායි. 'චංකමාධිගතො සමාධී' යනු සක්මන් භාවනාවෙහි යෙදෙන්නා විසින් ලබන ලද අෂ්ට සමාපත්තීන්ගෙන් එක්තරා සමාධියකි. 'චිරට්ඨිතිකො හොති' යනු බොහෝ කල් පවතින්නා වූ යන්නයි. සිටගෙන සිටින්නා විසින් ගන්නා ලද නිමිත්ත හිඳගන්නා විට නැති වී යයි. හිඳගෙන සිටින්නා විසින් ගන්නා ලද නිමිත්ත සැතපෙන විට නැති වී යයි. එහෙත් සක්මන් කරමින් එකම අරමුණක ගන්නා ලද නිමිත්ත සිටගෙන සිටියත්, හිඳගෙන සිටියත්, සැතපී සිටියත් නැති වී නොයයි.

๑๐. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

10. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๐. ทสเม อุทฺธํ อุคฺคตตฺตา อุจฺโจ, ราสิภาเวน จ มหา สทฺโท เอเตสนฺติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา. เตสุ หิ อุคฺคตุคฺคเตสุ ขตฺติยมหาสาล-พฺราหฺมณมหาสาลาทีสุ มหาสกฺการํ คเหตฺวา อาคเตสุ ‘‘อสุกสฺส โอกาสํ เทถ, อสุกสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ วุตฺเต ‘‘มยํ ปฐมตรํ อาคตา, มยฺหํ ปฐมตรํ อาคตา, นตฺถิ โอกาโส’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กเถนฺตานํ สทฺโท อุจฺโจ เจว มหา จ อโหสิ. เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเปติ เกวฏฺฏา วิย มจฺฉวิโลเป. เตสญฺหิ มจฺฉปจฺฉึ คเหตฺวา อาคตานํ วิกฺกิณนฏฺฐาเน ‘‘มยฺหํ เทถ มยฺหํ เทถา’’ติ วทโต มหาชนสฺส เอวรูโป สทฺโท โหติ. มีฬฺหสุขนฺติ อสุจิสุขํ. มิทฺธสุขนฺติ นิทฺทาสุขํ. ลาภสกฺการสิโลกสุขนฺติ ลาภสกฺการญฺเจว วณฺณภณนญฺจ นิสฺสาย อุปฺปนฺนสุขํ.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, ඉහළට නැඟුණු ස්වභාවය නිසා 'උච්ච' ද, ශබ්ද සමූහයක් ලෙස පවතින නිසා 'මහා' ද වන ශබ්ද ඇත්තෝ 'උච්චාසද්දමහාසද්දා' නම් වෙති. එහි ඉච්ඡානංගල ගමෙහි වසන රජමහාසාල, බ්‍රාහ්මණමහාසාල ආදී ප්‍රභූන් මහත් සත්කාර රැගෙන පැමිණි විට, 'අසුවලාට ඉඩ දෙන්න, අසුවලාට ඉඩ දෙන්නැ'යි කී කල්හි, 'අපි පළමුව ආවෙමු, අපට ඉඩ නැතැ'යි ඔවුනොවුන් පවසන ශබ්දය උස් වූ ද මහත් වූ ද එකක් විය. 'කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙ' යනු මසුන් පැහැර ගන්නා තැනක සිටින ධීවරයන් මෙනි. මසුන් කූඩා රැගෙන පැමිණි ධීවරයන්ගෙන් මසුන් විකුණන ස්ථානයේ දී 'මට දෙන්න, මට දෙන්නැ'යි පවසන මහා ජනයාගේ ශබ්දය වැනි ශබ්දයකි. 'මීළ්හසුඛං' යනු අශුචි වැනි වූ ක්ලේශයන් ඇසුරු කොට ඇති වන සැපයයි. 'මිද්ධසුඛං' යනු නිද්‍රාවෙන් ලබන සැපයයි. 'ලාභසක්කාරසිලොකසුඛං' යනු ලාභ සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රසංසා නිසාවෙන් උපදින සැපයයි.

ตํนินฺนาว คมิสฺสนฺตีติ ตํ ตเทว ภควโต คตฏฺฐานํ คมิสฺสนฺติ, อนุพนฺธิสฺสนฺติเยวาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ, ภนฺเต, ภควโต สีลปญฺญาณนฺติ ยสฺมา ตถาวิธํ ตุมฺหากํ สีลญฺจ ญาณญฺจาติ อตฺโถ. มา จ มยา ยโสติ มยา สทฺธึ ยโสปิ มา สมาคจฺฉตุ. ปิยานนฺติ ปิยชนานํ. เอโส ตสฺส นิสฺสนฺโทติ เอสา ปิยภาวสฺส นิปฺผตฺติ. อสุภนิมิตฺตานุโยคนฺติ อสุภกมฺมฏฺฐานานุโยคํ. สุภนิมิตฺเตติ ราคฏฺฐานิเย อิฏฺฐารมฺมเณ. เอโส ตสฺส นิสฺสนฺโทติ เอสา ตสฺส อสุภนิมิตฺตานุโยคสฺส นิปฺผตฺติ. เอวมิมสฺมึ สุตฺเต อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตาติ.

'තංනින්නාව ගමිස්සන්තී' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් දිශාවකට වඩින්නේ ද, ඒ දෙසටම ඔවුන් ද යන්නාහුය, උන්වහන්සේ පසුපසම වඩින්නාහුය යන්නයි. 'තථා හි, භන්තෙ, භගවතො සීලපඤ්ඤාණං' යනු ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ සීලය හා ප්‍රඥාව එබඳු උතුම් ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. 'මා ච මයා යසො' යනු මා සමඟ පිරිවර සම්පත්තිය හෙවත් කීර්තිය නොපැමිණේවා යන්නයි. 'පියානං' යනු ප්‍රිය ජනයාගේ යන්නයි. 'එසො තස්ස නිස්සන්දො' යනු ප්‍රියභාවය නිසා ඇති වන විපර්යාසයයි. 'අසුභනිමිත්තානුයොගං' යනු අසුභ කමටහනෙහි යෙදීමයි. 'සුභනිමිත්තෙ' යනු රාගයට හේතු වන ඉෂ්ට ආරම්මණයන් කෙරෙහිය. 'එසො තස්ස නිස්සන්දො' යනු අසුභ නිමිත්තෙහි මැනවින් පිහිටීම නිසා ලැබෙන ප්‍රතිඵලයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු පහක් සම්බන්ධයෙන් විදර්ශනාවම වදාරන ලද්දේය.

ปญฺจงฺคิกวคฺโค ตติโย.

තෙවන පඤ්චංගික වර්ගය නිමයි.

๔. สุมนวคฺโค

4. සුමනා වර්ගය.

๑. สุมนสุตฺตวณฺณนา

1. සුමනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.13] ปฐเม สุมนา ราชกุมารีติ มหาสกฺการํ กตฺวา ปตฺถนํ ปตฺเถตฺวา เอวํ ลทฺธนามา ราชกญฺญา. วิปสฺสิสมฺมาสมฺพุทฺธกาลสฺมึ หิ นาคเรสุ ‘‘ยุทฺธมฺปิ กตฺวา สตฺถารํ อมฺหากํ คณฺหิสฺสามา’’ติ เสนาปตึ นิสฺสาย พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ ลภิตฺวา ปฏิปาฏิยา ปุญฺญานิ กาตุํ อารทฺเธสุ สพฺพปฐมทิวโส เสนาปติสฺส วาโร อโหสิ. ตสฺมึ ทิวเส เสนาปติ มหาทานํ สชฺเชตฺวา ‘‘อชฺช ยถา อญฺโญ โกจิ เอกภิกฺขมฺปิ น เทติ, เอวํ รกฺขถา’’ติ สมนฺตา ปุริเส ฐเปสิ. ตํทิวสํ เสฏฺฐิภริยา โรทมานา ปญฺจหิ กุมาริกาสเตหิ สทฺธึ กีฬิตฺวา อาคตํ ธีตรํ อาห – ‘‘สเจ, อมฺม, ตว ปิตา ชีเวยฺย, อชฺชาหํ ปฐมํ ทสพลํ โภเชยฺย’’นฺติ. สา ตํ อาห – ‘‘อมฺม, มา จินฺตยิ, อหํ ตถา กริสฺสามิ, ยถา พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ อมฺหากํ ปฐมํ ภิกฺขํ ภุญฺชิสฺสตี’’ติ. ตโต สตสหสฺสคฺฆนิกาย สุวณฺณปาติยา นิรุทกปายาสํ ปูเรตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราทีหิ อภิสงฺขริตฺวา อญฺญิสฺสา ปาติยา ปฏิกุชฺชิตฺวา ตํ สุมนมาลาคุเฬหิ ปริกฺขิปิตฺวา มาลาคุฬสทิสํ กตฺวา ภควโต คามํ ปวิสนเวลาย สยเมว อุกฺขิปิตฺวา ธาติคณปริวุตา ฆรา นิกฺขมิ.

31. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සුමනා රාජකුමාරී' යනු මහත් සත්කාර කොට ප්‍රාර්ථනා තබා එනමින් ප්‍රසිද්ධ වූ රජකුමරියකි. විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි නගරවාසීහු 'අපි යුද්ධ කොට හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ (දන් දීමට) ලබා ගන්නෙමු'යි සේනාපති ඇසුරු කොට බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට පිළිවෙළින් දන් පින් කිරීමට පටන් ගත්හ. එහි පළමු දිනය සේනාපතිගේ වාරය විය. එදින සේනාපති මහත් දානයක් පිළියෙළ කොට, 'අද වෙන කිසිවෙකුට එක් භික්ෂුවකට පවා දන් දීමට ඉඩ නොදෙන්නැ'යි පිරිස යොදවා ආරක්ෂා කරවීය. එදින සිටු දේවිය හඬමින්, පන්සියයක් කුමරියන් සමඟ ක්‍රීඩා කොට පැමිණි තම දියණියට මෙසේ කීවාය: 'දියණිය, අද ඔබේ පියා ජීවත්ව සිටියේ නම් මම පළමුව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට දන් දෙන්නෙමි.' එවිට දියණිය, 'මෑණියනි, කනගාටු නොවන්න, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේ අපේ දානය පළමුව වළඳන අයුරින් මම කටයුතු කරන්නෙමි'යි කීවාය. ඉන්පසු ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක ජලය රහිත කිරිපිඬු (කිරි හා සහල් පමණක් යෙදූ) පුරවා, ගිතෙල් මී පැණි හා සක්කරා ආදියෙන් පිළියෙළ කොට, තවත් තලියකින් වසා, මල් දාමවලින් වෙළා මල් ගුලියක් මෙන් පෙනෙන්නට සලස්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු පිණිස වඩින වේලාවේ තමාම එය හිස මත තබාගෙන කිරිමව්වරුන් පිරිවරා ගෙදරින් නික්මුණාය.

อนฺตรามคฺเค เสนาปติโน อุปฏฺฐากา, ‘‘อมฺม, มา อิโต อาคมา’’ติ วทนฺติ. มหาปุญฺญา นาม มนาปกถา โหนฺติ, น จ เตสํ ปุนปฺปุนํ ภณนฺตานํ กถา ปฏิกฺขิปิตุํ สกฺกา โหติ. สา ‘‘จูฬปิต, มหาปิต, มาตุล, กิสฺส ตุมฺเห คนฺตุํ น เทถา’’ติ อาห. เสนาปตินา ‘‘อญฺญสฺส กสฺสจิ ขาทนียํ โภชนียํ มา เทถา’’ติ ฐปิตมฺห, อมฺมาติ. กึ ปน มม หตฺเถ ขาทนียํ โภชนียํ ปสฺสถาติ? มาลาคุฬํ ปสฺสามาติ. กึ ตุมฺหากํ เสนาปติ มาลาปูชมฺปิ กาตุํ น เทตีติ? เทติ, อมฺมาติ. เตน หิ อเปถาติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มาลาคุฬํ คณฺหถ ภควา’’ติ อาห. ภควา เอกํ เสนาปติสฺส อุปฏฺฐากํ โอโลเกตฺวา มาลาคุฬํ คณฺหาเปสิ. สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภวาภวาภินิพฺพตฺติยํ เม สติ ปริตสฺสนชีวิตํ นาม มา โหตุ, อยํ สุมนมาลา วิย นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน ปิยาว [Pg.14] โหมิ, นาเมน จ สุมนาเยวา’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา สตฺถารา ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วุตฺตา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

මඟ අතරතුර දී සේනාපතිගේ සේවකයෝ 'දියණිය, මෙතැනින් නොයන්නැ'යි කීහ. මහා පුණ්‍යවන්තයන්ගේ වචන ඉතා ප්‍රියමනාප බැවින් ඒවා නැවත නැවත කියන විට ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිය. ඇය 'බාප්පලා, ලොකු තාත්තලා, මාමාලා, ඔබලා අපට යන්නට ඉඩ නොදෙන්නේ මන්ද?'යි ඇසුවාය. 'දියණිය, සේනාපතිතුමා වෙනත් කිසිවෙකුට ආහාර පාන දීමට ඉඩ නොදෙන්නැ'යි අප නතර කර ඇතැයි ඔවුහු කීහ. 'ඔබලා මගේ අතේ ආහාර පාන දකින්නහුද?'යි ඇය ඇසූ විට, 'අපි මල් ගුලියක් දකින්නෙමු'යි ඔවුහු කීහ. 'සේනාපතිතුමා මල් පූජා කිරීමට පවා ඉඩ නොදෙන්නේද?'යි ඇසූ විට, 'දියණිය, එයට අවසර ඇතැ'යි ඔවුහු කීහ. 'එසේ නම් ඉවත් වන්නැ'යි පවසා ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ මල් ගුලිය පිළිගන්නා සේක්වා'යි කීවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සේනාපතිගේ එක් සේවකයෙකු දෙස බලා එය ලබා ගැනීමට සැලැස්වූහ. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම යම් යම් භවයන්හි උපදින විට මට කිසිදු අඩුවක් හෝ තැතිගැනීමක් නොවේවා, මේ මල් මෙන් උපදින උපදින තැන ප්‍රියමනාප තැනැත්තියක් වෙම්වා, නමින් සුමනාම වෙම්වා'යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සුවපත් වේවා'යි වදාළ කල්හි ඇය වැඳ පැදකුණු කොට නික්ම ගියාය.

ภควาปิ เสนาปติสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. เสนาปติ ยาคุํ คเหตฺวา อุปคญฺฉิ, สตฺถา หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. นิสินฺโน, ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺโฆติ. อตฺถิ โน เอโก อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑปาโต ลทฺโธติ? มาลํ อปเนตฺวา ปิณฺฑปาตํ อทฺทส. จูฬุปฏฺฐาโก อาห – ‘‘สามิ มาลาติ มํ วตฺวา มาตุคาโม วญฺเจสี’’ติ. ปายาโส ภควนฺตํ อาทึ กตฺวา สพฺพภิกฺขูนํ ปโหสิ. เสนาปติ อตฺตโน เทยฺยธมฺมํ อทาสิ. สตฺถา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา มงฺคลํ วตฺวา ปกฺกามิ. เสนาปติ ‘‘กา นาม สา ปิณฺฑปาตมทาสี’’ติ ปุจฺฉิ. เสฏฺฐิธีตา สามีติ. สปฺปญฺญา อิตฺถี, เอวรูปาย ฆเร วสนฺติยา ปุริสสฺส สคฺคสมฺปตฺติ นาม น ทุลฺลภาติ กํ อาเนตฺวา เชฏฺฐกฏฺฐาเน ฐเปสิ?

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සේනාපතිගේ නිවසට වැඩම කොට පනවන ලද අසනෙහි වැඩ සිටියහ. සේනාපති කැඳ රැගෙන පැමිණි විට බුදුරජාණන් වහන්සේ අතින් පාත්‍රය වැසූහ. 'ස්වාමීනී, මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩ සිටිති'යි ඔහු කී විට, 'මඟදී අපට එක් දානයක් ලැබුණේය'යි වදාළහ. මල් ඉවත් කළ විට එහි වූ දානය දැකගත හැකි විය. එවිට සේවකයා 'ස්වාමීනී, මල් යැයි පවසා එක් ස්ත්‍රියක් මාව රැවටුවාය'යි කීවේය. ඒ කිරිපිඬු දානය බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු මහා සංඝයා වහන්සේටම ප්‍රමාණවත් විය. සේනාපති ද තමා පිළියෙළ කළ දානය පූජා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අනුමෝදනා බණ වදාරා වැඩම කළහ. 'ඒ දානය පූජා කළේ කවුද?'යි සේනාපති ඇසූ විට, 'ඒ සිටු දියණියයි' සේවකයා කීවේය. 'ඇය ඉතා ප්‍රඥාවන්ත ස්ත්‍රියකි, මෙබඳු ස්ත්‍රියක නිවසක සිටින විට පුරුෂයෙකුට ස්වර්ග සම්පත්තිය පවා ලැබීම අපහසු නොවේ'යි සිතා ඔහු ඇය කැඳවාගෙන විත් තම අගමෙහෙසිය ලෙස පත් කර ගත්තේය.

สา ปิตุเคเห จ เสนาปติเคเห จ ธนํ คเหตฺวา ยาวตายุกํ ตถาคตสฺส ทานํ ทตฺวา ปุญฺญานิ กริตฺวา ตโต จุตา กามาวจรเทวโลเก นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว ชาณุปฺปมาเณน โอธินา สกลํ เทวโลกํ ปริปูรยมานํ สุมนวสฺสํ วสฺสิ. เทวตา ‘‘อยํ อตฺตนาว อตฺตโน นามํ คเหตฺวา อาคตา’’ติ ‘‘สุมนา เทวธีตา’’ตฺเววสฺสา นามํ อกํสุ. สา เอกนวุติกปฺเป เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตี นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน อวิชหิตสุมนวสฺสา ‘‘สุมนา สุมนา’’ตฺเวว นามา อโหสิ. อิมสฺมึ ปน กาเล โกสลรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตาปิ ปญฺจสตา กุมาริกา ตํทิวสญฺเญว ตสฺมึ ตสฺมึ กุเล ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอกทิวเสเยว สพฺพา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมึสุ. ตํขณํเยว ชาณุปฺปมาเณน โอธินา สุมนวสฺสํ วสฺสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา ‘‘ปุพฺเพ กตาภินีหารา เอสา ภวิสฺสตี’’ติ ตุฏฺฐมานโส ‘‘ธีตา เม อตฺตนาว อตฺตโน นามํ คเหตฺวา อาคตา’’ติ สุมนาตฺเววสฺสา นามํ กตฺวา ‘‘มยฺหํ ธีตา น เอกิกาว นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ นครํ วิจินาเปนฺโต ‘ปญฺจ ทาริกาสตานิ ชาตานี’’ติ สุตฺวา สพฺพา อตฺตนาว โปสาเปสิ. มาเส มาเส สมฺปเต ‘‘อาเนตฺวา มม ธีตุ ทสฺเสถา’’ติ อาห. เอวเมสา มหาสกฺการํ กตฺวา ปตฺถนํ ปตฺเถตฺวา เอวํลทฺธนามาติ เวทิตพฺพา.

ඇය සිය පියාගේ නිවසේදීත් සේනාපතිගේ නිවසේදීත් ධනය රැගෙන ජීවිතාන්තය දක්වා තථාගතයන් වහන්සේට දන් දී පින්කම් කොට, එතැනින් චුතව කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයේ උපන්නාය. උපන් මොහොතේම දණහිස දක්වා උසට මුළු දිව්‍ය ලෝකයම පිරී යන පරිදි සමන් පිච්ච මල් වැස්සක් වැස්සේය. "මේ තැනැත්තිය තමාගේ නම තමාම රැගෙන ආවාය" යැයි සලකා දේවතාවෝ ඇයට "සුමනා දේවධීතාව" යැයි නම් තැබූහ. ඇය කල්ප අනූ එකක් මුළුල්ලේ දෙවියන් අතර හා මිනිසුන් අතර සසර සැරිසරද්දී උපන් උපන් සෑම තැනකදීම ඇයව අත්නොහරින සමන් පිච්ච මල් වැසි ඇතිව "සුමනා, සුමනා" යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ වූවාය. මේ කාලයේදී ඇය කොසොල් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. එම පන්සියයක් කුමාරිකාවෝ ද එදිනම ඒ ඒ කුලවල පිළිසිඳගෙන එකම දිනක මවුකුසින් බිහි වූහ. ඒ මොහොතේම දණහිස ප්‍රමාණයට සමන් පිච්ච මල් වැස්සක් වැස්සේය. එය දැක රජතුමා "මෑ පෙර කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තියක වන්නීය" යැයි සතුටු සිතින් "මගේ දියණිය ඇගේ නම තමාම රැගෙන ආවාය" යැයි සලකා ඇයට "සුමනා" යැයි නම් තබා, "මගේ දියණිය තනිව උපන්නේ නැතැයි" නගරය පිරික්සූ විට කුමාරිකාවන් පන්සියයක් උපන් බව අසා ඒ සියල්ලන්ම තමාම පෝෂණය කළේය. මසක් පාසා ඒ දරුවන් ගෙන්වා "මගේ දියණියට පෙන්වන්න" යැයි කීවේය. මෙසේ ඇය මහත් සත්කාර කොට ප්‍රාර්ථනා තබා මෙවැනි නමක් ලැබූ තැනැත්තියක බව දත යුතුය.

ตสฺสา [Pg.15] สตฺตวสฺสิกกาเล อนาถปิณฺฑิเกน วิหารํ นิฏฺฐาเปตฺวา ตถาคตสฺส ทูเต เปสิเต สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถึ อคมาสิ. อนาถปิณฺฑิโก คนฺตฺวา ราชานํ เอวมาห – ‘‘มหาราช, สตฺถุ อิธาคมนํ อมฺหากมฺปิ มงฺคลํ ตุมฺหากมฺปิ มงฺคลเมว, สุมนํ ราชกุมารึ ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ ปุณฺณฆเฏ จ คนฺธมาลาทีนิ จ คาหาเปตฺวา ทสพลสฺส ปจฺจุคฺคมนํ เปเสถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธุ มหาเสฏฺฐี’’ติ ตถา อกาสิ. สาปิ รญฺญา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. สตฺถา ตสฺสา ธมฺมํ เทเสสิ. สา ปญฺจหิ กุมาริกาสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. อญฺญานิปิ ปญฺจ ทาริกาสตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ ปญฺจ อุปาสกสตานิ ตสฺมึเยว ขเณ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. เอวํ ตสฺมึ ทิวเส อนฺตรามคฺเคเยว ทฺเว โสตาปนฺนสหสฺสานิ ชาตานิ.

ඇයට සත් හැවිරිදි වියේදී අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා විහාරය නිමවා තථාගතයන් වහන්සේට දූතයන් යැවූ කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන සැවැත් නුවරට වැඩම කළ සේක. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: "මහාරාජයෙනි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මෙහි වැඩමවීම අපටත් මංගල්‍යයකි, ඔබතුමාටත් මංගල්‍යයකි. එබැවින් සුමනා රාජකුමාරිය කුමාරිකාවන් පන්සියයක් සමඟ පූර්ණ ඝට හා සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන දසබලයන් වහන්සේව පිළිගැනීම පිණිස පිටත් කර හරින්න." රජතුමා "මහ සිටුතුමනි, යහපතැයි" කියා එසේම කළේය. ඇය ද රජු පැවසූ පරිදිම ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට එකත්පසෙක සිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඇය කුමාරිකාවන් පන්සියයක් සමඟ සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියාය. තවත් පන්සියයක් කුමාරිකාවෝ ද, මව්වරුන් පන්සියයක් ද, උපාසකවරුන් පන්සියයක් ද ඒ මොහොතේම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. මෙසේ එදින මඟ මධ්‍යයේදීම දෙදහසක් සෝවාන් වූවෝ බිහි වූහ.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมีติ? ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามตาย. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิร สหายกา ทฺเว ภิกฺขู อเหสุํ. เตสุ เอโก สารณียธมฺมํ ปูเรติ, เอโก ภตฺตคฺควตฺตํ. สารณียธมฺมปูรโก อิตรํ อาห – ‘‘อาวุโส, อทินฺนสฺส ผลํ นาม นตฺถิ, อตฺตนา ลทฺธํ ปเรสํ ทตฺวา ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อิตโร ปน อาห – ‘‘อาวุโส, ตฺวํ น ชานาสิ, เทยฺยธมฺมํ นาม วินิปาเตตุํ น วฏฺฏติ, อตฺตโน ยาปนมตฺตเมว คณฺหนฺเตน ภตฺตคฺควตฺตํ ปูเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เตสุ เอโกปิ เอกํ อตฺตโน โอวาเท โอตาเรตุํ นาสกฺขิ. ทฺเวปิ อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา ตโต จุตา กามาวจรเทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. ตตฺถ สารณียธมฺมปูรโก อิตรํ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อธิคณฺหิ.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටියද, එතැනට ගියේය" යන මෙහි කුමන හේතුවක් නිසා ගියේද? ප්‍රශ්න ඇසීමට ඇති කැමැත්ත නිසාය. අතීතයේ කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ මිතුරන් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් වැඩ සිටියහ. ඔවුන්ගෙන් එක් නමක් සාරණීය ධර්මයන් පූරණය කළ අතර අනෙක් නම භක්තාග්‍ර වත පූරණය කළේය. සාරණීය ධර්ම පුරන භික්ෂුව අනෙක් භික්ෂුවට මෙසේ කීවේය: "ඇවැත්නි, නොදුන් තැනැත්තාට ඵලයක් නැත, තමා ලැබූ දෙය අනුන්ට දී අනුභව කිරීම වටින්නේය." එහෙත් අනෙක් නම මෙසේ කීවේය: "ඇවැත්නි, ඔබ නොදන්නේය, දාන වස්තුව විනාශ කිරීම සුදුසු නැත, තමාගේ යැපීම සඳහා පමණක් ලබා ගනිමින් භක්තාග්‍ර වත පූරණය කිරීම වටින්නේය." ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් කිසිවෙකුත් අනෙකාව තම අදහසට ගැනීමට සමත් නොවූහ. දෙදෙනාම තම තමන්ගේ ප්‍රතිපත්ති පූරණය කොට එයින් චුතව කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයේ උපන්නහ. එහිදී සාරණීය ධර්ම පූරණය කළ දිව්‍ය පුත්‍රයා අනෙක් දිව්‍ය පුත්‍රයාට වඩා කරුණු පහකින් විශිෂ්ට විය.

เอวํ เต เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อิมสฺมึ กาเล สาวตฺถิยํ นิพฺพตฺตึสุ. สารณียธมฺมปูรโก โกสลรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, อิตโร ตสฺสาเยว อุปฏฺฐากอิตฺถิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. เต ทฺเวปิ ชนา เอกทิวเสเนว ชายึสุ. เต นามคฺคหณทิวเส นฺหาเปตฺวา สิริคพฺเภ นิปชฺชาเปตฺวา ทฺวินฺนมฺปิ มาตโร พหิ สกฺการํ สํวิทหึสุ. เตสุ สารณียธมฺมปูรโก อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา มหนฺตํ เสตจฺฉตฺตํ สุปญฺญตฺตํ สิริสยนํ อลงฺกตปฏิยตฺตญฺจ นิเวสนํ ทิสฺวา ‘‘เอกสฺมึ ราชกุเล นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ อญฺญาสิ. โส ‘‘กึ [Pg.16] นุ โข กมฺมํ กตฺวา อิธ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘สารณียธมฺมนิสฺสนฺเทนา’’ติ ญตฺวา ‘‘สหาโย เม กุหึ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต นีจสยเน นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ภตฺตคฺควตฺตํ ปูเรมีติ มม วจนํ น คณฺหิ, อิมสฺมึ อิทานิ ตํ ฐาเน นิคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ‘‘สมฺม มม วจนํ นากาสี’’ติ อาห. อถ กึ ชาตนฺติ. ปสฺส มยฺหํ สมฺปตฺตึ, เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา สิริสยเน นิปนฺโนสฺมิ, ตฺวํ นีจมญฺเจ ถทฺธอตฺถรณมตฺเต นิปนฺโนสีติ. กึ ปน ตฺวํ เอตํ นิสฺสาย มานํ กโรสิ, นนุ เวฬุสลากาหิ กตฺวา ปิโลติกาย ปลิเวฐิตํ สพฺพเมตํ ปถวีธาตุมตฺตเมวาติ?

මෙසේ ඔවුන් දෙවි මිනිස් ලෝකවල සැරිසරමින් එක් බුද්ධාන්තරයක් ගෙවා මේ කාලයේ සැවැත් නුවර උපන්නහ. සාරණීය ධර්ම පූරණය කළ තැනැත්තා කොසොල් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් අතර, අනෙක් තැනැත්තා ඇගේම උපස්ථායිකාවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඒ දෙදෙනාම එකම දිනක උපන්නහ. නම් තබන දිනයේ ඔවුන්ව නහවා සිරිගැබ සැතපවූ කල්හි දෙදෙනාගේම මව්වරු පිටත සත්කාර සංවිධානය කළහ. ඔවුන්ගෙන් සාරණීය ධර්ම පුරන ලද කුමාරයා ඇස් හැර බලා මහත් වූ සේසත ද, මැනවින් පනවන ලද සිරි යහන ද, අලංකාර ලෙස පිළියෙළ කරන ලද මාලිගාව ද දැක "මම රාජ කුලයක උපන්නෙමි" යි දැනගත්තේය. ඔහු "මම කුමන කර්මයක් කොට මෙහි උපන්නෙමිදැයි" මෙනෙහි කරද්දී "සාරණීය ධර්මයේ අනුසසින්" යැයි දැනගෙන, "මගේ මිතුරා කොහේ උපන්නේදැයි" විමසීමේදී ඔහු පහත් අසනක සැතපී සිටිනු දැක "මොහු භක්තාග්‍ර වත පුරමියි කියා මගේ වචනය පිළිගත්තේ නැත, දැන් මේ මොහොතේ ඔහුට නිග්‍රහ කිරීම වටී" යැයි සිතා, "යහළුව, ඔබ මගේ වචනය පිළිපැද්දේ නැතැයි" කීවේය. එවිට "කුමක් වීදැයි" ඇසීය. "මගේ සම්පත්තිය දෙස බලන්න, මම සේසතක් යට සිරි යහනක සැතපී සිටිමි, ඔබ රළු ඇතිරිල්ලක් පමණක් ඇති මිටි ඇඳක සැතපී සිටින්නෙහිය" යැයි කී කල්හි, "ඔබ මේ දේ නිසා මානය ඇති කරගන්නේ ඇයි? මේ සියල්ල උණ පතුරුවලින් නිමවා වැරණි රෙදිවලින් වෙළන ලද පඨවි ධාතු මාත්‍රයක් පමණක් නොවේදැයි" ඔහු ඇසුවේය.

สุมนา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘มม ภาติกานํ สนฺติเก โกจิ นตฺถี’’ติ เตสํ สมีปํ คจฺฉนฺตี ทฺวารํ นิสฺสาย ฐิตา ‘‘ธาตู’’ติ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิทํ ธาตูติ วจนํ พหิทฺธา นตฺถิ. มม ภาติกา สมณเทวปุตฺตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘สจาหํ ‘อิเม เอวํ กเถนฺตี’ติ มาตาปิตูนํ กเถสฺสามิ, ‘อมนุสฺสา เอเต’ติ นีหราเปสฺสนฺติ. อิทํ การณํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา กงฺขจฺเฉทกํ ปุริสเหรญฺญิกํ มม ปิตรํ มหาโคตมทสพลํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ภุตฺตปาตราสา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ทสพลสฺส อุปฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปญฺจ รถสตานิ โยชาเปสิ. ชมฺพุทีปตลสฺมิญฺหิ ติสฺโสว กุมาริโย ปิตูนํ สนฺติกา ปญฺจ รถสตานิ ลภึสุ – พิมฺพิสารรญฺโญ ธีตา จุนฺที ราชกญฺญา, ธนญฺจยสฺส เสฏฺฐิสฺส ธีตา วิสาขา, อยํ สุมนา ราชกญฺญาติ. สา คนฺธมาลํ อาทาย รเถ ฐิตา ปญฺจรถสตปริวารา ‘‘อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

සුමනා එම කතාව අසා "මගේ සහෝදරයන් අසල කිසිවෙක් නැත" කියා ඔවුන් වෙත යමින් සිටියදී දොරට හේත්තු වී "ධාතූ" යන වචනය අසා "මෙම ධාතූ යන වචනය ශාසනයෙන් බැහැරව නැත. මගේ සහෝදරයන් මහණ දේවපුත්‍රයන් වන්නට ඇත" යි සිතා - "මම මවුපියන්ට 'මොවුන් මෙසේ පවසති' යි කීවොත්, 'මොවුන් අමනුෂ්‍යයෝ ය' යි පවසා ඔවුන් පලවා හරිනු ඇත. මෙම කරුණ අන් අයෙකුට නොකියා සැක දුරු කරන, රන්කරුවකු බඳු වූ මගේ පියාණන් වන ඒ මහා ගෞතම දසබලයන් වහන්සේගෙන්ම විමසන්නෙමි" යි උදෑසන ආහාර ගෙන රජු වෙත ගොස් "දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන්නෙමි" යි පැවසුවාය. රජතුමා රථ පන්සියයක් සූදානම් කරවීය. දඹදිව් තලයෙහි සිය පියවරුන්ගෙන් රථ පන්සියයක් ලැබුවේ කුමාරිකාවන් තිදෙනෙක් පමණි - එනම් බිම්බිසාර රජුගේ දියණිය වූ චුන්දී රාජකුමාරිය ද, ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණිය වූ විශාඛාව ද, මෙම සුමනා රාජකුමාරිය ද වේ. ඇය සුවඳ මල් ගෙන රථයක නැඟී පන්සියයක් රථ පිරිවරාගෙන "මෙම ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාය.

อิธสฺสูติ อิธ ภเวยฺยุํ. เอโก ทายโกติ เอโก อตฺตนา ลทฺธลาภโต ปรสฺส ทตฺวา ปริภุญฺชนโก สารณียธมฺมปูรโก. เอโก อทายโกติ เอโก อตฺตนา ลทฺธํ ปรสฺส อทตฺวา ปริภุญฺชนโก ภตฺตคฺควตฺตปูรโก. เทวภูตานํ ปน เนสนฺติ เทวภูตานํ เอเตสํ. อธิคณฺหาตีติ อธิภวิตฺวา คณฺหาติ อชฺโฌตฺถรติ อติเสติ. อาธิปเตยฺเยนาติ เชฏฺฐกการเณน. อิเมหิ ปญฺจหิ ฐาเนหีติ เสสเทเว สกฺโก เทวราชา วิย อิเมหิ ปญฺจหิ การเณหิ อธิคณฺหาติ. มานุสเกนาติอาทีสุ [Pg.17] อายุนา มหากสฺสปตฺเถโร วิย พากุลตฺเถโร วิย อานนฺทตฺเถโร วิย จ, วณฺเณน มหาคติมฺพอภยตฺเถโร วิย ภณฺฑาคารอมจฺโจ วิย จ, สุเขน รฏฺฐปาลกุลปุตฺโต วิย โสณเสฏฺฐิปุตฺโต วิย ยสทารโก วิย จ, ยเสน ธมฺมาโสโก วิย, ตถา อาธิปจฺเจนาติ อิเมหิ ปญฺจหิ การเณหิ อติเรโก เชฏฺฐโก โหติ.

"ඉධස්සූ" යනු මෙම ශාසනයෙහි විය යුතුය යන්නයි. "එකෝ දායකෝ" යනු එක් අයෙකු තමාට ලැබුණු ලාභයෙන් අන් අයට දී අනුභව කරන්නා වූ සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. "එකෝ අදායකෝ" යනු එක් අයෙකු තමාට ලැබුණු දේ අන් අයට නොදී අනුභව කරන්නා වූ භක්තග්ග වත් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. "දේවභූතානං පන නේසං" යනු දේවත්වයට පත් වූ මොවුන්ගේ යන්නයි. "අධිගණ්හාති" යනු මැඩ පවත්වා ගනියි, යටපත් කරයි, ඉක්මවා යයි යන්නයි. "ආධිපතෙය්යේන" යනු ජේෂ්ඨත්වය හෙවත් ප්‍රධානත්වය නමැති කරුණෙනි. "ඉමේහි පංචහි ඨානේහි" යනු සෙසු දෙවියන්ව දේවරාජ වූ සක්‍රයා ඉක්මවා පවතින්නා සේ මෙම කරුණු පහෙන් ඉක්මවා පවතියි යන්නයි. "මානුසකේනාති" ආදී තැන්හි ආයුෂයෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් මෙන් ද බාකුල තෙරුන් මෙන් ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. වර්ණයෙන් මහා ගතිම්බ අභය තෙරුන් මෙන් ද භාණ්ඩාගාරික ඇමති මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. සැපයෙන් රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා මෙන් ද සෝණ සිටු පුත්‍රයා මෙන් ද යස කුලපුත්‍රයා මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. යසසින් ධර්මාශෝක රජු මෙන් ද එසේම ආධිපත්‍යයෙන් ධර්මාශෝක රජු මෙන් ද මෙම කරුණු පහෙන් අතිශයින් උසස් වූ ජේෂ්ඨයෙක් වෙයි.

ยาจิโตว พหุลนฺติ พากุลตฺเถร-สีวลิตฺเถร-อานนฺทตฺเถราทโย วิย ยาจิโตว พหุลํ จีวราทีนิ ปริภุญฺชตีติ อิเมหิ การเณหิ อติเรโก โหติ เชฏฺฐโก. ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ยํ เอกสฺส วิมุตฺติยา สทฺธึ อิตรสฺส วิมุตฺตึ อารพฺภ นานากรณํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, ตํ น วทามีติ อตฺโถ. สตฺตวสฺสิกทารโก วา หิ วิมุตฺตึ ปฏิวิชฺฌตุ วสฺสสติกตฺเถโร วา ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา, ปฏิวิทฺธโลกุตฺตรมคฺเค นานตฺตํ นาม นตฺถิ. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. ยตฺร หิ นามาติ ยานิ นาม.

"යාචිතෝව බහුලං" යනු බාකුල තෙරුන්, සීවලී තෙරුන්, ආනන්ද තෙරුන් ආදීන් මෙන් ආරාධනා කරන ලදුවම බහුල වශයෙන් සිවුරු ආදිය පරිභෝජනය කරයි යන මෙම කරුණුවලින් අතිශයින් උසස් ජේෂ්ඨයෙක් වෙයි. "යදිදං විමුත්තියා විමුත්තිං" යනු එක් අයෙකුගේ විමුක්තිය හා අනෙක් අයගේ විමුක්තිය අතර කිසියම් වෙනසක් කිය යුතු නම්, එවැනි වෙනසක් මම නොකියමි යන්න අර්ථයයි. සත් හැවිරිදි දරුවෙකු වුව ද රහත් බව අවබෝධ කළත්, සියක් වස් පිරුණු තෙරනමක් වුව ද, භික්ෂුවක හෝ භික්ෂුණියක හෝ උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක හෝ දෙවියෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ අවබෝධ කළ ද, අවබෝධ කළ ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙහි වෙනසක් නම් නැත. "අලමේවාති" යනු සුදුසුම වේ යන්නයි. "යත්‍ර හි නාමාති" යනු යම් කුසල් දහම්හු නම් වේ ද යන්නයි.

คจฺฉํ อากาสธาตุยาติ อากาเสน คจฺฉนฺโต. สทฺโธติ รตนตฺตยคุณานํ สทฺธาตา. ถนยนฺติ คชฺชนฺโต. วิชฺชุมาลีติ มาลาสทิสาย เมฆมุเข จรนฺติยา วิชฺชุลตาย สมนฺนาคโต. สตกฺกกูติ สตกูโฏ, อิโต จิโต จ อุฏฺฐิเตน วลาหกกูฏสเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ โสตาปนฺโน. โภคปริพฺยูฬฺโหติ อุทโกเฆน วิย ทานวเสน ทียมาเนหิ โภเคหิ ปริพฺยูฬฺโห, เทวโลกํ สมฺปาปิโตติ อตฺโถ. เปจฺจาติ ปรโลเก. สคฺเค ปโมทตีติ ยสฺมึ สคฺเค อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว โมทตีติ.

"ගච්ඡං ආකාසධාතුයා" යනු අහසින් යන්නා වූ යන්නයි. "සද්ධෝ" යනු තෙරුවන් ගුණය කෙරෙහි විශ්වාසය ඇත්තා වූ යන්නයි. "ථනයන්ති" යනු ගර්ජනා කරමින් යන්නයි. "විජ්ජුමාලී" යනු මල් මාලාවක් බඳු වූ වලාකුළු අතර හැසිරෙන විදුලි රේඛාවන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "සතක්කකූ" යනු සිය ගණන් කූටයන් ඇති, එහෙන් මෙහෙන් නැගී සිටි වලාකුළු මුදුන් සිය ගණනකින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "දස්සනසම්පන්නෝ" යනු සෝතාපන්න තැනැත්තායි. "භෝගපරිබ්‍යූළ්හෝ" යනු ජල පහරකින් මෙන් දානමය වශයෙන් දෙනු ලබන භෝගයන්ගෙන් පිරිපුන් වූ, දෙව්ලොවට පමුණුවන ලද යන අර්ථයයි. "පෙච්ච" යනු පරලොවදී යන්නයි. "සග්ගේ පමෝදති" යනු යම් ස්වර්ගයක උපදියි ද එහිම සතුටු වෙයි යන්නයි.

๒. จุนฺทีสุตฺตวณฺณนา

2. චුන්දී සූත්‍ර වර්ණනාව.

๓๒. ทุติเย ปญฺจหิ รถสเตหีติ ภุตฺตปาตราสา ปิตุ สนฺติกํ เปเสตฺวา ปญฺจ รถสตานิ โยชาเปตฺวา เตหิ ปริวุตาติ อตฺโถ. อุปสงฺกมีติ ภาตรา สทฺธึ ปวตฺติตํ ปญฺหสากจฺฉํ ปุจฺฉิสฺสามีติ คนฺธมาลจุณฺณาทีนิ อาทาย อุปสงฺกมิ. ยเทว โส โหตีติ ยทา เอว โส โหติ. อถ วา โย เอว โส โหติ. อริยกนฺตานิ สีลานีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานิ [Pg.18] สีลานิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ โหนฺติ, ภวนฺตเรปิ น ปริจฺจชนฺติ. เสสํ จตุกฺกนิปาเต อคฺคปฺปสาทสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

32. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි "පංචහි රථසතේහි" යනු උදෑසන ආහාර ගෙන පිය රජු වෙත දූතයන් යවා රථ පන්සියයක් සූදානම් කරවා ඒවායින් පිරිවරන ලද යන්න අර්ථයයි. "උපසංකමී" යනු සහෝදරයා සමඟ ඇති වූ ප්‍රශ්න සාකච්ඡාව විමසන්නෙමි යි සුවඳ මල් කුඩු ආදිය ගෙන එළඹියාය යන්නයි. "යදේව සෝ හෝති" යනු යම් කලෙක ඔහු වෙයි ද යන්නයි. එසේත් නැත්නම් යමෙක් ඔහුම වෙයි ද යන්නයි. "අරියකන්තානි සීලානි" යනු මාර්ග ඵලයන්ට සම්බන්ධ වූ සීලයන්ය. ඒවා ආර්යයන්ට ප්‍රිය වූ සීලයන් වන අතර භවයකදී වුව ද අත් නොහරින්නාහ. ඉතිරි කොටස චතුක්ක නිපාතයේ අග්ගප්පසාද සූත්‍රයෙහි කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

๓. อุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

3. උග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๓๓. ตติเย ภทฺทิเยติ ภทฺทิยนคเร. ชาติยาวเนติ สยํชาเต อโรปิเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺเธ วนสณฺเฑ, ตํ นครํ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ วเน วิหรตีติ อตฺโถ. อตฺตจตุตฺโถติ อตฺตนา จตุตฺโถ. กสฺมา ปเนส ภควนฺตํ อตฺตจตุตฺถํเยว นิมนฺเตสิ? เคเห กิรสฺส มงฺคลํ มหนฺตํ, ตตฺถ มหนฺเตน สํวิธาเนน พหู มนุสฺสา สนฺนิปติสฺสนฺติ. เต ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺเตน ทุสฺสงฺคหา ภวิสฺสนฺตีติ อตฺตจตุตฺถํเยว นิมนฺเตสิ. อปิ จสฺส เอวมฺปิ อโหสิ – ‘‘ทหรกุมาริกาโย มหาภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ สตฺถริ โอวทนฺเต โอลีนมนา โอวาทํ คเหตุํ น สกฺกุเณยฺยุ’’นฺติ. อิมินาปิ การเณน อตฺตจตุตฺถเมว นิมนฺเตสิ. โอวทตุ ตาสํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต ภควา, เอตาสํ โอวทตุ, เอตา โอวทตูติ อตฺโถ. อุปโยคตฺถสฺมิญฺหิ เอตํ สามิวจนํ. ยํ ตาสนฺติ ยํ โอวาทานุสาสนํ เอตาสํ. เอวญฺจ ปน วตฺวา โส เสฏฺฐิ ‘‘อิมา มม สนฺติเก โอวาทํ คณฺหมานา หราเยยฺยุ’’นฺติ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

33. තුන්වැන්නෙහි "භද්දියේ" යනු භද්දිය නගරයෙහි යන්නයි. "ජාතියාවනේ" යනු නොවපුරන ලද, ඉබේ හටගත්, හිමාලය සමඟ එකට බැඳී පවතින වනාන්තරයක එම නගරය ඇසුරු කරමින් ඒ වනයේ වාසය කරයි යන්න අර්ථයයි. "අත්තචතුත්ථෝ" යනු තමා සිව්වැන්නා කොට යන්නයි. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තමා සමඟ හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේ ඇයි? ඔහුගේ නිවසේ විශාල මංගල්‍යයකි, එහි විශාල පිළියෙල කිරීම් මැද බොහෝ මිනිසුන් රැස් වනු ඇත. ඔවුන් භික්ෂු සංඝයාට උපස්ථාන කිරීමට යෑමෙන් සංග්‍රහ කිරීම අපහසු වනු ඇතැයි සිතා හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේය. තවද ඔහුට මෙබඳු සිතක් ද විය - "තරුණ කුමාරිකාවන් මහා භික්ෂු සංඝයා මැද ශාස්තෘන් වහන්සේ අවවාද කරන කල්හි ලැජ්ජාවෙන් යුතුව අවවාදය පිළිගැනීමට සමත් නොවිය හැකිය" යනුවෙනි. මේ කරුණ නිසා ද හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේය. "ඔවදතු තාසං භන්තේ" යනු ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මොවුන්ට අවවාද කළ මැනව, මොවුන්ට අවවාද කළ මැනව යන අර්ථයයි. මෙහි "තාසං" යන්න දෙවැනි විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි විභක්තියකි. "යං තාසං" යනු මොවුන්ට යම් අවවාද අනුශාසනාවක් වේ ද යන්නයි. සිටුතුමා මෙසේ පවසා, "මොවුන් මා ඉදිරිපිට අවවාද ලබන විට ලැජ්ජා වනු ඇත" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම ගියේය.

ภตฺตูติ สามิกสฺส. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ. ปุพฺพุฏฺฐายินิโยติ สพฺพปฐมํ อุฏฺฐานสีลา. ปจฺฉานิปาตินิโยติ สพฺพปจฺฉา นิปชฺชนสีลา. อิตฺถิยา หิ ปฐมตรํ ภุญฺชิตฺวา สยนํ อารุยฺห นิปชฺชิตุํ น วฏฺฏติ, สพฺเพ ปน เคหปริชเน โภเชตฺวา อุปกรณภณฺฑํ สํวิธาย โครูปาทีนิ อาคตานาคตานิ ญตฺวา สฺเว กตฺตพฺพกมฺมํ วิจาเรตฺวา กุญฺจิกามุทฺทิกํ หตฺเถ กตฺวา สเจ โภชนํ อตฺถิ, ภุญฺชิตฺวา, โน เจ อตฺถิ, อญฺญํ ปจาเปตฺวา สพฺเพ สนฺตปฺเปตฺวา ปจฺฉา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ. นิปนฺนายปิ ยาว สูริยุคฺคมนา นิทฺทายิตุํ น วฏฺฏติ, สพฺพปฐมํ ปน อุฏฺฐาย ทาสกมฺมกเร ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กมฺมํ กโรถา’’ติ กมฺมนฺตํ วิจาเรตฺวา เธนุโย ทุหาเปตฺวา สพฺพํ เคเห กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺตโน ปจฺจกฺขํเยว กาตุํ วฏฺฏติ[Pg.19]. เอตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปุพฺพุฏฺฐายินิโย ปจฺฉานิปาตินิโย’’ติ อาห. ‘‘กึการปฏิสฺสาวินิโยติ กึ กโรม กึ กโรมา’’ติ มุขํ โอโลเกตฺวา วิจรณสีลา. มนาปจารินิโยติ มนาปํเยว กิริยํ กรณสีลา. ปิยวาทินิโยติ ปิยเมว วจนํ วาทนสีลา. ปูเชสฺสามาติ จตุปจฺจยปูชาย ปูชยิสฺสาม.

"භත්තු" යනු ස්වාමියාටයි. "අනුකම්පං උපාදාය" යනු අනුකම්පාව නිසාවෙනි. "පුබ්බුට්ඨායිනියෝ" යනු සැමට පෙර අවදිවන සුළු බවයි. "පච්ඡානිපාතිනියෝ" යනු සැමට පසුව නිදාගන්නා සුළු බවයි. ස්ත්‍රියක විසින් සැමට පෙර ආහාර ගෙන යහනට ගොස් නිදා ගැනීම සුදුසු නැත; ඇය විසින් සියලු නිවැසියන්ට ආහාර පිරිනමා, ගෘහ උපකරණ පිළියෙළ කර, ගවයන් ආදී සතුන් පැමිණි නොපැමිණි බව පරීක්ෂා කර, පසුදින කළ යුතු වැඩ කටයුතු විමසා බලා, යතුරු මණ්ඩලය අතට ගෙන, ආහාර ඉතිරිව තිබේ නම් අනුභව කර, නැතහොත් වෙනත් ආහාරයක් පිසවා සියල්ලන් සතුටු කරවා පසුව නිදාගැනීම සුදුසුය. නිදාගත්තද සූර්යයා උදාවන තෙක් නිදා නොසිටිය යුතුය; සැමට පෙර අවදි වී සේවකයන් කැඳවා "මෙම කටයුතු කරන්න" යැයි කර්මාන්ත විමසා බලා, එළදෙනුන්ගෙන් කිරි දොවා ගෘහයේ කළ යුතු සියලු කටයුතු තමා ඉදිරියේම කරවීම සුදුසුය. මේ අර්ථය සලකා "පුබ්බුට්ඨායිනියෝ පච්ඡානිපාතිනියෝ" යැයි වදාළ සේක. "කිංකාරපටිස්සාවිනියෝ" යනු "කුමක් කරමුද, කුමක් කරමුද" යැයි ස්වාමියාගේ මුහුණ බලා විමසන සුළු බවයි. "මනාපචාරිනියෝ" යනු මනාප වූ ක්‍රියාවන්ම කරන සුළු බවයි. "පියවාදිනියෝ" යනු ප්‍රිය වචනම පවසන සුළු බවයි. "පූජෙස්සාමා" යනු සිවුපසයෙන් පූජා කරන්නෙමු යන්නයි.

อพฺภาคเตติ อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต. อาสโนทเกน ปฏิปูเชสฺสามาติ อาสเนน จ ปาทโธวนอุทเกน จ ปูชยิสฺสาม. เอตฺถ จ มาตาปิตูนํ เทวสิกํ สกฺกาโร กาตพฺโพ. สมณพฺราหฺมณานํ ปน อพฺภาคตานํ อาสนํ ทตฺวา ปาทโธวนญฺจ ทาตพฺพํ, สกฺกาโร จ กาตพฺโพ.

"අබ්භාගතේ" යනු තමා සමීපයට පැමිණි අයටයි. "ආසනෝදකේන පටිපූජෙස්සාමා" යනු ආසනයෙන් සහ පා සෝදන පැන්වලින් පූජා කරන්නෙමු යන්නයි. මෙහිදී දෙමාපියන්ට දිනපතා සත්කාර කළ යුතුය. පැමිණි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට ආසනය පිරිනමා පා සෝදන පැන් දිය යුතුය, සත්කාර කළ යුතුය.

อุณฺณาติ เอฬกโลมํ. ตตฺถ ทกฺขา ภวิสฺสามาติ เอฬกโลมานํ วิชฏนโธวนรชนเวณิกรณาทีสุ กปฺปาสสฺส จ วฏฺฏนปิสนโผฏนกนฺตนาทีสุ เฉกา ภวิสฺสาม. ตตฺรุปายายาติ ตสฺมึ อุณฺณากปฺปาสสํวิธาเน อุปายภูตาย ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอวํ ปวตฺตาย วีมํสาย สมนฺนาคตา. อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุนฺติ อตฺตนา กาตุมฺปิ ปเรหิ การาเปตุมฺปิ ยุตฺตา เจว สมตฺถา จ ภวิสฺสามาติ อตฺโถ.

"උණ්ණා" යනු බැටළු ලොම්ය. "තත්ථ දක්ඛා භවිස්සාමා" යනු බැටළු ලොම් පිරිසිදු කිරීම, සේදීම, වර්ණ ගැන්වීම සහ නූල් කැපීම ආදියෙහි ද, කපු කටින යන්ත්‍රවලින් සකස් කිරීම් ආදියෙහි ද දක්ෂ වන්නෙමු යන්නයි. "තත්රුපායායා" යනු ඒ ලොම් හා කපු පිළියෙළ කිරීමේදී "මෙම කාලයෙහි මේ දේ කිරීම සුදුසුයි" යනුවෙන් පවතින විමසා බැලීමේ නුවණින් යුක්ත වීමයි. "අලං කාතුං අලං සංවිධාතුං" යනු තමාට කිරීමටත්, අන් ලවා කරවීමටත් සුදුසු මෙන්ම සමර්ථ වන්නෙමු යන්න අර්ථයයි.

กตญฺจ กตโต ชานิสฺสาม, อกตญฺจ อกตโตติ สกลทิวสํ อิทํ นาม กมฺมํ กตฺวา อาคตานํ, อุปฑฺฒทิวสํ อิทํ นาม กมฺมํ กตฺวา อาคตานํ, นิกฺกมฺมานํ เคเห นิสินฺนานํ อิทํ นาม ทาตุญฺจ เอวญฺจ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอวํ ชานิสฺสาม. คิลานกานญฺจ พลาพลนฺติ สเจ หิ คิลานกาเล เตสํ เภสชฺชโภชนาทีนิ ทตฺวา โรคํ ผาสุํ น กโรนฺติ, ‘‘อิเม อโรคกาเล อมฺเห ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กาเรนฺติ. คิลานกาเล อตฺถิ ภาวมฺปิ โน น ชานนฺตี’’ติ วิรตฺตรูปา ปจฺฉา กิจฺจานิ น กโรนฺติ, ทุกฺกฏานิ วา กโรนฺติ. ตสฺมา เนสํ พลาพลํ ญตฺวา ทาตพฺพญฺจ กาตพฺพญฺจ ชานิสฺสามาติ เอวํ ตุมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ขาทนียํ โภชนียญฺจสฺสาติ ขาทนียญฺจ โภชนียญฺจ อสฺส อนฺโตชนสฺส. ปจฺจํเสนาติ ปฏิลภิตพฺเพน อํเสน, อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธพฺพโกฏฺฐาสานุรูเปนาติ อตฺโถ. สํวิภชิสฺสามาติ ทสฺสาม. สมฺปาเทสฺสามาติ สมฺปาทยิสฺสาม.

"කතඤ්ච කතතෝ ජානිස්සාම, අකතඤ්ච අකතතෝ" යනු මුළු දවස පුරා මේ කටයුතු කර පැමිණි අයටත්, අඩ දවසක් වැඩ කර පැමිණි අයටත්, වැඩක් නොකර නිවසේ සිටි අයටත් මේ දේ දිය යුතුය, මෙසේ කළ යුතුය යන්න දැනගන්නෙමු යන්නයි. "ගිලානකානඤ්ච බලාබලං" යනු යමෙකු ගිලන් වූ විට ඔවුන්ට බෙහෙත් හා ආහාර පාන දී රෝගය සුවපත් නොකරන්නේ නම්, "මේ අය නිරෝගී කාලයේදී අප ලවා ඔවුන්ට අවශ්‍ය දේ කරවා ගනිති, ගිලන් වූ කල අප ගැන නොබලති" යනුවෙන් කලකිරී පසුව කටයුතු මඟහරිති, නැතහොත් වැරදි සහගත ලෙස කරති. එබැවින් ඔවුන්ගේ ශක්තිය හා දුර්වලකම දැන දිය යුතු දේ හා කළ යුතු දේ දැනගන්නෙමු යන්න මෙයින් පුරුදු විය යුතු බව දක්වයි. "ඛාදනීයං භෝජනීයඤ්චස්සා" යනු එම නිවැසියන්ට හිමි විය යුතු කැවිලි හා බොජුන්ය. "පච්චංසේනා" යනු ලැබිය යුතු කොටස අනුව, එනම් ඒ ඒ අයගේ ලැබිය යුතු කොටසට අනුරූපව යන්න අර්ථයයි. "සංවිභජිස්සාමා" යනු බෙදා දෙන්නෙමු යන්නයි. "සම්පාදෙස්සාමා" යනු පිළියෙළ කර දෙන්නෙමු යන්නයි.

อธุตฺตีติ [Pg.20] ปุริสธุตฺตสุราธุตฺตตาวเสน อธุตฺติโย. อเถนีติ อเถนิโย อโจริโย. อโสณฺฑีติ สุราโสณฺฑตาทิวเสน อโสณฺฑิโย.

"අධුත්ති" යනු ස්ත්‍රී-පුරුෂ ධූර්ත හෝ සුරා ධූර්තභාවයෙන් තොර වූ බවයි. "අතේනී" යනු සොරකම් නොකරන බවයි. "අසොණ්ඩී" යනු සුරා සොණ්ඩ ආදියෙන් තොර වීමයි.

เอวํ สุตฺตนฺตํ นิฏฺฐเปตฺวา อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต โย นํ ภรติ สพฺพทาติอาทิมาห. ตตฺถ ภรตีติ โปสติ ปฏิชคฺคติ. สพฺพกามหรนฺติ สพฺพกามททํ. โสตฺถีติ สุอิตฺถี. เอวํ วตฺตตีติ เอตฺตกํ วตฺตํ ปูเรตฺวา วตฺตติ. มนาปา นาม เต เทวาติ นิมฺมานรตี เทวา. เต หิ อิจฺฉิติจฺฉิตํ รูปํ มาเปตฺวา อภิรมณโต นิมฺมานรตีติ จ มนาปาติ จ วุจฺจนฺตีติ.

මෙසේ සූත්‍රය අවසන් කර දැන් ගාථාවලින් උපරිමයට ගෙන යමින් "යෝ නං භරති සබ්බදා" ආදිය වදාළ සේක. එහි "භරති" යනු පෝෂණය කරයි, රැකබලා ගනී යන්නයි. "සබ්බකාමහරං" යනු සියලු කැමති දේ ලබා දෙන යන්නයි. "සොත්ථී" යනු යහපත් වූ තැනැත්තියයි. "ඒවං වත්තතී" යනු මෙපමණ වත් පිළිවෙත් පුරා වසයි යන්නයි. "මනාපා නාම තේ දේවා" යනු නිම්මාණරතී දෙවියෝය. ඔවුන් කැමති කැමති රූප මවාගෙන අභිරමණය කරන බැවින් "නිම්මාණරතී" කියාද "මනාප" කියාද කියනු ලැබේ.

๔. สีหเสนาปติสุตฺตวณฺณนา

4. සීහ සේනාපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๔. จตุตฺเถ สนฺทิฏฺฐิกนฺติ สามํ ปสฺสิตพฺพกํ. ทายโกติ ทานสูโร. น โส สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐติ, ปริจฺจชิตุมฺปิ สกฺโกตีติ อตฺโถ. ทานปตีติ ยํ ทานํ เทติ, ตสฺส ปติ หุตฺวา เทติ, น ทาโส, น สหาโย. โย หิ อตฺตนา มธุรํ ภุญฺชติ, ปเรสํ อมธุรํ เทติ, โส ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา เทติ. โย ยํ อตฺตนา ภุญฺชติ, ตเทว เทติ, โส สหาโย หุตฺวา เทติ. โย ปน อตฺตนา เยน เกนจิ ยาเปติ, ปเรสํ มธุรํ เทติ, โส ปติ เชฏฺฐโก สามี หุตฺวา เทติ. ตาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ทานปตี’’ติ.

34. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "සන්දිට්ඨිකං" යනු තමා විසින්ම දැකිය යුතු වූවකි. "දායකෝ" යනු දානයෙහි ශූර වූ තැනැත්තායි. ඔහු ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොසිටී, පරිත්‍යාග කිරීමටද සමත් වෙයි යන්න අර්ථයයි. "දානපති" යනු දෙන දානයට තමා ස්වාමියා වී දීමයි, දාසයෙකු හෝ යහළුවෙකු මෙන් දීම නොවේ. යමෙක් තමා රසවත් දේ අනුභව කරමින් අන් අයට නීරස දේ දෙයිද, ඔහු දානය නමැති දෙය්‍යධර්මයට දාසයෙකු වී දෙයි. යමෙක් තමා අනුභව කරන දෙයම දෙයිද, ඔහු යහළුවෙකු වී දෙයි. යමෙක් තමා යම්කිසි දෙයකින් යැපෙමින් අන් අයට රසවත් දේ දෙයිද, ඔහු ස්වාමියෙකු හා ශ්‍රේෂ්ඨයෙකු වී දෙයි. එවැනි තැනැත්තා අරභයා "දානපති" යැයි කියනු ලැබේ.

อมงฺกุภูโตติ น นิตฺเตชภูโต. วิสารโทติ ญาณโสมนสฺสปฺปตฺโต. สหพฺยตํ คตาติ สหภาวํ เอกีภาวํ คตา. กตาวกาสาติ เยน กมฺเมน ตตฺถ อวกาโส โหติ, ตสฺส กตตฺตา กตาวกาสา. ตํ ปน ยสฺมา กุสลเมว โหติ, ตสฺมา กตกุสลาติ วุตฺตํ. โมทเรติ โมทนฺติ ปโมทนฺติ. อสิตสฺสาติ อนิสฺสิตสฺส ตถาคตสฺส. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณํ ปตฺตสฺส.

"අමංගුභූතෝ" යනු තේජස නැති නොවූ බවයි. "විසාරදෝ" යනු ඥානය හා සෝමනස්සයට පත් වූ බවයි. "සහබ්‍යතං ගතා" යනු එක්වීමට පත් වූ බවයි. "කතාවකාසා" යනු යම් කර්මයකින් එහි ඉඩ ලැබේද, එම කර්මය කළ බැවින් අවස්ථාව සලසා ගත් අයයි. එය කුසල්ම වන බැවින් "කතකුසලා" යැයි කියන ලදී. "මෝදරේති" යනු සතුටු වෙති, ප්‍රමෝද වෙති යන්නයි. "අසිතස්ස" යනු තෘෂ්ණාව ඇසුරු නොකළ තථාගතයන් වහන්සේටයි. "තාදිනෝ" යනු තාදී ලක්ෂණයට පත් වූ තැනැත්තාටයි.

๕. ทานานิสํสสุตฺตวณฺณนา

5. දානානිසංස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๕. ปญฺจเม คิหิธมฺมา อนปคโต โหตีติ อขณฺฑปญฺจสีโล โหติ. สตํ ธมฺมํ อนุกฺกมนฺติ สปฺปุริสานํ มหาปุริสานํ ธมฺมํ อนุกฺกมนฺโต[Pg.21]. สนฺโต นํ ภชนฺตีติ สปฺปุริสา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวกา เอตํ ภชนฺติ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ගිහිධම්මා අනපගතෝ හෝති" යනු අඛණ්ඩ පංචශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. "සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති" යනු සත්පුරුෂ මහාපුරුෂයන්ගේ ධර්මය අනුගමනය කිරීමයි. "සන්තෝ නං භජන්ති" යනු බුදු, පසේබුදු, තථාගත ශ්‍රාවක වූ සත්පුරුෂයන් එම දායකයා ඇසුරු කරති යන්නයි.

๖. กาลทานสุตฺตวณฺณนา

6. කාලදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๖. ฉฏฺเฐ กาลทานานีติ ยุตฺตทานานิ, ปตฺตทานานิ อนุจฺฉวิกทานานีติ อตฺโถ. นวสสฺสานีติ อคฺคสสฺสานิ. นวผลานีติ อารามโต ปฐมุปฺปนฺนานิ อคฺคผลานิ. ปฐมํ สีลวนฺเตสุ ปติฏฺฐาเปตีติ ปฐมํ สีลวนฺตานํ ทตฺวา ปจฺฉา อตฺตนา ปริภุญฺชติ. วทญฺญูติ ภาสิตญฺญู. กาเลน ทินฺนนฺติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน ทินฺนํ. อนุโมทนฺตีติ เอกมนฺเต ฐิตา อนุโมทนฺติ. เวยฺยาวจฺจนฺติ กาเยน เวยฺยาวฏิกกมฺมํ กโรนฺติ. อปฺปฏิวานจิตฺโตติ อนุกฺกณฺฐิตจิตฺโต. ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ยสฺมึ ฐาเน ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตตฺถ ทเทยฺย.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'kāladānāni' යනු සුදුසු කල්හි දෙන දානයන් ය, එනම් උචිත වූ හෝ අනුරූප වූ දානයන් යනු අර්ථයයි. 'navasassāni' යනු අග්‍ර ශෂ්‍යයන් (අලුත් අස්වැන්න) ය. 'navaphalāni' යනු ආරාමයෙන් පළමුව හටගත් අග්‍ර ඵලයන් ය. 'paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti' යනු පළමුව සිල්වතුන්ට දී පසුව තමා පරිභෝග කරයි යන්නයි. 'vadaññū' යනු ඉල්ලන්නන්ගේ බස දන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'kālena dinnaṃ' යනු සුදුසු වූ පැමිණි කල්හි දෙන ලද දානයයි. 'anumodantīti' යනු එක් පසෙක සිට සතුටු වෙති (අනුමෝදන් වෙති). 'veyyāvaccaṃ' යනු කයින් වත්පිළිවෙත් කිරීමයි. 'appaṭivānacitto' යනු පසුබට නොවන (නොකැළඹුණු) සිතැති බවයි. 'yattha dinnaṃ mahapphalanti' යනු යම් ස්ථානයක දෙන ලද්ද මහත් ඵල වේ ද, එහි දිය යුතු ය යන්නයි.

๗. โภชนสุตฺตวณฺณนา

7. භෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๗. สตฺตเม อายุํ เทตีติ อายุทานํ เทติ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณํ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ. พลนฺติ สรีรถามํ. ปฏิภานนฺติ ยุตฺตมุตฺตปฺปฏิภานํ.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'āyuṃ deti' යනු ආයුෂය නමැති දානය දෙයි. 'vaṇṇaṃ' යනු ශරීර වර්ණයයි. 'sukhaṃ' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. 'balaṃ' යනු ශරීර ශක්තියයි. 'paṭibhānaṃ' යනු සුදුසු පරිදි වැටහෙන නුවණයි.

๘. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

8. සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๘. อฏฺฐเม อนุกมฺปนฺตีติ อนุคฺคณฺหนฺติ. ขนฺธิมาว มหาทุโมติ ขนฺธสมฺปนฺโน มหารุกฺโข วิย. มโนรเม อายตเนติ รมณีเย สโมสรณฏฺฐาเน. ฉายํ ฉายตฺถิกา ยนฺตีติ ฉายาย อตฺถิกาว ฉายํ อุปคจฺฉนฺติ. นิวาตวุตฺตินฺติ นีจวุตฺตึ. อตฺถทฺธนฺติ โกธมานถทฺธตาย รหิตํ. โสรตนฺติ โสรจฺเจน สุจิสีเลน สมนฺนาคตํ. สขิลนฺติ สมฺโมทกํ.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'anukampanti' යනු අනුග්‍රහ කරති. 'khandhimāva mahādumo' යනු කඳින් සම්පූර්ණ වූ මහා වෘක්ෂයක් මෙනි. 'manorame āyataneti' යනු සිත්කලු වූ රැස්වන ස්ථානයෙහි ය. 'chāyaṃ chāyatthikā yantīti' යනු සෙවණ කැමති පක්ෂීන් සෙවණ සොයා යන්නාක් මෙනි. 'nivātavuttiṃ' යනු යටහත් පැවැත්මයි. 'atthaddhaṃ' යනු ක්‍රෝධයෙන් හා මානයෙන් දැඩි නොවන බවයි. 'sorataṃ' යනු සුචරිත ශීලයෙන් යුක්ත වූ සංවර බවයි. 'sakhilaṃ' යනු ප්‍රියශීලී (සතුටු කරවන) බවයි.

๙. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. පුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๙. นวเม ภโต วา โน ภริสฺสตีติ อมฺเหหิ ถญฺญปายนหตฺถปาทวฑฺฒนาทีหิ ภโต ปฏิชคฺคิโต อมฺเห มหลฺลกกาเล หตฺถปาทโธวน-นฺหาปนยาคุภตฺตทานาทีหิ ภริสฺสติ. กิจฺจํ วา โน กริสฺสตีติ อตฺตโน กมฺมํ ฐเปตฺวา อมฺหากํ ราชกุลาทีสุ อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ คนฺตฺวา กริสฺสติ[Pg.22]. กุลวํโส จิรํ ฐสฺสตีติ อมฺหากํ สนฺตกํ เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขนฺเต ปุตฺเต กุลวํโส จิรํ ฐสฺสติ, อมฺเหหิ วา ปวตฺติตานิ สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺเตสฺสติ, เอวมฺปิ โน กุลวํโส จิรํ ฐสฺสติ. ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสตีติ กุลวํสานุรูปาย ปฏิปตฺติยา อตฺตานํ ทายชฺชารหํ กโรนฺโต อมฺหากํ สนฺตกํ ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสติ. ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสตีติ ปตฺติทานํ กตฺวา ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย ทานํ อนุปฺปทสฺสติ.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'bhato vā no bharissatīti' යනු අප විසින් කිරි දීමෙන් හා අත් පා වැඩීමෙන් පෝෂණය කළ පුත්‍රයා, අප මහලු කල අත් පා සේදීම, නෑවීම, කැඳ බත් දීම ආදියෙන් අපව පෝෂණය කරනු ඇත යන්නයි. 'kiccaṃ vā no karissatīti' යනු තම කටයුතු පසෙක තබා අපට රජවාසල ආදියේදී ඇතිවන කටයුතු සඳහා ගොස් ඒවා කර දෙනු ඇත යන්නයි. 'kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti' යනු අප සතු කෙත් වතු, රන් රිදී ආදිය විනාශ නොකර රකින පුත්‍රයා ඇති කල්හි කුල වංශය බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත, නැතහොත් අප විසින් පවත්වන ලද සලාක බත් ආදිය නොකඩවා පවත්වනු ඇත, එවිට ද අපගේ කුල වංශය පවතිනු ඇත යන්නයි. 'dāyajjaṃ paṭipajjissatīti' යනු කුල වංශයට අනුරූප පැවැත්මෙන් තමා දායාදයට සුදුස්සෙකු කර ගනිමින් අප සතු දායාදය (උරුමය) ලබා ගනු ඇත යන්නයි. 'dakkhiṇaṃ anuppadassatīti' යනු පින් දී (පත්තීදානය කර), මියගිය තෙවන දිනයේ සිට දන් පිරිනමනු ඇත යන්නයි.

สนฺโต สปฺปุริสาติ อิมสฺมึ ฐาเน มาตาปิตูสุ สมฺมา ปฏิปตฺติยา สนฺโต สปฺปุริสาติ เวทิตพฺพา. ปุพฺเพ กตมนุสฺสรนฺติ มาตาปิตูหิ ปฐมตรํ กตคุณํ อนุสฺสรนฺตา. โอวาทการีติ มาตาปิตูหิ ทินฺนสฺส โอวาทสฺส กตฺตา. ภตโปสีติ เยหิ ภโต, เตสํ โปสโก. ปสํสิโยติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม มหาชเนน ปสํสิตพฺโพ โหติ.

'santo sappurisā' යනු මෙහි මව්පියන් කෙරෙහි මනා පිළිවෙත් පිරීමෙන් ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයන් බව දත යුතුය. 'pubbe katamanussaranti' යනු මව්පියන් විසින් පළමුව කරන ලද ගුණ උපකාර සිහි කරමින් යන්නයි. 'ovādakārī' යනු මව්පියන් දුන් අවවාද පිළිපදින්නා ය. 'bhataposī' යනු තමා පෝෂණය කළවුන් පෝෂණය කරන්නා ය. 'pasaṃsiyo' යනු මෙලොවදීම මහාජනයා විසින් පසසනු ලැබිය යුත්තා ය.

๑๐. มหาสาลปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

10. මහාසාලපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๐. ทสเม มหาสาลาติ มหารุกฺขา. สาขาปตฺตปลาเสน วฑฺฒนฺตีติ ขุทฺทกสาขาหิ จ ปตฺตสงฺขาเตน จ ปลาเสน วฑฺฒนฺติ. อรญฺญสฺมินฺติ อคามเก ปเทเส. พฺรหาวเนติ มหาวเน อฏวิยํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'mahāsālā' යනු මහා වෘක්ෂයෝ ය. 'sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti' යනු කුඩා අතුවලින් ද පත්‍ර හා පලාස්වලින් (කොළවලින්) ද වැඩෙති යන්නයි. 'araññasminti' යනු ජනාවාස නොවන පෙදෙසක ය. 'brahāvaneti' යනු මහා වනයෙහි (අටවියෙහි) ය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

สุมนวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන සුමන වර්ගය නිම විය.

๕. มุณฺฑราชวคฺโค

5. මුණ්ඩරාජ වර්ගයයි.

๑. อาทิยสุตฺตวณฺณนา

1. ආදිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โภคานํ อาทิยาติ โภคานํ อาทาตพฺพการณานิ. อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ อุฏฺฐานสงฺขาเตน วีริเยน อธิคเตหิ. พาหาพลปริจิเตหีติ พาหุพเลน สญฺจิเตหิ. เสทาวกฺขิตฺเตหีติ เสทํ อวกฺขิเปตฺวา อุปฺปาทิเตหิ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมยุตฺเตหิ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมํ อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. ปีเณตีติ ปีณิตํ [Pg.23] ถูลํ กโรติ. เสสเมตฺถ จตุกฺกนิปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

41. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'bhogānaṃ ādiyā' යනු භෝගයන් ලබාගැනීමේ කරුණු (ප්‍රයෝජන) ය. 'uṭṭhānavīriyādhigatehīti' යනු උත්සාහය නමැති වීර්යයෙන් ලබාගත් ඒවාය. 'bāhābalaparicitehīti' යනු බාහු බලයෙන් රැස් කරන ලද ඒවාය. 'sedāvakkhittehīti' යනු දහදිය වගුරුවා උපදවන ලද ඒවාය. 'dhammikehīti' යනු ධාර්මික වූ ඒවාය. 'dhammaladdhehīti' යනු දස කුසල් කර්මපථයන් නොබිඳ ධාර්මිකව ලබන ලද ඒවාය. 'pīṇetīti' යනු පිනවයි, පෘෂ්ඨිමත් කරයි. මෙහි ඉතිරි කොටස චතුක්ක නිපාතයෙහි කියවුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

๓. อิฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

3. ඉට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๓. ตติเย อายุสํวตฺตนิกา ปฏิปทาติ ทานสีลาทิกา ปุญฺญปฏิปทา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อตฺถาภิสมยาติ อตฺถสฺส อภิสมาคเมน, อตฺถปฺปฏิลาเภนาติ วุตฺตํ โหติ.

43. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; 'āyusaṃvattanikā paṭipadā' යනු ආයුෂය පැවැත්මට හේතු වන දාන ශීලාදී පින්කම් නමැති පිළිවෙතයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'atthābhisamayā' යනු යහපත හා එක්වීමෙන් හෙවත් ප්‍රයෝජනයක් ලැබීමෙන් යන අර්ථයයි.

๔. มนาปทายีสุตฺตวณฺณนา

4. මනාපදායී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๔. จตุตฺเถ อุคฺโคติ คุเณหิ อุคฺคตตฺตา เอวํลทฺธนาโม. สาลปุปฺผกํ ขาทนียนฺติ จตุมธุรโยชิเตน สาลิปิฏฺเฐน กตํ สาลปุปฺผสทิสํ ขาทนียํ. ตญฺหิ ปญฺญายมานวณฺฏปตฺตเกสรํ กตฺวา ชีรกาทิสมฺภารยุตฺเต สปฺปิมฺหิ ปจิตฺวา สปฺปึ วินิวตฺเตตฺวา โกลุมฺเพ ปูเรตฺวา คนฺธวาสํ คาหาเปตฺวา ปิทหิตฺวา ลญฺเฉตฺวา ฐปิตํ โหติ. ตํ โส ยาคุํ ปิวิตฺวา นิสินฺนสฺส ภควโต อนฺตรภตฺเต ทาตุกาโม เอวมาห. ปฏิคฺคเหสิ ภควาติ เทสนามตฺตเมตํ, อุปาสโก ปน ตํ ภควโต จ ปญฺจนฺนญฺจ ภิกฺขุสตานํ อทาสิ. ยถา จ ตํ, เอวํ สูกรมํสาทีนิปิ. ตตฺถ สมฺปนฺนโกลกนฺติ สมฺปนฺนพทรํ. สูกรมํสนฺติ มธุรรเสหิ พทเรหิ สทฺธึ ชีรกาทิสมฺภาเรหิ โยเชตฺวา ปกฺกํ เอกสํวจฺฉริกสูกรมํสํ. นิพฺพตฺตเตลกนฺติ วินิวตฺติตเตลํ. นาลิยสากนฺติ สาลิปิฏฺเฐน สทฺธึ มทฺทิตฺวา ชีรกาทิสํยุตฺเต สปฺปิมฺหิ ปจิตฺวา จตุมธุเรน โยเชตฺวา วาสํ คาหาเปตฺวา ฐปิตํ นาลิยสากํ. เนตํ ภควโต กปฺปตีติ เอตฺถ อกปฺปิยํ อุปาทาย กปฺปิยมฺปิ น กปฺปตีติ วุตฺตํ, เสฏฺฐิ ปน สพฺพมฺปิ ตํ อาหราเปตฺวา ราสึ กตฺวา ยํ ยํ อกปฺปิยํ, ตํ ตํ อนฺตราปณํ ปหิณิตฺวา กปฺปิยํ อุปโภคปริโภคภณฺฑํ อทาสิ. จนฺทนผลกํ นาติมหนฺตํ ทีฆโต อฑฺฒเตยฺยรตนํ, ติริยํ ทิยฑฺฒรตนํ, สารวรภณฺฑตฺตา ปน มหคฺฆํ อโหสิ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ เฉทาเปตฺวา ภิกฺขูนํ อญฺชนปิสนตฺถาย ทาเปสิ.

44. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'uggo' යනු ගුණයෙන් උසස් වූ බැවින් එනමින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'sālapupphakaṃ khādanīyaṃ' යනු චතුමධුර මිශ්‍ර කර සාලි පිටිවලින් සාදන ලද සල් මලකට සමාන කැවිල්ලකි. එය මනාව පෙනෙන වට්ට, පත්‍ර හා කේසර සහිතව සාදා, සූදුරු ආදි කුළුබඩු මිශ්‍ර කළ ගිතෙලෙහි පිස, ගිතෙල් ඉවත් කර, බඳුන්වල පුරවා, සුවඳ දුම් අල්ලා, වසා මුද්‍රා තබා තිබුණකි. ඔහු එම කැවිල්ල කැඳ පානය කර වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට දවල් දානයට පෙර පිරිනමනු කැමතිව මෙසේ පැවසීය. 'paṭiggahesi bhagavā' යනු දේශනා මාත්‍රයකි, නමුත් උපාසකයා එය බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙන්ම පන්සියයක් සඟුන් හට ද පිරිනැමීය. ඒ කැවිල්ල මෙන්ම සූකර මාංස ආදිය ද පිළියෙළ කරන ලදී. එහි 'sampannakolakaṃ' යනු මනාව ඉදුණු බොරළු (බදර) දමන ලද මසකි. 'sūkaramaṃsaṃ' යනු මිහිරි රසැති බොරළු සමඟ සූදුරු ආදි කුළුබඩු මිශ්‍ර කර පිසින ලද වසරක් වයසැති සූකර මාංසයයි. 'nibbattatelakaṃ' යනු තෙල් ඉවත් කරන ලද යන්නයි. 'nāliyasākaṃ' යනු සාලි පිටි සමඟ අනා, සූදුරු ආදිය දැමූ ගිතෙලෙහි පිස, චතුමධුර එක් කර සුවඳ ගන්වා තැබූ නාලිය (කංකුං වැනි) කොළ වර්ගයකි. 'netaṃ bhagavato kappatīti' මෙහි අකැප දෑ ඇතුළුව කැප දෑ ද අකැප බව කියැවිණි. නමුත් සිටුවරයා ඒ සියල්ල ගෙන්වා ගොඩ ගසා, යම් යම් අකැප දෑ වේ නම් ඒවා වෙළඳපොළට යවා, කැප වූ උපභෝග පරිභෝග භාණ්ඩ පිරිනැමීය. 'candanaphalakaṃ' යනු ඉතා විශාල නොවන දිගින් රියන් දෙකහමාරක් හා පළලින් රියන් එකහමාරක් වූ සඳුන් ලෑල්ලකි. එය උතුම් හර සහිත භාණ්ඩයක් වූ බැවින් ඉතා වටිනා එකක් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය පිළිගෙන කුඩා කෑලිවලට කප්පවා භික්ෂූන්ට අඳුන් ඇඹරීම පිණිස ලබා දුන් සේක.

อุชฺชุภูเตสูติ [Pg.24] กายวาจาจิตฺเตหิ อุชุเกสุ. ฉนฺทสาติ เปเมน. จตฺตนฺติอาทีสุ ปริจฺจาควเสน จตฺตํ. มุตฺตจาคตาย มุตฺตํ. อนเปกฺขจิตฺตตาย จิตฺเตน น อุคฺคหิตนฺติ อนุคฺคหีตํ. เขตฺตูปเมติ วิรุหนฏฺเฐน เขตฺตสทิเส.

'ujjubhūtesu' යනු කය, වචනය හා සිතින් ඍජු වූවන් කෙරෙහි ය. 'chandasā' යනු ප්‍රේමයෙන් (කැමැත්තෙන්) ය. 'cattaṃ' ආදියෙහි අත්හැරීම යන අර්ථයෙන් 'catta' (අත්හළ) නම් වේ. මසුරුකමෙන් තොර බැවින් 'mutta' (මුදාහළ) නම් වේ. අපේක්ෂා රහිත සිත් ඇති බැවින් සිතින් ග්‍රහණය නොකරන ලද නිසා 'anuggahīta' නම් වේ. 'khettūpame' යනු වැඩෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් කුඹුරකට සමාන වූ යන්නයි.

อญฺญตรํ มโนมยนฺติ สุทฺธาวาเสสุ เอกํ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ เทวกายํ. ยถาธิปฺปาโยติ ยถาชฺฌาสโย. อิมินา กึ ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร มนุสฺสกาเล อรหตฺตตฺถาย อชฺฌาสโย อโหสิ, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. เทวปุตฺโตปิ อรหตฺตํ ปตฺตตาย ตคฺฆ เม ภควา ยถาธิปฺปาโยติ อาห. ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชตีติ ตีสุ วา กุลสมฺปตฺตีสุ ฉสุ วา กามสคฺเคสุ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺถ ทีฆายุ ยสวา โหตีติ. ปญฺจมํ จตุกฺกนิปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

"අන්‍යතර මනෝමය" යනු ශුද්ධාවාසයන්හි ධ්‍යාන සිතින් උපන් එක්තරා දේවකායකි. "යථාධිප්පායෝ" යනු අදහස පරිදිය. මෙයින් කුමක් විමසන්නේද? ඔහු මනුෂ්‍ය කාලයෙහි අර්හත්ත්වය පිණිස අදහසක් ඇතිව සිටි බවත්, එය විමසන බවත් කියැවේ. දේවපුත්‍රයා ද අර්හත්ත්වයට පත් වූ බැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ අදහස පරිදිම විය" යි පැවසීය. "යම් යම් තැනක උපදියිද" යනු කුලසම්පත් තුනක හෝ කාම ස්වර්ග හයක හෝ යම් යම් තැනක උපදියිද, ඒ ඒ තැන්හි දීර්ඝායුෂ ඇත්තෙක් හා කීර්තිමත් අයෙක් වේ යන්නයි. පස්වන සූත්‍රය චතුක්ක නිපාතයෙහි පැවසූ පරිදිම දත යුතුය. හයවන හා හත්වන සූත්‍ර ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

๘. อลพฺภนียฐานสุตฺตวณฺณนา

8. අලබ්භනීයට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๘. อฏฺฐเม อลพฺภนียานีติ อลทฺธพฺพานิ, น สกฺกา ลภิตุํ. ฐานานีติ การณานิ. ชราธมฺมํ มา ชีรีติ ยํ มยฺหํ ชราสภาวํ, ตํ มา ชีรตุ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. นจฺฉาเทยฺยาติ น รุจฺเจยฺย. อพฺพุหีติ นีหริ.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, "අලබ්භනීයානි" යනු ලබාගත නොහැකි වූ, ලැබිය නොහැකි වූ යන්නයි. "ඨානානි" යනු කරුණුය. "ජරාධම්මං මා ජීරී" යනු මා සතු යම් ජරා ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය නොදිරාවා යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "නච්ඡාදෙය්‍ය" යනු රුචි නොවිය යුතුය. "අබ්බුහී" යනු බැහැර කරන ලදී.

ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อาปทาสูติ อุปทฺทเวสุ. น เวธตีติ น กมฺปติ นานุโสจติ. อตฺถวินิจฺฉยญฺญูติ การณตฺถวินิจฺฉเย กุสโล. ปุราณนฺติ นิพฺพิการตาย โปราณกเมว. ชปฺเปนาติ วณฺณภณเนน. มนฺเตนาติ มหานุภาวมนฺตปริวตฺตเนน. สุภาสิเตนาติ สุภาสิตกถเนน. อนุปฺปทาเนนาติ สตสฺส วา สหสฺสสฺส วา ทาเนน. ปเวณิยา วาติ กุลวํเสน วา, ‘‘อิทํ อมฺหากํ ปเวณิยา อาจิณฺณํ, อิทํ อนาจิณฺณ’’นฺติ เอวํ ปเวณิกถเนนาติ อตฺโถ. ยถา ยถา ยตฺถ ลเภถ อตฺถนฺติ เอเตสุ ชปฺปาทีสุ เยน เยน ยตฺถ ยตฺถ ฐาเน ชราธมฺมาทีนํ อชีรณตาทิอตฺถํ ลเภยฺย. ตถา ตถา ตตฺถ ปรกฺกเมยฺยาติ เตน เตน ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปรกฺกมํ กเรยฺย. กมฺมํ ทฬฺหนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมํ มยา ถิรํ กตฺวา อายูหิตํ, สฺวาหํ อิทานิ กินฺติ กโรมีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อธิวาเสยฺยาติ.

"යතෝ" යනු යම් කලෙකද යන්නයි. "අාපදාසු" යනු උපද්‍රවයන්හිදීය. "න වේධති" යනු කම්පා නොවේ, ශෝක නොකරයි. "අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූ" යනු කරුණු හා අර්ථ විනිශ්චයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. "පුරාණං" යනු විකාරයක් නොවන බැවින් පුරාණ වූවක්මය. "ජප්පේන" යනු ගුණ කීමෙනි. "මන්තේන" යනු මහානුභාව සම්පන්න මන්ත්‍ර සජ්ඣායනයෙනි. "සුභාසිතේන" යනු සුභාසිත කථාවෙනි. "අනුප්පදානේන" යනු සියයක් හෝ දහසක් දීමෙනි. "පවේණියා වා" යනු කුල පරම්පරාවෙන් හෝ "මෙය අපගේ පරම්පරාගත පුරුද්දකි, මෙය පුරුද්දක් නොවේ" යයි පරම්පරාව දැක්වීමෙනි. "යථා යථා යත්ථ ලභේථ අත්ථං" යනු මේ ජප්පාදියෙන් යම් යම් අයුරකින් යම් යම් තැනක ජරාධර්මාදීන්ගේ නොදිරන බව ආදී අර්ථයක් ලබන්නේ නම්, "තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍ය" යනු ඒ ඒ අයුරින් ඒ ඒ තැන උත්සාහ කළ යුතුය යන්නයි. "කම්මං දළ්හං" යනු සංසාර ගමනට හේතු වන කර්මය මා විසින් ස්ථිර ලෙස රැස් කරන ලදී, මම දැන් කුමක් කරම්දැයි මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ඉවසිය යුතුය යන්නයි.

๙. โกสลสุตฺตวณฺณนา

9. කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๙. นวเม [Pg.25] อุปกณฺณเกติ กณฺณมูเล. ทุมฺมโนติ ทุฏฺฐุมโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ ปติตกฺขนฺโธ. ปชฺฌายนฺโตติ จินฺตยนฺโต. อปฺปฏิภาโนติ นิปฺปฏิภาโน หุตฺวา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

49. නවවන සූත්‍රයෙහි, "උපකණ්ණකේ" යනු කන් මුලය. "දුම්මනෝ" යනු නරක් වූ සිතැතිව ය. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු පහත් වූ කර ඇත්තේය. "පජ්ඣායන්ත්ති" යනු කල්පනා කරමිනි. "අප්පටිභානෝ" යනු ප්‍රතිභානයක් නොමැතිව ය. සෙසු කොටස් යට කියූ පරිදිමය.

๑๐. นารทสุตฺตวณฺณนา

10. නාරද සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๐. ทสเม อชฺโฌมุจฺฉิโตติ อธิโอมุจฺฉิโต คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณสภาวาย อติเรกมุจฺฉาย ตณฺหาย สมนฺนาคโต. มหจฺจา ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน, อฏฺฐารสหิ เสนีหิ ปริวาริโต มหติยา ราชิทฺธิยา ปายาสีติ อตฺโถ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, เอกํเสเนว โสกสลฺลหรโณติ อตฺโถ. อิติ ราชา อิมํ โอวาทํ สุตฺวา ตสฺมึ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรตฺวา สคฺคปรายโณ อโหสิ.

50. දසවන සූත්‍රයෙහි "අජ්ඣෝමුච්ඡිතෝ" යනු අතිශයින් මෝහයට පත්ව මුසපත් වූ, අතිරික්ත තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "මහච්චා රාජානුභාවේන" යනු මහත් වූ රාජානුභාවයෙන්, දහඅටක් ශ්‍රේණීන් පිරිවරා මහත් වූ රාජ ඉද්ධියෙන් ගියේය යන අර්ථයයි. "තග්ඝා" යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි, ඒකාන්තයෙන්ම ශෝක නමැති හීය උදුරා දමන්නක් යනු අර්ථයයි. මෙසේ මුණ්ඩ රජු මේ අවවාදය අසා එහි පිහිටා ධර්මයෙන් හා සාමයෙන් රාජ්‍යය කරවා ස්වර්ග පරායණ විය.

มุณฺฑราชวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන මුණ්ඩරාජ වර්ගය නිමවිය.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පළමු පන්නාසකය නිමවිය.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. දෙවන පන්නාසකය

(๖) ๑. นีวรณวคฺโค

(6) 1. නීවරණ වර්ගය

๑. อาวรณสุตฺตวณฺณนา

1. ආවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๑. ทุติยสฺส [Pg.26] ปฐเม อาวรณวเสน อาวรณา. นีวรณวเสน นีวรณา. เจโต อชฺฌารุหนฺตีติ เจตโส อชฺฌารุหา. วิปสฺสนาปญฺญญฺจ มคฺคปญฺญญฺจ อุปฺปตฺตินิวารณฏฺเฐน ทุพฺพลํ กโรนฺตีติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา. ยา วา เอเตหิ สทฺธึ โวกิณฺณา ปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุพฺพลํ กโรนฺตีติปิ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา. อพลายาติ ปญฺจนีวรณปริโยนทฺธตฺตา อปคตพลาย. อุตฺตริ วา มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสนฺติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตริ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถํ ญาณทสฺสนวิเสสํ. หารหารินีติ หริตพฺพํ หริตุํ สมตฺถา. นงฺคลมุขานีติ มาติกามุขานิ. ตานิ หิ นงฺคลสริกฺขกตฺตา นงฺคเลหิ จ ขตตฺตา นงฺคลมุขานีติ วุจฺจนฺติ.

51. දෙවන පන්නාසකයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ආවරණය කරන බැවින් "ආවරණ" නම් වේ. නිරවශේෂයෙන් වළක්වන බැවින් "නීවරණ" නම් වේ. සිතට අරක් ගන්නා බැවින් "චේතෝ අජ්ඣාරුහා" නම් වේ. විදර්ශනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව ඉපදීම වළක්වන බැවින් ප්‍රඥාව දුර්වල කරන අර්ථයෙන් "පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා" නම් වේ. නැතහොත් මේ නීවරණයන් හා මිශ්‍රව උපදින ප්‍රඥාව දුර්වල කරන බැවින් ද එසේ නම් වේ. "අබලාය" යනු පංච නීවරණයන්ගෙන් වෙලී ඇති බැවින් බලය පහව ගිය යන්නයි. "උත්තරි වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසේසං" යනු දස කුසල කර්මපථයන්ට වඩා උසස් වූ ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් ඤාණදර්ශන විශේෂයයි. "හාරහාරිනී" යනු ගෙන යා යුතු දෑ ගෙනයාමට සමත් වූ යන්නයි. "නංගලමුඛානි" යනු ඇළ මාර්ගවල මුවදොරවල්ය. ඒවා නගුලක් බඳු බැවින් ද, නගුලෙන් කරන ලද බැවින් ද "නංගලමුඛානි" යයි කියනු ලැබේ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ โสตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, อุภโต นงฺคลมุขานํ วิวรณกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, มชฺเฌนทิยา รุกฺขปาเท โกฏฺเฏตฺวา ปลาลติณมตฺติกาหิ อาวรเณ กเต อุทกสฺส วิกฺขิตฺตวิสฏพฺยาทิณฺณกาโล วิย ปญฺจหิ นีวรเณหิ ปริโยนทฺธกาโล, เอวํ อาวรเณ กเต วิหตเวคสฺส อุทกสฺส ติณปลาลาทีนิ ปริกฑฺฒิตฺวา สมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย วิปสฺสนาญาเณน สพฺพากุสเล วิทฺธํเสตฺวา นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาเสน โยชนา กาตพฺพา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

"ඒවමේව ඛෝ" යන්නෙහි දිය පහර මෙන් විදර්ශනා ඤාණය දත යුතුය. නගුල් මුවදොරවල් විවෘත කරන කාලය මෙන් සදොර සංවරය ලිහිල් කළ කාලය දත යුතුය. ගඟ මැද රුක් පාදයන්හි සිටුවා තණ හා මැටිවලින් ආවරණය කළ කල්හි ජලය විසුරී යන කාලය මෙන්, පංච නීවරණයන්ගෙන් වෙලී ගිය කාලය දත යුතුය. මෙසේ ආවරණය කළ කල්හි වේගය හීන වූ ජලය තණ කොළ ආදිය ඇදගෙන ගොස් මුහුදට පැමිණවීමට අසමත් වන්නා සේ, විදර්ශනා ඤාණයෙන් සියලු අකුසල් විනාශ කොට නිවන් සාගරයට පැමිණීමට අසමත් කාලය දත යුතුය. කුසල් පක්ෂයෙහි මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් යෙදිය යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය හා නිවන දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රය ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

๓. ปธานิยงฺคสุตฺตวณฺณนา

3. පධානියංග සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๓. ตติเย ปธานิยงฺคานีติ ปธานํ วุจฺจติ ปทหนภาโว, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานีติ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สทฺธา ปเนสา อาคมสทฺธา อธิคมสทฺธา โอกปฺปนสทฺธา ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา, อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตตฺตา อาคมสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ [Pg.27] ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม. อิธ โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ. เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานวีริยํ อิชฺฌติ.

53. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "පධානියංගානි" යන්නෙහි උත්සාහවත් බව "පධාන" යයි කියනු ලැබේ. ඔහුට ඒ වීර්යය ඇති බැවින් "පධානිය" නම් වේ. පධානිය භික්ෂුවගේ අංග බැවින් "පධානියංගානි" නම් වේ. "සද්ධෝ" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව ද ආගම ශ්‍රද්ධාව, අධිගම ශ්‍රද්ධාව, ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව හා පසාද ශ්‍රද්ධාව යයි සිවු වැදෑරුම් වේ. එහි බෝධිසත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව "ආගම ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ අවබෝධයෙන් ලබන ලද ශ්‍රද්ධාව "අධිගම ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. රත්නත්‍රය කෙරෙහි නොසැලෙන බැසගැනීම "ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. පැහැදීම උපදීම "පසාද ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. මෙහිලා "ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව" අදහස් කෙරේ. "බෝධිං" යනු සිවුමඟ නැණයි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදැයි අදහයි. මෙය දේශනා ශීර්ෂය වන අතර මෙයින් රත්නත්‍රය කෙරෙහිම ශ්‍රද්ධාව අදහස් කෙරේ. යමෙකුට බුද්ධාදීන් කෙරෙහි පැහැදීම බලවත් ද, ඔහුගේ වීර්යය සමෘද්ධිමත් වේ.

อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปากินิยา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตลคฺคหณิโก หิ สีตภีรุโก โหติ, อจฺจุณฺหคฺคหณิโก อุณฺหภีรุโก, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ, มชฺฌิมคฺคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห – มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายาติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย. เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ.

අප්පාබාධො යනු නිරෝගී බවයි. අප්පාතංකො යනු නිදුක් බවයි. සමවේපාකිනියා යනු මනා කොට ආහාර පැසවන්නා වූ යන්නයි. ගහණියා යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. 'නාතිසීතාය නාච්චුණ්හාය' යන මෙහි විස්තරය මෙසේය: ඉතා සීතල ග්‍රහණියක් (ආහාර පැසවීමේ ශක්තියක්) ඇති තැනැත්තා සීතලට බිය වන්නෙකු වෙයි, ඉතා උණුසුම් ග්‍රහණියක් ඇති තැනැත්තා උණුසුමට බිය වන්නෙකු වෙයි, ඔවුන්ගේ වීර්යය වැඩීම සාර්ථක නොවේ. මධ්‍යස්ථ ග්‍රහණියක් ඇති තැනැත්තාට එය සාර්ථක වේ. එහෙයින් 'මධ්‍යස්ථ වූ වීර්යයට සුදුසු වූ' යැයි වදාළ සේක. 'යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තා' යනු තමාගේ දෝෂයන් පවතින සැටියෙන්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'උදයත්ථගාමිනියා' යනු (සංස්කාරයන්ගේ) හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කර ගැනීමටත් පිරිසිඳ ගැනීමටත් සමත් වූ යන්නයි. මෙයින් ලක්ෂණ පණස් ආකාරයකින් පිරිසිඳ ගන්නා වූ උදයබ්බය ඥානය පවසන ලදි. 'අරියාය' යනු පිරිසිදු වූ යන්නයි. 'නිබ්බේධිකාය' යනු මින් පෙර විනිවිද නොගිය ලෝභාදී කෙලෙස් කඳන් විනිවිද යාමට සමත් වූ යන්නයි. 'සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා' යනු තදංග වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යම් දුකක් ගෙවී යයිද, ඒ දුක ක්ෂය කිරීම පිණිස පවත්නා වූ යන්නයි. මෙලෙස මේ සියලු පදයන්ගෙන් විපස්සනා ප්‍රඥාවම පවසන ලදි. නුවණ නැත්තා හට වීර්යය වැඩීම සාර්ථක නොවේ.

๔. สมยสุตฺตวณฺณนา

4. සමය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๔. จตุตฺเถ ปธานายาติ วีริยกรณตฺถาย. น สุกรํ อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุนฺติ น สกฺกา โหติ ปตฺตํ คเหตฺวา อุญฺฉาจริยาย ยาเปตุํ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

54. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'පධානාය' යනු වීර්යය කිරීම පිණිසය. 'න සුකරං උඤ්ඡේන පග්ගහේන යාපේතුං' යනු පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතය සෙවීමේ වෘත්තියෙන් ජීවත් වීම පහසු නොවේ යන්නයි. මේ සූත්‍රයෙහි ද වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) ගැනම පවසන ලදි.

๕. มาตาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. මාතාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๕. ปญฺจเม ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา ติฏฺฐติ. อุคฺฆาติตาติ อุทฺธุมาตา.

55. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පරියාදාය තිට්ඨති' යනු ක්ෂය කර දමා, ග්‍රහණය කරගෙන පවතී යන්නයි. 'උග්ඝාටිතා' යනු (ඉදිමුණු මළ සිරුරක් මෙන්) වාතයෙන් පිරී ඉදිමුණු යන්නයි.

อสิหตฺเถนาติ สีสจฺเฉทนตฺถาย อสึ อาทาย อาคเตนาปิ. ปิสาเจนาติ ขาทิตุํ อาคตยกฺเขนาปิ. อาสีเทติ ฆฏฺเฏยฺย. มญฺชุนาติ มุทุเกน. กาโมฆวุฬฺหานนฺติ กาโมเฆน วุฬฺหานํ กฑฺฒิตานํ. กาลํ คติ ภวาภวนฺติ [Pg.28] วฏฺฏกาลํ คติญฺจ ปุนปฺปุนพฺภเว จ. ปุรกฺขตาติ ปุเรจาริกา ปุรโต คตาเยว. เย จ กาเม ปริญฺญายาติ เย ปณฺฑิตา ทุวิเธปิ กาเม ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. จรนฺติ อกุโตภยาติ ขีณาสวานํ กุโตจิ ภยํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา เต อกุโตภยา หุตฺวา จรนฺติ. ปารงฺคตาติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ อุปคตา, สจฺฉิกตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. อาสวกฺขยนฺติ อรหตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

'අසිහත්ථේන' යනු හිස සිඳීම පිණිස කඩුවක් ගෙන පැමිණි තැනැත්තා විසිනි. 'පිසාචේන' යනු ආහාරයට ගැනීම පිණිස පැමිණි යක්ෂයා විසිනි. 'ආසීදේති' යනු ගැටෙන්නේය. 'මඤ්ජුනා' යනු මෘදු වූ යන්නයි. 'කාමොඝවුළ්හානං' යනු කාම ඕඝයෙන් ගසාගෙන ගිය, ඇදගෙන ගිය යන්නයි. 'කාලං ගති භවාභවං' යනු සංසාර කාලය, ගතිය හා නැවත නැවත ඉපදීමයි. 'පුරක්ඛතා' යනු පෙරටු කරගත්, ඉදිරියෙන් ගමන් කරන යන්නයි. 'යේ ච කාමේ පරිඤ්ඤාය' යනු යම් පණ්ඩිතයෝ දෙවදෑරුම් කාමයන් පිරිඤ්ඤා තුනකින් පිරිසිඳ දැනගෙන යන්නයි. 'චරන්ති අකුතොභයා' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාට කිසිම හේතුවකින් බියක් නැත, එහෙයින් උන්වහන්සේලා අකුතෝභය (කිසිම බියක් නැතිව) හැසිරෙති. 'පාරංගතා' යන මෙහි පරතෙර යනු නිවනයි, එයට පැමිණ සාක්ෂාත් කර සිටින බව අර්ථයයි. 'ආසවක්ඛයං' යනු අර්හත් ඵලයයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) පමණක් පවසා, ගාථාවලදී වෘත්ත හා විවෘත්ත දෙකම පවසන ලදි.

๖. อุปชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

6. උපජ්ජාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๖. ฉฏฺเฐ มธุรกชาโตติ สญฺชาตครุภาโว. ทิสา จ เม น ปกฺขายนฺตีติ จตสฺโส ทิสา จ อนุทิสา จ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺตีติ วทติ. ธมฺมา จ มํ นปฺปฏิภนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมาปิ เม น อุปฏฺฐหนฺติ. อนภิรโต จ พฺรหฺมจริยํ จรามีติ อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา พฺรหฺมจริยวาสํ วสามิ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘พุทฺธเวเนยฺยปุคฺคโล อย’’นฺติ ตํ การณํ ภควโต อาโรเจตุํ อุปสงฺกมิ. อวิปสฺสกสฺส กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุสลธมฺเม อวิปสฺสนฺตสฺส, อเนสนฺตสฺส อคเวสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานนฺติ สติปฏฺฐานาทีนํ สตฺตตึสธมฺมานํ.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'මධුරකජාතො' යනු ශරීරයේ හටගත් බර ගතියයි. 'දිසා ච මේ න පක්ඛායන්ති' යනු සතර දිශාවන් සහ අනුදිශාවන් මට පැහැදිලිව නොපෙනේ යැයි පවසයි. 'ධම්මා ච මං නප්පටිබ්භන්ති' යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයන් ද මට වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. 'අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමි' යනු කලකිරුණු ස්වභාවයෙන් යුතුව මහණ දම් පුරමි යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු ඒ භික්ෂුවගේ කථාව අසා, 'මොහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් හික්මවිය යුතු පුද්ගලයෙකි' යි සිතා ඒ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැනුම් දීම පිණිස එළඹුණේය යන්නයි. 'අවිපස්සකස්ස කුසලානං ධම්මානං' යනු කුසල් දහම් දෙස විදර්ශනා ඇසින් නොබලන්නා වූ, නොසොයන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'බෝධිපක්ඛියානං ධම්මානං' යනු සතිපට්ඨානාදී සත්තිස් වැදෑරුම් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳවයි.

๗. อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฐานสุตฺตวณฺณนา

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๗. สตฺตเม ชราธมฺโมมฺหีติ ชราสภาโว อมฺหิ. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโตชราย เอว จรามิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กมฺมสฺสโกติอาทีสุ กมฺมํ มยฺหํ สกํ อตฺตโน สนฺตกนฺติ กมฺมสฺสโก อมฺหิ. กมฺมสฺส ทายาโทติ กมฺมทายาโท, กมฺมํ มยฺหํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ อตฺโถ. กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนิ. กมฺมํ มยฺหํ พนฺธูติ กมฺมพนฺธุ, กมฺมญาตโกติ อตฺโถ. กมฺมํ มยฺหํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรโณ. ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามีติ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท เตน ทินฺนผลปฏิคฺคาหโก ภวิสฺสามีติ อตฺโถ. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ อารพฺภ อุปฺปนฺนมโท. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มคฺโค สญฺชายตีติ โลกุตฺตรมคฺโค สญฺชายติ. สํโยชนานิ สพฺพโส ปหียนฺตีติ ทส สํโยชนานิ สพฺพโส ปหียนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ สตฺต อนุสยา วิคตนฺตา ปริจฺฉินฺนา ปริวฏุมา [Pg.29] โหนฺติ. เอวเมตฺถ เหฏฺฐา ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนา กถิตา, อิเมสุ ปญฺจสุ โลกุตฺตรมคฺโค.

57. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'ජරාධම්මොම්හි' යනු ජරා ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙමි යන්නයි. 'ජරං අනතීතො' යනු ජරාව ඉක්මවා නොගිය, ජරාව තුළම හැසිරෙන යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කම්මස්සකො' යනාදියේදී: කර්මය මාගේම ස්වකීය දෙයයි යන අර්ථයෙන් 'කම්මස්සක' වෙමි. 'කම්මදායාදො' යනු කර්මය දායාදය (උරුමය) කොට ඇත්තෙමි. 'කම්මයොනි' යනු කර්මය මාගේ උත්පත්ති ස්ථානය හෝ හේතුවයි. 'කම්මබන්ධු' යනු කර්මය මාගේ ඥාතියාය. 'කම්මප්පටිසරණො' යනු කර්මය මාගේ පිළිසරණ හෙවත් පිහිටයි. 'තස්ස දායාදො භවිස්සාමි' යනු ඒ කර්මයෙන් දෙනු ලබන ඵලය පිළිගන්නා උරුමකරුවා වන්නෙමි යන්න අර්ථයයි. 'යොබ්බනමදො' යනු තරුණ බව නිමිති කරගෙන උපදින මදයයි (මත්වීමයි). සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මග්ගො සංජායති' යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදී යන්නයි. 'සංයෝජනානි සබ්බසෝ පහීයන්ති' යනු දස සංයෝජනයෝ සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙති යන්නයි. 'අනුසයා බ්‍යන්තිහොන්ති' යනු සප්ත අනුසයෝ සහමුලින්ම දුරුවී විනාශ වී යති යන්නයි. මෙසේ මෙහි මුල් කරුණු පහෙන් විපස්සනාව පවසන ලද අතර, අනෙක් පහෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය පවසන ලදි.

อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต พฺยาธิธมฺมาติอาทิมาห. ตตฺถ ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ อุปธิรหิตํ อรหตฺตมคฺคํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ อิเม ตโยปิ มเท อธิภวึ, อติกฺกมฺม ฐิโตสฺมีติ อตฺโถ. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ ปพฺพชฺชํ เขมโต ทิสฺวา. ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห, นิพฺพานํ อภิปสฺสโตติ ตสฺส มยฺหํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส วายาโม อโหสิ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต อนิวตฺติโก ภวิสฺสามิ, พฺรหฺมจริยวาสโต อนิวตฺติโก, สพฺพญฺญุตญฺญาณโต อนิวตฺติโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ. อิมินา โลกุตฺตโร อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค กถิโตติ.

දැන් ගාථාවන් මගින් උච්චතම අවස්ථාව දක්වමින් 'බ්‍යාධිධම්මා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඤත්වා ධම්මං නිරූපධිං' යනු උපධි රහිත වූ අර්හත් මාර්ග ධර්මය දැනගෙන යන්නයි. 'සබ්බේ මදේ අභිභොස්මි' යනු මේ තුන් වැදෑරුම් මදයන්ම මැඩපවත්වා, ඒවා ඉක්මවා සිටිමි යන්න අර්ථයයි. 'නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛේමතො' යනු පැවිදි බව නිර්භය ක්ෂේමස්ථානයක් ලෙස දැක යන්නයි. 'තස්ස මේ අහු උස්සාහෝ, නිබ්බානං අභිපස්සතො' යනු නිවන දකින්නා වූ ඒ මට වීර්යය ඇති විය යන්නයි. 'අනිවත්ති භවිස්සාමි' යනු පැවිදි බවින් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් හෝ සර්වඥතා ඥානයෙන් ආපසු හැරීමක් නැති තැනැත්තෙකු වන්නෙමි යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරියපරායණො' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පරම පිහිට කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. මෙයින් ලෝකෝත්තර අෂ්ටාංගික මාර්ගය පවසන ලදි. හත්වන සූත්‍රය මෙතෙකින් නිමාවේ.

๘. ลิจฺฉวิกุมารกสุตฺตวณฺณนา

8. ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๘. อฏฺฐเม สชฺชานิ ธนูนีติ สชิยานิ อาโรปิตธนูนิ. อทฺทสูติ อทฺทสํสุ. ภวิสฺสนฺติ วชฺชีติ วฑฺฒิสฺสนฺติ วชฺชิราชาโน. อปานุภาติ อวฑฺฒินิสฺสิตา มานถทฺธา. ปจฺฉาลิยํ ขิปนฺตีติ ปจฺฉโต คนฺตฺวา ปิฏฺฐึ ปาเทน ปหรนฺติ. รฏฺฐิกสฺสาติอาทีสุ รฏฺฐํ ภุญฺชตีติ รฏฺฐิโก. ปิตรา ทตฺตํ สาปเตยฺยํ ภุญฺชตีติ เปตฺตนิโก. เสนาย ปติ เชฏฺฐโกติ เสนาปติโก. คามคามณิกสฺสาติ คามานํ คามณิกสฺส, คามสามิกสฺสาติ อตฺโถ. ปูคคามณิกสฺสาติ คณเชฏฺฐกสฺส. กุเลสูติ เตสุ เตสุ กุเลสุ. ปจฺเจกาธิปจฺจํ กาเรนฺตีติ ปจฺเจกํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กาเรนฺติ. กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺตีติ สุนฺทเรน จิตฺเตน อนุคฺคณฺหนฺติ. เขตฺตกมฺมนฺตสามนฺตสพฺโยหาเรติ เย จ อตฺตโน เขตฺตกมฺมนฺตานํ สามนฺตา อนนฺตรกฺเขตฺตสามิโน, เต จ รชฺชุทณฺเฑหิ ภูมิปฺปมาณคฺคาหเก สพฺโพหาเร จ. พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตาติ กุลปฺปเวณิยา อาคตา อารกฺขเทวตา. สกฺกโรตีติ ตา เทวตา อคฺคยาคุภตฺตาทีหิ สกฺกโรติ.

58. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සජ්ජානි ධනූනි' යනු පිළියෙල කරන ලද හෙවත් ඊතල තැබූ දුනුය. 'අද්දසුං' යනු දැක්කාහුය යන්නයි. 'භවිස්සන්ති වජ්ජී' යනු වජ්ජි රජවරුන් දියුණු වන්නාහුය යන්නයි. 'අපානුභා' යනු දියුණුවක් නොමැතිව මානයෙන් තද වූවෝය. 'පච්ඡාලියං ඛිපන්ති' යනු පිටුපසින් ගොස් පයින් පිටට පහර දෙති යන්නයි. 'රට්ඨිකස්ස' යනාදී තැන්හි රට පරිපාලනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'රට්ඨික' නම් වේ. පියා විසින් දෙන ලද වස්තුව අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'පෙත්තනික' නම් වේ. සේනාවට අධිපති වූ ජේෂ්ඨයා 'සේනාපති' නම් වේ. 'ගාමගාමණිකස්ස' යනු ගම්වල නායකයා හෙවත් ගම් ස්වාමියා යන අර්ථයයි. 'පූගගාමණිකස්ස' යනු සමූහයක නායකයාය. 'කුලේසු' යනු ඒ ඒ කුලයන්හිය. 'පච්චේකාධිපච්චං කරෙන්ති' යනු වෙන් වෙන්ව නායකත්වයන් දරති. 'කල්‍යාණේන මනසා අනුකම්පන්ති' යනු යහපත් සිතින් අනුග්‍රහ දක්වති. 'ඛෙත්තකම්මන්තසාමන්තසබ්බෝහාරේ' යනු තමන්ගේ කුඹුරු කර්මාන්තයන්ට ආසන්නව සිටින අසල්වැසි කුඹුරු හිමියන් සහ මිනුම් දඬුවලින් ඉඩම් මනින නිලධාරීන් මෙන්ම නඩු හබ විසඳන විනිශ්චයකාරවරුන්ද වේ. 'බලිපටිග්ගාහිකා දේවතා' යනු කුල පරම්පරාවෙන් එන ආරක්ෂක දේවතාවෝය. 'සක්කරෝති' යනු ඒ දේවතාවන්ට අග්‍ර වූ කැඳ බත් ආදියෙන් සත්කාර කිරීමයි.

กิจฺจกโรติ อุปฺปนฺนานํ กิจฺจานํ การโก. เย จสฺส อนุชีวิโนติ เย จ เอตํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺติ. อุภินฺนญฺเจว อตฺถายาติ อุภินฺนมฺปิ หิตตฺถาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อตฺโถ. ปุพฺพเปตานนฺติ ปรโลกคตานํ. ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ ชีวตนฺติ เย จ ทิฏฺเฐ ธมฺเม [Pg.30] ชีวนฺติ. อิติ ปททฺวเยนาปิ อตีตปจฺจุปฺปนฺเน ญาตโย ทสฺเสติ. วิตฺติสญฺชนโนติ ตุฏฺฐิชนโน. ฆรมาวสนฺติ ฆราวาสํ วสนฺโต. ปุชฺโช โหติ ปสํสิโยติ ปูเชตพฺโพ จ ปสํสิตพฺโพ จ โหตีติ.

'කිච්චකරෝ' යනු පැමිණි කටයුතු කරන්නාය. 'යේ චස්ස අනුජීවිනෝ' යනු යම් කෙනෙක් ඔහු ඇසුරු කොට ජීවත් වෙත්ද ඔවුන්ය. 'උභින්නඤ්චේව අත්ථාය' යනු දෙපාර්ශවයේම හිත සුව පිණිස පිළිපන්නෙක් වේ යන අර්ථයයි. 'පුබ්බපේතානං' යනු පරලොව ගියවුන් සඳහාය. 'දිට්ඨේ ධම්මේ ච ජීවතං' යනු මෙලොව ජීවත් වන්නවුන් සඳහාය. මෙසේ පද දෙකෙන්ම අතීත සහ වර්තමාන ඥාතීන් දක්වයි. 'විත්තිසඤ්ජනනෝ' යනු සතුට ඇති කරන්නාය. 'ඝරමාවසන්ති' යනු ගිහිගෙයි වසන්නාය. 'පුජ්ජෝ හෝති පසංසියෝ' යනු පිදිය යුත්තෙක් සහ පසසනු ලැබිය යුත්තෙක් වන්නේය යන්නයි.

๙-๑๐. วุฑฺฒปพฺพชิตสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. වුද්ධපබ්බජිත සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

๕๙-๖๐. นวเม นิปุโณติ สณฺโห สุขุมการณญฺญู. อากปฺปสมฺปนฺโนติ สมณากปฺเปน สมฺปนฺโน. ทสเม ปทกฺขิณคฺคาหีติ ทินฺโนวาทํ ปทกฺขิณโต คณฺหนฺโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

59-60. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'නිපුණෝ' යනු සියුම් කරුණු දන්නා මෘදු තැන්පත් තැනැත්තාය. 'ආකප්පසම්පන්නෝ' යනු ශ්‍රමණ ආකල්පයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'පදක්ඛිණග්ගාහී' යනු දෙන ලද අවවාදය ගෞරවයෙන් පිළිගන්නා තැනැත්තාය. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

นีวรณวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන නීවරණ වග්ගය නිමයි.

(๗) ๒. สญฺญาวคฺโค

(7) 2. සඤ්ඤා වග්ගය.

๑-๒. สญฺญาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. සඤ්ඤා සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

๖๑-๖๒. ทุติยสฺส ปฐเม มหปฺผลาติ วิปากผเลน มหปฺผลา. วิปากานิสํเสเนว มหานิสํสา. อมโตคธาติ นิพฺพานปติฏฺฐา. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญาติ สพฺพสฺมึ เตธาตุสนฺนิเวเส โลเก อุกฺกณฺฐิตสฺส อุปฺปชฺชนกสญฺญา. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

61-62. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'මහප්ඵලා' යනු විපාක ඵලයෙන් මහා ඵල ඇති බවයි. විපාක ආනිසංසයෙන්ම 'මහානිසංසා' නම් වේ. 'අමතෝගධා' යනු නිවන පිහිට කොට ඇති බවයි. 'සබ්බලෝකේ අනභිරතිසඤ්ඤා' යනු මුළු තෛලෝකය පිළිබඳවම කලකිරුණු මහණකුට ඇති වන සඤ්ඤාවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

๓-๔. วฑฺฒสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. වඩ්ඪ සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

๖๓-๖๔. ตติเย วราทายีติ อุตฺตมสฺส วรสฺส อาทายโก. เสสเมตฺถ จตุตฺเถ จ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

63-64. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'වරාදායී' යනු උතුම් වූ ගුණය ලබා දෙන්නාය. මෙහිද සිව්වන සූත්‍රයෙහිද ඉතිරි අර්ථ පැහැදිලිය.

๕. สากจฺฉสุตฺตวณฺณนา

5. සාකච්ඡා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๕. ปญฺจเม อลํสากจฺโฉติ สากจฺฉาย ยุตฺโต. อาคตํ ปญฺหนฺติ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ. พฺยากตฺตา โหตีติ วิสฺสชฺชิตา โหติ.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අලංසාකච්ඡෝ' යනු සාකච්ඡා කිරීමට සුදුසු වූ තැනැත්තාය. 'ආගතං පඤ්හං' යනු අසන ලද ප්‍රශ්නයයි. 'බ්‍යාකත්තා හෝති' යනු ප්‍රශ්නය විසඳන්නෙකු (පිළිතුරු දෙන්නෙකු) වේ යන්නයි.

๖. สาชีวสุตฺตวณฺณนา

6. සාජීව සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๖. ฉฏฺเฐ [Pg.31] อลํสาชีโวติ สาชีวาย ยุตฺโต. สาชีโวติ ปญฺหปุจฺฉนญฺเจว ปญฺหวิสฺสชฺชนญฺจ. สพฺเพปิ หิ สพฺรหฺมจาริโน ปญฺหํ อุปชีวนฺติ, เตเนตํ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนํ สมานาชีวตาย สาชีโวติ วุตฺตํ. กตํ ปญฺหนฺติ อภิสงฺขตํ ปญฺหํ.

66. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අලංසාජීවෝ' යනු සහජීවනයට සුදුසු වූ තැනැත්තාය. 'සාජීවෝ' යනු ප්‍රශ්න ඇසීම සහ ප්‍රශ්න විසඳීමයි. සියලු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ධර්ම ප්‍රශ්න ඇසුරු කොට ජීවත් වෙති, එබැවින් ප්‍රශ්න ඇසීම හා විසඳීම යන සමාන ජීවන පැවැත්ම නිසා 'සාජීවෝ' යැයි කියන ලදී. 'කතං පඤ්හං' යනු සකස් කරන ලද (ගැඹුරු) ප්‍රශ්නයයි.

๗-๑๐. ปฐมอิทฺธิปาทสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. පළමු ඉද්ධිපාද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

๖๗-๗๐. สตฺตเม อุสฺโสฬฺหีติ อธิมตฺตวีริยํ. อฏฺฐเม อตฺตโน โพธิมณฺเฑ ปฏิวิทฺเธ อาคมนอิทฺธิปาเท กเถตฺวา อุปริ อตฺตโนว ฉ อภิญฺญา กเถสีติ. นวมทสเมสุ วิปสฺสนา กถิตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

67-70. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'උස්සෝළ්හී' යනු අධික වීර්යයයි. අටවන සූත්‍රයෙහි, තමන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී අවබෝධ කරගත් ඥානයට පදනම වූ ඉද්ධිපාදයන් දේශනා කොට, ඉන් පසුව තමන් වහන්සේගේම ෂඩ් අභිඥාවන් දේශනා කළ සේක. නවවන හා දසවන සූත්‍රයන්හි විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

สญฺญาวคฺโค ทุติโย.

දෙවන සඤ්ඤා වග්ගය නිමයි.

(๘) ๓. โยธาชีววคฺโค

(8) 3. යෝධාජීව වග්ගය.

๑. ปฐมเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตวณฺณนา

1. පළමු චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๗๑. ตติยสฺส ปฐเม ยโต โข, ภิกฺขเวติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ภิกฺขุโน อิทานิ วณฺณภณนตฺถํ อิทํ อารทฺธํ. ตตฺถ ยโต โขติ ยทา โข. อุกฺขิตฺตปลิโฆติ อวิชฺชาปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา อปเนตฺวา ฐิโต. สํกิณฺณปริโขติ สํสารปริขํ สํกิริตฺวา วินาเสตฺวา ฐิโต. อพฺพูฬฺเหสิโกติ ตณฺหาสงฺขาตํ เอสิกาถมฺภํ อพฺพุยฺห ลุญฺจิตฺวา ฐิโต. นิรคฺคโฬติ นีวรณกวาฏํ อุคฺฆาเฏตฺวา ฐิโต. ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโรติ มานทฺธชญฺจ ขนฺธาภิสงฺขารกิเลสภารญฺจ ปาเตตฺวา โอตาเรตฺวา ฐิโต. วิสํยุตฺโตติ วฏฺเฏน วิสํยุตฺโต. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา ภควตา มคฺเคน กิเลเส เขเปตฺวา นิโรธสยนวรคตสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหรโต ขีณาสวสฺส กาโล ทสฺสิโต.

71. තෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'යතෝ ඛෝ භික්ඛවේ' යනු පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට විපස්සනාව වඩා අර්හත් භාවයට පත් මහණෙකුගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යතෝ ඛෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'උක්ඛිත්තපලිඝෝ' යනු අවිද්‍යාව නමැති දොර අගුල ඉවත් කොට සිටින තැනැත්තාය. 'සංකිණ්ණපරිඛෝ' යනු සංසාරය නමැති අගල පුරවා විනාශ කර සිටින තැනැත්තාය. 'අබ්බූළ්හේසිකෝ' යනු තෘෂ්ණාව නමැති ඉන්ද්‍රඛීලය (ටැඹ) උදුරා දමා සිටින තැනැත්තාය. 'නිරග්ගළෝ' යනු නීවරණ නමැති දොරටු විවෘත කොට සිටින තැනැත්තාය. 'පන්නද්ධජෝ පන්නභාරෝ' යනු මානය නමැති ධජයත්, ස්කන්ධ, අභිසංස්කාර හා ක්ලේශ නමැති බරත් පහත හෙළා සිටින තැනැත්තාය. 'විසංයුත්තෝ' යනු සංසාර වෘත්තයෙන් මිදුණු තැනැත්තාය. ඉතිරි කොටස පාලි ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගය මගින් කෙලෙස් ක්ෂය කොට, නිවන නමැති උතුම් සැපයට පැමිණ නිවන් අරමුණු කොට ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වෙසෙන රහතන් වහන්සේගේ අවස්ථාව දක්වන ලදී.

ยถา หิ ทฺเว นครานิ เอกํ โจรนครํ เอกํ เขมนครํ. อถ เอกสฺส มหาโยธสฺส เอวํ ภเวยฺย – ‘‘ยาวิมํ โจรนครํ ติฏฺฐติ, ตาว เขมนครํ ภยโต [Pg.32] น มุจฺจติ, โจรนครํ อนครํ กริสฺสามี’’ติ สนฺนาหํ กตฺวา ขคฺคํ คเหตฺวา โจรนครํ อุปสงฺกมิตฺวา นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกาถมฺเภ ขคฺเคน ฉินฺทิตฺวา สทฺธึ ทฺวารพาหาหิ กวาฏํ ภินฺทิตฺวา ปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปริขํ วิกิริตฺวา นครโสภตฺถาย อุสฺสิเต ธเช ปาเตตฺวา นครํ อคฺคินา ฌาเปตฺวา เขมนครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห ญาติคณปริวุโต สุรสโภชนํ ภุญฺเชยฺย. เอวํ โจรนครํ วิย สกฺกาโย, เขมนครํ วิย นิพฺพานํ, มหาโยโธ วิย โยคาวจโร. ตสฺเสวํ โหติ – ‘‘ยาว สกฺกายวฏฺฏํ วฏฺฏติ, ตาว ทฺวตฺตึสกมฺมการณาอฏฺฐนวุติโรคปญฺจวีสติมหาภเยหิ ปริมุจฺจนํ นตฺถี’’ติ. โส มหาโยโธ สนฺนาหํ วิย สีลสนฺนาหํ กตฺวา ปญฺญาขคฺคํ คเหตฺวา ขคฺเคน เอสิกาถมฺเภ วิย อรหตฺตมคฺเคน ตณฺเหสิกํ ลุญฺจิตฺวา, โส โยโธ สทฺวารพาหกํ นครกวาฏํ วิย ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนอคฺคฬํ อุคฺฆาเฏตฺวา, โส โยโธ ปลิฆํ วิย อวิชฺชาปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา, โส โยโธ ปาการํ ภินฺทนฺโต ปริขํ วิย กมฺมาภิสงฺขารํ ภินฺทนฺโต ชาติสํสารปริขํ วิกิริตฺวา, โส โยโธ นครํ โสภตฺถาย อุสฺสาปิตทฺธเช วิย มานทฺธเช ปาเตตฺวา สกฺกายนครํ ฌาเปตฺวา, โส โยโธ เขมนคเร อุปริปาสาเท สุโภชนํ วิย กิเลสปรินิพฺพานนครํ ปวิสิตฺวา อมตํ นิโรธารมฺมณํ ผลสมาปตฺติสุขํ อนุภวมาโน กาลํ วีตินาเมติ.

යම්සේ නගර දෙකක් පවතීද, එනම් එකක් සොරුන්ගේ නගරයකි, අනෙක බිය රහිත (ඛේම) නගරයකි. එවිට එක් මහා යෝධයෙකුට මෙබඳු අදහසක් ඇති වෙයි - 'යම්තාක් මේ සොරුන්ගේ නගරය පවතීද, ඒ තාක් බිය රහිත නගරය බියෙන් නිදහස් නොවේ. එබැවින් මම සොරුන්ගේ නගරය නැති කරමි' යි පවසා සන්නාහ සන්නද්ධව, කඩුවක් ගෙන, සොරුන්ගේ නගරය වෙත එළඹ, නගර දොරටුවෙහි පිහිටුවා ඇති ඉන්ද්‍රඛීල (දොරටු කුලුනු) කඩුවෙන් කපා දමා, දොර අගුල් ද සමඟින් දොරවල් බිඳ දමා, අගුල් දඬු ඉවත් කොට, නගර පවුර බිඳ, අගල විනාශ කොට, නගරයේ අලංකාරය පිණිස ඔසවා ඇති ධජ පතාක බිම හෙළා, නගරය ගින්නෙන් දවා දමා, බිය රහිත නගරයට ඇතුළු වී, ප්‍රාසාදයකට නැගී නෑ පිරිවර පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත ආහාර භුක්ති විඳින්නාක් මෙනි. මෙහි සොරුන්ගේ නගරය වැනි වන්නේ සක්කාය (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය) යි. බිය රහිත නගරය වැනි වන්නේ නිර්වාණයයි. මහා යෝධයා වැනි වන්නේ යෝගාවචරයායි. ඔහුට මෙසේ සිතෙයි - 'යම්තාක් සක්කාය වට්ටය පවතීද, ඒ තාක් දෙතිස් වධ බන්ධන, අනූහයක් රෝග සහ පස්විසි මහා බියෙන් නිදහස් වීමක් නැත' යනුවෙනි. ඒ මහා යෝධයා සන්නාහයක් මෙන් ශීල සන්නාහය පැළඳ, ප්‍රඥා කඩුව ගෙන, යෝධයා ඉන්ද්‍රඛීල කුලුනු කපන්නාක් මෙන් රහත් මඟින් තණ්හා නැමති ඉන්ද්‍රඛීලය උදුරා දමා, ඒ යෝධයා දොර අගුල් සමඟ නගර දොරවල් විවෘත කරන්නාක් මෙන් පඤ්ච ඕරම්භාගිය සංයෝජන නැමති අගුල් විවෘත කොට, ඒ යෝධයා අගුල් දණ්ඩ ඉවත් කරන්නාක් මෙන් අවිද්‍යා නැමති අගුල් දණ්ඩ ඉවත් කොට, ඒ යෝධයා පවුරු බිඳිමින් අගල් විනාශ කරන්නාක් මෙන් කර්මාභිසංඛාර බිඳ දමමින් ජාති සංසාර නැමති අගල විනාශ කොට, ඒ යෝධයා නගර ශෝභාවට ඔසවා ඇති ධජ බිම හෙළන්නාක් මෙන් මාන නැමති ධජ පතාක බිම හෙළා සක්කාය නැමති නගරය දවා දමා, ඒ යෝධයා ඛේම නගරයෙහි උඩුමහල් ප්‍රාසාදයක ප්‍රණීත ආහාර භුක්ති විඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙස් පිරිනිවන නැමති නගරයට ඇතුළු වී අමෘත නිර්වාණය අරමුණු කොටගත් ඵල සමාපත්ති සුවය අනුභව කරමින් කාලය ගත කරයි.

๒. ทุติยเจโตวิมุตฺติผลสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๒. ทุติเย อนิจฺจสญฺญาติ ขนฺธปญฺจกํ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจนฺติ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญาติ ยทนิจฺจํ, ตํ ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขนฺติ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. ทุกฺเข อนตฺตสญฺญาติ ยํ ทุกฺขํ, ตํ อวสวตฺตนากาเรน อนตฺตาติ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ วิปสฺสนาผลํ นาม กถิตนฺติ.

72. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිච්චසඤ්ඤා’ යනු පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය හටගෙන පසුව නැතිවී යන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය යැයි උපදින සංඥාවයි. ‘අනිච්චේ දුක්ඛසඤ්ඤා’ යනු යමක් අනිත්‍ය ද එය ඇතිවීමෙන් හා නැතිවීමෙන් පෙළෙන ස්වභාවය නිසා දුක්ඛ යැයි උපදින සංඥාවයි. ‘දුක්ඛේ අනත්තසඤ්ඤා’ යනු යමක් දුක්ඛ ද එය තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි (අවනත කරගත නොහැකි) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් අනාත්ම යැයි උපදින සංඥාවයි. ඉතිරිය යට පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම විපස්සනා ඵලය ගැන පවසන ලදී.

๓. ปฐมธมฺมวิหารีสุตฺตวณฺณนา

3. ප්‍රථම ධම්මවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๓. ตติเย ทิวสํ อตินาเมตีติ ทิวสํ อติกฺกาเมติ. ริญฺจติ ปฏิสลฺลานนฺติ เอกีภาวํ วิสฺสชฺเชติ. เทเสตีติ กเถติ ปกาเสติ. ธมฺมปญฺญตฺติยาติ [Pg.33] ธมฺมสฺส ปญฺญาปนาย. ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ นวงฺควเสน จตุสจฺจธมฺมํ ปริยาปุณาติ วฬญฺเชติ กเถติ. น ริญฺจติ ปฏิสลฺลานนฺติ เอกีภาวํ น วิสฺสชฺเชติ. อนุยุญฺชติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถนฺติ นิยกชฺฌตฺเต จิตฺตสมาธึ อาเสวติ ภาเวติ, สมถกมฺมฏฺฐาเน ยุตฺตปฺปยุตฺโต โหติ.

73. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘දිවසං අතිනාමේති’ යනු දවස ගත කරයි යන්නයි. ‘රිඤ්චති පටිසල්ලානං’ යනු ඒකීභාවය (හුදකලාව) අත්හරියි යන්නයි. ‘දේසේති’ යනු දේශනා කරයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘ධම්මපඤ්ඤත්තියා’ යනු ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. ‘ධම්මං පරියාපුණාති’ යනු නවංග ශාස්තෘ ශාසනය වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය උගනියි, භාවිත කරයි, දේශනා කරයි. ‘න රිඤ්චති පටිසල්ලානං’ යනු ඒකීභාවය අත්නොහරියි. ‘අනුයුඤ්ජති අජ්ඣත්තං චේතෝසමථං’ යනු තමා තුළ සිතෙහි සමාධිය වඩයි, සමථ කමටහන්හි මනාව යෙදී සිටියි යන්නයි.

หิเตสินาติ หิตํ เอสนฺเตน. อนุกมฺปเกนาติ อนุกมฺปมาเนน. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุกมฺปํ จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา, ปฏิจฺจาติปิ วุตฺตํ โหติ. กตํ โว ตํ มยาติ ตํ มยา อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล เทเสนฺเตน ตุมฺหากํ กตํ. เอตฺตกเมว หิ อนุกมฺปกสฺส สตฺถุ กิจฺจํ ยทิทํ อวิปรีตธมฺมเทสนา, อิโต ปรํ ปน ปฏิปตฺติ นาม สาวกานํ กิจฺจํ. เตนาห – เอตานิ ภิกฺขุ รุกฺขมูลานิ…เป… อมฺหากํ อนุสาสนีติ. ตตฺถ จ รุกฺขมูลานีติ อิมินา รุกฺขมูลเสนาสนํ ทสฺเสติ. สุญฺญาคารานีติ อิมินา ชนวิวิตฺตฏฺฐานํ. อุภเยนาปิ จ โยคานุรูปํ เสนาสนมาจิกฺขติ, ทายชฺชํ นิยฺยาเตติ. ฌายถาติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน อฏฺฐตึสารมฺมณานิ, ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ อนิจฺจาทิโต ขนฺธายตนาทีนิ อุปนิชฺฌายถ, สมถญฺจ วิปสฺสนญฺจ วฑฺเฒถาติ วุตฺตํ โหติ. มา ปมาทตฺถาติ มา ปมชฺชิตฺถ. มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถาติ เย หิ ปุพฺเพ ทหรกาเล อาโรคฺยกาเล สตฺตสปฺปายาทิสมฺปตฺติกาเล สตฺถุ สมฺมุขีภาวกาเล จ โยนิโสมนสิการวิรหิตา รตฺตินฺทิวํ มงฺกุลภตฺตา หุตฺวา เสยฺยสุขมิทฺธสุขมนุยุตฺตา ปมชฺชนฺติ, เต ปจฺฉา ชรากาเล โรคกาเล มรณกาเล วิปตฺติกาเล สตฺถุ ปรินิพฺพานกาเล จ ตํ ปุพฺเพ ปมาทวิหารํ อนุสฺสรนฺตา สปฺปฏิสนฺธิกาลกิริยญฺจ ภาริยํ สมฺปสฺสมานา วิปฺปฏิสาริโน โหนฺติ. ตุมฺเห ปน ตาทิสา มา อหุวตฺถาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถา’’ติ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ อยํ อมฺหากํ สนฺติกา ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถา’’ติ ตุมฺหากํ อนุสาสนี, โอวาโทติ วุตฺตํ โหติ.

‘හිතේසිනා’ යනු යහපත සොයන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුකම්පකේනා’ යනු අනුකම්පා කරන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුකම්පං උපාදායා’ යනු අනුකම්පා සහගත සිතින් යුක්තව යන්නයි. ‘කතං වෝ තං මයා’ යනු මේ පුද්ගලයන් පස්දෙනා ගැන දේශනා කරන්නා වූ මා විසින් ඔබලා වෙනුවෙන් ඒ කළයුතු දේ (ධර්ම දේශනාව) කරන ලදී. සැබැවින්ම අනුකම්පා සහගත වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කෘත්‍යය වන්නේ මෙම නිවැරදි ධර්ම දේශනාවයි. මින් ඔබ්බට ඇති පිළිවෙත් පිරීම ශ්‍රාවකයන්ගේ කෘත්‍යයයි. එබැවිනි උන්වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ රුක්මුල්ය...' යනාදිය වදාළේ. එහි ‘රුක්ඛමූලානි’ යන්නෙන් රුක්මුල් සේනාසනය දක්වයි. ‘සුඤ්ඤාගාරානි’ යන්නෙන් ජනයාගෙන් තොර විවේකී ස්ථාන දක්වයි. මේ දෙකෙන්ම යෝගාවචරයාට සුදුසු සේනාසනය පවසයි, දායාදය පවරා දෙයි. ‘ජායථ’ යනු අරමුණු මෙනෙහි කිරීමෙන් අටතිස් කමටහන් අරමුණු ද, ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීමෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් ස්කන්ධ ආයතනාදිය ද මෙනෙහි කරව්, සමථය හා විපස්සනාව වඩව් යන්නයි. ‘මා පමාදත්ථ’ යනු ප්‍රමාද නොවව් යන්නයි. ‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනෝ අහුවත්ථ’ යනු යම් මහණ කෙනෙක් පෙර තරුණ කාලයෙහි, නිරෝගී කාලයෙහි, ආහාර සප්පාය ආදිය ඇති කාලයෙහි සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ ළඟ වැඩසිටින කාලයෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව, රෑ දවල් නින්දට හා නිදිබර ගතියට ලොල්ව ප්‍රමාද වෙත්ද, ඔවුහු පසුව මහලු වියෙහි, රෝගී වූ කල, මරණාසන්න මොහොතෙහි, විපත්තිය පැමිණි කල සහ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසු, තමා පෙර කළ ප්‍රමාදය සිහි කරමින් හා නැවත පටිසන්ධියක් ඇතිවීමේ බරපතලකම දකිමින් පසුතැවිලි වෙති. ඔබලා එවැනි අය නොවව් යන්න පෙන්වීමට මෙය වදාළ සේක. ‘අයං වෝ අම්හාකං අනුසාසනී’ යනු අප වෙතින් ලැබෙන 'භාවනා කරව්, ප්‍රමාද නොවව්' යන මේ අවවාදය ඔබලාට ලැබෙන අනුශාසනාවයි යන්න අදහසයි.

๔. ทุติยธมฺมวิหารีสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන ධම්මවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๔. จตุตฺเถ อุตฺตริ จสฺส ปญฺญาย อตฺถํ นปฺปชานาตีติ ตโต ปริยตฺติโต อุตฺตริ ตสฺส ธมฺมสฺส สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย อตฺถํ นปฺปชานาติ[Pg.34], จตฺตาริ สจฺจานิ น ปสฺสติ นปฺปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. เอวเมเตสุ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ พหุสฺสุตภิกฺขุ วิปสฺสนากมฺมิโก โสตาปนฺโน สกทาคามี อนาคามี ขีณาสโวติ ฉ ชนา ธมฺมวิหาริโน นามาติ เวทิตพฺพา.

74. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘උත්තරි චස්ස පඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාති’ යනු ඒ පර්යාප්තියට වඩා උසස් වූ, විපස්සනාව ද සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය අවබෝධ කර නොගනියි, චතුරාර්ය සත්‍යය නොදකියි, විනිවිද නොදනියි යන්නයි. ඉතිරි වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම බහුශ්‍රැත භික්ෂුව, විපස්සනා කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන භික්ෂුව, සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී සහ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) යන හය දෙනා ‘ධම්මවිහාරී’ (ධර්මයෙහි වසන්නෝ) ලෙස දත යුතුය.

๕. ปฐมโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

5. ප්‍රථම යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๕. ปญฺจเม โยธาชีวาติ ยุทฺธูปชีวิโน. รชคฺคนฺติ หตฺถิอสฺสาทีนํ ปาทปฺปหารภินฺนาย ภูมิยา อุคฺคตํ รชกฺขนฺธํ. น สนฺถมฺภตีติ สนฺถมฺภิตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ. สหติ รชคฺคนฺติ รชกฺขนฺธํ ทิสฺวาปิ อธิวาเสติ. ธชคฺคนฺติ หตฺถิอสฺสทีนํ ปิฏฺเฐสุ วา รเถสุ วา อุสฺสาปิตานํ ธชานํ อคฺคํ. อุสฺสารณนฺติ หตฺถิอสฺสรถานญฺเจว พลกายสฺส จ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ. สมฺปหาเรติ สมาคเต อปฺปมตฺตเกปิ ปหาเร. หญฺญตีติ วิหญฺญติ วิฆาตํ อาปชฺชติ. พฺยาปชฺชตีติ วิปตฺตึ อาปชฺชติ, ปกติภาวํ ชหติ. สหติ สมฺปหารนฺติ ทฺเว ตโย ปหาเร ปตฺวาปิ สหติ อธิวาเสติ. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตํเยว ชยกฺขนฺธาวารฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ สตฺตาหมตฺตํ อภิภวิตฺวา อาวสติ. กึ การณา? ลทฺธปหารานํ ปหารชคฺคนตฺถญฺเจว กตกมฺมานํ วิเสสํ ญตฺวา ฐานนฺตรทานตฺถญฺจ อิสฺสริยสุขานุภวนตฺถญฺจ.

75. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'යෝධාජීවා' යනු යුද්ධය ඇසුරු කරගෙන ජීවිකාව කරන සෙබළුන්ය. 'රජග්ගං' යනු ඇතුන් අසුන් ආදීන්ගේ පා පහරින් බිඳුණු පොළොවෙන් ඉහළට නැඟුණු දූවිලි සමූහයයි. 'න සන්ථම්භති' යනු ස්ථාවරව නැවතී සිටීමට නොහැකි වීමයි. 'සහති රජග්ගං' යනු දූවිලි සමූහය දැක පවා එය ඉවසා සිටීමයි. 'ධජග්ගං' යනු ඇත් අස් රිය ආදියෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ අග්‍ර කොටසයි. 'උස්සාරණං' යනු ඇතුන්, අසුන්, රියන් හා සේනාවන්ගෙන් පැන නඟින මහත් වූ ඝෝෂාවයි. 'සම්පහාරේති' යනු පැමිණි ඉතා සුළු පහරවල් පවා ඉවසීමයි. 'හඤ්ඤති' යනු පීඩාවට පත්වෙයි, විනාශයට පැමිණෙයි. 'බ්‍යාපජ්ජති' යනු විපතට පත්වෙයි, ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් පිරිහෙයි. 'සහති සම්පහාරං' යනු පහරවල් දෙකක් තුනක් ලැබුණද එය ඉවසා දරා සිටීමයි. 'තමේව සංගාමසීසං' යනු ඒ ජයග්‍රාහී කඳවුර පිහිටි ස්ථානයමයි. 'අජ්ඣාවසති' යනු දින හතක් පමණ ජයගෙන එහි වාසය කිරීමයි. කවර කරුණක් නිසාද? පහර කෑ සෙබළුන්ගේ තුවාල සුවපත් කරනු පිණිසත්, වීර ක්‍රියා කළවුන්ගේ විශේෂත්වය දැන ඔවුන්ට තනතුරු ප්‍රදානය කරනු පිණිසත් සහ රාජ්‍ය සැප විඳිනු පිණිසත්ය.

อิทานิ ยสฺมา สตฺถุ โยธาชีเวหิ กิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตถารูเป ปญฺจ ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ โอปมฺมํ อาภตํ. ตสฺมา เต ปุคฺคเล ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห. ตตฺถ สํสีทตีติ มิจฺฉาวิตกฺกสฺมึ สํสีทติ อนุปฺปวิสติ. น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุนฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ อนุปจฺฉิชฺชมานํ โคเปตุํ น สกฺโกติ. สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวาติ สิกฺขาย ทุพฺพลภาวํ ปกาเสตฺวา. กิมสฺส รชคฺคสฺมินฺติ กึ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รชคฺคํ นามาติ วทติ. อภิรูปาติ อภิรูปวตี. ทสฺสนียาติ ทสฺสนโยคฺคา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนเนว จิตฺตปฺปสาทาวหา. ปรมายาติ อุตฺตมาย. วณฺณโปกฺขรตายาติ สรีรวณฺเณน เจว องฺคสณฺฐาเนน จ. อูหสตีติ อวหสติ. อุลฺลปตีติ กเถติ. อุชฺฌคฺฆตีติ [Pg.35] ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ. อุปฺปณฺเฑตีติ อุปฺปณฺฑนกถํ กเถติ. อภินิสีทตีติ อภิภวิตฺวา สนฺติเก วา เอกาสเน วา นิสีทติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อชฺโฌตฺถรตีติ อวตฺถรติ. วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวาติ คหิตฏฺฐานโต ตสฺสา หตฺถํ วินิพฺเพเฐตฺวา เจว โมเจตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යුධ සෙබළුන්ගෙන් කාර්යයක් නොමැති වුවද, මේ ශාසනයෙහි එවැනි ස්වභාව ඇති පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකු පෙන්වා දීම පිණිස මෙම උපමාව වදාරන ලදී. එබැවින් ඒ පුද්ගලයන් පෙන්වා දෙමින් 'ඒවමේව ඛෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංසීදති' යනු මිථ්‍යා විතර්කයන්හි ගිලෙයි, ඇතුළු වෙයි. 'න සක්කෝති බ්‍රහ්මචරියං සන්ථාරේතුං' යනු නොකඩවා මහණදම් රැකීමට අපොහොසත් වීමයි. 'සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වා' යනු ශික්ෂාවෙහි ඇති දුබල බව ප්‍රකාශ කොට යන්නයි. 'කිමස්ස රජග්ගස්මිං' යනු එම පුද්ගලයාට දූවිලි සමූහය හා සමාන වන්නේ කුමක්දැයි විමසීමයි. 'අභිරූපා' යනු අතිශයින් රූමත් වූ යන්නයි. 'දස්සනීයා' යනු දැකීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'පාසාදිකා' යනු දැකීමෙන්ම සිතට ප්‍රසාදය ගෙන දෙන යන්නයි. 'පරමායා' යනු උතුම් වූ යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතායා' යනු ශරීර වර්ණයෙන් හා ශරීරයේ හැඩයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'ඌහසති' යනු අවඥාවෙන් සිනාසෙයි. 'උල්ලපති' යනු කතා කරයි. 'උජ්ඣග්ඝති' යනු අත්පොළසන් දී මහ හඬින් සිනාසෙයි. 'උප්පණ්ඩේති' යනු විහිළු තහළු කතා කරයි. 'අභිනිසීදති' යනු යටපත් කරගෙන සමීපයෙහි හෝ එකම අසුනක ඉඳගනී. දෙවැනි පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'අජ්ඣොත්ථරති' යනු මැඩපවත්වයි, යටපත් කරයි. 'විනිවේඨෙත්වා විනිමෝචෙත්වා' යනු අල්ලාගත් තැනින් ඇයගේ අත මුදාගෙන යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය හා විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) වදාරන ලදී.

๖. ทุติยโยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවැනි යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๖. ฉฏฺเฐ อสิจมฺมํ คเหตฺวาติ อสิญฺจ จมฺมญฺจ คเหตฺวา. ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวาติ ธนุญฺจ สรกลาปญฺจ สนฺนยฺหิตฺวา. วิยูฬฺหนฺติ ยุทฺธสนฺนิเวสเวเสน ฐิตํ. สงฺคามํ โอตรตีติ มหายุทฺธํ โอตรติ. อุสฺสหติ วายมตีติ อุสฺสาหญฺจ วายามญฺจ กโรติ. หนนฺตีติ ฆาเตนฺติ. ปริยาปาเทนฺตีติ ปริยาปาทยนฺติ. อุปลิกฺขนฺตีติ วิชฺฌนฺติ. อปเนนฺตีติ สกเสนํ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. อปเนตฺวา ญาตกานํ เนนฺตีติ สกเสนํ เนตฺวา ตโต ญาตกานํ สนฺติกํ เนนฺติ. นียมาโนติ อตฺตโน เคหํ วา เสสญาติสนฺติกํ วา นิยฺยมาโน. อุปฏฺฐหนฺติ ปริจรนฺตีติ ปหารโสธนวณกปฺปนาทีนิ กโรนฺตา ชคฺคนฺติ โคปยนฺติ.

76. හයවැනි සූත්‍රයෙහි; 'අසිචම්මං ගහෙත්වා' යනු කඩුව සහ පලිහ ගෙන යන්නයි. 'ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා' යනු දුන්න හා ඊතල කොපුව පැළඳගෙන යන්නයි. 'වියූළ්හං' යනු යුද්ධයට සූදානම්ව සැකසුණු සේනාවයි. 'සංගාමං ඔතරති' යනු මහා යුද්ධයට බසී යන්නයි. 'උස්සහති වායමති' යනු උත්සාහය හා වීර්යය කරයි යන්නයි. 'හනන්ති' යනු මරා දමති යන්නයි. 'පරියාපාදේන්ති' යනු ජීවිතය කෙළවර කරති යන්නයි. 'උපලික්ඛන්ති' යනු තුවාල කරති (විදින්නෝ) යන්නයි. 'අපනෙන්ති' යනු තමන්ගේ සේනාව වෙත රැගෙන යති යන්නයි. 'අපනේත්වා ඤාතකානං නෙන්ති' යනු සේනාව වෙත ගෙන ගොස් එතැනින් නෑදෑයන් වෙත රැගෙන යති යන්නයි. 'නීයමානෝ' යනු තමාගේ නිවසට හෝ සෙසු නෑදෑයන් සමීපයට ගෙන යනු ලබන්නේ යන්නයි. 'උපට්ඨහන්ති පරිචරන්ති' යනු තුවාල පිරිසිදු කිරීම්, වෙදකම් කිරීම් ආදිය කරමින් රක්ෂා කරති, රැකබලා ගනිති යන්නයි.

อรกฺขิเตเนว กาเยนาติ อรกฺขิเตน กายทฺวาเรน. อรกฺขิตาย วาจายาติ อรกฺขิเตน วจีทฺวาเรน. อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ อรกฺขิเตน มโนทฺวาเรน. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ สตึ สุปฏฺฐิตํ อกตฺวา. อสํวุเตหิ อินฺทฺริเยหีติ มนจฺฉฏฺเฐหิ อินฺทฺริเยหิ อปิหิเตหิ อโคปิเตหิ. ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสตีติ ราโค อุปฺปชฺชมาโนว สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ ธํเสติ, ทูเร ขิปติ. ราคปริยุฏฺฐิโตมฺหิ, อาวุโส, ราคปเรโตติ อหํ, อาวุโส, ราเคน รตฺโต, ราเคน อนุคโต.

'අරක්ඛිතේනේව කායේන' යනු නොරැක්කා වූ කාය ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අරක්ඛිතාය වාචාය' යනු නොරැක්කා වූ වචී ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අරක්ඛිතේන චිත්තේන' යනු නොරැක්කා වූ මනෝ ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අනුපට්ඨිතාය සතියා' යනු සතිය මැනවින් පිහිටුවා නොගෙන යන්නයි. 'අසංවුතේහි ඉන්ද්‍රියේහි' යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති වසා නොදැමූ, නොරැක්කා වූ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යන්නයි. 'රාගෝ චිත්තං අනුද්ධංසේති' යනු උපදින්නා වූ රාගයම සමථ විපස්සනා සිත විනාශ කරයි, ඈතට විසි කරයි. 'රාගපරියුට්ඨිතෝම්හි ආවුසෝ රාගපරේතෝ' යනු ඇවැත්නි, මම රාගයෙන් ඇලී සිටිමි, රාගයට පසුපසින් යන්නෙක් වෙමි යන්නයි.

อฏฺฐิกงฺกลูปมาติอาทีสุ อฏฺฐิกงฺกลูปมา อปฺปสฺสาทฏฺเฐน. มํสเปสูปมา พหุสาธารณฏฺเฐน. ติณุกฺกูปมา อนุทหนฏฺเฐน. องฺคารกาสูปมา มหาภิตาปฏฺเฐน. สุปินกูปมา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. ยาจิตกูปมา ตาวกาลิกฏฺเฐน. รุกฺขผลูปมา สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. อสิสูนูปมา อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. สตฺติสูลูปมา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. สปฺปสิรูปมา สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน[Pg.36]. อุสฺสหิสฺสามีติ อุสฺสาหํ กริสฺสามิ. ธารยิสฺสามีติ สมณภาวํ ธารยิสฺสามิ. อภิรมิสฺสามีติ อภิรตึ อุปฺปาเทสฺสามิ น อุกฺกณฺฐิสฺสามิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'අට්ඨිකංකලූපමා' යනාදී තැන්හි; අල්ප ආශ්වාද ඇති බැවින් 'ඇටසැකිල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. බොහෝ දෙනාට පොදු බැවින් 'මස් වැදැල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. දවන සුළු බැවින් 'හුළු අත්තක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. මහත් දැවීමක් ඇති කරන බැවින් 'අඟුරු වළක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. ස්වල්ප වේලාවක් පෙනෙන බැවින් 'සිහිනයක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. තාවකාලික බැවින් 'ඉල්ලා ගත් බඩු වැනි' උපමාව දැක්වේ. සියලු අඟ පසඟ විනාශ කරන බැවින් 'ගෙඩි බර වූ ගසක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. කොටා දමන තැනක් වැනි බැවින් 'මස් කපන ලෑල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. විදින සුළු බැවින් 'හෙල්ලක් හෝ උලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. බියකරු හා භයානක බැවින් 'සර්ප හිසක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. 'උස්සහිස්සාමි' යනු උත්සාහ කරන්නෙමි යන්නයි. 'ධාරයිස්සාමි' යනු ශ්‍රමණ භාවය දරන්නෙමි යන්නයි. 'අභිරමිස්සාමි' යනු ඇලී වසන්නෙමි, කලකිරීමට පත් නොවන්නෙමි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය හා විවට්ටය වදාරන ලදී.

๗. ปฐมอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

7. පළමු අනාගත භය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๗. สตฺตเม อารญฺญเกนาติ อรญฺญวาสินา. อปฺปตฺตสฺสาติ อสมฺปตฺตสฺส ฌานวิปสฺสนามคฺคผลปฺปเภทสฺส วิเสสสฺส ปตฺติยา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม ชีวิตนฺตราโย จ พฺรหฺมจริยนฺตราโย จ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโย จ มคฺคนฺตราโย จ ภเวยฺย. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. วีริยํ อารภามีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ กโรมิ. สตฺถกาติ สตฺถํ วิย สนฺธิพนฺธนจฺเฉทกวาตา. วาเฬหีติ กกฺขเฬหิ. มาณเวหีติ โจเรหิ. กตกมฺเมหิ วา อกตกมฺเมหิ วาติ เอตฺถ โจริกํ กตฺวา นิกฺขนฺตา กตกมฺมา นาม, โจริกํ กาตุํ คจฺฉนฺตา อกตกมฺมา นาม. ตตฺถ กตกมฺมา กมฺมสฺส นิปฺผนฺนตฺตา สตฺตานํ คลโลหิตํ คเหตฺวา เทวตานํ พลึ กโรนฺติ, อกตกมฺมา ‘‘เอวํ โน กมฺมํ นิปฺผชฺชิสฺสตี’’ติ ปฐมตรํ กโรนฺติ. อิทํ สนฺธาย เต มํ ชีวิตา โวโรเปยฺยุนฺติ วุตฺตํ. วาฬา อมนุสฺสาติ กกฺขฬา ทุฏฺฐา ยกฺขาทโย อมนุสฺสา.

77. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'ආරඤ්ඤකේන' යනු වනයෙහි වසන්නා වූ යන්නයි. 'අප්පත්තස්ස' යනු පැමිණිය නොහැකි වූ ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මගඵල ආදී සුවිශේෂී තත්ත්වයන්ට පැමිණීම පිණිස යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'සෝ මමස්ස අන්තරායෝ' යනු එය මාගේ ජීවිතයට ද බ්‍රහ්මචර්යාවට ද අන්තරායකි, පෘථග්ජනයකු ලෙස මියයන්නහුට ස්වර්ගයට හා මගඵලවලට අන්තරායකි. 'හන්ද' යනු වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිණිස යොදන නිපාතයකි. 'වීරියං ආරභාමි' යනු දෙවැදෑරුම් වීර්යයම කරමි යන්නයි. 'සත්ථකා' යනු ආයුධයක් මෙන් සන්ධි බන්ධන සිඳලන සුළඟයි. 'වාළේහි' යනු රෞද්‍ර වූ සතුන්ගෙනි. 'මාණවේහි' යනු සොර සතුරන්ගෙනි. 'කතකම්මේහි වා අකතකම්මේහි වා' යන්නෙහි; සොරකම් කොට පැමිණි සොරුන් 'කතකම්ම' නම් වේ, සොරකම් කිරීමට යන සොරුන් 'අකතකම්ම' නම් වේ. එහි සොරකම් කොට පැමිණි සොරුන් එම කාර්යය නිම වූ බැවින් සත්වයන්ගේ ගෙල රුධිරය ගෙන දේවතාවන්ට බිලි පූජා පවත්වති. සොරකම් කිරීමට යන සොරුන් අපගේ කාර්යය සාර්ථක වේවායි පතමින් පළමුව බිලි පූජා පවත්වති. මෙය අරමුණු කොට 'ඔවුන් මාගේ ජීවිතය විනාශ කරනු ඇත' යයි වදාරන ලදී. 'වාළා අමනුස්සා' යනු රෞද්‍ර වූ දුෂ්ට යක්ෂාදී අමනුෂ්‍යයන්ය.

๘. ทุติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

8. දෙවැනි අනාගත භය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๘. อฏฺฐเม ปุรา มํ โส ธมฺโม อาคจฺฉตีติ ยาว โส ธมฺโม มํ น อุปคจฺฉติ, ตาว อหํ ปุเรตรเมว วีริยํ อารภามีติ อตฺโถ. ขีโรทกีภูตาติ ขีโรทกํ วิย ภูตา เอกีภาวํ อุปคตา. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตจกฺขูหิ.

78. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'පුරා මං සෝ ධම්මෝ ආගච්ඡතීති' යනු ඒ ජරා ධර්මය මට පැමිණීමට පෙරම මම වීර්යය ආරම්භ කරමි යන අර්ථයයි. 'ඛීරෝදකීභූතා' යනු කිරි සහ ජලය මෙන් එක් බවට පැමිණි යන්නයි. 'පියචක්ඛූහි' යනු මෙත්තා සහගත නෙත්වලින් යන්නයි.

๙. ตติยอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

9. තෙවන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๙. นวเม ธมฺมสนฺโทสา วินยสนฺโทโสติ ธมฺมสนฺโทเสน วินยสนฺโทโส โหติ. กถํ ปน ธมฺมสฺมึ ทุสฺสนฺเต วินโย ทุสฺสติ นาม? สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ คพฺภํ อคฺคณฺหนฺเตสุ ปญฺจวิโธ วินโย น โหติ[Pg.37], เอวํ ธมฺเม ทุสฺสนฺเต วินโย ทุสฺสติ. ทุสฺสีลสฺส ปน สํวรวินโย นาม น โหติ, ตสฺมึ อสติ สมถวิปสฺสนา คพฺภํ น คณฺหาติ. เอวํ วินยสนฺโทเสนปิ ธมฺมสนฺโทโส เวทิตพฺโพ. อภิธมฺมกถนฺติ สีลาทิอุตฺตมธมฺมกถํ. เวทลฺลกถนฺติ เวทปฏิสํยุตฺตํ ญาณมิสฺสกกถํ. กณฺหธมฺมํ โอกฺกมมานาติ รนฺธคเวสิตาย อุปารมฺภปริเยสนวเสน กาฬกธมฺมํ โอกฺกมมานา. อปิจ ทุฏฺฐจิตฺเตน ปุคฺคลํ ฆฏฺเฏนฺตาปิ ตํ กณฺหธมฺมํ อตฺตโน ทหนฺตาปิ ลาภสกฺการตฺถํ กเถนฺตาปิ กณฺหธมฺมํ โอกฺกมนฺติเยว.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'ධම්මසන්දෝසා විනයසන්දෝසෝ' යනු ධර්මයේ පිරිහීම නිසා විනයෙහි පිරිහීම සිදුවේ යන්නයි. ධර්මය පිරිහෙන කල්හි විනය පිරිහෙන්නේ කෙසේද? සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි සාරය (ගර්භය) ග්‍රහණය නොකරන කල්හි පස් වැදෑරුම් විනය ඇති නොවේ. මෙසේ ධර්මය පිරිහෙන කල්හි විනය පිරිහෙයි. නැවතත්, දුස්සීලයාට සංවර විනයක් නැත. එය නැති කල්හි සමථ විපස්සනාවන්ගෙන් සාරය ග්‍රහණය කරගත නොහැකිය. මෙසේ විනය පිරිහීමෙන් ධර්මය පිරිහීම ද දත යුතුය. 'අභිධම්මකථං' යනු සීලාදී උතුම් ධර්මයන් පිළිබඳ කථාවයි. 'වේදල්ලකථං' යනු ඥානය ලබාගැනීම හා සම්බන්ධ ඥානමිශ්‍ර කථාවයි. 'කණ්හධම්මං ඔක්කමමානා' යනු සිදුරු සෙවීමේ අදහසින් අකුසල ධර්මයන්ට බැස ගැනීමයි. තවද දූෂිත සිතින් පුද්ගලයන්ට පීඩා කරන්නා වූ ද, තමා තුළ අකුසල ධර්මයන් දරාගන්නා වූ ද, ලාභ සත්කාර උදෙසා ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ ද මහණහු අකුසල ධර්මයන්ටම බැසගනිති.

คมฺภีราติ ปาฬิคมฺภีรา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถคมฺภีรา. โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรธมฺมทีปกา. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการปฏิสํยุตฺตา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ชานนตฺถาย จิตฺตํ น ฐเปสฺสนฺติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ วฬญฺเชตพฺเพ จ. กวิตาติ สิโลกาทิพนฺธนวเสน กวีหิ กตา. กาเวยฺยาติ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิทฺธา ฐิตา. สาวกภาสิตาติ พาหิรสาวเกหิ ภาสิตา. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยตฺตา จ อุตฺตานตฺถเมว.

'ගම්භීරා' යනු පාලි (පෙළ) වශයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ගම්භීරත්ථා' යනු අර්ථයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ලෝකුත්තරා' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා' යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන හා පටිච්චසමුප්පාදය හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙස්සන්ති' යනු අවබෝධය පිණිස සිත යොමු නොකරන්නාහ යන්නයි. 'උග්ගහේතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං' යනු උගත යුතු වූ ද පුහුණු විය යුතු වූ ද යන්නයි. 'කවිකතා' යනු කවියන් විසින් ගාථා ආදී බන්ධන වශයෙන් කරන ලද යන්නයි. 'කාවේය්‍යා' යනු එම පදයටම තවත් නමකි. 'බාහිරකා' යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ය. 'සාවකභාසිතා' යනු ශාසනයෙන් බැහැර තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද පරිදි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๑๐. จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตวณฺณนา

10. සිව්වන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๐. ทสเม กลฺยาณกามาติ สุนฺทรกามา. รสคฺคานีติ อุตฺตมรสานิ. สํสฏฺฐา วิหริสฺสนฺตีติ ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน สํสฏฺฐา วิหริสฺสนฺติ. สนฺนิธิการปริโภคนฺติ สนฺนิธิกตสฺส ปริโภคํ. โอฬาริกมฺปิ นิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ปถวึ ขณนฺโตปิ ขณาหีติ อาณาเปนฺโตปิ ปถวิยํ โอฬาริกํ นิมิตฺตํ กโรติ นาม. ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ฉินฺทนฺโตปิ ฉินฺทาติ อาณาเปนฺโตปิ หริตคฺเค โอฬาริกํ นิมิตฺตํ กโรติ นาม. อาชีวตฺถาย ปณฺณนิวาปอาทีนิ คาหาเปนฺโต ผลานิ โอจินนฺเต วา โอจินาเปนฺเตน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อิเมสุ จตูสุ สุตฺเตสุ สตฺถารา สาสเน วุทฺธิปริหานิ กถิตาติ.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'කල්‍යාණකාමා' යනු යහපත කැමති වන්නාහ යන්නයි. 'රසග්ගානි' යනු උතුම් රසයන්ය. 'සංසට්ඨා විහරිස්සන්ති' යනු පස් වැදෑරුම් ඇසුරෙන් මිශ්‍රව වාසය කරන්නාහ යන්නයි. 'සන්නිධිකාරපරිභෝගං' යනු රැස්කර තබාගත් දෑ පරිභෝජනය කිරීමයි. 'ඕළාරිකං නිමිත්තං' යන්නෙහි, පොළොව හාරන්නා වූ හෝ හාරවන්නා වූ මහණ තෙමේ පොළොවෙහි රළු නිමිත්තක් කරයි නම් වේ. තණ, දර, අතු, කොළ සිඳින්නා වූ හෝ සිඳවන්නා වූ මහණ තෙමේ නිල්වන් පැළෑටි කෙරෙහි රළු නිමිත්තක් කරයි නම් වේ. ජීවිකාව පිණිස පැළෑටි වැපිරීම් ආදිය කරවන්නා වූ හෝ ඵලාඵල නෙළන්නා වූ හෝ නෙළවන්නා වූ තැනැත්තා කෙරෙහි කිය යුතු දෙයක්ම නැත. මෙම සූත්‍ර සතරෙහි ශාසනයේ දියුණුව හා පිරිහීම ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

โยธาชีววคฺโค ตติโย.

තෙවන යෝධාජීව වර්ගය නිමවිය.

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(9) 4. ථේර වර්ගය.

๑. รชนียสุตฺตวณฺณนา

1. රජනීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๑. จตุตฺถสฺส [Pg.38] ปฐเม รชนีเยสูติ ราคสฺส ปจฺจเยสุ อารมฺมเณสุ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

81. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'රජනීයේසු' යනු රාගයට හේතු වන්නා වූ අරමුණුවලදී යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

๒. วีตราคสุตฺตวณฺณนา

2. වීතරාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๒. ทุติเย มกฺขีติ คุณมกฺขโก. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต.

82. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'මක්ඛී' යනු අනුන්ගේ ගුණ මකන්නා වූ තැනැත්තායි. 'පලාසී' යනු අනුන් හා කරට කර සිටීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ගුණමකු බවින් යුක්ත තැනැත්තායි.

๓. กุหกสุตฺตวณฺณนา

3. කුහක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๓. ตติเย กุหโกติ ตีหิ กุหนวตฺถูหิ สมนฺนาคโต. ลปโกติ ลาภสนฺนิสฺสิตาย ลปนาย สมนฺนาคโต. เนมิตฺติโกติ นิมิตฺตกิริยการโก. นิปฺเปสิโกติ นิปฺเปสนกตาย สมนฺนาคโต. ลาเภน จ ลาภํ นิชิคีสิตาติ ลาเภน ลาภคเวสโก. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน เวทิตพฺโพ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

83. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'කුහකෝ' යනු කරුණු තුනකින් යුත් කුහක වස්තූන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලපකෝ' යනු ලාභය උදෙසා තමා උසස් කොට කථා කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'නේමිත්තිකෝ' යනු පစ္စည်း ලබාගැනීම පිණිස ඉඟි බිඟි කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'නිප්පේසිකෝ' යනු දායකයන්ට නින්දා අපහාස කරමින් කථා කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලාභේන ලාභං නිජිගීසිතා' යනු තමාට ලැබුණු ලාභයෙන් අනුන්ගේ ලාභ සොයන බවයි. කුසල පක්ෂය මෙයට වඩා ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. සතරවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๕. อกฺขมสุตฺตวณฺณนา

5. අක්ඛම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๕. ปญฺจเม อกฺขโม โหติ รูปานนฺติ รูปารมฺมณานํ อนธิวาสโก โหติ, ตทารมฺมเณหิ ราคาทีหิ อภิภุยฺยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ.

85. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'අක්ඛමෝ හෝති රූපානං' යනු රූපාරම්මණයන් ඉවසා සිටිය නොහැකි වූ තැනැත්තායි, එම අරමුණු මඟින් ඇතිවන රාගාදියෙන් ඔහු යටපත් වෙයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ.

๖. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. පටිසම්භිදාපත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๖. ฉฏฺเฐ อตฺถปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณํ ปตฺโต. ธมฺมปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ จตุพฺพิเธ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ปตฺโต. นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ ธมฺมนิรุตฺตีสุ ปเภทคตํ ญาณํ ปตฺโต. ปฏิภานปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ เตสุ ตีสุ ญาเณสุ ปเภทคตํ ญาณํ ปตฺโต. โส ปน ตานิ ตีณิ ญาณาเนว ชานาติ, น เตสํ กิจฺจํ กโรติ. อุจฺจาวจานีติ มหนฺตขุทฺทกานิ. กึกรณียานีติ อิติ กตฺตพฺพานิ.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අත්ථපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු පස් වැදෑරුම් වූ අර්ථයන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'ධම්මපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු සිව් වැදෑරුම් වූ ධර්මයන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'නිරුත්තිපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු ධර්ම නිරුක්තීන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'පටිභානපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු එම ඥානයන් තුන පිළිබඳ ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. ඔහු එම ඥානයන් තුනම දනියි, නමුත් ඒවායේ කෘත්‍යය නොකරයි. 'උච්චාවචානි' යනු විශාල හා කුඩා වූ යන්නයි. 'කිංකරණීයානි' යනු මෙසේ කටයුතුය යැයි විමසා කළ යුතු වූ දෑය.

๗. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

7. සීලවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๗. สตฺตมํ [Pg.39] อุตฺตานตฺถเมว. สีลํ ปเนตฺถ ขีณาสวสีลเมว, พาหุสจฺจมฺปิ ขีณาสวพาหุสจฺจเมว, วาจาปิ ขีณาสวสฺส กลฺยาณวาจาว, ฌานานิปิ กิริยชฺฌานาเนว กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

87. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙහි 'සීලය' යනු රහතන් වහන්සේගේ සීලයම වේ. 'බාහුසච්චය' යනු ද රහතන් වහන්සේගේ බහුශ්‍රැත භාවයම වේ. රහතන් වහන්සේගේ වචනයම 'කල්‍යාණ වචනය' ලෙස දේශනා කරන ලදී. 'ධ්‍යාන' යනු ද ක්‍රියා ධ්‍යානයන්ම බව දත යුතුය.

๘. เถรสุตฺตวณฺณนา

8. ථේර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๘. อฏฺฐเม เถโรติ ถิรภาวปฺปตฺโต. รตฺตญฺญูติ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย อติกฺกนฺตานํ พหูนํ รตฺตีนํ ญาตา. ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. ยสสฺสีติ ยสนิสฺสิโต. มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ อยาถาวทิฏฺฐิโก. สทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปตฺวาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมโต วุฏฺฐาเปตฺวา. อสทฺธมฺเม ปติฏฺฐาเปตีติ อกุสลกมฺมปเถสุ ปติฏฺฐาเปติ.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'ථේරෝ' යනු ස්ථීර භාවයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'රත්තඤ්ඤූ' යනු පැවිදි වූ දින පටන් බොහෝ රාත්‍රීන් ඉක්මවා ගිය බව දන්නා තැනැත්තායි. 'ඤාතෝ' යනු පතළ වූ තැනැත්තායි. 'යසස්සී' යනු පිරිවර සම්පතින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ' යනු වැරදි දෘෂ්ටියක් ඇති තැනැත්තායි. 'සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වා' යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයන්ගෙන් බැහැර කරවා යන්නයි. 'අසද්ධම්මේ පතිට්ඨාපේති' යනු අකුසල් කර්මපථයන්හි පිහිටුවයි යන්නයි.

๙. ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา

9. පළමු සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๙. นวเม เสขสฺสาติ สิกฺขกสฺส สกรณียสฺส. ปริหานายาติ อุปริคุเณหิ ปริหานตฺถาย. กมฺมารามตาติ นวกมฺเม รมนกภาโว. ภสฺสารามตาติ อาลาปสลฺลาเป รมนกภาโว. นิทฺทารามตาติ นิทฺทายเน รมนกภาโว. สงฺคณิการามตาติ คณสงฺคณิกาย รมนกภาโว. ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขตีติ ยถา ยํ จิตฺตํ วิมุตฺตํ, เย จ โทสา ปหีนา, คุณา จ ปฏิลทฺธา, เต ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปริคุณปฏิลาภาย วายามํ น กโรตีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺตนฺนํ เสขานํ อุปริคุเณหิ ปริหานิการณญฺจ วุทฺธิการณญฺจ กถิตํ. ยญฺจ นาม เสขสฺส ปริหานการณํ, ตํ ปุถุชฺชนสฺส ปฐมเมว โหตีติ.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'සේඛස්ස' යනු හික්මෙන්නා වූ තවදුරටත් කළ යුතු කටයුතු ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'පරිහානාය' යනු ඉහළ ගුණයන්ගෙන් පිරිහීම පිණිස යන්නයි. 'කම්මාරාමතා' යනු නවකර්මාන්තයන්හි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'භස්සාරාමතා' යනු කථාබහෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'නිද්දාරාමතා' යනු නින්දෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'සංගණිකාරාමතා' යනු පිරිස හා එක්ව විසීමෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛති' යනු යම් සිතක් යම් දෝෂයන්ගෙන් මිදුණේ ද, යම් දෝෂයෝ ප්‍රහීණ වූවෝ ද, යම් ගුණයෝ ලබන ලද්දෝ ද, ඒවා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ඉහළ ගුණ ලැබීම පිණිස උත්සාහ නොකරයි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සේඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනාගේ ඉහළ ගුණයන්ගෙන් පිරිහීමට හා දියුණුවට හේතු දක්වන ලදී. සේඛ පුද්ගලයාගේ පිරිහීමට යම් හේතුවක් වේ ද, එය පෘථග්ජනයාගේ පිරිහීමට මුල සිටම හේතු වන්නේය.

๑๐. ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา

10. දෙවන සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๐. ทสเม วิยตฺโตติ พฺยตฺโต เฉโก. กึกรณีเยสูติ อิติ กตฺตพฺเพสุ. เจโตสมถนฺติ สมาธิกมฺมฏฺฐานํ. อนนุโลมิเกนาติ สาสนสฺส อนนุจฺฉวิเกน. อติกาเลนาติ อติปาโตว. อติทิวาติ ทิวา วุจฺจติ มชฺฌนฺหิโก, ตํ อติกฺกมิตฺวา. อาภิสลฺเลขิกาติ อติวิย กิเลสสลฺเลขิกา. เจโตวิวรณสปฺปายาติ จิตฺตวิวรณสงฺขาตานํ สมถวิปสฺสนานํ สปฺปายา. อปฺปิจฺฉกถาติ อปฺปิจฺฉา โหถาติ [Pg.40] กถนกถา. สนฺตุฏฺฐิกถาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ สนฺตุฏฺฐา โหถาติ กถนกถา. ปวิเวกกถาติ ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺตา โหถาติ กถนกถา. อสํสคฺคกถาติ ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน อสํสฏฺฐา โหถาติ กถนกถา. วีริยารมฺภกถาติ ทุวิธํ วีริยํ อารภถาติ กถนกถา. สีลกถาทีสุ สีลํ อารพฺภ กถา สีลกถา. สมาธึ อารพฺภ, ปญฺญํ อารพฺภ, ปญฺจวิธํ วิมุตฺตึ อารพฺภ, เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณสงฺขาตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อารพฺภ กถา วิมุตฺติญาณทสฺสนกถา. น นิกามลาภีติอาทีสุ น อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี, ทุกฺขลาภี น วิปุลลาภีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

90. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘බ්‍යත්තෝ’ යනු දක්ෂ වූ, බුද්ධිමත් වූ තැනැත්තා ය. ‘කිංකරණීයේසු’ යනු ‘මෙසේ කුමක් කළ යුතු දැයි’ විමසා කළ යුතු කටයුතුවලදී ය. ‘චේතෝසමථං’ යනු සමාධි කර්මස්ථානයයි. ‘අනනුලෝමිකේන’ යනු ශාසනයට නුසුදුසු වූ දෙයෙනි. ‘අති කාලේන’ යනු ඉතා වේලාසනින් ම ය. ‘අතිදිවා’ යනු මෙහි මද්දහන් කාලය ‘දිවා’ යැයි කියනු ලැබේ, එය ඉක්මවා යාමයි. ‘ආභිසල්ලේඛිකා’ යනු කෙලෙස් අතිශයින් තුනී කරන සුලු ය. ‘චේතෝවිවරණසප්පායා’ යනු සිත විවෘත වීම හෙවත් ප්‍රසන්න වීම නම් වූ සමථ විපස්සනාවන්ට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘අප්පිච්ඡකථා’ යනු ‘අල්පේච්ඡ වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘සන්තුට්ඨිකථා’ යනු සිවුපසයෙන් ‘සතුටු වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘පවිවේකකථා’ යනු විවේක තුනෙන් යුක්තව ‘හුදෙකලා වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘අසංසග්ගකථා’ යනු පස් වැදෑරුම් සබඳතාවලින් ‘මිදෙන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘වීරියාරම්භකථා’ යනු දෙවැදෑරුම් වීර්යය ‘ආරම්භ කරන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. සීලකථා ආදියේදී සීලය අරභයා කෙරෙන කථාව ‘සීලකථා’ නම් වේ. සමාධිය අරභයා, ප්‍රඥාව අරභයා, පස් වැදෑරුම් විමුක්තිය අරභයා සහ දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාන සංඛ්‍යාත විමුක්ති ඥාන දර්ශනය අරභයා කෙරෙන කථාව ‘විමුක්තිඥානදස්සනකථා’ නම් වේ. ‘න නිකාමලාභී’ ආදියේදී කැමති කැමති පරිදි නොලැබීම, දුකසේ ලැබීම සහ බහුලව නොලැබීම යන අර්ථයයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

เถรวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන ථේර වර්ගය අවසන් විය.

(๑๐) ๕. กกุธวคฺโค

(10) 5. කකුධ වර්ගය

๑-๒. สมฺปทาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. සම්පදා සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

๙๑-๙๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม ปญฺจ สมฺปทา มิสฺสิกา กถิตา. ทุติเย ปุริมา จตสฺโส มิสฺสิกา, ปญฺจมี โลกิกาว.

91-92. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි සම්පදා (සම්පත්) පහක් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි මුල් සම්පදා හතර මිශ්‍රව දේශනා කළ අතර, පස්වැන්න ලෞකික වශයෙන් පමණක් දේශනා කරන ලදී.

๓. พฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

3. බ්‍යාකරණ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๙๓. ตติเย อญฺญาพฺยากรณานีติ อรหตฺตพฺยากรณานิ. มนฺทตฺตาติ มนฺทภาเวน อญฺญาเณน. โมมูหตฺตาติ อติมูฬฺหภาเวน. อญฺญํ พฺยากโรตีติ อรหตฺตํ ปตฺโตสฺมีติ กเถติ. อิจฺฉาปกโตติ อิจฺฉาย อภิภูโต. อธิมาเนนาติ อธิคตมาเนน. สมฺมเทวาติ เหตุนา นเยน การเณเนว.

93. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානි’ යනු අරහත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම් ය. ‘මන්දත්තා’ යනු මෝඩකම හෙවත් අඥානකම නිසා ය. ‘මෝමූහත්තා’ යනු දැඩි මුළා බව නිසා ය. ‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරෝති’ යනු ‘මම අරහත් බවට පත් වීමි’ යැයි පවසයි. ‘ඉච්ඡාපකතෝ’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් පීඩිත වූයේ යන්නයි. ‘අධිමානේන’ යනු ලැබූ බවට ඇති කරගත් වැරදි වැටහීමෙනි. ‘සම්මදේව’ යනු හේතු යුක්ති සහිතව නිවැරදිව ම ය.

๔-๕. ผาสุวิหารสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. ඵාසුවිහාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๙๔-๙๕. จตุตฺเถ ผาสุวิหาราติ สุขวิหารา. ปญฺจเม อกุปฺปนฺติ อรหตฺตํ.

94-95. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘ඵාසුවිහාරා’ යනු සැප විහරණයන් ය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අකුප්පං’ යනු අරහත් ඵලයයි.

๖. สุตธรสุตฺตวณฺณนา

6. සුතධර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๙๖. ฉฏฺเฐ [Pg.41] อปฺปฏฺโฐติ อปฺปสมารมฺโภ. อปฺปกิจฺโจติ อปฺปกรณีโย. สุภโรติ สุเขน ภริตพฺโพ สุโปโส. สุสนฺโตโสติ ตีหิ สนฺโตเสหิ สุฏฺฐุ สนฺโตโส. ชีวิตปริกฺขาเรสูติ ชีวิตสมฺภาเรสุ. อปฺปาหาโรติ มนฺทาหาโร. อโนทริกตฺตนฺติ น โอทริกภาวํ อมหคฺฆสภาวํ อนุยุตฺโต. อปฺปมิทฺโธติ น พหุนิทฺโท. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ.

96. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අප්පට්ඨෝ’ යනු අල්ප වූ ආරම්භයන් ඇති බවයි. ‘අප්පකිච්චෝ’ යනු කළ යුතු කටයුතු අඩු බවයි. ‘සුභරෝ’ යනු පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බවයි. ‘සුසන්තෝසෝ’ යනු තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයෙන් මැනවින් සතුටු වන බවයි. ‘ජීවිතපරික්ඛාරේසූ’ යනු ජීවිතයට අවශ්‍ය උපකරණ කෙරෙහි ය. ‘අප්පාහාරෝ’ යනු මඳ ආහාර ගන්නා බවයි. ‘අනෝදරිකත්තං’ යනු කෑදරකමක් නැති බවට පමුණුවන ලද බවයි. ‘අප්පමිද්ධෝ’ යනු නිදිමත බහුල නොවන බවයි. හත්වන හා අටවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

๙. สีหสุตฺตวณฺณนา

9. සීහ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๙๙. นวเม สกฺกจฺจญฺเญว เทติ โน อสกฺกจฺจนฺติ อนวญฺญาย อวิรชฺฌิตฺวาว เทติ, โน อวญฺญาย วิรชฺฌิตฺวา. มา เม โยคฺคปโถ นสฺสาติ มยา กตโยคฺคปโถ มยฺหํ มา นสฺสตุ, ‘‘เอโก สีโห อุฏฺฐาย พิฬารํ ปหรนฺโต วิรชฺฌิตฺวา ปหรี’’ติ เอวํ วตฺตาโร มา โหนฺตูติ อตฺโถ. อนฺนภารเนสาทานนฺติ เอตฺถ อนฺนํ วุจฺจติ ยวภตฺตํ, ตํ ภาโร เอเตสนฺติ อนฺนภารา. ยาจกานํ เอตํ นามํ. เนสาทา วุจฺจนฺติ สากุณิกา. อิติ สพฺพปจฺฉิมาย โกฏิยา เอเตสํ ยาจกเนสาทานมฺปิ สกฺกจฺจเมว เทเสติ.

99. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සක්කච්චඤ්ඤේව දේති නෝ අසක්කච්චං’ යනු අවමන් නොකොට, වැරදීමකින් තොරව ම දෙයි, අවමන් කොට වැරදි සහගතව නොදෙයි යන්නයි. ‘මා මේ යොග්ගපථෝ නස්සා’ යනු මා විසින් කරන ලද උත්සාහය මට නැති නොවේවා, ‘එක් සිංහයෙක් නැගිට බළලෙකුට පහර දීමේදී වැරදී පහර දුන්නේය’ යනුවෙන් පවසන්නෝ මට පීඩා නොකෙරෙත්වා යන අර්ථයයි. ‘අන්නභාරනේසාදානං’ යන්නෙහි ‘අන්න’ යැයි කියනු ලබන්නේ යව බත් ය, එම බර (මලූ) ඇති බැවින් ‘අන්නභාර’ නම් වේ. එය යාචකයින්ට නමකි. ‘නේසාදා’ යනු කුරුලු වැද්දන් ය. මෙසේ අන්තිම කෙළවරේ සිටින එම යාචකයින්ට හා වැද්දන්ට පවා ගෞරවයෙන් ම (ධර්මය) දේශනා කරයි.

๑๐. กกุธเถรสุตฺตวณฺณนา

10. කකුධථේර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๑๐๐. ทสเม อตฺตภาวปฏิลาโภติ สรีรปฏิลาโภ. ทฺเว วา ตีณิ วา มาคธกานิ คามกฺเขตฺตานีติ เอตฺถ มาคธิกํ คามกฺเขตฺตํ อตฺถิ ขุทฺทกํ, อตฺถิ มชฺฌิมํ, อตฺถิ มหนฺตํ. ขุทฺทกํ คามกฺเขตฺตํ อิโต จตฺตาลีสํ อุสภานิ, อิโต จตฺตาลีสนฺติ คาวุตํ โหติ, มชฺฌิมํ อิโต คาวุตํ, อิโต คาวุตนฺติ อฑฺฒโยชนํ โหติ, มหนฺตํ อิโต ทิยฑฺฒคาวุตํ, อิโต ทิยฑฺฒคาวุตนฺติ ติคาวุตํ โหติ. เตสุ ขุทฺทเกน คามกฺเขตฺเตน ตีณิ, ขุทฺทเกน จ มชฺฌิเมน จ ทฺเว คามกฺเขตฺตานิ ตสฺส อตฺตภาโว. ติคาวุตญฺหิสฺส สรีรํ. ปริหริสฺสามีติ ปฏิชคฺคิสฺสามิ โคปยิสฺสามิ. รกฺขสฺเสตนฺติ รกฺขสฺสุ เอตํ. โมฆปุริโสติ ตุจฺฉปุริโส. นาสฺสสฺสาติ น [Pg.42] เอตสฺส ภเวยฺย. สมุทาจเรยฺยามาติ กเถยฺยาม. สมฺมนฺนตีติ สมฺมานํ กโรติ. ยํ ตุโม กริสฺสติ ตุโมว เตน ปญฺญายิสฺสตีติ ยํ เอส กริสฺสติ, เอโสว เตน กมฺเมน ปากโฏ ภวิสฺสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

100. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘අත්තභාවපටිලාභෝ’ යනු ශරීරයක් ලැබීමයි. ‘ද්වේ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානි’ යන්නෙහි මගධ රටෙහි කුඩා, මධ්‍යම සහ මහා යනුවෙන් ගම් කෙත් ඇත. කුඩා ගම් කෙතක් මෙතැන් සිට උසභ හතළිහකි, එතැන් සිට හතළිහකි, එවිට ගාවුතයකි. මධ්‍යම ගම් කෙත මෙතැන් සිට ගාවුතයකි, එතැන් සිට ගාවුතයකි, එවිට යොදුන් භාගයකි. මහා ගම් කෙත මෙතැන් සිට ගාවුත එකහමාරකි, එතැන් සිට ගාවුත එකහමාරකි, එවිට ගාවුත තුනකි. ඒවා අතුරින් කුඩා ගම් කෙත්වලින් තුනක් හෝ කුඩා හා මධ්‍යම ගම් කෙත්වලින් දෙකක් ඔහුගේ ආත්මභාවයේ ප්‍රමාණයයි. ඔහුගේ ශරීරය ගාවුත තුනක් පමණ වේ. ‘පරිහරිස්සාමි’ යනු රැකබලා ගන්නෙමි, ආරක්ෂා කරන්නෙමි. ‘රක්ඛස්සේතං’ යනු මෙය ආරක්ෂා කරගන්න යන්නයි. ‘මෝඝපුරිසෝ’ යනු හිස් පුද්ගලයා ය. ‘නාස්සස්සා’ යනු ඔහුට නොවිය යුතු යන්නයි. ‘සමුදාචරෙය්‍යාමා’ යනු පවසන්නෙමු ද යන්නයි. ‘සම්මන්නතී’ යනු ගරු බුහුමන් කරයි. ‘යං තුමෝ කරිස්සති තුමෝව තේන පඤ්ඤායිස්සතී’ යනු ඔහු යමක් කරන්නේ ද, ඔහු ම එම ක්‍රියාවෙන් ප්‍රසිද්ධ වනු ඇත යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

กกุธวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන කකුධ වර්ගය අවසන් විය.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

දෙවන පණ්ණාසකය අවසන් විය.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. තෙවන පණ්ණාසකය

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวคฺโค

(11) 1. ඵාසුවිහාර වර්ගය

๑. สารชฺชสุตฺตวณฺณนา

1. සාරජ්ජ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๑๐๑. ตติยสฺส [Pg.43] ปฐเม เวสารชฺชกรณาติ วิสารทภาวาวหา. สารชฺชํ โหตีติ โทมนสฺสํ โหติ.

101. තෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වේසාරජ්ජකරණා’ යනු විශාරද බව හෙවත් නිර්භීත බව ගෙන දෙන ධර්මයන් ය. ‘සාරජ්ජං හෝති’ යනු දොම්නස ඇති වේ යන්නයි.

๒. อุสฺสงฺกิตสุตฺตวณฺณนา

2. උස්සංකිත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๑๐๒. ทุติเย อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตติ อุสฺสงฺกิโต จ ปริสงฺกิโต จ. อปิ อกุปฺปธมฺโมปีติ อปิ อกุปฺปธมฺโม ขีณาสโว สมาโนปิ ปเรหิ ปาปภิกฺขูหิ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโต โหตีติ อตฺโถ. เวสิยาโคจโรติอาทีสุ เวสิยา วุจฺจนฺติ รูปูปชีวินิโย, ตา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, ตาสํ เคหํ อภิณฺหคมโนติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ปน วิธวาติ มตปติกา. ถุลฺลกุมาริกาติ มหลฺลิกกุมาริกาโย.

102. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උස්සංකිතපරිසංකිතෝ’ යනු සැක කරන ලද හා හාත්පසින් සැක කරන ලද යන්නයි. ‘අපි අකුප්පධම්මෝපි’ යනු අකුප්ප ධර්මලාභී රහතන් වහන්සේ නමක් වුව ද, අන්‍යන් විසින් පවිටු භික්ෂුවකැයි සැක කරන ලද තැනැත්තෙකු විය හැකිය යන අර්ථයයි. ‘වේසියාගෝචරෝ’ ආදියේදී ‘වේසියා’ යනු රූපය ජීවිකාව කරගත් ස්ත්‍රීන් ය, ඔවුන් වෙත යාම ගෝචරය (හැසිරීම) කරගත් බැවින් ‘වේසියාගෝචර’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලට නිතර යාම යන අර්ථයයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහි ‘විධවා’ යනු ස්වාමියා මියගිය ස්ත්‍රීන් ය. ‘ථුල්ලකුමාරිකා’ යනු වයසින් මුහුකුරා ගිය වැඩිමහලු කුමාරිකාවන් ය.

๓. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา

3. මහාචෝර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๑๐๓. ตติเย อิโต โภเคน ปฏิสนฺถริสฺสามีติ อิโต มม สาปเตยฺยโต โภคํ คเหตฺวา เตน ปฏิสนฺถารํ กริสฺสามิ, ตสฺส จ มม จ อนฺตรํ ปิทหิสฺสามีติ อตฺโถ. คหณานีติ ปรสนฺตกานํ ภณฺฑานํ คหณานิ. คุยฺหมนฺตาติ คุหิตพฺพมนฺตา. อนฺตคฺคาหิกายาติ สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา คเหตฺวา ฐิตาย. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. จตุตฺเถ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

103. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉතෝ භෝගේන පටිසන්ථරිස්සාමි’ යනු මා සතු ධනයෙන් යමක් ගෙන ඔහු සමඟ සබඳකමක් පවත්වා, ඔහු සහ මා අතර ඇති දුරස්ථ බව වසා ගන්නෙමි යන අර්ථයයි. ‘ගහණානි’ යනු අනුන් සතු භාණ්ඩ ගැනීමයි. ‘ගුය්හමන්තා’ යනු රහසිගතව තබා ගත යුතු මන්ත්‍ර (උපදේශ) ය. ‘අන්තග්ගාහිකායා’ යනු ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගෙන සිටීමෙනි. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. හතරවන සූත්‍රයේ සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

๕. ผาสุวิหารสุตฺตวณฺณนา

5. ඵාසුවිහාර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

๑๐๕. ปญฺจเม เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺเตน ปวตฺติตํ กายกมฺมํ. อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุเข เจว ปรมฺมุเข จ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ยานิ ตานิ สีลานีติอาทิ จตุปาริสุทฺธิสีลวเสน วุตฺตํ. สมาธิสํวตฺตนิกานีติ [Pg.44] มคฺคสมาธิผลสมาธินิพฺพตฺตกานิ. สีลสามญฺญคโตติ สมานสีลตํ คโต, เอกสทิสสีโล หุตฺวาติ อตฺโถ. ตกฺกรสฺสาติ โย นํ กโรติ, ตสฺส. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สีลํ มิสฺสกํ กถิตํ, ทิฏฺฐิ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐีติ.

105. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් පවත්වන ලද කායකර්මයයි. 'ආවි චේව රහෝ ච' යනු පෙනෙන තැන මෙන්ම නොපෙනෙන තැන (රහසින්) ද යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'යානි තානි සීලානි' යනාදිය චතුපාරිසුද්ධි සීලයන් පිළිබඳව කියන ලද්දකි. 'සමාධිසංවත්තනිකානි' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු වන්නා වූ යන්නයි. 'සීලසාමඤ්ඤගතෝ' යනු සමාන වූ සීලයක් ඇති බවට පැමිණි, එක හා සමාන සීලයක් ඇත්තෙකු වී යන අර්ථයයි. 'තක්කරස්ස' යනු එය (එම දෘෂ්ටිය) පිළිපදින්නාට යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සීලය මිශ්‍රව දේශනා කරන ලද අතර, 'දිට්ඨි' යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි.

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

6. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๐๖. ฉฏฺเฐ โน จ ปรํ อธิสีเล สมฺปวตฺตา โหตีติ ปรํ สีลภาเวน น ครหติ น อุปวทติ. อตฺตานุเปกฺขีติ อตฺตโนว กตากตํ ชานนวเสน อตฺตานํ อนุเปกฺขิตา. โน ปรานุเปกฺขีติ ปรสฺส กตากเตสุ อพฺยาวโฏ. อปญฺญาโตติ อปากโฏ อปฺปปุญฺโญ. อปญฺญาตเกนาติ อปญฺญาตภาเวน อปากฏตาย มนฺทปุญฺญตาย. โน ปริตสฺสตีติ ปริตาสํ นาปชฺชติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

106. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'නෝ ච පරං අධිසීලේ සම්පවත්තා හෝති' යනු සීලයට අදාළ කරුණු සම්බන්ධයෙන් අනුන්ට ගර්හා නොකරයි, දොස් නොනගයි. 'අත්තානුපෙක්ඛී' යනු තමා විසින් කරන ලද හෝ නොකරන ලද දෑ දැනගැනීමෙන් තමා දෙසම නැවත නැවත බලන්නා යන්නයි. 'නෝ පරානුපෙක්ඛී' යනු අනුන් විසින් කරන ලද හෝ නොකරන ලද දෑ කෙරෙහි උනන්දු නොවන බවයි. 'අපඤ්ඤාතෝ' යනු ප්‍රකට නොවන, අල්ප පින් ඇති තැනැත්තායි. 'අපඤ්ඤාතකේන' යනු ප්‍රකට නොවන බැවින්, අල්ප පින් ඇති බැවින් යන්නයි. 'නෝ පරිතස්සති' යනු තැති ගැනීමට හෝ කනස්සල්ලට පත් නොවේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී.

๗-๘. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. සීල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

๑๐๗-๑๐๘. สตฺตเม สีลสมาธิปญฺญา มิสฺสิกา กถิตา, วิมุตฺติ อรหตฺตผลํ, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โลกิยเมว. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปเนตฺถ อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสขนฺติ วุตฺตํ.

107-108. හත්වන සූත්‍රයෙහි සීල, සමාධි සහ ප්‍රඥා යන කරුණු මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. 'විමුත්ති' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'විමුත්තිඤාණදස්සන' යනු ලෞකික වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අසේඛ (රහත්) පුද්ගලයාට සිදුවන බැවින් 'අසේඛ' යැයි කියන ලදී.

๙-๑๐. จาตุทฺทิสสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. චාතුද්දිස සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

๑๐๙-๑๑๐. นวเม จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ อปฺปฏิหตจาโร. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต. ทสเม อลนฺติ ยุตฺโต. อิธาปิ ขีณาสโวว กถิโต.

109-110. නවවන සූත්‍රයෙහි 'චාතුද්දිසෝ' යනු සිවුදිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අලං' යනු සුදුසු යන්නයි. මෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී.

ผาสุวิหารวคฺโค ปฐโม.

පළමු ඵාසුවිහාර වර්ගය නිම විය.

(๑๒) ๒. อนฺธกวินฺทวคฺโค

(12) 2. අන්ධකවින්ද වර්ගය.

๑. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

1. කුලූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อสนฺถววิสฺสาสีติ อตฺตนา สทฺธึ สนฺถวํ อกโรนฺเตสุ วิสฺสาสํ อนาปชฺชนฺเตสุเยว วิสฺสาสํ กโรติ. อนิสฺสรวิกปฺปีติ [Pg.45] อนิสฺสโรว สมาโน ‘‘อิมํ เทถ, อิมํ คณฺหถา’’ติ อิสฺสโร วิย วิกปฺเปติ. วิสฺสฏฺฐุปเสวีติ วิสฺสฏฺฐานิ ภินฺนกุลานิ ฆฏนตฺถาย อุปเสวติ. อุปกณฺณกชปฺปีติ กณฺณมูเล มนฺตํ คณฺหาติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ.

111. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසන්ථවවිස්සාසී' යනු තමා සමඟ කුළුපග නොවන්නන් කෙරෙහි පවා විශ්වාසය තබන බවයි. 'අනිස්සරවිකප්පී' යනු අධිපතිකමක් නොමැතිව වුවද, 'මෙය දෙන්න, මෙය ගන්න' යැයි අධිපතියෙකු මෙන් නියම කරන බවයි. 'විස්සට්ඨුපසේවී' යනු (සීලයෙන් හෝ ඇදහිල්ලෙන්) පිරිහුණු පවුල් සමඟ එක්වීමට ඇසුරු කරන බවයි. 'උපකණ්ණකජප්පී' යනු කන අසල කොඳුරමින් මන්ත්‍රණය කරන බවයි. සුදු පක්ෂය (සිරිත්) මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස තේරුම් ගත යුතුය.

๒. ปจฺฉาสมณสุตฺตวณฺณนา

2. පච්ඡාසමණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๒. ทุติเย ปตฺตปริยาปนฺนํ น คณฺหาตีติ อุปชฺฌาเย นิวตฺติตฺวา ฐิเต อตฺตโน ตุจฺฉปตฺตํ ทตฺวา ตสฺส ปตฺตํ น คณฺหาติ, ตโต วา ทียมานํ น คณฺหาติ. น นิวาเรตีติ อิทํ วจนํ อาปตฺติวีติกฺกมวจนํ นามาติ น ชานาติ. ญตฺวา วาปิ, ‘‘ภนฺเต, เอวรูปํ นาม วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติ น นิวาเรติ. กถํ โอปาเตตีติ ตสฺส กถํ ภินฺทิตฺวา อตฺตโน กถํ ปเวเสติ. ชโฬติ ชโฑ. เอฬมูโคติ ปคฺฆริตเขฬมุโข. ตติยํ อุตฺตานเมว.

112. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාති' යනු උපජ්ඣායන් වහන්සේ ආපසු හැරී සිටින විට, තමාගේ හිස් පාත්‍රය දී උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය නොගැනීමයි, නැතහොත් උන්වහන්සේ දෙන දානය පිළිනොගැනීමයි. 'න නිවාරේති' යනු මෙය ඇවතට කරුණක් වන වචනයක් බව නොදනී. දැනුවත්ව වුවද, 'ස්වාමීනී, මෙබඳු දේ කීම නුසුදුසුය' යැයි වළක්වන්නේ නැත. 'කථං ඕපාතේති' යනු උන්වහන්සේගේ කතාව බිඳ දමා තමාගේ කතාව ඇතුළු කිරීමයි. 'ජළෝ' යනු මෝඩයාය. 'ඒළමූගෝ' යනු කටින් කෙළ වැගිරෙන තැනැත්තායි. තුන්වන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

๔. อนฺธกวินฺทสุตฺตวณฺณนา

4. අන්ධකවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๔. จตุตฺเถ สีลวา โหถาติ สีลวนฺตา โหถ. อารกฺขสติโนติ ทฺวารรกฺขิกาย สติยา สมนฺนาคตา. นิปกฺกสติโนติ ทฺวารรกฺขนเกเนว ญาเณน สมนฺนาคตสฺสติโน. สตารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคตาติ สตารกฺเขน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. อปฺปภสฺสาติ อปฺปกถา. สมฺมาทิฏฺฐิกาติ กมฺมสฺสกตชฺฌาน-วิปสฺสนามคฺค-ผลวเสน ปญฺจวิธาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตา. อปิจ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ สมฺมาทิฏฺฐิเยวาติ เวทิตพฺพา.

114. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'සීලවා හෝථ' යනු සීලවන්ත වන්න යන්නයි. 'ආරක්ඛසතිනෝ' යනු ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන් ආරක්ෂා කරන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'නිපක්කසතිනෝ' යනු ද්වාර ආරක්ෂක වූ ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. 'සතාරක්ඛේන චේතසා' යනු සිහිය නමැති ආරක්ෂාව ඇති සිතින් යුක්ත වූවන් යන්නයි. 'අප්පභස්සා' යනු අල්ප වූ කතාවක් ඇත්තෝයි. 'සම්මාදිට්ඨිකා' යනු කම්මස්සකතා, ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග සහ ඵල වශයෙන් පස්වැදෑරුම් සම්මා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වීමයි. තවද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද සම්මා දිට්ඨියක්ම ලෙස දත යුතුය.

๕. มจฺฉรินีสุตฺตวณฺณนา

5. මච්ඡරිනී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๕. ปญฺจเม อาวาสมจฺฉรินีติ อาวาสํ มจฺฉรายติ, ตตฺถ อญฺเญสํ วาสํ น สหติ. กุลมจฺฉรินีติ อุปฏฺฐากกุลํ มจฺฉรายติ, อญฺเญสํ ตตฺถ อุปสงฺกมนํ น สหติ. ลาภมจฺฉรินีติ ลาภํ มจฺฉรายติ, อญฺเญสํ ตํ อุปฺปชฺชนฺตํ น สหติ. วณฺณมจฺฉรินีติ คุณํ มจฺฉรายติ, อญฺเญสํ คุณกถํ น สหติ. ธมฺมมจฺฉรินีติ ปริยตฺติธมฺมํ มจฺฉรายติ, อญฺเญสํ ทาตุํ น อิจฺฉติ.

115. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'ආවාසමච්ඡරිනී' යනු ආවාසය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, එහි අන්‍යයන් වසනු ඉවසිය නොහැක. 'කුලමච්ඡරිනී' යනු උපස්ථායක පවුල් කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන් එහි පැමිණීම ඉවසිය නොහැක. 'ලාභමච්ඡරිනී' යනු ලාභය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන්ට එය ලැබෙනු ඉවසිය නොහැක. 'වණ්ණමච්ඡරිනී' යනු ගුණය (කීර්තිය) කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන්ගේ ගුණ කීම ඉවසිය නොහැක. 'ධම්මමච්ඡරිනී' යනු පරියත්ති ධර්මය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, එය අන්‍යයන්ට දීමට අකමැති වීමයි.

๖-๗. วณฺณนาสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. වර්ණනා සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

๑๑๖-๑๑๗. ฉฏฺเฐ [Pg.46] สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตตีติ ปเรหิ สทฺธาย ทินฺนปิณฺฑปาตโต อคฺคํ อคฺคเหตฺวา ปรสฺส เทติ. สตฺตเม อิสฺสุกินีติ อิสฺสาย สมนฺนาคตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

116-117. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතේති' යනු අන්‍යයන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් පිණ්ඩපාතයෙන් අග්‍ර කොටස නොගෙන අන්‍යයන්ට දීමයි. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'ඉස්සුකිනී' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථය සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

อนฺธกวินฺทวคฺโค ทุติโย.

දෙවන අන්ධකවින්ද වර්ගය නිම විය.

(๑๓) ๓. คิลานวคฺโค

(13) 3. ගිලාන වර්ගය.

๔. ทุติยอุปฏฺฐากสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන උපට්ඨාක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๔. ตติยสฺส จตุตฺเถ นปฺปฏิพโลติ กายพเลน จ ญาณพเลน จ อสมนฺนาคโต. อามิสนฺตโรติ อามิสเหตุโก จีวราทีนิ ปจฺจาสีสมาโน.

124. තුන්වන වර්ගයේ හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'නප්පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හෝ ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත නොවීමයි. 'ආමිසන්තරෝ' යනු ආමිසයම හේතු කරගත්, සිවුරු ආදිය බලාපොරොත්තු වන තැනැත්තායි.

๕-๖. อนายุสฺสาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. අනායුස්ස සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාවයි.

๑๒๕-๑๒๖. ปญฺจเม อนายุสฺสาติ อายุปจฺเฉทนา, น อายุวฑฺฒนา. ฉฏฺเฐปิ เอเสว นโย.

125-126. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනායුස්සා' යනු ආයුෂය කෙටි කරන කරුණු මිස ආයුෂ වඩන කරුණු නොවේ. හයවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

๗. วปกาสสุตฺตวณฺณนา

7. වපකාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๗. สตฺตเม นาลํ สงฺฆมฺหา วปกาสิตุนฺติ สงฺฆโต นิกฺขมิตฺวา เอกโก วสิตุํ น ยุตฺโต. กามญฺเจส สงฺฆมชฺเฌปิ วสิตุํ อยุตฺโตว อสงฺฆโสภนตาย, โอวาทานุสาสนิปฺปฏิพทฺธตฺตา ปน นิปฺปริยาเยเนว สงฺฆมฺหา วปกาสิตุํ น ยุตฺโต. อลํ สงฺฆมฺหา วปกาสิตุนฺติ จาตุทฺทิสตฺตา สงฺฆมฺหา นิกฺขมฺม เอกโก วสิตุํ ยุตฺโต, สงฺฆโสภนตาย ปน สงฺเฆปิ วสิตุํ ยุตฺโตเยว. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

127. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'නාලං සංඝම්හා වපකාසිතුං' යනු සංඝයාගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව විසීමට නුසුදුසු බවයි. ඔහු සංඝයා මැද සිටීමට ද නුසුදුසු වුවත්, අවවාද අනුශාසනා ලැබිය යුතු බැවින් අනිවාර්යයෙන්ම සංඝයාගෙන් වෙන්ව නොසිටිය යුතුය. 'අලං සංඝම්හා වපකාසිතුං' යනු ඕනෑම තැනක නිදහසේ හැසිරිය හැකි බැවින් සංඝයාගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව විසීමට සුදුසු බවයි. එසේ වුවත් සංඝයාට ශෝභනයක් බැවින් සංඝයා මැද විසීම ද සුදුසුමය. අටවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

๙. ปริกุปฺปสุตฺตวณฺณนา

9. පරිකුප්ප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๙. นวเม อาปายิกาติ อปายคามิโน. เนรยิกาติ นิรยคามิโน. ปริกุปฺปาติ ปริกุปฺปนสภาวา ปุราณวณสทิสา. อเตกิจฺฉาติ อกตฺตพฺพปริกมฺมา. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

129. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'ආපායිකා' යනු අපායගාමී වූවෝයි. 'නේරයිකා' යනු නිරයට යන්නෝයි. 'පරිකුප්පා' යනු පැරණි තුවාලයක් මෙන් නැවත නැවතත් පෑරෙන ස්වභාවය ඇති අයයි. 'අතේකිච්ඡා' යනු පිළියම් කළ නොහැකි පුද්ගලයන්ය. දසවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

คิลานวคฺโค ตติโย.

තුන්වන ගිලාන වර්ගය නිම විය.

(๑๔) ๔. ราชวคฺโค

(14) 4. රාජ වර්ගය

๑. ปฐมจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

1. පළමු චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.47] ปฐเม ธมฺเมนาติ ทสกุสลธมฺเมน. จกฺกนฺติ อาณาจกฺกํ. อตฺถญฺญูติ รชฺชตฺถํ ชานาติ. ธมฺมญฺญูติ ปเวณิธมฺมํ ชานาติ. มตฺตญฺญูติ ทณฺเฑ วา พลมฺหิ วา ปมาณํ ชานาติ. กาลญฺญูติ รชฺชสุขานุภวนกาลํ, วินิจฺฉยกรณกาลํ, ชนปทจาริกากาลญฺจ ชานาติ. ปริสญฺญูติ อยํ ปริสา ขตฺติยปริสา, อยํ พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทสมณปริสาติ ชานาติ.

131. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'ධම්මේන' යනු දස කුසල් දහමින් යුක්තව යන්නයි. 'චක්කං' යනු ආඥා චක්‍රයයි. 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු රාජ්‍යයේ අභිවෘද්ධිය (ප්‍රයෝජනය) දනියි. 'ධම්මඤ්ඤූ' යනු පරම්පරාගත රජ සිරිත (ප්‍රවේණි ධර්මය) දනියි. 'මත්තඤ්ඤූ' යනු දඬුවම් පැමිණවීමේදී හෝ සේනා බලය යෙදවීමේදී හෝ එහි ප්‍රමාණය (සීමාව) දනියි. 'කාලඤ්ඤූ' යනු රාජ්‍ය සැප විඳිය යුතු කාලය, නඩු තීන්දු කළ යුතු කාලය සහ ජනපද චාරිකාවේ යෙදිය යුතු කාලය දනියි. 'පරිසඤ්ඤූ' යනු මේ පිරිස ක්ෂත්‍රිය පිරිසය, මේ පිරිස බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර හෝ ශ්‍රමණ පිරිසය යැයි දනියි.

ตถาคตวาเร อตฺถญฺญูติ ปญฺจ อตฺเถ ชานาติ. ธมฺมญฺญูติ จตฺตาโร ธมฺเม ชานาติ. มตฺตญฺญูติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ปฏิคฺคหณปริโภคมตฺตํ ชานาติ. กาลญฺญูติ อยํ กาโล ปฏิสลฺลีนสฺส, อยํ สมาปตฺติยา, อยํ ธมฺมเทสนาย, อยํ ชนปทจาริกายาติ เอวํ กาลํ ชานาติ. ปริสญฺญูติ อยํ ปริสา ขตฺติยปริสา…เป… อยํ สมณปริสาติ ชานาติ. อนุตฺตรนฺติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ อนุตฺตรํ. ธมฺมจกฺกนฺติ เสฏฺฐจกฺกํ.

තථාගත වාරයෙහි; 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු කරුණු (අර්ථ) පසක් දනියි. 'ධම්මඤ්ඤූ' යනු සතර සත්‍ය ධර්මයන් දනියි. 'මත්තඤ්ඤූ' යනු සිවුපසය පිළිගැනීමේදී හා පරිභෝජනය කිරීමේදී එහි ප්‍රමාණය දනියි. 'කාලඤ්ඤූ' යනු මේ විවේකීව සිටිය යුතු කාලයයි, මේ සමවතට සම වැදිය යුතු කාලයයි, මේ ධර්ම දේශනා කළ යුතු කාලයයි, මේ ජනපද චාරිකාවේ යෙදිය යුතු කාලයයි ලෙස කාලය දනියි. 'පරිසඤ්ඤූ' යනු මේ ක්ෂත්‍රිය පිරිසය... මේ ශ්‍රමණ පිරිසය යැයි දනියි. 'අනුත්තරං' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් අනුත්තර වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) බවයි. 'ධම්මචක්කං' යනු උතුම් වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) ධර්ම චක්‍රයයි.

๒. ทุติยจกฺกานุวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๒. ทุติเย ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกนฺติ จกฺกวตฺติมฺหิ ปพฺพชิเต วา กาลกเต วา จกฺกรตนํ สตฺตาหมตฺตํ ฐตฺวา อนฺตรธายติ, กถเมส ตํ อนุปฺปวตฺเตติ นาม? ปิตุ ปเวณิยํ ฐตฺวา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรนฺโตปิ ปิตรา ปวตฺติตเมว อนุปฺปวตฺเตติ นาม.

132. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'පියා විසින් පවත්වන ලද චක්‍රය' යනු, සක්විති රජු පැවිදි වූ කල්හි හෝ කළුරිය කළ කල්හි සක්විති රත්නය සත් දිනක් තිබී අතුරුදහන් වෙයි. එවිට මොහු (පුත්‍රයා) එය අනුපවත්වන්නේ කෙසේද? පියාගේ සම්ප්‍රදායෙහි (පිළිවෙළෙහි) පිහිටා, සක්විති වත් පුරමින්, සක්විති රාජ්‍යය කරවන විට, පියා විසින් පවත්වන ලද්දම ඔහු නැවත පවත්වන්නේ නම් වේ.

๓. ธมฺมราชาสุตฺตวณฺณนา

3. ධර්මරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๓. ตติยํ ติกนิปาเต วุตฺตนยเมว. เสวิตพฺพาเสวิตพฺเพ ปเนตฺถ ปจฺฉิมปททฺวยเมว วิเสโส. ตตฺถ สมฺมาอาชีโว เสวิตพฺโพ, มิจฺฉาอาชีโว น เสวิตพฺโพ. สปฺปาโย คามนิคโม เสวิตพฺโพ, อสปฺปาโย น เสวิตพฺโพ.

133. තෙවන සූත්‍රය තික නිපාතයෙහි කියවුණු ක්‍රමයම වේ. මෙහි සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යන්නෙහි අවසාන පද දෙකෙහි පමණක් වෙනසක් ඇත. එහි සම්මා ආජීවය සේවනය කළ යුතුය, මිච්ඡා ආජීවය සේවනය නොකළ යුතුය. සුදුසු (සප්පාය) ගම් හා නියම්ගම් සේවනය කළ යුතුය, නුසුදුසු (අසප්පාය) දේ සේවනය නොකළ යුතුය.

๔. ยสฺสํทิสํสุตฺตวณฺณนา

4. යස්සංදිසං සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๔. จตุตฺเถ [Pg.48] อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส หิ มาตา ขตฺติยา, มาตุมาตา ขตฺติยา, ตสฺสาปิ มาตา ขตฺติยา. ปิตา ขตฺติโย, ปิตุปิตา ขตฺติโย, ตสฺสปิ ปิตา ขตฺติโย. โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ สํสุทฺธาย มาตุกุจฺฉิยา สมนฺนาคโต. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ เอตฺถ ปน กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ. ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน, ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

134. සතරවන සූත්‍රයෙහි; 'උභතෝ' යනු මවු පාර්ශවයෙන් සහ පිය පාර්ශවයෙන් යන දෙපාර්ශවයෙන්ම යන්නයි. යමෙකුගේ මව ක්ෂත්‍රිය ද, ඇගේ මව ද ක්ෂත්‍රිය ද, ඇගේ මව ද ක්ෂත්‍රිය ද වේ නම්, පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද, පියාගේ පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද, ඔහුගේ පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද වේ නම්, ඔහු දෙපාර්ශවයෙන්ම මැනවින් උපන්නේ (සුජාත) වෙයි. 'සංසුද්ධගහණිකෝ' යනු පිරිසිදු මව්කුසකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සමවේපාකිනියා ගහණියා' යන්නෙහි කර්මජ තේජෝ ධාතුව 'ගහණී' යැයි කියනු ලැබේ. 'සත්වන මුතුන් මිත්තන්ගේ යුගය දක්වා' යන්නෙහි පියාගේ පියා 'පිතාමහ' (මුත්තණුවන්) වේ. මුත්තණුවන්ගේ පරම්පරාව 'පිතාමහ යුගය' යි. 'යුග' යනු ආයුෂ ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. මෙය හුදෙක් වචනයක් පමණි, අර්ථය වශයෙන් මුත්තණුවන්ගේ පරම්පරාවම වේ. ඉන් ඔබ්බට සිටින සියලු පූර්ව පුරුෂයන් 'පිතාමහ' යන වචනයෙන්ම ගනු ලැබේ. මෙසේ සත්වන පුරුෂයා දක්වා ඔහු ඉතා පිරිසිදු මව්කුසක් ඇතිව (සංසුද්ධගහණික) උපන්නේ වෙයි. නැතහොත් ඔහු ජාති වාදයෙන් හෙළා නොදකින ලද හෝ අපහාසයට පත් නොකරන ලද බව පෙන්වයි. 'අක්ඛිත්තෝ' යනු 'මොහුව ඉවත් කරන්න, මොහුගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද' යනාදී වශයෙන් බැහැර නොකරන ලද යන්නයි. 'අනුපක්කුට්ඨෝ' යනු මින් පෙර කිසිවිටෙක නින්දාවකට හෝ අපහාසයකට ලක් නොවූ යන්නයි. කිනම් කරුණක් නිසාද? ජාති වාදය නිසාය. 'මොහු හීන ජාතිකයෙකි' වැනි වචනවලින් කිසිදා නින්දාවට හෝ අපහාසයට පත් නොවූයේය යනු අර්ථයයි.

อฑฺโฒติอาทีสุ โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหติ. อิธ ปน น เกวลํ อฑฺโฒเยว, มหทฺธโน มหตา อปริมาณสงฺเขน ธเนน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปญฺจกามคุณวเสน มหนฺตา อุฬารา โภคา อสฺสาติ มหาโภโค. ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโรติ โกโส วุจฺจติ ภณฺฑาคารํ, นิทหิตฺวา ฐปิเตน ธเนน ปริปุณฺณโกโส, ธญฺเญน จ ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโรติ อตฺโถ. อถ วา จตุพฺพิโธ โกโส หตฺถี อสฺสา รถา รฏฺฐนฺติ, ติวิธํ โกฏฺฐาคารํ ธนโกฏฺฐาคารํ ธญฺญโกฏฺฐาคารํ วตฺถโกฏฺฐาคารนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ ปริปุณฺณมสฺสาติ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อสฺสวายาติ กสฺสจิ พหุมฺปิ ธนํ เทนฺตสฺส เสนา น สุณาติ, สา อนสฺสวา นาม โหติ. กสฺสจิ อเทนฺตสฺสาปิ สุณาติเยว, อยํ อสฺสวา นาม. โอวาทปฏิกรายาติ ‘‘อิทํ โว กตฺตพฺพ, อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ทินฺนโอวาทกราย. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน ยุตฺโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาย [Pg.49] สมนฺนาคโต. ปฏิพโลติ สมตฺโถ. อตฺเถ จินฺเตตุนฺติ วฑฺฒิอตฺเถ จินฺเตตุํ. โส หิ ปจฺจุปฺปนฺนอตฺถวเสเนว ‘‘อตีเตปิ เอวํ อเหสุํ, อนาคเตปิ เอวํ ภวิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตติ. วิชิตาวีนนฺติ วิชิตวิชยานํ, มหนฺเตน วา วิชเยน สมนฺนาคตานํ. วิมุตฺตจิตฺตานนฺติ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตมานสานํ.

'අඩ්ඪෝ' (පොහොසත්) යනාදී තැන්වල යමෙක් තමා සතු වස්තුවෙන් පොහොසත් වෙයි. මෙහිදී හුදෙක් පොහොසත් බව පමණක් නොව, මහත් ධන ඇත්තා වූ, විශාල වූ අප්‍රමාණ ධනයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. පංච කාම ගුණයන් හේතුවෙන් මහත් වූ උදාර භෝග සම්පත් ඇත්තේ 'මහා භෝග' නම් වේ. 'පරිපුණ්ණකෝසකොට්ඨාගාරෝ' යනු 'කෝස' යැයි භාණ්ඩාගාරයට කියනු ලැබේ. තැන්පත් කර තිබූ ධනයෙන් පිරිච්ච කෝෂය සහ ධාන්‍යයෙන් පිරුණු ගබඩාව ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. නැතහොත් සිවු වැදෑරුම් කෝෂ (ඇත්, අස්, රිය, රට) සහ තෙවැදෑරුම් ගබඩා (ධන, ධාන්‍ය, වස්ත්‍ර) යන සියල්ලෙන් පිරිපුන් බැවින් ඔහු 'පරිපුණ්ණකෝසකොට්ඨාගාරෝ' නම් වේ. 'අස්සවායා' යනු, ඇතැම් රජෙකුට බොහෝ ධනය දෙන විටත් සේනාව කීකරු නොවේ නම් එය 'අනස්සවා' (අකීකරු) නම් වේ. ඇතැම් රජෙකුට කිසිවක් නොදුන්නත් සේනාව කීකරු වේ නම් එය 'අස්සවා' (කීකරු) නම් වේ. 'ඕවාදපටිකරායා' යනු 'ඔබ මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් දුන් අවවාද පිළිපදින යන්නයි. 'පණ්ඩිතෝ' යනු පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ, 'බ්‍යත්තෝ' යනු ප්‍රඥාවේ වෛශාරද බවින් යුක්ත වූ, 'මේධාවී' යනු එසැණින් උපදින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, 'පටිබලෝ' යනු සමත් (හැකියාව ඇති) යන්නයි. 'අත්ථේ චින්තේතුං' යනු අභිවෘද්ධිය පිණිස වන කරුණු කල්පනා කිරීමයි. ඔහු වර්තමාන කටයුතු ඇසුරින් 'අතීතයේදීත් මෙසේ විය, අනාගතයේදීත් මෙසේ වනු ඇත' යැයි සිතීමට සමත්ය. 'විජිතාවීනං' යනු ජයග්‍රහණය කරන ලද සතුරන් ඇති හෝ මහත් වූ රාජ්‍යයකින් යුක්ත රජවරුන් සඳහාය. 'විමුත්තිචිත්තානං' යනු පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුණු සිත් ඇති (රහතන් වහන්සේලා) උදෙසාය.

๕-๖. ปตฺถนาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. පත්ථනා සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව

๑๓๕-๑๓๖. ปญฺจเม เนคมชานปทสฺสาติ นิคมวาสิโน จ รฏฺฐวาสิโน จ ชนสฺส. หตฺถิสฺมินฺติอาทีหิ หตฺถิอสฺสรถถรุธนุเลขมุทฺทาคณนาทีนิ โสฬส มหาสิปฺปานิ ทสฺสิตานิ. อนวโยติ สมตฺโถ ปริปุณฺโณ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺเฐ โอปรชฺชนฺติ อุปราชภาวํ.

135-136. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'නේගමජානපදස්ස' යනු නියම්ගම් වැසි සහ රට වැසි ජනයාගේ යන්නයි. ඇත්, අස්, රිය, දුනු, ලේඛා, මුද්දා, ගණනා ආදී වශයෙන් දහසය වැදෑරුම් මහා ශිල්පයන් පෙන්වන ලදී. 'අනවයෝ' යනු සමත් වූ පිරිපුන් වූ යන්නයි. මෙහි සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ඕපරජ්ජං' යනු යුවරාජ භාවයයි.

๗. อปฺปํสุปติสุตฺตวณฺณนา

7. අප්පංසුපති සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๗. สตฺตเม ปุริสาธิปฺปายาติ อสฺสทฺธมฺมวเสน ปุริเส อุปฺปนฺนาธิปฺปายา ปุริสชฺฌาสยา. อาทานาธิปฺปาโยติ อิทานิ คเหตุํ สกฺขิสฺสามิ, อิทานิ สกฺขิสฺสามีติ เอวํ คหณาธิปฺปาโย. วิสํโยคาธิปฺปาโยติ อิทานิ นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสามิ, อิทานิ ปาปุณิสฺสามีติ เอวํ นิพฺพานชฺฌาสโย.

137. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'පුරිසාධිප්පායා' යනු අසද්ධර්මය හේතුවෙන් පුරුෂයන් කෙරෙහි ඇති වූ අභිලාෂය ඇති, පුරුෂයන් අරමුණු කරගත් අදහස් ඇති යන්නයි. 'ආදානාධිප්පායෝ' යනු 'දැන් මට මෙය ගත හැකිය' යනාදී වශයෙන් සොරකම් කිරීමේ අදහසයි. 'විසංයෝගාධිප්පායෝ' යනු 'දැන් මම නිවන් ලබන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් නිවන් ලැබීමේ අදහස ඇති බවයි.

๘. ภตฺตาทกสุตฺตวณฺณนา

8. භත්තාදක සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๘. อฏฺฐเม ภตฺตาทโกติ ภตฺตกฺขาทโก, พหุภตฺตภุญฺโชติ อตฺโถ. โอกาสผรโณติ โอกาสํ ผริตฺวา อญฺเญสํ สมฺพาธํ กตฺวา ฐาเนน โอกาสผรโณ. ตตฺถ ตตฺถ ลณฺฑํ สาเรติ ปาเตตีติ ลณฺฑสารโณ. เอตฺตกา หตฺถีติ คณนกาเล สลากํ คณฺหาตีติ สลากคฺคาหี. นิสีทนสยนวเสน มญฺจปีฐํ มทฺทตีติ มญฺจปีฐมทฺทโน. ภิกฺขุคณนกาเล สลากํ คณฺหาตีติ สลากคฺคาหี.

138. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'භත්තාදකෝ' යනු බත් කන්නා වූ, බොහෝ ආහාර අනුභව කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'ඕකාසඵරණෝ' යනු ඉඩකඩ අහුරාගෙන අන් අයට බාධා කරමින් සිටීමෙන් එම ස්ථානය වෙළාගෙන සිටීමයි. තැනින් තැන අසූචි හෙළන බැවින් 'ලණ්ඩසාරණ' නම් වේ. 'ඇතුන් මෙපමණයි' කියා ගණන් ගන්නා විට සලාක (කූරු) ගන්නා බැවින් 'සලාකග්ගාහී' නම් වේ. වාඩි වීමේදී සහ නිදා ගැනීමේදී ඇඳ පුටු මඩින බැවින් 'මඤ්චපීඨමද්දනෝ' නම් වේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ගණන් කිරීමේදී සලාක ගන්නා බැවින් 'සලාකග්ගාහී' නම් වේ.

๙. อกฺขมสุตฺตวณฺณนา

9. අක්ඛම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๓๙. นวเม หตฺถิกายนฺติ หตฺถิฆฏํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สงฺคาเม อวจรนฺตีติ สงฺคามาวจรา. เอกิสฺสา วา ติโณทกทตฺติยา วิมานิโตติ [Pg.50] เอกทิวสํ เอเกน ติโณทกทาเนน วิมานิโต, เอกทิวสมตฺตํ อลทฺธติโณทโกติ อตฺโถ. อิโต ปรมฺปิ เอเสว นโย. น สกฺโกติ จิตฺตํ สมาทหิตุนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา ฐเปตุํ น สกฺโกติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

139. නව වන සූත්‍රයේ 'හත්ථිකායං' යනු ඇත් සමූහයයි. අනෙක් පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. යුදබිමෙහි සැරිසරන බැවින් 'සංගාමාවචරා' නම් වේ. 'එකිස්සා වා තිණෝදකදත්තියා විමානිතෝ' යනු එක් දිනක් එක් වරක් තණ සහ පැන් දීමෙන් මැනවින් නොසලකන ලද, එනම් එක් දිනක් පමණක් තණ සහ පැන් නොලැබූ යන අර්ථයයි. මින් පසුව ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'න සක්කෝති චිත්තං සමාදහිතුං' යනු ආරම්මණයෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවීමට නොහැකි වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය සහ විවට්ටය (සංසාරය සහ නිවන) දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

๑๐. โสตสุตฺตวณฺณนา

10. සෝත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๐. ทสเม ทุรุตฺตานนฺติ น สุฏฺฐุ วุตฺตานํ โทสวเสน ปวตฺติตานํ ผรุสวจนานํ. ทุราคตานนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนากาเรน โสตทฺวารํ อาคตานํ. วจนปถานนฺติ วจนานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ ตาปนสภาวานํ วา. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ อปฺปายิตุํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. ยา สา ทิสาติ สพฺพสงฺขารสมถาทิวเสน ทิสฺสติ อปทิสฺสตีติ นิพฺพานํ ทิสาติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ตํ อาคมฺม สพฺเพ สงฺขารา สมถํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถติ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลสมาธิปญฺญา มิสฺสิกา กถิตาติ.

140. දසවන සූත්‍රයෙහි 'දුරුත්තානං' යනු දෝෂ වසයෙන් පවත්වන ලද, මැනවින් නොපැවසුණු රළු වචනයන්ය. 'දුරාගතානං' යනු දුක් උපදවන ආකාරයෙන් කන් දොරට පැමිණි වචනයන්ය. 'වචනපථානං' යනු වචනයන්ටයි. 'දුක්ඛානං' යනු ඉවසීමට අපහසු වූ යන අර්ථයයි. 'තිබ්බානං' යනු දැඩි වූ හෝ තවන ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. 'ඛරානං' යනු රළු වූ යන අර්ථයයි. 'කටුකානං' යනු තියුණු වූ යන අර්ථයයි. 'අසාතානං' යනු මිහිරි නොවූ යන අර්ථයයි. 'අමනාපානං' යනු සිත සතුටු කිරීමට හෝ වැඩීමට අසමර්ථ වූ යන අර්ථයයි. 'පාණහරානං' යනු ජීවිතය නැති කරන යන අර්ථයයි. 'යා සා දිසා' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම ආදී වශයෙන් දක්වන බැවින් නිවන 'දිසා' (දිශාව) ලෙස දත යුතුය. යම් හෙයකින් ඒ නිවනට පැමිණ සියලු සංස්කාරයෝ සංසිඳීමට පත්වෙද්ද, එබැවින් 'සබ්බසංඛාරසමථ' යයි කියන ලදී. සෙසු පද සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මේ සූත්‍රයෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ධර්මයන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

ราชวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන රාජ වර්ගය නිම විය.

(๑๕) ๕. ติกณฺฑกีวคฺโค

(15) 5. තිකණ්ඩකී වර්ගය.

๑. อวชานาติสุตฺตวณฺณนา

1. අවජානාති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สํวาเสนาติ เอกโตวาเสน. อาเทยฺยมุโขติ อาทิยนมุโข, คหณมุโขติ อตฺโถ. ตเมนํ ทตฺวา อวชานาตีติ ‘‘อยํ ทินฺนํ ปฏิคฺคเหตุเมว ชานาตี’’ติ เอวํ อวมญฺญติ. ตเมนํ สํวาเสน อวชานาตีติ อปฺปมตฺตเก กิสฺมิญฺจิเทว กุชฺฌิตฺวา ‘‘ชานามหํ ตยา กตกมฺมํ, เอตฺตกํ อทฺธานํ อหํ กึ กโรนฺโต วสึ, นนุ ตุยฺหเมว กตากตํ วีมํสนฺโต’’ติอาทีนิ วตฺตา โหติ. อถ อิตโร ‘‘อทฺธา โกจิ มยฺหํ โทโส ภวิสฺสตี’’ติ กิญฺจิ ปฏิปฺผริตุํ น สกฺโกติ. ตํ ขิปฺปญฺเญว อธิมุจฺจิตา โหตีติ ตํ วณฺณํ วา อวณฺณํ วา สีฆเมว [Pg.51] สทฺทหติ. สทฺทหนฏฺเฐน หิ อาทาเนน เอส อาทิยนมุโขติ วุตฺโต. อาเธยฺยมุโขติ ปาฬิยา ปน ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. มคฺเค ขฏอาวาโฏ วิย อาคตาคตํ อุทกํ วณฺณํ วา อวณฺณํ วา สทฺทหนวเสน สมฺปฏิจฺฉิตุํ ฐปิตมุโขติ วุตฺตํ โหติ.

141. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සංවාසෙන' යනු එක්ව වාසය කිරීමෙනි. 'ආදෙය්‍යමුඛො' යනු විශ්වාසයෙන් පිළිගන්නා මුහුණක් ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'තමේනං දත්වා අවජානාති' යනු "මොහු දෙන දෙන දෙය පිළිගැනීමටම දනී" යැයි මෙසේ අවමන් කරයි යන අර්ථයයි. 'තමේනං සංවාසෙන අවජානාති' යනු ඉතා සුළු කරුණකදී හෝ කිපී "ඔබ කළ දේ මම දනිමි, මේ තාක් කල් මම කුමක් කරමින් සිටියේද? ඔබේම කළ නොකළ දේ විමසමින් සිටියා නොවේද?" යනාදිය පවසන්නෙක් වෙයි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන් මාගේ කිසියම් වරදක් ඇතැයි සිතා කිසිවක් පෙරළා පැවසීමට අසමත් වෙයි. 'තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හෝති' යනු ඒ ගුණය හෝ අගුණය වහාම විශ්වාස කරයි. විශ්වාස කරන ස්වභාවයෙන් යුක්තව පිළිගන්නා බැවින් මොහු 'ආදෙය්‍යමුඛ' යයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි 'ආධෙය්‍යමුඛො' යනු 'ඨපිතමුඛො' (පිහිටුවා ගත් මුහුණක් ඇති) යන අර්ථයයි. මග අසල කැණූ වළක් පැමිණෙන පැමිණෙන ජලය පිළිගැනීමට මුව තබාගෙන සිටින්නාක් මෙන්, ගුණ හෝ අගුණ විශ්වාස කිරීමේ වශයෙන් පිළිගැනීමට මුව තබාගෙන සිටින්නේය යන අදහසයි.

อิตฺตรสทฺโธติ ปริตฺตกสทฺโธ. กุสลากุสเล ธมฺเม น ชานาตีติอาทีสุ กุสเล ธมฺเม ‘‘อิเม กุสลา’’ติ น ชานาติ, อกุสเล ธมฺเม ‘‘อิเม อกุสลา’’ติ น ชานาติ. ตถา สาวชฺเช สโทสธมฺเม ‘‘อิเม สาวชฺชา’’ติ, อนวชฺเช จ นิทฺโทสธมฺเม ‘‘อิเม อนวชฺชา’’ติ, หีเน หีนาติ, ปณีเต ปณีตาติ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคติ ‘‘อิเม กณฺหา สุกฺเก ปฏิพาเหตฺวา ฐิตตฺตา สปฺปฏิภาคา นาม, อิเม จ สุกฺกา กณฺเห ปฏิพาหิตฺวา ฐิตตฺตา สปฺปฏิภาคา’’ติ น ชานาติ.

'ඉත්තරසද්ධෝ' යනු අල්ප වූ ශ්‍රද්ධාවයි. 'කුසලාකුසලේ ධම්මේ න ජානාති' යනාදියෙහි කුසල් දහම් ගැන "මේවා කුසල්ය" කියා නොදනී, අකුසල් දහම් ගැන "මේවා අකුසල්ය" කියා නොදනී. එසේම වරද සහිත සදෝෂ ධර්මයන් "මේවා සාවද්‍යය" කියා ද, නිවැරදි නිර්දෝෂ ධර්මයන් "මේවා අනවද්‍යය" කියා ද, හීන ධර්මයන් හීන ලෙස ද, ප්‍රණීත ධර්මයන් ප්‍රණීත ලෙස ද නොදනී. 'කණ්හසුක්කසප්පටිභාගේ' යනු "මේ කළු (අකුසල්) දහම් සුදු දහම්වලට විරුද්ධව පිහිටි බැවින් සප්‍රතිභාග නම් වේ, මේ සුදු (කුසල්) දහම් කළු දහම්වලට විරුද්ධව පිහිටි බැවින් සප්‍රතිභාග නම් වේ" යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමට නොදනී.

๒. อารภติสุตฺตวณฺณนา

2. ආරභති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๒. ทุติเย อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ อาปตฺติวีติกฺกมนวเสน อารภติ เจว, ตปฺปจฺจยา จ วิปฺปฏิสารี โหติ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตสมาธิญฺเจว อรหตฺตผลญาณญฺจ. นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา น ชานาติ. อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, วุฏฺฐิตตฺตา ปน น วิปฺปฏิสารี โหติ. นารภติ วิปฺปฏิสารี โหตีติ สกึ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปจฺฉา กิญฺจาปิ นาปชฺชติ, วิปฺปฏิสารํ ปน วิโนเทตุํ น สกฺโกติ. นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตีติ น เจว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น จ วิปฺปฏิสารี โหติ. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ…เป… นิรุชฺฌนฺตีติ อรหตฺตํ ปน อปฺปตฺโต โหติ. ปญฺจมนเยน ขีณาสโว กถิโต.

142. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හෝති' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමේ වශයෙන් වැරදි ආරම්භ කරයි, ඒ හේතුවෙන් පසුතැවිලි වෙයි. 'චේතෝවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල සමාධිය සහ අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවයි. 'නප්පජානාති' යනු අවබෝධ කර නොගත් බැවින් නොදනී. 'ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති' යනු ඇවතට පැමිණෙයි, නමුත් එයින් නැගී සිටි (පිරිසිදු වූ) බැවින් පසුතැවිලි නොවේ. 'නාරභති විප්පටිසාරී හෝති' යනු එක් වරක් ඇවතට පැමිණ පසුව එයින් මිදී යළිත් ඇවතට පත් නොවුණ ද, ඒ පසුතැවිල්ල දුරු කිරීමට අසමත් වෙයි. 'නාරභති න විප්පටිසාරී හෝති' යනු ඇවතට පත් නොවේ, පසුතැවිලි ද නොවේ. 'තඤ්ච චේතෝවිමුත්තිං... නිරුජ්ඣන්ති' යනු අර්හත් භාවයට පත් නොවූ තැනැත්තායි. පස්වන ක්‍රමය මගින් ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමාණන් ගැන කියන ලදී.

อารมฺภชาติ อาปตฺติวีติกฺกมสมฺภวา. วิปฺปฏิสารชาติ วิปฺปฏิสารโต ชาตา. ปวฑฺฒนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเนน วฑฺฒนฺติ. อารมฺภเช อาสเว ปหายาติ วีติกฺกมสมฺภเว อาสเว อาปตฺติเทสนาย วา อาปตฺติวุฏฺฐาเนน วา ปชหิตฺวา. ปฏิวิโนเทตฺวาติ สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน นีหริตฺวา. จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตูติ วิปสฺสนาจิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เสสํ อิมินา อุปาเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

'ආරම්භජා' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමෙන් හටගන්නා වූයි. 'විප්පටිසාරජා' යනු පසුතැවිල්ලෙන් උපන් දේයි. 'පවඩ්ඪන්ති' යනු නැවත නැවත ඉපදීමෙන් වැඩෙයි. 'ආරම්භජේ ආසවේ පහාය' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමෙන් හටගත් ආශ්‍රවයන් ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් හෝ ඇවතින් නැගී සිටීමෙන් ප්‍රහාණය කර යන්නයි. 'පටිවිනෝදෙත්වා' යනු පිරිසිදු බවෙහි පිහිටි බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් බැහැර කොට යන්නයි. 'චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවේතු' යනු විදර්ශනා සිත සහ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව වඩනු ලැබෙයි යන්නයි. ඉතිරිය මේ ක්‍රමයෙනුම දත යුතුය.

๓. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา

3. සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๓. ตติเย [Pg.52] กามาธิมุตฺตานนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อธิมุตฺตานํ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมตฺถาย สหสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน ปฏิปตฺติปูรโก ปุคฺคโล ทุลฺลโภ โลกสฺมึ.

143. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කාමාධිමුත්තානං' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි ඇලුණු සත්වයන්ටයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ' යනු නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් උදෙසා සීල සම්පන්නව පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි (සමාධි විදර්ශනා) නිරත වූ, පිළිවෙත් පුරන්නා වූ පුද්ගලයා ලොවෙහි දුර්ලභය.

๔. ติกณฺฑกีสุตฺตวณฺณนา

4. තිිකණ්ඩකී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๔. จตุตฺเถ อปฺปฏิกูเลติ อปฺปฏิกูลารมฺมเณ. ปฏิกูลสญฺญีติ ปฏิกูลนฺติ เอวํสญฺญี. เอส นโย สพฺพตฺถ. กถํ ปนายํ เอวํ วิหรตีติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปน อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ. เอวํ ตาว อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อุภยสฺมึ ปน ปุริมนยสฺส จ ปจฺฉิมนยสฺส จ วเสน ตติยจตุตฺถวารา วุตฺตา, ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน ปญฺจโม. ฉฬงฺคุเปกฺขา เจสา ขีณาสวสฺส อุเปกฺขาสทิสา, น ปน ขีณาสวุเปกฺขา. ตตฺถ อุเปกฺขโก วิหเรยฺยาติ มชฺฌตฺตภาเว ฐิโต วิหเรยฺย. กฺวจนีติ กิสฺมิญฺจิ อารมฺมเณ. กตฺถจีติ กิสฺมิญฺจิ ปเทเส. กิญฺจนติ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตา. ตํ อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขุ กาตุํ สกฺโกติ, ญาณวา ปญฺญุตฺตโร พหุสฺสุตสมโณปิ กาตุํ สกฺโกติ. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน กาตุํ สกฺโกนฺติเยว, ขีณาสเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

144. හතරවන (තිකණ්ඩකී) සූත්‍රයෙහි, 'අප්පටිකූල' යනු පිළිකුල් සහගත නොවන අරමුණයි. 'පටිකූලසඤ්ඤී' යනු එය 'පිළිකුල් සහගතය' යන සංඥාව ඇතිව වාසය කිරීමයි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'කෙසේ නම් මොහු මෙසේ වෙසෙයිද?' යනු ප්‍රශ්නයකි. ඉෂ්ට (කැමති) වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් සිත පතුරුවයි, නැතහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් පිළිකුල් සහගත නොවන දෙයෙහි පිළිකුල් සහගත සංඥා ඇතිව වෙසෙයි. අනිෂ්ට (අකැමැති) වස්තුවෙහි මෙත්තාවෙන් සිත පතුරුවයි, නැතහොත් ධාතු වශයෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත දෙයෙහි පිළිකුල් නොවන සංඥා ඇතිව වෙසෙයි. දෙවැදෑරුම් අරමුණු (ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට) සම්බන්ධයෙන් පූර්ව ක්‍රමය හා අපර ක්‍රමය අනුව තුන්වන හා හතරවන වාරයන් වදාරන ලදී. සළඟුපෙක්ඛා (අංග හයකින් යුත් උපේක්ෂාව) වශයෙන් පස්වන වාරය වදාරන ලදී. මෙම සළඟුපෙක්ඛාව රහතන් වහන්සේගේ උපේක්ෂාවට සමාන වේ, නමුත් එය (කෙලෙස් නැසූ) රහතන් වහන්සේගේම උපේක්ෂාව නොවේ. එහි 'උපේක්ෂකව වෙසෙයි' යනු මැදහත් බවෙහි පිහිටා වාසය කිරීමයි. 'ක්වචනි' යනු යම් අරමුණකයි. 'කත්ථචි' යනු යම් ප්‍රදේශයකයි. 'කිඤ්චන' යනු ස්වල්ප වූ හෝ කිසිවකි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු පහකදී විපස්සනාවම වදාරන ලදී. එය විපස්සනා වඩන (ආරද්ධ විපස්සක) භික්ෂුවකට කළ හැකිය. ප්‍රඥාවන්ත, උසස් ප්‍රඥාවැති, බහුශ්‍රැත ශ්‍රමණයෙකුටද කළ හැකිය. සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී උතුමන්ටද එය කළ හැකි බව සැබවි. රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් නම් කිවයුතුම නැත. පස්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๖. มิตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๖. ฉฏฺเฐ กมฺมนฺตํ กาเรตีติ เขตฺตาทิกมฺมนฺตํ กาเรติ. อธิกรณํ อาทิยตีติ จตฺตาริ อธิกรณานิ อาทิยติ. ปาโมกฺเขสุ ภิกฺขูสูติ ทิสาปาโมกฺเขสุ ภิกฺขูสุ. ปฏิวิรุทฺโธ โหตีติ ปจฺจนีกคฺคาหิตาย วิรุทฺโธ โหติ. อนวตฺถจาริกนฺติ อนวตฺถานจาริกํ.

146. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කම්මන්තං කාරේති' යනු කුඹුරු වැඩ ආදී කටයුතු කරවීමයි. 'අධිකරණං ආදියති' යනු අධිකරණ සතරක් භාර ගැනීමයි. 'පාමොක්ඛේසු භික්ඛූසු' යනු ප්‍රමුඛ වූ (දිශාපාමොක්ඛ) භික්ෂූන් කෙරෙහිය. 'පටිවිරුද්ධෝ හෝති' යනු විරුද්ධ පක්ෂය ගත් බැවින් විරුද්ධ වූයේ වෙයි. 'අනවත්ථචාරිකං' යනු නියත වාසස්ථානයක් නොමැතිව සැරිසැරීමයි.

๗. อสปฺปุริสทานสุตฺตวณฺณนา

7. අසප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๗. สตฺตเม [Pg.53] อสกฺกจฺจํ เทตีติ น สกฺกริตฺวา สุจึ กตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวา เทตีติ อจิตฺตีกาเรน อคารววเสน เทติ. อปวิทฺธํ เทตีติ น นิรนฺตรํ เทติ, อถ วา ฉฑฺเฑตุกาโม วิย เทติ. อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ กตสฺส นาม ผลํ อาคมิสฺสตีติ น เอวํ อาคมนทิฏฺฐึ น อุปฺปาเทตฺวา เทติ.

147. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසක්කච්චං දේති' යනු සත්කාර නොකොට, පිරිසිදු නොකොට දීමයි. 'අචිත්තිිකත්වා දේති' යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත නොවී, අගෞරවයෙන් දීමයි. 'අපවිද්ධං දේති' යනු නිරන්තරයෙන් නොදීමයි, නැතහොත් බැහැර කිරීමට කැමති වස්තුවක් මෙන් දීමයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ දේති' යනු කළ දානයෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලැබේය යන අදහස (කර්මඵල විශ්වාසය) උපදවා නොගෙන දීමයි.

สุกฺกปกฺเข จิตฺตีกตฺวา เทตีติ เทยฺยธมฺเม จ ทกฺขิเณยฺเยสุ จ จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา เทติ. ตตฺถ เทยฺยธมฺมํ ปณีตํ โอชวนฺตํ กตฺวา เทนฺโต เทยฺยธมฺเม จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปติ นาม. ปุคฺคลํ วิจินิตฺวา เทนฺโต ทกฺขิเณยฺเยสุ จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปติ นาม. สหตฺถา เทตีติ อาณตฺติยา ปรหตฺเถน อทตฺวา ‘‘อนมตคฺเค สํสาเร วิจรนฺเตน เม หตฺถปาทานํ อลทฺธกาลสฺส ปมาณํ นาม นตฺถิ, วฏฺฏโมกฺขํ ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ สหตฺเถเนว เทติ. อาคมนทิฏฺฐิโกติ ‘‘อนาคตภวสฺส ปจฺจโย ภวิสฺสตี’’ติ กมฺมญฺจ วิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา เทตีติ.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (යහපත් පැත්තෙහි), 'චිත්තිිකත්වා දේති' යනු දේයධර්මය කෙරෙහි ද දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද ගෞරවය පෙරදැරි කරගෙන දීමයි. එහි දේයධර්මය ප්‍රණීතව හා ඕජාවන්තව (රසවත්ව) සකසා දෙන්නා දේයධර්මය කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගන්නා නම් වේ. පුද්ගලයන් තෝරා බේරා දන් දෙන්නා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගන්නා නම් වේ. 'සහත්ථා දේති' යනු අනුන් ලවා නොදී තමාගේම අතින් දීමයි. 'අනමතග්ග සංසාරයෙහි සැරිසරන මට, අත්පා නොලැබුණු කාලයක් නම් නැත, මම වෘත්ත දුකෙන් මිදීම (වට්ටමොක්ඛය) සහ භවයෙන් එතෙර වීම කරන්නෙමි' යි සිතා තමාගේම අතින් දෙයි. 'ආගමනදිට්ඨිකෝ' යනු අනාගත භවයට මෙය හේතු වේ යැයි සලකා කර්මය හා විපාකය විශ්වාස කරමින් දෙයි.

๘. สปฺปุริสทานสุตฺตวณฺณนา

8. සප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๘. อฏฺฐเม สทฺธายาติ ทานญฺจ ทานผลญฺจ สทฺทหิตฺวา. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อนคฺคหิตจิตฺโตติ อคฺคหิตจิตฺโต มุตฺตจาโค หุตฺวา. อนุปหจฺจาติ อนุปฆาเตตฺวา คุเณ อมกฺเขตฺวา. กาลาคตา จสฺส อตฺถา ปจุรา โหนฺตีติ อตฺถา อาคจฺฉมานา วโยวุฑฺฒกาเล อนาคนฺตฺวา ยุตฺตปฺปตฺตกาเล ปฐมวยสฺมึเยว อาคจฺฉนฺติ เจว พหู จ โหนฺติ.

148. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සද්ධායා' යනු දානය හා දාන ඵලය කෙරෙහි විශ්වාසයෙනි. 'කාලේනා' යනු සුදුසු කාලයෙහිදීය. 'අනග්ගහිතචිත්තෝ' යනු අල්ලා නොගත් (නිදහස්) සිතක් ඇතිව, මුක්තත්‍යාගීවයි. 'අනුපහච්චා' යනු පීඩාවක් නොකොට, ගුණ නොමකා (නොකෙලෙසා) දීමයි. 'කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්ති' යනු ලැබෙන්නා වූ අර්ථ සිද්ධීන් මහලු වයසේදී නොවී, සුදුසු වූ පළමු වයසේදීම බොහෝ සෙයින් ලැබීමයි.

๙. ปฐมสมยวิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. පඨම සමය විමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๙. นวเม สมยวิมุตฺตสฺสาติ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณเยว วิกฺขมฺภิเตหิ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา สมยวิมุตฺติสงฺขาตาย โลกิยวิมุตฺติยา วิมุตฺตจิตฺตสฺส. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมว.

149. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'සමය විමුත්තස්ස' යනු සමාපත්තියට සමවැදුණු මොහොතේම යටපත් කරන ලද කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, 'සමය විමුක්තිය' යැයි කියනු ලබන ලෞකික විමුක්තියෙන් මිදුණු සිත් ඇත්තාට යන්නයි. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ติกณฺฑกีวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන තිකණ්ඩකී වර්ගය අවසන් විය.

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

තුන්වන පණ්ණාසකය අවසන් විය.

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. හතරවන පණ්ණාසකය

(๑๖) ๑. สทฺธมฺมวคฺโค

(16) 1. සද්ධම්ම වර්ගය

๑. ปฐมสมฺมตฺตนิยามสุตฺตวณฺณนา

1. පඨම සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๑. จตุตฺถสฺส [Pg.54] ปฐเม อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตภูตํ มคฺคนิยามํ โอกฺกมิตุํ อภพฺโพ อภาชนํ. กถํ ปริโภตีติอาทีสุ ‘‘กึ กถา นาม เอสา’’ติ วทนฺโต กถํ ปริโภติ นาม. ‘‘กึ นาเมส กเถติ, กึ อยํ ชานาตี’’ติ วทนฺโต กถิกํ ปริโภติ นาม. ‘‘มยํ กึ ชานาม, กุโต อมฺหากํ เอตํ โสตุํ พล’’นฺติ วทนฺโต อตฺตานํ ปริโภติ นาม. วิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ.

151. හතරවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අභබ්බෝ නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලේසු ධම්මේසු සම්මත්තං' යනු කුසල් දහම්හි සම්මත්ත (නිවැරදි) වූ මාර්ග නියාමයට පැමිණීමට අභව්‍ය වූ (නුසුදුසු වූ) බවයි. 'කථං පරිභෝති' යනාදියෙහි, 'මෙය කුමන කථාවක්ද?' යි පවසන්නා ධර්ම කථාවට පරිභව කරන්නා නම් වෙයි. 'මොහු කුමක් පවසන්නේද, මොහු කුමක් දන්නේද?' යි පවසන්නා ධර්ම දේශකයාට පරිභව කරන්නා නම් වෙයි. 'අපි කුමක් දනිමුද, අපට මෙය ඇසීමට ඇති ශක්තිය කොහේද?' යි පවසන්නා තමාටම පරිභව කරගන්නා නම් වෙයි. මෙයට විරුද්ධ පැත්තෙන් සුදුසු වූ ශුක්ල පක්ෂය දත යුතුය.

๒. ทุติยสมฺมตฺตนิยามสุตฺตวณฺณนา

2. දුතිය සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๒. ทุติเย อนญฺญาเต อญฺญาตมานีติ อวิญฺญาตสฺมึเยว ‘‘วิญฺญาตมิทํ มยา’’ติ เอวํมานี.

152. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අනඤ්ඤාතේ අඤ්ඤාතමානී' යනු මනා කොට නොදත් ධර්මයෙහිම 'මෙය මා විසින් දන්නා ලදී' යන මානය ඇති බවයි.

๓. ตติยสมฺมตฺตนิยามสุตฺตวณฺณนา

3. තතිය සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๓. ตติเย มกฺขี ธมฺมํ สุณาตีติ มกฺขี หุตฺวา คุณมกฺขนจิตฺเตน ธมฺมํ สุณาติ. อุปารมฺภจิตฺโตติ นิคฺคหาโรปนจิตฺโต. รนฺธคเวสีติ คุณรนฺธํ คุณจฺฉิทฺทํ คเวสนฺโต.

153. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'මක්ඛී ධම්මං සුණාති' යනු ගුණ මකන්නෙකු වී, ගුණ මැකීමේ සිතින් ධර්මය ඇසීමයි. 'උපාරම්භචිත්තෝ' යනු දෝෂාරෝපණය කිරීමේ (නිග්‍රහ කිරීමේ) සිත ඇතිවයි. 'රන්ධගවේසී' යනු ගුණයන්හි සිදුරු සොයන්නෙකු වෙමිනි.

๔. ปฐมสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตวณฺณนา

4. පඨම සද්ධම්මසම්මෝස සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๔. จตุตฺเถ น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ โอหิตโสตา สุกตการิโน หุตฺวา น สุณนฺติ. น ปริยาปุณนฺตีติ ยถาสุตํ ธมฺมํ วฬญฺชนฺตาปิ สกฺกจฺจํ น วฬญฺเชนฺติ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

154. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'න සක්කච්චං ධම්මං සුණන්ති' යනු යොමු කළ කන් ඇතිව (අවධානයෙන්) මනා කොට ධර්මය නොඇසීමයි. 'න පරියාපුණන්ති' යනු ඇසූ පරිදි ධර්මය පරිශීලනය කළද, එය මනා කොට ගෞරවයෙන් පරිශීලනය නොකිරීමයි. පස්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๖. ตติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตวณฺณนา

6. තතිය සද්ධම්මසම්මෝස සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๖. ฉฏฺเฐ อปฺปฏิสรโณติ อปฺปติฏฺโฐ. อาจริยา หิ สุตฺตนฺตสฺส ปฏิสรณํ นาม, เตสํ อภาวา อปฺปฏิสรโณ โหติ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

156. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අප්පටිසරණෝ' යනු පිළිසරණක් නැති බවයි. සූත්‍ර වලට ධර්මධර ආචාර්යවරු පිළිසරණක් වෙති, ඔවුන් නොමැති කල්හි පිළිසරණක් නැති වන්නේය. සෙසු දේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයමයි.

๗. ทุกฺกถาสุตฺตวณฺณนา

7. දුක්කථා සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๗. สตฺตเม [Pg.55] ปุคฺคลํ อุปนิธายาติ ตํ ตํ ปุคฺคลํ อุปนิกฺขิปิตฺวา, สกฺขึ กตฺวาติ อตฺโถ. กจฺฉมานายาติ กถิยมานาย. เสสเมตฺถ อฏฺฐมญฺจ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

157. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පුග්ගලං උපනිධායා' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයා ඉලක්ක කොට සාක්ෂි කරගෙන යන්නයි. 'කච්ඡමානායා' යනු දේශනා කරනු ලබන කථාවකදී යන්නයි. සෙසු කොටස හා අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

9. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๙. นวเม อนุปุพฺพึ กถํ กเถสฺสามีติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคนฺติ เอวํ เทสนานุปุพฺพึ กถํ วา, ยํ ยํ สุตฺตปทํ วา คาถาปทํ วา นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺส ตสฺส อนุรูปกถํ กเถสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ปเรสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. ปริยายทสฺสาวีติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ตํ ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต. การณญฺหิ อิธ ปริยาโยติ วุตฺตํ. อนุทฺทยตํ ปฏิจฺจาติ ‘‘มหาสมฺพาธปฺปตฺเต สตฺเต สมฺพาธโต โมเจสฺสามี’’ติ อนุกมฺปํ อาคมฺม. น อามิสนฺตโรติ น อามิสเหตุโก, อตฺตโน จตุปจฺจยลาภํ อนาสีสนฺโตติ อตฺโถ. อตฺตานญฺจ ปรญฺจ อนุปหจฺจาติ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนาทิวเสน อตฺตานญฺจ ปรญฺจ คุณุปฆาเตน อนุปหนฺตฺวา.

159. නවවන සූත්‍රයේ 'අනුපූර්විකථාවක් පවසන්නෙමි' යනු දානයට පසුව සීලය ද, සීලයට පසුව ස්වර්ගය ද යනුවෙන් දේශනා අනුපිළිවෙළට අනුව වන කථාවයි. එසේම යම් සූත්‍ර පදයක් හෝ ගාථා පදයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ඒ පදයට අනුරූප වන කථාව පවසන්නෙමියි සිත පිහිටුවාගෙන අන්‍යයන්ට ධර්මය දේශනා කළ යුතුය. 'පරියායදස්සාවී' යනු ඒ ඒ අර්ථය පිළිබඳව ඒ ඒ කරුණු දක්වන්නා යන්නයි. මෙහි 'පරියාය' යනු කරුණයි. 'අනුකම්පාව නිසා' යනු 'මහා පීඩාවට පත් සත්ත්වයන් එම පීඩාවෙන් මුදවන්නෙමි' යන අනුකම්පාව පෙරදැරිව යන්නයි. 'න ආමිසන්තරෝ' යනු ආමිසය හේතු කර නොගත්, තමන්ට සිව්පසය ලැබීම ප්‍රාර්ථනා නොකරන යන අර්ථයයි. 'තමාටත් අන්‍යයන්ටත් හානි නොකර' යනු තමා හුවා දැක්වීම සහ අන්‍යයන් පහත් කිරීම ආදියෙන් තමාට හෝ අන්‍යයන්ට ගුණ හානියක් නොවන සේ කටයුතු කිරීමයි.

๑๐. ทุปฺปฏิวิโนทยสุตฺตวณฺณนา

10. දුප්පටිවිනෝදය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๐. ทสเม ทุปฺปฏิวิโนทยาติ ยานิ หสฺสาทีนิ กิจฺจานิ นิปฺผาเทตุํ ฐานานิ อุปฺปนฺนานิ โหนฺติ, เตสุ มตฺถกํ อสมฺปตฺเตสุ อนฺตราเยว ทุนฺนีหารา ทุวิกฺขมฺภยา โหนฺติ. ปฏิภานนฺติ กเถตุกามตา วุจฺจติ. อิมานิ ปญฺจ ทุปฺปฏิวิโนทยานิ, น สุปฺปฏิวิโนทยานิ. อุปาเยน ปน การเณน อนุรูปาหิ ปจฺจเวกฺขณอนุสาสนาทีหิ สกฺกา ปฏิวิโนเทตุนฺติ.

160. දහවන සූත්‍රයේ 'දුප්පටිවිනෝදයා' යනු සිනහව ආදී යම් කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස අවස්ථා උදාවූ කල්හි, ඒවා නිමාවට පත්වීමට පෙර අතරමඟදී බැහැර කිරීමට හෝ යටපත් කිරීමට අපහසු බවයි. 'පටිභාන' යනු කථා කිරීමේ කැමැත්තයි. මේවා දුරු කිරීමට අපහසු කරුණු පහකි, පහසුවෙන් දුරු කළ නොහැකි වෙයි. එහෙත් සුදුසු උපක්‍රමයෙන් හෙවත් හේතු සහිතව අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් හා අනුශාසනා ආදියෙන් මේවා දුරු කළ හැකිය.

สทฺธมฺมวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන සද්ධම්ම වර්ගය නිමවිය.

(๑๗) ๒. อาฆาตวคฺโค

(17) 2. ආඝාත වර්ගය.

๑. ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา

1. පළමුවන ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๑. ทุติยสฺส [Pg.56] ปฐเม อาฆาตํ ปฏิวิเนนฺติ วูปสเมนฺตีติ อาฆาตปฏิวินยา. ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพติ ยตฺถ อารมฺมเณ ภิกฺขุโน อาฆาโต อุปฺปนฺโน โหติ, ตตฺถ โส สพฺโพ อิเมหิ ปญฺจหิ ปฏิวิโนเทตพฺโพติ อตฺโถ. เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพาติ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน เมตฺตา ภาเวตพฺพา. กรุณายปิ เอเสว นโย. อุเปกฺขา ปน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน ภาเวตพฺพา. ยสฺมา ปน ยํ ปุคฺคลํ ปสฺสโต จิตฺตํ น นิพฺพาติ, ตสฺมึ มุทิตา น สณฺฐหติ, ตสฺมา สา น วุตฺตา. อสติอมนสิกาโรติ ยถา โส ปุคฺคโล น อุปฏฺฐาติ, กุฏฺฏาทีหิ อนฺตริโต วิย โหติ, เอวํ ตสฺมึ อสติอมนสิกาโร อาปชฺชิตพฺโพ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

161. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ ආඝාතය පටිවිනේන්ති යනු වෛරය දුරු කරති, සන්සිඳුවති යන්නයි. එබැවින් 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'යම් අරමුණක භික්ෂුවට වෛරයක් උපදින්නේද, එහිදී ඒ සියල්ල මේ කරුණු පහෙන් දුරු කළ යුතුය' යනු මෙහි අර්ථයයි. 'ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය' යනු තික හෝ චතුක්ක ධ්‍යාන මට්ටමින් මෛත්‍රිය වැඩිය යුතු බවයි. කරුණාව පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයම වේ. උපේක්ෂාව වනාහි චතුක්ක හෝ පංචක ධ්‍යාන මට්ටමින් වැඩිය යුතුය. යම් පුද්ගලයෙකු දකින විට සිත සන්සුන් නොවේ ද, එවැනි පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි මුදිතාව පිහිටා නොසිටින බැවින් මුදිතාව ගැන මෙහි සඳහන් නොවේ. 'අසති අමනසිකාරය' යනු බිත්තියකින් මුවා වූ කලෙක මෙන් ඒ පුද්ගලයා සිතට නොපෙනෙන සේ සිහියෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරව සිටීමයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๒. ทุติยอาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๒. ทุติเย อาฆาโต เอเตสุ ปฏิวิเนตพฺโพติ อาฆาตปฏิวินยา. อาฆาโต เอเตหิ ปฏิวิเนตพฺโพติปิ อาฆาตปฏิวินยา. ปฏิวินโยติ หิ ปฏิวินยวตฺถูนมฺปิ ปฏิวินยการณานมฺปิ เอตํ อธิวจนํ, ตทุภยมฺปิ อิธ วฏฺฏติ. ปญฺจ หิ ปุคฺคลา ปฏิวินยวตฺถู โหนฺติ ปญฺจหิ อุปมาหิ ปญฺจ ปฏิปตฺติโย ปฏิวินยการณานิ. ลภติ จ กาเลน กาลํ เจตโส วิวรํ เจตโส ปสาทนฺติ กาเล กาเล สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อุปฺปนฺโนกาสสงฺขาตํ วิวรญฺเจว สทฺธาสมฺปนฺนภาวสงฺขาตํ ปสาทญฺจ ลภติ.

162. දෙවන සූත්‍රයේ 'මේ පුද්ගලයන් කෙරෙහි වෛරය දුරු කළ යුතුය' යන අර්ථයෙන් 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'මේ පිළිවෙත් මගින් වෛරය දුරු කළ යුතුය' යන අර්ථයෙන් ද 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'පටිවිනය' යනු වෛරය දුරු කිරීමට වස්තු වන පුද්ගලයන්ට මෙන්ම වෛරය දුරු කිරීමට හේතු වන පිළිවෙත්වලට ද නමකි. මෙහිදී එම අර්ථ දෙකම ගැලපෙයි. පුද්ගලයන් පස්දෙනෙක් වෛරය දුරු කිරීමට වස්තු වෙති. උපමා පහක් මගින් දැක්වෙන පිළිවෙත් පහක් වෛරය දුරු කිරීමට හේතු වෙයි. 'කලින් කලට සිතේ විවරයක් සහ ප්‍රසාදයක් ලබයි' යනු කලින් කලට සමථ විපස්සනා සිත් ඉපදීමට ලැබෙන අවකාශය සහ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වීම නම් වූ ප්‍රසාදය ලැබීමයි.

รถิยายาติ อนฺตรวีถิยํ. นนฺตกนฺติ ปิโลติกขณฺฑํ. นิคฺคเหตฺวาติ อกฺกมิตฺวา. โย ตตฺถ สาโรติ ยํ ตตฺถ ถิรฏฺฐานํ. ตํ ปริปาเตตฺวาติ ตํ ลุญฺจิตฺวา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ปํสุกูลิโก วิย เมตฺตาวิหารี ทฏฺฐพฺโพ, รถิยาย นนฺตกํ วิย เวริปุคฺคโล, ทุพฺพลฏฺฐานํ วิย อปริสุทฺธกายสมาจารตา, ถิรฏฺฐานํ วิย ปริสุทฺธวจีสมาจารตา, ทุพฺพลฏฺฐานํ ฉฑฺเฑตฺวา ถิรฏฺฐานํ อาทาย คนฺตฺวา สิพฺพิตฺวา รชิตฺวา ปารุปิตฺวา [Pg.57] วิจรณกาโล วิย อปริสุทฺธกายสมาจารตํ อมนสิกตฺวา ปริสุทฺธวจีสมาจารตํ มนสิกตฺวา เวริมฺหิ จิตฺตุปฺปาทํ นิพฺพาเปตฺวา ผาสุวิหารกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

රථියාවෙහි යනු වීදිය මැදය. 'නන්තක' යනු රෙදි කඩකි. 'නිග්ගහේත්වා' යනු පාගාගෙනය. 'යම් සාරයක් ඇද්ද' යනු එහි ඇති යම් ශක්තිමත් තැනක් ඇද්ද යන්නයි. 'එය ගලවා' යනු එම ශක්තිමත් කොටස ඉරා ගැනීමයි. එසේම මෙහිදී මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා පාංශුකූලික භික්ෂුවක් මෙන් ද, වෛරී පුද්ගලයා වීදියේ ඇති රෙදි කඩක් මෙන් ද දත යුතුය. අපිරිසිදු කාය සමාචාරය රෙදි කඩේ දුර්වල තැන් මෙන් ද, පිරිසිදු වචී සමාචාරය ශක්තිමත් තැන් මෙන් ද දත යුතුය. දුර්වල තැන් අතහැර ශක්තිමත් තැන් ගෙන, ගොස් මසා, පඬු පොවා, පොරවාගෙන හැසිරෙන කාලය මෙන්, අපිරිසිදු කාය සමාචාරය මෙනෙහි නොකර පිරිසිදු වචී සමාචාරය මෙනෙහි කරමින්, වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි ද්වේෂ සහගත සිත සන්සිඳුවාගෙන සැපසේ වසන කාලය දත යුතුය.

เสวาลปณกปริโยนทฺธาติ เสวาเลน จ อุทกปปฺปฏเกน จ ปฏิจฺฉนฺนา. ฆมฺมปเรโตติ ฆมฺเมน อนุคโต. กิลนฺโตติ มคฺคกิลนฺโต. ตสิโตติ ตณฺหาภิภูโต. ปิปาสิโตติ ปานียํ ปาตุกาโม. อปวิยูหิตฺวาติ อปเนตฺวา. ปิวิตฺวาติ ปสนฺนอุทกํ ปิวิตฺวา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ฆมฺมาภิตตฺโต ปุริโส วิย เมตฺตาวิหารี ทฏฺฐพฺโพ, เสวาลปณกํ วิย อปริสุทฺธวจีสมาจารตา, ปสนฺนอุทกํ วิย ปริสุทฺธกายสมาจารตา, เสวาลปณกํ อปพฺยูหิตฺวา ปสนฺโนทกํ ปิวิตฺวา คมนํ วิย อปริสุทฺธวจีสมาจารตํ อมนสิกตฺวา ปริสุทฺธกายสมาจารตํ มนสิกตฺวา เวริมฺหิ จิตฺตุปฺปาทํ นิพฺพาเปตฺวา ผาสุวิหารกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

සේවාල හා පණකවලින් වැසුණු යනු පාසි හා දිය සෙවෙලවලින් වැසුණු පොකුණකි. 'ඝම්මපරේත' යනු ගින්නෙන් හෙවත් රශ්මියෙන් පීඩිත වූවෙකි. 'කිලන්ත' යනු මඟ ගෙවා වෙහෙසට පත් වූවෙකි. 'තසිත' යනු තෘෂ්ණාවෙන් හෙවත් පිපාසයෙන් පීඩිත වූවෙකි. 'පිපාසිත' යනු පැන් බීමට කැමති වූවෙකි. 'අපවියූහිත්වා' යනු ඉවත් කොටය. 'බී' යනු ප්‍රසන්න පැන් බී යන්නයි. එසේම මෙහි රශ්මියෙන් පීඩිත මිනිසා මෙන් මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා දත යුතුය. පාසි හා දිය සෙවෙල මෙන් අපිරිසිදු වචී සමාචාරය දත යුතුය. ප්‍රසන්න ජලය මෙන් පිරිසිදු කාය සමාචාරය දත යුතුය. පාසි ඉවත් කර ප්‍රසන්න ජලය බී යන්නාක් මෙන්, අපිරිසිදු වචී සමාචාරය මෙනෙහි නොකර පිරිසිදු කාය සමාචාරය මෙනෙහි කරමින්, වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි උපන් ද්වේෂ සිත සන්සිඳුවාගෙන සැපසේ වසන කාලය දත යුතුය.

โขเภสฺสามีติ จาเลสฺสามิ. โลเฬสฺสามีติ อากุลํ กริสฺสามิ. อเปยฺยมฺปิ ตํ กริสฺสามีติ ปิวิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กริสฺสามิ. จตุกฺกุณฺฑิโกติ ชาณูหิ จ หตฺเถหิ จ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเนน จตุกฺกุณฺฑิโก หุตฺวา. โคปีตกํ ปิวิตฺวาติ คาวิโย วิย มุเขน อากฑฺเฒนฺโต ปิวิตฺวา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ฆมฺมาภิตตฺโต ปุริโส วิย เมตฺตาวิหารี ทฏฺฐพฺโพ, โคปทํ วิย เวริปุคฺคโล, โคปเท ปริตฺตอุทกํ วิย ตสฺสพฺภนฺตเร ปริตฺตคุโณ, จตุกฺกุณฺฑิกสฺส โคปีตกํ ปิวิตฺวา ปกฺกมนํ วิย ตสฺส อปริสุทฺธกายวจีสมาจารตํ อมนสิกตฺวา ยํ โส กาเลน กาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย เจตโส วิวรปฺปสาทสงฺขาตํ ปีติปาโมชฺชํ ลภติ, ตํ มนสิกตฺวา จิตฺตุปฺปาทนิพฺพาปนํ เวทิตพฺพํ.

කලඹන්නෙමි යනු සොලවන්නෙමි යන්නයි. 'ලෝළෙස්සාමි' යනු බොර කරන්නෙමි යන්නයි. 'නොබිය හැකි ලෙස කරන්නෙමි' යනු බීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීමයි. 'චතුක්කුණ්ඩික' යනු දණහිස් සහ දෑත් පොළොවෙහි තබා සිව්පාවෙකු මෙන් සිටීමයි. 'ගෝපීතකං පිවිත්වා' යනු ගව දෙනක මෙන් මුඛයෙන් උරා බීමයි. එසේම මෙහි රශ්මියෙන් පීඩිත මිනිසා මෙන් මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා දත යුතුය. ගව පියවර මෙන් වෛරී පුද්ගලයා දත යුතුය. ගව පියවරේ ඇති ස්වල්ප ජලය මෙන් එම පුද්ගලයා තුළ ඇති ස්වල්ප වූ ගුණය දත යුතුය. සිව්පාවෙකු මෙන් ගව පියවරෙන් පැන් බී යන්නාක් මෙන්, එම පුද්ගලයාගේ අපිරිසිදු කාය වචී සමාචාරය මෙනෙහි නොකර, ඔහු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම නිසාවෙන් ලබන සිතේ විවරය හා ප්‍රසාදය නම් වූ යම් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයක් ඇද්ද, එය මෙනෙහි කරමින් ද්වේෂ සහගත සිත සන්සිඳුවා ගැනීම දත යුතුය.

อาพาธิโกติ อิริยาปถภญฺชนเกน วิสภาคาพาเธน อาพาธิโก. ปุรโตปิสฺสาติ ปุรโตปิ ภเวยฺย. อนยพฺยสนนฺติ อวฑฺฒิวินาสํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ โส อนาถคิลาโน วิย สพฺพกณฺหธมฺมสมนฺนาคโต ปุคฺคโล, อทฺธานมคฺโค วิย อนมตคฺคสํสาโร, ปุรโต จ ปจฺฉโต จ คามานํ ทูรภาโว วิย นิพฺพานสฺส ทูรภาโว, สปฺปายโภชนานํ อลาโภ วิย สามญฺญผลโภชนานํ อลาโภ, สปฺปายเภสชฺชานํ อลาโภ [Pg.58] วิย สมถวิปสฺสนานํ อภาโว, ปติรูปอุปฏฺฐากานํ อลาโภ วิย โอวาทานุสาสนีหิ กิเลสติกิจฺฉกานํ อภาโว, คามนฺตนายกสฺส อลาโภ วิย นิพฺพานสมฺปาปกสฺส ตถาคตสฺส วา ตถาคตสาวกสฺส วา อลทฺธภาโว, อญฺญตรสฺส ปุริสสฺส ทิสฺวา การุญฺญุปฏฺฐานํ วิย ตสฺมึ ปุคฺคเล เมตฺตาวิหาริกสฺส การุญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา จิตฺตนิพฺพาปนํ เวทิตพฺพํ.

ආබාධිකෝ යනු ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වන සේ ඉරියව් නසන, තමන්ට අසතුටු වූ ආබාධයකින් (විරුද්ධ වූ රෝගයකින්) පීඩිත වූයේ යන්නයි. 'පුරතොපිස්ස' යනු ඔහුට ඉදිරියෙන් ද එවැනි ව්‍යසනයක් විය හැක්කේ යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හා විනාශයට පත්වීමයි. එසේම මෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන පාඨයෙහි, ඒ අසරණ ගිලනා මෙන් සියලු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් (කළු ධර්මයන්ගෙන්) සමන්නාගත වූ පුද්ගලයා ද, දීර්ඝ වූ මාර්ගය මෙන් අවසානයක් නොපෙනෙන සංසාරය ද, ගම්වලට ඉදිරියෙන් හා පසුපසින් ඇති දුර මෙන් නිර්වාණයට ඇති දුර ද, සුදුසු ආහාර පාන නොලැබීම මෙන් ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල නමැති භෝජනයන් නොලැබීම ද, සුදුසු ඖෂධ නොලැබීම මෙන් සමථ විපස්සනාවන්ගේ නොමැති වීම ද, සුදුසු උපස්ථායකයන් නොලැබීම මෙන් අවවාද අනුශාසනා මගින් කෙලෙස් රෝග සුව කරන ගුරුවරුන්ගේ නොමැති වීම ද, ගම් අතර මග පෙන්වන්නෙකු නොලැබීම මෙන් නිර්වාණයට පමුණුවන තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ හෝ මුණ නොගැසීම ද දත යුතුයි. යම් කිසි පුරුෂයෙකු දැක කරුණාව උපදින්නාක් මෙන්, එම අකුසල පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙත් විහරණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා කරුණාව උපදවා ගෙන, ද්වේෂය සහිත සිත සංසිඳුවා ගැනීම දත යුතුය.

อจฺโฉทกาติ ปสนฺโนทกา. สาโตทกาติ มธุโรทกา. สีโตทกาติ ตนุสีตสลิลา. เสตกาติ อูมิภิชฺชนฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณา. สุปติตฺถาติ สมติตฺถา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ฆมฺมาภิตตฺโต ปุริโส วิย เมตฺตาวิหารี ทฏฺฐพฺโพ, สา โปกฺขรณี วิย ปริสุทฺธสพฺพทฺวาโร ปุริโส, นฺหตฺวา ปิวิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา รุกฺขจฺฉายาย นิปชฺชิตฺวา ยถากามํ คมนํ วิย เตสุ ทฺวาเรสุ ยํ อิจฺฉติ, ตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตนิพฺพาปนํ เวทิตพฺพํ. ตติยจตุตฺถานิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

අච්ඡෝදකා යනු ඉතා පැහැදිලි ජලය ඇති බවයි. සාතෝදකා යනු මිහිරි ජලය ඇති බවයි. සීතෝදකා යනු සිසිල් ජලය ඇති බවයි. සේතකා යනු රළ බිඳෙන ස්ථානයන්හි සුදු පැහැයෙන් යුක්ත වූ බවයි. සුප්පතිට්ඨා යනු සමතලා වූ තොටුපළවල් ඇති බවයි. එසේම මෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන පාඨයෙහි, අව් රශ්මියෙන් පීඩිත වූ පුරුෂයෙකු මෙන් මෙත් විහරණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා දත යුතුය. ඒ පොකුණ මෙන් පිරිසිදු වූ සියලු ද්වාරයන් (කාය, වාචා, මන) ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. පැන් නා, පානය කොට, ඉන් බැස ගසක සෙවණක සැතපී රිසි සේ ගමන් කරන්නාක් මෙන්, ඒ ද්වාරයන්හි තමන් කැමති අරමුණක් ගෙන සිතේ දැවිල්ල සංසිඳුවා ගැනීම දත යුතුය. තෙවන හා සිවුවන සූත්‍රයන් යට පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

๕. ปญฺหปุจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

5. පඤ්හපුච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๕. ปญฺจเม ปริภวนฺติ ปริภวนฺโต, เอวํ ปริภวิสฺสามีติ ปริภวนตฺถาย ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. อญฺญาตุกาโมติ ชานิตุกาโม หุตฺวา.

165. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'පරිභවන්ති' යනු පරිභව කරමින් (නින්දා කරමින්), 'මම මෙසේ නින්දා කරන්නෙමි' යි නින්දා කිරීමේ අරමුණින් විමසයි යන අර්ථයයි. 'අඤ්ඤාතුකාමෝ' යනු දැනගැනීමට කැමති වූයේ යන්නයි.

๖. นิโรธสุตฺตวณฺณนา

6. නිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๖. ฉฏฺเฐ อตฺเถตํ ฐานนฺติ อตฺถิ เอตํ การณํ. โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญํ อาราเธยฺยาติ โน เจ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อรหตฺตํ ปาปุเณยฺย. กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานนฺติ กามาวจรเทวานํ. อญฺญตรํ มโนมยํ กายนฺติ ฌานมเนน นิพฺพตฺตํ อญฺญตรํ สุทฺธาวาสพฺรหฺมกายํ. อุทายีติ ลาฬุทายี. โส หิ ‘‘มโนมย’’นฺติ สุตฺวา ‘‘อารุปฺเป น ภวิตพฺพ’’นฺติ ปฏิพาหิ. เถโร ‘‘สาริปุตฺโต กึ ชานาติ, ยสฺส สมฺมุขา เอวํ ภิกฺขู วจนํ ปฏิกฺโกสนฺตี’’ติ เอวํ พาลานํ ลทฺธิอุปฺปตฺติปฏิพาหนตฺถํ ตํ วจนํ อนธิวาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

166. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අත්ථේතං ඨානං' යනු ඒ සඳහා හේතුවක් පවතී යන්නයි. 'නෝ චේ දිට්ඨේව ධම්මේ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය' යනු ඉදින් මේ ආත්මයේදීම අර්හත් ඵලයට පත් නොවන්නේ නම් යන්නයි. 'කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දේවානං' යනු කාමාවචර දෙවියන් ගැනයි. 'අඤ්ඤතරං මනෝමයං කායං' යනු ධ්‍යාන සිතින් හටගත් යම් කිසි ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම කායකි. 'උදායී' යනු ලාලුදායී තෙරුන්ය. උන්වහන්සේ 'මනෝමය' යන වචනය අසා මෙය 'අරූපී භවයක් විය යුතුය' යි සිතා එය වැළැක්වූහ. 'සාරිපුත්ත තෙරුන් කුමක් දන්නේද? යමෙකුගේ ඉදිරියෙහි මෙලෙස භික්ෂූන් වචන ප්‍රතික්ෂේප කරද්දී...' යැයි බාලයන්ගේ වැරදි මත ඇති වීම වැළැක්වීම සඳහා ඒ ලාලුදායී තෙරුන්ගේ වචනය නොඉවසා (අනුමත නොකොට) මහා තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹුණු සේක.

อตฺถิ นามาติ อมริสนตฺเถ นิปาโต. เตเนว เจตฺถ ‘‘อชฺฌุเปกฺขิสฺสถา’’ติ อนาคตวจนํ กตํ. อยญฺเหตฺถตฺโถ – อานนฺท, ตุมฺเห เถรํ [Pg.59] ภิกฺขุํ วิเหฐิยมานํ อชฺฌุเปกฺขถ, น โว เอตํ มริสยามิ น สหามิ นาธิวาเสมีติ. กสฺมา ปน ภควา อานนฺทเถรํเยว เอวมาหาติ? ธมฺมภณฺฑาคาริกตฺตา. ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส หิ เอวํ วทนฺโต ปฏิพาหิตุํ ภาโร. อปิเจส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปิยสหาโย, เตนาปิสฺส เอส ภาโร. ตตฺถ กิญฺจาปิ ภควา อานนฺทตฺเถรํ ครหนฺโต เอวมาห, น ปเนสา ตสฺเสว ครหา, สมฺมุขีภูตานํ สพฺเพสํเยว ครหาติ เวทิตพฺพา. วิหารนฺติ คนฺธกุฏึ.

'අත්ථි නාම' යනු නොඉවසන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. එබැවින්ම මෙහි 'අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථ' යනුවෙන් අනාගත කාල ක්‍රියාව යොදා ඇත. මෙහි අර්ථය නම්: ආනන්දය, නුඹලා තෙර නමකට භික්ෂුවක විසින් කරනු ලබන හිරිහැරය දෙස බලා සිටින්නහුද? මම එය නොඉවසමි, එය දරා නොගනිමි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ටම මෙසේ වදාළේ මන්ද? උන්වහන්සේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ බැවිනි. ධර්ම භාණ්ඩාගාරිකයාට මෙලෙස පවසන භික්ෂූන් වැළැක්වීමේ වගකීමක් ඇත. තවද උන්වහන්සේ ශාරිපුත්‍ර තෙරුන්ගේ ප්‍රිය මිතුරෙකි. එබැවින් ද මෙය උන්වහන්සේගේ වගකීමකි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට දෝෂාරෝපණය කරමින් මෙසේ වදාළ ද, එය උන්වහන්සේටම පමණක් කළ දොසක් නොව එහි සිටි සියලුම භික්ෂූන්ට කරන ලද දෝෂාරෝපණයක් ලෙස දත යුතුය. 'විහාරං' යනු ගන්ධකුටියයි.

อนจฺฉริยนฺติ น อจฺฉริยํ. ยถาติ การณวจนํ. อายสฺมนฺตํเยเวตฺถ อุปวานํ ปฏิภาเสยฺยาติ เอตฺถ ภควตา จ เอวํ เอตเทว การณํ อารพฺภ อุทาหเฏ อายสฺมโตเยว อุปวานสฺส ปฏิวจนํ ปฏิภาตุ อุปฏฺฐาตูติ ทีเปติ. สารชฺชํ โอกฺกนฺตนฺติ โทมนสฺสํ อนุปวิฏฺฐํ. สีลวาติอาทีหิ ขีณาสวสีลาทีนิเยว กถิตานิ. ขณฺฑิจฺเจนาติอาทีนิ สกฺการาทีนํ การณปุจฺฉาวเสน วุตฺตานิ. กึ ขณฺฑิจฺจาทีหิ การเณหิ ตํ ตํ สพฺรหฺมจารึ สกฺกเรยฺยุนฺติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย.

'අනච්ඡරියං' යනු පුදුමයක් නොවේ යන්නයි. 'යථා' යනු හේතුව දැක්වීමේ වචනයකි. 'ආයස්මන්තං යේවෙත්ථ උපවාණං පටිබාසෙය්‍ය' යන පාඨයෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශාරිපුත්‍ර තෙරුන් හිරිහැරයට පත්වීමේ ඒ හේතුවම අරබයා වදාළ කල්හි, ආයුෂ්මත් උපවාණ තෙරුන්ටම පිළිතුර වැටහේවා, සිතට නැගේවා යන අර්ථය දක්වයි. 'සාරජ්ජං ඕක්කන්තං' යනු දොම්නසට පත්වීමයි. 'සීලවා' යනාදී පදයන්ගෙන් රහතන් වහන්සේගේ සීලාදී ගුණයන්ම පවසන ලදි. 'ඛණ්ඩිච්චේන' යනාදී පදයන් සත්කාර සම්මාන ලැබීමට හේතු විමසීමේ අයුරින් වදාරන ලදි. දත් වැටීම ආදී දිරාපත් වීමේ හේතුන් නිසා ඒ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට කෙසේ නම් සත්කාර කරන්නහුද? යන්න මෙහි අදහසයි.

๗. โจทนาสุตฺตวณฺณนา

7. චෝදනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๗. สตฺตเม โจทเกนาติ วตฺถุสนฺทสฺสนา อาปตฺติสนฺทสฺสนา สํวาสปฺปฏิกฺเขโป สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ จตูหิ โจทนาวตฺถูหิ โจทยมาเนน. กาเลน วกฺขามิ โน อกาเลนาติ เอตฺถ จุทิตกสฺส กาโล กถิโต, น โจทกสฺส. ปรํ โจเทนฺเตน หิ ปริสมชฺเฌ วา อุโปสถปวารณคฺเค วา อาสนสาลาโภชนสาลาทีสุ วา น โจเทตพฺโพ, ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ‘‘กโรตายสฺมา โอกาสํ, อหํ อายสฺมนฺตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทตพฺโพ. ปุคฺคลํ ปน อุปปริกฺขิตฺวา โย โลลปุคฺคโล อภูตํ วตฺวา ภิกฺขูนํ อยสํ อาโรเปติ, โส โอกาสกมฺมํ วินาปิ โจเทตพฺโพ. ภูเตนาติ ตจฺเฉน สภาเวน. สณฺเหนาติ มฏฺเฐน มุทุเกน. อตฺถสํหิเตนาติ อตฺถกามตาย หิตกามตาย อุเปเตน. อวิปฺปฏิสาโร อุปทหาตพฺโพติ อมงฺกุภาโว อุปเนตพฺโพ. อลํ [Pg.60] เต อวิปฺปฏิสารายาติ ยุตฺตํ เต อมงฺกุภาวาย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อฏฺฐมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา ปากฏเมว.

167. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'චෝදකේන' යනු කරුණු පෙන්වීම, ඇවැත් පෙන්වීම, එක්ව වාසය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා ගරුබුහුමන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යන සතර කරුණෙන් චෝදනා කරනු ලබන සෝදකයා (චෝදනා කරන්නා) විසිනි. 'කාලේන වක්ඛාමි නෝ අකාලේන' යන්නෙන් මෙහි චුදිතයාගේ (චෝදනා ලබන්නාගේ) කාලය පවසන ලද අතර සෝදකයාගේ කාලය නොපවසන ලදි. මන්ද යත්, අන් අයට චෝදනා කරන්නා පිරිස මැද හෝ උපෝසථ පවාරණ ශාලාවන්හි හෝ අසුන් ගන්නා ශාලා, භෝජන ශාලා ආදියෙහි හෝ චෝදනා නොකළ යුතුය. දහවල් කාලයෙහි වැඩසිටින තැනක හිඳිනා කල්හි, 'ස්වාමීනි, මට අවකාශ ලබා දුන මැනව, මම ඔබ වහන්සේට යමක් පැවසීමට කැමැත්තෙමි' යි මෙසේ අවසර ගෙනම චෝදනා කළ යුතුය. එහෙත් පුද්ගලයා පරීක්ෂා කොට, යම් චපල පුද්ගලයෙකු අසත්‍ය පවසා භික්ෂූන් හට අගෞරවයක් ඇති කරන්නේ නම්, ඔහුට අවසර ගැනීමකින් තොරව වුවද චෝදනා කළ යුතුය. 'භූතේන' යනු සත්‍ය වූ ස්වභාවයෙනි. 'සණ්හේන' යනු මෘදු වූ මොළොක් වචනයෙනි. 'අත්ථසංහිතේන' යනු යහපත හා අර්ථය කැමති බවින් යුක්තවය. 'අවිප්පටිසාරෝ උපදහතබ්බෝ' යනු චුදිතයා තුළ නොකලකිරුණු බව (අමංකුභාවය) ඇති කළ යුතුය යන්නයි. 'අලං තේ අවිප්පටිසාරාය' යනු ඔබට නොකලකිරී සිටීම සුදුසුය යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. අටවන සූත්‍රය ද පෙර කී ක්‍රමයටම පැහැදිලිය.

๙. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา

9. ඛිප්පනිසන්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๙. นวเม ขิปฺปํ นิสามยติ อุปธาเรตีติ ขิปฺปนิสนฺติ. สุคฺคหิตํ กตฺวา คณฺหาตีติ สุคฺคหิตคฺคาหี. อตฺถกุสโลติ อฏฺฐกถาย เฉโก. ธมฺมกุสโลติ ปาฬิยํ เฉโก. นิรุตฺติกุสโลติ นิรุตฺติวจเนสุ เฉโก. พฺยญฺชนกุสโลติ อกฺขรปฺปเภเท เฉโก. ปุพฺพาปรกุสโลติ อตฺถปุพฺพาปรํ, ธมฺมปุพฺพาปรํ, อกฺขรปุพฺพาปรํ, พฺยญฺชนปุพฺพาปรํ, อนุสนฺธิปุพฺพาปรนฺติ อิมสฺมึ ปญฺจวิเธ ปุพฺพาปเร เฉโก. ตตฺถ อตฺถปุพฺพาปรกุสโลติ เหฏฺฐา อตฺเถน อุปริ อตฺถํ ชานาติ, อุปริ อตฺเถน เหฏฺฐา อตฺถํ ชานาติ. กถํ? โส หิ เหฏฺฐา อตฺถํ ฐเปตฺวา อุปริ อตฺเถ วุตฺเต ‘‘เหฏฺฐา อตฺโถ อตฺถี’’ติ ชานาติ. อุปริ อตฺถํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐา อตฺเถ วุตฺเตปิ ‘‘อุปริ อตฺโถ อตฺถี’’ติ ชานาติ. อุภโต ฐเปตฺวา มชฺเฌ อตฺเถ วุตฺเต ‘‘อุภโต อตฺโถ อตฺถี’’ติ ชานาติ. มชฺเฌ อตฺถํ ฐเปตฺวา อุภโตภาเคสุ อตฺเถ วุตฺเต ‘‘มชฺเฌ อตฺโถ อตฺถี’’ติ ชานาติ. ธมฺมปุพฺพาปราทีสุปิ เอเสว นโย. อนุสนฺธิปุพฺพาปเร ปน สีลํ อาทึ กตฺวา อารทฺเธ สุตฺตนฺเต มตฺถเก ฉสุ อภิญฺญาสุ อาคตาสุ ‘‘ยถานุสนฺธึ ยถานุปริจฺเฉทํ สุตฺตนฺโต คโต’’ติ ชานาติ. ทิฏฺฐิวเสน อารทฺเธ อุปริ สจฺเจสุ อาคเตสุปิ ‘‘ยถานุสนฺธินา คโต’’ติ ชานาติ. กลหภณฺฑนวเสน อารทฺเธ อุปริ สารณียธมฺเมสุ อาคเตสุปิ, ทฺวตฺตึสติรจฺฉานกถาวเสน อารทฺเธ อุปริ ทสกถาวตฺถูสุ (อ. นิ. ๑๐.๖๙; อุทา.๓๑) อาคเตสุปิ ‘‘ยถานุสนฺธินา คโต’’ติ ชานาตีติ.

169. නවවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘khippaṃ nisāmayati upadhāreti’ යනු වහා (සිතෙහි) දරා ගනී, පිරික්සා බලයි යන අර්ථයයි. එබැවින් ඔහු ‘ඛිප්පනිසන්ති’ (වහා වැටහෙන සුලු තැනැත්තා) නම් වේ. ‘suggahitaṃ katvā gaṇhāti’ යනු මැනවින් උගෙන දරා ගනියි යන අර්ථයයි. එබැවින් ඔහු ‘සුග්ගහිතග්ගාහී’ නම් වේ. ‘atthakusaloti’ යනු අට්ඨකථාවෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘dhammakusaloti’ යනු පාලියෙහි (මූල ධර්මයන්හි) දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘niruttikusaloti’ යනු වචන නිරුක්ති බෙදා දැක්වීමෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘byañjanakusaloti’ යනු අක්ෂර ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘pubbāparakusaloti’ යනු අර්ථයන්හි පූර්වාපරය (පෙර පසු ගැලපීම), ධර්මයන්හි පූර්වාපරය, අක්ෂරයන්හි පූර්වාපරය, ව්‍යඤ්ජනයන්හි පූර්වාපරය සහ අනුසන්ධියෙහි පූර්වාපරය යන මේ පස්වැදෑරුම් පූර්වාපර සම්බන්ධයෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. එහි ‘atthapubbāparakusaloti’ යනු යට දැක්වූ අර්ථයෙන් මතු දැක්වෙන අර්ථය දැනගනියි, මතු දැක්වූ අර්ථයෙන් යට දැක්වූ අර්ථය දැනගනියි යන්නයි. ඒ කෙසේද? හෙතෙම යට අර්ථය තබා මතු අර්ථය කියන කල්හි ‘යට අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. මතු අර්ථය තබා යට අර්ථය කියන කල්හි ද ‘මතු අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. දෙපසම අර්ථයන් තබා මැද අර්ථය කියන කල්හි ‘දෙපසම අර්ථයන් මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. මැද අර්ථය තබා දෙපස අර්ථයන් කියන කල්හි ‘මැද අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. ධර්ම පූර්වාපර ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අනුසන්ධි පූර්වාපරයෙහි වනාහි, ශීලය මුල් කොට සූත්‍රයක් ආරම්භ කළ කල්හි, එහි අවසානයෙහි සවැදෑරුම් අභිඥාවන් දක්වා ඇත්නම්, ‘අනුසන්ධියට අනුව, කොටස් බෙදා දැක්වීමට අනුව සූත්‍රය ගලා ගොස් ඇතැ’යි දැනගනියි. දෘෂ්ටියක් මුල් කොට සූත්‍රය ඇරඹූ විට, පසුව චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කළත්, එය අනුසන්ධි වශයෙන් නොගැලපෙන බව ඔහු දැනගනියි. කලහ භණ්ඩන වශයෙන් ඇරඹූ කල්හි සාරණීය ධර්මයන් දේශනා කළත්, දෙතිස් තිරිසන් කතා වශයෙන් ඇරඹූ කල්හි දස කථාවස්තූන් දේශනා කළත්, ඒවා අනුසන්ධි වශයෙන් (සම්බන්ධයක් නැතිව) පැමිණි බව දැනගනියි.

๑๐. ภทฺทชิสุตฺตวณฺณนา

10. භද්දජි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๐. ทสเม อภิภูติ อภิภวิตฺวา ฐิโต เชฏฺฐโก. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย. วสวตฺตีติ สพฺพํ ชนํ วเส วตฺเตติ. ยถา ปสฺสโตติ อิฏฺฐารมฺมณํ วา โหตุ อนิฏฺฐารมฺมณํ วา[Pg.61], เยนากาเรน ตํ ปสฺสนฺตสฺส. อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ อนนฺตราเยว อรหตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยถา สุณโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อถ วา ยํ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิรนฺตรเมว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตํ ตสฺส อรหตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณานนฺตรํ นาม โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – อิทํ ทสฺสนานํ อคฺคนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย.

170. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘abhibhūti’ යනු සියල්ල යටපත් කොට සිටින ශ්‍රේෂ්ඨයා යන්නයි. ‘anabhibhūtoti’ යනු අන්‍යන් විසින් යටපත් කළ නොහැකි වූ තැනැත්තායි. ‘aññadatthūti’ යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘daso’ යනු දැකීමේ ස්වභාවය ඇති හෙයින් සියල්ල දක්නා සුලු යන අර්ථයයි. ‘vasavattī’ යනු සියලු ජනයා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන සුලු යන්නයි. ‘yathā passato’ යනු ඉෂ්ට අරමුණක් හෝ අනිෂ්ට අරමුණක් හෝ වේවා, යම් ආකාරයකින් එය දක්නා තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු ඉන් අනතුරුවම අරහත් ඵලය උපදියි යන අර්ථයයි. ‘yathā suṇato’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතහොත් ඇසින් යම් රූපයක් දැක, නිරන්තරයෙන්ම විදර්ශනාව වඩා අරහත් ඵලයට පැමිණෙයි ද, ඔහුගේ ඒ අරහත් ඵලය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් අනතුරුව වූවක් නම් වේ. එය අරභයා ‘idaṃ dassanānaṃ aggaṃ’ (මේ දැකීම් අතර අග්‍ර වේ) යයි වදාරන ලදී. දෙවැනි පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ยถา สุขิตสฺสาติ เยน มคฺคสุเขน สุขิตสฺส. อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ สมนนฺตรเมว อรหตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิทํ สุขานํ อคฺคนฺติ อิทํ มคฺคสุขํ สุขานํ อุตฺตมํ. ยถา สญฺญิสฺสาติ อิธาปิ มคฺคสญฺญาว อธิปฺเปตา. ยถา ภูตสฺสาติ ยสฺมึ ภเว ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐิตสฺส. อนนฺตราติ อนนฺตราเยน อรหตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิทํ ภวานํ อคฺคนฺติ อยํ ปจฺฉิโม อตฺตภาโว ภวานํ อคฺคํ นาม. อถ วา ยถา ภูตสฺสาติ เยหิ ขนฺเธหิ มคฺคกฺขเณ ภูตสฺส วิชฺชมานสฺส. อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ มคฺคานนฺตรเมว ผลํ อุปฺปชฺชติ. อิทํ ภวานํ อคฺคนฺติ อิทํ มคฺคกฺขเณ ขนฺธปญฺจกํ ภวานํ อคฺคํ นามาติ.

‘yathā sukhitassāti’ යනු යම් මාර්ග සුඛයකින් සුවපත් වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු එයින් අනතුරුවම අරහත් ඵලය උපදියි යන අර්ථයයි. ‘idaṃ sukhānaṃ aggaṃ’ යනු මේ මාර්ග සුඛය සියලු සුවයන්ට වඩා උතුම් බවයි. ‘yathā saññissā’ යන්නෙහි ද මාර්ග සංඥාවම අදහස් කෙරේ. ‘yathā bhūtassā’ යනු යම් භවයක හෝ ආත්මභාවයක සිටින තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā’ යනු අන්තරායක් නැතිවම අරහත් ඵලය උපදින බවයි. ‘idaṃ bhavānaṃ aggaṃ’ යනු මේ අවසාන ආත්මභාවය භවයන් අතර අග්‍ර වන බවයි. එසේත් නැතහොත් ‘yathā bhūtassā’ යනු මාර්ගක්ෂණයෙහි විද්‍යාමාන වන පංචස්කන්ධයන්ගෙන් යුත් තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු මාර්ගයෙන් අනතුරුවම ඵලය උපදින බවයි. ‘idaṃ bhavānaṃ aggaṃ’ යනු මාර්ගක්ෂණයෙහි පවතින මේ පංචස්කන්ධයන් භවයන් අතර අග්‍ර වන බවයි.

อาฆาตวคฺโค ทุติโย.

දෙවැනි ආඝාත වර්ගය නිමයි.

(๑๘) ๓. อุปาสกวคฺโค

(18) 3. උපාසක වර්ගය.

๑-๓. สารชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. සාරජ්ජ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๗๑-๑๗๓. ตติยสฺส ปฐมทุติยตติเยสุ อคาริยปฺปฏิปตฺติ กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามิโนปิ โหนฺตุ, วฏฺฏนฺติเยว.

171-173. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු, දෙවැනි හා තෙවැනි සූත්‍රයන්හි ගිහි පිළිවෙත දක්වා ඇත. එය සෝවාන් හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ට ද අදාළ වේ, ඔවුන්ට ද එය සුදුසුමය.

๔. เวรสุตฺตวณฺณนา

4. වේර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๔. จตุตฺเถ ภยานีติ จิตฺตุตฺราสภยานิ. เวรานีติ อกุสลเวรานิปิ ปุคฺคลเวรานิปิ. เจตสิกนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํ. ทุกฺขนฺติ กายปสาทวตฺถุกํ ทุกฺขํ. โทมนสฺสนฺติ โทมนสฺสเวทนํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วิรติปหานํ กถิตํ.

174. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘bhayānīti’ යනු සිතෙහි තැතිගැනීම නම් වූ භයයි. ‘verānīti’ යනු අකුසල් නමැති වෛරයන් මෙන්ම පුද්ගල වෛරයන් ද වේ. ‘cetasikanti’ යනු සිත ඇසුරු කළ වේදනාවයි. ‘dukkhanti’ යනු කාය ප්‍රසාදය වස්තු කොට ඇති කායික දුකයි. ‘domanassanti’ යනු දෝමනස්ස වේදනාවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වැළකීම (විරති) මගින් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීම ගැන දක්වා ඇත.

๕. จณฺฑาลสุตฺตวณฺณนา

5. චණ්ඩාල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๕. ปญฺจเม [Pg.62] อุปาสกปติกุฏฺโฐติ อุปาสกปจฺฉิมโก. โกตูหลมงฺคลิโกติ ‘‘อิมินา อิทํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตตฺตา โกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต. มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมนฺติ มงฺคลํ โอโลเกติ, กมฺมํ น โอโลเกติ. อิโต จ พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. ปุพฺพการํ กโรตีติ ทานาทิกํ กุสลกิจฺจํ ปฐมตรํ กโรติ.

175. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘upāsakapatikuṭṭhoti’ යනු ඉතා පහත් වූ උපාසකයා යන්නයි. ‘kotūhalamaṅgalikoti’ යනු ‘මෙය දැකීමෙන් මෙබඳු මංගල්‍යයක් වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් පවතින කෝලාහල සකස් වූ, දුටු ඇසූ ස්පර්ශ කළ මංගල්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘maṅgalaṃ pacceti no kammanti’ යනු මංගල්‍යයන් (නිමිති) විශ්වාස කරයි, කර්මය විශ්වාස නොකරයි යන්නයි. ‘ito ca bahiddhāti’ යනු මේ ශාසනයෙන් බැහැරව යන්නයි. ‘pubbakāraṃ karotīti’ යනු දාන මානාදී කුසල් කටයුතු (ශාසනයෙන් බැහැර අයට) පළමුවෙන්ම කරයි යන අර්ථයයි.

๖. ปีติสุตฺตวณฺณนา

6. පීති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๖. ฉฏฺเฐ กินฺติ มยนฺติ เกน นาม อุปาเยน มยํ. ปวิเวกํ ปีตินฺติ ปฐมทุติยชฺฌานานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกปีตึ. กามูปสํหิตนฺติ กามนิสฺสิตํ ทุวิเธ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ. อกุสลูปสํหิตนฺติ ‘‘มิคสูกราทโย วิชฺฌิสฺสามี’’ติ สรํ ขิปิตฺวา ตสฺมึ วิรทฺเธ ‘‘วิรทฺธํ มยา’’ติ เอวํ อกุสเล นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกํ. ตาทิเสสุ ปน ฐาเนสุ อวิรชฺฌนฺตสฺส ‘‘สุฏฺฐุ เม วิทฺธํ, สุฏฺฐุ เม ปหฏ’’นฺติ อุปฺปชฺชนกํ อกุสลูปสํหิตํ สุขํ โสมนสฺสํ นาม. ทานาทิอุปกรณานํ อสมฺปตฺติยา อุปฺปชฺชมานํ ปน กุสลูปสํหิตํ ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ เวทิตพฺพํ.

176. හයවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘kinti mayanti’ යනු කිනම් උපක්‍රමයකින් අපි ද යන්නයි. ‘pavivekaṃ pītinti’ යනු ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන ආදිය ඇසුරු කරගෙන උපදින පීතියයි. ‘kāmūpasaṃhitanti’ යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් ඇසුරු කොට, ඒ ද්විවිධ කාමයන් අරමුණු කරගෙන උපදින පීතියයි. ‘akusalūpasaṃhitanti’ යනු ‘මම මුවන්, ඌරන් ආදීන් විදින්නෙමි’ යි ඊතල විද, ඒවා වැරදුණු විට ‘මට වැරදුණේය’ යි මෙසේ අකුසල් ඇසුරින් උපදින අසතුටයි. එබඳු අවස්ථාවල ඊතල නොවදින තැනැත්තාට ‘මම මැනවින් විද්දෙමි, මම මැනවින් පහර දුන්නෙමි’ යි උපදින සතුට හා සොම්නස ද අකුසල් ඇසුරු කළ සතුටක්ම වේ. දානමානාදී උපකරණ නොලැබීම නිසා උපදින දුක් දොම්නස කුසල් ඇසුරු කළ දුක් දොම්නස ලෙස දත යුතුය.

๗. วณิชฺชาสุตฺตวณฺณนา

7. වණිජ්ජා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๗. สตฺตเม วณิชฺชาติ วาณิชกมฺมานิ. อุปาสเกนาติ ติสรณคเตน. สตฺถวณิชฺชาติ อาวุธภณฺฑํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. สตฺตวณิชฺชาติ มนุสฺสวิกฺกโย. มํสวณิชฺชาติ สูกรมิคาทโย โปเสตฺวา เตสํ วิกฺกโย. มชฺชวณิชฺชาติ ยํกิญฺจิ มชฺชํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. วิสวณิชฺชาติ วิสํ กาเรตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. อิติ สพฺพมฺปิ อิมํ วณิชฺชํ เนว อตฺตนา กาตุํ, น ปเร สมาทเปตฺวา กาเรตุํ วฏฺฏติ.

177. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘vaṇijjāti’ යනු වෙළඳාම් කටයුතුයි. ‘upāsakenāti’ යනු තිසරණ ගත වූ උපාසකයා විසිනි. ‘satthavaṇijjāti’ යනු ආයුධ සාදවා ඒවා විකිණීමයි. ‘sattavaṇijjāti’ යනු මිනිසුන් විකිණීමයි. ‘maṃsavaṇijjāti’ යනු ඌරන්, මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට ඔවුන් විකිණීමයි. ‘majjavaṇijjāti’ යනු යම්කිසි මත්පැන් වර්ගයක් සාදවා එය විකිණීමයි. ‘visavaṇijjāti’ යනු වස විස සාදවා ඒවා විකිණීමයි. මෙසේ මේ සියලු වෙළඳාම් තමා විසින් නොකළ යුතුය, අන්‍යයන් ලවා කරවීමට ද නොකළ යුතුය.

๘. ราชสุตฺตวณฺณนา

8. රාජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๘. อฏฺฐเม ปพฺพาเชนฺตีติ รฏฺฐมฺหา ปพฺพาเชนฺติ. ยถาปจฺจยํ วา กโรนฺตีติ ยถาธิปฺปายํ ยถาชฺฌาสยํ กโรนฺติ. ตเถว ปาปกมฺมํ ปเวเทนฺตีติ ยถา เตน กตํ, ตํ ตเถว อญฺเญสํ อาโรเจนฺติ กเถนฺติ.

178. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘pabbājentīti’ යනු රටින් පිටුවහල් කරති යන්නයි. ‘yathāpaccayaṃ vā karontīti’ යනු තමාගේ අභිමතය පරිදි, රිසි පරිදි (දඬුවම්) කරති යන්නයි. ‘tatheva pāpakammaṃ pavedentīti’ යනු ඒ පුද්ගලයා යම් වරදක් කළේ ද, එය ඒ අයුරින්ම අන්‍යයන්ට දන්වති, පවසති යන්නයි.

๙. คิหิสุตฺตวณฺณนา

9. ගිහි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๙. นวเม [Pg.63] สํวุตกมฺมนฺตนฺติ ปิหิตกมฺมนฺตํ. อาภิเจตสิกานนฺติ อุตฺตมจิตฺตนิสฺสิตานํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ปจฺจกฺเขเยว ธมฺเม ปวตฺติกฺขเณ สุขวิหารานํ. อริยกนฺเตหีติ อริยานํ กนฺเตหิ มคฺคผลสีเลหิ.

179. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'සංවුතකම්මන්තන්ති' යනු සංවර කරන ලද හෙවත් වසන ලද කර්මාන්ත (ක්‍රියාවන්) ඇති බවයි. 'ආභිචේතසිකානන්ති' යනු උත්තම වූ චිත්තය ඇසුරු කළවුන්ටයි. 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති' යනු ඇස් පනාපිට පෙනෙන මෙම ආත්මභාවයෙහි පැවැත්ම පවතින මොහොතෙහි සැපසේ වාසය කරන්නවුන්ටයි. 'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රිය කරන ලද මාර්ග හා ඵලයන්ට අදාළ සීලයන් මගිනි.

อริยธมฺมํ สมาทายาติ เอตฺถ อริยธมฺโมติ ปญฺจ สีลานิ กถิตานิ. เมรยํ วารุณินฺติ จตุพฺพิธํ เมรยํ ปญฺจวิธญฺจ สุรํ. ธมฺมญฺจานุวิตกฺกเยติ นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ อนุสฺสติวเสเนว วิตกฺเกยฺย. อพฺยาปชฺฌํ หิตํ จิตฺตนฺติ นิทฺทุกฺขํ เมตฺตาทิพฺรหฺมวิหารจิตฺตํ. เทวโลกาย ภาวเยติ พฺรหฺมโลกตฺถาย ภาเวยฺย. ปุญฺญตฺถสฺส ชิคีสโตติ ปุญฺเญน อตฺถิกสฺส ปุญฺญํ คเวสนฺตสฺส. สนฺเตสูติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธตถาคตสาวเกสุ. วิปุลา โหติ ทกฺขิณาติ เอวํ ทินฺนทานํ มหปฺผลํ โหติ. อนุปุพฺเพนาติ สีลปูรณาทินา อนุกฺกเมน. เสสํ ติกนิปาเต วุตฺตตฺถเมว.

'අරියධම්මං සමාදායාති' මෙහි ආර්ය ධර්මය යනු පඤ්ච සීලය බව කියැවේ. 'මේරයං වාරුණින්ති' යනු සතර ආකාර වූ මේරය සහ පස් ආකාර වූ සුරා පානයයි. 'ධම්මඤ්චානුවිතක්කයෙ' යනු නවවිධ ලෝකුත්තර ධර්මය අනුස්මරණය කිරීමේ වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣං හිතං චිත්තන්ති' යනු දුක් රහිත වූ, මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්මවිහාර හා යෙදුණු සිතයි. 'දේවලෝකාය භාවයෙති' යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය ලැබීම පිණිස වැඩිය යුතු බවයි. 'පුඤ්ඤත්ථස්ස ජිගීසතෝති' යනු පිනෙන් ප්‍රයෝජන ඇති, පින සොයන්නාටයි. 'සන්තේසූති' යනු බුදු, පසේබුදු සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා කෙරෙහිය. 'විපුලා හෝති දක්ඛිණාති' යනු මෙසේ දෙන ලද දානය මහත්ඵල වන බවයි. 'අනුපුබ්බේනාති' යනු සීලය පිරීම ආදී අනුපිළිවෙළිනි. සෙසු කොටස් තික නිපාතයෙහි කියැවුණු අර්ථම වේ.

๑๐. คเวสีสุตฺตวณฺณนา

10. ගවේසී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๘๐. ทสเม สิตํ ปาตฺวากาสีติ มหามคฺเคเนว คจฺฉนฺโต ตํ สาลวนํ โอโลเกตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺมึ ฐาเน กิญฺจิ สุการณํ อุปฺปนฺนปุพฺพ’’นฺติ อทฺทส กสฺสปพุทฺธกาเล คเวสินา อุปาสเกน กตํ สุการณํ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ สุการณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ, หนฺท นํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปากฏํ กโรมี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ ปเทเส ฐิโตว สิตปาตุกมฺมํ อกาสิ, อคฺคคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา มนฺทหสิตํ หสิ. ยถา หิ โลกิยมนุสฺสา อุทรํ ปหรนฺตา ‘‘กหํ กห’’นฺติ หสนฺติ, น เอวํ พุทฺธา. พุทฺธานํ ปน หสิตํ หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตเมว โหติ.

180. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'සිතං පාත්වාකාසී' යනු මහ මාවතෙහිම වැඩම කරන සේක්, එම සල් වනය දෙස බලා, 'මෙම ස්ථානයෙහි පෙර කිසියම් යහපත් කරුණක් සිදු වී තිබේද?' යන්න විමසා බලන කල්හි, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ගවේසී නම් උපාසකයා විසින් කරන ලද යහපත් ක්‍රියාව දුටු සේක. එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: 'මෙම යහපත් ක්‍රියාව භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට නැත, සැඟවී පවතී. දැන් මම එය භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට කරන්නෙමි' යි සිතා, මාවතෙන් බැහැරව එක්තරා ප්‍රදේශයක වැඩසිටිමින්ම මඳ සිනහවක් පහළ කළ සේක. උඩු දත් පෙළ පෙන්වමින් මඳ සිනහවක් පෑ සේක. ලෞකික මිනිසුන් බඩට ගසා ගනිමින් 'හා හා' යි සිනාසෙන්නාක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේලා සිනා නොවෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සිනහව ප්‍රීතිමත් ස්වභාවයක් පෙන්වීම පමණක්ම වෙයි.

หสิตญฺจ นาเมตํ เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหิ โหติ. ตตฺถ โลกิยมหาชโน อกุสลโต จตูหิ, กามาวจรกุสลโต จตูหีติ อฏฺฐหิ จิตฺเตหิ หสติ, เสขา อกุสลโต ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตานิ ทฺเว อปเนตฺวา ฉหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ, ขีณาสวา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตหิ, เอเกน อเหตุกกิริยจิตฺเตนาติ ปญฺจหิ จิตฺเตหิ [Pg.64] หสนฺติ. เตสุปิ พลวารมฺมเณ อาปาถมาคเต ทฺวีหิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ หสนฺติ, ทุพฺพลารมฺมเณ ทุเหตุกจิตฺตทฺวเยน จ อเหตุกจิตฺเตน จาติ ตีหิ จิตฺเตหิ หสนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ ภควโต ปหฏฺฐาการมตฺตหสิตํ อุปฺปาเทติ.

මෙම සිනහව නම් සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින් (13) ඇති වේ. එහි ලෞකික මහජනයා අකුසල සිත් හතරකින් සහ කාමාවචර කුසල් සිත් හතරකින් වශයෙන් සිත් අටකින් සිනාසෙති. සේඛ පුද්ගලයෝ අකුසල සිත් අතුරින් දිට්ඨිගත සම්පයුත්ත සිත් දෙක ඉවත් කර සිත් හයකින් සිනාසෙති. ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමන් සහේතුක ක්‍රියා සිත් හතරකින් සහ එක අහේතුක ක්‍රියා සිතකින් වශයෙන් සිත් පහකින් සිනාසෙති. එම සිත් පහෙන්ද, බලවත් අරමුණක් හමුවේ ඥානසම්පයුත්ත සිත් දෙකකින් සිනාසෙති; දුර්වල අරමුණකදී ද්විහේතුක සිත් දෙකක් සහ අහේතුක සිතක් වශයෙන් සිත් තුනකින් සිනාසෙති. මෙම ස්ථානයෙහිදී නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මඳ සිනහවක් ඇති කරවූයේ ක්‍රියා අහේතුක මනෝවිඥාන ධාතු සෝමනස්ස සහගත සිතයි.

ตํ ปเนตํ หสิตํ เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปิ เถรสฺส ปากฏํ อโหสิ. กถํ? ตถารูเป หิ กาเล ตถาคตสฺส จตูหิ ทาฐาหิ จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต สโมสริตา วิชฺชุลตา วิย วิโรจมานา มหาตาลกฺขนฺธปฺปมาณา รสฺมิวฏฺฏิโย อุฏฺฐหิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สิรวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธายนฺติ. เตน สญฺญาเณน อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺฉโต คจฺฉมาโนปิ สิตปาตุภาวํ ชานาติ.

එම සිනහව මෙතරම් සියුම් වුවද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට එය ප්‍රකට විය. ඒ කෙසේද? එවැනි අවස්ථාවක තථාගතයන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලාගෙන්, සිව් මහා ද්වීපයම වසා ගත් මහා මේඝයකින් නික්මෙන විදුලි රැහැන් මෙන් බබළන, මහත් තල් කඳක් ප්‍රමාණ වූ රශ්මි මාලාවන් නික්මී, තෙවරක් සිරස වටා ප්‍රදක්ෂිණා කොට දළදා අග්‍රයන්හිම අතුරුදන් වෙයි. එම සලකුණින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පසෙකින් වැඩම කළද බුදුරජාණන් වහන්සේ මඳ සිනහවක් පෑ බව දැනගනිති.

อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ. ผีตนฺติ อติสมิทฺธํ สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย. อากิณฺณมนุสฺสนฺติ ชนสมากุลํ. สีเลสุ อปริปูรการีติ ปญฺจสุ สีเลสุ อสมตฺตการี. ปฏิเทสิตานีติ อุปาสกภาวํ ปฏิเทสิตานิ. สมาทปิตานีติ สรเณสุ ปติฏฺฐาปิตานีติ อตฺโถ. อิจฺเจตํ สมสมนฺติ อิติ เอตํ การณํ สพฺพาการโต สมภาเวเนว สมํ, น เอกเทเสน. นตฺถิ กิญฺจิ อติเรกนฺติ มยฺหํ อิเมหิ กิญฺจิ อติเรกํ นตฺถิ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. อติเรกายาติ วิเสสการณตฺถาย ปฏิปชฺชามีติ อตฺโถ. สีเลสุ ปริปูรการึ ธาเรถาติ ปญฺจสุ สีเลสุ สมตฺตการีติ ชานาถ. เอตฺตาวตา เตน ปญฺจ สีลานิ สมาทินฺนานิ นาม โหนฺติ. กิมงฺค ปน น มยนฺติ มยํ ปน เกเนว การเณน ปริปูรการิโน น ภวิสฺสาม. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'ඉද්ධං' යනු සමෘද්ධිමත්ය. 'ඵීතං' යනු මුළුමනින්ම පිපුණු ගසක් මෙන් අතිශයින් සමෘද්ධිමත්ය. 'ආකිණ්ණමනුස්සන්ති' යනු ජනයාගෙන් පිරුණු බවයි. 'සීලේසු අපරිපූරකාරී' යනු පඤ්ච සීලයෙහි අසම්පූර්ණව කටයුතු කරන්නාය. 'පටිදේසිතානී' යනු උපාසක භාවය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය. 'සමාදපිතානී' යනු සරණාගමනයෙහි පිහිටුවන ලද්දේය යන අර්ථයයි. 'ඉච්චේතං සමසමං' යනු මෙම කරුණ සියලු ආකාරයෙන්ම එක සමාන වේ, එක් කොටසකින් පමණක් නොව. 'නත්ථි කිඤ්චි අතිරේකං' යනු මට මොවුන්ට වඩා කිසිදු විශේෂයක් නැත. 'හන්ද' යනු අධිෂ්ඨානය ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි. 'අතිරේකාය' යනු විශේෂ පිළිවෙතක් සඳහා යන්නයි. 'සීලේසු පරිපූරකාරිං ධාරේථාති' යනු පඤ්ච සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෙකු ලෙස දැනගන්න යන්නයි. මෙපමණකින් එම ගවේසී උපාසකයා පඤ්ච සීලය සමාදන් වූයේ වෙයි. 'කිමංග පන න මයං' යනු අප පමණක් කවර හේතුවකින් සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෝ නොවෙමුද? සෙසු කොටස් මෙහි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

อุปาสกวคฺโค ตติโย.

තෙවන උපාසක වර්ගය නිමාවිය.

(๑๙) ๔. อรญฺญวคฺโค

(19) 4. අරඤ්ඤ වර්ගය.

๑. อารญฺญิกสุตฺตวณฺณนา

1. ආරඤ්ඤික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๘๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เนว สมาทานํ ชานาติ, น อานิสํสํ. อตฺตโน ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา อญฺญาเณเนว อารญฺญโก [Pg.65] โหติ. ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโตติ ‘‘อรญฺเญ เม วิหรนฺตสฺส ‘อยํ อารญฺญโก’ติ จตุปจฺจยสกฺการํ กริสฺสนฺติ, ‘อยํ ภิกฺขุ ลชฺชี ปวิวิตฺโต’ติอาทีหิ จ คุเณหิ สมฺภาเวสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปาปิกาย อิจฺฉาย ฐตฺวา ตาย เอว อิจฺฉาย อภิภูโต หุตฺวา อารญฺญโก โหติ. อุมฺมาทวเสน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิหรนฺโต ปน อุมฺมาทา จิตฺตกฺเขปา อารญฺญโก นาม โหติ. วณฺณิตนฺติ อิทํ อารญฺญกงฺคํ นาม พุทฺเธหิ จ พุทฺธสาวเกหิ จ วณฺณิตํ ปสตฺถนฺติ อารญฺญโก โหติ. อิทมตฺถิตนฺติ อิมาย กลฺยาณาย ปฏิปตฺติยา อตฺโถ เอตสฺสาติ อิทมตฺถี, อิทมตฺถิโน ภาโว อิทมตฺถิตา. ตํ อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย, น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิสนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อิโต ปเรสุ จ อุตฺตานตฺถเมว.

181. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'මන්දත්තා මෝමූහත්තා' යනු සමාදන් වීමක් හෝ එහි ආනිශංසයක් නොදැන, තමාගේම මෝඩකම හා මුළාව නිසා නොදැනුවත්කමින්ම ආරණ්‍යවාසී වීමයි. 'පාපිච්ඡෝ ඉච්ඡාපකතෝ' යනු 'මා අරණ්‍යයෙහි වසන විට මට සිව්පසයෙන් සත්කාර කරනු ඇත, මා ලජ්ජී වූ විවේකී භික්ෂුවකැයි ගුණ වර්ණනා කරනු ඇත' යන ලාමක ආශාවෙන් යුක්තව ආරණ්‍යවාසී වීමයි. උමතු බව නිසා වනයට වැදී වසන්නා උමතුකම හා චිත්ත වික්ෂේපය නිසා ආරණ්‍යවාසී වූවෙකු නම් වේ. 'වණ්ණිතං' යනු මෙම ආරණ්‍යක අංගය බුදුන් හා බුදු ශ්‍රාවකයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකැයි සිතා ආරණ්‍යවාසී වීමයි. 'ඉදමත්ථිතං' යනු මෙම යහපත් පිළිවෙතින් ප්‍රයෝජන ඇති බැවින් ඒ වෙනුවෙන්ම, වෙනත් ලෞකික ආමිසයක් බලාපොරොත්තු නොවී ආරණ්‍යවාසී වීමයි. සෙසු කොටස් මෙතැන් සිට ඉදිරියට පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

อรญฺญวคฺโค จตุตฺโถ.

සතරවන ආරණ්‍ය වර්ගය නිමාවිය.

(๒๐) ๕. พฺราหฺมณวคฺโค

(20) 5. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය.

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม พฺราหฺมณธมฺมาติ พฺราหฺมณสภาวา. สุนเขสูติ กุกฺกุเรสุ. เนว กิณนฺติ น วิกฺกิณนฺตีติ น คณฺหนฺตา กิณนฺติ, น ททนฺตา วิกฺกิณนฺติ. สมฺปิเยเนว สํวาสํ สํพนฺธาย สมฺปวตฺเตนฺตีติ ปิโย ปิยํ อุปสงฺกมิตฺวา ปเวณิยา พนฺธนตฺถํ สํวาสํ ปวตฺตยนฺติ. อุทราวเทหกนฺติ อุทรํ อวทิหิตฺวา อุปจินิตฺวา ปูเรตฺวา. อวเสสํ อาทาย ปกฺกมนฺตีติ ยํ ภุญฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

191. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'බ්‍රාහ්මණධම්මා' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ස්වභාවයයි. 'සුනඛේසූති' යනු බල්ලන් කෙරෙහිය. 'නේව කිණන්ති න වික්කිණන්ති' යනු මිලදී ගැනීමක් හෝ විකිණීමක් නොකරන බවයි (කුල සිරිත් අනුව විවාහ වීම් ආදිය ගැනයි). 'සම්පියේනේව සංවාසං...' යනු ප්‍රිය වූවන් ප්‍රිය වූවන් වෙත පැමිණ පරම්පරාව පවත්වා ගැනීම පිණිස එක්වීමයි. 'උදරාවදේහකං' යනු කුස පුරවා ගෙන වැඩියෙන් අනුභව කිරීමයි. 'අවසේසං ආදාය පක්කමන්ති' යනු අනුභව කළ නොහැකි ඉතිරි දෑ මල්ලක දමාගෙන රැගෙන යාමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියැවුණි.

๒. โทณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

2. දෝණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๒. ทุติเย ตฺวมฺปิ โนติ ตฺวมฺปิ นุ. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ สรสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมีหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ [Pg.66] กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพหิ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ. อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ อนุภาสนฺติ. สชฺฌายิตมนุสชฺฌายนฺตีติ เตหิ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ. เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมติ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวา มนฺเต คนฺเถสุํ. อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ. ตฺยาสฺสุ’เมติ เอตฺถ อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ, เต พฺราหฺมณา อิเม ปญฺจ พฺราหฺมเณ ปญฺญาเปนฺตีติ อตฺโถ.

192. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; 'tvampi no' යනු 'ඔබත් ද?' යන අර්ථයයි. 'Pavattāro' යනු (වේදය) පවත්වන්නෝ හෙවත් නිර්මාණය කළවුන් යන්නයි. 'Yesanti' යනු යම් බමුණන්ගේ යන්නයි. 'Mantapadaṃ' යනු වේදය නමින් හැඳින්වෙන මන්ත්‍රමය පාඨයන්ම වේ. 'Gītaṃ' යනු අට්ඨක ආදී පැරණි බ්‍රාහ්මණවරුන් දස දෙනා විසින් ස්වර සම්පත්තියෙන් යුක්තව සජ්ඣායනා කරන ලද යන්නයි. 'Pavuttaṃ' යනු අන් අයට පවසන ලද, එනම් උගන්වන ලද යන අර්ථයයි. 'Samīhitaṃ' යනු මැනවින් රැස් කරන ලද, සමූහයක් ලෙස එක්තැන් කර තබන ලද යන අර්ථයයි. 'Tadanugāyanti' යනු වර්තමානයෙහි බමුණන් ඒ පැරණි බමුණන් විසින් ගයන ලද ඒ වේදය අනුකරණය කරමින් ගයති, අනුසජ්ඣායනා කරති යන්නයි. 'Tadanubhāsantīti' යනු එය අනුව පවසති යන්නයි. මෙය පෙර කී පදයටම සමාන පදයකි. 'Bhāsitamanubhāsantīti' යනු ඔවුන් විසින් පවසන ලද වේදය අනුකරණය කර පවසති. 'Sajjhāyitamanusajjhāyantīti' යනු ඔවුන් සජ්ඣායනා කළ දේ අනුව සජ්ඣායනා කරති. 'Vācitamanuvācentīti' යනු ඔවුන් අන් අයට ඉගැන්වූ දේ අනුව උගන්වති. 'Seyyathidaṃ' යනු ඔවුන් කවරහුද යන අර්ථයයි. 'Aṭṭhako' යනාදිය ඔවුන්ගේ නම් වේ. ඔවුන් දිව්‍ය චක්ෂුසින් බලා, අනුන්ට හිංසා නොකර, කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය සමඟ සසඳා මන්ත්‍ර (වේද) ග්‍රන්ථ සම්පාදනය කළ බව කියැවේ. නමුත් පසුව පැමිණි බමුණන් ප්‍රාණඝාතාදිය එයට ඇතුළත් කර, තුන් වේදයම විකෘති කර, බුද්ධ දේශනාවට විරුද්ධ දේ කළහ. 'Tyāssu’me' යන මෙහි 'assu' යනු නිපාත පදයක් පමණි. ඒ බමුණන් මේ බ්‍රාහ්මණ වර්ග පස්දෙනා පනවති (හඳුන්වා දෙති) යන අර්ථයයි.

มนฺเต อธียมาโนติ เวเท สชฺฌายนฺโต คณฺหนฺโต. อาจริยธนนฺติ อาจริยทกฺขิณํ อาจริยภาคํ. น อิสฺสตฺเถนาติ น โยธาชีวกมฺเมน อุปฺปาเทติ. น ราชโปริเสนาติ น ราชุปฏฺฐากภาเวน. เกวลํ ภิกฺขาจริยายาติ สุทฺธาย ภิกฺขาจริยาย เอว. กปาลํ อนติมญฺญมาโนติ ตํ ภิกฺขาภาชนํ อนติมญฺญมาโน. โส หิ ปุณฺณปตฺตํ อาทาย สีสํ นฺหาโต กุลทฺวาเรสุ ฐตฺวา ‘‘อหํ อฏฺฐจตฺตาลีส วสฺสานิ โกมารพฺรหฺมจริยํ จรึ, มนฺตาปิ เม คหิตา, อาจริยสฺส อาจริยธนํ ทสฺสามิ, ธนํ เม เทถา’’ติ ยาจติ. ตํ สุตฺวา มนุสฺสา ยถาสตฺติ ยถาพลํ อฏฺฐปิ โสฬสปิ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ เทนฺติ. เอวํ สกลคามํ จริตฺวา ลทฺธธนํ อาจริยสฺส นิยฺยาเทติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอวํ โข โทณ พฺราหฺมโณ พฺรหฺมสโม โหตีติ เอวํ พฺรหฺมวิหาเรหิ สมนฺนาคตตฺตา พฺราหฺมโณ พฺรหฺมสโม นาม โหติ.

'Mante adhīyamāno' යනු වේදය සජ්ඣායනා කරමින් උගන්නා වූ යන්නයි. 'Ācariyadhanaṃ' යනු ගුරු පූජාව හෙවත් ගුරුවරයාට හිමි කොටසයි. 'Na issatthenāti' යනු යුද්ධ සේවා වැනි වෘත්තීන් මගින් ධනය උපදවන්නේ නැත යන්නයි. 'Na rājaporisenāti' යනු රජුට සේවය කිරීමෙන් ධනය උපදවන්නේ නැත යන්නයි. 'Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti' යනු පිරිසිදු පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙන් පමණක් යන්නයි. 'Kapālaṃ anatimaññamāno' යනු ඒ හිඟාකන පාත්‍රය අවමන් නොකරමින් යන්නයි. ඔහු පිරුණු පාත්‍රයක් ගෙන, හිස සෝදා ස්නානය කර, කුලගෙවල් ඉදිරියෙහි සිට මෙසේ අයදී: "මම අටසාළිස් වසරක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණෙමි, මන්ත්‍ර ද උගත්තෙමි, දැන් ගුරුවරයාට ගුරු පූජාව දිය යුතුය, මට ධනය දෙන්න" යනුවෙනි. එය අසා මිනිස්සු තම ශක්ති ප්‍රමාණයට කහවනු අටක්, දහසයක්, සියයක් හෝ දහසක් බැගින් දෙති. මෙසේ මුළු ගමෙහිම හැසිර ලබාගත් ධනය ගුරුවරයාට පූජා කරයි. එය අරභයා මෙය කියන ලදී. 'Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti' යනු මෙසේ බ්‍රහ්ම විහරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා බ්‍රහ්මයා හා සමාන වන්නේ යන්නයි.

เนว กเยน น วิกฺกเยนาติ เนว อตฺตนา กยํ กตฺวา คณฺหาติ, น ปเรน วิกฺกยํ กตฺวา ทินฺนํ. อุทกูปสฺสฏฺฐนฺติ อุทเกน อุปสฺสฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ. โส หิ ยสฺมึ กุเล วยปฺปตฺตา ทาริกา อตฺถิ, คนฺตฺวา ตสฺส ทฺวาเร ติฏฺฐติ. ‘‘กสฺมา ฐิโตสี’’ติ วุตฺเต ‘‘อหํ อฏฺฐจตฺตาลีส วสฺสานิ โกมารพฺรหฺมจริยํ จรึ, ตํ สพฺพํ ตุมฺหากํ เทมิ, ตุมฺเห มยฺหํ ทาริกํ เทถา’’ติ วทติ. เต ทาริกํ อาเนตฺวา ตสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตตฺวา เทนฺติ. โส ตํ อุทกูปสฺสฏฺฐํ ภริยํ คณฺหิตฺวา คจฺฉติ. อติมีฬฺหโชติ อติมีฬฺเห [Pg.67] มหาคูถราสิมฺหิ ชาโต. ตสฺส สาติ ตสฺส เอสา. น ทวตฺถาติ น กีฬนตฺถา. น รตตฺถาติ น กามรติอตฺถา. เมถุนํ อุปฺปาเทตฺวาติ ธีตรํ วา ปุตฺตํ วา อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อิทานิ ปเวณิ ฆฏียิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชติ. สุคตึ สคฺคํ โลกนฺติ พฺรหฺมโลกเมว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เทวสโม โหตีติ ทิพฺพวิหาเรหิ สมนฺนาคตตฺตา เทวสโม นาม โหติ.

'Neva kayena na vikkayena' යනු තමා මිලදී ගැනීමක් නොකරන අතරම, අන් අය විකිණීමෙන් දෙන දෙයක් ද ලබා නොගනී යන්නයි. 'Udakūpassaṭṭhaṃ' යනු පැන් වඩා පූජා කරන ලද (පාවා දෙන ලද) යන්නයි. ඔහු විවාහ වයසට පත් දියණියක සිටින කුල ගෙයක දොරකඩට ගොස් සිටියි. "කුමට සිටින්නෙහිද?" යි ඇසූ විට, "මම අටසාළිස් වසරක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාව රැක්කෙමි, ඒ සියලු පින ඔබලාට දෙමි, ඔබලාගේ දියණිය මට දෙන්න" යි පවසයි. එවිට ඔවුහු දියණිය කැඳවාගෙන විත් ඔහුගේ අතට පැන් වඩා පාවා දෙති. ඔහු ඒ පැන් වඩා පාවා දුන් බිරිඳ කැඳවාගෙන යයි. 'Atimīḷhajo' යනු අතිශයින්ම අපිරිසිදු අසූචි ගොඩක උපන්නාක් වැනි වූ යන්නයි. 'Tassa sāti' යනු ඒ බමුණාගේ ඒ බිරිඳයි. 'Na davatthā' යනු ක්‍රීඩාව පිණිස නොවේ. 'Na ratatthā' යනු කාම රතිය පිණිස නොවේ. 'Methunaṃ uppādetvā' යනු දියණියක හෝ පුතකු උපදවා, "දැන් පරම්පරාව ඉදිරියට යනු ඇත" යි සිතා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙයි. 'Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ' යනු මෙහිදී බ්‍රහ්ම ලෝකයම අදහස් කර පවසන ලද්දකි. 'Devasamo hoti' යනු දිව්‍ය විහරණ (රූපාවචර ධ්‍යාන) වලින් යුක්ත වන බැවින් දෙවියකු හා සමාන වේ යන්නයි.

ตเมว ปุตฺตสฺสาทํ นิกามยมาโนติ ยฺวาสฺส ธีตรํ วา ปุตฺตํ วา ชาตํ ทิสฺวา ปุตฺตเปมํ ปุตฺตสฺสาโท อุปฺปชฺชติ, ตํ ปตฺถยมาโน อิจฺฉมาโน. กุฏุมฺพํ อชฺฌาวสตีติ กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา กุฏุมฺพมชฺเฌ วสติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'Tameva puttassādaṃ nikāmayamāno' යනු තමාට උපන් දියණිය හෝ පුතු දැක යම් පුත්‍ර ප්‍රේමයක්, පුත්‍ර ආස්වාදයක් ඇති වේද, එය ප්‍රාර්ථනා කරමින්, එයට කැමති වෙමින් යන්නයි. 'Kuṭumbaṃ ajjhāvasati' යනු ගෙයක් දොරක් ඇති කරගෙන ඒ පවුල මැද ජීවත් වේ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් සරල වේ.

๓. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

3. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව)

๑๙๓. ตติเย ปเควาติ ปฐมญฺเญว. กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคฺคหิเตน. กามราคปเรเตนาติ กามราคานุคเตน. นิสฺสรณนฺติ ติวิธํ กามราคสฺส นิสฺสรณํ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ, ตทงฺคนิสฺสรณํ, สมุจฺเฉทนิสฺสรณนฺติ. ตตฺถ อสุเภ ปฐมชฺฌานํ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ นาม, วิปสฺสนา ตทงฺคนิสฺสรณํ นาม, อรหตฺตมคฺโค สมุจฺเฉทนิสฺสรณํ นาม. ตํ ติวิธมฺปิ นปฺปชานาตีติ อตฺโถ. อตฺตตฺถมฺปีติอาทีสุ อรหตฺตสงฺขาโต อตฺตโน อตฺโถ อตฺตตฺโถ นาม, ปจฺจยทายกานํ อตฺโถ ปรตฺโถ นาม, สฺเวว ทุวิโธ อุภยตฺโถ นาม. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

193. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'Pageva' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'Kāmarāgapariyuṭṭhitenā' යනු කාමරාගයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. 'Kāmarāgaparetenā' යනු කාමරාගය අනුව යන ලද යන්නයි. 'Nissaraṇaṃ' යනු කාමරාගයෙන් නික්මීමයි; එය විෂ්කම්භන නිස්සරණය, තදංග නිස්සරණය සහ සමුච්ඡේද නිස්සරණය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී අසුභ භාවනාවෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණයයි, විදර්ශනාව තදංග නිස්සරණයයි, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. 'Taṃ tividhampi nappajānātī' යනු ඒ තුන් වැදෑරුම් නිස්සරණයම නොදනියි යන අර්ථයයි. 'Attatthampī' යනාදියෙහි, අර්හත් ඵලය නම් වූ තමාගේ යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ. ප්‍රත්‍යය ලබා දෙන දායකයන්ගේ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ. ඒ දෙවර්ගයම 'උභයත්ථ' නම් වේ. මේ ක්‍රමයට සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය.

อยํ ปน วิเสโส – พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณนฺติอาทีสุ หิ ทฺเวว นิสฺสรณานิ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณญฺจ สมุจฺเฉทนิสฺสรณญฺจ. ตตฺถ พฺยาปาทสฺส ตาว เมตฺตาย ปฐมชฺฌานํ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ นาม, อนาคามิมคฺโค สมุจฺเฉทนิสฺสรณํ, ถินมิทฺธสฺส อาโลกสญฺญา วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ, อรหตฺตมคฺโค สมุจฺเฉทนิสฺสรณํ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส โย โกจิ สมโถ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ, อุทฺธจฺจสฺส ปเนตฺถ อรหตฺตมคฺโค, กุกฺกุจฺจสฺส อนาคามิมคฺโค สมุจฺเฉทนิสฺสรณํ. วิจิกิจฺฉาย ธมฺมววตฺถานํ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ, ปฐมมคฺโค สมุจฺเฉทนิสฺสรณํ.

මෙහි ඇති විශේෂය නම් - ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීම ආදියේදී විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද යන නිස්සරණ දෙකම පවතී. එහිදී ව්‍යාපාදය සඳහා මෛත්‍රී ප්‍රථම ධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, අනාගාමී මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. ථීනමිද්ධය සඳහා ආලෝක සංඥාව විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච සඳහා යම් කිසි සමථයක් විෂ්කම්භන නිස්සරණය වේ. මෙහිදී උද්ධච්චය සඳහා අර්හත් මාර්ගය ද, කුක්කුච්චය සඳහා අනාගාමී මාර්ගය ද සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ. විචිකිච්ඡාව සඳහා ධර්ම ව්‍යවස්ථානය (ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීම) විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, ප්‍රථම මාර්ගය (සෝවාන් මාර්ගය) සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ.

ยา ปเนตฺถ เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, อุทปตฺโต สํสฏฺโฐ ลาขาย วาติอาทิกา อุปมา วุตฺตา, ตาสุ อุทปตฺโตติ อุทกภริตา ปาติ. สํสฏฺโฐติ [Pg.68] วณฺณเภทกรณวเสน สํสฏฺโฐ. อุกฺกุธิโตติ กุธิโต. อุสฺสทกชาโตติ อุสุมกชาโต. เสวาลปณกปริโยนทฺโธติ ติลพีชกาทิเภเทน เสวาเลน วา นีลมณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺเณน วา อุทกปิฏฺฐึ ฉาเทตฺวา นิพฺพตฺเตน ปณเกน ปริโยนทฺโธ. วาเตริโตติ วาเตน เอริโต กมฺปิโต. อาวิโลติ อปฺปสนฺโน. ลุฬิโตติ อสนฺนิสินฺโน. กลลีภูโตติ กทฺทมีภูโต. อนฺธกาเร นิกฺขิตฺโตติ โกฏฺฐกนฺตราทิเภเท อนาโลกฏฺฐาเน ฐปิโต. อิมสฺมึ สุตฺเต ภควา ตีหิ ภเวหิ เทสนํ นิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐเปสิ, พฺราหฺมโณ ปน สรณมตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

මෙහි ‘බ්‍රාහ්මණය, යම්සේ ජලය පිරුණු බඳුනක් ලාකඩ හා මිශ්‍ර වූයේද’ යනාදී වශයෙන් යම් උපමාවන් පවසන ලද්දේද, එහි ‘උදකපත්ත’ යනු ජලයෙන් පිරුණු බඳුනකි. ‘සංසට්ඨ’ යනු වර්ණය වෙනස් කිරීමේ වසයෙන් මිශ්‍ර වූ බවයි. ‘උක්කුධිත’ යනු පැසෙන හෙවත් රත් වූ යන්නයි. ‘උස්සදකජාත’ යනු වාෂ්ප හෙවත් හුමාලය සහිත බවයි. ‘සෙවාලපණකපරියොනද්ධ’ යනු තල බීජ වැනි සෙවලින් හෝ දියබෙරලිය කොළ පැහැති දිය සෙවලින් ජල මතුපිට වැසී ඇති බවයි. ‘වාතේරිත’ යනු සුළඟින් සෙලවුණු හෙවත් කම්පිත වූ බවයි. ‘ආවිල’ යනු නොපැහැදිලි හෙවත් බොර වූ බවයි. ‘ලූළිත’ යනු තැන්පත් නොවූ (නොසන්සුන්) බවයි. ‘කලලීභූත’ යනු මඩ බවට පත් වූ බවයි. ‘අන්ධකාරේ නික්ඛිත්ත’ යනු ධාන්‍ය ගබඩා ආදී ආලෝකය නොමැති තැන්වල තබන ලද බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භව තුනක් ඇසුරින් දේශනාව පවත්වා, අර්හත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනය නිමවා වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණයා සරණාගමනයෙහි පමණක් පිහිටියේය.

๔. การณปาลีสุตฺตวณฺณนา

4. කාරණපාලී සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๙๔. จตุตฺเถ การณปาลีติ ปาโลติ ตสฺส นามํ, ราชกุลานํ ปน กมฺมนฺเต กาเรตีติ การณปาลี นาม ชาโต. กมฺมนฺตํ กาเรตีติ ปาโตว อุฏฺฐาย ทฺวารฏฺฏาลกปากาเร อกเต กาเรติ, ชิณฺเณ ปฏิชคฺคาเปติ. ปิงฺคิยานึ พฺราหฺมณนฺติ เอวํนามกํ อนาคามิผเล ปติฏฺฐิตํ อริยสาวกํ พฺราหฺมณํ. โส กิร ปาโตว อุฏฺฐาย คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา นครํ อาคจฺฉติ, อิทํ พฺราหฺมณสฺส เทวสิกํ วตฺตนฺติ. ตํ โส เอวํ วตฺตํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. เอตทโวจาติ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺญวา ญาณุตฺตโร, กหํ นุ โข ปาโตว คนฺตฺวา อาคจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา อนุกฺกเมน สนฺติกํ อาคตํ สญฺชานิตฺวา ‘‘หนฺท กุโต นู’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

194. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාරණපාලී’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි. රාජ කුලයන්ගේ කටයුතු (ඉදිකිරීම් ආදිය) කරවන බැවින් ඔහු ‘කාරණපාලී’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ‘කම්මන්තං කාරේති’ යනු උදෑසනම අවදි වී දොරටු, කොත් සහ ප්‍රාකාරයන්හි නිම නොකළ කටයුතු කරවීමත්, දිරාපත් වූ දෑ ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීමත් ය. ‘පිංගියානිං බ්‍රාහ්මණං’ යනු එම නම ඇති, අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටි ආර්ය ශ්‍රාවක බ්‍රාහ්මණයාය. ඔහු උදෑසනම අවදි වී සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස්, වැඳ පුදා, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට නැවත නගරයට පැමිණෙයි. මෙය ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ දෛනික චර්යාවයි. කාරණපාලී බ්‍රාහ්මණයා එම වත් පිළිවෙත් නිමවා එන ඔහු දැක මෙසේ කීවේය: ‘මේ බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රඥාවන්තය, උසස් ඥානයක් ඇත්තෙකි. මොහු උදෑසනම කොහේ ගොස් එන්නේදැයි’ සිතා, ක්‍රමයෙන් තමා වෙත පැමිණි ඔහු හඳුනාගෙන ‘පින්වත, ඔබ කොහේ සිට එන්නේද’ යනාදී වචන පැවසීය.

ตตฺถ ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสาปิ ทิวา, มชฺฌนฺหิกกาเลติ อตฺโถ. ปณฺฑิโต มญฺเญติ ภวํ ปิงฺคิยานี สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ, อุทาหุ โนติ อยเมตฺถ อตฺโถ. โก จาหํ, โภติ, โภ, สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยชานเน อหํ โก นาม? โก จ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามีติ กุโต จาหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามิ, เกน นาม การเณน ชานิสฺสามีติ เอวํ สพฺพถาปิ อตฺตโน อชานนภาวํ ทีเปติ. โสปิ นูนสฺส ตาทิโสวาติ โย สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺย, โสปิ นูน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตาทิโส [Pg.69] พุทฺโธเยว ภเวยฺย. สิเนรุํ วา หิ ปถวึ วา อากาสํ วา ปเมตุกาเมน ตปฺปมาโณ ทณฺโฑ วา รชฺชุ วา ลทฺธุํ วฏฺฏติ, สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญํ ชานนฺเตนปิ ตสฺส ญาณสทิสเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. อาทรวเสน ปเนตฺถ อาเมฑิตํ กตํ. อุฬารายาติ อุตฺตมาย เสฏฺฐาย. โก จาหํ, โภติ, โภ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปสํสเน โก นาม. โก จ สมณํ โคตมํ ปสํสิสฺสามีติ เกน การเณน ปสํสิสฺสามิ.

එහි ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දහවල් කාලයෙහි හෙවත් මධ්‍යහ්න සමයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘පණ්ඩිතො මඤ්ඤේති’ යනු භවත් පිංගියානී, ඔබ ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකැයි සිතන්නේද, නැතහොත් එසේ නොවේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘කො චාහං භෝ’ යනු පින්වත, ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා මහිමය දැනගැනීමට මම කවරෙක්ද? ‘කො ච සමණස්ස ගෝතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමීති’ යනු මා වැන්නෙකු කෙසේ නම් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙහි තියුණු බව දැනගන්නද, කිනම් කරුණකින් එය දැනගන්නද යනුවෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම තමාගේ අවබෝධයෙහි සීමිත බව ප්‍රකාශ කරයි. ‘සෝපි නූනස්ස තාදිසෝවා’ යනු යමෙක් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා පාටවය දන්නේද, ඔහුද දස පාරමිතාවන් පුරා සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ උන්වහන්සේ වැනිම වූ බුදුවරයෙකු විය යුතුය. මහා මේරු පර්වතය හෝ මහ පොළොව හෝ අහස මැනීමට කැමති අයෙකුට එයට සරිලන ප්‍රමාණයේ දණ්ඩක් හෝ ලණුවක් තිබිය යුතුය. එමෙන්ම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව දැනගන්නා තැනැත්තාටද උන්වහන්සේගේ ඥානයට සමාන වූ සර්වඥතා ඥානයක්ම තිබිය යුතු බව මෙයින් දක්වයි. ගෞරවය දැක්වීම පිණිස මෙහි වචන නැවත නැවත යොදා ඇත. ‘උළාරායා’ යනු උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. ‘කො චාහං භෝ’ යනු පින්වත, මම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමට තරම් කවරෙක් වෙම්ද? ‘කො ච සමණං ගෝතමං පසංසිස්සාමීති’ යනු කිනම් කරුණක් නිසා මම උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කරන්නද?

ปสตฺถปฺปสตฺโถติ สพฺพคุณานํ อุปริ จเรหิ สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ, น ตสฺส อญฺเญหิ ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา หิ จมฺปกปุปฺผํ วา นีลุปฺปลํ วา ปทุมํ วา โลหิตจนฺทนํ วา อตฺตโน วณฺณคนฺธสิริยาว ปาสาทิกญฺเจว สุคนฺธญฺจ, น ตสฺส อาคนฺตุเกหิ วณฺณคนฺเธหิ โถมนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา จ มณิรตนํ วา จนฺทมณฺฑลํ วา อตฺตโน อาโลเกเนว โอภาสติ, น ตสฺส อญฺเญน โอภาสนกิจฺจํ อตฺถิ, เอวํ สมโณ โคตโม สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ โถมิโต, สพฺพโลกสฺส เสฏฺฐตํ ปาปิโต. น ตสฺส อญฺเญน ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ.

‘පසත්ථප්පසත්ථො’ යනු සියලු ගුණයන්ගෙන් අගතැන්පත් බැවින් ලෝකයාගේ ප්‍රශංසාවට පත් වූ ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ම පසසන ලද බවයි. උන්වහන්සේට අන් අයගෙන් කෙරෙන ප්‍රශංසා කටයුත්තක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම්සේ සපු මලක් හෝ නිල් මානෙල් මලක් හෝ පියුමක් හෝ රත් සඳුන් තමාගේම වර්ණයෙන් හා සුවඳින් මනහර හා සුවඳවත් වන්නේද, එයට බාහිරින් ගෙනෙන වර්ණ හෝ සුවඳ අවශ්‍ය නොවේද, යම්සේ මැණික් රත්නයක් හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය තමාගේම ආලෝකයෙන් ම බබළන්නේද, එයට බාහිර ආලෝකයකින් පලක් නැත්තේද, එලෙසම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මුළු ලොව විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබන ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ම පසසන ලදහ, වර්ණනා කරන ලදහ. මුළු ලොවෙහි ම ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වූ උන්වහන්සේට අන් අයගේ ප්‍රශංසාවෙන් ලැබිය යුතු අමුතු දෙයක් නැත.

ปสตฺเถหิ วา ปสตฺโถติปิ ปสตฺถปฺปสตฺโถ. เก ปน ปสตฺถา นาม? ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลวาสิเกหิ ปสตฺโถ, พิมฺพิสาโร องฺคมคธวาสีหิ, เวสาลิกา ลิจฺฉวี วชฺชิตฏฺฐวาสีหิ ปสตฺถา, ปาเวยฺยกา มลฺลา โกสินารกา มลฺลา อญฺเญปิ เต เต ขตฺติยา เตหิ เตหิ ชานปเทหิ ปสตฺถา, จงฺกิอาทโย พฺราหฺมณา พฺราหฺมณคเณหิ, อนาถปิณฺฑิกาทโย อุปาสกา อุปาสกคเณหิ, วิสาขาอาทิกา อุปาสิกา อเนกสตาหิ อุปาสิกาหิ, สกุลุทายิอาทโย ปริพฺพาชกา อเนเกหิ ปริพฺพาชกสเตหิ, อุปฺปลวณฺณตฺเถริอาทิกา มหาสาวิกา อเนเกหิ ภิกฺขุนิสเตหิ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย มหาเถรา อเนกสเตหิ ภิกฺขูหิ, สกฺกาทโย เทวา อเนกสหสฺเสหิ เทเวหิ, มหาพฺรหฺมาทโย พฺรหฺมาโน อเนกสหสฺเสหิ พฺรหฺเมหิ ปสตฺถา. เต สพฺเพปิ ทสพลํ โถเมนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺตีติ ภควา ‘‘ปสตฺถปฺปสตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํสํ.

නැතහොත්, ප්‍රශංසාවට පත් වූවන් විසින් පසසන ලද බැවින් ‘පසත්ථප්පසත්ථ’ නම් වේ. ප්‍රශංසාවට පත් වූවෝ කවුරුන්ද? කාසි කොසොල් වැසියන් විසින් පසසන ලද කොසොල් රජු, අංග මගධ වැසියන් විසින් පසසන ලද බිම්බිසාර රජු, වජ්ජි රටවැසියන් විසින් පසසන ලද වෛශාලික ලිච්ඡවී රජවරු, පාවා හා කුසිනාරා නුවර මල්ල රජවරු, ඒ ඒ ජනපදවාසීන් විසින් පසසන ලද ඒ ඒ ක්ෂත්‍රියයෝ, බ්‍රාහ්මණ සමූහයා විසින් පසසන ලද චංකී ආදී බ්‍රාහ්මණයෝ, උපාසක සමූහයා විසින් පසසන ලද අනාථපිණ්ඩික ආදී උපාසකයෝ, බොහෝ උපාසිකාවන් විසින් පසසන ලද විශාඛා ආදී උපාසිකාවෝ, පරිබ්‍රාජකයන් විසින් පසසන ලද සකුලුදායී ආදී පරිබ්‍රාජකයෝ, භික්ෂුණී සමූහයා විසින් පසසන ලද උප්පලවණ්ණා තෙරණිය ආදී මහා ශ්‍රාවිකාවෝ, භික්ෂු සංඝයා විසින් පසසන ලද සාරිපුත්ත තෙරුන් ආදී මහා තෙරවරු, දේව සමූහයා විසින් පසසන ලද සක් දෙවිඳු ආදී දෙවියෝ සහ බ්‍රහ්ම සමූහයා විසින් පසසන ලද මහා බ්‍රහ්මයන් ආදීහුය. ඒ සියලු දෙනාම දසබලයන් වහන්සේට ගුණ ගයති, වර්ණනා කරති, ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පසත්ථප්පසත්ථ’ යැයි කියනු ලබති. ‘අත්ථවසං’ යනු ආනිසංසය හෙවත් ප්‍රයෝජනය යන්නයි.

อถสฺส [Pg.70] โส อตฺตโน ปสาทการณํ อาจิกฺขนฺโต เสยฺยถาปิ, โภ, ปุริโสติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺครสปริติตฺโตติ โภชนรเสสุ ปายาโส สฺเนหรเสสุ โคสปฺปิ, กสาวรเสสุ ขุทฺทกมธุ อเนฬกํ, มธุรรเสสุ สกฺกราติ เอวมาทโย อคฺครสา นาม. เตสุ เยน เกนจิ ปริติตฺโต อากณฺฐปฺปมาณํ ภุญฺชิตฺวา ฐิโต. อญฺเญสํ หีนานนฺติ อคฺครเสหิ อญฺเญสํ หีนรสานํ. สุตฺตโสติ สุตฺตโต, สุตฺตภาเวนาติ อตฺโถ. เสสุปิ เอเสว นโย. ตโต ตโตติ สุตฺตาทีสุ ตโต ตโต. อญฺเญสํ ปุถุสมณพฺราหฺมณาปฺปวาทานนฺติ เย อญฺเญสํ ปุถูนํ สมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธิสงฺขาตปฺปวาทา, เตสํ. น ปิเหตีติ น ปตฺเถติ, เต กถิยมาเน โสตุมฺปิ น อิจฺฉติ. ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรโตติ ชิฆจฺฉาย เจว ทุพฺพลภาเวน จ อนุคโต. มธุปิณฺฑิกนฺติ สาลิปิฏฺฐํ ภชฺชิตฺวา จตุมธุเรน โยเชตฺวา กตํ พทฺธสตฺตุปิณฺฑิกํ, มธุรปูวเมว วา. อธิคจฺเฉยฺยาติ ลเภยฺย. อเสจนกนฺติ มธุรภาวกรณตฺถาย อญฺเญน รเสน อนาสิตฺตกํ โอชวนฺตํ ปณีตรสํ.

ඉන්පසු එම පිංගියානී බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ ප්‍රසාදයට හේතුව ප්‍රකාශ කරමින් 'භවත් පුරුෂය, යම් සේ...' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අග්ගරසපරිතත්තො' යනු භෝජන රසයන් අතර කිරි පිඬු ද, තෙල් රසයන් අතර එළඟිතෙල් ද, කහට රසයන් අතර කුඩා මී මැස්සන්ගේ නිර්දෝෂී මී පැණි ද, මිහිරි රසයන් අතර සක්කරා (සීනි) ද යන මේවා අග්‍ර රසයන් නම් වේ. ඒවායින් යම් කිසිවකින් තෘප්තිමත් වී, උගුර තෙක් පිරෙන්නට අනුභව කොට සිටි මිනිසෙකුට, වෙනත් පහත් රසයන් කෙරෙහි ආසාවක් ඇති නොවේ. 'සුත්තසො' යනු සූත්‍ර වශයෙන් හෝ සූත්‍රයක් ලෙස යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තතො තතො' යනු ඒ ඒ සූත්‍ර ආදියෙනි. 'අඤ්ඤෙසං පුථුසමණබ්‍රාහ්මණප්පවාදානං' යනු ලබ්ධි වශයෙන් හඳුන්වන අනෙකුත් බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වාදයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'න පිහෙති' යනු ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ඒවා පවසන විට ඇසීමට පවා රුචි නොකරයි. 'ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතො' යනු කුසගින්නෙන් හා දුබල බවින් පෙළෙන්නා වූ යන්නයි. 'මධුපිණ්ඩිකං' යනු හැල් සහල් පිටි බැද, සතර මධුරයෙන් මිශ්‍ර කොට සාදන ලද මී පිඬකි, නැතහොත් ඉතා මිහිරි කැවුමකි. 'අධිගච්ඡෙය්‍ය' යනු ලබන්නේය යන්නයි. 'අසෙචනකං' යනු මිහිරි බව ඇති කිරීම සඳහා වෙනත් රසයක් මුසු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන, ස්වභාවයෙන්ම ඕජාවත් වූ ප්‍රණීත රසයයි.

หริจนฺทนสฺสาติ สุวณฺณวณฺณจนฺทนสฺส. โลหิตจนฺทนสฺสาติ รตฺตวณฺณจนฺทนสฺส. สุรภิคนฺธนฺติ สุคนฺธํ. ทรถาทโย วฏฺฏทรถา, วฏฺฏกิลมถา, วฏฺฏปริฬาหา เอว. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ โอโฆติ วุจฺจติ. เอวเมวํ ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ. เอวรูปํ ปีติมยวจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

‘හරිචන්දනස්ස’ යනු රන්වන් පැහැති සඳුන් ගසෙහි යන්නයි. ‘ලොහිතචන්දනස්ස’ යනු රතු පැහැති සඳුන් ගසෙහි යන්නයි. ‘සුරභිගන්ධං’ යනු සුවඳවත් වූ යන්නයි. ‘දරථාදයො’ යනු වට්ට දුකෙහි උපදින දැවිලි, පීඩා හා වෙහෙසවල් ම ය. ‘උදානං උදානෙසි’ යනු උදාන වාක්‍යයක් ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි. යම් සේ යම් තෙලක් බඳුනකට දරාගත නොහැකි වූ විට එය පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘අවසෙක’ යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ ජලය වැවකට දරාගත නොහැකි වූ විට එය පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘ඔඝ’ (ගංවතුර) යයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම යම් ප්‍රීති වාක්‍යයක් හදවතට දරාගත නොහැකි වී, ඇතුළත රඳවා ගත නොහැකිව පිටතට නික්මෙයි ද, එය ‘උදානය’ යයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු වූ ප්‍රීතිමය වචනයක් ප්‍රකාශ කළේය යනු අර්ථයයි.

๕. ปิงฺคิยานีสุตฺตวณฺณนา

5. පිංගියානී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๕. ปญฺจเม นีลาติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกํ. นีลวณฺณาติอาทิ ตสฺเสว วิภาคทสฺสนํ. ตตฺถ น เตสํ ปกติวณฺโณ นีโล, นีลวิเลปนวิลิตฺตตฺตา ปเนตํ วุตฺตํ. นีลวตฺถาติ ปฏทุกูลโกเสยฺยาทีนิปิ เตสํ นีลาเนว โหนฺติ. นีลาลงฺการาติ นีลมณีหิ นีลปุปฺเผหิ อลงฺกตา, เตสํ หตฺถาลงฺการ-อสฺสาลงฺการ-รถาลงฺการ-สาณิวิตานกญฺจุกาปิ สพฺเพ นีลาเยว โหนฺติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

195. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘නීලා’ යන්නෙන් සියලු නිල් වර්ණ ඇතුළත් වේ. ‘නීලවණ්ණා’ යනාදිය එම වර්ණයේම විවිධ ප්‍රභේද දැක්වීමකි. එහි එම ලිච්ඡවීන්ගේ ස්වභාවික පැහැය නිල් පාට නොවේ, නමුත් නිල් පැහැති සඳුන් ආදිය ආලේප කර ඇති බැවින් මෙසේ කියන ලදී. ‘නීලවත්ථා’ යනු ඔවුන්ගේ වස්ත්‍ර හා සළුපිළි ද නිල් පාටම විය. ‘නීලාලංකාරා’ යනු නිල් මැණික් හා නිල් මල්වලින් සැරසුණු බවයි. ඔවුන්ගේ ඇත් සැරසිලි, අස් සැරසිලි, රථ සැරසිලි, වියන් සහ ඇඳුම් ද යන සියල්ල නිල් පැහැති ම විය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

ปทุมํ [Pg.71] ยถาติ ยถา สตปตฺตํ รตฺตปทุมํ. โกกนทนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ปาโตติ ปเคว สุริยุคฺคมนกาเล. สิยาติ ภเวยฺย. อวีตคนฺธนฺติ อวิคตคนฺธํ. องฺคีรสนฺติ ภควโต องฺคมงฺเคหิ รสฺมิโย นิจฺฉรนฺติ, ตสฺมา องฺคีรโสติ วุจฺจติ. ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเขติ ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ อาโลกกรณวเสน อนฺตลิกฺเข ตปนฺตํ อาทิจฺจํ วิย วิโรจมานํ. องฺคีรสํ ปสฺสาติ อตฺตานเมว วา มหาชนํ วา สนฺธาย เอวํ วทติ.

‘පදුමං යථා’ යනු සියයක් පෙති ඇති රතු පියුමක් යම් සේද, එලෙසම යන්නයි. ‘කොකනදං’ යනු රතු පියුමටම කියන තවත් නමකි. ‘පාතො’ යනු හිමිදිරියේ සූර්යෝදාය කාලයෙහි ය. ‘සියා’ යනු වන්නේය යන්නයි. ‘අවීතගන්ධං’ යනු සුවඳ පහ නොවූ යන්නයි. ‘අංගීරසං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ අවයවයන්ගෙන් රැස් විහිදෙන බැවින් උන්වහන්සේට ‘අංගීරස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙ’ යනු දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරන ලද මහා ද්වීප සතරට ආලෝකය ලබා දෙමින් අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් බබළන යන්නයි. ‘අංගීරසං පස්ස’ යනු තමන් වහන්සේ ගැනම හෝ එසේ නැතහොත් මහා ජනයා අරභයා ‘අංගීරසයන් වහන්සේ දෙස බලන්න’ යයි පවසයි.

๖. มหาสุปินสุตฺตวณฺณนา

6. මහාසුපින සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๖. ฉฏฺเฐ มหาสุปินาติ มหนฺเตหิ ปุริเสหิ ปสฺสิตพฺพโต มหนฺตานญฺจ อตฺถานํ นิมิตฺตภาวโต มหาสุปินา. ปาตุรเหสุนฺติ ปากฏา อเหสุํ. ตตฺถ สุปินํ ปสฺสนฺโต จตูหิ การเณหิ ปสฺสติ ธาตุกฺโขภโต วา อนุภูตปุพฺพโต วา เทวโตปสํหารโต วา ปุพฺพนิมิตฺตโต วาติ.

196. සයවන සූත්‍රයෙහි ‘මහාසුපිනා’ යනු උත්තම පුරුෂයන් විසින් දකිනු ලබන බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයන්හි පෙරනිමිති වන බැවින් ද මහා සිහිනයෝ නම් වෙති. ‘පාතුරහේසුං’ යනු ප්‍රකට වූහ යන්නයි. එහි සිහිනයක් දකින්නා වූ පුද්ගලයා කරුණු සතරක් නිසා සිහින දකියි: එනම් ධාතු කෝප වීමෙන්, පෙර අනුභව කළ දේ නිසා, දේවතාවන් විසින් පෙන්වන දේ නිසා හෝ පෙරනිමිති නිසා ය.

ตตฺถ ปิตฺตาทีนํ โขภกรณปจฺจยปฺปโยเคน ขุภิตธาตุโก ธาตุกฺโขภโต สุปินํ ปสฺสติ. ปสฺสนฺโต จ นานาวิธํ สุปินํ ปสฺสติ ปพฺพตา ปตนฺโต วิย, อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย, วาฬมิคหตฺถิโจราทีหิ อนุพทฺโธ วิย จ. อนุภูตปุพฺพโต ปสฺสนฺโต ปุพฺเพ อนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ปสฺสติ. เทวโตปสํหารโต ปสฺสนฺตสฺส เทวตา อตฺถกามตาย วา อนตฺถกามตาย วา อตฺถาย วา อนตฺถาย วา นานาวิธานิ อารมฺมณานิ อุปสํหรนฺติ. โส ตาสํ เทวตานํ อานุภาเวน ตานิ อารมฺมณานิ ปสฺสติ. ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสนฺโต ปุญฺญาปุญฺญวเสน อุปฺปชฺชิตุกามสฺส อตฺถสฺส วา อนตฺถสฺส วา ปุพฺพนิมิตฺตภูตํ สุปินํ ปสฺสติ โพธิสตฺตมาตา วิย ปุตฺตปฏิลาภนิมิตฺตํ, โกสลราชา วิย โสฬส สุปิเน, อยเมว ภควา โพธิสตฺตภูโต อิเม ปญฺจ มหาสุปิเน วิย จาติ.

එහි පිත ආදිය කෝප කරවන ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් ධාතු කැළඹුණු තැනැත්තා ධාතු කෝප වීමෙන් සිහින දකියි. එසේ දකින්නා වූ තැනැත්තා කන්දකින් වැටෙන්නාක් මෙන් ද, අහසින් යන්නාක් මෙන් ද, වනසතුන්, අලි ඇතුන් හෝ සොර සතුරන් තමා පසුපස පන්නන්නාක් මෙන් ද විවිධ සිහින දකියි. පෙර අනුභව කළ දේ නිසා සිහින දකින්නා පෙර අත්විඳි අරමුණු ම දකියි. දේවතාවන් විසින් පෙන්වන සිහින දකින්නාට, දේවතාවෝ යහපත කැමතිව හෝ අයහපත කැමතිව විවිධ අරමුණු පෙන්වති. ඔහු ඒ දේවතාවන්ගේ ආනුභාවයෙන් එම අරමුණු දකියි. පෙරනිමිති නිසා සිහින දකින්නා, තමාට සිදුවන්නට යන පින් පව් අනුව සැප හෝ දුක පිළිබඳ පෙරනිමිති දකියි. බෝසත් මවුන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ පෙරනිමිත්ත දකින්නාක් මෙන් ද, කොසොල් රජු සොළොස් මහා සිහින දකින්නාක් මෙන් ද, අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේම බෝධිසත්ව අවධියේදී මේ මහා සිහින පහ දකින්නාක් මෙන් ද මෙය තේරුම් ගත යුතුය.

ตตฺถ ยํ ธาตุกฺโขภโต อนุภูตปุพฺพโต จ สุปิเน ปสฺสติ, น ตํ สจฺจํ โหติ. ยํ เทวโตปสํหารโต ปสฺสติ, ตํ สจฺจํ วา โหติ อลิกํ วา. กุทฺธา หิ เทวตา อุปาเยน วินาเสตุกามา วิปรีตมฺปิ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. ยํ ปน ปุพฺพนิมิตฺตโต ปสฺสติ, ตํ เอกนฺตํ สจฺจเมว [Pg.72] โหติ. เอเตสํ จตุนฺนํ มูลการณานํ สํสคฺคเภทโตปิ สุปินเภโท โหติเยว.

එහි ධාතු කෝපයෙන් හා පෙර අනුභව කළ දේ නිසා දකින සිහින සැබෑ නොවේ. දේවතාවන් පෙන්වන සිහින සැබෑ වීමට හෝ නොවීමට ඉඩ ඇත. මන්දයත්, කිපුණු දේවතාවෝ කෙනෙකු විනාශ කිරීමට උපාය මාර්ගයක් ලෙස වැරදි දේ පවා මවා පෙන්වන බැවිනි. නමුත් පෙරනිමිති නිසා දකින සිහින ඒකාන්තයෙන්ම සැබෑ වේ. මෙම මූලික කරුණු සතරෙහි මිශ්‍ර වීමෙන් ද සිහිනවල විවිධත්වයක් ඇති වේ.

ตํ ปเนตํ จตุพฺพิธมฺปิ สุปินํ เสขปุถุชฺชนาว ปสฺสนฺติ อปฺปหีนวิปลฺลาสตฺตา, อเสขา น ปสฺสนฺติ ปหีนวิปลฺลาสตฺตา. กึ ปเนตํ ปสฺสนฺโต สุตฺโต ปสฺสติ ปฏิพุทฺโธ, อุทาหุ เนว สุตฺโต น ปฏิพุทฺโธติ? กิญฺเจตฺถ ยทิ ตาว สุตฺโต ปสฺสติ, อภิธมฺมวิโรโธ อาปชฺชติ. ภวงฺคจิตฺเตน หิ สุปติ, ตํ รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณํ ราคาทิสมฺปยุตฺตํ วา น โหติ. สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส จ อีทิสานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. อถ ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ, วินยวิโรโธ อาปชฺชติ. ยญฺหิ ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ, ตํ สพฺโพหาริกจิตฺเตน ปสฺสติ. สพฺโพหาริกจิตฺเตน จ กเต วีติกฺกเม อนาปตฺติ นาม นตฺถิ. สุปินํ ปสฺสนฺเตน ปน กเตปิ วีติกฺกเม เอกนฺตํ อนาปตฺติ เอว. อถ เนว สุตฺโต น ปฏิพุทฺโธ ปสฺสติ, น นาม ปสฺสติ. เอวญฺจ สติ สุปินสฺส อภาโว จ อาปชฺชติ? น อภาโว. กสฺมา? ยสฺมา กปิมิทฺธปเรโต ปสฺสติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กปิมิทฺธปเรโต โข, มหาราช, สุปินํ ปสฺสตี’’ติ.

තවද, මෙම සිව්වැදෑරුම් සිහින දකින්නේ විපල්ලාස ධර්මයන් (වැරදි වැටහීම්) ප්‍රහීණ නොකළ සේඛ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් පමණි; විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කළ අසේඛ (රහත්) උතුමෝ සිහින නොදකිති. සිහින දකින්නේ නිදා සිටියදී ද නැතහොත් පිබිදී සිටියදී ද? යම් හෙයකින් නිදා සිටියදී සිහින දකී නම්, එය අභිධර්ම විරෝධී වේ. මන්දයත් භවාංග සිතින් නිදා ගන්නා විට, රූප නිමිති ආදී අරමුණු හෝ රාගාදී කෙලෙස් සහිත සිත් ඇති නොවන බැවිනි. නමුත් සිහින දකින්නාට මෙබඳු සිත් ඇති වේ. ඉදින් පිබිදී සිටියදී සිහින දකී නම්, එය විනය විරෝධී වේ. පිබිදී සිටින විට දකින දේ සාමාන්‍ය සිතින් දකින බැවින්, එවැනි අවස්ථාවක සිදුවන වැරදිවලට ඇවතක් නැතැයි කීම උචිත නොවේ. නමුත් සිහිනෙන් යම් වරදක් කළ ද ඒකාන්තයෙන්ම ඇවතක් සිදු නොවේ. ඉදින් නිදාගෙනත් නොව, පිබිදීත් නොව සිහින දකී නම්, එවැනි තත්වයක් නැත. එසේ නම් සිහින කියා දෙයක් නැති වේ ද? නැත, සිහින ඇත. ඒ මන්ද? 'කපිමිද්ධ' (වඳුරු නින්ද හෙවත් අඩ නින්ද) තත්වයෙන් පෙළෙන තැනැත්තා සිහින දකින බැවිනි. එය නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් 'මහරජ, වඳුරු නින්දෙන් සිටින්නා සිහින දකියි' යනුවෙන් දේශනා කරන ලදී.

กปิมิทฺธปเรโตติ มกฺกฏนิทฺทาย ยุตฺโต. ยถา หิ มกฺกฏสฺส นิทฺทา ลหุปริวตฺตา โหติ, เอวํ ยา นิทฺทา ปุนปฺปุนํ กุสลาทิจิตฺตโวกิณฺณตฺตา ลหุปริวตฺตา, ยสฺสา ปวตฺติยํ ปุนปฺปุนํ ภวงฺคโต อุตฺตรณํ โหติ, ตาย ยุตฺโต สุปินํ ปสฺสติ. เตนายํ สุปิโน กุสโลปิ โหติ อกุสโลปิ อพฺยากโตปิ. ตตฺถ สุปินนฺเต เจติยวนฺทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนาทีนิ กโรนฺตสฺส กุสโล, ปาณาติปาตาทีนิ กโรนฺตสฺส อกุสโล, ทฺวีหิ อนฺเตหิ มุตฺโต อาวชฺชนตทารมฺมณกฺขเณ อพฺยากโตติ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ทุพฺพลวตฺถุกตฺตา เจตนาย ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ อสมตฺโถ. ปวตฺเต ปน อญฺเญหิ กุสลากุสเลหิ อุปตฺถมฺภิโต วิปากํ เทติ. กิญฺจาปิ วิปากํ เทติ, อถ โข อวิสเย อุปฺปนฺนตฺตา อพฺโพหาริกาว สุปินนฺตเจตนา. โส ปเนส สุปิโน กาลวเสนปิ ทิวา ตาว ทิฏฺโฐ น สเมติ, ตถา ปฐมยาเม มชฺฌิมยาเม ปจฺฉิมยาเม จ. พลวปจฺจูเส ปน อสิตปีตขายิเต สมฺมา ปริณามํ คเต กายสฺมึ โอชาย ปติฏฺฐิตาย อรุเณ อุคฺคจฺฉมาเนว ทิฏฺโฐ [Pg.73] สุปิโน สเมติ. อิฏฺฐนิมิตฺตํ สุปินํ ปสฺสนฺโต อิฏฺฐํ ปฏิลภติ, อนิฏฺฐนิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต อนิฏฺฐํ.

‘කපිමිද්ධපරේතෝ’ යනු වඳුරෙකුගේ නිද්‍රාව වැනි නින්දකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා යන්නයි. වඳුරෙකුගේ නින්ද යම් සේ ඉතා සැහැල්ලු ද, එසේම යම් නින්දක් නැවත නැවතත් කුසලාදී සිත් සමඟ මිශ්‍ර වූ බැවින් සැහැල්ලු වේ ද, යම් නින්දක පැවැත්මේදී නැවත නැවතත් භවාංගයෙන් නැගිටීම සිදු වේ ද, එවැනි නින්දකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා සිහින දකියි. එබැවින් මෙම සිහිනය කුසල් ද, අකුසල් ද, අව්‍යාකෘත ද විය හැකිය. එහිදී සිහිනෙන් චෛත්‍ය වැඳීම, බණ ඇසීම, බණ දේශනා කිරීම ආදිය කරන්නාට කුසල් වේ; ප්‍රාණාඝාත ආදිය කරන්නාට අකුසල් වේ; ඒ අන්ත දෙකෙන් මිදුණු ආවජ්ජන හා තදාලම්බන අවස්ථාවන්හිදී එය අව්‍යාකෘත බව දත යුතුය. එම සිහින චේතනාව දුර්වල වස්තුවක් නිමිති කරගන්නා බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට අසමර්ථ වෙයි. එහෙත් ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී වෙනත් කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයන්ගේ උපකාරය ඇතිව විපාක ලබා දෙයි. විපාක ලබා දුන්නද, අරමුණු කළ නොහැකි අවස්ථාවක උපන් බැවින් සිහින චේතනාව ව්‍යවහාරික වශයෙන් කර්මයක් ලෙස නොගැනේ. එම සිහිනය කාලය අනුව සලකන විට දහවල් කාලයේ දකින සිහින සැබෑ නොවේ; එසේම ප්‍රථම යාමයේ, මධ්‍යම යාමයේ සහ පශ්චිම යාමයේ දකින සිහින ද සැබෑ නොවේ. එහෙත් අලුයම් කාලයේ, අනුභව කළ ආහාර පාන මැනවින් දිරවා ශරීරයට ඕජාව ලැබී ඇති විට, අරුණෝදය උදා වන අවස්ථාවේ දකින සිහිනය සැබෑ වෙයි. එහිදී ඉෂ්ට නිමිත්තක් දුටුවහොත් ඉෂ්ට විපාක ද, අනිෂ්ට නිමිත්තක් දුටුවහොත් අනිෂ්ට විපාක ද ලබයි.

อิเม ปน ปญฺจ มหาสุปิเน เนว โลกิยมหาชโน ปสฺสติ, น มหาราชาโน, น จกฺกวตฺติราชาโน, น อคฺคสาวกา, น ปจฺเจกพุทฺธา, น สมฺมาสมฺพุทฺธา, เอโก สพฺพญฺญุโพธิสตฺโตเยว ปสฺสติ. อมฺหากํ ปน โพธิสตฺโต กทา อิเม สุปิเน ปสฺสีติ? ‘‘สฺเว พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ จาตุทฺทสิยํ ปกฺขสฺส รตฺติวิภายนกาเล ปสฺสิ. เตรสิยนฺติปิ วทนฺติเยว. โส อิเม สุปิเน ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุญฺชิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ มยา กปิลวตฺถุนคเร อิเม สุปินา ทิฏฺฐา อสฺสุ, ปิตุ มหาราชสฺส กเถยฺยํ. สเจ ปน เม มาตา ชีเวยฺย, ตสฺสา กเถยฺยํ. อิมสฺมึ โข ปน ฐาเน อิเมสํ ปฏิคฺคาหโก นาม นตฺถิ, อหเมว ปฏิคณฺหิสฺสามี’’ติ. ตโต ‘‘อิทํ อิมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ อิทํ อิมสฺสา’’ติ สยเมว สุปิเน ปฏิคฺคณฺหิตฺวา อุรุเวลคาเม สุชาตาย ทินฺนํ ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห โพธึ ปตฺวา อนุกฺกเมน เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน มกุลพุทฺธกาเล ทิฏฺเฐ ปญฺจ มหาสุปิเน วิตฺถาเรตุํ ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ เทสนํ อารภิ.

මෙම මහා සිහින පහ ලෞකික මහජනයා හෝ මහා රජවරු හෝ සක්විති රජවරු හෝ අග්‍රශ්‍රාවකයන් හෝ පසේබුදුවරු හෝ සම්මා සම්බුදුවරු හෝ නොදකිති. එකම සර්වඥ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නමක් පමණක් දකින සේක. අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කවදා මේ සිහින දුටු සේක් ද? “හෙට මම බුදු වන්නෙමි” යි පවසන අවස්ථාවේ, පසළොස්වක පක්ෂයේ තුදුස්වක දින රාත්‍රිය පහන් වන කාලයේදී දුටු සේක. ඇතැම්හු එය තෙළෙස්වක දින යැයි ද පවසති. උන්වහන්සේ මේ සිහින දැක, අවදි වී පර්යංකයක් බැඳ වැඩ හිඳ මෙසේ කල්පනා කළ සේක: “ඉදින් මා මේ සිහින කපිලවස්තු පුරයේදී දුටුවේ නම්, මගේ පිය මහ රජුට පවසන්නෙමි. ඉදින් මගේ මෑණියන් ජීවත්ව සිටියේ නම්, ඇයට පවසන්නෙමි. එහෙත් මේ ස්ථානයේ මේවා තේරුම් ගෙන පිළිගන්නා කිසිවෙකු නැත, එබැවින් මමම මෙය තේරුම් ගන්නෙමි” යි සිතූ සේක. ඉන්පසු “මෙය මෙයට පූර්ව නිමිත්තකි, මෙය මෙයට පූර්ව නිමිත්තකි” යි තමන් වහන්සේම සිහින තේරුම් ගෙන, උරුවෙල ගමෙහි සුජාතාව විසින් පූජා කළ කිරිපිඬු දානය වළඳා, බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ බුද්ධත්වයට පත්ව, අනුපිළිවෙලින් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසමින් තම බුද්ධත්වයට පෙර දුටු පංච මහා සිහින විස්තර කිරීම පිණිස භික්ෂූන් අමතා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

ตตฺถ มหาปถวีติ จกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิตา มหาปถวี. มหาสยนํ อโหสีติ สิริสยนํ อโหสิ. โอหิโตติ ฐปิโต. โส ปน น อุทกสฺมึเยว ฐปิโต อโหสิ, อถ โข ปาจีนสมุทฺทสฺส อุปรูปริภาเคน คนฺตฺวา ปาจีนจกฺกวาฬมตฺถเก ฐปิโต อโหสีติ เวทิตพฺโพ. ปจฺฉิเม สมุทฺเท ทกฺขิเณ สมุทฺเทติ เอเตสุปิ เอเสว นโย. ติริยา นาม ติณชาตีติ ทพฺพติณํ วุจฺจติ. นาภิยา อุคฺคนฺตฺวา นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสีติ นงฺคลมตฺเตน รตฺตทณฺเฑน นาภิโต อุคฺคนฺตฺวา ปสฺสนฺตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว วิทตฺถิมตฺตํ รตนมตฺตํ พฺยามมตฺตํ ยฏฺฐิมตฺตํ คาวุตมตฺตํ อฑฺฒโยชนมตฺตํ โยชนมตฺตนฺติ เอวํ อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา อเนกโยชนสหสฺสํ นภํ อาหจฺจ ฐิตา อโหสิ. ปาเทหิ อุสฺสกฺกิตฺวาติ อคฺคนขโต ปฏฺฐาย ปาเทหิ อภิรุหิตฺวา. นานาวณฺณาติ เอโก นีลวณฺโณ, เอโก ปีตวณฺโณ, เอโก โลหิตวณฺโณ, เอโก ปณฺฑุปลาสวณฺโณติ เอวํ นานาวณฺณา. เสตาติ ปณฺฑรา ปริสุทฺธา. มหโต มีฬฺหปพฺพตสฺสาติ ติโยชนุพฺเพธสฺส คูถปพฺพตสฺส. อุปรูปริ จงฺกมตีติ มตฺถกมตฺถเก จงฺกมติ[Pg.74]. ทีฆายุกพุทฺธา ปน ติโยชนิเก มีฬฺหปพฺพเต อนุปวิสิตฺวา นิสินฺนา วิย โหนฺติ.

එහි ‘මහාපඨවී’ යනු මුළු සක්වළ ගැබ පුරවා පවතින මහා පොළොවයි. ‘මහාසයනං අහෝසි’ යනු එය ශ්‍රී යහනක් විය යන්නයි. ‘ඕහිතෝ’ යනු තබන ලද්දේ යන්නයි. උන්වහන්සේගේ එම වම් අත ජලය මතම තබන ලද්දක් නොව, පෙරදිග සමුද්‍රයට ඉහළින් ගොස් පෙරදිග සක්වළ ගල මතුපිට තබන ලද්දක් බව දත යුතුය. බටහිර සමුද්‍රය හා දකුණු සමුද්‍රය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘තිරියා’ නමැති තණ වර්ගය යනු දබ්බ තණ විශේෂයකි. ‘නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහෝසි’ යනු නගුල් ඊසක් වැනි රතු පැහැති දණ්ඩක් නාභියෙන් පැන නැඟී බලබලා සිටියදීම වියතක්, රියනක්, බඹයක්, යෂ්ටියක්, ගාවුතයක්, අඩ යොදුනක්, යොදුනක් ආදී වශයෙන් ක්‍රමයෙන් ඉහළට නැගී යොදුන් දහස් ගණනක් අහස ස්පර්ශ වන සේ පිහිටීමයි. ‘පාදේහි උස්සක්කිත්වා’ යනු නිය අග සිට පටන් ගෙන පාද දිගේ ඉහළට නැගීමයි. ‘නානාවණ්ණා’ යනු එකෙක් නිල් පාටය, එකෙක් කහ පාටය, එකෙක් රතු පාටය, එකෙක් වියළි පත්‍ර පැහැතිය යනාදී වශයෙන් විවිධ වර්ණ ඇති බවයි. ‘සෙතා’ යනු ඉතා පිරිසිදු සුදු පැහැති බවයි. ‘මහතෝ මීළ්හපබ්බතස්ස’ යනු යොදුන් තුනක් උසැති අසූචි පර්වතයයි. ‘උපරූපරි චංකමති’ යනු එම පර්වත මුදුනෙහි සක්මන් කිරීමයි. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරු යොදුන් තුනක් උසැති අසූචි පර්වතයට ඇතුළු වී වැඩ සිටින්නාක් වැනි වෙති.

เอวํ เอตฺตเกน ฐาเนน ปุพฺพนิมิตฺตานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สห ปุพฺพนิมิตฺเตหิ ปฏิลาภํ ทสฺเสตุํ ยมฺปิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพคุณทายกตฺตา พุทฺธานํ อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา สมฺมาสมฺโพธิ นาม. ตสฺมา ยํ โส จกฺกวาฬมหาปถวึ สิริสยนภูตํ อทฺทส, ตํ พุทฺธภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ หิมวนฺตปพฺพตราชานํ พิมฺโพหนํ อทฺทส, ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณพิมฺโพหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ จตฺตาโร หตฺถปาเท จกฺกวาฬมตฺถเก ฐิเต อทฺทส, ตํ ธมฺมจกฺกสฺส อปฺปฏิวตฺติยภาเว ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ อตฺตานํ อุตฺตานกํ นิปนฺนํ อทฺทส, ตํ ตีสุ ภเวสุ อวกุชฺชานํ สตฺตานํ อุตฺตานมุขภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ปสฺสนฺโต วิย อโหสิ, ตํ ทิพฺพจกฺขุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ ยาว ภวคฺคา เอกาโลกํ อโหสิ, ตํ อนาวรณญาณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เสสํ ปาฬิวเสเนว เวทิตพฺพนฺติ.

මෙසේ මෙපමණකින් පූර්ව නිමිති දක්වා, දැන් ඒ පූර්ව නිමිති සමඟ ලැබෙන ප්‍රතිඵල දැක්වීමට “යම්පි භික්ඛවේ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි සියලු ගුණ ලබා දෙන බැවින් බුදුවරුන්ගේ අර්හත් මාර්ගය ‘අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය’ නම් වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ සක්වළ මහා පොළොව ශ්‍රී යහනක් ලෙස දුටු දෙය බුද්ධත්වයේ පූර්ව නිමිත්තයි. හිමවත් පර්වත රාජයා කොට්ටයක් ලෙස දුටු දෙය සර්වඥතා ඥානය නමැති උපලබ්ධියේ පූර්ව නිමිත්තයි. සතර මහා සමුද්‍රයන්හි අත් පා තබා සිටිනු දුටු දෙය ධර්ම චක්‍රය කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බවේ පූර්ව නිමිත්තයි. තමන් වහන්සේ උඩුකුරුව නිදා සිටිනු දුටු දෙය, ලෝක තුනෙහිම මෝහයෙන් මුනින් අතට වැටී සිටින සත්වයන් ප්‍රඥාවෙන් උඩුකුරු මුහුණැත්තන් (සත්‍යය දකින්නන්) බවට පත් කිරීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ඇස් ඇර බලන්නාක් මෙන් වූ දෙය දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. භවාග්‍රය දක්වා ඒකාකාර ආලෝකයක් වූ දෙය අනාවරණ ඥානයේ පූර්ව නිමිත්තයි. ඉතිරි කොටස පාළි පාඨයට අනුකූලවම දත යුතුය.

๗. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

7. වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๙๗. สตฺตเม เนมิตฺตาติ นิมิตฺตปาฐกา. เตโชธาตุ ปกุปฺปตีติ มหาอคฺคิกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ. ปาณินา อุทกํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวาติ อุปฺปนฺนํ อุตุสมุฏฺฐานํ อุทกํ ติโยชนสเตน หตฺเถน ปฏิคฺคเหตฺวา. ปมตฺตา โหนฺตีติ อตฺตโน กีฬาย ปมตฺตา โหนฺติ วิปฺปวุฏฺฐสติโน. เตสญฺหิ สกาย รติยา ‘‘รมามา’’ติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน อกาเลปิ เทโว วสฺสติ, ตทภาเว น วสฺสติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘น กาลวสฺส’’นฺติ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

197. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘නේමිත්තා’ යනු නිමිති පවසන්නන්ය. ‘තේජෝධාතු පකුප්පති’ යනු මහා ගිනි කඳක් හට ගැනීමයි. ‘පාණිනා උදකං සම්පටිච්ඡිත්වා’ යනු හටගත් ඍතු සමුට්ඨාන වැසි ජලය යොදුන් තුන්සියයක් පමණ විශාල අතකින් පිළිගැනීමයි. ‘පමත්තා හොන්ති’ යනු තමන්ගේ ක්‍රීඩාවන්හි ප්‍රමාද වූ සිහිමුළා වූ දෙවිවරුන්ය. එම වලාහක දෙවිවරුන්ට තමන්ගේ සැපයෙහි “මැනවින් ක්‍රීඩා කරන්නෙමු” යි සිතුණු විට අකාලයේ වුව ද වැසි වසියි; එවැනි සිතක් නැති විට වැසි නොවසියි. ඒ අරමුණු කරගෙන “සුදුසු කල වැසි නොවසියි” යන්න වදාරන ලදී. අටවන සහ නවවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

๑๐. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

10. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๐๐. ทสเม นิสฺสารณียาติ นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา. ธาตุโยติ อตฺตสุญฺญสภาวา. กามํ มนสิกโรโตติ กามํ มนสิกโรนฺตสฺส, อสุภชฺฌานโต วุฏฺฐาย อคทํ คเหตฺวา วิสํ วีมํสนฺโต วิย วีมํสนตฺถํ กามาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ นปฺปวิสติ. นปฺปสีทตีติ ปสาทํ นาปชฺชติ. น สนฺติฏฺฐตีติ นปฺปติฏฺฐหติ. น วิมุจฺจตีติ น อธิมุจฺจติ. ยถา ปน กุกฺกุฏปตฺตํ วา นฺหารุททฺทุลํ วา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตํ ปฏิลียติ ปติกุฏติ ปติวฏฺฏติ น สํปสารียติ, เอวํ ปฏิลียติ [Pg.75] น สํปสารียติ. เนกฺขมฺมํ โข ปนาติ อิธ เนกฺขมฺมํ นาม อสุเภสุ ปฐมชฺฌานํ, ตทสฺส มนสิกโรโต จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ตสฺส ตํ จิตฺตนฺติ ตสฺส ตํ อสุภชฺฌานจิตฺตํ. สุคตนฺติ โคจเร คตตฺตา สุฏฺฐุ คตํ. สุภาวิตนฺติ อหานภาคิยตฺตา สุฏฺฐุ ภาวิตํ. สุวุฏฺฐิตนฺติ กามโต วุฏฺฐิตํ. สุวิมุตฺตนฺติ กาเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. กามปจฺจยา อาสวา นาม กามเหตุกา จตฺตาโร อาสวา. วิฆาตาติ ทุกฺขา. ปริฬาหาติ กามราคปริฬาหา. น โส ตํ เวทนํ เวทิยตีติ โส ตํ กามเวทนํ วิฆาตปริฬาหเวทนญฺจ น เวทิยติ. อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณนฺติ อิทํ อสุภชฺฌานํ กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา กามานํ นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ. โย ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตติยมคฺคํ ปตฺวา อนาคามิผเลน นิพฺพานํ ทิสฺวา ‘‘ปุน กามา นาม นตฺถี’’ติ ชานาติ. ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตนิสฺสรณเมว. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

200. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'නිස්සාරණීයා' යනු (ක්ලේශයන්ගෙන්) බැහැර වූ හෙවත් වෙන් වූ යන අර්ථයයි. 'ධාතුයෝ' යනු ආත්මයෙන් ශුන්‍ය වූ ස්වභාවයන් ය. 'කාමං මනසිකරෝතෝ' යනු කාමය මෙනෙහි කරන්නා වූ, එනම් අසුභ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට, ඖෂධයක් ගෙන විෂ පරීක්ෂා කරන්නකු මෙන්, විමසා බැලීම පිණිස කාමය දෙසට සිත යොමු කරන භික්ෂුව පිළිබඳ අර්ථයයි. 'න පක්ඛන්දති' යනු (එහි) ඇතුළු නොවේ. 'නප්පසීදති' යනු පැහැදීමකට පත් නොවේ. 'න සන්තිට්ඨති' යනු නොපිහිටයි. 'නාධිමුච්චති' යනු තදින් බැඳීමකට හෙවත් අධිමෝක්ෂයට පත් නොවේ. යම් සේ ගින්නට දැමූ කුකුළු පියාපතක් හෝ නහර කැබැල්ලක් හැකිළේ ද, කුණ්ඩලනය වේ ද, ආපසු හැරේ ද, විහිදී නොයයි ද, එසේම සිත පසුබසී, විහිදී නොයයි. 'නෙක්ඛම්මං ඛෝ පන' යනු මෙහි 'නෙක්ඛම්ම' නම් අසුභ අරමුණු කොට ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. එය මෙනෙහි කරන ඔහුගේ සිත එහි බැසගනී. 'තස්ස තං චිත්තං' යනු ඔහුගේ එම අසුභ ධ්‍යාන සිතයි. 'සුගතං' යනු නිසි ගෝචර අරමුණෙහි හැසිරුණු බැවින් මැනවින් ගිය බවයි. 'සුභාවිතං' යනු නොපිරිහෙන ස්වභාවය නිසා මැනවින් වඩන ලද බවයි. 'සුවුට්ඨිතං' යනු කාමයන්ගෙන් මැනවින් නික්මුණු බවයි. 'සුවිමුත්තං' යනු කාමයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'කාමපච්චයා ආසවා' යනු කාමය හේතුවෙන් උපදින ආශ්‍රව සතරයි. 'විඝාතා' යනු දුක් පීඩායි. 'පරිළාහා' යනු කාමරාගය නිසා හටගන්නා දැවීම් ය. ඔහු ඒ කාම වේදනාව හෝ විඝාත-පරිළාහ වේදනාවන් නොවිඳියි. මෙය අසුභ ධ්‍යානය කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'කාමයන්ගෙන් නික්මීම' යැයි වදාරන ලදී. යම් භික්ෂුවක් එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විදර්ශනා කොට අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණ, අනාගාමී ඵලයෙන් නිවන දැක, 'නැවත කාමයෝ නම් නැතැ'යි දනී ද, ඔහුගේ සිත ඒකාන්තයෙන් ම නික්මුණකි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

อยํ ปน วิเสโส – ทุติยวาเร เมตฺตาฌานานิ พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณํ นาม. ตติยวาเร กรุณาฌานานิ วิหึสาย นิสฺสรณํ นาม. จตุตฺถวาเร อรูปชฺฌานานิ รูปานํ นิสฺสรณํ นาม. อจฺจนฺตนิสฺสรณญฺเจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพํ. ปญฺจมวาเร สกฺกายํ มนสิกโรโตติ สุทฺธสงฺขาเร ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺส ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตํ สกฺกายสฺส นิสฺสรณนฺติ อิทํ อรหตฺตมคฺเคน จ ผเลน จ นิพฺพานํ ทิสฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ‘‘ปุน สกฺกาโย นตฺถี’’ติ อุปฺปนฺนํ อรหตฺตผลสมาปตฺติจิตฺตํ สกฺกายสฺส นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ. อิทานิ เอวํ สกฺกายนิสฺสรณํ นิโรธํ ปตฺวา ฐิตสฺส ขีณาสวสฺส วณฺณํ กเถนฺโต ตสฺส กามนนฺทีปิ นานุเสตีติอาทิมาห. ตตฺถ นานุเสตีติ น นิพฺพตฺตติ. อนนุสยาติ อนิพฺพตฺติยา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි - දෙවන වාරයේ දී මෙත්තා ධ්‍යාන ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීම ලෙස ද, තෙවන වාරයේ දී කරුණා ධ්‍යාන විහිංසාවෙන් නික්මීම ලෙස ද, සතරවන වාරයේ දී අරූප ධ්‍යාන රූපයන්ගෙන් නික්මීම ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි ඒකාන්ත නික්මීම ලෙස අර්හත් ඵලය යෙදිය යුතුය. පස්වන වාරයේ දී 'සක්කායං මනසිකරෝතෝ' යනු ශුද්ධ වූ සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක අර්හත් භාවයට පත් වූ, ශුෂ්ක විදර්ශක (ධ්‍යාන රහිතව විදර්ශනා කළ) රහතන් වහන්සේ නමක් ඵල සමපත්තියෙන් නැගී සිට, විමසා බැලීම පිණිස පංච උපාදානස්කන්ධයන් දෙසට සිත යොමු කරන අවස්ථාවයි. 'ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණං' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් හා ඵලයෙන් නිවන දැක සිටින භික්ෂුවට 'නැවත සක්කායක් (පංචස්කන්ධයක්) නැතැ'යි උපදින අර්හත් ඵල සමපත්ති සිත සක්කාය නිස්සරණය යැයි වදාරන ලදී. දැන් මෙසේ සක්කාය නිරෝධය වූ නිවනට පැමිණ සිටින ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ගුණය පවසමින් 'තස්ස කාමනන්දීපි නානුසේති' (ඔහු තුළ කාම නන්දිය අනුශය වශයෙන් නොපිහිටයි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නානුසේති' යනු හට නොගනී යන්නයි. 'අනනුසයා' යනු හට නොගන්නා බැවිනි. මෙහි සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

พฺราหฺมณวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන බ්‍රාහ්මණ වර්ගයයි.

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

5. පස්වන පණ්ණාසකය.

(๒๑) ๑. กิมิลวคฺโค

(21) 1. කිමිල වර්ගය.

๑. กิมิลสุตฺตวณฺณนา

1. කිමිල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๑. ปญฺจมสฺส [Pg.76] ปฐเม กิมิลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. นิจุลวเนติ มุจลินฺทวเน. เอตทโวจาติ อยํ กิร เถโร ตสฺมึเยว นคเร เสฏฺฐิปุตฺโต สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปุพฺเพนิวาสญาณํ ปฏิลภิ. โส อตฺตนา นิวุตฺถํ ขนฺธสนฺตานํ อนุสฺสรนฺโต กสฺสปทสพลสฺส สาสโนสกฺกนกาเล ปพฺพชิตฺวา จตูสุ ปริสาสุ สาสเน อคารวํ กโรนฺตีสุ นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ปพฺพตํ อารุยฺห ตตฺถ สมณธมฺมํ กตฺวา อตฺตโน นิวุตฺถภาวํ อทฺทส. โส ‘‘สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ตํ การณํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เอตํ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

201. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'කිමිලායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'නිචුලවනය' යනු මුචලින්ද වනයයි. 'ඒතදවෝච' යනු මෙම කිමිල තෙරුන් වහන්සේ එම නගරයෙහිම සිටු පුත්‍රයෙකු වී බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී පූර්වේනිවාසනුස්සති ඥානය ලැබූහ. උන්වහන්සේ තමන් වාසය කළ ස්කන්ධ සන්තතිය සිහිපත් කරද්දී, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහෙන සමයෙහි පැවිදි වී, සතර පිරිස ශාසනය කෙරෙහි අගෞරව කරද්දී, ඉණිමඟක් බැඳ පර්වතයකට නැග එහි ශ්‍රමණ ධර්මය පුරා තමන්ගේ (අතීත) පැවැත්ම දුටු සේක. උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඒ කාරණය විමසන්නෙමි'යි සිතා 'ස්වාමීනි, එයට හේතුව කුමක්ද' යනාදී වචන පැවසූහ.

สตฺถริ อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสาติ สตฺถริ คารวญฺเจว เชฏฺฐกภาวญฺจ อนุปฏฺฐเปตฺวา วิหรนฺติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ เจติยงฺคณาทีสุ ฉตฺตํ ธาเรตฺวา อุปาหนา อารุยฺห วิจรนฺโต นานปฺปการญฺจ นิรตฺถกกถํ กเถนฺโต สตฺถริ อคารโว วิหรติ นาม. ธมฺมสฺสวนคฺเค ปน นิสีทิตฺวา นิทฺทายนฺโต เจว นานปฺปการญฺจ นิรตฺถกกถํ กเถนฺโต ธมฺเม อคารโว วิหรติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ พาหาวิกฺเขปกํ นานตฺตกถํ กเถนฺโต เถรนวมชฺฌิเมสุ จ จิตฺตีการํ อกโรนฺโต สงฺเฆ อคารโว วิหรติ นาม. สิกฺขํ อปริปูเรนฺโต สิกฺขาย อคารโว วิหรติ นาม. อญฺญมญฺญํ กลหภณฺฑนาทีนิ กโรนฺโต อญฺญมญฺญํ อคารโว วิหรติ นาม. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

'ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයෙන් වෙසෙති' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවය හෝ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය නොපිහිටුවා වාසය කිරීමයි. සෙසු පදවල ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී, චෛත්‍ය මළුව ආදියේ කුඩ දරාගෙන, පාවහන් පැළඳ ඇවිදීම සහ නොයෙක් ආකාරයේ නිසරු කතා පැවසීම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවෙහි හිඳගෙන නිදාගැනීම සහ නිසරු කතා පැවසීම ධර්මය කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. සංඝයා මැද දෑත් වීසි කරමින් නොයෙක් විකාර කතා පැවසීම ද, මහා තෙරුන්, නවක හා මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි ගෞරවයක් නොකිරීම ද සංඝයා කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ශික්ෂාපද සම්පූර්ණ නොකිරීම ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ඔවුනොවුන් කලහ-බහුවචන ආදිය කිරීම එකිනෙකා කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๓. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

3. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๓-๒๐๔. ตติเย อชฺชเวนาติ อุชุภาเวน อวงฺกคมเนน. ชเวนาติ ปทชเวน. มทฺทเวนาติ สรีรมุทุตาย. ขนฺติยาติ อธิวาสนกฺขนฺติยา. โสรจฺเจนาติ สุจิสีลตาย. ภิกฺขุวาเร อชฺชวนฺติ ญาณสฺส อุชุกคมนํ. ชโวติ สูรํ หุตฺวา ญาณสฺส คมนภาโว. มทฺทวนฺติ [Pg.77] สีลมทฺทวํ. ขนฺตีติ อธิวาสนกฺขนฺติเยว. โสรจฺจํ สุจิสีลตาเยว. จตุตฺเถ ปญฺจ พลานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ.

203-204. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'අජ්ජවේන' යනු ඍජු බවින් හෙවත් ඇද නැති ගමනින් යුක්ත වීමයි. 'ජවේන' යනු පාදයන්හි වේගයෙනි. 'මද්දවේන' යනු ශරීරයේ මෘදු බවිනි. 'ඛන්තියා' යනු අධිවාසනා ක්ෂාන්තියෙනි. 'සෝරච්චේන' යනු පිරිසිදු සීලයෙන් යුක්ත බවිනි. භික්ෂු වාරයෙහි 'අජ්ජවං' යනු ප්‍රඥාවෙහි ඍජු ගමනයි. 'ජවෝ' යනු වීරියවන්තව ප්‍රඥාව මෙහෙයවන ස්වභාවයයි. 'මද්දවං' යනු සීලයේ මෘදු බවයි. 'ඛන්තී' යනු අධිවාසනා ක්ෂාන්තියමයි. 'සෝරච්චං' යනු පිරිසිදු සීලවන්ත බවමයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර වූ බල පහක් ගැන වදාරන ලදී.

๕. เจโตขิลสุตฺตวณฺณนา

5. චේතෝඛිල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๕. ปญฺจเม เจโตขิลาติ จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา, กจวรภาวา, ขาณุกภาวา. สตฺถริ กงฺขตีติ สตฺถุ สรีเร วา คุเณ วา กงฺขติ. สรีเร กงฺขมาโน ‘‘ทฺวตฺตึสวรปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ นาม สรีรํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ, คุเณ กงฺขมาโน ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชานนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. วิจิกิจฺฉตีติ วิจินนฺโต กิจฺฉติ, ทุกฺขํ อาปชฺชติ, วินิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ. นาธิมุจฺจตีติ เอวเมตนฺติ อธิโมกฺขํ น ปฏิลภติ. น สมฺปสีทตีติ คุเณสุ โอตริตฺวา นิพฺพิจิกิจฺฉภาเวน ปสีทิตุํ อนาวิโล ภวิตุํ น สกฺโกติ. อาตปฺปายาติ กิเลสสนฺตาปกวีริยกรณตฺถาย. อนุโยคายาติ ปุนปฺปุนํ โยคาย. สาตจฺจายาติ สตตกิริยาย. ปธานายาติ ปทหนตฺถาย. อยํ ปฐโม เจโตขิโลติ อยํ สตฺถริ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโต ปฐโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว เอวเมตสฺส ภิกฺขุโน อปฺปหีโน โหติ.

205. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘චේතෝඛිල’ යනු සිතේ ඇති තද ස්වභාවය, කුණු කසළ වැනි ස්වභාවය සහ තොන්ඩුවක් (ගොනුවක්) වැනි ස්වභාවයයි. ‘සත්ථරි කංඛති’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරය කෙරෙහි හෝ ගුණ කෙරෙහි හෝ සැක කිරීමයි. ශරීරය කෙරෙහි සැක කරන්නා වූ පුද්ගලයා, ‘දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණු ශරීරයක් ඇත්ත වශයෙන්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි; ගුණ කෙරෙහි සැක කරන්නා වූ පුද්ගලයා, ‘අතීත අනාගත වර්තමාන යන කාලත්‍රයම දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ සර්වඥතාඥානයක් ඇත්ත වශයෙන්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘විචිකිච්ඡති’ යනු සොයමින් වෙහෙසට පත්වීම, දුකට පැමිණීම සහ කිසිවක් නිශ්චය කර ගැනීමට නොහැකි වීමයි. ‘නාධිමුච්චති’ යනු ‘මෙය මෙසේමය’ කියා නිශ්චය කර ගැනීමක් ලබා නොගැනීමයි. ‘න සම්පසීදති’ යනු ගුණ කෙරෙහි බැසගෙන, සැක රහිත බවින් යුතුව පහදින්නට හෝ නොකැලඹුණු බවට පත්වන්නට නොහැකි වීමයි. ‘ආතප්පාය’ යනු කෙලෙස් තවන වීර්යය කිරීම පිණිසයි. ‘අනුයෝගාය’ යනු නැවත නැවත යෙදීම පිණිසයි. ‘සාතච්චාය’ යනු නිරන්තරයෙන්ම කිරීම පිණිසයි. ‘පධානාය’ යනු ප්‍රධන් වීර්යය වැඩීම පිණිසයි. ‘අයං පඨමෝ චේතෝඛිලෝ’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ විචිකිච්ඡාව නම් වූ සිතේ පවත්නා පළමුවැනි තද ස්වභාවයයි; මෙය මේ මහණහු විසින් ප්‍රහීණය කර නැත.

ธมฺเมติ ปริยตฺติธมฺเม จ ปฏิเวธธมฺเม จ. ปริยตฺติธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ วทนฺติ, อตฺถิ นุ โข เอตํ นตฺถี’’ติ กงฺขติ. ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘วิปสฺสนานิสฺสนฺโท มคฺโค นาม, มคฺคนิสฺสนฺทํ ผลํ นาม, สพฺพสงฺขารปฏินิสฺสคฺโค นิพฺพานํ นามาติ วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สงฺเฆ กงฺขตีติ ‘‘อุชุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีนํ ปทานํ วเสน ‘‘เอวรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน จตฺตาโร มคฺคฏฺฐา จตฺตาโร ผลฏฺฐาติ อฏฺฐนฺนํ ปุคฺคลานํ สมูหภูโต สงฺโฆ นาม อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สิกฺขาย กงฺขมาโน ‘‘อธิสีลสิกฺขา นาม อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา นามาติ วทนฺติ, สา อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. อยํ ปญฺจโมติ อยํ สพฺรหฺมจารีสุ โกปสงฺขาโต ปญฺจโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว กจวรภาโว ขาณุกภาโว.

‘ධම්මේ’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයෙහි සහ ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙහි ය. පර්යාප්ති ධර්මයෙහි සැක කරන්නා, ‘ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ධර්ම ස්කන්ධ අසූහාර දහසක් ඇතැයි කියති, මෙය ඇත්තක් ද නැත්තක් ද’ යි සැක කරයි. ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙහි සැක කරන්නා, ‘විදර්ශනාවේ ප්‍රතිඵලය මාර්ගය නම්‍ ය, මාර්ගයේ ප්‍රතිඵලය ඵලය නම්‍ ය, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම නිවන නම්‍ යැයි පවසති; එය ඇත්තටම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘සංඝේ කංඛති’ යනු ‘උජුප්පටිපන්නෝ’ ආදී පදයන්ගේ වශයෙන්, ‘මෙසේ පිළිපන් සතර මඟ හතර ඵලයට පත් අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල සමූහයා වූ සංඝයා නම් වූ පිරිසක් ඇත්තටම සිටිත් ද නැද්ද’ යි සැක කිරීමයි. ශික්ෂාවෙහි සැක කරන්නා, ‘අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව හා අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව කියා තුන් වැදෑරුම් ශික්ෂාවන් පවතින බව පවසති; ඒවා සැබවින්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘අයං පඤ්චමෝ’ යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ ක්‍රෝධය නම් වූ, සිතේ පස්වැනි තද ස්වභාවය, කුණු කසළ වැනි ස්වභාවය හා තොන්ඩුවක් වැනි ස්වභාවයයි.

๖. วินิพนฺธสุตฺตวณฺณนา

6. විනිබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐๖. ฉฏฺเฐ เจตโสวินิพนฺธาติ จิตฺตํ วินิพนฺธิตฺวา มุฏฺฐิยํ กตฺวา วิย คณฺหนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. กาเมติ วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ. กาเยติ [Pg.78] อตฺตโน กาเย. รูเปติ พหิทฺธารูเป. ยาวทตฺถนฺติ ยตฺตกํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ. อุทราวเทหกนฺติ อุทรปูรํ. ตญฺหิ อุทรํ อวเทหนโต อุทราวเทหกนฺติ วุจฺจติ. เสยฺยสุขนฺติ มญฺจปีฐสุขํ, อุตุสุขํ วา. ปสฺสสุขนฺติ ยถา สมฺปริวตฺตกํ สยนฺตสฺส ทกฺขิณปสฺส วามปสฺสานํ สุขํ โหติ, เอวํ อุปฺปนฺนสุขํ. มิทฺธสุขนฺติ นิทฺทาสุขํ. อนุยุตฺโตติ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. ปณิธายาติ ปตฺถยิตฺวา. สีเลนาติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. วตนฺติ วตสมาทานํ. ตโปติ ตปจรณํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติ. เทโว วา ภวิสฺสามีติ มเหสกฺขเทโว วา ภวิสฺสามิ. เทวญฺญตโร วาติ อปฺเปสกฺขเทเวสุ วา อญฺญตโรติ.

206. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘චේතසෝ විනිබන්ධ’ යනු සිත බැඳ දමා මිට මොලවා ගත්තාක් මෙන් අල්ලා ගන්නා බැවින් චේතසෝ විනිබන්ධ නම් වේ. ‘කාමේ’ යනු වස්තු කාමයන්හි මෙන්ම ක්ලේශ කාමයන්හි ද වේ. ‘කායේ’ යනු තමාගේ රූප කාය කෙරෙහිය. ‘රූපේ’ යනු බාහිර රූපයන් කෙරෙහිය. ‘යාවදත්ථං’ යනු යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණටමය. ‘උදරාවදේහකං’ යනු කුස පිරෙන තුරු ආහාර ගැනීමයි. කුස (බඩ) පුරවන බැවින් එය ‘උදරාවදේහක’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෙය්‍යාසුඛං’ යනු ඇඳ පුටු මත නිදා ගැනීමෙන් ලබන සැපයයි, එසේත් නැතිනම් සෘතු සැපයයි. ‘පස්සසුඛං’ යනු නිදා සිටින පුද්ගලයා දෙපසට හැරෙමින් දකුණු පසට සහ වම් පසට සැතපීමෙන් ලබන සැපයයි. ‘මිද්ධසුඛං’ යනු නින්දෙන් ලබන සැපයයි. ‘අනුයුත්තෝ’ යනු එයටම දැඩි ලෙස යොමුව වාසය කිරීමයි. ‘පණිධාය’ යනු ප්‍රාර්ථනා කොට තබාය. ‘සීලේන’ ආදී පදයන්හි ‘සීලං’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. ‘වතං’ යනු වත් සමාදන් වීමයි. ‘තපෝ’ යනු තපස් රැකීමයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු මෛථුනයෙන් වැළකීමයි. ‘දේවෝ වා භවිස්සාමී’ යනු මහානුභාව සම්පන්න දෙවියෙක් වන්නෙමි යන්නයි. ‘දේවඤ්ඤතරෝ වා’ යනු අල්පේශාක්‍ය දෙවියන් අතර යම් කිසි දෙවියෙක් වන්නෙමි යන්නයි. මේ එහි අර්ථයයි.

๗-๘. ยาคุสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. යාගු සූත්‍රාදි වර්ණනාවයි.

๒๐๗-๒๐๘. สตฺตเม วาตํ อนุโลเมตีติ วาตํ อนุโลเมตฺวา หรติ. วตฺถึ โสเธตีติ ธมนิโย สุทฺธา กโรติ. อามาวเสสํ ปาเจตีติ สเจ อามาวเสสกํ โหติ, ตํ ปาเจติ. อฏฺฐเม อจกฺขุสฺสนฺติ น จกฺขูนํ หิตํ, จกฺขุํ วิสุทฺธํ น กโรติ.

207-208. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘වාතං අනුලෝමේති’ යනු වාතය පහළට ගෙන ගොස් ආහාර ජීර්ණයට උපකාරී වීමයි. ‘වත්ථිං සෝධේති’ යනු නහර පිරිසිදු කිරීමයි. ‘ආමාවසේසං පාචේති’ යනු යම් ආහාර කොටසක් ඉතිරිව ඇත්නම් එය පැසවීමට (ජීර්ණයට) සැලැස්වීමයි. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අචක්ඛුස්සං’ යනු ඇස්වලට හිතකර නොවන, ඇස පිරිසිදු නොකරන්නා වූ දෙයයි.

๙. คีตสฺสรสุตฺตวณฺณนา

9. ගීතස්සර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐๙. นวเม อายตเกนาติ ทีเฆน, ปริปุณฺณปทพฺยญฺชนกํ คาถาวตฺตญฺจ วินาเสตฺวา ปวตฺเตน. สรกุตฺติมฺปิ นิกามยมานสฺสาติ เอวํ คีตสฺสโร กาตพฺโพติ สรกิริยํ ปตฺถยมานสฺส. สมาธิสฺส ภงฺโค โหตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส วินาโส โหติ.

209. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘ආයතකේන’ යනු සම්පූර්ණ පද හා ව්‍යංජන ඇති ගාථා ධර්මයේ තාලය නසමින් දිගු කොට ගැයීමයි. ‘සරකුත්තිම්පි නිකාමයමානස්ස’ යනු ‘මෙසේ ගීත හඬක් මෙන් ශබ්දය කළ යුතුය’ කියා ශබ්ද මාධුර්යය කෙරෙහි ආශා කරන්නාටයි. ‘සමාධිස්ස භංගෝ හෝති’ යනු ශමථ හා විදර්ශනා චිත්තයන්ගේ විනාශය සිදු වේ.

๑๐. มุฏฺฐสฺสติสุตฺตวณฺณนา

10. මුට්ඨස්සති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๑๐. ทสเม ทุกฺขํ สุปตีติ นานาวิธํ สุปินํ ปสฺสนฺโต ทุกฺขํ สุปติ. ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ปฏิพุชฺฌนฺโตปิ อุตฺตสิตฺวา สโลมหํโส ปฏิพุชฺฌติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สติสมฺปชญฺญํ มิสฺสกํ กถิตํ.

210. දහවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘දුක්ඛං සුපති’ යනු නොයෙක් වැදෑරුම් සිහින දකිමින් දුක සේ නිදා ගැනීමයි. ‘දුක්ඛං පටිබුජ්ඣති’ යනු පිබිදෙන විට ද තැතිගෙන, ලොමුදැහගැනීම සහිතව පිබිදීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සතිසම්පජඤ්ඤය මිශ්‍ර කොට දේශනා කරන ලදී.

กิมิลวคฺโค ปฐโม.

පළමුවැනි කිමිල වර්ගයයි.

(๒๒) ๒. อกฺโกสกวคฺโค

(22) 2. අක්කෝසක වර්ගයයි.

๑. อกฺโกสกสุตฺตวณฺณนา

1. අක්කෝසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๑๑. ทุติยสฺส [Pg.79] ปฐเม อกฺโกสกปริภาสโกติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก, ภยทสฺสเนน ปริภาสโก. ฉินฺนปริปนฺโถติ โลกุตฺตรปริปนฺถสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนปริปนฺโถ. โรคาตงฺกนฺติ โรโคเยว กิจฺฉชีวิกายาวหนโต โรคาตงฺโก นาม.

211. දෙවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘අක්කෝසකපරිභාසකෝ’ යනු දස වැදෑරුම් අක්කෝස වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ සහ බිය පෙන්වා පරිභව කරන්නා වූ පුද්ගලයායි. ‘ඡින්නපරිපන්ථෝ’ යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගයට ඇති බාධාවන් (අපායගාමී බාධාවන්) සිඳී ඇති බැවින් සිඳුණු බාධා ඇත්තායි. ‘රෝගාතංකං’ යනු රෝගයම ඉතා දුෂ්කර ජීවිතයක් උදා කර දෙන බැවින් රෝගාතංක නම්‍ වේ.

๒. ภณฺฑนการกสุตฺตวณฺณนา

2. භණ්ඩනකාරක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๑๒. ทุติเย อธิกรณการโกติ จตุนฺนํ อธิกรณานํ อญฺญตรสฺส การโก. อนธิคตนฺติ ปุพฺเพ อปฺปตฺตวิเสสํ.

212. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අධිකරණකාරකෝ’ යනු සතර වැදෑරුම් අධිකරණයන්ගෙන් යම් කිසි අධිකරණයක් කරන්නා වූ පුද්ගලයායි. ‘අනධිගතං’ යනු පෙර නොලැබූ සුවිශේෂී ගුණ ධර්මයන් ය.

๓. สีลสุตฺตวณฺณนา

3. ශීල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๑๓. ตติเย ทุสฺสีโลติ อสีโล นิสฺสีโล. สีลวิปนฺโนติ วิปนฺนสีโล ภินฺนสํวโร. ปมาทาธิกรณนฺติ ปมาทการณา. อิทญฺจ สุตฺตํ คหฏฺฐานํ วเสน อาคตํ, ปพฺพชิตานมฺปิ ปน ลพฺภเตว. คหฏฺโฐ หิ เยน เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ กสิยา, ยทิ วณิชฺชาย, ปาณาติปาตาทิวเสน ปมตฺโต ตํ ตํ ยถากาลํ สมฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, อถสฺส มูลํ วินสฺสติ. มาฆาตกาเลปิ ปาณาติปาตํ อทินฺนาทานาทีนิ จ กโรนฺโต ทณฺฑวเสน มหตึ โภคชานึ นิคจฺฉติ. ปพฺพชิโต ทุสฺสีโล ปมาทการณา สีลโต พุทฺธวจนโต ฌานโต สตฺตอริยธนโต จ ชานึ นิคจฺฉติ. คหฏฺฐสฺส ‘‘อสุโก อสุกกุเล ชาโต ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม ปริจฺจตฺตอิธโลกปรโลโก สลากภตฺตมตฺตมฺปิ น เทตี’’ติ จตุปริสมชฺเฌ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ. ปพฺพชิตสฺส ‘‘อสุโก นาสกฺขิ สีลํ รกฺขิตุํ พุทฺธวจนํ คเหตุํ, เวชฺชกมฺมาทีหิ ชีวติ, ฉหิ อคารเวหิ สมนฺนาคโต’’ติ เอวํ อพฺภุคฺคจฺฉติ.

213. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘දුස්සීලෝ’ යනු ශීලයක් නැති, ශීලයෙන් තොර වූ පුද්ගලයායි. ‘සීලවිපන්නෝ’ යනු ශීලය පිරිහුණු, සංවරය බිඳී ගිය තැනැත්තායි. ‘පමාදාධිකරණං’ යනු ප්‍රමාදය හේතුවෙන් යන්නයි. මෙම සූත්‍රය ගෘහස්ථයන්ගේ වශයෙන් දේශනා කළ ද, පැවිද්දන්ට ද අදාළ වේ. ගෘහස්ථයා යම් යම් වෘත්තියකින් ජීවත් වන්නේ ද, එය ගොවිතැන හෝ වෙළඳාම වුවද, ඔහු ප්‍රාණඝාතාදියෙහි යෙදෙමින් ප්‍රමාද වූවොත්, නියමිත කාලයට එම කටයුතු සම්පූර්ණ කර ගැනීමට නොහැකි වී ඔහුගේ ධනය විනාශ වේ. රජු විසින් සතුන් නොමරන්නැයි අණ කර ඇති කාලයක පවා ප්‍රාණඝාත, අදත්තාදාන ආදියෙහි යෙදීමෙන් දඬුවම් වශයෙන් විශාල ධන විනාශයකට ඔහු පත් වේ. පැවිද්දා ද දුස්සීල වී ප්‍රමාද වීමෙන්, ශීලයෙන් ද බුද්ධ වචනයෙන් ද ධ්‍යානයෙන් ද සප්ත ආර්ය ධනයෙන් ද පිරිහීමට පත් වේ. ගෘහස්ථයා ගැන ‘අසවල් කුලයේ උපන් අසවලා දුස්සීලයි, පාපී ධර්ම ඇත්තෙකි, මෙලොව පරලොව අර්ථයන් අතහැරියෙකි, ඔහු සලාක බතක් පවා නොදෙයි’ කියා සිව්වනක් පිරිස මැද නරක කීර්තියක් පැතිර යයි. පැවිද්දා ගැන ද ‘අසවල් මහණාට ශීලය රැකීමට හෝ බුද්ධ වචනය උගැනීමට නොහැකි විය, වෙදකම් ආදියෙන් ජීවත් වෙයි, සවැදෑරුම් අගෞරවයන්ගෙන් යුක්තයි’ කියා නරක කීර්තියක් පැතිර යයි.

อวิสารโทติ คหฏฺโฐ ตาว ‘‘อวสฺสํ พหูนํ สนฺนิปาตฏฺฐาเน โกจิ มม กมฺมํ ชานิสฺสติ, อถ มํ นิคฺคณฺหิสฺสนฺติ วา, ราชกุลสฺส วา ทสฺสนฺตี’’ติ สภโย อุปสงฺกมติ. มงฺกุภูโต จ ปติตกฺขนฺโธ อโธมุโข [Pg.80] องฺคุฏฺฐเกน ภูมึ กสนฺโต นิสีทติ, วิสารโท หุตฺวา กเถตุํ น สกฺโกติ. ปพฺพชิโตปิ ‘‘พหู ภิกฺขู สนฺนิปติตา, อวสฺสํ โกจิ มม กมฺมํ ชานิสฺสติ, อถ เม อุโปสถมฺปิ ปวารณมฺปิ ฐเปตฺวา สามญฺญา จาเวตฺวา นิกฺกฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติ สภโย อุปสงฺกมติ, วิสารโท หุตฺวา กเถตุํ น สกฺโกติ. เอกจฺโจ ปน ทุสฺสีโลปิ ทปฺปิโต วิย จรติ, โสปิ อชฺฌาสเยน มงฺกุ โหติเยว.

අවිසාරද (විශ්වාසයක් නැති) යනු: පළමුව ගිහියා පිළිබඳවයි. 'බොහෝ දෙනෙකු රැස්වන ස්ථානයකදී කිසිවෙකු මගේ (අකුසල්) ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට මට දඬුවම් කරනු ඇත, නැතහොත් රජ පවුලට පාවා දෙනු ඇත' යන බියෙන් යුක්තව එතැනට පැමිණෙයි. හීන වූ සිත් ඇතිව, කරබාගෙන, බිම බලාගෙන, මාපට ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් වාඩි වී සිටියි. විශාරදව (ආත්ම විශ්වාසයෙන්) කතා කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. මහණ වූ තැනැත්තා ද 'බොහෝ භික්ෂූන් රැස්ව සිටිති, සැබවින්ම කවරෙකු හෝ මගේ ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට මට උපෝසථය හා පවාරණය තහනම් කොට, ශ්‍රමණ භාවයෙන් පහකොට, නෙරපා හරිනු ඇත' යන බියෙන් යුතුව එතැනට පැමිණෙයි. විශාරදව කතා කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. සමහර දුස්සීලයන් උඩඟු අය මෙන් හැසිරුණත්, ඔවුන්ගේ අභ්‍යන්තරය මැලවුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තමය.

สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ ตสฺส หิ มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส ทุสฺสีลกมฺมํ สมาทาย วตฺติตฏฺฐานํ อาปาถํ อาคจฺฉติ. โส อุมฺมีเลตฺวา อิธโลกํ ปสฺสติ, นิมฺมีเลตฺวา ปรโลกํ. ตสฺส จตฺตาโร อปายา อุปฏฺฐหนฺติ, สตฺติสเตน สีเส ปหริยมาโน วิย โหติ. โส ‘‘วาเรถ วาเรถา’’ติ วิรวนฺโต มรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตี’’ติ. ปญฺจมปทํ อุตฺตานเมว. อานิสํสกถา วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพา.

'මුළා වී කළුරිය කරයි' යනු: මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින එම දුස්සීලයාට තමන් සමාදන් වී හැසිරුණු දුස්සීල ක්‍රියාවන් සිහියට නැගෙයි. ඔහු ඇස් ඇර මෙලොව බලයි, ඇස් පියා පරලොව බලයි. ඔහුට සතර අපාය පෙනෙන්නට ගනියි. සියයක් හෙල්ලවලින් හිසට පහර දෙන්නාක් මෙන් ඔහුට දැනෙයි. ඔහු 'වළක්වනු, වළක්වනු' යැයි මොරගසමින් මිය යයි. එහෙයින් 'මුළා වී කළුරිය කරයි' යැයි කියන ලදී. පස්වන පදය පැහැදිලිය. ආනිසංස කතාව (ගුණ) මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

๔. พหุภาณิสุตฺตวณฺณนา

4. බහුභාණි සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๑๔. จตุตฺเถ พหุภาณิสฺมินฺติ ปญฺญาย อปริจฺฉินฺทิตฺวา พหุํ ภณนฺเต. มนฺตภาณิสฺมินฺติ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ภณนฺเต.

214. හතරවන සූත්‍රයේ 'බහුභාණිස්මිං' යනු ප්‍රඥාවෙන් සීමා නොකර බොහෝ දේ කතා කරන්නා පිළිබඳවයි. 'මන්තභාණිස්මිං' යනු මන්තය යැයි කියනු ලබන ප්‍රඥාවෙන් සීමා කරමින් (මැනවින්) කතා කරන්නා පිළිබඳවයි.

๕. ปฐมอกฺขนฺติสุตฺตวณฺณนา

5. පළමුවන අක්ඛන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๑๕. ปญฺจเม เวรพหุโลติ ปุคฺคลเวเรนปิ อกุสลเวเรนปิ พหุเวโร. วชฺชพหุโลติ โทสพหุโล.

215. පස්වන සූත්‍රයේ 'වේරබහුලෝ' යනු පුද්ගල වෛරයෙන් හා අකුසල වෛරයෙන් බොහෝ වෛර ඇති බවයි. 'වජ්ජබහුලෝ' යනු බොහෝ දොස් ඇති බවයි.

๖. ทุติยอกฺขนฺติสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවන අක්ඛන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๑๖. ฉฏฺเฐ ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. วิปฺปฏิสารีติ มงฺกุภาเวน สมนฺนาคโต.

216. හයවන සූත්‍රයේ 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු වූ, රළු වූ තැනැත්තාය. 'විප්පටිසාරී' යනු මැලවුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය.

๗.ปฐมอปาสาทิกสุตฺตวณฺณนา

7. පළමුවන අපාසාදික සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๑๗. สตฺตเม อปาสาทิเกติ อปาสาทิเกหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคเต. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห ปริสุทฺธสมาจาเร. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

217. හත්වන සූත්‍රයේ 'අපාසාදිකේ' යනු අප්‍රසාදජනක කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත තැනැත්තා පිළිබඳවයි. 'පාසාදිකේ' යනු ප්‍රසාදය එළවන පිරිසිදු ඇවතුම් පැවතුම් ඇති තැනැත්තා පිළිබඳවයි. අටවන හා නවවන සූත්‍රවල අර්ථ පැහැදිලිය.

๑๐. มธุราสุตฺตวณฺณนา

10. මධුරා සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๐. ทสเม [Pg.81] ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาทีนวา มธุรายนฺติ เอกํ สมยํ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน มธุรานครํ สมฺปาปุณิตฺวา อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ อารภิ. อเถกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ยกฺขินี อเจลา หุตฺวา ทฺเว หตฺเถ ปสาเรตฺวา ชิวฺหํ นิลฺลาเลตฺวา ทสพลสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. สตฺถา อนฺโตนครํ อปฺปวิสิตฺวา ตโตว นิกฺขมิตฺวา วิหารํ อคมาสิ. มหาชโน ขาทนียโภชนียญฺเจว สกฺการสมฺมานญฺจ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. สตฺถา ตสฺส นครสฺส นิคฺคณฺหนตฺถาย อิมํ สุตฺตํ อารภิ. ตตฺถ วิสมาติ น สมตลา. พหุรชาติ วาตปหรณกาเล อุทฺธเตน รชกฺขนฺเธน ปริโยนทฺธา วิย โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

220. දසවන සූත්‍රයේ 'පඤ්චිමේ භික්ඛවේ ආදීනවා මධුරායං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින සේක්, මධුරා නුවරට පැමිණ නුවරට ඇතුළු වීමට ආරම්භ කළහ. එකල්හි එක් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික යක්ෂණියක් ඇඳුම් රහිතව දෑත් දිගු කරමින්, දිව එළියට දමාගෙන දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ නුවරට ඇතුළු නොවී එතැනින්ම නික්ම විහාරයට වැඩි සේක. මහා ජනයා කෑ යුතු හා බුදිය යුතු දෑ ද සත්කාර සම්මාන ද රැගෙන විහාරයට ගොස් බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට දානය පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම නුවරෙහි දොස් පෙන්වා දීම සඳහා මෙම සූත්‍රය දේශනා කළහ. එහි 'විසමා' යනු සමතලා නොවන භූමියයි. 'බහුරජා' යනු සුළං හමන විට නැගුණු දූවිලි සමූහයෙන් වැසී ගත්තාක් වැනි වූ බවයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

อกฺโกสกวคฺโค ทุติโย.

දෙවන අක්කෝසක වර්ගයයි.

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวคฺโค

(23) 3. දීඝචාරික වර්ගය

๑. ปฐมทีฆจาริกสุตฺตวณฺณนา

1. පළමුවන දීඝචාරික සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อนวตฺถจาริกนฺติ อววตฺถิตจาริกํ. สุตํ น ปริโยทเปตีติ ยมฺปิสฺส สุตํ อตฺถิ, ตํ ปริโยทเปตุํ น สกฺโกติ. สุเตเนกจฺเจน อวิสารโท โหตีติ โถกโถเกน สุเตน วิชฺชมาเนนาปิ ญาเณน โสมนสฺสปฺปตฺโต น โหติ. สมวตฺถจาเรติ สมวตฺถิตจาเร. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

221. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අනවත්තචාරිකං' යනු අස්ථාවර වූ චාරිකාවයි. 'සුතං න පරියෝදපේති' යනු ඔහු ඇසූ දෙයක් ඇත්නම් එය පිරිසිදු කරගැනීමට නොහැකි බවයි. 'සුතේනේකච්චේන අවිසාරදෝ හෝති' යනු ස්වල්ප වශයෙන් ඇසූ දෙයකින් හෝ පවතින ඥානයෙන් සතුටට පත් නොවන බවයි. 'සමවත්තචාරේ' යනු ස්ථාවර චාරිකාවෙහි හැසිරෙන තැනැත්තා පිළිබඳවයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

๓-๔. อตินิวาสสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. අතිනිවාස සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

๒๒๓-๒๒๔. ตติเย พหุภณฺโฑติ พหุปริกฺขาโร. พหุเภสชฺโชติ สปฺปินวนีตาทีนํ พหุตาย พหุเภสชฺโช. พฺยตฺโตติ พฺยาสตฺโต. สํสฏฺโฐติ ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน สํสฏฺโฐ หุตฺวา. อนนุโลมิเกนาติ สาสนสฺส อนนุจฺฉวิเกน. จตุตฺเถ วณฺณมจฺฉรีติ คุณมจฺฉรี. ธมฺมมจฺฉรีติ ปริยตฺติมจฺฉรี.

223-224. තුන්වන සූත්‍රයේ 'බහුභණ්ඩෝ' යනු බොහෝ පිරිකර ඇති බවයි. 'බහුභේසජ්ජෝ' යනු ගිතෙල් වෙඬරු ආදියෙහි බහුලත්වය නිසා බොහෝ බෙහෙත් ඇති බවයි. 'බ්‍යත්තෝ' යනු අතිශයින් ඇලුණු බවයි. 'සංසට්ඨෝ' යනු පස් වැදෑරුම් ඇසුරින් මිශ්‍ර වූ බවයි. 'අනනුලෝමිකේන' යනු ශාසනයට නුසුදුසු වූ දෙයකිනි. හතරවන සූත්‍රයේ 'වණ්ණමච්ඡරී' යනු ගුණ පිළිබඳ මසුරුකමයි. 'ධම්මමච්ඡරී' යනු පර්යාප්ති ධර්මය පිළිබඳ මසුරුකමයි.

๕-๖. กุลูปกสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. කුලූපක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

๒๒๕-๒๒๖. ปญฺจเม [Pg.82] อนามนฺตจาเร อาปชฺชตีติ ‘‘นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ วา ปจฺฉาภตฺตํ วา กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ สิกฺขาปเท (ปารา. ๒๙๔) วุตฺตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. รโห นิสชฺชายาติอาทีนิปิ เตสํ เตสํ สิกฺขาปทานํ วเสน เวทิตพฺพานิ. ฉฏฺเฐ อติเวลนฺติ อติกฺกนฺตปมาณกาลํ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

225-226. පස්වන සූත්‍රයේ 'අනාමන්තචාරේ ආපජ්ජති' යනු 'ආරාධනා ලැබූ භික්ෂුවක්ව සිටියදී, පවතින භික්ෂුවකට නොදන්වා පෙරබත්හි හෝ පසුබත්හි කුලයන් කරා හැසිරේ නම්' යන ශික්ෂාපදයේ දක්වා ඇති පරිදි ආපත්තියට පත් වීමයි. 'රහෝ නිසජ්ජාය' ආදිය ද ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්ට අනුව දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයේ 'අතිවේලං' යනු ප්‍රමාණාත්මක කාලය ඉක්මවා යාමයි. හත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

๘. อุสฺสูรภตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. උස්සූරභත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๘. อฏฺฐเม อุสฺสูรภตฺเตติ อติทิวาปจนภตฺเต. น กาเลน ปฏิปูเชนฺตีติ ยาคุกาเล ยาคุํ, ขชฺชกกาเล ขชฺชกํ, โภชนกาเล โภชนํ อปจนฺตา ยุตฺตปฺปยุตฺตกาลสฺส อตินามิตตฺตา น กาเลน ปฏิปูเชนฺติ, อตฺตโน จิตฺเตเนว เทนฺติ นาม. ตโต เตปิ เตสุ อตฺตโน เคหํ อาคเตสุ ตเถว กโรนฺติ. กุลปเวณิยา อาคตา พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตาปิ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลน ลาภํ ลภมานาเยว รกฺขนฺติ โคปยนฺติ ปีฬํ อกตฺวา. อกาเล ลภมานา ปน ‘‘อิเม อมฺเหสุ อนาทรา’’ติ อารกฺขํ น กโรนฺติ.

228. අටවන සූත්‍රයේ 'උස්සූරභත්තේ' යනු බොහෝ වේලා ගොස් පිසින බතයි. 'න කාලේන පටිපූජේන්ති' යනු කැඳ වේලාවේදී කැඳ ද, කැවිලි වේලාවේදී කැවිලි ද, භෝජන වේලාවේදී භෝජනය ද නොපිසීමෙන් නියමිත කාලය ඉක්මවා ගිය බැවින් නියමිත වේලාවට පූජා නොකරති, හුදෙක් තම සිතට අනුව දෙති. එවිට ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලට එම සත්කාර ලබන්නන් පැමිණි විට ඔවුන් ද එසේම කරති. කුල පරම්පරාවෙන් පැමිණි බලි ලබන දේවතාවෝ ද නියමිත කාලයට ලාභ ලබන්නේ නම් පමණක් පීඩා නොකොට රකිති, ආරක්ෂා කරති. අකාලයේ ලබන විට 'මොවුන් අප කෙරෙහි අනාදරය' යැයි සිතා ආරක්ෂා නොකරති.

สมณพฺราหฺมณาปิ ‘‘เอเตสํ เคเห โภชนเวลาย โภชนํ น โหติ, ฐิตมชฺฌนฺหิเก เทนฺตี’’ติ มงฺคลามงฺคเลสุ กาตพฺพํ น กโรนฺติ. วิมุขา กมฺมํ กโรนฺตีติ ‘‘ปาโต กิญฺจิ น ลภาม, ขุทาย ปฏิปีฬิตา กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกมา’’ติ กมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิสีทนฺติ. อโนชวนฺตํ โหตีติ อกาเล ภุตฺตํ โอชํ หริตุํ น สกฺโกติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද 'මොවුන්ගේ නිවෙස්වල භෝජන වේලාවට කෑම නැත, දෙන්නේ මධ්‍යහ්නය ඉක්මවා ගිය විටය' යැයි සිතා මංගල අමංගල කටයුතුවලදී කළ යුතු දේ නොකරති. 'විමුඛා කම්මං කරොන්ති' යනු 'උදේ කිසිවක් නොලැබුණෙමු, කුසගින්නෙන් පෙළෙන බැවින් වැඩක් කිරීමට නොහැකිය' යැයි සිතා වැඩ අතහැර වාඩි වී සිටීමයි. 'අනෝජවන්තං හෝති' යනු අකාලයේ අනුභව කළ භෝජනය ඕජාව පැතිරවීමට අසමත් වීමයි. සුක්ක පක්ෂය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) මීට විපරීතව දත යුතුය.

๙. ปฐมกณฺหสปฺปสุตฺตวณฺณนา

9. පළමුවන කණ්හසප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๙. นวเม สภีรูติ สนิทฺโท มหานิทฺทํ นิทฺทายติ. สปฺปฏิภโยติ ตํ นิสฺสาย ภยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา สปฺปฏิภโย. มิตฺตทุพฺภีติ ปานโภชนทายกมฺปิ มิตฺตํ ทุพฺภติ หึสติ. มาตุคาเมปิ เอเสว นโย.

229. නවවන සූත්‍රයේ 'සභීරු' යනු නින්ද සහිත වූ, තද නින්දෙන් නිදාගන්නා බවයි. 'සප්පටිබයෝ' යනු එම සර්පයා නිසා බිය ඇති වන බැවින් බිය සහිත බවයි. 'මිත්තදුබ්භී' යනු කෑම බීම දෙන්නා වූ ද මිතුරාට ද්‍රෝහි වන, හිංසා කරන බවයි. ස්ත්‍රිය පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයමය.

๑๐. ทุติยกณฺหสปฺปสุตฺตวณฺณนา

10. දෙවන කණ්හසප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓๐. ทสเม [Pg.83] โฆรวิโสติ กกฺขฬวิโส. ทุชฺชิวฺโหติ ทฺวิธา ภินฺนชิวฺโห. โฆรวิสตาติ โฆรวิสตาย. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

230. දසවන සූත්‍රයේ 'ඝෝරවිසෝ' යනු දැඩි විෂ ඇති බවයි. 'දුජ්ජිව්හෝ' යනු දෙකට බෙදුණු දිවක් ඇති බවයි. 'ඝෝරවිසතා' යනු දරුණු විෂ ඇති බවයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය.

ทีฆจาริกวคฺโค ตติโย.

තුන්වන දීඝචාරික වර්ගයයි.

(๒๔) ๔. อาวาสิกวคฺโค

(24) 4. ආවාසික වර්ගය

๑. อาวาสิกสุตฺตวณฺณนา

1. ආවාසික සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม น อากปฺปสมฺปนฺโนติ สมณากปฺเปน สมฺปนฺโน. อภาวนีโย โหตีติ วฑฺฒนีโย น โหติ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

231. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'න ආකප්පසම්පන්නෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ශ්‍රමණ ආකල්පයන්ගෙන් (මහණකමට සුදුසු පැවැත්මෙන්) යුක්ත නොවන බවයි. 'අභාවනීයෝ හෝති' යනු දියුණු විය යුතු (වැඩිය යුතු) කෙනෙකු නොවන බවයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

๓. โสภนสุตฺตวณฺณนา

3. සෝභන සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๓. ตติเย ปฏิพโลติ กายพเลน จ ญาณพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา ปฏิพโล.

233. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'පටිබලෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කාය බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත වීම නිසා (කටයුතු කිරීමට) සමර්ථ වන බවයි.

๔. พหูปการสุตฺตวณฺณนา

4. බහූපකාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๔. จตุตฺเถ ขณฺฑผุลฺลนฺติ ปติตฏฺฐานญฺจ ภินฺนฏฺฐานญฺจ. ปฏิสงฺขโรตีติ ปฏิปากติกํ กโรติ. อาโรเจตีติ อิทํ ปวาริตกุลานํ วเสน วุตฺตํ.

234. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'ඛණ්ඩඵුල්ලං' යනු වැටුණු ස්ථාන සහ බිඳුණු ස්ථානයන්ය. 'පටිසංඛරෝති' යනු යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමයි (පිළිසකර කිරීමයි). 'ආරෝචේති' යන්න ආරාධනා කළ (පවාරිත) පවුල්වල අනුග්‍රහය ඇතිව කරන ලද්දක් බව පැවසේ.

๕. อนุกมฺปสุตฺตวณฺณนา

5. අනුකම්ප සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๕. ปญฺจเม อธิสีเลสูติ ปญฺจสุ สีเลสุ. ธมฺมทสฺสเน นิเวเสตีติ จตุสจฺจธมฺมทสฺสเน ปติฏฺฐาเปติ. อรหคฺคตนฺติ สพฺพสกฺการานํ อรเห รตนตฺตเยว คตํ, ตีสุ วตฺถูสุ ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปถาติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

235. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අධිසීලේසු' යනු පංච ශීලයෙහිය. 'ධම්මදස්සනේ නිවේසේති' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දැකීමෙහි (අවබෝධයෙහි) පිහිටුවීමයි. 'අරහග්ගතං' යනු සියලු සත්කාරයන්ට සුදුසු වූ රත්නත්‍රය විෂයෙහි පැමිණි බවයි; රත්නත්‍රය යන වස්තු තුන කෙරෙහි ගරුබුහුමන් ඇති කරගත යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

๗. ทุติยอวณฺณารหสุตฺตวณฺณนา

7. දෙවන අවණ්ණාරහ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๗. สตฺตเม [Pg.84] อาวาสปลิเคธีติ อาวาสํ พลวคิทฺธิวเสน คิลิตฺวา วิย ฐิโต. เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมวาติ.

237. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ආවාසපලිගේධී' යනු අධික තණ්හාව (ලෝභය) නිසා ආවාසය ගිලගත්තෙකු මෙන් එහි ඇලී සිටින තැනැත්තායි. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

อาวาสิกวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන ආවාසික වග්ගයයි.

(๒๕) ๕. ทุจฺจริตวคฺโค

(25) 5. දුච්චරිත වග්ගය.

๑. ปฐมทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

1. පළමු දුච්චරිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ทุจฺจริเต สุจริเตติ อิทํ อเภทโต วุตฺตํ, กายทุจฺจริเตติอาทิ กายทฺวาราทีนํ วเสน เภทโต. สทฺธมฺมาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมโต. อสทฺธมฺเมติ อกุสลกมฺมปถสงฺขาเต อสฺสทฺธมฺเม.

241. පස්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'දුච්චරිතේ සුචරිතේ' යන්න බෙදීමකින් තොරව (පොදුවේ) පවසා ඇත. 'කායදුච්චරිතේ' යනාදිය කාය ද්වාරාදීන්ගේ වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. 'සද්ධම්මා' යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයන්ගෙන්ය. 'අසද්ධම්මේ' යනු අකුසල් කර්මපථ ලෙස හැඳින්වෙන අසද්ධර්මයෙහිය.

๙. สิวถิกสุตฺตวณฺณนา

9. සිවථික සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๔๙. นวเม สิวถิกายาติ สุสาเน. อาโรทนาติ อาโรทนฏฺฐานํ. อสุจินาติ ชิคุจฺฉนีเยน.

249. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සිවථිකාය' යනු සොහොනෙහිය. 'ආරෝදනා' යනු හඬා වැලපෙන ස්ථානයයි. 'අසුචිනා' යනු පිළිකුල් සහගත (අපවිත්‍ර) දෙයින්ය.

๑๐. ปุคฺคลปฺปสาทสุตฺตวณฺณนา

10. පුග්ගලප්පසාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๕๐. ทสเม ปุคฺคลปฺปสาเทติ เอกปุคฺคลสฺมึ อุปฺปนฺนปฺปสาเท. อนฺเต นิสีทาเปตีติ ภิกฺขูนํ อาสนปริยนฺเต นิสีทาเปติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

250. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පුග්ගලප්පසාදේ' යනු එක් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ඇති වූ පැහැදීමයි. 'අන්තේ නිසීදාපේති' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අසන පර්යන්තයෙහි (අසුන් පේළියේ කෙළවරක) වාඩි කරවීමයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ทุจฺจริตวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන දුච්චරිත වග්ගයයි.

ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පස්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

(๒๖) ๖. อุปสมฺปทาวคฺโค

(26) 6. උපසම්පදා වග්ගය.

๑-๓. อุปสมฺปาเทตพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. උපසම්පාදේතබ්බ සූත්‍රාදී වර්ණනාව.

๒๕๑-๒๕๓. ฉฏฺฐสฺส [Pg.85] ปฐเม อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา อุปสมฺปาเทตพฺพํ. ทุติเย นิสฺสโย ทาตพฺโพติ อาจริเยน หุตฺวา นิสฺสโย ทาตพฺโพ. ตติเย สามเณโร อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา สามเณโร คเหตพฺโพ. อิติ อิมานิ ตีณิปิ สุตฺตานิ ปฐมโพธิยํ ขีณาสววเสน วุตฺตานิ. จตุตฺถาทีนิ อนุปทวณฺณนาโต อุตฺตานตฺถาเนว.

251-253. හයවන (පණ්ණාසකයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි 'උපසම්පාදේතබ්බං' යනු උපජ්ඣායවරයෙකු වී උපසම්පදා කළ යුතු බවයි. දෙවැන්නෙහි 'නිස්සයෝ දාතබ්බෝ' යනු ආචාර්යවරයෙකු වී නිස්සය (ඇසුර) ලබා දිය යුතු බවයි. තෙවැන්නෙහි 'සාමණේරෝ උපට්ඨාපේතබ්බෝ' යනු උපජ්ඣායවරයෙකු වී සාමණේරයෙකු භාරගත යුතු බවයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍ර තුනම ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි රහතන් වහන්සේලාගේ අනුහසින් දේශනා කරන ලදී. හතරවන සූත්‍රයේ සිට පද විවරණය අනුව අර්ථය පැහැදිලිය.

๑. สมฺมุติเปยฺยาลาทิวณฺณนา

1. සම්මුති පෙයියාලාදී වර්ණනාව.

๒๗๒. ภตฺตุทฺเทสกาทีนํ วินิจฺฉยกถา สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๕) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพาติ. สมฺมโต น เปเสตพฺโพติ ปกติยา สมฺมโต ‘‘คจฺฉ ภตฺตานิ อุทฺทิสาหี’’ติ น เปเสตพฺโพ.

272. භත්තද්දේසක (දාන බෙදා දෙන්නා) ආදීන් පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි පවසා ඇති පරිදි දත යුතුය. 'සම්මතෝ න පේසේතබ්බෝ' යනු ඒ සඳහා සම්මත වූ භික්ෂුවක් "ගොස් දානය නියම කරන්න" යැයි නැවත නියෝග නොකළ යුතු බවයි.

๒๗๓-๒๘๕. สาฏิยคฺคาหาปโกติ วสฺสิกสาฏิกาย คาหาปโก. ปตฺตคฺคาหาปโกติ ‘‘โย จ ตสฺสา ภิกฺขุปริสาย ปตฺตปริยนฺโต, โส ตสฺส ภิกฺขุโน ปทาตพฺโพ’’ติ เอตฺถ วุตฺตปตฺตคฺคาหาปโก.

273-285. 'සාටියග්ගාහාපකෝ' යනු වැසි සළු සිවුර ලබා දෙන තැනැත්තායි. 'පත්තග්ගාහාපකෝ' යනු "භික්ෂු පිරිසකගේ අවසානයට ඇති පාත්‍රය යම් භික්ෂුවකට දිය යුතුද" යන විස්තරයෙහි සඳහන් වන පාත්‍ර ලබා දෙන තැනැත්තායි.

๒๙๓-๓๐๒. อาชีวโกติ นคฺคปริพฺพาชโก. นิคณฺโฐติ ปุริมภาคปฺปฏิจฺฉนฺโน. มุณฺฑสาวโกติ นิคณฺฐสาวโก. ชฏิลโกติ ตาปโส. ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. มาคณฺฑิกาทโยปิ ติตฺถิยา เอว. เอเตสํ ปน สีเลสุ ปริปูรการิตาย อภาเวน สุกฺกปกฺโข น คหิโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

293-302. 'ආජීවකෝ' යනු නිරුවත් පරිබ්‍රාජකයායි. 'නිගණ්ඨෝ' යනු සිරුරේ ඉදිරි කොටස වසාගත් ශ්‍රවණයෙකි. 'මුණ්ඪසාවකෝ' යනු නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයායි. 'ජටිලකෝ' යනු තාපසයායි. 'පරිබ්බාජකෝ' යනු වස්ත්‍ර හැඳි පරිබ්‍රාජකයායි. මාගණ්ඩිය ආදීහු ද තීර්ථකයෝමය. ඔවුන්ගේ ශීලයන්හි පූර්ණත්වයක් නොමැති බැවින් ඔවුන් කුසල පක්ෂයට ඇතුළත් නොකරන ලදී. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ปญฺจกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

පංචක නිපාත වර්ණනාව නිමාවිය.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි (අටුවාවෙහි)

ฉกฺกนิปาต-อฏฺฐกถา

ඡක්කනිපාත අටුවාව

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

๑. อาหุเนยฺยวคฺโค

1. ආහුනෙය්‍ය වර්ගය

๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

1. ප්‍රථම ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑. ฉกฺกนิปาตสฺส [Pg.87] ปฐเม อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติ, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโนติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคสหคเตน โสมนสฺเสน สุมโน วา อนิฏฺฐารมฺมเณ โทสสหคเตน โทมนสฺเสน ทุมฺมโน วา น โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ มชฺฌตฺตารมฺมเณ อสมเปกฺขเนน อญฺญาณุเปกฺขาย อุเปกฺขกภาวํ อนาปชฺชิตฺวา สโต สมฺปชาโน หุตฺวา อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิหรติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส สตตวิหาโร กถิโต.

1. ඡක්ක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, මෙහි මහණෙකු' යනු 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණෙකු' යන්නයි. 'සතුටු සිතැති නොවෙයි, නොසතුටු සිතැති නොවෙයි' යනු ඉෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ රාගය සහිත සෝමනස්සයෙන් සතුටු වීම හෝ අනිෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ ද්වේෂය සහිත දෝමනස්සයෙන් නොසතුටු වීම සිදු නොවන බවයි. 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව, සිහි නුවණින් යුක්තව වෙසෙයි' යනු මධ්‍යස්ථ අරමුණු කෙරෙහි නිසි ලෙස නොබැලීම නම් වූ අඥාන උපේක්ෂාවට පත් නොවී, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව අරමුණ කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව වාසය කිරීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ නිරන්තර වාසය (සතත විහාරය) ගැන පවසා ඇත.

๒. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

๒-๔. ทุติเย อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว. อาสวานํ ขยา อนาสวนฺติ อาสวานํ ขเยน อนาสวํ, น จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วิย อภาเวนาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส อภิญฺญา ปฏิปาฏิยา กถิตา. ตติยจตุตฺเถสุ ขีณาสโว กถิโต.

2-4. දෙවන සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන 'අනේකවිධ ඉද්ධිවිධ' යනාදිය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇති පරිදිම වේ. 'ආසවක්ඛයා අනාසවං' යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ආශ්‍රව රහිත වීමයි; එය චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙහි මෙන් ආශ්‍රවයන්ගේ අභාවය නිසා සිදුවන අනාසව බවක් නොවේ. මේ සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ අභිඤ්ඤා පිළිවෙළ දක්වා ඇත. තෙවන හා සිව්වන සූත්‍රවල රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වා ඇත.

๕-๗. อาชานียสุตฺตตฺตยวณฺณนา

5-7. ආජානීය සූත්‍ර තුනේ වර්ණනාව

๕-๗. ปญฺจเม องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ขโมติ อธิวาสโก. รูปานนฺติ รูปารมฺมณานํ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. ฉฏฺเฐ พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. สตฺตเม ชวสมฺปนฺโนติ ปทชเวน สมฺปนฺโน.

5-7. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අංගයන්ගෙන්' යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. 'ඛමෝ' යනු ඉවසන්නා වේ. 'රූපයන්' යනු රූපාරම්මණයන් ය. 'වර්ණ සම්පන්න' යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වීමයි. හයවන සූත්‍රයෙහි 'බලසම්පන්න' යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වීමයි. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ජවසම්පන්න' යනු වේගවත් ගමනින් (පා ජවයෙන්) යුක්ත වීමයි.

๘-๙. อนุตฺตริยสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. අනුත්තරිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๘-๙. อฏฺฐเม อนุตฺตริยานีติ อญฺเญน อุตฺตริตเรน รหิตานิ นิรุตฺตรานิ. ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ รูปทสฺสเนสุ อนุตฺตรํ. เอส นโย สพฺพปเทสุ[Pg.88]. หตฺถิรตนาทีนญฺหิ ทสฺสนํ น ทสฺสนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ทสพลสฺส วา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วา กสิณอสุภนิมิตฺตาทีนํ วา อญฺญตรสฺส ทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณกถาสวนํ น สวนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ติณฺณํ วา รตนานํ คุณกถาสวนํ เตปิฏกพุทฺธวจนสวนํ วา สวนานุตฺตริยํ นาม. มณิรตนาทีนํ ลาโภ น ลาภานุตฺตริยํ, สตฺตวิธอริยธนลาโภ ปน ลาภานุตฺตริยํ นาม. หตฺถิสิปฺปาทิสิกฺขนํ น สิกฺขานุตฺตริยํ, สิกฺขาตฺตยสฺส ปูรณํ ปน สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ ปาริจริยา น ปาริจริยานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ ปาริจริยา ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณานุสฺสรณํ น อนุสฺสตานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ คุณานุสฺสรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม. อิติ อิมานิ ฉ อนุตฺตริยานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ. นวเม พุทฺธานุสฺสตีติ พุทฺธคุณารมฺมณา สติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

8-9. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අනුත්තරිය' යනු අන් කිසිවකට වඩා උසස් වූ, තවත් උසස් දෙයක් නැති (නිරුත්තර) ධර්මයන්ය. 'දස්සනානුත්තරිය' යනු රූප දැකීම් අතුරින් අනුත්තර වූවයි. සියලු පදයන්හි මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඇත් රත්නාදිය දැකීම දස්සනානුත්තරිය නොවේ; එහෙත් ස්ථිර ශ්‍රද්ධාවක් ඇති පුද්ගලයා එම ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රේමය නිසා දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේව හෝ භික්ෂු සංඝයාව හෝ කසිණ අසුභ නිමිති ආදියෙන් කිසිවක් දැකීම දස්සනානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ගේ ගුණ කථා ඇසීම සවනානුත්තරිය නොවේ; නමුත් ශ්‍රද්ධාවන්තයා තෙරුවන්ගේ ගුණ කථා හෝ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ඇසීම සවනානුත්තරිය නම් වේ. මැණික් ආදී රත්නයන් ලැබීම ලාභානුත්තරිය නොවේ; නමුත් සප්ත ආර්ය ධනය ලැබීම ලාභානුත්තරිය නම් වේ. හස්ති ශිල්ප ආදිය ඉගෙනීම සික්ඛානුත්තරිය නොවේ; නමුත් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීම සික්ඛානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ට උපස්ථාන කිරීම පාරිචරියානුත්තරිය නොවේ; නමුත් තෙරුවන්ට උපස්ථාන කිරීම පාරිචරියානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ගේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සතානුත්තරිය නොවේ; නමුත් තෙරුවන්ගේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සතානුත්තරිය නම් වේ. මෙසේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මේ අනුත්තරිය ධර්ම හය දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි 'බුද්ධානුස්සතිය' යනු බුදුගුණ අරමුණු කොට පවතින සිහියයි. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

๑๐. มหานามสุตฺตวณฺณนา

10. මහානාම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐. ทสเม มหานาโมติ ทสพลสฺส จูฬปิตุ ปุตฺโต เอโก สกฺยราชา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา ทาสปริชนปริวุโต คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา ยตฺถ สตฺถา, ตตฺถ อคมาสิ. อริยผลํ อสฺส อาคตนฺติ อาคตผโล. สิกฺขาตฺตยสาสนํ เอเตน วิญฺญาตนฺติ วิญฺญาตสาสโน. อิติ อยํ ราชา ‘‘โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉามี’’ติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'මහානාම' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු පියාණන්ගේ පුත්‍ර වූ එක්තරා ශාක්‍ය රජෙකි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද එතැනට ගියේය' යනු උදෑසන ආහාර ගෙන, දාස පිරිවර සමඟ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ගියේය යන්නයි. ඔහුට ආර්ය ඵලය පැමිණි බැවින් 'ආගතඵල' නම් වේ. ඔහු විසින් ත්‍රිවිධ ශික්ෂා සංඛ්‍යාත ශාසනය අවබෝධ කළ බැවින් 'විඤ්ඤාතසාසන' නම් වේ. මෙසේ මේ රජු 'සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ඇසුරු කළ යුතු වාසය (නිඃශ්‍රය විහාරය) විමසන්නෙමි' යි පවසමින් මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.

เนวสฺส ราคปริยุฏฺฐิตนฺติ น อุปฺปชฺชมาเนน ราเคน อุฏฺฐหิตฺวา คหิตํ. อุชุคตนฺติ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐาเน อุชุกเมว คตํ. ตถาคตํ อารพฺภาติ ตถาคตคุเณ อารพฺภ. อตฺถเวทนฺติ อฏฺฐกถํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปีติปาโมชฺชํ. ธมฺมเวทนฺติ ปาฬึ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปีติปาโมชฺชํ. ธมฺมูปสญฺหิตนฺติ ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ. ปมุทิตสฺสาติ ทุวิเธน ปาโมชฺเชน ปมุทิตสฺส. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวิธา ปีติ นิพฺพตฺตติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปิตํ โหติ. วิสมคตาย ปชายาติ ราคโทสโมหวิสมคเตสุ สตฺเตสุ. สมปฺปตฺโตติ สมํ อุปสมํ ปตฺโต หุตฺวา. สพฺยาปชฺฌายาติ สทุกฺขาย. ธมฺมโสตํ [Pg.89] สมาปนฺโนติ วิปสฺสนาสงฺขาตํ ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน. พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวตีติ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ พฺรูเหติ วฑฺเฒติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ มหานาโม โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉิ. สตฺถาปิสฺส ตเมว กเถสิ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปนฺโนว กถิโตติ.

'රාගයෙන් පරියුට්ඨිත නොවෙයි' යනු උපදින්නා වූ රාගයෙන් මනස අල්ලාගනු නොලැබීමයි. 'ඍජුව ගියේ' යනු බුද්ධානුස්සති කමටහනෙහි ඍජුවම යෙදුණේ යන්නයි. 'තථාගතයන් වහන්සේ අරභයා' යනු තථාගත ගුණ අරමුණු කොටගෙනයි. 'අත්ථවේදය' යනු අටුවාව ඇසුරු කොට උපදින ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයයි. 'ධම්මවේදය' යනු පාලිය ඇසුරු කොට උපදින ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයයි. 'ධර්මයෙන් යුක්ත වූ' යනු පාලිය හා අටුවාව ඇසුරු කොට උපන් දෙයයි. 'ප්‍රමුදිතයාට' යනු දෙවදෑරුම් ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් ප්‍රීතිමත් වූ තැනැත්තාටයි. 'ප්‍රීතිය උපදියි' යනු පස් වැදෑරුම් ප්‍රීතිය හටගනියි යන්නයි. 'කය සංසිඳෙයි' යනු නාම කය හා කරජ කය (රූප කය) පීඩාවන් දුරු වීමෙන් සංසිඳෙයි යන්නයි. 'සැපය' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. 'සමාධිමත් වෙයි' යනු අරමුණෙහි මනාව පිහිටයි යන්නයි. 'විෂම වූ ප්‍රජාව කෙරෙහි' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් විෂම වූ සත්වයන් අතරයි. 'සමයට පත් වූයේ' යනු ශාන්ත වූ උපසමයට පත් වී යන්නයි. 'සබ්‍යාපජ්ඣා' යනු දුක් සහිත බවයි. 'ධර්ම සෝතයට පත් වූයේ' යනු විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ධර්ම සෝතයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'බුද්ධානුස්සතිය වඩයි' යනු බුද්ධානුස්සති කමටහන වර්ධනය කිරීමයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. මෙසේ මහානාම ශාක්‍ය රජු සෝතාපන්නයාගේ වාසය ගැන විමසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේද ඔහුට එයම දේශනා කළ සේක. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි සෝතාපන්න පුද්ගලයා ගැනම පවසා ඇත.

อาหุเนยฺยวคฺโค ปฐโม.

ප්‍රථම ආහුනෙය්‍ය වර්ගයයි.

๒. สารณียวคฺโค

2. සාරණීය වර්ගය

๑. ปฐมสารณียสุตฺตวณฺณนา

1. ප්‍රථම සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม สารณียาติ สริตพฺพยุตฺตกา. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺเตน จิตฺเตน กาตพฺพํ กายกมฺมํ. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ จ ปน ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติ. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺเตน จิตฺเตน อาภิสมาจาริกธมฺมปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ, ปตฺตปฏิคฺคหณํ, อาสนปญฺญาปนํ, อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

11. දෙවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයේ 'සාරණීය' යනු සිහි කටයුතු වූ යන්නයි. 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් කළ යුතු කාය කර්මයයි. වචී කර්ම හා මනෝ කර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයමයි. මේවා භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසා ඇති අතර, ගිහියන් කෙරෙහිද දැකිය හැකිය. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ මෙත් සිතින් යුතුව ආභිසමාචාරික ධර්මයන් පිරීම මෙත් සහගත කාය කර්මයයි. ගිහියන් හට චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස, බෝධි වන්දනාව පිණිස, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කිරීම පිණිස යෑමත්, ගමට පිඬු සිඟා වැඩම කළ භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදිය මෙත් සහගත කාය කර්මය නම් වේ.

ภิกฺขูนํ เมตฺเตน จิตฺเตน อาจารปณฺณตฺติสิกฺขาปนํ, กมฺมฏฺฐานกถนํ, ธมฺมเทสนา, เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘เจติยวนฺทนาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลาปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญาเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐาเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิวจนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม.

භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් මෙත් සිතින් යුක්තව විනය ශික්ෂාපද පැනවීම, කර්මස්ථාන කියා දීම, ධර්ම දේශනා කිරීම සහ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. ගිහි ජනයා විසින් "අපි චෛත්‍ය වැඳීමට යමු, බෝධිය වැඳීමට යමු, ධර්මය ශ්‍රවණය කරමු, පහන් සහ මල් පූජා පවත්වමු, තෙවැදෑරුම් සුචරිතයන්හි සමාදන්ව හැසිරෙමු, සලාක බත් ආදිය පූජා කරමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද මහා සංඝරත්නය උදෙසා සිව්පසය පූජා කරමු, සංඝයා වහන්සේට ආරාධනා කොට ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ආදිය පිළියෙළ කරමු, ආසන පනවමු, පැන් පිළියෙළ කරමු, සංඝයා වහන්සේ පෙරගමන් කොට වැඩමවාගෙන එමු, පැනවූ ආසනවල වඩා හිඳුවා මහත් උත්සාහයෙන් වෛයාවච්ච කටයුතු කරමු" යනාදී වශයෙන් කතා කරන අවස්ථාවල දී එය මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ.

ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ จ กตฺวา วิวิตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ [Pg.90] จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම අවදි වී සිරුර පිරිසිදු කර ගැනීම, චෛත්‍යංගණ වත් ආදිය සම්පූර්ණ කිරීම කොට විවේකී ආසනයක හිඳ, "මේ විහාරයේ වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ. ගිහි ජනයා විසින් "ආර්යයන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ.

อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม, เถรานํ ปน ปาทโธวนทานาทิเภทํ สพฺพมฺปิ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร’’ติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กหํ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กหํ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อปฺปาพาโธ’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

"ප්‍රකාශිතව හෝ රහසිගතව" යනු හමුවේ දී (සම්මුඛව) සහ නොපෙනෙන තැන දී (පරම්මුඛව) යන්නයි. එහි දී, නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම් ආදී කටයුතුවල දී සහාය වීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. මහා තේරවරුන්ගේ පා සේදීම, පැන් පිළිගැන්වීම ආදී සියලු වත් පිළිවෙත් කිරීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. භික්ෂූන් දෙපිරිසම විසින් ම අවිධිමත් ලෙස තබා ඇති ලී බඩු ආදිය කෙරෙහි අවඥාවක් නොකොට, තමන්ගේ ම දෙයක් මෙන් පිළිවෙළකට තැබීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. "දේව තේරයන් වහන්සේ, තිස්ස තේරයන් වහන්සේ" යනාදී වශයෙන් ගුණ වර්ණනා කරමින් කතා කිරීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. විහාරයේ නැති භික්ෂුවක් ගැන විමසමින් "අපගේ දේව තේරයන් වහන්සේ කොහේද? අපගේ තිස්ස තේරයන් වහන්සේ කොහේද? උන්වහන්සේ කවදා වඩිනවා ඇද්ද?" යනාදී වශයෙන් ලෙන්ගතුකමින් කතා කිරීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් බැබළෙන දෑසින් සහ ප්‍රසන්න මුහුණින් යුතුව බැලීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ. "දේව තේරයන් වහන්සේ, තිස්ස තේරයන් වහන්සේ නිරෝගී වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා" යි මෙනෙහි කිරීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ.

ลาภาติ จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา. ธมฺมิกาติ กุหนาทิเภทํ มิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจริยวตฺเตน อุปฺปนฺนา. อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปีติ ปจฺฉิมโกฏิยา ปตฺตปริยาปนฺนํ ปตฺตสฺส อนฺโตคตํ ทฺวตฺติกฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ. อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เอตฺถ ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นาม อามิสปฏิวิภตฺตํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตญฺจ. ตตฺถ ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน ปฏิวิภชนํ อามิสปฏิวิภตฺตํ นาม. ‘‘อสุกสฺส ทสฺสามิ, อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตํ นาม. ตทุภยมฺปิ อกตฺวา โย อปฺปฏิวิภตฺตํ ภุญฺชติ, อยํ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม. สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคีติ เอตฺถ สาธารณโภคิโน อิทํ ลกฺขณํ – ยํ ยํ ปณีตํ ลภติ, ตํ ตํ เนว ลาเภนลาภํ-นิชิคีสนตามุเขน คิหีนํ เทติ, น อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ‘‘สงฺเฆน สาธารณํ โหตู’’ติ คเหตฺวา ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ สงฺฆสนฺตกํ วิย ปสฺสติ.

"ලාභ" යනු සිවුරු ආදී වශයෙන් ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් ය. "ධම්මික" යනු කුහකකම් ආදී වැරදි ජීවිකාවන්ගෙන් තොරව, ධාර්මිකව, සාධාරණව, පිණ්ඩපාත චාරිත්‍රයට අනුකූලව උපයා ගත් දෙයයි. "අන්තමසෝ පත්තපරියාපන්නමත්තම්පි" යන්නෙන් අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ලැබුණු හැඳි දෙක තුනක බත් ප්‍රමාණයක් වුව ද අදහස් වේ. "අප්පටිවිභත්තභෝගී" යන්නෙහි දී බෙදා වෙන් කිරීම් දෙවර්ගයකි: එනම් ආමිසය බෙදා වෙන් කිරීම සහ පුද්ගලයන් බෙදා වෙන් කිරීමයි. එහි දී "මෙපමණක් දෙමි, මෙපමණක් නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම ආමිසය බෙදා වෙන් කිරීම නම් වේ. "අසවල් මහණාට දෙමි, අසවල් මහණාට නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම පුද්ගල බෙදා වෙන් කිරීම නම් වේ. මේ දෙවැදෑරුම් වෙන් කිරීම ම නොකොට යමෙක් අනුභව කරයි ද, ඔහු "අප්පටිවිභත්තභෝගී" නම් වේ. "සීලවන්තේහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභෝගී" යන මෙහි සාධාරණව අනුභව කරන්නාගේ ලක්ෂණය මෙයයි: තමන්ට ලැබෙන යම් ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයක් වේ ද, එය තවත් ලාභ අපේක්ෂාවෙන් ගිහියන්ට නොදෙයි, තනිව අනුභව නොකරයි, පිළිගන්නා අවස්ථාවේ දී ම "මෙය සංඝයාට පොදු වේවා" යි සිතා පිළිගෙන, ඝණ්ඨාව නාද කොට සංඝ සන්තක දෙයක් මෙන් සලකා අනුභව කළ යුතු වේ.

อิมํ ปน สารณียธมฺมํ โก ปูเรติ, โก น ปูเรติ? ทุสฺสีโล ตาว น ปูเรติ. น หิ ตสฺส สนฺตกํ สีลวนฺตา คณฺหนฺติ. ปริสุทฺธสีโล ปน [Pg.91] วตฺตํ อขณฺเฑนฺโต ปูเรติ. ตตฺริทํ วตฺตํ – โย หิ โอทิสฺสกํ กตฺวา มาตุ วา ปิตุ วา อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา เทติ, โส ทาตพฺพํ เทติ. สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ, ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหติ. สารณียธมฺโม หิ มุตฺตปลิโพธสฺส วฏฺฏติ. เตน ปน โอทิสฺสกํ เทนฺเตน คิลานคิลานุปฏฺฐากอาคนฺตุกคมิกานญฺเจว นวปพฺพชิตสฺส จ สงฺฆาฏิปตฺตคฺคหณํ อชานนฺตสฺส ทาตพฺพํ. เอเตสํ ทตฺวา อวเสสํ เถราสนโต ปฏฺฐาย โถกํ โถกํ อทตฺวา โย ยตฺตกํ คณฺหาติ, ตสฺส ตตฺตกํ ทาตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ อสติ ปุน ปิณฺฑาย จริตฺวา เถราสนโต ปฏฺฐาย ยํ ยํ ปณีตํ, ตํ ตํ ทตฺวา เสสํ ภุญฺชิตพฺพํ. ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฏฺฏติ.

මේ සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කරන්නේ කවුද? සම්පූර්ණ නොකරන්නේ කවුද? දුශ්ශීලයා මෙය සම්පූර්ණ නොකරයි. මක්නිසාද යත්, සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහු සතු දෙය පිළිනොගන්නා බැවිනි. පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂුව වත නොකඩවා මෙය සම්පූර්ණ කරයි. එහි වත මෙයයි: යමෙක් විශේෂ කොට මවට, පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාට යමක් දෙයි නම්, ඔහු දිය යුතු දෙය දෙයි. එහෙත් ඔහුට සාරණීය ධර්මය සිදු නොවේ, එය "පලිබෝධ ජග්ගන" (බැඳීම් රැකබලා ගැනීම) නම් වේ. සාරණීය ධර්මය වනාහි පලිබෝධයන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂුවට සුදුසු වූවකි. විශේෂ කොට දෙන ඒ භික්ෂුව විසින් ගිලන් භික්ෂූන්, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන භික්ෂූන්, ආගන්තුක භික්ෂූන්, ගමික භික්ෂූන් සහ සංඝාටි පාත්‍ර පිළිගැනීමට නොදන්නා නවක භික්ෂූන්ට දිය යුතු ය. මොවුන්ට දී, ඉතිරි දෙය සංඝ පීඨයේ සිට මඳක් බැගින් නොදී යමෙක් යම් පමණක් ගනී ද, ඔහුට එපමණක් දිය යුතු ය. ඉතිරිව නැති කල්හි නැවත පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී මහා තේරවරුන්ගේ ආසනයේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රණීත යමක් වේ ද එය දී ඉතිරිය අනුභව කළ යුතු ය. "සිල්වතුන් සමඟ" යන වචනය ඇති බැවින් දුශ්ශීලයාට නොදී සිටීම ද සුදුසු ය.

อยํ ปน สารณียธมฺโม สุสิกฺขิตาย ปริสาย สุปูโร โหติ, สุสิกฺขิตาย หิ ปริสาย โย อญฺญโต ลภติ, โส น คณฺหาติ. อญฺญโต อลภนฺโตปิ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหติ, น อติเรกํ. อยํ ปน สารณียธมฺโม เอวํ ปุนปฺปุนํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ เทนฺตสฺสาปิ ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูเรติ, น ตโต โอรํ. สเจ หิ ทฺวาทสเม วสฺเส สารณียธมฺมปูรโก ปิณฺฑปาตปูรํ ปตฺตํ อาสนสาลายํ ฐเปตฺวา นฺหายิตุํ คจฺฉติ, สงฺฆตฺเถโร จ ‘‘กสฺเสโส ปตฺโต’’ติ วตฺวา ‘‘สารณียธมฺมปูรกสฺสา’’ติ วุตฺเต ‘‘อาหรถ น’’นฺติ สพฺพํ ปิณฺฑปาตํ วิจาเรตฺวาว ภุญฺชิตฺวา ริตฺตปตฺตํ ฐเปติ. อถ โข โส ภิกฺขุ ริตฺตปตฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยฺหํ อเสเสตฺวาว ปริภุญฺชึสู’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ, สารณียธมฺโม ภิชฺชติ, ปุน ทฺวาทส วสฺสานิ ปูเรตพฺโพ โหติ. ติตฺถิยปริวาสสทิโส เหส, สกึ ขณฺเฑ ชาเต ปุน ปูเรตพฺโพว. โย ปน ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม, ยสฺส เม ปตฺตคตํ อนาปุจฺฉาว สพฺรหฺมจารี ปริภุญฺชนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ ชเนติ, ตสฺส ปุณฺโณ นาม โหติ.

මේ සාරණීය ධර්මය මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක් මැද සම්පූර්ණ කිරීම පහසු ය. මක්නිසාද යත්, මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක යම් භික්ෂුවක් වෙනත් තැනකින් ලබයි නම්, ඔහු මෙතැනින් නොගනියි. වෙනත් තැනකින් නොලැබුණත් ප්‍රමාණයට ම මිස අතිරික්තව නොගනියි. මේ සාරණීය ධර්මය මෙසේ නැවත නැවත පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී ලැබෙන දෙය දෙන භික්ෂුවකට වුව ද සම්පූර්ණ වීමට වසර දොළහක් ගත වේ, ඊට අඩු නොවේ. ඉදින් දොළොස්වන වසරේ දී සාරණීය ධර්ම පුරන භික්ෂුව පිණ්ඩපාතයෙන් පිරුණු පාත්‍රය අසන ශාලාවේ තබා ස්නානය කිරීමට යයි ද, එවිට මහා තේරයන් වහන්සේ "මේ පාත්‍රය කාගේ ද?" විමසූ කල "සාරණීය ධර්ම පුරන්නාගේ" යයි කී විට, "එය මෙහාට ගෙනෙන්න" යි පවසා සියලු පිණ්ඩපාතය බෙදා දී අනුභව කොට හිස් පාත්‍රය තබයි ද, එවිට ඒ භික්ෂුව හිස් පාත්‍රය දැක "මට කිසිවක් ඉතිරි නොකොට අනුභව කළා නේද" යි සිතා දොම්නසක් ඇති කරගනී නම්, සාරණීය ධර්මය බිඳෙයි. නැවත වසර දොළහක් පිරවිය යුතු වෙයි. මෙය තීර්ථක පරිවාසය බඳු ය, එක් වරක් බිඳුණොත් නැවත පිරවිය යුතු ම ය. යමෙක් "මට මොනතරම් ලාභයක් ද, මම මොනතරම් උදාර ලාභයක් ලැබුවෙම් ද, මගෙන් නොවිමසා ම මාගේ පාත්‍රයේ ඇති දෙය සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා අනුභව කළා නේද" යි සිතා සොම්නසක් ඇති කරගනී ද, ඔහුගේ සාරණීය ධර්මය පූර්ණ වූවක් නම් වේ.

เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺส ปน เนว อิสฺสา น มจฺฉริยํ โหติ, มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, สุลภปจฺจโย. ปตฺตคตมสฺส ทิยฺยมานมฺปิ น ขียติ, ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ลภติ, ภเย วา ฉาตเก วา ปตฺเต เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺติ.

මෙසේ සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ මහණෙකුට ඉරිසියාවක් හෝ මසුරුකමක් ඇති නොවේ. ඔහු මිනිසුන්ට මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රියමනාප අයෙක් වෙයි. සිව්පසය පහසුවෙන් ලැබෙයි. ඔහුගේ පාත්‍රයෙහි ඇති දානය බෙදා දුන්න ද එය අවසන් නොවේ. බෙදා දිය යුතු වස්තූන් බෙදන විට ඔහුට උතුම් වූ භාණ්ඩ ලැබේ. භයක් හෝ දුර්භික්ෂයක් පැමිණි කල්හි දේවතාවෝ ඒ ගැන උත්සාහවත් වී (උපකාර කරති).

ตตฺริมานิ [Pg.92] วตฺถูนิ – เสนคิริวาสี ติสฺสตฺเถโร กิร มหาคิริคามํ อุปนิสฺสาย วสติ, ปญฺญาส มหาเถรา นาคทีปํ เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา คิริคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา นิกฺขมึสุ. เถโร ปวิสนฺโต เต ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ลทฺธํ, ภนฺเต’’ติ? วิจริมฺหา, อาวุโสติ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหถา’’ติ. มยํ, อาวุโส, ปญฺญาส ชนา ปตฺตเตมนมตฺตมฺปิ น ลภิมฺหาติ. ภนฺเต, เนวาสิกา นาม ปฏิพลา โหนฺติ, อลภนฺตาปิ ภิกฺขาจารมคฺคสภาคํ ชานนฺตีติ. เถรา อาคเมสุํ. เถโร คามํ ปาวิสิ. ธุรเคเหเยว มหาอุปาสิกา ขีรภตฺตํ สชฺเชตฺวา เถรํ โอโลกยมานา ฐิตา เถรสฺส ทฺวารํ สมฺปตฺตสฺเสว ปตฺตํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ตํ อาทาย เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ สงฺฆตฺเถรํ อาห. เถโร ‘‘อมฺเหหิ เอตฺตเกหิ กิญฺจิ น ลทฺธํ, อยํ สีฆเมว คเหตฺวา อาคโต, กึ นุ โข’’ติ เสสานํ มุขํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกนากาเรเนว ญตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ธมฺเมน สเมน ลทฺโธ, นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ ทตฺวา อตฺตนาปิ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิ.

ඒ පිළිබඳව මෙම කථා පුවත් වෙයි. සේනගිරි වැසි තිස්ස තෙරණුවෝ මහාගිරි ගම ඇසුරු කොට වාසය කළහ. මහා තෙරණුවෝ පනස් නමක් චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස නාගදීපයට යනු පිණිස ගිරි ගමට පිඬු සිඟා වැඩ කිසිවක් නොලැබ (ගමෙන්) නික්මුණහ. ගමට වඩින තිස්ස තෙරණුවෝ ඔවුන් දැක, "ස්වාමීනි, (දානය) ලැබුණේ දැයි?" විමසූහ. "ඇවැත්නි, හැසිරුණෙමු (නමුත් කිසිවක් නොලැබුණි)" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ට කිසිවක් නොලැබුණු බව දැන, "ස්වාමීනි, මම එනතුරු මෙහිම රැඳී සිටින්න" යැයි කීහ. "ඇවැත්නි, පනස් නමක් වූ අපට පාත්‍රය තෙමා ගැනීමට තරම්වත් දෙයක් නොලැබුණේ යැයි" ඔවුහු කීහ. "ස්වාමීනි, මෙහි වසන භික්ෂූන් (ප්‍රතිබල) සමර්ථ වෙති. කිසිවක් නොලැබුණත් සිඟමන් යන මග ස්වභාවය ඔවුහු දනිති" යැයි තෙරුන් වහන්සේ කීහ. තෙරණුවෝ එහි රැඳී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ ගමට වැඩිහිටි අතර පළමු නිවසේම මහා උපාසිකාවක් කිරිපිඬු පිළියෙළ කොට තෙරුන් දෙස බලමින් සිටියාය. තෙරුන් දොරකඩට පැමිණි වහාම පාත්‍රය පුරවා පූජා කළාය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන තෙරණුවන් වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, පිළිගන්න" යැයි සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේට කීහ. "අප මෙපමණ පිරිසකට කිසිවක් නොලැබුණි, මොහු වහාම මෙය රැගෙන ආවේ කෙසේ දැයි?" සෙසු අයගේ මුහුණු දෙස තෙරණුවෝ බැලූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බැලූ ආකාරයෙන්ම කරුණ වටහාගෙන, "ස්වාමීනි, ධාර්මිකව හා සමව ලත් පිණ්ඩපාතයකි, සැකයකින් තොරව පිළිගන්න" යැයි කියා මුල සිට සැමටම සෑහෙන තෙක් බෙදා දී තමා ද වැළඳූහ.

อถ นํ ภตฺตกิจฺจาวสาเน เถรา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กทา, อาวุโส, โลกุตฺตรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌี’’ติ? นตฺถิ เม, ภนฺเต, โลกุตฺตรธมฺโมติ. ฌานลาภีสิ, อาวุโสติ. เอตมฺปิ, ภนฺเต, นตฺถีติ? นนุ, อาวุโส, ปาฏิหาริยนฺติ. สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต, ตสฺส เม ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย สเจปิ ภิกฺขุสตสหสฺสํ โหติ, ปตฺตคตํ น ขียตีติ. สาธุ สาธุ, สปฺปุริส, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุยฺหนฺติ. อิทํ ตาว ปตฺตคตํ น ขียตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

ඉක්බිති වළඳා අවසානයේ තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගෙන්, "ඇවැත්නි, කවර කලෙක ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළෙහිදැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, මට ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත" යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "ඇවැත්නි, එසේනම් ඔබ ධ්‍යානලාභියෙක්දැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, එයද නැත" යැයි කීහ. "ඇවැත්නි, එසේනම් මෙය ප්‍රාතිහාර්යයක් නොවේදැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, මම සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළෙමි. මා එය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට ලක්ෂයක් භික්ෂූන් සිටියද මාගේ පාත්‍රයෙහි ඇති දානය අවසන් නොවේ" යැයි උන්වහන්සේ කීහ. "සත්පුරුෂය, සාදු සාදු! මෙය ඔබට සුදුසුම දෙයකි" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. මෙය "පාත්‍රගත දානය අවසන් නොවේ" යන්නට උදාහරණයකි.

อยเมว ปน เถโร เจติยปพฺพเต คิริภณฺฑมหาปูชาย ทานฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ทาเน กึ วรภณฺฑ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ทฺเว สาฏกา, ภนฺเตติ. เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ? ตํ สุตฺวา อมจฺโจ รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘เอโก ทหโร เอวํ วทตี’’ติ. ‘‘ทหรสฺส เอวํ จิตฺตํ, มหาเถรานํ ปน สุขุมสาฏกา [Pg.93] วฏฺฏนฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘มหาเถรานํ ทสฺสามี’’ติ ฐเปสิ. ตสฺส ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปาฏิยา ฐิเต เทนฺตสฺส มตฺถเก ฐปิตาปิ เต สาฏกา หตฺถํ นาโรหนฺติ, อญฺเญว อาโรหนฺติ. ทหรสฺส ทานกาเล ปน หตฺถํ อารุฬฺหา. โส ตสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา อมจฺจสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ทหรํ นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทตฺวา สงฺฆํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทหรสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา ‘‘กทา, ภนฺเต, อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺถา’’ติ อาห. โส ปริยาเยนปิ อสนฺตํ อวทนฺโต ‘‘นตฺถิ มยฺหํ, มหาราช, โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. นนุ, ภนฺเต, ปุพฺเพว อวจุตฺถาติ. อาม, มหาราช, สารณียธมฺมปูรโก อหํ, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ. ‘‘สาธุ สาธุ, ภนฺเต, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุมฺหาก’’นฺติ วตฺวา ปกฺกามิ. อิทํ ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

එම තෙරුන් වහන්සේම චේතිය පබ්බතයෙහි පැවති ගිරිභණ්ඩ මහා පූජාවේදී දානය දෙන තැනට වැඩම කොට, "මෙම දානයෙහි අග්‍ර භාණ්ඩය කුමක්දැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, සළු දෙකකි" යැයි කීහ. "මේවා මට ලැබෙනු ඇත" යැයි උන්වහන්සේ කීහ. එය ඇසූ අමාත්‍යවරයෙක් රජුට, "එක් දහම් නමක් මෙසේ පවසන්නේ යැයි" සැළ කළේය. "තරුණ භික්ෂුවකට එවැනි සිතක් ඇති විය හැක, නමුත් සියුම් සළු සුදුසු වන්නේ මහා තෙරණුවන්ටය" යැයි පවසා ඒවා මහා තෙරුන්ට දීමට වෙන් කර තැබුවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙළට වැඩ සිටියදී රජු දන් දෙන කල්හි, මහා තෙරණුවන්ට දීමට ගත් එම අග්‍ර සළු අතට නොපැමිණියේය, වෙනත් සළුම අතට හසු විය. තරුණ භික්ෂුවට දන් දෙන වේලාවේදී ඒවා අතට හසු විය. රජු ඒවා උන්වහන්සේගේ අතෙහි තබා, ඇමතියා දෙස බලා, තරුණ තෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා දන් දී සංඝයා පිටත් කොට උන්වහන්සේ අසල වාඩි වී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවර කලෙක මේ ධර්මය අවබෝධ කළ සේක්දැයි?" ඇසීය. උන්වහන්සේ නැති ගුණයක් වර්ණනා නොකරමින්, "මහාරාජය, මට ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත" යැයි කීහ. "ස්වාමීනි, ඔබ කලින් එසේ කීවා නොවේදැයි?" රජු ඇසීය. "එසේය මහාරාජය, මම සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ අයෙක්මි. මා එම ධර්මය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට බෙදා දෙන භාණ්ඩ අතරින් අග්‍ර භාණ්ඩය මට හිමි වන්නේ යැයි" උන්වහන්සේ කීහ. "ස්වාමීනි, සාදු සාදු! මෙය ඔබ වහන්සේලාට සුදුසුම දෙයකි" යැයි පවසා රජු පිටව ගියේය. මෙය "බෙදා දෙන භාණ්ඩ අතරින් අග්‍ර භාණ්ඩය ලබයි" යන්නට උදාහරණයකි.

พฺราหฺมณติสฺสภเย ปน ภาตรคามวาสิโน นาคตฺเถริยา อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ. เถรี ปจฺจูสสมเย ‘‘อติวิย อปฺปนิคฺโฆโส คาโม, อุปธาเรถ ตาวา’’ติ ทหรภิกฺขุนิโย อาห. ตา คนฺตฺวา สพฺเพสํ คตภาวํ ญตฺวา อาคมฺม เถริยา อาโรเจสุํ. สา สุตฺวา ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถ, อตฺตโน อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิกาเรสุเยว โยคํ กโรถา’’ติ วตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ ปารุปิตฺวา อตฺตทฺวาทสมา คามทฺวาเร นิคฺโรธรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทฺวาทสนฺนมฺปิ ภิกฺขุนีนํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, ‘‘อยฺเย, อญฺญตฺถ มา คจฺฉถ, นิจฺจํ อิเธว อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ อาห. เถริยา ปน กนิฏฺฐภาตา นาคตฺเถโร นาม อตฺถิ. โส ‘‘มหนฺตํ ภยํ, น สกฺกา ยาเปตุํ, ปรตีรํ คมิสฺสามี’’ติ อตฺตทฺวาทสโมว อตฺตโน วสนฏฺฐานา นิกฺขนฺโต ‘‘เถรึ ทิสฺวา คมิสฺสามี’’ติ ภาตรคามํ อาคโต. เถรี ‘‘เถรา อาคตา’’ติ สุตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ อยฺยา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สา ‘‘อชฺช เอกทิวสํ วิหาเรว วสิตฺวา สฺเว คมิสฺสถา’’ติ อาห. เถรา วิหารํ อคมึสุ.

බ්‍රාහ්මණතිස්ස භය පැවති කාලයෙහි භාතරගාම වැසියෝ නාගා තෙරණියට නොදන්වාම පලා ගියහ. අලුයම් කාලයෙහි ගම ඉතා නිශ්ශබ්ද බව දුටු තෙරණිය, "පළමුව විමසා බලන්න" යැයි දහම් නිකායික මෙහෙණින් වහන්සේලාට කීවාය. ඔවුහු ගොස් සියල්ලන්ම පලා ගොස් ඇති බව දැන අවුත් තෙරණියට සැළ කළහ. එය ඇසූ ඇය, "ඔවුන් ගිය බව ගැන නොසිතන්න, තමන්ගේ පාළි ඉගෙනීම, අටුවා විමසීම හා යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහිම නිරත වන්න" යැයි පවසා සිවුරු පෙරවාගෙන දොළොස් නමක් පිරිවර ඇතිව ගම් දොර නුග රුකක් මුල වැඩ සිටියාය. වෘක්ෂ දේවතාවිය ඒ දොළොස් නමටම පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, "ආර්යාවනි, වෙනත් තැනක නොයන්න, නිතරම මෙහිම වඩින්න" යැයි කීවාය. නාගා තෙරණියට නාග තෙරණුවන් නමින් බාල සහෝදරයෙක් සිටියේය. "මහා භයකි, මෙහි ජීවත් විය නොහැක, එතෙරට යමි" යැයි සිතා තමා ද දොළොස් නමක් පිරිවර ඇතිව තම වාසස්ථානයෙන් නික්ම, "තෙරණිය දැක යන්නෙමි" යි සිතා භාතර ගමට පැමිණියේය. "තෙරුන් වහන්සේ වැඩියා" යැයි අසා තෙරණිය උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, කිමෙක්දැයි?" විමසුවාය. උන්වහන්සේ එම පුවත සැළ කළහ. ඇය, "අද එක් දිනක් විහාරයෙහි නැවතී හෙට වඩින්න" යැයි කීවාය. තෙරණුවෝ විහාරයට වැඩිහිටියහ.

เถรี ปุนทิวเส รุกฺขมูเล ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เถรี’’ติ วตฺวา ตุณฺหี อฏฺฐาสิ. ธมฺมิโก, ตาต, ปิณฺฑปาโต, กุกฺกุจฺจํ อกตฺวา ปริภุญฺชถาติ[Pg.94]. วฏฺฏิสฺสติ เถรีติ? สา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อากาเส อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘สตฺตตาลมตฺเต ฐิตมฺปิ ภิกฺขุนีภตฺตเมว เถรี’’ติ วตฺวา ‘‘ภยํ นาม สพฺพกาลํ น โหติ, ภเย วูปสนฺเต อริยวํสํ กถยมาโน, ‘โภ ปิณฺฑปาติก, ภิกฺขุนีภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วีตินามยิตฺถา’ติ จิตฺเตน อนุวทิยมาโน สนฺถมฺภิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถ เถริโย’’ติ มคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

පසු දින තෙරණිය රුක් මුලදී ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ගෙන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "මෙම දානය වළඳන්න" යැයි කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ, "තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේදැයි?" පවසා නිහඬව සිටියහ. "සහෝදරය, මෙය ධාර්මික පිණ්ඩපාතයකි, සැක නොකොට වළඳන්න" යැයි ඇය පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේදැයි?" උන්වහන්සේ නැවතත් විමසූහ. ඇය පාත්‍රය ගෙන අහසට දැමූ අතර එය අහසෙහි රැඳී තිබුණි. තෙරුන් වහන්සේ, "තෙරණියනි, තල් ගස් හතක් උස අහසේ තිබුණ ද මෙය මෙහෙණින් වහන්සේ නමකගේ දානයම වේ" යැයි පවසා, "භය යනු සැමදා පවතින්නක් නොවේ, භය පහව ගිය පසු අරියවංශ දේශනාව කරන භික්ෂුවකට 'පින්වත, ඔබ මෙහෙණින් වහන්සේලාගේ දානය වළඳමින් කාලය ගත කළේ නොවේදැයි' සිතින් දෝෂාරෝපණය කරනු ලැබුවහොත් එය දරා ගැනීමට මට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් තෙරණියනි, අප්‍රමාදී වන්න" යැයි පවසා තමන් වහන්සේ වැඩම කළහ.

รุกฺขเทวตาปิ ‘‘สเจ เถโร เถริยา หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิสฺสติ, น ตํ นิวตฺเตสฺสามิ. สเจ น ปริภุญฺชิสฺสติ, นิวตฺเตสฺสามี’’ติ จินฺตยมานา ฐตฺวา เถรสฺส คมนํ ทิสฺวา รุกฺขา โอรุยฺห ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ รุกฺขมูลํเยว อาเนตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ทฺวาทส ภิกฺขุนิโย ทฺวาทส จ ภิกฺขู สตฺต วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. อิทํ เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ เอตฺถ วตฺถุ. ตตฺร หิ เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ.

වෘක්ෂ දේවතාවිය ද, "ඉදින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්ථවිරියගේ අතින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නම්, මම උන්වහන්සේව (ජලයෙහි) ගිල්වන්නේ නැත. ඉදින් නොවළඳන්නේ නම්, ගිල්වන්නෙමි" යි සිතමින් සිට, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වඩිනු දැක, වෘක්ෂයෙන් බැස "ස්වාමීනි, පාත්‍රය ලබා දෙන්න" යැයි පවසා, පාත්‍රය ගෙන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව ඒ නුග රුක මුලටම වඩා හිඳුවා, ආසන පනවා, පිණ්ඩපාතය පූජා කර, දන් වළඳා අවසන් වූ පසු (මතු දිනෙක ද වඩින බවට) පොරොන්දුවක් කරවා ගෙන, භික්ෂුණීන් වහන්සේලා දොළොස් නමකට ද භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් නමකට ද සත් වසරක් මුළුල්ලේ උපස්ථාන කළාය. "දේවතාවෝ උත්සාහවත් වෙති" යන මෙහි වස්තුව මෙයයි. එහිදී ඒ ස්ථවිරිය සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තියක් වූවාය.

อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาคพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. ยสฺส ปน สพฺเพน สพฺพํ อภินฺนานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติ. ตานิ ปเนตานิ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิ, พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ อาปนฺนปุพฺโพ’’ติ เกนจิ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ อปรามฏฺฐานิ, อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติ.

"අඛණ්ඩ" යනාදී තන්හි, යම් මහණකුගේ ආපත්ති ස්කන්ධ හත අතුරින් මුල හෝ අග හෝ ශික්ෂා පදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩ' (කැබලි වූ) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පදය මැදින් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' (සිදුරු සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද අනුපිළිවෙලින් දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලය පිටෙහි හෝ බඩෙහි හටගත් වෙනස් පැහැයක් ඇති, කළු රතු ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුත් එළදෙනක මෙන් 'සබල' (ලප සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද අතරින් පතර බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය අතරින් පතර විවිධ වර්ණ ලප ඇති එළදෙනක මෙන් 'කම්මාස' (පුල්ලි සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද කිසිසේත්ම බිඳී නැත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලයන් අඛණ්ඩ, අච්ඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස නම් වේ. එම සීලයන් තෘෂ්ණා නැමැති දාසභාවයෙන් මුදවා නිදහස් බව ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' නම් වේ. බුද්ධාදී විඥයන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද බැවින් 'විඥුප්පසත්ථ' නම් වේ. තෘෂ්ණා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ද, "ඔබ මීට පෙර මෙවැනි ආපත්තියකට පත් වූවෙහිය" යි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ද 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කරන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' යැයි කියනු ලැබේ.

สีลสามญฺญคโต [Pg.95] วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติ. โสตาปนฺนาทีนญฺหิ สีลํ สมุทฺทนฺตเรปิ เทวโลเกปิ วสนฺตานํ อญฺเญสํ โสตาปนฺนาทีนํ สีเลน สมานเมว โหติ, นตฺถิ มคฺคสีเล นานตฺตํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

"සීලසාමඤ්ඤගතව වාසය කරයි" යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. සැබවින්ම, සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි හෝ දෙව්ලොව හෝ වසන සෝවාන් ආදී ආර්යයන්ගේ සීලය, අනෙකුත් සෝවාන් ආදීන්ගේ සීලයට සමානමය. මාර්ග සීලයෙහි වෙනසක් නැත. ඒ අරභයා මෙය පවසන ලදී.

ยายํ ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา. ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต หุตฺวา วิหรตีติ.

"යම් දිට්ඨියක් වේද" යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සම්මා දිට්ඨියයි. "අරිය" යනු නිදොස් වූ (වැරදි රහිත) අර්ථයයි. "නිය්‍යාති" යනු (සංසාර දුකෙන්) නික්මීමට හේතු වන හෙයින් නෛර්යාණික යන්නයි. "තක්කරස්ස" යනු ඒ අයුරින් ක්‍රියා කරන්නාට යන්නයි. "දුක්ඛක්ඛයාය" යනු සියලු දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිසයි. "දිට්ඨිසාමඤ්ඤගත" යනු සමාන වූ දෘෂ්ටි ඇති බවට පත්ව වාසය කිරීමයි.

๒. ทุติยสารณียสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒. ทุติเย โย เต ธมฺเม ปูเรติ, ตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคหายาติ สงฺคณฺหนตฺถาย. อวิวาทายาติ อวิวทนตฺถาย. สามคฺคิยาติ สมคฺคภาวตฺถาย. เอกีภาวายาติ เอกภาวตฺถาย นินฺนานากรณาย. สํวตฺตนฺตีติ วตฺตนฺติ ปวตฺตนฺติ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි: යමෙක් ඒ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කෙරේද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය කරවන බැවින් 'පියකරණ' නම් වේ. ගෞරව ඇති කරවන බැවින් 'ගරුකරණ' නම් වේ. "සංගහාය" යනු සංග්‍රහ කිරීම පිණිසයි. "අවිවාදාය" යනු විවාද නොකිරීම පිණිසයි. "සාමග්ගියා" යනු සමඟි බව පිණිසයි. "ඒකීභාවාය" යනු වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා නොකර එක්සත් වීම පිණිසයි. "සංවත්තන්ති" යනු පවතී හෙවත් සිදු වේ යන අර්ථයයි.

๓. นิสฺสารณียสุตฺตวณฺณนา

3. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓. ตติเย นิสฺสารณียา ธาตุโยติ นิสฺสรณธาตุโยว. เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺตีติ เอตฺถ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา ติกจตุกฺกชฺฌานิกา เมตฺตาว เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ นาม. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานสทิสา กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐา กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา อาจิตา อุปจิตา. สุสมารทฺธาติ สุปฺปคุณกรเณน สุฏฺฐุ สมารทฺธา. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา ติฏฺฐติ. มา เหวนฺติสฺส วจนีโยติ ยสฺมา อภูตพฺยากรณํ พฺยากโรติ, ตสฺมา ‘‘มา เอวํ ภณี’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ ยา อยํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส, พฺยาปาทโต นิสฺสฏาติ อตฺโถ. โย ปน เมตฺตาย ติกจตุกฺกชฺฌานโต วุฏฺฐิโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยมคฺคํ ปตฺวา ‘‘ปุน [Pg.96] พฺยาปาโท นตฺถี’’ติ ตติยผเลน นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตนิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි: "නිස්සාරණීයා ධාතුයෝ" යනු නික්මීමට හේතු වන ධාතූන්මය. "මෙත්තා හි ඛෝ මේ චේතොවිමුත්ති" යන මෙහි, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් තික සහ චතුක්ක ධ්‍යානයන්ට අයත් මෛත්‍රිය ම 'මෙත්තා චේතොවිමුත්ති' නම් වේ. "භාවිතා" යනු වඩන ලදී. "බහුලීකතා" යනු නැවත නැවත කරන ලදී. "යානීකතා" යනු මැනවින් යෙදූ රියක් මෙන් කරන ලදී. "වත්ථුකතා" යනු පදනමක් කොට පිහිටුවන ලදී. "අනුට්ඨිතා" යනු අධිෂ්ඨාන කරන ලදී. "පරිචිතා" යනු හාත්පසින් පුරුදු කරන ලද හෝ රැස් කරන ලද අර්ථයයි. "සුසමාරද්ධා" යනු මැනවින් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් හොඳින් ආරම්භ කරන ලදී. "පරියාදාය තිට්ඨති" යනු (ව්‍යාපාදය) මුළුමනින්ම ගෙවා දමා පවතී. "මා හේවං තිස්ස වචනීයෝ" යනු, යම් හෙයකින් ඔහු අසත්‍ය ප්‍රකාශයක් කරයි නම්, එබැවින් "එසේ නොකියන්න" යැයි පැවසිය යුතුය. "යදිදං මෙත්තා චේතොවිමුත්ති" යනු, යම් මේ මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියක් වේද, එය ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීමයි, ව්‍යාපාදයෙන් මිදුණේය යන්න අර්ථයයි. යම් මහණෙක් මෛත්‍රී තික-චතුක්ක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සංස්කාරයන් පිරික්සා අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණ, "නැවත ව්‍යාපාදයක් නැතැ" යි අනාගාමී ඵලයෙන් නිවන දකී ද, ඔහුගේ සිත ව්‍යාපාදයෙන් සදාකාලිකවම නික්මුණේ වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

อนิมิตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ พลววิปสฺสนา. ทีฆภาณกา ปน อรหตฺตผลสมาปตฺตีติ วทนฺติ. สา หิ ราคนิมิตฺตาทีนญฺเจว รูปนิมิตฺตาทีนญฺจ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา อนิมิตฺตาติ วุตฺตา. นิมิตฺตานุสารีติ วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรณสภาวํ.

"අනිමිත්තා චේතොවිමුත්ති" යනු ප්‍රබල විපස්සනාවයි. දීඝභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ එය අර්හත් ඵල සමාපත්තිය කියාය. එය රාග නිමිති ආදිය ද, රූප නිමිති ආදිය ද, නිත්‍ය නිමිති ආදිය ද නැති බැවින් 'අනිමිත්තා' යැයි කියනු ලැබේ. "නිමිත්තානුසාරී" යනු පවසන ලද ප්‍රභේද ඇති නිමිත්ත අනුව යන ස්වභාවයයි.

อสฺมีติ อสฺมิมาโน. อยมหมสฺมีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อยํ นาม อหํ อสฺมีติ. เอตฺตาวตา อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วิจิกิจฺฉาภูตํ กถํกถาสลฺลํ. มา เหวนฺติสฺส วจนีโยติ สเจ เต ปฐมมคฺควชฺฌา วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตพฺยากรณํ มิจฺฉา โหติ, ตสฺมา ‘‘มา อภูตํ คณฺหี’’ติ วาเรตพฺโพ. อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโตติ อรหตฺตมคฺโค. อรหตฺตมคฺคผลวเสน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ อรหตฺตมคฺโค ‘‘อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโต’’ติ วุตฺโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อภูตพฺยากรณํ นาม กถิตํ.

"අස්මි" යනු අස්මිමානයයි. "අයමහමස්මි" යනු පංචස්කන්ධයෙහි "මේ මම වෙමි" යැයි දැකීමයි. මෙතෙකින් අර්හත් බව ප්‍රකාශ කරන ලදී. "විචිකිච්ඡා කථංකථා සල්ලං" යනු විචිකිච්ඡාව නැමැති 'එසේ ද මෙසේ ද' යන සැකය නැමැති හුලයි. "මා හේවං තිස්ස වචනීයෝ" යනු, ඉදින් ඔබට සෝවාන් මගින් ප්‍රහීණ කළ යුතු වූ සැකය උපදියි නම්, අර්හත් බව ප්‍රකාශ කිරීම වැරදිය. එබැවින් "අසත්‍යයක් ග්‍රහණය නොකරන්න" යැයි වළක්වාලිය යුතුය. "අස්මීති මානසමුග්ඝාතෝ" යනු අර්හත් මාර්ගයයි. අර්හත් මාර්ග ඵල වශයෙන් නිවන දුටු කල්හි නැවත අස්මිමානයක් නැති බැවින් අර්හත් මාර්ගයට "අස්මීති මානසමුග්ඝාතෝ" (අස්මිමානය මුලිනුපුටා දැමීම) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි අසත්‍ය ප්‍රකාශ කිරීම ගැන පවසන ලදී.

๔. ภทฺทกสุตฺตวณฺณนา

4. භද්දක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔. จตุตฺเถ น ภทฺทกนฺติ น ลทฺธกํ. ตตฺถ โย หิ ภีตภีโต มรติ, ตสฺส น ภทฺทกํ มรณํ โหติ. โย อปาเย ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตสฺส น ภทฺทิกา กาลกิริยา โหติ. กมฺมาราโมติอาทีสุ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. วิหารกรณาทิมฺหิ นวกมฺเม อาราโม อสฺสาติ กมฺมาราโม. ตสฺมึเยว กมฺเม รโตติ กมฺมรโต. ตเทว กมฺมารามตํ ปุนปฺปุนํ ยุตฺโตติ อนุยุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ ภสฺสนฺติ อาลาปสลฺลาโป. นิทฺทาติ โสปฺปํ. สงฺคณิกาติ คณสงฺคณิกา. สา ‘‘เอกสฺส ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ โหติ ตติยโก’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺพา. สํสคฺโคติ ทสฺสนสวนสมุลฺลาปสมฺโภคกายสํสคฺควเสน ปวตฺโต สํสฏฺฐภาโว. ปปญฺโจติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานวเสน ปวตฺโต มทนาการสณฺฐิโต กิเลสปปญฺโจ. สกฺกายนฺติ เตภูมกวฏฺฏํ. สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ เหตุนา นเยน สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริวฏุมปริจฺเฉทกรณตฺถํ. มโคติ มคสทิโส. นิปฺปปญฺจปเทติ นิพฺพานปเท. อาราธยีติ ปริปูรยิ ตํ สมฺปาเทสีติ.

14. හතරවන සූත්‍රයේ ‘න භද්දකං’ යනු යහපත් නොවන හෙවත් අභාග්‍යසම්පන්න බවයි. එහි යමෙක් දැඩි බියට පත්ව මරණයට පත්වේ ද, ඔහුගේ මරණය යහපත් එකක් නොවේ. යමෙක් අපායෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබයි ද, ඔහුගේ මරණය (කාලකිරියාව) යහපත් එකක් නොවේ. ‘කම්මාරාමො’ යනාදී පදයන්හි ‘ආරාම’ යනු ඇල්ම හෙවත් ඇලීමයි, අභිරතිය යනු එහි අර්ථයයි. විහාර කර්මාන්ත ආදී නවකම්වල ඇලීම ඇති තැනැත්තා ‘කම්මාරාම’ නම් වේ. එම කර්මාන්තයෙහි ම ඇලී සිටින බැවින් ‘කම්මරත’ නම් වේ. එම කම්මාරාමතාවෙහි ම නැවත නැවතත් යෙදෙන බැවින් ‘අනුයුත්ත’ නම් වේ. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. මෙහි ‘භස්ස’ යනු එකිනෙකා සමඟ කෙරෙන කතාබහයි. ‘නිද්දා’ යනු නින්දයි. ‘සංගණිකා’ යනු සමූහයා සමඟ එක්ව විසීමයි. එය ‘එක් අයෙකුට දෙවැන්නෙකු සිටීම, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නෙකු සිටීම’ යන ක්‍රමය අනුව දත යුතුය. ‘සංසග්ග’ යනු රූප දැකීම, ශබ්ද ඇසීම, එකට කතා කිරීම, භුක්ති විඳීම හා ශරීර ස්පර්ශය යන මේවා මගින් ඇතිවන සබඳතාවයි. ‘පපඤ්ච’ යනු තණ්හාව, දිට්ඨිය හා මානය යන මේවා මගින් පවතින, මත්වන ස්වභාවයක් ඇති කෙලෙස් ප්‍රපංචයයි. ‘සක්කාය’ යනු තෛභූමික වෘත්තයයි (භව තුනෙහි පැවැත්මයි). ‘සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයට සියලු සංසාර දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස යන්නයි. ‘මිගො’ යනු මුවෙකු වැනි යන්නයි. ‘නිප්පපඤ්චපදෙ’ යනු නිවන් පදයෙහි ය. ‘ආරාධයී’ යනු සම්පූර්ණ කළේය හෙවත් සාක්ෂාත් කළේය යන්නයි.

๕. อนุตปฺปิยสุตฺตวณฺณนา

5. අනුතප්පිය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕. ปญฺจเม [Pg.97] อนุตปฺปาติ อนุโสจิตพฺพา อนุตาปการี. อิเมสุ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ คาถาสุ จ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

15. පස්වන සූත්‍රයේ ‘අනුතප්පා’ යනු නැවත නැවත ශෝක විය යුතු, පසුතැවිලි කරවන යන්නයි. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි ම මෙන්ම ගාථාවන්හි ද සංසාර වෘත්තය හා එයින් මිදීම (විවෘත්තය) ගැන කියැවිණි.

๖. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

6. නකුලපිතු සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖. ฉฏฺเฐ พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. เอตทโวจาติ สามิกสฺส เภสชฺชํ กตฺวา พฺยาธึ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตี อิทานิ สีหนาทํ นทิตฺวา สจฺจกิริยาย พฺยาธึ วูปสเมตุํ สนฺติเก นิสีทิตฺวา เอตํ ‘‘มา โข ตฺว’’นฺติอาทิวจนํ อโวจ. สาเปกฺโขติ สตณฺโห. น นกุลมาตาติ เอตฺถ น-กาโร น สกฺขตีติ เอวํ ปรปเทน โยเชตพฺโพ. สนฺถริตุนฺติ นิจฺฉิทฺทํ กาตุํ, สณฺฐเปตุนฺติ อตฺโถ. เวณึ โอลิขิตุนฺติ เอฬกโลมานิ กปฺเปตฺวา วิชเฏตฺวา เวณึ กาตุํ.

16. හයවන සූත්‍රයේ ‘බාළ්හගිලානො’ යනු දැඩි ලෙස රෝගී වූ යන්නයි. ‘එතදවොච’ යනු ස්වාමියාට බෙහෙත් කර රෝගය සුවපත් කිරීමට නොහැකි වූ කල්හි, දැන් සිංහ නාදයක් පවත්වා සත්‍යක්‍රියාවෙන් රෝගය සුවපත් කරනු පිණිස ඔහු අසල වාඩි වී ‘එතං මා ඛො ත්වං’ යනාදී වචන පැවසීමයි. ‘සාපෙක්ඛො’ යනු තණ්හාව සහිත වූ යන්නයි. ‘න නකුලමාතා’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය ‘න සක්ඛති’ (නොහැකිය) යනුවෙන් ඊළඟ පදය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සන්ථරිතුං’ යනු සිදුරු රහිතව කිරීමට හෙවත් ස්ථාවරව තැබීමට යන අර්ථයයි. ‘වෙණිං ඔලිඛිතං’ යනු බැටළු ලොම් කපා පීරා පිරිසිදු කර ගෙතීම පිණිස ය.

อญฺญํ ฆรํ คมิสฺสตีติ อญฺญํ สามิกํ คณฺหิสฺสติ. โสฬส วสฺสานิ คหฏฺฐกํ พฺรหฺมจริยํ สมาจิณฺณนฺติ อิโต โสฬสวสฺสมตฺถเก คหฏฺฐพฺรหฺมจริยวาโส สมาจิณฺโณ. ทสฺสนกามตราติ อติเรเกน ทสฺสนกามา. อิเมหิ ตีหิ องฺเคหิ สีหนาทํ นทิตฺวา ‘‘อิมินา สจฺเจน ตว สรีเร พฺยาธิ ผาสุ โหตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ.

‘අඤ්ඤං ඝරං ගමිස්සති’ යනු වෙනත් ස්වාමියෙකු කරා යනු ඇත යන්නයි. ‘සොළස වස්සානි ගහට්ඨකං බ්‍රහ්මචරියං සමාචිණ්ණං’ යනු මෙයින් වසර දහසයකට පෙර සිට ගිහිගෙයි සිටිමින් ම උතුම් බඹසර හැසිරීමෙහි යෙදුණු බවයි. ‘දස්සනකාමතරා’ යනු අතිශයින් දැකීමට කැමති බවයි. මෙම කරුණු තුනෙන් සිංහනාද පවත්වා ‘මෙම සත්‍යානුභාවයෙන් ඔබගේ ශරීරයේ රෝගය සුවපත් වේවා’ යි සත්‍යක්‍රියා කළාය.

อิทานิ ภควนฺตํ สกฺขึ กตฺวา อตฺตโน สีลาทิคุเณหิปิ สจฺจกิริยํ กาตุํ สิยา โข ปน เตติอาทิมาห. ตตฺถ ปริปูรการินีติ สมตฺตการินี. เจโตสมถสฺสาติ สมาธิกมฺมฏฺฐานสฺส. โอคาธปฺปตฺตาติ โอคาธํ อนุปฺปเวสํ ปตฺตา. ปติคาธปฺปตฺตาติ ปติคาธํ ปติฏฺฐํ ปตฺตา. อสฺสาสปฺปตฺตาติ อสฺสาสํ อวสฺสยํ ปตฺตา. เวสารชฺชปฺปตฺตาติ โสมนสฺสญาณํ ปตฺตา. อปรปฺปจฺจยาติ ปรปฺปจฺจโย วุจฺจติ ปรสทฺธา ปรปตฺติยายนา, ตาย วิรหิตาติ อตฺโถ. อิเมหิ ตีหิ องฺเคหิ อตฺตโน คุเณ อารพฺภ สจฺจกิริยํ อกาสิ. คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. ยาวตาติ ยตฺติกาโย. ตาสํ อญฺญตราติ ตาสํ อนฺตเร เอกา. อนุกมฺปิกาติ หิตานุกมฺปิกา. โอวาทิกาติ โอวาททายิกา. อนุสาสิกาติ อนุสิฏฺฐิทายิกา.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්ෂි කොට තබා තමාගේ සීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් ද සත්‍යක්‍රියා කිරීමට ‘සියා ඛො පන තෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පරිපූරකාරිනී’ යනු සම්පූර්ණ කරන්නිය යන අර්ථයයි. ‘චෙතොසමථස්ස’ යනු සමාධි කමටහන් පිළිබඳවයි. ‘ඔගාධප්පත්තා’ යනු ගැඹුරට බැසගත් බවයි. ‘පතිගාධප්පත්තා’ යනු පිහිට ලබාගත් බවයි. ‘අස්සාසප්පත්තා’ යනු අස්වැසිල්ල හෙවත් පිළිසරණ ලබාගත් බවයි. ‘වෙසාරජ්ජප්පත්තා’ යනු සොම්නස් සහගත ඥානයට පැමිණි බවයි. ‘අපරප්පච්චයා’ යන්නෙහි ‘පරප්පච්චය’ යනු අනුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හෝ අනුන්ගේ විශ්වාසය මත යැපීමයි, එයින් තොර වූයේ යන අර්ථය මෙයින් ලැබේ. මෙම කරුණු තුනෙන් තමාගේ ගුණ අරභයා සත්‍යක්‍රියා කළාය. ‘ගිලානා වුට්ඨිතො’ යනු රෝගයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යාවතා’ යනු යම් තාක් ප්‍රමාණයක් ද යන්නයි. ‘තාසං අඤ්ඤතරා’ යනු ඒ දායිකාවන් අතර එක් අයෙකු යන්නයි. ‘අනුකම්පිකා’ යනු හිතානුකම්පාව දක්වන්නියයි. ‘ඔවාදිකා’ යනු අවවාද දෙන්නියයි. ‘අනුසාසිකා’ යනු අනුශාසනා කරන්නියයි.

๗. โสปฺปสุตฺตวณฺณนา

7. සොප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๗. สตฺตเม [Pg.98] ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอกีภาวาย ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติโต ผลสมาปตฺติวิหารโต วุฏฺฐิโต. ยถาวิหารนฺติ อตฺตโน อตฺตโน วสนวิหารํ. นวาติ ปพฺพชฺชาย นวกา. เต ปญฺจสตมตฺตา อเหสุํ. กากจฺฉมานาติ กากสทฺทํ กโรนฺตา ทนฺเต ขาทนฺตา. เถราติ ถิรภาวํ ปตฺตา. เตน โนติ เตน นุ. เสยฺยสุขาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว. รฏฺฐิโกติ โย รฏฺฐํ ภุญฺชติ. เปตฺตณิโกติ โย ปิตรา ภุตฺตานุภุตฺตํ ภุญฺชติ. เสนาปติโกติ เสนาย เชฏฺฐโก. คามคามณิโกติ คามโภชโก. ปูคคามณิโกติ คณเชฏฺฐโก. อวิปสฺสโก กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ อเนสโก อคเวสโก หุตฺวา. โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานนฺติ สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํ.

17. හත්වන සූත්‍රයේ ‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො’ යනු හුදෙකලා වී ධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ හා ඵල සමාපත්ති සුවයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යථාවිහාරං’ යනු තම තමන්ගේ වාසස්ථාන කරා යන්නයි. ‘නවා’ යනු පැවිද්දෙන් අලුත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලායි. ඔවුන් පන්සියයක් පමණ වූහ. ‘කාකච්ඡමානා’ යනු කපුටු ශබ්දය වැනි ශබ්ද නගමින්, දත් කූරු කමින් (ගොරවමින්) නිදාගන්නා බවයි. ‘ථෙරා’ යනු ස්ථවිර භාවයට පත් වූවන්ය. ‘කෙන නො’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘සෙය්‍යසුඛාදීනි’ යනු කලින් පවසන ලද අර්ථයන්ම වේ. ‘රට්ඨිකො’ යනු රටක් අනුභව කරන්නා හෙවත් පාලනය කරන්නායි. ‘පෙත්තණිකො’ යනු පිය පරම්පරාවෙන් උරුම වූ වස්තුව භුක්ති විඳින්නායි. ‘සේනාපති’ යනු සේනාවේ ප්‍රධානියායි. ‘ගාමගාමණිකො’ යනු ගම් ප්‍රධානියායි. ‘පූගගාමණිකො’ යනු සමූහයක ප්‍රධානියායි. ‘අවිපස්සකො කුසලානං ධම්මානං’ යනු කුසල ධර්මයන් නොසොයන, ගවේෂණය නොකරන බවයි. ‘බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං’ යනු තිස්හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳවයි.

๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตวณฺณนา

8. මච්ඡබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๘. อฏฺฐเม มจฺฉิกนฺติ มจฺฉฆาตกํ. หตฺถินา ยาตีติ หตฺถิยายี. ปรโตปิ เอเสว นโย. วชฺเฌติ วธิตพฺเพ. วธายนีเตติ วธาย อุปนีเต. ปาปเกน มนสาติ ลามเกน วธกจิตฺเตน. ปาฬิยํ ปน วธายุปนีเตติ ลิขนฺติ. มาควิโกติ มิคฆาตโก. โก ปน วาโท มนุสฺสภูตนฺติ โย มนุสฺสภูตํ ปาปเกน มนสา อนุเปกฺขติ, ตสฺส สมฺปตฺติยา อภาเว กิเมว วตฺตพฺพํ. อิทํ ปาปกสฺส กมฺมุโน อนิฏฺฐผลภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เยสํ ปน ตาทิสํ กมฺมํ กโรนฺตานมฺปิ ยสปฏิลาโภ โหติ, เตสํ ตํ อกุสลํ นิสฺสาย กุสลํ วิปจฺจตีติ เวทิตพฺพํ. เตน ปนสฺส อกุสลกมฺเมน อุปหตตฺตา วิปาโก น จิรฏฺฐิติโก โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต อกุสลปกฺโขว กถิโต.

18. අටවන සූත්‍රයේ ‘මච්ඡිකං’ යනු මසුන් මරන්නායි. ‘හත්ථිනා යාතී’ යනු ඇතෙකු පිට යන්නායි. අනෙක් පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘වජ්ඣෙ’ යනු මැරිය යුතු සතුන් පිළිබඳවයි. ‘වධායනීතෙ’ යනු මැරීම පිණිස ගෙන එන ලද යන්නයි. ‘පාපකෙන මනසා’ යනු ලාමක වූ, මරණ චේතනාවෙන් යුක්ත සිතින් යන්නයි. පාලියෙහි ‘වධායූපනීතො’ ලෙස ද ලියනු ලැබේ. ‘මාගවිකො’ යනු මුවන් මරන වැද්දායි. ‘මනුෂ්‍යයෙකු වූ අයෙකු දෙස පාපී සිතින් බලන්නා ගැන කුමන කතා ද’ යනු, යමෙක් මනුෂ්‍යයෙකු දෙස පාපී සිතින් බලයි නම් ඔහුගේ සැප සම්පත් නැති වීම ගැන කිව යුත්තක් නැත යන්නයි. මෙය පාපකර්මයේ අනිෂ්ට ඵල පෙන්වීමට වදාරන ලද්දකි. යමෙකුට එවැනි පව්කම් කරද්දීත් කීර්තිය, සම්පත් ලැබේ නම්, එය එම අකුසලය නිසා නොව, කලින් කළ කුසලයක් විපාක දීම නිසා බව දත යුතුය. එම අකුසල කර්මය නිසා එම සැප විපාකය දිගුකල් නොපවතී. මෙම සූත්‍රයෙහි අකුසල පක්ෂයම දේශනා කරන ලදී.

๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

9. පළමුවන මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๙. นวเม นาติเกติ เอวํนามเก คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกามเย ปาสาเท. อมโตคธาติ นิพฺพาโนคธา, นิพฺพานปติฏฺฐาติ อตฺโถ. ภาเวถ โนติ ภาเวถ นุ. มรณสฺสตินฺติ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานํ. อโห วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ [Pg.99] ตุมฺหากํ สาสเน มม กิจฺจํ พหุ กตํ อสฺส. ตทนฺตรนฺติ ตํ อนฺตรํ ขณํ โอกาสํ. อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามีติ เอตฺถ อสฺสาโส วุจฺจติ อนฺโต ปวิสนวาโต, ปสฺสาโส พหิ นิกฺขมนวาโต. อิติ อยํ ภิกฺขุ ยาว อนฺโต ปวิฏฺฐวาโต พหิ นิกฺขมติ, พหิ นิกฺขนฺโต วาโต อนฺโต ปวิสติ, ตาว ชีวิตํ ปตฺเถนฺโต เอวมาห. ทนฺธนฺติ มนฺทํ ครุกํ อสีฆปฺปวตฺตํ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. อิมสฺมึ สุตฺเต มรณสฺสติ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตาติ.

19. නවවන සූත්‍රයේ ‘නාතිකෙ’ යනු ඒ නම ඇති ගමෙහි ය. ‘ගිඤ්ජකාවසථෙ’ යනු ගඩොලින් කළ ප්‍රාසාදයෙහි ය. ‘අමතොගධා’ යනු නිවනට බැසගත්, නිවන පිහිට කොට ඇති යන අර්ථයයි. ‘භාවෙථ නො’ යනු වඩන්නහු ද යන්නයි. ‘මරණස්සතිං’ යනු මරණස්සති කමටහනයි. ‘අහො වත’ යනු ප්‍රාර්ථනා අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘බහුං වත මෙ කතං අස්ස’ යනු ඔබේ ශාසනයෙහි මගේ මහණ කිස බෙහෙවින් කරන ලද්දක් වන්නේ නම් මැනවි යන්නයි. ‘තදන්තරං’ යනු ඒ අතරතුර කාලයයි. ‘අස්සසිත්වා වා පස්සසාමි’ යන්නෙහි ‘අස්සාස’ යනු ඇතුළට ගන්නා හුස්මයි, ‘පස්සාස’ යනු පිට කරන හුස්මයි. මේ අනුව එම භික්ෂුව ‘යම් තාක් ඇතුළට ගත් වාතය පිටවෙයි ද, පිටවූ වාතය ඇතුළට එයි ද, ඒ තාක් කල් ජීවත් වීමට ප්‍රාර්ථනා කරමින්’ මෙසේ පැවසීය. ‘දන්ධං’ යනු සෙමින් පවතින, බරපතල වූ යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අරිහත් ඵලය ලැබීම පිණිසයි. මෙම සූත්‍රයේ මරණස්සතිය රහත් බව දක්වා මෙහෙයවා දේශනා කරන ලදී.

๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตวณฺณนา

10. දෙවැනි මරණස්සති සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๐. ทสเม ปติคตายาติ ปฏิปนฺนาย. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ เอตฺถ ติวิโธ อนฺตราโย ชีวิตนฺตราโย, สมณธมฺมนฺตราโย, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโย เจว มคฺคนฺตราโย จาติ. ตํ สพฺพมฺปิ สนฺธาเยวมาห. พฺยาปชฺเชยฺยาติ อชิณฺณกาทิวเสน วิปชฺเชยฺย. อธิมตฺโตติ พลวา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยควีริยํ. อุสฺสาโหติ อุสฺสาปนวีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ สมฺปาทนวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนุกฺกณฺฐนา อปฺปฏิสงฺฆรณา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

20. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'පතිගතාය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'පැමිණි කල්හි' යන්නයි. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛති' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි (මෙනෙහි කරයි). 'සො මමස්ස අන්තරායො' යන්නෙහි අන්තරාය (බාධාව) තෙවැදෑරුම්ය. එනම්, ජීවිත අන්තරාය, ශ්‍රමණ ධර්මයට ඇති බාධාව සහ පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියයන්නෙකුට ඇති වන ස්වර්ග අන්තරාය හා මාර්ග අන්තරායයි. ඒ සියල්ල අරමුණු කරගෙන මෙසේ පවසන ලදී. 'බ්‍යාපජ්ජෙය්‍ය' යනු අජීර්ණාදිය නිසා (ජීවිතය) විපතට පත්වීමයි. 'අධිමත්තො' යනු බලවත් වූ යන්නයි. 'ඡන්දො' යනු කිරීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් කත්තුකම්‍යතා ඡන්දයයි. 'වායාමො' යනු ප්‍රයෝග වීර්යයයි. 'උස්සාහො' යනු උත්සාහවත් වීර්යයයි. 'උස්සොළ්හී' යනු බලවත් ලෙස උපදවාගත් වීර්යයයි. 'අප්පටිවානී' යනු අනුත්සාහවත් නොවීම හෙවත් නොනැවතී වීර්යය කිරීමයි. ඉතිරි සියලු පදවල අර්ථය පැහැදිලිය.

สารณียวคฺโค ทุติโย.

සාරණීය වර්ගය දෙවැනි වර්ගයයි.

๓. อนุตฺตริยวคฺโค

3. අනුත්තරිය වර්ගය.

๑-๒. สามกสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. සාමක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

๒๑-๒๒. ตติยสฺส ปฐเม สามคามเกติ สามกานํ อุสฺสนฺนตฺตา เอวํลทฺธนาเม คามเก. โปกฺขรณิยายนฺติ โปกฺขรณิยานามเก วิหาเร. อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ รตฺติยา ปฐมยามํ อติกฺกมฺม มชฺฌิมยาเม สมฺปตฺเต. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิกฺกนฺตอติมนาปวณฺณา. เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. โปกฺขรณิยํ โอภาเสตฺวาติ โปกฺขรณิยานามกํ มหาวิหารํ อตฺตโน โอภาเสน ผริตฺวา. สมนุญฺโญติ สมานอนุญฺโญ สมานจิตฺโต. โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ลามกมิตฺตตา[Pg.100]. อิมสฺมึ สุตฺเต ปริหานิยธมฺมาว กถิตา. ทุติเย อปริหานิยธมฺมา โลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

21-22. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සාමගාමකෙ' යනු සාමක ධාන්‍ය බහුල බැවින් ඒ නම ලැබූ ගමෙහි යන්නයි. 'පොක්ඛරණියායං' යනු පොක්ඛරණිය නම් වූ විහාරයෙහි යන්නයි. 'අභික්කන්තාය රත්තියා' යනු රාත්‍රියෙහි ප්‍රථම යාමය ඉක්මවා මධ්‍යම යාමයට පැමිණි කල්හි යන්නයි. 'අභික්කන්තවණ්ණා' යනු ඉතා ප්‍රසන්න වූ, සිත් ඇදගන්නාසුළු රූප ශෝභාවක් ඇති යන්නයි. 'කෙවලකප්පං' යනු මුළුමනින්ම යන්නයි. 'පොක්ඛරණියං ඕභාසෙත්වා' යනු පොක්ඛරණිය නම් වූ මහා විහාරය තමන්ගේ ප්‍රභාවෙන් ඒකාලෝක කර යන්නයි. 'සමනුඤ්ඤො' යනු සමාන අදහස් ඇති, සමාන සිත් ඇති යන්නයි. 'දොවචස්සතා' යනු බස් නොඅසන බව හෙවත් අකීකරු බවයි. 'පාපමිත්තතා' යනු ලාමක වූ පවිටු මිතුරන් ඇති බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පිරිහීමට හේතු වන ධර්මයන් පමණක් දේශනා කරන ලදී. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ලොකෝත්තර ධර්මයන්ද මිශ්‍ර වූ අපරිහාණිය ධර්මයන් දේශනා කරන ලදී.

๓. ภยสุตฺตวณฺณนา

3. භය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๓. ตติเย กามราครตฺตายนฺติ กามราครตฺโต อยํ. ฉนฺทราควินิพทฺโธติ ฉนฺทราเคน วินิพทฺโธ. ภยาติ จิตฺตุตฺราสภยา. ปงฺกาติ กิเลสปงฺกโต. สงฺโค ปงฺโก จ อุภยนฺติ สงฺโค จ ปงฺโก จ อิทมฺปิ อุภยํ. เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ, ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโนติ ยสฺมึ สงฺเค จ ปงฺเก จ ปุถุชฺชโน สตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธ. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธ อุปาทาเน. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ สมฺภเว ปจฺจยภูเต. อนุปาทา วิมุจฺจนฺตีติ อนุปาทิยิตฺวา วิมุจฺจนฺติ. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน, นิพฺพานารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ฐาเน วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตเมว ปตฺโต เอส ภิกฺขุ. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต เต เขมปฺปตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ เขมปฺปตฺตาติ เขมภาวํ ปตฺตา. สุขิโนติ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ อพฺภนฺตเร กิเลสาภาเวน ทิฏฺฐธมฺเมเยว อภินิพฺพุตา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏํ กถิตํ.

23. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි 'කාමරාගරත්තායං' යනු කාමරාගයෙන් ඇලුණු මේ සත්ත්වයා යන්නයි. 'ඡන්දරාගවිනිබද්ධො' යනු ප්‍රබල වූ රාගයෙන් බැඳුණු යන්නයි. 'භයා' යනු සිතෙහි ඇති වන තැතිගැනීම නම් වූ බියෙන් යන්නයි. 'පංකා' යනු කෙලෙස් නමැති මඩෙන් යන්නයි. 'සංගො පංකො ච උභයං' යනු ඇලීම සහ මඩ යන මේ දෙකම පවතින බවයි. 'එතෙ කාමා පවුච්චන්ති යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො' යනු යම් ඇලීමක හා මඩක පෘථග්ජන සත්වයා ඇලී, බැඳී, වෙලී සිටීද යන්නයි. 'උපාදානෙ' යනු සිව්වැදෑරුම් උපාදානයන්හි යන්නයි. 'ජාතිමරණසම්භවෙ' යනු ජාති හා මරණය ඇති වීමට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්හි යන්නයි. 'අනුපාදා විමුච්චන්ති' යනු කිසිවක් උපාදානය කර නොගෙන (තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව නොගෙන) මිදෙති යන්නයි. 'ජාතිමරණසංඛයෙ' යනු ජාති මරණයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි, නිවන අරමුණු කරගත් විමුක්තියෙන් මිදෙති යන්නයි. මෙහිදී සංසාර වෘත්තය නවත්වා මේ භික්ෂුව අර්හත්ත්වයටම පත් විය. දැන් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට පසසමින් 'තෙ ඛේමප්පත්තා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ඛේමප්පත්තා' යනු නිර්භය බවට පත් වූ යන්නයි. 'සුඛිනො' යනු ලොකෝත්තර සුවයෙන් සුඛිත වූ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි කෙලෙස් නොමැති බැවින් මෙලොවදීම නිවුණු බවට පත් වූ යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැන පමණක් පවසා, ගාථාවලදී වෘත්තය හා විවෘත්තය (නිවන) යන දෙකම දේශනා කරන ලදී.

๔. หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

4. හිමවන්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๔. จตุตฺเถ ปทาเลยฺยาติ ภินฺเทยฺย. ฉวายาติ ลามิกาย. สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหตีติ อาหารสปฺปายอุตุสปฺปายานิ ปริคฺคเหตฺวา สมาธึ สมาปชฺชิตุํ กุสโล โหติ เฉโก สมตฺโถ ปฏิพโล. สมาธิสฺส ฐิติกุสโลติ สมาธิสฺส ฐิติยํ กุสโล, สมาธึ ฐเปตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโลติ สมาธิสฺส วุฏฺฐาเน กุสโล, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส กลฺลิตกุสโลติ สมาธิสฺส กลฺลตาย กุสโล, สมาธิจิตฺตํ หาเสตุํ กลฺลํ กาตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. สมาธิสฺส โคจรกุสโลติ สมาธิสฺส อสปฺปาเย อนุปการเก ธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการเก เสวนฺโตปิ, ‘‘อยํ สมาธินิมิตฺตารมฺมโณ [Pg.101] อยํ ลกฺขณารมฺมโณ’’ติ ชานนฺโตปิ สมาธิสฺส โคจรกุสโล นาม โหติ. สมาธิสฺส อภินีหารกุสโลติ อุปริอุปริสมาปตฺติสมาปชฺชนตฺถาย ปฐมชฺฌานาทิสมาธึ อภินีหริตุํ สกฺโกนฺโต สมาธิสฺส อภินีหารกุสโล นาม โหติ. โส ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย ทุติยํ สมาปชฺชติ, ทุติยชฺฌานา…เป… ตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย จตุตฺถํ สมาปชฺชตีติ.

24. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි 'පදාලෙය්‍ය' යනු බිඳලිය යුතුය යන්නයි. 'ඡවාය' යනු ලාමක වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලො හොති' යනු සුදුසු ආහාර හා සුදුසු දේශගුණය හඳුනාගෙන සමාධියට සමවැදීමට දක්ෂ, සමර්ථ වූ අයෙකි. 'සමාධිස්ස ඨිතිකුසලො' යනු සමාධියෙහි පිහිටුවීමට දක්ෂ වූ, සමාධිය පවත්වා ගැනීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලො' යනු සමාධියෙන් නැගී සිටීමට දක්ෂ වූ, නියම කරගත් පරිදි සමාධියෙන් නැගී සිටීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස කල්ලිතකුසලො' යනු සමාධියට සිත සූදානම් කිරීමට (ප්‍රබෝධමත් කිරීමට) දක්ෂ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස ගොචරකුසලො' යනු සමාධියට නුසුදුසු, උපකාරී නොවන ධර්මයන් බැහැර කර සුදුසු උපකාරී ධර්මයන් සේවනය කරන, මෙන්ම 'මේ සමාධිය නිමිත්ත අරමුණු කරගත් එකකි, මේ සමාධිය ලක්ෂණ අරමුණු කරගත් එකකි' යයි දන්නා තැනැත්තාද සමාධියෙහි ගෝචර කුසලතාව ඇත්තෙකි. 'සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලො' යනු ඉහළ ඉහළ සමාපත්තීන් ලැබීම පිණිස ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධීන් මෙහෙයවීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තා සමාධියෙහි අභිනීහාර කුසලතාව ඇත්තෙකි. ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී දෙවැනි ධ්‍යානයට සමවදියි, දෙවැනි ධ්‍යානයෙන් ...පෙ... තුන්වැනි ධ්‍යානයෙන් නැගී සිව්වැනි ධ්‍යානයට සමවදියි.

๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

5. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๕. ปญฺจเม อนุสฺสติฏฺฐานานีติ อนุสฺสติการณานิ. อิติปิ โส ภควาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วิตฺถาริตาเนว. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวาติ อิทํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อารมฺมณํ กริตฺวา. วิสุชฺฌนฺตีติ ปรมวิสุทฺธึ นิพฺพานํ ปาปุณนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

25. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අනුස්සතිට්ඨානානි' යනු අනුස්සති ඇති වීමට හේතු වන කරුණුයි. 'ඉතිපි සො භගවා' යනාදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කර ඇත. 'ඉදම්පි ඛො භික්ඛවෙ ආරම්මණං කරිත්වා' යනු මේ බුද්ධානුස්සති කම්මට්‍ඨානය අරමුණු කරගෙන යන්නයි. 'විසුජ්ඣන්ති' යනු පරම පිරිසිදු බව වූ නිවනට පැමිණෙති යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. මෙම සූත්‍රයෙහි අනුස්සතිට්ඨාන හය මිශ්‍රව දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

๖. มหากจฺจานสุตฺตวณฺณนา

6. මහාකච්චාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๖. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ ปญฺจกามคุณสมฺพาเธ. โอกาสาธิคโมติ เอตฺถ โอกาสา วุจฺจนฺติ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, เตสํ อธิคโม. วิสุทฺธิยาติ วิสุชฺฌนตฺถาย. โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายาติ โสกานญฺจ ปริเทวานญฺจ สมติกฺกมตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยปรินิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยตฺถาย.

26. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'සම්බාධෙ' යනු පඤ්ච කාම ගුණයන්ගෙන් යුත් පටු බවෙහි යන්නයි. 'ඕකාසාධිගමො' යන්නෙහි 'ඕකාස' යනු අනුස්සතිට්ඨාන හයයි, ඒවා ලබා ගැනීම (අධිගමය) මෙයින් කියවේ. 'විසුද්ධියා' යනු පිරිසිදු වීම පිණිසයි. 'සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය' යනු සෝකය හා වැලපීම ඉක්මවා යාම පිණිසයි. 'අත්ථංගමාය' යනු නිරුද්ධ වීම පිණිසයි. 'ඤායස්ස අධිගමාය' යනු විපස්සනාව හා සමග වූ මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි.

สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. อากาสสเมนาติ อลคฺคนฏฺเฐน เจว อปลิพุทฺธฏฺเฐน จ อากาสสทิเสน. วิปุเลนาติ น ปริตฺตเกน. มหคฺคเตนาติ มหนฺตภาวํ คเตน, มหนฺเตหิ วา อริยสาวเกหิ คเตน, ปฏิปนฺเนนาติ อตฺโถ. อปฺปมาเณนาติ ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาเณน. อเวเรนาติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรรหิเตน. อพฺยาปชฺเฌนาติ โกธทุกฺขวชฺชิเตน. สพฺพเมตํ พุทฺธานุสฺสติจิตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ปรโตปิ เอเสว นโย. วิสุทฺธิธมฺมาติ วิสุชฺฌนสภาวา. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ.

'සබ්බසො' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'ආකාසසමෙන' යනු නොඇලෙන අර්ථයෙන් සහ බාධා රහිත අර්ථයෙන් අහස හා සමාන වූ යන්නයි. 'විපුලෙන' යනු ස්වල්ප නොවන යන්නයි. 'මහග්ගතෙන' යනු උතුම් බවට පත් වූ, එසේත් නැත්නම් උතුම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද යන්නයි. 'අප්පමාණෙන' යනු පැතිරීම අතින් අප්‍රමාණ වූ යන්නයි. 'අවේරෙන' යනු අකුසල නමැති වෛරයෙන් හා පුද්ගල වෛරයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣෙන' යනු ක්‍රෝධය නිසා ඇති වන දුකෙන් තොර වූ යන්නයි. මේ සියල්ල පවසන ලද්දේ බුද්ධානුස්සති සිත අරමුණු කරගෙනය. ඉදිරියටද මේ ක්‍රමයම වේ. 'විසුද්ධිධම්මා' යනු පිරිසිදු වන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහිද අනුස්සතිට්ඨාන හය මිශ්‍රවම දේශනා කරන ලදී.

๗. ปฐมสมยสุตฺตวณฺณนา

7. ප්‍රථම සමය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๗. สตฺตเม [Pg.102] มโนภาวนียสฺสาติ เอตฺถ มนํ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ มโนภาวนีโย. ทสฺสนายาติ ทสฺสนตฺถํ. นิสฺสรณนฺติ นิคฺคมนํ วูปสมนํ. ธมฺมํ เทเสตีติ กามราคปฺปชหนตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ กเถติ. ทุติยวาราทีสุ พฺยาปาทปฺปหานาย เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ, ถินมิทฺธปฺปหานาย ถินมิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐานํ, อาโลกสญฺญํ วา วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนํ วา อญฺญตรํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานาย สมถกมฺมฏฺฐานํ, วิจิกิจฺฉาปหานาย ติณฺณํ รตนานํ คุณกถํ กเถนฺโต ธมฺมํ เทเสตีติ เวทิตพฺโพ. อาคมฺมาติ อารพฺภ. มนสิกโรโตติ อารมฺมณวเสน จิตฺเต กโรนฺตสฺส. อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ อนนฺตราเยน อาสวานํ ขโย โหติ.

27. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'මනෝභාවනීයස්ස' යනු නිවන අරමුණු කරගත් සිත වඩන බැවින් 'මනෝභාවනීය' නම් වේ. 'දස්සනාය' යනු දැකීම පිණිසයි. 'නිස්සරණං' යනු බැහැර කිරීම හෙවත් සංසිඳවීමයි. 'ධම්මං දේසේති' යනු කාමරාගය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස අසුභ කමටහන දේශනා කිරීමයි. දෙවන වාරයේ සිට ව්‍යාපාදය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා මෙත්තා කමටහන ද, ථිනමිද්ධය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා ථිනමිද්ධය දුරු කරන කමටහන ද, එනම් ආලෝක සංඥාව හෝ වීර්යය ආරම්භ කිරීමට අදාළ කරුණු අතරින් යම්කිසි කරුණක් ද, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා සමථ කමටහන ද, විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා තෙරුවන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ධර්මය දේශනා කරන බව දත යුතුය. 'ආගම්ම' යනු අරමුණක් ලෙස ගෙන යන්නයි. 'මනසිකරොතො' යනු අරමුණු වශයෙන් සිතෙහි තබා ගන්නා පුද්ගලයාට යන්නයි. 'අනන්තරා ආසවානං ඛයෝ හෝති' යනු කිසිදු බාධාවකින් තොරව ආසවයන් ක්ෂය වීම සිදු වේ යන්නයි.

๘. ทุติยสมยสุตฺตวณฺณนา

8. දෙවන සමය සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

๒๘. อฏฺฐเม มณฺฑลมาเฬติ โภชนสาลาย. จาริตฺตกิลมโถติ ปิณฺฑปาตจริยาย อุปฺปนฺนกิลมโถ. ภตฺตกิลมโถติ ภตฺตทรโถ. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารปจฺจนฺเต ฉายาย. ยเทวสฺส ทิวา สมาธินิมิตฺตํ มนสิกตํ โหตีติ ยํ เอว ตสฺส ตโต ปุริมทิวสภาเค สมถนิมิตฺตํ จิตฺเต กตํ โหติ. ตเทวสฺส ตสฺมึ สมเย สมุทาจรตีติ ตํเยว เอตสฺส ตสฺมึ สมเย ทิวาวิหาเร นิสินฺนสฺส มโนทฺวาเร สญฺจรติ. โอชฏฺฐายีติ โอชาย ฐิโต ปติฏฺฐิโต. ผาสุกสฺส โหตีติ ผาสุกํ อสฺส โหติ. สมฺมุขาติ กเถนฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน. สุตนฺติ โสเตน สุตํ. ปฏิคฺคหิตนฺติ จิตฺเตน ปฏิคฺคหิตํ.

28. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මණ්ඩලමාළෙ' යනු දාන ශාලාවෙහි යන්නයි. 'චාරිත්ත කිලමථො' යනු පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීම නිසා ඇති වූ වෙහෙසයි. 'භත්ත කිලමථො' යනු ආහාරය නිසා ඇති වූ පීඩාවයි. 'විහාරපච්ඡායායං' යනු විහාරය කෙළවර පිහිටි සෙවණෙහි යන්නයි. 'යදේවස්ස දිවා සමාධිනිමිත්තං මනසිකතං හෝති' යනු එම පුද්ගලයා විසින් දහවල් කාලයෙහි යම් සමථ නිමිත්තක් සිතෙහි මෙනෙහි කරන ලද්දේ ද යන්නයි. 'තදේවස්ස තස්මිං සමයේ සමුදාචරති' යනු එම කාලයෙහි දහවල් විවේකයෙන් සිටින ඔහුගේ මනෝ ද්වාරයෙහි එම සමථ නිමිත්තම පවතියි (මතකයට එයි) යන්නයි. 'ඕජට්ඨායී' යනු ඕජසෙහි හෙවත් ශක්තියෙහි මැනවින් පිහිටි යන්නයි. 'ඵාසුකස්ස හෝති' යනු ඔහුට පහසුවක් වෙයි යන්නයි. 'සම්මුඛා' යනු දේශනා කරන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි යන්නයි. 'සුතං' යනු ශ්‍රවණේන්ද්‍රියෙන් අසන ලද බවයි. 'පටිග්ගහිතං' යනු සිතින් පිළිගන්නා ලද බවයි.

๙. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

9. උදායි සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

๒๙. นวเม อุทายินฺติ ลาฬุทายิตฺเถรํ. สุโณมหํ, อาวุโสติ, อาวุโส, นาหํ พธิโร, สุณามิ ภควโต วจนํ, ปญฺหํ ปน อุปปริกฺขามีติ. อธิจิตฺตนฺติ สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตํ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานนฺติ อิทํ ฌานตฺตยสงฺขาตํ อนุสฺสติการณํ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตีติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารตฺถาย ปวตฺตติ. อาโลกสญฺญนฺติ อาโลกนิมิตฺเต อุปฺปนฺนสญฺญํ. ทิวา สญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ สญฺญํ ฐเปติ[Pg.103]. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถาเนน ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิกตา, รตฺติมฺปิ ตเถว ตํ มนสิ กโรติ. ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา วาเนน รตฺตึ อาโลกสญฺญา มนสิกตา, ทิวาปิ ตํ ตเถว มนสิ กโรติ. วิวเฏนาติ ปากเฏน. อปริโยนทฺเธนาติ นีวรเณหิ อโนนทฺเธน. สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณตฺถาย สโหภาสกํ จิตฺตํ พฺรูเหติ วฑฺเฒติ. ยํ ปน ‘‘อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ ถินมิทฺธวิโนทนาโลกสญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ทิพฺพจกฺขุญาณาโลกนฺติ เวทิตพฺพํ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตสฺส ญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย.

29. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'උදායිං' යනු කාළුදායි තෙරුන් වහන්සේටයි. 'ඇවැත්නි, මම බිහිරි නොවෙමි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසමි, නමුත් මම ප්‍රශ්නය විමසා බලමි' යනු එහි අර්ථයයි. 'අධිචිත්තං' යනු සමථ-විපස්සනා සිතයි. 'ස්වාමීනි, මේ අනුස්සතිට්ඨානයයි' යනු ධ්‍යාන තුනකින් සමන්විත මෙම අනුස්සති හේතුවයි. 'දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරාය සංවත්තති' යනු මෙම ආත්මයෙහිම සුවසේ වාසය කිරීම පිණිස පවතියි යන්නයි. 'ආලෝකසඤ්ඤං' යනු ආලෝක නිමිත්තෙහි උපන් සංඥාවයි. 'දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාති' යනු දහවල් කාලය යන සංඥාව පිහිටුවයි යන්නයි. 'යථා දිවා තථා රත්තිං' යනු ඔහු විසින් දහවල් කාලයෙහි ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කළාක් මෙන්, රාත්‍රියෙහි ද එය එලෙසම මෙනෙහි කිරීමයි. 'යථා රත්තිං තථා දිවා' යනු රාත්‍රියෙහි ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කළ පරිදි දහවල් කාලයේ ද එය මෙනෙහි කිරීමයි. 'විවටේන' යනු විවෘත වූ හෙවත් ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'අපරියෝනද්ධේන' යනු නීවරණයන්ගෙන් වැසී නොමැති වූ යන්නයි. 'සප්පභාසං චිත්තං භාවේති' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබීම පිණිස ආලෝකය සහිත විපස්සනා සිත වඩයි යන්නයි. 'ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරයි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය ථිනමිද්ධය දුරු කිරීම පිණිස වූ ආලෝක සංඥාව අරමුණු කර පවසන ලද්දක් මිස දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය සඳහා වූ ආලෝකය නොවන බව දත යුතුය. 'ඥානදස්සන පටිලාභාය' යනු දිව්‍ය චක්ෂු සංඛ්‍යාත ඥානදර්ශනය ලබා ගැනීම පිණිසයි.

อิมเมว กายนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กายคตาสติกมฺมฏฺฐาเน วุตฺตํ. กามราคปฺปหานายาติ ปญฺจกามคุณิกสฺส ราคสฺส ปหานตฺถาย. เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺยาติ ยถา ปสฺเสยฺย. สรีรนฺติ มตสรีรํ. สิวถิกาย ฉฑฺฑิตนฺติ สุสาเน อปวิทฺธํ. เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมตํ. ทฺวีหํ มตสฺส อสฺสาติ ทฺวีหมตํ. ตีหํ มตสฺส อสฺสาติ ตีหมตํ. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ. วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นีลฏฺฐาเน นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ นวหิ วา วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ. วิปุพฺพกํ ชาตํ ตถาภาวํ คตนฺติ วิปุพฺพกชาตํ.

'ඉමමේව කායං' ආදී පදයන්හි කිවයුතු කරුණු සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'කායගතාසති' කමටහන් නිර්දේශයෙහි සවිස්තරව දක්වා ඇත. 'කාමරාගප්පහානාය' යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහායි. 'සේය්‍යථාපි පස්සේය්‍ය' යනු යම් සේ දකින්නේ ද එසේම යන්නයි. 'සරීරං' යනු මළ සිරුරයි. 'සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං' යනු සොහොනෙහි දමන ලද යන්නයි. 'එකාහමතං' යනු මියගොස් එක් දිනක් වූ සිරුරයි. 'ද්වීහමතං' යනු දින දෙකක් වූ ද, 'තීහමතං' යනු දින තුනක් වූ ද සිරුරයි. වාතයෙන් පිරුණු මල්ලක් මෙන්, ජීවිත ඉන්ද්‍රිය නිරුද්ධ වූ පසු පිළිවෙළින් ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් වූ බැවින් 'උද්ධුමාත' නම් වේ. ඉදිමුණු සිරුරම 'උද්ධුමාතක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් ද 'උද්ධුමාතක' යැයි කියනු ලැබේ. නිල් පැහැ ගැන්වුණු සිරුර 'විනීල' නම් වේ. එයම 'විනීලක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් එය 'විනීලක' යැයි කියනු ලැබේ. මස් වැඩුණු තැන්වල රතු පැහැයෙන් ද, සැරව පිරුණු තැන්වල සුදු පැහැයෙන් ද, බොහෝ දුරට නිල් පැහැයෙන් ද යුක්ත වූ මළ සිරුරට මෙය නමකි. සිදුරු නවයකින් සැරව වැගිරෙන සිරුර 'විපුබ්බ' නම් වේ. එයම 'විපුබ්බක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් එය 'විපුබ්බක' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයට පත් වූ බැවින් 'විපුබ්බකජාතං' නම් වේ.

โส อิมเมว กายนฺติ โส ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน กายํ เตน กาเยน สทฺธึ ญาเณน อุปสํหรติ อุปเนติ. กถํ? อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโตติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อายุ อุสฺมา วิญฺญาณนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ อตฺถิตาย อยํ กาโย ฐานคมนาทิขโม โหติ, อิเมสํ ปน วิคมา อยมฺปิ เอวํธมฺโม เอวํปูติกสภาโวเยวาติ. เอวํภาวีติ เอวเมวํ อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสติ. เอวํ อนตีโตติ เอวํ อุทฺธุมาตาทิภาวํ อนติกฺกนฺโต.

'සෝ ඉමමේව කායං' යනු එම භික්ෂුව තමාගේ සිරුර ද එම මළ සිරුර හා සමාන කර ඥානයෙන් සසඳා බලයි. කෙසේ ද? 'මේ ශරීරය ද මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේය, මෙබඳු වන්නේය, මෙබඳු ස්වභාවයෙන් ඔබ්බට නොයන්නේය' යනුවෙනි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - ආයුෂය, උෂ්ණත්වය සහ විඤ්ඤාණය යන මේ ධර්ම තුන පවතින තාක් කල් මෙම ශරීරය සිට ගැනීමට, ගමන් කිරීමට ආදියට සමත් වෙයි. නමුත් මේවා පහව ගිය විට මේ ශරීරය ද මෙබඳුම ස්වභාව ඇත්තේය, මෙබඳුම පූති (කුණු වූ) ස්වභාව ඇත්තේමය. 'ඒවං භාවී' යනු මෙලෙසම ඉදිමීම ආදී විවිධ අවස්ථාවන්ට පත් වන්නේය යන්නයි. 'ඒවං අනතීතෝ' යනු මෙලෙස ඉදිමීම ආදී ස්වභාවයන් ඉක්මවා නොයන්නේය යන්නයි.

ขชฺชมานนฺติ [Pg.104] อุทราทีสุ นิสีทิตฺวา อุทรมํสโอฏฺฐมํสอกฺขิกมํสาทีนิ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทิยมานํ. สมํสโลหิตนฺติ เสสาวเสสมํสโลหิตยุตฺตํ. นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตนฺติ มํเส ขีเณปิ โลหิตํ น สุสฺสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘นิมฺมํสโลหิตมกฺขิต’’นฺติ. อญฺเญนาติ อญฺเญน ทิสาภาเคน. หตฺถฏฺฐิกนฺติ จตุสฏฺฐิเภทมฺปิ หตฺถฏฺฐิกํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ วิปฺปกิณฺณํ. ปาทฏฺฐิกาทีสุปิ เอเสว นโย. เตโรวสฺสิกานีติ อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานิ. ปูตีนีติ อพฺโภกาเส ฐิตานิ วาตาตปวุฏฺฐิสมฺผสฺเสน เตโรวสฺสิกาเนว ปูตีนิ โหนฺติ, อนฺโตภูมิคตานิ ปน จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. จุณฺณกชาตานีติ จุณฺณวิจุณฺณํ หุตฺวา วิปฺปกิณฺณานิ. สพฺพตฺถ โส อิมเมวาติ วุตฺตนเยน ขชฺชมานาทีนํ วเสน โยชนา กาตพฺพา. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ อสฺมีติ ปวตฺตสฺส นววิธสฺส มานสฺส สมุคฺฆาตตฺถาย. อเนกธาตุปฏิเวธายาติ อเนกธาตูนํ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. สโตว อภิกฺกมตีติ คจฺฉนฺโต สติปญฺญาหิ สมนฺนาคโตว คจฺฉติ. สโตว ปฏิกฺกมตีติ ปฏินิวตฺตนฺโตปิ สติปญฺญาหิ สมนฺนาคโตว นิวตฺตติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สติสมฺปชญฺญายาติ สติยา จ ญาณสฺส จ อตฺถาย. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สติญาณานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ.

ඛජ්ජමානං යනු බඩ ආදී අවයවයන් මත හිඳගෙන බඩෙහි මස්, තොල් මස්, ඇස් කුහරවල මස් ආදිය නැවත නැවතත් උගුල්ලා කනු ලබන බවයි. සමංසලෝහිතං යනු ඉතිරි වූ මස් හා ලේ සහිත බවයි. නිම්මංසලෝහිතමක්ඛිතං යනු මස් අවසන් වුවද ලේ තවමත් වියළී නොමැති බවයි, එය අරමුණු කොට 'මස් රහිත ලේ තැවරුණු' යයි පවසන ලදී. අඤ්ඤේන යනු වෙනත් දිශා භාගයකිනි. හත්ථට්ඨිකං යනු හැට හතරක් වූ අත් අස්ථීන් වෙන් වෙන්ව විසිරී පවත්නා බවයි. පාදට්ඨිකාදී පදවලද නය මේ හා සමානමය. තේරෝවස්සිකානීති යනු අවුරුද්දක් ඉක්ම ගිය බවයි. පූතීනීති යනු එළිමහනේ පවතින බැවින් සුළඟ, අව්ව හා වැස්සේ ස්පර්ශය නිසා වසරකට වඩා වැඩි කාලයක් පීඩා විඳ කුණු වී ගිය බවයි. පොළොව අභ්‍යන්තරයෙහි පවතින අස්ථීන් නම් මීට වඩා බොහෝ කල් පවතී. චුණ්ණකජාතානීති යනු කුඩු වී විසිරී ගිය බවයි. සියලු තැන්හි 'සෝ ඉමමේව' යනාදී වශයෙන් වදාළ නය අනුව ඛජ්ජමාන ආදී පදයන්ගේ සම්බන්ධය දැක්විය යුතුය. අස්මිමානසමුග්ඝාතාය යනු 'මම වෙමි' යනුවෙන් පවතින නවවිධ මානය සහමුලින්ම නැති කිරීම පිණිසයි. අනේකධාතුපටිවේධාය යනු බොහෝ වූ ධාතූන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි. සතෝව අභික්කමති යනු වඩිනා කල්හි සතිපඤ්ඤා දෙකෙන් යුක්තවම වඩිනා බවයි. සතෝව පටික්කමති යනු ආපසු හැරෙන කල්හිද සතිපඤ්ඤා දෙකෙන් යුක්තවම හැරෙන බවයි. සෙසු පදයන්හිද නය මෙසේමය. සතිසම්පජඤ්ඤාය යනු ස්මෘතිය හා ප්‍රඥාව ලැබීමේ අනුසස් පිණිසයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි ස්මෘතිය හා ඥානය මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตวณฺณนา

10. අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๐. ทสเม อุจฺจาวจนฺติ ยํ กิญฺจิ มหนฺตขุทฺทกํ, อุจฺจนีจํ วา. หีนนฺติ นิหีนํ. คมฺมนฺติ คามวาสิกานํ ทสฺสนํ. โปถุชฺชนิกนฺติ ปุถุชฺชนานํ สนฺตกํ. อนริยนฺติ น อริยํ น อุตฺตมํ น ปริสุทฺธํ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถสนฺนิสฺสิตํ. น นิพฺพิทายาติ น วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย. น วิราคายาติ น ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. น นิโรธายาติ น ราคาทีนํ อปฺปวตฺตินิโรธาย. น อุปสมายาติ น ราคาทีนํ วูปสมนตฺถาย. น อภิญฺญายาติ น อภิชานนตฺถาย. น สมฺโพธายาติ น สมฺโพธิสงฺขาตสฺส จตุมคฺคญาณสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. น นิพฺพานายาติ น นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย.

30. දහවන සූත්‍රයෙහි උච්චාවචං යනු යම්කිසි විශාල හෝ කුඩා වූ, උස් හෝ පහත් වූ දෙයකි. හීනං යනු පහත් වූවකි. ගම්මං යනු ගම්වැසි අනුවණ ජනයා විසින් දැකිය යුත්තකි. පෝථුජ්ජනිකං යනු පෘථග්ජනයන්ට අයත් දෙයකි. අනරියං යනු ආර්ය නොවන, උතුම් නොවන, පිරිසිදු නොවන දෙයකි. අනත්ථසංහිතං යනු මෙලොව පරලොව අර්ථයක් ඇසුරු නොකළ දෙයකි. න නිබ්බිදාය යනු වෘත්ත දුක්ඛයෙහි කලකිරීම පිණිස නොපවතින බවයි. න විරාගාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් කෙරෙන් නොඇලීම පිණිස නොපවතින බවයි. න නිරෝධාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් නැවත හට නොගන්නා ලෙස නිරුද්ධ කිරීම පිණිස නොපවතින බවයි. න උපසමාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳවීම පිණිස නොපවතින බවයි. න අභිඤ්ඤාය යනු විශේෂ ඥානයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි. න සම්බෝධාය යනු සම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන සිවුමග ඥානය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි. න නිබ්බානාය යනු නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි.

นิวิฏฺฐสทฺโธติ ปติฏฺฐิตสทฺโธ. นิวิฏฺฐเปโมติ ปติฏฺฐิตเปโม. เอกนฺตคโตติ เอกนฺตํ คโต, อจลปฺปตฺโตติ อตฺโถ. อภิปฺปสนฺโนติ อติวิย ปสนฺโน. เอตทานุตฺตริยนฺติ เอตํ อนุตฺตรํ. หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขตีติ หตฺถินิมิตฺตํ [Pg.105] สิกฺขิตพฺพํ หตฺถิสิปฺปํ สิกฺขติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุจฺจาวจนฺติ มหนฺตขุทฺทกํ สิปฺปํ สิกฺขติ.

නිවිට්ඨසද්ධෝ යනු පිහිටි ශ්‍රද්ධාව ඇති බවයි. නිවිට්ඨපේමෝ යනු පිහිටි ප්‍රේමය (ඇල්ම) ඇති බවයි. ඒකන්තගතෝ යනු ඒකාන්තයෙන්ම ගිය, නොසැලෙන බවට පත් වූ යන අර්ථයයි. අභිප්පසන්නෝ යනු අතිශයින්ම පැහැදුණු බවයි. ඒතදනුත්තරියං යනු මෙය අනුත්තර (උතුම්ම) බවයි. හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතී යනු ඇතුන් සම්බන්ධව ඉගෙන ගත යුතු හස්ති ශිල්පය ඉගෙන ගන්නා බවයි. සෙසු පදයන්හිද නය මෙසේමය. උච්චාවචං යනු කුඩා මෙන්ම විශාල ශිල්පයන්ද ඉගෙන ගන්නා බවයි.

อุปฏฺฐิตา ปาริจริเยติ ปาริจริยาย ปจฺจุปฏฺฐิตา. ภาวยนฺติ อนุสฺสตินฺติ อนุตฺตรํ อนุสฺสตึ ภาเวนฺติ. วิเวกปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ นิพฺพานนิสฺสิตํ กตฺวา. เขมนฺติ นิรุปทฺทวํ. อมตคามินนฺติ นิพฺพานคามินํ, อริยมคฺคํ ภาเวนฺตีติ อตฺโถ. อปฺปมาเท ปโมทิตาติ สติยา อวิปฺปวาสสงฺขาเต อปฺปมาเท อาโมทิตา ปโมทิตา. นิปกาติ เนปกฺเกน สมนฺนาคตา. สีลสํวุตาติ สีเลน สํวุตา ปิหิตา. เต เว กาเลน ปจฺเจนฺตีติ เต เว ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ชานนฺติ. ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตีติ ยสฺมึ ฐาเน สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ นิรุชฺฌติ, ตํ อมตํ มหานิพฺพานํ เต ภิกฺขู ชานนฺตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฉ อนุตฺตริยานิ มิสฺสกานิ กถิตานีติ.

උපට්ඨිතා පාරිචරියා යනු උපස්ථානයෙහි හෙවත් සේවයෙහි යෙදී සිටීමයි. භාවයන්ති අනුස්සතිං යනු අනුත්තර වූ අනුස්මෘතිය වඩන බවයි. විවේකප්පටිසංයුත්තං යනු නිර්වාණය ඇසුරු කර ගනිමින් යන්නයි. ඛේමං යනු උපද්‍රව රහිත බවයි. අමතගාමිනං යනු අමෘත නිර්වාණය කරා පමුණුවන ආර්ය මාර්ගය වඩන බව යන අර්ථයයි. අප්පමාදේ පමෝදිතා යනු සිහියෙන් තොර නොවීම නම් වූ අප්‍රමාදයෙහි සතුටු වන බවයි. නිපකා යනු කෙලෙස් තවන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. සීලසංවුතා යනු සීලයෙන් යුක්තව කය හා වචනය සංවර කර ගත් බවයි. තේ වේ කාලේන පච්චන්ති යනු එම භික්ෂූන් වහන්සේලා සුදුසු කාලයෙහි අවබෝධ කර ගනිති. යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣති යනු යම් නිර්වාණස්ථානයක සියලු සංසාර දුක් නිරුද්ධ වේද, ඒ අමෘත මහා නිර්වාණය එම භික්ෂූහු දනිති යන අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි අනුත්තරීය සයෙක් මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

อนุตฺตริยวคฺโค ตติโย.

තුන්වන අනුත්තරීය වර්ගයයි.

๔. เทวตาวคฺโค

4. දේවතා වර්ගය

๑. เสขสุตฺตวณฺณนา

1. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม เสขสฺสาติ สตฺตวิธสฺส เสขสฺส. ปุถุชฺชเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ปริหานายาติ อุปรูปริคุณปริหานาย.

31. හතරවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි සේඛස්ස යනු සත්විධ සේඛ පුද්ගලයන්ටය. පෘථග්ජනයා සම්බන්ධයෙන් නම් කිව යුතුම දෙයක් නැත (ඔහුට පිරිහීම ස්වභාවිකය). පරිහානාය යනු මත්තෙහි ලැබිය යුතු ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහීම පිණිසයි.

๒-๓. อปริหานสุตฺตทฺวยวณฺณนา

2-3. අපරිහාන සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි

๓๒-๓๓. ทุติเย สตฺถุคารวตาติ สตฺถริ ครุภาโว. ธมฺมคารวตาติ นววิเธ โลกุตฺตรธมฺเม ครุภาโว. สงฺฆคารวตาติ สงฺเฆ ครุภาโว. สิกฺขาคารวตาติ ตีสุ สิกฺขาสุ ครุภาโว. อปฺปมาทคารวตาติ อปฺปมาเท ครุภาโว. ปฏิสนฺถารคารวตาติ ธมฺมามิสวเสน ทุวิเธ ปฏิสนฺถาเร ครุภาโว. สตฺถา ครุ อสฺสาติ สตฺถุครุ. ธมฺโม ครุ อสฺสาติ ธมฺมครุ. ติพฺพคารโวติ พหลคารโว. ปฏิสนฺถาเร [Pg.106] คารโว อสฺสาติ ปฏิสนฺถารคารโว. ตติเย สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก สคารโว. หิโรตฺตปฺปํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตํ.

32-33. දෙවන සූත්‍රයෙහි සත්ථුගාරවතා යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. ධම්මගාරවතා යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සංඝගාරවතා යනු මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සික්ඛාගාරවතා යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. අප්පමාදගාරවතා යනු අප්‍රමාදය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. පටිසන්ථාරගාරවතා යනු ආමිස හා ධර්ම වශයෙන් වූ දෙවැදෑරුම් පිළිසඳරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සත්ථා ගරු අස්සාති යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ගුරු කොට ඇති බැවින් 'සත්ථුගරු' නම් වේ. ධම්මෝ ගරු අස්සාති යනු ධර්මය ගුරු කොට ඇති බැවින් 'ධම්මගරු' නම් වේ. තිබ්බගාරවෝ යනු දැඩි ගෞරවය ඇති බවයි. පටිසන්ථාරගාරවෝ යනු පිළිසඳරෙහි ගෞරව ඇති බවයි. තෙවන සූත්‍රයෙහි සප්පටිස්සෝ යනු ජ්‍යෙෂ්ඨයන් කෙරෙහි ගෞරව හා යටහත් පැවැත්ම ඇති බවයි. මෙහි හිරි-ඔතප් දෙක මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

๔. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

4. මහා මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි

๓๔. จตุตฺเถ ติสฺโส นาม ภิกฺขูติ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริโก. มหิทฺธิโก มหานุภาโวติ อิชฺฌนฏฺเฐน มหตี อิทฺธิ อสฺสาติ มหิทฺธิโก. อนุผรณฏฺเฐน มหา อานุภาโว อสฺสาติ มหานุภาโว. จิรสฺสํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิมํ ปริยายมกาสีติ เอวรูปํ โลเก ปกติยา ปิยสมุทาหารวจนํ โหติ. โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติยํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต, กึ มคฺคมูฬฺโหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. อยํ ปน อาคตปุพฺพตฺตาเยว เอวมาห. เถโร หิ กาเลน กาลํ พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติเยว. ตตฺถ ปริยายมกาสีติ วารํ อกาสิ. ยทิทํ อิธาคมนายาติ โย อยํ อิธาคมนาย วาโร, ตํ จิรสฺสํ อกาสีติ วุตฺตํ โหติ. อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ มหารหํ พฺรหฺมปลฺลงฺกํ ปญฺญาเปตฺวา เอวมาห. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจเลน มคฺคปฺปสาเทน. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺคญาณํ กถิตํ.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි තිස්ස නම් භික්ෂුව යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේම ශිෂ්‍යයෙකි. මහිද්ධිකෝ මහානුභාවෝ යනු සඵල වීමේ අර්ථයෙන් මහත් වූ ඉර්ධියක් ඔහුට ඇති බැවින් 'මහිද්ධික' නම් වේ. පතළ වීමේ අර්ථයෙන් මහත් වූ ආනුභාවයක් ඇති බැවින් 'මහානුභාව' නම් වේ. 'සිරස්සං ඛෝ මාරිස මොග්ගල්ලාන ඉමං පරියායමකාසි' යන මෙම වචනය ලෝකයෙහි ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රියශීලීව ආමන්ත්‍රණය කරන වචනයකි. ලෝකවාසීහු බොහෝ කලකින් පැමිණි කෙනෙකු හෝ මින් පෙර නොපැමිණි නමුත් ප්‍රියමනාප අයෙකු පැමිණි කල්හි දැක, 'පින්වතුන් කොහේ සිට පැමිණියේද, බොහෝ කලකට පසුව පැමිණියේද, මෙහි එන මඟ දැනගත්තේ කෙසේද, මඟ වැරදුනේද' යනාදී දේ පවසති. මෙම තිස්ස බ්‍රහ්මයාද පෙර පැමිණ ඇති නිසාම මෙසේ පැවසීය. මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කලින් කලට බ්‍රහ්ම ලෝකයට වඩිනා සේක. එහි 'පරියායමකාසි' යනු වාරයක් හෙවත් ගමනක් කළ බවයි. 'යදිදං ඉධාගමනාය' යනු මෙහි පැමිණීමේ යම් වාරයක් ඇත්ද, එය බොහෝ කලකට පසු කළ බව පවසන ලදී. 'ඉදමාසනං පඤ්ඤත්තං' යනු ඉතා වටිනා බ්‍රහ්ම පල්ලංකයක් පනවා මෙසේ කීය. අවේච්චප්පසාදේන යනු මාර්ග ඥානයෙන් ලත් නොසැලෙන පැහැදීමෙනි. මෙම සූත්‍රයෙහි සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානය ගැන වදාරන ලදී.

๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตวณฺณนา

5. විජ්ජාභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි

๓๕. ปญฺจเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญาติ ทุกฺขานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ทุกฺเข อนตฺตสญฺญาติ อนตฺตานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ปหานสญฺญาติ ปหานานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. วิราคสญฺญาติ วิราคานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. นิโรธสญฺญาติ นิโรธานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘විජ්ජාභාගියා’ යනු විද්‍යාවෙහි (ත්‍රිවිද්‍යාවන් හෝ අෂ්ට විද්‍යාවන්හි) කොටස්වලට අයත් ධර්මයන්ය. ‘අනිච්චසඤ්ඤා’ යනු අනිච්චානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘අනිච්චේ දුක්ඛසඤ්ඤා’ යනු දුක්ඛානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘දුක්ඛේ අනත්තසඤ්ඤා’ යනු අනත්තානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘පහානසඤ්ඤා’ යනු පහානානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘විරාගසඤ්ඤා’ යනු විරාගානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘නිරෝධසඤ්ඤා’ යනු නිරෝධානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි.

๖. วิวาทมูลสุตฺตวณฺณนา

6. විවාදමූල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๖. ฉฏฺเฐ [Pg.107] วิวาทมูลานีติ วิวาทสฺส มูลานิ. โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ. ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ, อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตถา ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ, อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ยํ พหุเกหิ คหิตํ, ตํ คจฺฉนฺติ. ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วิหรนฺตา อปาเย นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ. อชฺฌตฺตํ วาติ ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย. พหิทฺธาติ ปเรสํ ปริสาย.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘විවාදමූලානි’ යනු විවාදයට හේතු වන මූල කරුණුය. ‘කෝධනෝ’ යනු ක්‍රෝධ කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘උපනාහී’ යනු වෛරය අත් නොහැරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් බද්ධ වෛරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අහිතාය දුක්ඛාය දේවමනුස්සානං’ යනු භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය කෙසේ නම් දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතින්නේද යන්නයි. කොසඹෑ කන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විවාදයට පත් වූ කල්හි ඒ විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අතේවැසි භික්ෂූහුද විවාද කරති. ඔවුන්ගෙන් අවවාද ලබන භික්ෂුණී සංඝයාද විවාද කරති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායක දායකයෝද විවාද කරති. එවිට මිනිසුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝද කොටස් දෙකකට බෙදෙති. එමෙන්ම ධර්මවාදීන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ ධර්මවාදී වෙති; අධර්මවාදීන්ගේ දේවතාවෝ අධර්මවාදී වෙති. ඉන්පසු ඒ ආරක්ෂක දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර භූම දේවතාවෝද භේද වෙති. මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම සියලු දෙවි මිනිස්සු කොටස් දෙකකට බෙදෙති. ධර්මවාදීන්ට වඩා අධර්මවාදීහුම බොහෝ වෙති. එවිට වැඩි දෙනා යම් පැත්තක් ගත්තේද සියල්ලෝම ඒ දෙසටම යති. ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනා අධර්මයම වැළඳ ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පෙරදැරි කරගෙන වසන්නාහු අපායෙහි උපදිති. මෙසේ භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතී. ‘අජ්ඣත්තං වා’ යනු ඔබගේ අභ්‍යන්තර පිරිසෙහිද, ‘බහිද්ධා’ යනු අන්‍යයන්ගේ පිරිසෙහිද යන්නයි.

มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปรสฺส สกฺการาทีนิ อิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที, อเหตุวาที, อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

‘මක්ඛී’ යනු අන්‍යයන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ගුණමකු බවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘පළාසී’ යනු අන්‍යයන් හා සමාන වීමට උත්සාහ කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් පළාසයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘ඉස්සුකී’ යනු අනුන්ගේ සත්කාර ආදියෙහි ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘මච්ඡරී’ යනු ආවාස මච්ඡරිය ආදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘සඨෝ’ යනු කෛරාටික වූ තැනැත්තායි. ‘මායාවී’ යනු තමාගේ වැරදි සඟවන සුළු තැනැත්තායි. ‘පාපිච්ඡෝ’ යනු තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වීමට කැමති දුශ්ශීල වූ තැනැත්තායි. ‘මිච්ඡාදිට්ඨී’ යනු නත්ථිකවාදී, අහේතුකවාදී හා අකිරියවාදී වූ වැරදි දෘෂ්ටි ඇති තැනැත්තායි. ‘සන්දිට්ඨිපරාමාසී’ යනු තමා දුටු දෘෂ්ටියම වැරදි ලෙස දැඩිව ගත්තා වූ තැනැත්තායි. ‘ආධානග්ගාහී’ යනු දැඩිව අල්ලා ගන්නා සුළු තැනැත්තායි. ‘දුප්පටිනිස්සග්ගී’ යනු ගත් දෘෂ්ටිය අත්හැරවීමට නොහැකි තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගැනම කියන ලදී.

๗. ทานสุตฺตวณฺณนา

7. දාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๗. สตฺตเม เวฬุกณฺฑกีติ เวฬุกณฺฑกนครวาสินี. ฉฬงฺคสมนฺนาคตนฺติ ฉหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ ทานํ เทติ. ปุพฺเพว ทานา สุมโนติ ทานํ ทสฺสามีติ มาสฑฺฒมาสโต ปฏฺฐาย [Pg.108] โสมนสฺสปฺปตฺโต โหติ. เอตฺถ หิ ปุพฺเพเจตนา ทสฺสามีติ จิตฺตุปฺปาทกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘อิโต อุฏฺฐิเตน ทานํ ทสฺสามี’’ติ เขตฺตคฺคหณํ อาทึ กตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ลพฺภติ. ททํ จิตฺตํ ปสาเทตีติ เอวํ วุตฺตา มุญฺจเจตนา ปน ทานกาเลเยว ลพฺภติ. ทตฺวา อตฺตมโน โหตีติ อยํ ปน อปรเจตนา อปราปรํ อนุสฺสรนฺตสฺส ลพฺภติ. วีตราคาติ วิคตราคา ขีณาสวา. ราควินยาย วา ปฏิปนฺนาติ ราควินยปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. อุกฺกฏฺฐเทสนา เจสา, น เกวลํ ปน ขีณาสวานํ, อนาคามิ-สกทาคามิ-โสตาปนฺนานมฺปิ อนฺตมโส ตทหุปพฺพชิตสฺส ภณฺฑคาหกสามเณรสฺสาปิ ทินฺนา ทกฺขิณา ฉฬงฺคสมนฺนาคตาว โหติ. โสปิ หิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถเมว ปพฺพชิโต.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘වේළුකණ්ඩකී’ යනු වේළුකණ්ඩක නම් නගරයෙහි වාසය කරන තැනැත්තියයි. ‘ඡළංගසමන්නාගතං’ යනු අංග හයකින් යුත් ගුණාංගවලින් සමන්විත වූ දානයයි. ‘දක්ඛිණං පතිට්ඨාපේති’ යනු දානය දෙයි යන්නයි. ‘පුබ්බේව දානා සුමනෝ’ යනු දානය දෙන්නෙමි කියා මාසයකට හෝ අඩමසකට පෙර සිටම සතුටට පත් වූ තැනැත්තායි. මෙහි ‘පුබ්බ චේතනාව’ නම් දානය දෙන්නෙමි යන සිත උපන් මොහොතේ සිට, ‘මේ කුඹුරෙන් ලැබෙන අස්වැන්නෙන් දානය දෙන්නෙමි’ යි කුඹුරු අස්වැද්දීමේ සිට සිතන පුද්ගලයාට එය ලැබේ. ‘දදං චිත්තං පසාදේති’ යනු මෙසේ කියන ලද ‘මුඤ්ච චේතනාව’ දානය දෙන අවස්ථාවේදීම ලැබේ. ‘දත්වා අත්තමනෝ හෝති’ යනු දානය දී ඉන්පසුව නැවත නැවත එය සිහි කරන පුද්ගලයාට ලැබෙන ‘අපර චේතනාවයි’. ‘වීතරාගා’ යනු පහවූ රාගය ඇති රහතන් වහන්සේලාය. ‘රාගවිනයාය වා පටිපන්නා’ යනු රාගය දුරු කිරීමේ ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූවෝය. මෙය උත්කෘෂ්ට දේශනාවකි. මෙය හුදෙක් රහතන් වහන්සේලාටම පමණක් නොව, අනාගාමී, සකෘදාගාමී, සෝවාන් යන ආර්යයන්ට මෙන්ම, අවම වශයෙන් එදිනම පැවිදි වූ, සෝවාන් මාර්ගය පතා පැවිදි වූ භාණ්ඩාගාරික සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට දෙනු ලබන දානය පවා අංග හයකින් යුත් දානයක්ම වේ. මන්ද, උන්වහන්සේ පැවිදි වූයේද සෝවාන් මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසම බැවිනි.

ยญฺญสฺส สมฺปทาติ ทานสฺส ปริปุณฺณตา. สญฺญตาติ สีลสญฺญเมน สญฺญตา. สยํ อาจมยิตฺวานาติ อตฺตนาว หตฺถปาเท โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา. สเกหิ ปาณิภีติ อตฺตโน หตฺเถหิ. สเยหีติปิ ปาโฐ. สทฺโธติ รตนตฺตยคุเณ สทฺทหนฺโต. มุตฺเตน เจตสาติ ลาภมจฺฉริยาทีหิ วิมุตฺเตน จิตฺเตน. อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกนฺติ นิทฺทุกฺขํ อุฬารสุขโสมนสฺสํ เทวโลกํ.

‘යඤ්ඤස්ස සම්පදා’ යනු දානයෙහි පරිපූර්ණ බවයි. ‘සඤ්ඤතා’ යනු ශීල සංයමයෙන් යුතුව සංවර වූවෝය. ‘සයං ආචමයිත්වාන’ යනු තමා විසින්ම දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අත් පා සෝදා මුහුණ සෝදවා යන්නයි. ‘සකේහි පාණිභි’ යනු තමාගේම දෑතින් යන්නයි. ‘සයෙහි’ යනුවෙන්ද පාඨයක් ඇත. ‘සද්ධෝ’ යනු රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි විශ්වාසය තබන්නා වූ, ‘මුත්තේන චේතසා’ යනු ලාභ මසුරුකම් ආදියෙන් මිදුණු සිතින් යුතුව යන්නයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලෝකං’ යනු දුක් නැති, උදාර වූ සැප හා සෝමනස්සය ඇති දිව්‍ය ලෝකයයි.

๘. อตฺตการีสุตฺตวณฺณนา

8. අත්තකාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๘. อฏฺฐเม อทฺทสํ วา อสฺโสสึ วาติ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา มา อทฺทสํ, อสุกสฺมึ นาม ฐาเน วสตีติ มา อสฺโสสึ, กเถนฺตสฺส วา วจนํ มา อสฺโสสึ. กถญฺหิ นามาติ เกน นาม การเณน. อารมฺภธาตูติ อารภนวเสน ปวตฺตวีริยํ. นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขมนสภาวํ วีริยํ. ปรกฺกมธาตูติ ปรกฺกมสภาโว. ถามธาตูติ ถามสภาโว. ฐิติธาตูติ ฐิติสภาโว. อุปกฺกมธาตูติ อุปกฺกมสภาโว. สพฺพํ เจตํ เตน เตนากาเรน ปวตฺตสฺส วีริยสฺเสว นามํ.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘අද්දසං වා අස්සෝසිං වා’ යනු ඇස් ඇර නොදුටුවෙමි, ‘අසවල් ස්ථානයෙහි වසයි’ කියා නොඇසුවෙමි, හෝ කතා කරන කෙනෙකුගේ වචනයක්වත් නොඇසුවෙමි යන්නයි. ‘කථඤ්හි නාම’ යනු කිනම් හේතුවකින්ද යන්නයි. ‘ආරම්භධාතු’ යනු ප්‍රථමයෙන් ආරම්භ කරන ලද වීර්යයයි. ‘නික්කමධාතු’ යනු කුසීත බවෙන් මිදීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘පරක්කමධාතු’ යනු වරින් වර අලස බව මර්දනය කිරීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘ථාමධාතු’ යනු ශක්තිමත් ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘ට්ඨිතිධාතු’ යනු ස්ථාවර බවේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘උපක්කමධාතු’ යනු වෑයම් කිරීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. මේ සියල්ලම ඒ ඒ ආකාරයෙන් පවත්නා වූ වීර්යයටම කියන නම් වේ.

๙-๑๐. นิทานสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. නිදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๓๙-๔๐. นวเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. สมุทยายาติ ปิณฺฑกรณตฺถาย. นิทานนฺติ ปจฺจโย. โลภเชนาติ โลภโต ชาเตน. น [Pg.109] ปญฺญายนฺตีติ ‘‘เอวรูเปน กมฺเมน นิพฺพตฺตา’’ติ น ทิสฺสนฺติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทสเม นิจุลวเนติ มหามุจลินฺทวเน. สทฺธมฺโมติ สาสนสทฺธมฺโม.

39-40. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘කම්මානං’ යනු වෘත්තයට (සංසාරයට) පමුණුවන කර්මයන්ය. ‘සමුදයාය’ යනු රැස් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘නිදානං’ යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි. ‘ලෝභජේන’ යනු ලෝභයෙන් හටගත් දෙයයි. ‘න පඤ්ඤායන්ති’ යනු ‘මෙබඳු කර්මයකින් උපන්නේය’ යි නොපෙනේ යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි ‘කම්මානං’ යනු විවෘත්තයට (සංසාරයෙන් මිදීමට) පමුණුවන කර්මයන්ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය ගැන කියන ලදී. දසවන සූත්‍රයෙහි; ‘නිචුලවනයෙහි’ යනු මහා මුචලින්ද වනයෙහි යන්නයි. ‘සද්ධම්මෝ’ යනු ශාසන සද්ධර්මයයි.

๑๑. ทารุกฺขนฺธสุตฺตวณฺณนา

11. දාරුක්ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๑. เอกาทสเม เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสิภาวํ ปตฺโต. ปถวีตฺเวว อธิมุจฺเจยฺยาติ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ สลฺลกฺเขยฺย. ยํ นิสฺสายาติ ยํ วิชฺชมานํ ถทฺธาการํ ปถวีธาตุํ นิสฺสาย อมุํ ทารุกฺขนฺธํ ปถวีตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย, สา เอตฺถ ปถวีธาตุ อตฺถีติ. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ. ยเถว หิ ตสฺมึ ถทฺธาการา ปถวีธาตุ อตฺถิ, เอวํ ยูสาการา อาโปธาตุ, อุณฺหาการา เตโชธาตุ, วิตฺถมฺภนาการา วาโยธาตุ, รตฺตวณฺณมฺหิ สาเร ปทุมปุปฺผวณฺณา สุภธาตุ, ปูติภูเต จุณฺเณ เจว เผคฺคุปปฏิกาสุ จ อมนุญฺญวณฺณา อสุภธาตุ, ตํ นิสฺสาย อมุํ ทารุกฺขนฺธํ อสุภนฺตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย สลฺลกฺเขยฺยาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต มิสฺสกวิหาโร นาม กถิโต.

41. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'චේතෝවසිප්පත්තෝ' යනු සිතෙහි වශීභාවයට (පාලනයට) පැමිණි තැනැත්තායි. 'පඨවීත්වේව අධිමුච්චෙය්‍ය' යනු තද ස්වභාවය ඇති පඨවි ධාතුව ලෙස මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. 'යං නිස්සාය' යනු යම් පවත්නා වූ තද ස්වභාවයක් ඇති පඨවි ධාතුවක් ඇසුරු කොට මේ දර කඳ පඨවියක් ලෙසම අධිමොක්ඛය (මෙනෙහි කිරීම) කළ යුතුද, එහි ඒ පඨවි ධාතුව පවතින්නේය යනුයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදද දත යුතුය. සැබවින්ම ඒ දර කඳෙහි තද ගතිය ඇති පඨවි ධාතුව පවතින්නාක් මෙන්ම, එහි වැගිරෙන (ආපෝ) ස්වභාවය, උණුසුම් (තේජෝ) ස්වභාවය සහ ධාරණය කරන (වායෝ) ස්වභාවයද පවතී. රතු පැහැති හරයෙහි පියුම් මලක වර්ණය බඳු වූ සුභ ධාතුවද, දිරාගිය කුඩු හා පොතු ආදියෙහි අප්‍රියජනක වර්ණ ඇති අසුභ ධාතුවද පවතී. එය ඇසුරු කොට ඒ දර කඳ අසුභයක් ලෙසම මෙනෙහි කළ යුතුය, අධිමොක්ඛය කළ යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විහරණයන්ගේ මිශ්‍ර වීම ගැන වදාරන ලදී.

๑๒. นาคิตสุตฺตวณฺณนา

12. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๒. ทฺวาทสเม คามนฺตวิหารินฺติ คามนฺตเสนาสนวาสึ. สมาหิตํ นิสินฺนนฺติ ตสฺมึ คามนฺตเสนาสเน สมาธึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนํ. อิทานิมนฺติ อิทานิ อิมํ. สมาธิมฺหา จาเวสฺสตีติ สมาธิโต อุฏฺฐาเปสฺสติ. น อตฺตมโน โหมีติ น สกมโน โหมิ. ปจลายมานนฺติ นิทฺทายมานํ. เอกตฺตนฺติ เอกสภาวํ, เอกคฺคตาภูตํ อรญฺญสญฺญํเยว จิตฺเต กริสฺสตีติ อตฺโถ. อนุรกฺขิสฺสตีติ อนุคฺคณฺหิสฺสติ. อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิโมเจสฺสตีติ อญฺญสฺมึ กาเล อวิมุตฺตํ จิตฺตํ อิทานิ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิโมจยิสฺสติ. ริญฺจตีติ วชฺเชติ วิสฺสชฺเชติ. ปฏิปณาเมตฺวาติ ปนุทิตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา. อุจฺจารปสฺสาวกมฺมายาติ อุจฺจารปสฺสาวกรณตฺถาย. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สตฺถารา อรญฺญเสนาสนสฺส วณฺโณ กถิโต. สุตฺตสฺส ปน ปฐมโกฏฺฐาเส ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

42. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ගාමන්තවිහාරිං' යනු ගම අසල සේනාසනයක වසන්නා වූ තැනැත්තායි. 'සමාහිතං නිසින්නං' යනු ඒ ගම අසල සේනාසනයෙහි සමාධියට සමවැදී සිටින්නා වූ භික්ෂුවයි. 'ඉදානිමං' යනු දැන් මොහු යන්නයි. 'සමාධිම්හා චාවේස්සති' යනු සමාධියෙන් නැගිටුවනු ඇත යන්නයි. 'න අත්තමනෝ හෝමි' යනු තමාගේ කැමැත්ත පරිදි (විසිරුණු සිතින් යුක්තව) නොවේ යන්නයි. 'පචලායමානං' යනු නිදි කිරමින් සිටින තැනැත්තායි. 'ඒකත්තං' යනු එකම ස්වභාවයක් ඇති හෙවත් ඒකාග්‍ර වූ ආරණ්‍ය සංඥාවම සිතෙහි කරනු ඇත යන්න අර්ථයයි. 'අනුරක්ඛිස්සති' යනු අනුග්‍රහ කරනු ඇත (රැකගනු ඇත) යන්නයි. 'අවිමුත්තං වා චිත්තං විමෝචෙස්සති' යනු වෙනත් කලෙක කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමකට පත් නොවූ සමාධි සිත දැන් විමුක්ති පහකින් මුදවනු ඇත යන්නයි. 'රිඤ්චති' යනු වර්ජනය කරයි, අත්හරියි යන්නයි. 'පටිප්පණාමෙත්වා' යනු දුරුකොට හෝ අත්හැර දමා යන්නයි. 'උච්චාරපස්සාවකම්මාය' යනු මළමිනී පහ කිරීමේ කටයුත්ත සඳහා යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ සා වූ කරුණු මඟින් ආරණ්‍ය සේනාසනයේ ගුණ වදාරන ලදී. සූත්‍ර පාඨයේ පළමු කොටසෙහි යමක් කිවයුතුද, එය පෙර පරිදිම වදාරන ලද්දේමය.

เทวตาวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන දේවතා වර්ගයයි.

๕. ธมฺมิกวคฺโค

5. ධම්මික වර්ගය.

๑. นาคสุตฺตวณฺณนา

1. නාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๓. ปญฺจมสฺส [Pg.110] ปฐเม อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธินฺติ อิทํ ‘‘อายามานนฺทา’’ติ เถรํ อามนฺเตตฺวา คตตฺตา วุตฺตํ, สตฺถา ปน อนูเนหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ตตฺถ อคมาสีติ เวทิตพฺโพ. เตนุปสงฺกมีติ เตเหว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. ปริสิญฺจิตฺวาติ โวหารวจนเมตํ, นฺหายิตฺวาติ อตฺโถ. ปุพฺพาปยมาโนติ รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อุตฺตราสงฺคจีวรํ ทฺวีหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถิมโลกธาตุํ อภิมุโข โวทกภาเวน คตฺตานิ ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโน อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ เตน เตน ฐาเนน โอตริตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺถารํเยว ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. อิติ ตสฺมึ สมเย อากาสโต ปตมานํ รตฺตสุวณฺณกุณฺฑลํ วิย สูริโย ปจฺฉิมโลกธาตุํ ปฏิปชฺชิ, ปริสุทฺธรชตมณฺฑโล วิย ปาจีนโลกธาตุโต จนฺโท อพฺภุคฺคญฺฉิ, มชฺฌฏฺฐาเนปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชตฺวา ปุพฺพโกฏฺฐกนทีตีเร โลกํ อลงฺกุรุมาโน อฏฺฐาสิ.

43. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ආයස්මතා ආනන්දේන සද්ධිං' යන්න

เตน โข ปน สมเยน…เป… เสโต นาม นาโคติ เสตวณฺณตาย เอวํ ลทฺธนาโม หตฺถินาโค. มหาตูริยตาฬิตวาทิเตนาติ มหนฺเตน ตูริยตาฬิตวาทิเตน. ตตฺถ ปฐมํ สงฺฆฏฺฏนํ ตาฬิตํ นาม โหติ, ตโต ปรํ วาทิตํ. ชโนติ หตฺถิทสฺสนตฺถํ สนฺนิปติตมหาชโน. ทิสฺวา เอวมาหาติ องฺคปจฺจงฺคานิ ฆํสิตฺวา นฺหาเปตฺวา อุตฺตาเรตฺวา พหิตีเร ฐเปตฺวา คตฺตานิ โวทกานิ กตฺวา หตฺถาลงฺกาเรน อลงฺกตํ ตํ มหานาคํ ทิสฺวา อิทํ ‘‘อภิรูโป วต, โภ’’ติ ปสํสาวจนมาห. กายุปปนฺโนติ สรีรสมฺปตฺติยา อุปปนฺโน, ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺโคติ อตฺโถ. อายสฺมา อุทายีติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโร. เอตทโวจาติ ตํ มหาชนํ หตฺถิสฺส วณฺณํ ภณนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ชโน อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺตหตฺถิโน วณฺณํ กเถติ, น พุทฺธหตฺถิสฺส. อหํ ทานิ อิมินา หตฺถินาเคน อุปมํ กตฺวา พุทฺธนาคสฺส วณฺณํ [Pg.111] กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘หตฺถิเมว นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ มหนฺตนฺติ อาโรหสมฺปนฺนํ. พฺรหนฺตนฺติ ปริณาหสมฺปนฺนํ. เอวมาหาติ เอวํ วทติ. อถ ภควา ยสฺมา อยํ นาคสทฺโท หตฺถิมฺหิเจว อสฺสโคณอุรครุกฺขมนุสฺเสสุ จาปิ ปวตฺตติ, ตสฺมา หตฺถิมฺปิ โขติอาทิมาห.

එසමයෙහි 'සෙත' නම් වූ හස්තිරාජයා යනු සුදු පැහැති වීම නිසා එම නම ලත් හස්තිරාජයෙකි. 'මහාතූරියතාළිතවාදිතේන' යනු මහත් වූ තූර්ය වාදනයෙන් යුක්තව යන්නයි. එහිදී ප්‍රථමයෙන් තූර්ය භාණ්ඩයකට පහර දීම 'තාළිත' වන අතර, ඉන් පසුව වයනු ලබන වාදනය 'වාදිත' නම් වේ. 'ජනෝ' යනු ඇතු දැකීම පිණිස රැස්වූ මහජනයා ය. 'දිස්වා ඒවමාහ' යනු අඟපසඟ පිරිමැද, නහවා, ගොඩට ගෙන, දිය සිඳුවා, ඇත් ආභරණයෙන් සරසන ලද එම හස්තිරාජයා දැක, "පින්වත්නි, මේ ඇතා සැබවින්ම රූප සම්පන්නය" යනුවෙන් පැසසුම් වදන් පැවසීමයි. 'කායූපපන්නෝ' යනු ශරීර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, එනම් පරිපූර්ණ වූ අඟපසඟ ඇති බවයි. 'ආයුෂ්මත් උදායී' යනු පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ කාලුදායී මහා තෙරුන් වහන්සේය. 'ඒතදවෝච' යනු එම මහජනයා ඇතාගේ රූපය වර්ණනා කරනු දැක, "මේ ජනයා අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් උපන් ඇතෙකුගේ රූපය වර්ණනා කරති; බුදු-ඇතාණන් (බුද්ධනාග) වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා නොකරති; මම දැන් මේ ඇතා උපමා කොට බුද්ධනාගයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමි" යි සිතා, "ස්වාමීනී, මේ ඇතාමද?" යනාදී වචන පැවසූහ. එහි 'මහන්ත' යනු උසින් හා උස් වූ පෙනුමෙන් යුක්ත බවයි. 'බ්‍රහන්ත' යනු වටප්‍රමාණයෙන් හා පිරිපුන් බවෙන් යුක්ත වීමයි. 'ඒවමාහ' යනු මෙසේ පවසයි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාග' යන ශබ්දය ඇතා, අශ්වයා, ගවයා, නාගයා, නා ගස සහ මිනිසා යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් 'හත්ථිම්පි ඛෝ' යනාදී දේශනාව වදාළ සේක.

อาคุนฺติ ปาปกํ ลามกํ อกุสลธมฺมํ. ตมหํ นาโคติ พฺรูมีติ ตํ อหํ อิเมหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ทฺวาทสนฺนญฺจ อกุสลจิตฺตานํ อกรณโต นาโคติ วทามิ. อยญฺหิ น อาคุํ กโรตีติ อิมินา อตฺเถน นาโค. อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามีติ อิมาหิ จตุสฏฺฐิปทาหิ โสฬสหิ คาถาหิ อนุโมทามิ อภินนฺทามิ.

'ආගුං' යනු පව්කාර වූ, ලාමක වූ අකුසල ධර්මයයි. 'තමහං නාගෝති බ්‍රූමි' යනු එම පුද්ගලයා කාය, වාග්, මන යන ද්වාරත්‍රයෙන් දස අකුසල කර්මපථයන් සහ දොළොස් අකුසල සිත් ඉපදවීමෙන් වැළකී සිටින නිසා, මම ඔහුට 'නාග' යැයි කියමි යන්නයි. මක්නිසාද, මේ තැනැත්තා පව් (ආගු) නොකරන බැවින් මේ අර්ථයෙන් ඔහු 'නාග' නම් වේ. 'ඉමාහි ගාථාහි අනුමෝදාමි' යනු පාද හැට හතරකින් යුත් මේ ගාථා දහසයෙන් අනුමෝදන් වෙමි, සතුටු වෙමි යන්නයි.

มนุสฺสภูตนฺติ เทวาทิภาวํ อนุปคนฺตฺวา มนุสฺสเมว ภูตํ. อตฺตทนฺตนฺติ อตฺตนาเยว ทนฺตํ, น อญฺเญหิ ทมถํ อุปนีตํ. ภควา หิ อตฺตนา อุปฺปาทิเตเนว มคฺคทมเถน จกฺขุโตปิ ทนฺโต, โสตโตปิ, ฆานโตปิ, ชิวฺหาโตปิ, กายโตปิ, มนโตปีติ อิเมสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทนฺโต สนฺโต นิพฺพุโต ปรินิพฺพุโต. เตนาห – ‘‘อตฺตทนฺต’’นฺติ. สมาหิตนฺติ ทุวิเธนาปิ สมาธินา สมาหิตํ. อิริยมานนฺติ วิหรมานํ. พฺรหฺมปเถติ เสฏฺฐปเถ, อมตปเถ, นิพฺพานปเถ. จิตฺตสฺสูปสเม รตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน ปญฺจ นีวรณานิ วูปสเมตฺวา, ทุติยชฺฌาเนน วิตกฺกวิจาเร, ตติยชฺฌาเนน ปีตึ, จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ วูปสเมตฺวา ตสฺมึ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ อภิรตํ.

'මනුස්සභූතං' යනු දේව ආදී භවයකට නොගොස් මිනිසෙකුම වී උපන් බවයි. 'අත්තදන්තං' යනු තමා විසින්ම දමනය වූ බවයි, අන් අය විසින් පමුණුවන ලද දමනයක් නොවේ. මක්නිසාද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ විසින්ම උපදවා ගත් මාර්ග දමනයෙන් චක්ඛු ද්වාරයෙන් ද, සෝත ද්වාරයෙන් ද, ඝාණ ද්වාරයෙන් ද, ජිව්හා ද්වාරයෙන් ද, කාය ද්වාරයෙන් ද, මනෝ ද්වාරයෙන් ද යන මේ සය ස්ථානයෙන් දමනය වූ සේක, ශාන්ත වූ සේක, කෙලෙස් ගිනි නිවුණු සේක, පරිනිර්වුත වූ සේක. එබැවින් 'අත්තදන්ත' යැයි වදාළ සේක. 'සමාහිතං' යනු දෙවැදෑරුම් වූ සමාධියෙන් (උපචාර සහ අප්පනා) මනාකොට තැන්පත් වූ බවයි. 'ඉරියමානං' යනු වෙසෙන බවයි. 'බ්‍රහ්මපථේ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ මාර්ගයෙහි හෙවත් අමෘත මාර්ගය වූ නිවන් මඟෙහි යන්නයි. 'චිත්තස්සූපසමේ රතං' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පංච නීවරණයන් ද, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන් ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතිය ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් ද සංසිඳුවා, එම චිත්ත උපශමයෙහි (කෙලෙස් සංසිඳීමෙහි) ඇලුනු, මනාකොට ඇලුනු බවයි.

นมสฺสนฺตีติ กาเยน นมสฺสนฺติ, วาจาย นมสฺสนฺติ, มนสา นมสฺสนฺติ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา นมสฺสนฺติ, สกฺกโรนฺติ ครุํ กโรนฺติ. สพฺพธมฺมานปารคุนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธายตนธาตุธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน ปารคตํ ปารปฺปตฺตํ มตฺถกปฺปตฺตํ. เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺตีติ ทุกฺขปฺปตฺตา สุพฺรหฺมเทวปุตฺตาทโย สุขปฺปตฺตา จ สพฺเพว ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิโน เทวาปิ ตุมฺเห นมสฺสนฺติ. อิติ เม อรหโต สุตนฺติ อิติ มยา จตูหิ การเณหิ อรหาติ ลทฺธโวหารานํ ตุมฺหากํเยว สนฺติเก สุตนฺติ ทีเปติ.

“නමස්සන්තී” යනු කයින් නමස්කාර කරති, වචනයෙන් නමස්කාර කරති, සිතින් නමස්කාර කරති, ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙන් නමස්කාර කරති, සත්කාර කරති, ගරු කරති යන්නයි. “සබ්බධම්මානපාරගූ” යනු සියලු පංචස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු නම් වූ ධර්මයන්හි අභිඥාපාරගූ, පරිඥාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ සහ සමාපත්තිපාරගූ යන සවැදෑරුම් පරතෙරට පැමිණීමෙන් කෙළවරට පත් වූ, අග්‍රප්‍රාප්ත වූ යන්නයි. “දේවාපි තං නමස්සන්ති” යනු දුකට පත් වූ සුබ්‍රහ්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ආදී දිව්‍ය පුත්‍රයන් ද, සැපයට පත් වූ දසදහසක් සක්වළ වාසය කරන සියලු දෙවියෝ ද ඔබට නමස්කාර කරති යන්නයි. “ඉති මේ අරහතෝ සුතං” යන්නෙන්, කරුණු හතරක් නිසා ‘අරහත්’ යන ව්‍යවහාරය ලබන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ සමීපයෙහි ම මා විසින් මෙය අසන ලදැයි ප්‍රකාශ කරයි.

สพฺพสํโยชนาตีตนฺติ [Pg.112] สพฺพานิ ทสวิธสํโยชนานิ อติกฺกนฺตํ. วนา นิพฺพนมาคตนฺติ กิเลสวนโต นิพฺพนํ กิเลสวนรหิตํ นิพฺพานํ อาคตํ สมฺปตฺตํ. กาเมหิ เนกฺขมฺมรตนฺติ ทุวิเธหิ กาเมหิ นิกฺขนฺตตฺตา ปพฺพชฺชา อฏฺฐ สมาปตฺติโย จตฺตาโร จ อริยมคฺคา กาเมหิ เนกฺขมฺมํ นาม, ตตฺถ รตํ อภิรตํ. มุตฺตํ เสลาว กญฺจนนฺติ เสลธาตุโต มุตฺตํ กญฺจนสทิสํ.

“සබ්බසංයෝජනාතීතං” යනු දස වැදෑරුම් වූ සියලු සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය යන්නයි. “වනා නිබ්බනමාගතං” යනු කෙලෙස් නමැති වනයෙන් නික්ම, කෙලෙස් වනයෙන් රහිත වූ නිවනට පැමිණි යන්නයි. “කාමේහි නෙක්ඛම්මරතං” යනු වත්ථුකාම හා කිලේසකාම යන දෙවැදෑරුම් කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් පැවිද්ද, අෂ්ට සමාපත්තීන් සහ සතර ආර්ය මාර්ගයෝ ‘නෙක්ඛම්ම’ නම් වෙති; එහි ඇලුනු, මනා කොට ඇලුනු යන්නයි. “මුත්තං සේලාව කඤ්චනං” යනු පාෂාණ ධාතුවෙන් මිදුණු රන් හා සමාන වූ යන්නයි.

สพฺเพ อจฺจรุจีติ สพฺพสตฺเต อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิ. อฏฺฐมกญฺหิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย โสตาปนฺโน อจฺจรุจิ นาม, โสตาปนฺนํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สกทาคามี…เป… ขีณาสวํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตรุจิตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อจฺจรุจิ นาม. หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเยติ ยถา หิมวา ปพฺพตราชา อญฺเญ ปพฺพเต อติโรจติ, เอวํ อติโรจตีติ อตฺโถ. สจฺจนาโมติ ตจฺฉนาโม ภูตนาโม อาคุํ อกรเณเนว นาโคติ เอวํ อวิตถนาโม.

“සබ්බේ අච්චරුචී” යනු සියලු සත්වයන් ඉක්මවා පවතින රුචිය (දීප්තිය) යන්නයි. සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ පුද්ගලයා ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සෝතාපන්න තැනැත්තා ‘අච්චරුචි’ නම් වේ. සෝතාපන්න පුද්ගලයා ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සකදාගාමී තැනැත්තා ද... (පෙ)... රහතන් වහන්සේ ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ ද, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ද ‘අච්චරුචි’ නම් වෙති. “හිමවාවඤ්ඤේ සිලුච්චයේ” යනු හිමවත් පර්වත රාජයා අන් පර්වතයන් අභිබවා බබළන්නා සේ, එසේම (බුදු රජාණන් වහන්සේ ද) බබළන සේක යන අර්ථයයි. “සච්චනාමෝ” යනු සත්‍ය වූ නාමයක් ඇති, භූත (සැබෑ) නාමයක් ඇති, පව් නොකරන බැවින්ම ‘නාග’ නම් වූ, මෙසේ නොවෙනස් වන නාමයක් ඇති යන්නයි.

โสรจฺจนฺติ สุจิสีลํ. อวิหึสาติ กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ. ปาทา นาคสฺส เต ทุเวติ เต พุทฺธนาคสฺส ทุเว ปุริมปาทา.

“සෝරච්චං” යනු පිරිසිදු සීලයයි. “අවිහිංසා” යනු කරුණා සමාපත්තිය සහ කරුණාවට පූර්වභාග වූ උපචාර සමාධියයි. “පාදා නාගස්ස තේ දුවේ” යනු බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඒ පිරිසිදු සීලය හා කරුණාව යන දෙක ඉදිරි පාද දෙක වෙති යන්නයි.

ตโปติ ธุตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ อริยมคฺคสีลํ. จรณา นาคสฺส ตฺยาปเรติ เต พุทฺธนาคสฺส อปเร ทฺเว ปจฺฉิมปาทา. สทฺธาหตฺโถติ สทฺธามยาย โสณฺฑาย สมนฺนาคโต. อุเปกฺขาเสตทนฺตวาติ ฉฬงฺคุเปกฺขามเยหิ เสตทนฺเตหิ สมนฺนาคโต.

“තපෝ” යනු සමාදන් වූ ධුතාංග පිළිවෙතයි. “බ්‍රහ්මචරියං” යනු ආර්ය මාර්ගය හා යෙදුණු සීලයයි. “චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරේ” යනු බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඒ ධුතාංග පිළිවෙත සහ ආර්ය මාර්ග සීලය යන අනෙක් දෙක පසුපස පාද දෙක වෙති යන්නයි. “සද්ධාහත්ථෝ” යනු ශ්‍රද්ධා නමැති සොඬවැලෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. “උපෙක්ඛාසේතදන්තවා” යනු සළංගුපේක්ෂා නමැති සුදු දළවලින් යුක්ත වූ යන්නයි.

สติ คีวาติ ยถา นาคสฺส องฺคปจฺจงฺคสฺมึ สิราชาลานํ คีวา ปติฏฺฐา, เอวํ พุทฺธนาคสฺส โสรจฺจาทีนํ ธมฺมานํ สติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สติ คีวา’’ติ. สิโร ปญฺญาติ ยถา หตฺถินาคสฺส สิโร อุตฺตมงฺโค, เอวํ พุทฺธนาคสฺส สพฺพญฺญุตญาณํ. เตน หิ โส สพฺพธมฺเม ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สิโร ปญฺญา’’ติ. วีมํสา ธมฺมจินฺตนาติ ยถา หตฺถินาคสฺส อคฺคโสณฺโฑ วีมํสา นาม โหติ. โส ตาย ถทฺธมุทุกํ ขาทิตพฺพาขาทิตพฺพญฺจ วีมํสติ, ตโต ปหาตพฺพํ ปชหติ, อาทาตพฺพํ อาทิยติ, เอวเมว พุทฺธนาคสฺส ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทกญาณสงฺขาตา ธมฺมจินฺตนา วีมํสา. เตน หิ ญาเณน โส ภพฺพาภพฺเพ ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีมํสา ธมฺมจินฺตนา’’ติ[Pg.113]. ธมฺมกุจฺฉิสมาตโปติ ธมฺโม วุจฺจติ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ, กุจฺฉิเยว สมาตโป กุจฺฉิสมาตโป. สมาตโป นาม สมาตปนฏฺฐานํ. ธมฺโม กุจฺฉิสมาตโป อสฺสาติ ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺมึ ฐิตสฺส หิ เต เต อิทฺธิวิธาทิธมฺมา อิชฺฌนฺติ, ตสฺมา โส กุจฺฉิสมาตโปติ วุตฺโต. วิเวโกติ กายจิตฺตอุปธิวิเวโก. ยถา นาคสฺส วาลธิ มกฺขิกา วาเรติ, เอวํ ตถาคตสฺส วิเวโก คหฏฺฐปพฺพชิเต วาเรติ. ตสฺมา โส วาลธีติ วุตฺโต.

“සති ගීවා” යනු ඇතුගේ අඟපසඟ හා නහර ජාලයන්ට ගෙල පිහිටක් වන්නා සේ, බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ සෝරච්චාදී ධර්මයන්ට සිහිය පිහිටක් වෙයි. එබැවින් “සති ගීවා” යයි කියන ලදී. “සිරෝ පඤ්ඤා” යනු ඇතුගේ හිස උතුම්ම අංගය වන්නා සේ, බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය උතුම්ම අංගය වෙයි. ඒ ඥානයෙන් උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන් දන්නා සේක. එබැවින් “සිරෝ පඤ්ඤා” යයි කියන ලදී. “වීමංසා ධම්මචින්තනා” යනු හස්ති නාගයාගේ සොඬ අග සෝදිසි කරන තැනක් වන්නා සේ, උන්වහන්සේ ඒ සොඬ අගින් තද හෝ මොළොක් දෑ ද, කෑ යුතු හෝ නොකෑ යුතු දෑ ද පරීක්ෂා කර පසුව අත්හළ යුතු දෑ අත්හරියි, ගත යුතු දෑ ගනියි. එසේම බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ධර්ම කොට්ඨාස වෙන් කර දන්නා වූ ඥානය නමැති ධර්ම චින්තනය වීමංසාව වෙයි. ඒ ඥානයෙන් උන්වහන්සේ සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු ධර්මයන් දන්නා සේක. එබැවින් “වීමංසා ධම්මචින්තනා” යයි කියන ලදී. “ධම්මකුච්ඡිසමාතපෝ” යන්නෙහි ධර්මය යනු සතරවන ධ්‍යාන සමාධියයි. කුස ම තපස පිහිටි තැන බැවින් ‘කුච්ඡිසමාතප’ නම් වේ. සතරවන ධ්‍යාන සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඒ ඒ ඉද්ධිවිධ ආදී ගුණයෝ සමෘද්ධ වෙති. එබැවින් එය ‘කුච්ඡිසමාතප’ යයි කියන ලදී. “විවේකෝ” යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය හා උපධි විවේකයයි. ඇතුගේ වල්ගය මැස්සන් වාරණය කරන්නා සේ, තථාගතයන් වහන්සේගේ විවේකය ගිහි පැවිදි (සමූහයා) වාරණය කරයි. එබැවින් එය ‘වාලධි’ (වල්ගය) යයි කියන ලදී.

ฌายีติ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายี. อสฺสาสรโตติ นาคสฺส หิ อสฺสาสปสฺสาสา วิย พุทฺธนาคสฺส ผลสมาปตฺติ, ตตฺถ รโต, อสฺสาสปสฺสาเสหิ วิย ตาย วินา น วตฺตตีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ สํวุโตติ สพฺพทฺวาเรสุ สํวุโต. อนวชฺชานีติ สมฺมาอาชีเวน อุปฺปนฺนโภชนานิ. สาวชฺชานีติ ปญฺจวิธมิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนโภชนานิ.

“ධ්‍යායී” යනු දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයෙන් ධ්‍යාන වඩන යන්නයි. “අස්සාසරතෝ” යන්නෙහි ඇතුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය මෙන් බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඵල සමාපත්තිය ඇත්ද, එහි ඇලුනු බවයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෙන් තොරව ජීවත් විය නොහැක්කා සේ ඒ ඵල සමාපත්තියෙන් තොරව නොපවතියි යන අර්ථයයි. “සබ්බත්ථ සංවුතෝ” යනු සියලු ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්හි සංවර වූ යන්නයි. “අනවජ්ජානි” යනු සම්මා ආජීවයෙන් උපන් භෝජනයන් ය. “සාවජ්ජානි” යනු පස් වැදෑරුම් මිච්ඡා ආජීවයෙන් උපන් භෝජනයන් ය.

อณุํถูลนฺติ ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ. สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ฉินฺทิตฺวาน. นุปลิปฺปติ โลเกนาติ โลเกน สทฺธึ ตณฺหามานทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิปฺปติ. มหาคินีติ มหาอคฺคิ. วิญฺญูหิ เทสิตาติ อิธ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต กาฬุทายิตฺเถโรว วิญฺญู ปณฺฑิโต, เตน เทสิตาติ อตฺโถ. วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา, นาคํ นาเคน เทสิตนฺติ อุทายิตฺเถรนาเคน เทสิตํ พุทฺธนาคํ อิตเร ขีณาสวา นาคา วิชานิสฺสนฺติ.

“අණුංථූලං” යනු කුඩා හා මහත් වූ යන්නයි. “සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනං” යනු දස වැදෑරුම් වූ සියලු සංයෝජනයන් කපා දමා යන්නයි. “නුපලිප්පති ලෝකේන” යනු ලෝකය සමඟ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි නමැති ලේපනයන්ගෙන් නොතැවරෙයි යන්නයි. “මහාභාගිනී” යනු මහා ගින්නකි. “විඤ්ඤූහි දේසිතා” යන්නෙහි මෙහි පටිසම්භිදාප්‍රප්ත වූ කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේම විඤ්ඤූ (ප්‍රාඥ) නම් වෙති; උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යන අර්ථයයි. “විඤ්ඤිස්සන්ති මහානාගා නාගං නාගේන දේසිතං” යනු කාළුදායී තෙරුන් නමැති මහා නාගයා විසින් දේශිත බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේ ගැන සෙසු රහත් නාගයෝ ද දැනගන්නාහ යන්නයි.

สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสตีติ โพธิปลฺลงฺเก กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต, ยมกสาลนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิสฺสติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อุทายิตฺเถโร โสฬสหิ คาถาหิ จตุสฏฺฐิยา ปเทหิ ทสพลสฺส วณฺณํ กเถนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ภควา อนุโมทิ. เทสนาวสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสูติ.

“සරීරං විජහං නාගෝ පරිනිබ්බිස්සති” යනු බෝධි පල්ලංකයේදී කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක, යමක සාල වෘක්ෂයන් අතරදී අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාන්නාහ යන්නයි. මෙසේ පටිසම්භිදාප්‍රප්ත වූ කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේ ගාථා දහසයකින් (පාද හැට හතරකින්) දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් දේශනාව නිම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අනුමෝදන් වූ සේක. දේශනාව අවසානයේ අසූහතරදහසක් සත්වයෝ අමෘත පානය (නිවන් සැප) ලැබූහ.

๒. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

2. මිගසාලා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๔. ทุติเย กถํ กถํ นามาติ เกน เกน การเณน. อญฺเญยฺโยติ อาชานิตพฺโพ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม ธมฺเม. สมสมคติกาติ [Pg.114] สมภาเวเนว สมคติกา. ภวิสฺสนฺตีติ ชาตา. สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ สกทาคามิปุคฺคโล หุตฺวา ตุสิตภวเนเยว นิพฺพตฺโต. กถํ กถํ นามาติ เกน เกน นุ โข การเณน, กึ นุ โข ชานิตฺวา เทสิโต, อุทาหุ อชานิตฺวาติ. เถโร การณํ อชานนฺโต เอวํ โข ปเนตํ ภคินิ ภควตา พฺยากตนฺติ อาห.

44. දෙවන (සූත්‍රයේ) “කථං කථං නාම” යනු කිනම් කිනම් කාරණයකින් ද යන්නයි. “අඤ්ඤෙය්‍යෝ” යනු දත යුතු යන්නයි. “යත්‍ර හි නාම” යනු යම් ධර්මයක ද යන්නයි. “සමසමගතිකා” යනු සමාන වූ ගති ඇත්තෝ යන්නයි. “භවිස්සන්ති” යනු වූහ (උපන්හ) යන්නයි. “සකදාගාමිපත්තෝ තුසිතකායං උපපන්නෝ” යනු සකදාගාමී පුද්ගලයෙකු වී තුසිත භවනයෙහි ම උපන්නේ යන්නයි. “කථං කථං නාම” යනු කිනම් කරුණකින් ද, දැනගෙන දේශනා කරන ලද්දක් ද නැතහොත් නොදැන දේශනා කරන ලද්දක් ද යන අර්ථයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කාරණය නොදන්නා බැවින් “නැගණියනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී” යයි වදාළහ.

อมฺมกา อมฺมกปญฺญาติ อิตฺถี หุตฺวา อิตฺถิสญฺญาย เอว สมนฺนาคตา. เก จ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาเณติ เอตฺถ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาณํ วุจฺจติ ปุริสปุคฺคลานํ ติกฺขมุทุวเสน อินฺทฺริยปโรปริยญาณํ. ตสฺมา กา จ พาลา มิคสาลา, เก จ ปุริสปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยญาเณ อปฺปฏิหตวิสยา สมฺมาสมฺพุทฺธา, อุภยเมตํ ทูเร สุวิทูเรติ อยเมตฺถ สงฺเขโป.

“අම්මකා” නොහොත් “අම්මක පඤ්ඤා” යනු ස්ත්‍රියක් වී ස්ත්‍රී සංඥාවෙන් (ස්ත්‍රියකගේ හැඟීමෙන්) ම යුක්ත වූ තැනැත්තියයි. “පුරිසපුග්ගල පරෝපරියඤාණය” යන්න මෙහිදී අදහස් වන්නේ පුරුෂ පුද්ගලයන්ගේ (ශ්‍රද්ධාදී) ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෘදු හා තියුණු බව අනුව පවතින ඉන්ද්‍රියපරෝපරිය ඥානයයි. එබැවින් අඥාන වූ මිගසාලාව කවරෙක් ද? පුරුෂ පුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්‍රියපරෝපරිය ඥානයෙහි බාධාවක් නැති (අප්‍රතිහත) විෂය ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා කවරෙක් ද? මේ දෙක එකිනෙකට ඉතා දුරය, ඉතාම දුරය යනු මෙහි කෙටි අදහසයි.

อิทานิ มิคสาลาย อตฺตโน ทูรภาวํ ทสฺเสนฺโต ฉยิเม, อานนฺทาติอาทิมาห. โสรโต โหตีติ ปาปโต สุฏฺฐุ โอรโต วิรโต โหติ. สุรโตติปิ ปาโฐ. อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺตวาเสนาติ เตน สทฺธึ เอกโตวาเสน สพฺรหฺมจารี อภินนฺทนฺติ ตุสฺสนฺติ. เอกนฺตวาเสนาติปิ ปาโฐ, สตตวาเสนาติ อตฺโถ. สวเนนปิ อกตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ อสุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหตีติ เอตฺถ พาหุสจฺจํ วุจฺจติ วีริยํ, วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อกตํ โหตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ. สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภติ. หานคามีเยว โหตีติ ปริหานิเมว คจฺฉติ.

දැන් මිගසාලාවට ඇයගේ ඇති දුරස්ථභාවය (නොහොත් වෙනස) පෙන්වමින් “ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනෙක් වෙති” යනාදිය වදාළ සේක. “සොරතෝ හෝති” යනු පාපයෙන් මැනවින් වෙන් වූයේ, දුරු වූයේ වෙයි. “සුරතෝ” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. “සබ්‍රහ්මචාරීහු එකට වාසය කිරීමෙන් සතුටු වෙති” යනු ඔහු සමග එක්ව වාසය කිරීමෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන් සතුටු වන (තෘප්තිමත් වන) බවයි. “ඒකන්තවාසෙන” කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය නිරන්තර වාසය යන්නයි. “ශ්‍රවණයෙන් ද නොකරන ලද්දේ වෙයි” යනු ශ්‍රවණය කළ යුත්ත අසා නොමැති බවයි. “බාහුසච්චයෙන් ද නොකරන ලද්දේ වෙයි” යන්නෙහි මෙහි “බාහුසච්චය” යනු වීර්යයයි. වීර්යයෙන් කළ යුත්ත නොකරන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. “දෘෂ්ටියෙන් ද අවබෝධ නොකරන ලද්දේ වෙයි” යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුත්ත අවබෝධ නොකිරීමයි. “සාමායික විමුක්තිය ද නොලබයි” යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරින් ලැබෙන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නොලැබීමයි. “හානගාමී ම වෙයි” යනු පිරිහීමට ම පත් වෙයි යන්නයි.

ปมาณิกาติ ปุคฺคเลสุ ปมาณคฺคาหกา. ปมินนฺตีติ ปเมตุํ ตุเลตุํ อารภนฺติ. เอโก หีโนติ เอโก คุเณหิ หีโน. เอโก ปณีโตติ เอโก คุเณหิ ปณีโต. ตํ หีติ ตํ ปมาณกรณํ.

“පමාණිකා” යනු පුද්ගලයන් කෙරෙහි ප්‍රමාණ ගන්නා අයයි. “පමිණන්ති” යනු මැනීමට හෝ සංසන්දනය කිරීමට උත්සාහ කරති. “එකෝ හීනෝ” යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් හීනය. “එකෝ පණීතෝ” යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් උසස්ය. “තං හි” යනු ඒ ප්‍රමාණ කිරීමයි.

อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ธมฺมโสโต นิพฺพหตีติ สูรํ หุตฺวา ปวตฺตมานวิปสฺสนาญาณํ นิพฺพหติ, อริยภูมึ [Pg.115] สมฺปาเปติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ตํ อนฺตรํ ตํ การณํ อญฺญตฺร ตถาคเตน โก ชาเนยฺยาติ อตฺโถ.

“අභික්කන්තතරෝ” යනු වඩාත් යහපත් වූ. “පණීතතරෝ” යනු වඩාත් උතුම් වූ. “ධම්මසෝතෝ නිබ්බහති” යනු ශූර ලෙස පවතින විදර්ශනා ඥානය (සසරින්) එතෙර කරවයි, ආර්ය භූමියට පමුණුවයි. “තදන්තරං කෝ ජානෙය්‍ය” යනු තථාගතයන් වහන්සේ හැර වෙන කවරෙක් ඒ කරුණ (අන්තරය) දන්නේ ද යන්නයි.

โกธมาโนติ โกโธ จ มาโน จ. โลภธมฺมาติ โลโภเยว. วจีสงฺขาราติ อาลาปสลฺลาปวเสน วจนาเนว. โย วา ปนสฺส มาทิโสติ โย วา ปน อญฺโญปิ มยา สทิโส สมฺมาสมฺพุทฺโธเยว อสฺส, โส ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺเหยฺยาติ อตฺโถ. ขญฺญตีติ คุณขณนํ ปาปุณาติ. อิเม โข, อานนฺท, ฉ ปุคฺคลาติ ทฺเว โสรตา, ทฺเว อธิคตโกธมานโลภธมฺมา, ทฺเว อธิคตโกธมานวจีสงฺขาราติ อิเม ฉ ปุคฺคลา. คตินฺติ ญาณคตึ. เอกงฺคหีนาติ เอเกเกน คุณงฺเคน หีนา. ปูรโณ สีเลน วิเสสี อโหสิ, อิสิทตฺโต ปญฺญาย. ปูรณสฺส สีลํ อิสิทตฺตสฺส ปญฺญาฐาเน ฐิตํ, อิสิทตฺตสฺส ปญฺญา ปูรณสฺส สีลฏฺฐาเน ฐิตาติ.

“කෝධමානෝ” යනු ක්‍රෝධය හා මානයයි. “ලෝභධම්මා” යනු ලෝභයමයි. “වචීසංඛාරා” යනු කථාබස් වශයෙන් පවතින වචනයන්මයි. “යෝ වා පනස්ස මාදිසෝ” යනු මා හා සමාන වූ යම් සම්මා සම්බුදුවරයෙකුම වේ ද, උන්වහන්සේ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ප්‍රමාණ ගන්නා සේක යන්න අර්ථයයි. “ඛඤ්ඤති” යනු ගුණ හෑරීමට (විනාශ කිරීමට) පැමිණෙයි. “ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනෙකි” යනු සොරත පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද, පහ නොවූ ක්‍රෝධ, මාන හා ලෝභ ඇති පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද, පහ නොවූ ක්‍රෝධ, මාන හා වචීසංඛාර ඇති පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද වශයෙන් මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනාය. “ගතිං” යනු ඥාන ගතියයි. “ඒකංගහීනා” යනු එක් එක් ගුණ අංගයකින් හීන වූ බවයි. පූරණ තෙමේ සීලයෙන් විශේෂ වූයේ විය, ඉසිදත්ත තෙමේ ප්‍රඥාවෙන් විශේෂ විය. පූරණගේ සීලය ඉසිදත්තගේ ප්‍රඥා ස්ථානයෙහි පිහිටියේය, ඉසිදත්තගේ ප්‍රඥාව පූරණගේ සීල ස්ථානයෙහි පිහිටියේය.

๓. อิณสุตฺตวณฺณนา

3. ඉණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๕. ตติเย ทาลิทฺทิยนฺติ ทลิทฺทภาโว. กามโภคิโนติ กาเม ภุญฺชนกสตฺตสฺส. อสฺสโกติ อตฺตโน สนฺตเกน รหิโต. อนาฬฺหิโกติ น อฑฺโฒ. อิณํ อาทิยตีติ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต อิณํ อาทิยติ. วฑฺฒึ ปฏิสฺสุณาตีติ ทาตุํ อสกฺโกนฺโต วฑฺฒึ ทสฺสามีติ ปฏิชานาติ. อนุจรนฺติปิ นนฺติ ปริสมชฺฌคณมชฺฌาทีสุ อาตปฐปนปํสุโอกิรณาทีหิ วิปฺปการํ ปาเปนฺโต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธนฺติ. สทฺธา นตฺถีติ โอกปฺปนกสทฺธามตฺตกมฺปิ นตฺถิ. หิรี นตฺถีติ หิรียนาการมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. โอตฺตปฺปํ นตฺถีติ ภายนาการมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. วีริยํ นตฺถีติ กายิกวีริยมตฺตกมฺปิ นตฺถิ. ปญฺญา นตฺถีติ กมฺมสฺสกตปญฺญามตฺตกมฺปิ นตฺถิ. อิณาทานสฺมึ วทามีติ อิณคฺคหณํ วทามิ. มา มํ ชญฺญูติ มา มํ ชานาตุ.

45. තුන්වන සූත්‍රයෙහි “දාලිද්දියං” යනු දිළිඳු බවයි. “කාමභෝගිනෝ” යනු කාමවස්තූන් අනුභව කරන සත්වයාටයි. “අස්සකෝ” යනු තමා සතු දෙයින් තොර වූ. “අනාළිකෝ” යනු පොහොසත් නොවන. “ඉණං ආදියති” යනු ජීවත් වීමට නොහැකිව ණය ගනියි. “වඩ්ඪිං පටිස්සුණාති” යනු (ණය) ගෙවීමට නොහැකිව පොලී දෙන්නෙමැයි පොරොන්දු වෙයි. “අනුචරන්ති පි නං” යනු පිරිස් මැද හෝ සමූහයා මැද අව්වේ තැබීම, වැලි ඉසීම ආදියෙන් විවිධ පීඩා පමුණුවමින් පස්සෙන් පස්සේ ලුහුබඳිති. “ශ්‍රද්ධාව නැත” යනු තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි අවබෝධයෙන් ඇති වන ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “හිරි නැත” යනු පාපයට ලැජ්ජා වන ආකාරයක් මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ඔත්තප්ප නැත” යනු පාපයට බිය වන ආකාරයක් මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “වීර්යය නැත” යනු කායික වීර්යය මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ප්‍රඥාව නැත” යනු කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ණය ගැනීම යයි කියමි” යනු ණය ගැනීම යයි වදාරමි. “මා මං ජඤ්ඤු” යනු මා හඳුනා නොගනීවා යන්නයි.

ทาลิทฺทิยํ ทุกฺขนฺติ ธนทลิทฺทภาโว ทุกฺขํ. กามลาภาภิชปฺปินนฺติ กามลาภํ ปตฺเถนฺตานํ. ปาปกมฺมวินิพฺพโยติ ปาปกมฺมวฑฺฒโก. สํสปฺปตีติ ปริปฺผนฺทติ. ชานนฺติ ชานนฺโต. ยสฺส วิปฺปฏิสารชาติ เย อสฺส [Pg.116] วิปฺปฏิสารโต ชาตา. โยนิมญฺญตรนฺติ เอกํ ติรจฺฉานโยนึ. ททํ จิตฺตํ ปสาทยนฺติ จิตฺตํ ปสาเทนฺโต ททมาโน.

“දාලිද්දියං දුක්ඛං” යනු ධනයෙන් දිළිඳු බව දුකකි. “කාමලාභාභිජප්පිනං” යනු කාම ලාභයන් ප්‍රාර්ථනා කරන අයටයි. “පාපකම්ම විනිබ්බයෝ” යනු පාප කර්මයන් වැඩිකරන තැනැත්තායි. “සංසප්පති” යනු වෙව්ලයි (තැති ගනියි). “ජානං” යනු දැන දැනමය. “යස්ස විප්පටිසාරජා” යනු ඔහුගේ විපිළිසර බව නිසා හටගත් යම් (දුක්) දහමක් වේ ද එයයි. “යෝනිමඤ්ඤතරං” යනු යම්කිසි තිරිසන් යෝනියකි. “දදං චිත්තං පසාදයන්ති” යනු සිත පහදවමින් දන් දෙන තැනැත්තා යන්නයි.

กฏคฺคาโหติ ชยคฺคาโห, อนปราธคฺคาโห โหติ. ฆรเมสิโนติ ฆราวาสํ ปริเยสนฺตสฺส วสมานสฺส วา. จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาโคติ สงฺขํ คตํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ. จาคา ปุญฺญนฺติ วา ปาโฐ. ปติฏฺฐิตาติ ปติฏฺฐิตสทฺธา นาม โสตาปนฺนสฺส สทฺธา. หิริมโนติ หิริสมฺปยุตฺตจิตฺโต. นิรามิสํ สุขนฺติ ตีณิ ฌานานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกสุขํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. อารทฺธวีริโยติ ปริปุณฺณปคฺคหิตวีริโย. ฌานานิ อุปสมฺปชฺชาติ จตฺตาริ ฌานานิ ปตฺวา. เอโกทิ นิปโก สโตติ เอกคฺคจิตฺโต กมฺมสฺสกตญาณสตีหิ จ สมนฺนาคโต.

“කටග්ගාහෝ” යනු ජයග්‍රහණය ලැබීමයි, නිවැරදි බව ලැබීමයි. “ඝරමේසිනෝ” යනු ගිහි ගෙය සොයන හෝ එහි වාසය කරන තැනැත්තාටයි. “චාගෝ පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති” යනු ත්‍යාගය යන සංඛ්‍යාවට පත් පින් වැඩෙයි යන්නයි. “චාගා පුඤ්ඤං” කියා ද පාඨයක් ඇත. “පතිට්ඨිතා” යනු පිහිටි ශ්‍රද්ධාව නම් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාවයි. “හිරිමනෝ” යනු හිරියෙන් යුක්ත සිත් ඇති තැනැත්තායි. “නිරාමිස සුඛං” යනු (පළමු) ධ්‍යාන තුන ඇසුරින් උපදින සැපයයි. “උපෙක්ඛං” යනු සතරවන ධ්‍යානයේ උපේක්ෂාවයි. “ආරද්ධවීරි‍යෝ” යනු සම්පූර්ණයෙන් පවත්වන ලද වීර්යය ඇති තැනැත්තායි. “ධ්‍යානයන්ට උපසම්පන්නව” යනු ධ්‍යාන සතරටම පැමිණ. “ඒකෝදි නිපකෝ සතෝ” යනු ඒකාග්‍ර වූ සිත් ඇතිව කර්මස්සකතා ඥානය හා ස්මෘතියෙන් යුක්තව යන්නයි.

เอวํ ญตฺวา ยถาภูตนฺติ เอวํ เอตฺตกํ การณํ ยถาสภาวํ ชานิตฺวา. สพฺพสํโยชนกฺขเยติ นิพฺพาเน. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ อิทํ วุตฺตํ โหติ – สพฺพสํโยชนกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน สพฺพโส อนุปาทิยิตฺวา สมฺมา เหตุนา นเยน มคฺคจิตฺตํ วิมุจฺจติ. ‘‘เอตํ ญตฺวา ยถาภูตํ, สพฺพสํโยชนกฺขย’’นฺติปิ ปาฬิยํ ลิขิตํ, ตสฺส เอตํ สพฺพสํโยชนกฺขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ญตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมปจฺฉิเมหิ ปน สทฺธึ น ฆฏียติ.

“එවං ඤත්වා යථාභූතං” යනු මෙපමණ වූ කරුණු තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන යන්නයි. “සබ්බසංයෝජනක්ඛයේ” යනු නිවනෙහි යන්නයි. “සබ්බසෝ” යනු සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. “අනුපාදායා” යනු (තණ්හා දෘෂ්ටි ආදියෙන්) දැඩිව නොගෙන යන්නයි. “සම්මා චිත්තං විමුච්චති” යන්නෙන් මෙය කියන ලදී - සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි සියලු ආකාරයෙන් උපාදානය නොකොට, නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන් මාර්ග චිත්තය කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙයි. “ඒතං ඤත්වා යථාභූතං, සබ්බසංයෝජනක්ඛයං” කියා ද පාලියෙහි ලියා ඇත, එහි අර්ථය නම් සියලු සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ ඒ නිවන තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන යන්නයි. එහෙත් එය පෙර පසු වාක්‍යයන් සමග නොගැළපේ.

ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺสาติ ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส ขีณาสวสฺส. ญาณํ โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. ตาทิโนติ ตํสณฺฐิตสฺส. อกุปฺปาติ อกุปฺปารมฺมณตฺตา กุปฺปการณานํ กิเลสานญฺจ อภาเวน อกุปฺปา. วิมุตฺตีติ มคฺควิมุตฺติปิ ผลวิมุตฺติปิ. ภวสํโยชนกฺขเยติ ภวสํโยชนกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ภวสํโยชนานญฺจ ขยนฺเต อุปฺปนฺนา. เอตํ โข ปรมํ ญาณนฺติ เอตํ มคฺคผลญาณํ ปรมญาณํ นาม. สุขมนุตฺตรนฺติ เอตเทว มคฺคผลสุขํ อนุตฺตรํ สุขํ นาม. อาณณฺยมุตฺตมนฺติ สพฺเพสํ อณณานํ ขีณาสโว อุตฺตมอณโณ, ตสฺมา อรหตฺตผลํ อาณณฺยมุตฺตมนฺติ อรหตฺตผเลน เทสนาย กูฏํ คณฺหิ. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

"තස්ස සම්මා විමුත්තස්සා" යනු මැනවින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු ඒ රහතන් වහන්සේටයි. "ඤාණං හෝති" යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය ඇති වේ යන්නයි. "තාදිනො" යනු ඒ (රහත් බවෙහි) පිහිටියා වූ යන්නයි. "අකුප්පා" යනු වෙනස් නොවන (නිවන) අරමුණු වූ බැවින් හා විනාශය කරන කෙලෙසුන් නොමැති බැවින් අකෝප්‍ය වූ (නොසැලෙන) යන්නයි. "විමුත්ති" යනු මාර්ග විමුක්තිය හා ඵල විමුක්තියයි. "භවසංයෝජනක්ඛයේ" යනු භව සංයෝජනයන් ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි ද, භව සංයෝජනයන් ක්ෂය වීමේ අවසානය වූ මගපලයන්හි ද උපන් යන්නයි. "ඒතං ඛො පරමං ඤාණං" යනු මේ මගපල ඤාණය උතුම්ම ඤාණය නම් වේ යන්නයි. "සුඛමනුත්තරං" යනු මේ මාර්ග ඵල සැපයම අනුත්තර සැපය නම් වේ යන්නයි. "ආනණ්‍යමුත්තමං" යනු සියලු ණය නැති අය අතර රහතන් වහන්සේ උත්තම ණය රහිත තැනැත්තා වන බැවින්, අර්හත් ඵලය උතුම්ම ණය රහිත බවයි. මෙසේ අර්හත් ඵලයෙන් දේශනාවේ කූටප්‍රාප්තියට පැමිණියේය. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැන පමණක් ද, ගාථාවන්හි වට්ට-විවට්ට (සංසාරය හා නිවන) ගැන ද කියන ලදී.

๔. มหาจุนฺทสุตฺตวณฺณนา

4. මහා චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๖. จตุตฺเถ [Pg.117] เจตีสูติ เจติรฏฺเฐ. สยํชาติยนฺติ เอวํนามเก นิคเม. มหาจุนฺโทติ ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ธมฺเม โยโค อนุโยโค เอเตสนฺติ ธมฺมโยคา. ธมฺมกถิกานํ เอตํ นามํ. ฌายนฺตีติ ฌายี. อปสาเทนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ หึสนฺติ. ฌายนฺตีติ จินฺเตนฺติ. ปชฺฌายนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตานิ. กิมิเม ฌายนฺตีติ กึ นาม อิเม ฌายนฺติ. กินฺติเม ฌายนฺตีติ กิมตฺถํ อิเม ฌายนฺติ. กถํ อิเม ฌายนฺตีติ เกน การเณน อิเม ฌายนฺติ. อมตํ ธาตุํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺตีติ มรณวิรหิตํ นิพฺพานธาตุํ สนฺธาย กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตา อนุกฺกเมน ตํ นามกาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺติ. คมฺภีรํ อตฺถปทนฺติ คุฬฺหํ ปฏิจฺฉนฺนํ ขนฺธธาตุอายตนาทิอตฺถํ. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสนฺติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สมฺมสนปฏิเวธปญฺญาปิ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติเยวาติ.

46. සතරවන සූත්‍රයෙහි "චේතීසු" යනු චේතිය රටෙහි යන්නයි. "සයංජාතියං" යනු ඒ නම ඇති නියම්ගමෙහි යන්නයි. "මහාචුන්දො" යනු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරාය. ධර්මයෙහි යෙදීම (අනුයෝගය) මොවුන්ට ඇති බැවින් "ධම්ම යෝගා" නම් වේ. මෙය ධර්ම කථිකයන්ට නමකි. ධ්‍යාන වඩන බැවින් "ජායී" නම් වේ. "අපසාදෙන්ති" යනු ගැරහීම හෝ පීඩා කිරීම මගින් පහත් කොට සලකති. "ජායන්ති" යනු සිතති (ධ්‍යාන වඩති). "පජ්ජායන්ති" යනාදිය උපසර්ග වසයෙන් අර්ථය වැඩි කර දක්වයි. "මොවුන් කුමක් ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කිනම් ධර්මයක් ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "මොවුන් කුමට ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කුමන අර්ථයක් සඳහා ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "මොවුන් කෙසේ ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කුමන හේතුවක් නිසා ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "අමතං ධාතුං කායේන ඵුසිත්වා විහරන්ති" යනු මරණයෙන් තොර වූ නිවන් ධාතුව අරමුණු කොට කමටහන් ගෙන වසන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුපිළිවෙළින් එම නිවන් ධාතුව නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට වසති යන්නයි. "ගම්භීරං අත්ථපදං" යනු ගුප්ත වූ, සැඟවුණු ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතන ආදී අර්ථයන්ය. "පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සන්ති" යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකිති යන්නයි. මෙහිදී සම්මසන ප්‍රඥාව, පටිවේධ ප්‍රඥාව මෙන්ම උද්ග්‍රහ සහ පරිපෘච්ඡා ප්‍රඥාව ද ගැලපේ.

๕-๖. สนฺทิฏฺฐิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. සන්දිට්ඨික සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

๔๗-๔๘. ปญฺจเม สนฺตํ วา อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺเต วิชฺชมานํ. โลโภติอาทีหิ ตีณิ อกุสลมูลานิ ทสฺสิตานิ. โลภธมฺมาติอาทีหิ ตํสมฺปยุตฺตกา ธมฺมา. ฉฏฺเฐ กายสนฺโทสนฺติ กายทฺวารสฺส ทุสฺสนาการํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ ปจฺจเวกฺขณาว กถิตา.

47-48. පස්වන සූත්‍රයෙහි "සන්තං වා අජ්ඣත්තං" යනු තමා තුළ පවතින්නා වූ යන්නයි. "ලෝභ" ආදියෙන් අකුසල මූලයන් තුන දක්වන ලදී. "ලෝභධම්මා" ආදියෙන් ඒ ලෝභය ආදිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දක්වන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි "කායසන්දෝසං" යනු කාය ද්වාරය කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත වන ආකාරයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම කියන ලදී.

๗. เขมสุตฺตวณฺณนา

7. ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๙. สตฺตเม วุสิตวาติ วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารํ กิเลสภารํ อภิสงฺขารภารญฺจ โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ ขีณภวพนฺธโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา เหตุนา การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. ตสฺส น เอวํ โหติ อตฺถิ เม เสยฺโยติ วาติอาทีหิ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย ตโย มานา ปฏิกฺขิตฺตา. น หิ ขีณาสวสฺส ‘‘อตฺถิ มยฺหํ เสยฺโย, อตฺถิ สทิโส, อตฺถิ หีโน’’ติ มาโน โหติ. นตฺถิ เม เสยฺโยติอาทีหิปิ เตเยว [Pg.118] ปฏิกฺขิตฺตา. น หิ ขีณาสวสฺส ‘‘อหเมว เสยฺโย, อหํ สทิโส, อหํ หีโน, อญฺเญ เสยฺยาทโย นตฺถี’’ติ เอวํ มาโน โหติ.

49. හත්වන සූත්‍රයෙහි "වුසිතවා" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කළ යන්නයි. "කතකරණීයෝ" යනු සතර මාර්ගයෙන් කළ යුතු දේ කොට නිමවා සිටි යන්නයි. "ඕහිතභාරෝ" යනු ස්කන්ධ භාරය, කෙලෙස් භාරය සහ අභිසංස්කාර භාරය බිම තබා සිටි යන්නයි. "අනුප්පත්තසදත්ථෝ" යන්නෙහි 'සදත්ථ' යනු අර්හත් ඵලයයි, එයට පැමිණි තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. "පරික්ඛීණභව සංයෝජනෝ" යනු භවයෙහි බැඳෙන සංයෝජන ක්ෂය වූ යන්නයි. "සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ" යනු නිවැරදි හේතු සහිතව දැන මිදුණු තැනැත්තායි. "තස්ස න ඒවං හෝති අත්ථි මේ සෙය්‍යෝ" යනාදියෙන් මානයන් තුන බැහැර කරන ලදී. රහතන් වහන්සේට "මම උසස් වෙමි, මම සමාන වෙමි, මම පහත් වෙමි" යන මානයන් ඇති නොවේ. "නත්ථි මේ සෙය්‍යෝ" යනාදියෙන් ද එම මානයන්ම ප්‍රතික්ෂේප වේ. රහතන් වහන්සේට "මමම උසස් වෙමි, මමම සමාන වෙමි, මමම පහත් වෙමි, අන් අය උසස් නැත" යනාදී වශයෙන් මානයක් ඇති නොවේ.

อจิรปกฺกนฺเตสูติ อรหตฺตํ พฺยากริตฺวา อจิรํเยว ปกฺกนฺเตสุ. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ อรหตฺตํ กเถนฺติ. หสมานกา มญฺเญ อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ หสมานา วิย กเถนฺติ. วิฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ ทุกฺขํ อาปชฺชนฺติ.

"අචිරපක්කන්තේසු" යනු අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කොට වැඩි වේලාවක් නොගොස් නික්ම ගිය කල්හි යන්නයි. "අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්ති" යනු රහත් බව ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. "හසමානකා මඤ්ඤේ" යනු සිනාසෙන්නාක් මෙන් ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. "විඝාතං ආපජ්ජන්ති" යනු දුකට පත් වෙති යන්නයි.

น อุสฺเสสุ น โอเมสุ, สมตฺเต โนปนียเรติ เอตฺถ อุสฺสาติ อุสฺสิตตา เสยฺยปุคฺคลา. โอมาติ หีนา. สมตฺโตติ สทิโส. อิติ อิเมสุ ตีสุปิ เสยฺยหีนสทิเสสุ ขีณาสวา มาเนน น อุปนียเร, น อุปเนนฺติ, น อุปคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ขีณา ชาตีติ ขีณา เตสํ ชาติ. วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺถํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. จรนฺติ สํโยชนวิปฺปมุตฺตาติ สพฺพสํโยชเนหิ วิมุตฺตา หุตฺวา จรนฺติ. สุตฺเตปิ คาถายมฺปิ ขีณาสโว กถิโต.

"න උස්සේසු න ඕමේසු, සමත්තේ නෝපනීයරේ" යන මෙහි "උස්සා" යනු උසස් වූ තැනැත්තන්ය. "ඕමා" යනු පහත් වූවන්ය. "සමත්තෝ" යනු සමාන වූ තැනැත්තායි. මෙසේ මේ උසස්, පහත් සහ සමාන යන තිදෙනා කෙරෙහිම රහතන් වහන්සේලා මානයෙන් යුතුව සසඳන්නේ නැත යනු අර්ථයයි. "ඛීණා ජාති" යනු ඔවුන්ගේ පුනර්භවය ක්ෂය විය යන්නයි. "වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං" යනු මාර්ග බඹසර වැස නිම කරන ලදී යන්නයි. "චරන්ති සංයෝජනවිප්පමුත්තා" යනු සියලු සංයෝජනයන්ගෙන් මිදී හැසිරෙති යන්නයි. සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตวณฺณนา

8. ඉන්ද්‍රිය සංවර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๐. อฏฺฐเม หตูปนิสํ โหตีติ หตูปนิสฺสยํ โหติ. สีลวิปนฺนสฺสาติ วิปนฺนสีลสฺส. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ตรุณวิปสฺสนาญาณํ. นิพฺพิทาวิราโคติ เอตฺถ นิพฺพิทา พลววิปสฺสนา, วิราโค อริยมคฺโค. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ เอตฺถ วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ, ญาณทสฺสนนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ โหตีติ สมฺปนฺนอุปนิสฺสยํ โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวโร กถิโต.

50. අටවන සූත්‍රයෙහි "හතූපනිසං හෝති" යනු විනාශ වූ බලවත් උපනිශ්‍රය (හේතුව) ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. "සීලවිපන්නස්ස" යනු සීලය පිරිහුණු තැනැත්තාටයි. "යථාභූත ඤාණදස්සනං" යනු තරුණ විදර්ශනා ඤාණයයි. "නිබ්බිදා විරාගෝ" යන මෙහි "නිබ්බිදා" යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, "විරාගෝ" යනු ආර්ය මාර්ගයයි. "විමුක්ති ඤාණදස්සනං" යන මෙහි "විමුක්ති" යනු අර්හත් ඵලයයි, "ඤාණදස්සනං" යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයයි. "උපනිස්සයසම්පන්නං හෝති" යනු සම්පූර්ණ වූ බලවත් උපනිශ්‍රය ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සීලය ආරක්ෂා කිරීමට හේතු වන ඉන්ද්‍රිය සංවරය ගැන කියන ලදී.

๙. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๑. นวเม กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. อสฺสุตญฺเจวาติ อญฺญสฺมึ กาเล อสฺสุตปุพฺพํ. น สมฺโมสํ คจฺฉนฺตีติ วินาสํ น คจฺฉนฺติ. เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพาติ จิตฺเตน ผุสิตปุพฺพา. สมุทาจรนฺตีติ มโนทฺวาเร จรนฺติ. อวิญฺญาตญฺจ วิชานาตีติ อญฺญสฺมึ กาเล อวิญฺญาตการณํ ชานาติ. ปริยาปุณาตีติ วฬญฺเชติ กเถติ. เทเสตีติ ปกาเสติ. ปรํ วาเจตีติ ปรํ อุคฺคณฺหาเปติ.

51. නවවන සූත්‍රයෙහි "කිත්තාවතා" යනු කොපමණ ප්‍රමාණයකින්ද යන්නයි. "අස්සුතඤ්චේව" යනු පෙර වෙනත් කලක නෑසූ විරූ දෙයයි. "න සම්මෝසං ගච්ඡන්ති" යනු විනාශයට පත් නොවේ යන්නයි. "චේතසෝ සම්ඵුට්ඨපුබ්බා" යනු සිතින් ස්පර්ශ කරන ලද යන්නයි. "සමුදාචරන්ති" යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. "අවිඤ්ඤාතඤ්ච විජානාති" යනු වෙනත් කලක නොදන්නා ලද කරුණු දැන ගනියි යන්නයි. "පරියාපුණාති" යනු කලක් පුරුදු කරයි, පවසයි. "දේසේති" යනු ප්‍රකාශ කරයි. "පරං වාචේති" යනු අන් අයට උගන්වයි.

อาคตาคมาติ [Pg.119] ทีฆาทีสุ โย โกจิ อาคโม อาคโต เอเตสนฺติ อาคตาคมา. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ ทฺเวปาติโมกฺขธรา. ปริปุจฺฉตีติ อนุสนฺธิปุพฺพาปรํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ อิทญฺจิทญฺจ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปริตุลติ ปริจฺฉินฺทติ. อิทํ, ภนฺเต, กถนฺติ, ภนฺเต, อิทํ อนุสนฺธิปุพฺพาปรํ กถํ โหตีติ ปุจฺฉติ. อิมสฺส กฺวตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถติ ปุจฺฉติ. อวิวฏนฺติ อวิวริตํ. วิวรนฺตีติ ปากฏํ กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. ตตฺถ ยสฺมึ ธมฺเม กงฺขา อุปฺปชฺชติ, สฺเวว กงฺขาฐานิโย นามาติ เวทิตพฺโพ.

"ආගතාගමා" යනු දීඝ නිකාය ආදියෙන් යම් කිසි පාළි පාඨයක් මොවුන් විසින් වටහා ගෙන ඇති බැවින් ආගතාගම නම් වේ. "ධර්මධරා" යනු සූත්‍ර පිටකය දරන්නාහුය. "විනයධරා" යනු විනය පිටකය දරන්නාහුය. "මාතිකාධරා" යනු ද්විවිධ ප්‍රාතිමෝක්ෂය දරන්නාහුය. "පරිපුච්ඡති" යනු අනුසන්ධි ගලපමින් පූර්වාපරය විමසයි. "පරිපඤ්හති" යනු මේ මේ දේ අසන්නෙමි යි විමසයි, විග්‍රහ කරයි. "ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද?" යනු ස්වාමීනි, මේ අනුසන්ධි ගැලපීම කෙසේ වේදැයි විමසයි. "මෙහි අර්ථය කුමක්ද?" යනු මේ දේශනා කරන ලද පාඨයේ අර්ථය කුමක්දැයි විමසයි. "අවිවටං" යනු විවෘත නොකළ (පැහැදිලි නොකළ) දෙයයි. "විවරන්ති" යනු ප්‍රකට කරති (පැහැදිලි කරති). "කංඛාඨානියේසු" යනු සැකයට කරුණු වූ තැන්හි යන්නයි. එහි යම් ධර්මයක් කෙරෙහි සැකයක් උපදී නම්, එය සැකයට කරුණු වූ තැනක් ලෙස දත යුතුය.

๑๐. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

10. ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๒. ทสเม โภคาธิปฺปายาติ โภคสํหรณตฺถํ ฐปิตาธิปฺปายา ปวตฺตอชฺฌาสยา. ปญฺญูปวิจาราติ ปญฺญวนฺโต ภเวยฺยามาติ เอวํ ปญฺญตฺถาย ปวตฺตูปวิจารา. อยเมว เนสํ วิจาโร จิตฺเต อุปวิจรติ. พลาธิฏฺฐานาติ พลกายาธิฏฺฐานา. พลกายญฺหิ ลทฺธา เต ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ. ปถวิภินิเวสาติ ปถวิสามิโน ภวิสฺสามาติ เอวํ ปถวิอตฺถาย กตจิตฺตาภินิเวสา. อิสฺสริยปริโยสานาติ รชฺชาภิเสกปริโยสานา. อภิเสกญฺหิ ปตฺวา เต ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

52. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'භොගාධිප්පායා' යනු භෝග සම්පත් රැස් කිරීමේ අභිප්‍රායෙන් පිහිටුවාගත් අදහස් ඇති බවයි. 'පඤ්ඤූපවිචාරා' යනු "අපි ප්‍රඥාවන්තයෝ වන්නෙමු" යැයි ප්‍රඥාව පිණිස පවත්වන ලද විචාර ඇති බවයි. ඔවුන්ගේ සිතෙහි මේ ප්‍රඥාව පිළිබඳ වූ විචාරයම පවතියි. 'බලාධිට්ඨානා' යනු සේනා සමූහය මත පදනම් වූ බවයි. සේනාවක් ලැබූ කල්හි ඔවුන් ලත් පිහිටක් ඇත්තෝ වෙති. 'පඨවිභිනිවෙසා' යනු "අපි පෘථිවියට ස්වාමි වන්නෙමු" යැයි පෘථිවිය උදෙසා ඇති කරගත් සිත් ඇති බවයි. 'ඉස්සරියපරියොසානා' යනු රාජාභිෂේකය අවසානය කොට ඇති බවයි. අභිෂේකය ලැබූ පසු ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ නම් වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

เสสปเทสุ ปเนตฺถ อยมธิปฺปาโย – พฺราหฺมณา ตาว มนฺเต ลภิตฺวา ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ, คหปติกา ยํกิญฺจิ สิปฺปํ, อิตฺถี กุลทายชฺชสามิกํ ปุตฺตํ, โจรา ยํกิญฺจิ อาวุธสตฺถํ, สมณา สีลปริปุณฺณา ลทฺธปติฏฺฐา นาม โหนฺติ. ตสฺมา มนฺตาธิฏฺฐานาติอาทีนิ วุตฺตานิ.

මෙහි සෙසු පදයන්හි අදහස මෙසේය: පළමුව බ්‍රාහ්මණයෝ වනාහි මන්ත්‍ර (වේද) ලබා ගැනීමෙන් පිහිටක් ලද්දෝ වෙති. ගෘහපතියෝ යම් කිසි ශිල්පයක් ලැබීමෙන් ද, ස්ත්‍රිය කුල උරුමයට හිමිකම් ඇති පුත්‍රයෙකු ලැබීමෙන් ද, සොරුන් යම්කිසි මාරක ආයුධයක් ලැබීමෙන් ද, ශ්‍රමණයෝ සීලයෙන් පරිපූර්ණ වීමෙන් ද පිහිටක් ලද්දෝ වෙති. එබැවින් 'මන්තාධිට්ඨානා' යනාදිය වදාරන ලදී.

พฺราหฺมณานญฺจ ‘‘ยญฺญํ ยชิสฺสามา’’ติ จิตฺตํ อภินิวิสติ, พฺรหฺมโลเก ปตฺเต ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. ตสฺมา เต ยญฺญาภินิเวสา พฺรหฺมโลกปริโยสานาติ วุตฺตา. กมฺมนฺตกรณตฺถาย มโน เอเตสํ อภินิวิสตีติ กมฺมนฺตาภินิเวสา. กมฺเม นิฏฺฐิเต ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺตีติ นิฏฺฐิตกมฺมนฺตปริโยสานา.

බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සිත "අපි යාග පවත්වන්නෙමු" යැයි යාගයෙහි බැසගනියි. බඹලොවට පැමිණි කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් 'යඤ්ඤාභිනිවෙසා බ්‍රහ්මලෝකපරියොසානා' යැයි කියනු ලැබේ. කටයුතු කිරීමේ (කර්මාන්ත) අරමුණින් ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'කම්මන්තාභිනිවෙසා' නම් වෙති. කටයුත්ත නිම වූ කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'නිට්ඨිතකම්මන්තපරියොසානා' නම් වෙති.

ปุริสาธิปฺปายาติ ปุริเสสุ ปวตฺตอชฺฌาสยา. อลงฺการตฺถาย มโน อุปวิจรติ เอติสฺสาติ อลงฺการูปวิจารา. อสปตฺตี หุตฺวา เอกิกาว [Pg.120] ฆเร วเสยฺยนฺติ เอวมสฺสา จิตฺตํ อภินิวิสตีติ อสปตฺตีภินิเวสา. ฆราวาสิสฺสริเย ลทฺเธ ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺตีติ อิสฺสริยปริโยสานา.

'පුරිසාධිප්පායා' යනු පුරුෂයන් කෙරෙහි පවතින අදහස් ඇති බවයි. ඇයගේ සිත අලංකාරය (සැරසීම) උදෙසා පවතියි, එබැවින් 'අලංකාරූපවිචාරා' නම් වෙති. සපත්තියක (වෙනත් බිරිඳක) නොමැතිව තමා පමණක් නිවසේ වාසය කළ යුතුය යන අදහසින් ඇයගේ සිත පවතියි, එබැවින් 'අසපත්තීභිනිවෙසා' නම් වෙති. ගෘහ ජීවිතයේ ආධිපත්‍යය ලැබීමෙන් ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ නම් වෙති.

ปรภณฺฑสฺส อาทาเน อธิปฺปาโย เอเตสนฺติ อาทานาธิปฺปายา. คหเน นิลียนฏฺฐาเน เอเตสํ มโน อุปวิจรตีติ คหนูปวิจารา. อนฺธการตฺถาย เอเตสํ จิตฺตํ อภินิวิสตีติ อนฺธการาภินิเวสา. อทสฺสนปฺปตฺตา ปริโยสานปฺปตฺตา โหนฺตีติ อทสฺสนปริโยสานา.

අනුන්ගේ දේ පැහැර ගැනීම කෙරෙහි අභිප්‍රාය ඇති බැවින් සොරුන් 'ආදානාධිප්පායා' නම් වෙති. සැඟවී සිටින ස්ථාන වූ ළඳු කැලෑ ආදියෙහි ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'ගහනූපවිචාරා' නම් වෙති. අන්ධකාරය ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'අන්ධකාරාභිනිවෙසා' නම් වෙති. අනුන්ට නොපෙනී සිටීමට (අදර්ශනයට) පත් වූ කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'අදස්සනපරියොසානා' නම් වෙති.

อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุจิภาวสีเล จ อธิปฺปาโย เอเตสนฺติ ขนฺติโสรจฺจาธิปฺปายา. อกิญฺจนภาเว นิคฺคหณภาเว จิตฺตํ เอเตสํ อภินิวิสตีติ อากิญฺจญฺญาภินิเวสา. นิพฺพานปฺปตฺตา ปริโยสานปฺปตฺตา โหนฺตีติ นิพฺพานปริโยสานา.

ඉවසීම (අධිවාසනක්ඛන්ති) සහ පිරිසිදු චර්යාව වූ සීලය කෙරෙහි අභිප්‍රාය ඇති බැවින් ශ්‍රමණයෝ 'ඛන්තිසෝරච්චාධිප්පායා' නම් වෙති. කිසිවක් සතු කර නොගැනීමේ (අකිඤ්චන) ස්වභාවයෙහි ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'අකිඤ්චනාභිනිවෙසා' නම් වෙති. නිවනට පැමිණි කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'නිබ්බානපරියොසානා' නම් වෙති.

๑๑. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

11. අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๓. เอกาทสเม สมธิคฺคยฺหาติ สุฏฺฐุ คณฺหิตฺวา. ชงฺคลานํ ปาณานนฺติ ปถวีตลจารีนํ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ อุปนิกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐํ อกฺขายติ. ปพฺพชลายโกติ ปพฺพชติณจฺเฉทโก. โอธุนาตีติ เหฏฺฐา มุขํ ธุนาติ. นิธุนาตีติ อุโภหิ ปสฺเสหิ ธุนาติ. นิจฺฉาเทตีติ พาหาย วา ปหรติ, รุกฺเข วา ปหรติ. อมฺพปิณฺฑิยาติ อมฺพผลปิณฺฑิยา. วณฺฏูปนิพนฺธนานีติ วณฺเฏ อุปนิพนฺธนานิ, วณฺเฏ วา ปติฏฺฐิตานิ. ตทนฺวยานิ ภวนฺตีติ วณฺฏานุวตฺตกานิ ภวนฺติ, อมฺพปิณฺฑิทณฺฑกานุวตฺตกานิ ภวนฺตีติปิ อตฺโถ. ขุทฺทราชาโนติ ขุทฺทกราชาโน, ปกติราชาโน วา.

53. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සමධිග්ගය්හ' යනු මැනවින් ගෙන යන්නයි. 'ජංගලානං පාණානං' යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන පාද සහිත සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. 'පදජාතානි' යනු පා සලකුණු යන්නයි. 'සමොධානං ගච්ඡන්ති' යනු එක් රැස් වීමට හෝ ඇතුළත් වීමට පත්වෙති යන්නයි. 'අග්ගමක්ඛායති' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ යන්නයි. 'පබ්බජලායකො' යනු බට තණ (පබ්බජ) කපන්නායි. 'ඔධුනාති' යනු යටට මුහුණ හරවා සලයි (ගසයි). 'නිධුනාති' යනු දෙපසින් සලයි. 'නිච්ඡාදෙති' යනු බාහුවෙන් හෝ ගසක හෝ ගසයි. 'අම්බපිණ්ඩියා' යනු අඹ පොකුරක යන්නයි. 'වණ්ටූපනිබන්ධනානි' යනු නටුවෙහි බැඳී පවත්නා හෝ නටුවෙහි පිහිටි යන්නයි. 'තදන්වයානි භවන්ති' යනු නටුව අනුව යන්නාහු වෙති, එනම් අඹ පොකුරේ නටුව අනුව පවතින්නාහු වෙති යනු ද අර්ථයයි. 'ඛුද්දරාජානො' යනු කුඩා රජවරුන් හෝ සාමාන්‍ය රජවරුන් යන්නයි.

๑๒. ธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

12. ධම්මික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๔. ทฺวาทสเม สพฺพโสติ สพฺเพสุ. สตฺตสุ วิหาเรสูติ สตฺตสุ ปริเวเณสุ. ปริภาสตีติ ปริภวติ ภยํ อุปทํเสติ. วิหึสตีติ วิเหเฐติ. วิตุทตีติ วิชฺฌติ. โรเสติ วาจายาติ วาจาย ฆฏฺเฏติ. ปกฺกมนฺตีติ ทิสา ปกฺกมนฺติ. น สณฺฐหนฺตีติ นปฺปติฏฺฐหนฺติ. ริญฺจนฺตีติ [Pg.121] ฉฑฺเฑนฺติ วิสฺสชฺเชนฺติ. ปพฺพาเชยฺยามาติ นีหเรยฺยาม. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. อลนฺติ ยุตฺตเมตํ, ยํ ตํ ปพฺพาเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. กึ เต อิมินาติ กึ ตว อิมินา ชาติภูมิยํ วาเสน. ตีรทสฺสึ สกุณนฺติ ทิสากากํ. มุญฺจนฺตีติ ทิสาทสฺสนตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺติ. สามนฺตาติ อวิทูเร. สมนฺตาติปิ ปาโฐ, สมนฺตโตติ อตฺโถ. อภินิเวโสติ ปตฺถริตฺวา ฐิตสาขานํ นิเวโส. มูลสนฺตานกานนฺติ มูลานํ นิเวโส.

54. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සබ්බසො' යනු සෑම අතින්ම යන්නයි. 'සත්තසු විහාරෙසු' යනු පරිශ්‍ර සතෙහි යන්නයි. 'පරිභාසති' යනු පරිභව කරයි, බිය දක්වයි. 'විහිංසති' යනු පීඩා කරයි. 'විතුදති' යනු අනියි. 'රොසෙති වාචාය' යනු වචනයෙන් ගටයි (පහර දෙයි). 'පක්කමන්ති' යනු දිශාවන්ට යති. 'න සණ්ඨහන්ති' යනු නොපිහිටති. 'රිඤ්චන්ති' යනු අත්හරිති. 'පබ්බාජෙය්‍යාම' යනු නෙරපා දමන්නෙමු යන්නයි. 'හන්ද' යනු වාක්‍ය සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. 'අලං' යනු යමක් නෙරපා දමන්නේ නම් එය සුදුසුය යන අර්ථයයි. 'කිං තෙ ඉමිනා' යනු උපන් බිම වූ කපිලවස්තු පුරයෙහි මෙලෙස වාසය කිරීමෙන් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? 'තීරදස්සිං සකුණං' යනු දිශා බලන කාක්කා යන්නයි. 'මුඤ්චන්ති' යනු දිශාවන් බැලීම පිණිස මුදා හරිති යන්නයි. 'සාමන්තා' යනු නුදුරු තැනක යන්නයි. 'සමන්තා' යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය හාත්පසින් යන්නයි. 'අභිනිවෙසො' යනු පැතිර පවතින අතුවල පිහිටීමයි. 'මූලසන්තානකානං' යනු මුල්වල පිහිටීමයි.

อาฬฺหกถาลิกาติ ตณฺฑุลาฬฺหกสฺส ภตฺตปจนถาลิกา. ขุทฺทํ มธุนฺติ ขุทฺทมกฺขิกาหิ กตํ ทณฺฑกมธุํ. อเนลกนฺติ นิทฺโทสํ. น จ สุทํ อญฺญมญฺญสฺส ผลานิ หึสนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺส โกฏฺฐาเส ผลานิ น หึสนฺติ. อตฺตโน โกฏฺฐาเสหิ มูลํ วา ตจํ วา ปตฺตํ วา ฉินฺทนฺโต นาม นตฺถิ, อตฺตโน อตฺตโน สาขาย เหฏฺฐา ปติตาเนว ปริภุญฺชนฺติ. อญฺญสฺส โกฏฺฐาสโต อญฺญส โกฏฺฐาสํ ปริวตฺติตฺวา คตมฺปิ ‘‘น อมฺหากํ สาขาย ผล’’นฺติ ญตฺวา โน ขาทนฺติ. ยาวทตฺถํ ภกฺขิตฺวาติ กณฺฐปฺปมาเณน ขาทิตฺวา. สาขํ ภญฺชิตฺวาติ ฉตฺตปฺปมาณมตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ฉายํ กตฺวา ปกฺกามิ. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. ปกฺกมิสฺสตีติ ปกฺกนฺโต. นาทาสีติ เทวตาย อานุภาเวน ผลเมว น คณฺหิ. เอวญฺหิ สา อธิฏฺฐาสิ.

'ආළ්හකථාලිකා' යනු සහල් නැළියක බත් පිසින සැළියයි. 'ඛුද්දං මධුං' යනු කුඩා මී මැස්සන් විසින් කරන ලද මී වදයයි. 'අනේළකං' යනු මැස්සන් වැනි දෝෂ රහිත වූ පිරිසිදු මී පැණියි. 'න ච සුදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඵලානි හිංසන්ති' යනු එකිනෙකාගේ කොටස්වල ඇති පලතුරු වලට හානි නොකරති යන්නයි. තමන්ගේ කොටස්වලින් මුල්, පොතු හෝ කොළ කපන්නෙක් එහි නැත, තම තමන්ගේ අත්තෙන් පහළට වැටුණු ගෙඩිම ඔවුහු වළඳති. අන් අයෙකුගේ කොටසක සිට තමන්ගේ කොටසට පෙරළී ආ ගෙඩියක් වුවද "මෙය අපේ අත්තක පලතුරක් නොවේ" යැයි දැන එය නොබුදිති. 'යාවදත්ථං භක්ඛිත්වා' යනු උගුර තෙක් පිරෙන සේ අනුභව කොට යන්නයි. 'සාඛං භඤ්ජිත්වා' යනු කුඩයක ප්‍රමාණයට අත්තක් කඩා සෙවණ සාදාගෙන පිටව ගියේය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් පුරුෂයෙක් නම් යන්නයි. 'පක්කමිස්සති' යනු පිටව ගියේය. 'නාදාසි' යනු දේවතාවාගේ ආනුභාවයෙන් පලතුර පවා ගැනීමට ඉඩ නොදුන්නේය. එලෙස ඇය (දේවතාවිය) අධිෂ්ඨාන කළාය.

เตนุปสงฺกมีติ ชนปทวาสีหิ คนฺตฺวา, ‘‘มหาราช, รุกฺโข ผลํ น คณฺหิ, อมฺหากํ นุ โข โทโส ตุมฺหาก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เนว มยฺหํ โทโส อตฺถิ, น ชานปทานํ, อมฺหากํ วิชิเต อธมฺโม นาม น วตฺตติ, เกน นุ โข การเณน รุกฺโข น ผลิโต, สกฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน สกฺโก เทวานมินฺโท เตนุปสงฺกมิ. ปวตฺเตสีติ ปริวตฺเตสิ. อุมฺมูลมกาสีติ อุทฺธํมูลํ อกาสิ. อปิ นุ ตฺวนฺติ อปิ นุ ตว. อฏฺฐิตาเยวาติ อฏฺฐิตาย เอว. สจฺฉวีนีติ สมานจฺฉวีนิ ปกติฏฺฐาเน ฐิตานิ. น ปจฺจกฺโกสตีติ นปฺปฏิกฺโกสติ. โรสนฺตนฺติ ฆฏฺเฏนฺตํ. ภณฺฑนฺตนฺติ ปหรนฺตํ.

'තේනුපසංකමි' යනු ජනපදවාසීන් ගොස් "මහරජාණෙනි, වෘක්ෂය ඵල නොදරයි, එය අපේ වරදක් ද නැතහොත් ඔබ වහන්සේගේ වරදක් ද?" යැයි විමසූ කල්හි, "මාගේ හෝ ජනපදවාසීන්ගේ වරදක් නැත, මාගේ රාජ්‍යයෙහි අධර්මය සිදු නොවේ, වෘක්ෂය ඵල නොදැරුවේ කුමන හේතුවක් නිසා දැයි සක් දෙවිඳුන්ගෙන් විමසන්නෙමි" යි සිතා සක් දෙවිඳුන් වෙත පැමිණියේය. 'පවත්තෙසි' යනු පෙරළුවේය. 'උම්මූලමකාසි' යනු මුල් උඩුකුරු වන සේ කළේය. 'අපි නු ත්වං' යනු ඔබහට ද යන්නයි. 'අට්ඨිතායෙව' යනු නොපිහිටි බවමයි. 'සච්ඡවීනී' යනු පෙර පරිදිම වූ ප්‍රකෘති සිවිය ඇති යන්නයි. 'න පච්චක්කොසති' යනු පෙරළා ආක්‍රෝෂ නොකරයි. 'රොසන්තං' යනු ගැටෙන තැනැත්තාටයි. 'භණ්ඩන්තං' යනු පහර දෙන තැනැත්තාටයි.

สุเนตฺโตติ เนตฺตา วุจฺจนฺติ อกฺขีนิ, เตสํ สุนฺทรตาย สุเนตฺโต. ติตฺถกโรติ สุคติโอคาหนติตฺถสฺส การโก. วีตราโคติ วิกฺขมฺภนวเสน [Pg.122] วิคตราโค. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนํ, โสตาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ขนฺตินฺติ อตฺตโน คุณขณนํ. ยถามํ สพฺรหฺมจารีสูติ ยถา อิมํ สพฺรหฺมจารีสุ อกฺโกสนปริภาสนํ, อญฺญํ เอวรูปํ คุณขนฺตึ น วทามีติ อตฺโถ. น โน สมสพฺรหฺมจารีสูติ เอตฺถ สมชโน นาม สกชโน วุจฺจติ. ตสฺมา น โน สเกสุ สมานพฺรหฺมจารีสุ จิตฺตานิ ปทุฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

'සුනෙත්තෝ' යන්නෙහි 'නෙත්ත' යනු ඇස්වලට කියනු ලැබේ. ඒවායේ ඇති අලංකාර බව නිසා 'සුනෙත්ත' (යහපත් නෙත් ඇති) නම් වේ. 'තිත්ථකර' යනු සුගතියට පිවිසීමේ තොටුපළ නිර්මාණය කරන්නා ය. 'වීතරාගෝ' යනු (විෂ්කම්භන වශයෙන්) කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන් පහ වූ රාගය ඇති තැනැත්තා ය. 'පසවති' යනු ලබයි. 'දිට්ඨිසම්පන්නං' යනු (සෝවාන්) දැකීමෙන් යුක්ත වූ, එනම් සෝවාන් වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. 'ඛන්තිං' යනු තමාගේ ගුණයන් ඉවසීමයි. 'යථා මං සබ්‍රහ්මචාරීසු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර මෙම (සෝවාන් වූ) පුද්ගලයා කෙරෙහි ගුණ ඉවසීමක් ඇති බව පවසන බවයි. 'න නෝ සමසබ්‍රහ්මචාරීසු' යන්නෙහි 'සමජන' යනු ස්වකීය පිරිසට කියනු ලැබේ. එබැවින් අපගේ සිත් අපගේම සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි දූෂිත නොවන්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

โชติปาโล จ โควินฺโทติ นาเมน โชติปาโล ฐาเนน มหาโควินฺโท. สตฺตปุโรหิโตติ เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ ปุโรหิโต. อหึสกา อตีตํเสติ เอเต ฉ สตฺถาโร อตีตํเส อหึสกา อเหสุํ. นิรามคนฺธาติ โกธามคนฺเธน นิรามคนฺธา. กรุเณวิมุตฺตาติ กรุณชฺฌาเน อธิมุตฺตา, กรุณาย จ กรุณาปุพฺพภาเค จ ฐิตา. เยเตติ เอเต, อยเมว วา ปาโฐ. น สาธุรูปํ อาสีเทติ สาธุสภาวํ น ฆฏฺเฏยฺย. ทิฏฺฐิฏฺฐานปฺปหายินนฺติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตปฺปหายินํ. สตฺตโมติ อรหตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตโม. อวีตราโคติ อวิคตราโค. เอเตน อนาคามิภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปญฺจินฺทฺริยา มุทูติ ปญฺจ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทูนิ. ตสฺส หิ ตานิ สกทาคามึ อุปาทาย มุทูนิ นาม โหนฺติ. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคหญาณํ. ปุพฺเพว อุปหญฺญตีติ ปฐมตรญฺเญว อุปหญฺญติ. อกฺขโตติ คุณขณเนน อกฺขโต อนุปหโต หุตฺวา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'ජෝතිපාලෝ ච ගෝවින්දෝ' යන්නෙන් නමින් ජෝතිපාල ද, තනතුරෙන් මහා ගෝවින්ද ද වේ. 'සත්තපුරෝහිතෝ' යනු රේණු ආදී රජවරුන් සත් දෙනෙකුගේ පුරෝහිතයා වූ බැවිනි. 'අහිංසකා අතීතංසේ' යනු ඒ ශාස්තෘවරු හය දෙනා අතීත කාලයෙහි අහිංසක (අන් අයට හිංසා නොකරන්නෝ) වූහ. 'නිරාමගන්ධෝ' යනු ක්‍රෝධය නමැති ආමගන්ධය (පිළීගඳ) නැති බැවින් නිරාමගන්ධ නම් වෙති. 'කරුණේධිමුත්තා' යනු කරුණා ධ්‍යානයට නැඹුරු වූ, කරුණාවෙහි සහ කරුණාවට පෙර කොටසෙහි පිහිටි අයයි. 'යෙතේ' යනු 'ඒතේ' (ඔවුහු) යන්නයි, නැතහොත් එම පාඨයම පවතී. 'න සාධුරූපං ආසීදේ' යනු යහපත් ස්වභාව ඇති තැනැත්තාට පීඩා නොකළ යුතුය. 'දිට්ඨිට්ඨානප්පහායීනං' යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිස්ථානයන් ප්‍රහීණය කළවුන්ටයි. 'සත්තමෝ' යනු අර්හත් ඵලයේ සිට බලන කල හත්වැන්නායි. 'අවීතරාගෝ' යනු පහ නොවූ රාගය ඇති බවයි. මෙයින් අනාගාමී බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූ' යනු විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් පහ මෘදු (දුර්වල) බවයි. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට සාපේක්ෂව එම ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු ලෙස හැඳින්වේ. 'විපස්සනා' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින ඥානයයි. 'පුබ්බේව උපහඤ්ඤති' යනු පළමුවෙන්ම පෙළීමට ලක්වේ. 'අක්ඛතෝ' යනු ගුණ විනාශ කිරීමක් සිදු නොවීමෙන් තුවාල නොවූ, විනාශ නොවූ තැනැත්තා වී යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ธมฺมิกวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන ධම්මික වර්ගයයි.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පළමු පණ්ණාසකය නිමාවිය.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

๖. มหาวคฺโค

6. මහා වර්ගය.

๑. โสณสุตฺตวณฺณนา

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๕๕. ฉฏฺฐสฺส [Pg.123] ปฐเม โสโณติ สุขุมาลโสณตฺเถโร. สีตวเนติ เอวํนามเก สุสาเน. ตสฺมึ กิร ปฏิปาฏิยา ปญฺจ จงฺกมนปณฺณสาลาสตานิ มาปิตานิ, เตสุ เถโร อตฺตโน สปฺปายจงฺกมนํ คเหตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. ตสฺส อารทฺธวีริยสฺส หุตฺวา จงฺกมโต ปาทตลานิ ภิชฺชึสุ, ชาณูหิ จงฺกมโต ชาณุกานิปิ หตฺถตลานิปิ ภิชฺชึสุ, ฉิทฺทานิ อเหสุํ. เอวํ อารทฺธวีริโย วิหรนฺโต โอภาสนิมิตฺตมตฺตกมฺปิ ทสฺเสตุํ นาสกฺขิ. ตสฺส วีริเยน กิลมิตกายสฺส โกฏิยํ ปาสาณผลเก นิสินฺนสฺส โย วิตกฺโก อุทปาทิ, ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อารทฺธวีริยาติ ปริปุณฺณปคฺคหิตวีริยา. น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สเจ หิ อหํ อุคฺฆฏิตญฺญู วา อสฺสํ วิปญฺจิตญฺญู วา เนยฺโย วา, นูน เม จิตฺตํ วิมุจฺเจยฺย. อทฺธา ปนสฺมิ ปทปรโม, เยน เม จิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา สํวิชฺชนฺติ โข ปนาติอาทีนิ จินฺเตสิ. ตตฺถ โภคาติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ.

55. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සෝණෝ' යනු සුකුමාල සෝණ තෙරුන්ය. 'සීතවනේ' යනු ඒ නම ඇති සොහොනෙහිය. එහි පිළිවෙළින් සක්මන් මලු සහ පන්සල් පන්සියයක් කරවන ලද අතර, තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට ගැළපෙන සක්මන් මළුවක් තෝරාගෙන මහණ දම් පිරූහ. බලවත් වීර්යයෙන් යුතුව සක්මන් කිරීම නිසා උන්වහන්සේගේ පතුල් පැලී ගියේය. දණහිසින් සක්මන් කරන විට දණහිස් ද අත්ල ද පැලී තුවාල විය. මෙසේ අතිශය වීර්යයෙන් වසන උන්වහන්සේට මාර්ග ඵල ලැබීමේ නිමිත්තක් මාත්‍රයක්වත් දැකගත නොහැකි විය. වීර්යය නිසා පීඩිත වූ කයින් යුතුව සක්මන් මළුව කෙළවර ගල් තලාවක වැඩසිටින උන්වහන්සේට ඇති වූ කල්පනාව දැක්වීමට 'අථ ඛෝ ආයස්මතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ආරද්ධවීරියා' යනු සම්පූර්ණ කරන ලද, දැඩිව අල්ලා ගන්නා ලද වීර්යය ඇති අයයි. 'න අනුපාදාය ආසවේහි චිත්තං විමුච්චති' යන්නෙහි, 'මම උග්ඝටිතඤ්ඤූ හෝ විපඤ්චිතඤ්ඤූ හෝ නෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූයේ නම් මාගේ සිත (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදෙනු ඇත. ඒකාන්තයෙන්ම මම පදපරම පුද්ගලයෙකු වෙමි, ඒ නිසා මාගේ සිත නොමිදෙයි' කියා නිගමනයකට පැමිණ 'සංවිජ්ජන්ති ඛෝ පන' යනාදී ලෙස සිතූහ. එහි 'භෝගා' යන්න ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයේ පවතින ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි.

ปาตุรโหสีติ เถรสฺส จิตฺตาจารํ ญตฺวา ‘‘อยํ โสโณ อชฺช สีตวเน ปธานภูมิยํ นิสินฺโน อิมํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, คนฺตฺวาสฺส วิตกฺกํ สโหตฺถํ คณฺหิตฺวา วีโณปมํ กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสามี’’ติ ปมุเข ปากโฏ อโหสิ. ปญฺญตฺเต อาสเนติ ปธานิกภิกฺขู อตฺตโน วสนฏฺฐาเน โอวทิตุํ อาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต นิสีทนตฺถํ ยถาลาเภน อาสนํ ปญฺญาเปตฺวาว ปธานํ กโรนฺติ, อญฺญํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สนฺถริตฺวา อุปริ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปนฺติ. เถโรปิ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปธานํ อกาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน’’ติ.

'පාතුරහෝසි' යනු තෙරුන්ගේ සිතිවිලි දැනගෙන 'මේ සෝණ තෙරුන් අද සීතවනයේ භාවනා භූමියෙහි හිඳ මෙබඳු කල්පනාවක් කරයි, මම ගොස් ඔහුගේ ඒ සිතුවිල්ල ගෙන වීණා උපමාවෙන් කමටහන් පවසන්නෙමි' යි සිතා උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ. 'පඤ්ඤත්තේ ආසනේ' යන්නෙහි, භාවනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වසන ස්ථානයට අවවාද දීමට වඩින බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඩසිටීම සඳහා ලැබෙන දෙයකින් අසුනක් පනවාම භාවනා කරති. වෙනත් දෙයක් නොලැබෙන විට පරණ කොළ අතු හෝ අතුරා ඒ මත සඟළ සිවුර පනවති. තෙරුන් වහන්සේ ද අසුනක් පනවාම භාවනා කළහ. එය අරභයා 'පනවන ලද අසුනෙහි' යැයි පවසන ලදී.

ตํ กึ มญฺญสีติ สตฺถา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน อวเสสกมฺมฏฺฐาเนหิ อตฺโถ นตฺถิ, อยํ คนฺธพฺพสิปฺเป เฉโก จิณฺณวสี, อตฺตโน วิสเย กถิยมานํ [Pg.124] ขิปฺปเมว สลฺลกฺเขสฺสตี’’ติ วีโณปมํ กเถตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. วีณาย ตนฺติสฺสเร กุสลตา นาม วีณาย วาทนกุสลตา, โส จ ตตฺถ กุสโล. มาตาปิตโร หิสฺส ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต อญฺญํ สิปฺปํ สิกฺขนฺโต กาเยน กิลมิสฺสติ, อิทํ ปน สยเน นิสินฺเนเนว สกฺกา อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ คนฺธพฺพสิปฺปเมว อุคฺคณฺหาเปสุํ. ตสฺส –

'තං කිං මඤ්ඤසි' යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මේ භික්ෂුවට අනෙකුත් කමටහන්වලින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මොහු ගාන්ධර්ව ශිල්පයෙහි (වීණා වාදනයෙහි) දක්ෂයෙකි, පුරුදු පුහුණු කළ අයෙකි, තමන් දන්නා ක්ෂේත්‍රයකින් කරුණු පැහැදිලි කළ විට වහා වටහා ගනු ඇත' යි සිතා වීණා උපමාව පැවසීමට 'තං කිං මඤ්ඤසි' යනාදිය වදාළහ. වීණාවේ තත් ස්වරයන්හි දක්ෂ බව යනු වීණා වාදනයෙහි දක්ෂතාවයි. උන්වහන්සේ එහි දක්ෂයෙකු වූහ. උන්වහන්සේගේ දෙමාපියන් 'අපගේ පුතා වෙනත් ශිල්පයක් ඉගෙන ගන්නා විට කයින් පීඩා විඳිනු ඇත, මෙය නම් යහනක වැතිර වුවද ඉගෙන ගත හැකිය' යි සිතා සෝණ තෙරුන්ට ගාන්ධර්ව ශිල්පයම ඉගැන්වූහ. උන්වහන්සේට -

‘‘สตฺต สรา ตโย คามา, มุจฺฉนา เอกวีสติ;

ฐานา เอกูนปญฺญาส, อิจฺเจเต สรมณฺฑลา’’ติ. –

'ස්වර හතක්, ග්‍රාම තුනක්, මූර්ජනා විසි එකක්, ස්ථාන හතළිස් නවයක්, මෙසේ මේ ස්වර මණ්ඩලයෝ වෙති' යනාදී වශයෙන් -

อาทิกํ คนฺธพฺพสิปฺปํ สพฺพเมว ปคุณํ อโหสิ. อจฺจายตาติ อติอายตา ขรมุจฺฉนา. สรวตีติ สรสมฺปนฺนา. กมฺมญฺญาติ กมฺมกฺขมา กมฺมโยคฺคา. อติสิถิลาติ มนฺทมุจฺฉนา. สเม คุเณ ปติฏฺฐิตาติ มชฺฌิเม สเร ฐเปตฺวา มุจฺฉิตา.

සෑම ගාන්ධර්ව ශිල්පයක්ම මනාව ප්‍රගුණ වී තිබුණි. 'අච්චායතා' යනු ඉතා තදින් ඇදීමෙන් ඇතිවන රළු වාදනයයි. 'සරවතී' යනු ස්වරයන්ගෙන් යුක්ත (මිහිරි) බවයි. 'කම්මඤ්ඤා' යනු වාදනයට උචිත බවයි. 'අතිසිථිලා' යනු ඉතා ලිහිල් බැවින් ඇතිවන මන්ද ස්වරයයි. 'සමේ ගුණේ පතිට්ඨිතා' යනු මධ්‍යම ස්වරයෙහි තබා වාදනය කිරීමයි.

อจฺจารทฺธนฺติ อติคาฬฺหํ. อุทฺธจฺจาย สํวตฺตตีติ อุทฺธตภาวาย สํวตฺตติ. อติลีนนฺติ อติสิถิลํ. โกสชฺชายาติ กุสีตภาวตฺถาย. วีริยสมถํ อธิฏฺฐหาติ วีริยสมฺปยุตฺตํ สมถํ อธิฏฺฐห, วีริยํ สมเถน โยเชหีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌาติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมตํ สมภาวํ อธิฏฺฐาหิ. ตตฺถ สทฺธํ ปญฺญาย, ปญฺญญฺจ สทฺธาย, วีริยํ สมาธินา, สมาธิญฺจ วีริเยน โยชยตา อินฺทฺริยานํ สมตา อธิฏฺฐิตา นาม โหติ. สติ ปน สพฺพตฺถิกา, สา สทา พลวตีเยว วฏฺฏติ. ตญฺจ ปน เตสํ โยชนาวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๐-๖๒) ปกาสิตเมว. ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ ตสฺมิญฺจ สมภาเว สติ เยน อาทาเส มุขพิมฺเพเนว นิมิตฺเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตํ สมถนิมิตฺตํ วิปสฺสนานิมิตฺตํ มคฺคนิมิตฺตํ ผลนิมิตฺตญฺจ คณฺหาหิ นิพฺพตฺเตหีติ เอวมสฺส สตฺถา อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ.

'අච්චාරද්ධං' යනු ඉතා දැඩිව වීර්යය කිරීමයි. 'උද්ධච්චාය සංවත්තති' යනු සිත විසිරී යාමට හේතු වේ. 'අතිලීනං' යනු ඉතා ලිහිල් බවයි. 'කෝසජ්ජාය' යනු කුසීත බව ඇති වීමටයි. 'වීරියසමථං අධිට්ඨහා' යනු වීර්යය හා යෙදුණු සමථයෙහි අධිෂ්ඨාන කරන්න, එනම් වීර්යය සමාධිය සමඟ ගළපන්න යන්න අර්ථයයි. 'ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣ' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමාන බව (සමතුලිතතාව) ඇති කරගන්න යන්නයි. එහිදී ශ්‍රද්ධාව ප්‍රඥාව සමඟ ද, ප්‍රඥාව ශ්‍රද්ධාව සමඟ ද, වීර්යය සමාධිය සමඟ ද, සමාධිය වීර්යය සමඟ ද ගළපන්නාට ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමබරතාව ඇති වූවා නම් වේ. සතිය (සිහිය) නම් සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වන්නකි, එය නිරතුරුවම බලවත් විය යුතුය. එම ඉන්ද්‍රියයන් ගැලපීමේ ක්‍රමය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහි' යනු එම සමබරතාව ඇති වූ විට කැඩපතකින් මුහුණේ ඡායාව දකින්නාක් මෙන්, එම සමථ නිමිත්ත, විපස්සනා නිමිත්ත, මාර්ග නිමිත්ත සහ ඵල නිමිත්ත ලබා ගන්න, උපදවා ගන්න යන්නයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේව අර්හත් ඵලය කරා මෙහෙයවමින් කමටහන් වදාළහ.

ตตฺถ จ นิมิตฺตํ อคฺคเหสีติ สมถนิมิตฺตญฺจ วิปสฺสนานิมิตฺตญฺจ อคฺคเหสิ. ฉ ฐานานีติ ฉ การณานิ. อธิมุตฺโต โหตีติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิโต โหติ. เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติอาทิ สพฺพํ อรหตฺตวเสเนว วุตฺตํ. อรหตฺตญฺหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, เตเหว ปวิวิตฺตตฺตา ปวิเวโก, พฺยาปชฺฌาภาวโต อพฺยาปชฺฌํ, ตณฺหากฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา [Pg.125] ตณฺหากฺขโย, อุปาทานกฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปาทานกฺขโย, สมฺโมหาภาวโต อสมฺโมโหติ วุจฺจติ.

එහි 'නිමිත්තක් ගත්තේය' (නිමිත්තං අග්ගහේසි) යනු සමථ නිමිත්ත හා විදර්ශනා නිමිත්ත ගත්තේය යන්නයි. 'ස්ථාන හයක්' (ඡ ඨානානි) යනු කරුණු හයකි. 'අධිමුක්ත වූයේ වෙයි' (අධිමුත්තෝ හෝති) යනු ප්‍රතිවේධ කොට, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට සිටියි යන්නයි. 'නෙක්ඛම්මාධිමුත්තෝ' යනාදී සියල්ල අරහත් ඵලයේ බලයෙන්ම පවසන ලදී. සැබවින්ම, අරහත් භාවය සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'නෙක්ඛම්ම' (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන්වූ (විවේක වූ) බැවින් 'පවිවේක' යැයි කියනු ලැබේ. ව්‍යාපාදයක් (නපුරු සිතිවිලි) නැති බැවින් 'අබ්‍යාපජ්ඣ' යැයි කියනු ලැබේ. තණ්හාව ක්ෂය වීමේ අවසානයේ උපදින බැවින් 'තණ්හක්ඛය' යැයි කියනු ලැබේ. උපාදාන ක්ෂය වීමේ අවසානයේ උපදින බැවින් 'උපාදානක්ඛය' යැයි කියනු ලැබේ. මෝහයක් (මුළාවක්) නැති බැවින් 'අසම්මෝහ' යැයි කියනු ලැබේ.

เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ ปฏิเวธรหิตํ เกวลํ ปฏิเวธปญฺญาย อสมฺมิสฺสกํ สทฺธามตฺตกํ. ปฏิจยนฺติ ปุนปฺปุนํ กรเณน วฑฺฒึ. วีตราคตฺตาติ มคฺคปฏิเวเธน ราคสฺส วิคตตฺตาเยว เนกฺขมฺมสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สจฺฉิกตฺวา ฐิโต โหติ, ผลสมาปตฺติวิหาเรน วิหรติ, ตนฺนินฺนมานโสเยว จ โหตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

'කේවලං සද්ධාමත්තකං' යනු ප්‍රතිවේධයෙන් (අවබෝධයෙන්) තොර වූ, ප්‍රඥාව හා මිශ්‍ර නොවූ ශ්‍රද්ධා මාත්‍රය පමණක්ම වූ යන්නයි. 'පටිචයන්ති' යනු නැවත නැවත කිරීමෙන් වර්ධනය වීමයි. 'වීතරාගත්තා' යනු මාර්ග ප්‍රතිවේධයෙන් රාගය පහවූ බැවින්ම, නෙක්ඛම්ම යැයි කියනු ලබන අරහත් භාවය අවබෝධ කරගෙන ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට සිටියි, ඵලසමාපත්ති විහරණයෙන් වාසය කරයි, ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිතින් යුක්ත වෙයි යන අර්ථයයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ลาภสกฺการสิโลกนฺติ จตุปจฺจยลาภญฺจ เตสญฺเญว สุกตภาวญฺจ วณฺณภณนญฺจ. นิกามยมาโนติ อิจฺฉมาโน ปตฺถยมาโน. ปวิเวกาธิมุตฺโตติ ปวิเวเก อธิมุตฺโต อรหนฺติ เอวํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

'ලාභසක්කාරසිලෝකං' යනු සිවුපසය ලැබීම ද, ඒවායේ ප්‍රණීත භාවය ද, ගුණ ප්‍රකාශ කිරීම ද වේ. 'නිකාමයමානෝ' යනු කැමති වන, ප්‍රාර්ථනා කරන යන්නයි. 'පවිවේකාධිමුත්තෝ' යනු 'මම විවේකයෙහි අධිමුක්ත වූයෙමි (නැඹුරු වූයෙමි)' යි මෙසේ අරහත් භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයයි.

สีลพฺพตปรามาสนฺติ สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสิตฺวา คหิตํ คหณมตฺตํ. สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโตติ สารภาเวน ชานนฺโต. อพฺยาปชฺฌาธิมุตฺโตติ อพฺยาปชฺฌํ อรหตฺตํ พฺยากโรติ. อิมินาว นเยน สพฺพฏฺฐาเนสุ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติ อิมสฺมึเยว อรหตฺตํ กถิตํ, เสเสสุ ปญฺจสุ นิพฺพาน’’นฺติ เอเก วทนฺติ. อปเร ‘‘อสมฺโมหาธิมุตฺโตติ เอตฺเถว นิพฺพานํ กถิตํ, เสเสสุ อรหตฺต’’นฺติ วทนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สาโร – สพฺเพสฺเวว เตสุ อรหตฺตมฺปิ นิพฺพานมฺปิ กถิตเมวาติ.

'සීලබ්බතපරාමාසං' යනු ශීල හා ව්‍රත වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරගැනීම පමණක්ම වූ ග්‍රහණයයි. 'සාරතෝ පච්චාගච්ඡන්තෝ' යනු එය සාරයක් (හරයක්) ලෙස දැනගනිමින් යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තෝ' යනු අබ්‍යාපජ්ඣ නම් වූ අරහත් භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු ස්ථානයන්හි අර්ථය දත යුතුය. තවද, මෙහි 'නෙක්ඛම්මාධිමුත්තෝ' යන මෙම පදයෙන්ම අරහත් භාවය කියන ලදී, ඉතිරි පද පහෙන් නිවන කියන ලදී යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. 'අසම්මෝහාධිමුත්තෝ' යන මෙහිම නිවන කියන ලදී, සෙසු පදවලින් අරහත් භාවය කියන ලදී යැයි තවත් පිරිසක් පවසති. මෙහි සාරය නම් - මේ සියලු පදවලින් අරහත් භාවය මෙන්ම නිවන ද පවසන ලද බවයි.

ภุสาติ พลวนฺโต ทิพฺพรูปสทิสา. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ เอตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. กิเลสา หิ อุปฺปชฺชมานา จิตฺตํ คณฺหนฺติ นาม. อมิสฺสีกตนฺติ กิเลสา หิ อารมฺมเณน สทฺธึ จิตฺตํ มิสฺสํ กโรนฺติ, เตสํ อภาวา อมิสฺสีกตํ. ฐิตนฺติ ปติฏฺฐิตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อจลปฺปตฺตํ. วยญฺจสฺสานุปสฺสตีติ ตสฺส เจส จิตฺตสฺส อุปฺปาทมฺปิ วยมฺปิ ปสฺสติ. ภุสา วาตวุฏฺฐีติ พลวา วาตกฺขนฺโธ. เนว สมฺปกมฺเปยฺยาติ เอกภาเคน จาเลตุํ น สกฺกุเณยฺย. น สมฺปกมฺเปยฺยาติ ถูณํ วิย สพฺพภาคโต กมฺเปตุํ น สกฺกุเณยฺย. น สมฺปเวเธยฺยาติ เวเธตฺวา ปเวเธตฺวา ปาเตตุํ น สกฺกุเณยฺย.

'භුසා' යනු බලවත් වූ දිව්‍ය රූප බඳු වූ යන්නයි. 'නේවස්ස චිත්තං පරියාදියන්ති' යනු ඒ රහතන් වහන්සේගේ සිත අල්ලාගෙන සිටීමට (කෙලෙස්) සමත් නොවේ යන්නයි. සැබවින්ම කෙලෙස් උපදින කල්හි සිත අල්ලා ගනියි. 'අමිස්සීකතං' යනු කෙලෙස් විසින් අරමුණ සමඟ සිත මිශ්‍ර කරනු ලබයි, ඒ කෙලෙස් නැති බැවින් (රහතන් වහන්සේගේ සිත) අමිශ්‍ර වූවකි. 'ඨිතං' යනු මනාකොට පිහිටි යන්නයි. 'ආනෙඤ්ජප්පත්තං' යනු නොසැලෙන බවට පත් වූ යන්නයි. 'වයඤ්චස්සානුපස්සති' යනු ඒ සිතේ ඇතිවීම හා නැතිවීම ද දකියි යන්නයි. 'භුසා වාතවුට්ඨි' යනු බලවත් සුළං රැල්ලයි. 'නේව සංකම්පෙය්‍ය' යනු එක් පැත්තකට හෝ සෙලවීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'න සම්පකම්පෙය්‍ය' යනු ටැඹක් (කණුවක්) මෙන් සෑම පැත්තකින්ම සෙලවීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'න සම්පවේධෙය්‍ය' යනු සලිත කොට, තදින් සලිත කොට බිම හෙළීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි.

เนกฺขมฺมํ [Pg.126] อธิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส ขีณาสวสฺส. เสสปเทสุปิ อรหตฺตเมว กถิตํ. อุปาทานกฺขยสฺส จาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสมฺโมหญฺจ เจตโสติ จิตฺตสฺส จ อสมฺโมหํ อธิมุตฺตสฺส. ทิสฺวา อายตนุปฺปาทนฺติ อายตนานํ อุปฺปาทญฺจ วยญฺจ ทิสฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน อิมาย วิปสฺสนาปฏิปตฺติยา ผลสมาปตฺติวเสน จิตฺตํ วิมุจฺจติ, นิพฺพานารมฺมเณ อธิมุจฺจติ. อถ วา อิมินา ขีณาสวสฺส ปฏิปทา กถิตา. ตสฺส หิ อายตนุปฺปาทํ ทิสฺวา อิมาย วิปสฺสนาย อธิคตสฺส อริยมคฺคสฺสานุภาเวน สพฺพกิเลเสหิ สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจติ. เอวํ ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส…เป… น วิชฺชติ. ตตฺถ สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'නෙක්ඛම්මං අධිමුත්තස්ස' යනු අරහත් භාවය අවබෝධ කොට සිටින රහතන් වහන්සේට යන්නයි. සෙසු පදවලින් ද අරහත් භාවයම පවසන ලදී. 'උපාදානක්ඛයස්ස ච' යන්නෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද්වීතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි (උපයෝග අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. 'අසම්මෝහඤ්ච චේතසෝ' යනු සිතේ මුළා නොවීම (අසම්මෝහය) කෙරෙහි නැඹුරු වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'දිස්වා ආයතනුප්පාදං' යනු ආයතනයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දැක යන්නයි. 'සම්මා චිත්තං විමුච්චති' යනු නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන්, මෙම විදර්ශනා පිළිවෙතින් ඵලසමාපත්ති වශයෙන් සිත මිදෙයි, නිවන් අරමුණෙහි නැඹුරු වෙයි යන්නයි. එසේත් නැත්නම් මෙයින් රහතන් වහන්සේගේ පිළිවෙත පවසන ලදී. උන්වහන්සේ ආයතනයන්ගේ හටගැනීම දැක මෙම විදර්ශනාවෙන් ලබාගන්නා ලද ආර්ය මාර්ගයේ ආනුභාවයෙන් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මනාකොට සිත මිදෙයි. මෙසේ මනාකොට මිදුණු සිතැති...පෙ... (කරන්නට දෙයක්) නැත. එහි 'සන්තචිත්තස්ස' යනු නිවුණු සිතැති යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

๒. ผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

2. ඵග්ගුන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๖. ทุติเย สมโธสีติ อุฏฺฐานาการํ ทสฺเสสิ. ปฏิกฺกมนฺตีติ ปริหายนฺติ. โน อภิกฺกมนฺตีติ น วฑฺฒนฺติ. สีสเวฐนํ ทเทยฺยาติ สีสํ เวเฐตฺวา ทณฺฑเกน สมฺปริวตฺตกํ พนฺเธยฺย. อินฺทฺริยานิ วิปฺปสีทึสูติ ตสฺมึ มรณสมเย ฉ อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานิ อเหสุํ. อตฺถุปปริกฺขายาติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ อุปปริกฺขเน. อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเยติ นิพฺพาเน. อวิมุตฺตํ โหตีติ อรหตฺตผเลน อธิมุตฺตํ โหติ.

56. දෙවැන්නෙහි 'සමධෝසි' යන පදයෙන් නැගී සිටින ආකාරය දැක්වීය. 'පටික්කමන්ති' යනු පිරිහෙයි යන්නයි. 'නෝ අභික්කමන්ති' යනු වර්ධනය නොවේ යන්නයි. 'සීසවේඨනං දදෙය්‍ය' යනු හිස වෙළා දණ්ඩකින් කරකවා බඳින්නාක් මෙනි (දැඩි වේදනාව). 'ඉන්ද්‍රියානි විප්පසීදිංසු' යනු ඒ මරණ අවස්ථාවේදී ඉන්ද්‍රිය හය ඉතා ප්‍රසන්න විය යන්නයි. 'අත්ථූපපරික්ඛායා' යනු අර්ථය හා අනර්ථය, කරුණ හා අකරුණ විමසීමෙහි යන්නයි. 'අනුත්තරේ උපධිසංඛයේ' යනු නිවනෙහි යන්නයි. 'අවිමුත්තං හෝති' යනු අරහත් ඵලයෙන් නැඹුරු වූයේ වෙයි යන්නයි.

๓. ฉฬภิชาติสุตฺตวณฺณนา

3. ඡළාභිජාති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๗. ตติเย ฉฬภิชาติโยติ ฉ ชาติโย. ตตฺริทนฺติ ตตฺรายํ. ลุทฺทาติ ทารุณา. ภิกฺขู กณฺฏกวุตฺติกาติ สมณา นาเมเต. เอกสาฏกาติ เอเกเนว ปิโลติกขณฺเฑน ปุรโต ปฏิจฺฉาทนกา. อกามกสฺส พิลํ โอลคฺเคยฺยุนฺติ สตฺเถ คจฺฉมาเน โคณมฺหิ มเต โคมํสมูลํ อุปฺปาทนตฺถาย วิภชิตฺวา ขาทมานา เอกสฺส โคมํสํ อนิจฺฉนฺตสฺเสว โกฏฺฐาสํ กตฺวา ‘‘อยญฺจ เต ขาทิตพฺโพ, มูลญฺจ ทาตพฺพ’’นฺติ ตํ โกฏฺฐาสสงฺขาตํ พิลํ โอลคฺเคยฺยุํ, พลกฺกาเรน หตฺเถ ฐเปยฺยุนฺติ อตฺโถ. อเขตฺตญฺญุนาติ อภิชาติปญฺญตฺติยา เขตฺตํ อชานนฺเตน. ตํ สุณาหีติ ตํ มม ปญฺญตฺตึ สุณาหิ. กณฺหาภิชาติโกติ กาฬกชาติโก. กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กณฺหสภาโว หุตฺวา ชายติ นิพฺพตฺตติ, กณฺหาภิชาติยํ วา ชายติ. นิพฺพานํ [Pg.127] อภิชายตีติ นิพฺพานํ ปาปุณาติ, อริยภูมิสงฺขาตาย วา นิพฺพานชาติยา ชายติ.

57. තෙවැන්නෙහි 'ඡළාභිජාතියෝ' යනු ජාති හයකි. 'තත්‍රිදං' යනු එහි මෙයයි. 'ලුද්දා' යනු දරුණු වූ යන්නයි. 'භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකා' යනු මොවුන් මහණ නම් වූවෝය. 'ඒකසාටකා' යනු එකම රෙදි කඩකින් ඉදිරිපස වසාගන්නා වූ පිරිසයි. 'අකාමකස්ස බිලං ඕලග්ගෙය්‍යුං' යනු ගැල් කණ්ඩායමක් යන විට ගොනෙකු මියගියහොත්, හරක් මස් මිල ලබාගැනීමේ අරමුණින් එය බෙදාගෙන කන අතරතුර, හරක් මස් අකමැති කෙනෙකුට වුවද කොටසක් වෙන් කර 'මෙය කෑ යුතුමය, මිල දිය යුතුමය' කියා ඒ මස් කොටස බලහත්කාරයෙන් අතෙහි තබන්නාක් මෙනි යන අර්ථයයි. 'අඛෙත්තඤ්ඤුනා' යනු අභිජාති පැනවීමේ ක්ෂේත්‍රය (විෂය) නොදන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. 'තං සුණාහි' යනු මාගේ ඒ පැනවීම අසන්න යන්නයි. 'කණ්හාභිජාතිකෝ' යනු අඳුරු ජාතියෙහි උපන් තැනැත්තායි. 'කණ්හං ධම්මං අභිජායති' යනු අකුසල් ස්වභාවය ඇතිව උපදියි, නැතහොත් අඳුරු (පවිටු) ජාතියක උපදියි යන්නයි. 'නිබ්බානං අභිජායති' යනු නිවනට පැමිණෙයි, නැතහොත් ආර්ය භූමිය නම් වූ නිවන් ස්වභාවයෙන් උපදියි යන්නයි.

๔. อาสวสุตฺตวณฺณนา

4. ආසව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๘. จตุตฺเถ สํวรา ปหาตพฺพาติ สํวเรน ปหาตพฺพา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสญฺชานิตฺวา, ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ. โยนิโสติ อุปาเยน ปเถน. เอตฺถ จ อสํวเร อาทีนวปฏิสงฺขา โยนิโส ปฏิสงฺขาติ เวทิตพฺพา. สา จายํ ‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห’’ติอาทินา อาทิตฺตปริยาเยน (สํ. นิ. ๔.๒๓๕) เวทิตพฺพา. จกฺขุนฺทฺริยสํวรสํวุโต วิหรตีติ เอตฺถ จกฺขุเมว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ, สํวรณโต สํวโร, ปิทหนโต ถกนโตติ วุตฺตํ โหติ. สติยา เอตํ อธิวจนํ. จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร จกฺขุนฺทฺริยสํวโร. ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ เหส ตสฺมึ ทฺวาเร กิเลสานํ อุปฺปตฺติวารณโต จกฺขุนฺทฺริยสํวโรติ วุจฺจติ. สํวุโตติ เตน สํวเรน อุเปโต. ตถา หิ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ อิมสฺส วิภงฺเค ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ…เป… สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา สํวรีติ สํวุโต, ถเกสิ ปิทหีติ วุตฺตํ โหติ. จกฺขุนฺทฺริยสํวรสํวุโตติ จกฺขุนฺทฺริยสํวรสงฺขาตํ สติกวาฏํ จกฺขุทฺวาเร ฆรทฺวาเร กวาฏํ วิย สํวริ ถเกสิ ปิทหีติ วุตฺตํ โหติ. อยเมเวตฺถ อตฺโถ สุนฺทรตโร. ตถา หิ ‘‘จกฺขุนฺทฺริยสํวรํ อสํวุตสฺส วิหรโต, สํวุตสฺส วิหรโต’’ติ เอเตสุ ปเทสุ อยเมวตฺโถ ทิสฺสตีติ.

58. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සංවරා පහාතබ්බා' යනු සංවරය (ඉන්ද්‍රිය සංවරය) මගින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන්ය. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ඉධ' යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'පටිසංඛා' යනු දැනගෙන, නුවණින් විමසා බලා යන අර්ථයයි. 'යෝනිසෝ' යනු උපාය මාර්ගයෙන් (නුවණින්) යන්නයි. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය අසංවරයෙහි ආදීනව නුවණින් විමසා බැලීම 'යෝනිසෝ පටිසංඛා' ලෙස දත යුතුය. එය 'මහණෙනි, ඇසින් රූප බලා එහි නිමිති ගැනීම හෝ අනුබ්‍යඤ්ජන ගැනීම අශුභය, රත් වූ යකඩ කූරකින් ඇස විද ගැනීම ඊට වඩා උතුම්ය' යන ආදී වශයෙන් එන ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය මගින් දත යුතුය. 'චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතෝ විහරති' යන තන්හි ඇසම ඉන්ද්‍රියයක් බැවින් චක්ඛුන්ද්‍රිය නම් වේ. ආවරණය කරන බැවින්, පියවන බැවින් 'සංවර' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'සතිය' හෙවත් සිහියට නමකි. ඇසෙහි සංවරය චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයයි. ජවන සිතේදී මෙය උපන්නද, චක්ඛු ද්වාරයෙහි කෙලෙස් ඉපදීම වළක්වන බැවින් මෙය චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය යැයි කියනු ලැබේ. 'සංවුතෝ' යනු ඒ සංවරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතෝ' යන්නට 'මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ වේ' යැයි වදාළේ ඒ අර්ථයෙනි. නැතහොත්, සංවර කළ බැවින් සංවුත නම් වේ; එනම් පියවන ලද, වසන ලද යන අර්ථයයි. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ යනු නිවසක දොර පියනකින් දොර වසන්නාක් මෙන් චක්ඛු ද්වාරයෙහි 'සතිය' නමැති දොර පියන වැසූ බවයි. මෙහිදී දෙවනුව කී අර්ථය වඩාත් යෝග්‍ය වේ. 'චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරව වාසය කරන්නා' ආදී පාඨයන්හි පෙනෙන්නේ ද මෙම අර්ථයම බව දත යුතුය.

ยํ หิสฺสาติอาทิมฺหิ ยํ จกฺขุนฺทฺริยสํวรํ อสฺส ภิกฺขุโน อสํวุตสฺส อถเกตฺวา อปิทหิตฺวา วิหรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เยการสฺส วา เอส ยนฺติ อาเทโส, เย อสฺสาติ อตฺโถ. อาสวา วิฆาตปริฬาหาติ จตฺตาโร อาสวา จ อญฺเญ จ วิฆาตกรา กิเลสปริฬาหา วิปากปริฬาหา วา. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมณํ อาปาถคตํ กามสฺสาทวเสน อสฺสาทยโต อภินนฺทโต กามาสโว อุปฺปชฺชติ, ‘‘อีทิสํ อญฺญสฺมิมฺปิ สุคติภเว ลภิสฺสามี’’ติ ภวปตฺถนาย อสฺสาทยโต ภวาสโว [Pg.128] อุปฺปชฺชติ, สตฺโตติ วา สตฺตสฺสาติ วา คณฺหโต ทิฏฺฐาสโว อุปฺปชฺชติ, สพฺเพเหว สหชาตํ อญฺญาณํ อวิชฺชาสโวติ จตฺตาโร อาสวา อุปฺปชฺชนฺติ. เอเตหิ สมฺปยุตฺตา อปเร กิเลสา วิฆาตปริฬาหา อายตึ วา เตสํ วิปากา เตหิปิ อสํวุตสฺเสว วิหรโต อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ วุจฺจนฺติ. เอวํส เตติ เอวํ อสฺส เต, เอเตนุปาเยน น โหนฺติ, โน อญฺญถาติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิสงฺขา โยนิโส โสตินฺทฺริยสํวรสํวุโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิเม วุจฺจนฺติ อาสวา สํวรา ปหาตพฺพาติ อิเมสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา จตุวีสติ อาสวา สํวเรน ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

'යං හිස්ස' ආදී පදයන්හි අර්ථය නම්, යම් මහණෙකු ඇස සංවර කර නොගෙන, එනම් ද්වාරය විවෘතව තබාගෙන වාසය කරයි නම්, ඔහුට ඒ ආශ්‍රවයන් හටගන්නා බවයි. 'යං' යන පදය 'යේ' (යම් ආශ්‍රව කෙනෙක්) යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. 'ආසවා විඝාතපරිළාහා' යනු සතර ආශ්‍රවයන් ද, වෙහෙස ගෙන දෙන සෙසු කෙලෙස් දාහයන් ද, විපාක වශයෙන් ඇතිවන දැවිලි ද වේ. චක්ඛු ද්වාරයට හමුවන ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි කාම සැපයෙහි ඇලෙමින් සතුටු වන්නාට කාමාශ්‍රවය උපදියි. 'මම මෙවැනි අරමුණු මතු සුගති භවයන්හි ද ලබන්නෙමි' යැයි භවය ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇලෙන්නාට භවාශ්‍රවය උපදියි. 'සත්ත්වයා' හෝ 'සත්ත්වයාගේ වස්තුව' ලෙස ගන්නා අයට දිට්ඨාශ්‍රවය උපදියි. සියලු ආශ්‍රවයන් සමග උපදින නොදැනීම අවිජ්ජාශ්‍රවයයි. මෙලෙස ආශ්‍රව සතරක් උපදියි. මේවා හා බැඳුනු සෙසු කෙලෙස් පීඩාවන් සහ මතු ඇතිවන විපාකයන් ද අසංවරව වසන්නාටම ඇතිවන බැවින් 'ආශ්‍රව' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඒවංස තේ' යනු මෙලෙස සංවරය ඇති වූ විට ඒ ආශ්‍රවයන් ඇති නොවන බවයි. කන් ආදී සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධව ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ආයතන හයෙහි ආශ්‍රව හතර බැගින් විසි හතරක් (24) වූ මෙම ආශ්‍රවයන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය මගින් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'සංවරා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘) สีลกถาย วุตฺตเมว. ยํ หิสฺสาติ ยญฺหิ จีวรํ ปิณฺฑปาตาทีสุ วา อญฺญตรํ อสฺส. อปฺปฏิเสวโตติ เอวํ โยนิโส อปฺปฏิเสวนฺตสฺส. อิมสฺมึ วาเร อลทฺธํ จีวราทึ ปตฺถยโต ลทฺธํ วา อสฺสาทยโต กามาสวสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, อีทิสํ อญฺญสฺมิมฺปิ สุคติภเว ลภิสฺสามีติ ภวปตฺถนาย อสฺสาทยโต ภวาสวสฺส, อหํ ลภามิ น ลภามีติ วา มยฺหํ วา อิทนฺติ อตฺตสญฺญํ อธิฏฺฐหโต ทิฏฺฐาสวสฺส, สพฺเพเหว ปน สหชาโต อวิชฺชาสโวติ เอวํ จตุนฺนํ อาสวานํ อุปฺปตฺติ วิฆาตปริฬาหาว นวเวทนุปฺปาทนโตปิ เวทิตพฺพา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพาติ อิเม เอกเมกสฺมึ ปจฺจเย จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา โสฬส อาสวา อิมินา ญาณสํวรสงฺขาเตน ปจฺจเวกฺขณปฏิเสวเนน ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

'පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං' ආදී පදයන්හි කිවයුතු සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයේ සීල කථාවෙහි දක්වා ඇත. 'යං හිස්ස' යනු යම් සිවුරක් හෝ පිණ්ඩපාත ආදී පසයක් වේද යන්නයි. 'අප්පටිසේවතෝ' යනු එලෙස නුවණින් විමසා පරිභෝජනය නොකරන්නාටයි. යමෙකුට පසයක් නොලැබුණු විට එය පතමින් ද, ලැබුණු විට එහි ඇලෙමින් ද වාසය කරන්නේ නම් ඔහුට කාමාශ්‍රවය උපදියි. 'මෙවැනි පසයන් මතු සුගති භවයන්හි ද ලබන්නෙමි' යැයි භවය පැතීමේදී භවාශ්‍රවය ද, 'මම ලබමි, මම නොලබමි' හෝ 'මෙය මගේය' යනුවෙන් ආත්ම සංඥාවෙන් ගන්නා විට දිට්ඨාශ්‍රවය ද, මේ සියල්ල සමග උපදින මෝහය අවිජ්ජාශ්‍රවය ද වේ. මෙලෙස පසයන් නුවණින් විමසා පරිභෝජනය නොකිරීමෙන් ආශ්‍රව සතරක් සහ නව වේදනාවන් නිසා ඇතිවන කෙලෙස් පීඩාවන් ද උපදියි. මහණෙනි, එක් එක් පසයෙහි ආශ්‍රව සතර බැගින් ඇතිවන මෙම ආශ්‍රව දහසයම (16) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සංවරය හෙවත් නුවණින් විමසා පරිභෝජනය කිරීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'පටිසේවනා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ปฏิสงฺขา โยนิโส ขโม โหติ สีตสฺสาติ อุปาเยน ปเถน ปจฺจเวกฺขิตฺวา ขนฺตา โหติ สีตสฺส, สีตํ ขมติ สหติ, น อวีรปุริโส วิย อปฺปมตฺตเกนปิ สีเตน จลติ กมฺปติ กมฺมฏฺฐานํ วิชหติ. อุณฺหาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ วจนเมว วจนปโถติ เวทิตพฺโพ. ทุกฺขานนฺติอาทีสุ ทุกฺขมนฏฺเฐน ทุกฺขา, พหลฏฺเฐน ติพฺพา, ผรุสฏฺเฐน ขรา, ติขิณฏฺเฐน กฏุกา, อสฺสาทวิรหโต อสาตา, มนํ อวฑฺฒนโต อมนาปา, ปาณหรณสมตฺถตาย ปาณหราติ เวทิตพฺพา. ยํ หิสฺสาติ สีตาทีสุ ยํกิญฺจิ เอกธมฺมมฺปิ อสฺส. อนธิวาสโตติ อนธิวาเสนฺตสฺส อกฺขมนฺตสฺส[Pg.129]. อาสวุปฺปตฺติ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา – สีเตน ผุฏฺฐสฺส อุณฺหํ ปตฺถยโต กามาสโว อุปฺปชฺชติ, เอวํ สพฺพตฺถ. ‘‘นตฺถิ สุคติภเว สีตํ วา อุณฺหํ วา’’ติ ภวํ ปตฺเถนฺตสฺส ภวาสโว, มยฺหํ สีตํ อุณฺหนฺติ คาโห ทิฏฺฐาสโว, สพฺเพเหว สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโวติ. อิเม วุจฺจนฺตีติ อิเม สีตาทีสุ เอกเมกสฺส วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา อเนเก อาสวา อิมาย ขนฺติสํวรสงฺขาตาย อธิวาสนาย ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ.

'පටිසංඛා යෝනිසෝ ඛමෝ හෝති සීතස්ස' යනු නිසි උපක්‍රමයෙන් හෙවත් නුවණින් විමසා බලා සීතල ඉවසන්නෙකු වන බවයි. වීර්යය නැති පුරුෂයෙකු සුළු සීතලකින් පවා වෙව්ලා කමටහන් අත්හරින්නාක් මෙන් නොවී, කම්පා නොවී කමටහන්හි යෙදෙමින් සීතල ඉවසයි. උෂ්ණය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී 'වචනපථ' යනු බැනවැදීම් ආදී වචනම වේ. 'දුක්ඛානං' ආදී පදයන්හි: ඉවසීමට අපහසු බැවින් 'දුක්ඛ' ද, බලවත් බැවින් 'තිබ්බ' (තද) ද, රළු බැවින් 'ඛර' ද, තියුණු බැවින් 'කටුක' ද, ආශ්වාදයක් නැති බැවින් 'අසාත' ද, සිත පිනවන්නේ නැති බැවින් 'අමනාප' ද, පණ පවා නැති කිරීමට සමත් බැවින් 'පාණහරා' ද යැයි දත යුතුය. සීතල ආදී ධර්මයන් අතුරින් යමෙකු කිසිවක් ඉවසන්නේ නැති නම් ඔහුට ආශ්‍රව උපදියි. එහි ක්‍රමය මෙසේය: සීතලෙන් පීඩා විඳින විට උෂ්ණය ප්‍රාර්ථනා කරන්නාට කාමාශ්‍රවය උපදියි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේමය. 'සුගති භවයන්හි සීතල හෝ උෂ්ණ පීඩා නැත' යැයි භවය පතන්නාට භවාශ්‍රවය ද, 'මගේ සීතල, මගේ උෂ්ණය' යැයි ගැනීම දිට්ඨාශ්‍රවය ද, ඒ හා බැඳුනු මෝහය අවිජ්ජාශ්‍රවය ද වේ. සීතල ආදී එක් එක් කරුණෙහි ආශ්‍රව සතර බැගින් උපදින බොහෝ ආශ්‍රවයන් 'ඛන්ති සංවරය' හෙවත් ඉවසීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'අධිවාසනා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ปฏิสงฺขา โยนิโส จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตีติ อหํ สมโณติ น จณฺฑสฺส หตฺถิสฺส อาสนฺเน ฐาตพฺพํ. ตโตนิทานญฺหิ มรณมฺปิ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ ภเวยฺยาติ เอวํ อุปาเยน ปเถน ปจฺจเวกฺขิตฺวา จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชติ ปฏิกฺกมติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. จณฺฑนฺติ ทุฏฺฐํ วาฬํ. ขาณุนฺติ ขทิรขาณุกาทึ. กณฺฏกฏฺฐานนฺติ ยตฺถ กณฺฏกา วิชฺฌนฺติ, ตํ โอกาสํ. โสพฺภนฺติ สพฺพโต ฉินฺนตฏํ. ปปาตนฺติ เอกโต ฉินฺนตฏํ. จนฺทนิกนฺติ อุจฺฉิฏฺโฐทกคพฺภมลาทีนํ ฉฑฺฑนฏฺฐานํ. โอฬิคลฺลนฺติ เตสํเยว กทฺทมาทีนํ สนฺทโนกาสํ. ตํ ชณฺณุมตฺตมฺปิ อสุจิภริตํ โหติ. ทฺเวปิ เจตานิ ฐานานิ อมนุสฺสุสฺสทฏฺฐานานิ โหนฺติ, ตสฺมา วชฺเชตพฺพานิ. อนาสเนติ เอตฺถ อยุตฺตํ อาสนํ อนาสนํ, ตํ อตฺถโต อนิยตวตฺถุภูตํ รโหปฏิจฺฉนฺนาสนนฺติ เวทิตพฺพํ. อโคจเรติ เอตฺถปิ อยุตฺโต โคจโร อโคจโร. โส เวสิยาทิเภทโต ปญฺจวิโธ. ปาปเก มิตฺเตติ ลามเก ทุสฺสีเล มิตฺตปติรูปเก อมิตฺเต. ปาปเกสูติ ลามเกสุ. โอกปฺเปยฺยุนฺติ สทฺทเหยฺยุํ อธิมุจฺเจยฺยุํ ‘‘อทฺธา อยมายสฺมา อกาสิ วา กริสฺสติ วา’’ติ. ยํ หิสฺสาติ หตฺถิอาทีสุ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ อสฺส. อาสวุปฺปตฺติ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา – หตฺถิอาทินิทาเนน ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส สุขํ ปตฺถยโต กามาสโว อุปฺปชฺชติ, ‘‘นตฺถิ สุคติภเว อีทิสํ ทุกฺข’’นฺติ ภวํ ปตฺเถนฺตสฺส ภวาสโว, มํ หตฺถี มทฺทติ มํ อสฺโสติ คาโห ทิฏฺฐาสโว, สพฺเพเหว สมฺปยุตฺโต อวิชฺชาสโวติ. อิเม วุจฺจนฺตีติ อิเม หตฺถิอาทีสุ เอเกกสฺส วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา อเนเก อาสวา อิมินา สีลสํวรสงฺขาเตน ปริวชฺชเนน ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

‘නුවණින් සලකා බලා චණ්ඩ හස්තියෙකු මඟ හරියි’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ‘මම ශ්‍රමණයෙක් වෙමි’ යි කියා සිතා චණ්ඩ වූ හස්තියෙකුට සමීපව නොසිටිය යුතුය යන්නයි. මන්දයත්, ඒ හේතුවෙන් මරණය හෝ මරණයට සමාන වූ දුකක් ඇති විය හැකි බැවිනි. මෙසේ නිවැරදි උපක්‍රමයෙන් හා මාර්ගයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට චණ්ඩ හස්තියා මඟ හරියි, ඉවතට වෙයි. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. ‘චණ්ඩ’ යනු රුදුරු වූ සතෙකි. ‘ඛාණු’ යනු කිහිරි කනු ආදියයි. ‘කණ්ටකට්ඨාන’ යනු කටු ඇනෙන ස්ථානයයි. ‘සොබ්භ’ යනු සෑම පැත්තකින්ම කැඩී ගිය ඉවුරු ඇති වළවල්ය. ‘පපාත’ යනු එක් පැත්තකින් කැඩී ගිය ඉවුර ඇති ප්‍රපාතයයි. ‘චන්දනිකා’ යනු ඉඳුල් පැන් සහ ශරීර මල දමන ස්ථානයයි. ‘ඕළිගල්ල’ යනු එම මඩ ආදිය ගලා යන ස්ථානයයි. එය දණහිසක් පමණ ගැඹුරු වුවද අසූචියෙන් පිරී පවතී. මේ ස්ථාන දෙකම අමනුෂ්‍යයන් බහුල ස්ථාන බැවින් මඟ හැරිය යුතුය. ‘අනාසන’ යනු මෙහිදී අයෝග්‍ය ආසනයයි. එය අර්ථ වශයෙන් අනියත සික්ඛාපදයට වස්තු වූ රහසිගත ආවරණය වූ ස්ථානයක් ලෙස දත යුතුය. ‘අගෝචර’ යනු ද අයෝග්‍ය වූ හැසිරීම් භූමියයි. එය වෙසඟනන් ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ‘පාපක මිත්‍ර’ යනු ලාමක වූ, දුශ්ශීල වූ, මිත්‍ර වේශයෙන් සිටින අමිත්‍රයන්ය. ‘පාපක’ යනු ලාමක වූවන්ය. ‘ඔකප්පෙය්‍යුං’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ අනාචාරයක් කළහ හෝ කරනු ඇත’ යැයි විශ්වාස කිරීමයි. ‘යං හිස්සා’ යනු හස්තීන් ආදීන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි ආසවයන්ගේ ඉපදීම මෙසේ දත යුතුය: හස්තීන් ආදීන් නිසා ඇතිවන දුකෙන් පෙළෙන, සැප පතන්නාට කාමාසවය උපදියි. ‘සුගති භවයෙහි මෙවන් දුකක් නැත’ කියා භවය පතන්නාට භවාසවය ද, ‘ඇතා මාව පාගයි, අශ්වයා මාව පාගයි’ කියා ගැනීම දිට්ඨාසවය ද වේ. ඒ සියල්ල සමඟ යෙදුණු මෝහය අවිජ්ජාසවය නම් වේ. ‘මේවා කියනු ලැබේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හස්තීන් ආදී එකිනෙකක් පාසා සතර බැගින් වූ මේ බොහෝ ආසවයන් සීල සංවරය නම් වූ මඟ හැරීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බවයි.

ปฏิสงฺขา โยนิโส อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติ ‘‘อิติปายํ วิตกฺโก อกุสโล, อิติปิ สาวชฺโช, อิติปิ ทุกฺขวิปาโก, โส จ โข [Pg.130] อตฺตพฺยาพาธาย สํวตฺตตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๗-๒๐๘) นเยน โยนิโส กามวิตกฺเก อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, จิตฺตํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ, อพฺภนฺตเร วา น วาเสตีติ อตฺโถ. อนธิวาเสนฺโต กึ กโรตีติ? ปชหติ. กึ กจวรํ วิย ปิฏเกนาติ? น หิ, อปิ จ โข นํ วิโนเทติ ตุทติ วิชฺฌติ นีหรติ. กึ พลิพทฺทํ วิย ปโตเทนาติ? น หิ, อถ โข นํ พฺยนฺตีกโรติ วิคตนฺตํ กโรติ, ยถาสฺส อนฺโตปิ นาวสิสฺสติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ, ตถา นํ กโรติ. กถํ ปน นํ ตถา กโรตีติ? อนภาวํ คเมติ อนุ อนุ อภาวํ คเมติ, วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ยถา สุวิกฺขมฺภิโต โหติ, ตถา กโรติ. เสสวิตกฺกทฺวเยปิ เอเสว นโย. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน, อุปฺปนฺนมตฺเตเยวาติ วุตฺตํ โหติ. สกึ วา อุปฺปนฺเน วิโนเทตฺวา ทุติเย วาเร อชฺฌุเปกฺขิตา น โหติ, สตกฺขตฺตุมฺปิ อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน วิโนเทติเยว. ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ เตเยว กามวิตกฺกาทโย, สพฺเพปิ วา นว มหาวิตกฺเก. ตตฺถ ตโย วุตฺตา, อวเสสา ‘‘ญาติวิตกฺโก, ชนปทวิตกฺโก, อมราวิตกฺโก, ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, อนวญฺญตฺติปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก’’ติ (มหานิ. ๒๐๗) อิเม ฉ. ยํ หิสฺสาติ เอเตสุ วิตกฺเกสุ ยํกิญฺจิ อสฺส. กามวิตกฺโก ปเนตฺถ กามาสโว เอว, ตพฺพิเสโส ภวาสโว, ตํสมฺปยุตฺโต ทิฏฺฐาสโว, สพฺพวิตกฺเกสุ อวิชฺชา อวิชฺชาสโวติ เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. อิเม วุจฺจนฺตีติ อิเม กามวิตกฺกาทิวเสน วุตฺตปฺปการา อาสวา อิมินา ตสฺมึ ตสฺมึ วิตกฺเก อาทีนวปจฺจเวกฺขณสหิเตน วีริยสํวรสงฺขาเตน วิโนทเนน ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

‘නුවණින් සලකා බලා උපන් කාම විතර්කය ඉවසන්නේ නැත’ යනු, ‘මේ විතර්කය මෙසේ අකුසල්ය, මෙසේ දොස් සහිතය, මෙසේ දුක් විපාක දෙයි, එය තමාට පීඩා පිණිස පවතියි’ ආදී වශයෙන් නුවණින් කාම විතර්කයෙහි ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, ඒ ඒ අරමුණෙහි උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි. එය සිතට නංවාගෙන රඳවා නොගනියි, සිත තුළ වාසය කිරීමට ඉඩ නොදෙයි යන්න අර්ථයයි. නොඉවසන තැනැත්තා කුමක් කරයිද? එය අත්හරියි. කූඩයකින් කුණු කසළ ඉවත් කරන්නාක් මෙන් ද? එසේම නොවේ, නමුත් එය දුරු කරයි, පෙළයි, ඉවත් කරයි. කෙවිටකින් ගවයෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන් ද? එසේම නොවේ, එය සහමුලින්ම නැති කරයි, කෙළවර කරයි. සිත ඇතුළත බිඳක් හෝ ඉතිරි නොවන ලෙස එසේ කරයි. එය කරන්නේ කෙසේද? නැවත ඇති නොවන බවට පත් කරයි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් මැනවින් ඉවත් කරයි. ඉතිරි විතර්ක දෙකෙහිද (ව්‍යාපාද, විහිංසා) මේ ක්‍රමයම වේ. ‘උප්පන්නුප්පන්නෙ’ යනු උපන් උපන් සැනින්ම යන්නයි. එක් වරක් දුරු කොට දෙවන වරට උපේක්ෂාවෙන් නොසිටිය යුතුය, සිය වතාවක් උපන්නද දුරු කරයි. ‘පාපක අකුසල ධර්ම’ යනු ඒ කාම විතර්කාදීන්මය, නැතහොත් නව මහා විතර්කයන්මය. එහි තුනක් කියන ලදී. ඉතිරි හය නම් ඥාති විතර්කය, ජනපද විතර්කය, අමරා විතර්කය, පරානුද්දයතා (අනුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව) සම්බන්ධ විතර්කය, ලාභ සක්කාර සිලෝක සම්බන්ධ විතර්කය, අවමන් නොලැබීම සම්බන්ධ විතර්කයයි. ‘යං හිස්සා’ යනු මේ විතර්කයන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි කාම විතර්කය යනු කාමාසවයමය, එහි විශේෂයක් වූයේ භවාසවයයි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ දිට්ඨාසවයයි. සියලු විතර්කයන්හි මෝහය අවිජ්ජාසවයයි. මෙසේ ආසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. ‘මේවා කියනු ලැබේ’ යනු ඒ ඒ විතර්කයෙහි ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම හා වීර්ය සංවරය නම් වූ විනෝදනයෙන් මේ ආසවයන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බවයි.

ปฏิสงฺขา โยนิโส สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ อภาวนาย อาทีนวํ ภาวนาย จ อานิสํสํ อุปาเยน ปเถน ปจฺจเวกฺขิตฺวา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. โพชฺฌงฺคานํ ภาวนา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. ยํ หิสฺสาติ เอเตสุ โพชฺฌงฺเคสุ ยํกิญฺจิ อสฺส. อาสวุปฺปตฺติยํ ปเนตฺถ อิเมสํ อริยมคฺคสมฺปยุตฺตานํ โพชฺฌงฺคานํ อภาวิตตฺตา เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ กามาสวาทโย อาสวา, ภาวยโต เอวํส เต [Pg.131] น โหนฺตีติ อยํ นโย เวทิตพฺโพ. อิเม วุจฺจนฺตีติ อิเม กามาสวาทโย อาสวา อิมาย โลกุตฺตราย โพชฺฌงฺคภาวนาย ปหาตพฺพาติ วุจฺจนฺติ. อิเมหิ ฉหากาเรหิ ปหีนาสวํ ภิกฺขุํ โถเมนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ สามิวจเน โต-กาโร, ยสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. โปราณา ปน ยมฺหิ กาเลติ วณฺณยนฺติ. เย อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา, เต สํวรา ปหีนา โหนฺตีติ เย อาสวา สํวเรน ปหาตพฺพา, เต สํวเรเนว ปหีนา โหนฺติ, น อปฺปหีเนสุเยว ปหีนสญฺญี โหตีติ.

‘නුවණින් සලකා බලා සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි’ යනු නොවැඩීමේ ආදීනවයත්, වැඩීමේ ආනිසංසයත් නිසි ලෙස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි යන්නයි. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. බොජ්ඣංග වැඩීම ගැන යට විස්තර කරන ලදී. ‘යං හිස්සා’ යනු මේ බොජ්ඣංගයන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි ආසව ඉපදීම ගැන දත යුත්තේ: ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මේ බොජ්ඣංගයන් නොවැඩීම හේතුවෙන් යම් කාමාසවාදී ආසව කෙනෙක් උපදිද්ද, ඒවා වඩන්නාට එසේ ඇති නොවේ යන්නයි. මේ ආසවයන් ලෝකෝත්තර වූ බොජ්ඣංග භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව මෙයින් කියවේ. මේ ආකාර හයකින් ආසවයන් ප්‍රහාණය කළ භික්ෂුවට ප්‍රශංසා කරමින් ‘යතෝ ඛෝ භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘යතෝ’ යනු ‘යමෙකුට’ (යස්ස) යන්නයි. පැරැන්නන් ‘යම් කලෙක’ කියා වර්ණනා කරති. යම් ආසව කෙනෙක් සංවරයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද, ඔවුහු සංවරයෙන්ම ප්‍රහීණ වෙති. ප්‍රහාණය නොවී ප්‍රහීණ වූවාය යන සංඥාවෙන් යුතු නොවේ.

๕. ทารุกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

5. දාරුකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๙. ปญฺจเม ทารุกมฺมิโกติ ทารุวิกฺกเยน ปวตฺติตาชีโว เอโก อุปาสโก. กาสิกจนฺทนนฺติ สณฺหจนฺทนํ. องฺเคนาติ อคุณงฺเคน, สุกฺกปกฺเข คุณงฺเคน. เนมนฺตนิโกติ นิมนฺตนํ คณฺหนโก. สงฺเฆ ทานํ ทสฺสามีติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทสฺสามิ. โส เอวํ วตฺวา สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา ปกฺกามิ. อถสฺส อปรภาเค ปญฺจสตา กุลูปกา ภิกฺขู คิหิภาวํ ปาปุณึสุ. โส ‘‘กุลูปกภิกฺขู เต วิพฺภนฺตา’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ เอตฺถ มยฺห’’นฺติ วตฺวา จิตฺตุปฺปาทเวมตฺตมตฺตมฺปิ น อกาสิ. อิทํ สนฺธาย สตฺถา สงฺเฆ เต ทานํ ททโต จิตฺตํ ปสีทิสฺสตีติ อาห.

59. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘දාරුකම්මික’ යනු දර විකිණීමෙන් ජීවිකාව කළ එක්තරා උපාසකයෙකි. ‘කාසික චන්දන’ යනු සිනිඳු සඳුන්ය. ‘අංගයෙන්’ යනු අගුණ අංගයෙන්ය, ශුක්ල පක්ෂයෙහි ගුණ අංගයෙන්ය. ‘නේමන්තානික’ යනු ආරාධනා පිළිගන්නා තැනැත්තායි. ‘සංඝයාට දන් දෙන්නෙමි’ යනු භික්ෂු සංඝයාට දන් දෙමි යන්නයි. ඔහු මෙසේ කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවන්දනය කොට නික්ම ගියේය. ඉක්බිති පසුව ඒ උපාසකයාගේ නිවසට නිතර වැඩම කළ පන්සියයක් භික්ෂූහු ගිහි භාවයට පත් වූහ. ‘නිවසට වැඩම කළ ඒ භික්ෂූහු සිවුරු හැර ගියහ’ යැයි කී කල්හි, ‘එහි මට ඇති දෙය කුමක්ද?’ කියා සිතෙහි කිසිදු වෙනසක් ඇති කර නොගත්තේය. මෙය අරමුණු කරගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘සංඝයා කෙරෙහි දන් දෙන ඔහුගේ සිත පැහැදෙන්නේය’ යැයි වදාළ සේක.

๖. หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๐. ฉฏฺเฐ อภิธมฺมกถนฺติ อภิธมฺมมิสฺสกํ กถํ. กถํ โอปาเตตีติ เตสํ กถํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน กถํ กเถติ. เถรานํ ภิกฺขูนนฺติ กรณตฺเถ สามิวจนํ, เถเรหิ ภิกฺขูหิ สทฺธินฺติ อตฺโถ. ยา จ เถรานํ อภิธมฺมกถา, ตํ อยมฺปิ กเถตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ. เจโตปริยายนฺติ จิตฺตวารํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. โสรตโสรโตติ สูรโต วิย สูรโต, โสรจฺจสมนฺนาคโต วิยาติ อตฺโถ. นิวาตนิวาโตติ นิวาโต วิย นิวาโต, นิวาตวุตฺติ วิยาติ อตฺโถ. อุปสนฺตุปสนฺโตติ อุปสนฺโต วิย อุปสนฺโต[Pg.132]. วปกสฺสเตว สตฺถาราติ สตฺถุ สนฺติกา อปคจฺฉติ. สํสฏฺฐสฺสาติ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ สํสฏฺฐสฺส. วิสฺสฏฺฐสฺสาติ วิสฺสชฺชิตสฺส. ปากตสฺสาติ ปากตินฺทฺริยสฺส.

60. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අභිධම්මකථං' යනු අභිධර්මය හා මිශ්‍ර වූ කථාවයි. 'කථං ඕපාතේති' යනු ඔවුන්ගේ කතාව කපා දමා (බිඳ දමා) තමාගේ කතාව පවසයි යන අර්ථයයි. 'ථේරානං භික්ඛූනං' යන පදයෙහි කරණාර්ථයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදී ඇත. එනම් 'තෙරවරුන් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ' යන්න අර්ථයයි. තෙරවරුන් වහන්සේලාගේ යම් අභිධර්ම කථාවක් ඇද්ද, එය පැවසීමට මේ සාරිපුත්ත (ඇත්ගොව්වාගේ පුත්‍ර වූ) තෙරුන්ද සමර්ථ වෙති යන්න මෙහි අදහසයි. 'චේතෝපරියායං' යනු සිතේ හැසිරීමයි. 'ඉධ' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'සූරතසූරතෝ' යනු ඉතා ශාන්ත වූ, කාය වාක් සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. 'නිවාතනිවාතෝ' යනු ඉතා නිහතමානී වූ, යටහත් පැවතුම් ඇත්තා වූ යන අර්ථයයි. 'උපසන්තූපසන්තෝ' යනු අතිශයින්ම ශාන්ත වූවකු වැනි වූ යන අර්ථයයි. 'වපකස්සතේව සත්ථාරා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දුරස්වෙයි (වෙන්වෙයි). 'සංසට්ඨස්ස' යනු පංචවිධ සංසර්ගයෙන් ගැවසුණු තැනැත්තා හටය. 'විස්සට්ඨස්ස' යනු අත්හරින ලද (ප්‍රමාදී වූ) තැනැත්තා හටය. 'පාකටස්ස' යනු අසංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තා හටය.

กิฏฺฐาโทติ กิฏฺฐขาทโก. อนฺตรธาเปยฺยาติ นาเสยฺย. โคปสูติ คาโว จ อชิกา จ. สิปฺปิสมฺพุกนฺติ สิปฺปิโย จ สมฺพุกา จ. สกฺขรกฐลนฺติ สกฺขรา จ กฐลานิ จ. อาภิโทสิกนฺติ อภิญฺญาตโทสํ กุทฺรูสกโภชนํ. นจฺฉาเทยฺยาติ น รุจฺเจยฺย. ตตฺถ ยเทตํ ปุริสํ ภุตฺตาวินฺติ อุปโยควจนํ, ตํ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ. อมุํ หาวุโส, ปุริสนฺติ, อาวุโส, อมุํ ปุริสํ.

'කිට්ඨාදෝ' යනු ගොයම් කන්නා වූ යන්නයි. 'අන්තරධාපෙය්‍ය' යනු විනාශ කරන්නේය යන්නයි. 'ගෝපසූ' යනු ගවයන් හා එළුවන් ය. 'සිප්පිසම්බුකං' යනු කුඩා හා විශාල බෙල්ලන් ය. 'සක්ඛරකථලං' යනු ගල් කැට හා වලං කැබලි ය. 'අාභිදෝසිකං' යනු ප්‍රකට දෝෂ සහිත වූ නරක ආහාරයයි. 'නච්ඡාදෙය්‍ය' යනු රුචි නොවිය යුතුය (ප්‍රිය නොවිය යුතුය). එහි 'පුරිසං භුත්තාවිං' යන පදයෙහි යෙදී ඇති උපයෝග වචනය (ද්විතීයා විභක්තිය) සාමි අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) ලා දත යුතුය. 'අමුං හාවුසෝ පුරිසං' යනු ඇවැත්නි, අසවල් පුරුෂයාගේ යන්නයි.

สพฺพนิมิตฺตานนฺติ สพฺเพสํ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ นิมิตฺตานํ. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ พลววิปสฺสนาสมาธึ. จีริกสทฺโทติ ฌลฺลิกสทฺโท. สริสฺสติ เนกฺขมฺมสฺสาติ ปพฺพชฺชาย คุณํ สริสฺสติ. อรหตํ อโหสีติ ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อนฺตเร เอโก อรหา อโหสิ. อยญฺหิ เถโร สตฺต วาเร คิหี หุตฺวา สตฺต วาเร ปพฺพชิ. กึ การณา? กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กิเรส เอกสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว วณฺณํ กเถสิ. โส เตเนว กมฺเมน อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสเย วิชฺชมาเนเยว สตฺต วาเร คิหิภาเว จ ปพฺพชฺชาย จ สญฺจรนฺโต สตฺตเม วาเร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

'සබ්බනිමිත්තානං' යනු නිත්‍ය නිමිති ආදී සියලු නිමිත්තන්ගේ යන්නයි. 'අනිමිත්තං චේතෝසමාධිං' යනු බලවත් විපස්සනා සමාධියයි. 'චීිරිකසද්දෝ' යනු රැහැයියන්ගේ හඬයි. 'සරිස්සති නෙක්ඛම්මස්ස' යනු පැවිද්දේ ගුණ සිහි කරනු ඇත. 'අරහතං අහෝසි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක රහතන් වහන්සේලා අතර එක් රහතන් වහන්සේ නමක විය. මේ තෙරුන් වහන්සේ සත් වතාවක් ගිහි වී සත් වතාවක් පැවිදි වූහ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී මොහු එක් භික්ෂුවක ඉදිරියේ ගිහි ජීවිතයේ ගුණ වර්ණනා කළේලු. ඒ කර්මය හේතුවෙන් රහත් වීමට උපනිශ්‍රය තිබියදීම සත් වතාවක් ගිහි බව හා පැවිදි බව අතර සැරිසරා, සත්වන වතාවේ පැවිදි වී අරහත්වයට පත් විය.

๗. มชฺเฌสุตฺตวณฺณนา

7. මජ්ඣේ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๑. สตฺตเม ปารายเน เมตฺเตยฺยปญฺเหติ ปารายนสมาคมมฺหิ เมตฺเตยฺยมาณวสฺส ปญฺเห. อุโภนฺเต วิทิตฺวานาติ ทฺเว อนฺเต ทฺเว โกฏฺฐาเส ชานิตฺวา. มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย อุโภ อนฺเต วิทิตฺวา มชฺเฌ น ลิปฺปติ, เวมชฺเฌฏฺฐาเน น ลิปฺปติ. สิพฺพนิมจฺจคาติ สิพฺพนิสงฺขาตํ ตณฺหํ อตีโต. ผสฺโสติ ผสฺสวเสน นิพฺพตฺตตฺตา อยํ อตฺตภาโว. เอโก อนฺโตติ อยเมโก โกฏฺฐาโส. ผสฺสสมุทโยติ ผสฺโส สมุทโย อสฺสาติ ผสฺสสมุทโย, อิมสฺมึ อตฺตภาเว กตกมฺมผสฺสปจฺจยา นิพฺพตฺโต อนาคตตฺตภาโว. ทุติโย อนฺโตติ ทุติโย โกฏฺฐาโส. ผสฺสนิโรโธติ นิพฺพานํ. มชฺเฌติ สิพฺพินิตณฺหํ เฉตฺวา ทฺวิธากรณฏฺเฐน นิพฺพานํ มชฺเฌ นาม โหติ. ตณฺหา หิ [Pg.133] นํ สิพฺพตีติ ตณฺหา นํ อตฺตภาวทฺวยสงฺขาตํ ผสฺสญฺจ ผสฺสสมุทยญฺจ สิพฺพติ ฆฏฺเฏติ. กึ การณา? ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. ยทิ หิ ตณฺหา น สิพฺเพยฺย, ตสฺส ตสฺส ภวสฺส นิพฺพตฺติ น ภเวยฺย. อิมสฺมึ ฐาเน โกฏิมชฺฌิกูปมํ คณฺหนฺติ. ทฺวินฺนญฺหิ กณฺฑานํ เอกโต กตฺวา มชฺเฌ สุตฺเตน สํสิพฺพิตานํ โกฏิ มชฺฌนฺติ วุจฺจติ. สุตฺเต ฉินฺเน อุโภ กณฺฑานิ อุภโต ปตนฺติ. เอวเมตฺถ กณฺฑทฺวยํ วิย วุตฺตปฺปการา ทฺเว อนฺตา, สิพฺพิตฺวา ฐิตสุตฺตํ วิย ตณฺหา, สุตฺเต ฉินฺเน กณฺฑทฺวยสฺส อุภโตปตนํ วิย ตณฺหาย นิรุทฺธาย อนฺตทฺวยํ นิรุทฺธเมว โหติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน อิมินา อุโภ อนฺเต วิทิตฺวา ตณฺหาย มชฺเฌ อนุปลิตฺตภาเวน อภิญฺเญยฺยํ จตุสจฺจธมฺมํ อภิชานาติ นาม, ตีรณปริญฺญาย จ ปหานปริญฺญาย จ ปริชานิตพฺพํ โลกิยสจฺจทฺวยํ ปริชานาติ นาม. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส โกฏิกโร ปริจฺเฉทปริวฏุมกโร โหติ นาม.

61. හත්වන වූ 'පාරායනේ මෙත්තෙය්‍යපඤ්හේ' යනු පාරායන සූත්‍ර දේශනාවෙහි මෙත්තෙය්‍ය මානවකයාගේ ප්‍රශ්නයෙහි යන්නයි. 'උභෝ අන්තේ විදිත්වාන' යනු (කෙළවරවල් දෙක) හෙවත් කොටස් දෙක දැනගෙන යන්නයි. 'මජ්ඣේ මන්තා න ලිප්පති' යන මෙහි 'මන්තා' යනු ප්‍රඥාවයි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් අන්ත දෙක දැනගෙන මැද නොඇලෙයි, මධ්‍ය ස්ථානයෙහි නොගැටෙයි. 'සිබ්බනිමච්චගා' යනු මැහුම්කාරියක වැනි වූ තෘෂ්ණාව ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා ය. 'ඵස්සෝ' (ස්පර්ශය) යනු ස්පර්ශය නිසා හටගත් බැවින් මේ ආත්මභාවයයි. 'ඒකෝ අන්තෝ' යනු මෙය එක් කොටසකි. 'ඵස්සසමුදයෝ' යනු මොහුගේ (මතු ආත්මයේ) උපතට හේතුව ස්පර්ශය බැවින් ස්පර්ශ සමුදය නම් වේ. එනම් මේ ආත්මයෙහි කළ කර්ම හා ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් අනාගත ආත්මභාවයයි. 'දුතියෝ අන්තෝ' යනු දෙවන කොටසයි. 'ඵස්සනිරෝධෝ' යනු නිවනයි. 'මජ්ඣේ' යනු සම්බන්ධ කරන්නා වූ තෘෂ්ණාව සිඳ දැමීමෙන් කොටස් දෙකක් වන බැවින් නිවන 'මැද' නම් වේ. තෘෂ්ණාව විසින් ආත්මභාව දෙකක් ලෙස හැඳින්වෙන ස්පර්ශයත් ස්පර්ශ සමුදයත් අමුණයි (මහයි). ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? ඒ ඒ භවයන්හි හටගැනීම පිණිසයි. ඉදින් තෘෂ්ණාව නොමහන්නේ නම් ඒ ඒ භවයන්ගේ හටගැනීම සිදු නොවේ. මේ ස්ථානයෙහි රෙදි කැබලි දෙකක් අමුණන උපමාව දත යුතුය. රෙදි කැබලි දෙකක් එකතු කොට මැද නූලෙන් මැසූ විට එම අග්‍රය 'මධ්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ. නූල කැඩුණු විට රෙදි කැබලි දෙක දෙපැත්තට වැටෙයි. එසේම මෙහි රෙදි කැබලි මෙන් ඉහත කී අන්ත දෙක ද, මැසූ නූල මෙන් තෘෂ්ණාව ද දත යුතුය. නූල කැඩුණු විට කැබලි දෙක දෙපැත්තට වැටෙන්නා සේ තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වූ විට අන්ත දෙකම නිරුද්ධ වේ. 'එත්තාවතා' යනු මෙපමණකින් වූ මේ දේශනාවෙන් අන්ත දෙක දැන තෘෂ්ණාව නමැති මැද නොඇලෙන බැවින් 'අභිඥෙය්‍ය' වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය විශිෂ්ට ඥානයෙන් දනියි. තීරණ පරිඥාවෙන් හා ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ලෞකික සත්‍ය යුගලය පිරිසිඳ දනියි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයෙහිම ය. 'දුක්ඛස්සන්තකරෝ හෝති' යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කරන්නා වූ තැනැත්තා වෙයි.

ทุติยวาเร ติณฺณํ กณฺฑานํ วเสน อุปมา เวทิตพฺพา. ติณฺณญฺหิ กณฺฑานํ สุตฺเตน สํสิพฺพิตานํ สุตฺเต ฉินฺเน ตีณิ กณฺฑานิ ตีสุ ฐาเนสุ ปตนฺติ, เอวเมตฺถ กณฺฑตฺตยํ วิย อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา, สุตฺตํ วิย ตณฺหา. สา หิ อตีตํ ปจฺจุปฺปนฺเนน, ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ อนาคเตน สทฺธึ สํสิพฺพติ. สุตฺเต ฉินฺเน กณฺฑตฺตยสฺส ตีสุ ฐาเนสุ ปตนํ วิย ตณฺหาย นิรุทฺธาย อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา นิรุทฺธาว โหนฺติ.

දෙවන වාරයෙහි රෙදි කැබලි තුනක් ඇසුරින් උපමාව දත යුතුය. රෙදි කැබලි තුනක් නූලෙන් මසා ඇති විට නූල කැඩුණහොත් කැබලි තුන ස්ථාන තුනකට වැටෙයි. එලෙසම මෙහි රෙදි කැබලි තුනක් මෙන් අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ස්කන්ධයන් ද, නූල මෙන් තෘෂ්ණාව ද දත යුතුය. තෘෂ්ණාව අතීතය වර්තමානය සමඟ ද, වර්තමානය අනාගතය සමඟ ද අමුණයි. නූල කැඩුණු විට කැබලි තුන තැන් තුනකට වැටෙන්නා සේ, තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වූ විට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ස්කන්ධයෝ නිරුද්ධ වෙති.

ตติยวาเร อทุกฺขมสุขา มชฺเฌติ ทฺวินฺนํ เวทนานํ อนฺตรฏฺฐกภาเวน มชฺเฌ. สุขญฺหิ ทุกฺขสฺส, ทุกฺขํ วา สุขสฺส อนฺตรํ นาม นตฺถิ. ตณฺหา สิพฺพินีติ เวทนาสุ นนฺทิราโค เวทนานํ อุปจฺเฉทํ นิวาเรตีติ ตา สิพฺพติ นาม.

තෙවන වාරයෙහි 'අදුක්ඛමසුඛා මජ්ඣේ' යනු වේදනා දෙකක් අතර පවතින බැවින් මැද නම් වේ. සුඛය හා දුක්ඛය අතර වෙනත් මැදක් නැත. 'තණ්හා සිබ්බිනී' යනු වේදනාවන් කෙරෙහි පවතින නන්දිරාගයයි. එය වේදනාවන්ගේ සිඳීයාම වළක්වන බැවින් 'මහයි' (සම්බන්ධ කරයි) නම් වේ.

จตุตฺถวาเร วิญฺญาณํ มชฺเฌติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณมฺปิ เสสวิญฺญาณมฺปิ นามรูปปจฺจยสมุทาคตตฺตา นามรูปานํ มชฺเฌ นาม.

සිව්වන වාරයෙහි 'විඤ්ඤාණං මජ්ඣේ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා සෙසු විඤ්ඤාණයෝ නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා බැවින් නාමරූපයන්ගේ මැද නම් වෙති.

ปญฺจมวาเร วิญฺญาณํ มชฺเฌติ กมฺมวิญฺญาณํ มชฺเฌ, อชฺฌตฺติกายตเนสุ วา มนายตเนน กมฺมสฺส คหิตตฺตา อิธ ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ มชฺเฌ นาม, มโนทฺวาเร วา อาวชฺชนสฺส อชฺฌตฺติกายตนนิสฺสิตตฺตา ชวนวิญฺญาณํ มชฺเฌ นาม.

පස්වන වාරයෙහි 'විඤ්ඤාණං මජ්ඣේ' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය මැද වෙයි. නැතහොත් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් අතර මනායතනය මඟින් කර්මය ගනු ලබන බැවින් මෙහි යම්කිසි විඤ්ඤාණයක් මැද නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජනය ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් ඇසුරු කරන බැවින් ජවන විඤ්ඤාණය මැද නම් වේ.

ฉฏฺฐวาเร [Pg.134] สกฺกาโยติ เตภูมกวฏฺฏํ. สกฺกายสมุทโยติ สมุทยสจฺจํ. สกฺกายนิโรโธติ นิโรธสจฺจํ. ปริยาเยนาติ เตน เตน การเณเนว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

හයවන වාරයෙහි 'සක්කායෝ' යනු ත්‍රෛභූමක වෘත්තයයි. 'සක්කායසමුදයෝ' යනු සමුදය සත්‍යයයි. 'සක්කායනිරෝධෝ' යනු නිරෝධ සත්‍යයයි. 'පරියායේන' යනු ඒ ඒ කාරණයෙන්මය. ඉතිරිය සෑම තැනකම ඉහත කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

๘. ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตวณฺณนา

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๒. อฏฺฐเม อญฺญตโรติ เทวทตฺตปกฺขิโก เอโก. สมนฺนาหริตฺวาติ อาวชฺชิตฺวา. อิทํ โส ‘‘กึ นุ โข ภควตา ชานิตฺวา กถิตํ, อุทาหุ อชานิตฺวา, เอกํสิกํ วา กถิตํ อุทาหุ วิภชฺชกถิต’’นฺติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. อาปายิโกติ อปาเย นิพฺพตฺตนโก. เนรยิโกติ นิรยคามี. กปฺปฏฺโฐติ กปฺปฏฺฐิยกมฺมสฺส กตตฺตา กปฺปํ ฐสฺสติ. อเตกิจฺโฉติ น สกฺกา ติกิจฺฉิตุํ. ทฺเวชฺฌนฺติ ทฺวิธาภาวํ. วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺตนฺติ วาลสฺส อคฺคโกฏิยา ทสฺเสตพฺพมตฺตกํ, วาลคฺคโกฏินิปาตมตฺตกํ วา. ปุริสินฺทฺริยญาณานีติ ปุริสปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณานิ, อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนญาณานีติ อตฺโถ.

62. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු දේවදත්තගේ පාර්ශ්වයට අයත් එක්තරා භික්ෂුවකි. ‘සමන්නාහරිත්වා’ යනු ආවර්ජනය කොට (සිතා බලා) යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දැන වදාළ සේක් ද, නොදැන වදාළ සේක් ද, ඒකාන්තයෙන්ම වදාළ සේක් ද, නොඑසේ නම් විභජනය කොට (බෙදා දක්වා) වදාළ සේක් දැයි යන අදහසින් මොහු විමසයි. ‘ආපායිකෝ’ යනු අපායෙහි උපදින්නා වූ යන්නයි. ‘නේරයිකෝ’ යනු නිරයට යන්නා වූ යන්නයි. ‘කප්පට්ඨෝ’ යනු කල්පයක් පවතින අකුසල කර්මය කළ බැවින් කල්පයක් එහි පවතින්නා වූ යන්නයි. ‘අතේකිච්ඡෝ’ යනු පිළියම් කළ නොහැකි යන්නයි. ‘ද්වේජ්ඣං’ යනු දෙයාකාර බවයි. ‘වාලග්ගකෝටි නිත්තුදන මත්තං’ යනු කෙස් අගකින් ඇන්නාක් වැනි වූ ප්‍රමාණයයි, නොහොත් කෙස් අගක් තැබිය හැකි පමණ වූ ස්ථානයයි. ‘පුරිසින්ද්‍රියඤාණානි’ යනු පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරන ලද බව හෝ නොමෝරන ලද බවත්, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බවත් දන්නා වූ ඥානයෝ යනු අර්ථයයි.

วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมาติ เอตฺตกา กุสลา ธมฺมา วิชฺชนฺติ, เอตฺตกา อกุสลา ธมฺมาติ ชานามิ. อนฺตรหิตาติ อทสฺสนํ คตา. สมฺมุขีภูตาติ สมุทาจารวเสน ปากฏา ชาตา. กุสลมูลนฺติ กุสลชฺฌาสโย. กุสลา กุสลนฺติ ตมฺหา กุสลชฺฌาสยา อญฺญมฺปิ กุสลํ นิพฺพตฺติสฺสติ. สารทานีติ สาราทานิ คหิตสารานิ, สรทมาเส วา นิพฺพตฺตานิ. สุขสยิตานีติ สุขสนฺนิจิตานิ. สุเขตฺเตติ มณฺฑเขตฺเต. นิกฺขิตฺตานีติ วุตฺตานิ. สปฺปฏิภาคาติ สริกฺขกา. อภิโท อทฺธรตฺตนฺติ อภิอทฺธรตฺตํ อทฺธรตฺเต อภิมุขีภูเต. ภตฺตกาลสมเยติ ราชกุลานํ ภตฺตกาลสงฺขาเต สมเย. ปริหานธมฺโมติ โก เอวํ ภควตา ญาโตติ? อชาตสตฺตุราชา. โส หิ ปาปมิตฺตํ นิสฺสาย มคฺคผเลหิ ปริหีโน. อปเรปิ สุปฺปพุทฺธสุนกฺขตฺตาทโย ภควตา ญาตาว. อปริหานธมฺโมติ เอวํ ภควตา โก ญาโต? สุสีโม ปริพฺพาชโก อญฺเญ จ เอวรูปา. ปรินิพฺพายิสฺสตีติ เอวํ โก ญาโต ภควตาติ? สนฺตติมหามตฺโต อญฺเญ จ เอวรูปา.

‘විජ්ජමානා කුසලාපි ධම්මා අකුසලාපි ධම්මා’ යනු මෙපමණ කුසල් දහම් ද මෙපමණ අකුසල් දහම් ද පවතින්නේ යැයි දනිමි යන්නයි. ‘අන්තරහිතා’ යනු නොපෙනී ගිය හෙවත් අතුරුදන් වූ යන්නයි. ‘සම්මුඛීභූතා’ යනු පුනපුනා පැවතීම නිසා ප්‍රකට වූ යන්නයි. ‘කුසලමූලං’ යනු කුසල් දහම් කෙරෙහි වූ අදහසයි. ‘කුසලාකුසලං’ යනු ඒ කුසල් අදහසින් උපදින්නා වූ අනෙකුත් කුසල් දහම් ය. ‘සාරදානි’ යනු සාරවත් වූ සහල් ලබාගත හැකි, නොහොත් වප් මස (ඔක්තෝබර්-නොවැම්බර්) උපන් යන්නයි. ‘සුඛසයිතානි’ යනු මැනවින් රැස්කර තබන ලද යන්නයි. ‘සුඛෙත්තෙ’ යනු සරු කෙතෙහිය. ‘නික්ඛිත්තානි’ යනු වපුරන ලද යන්නයි. ‘සප්පටභාගා’ යනු සමාන වූ යන්නයි. ‘අභිදෝ අද්ධරත්තං’ යනු මධ්‍යම රාත්‍රිය උදාවන කල්හිය. ‘භත්තකාල සමයේ’ යනු රාජකුලයන්ගේ භෝජන වේලාව යැයි කියනු ලබන කාලයෙහි ය. ‘පරිහානධම්මෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තෙකු ලෙස කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? ඒ අජාසත්ත රජුය. ඔහු පාපමිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම නිසා මගපලවලින් පිරිහුණේය. තවද සුප්පබුද්ධ, සුනක්ඛත්ත ආදීහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එසේ දන්නා ලදහ. ‘අපරිහානධම්මෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තෙකු ලෙස කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? සුසීම පරිබ්‍රාජකයා සහ එවැනි වූ අනෙක් අයත් ය. ‘පරිනිබ්බායිස්සති’ යනු මෙසේ පිරිනිවන් පාන්නේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? සන්තති මහා ඇමතිවරයා සහ එවැනි වූ අනෙක් අයත් ය.

๙. นิพฺเพธิกสุตฺตวณฺณนา

9. නිබ්බේධික සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය).

๖๓. นวเม [Pg.135] อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ อปฺปทาลิตปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปริยาโย, นิพฺพิชฺฌนการณนฺติ อตฺโถ. นิทานสมฺภโวติ กาเม นิเทติ อุปฺปาทนสมตฺถตาย นิยฺยาเทตีติ นิทานํ. สมฺภวติ ตโตติ สมฺภโว, นิทานเมว สมฺภโว นิทานสมฺภโว. เวมตฺตตาติ นานากรณํ.

63. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිබ්බිද්ධපුබ්බේ අප්පදාලිතපුබ්බේ’ යනු මින් පෙර කවදාවත් නොබිඳුණු, මින් පෙර කවදාවත් පළා නොදැමූ ලෝභස්කන්ධ ආදිය බිඳ දමන හෙවත් පළා දමන බැවින් ‘නිබ්බේධික පරියාය’ (විනිවිද දැකීමේ ක්‍රමය) නම් වේ. විනිවිද යෑමේ හෙවත් බිඳ දැමීමේ හේතුව යනු එහි අර්ථයයි. ‘නිදානසම්භවෝ’ යනු කාමයන් ඇති කිරීමට සමර්ථ බැවින් එය උපදවයි, එබැවින් ‘නිදානය’ නම් වේ. එයින් උපදින බැවින් ‘සම්භවය’ නම් වේ. නිදානය ම සම්භවය වන බැවින් ‘නිදානසම්භව’ නම් වේ. ‘වේමත්තතා’ යනු නානත්වයට පත්වීම හෙවත් විවිධත්වයයි.

กามคุณาติ กามยิตพฺพฏฺเฐน กามา, พนฺธนฏฺเฐน คุณา ‘‘อนฺตคุณ’’นฺติอาทีสุ วิย. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กมนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสญฺหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสญฺหิตา. รชนียาติ ราคุปฺปตฺติการณภูตา. เนเต กามาติ น เอเต กมนฏฺเฐน กามา นาม โหนฺติ. สงฺกปฺปราโคติ สงฺกปฺปวเสน อุปฺปนฺนราโค. กาโมติ อยํ กามปฺปหานาย ปฏิปนฺเนหิ ปหาตพฺโพ. กมนฏฺเฐน กามา นาม. จิตฺรานีติ จิตฺรวิจิตฺรารมฺมณานิ.

‘කාමගුණා’ යනු කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වන අතර, බැඳ තබන අර්ථයෙන් ‘ගුණ’ (රැහැන්) නම් වේ. ‘අන්තගුණ’ (බඩවැල්) ආදී වචනවල මෙනි. ‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යා’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘ඉට්ඨා’ යනු සොයන ලද හෝ නොසොයන ලද හෝ වේවා, කැමති අරමුණු වූ යන්නයි. ‘කන්තා’ යනු සිත් ඇදගන්නා සුලු යන්නයි. ‘මනාපා’ යනු සිත පිනවන්නා වූ යන්නයි. ‘පියරූපා’ යනු ප්‍රියජනක වූ යන්නයි. ‘කාමූපසංහිතා’ යනු අරමුණු කොට උපදින්නා වූ කාම ක්ලේශයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රජනීයා’ යනු රාගය ඉපදීමට හේතු වන්නා වූ යන්නයි. ‘නෙතේ කාමා’ යනු එම රූපාදී වස්තු කාමයන් හුදෙක් ආශා කරන අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් නොවේ. ‘සංකප්පරාගෝ’ යනු සංකල්පනාවන් නිසා උපන් රාගයයි. ‘කාමෝ’ යනු කාමයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පිළිපන් අය විසින් අත්හළ යුතු වූවකි. කැමති වන අර්ථයෙන් මෙය ‘කාම’ නම් වේ. ‘චිත්‍රානි’ යනු විසිතුරු වූ නානාප්‍රකාර අරමුණුය.

ผสฺโสติ สหชาตผสฺโส. กามยมาโนติ กามํ กามยมาโน. ตชฺชํ ตชฺชนฺติ ตชฺชาติกํ ตชฺชาติกํ. ปุญฺญภาคิยนฺติ ทิพฺเพ กาเม ปตฺเถตฺวา สุจริตปาริปูริยา เทวโลเก นิพฺพตฺตสฺส อตฺตภาโว ปุญฺญภาคิโย นาม, ทุจฺจริตปาริปูริยา อปาเย นิพฺพตฺตสฺส อตฺตภาโว อปุญฺญภาคิโย นาม. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามานํ วิปาโกติ อยํ ทุวิโธปิ กามปตฺถนํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา กามานํ วิปาโกติ วุจฺจติ. โส อิมํ นิพฺเพธิกนฺติ โส ภิกฺขุ อิมํ ฉตฺตึสฏฺฐาเนสุ นิพฺพิชฺฌนกํ เสฏฺฐจริยํ ชานาติ. กามนิโรธนฺติ กามานํ นิโรธเน เอวํ ลทฺธนามํ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน พฺรหฺมจริยสงฺขาโต มคฺโคว กามนิโรโธติ วุตฺโต.

‘ඵස්සෝ’ යනු සහජාත ස්පර්ශයයි. ‘කාමයමානෝ’ යනු කාමයන්ට කැමැති වන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘තජ්ජං තජ්ජං’ යනු ඒ ඒ කාමයන්ට අනුරූප වූ යන්නයි. ‘පුඤ්ඤභාගියං’ යනු දිව්‍ය කාමයන් පතා සුචරිතය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් දෙව්ලොව උපදින්නන්ගේ අත්භවය ‘පුඤ්ඤභාගිය’ නම් වේ. දුශ්චරිතය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් අපායෙහි උපදින්නන්ගේ අත්භවය ‘අපුඤ්ඤභාගිය’ නම් වේ. ‘අයං වුච්චති භික්ඛවේ කාමානං විපාකෝ’ යනු මහණෙනි, මේ දෙවැදෑරුම් අත්භවයන්ම කාමයන් පැතීම නිසා උපන් බැවින් ඒවා ‘කාමයන්ගේ විපාක’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෝ ඉමං නිබ්බේධිකං’ යනු ඒ මහණ තෙමේ ආයතන තිස් හයක පවත්නා ස්වභාවය විනිවිද දකින මේ ශ්‍රේෂ්ඨ පැවැත්ම දනී. ‘කාමනිරෝධං’ යනු කාමයන් නිරුද්ධ කිරීමෙන් මේ නම ලැබූ ආර්ය මාර්ගයයි. මෙහිදී බ්‍රහ්මචර්යාව යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගය ම ‘කාමනිරෝධය’ ලෙස වදාරන ලදී.

สามิสาติ กิเลสามิสสมฺปยุตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ โวหารเวปกฺกนฺติ โวหารวิปากํ. กถาสงฺขาโต หิ โวหาโร สญฺญาย วิปาโก นาม. ยถา ยถา นนฺติ เอตฺถ นํ-อิติ นิปาตมตฺตเมว. อิติ ยสฺมา ยถา ยถา สญฺชานาติ, ตถา [Pg.136] ตถา เอวํสญฺญี อโหสินฺติ กเถติ, ตสฺมา โวหารเวปกฺกาติ อตฺโถ.

‘සාමිසා’ යනු ක්ලේශාමිසයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. තවද මෙහි ‘වෝහාරවේපක්කං’ යනු ව්‍යවහාරය විපාක කොට ඇත්තේය යන්නයි. කථාව යැයි කියනු ලබන ව්‍යවහාරය සංඥාවේ විපාකයකි. ‘යථා යථා නං’ යන්නෙහි ‘නං’ යනු නිපාත පදයක් පමණි. යම් යම් ආකාරයකින් යමක් දැනගනී ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ‘මම මෙබඳු සංඥාවක් ඇත්තෙක් වීමි’ යැයි පවසයි. එබැවින් එය ‘ව්‍යවහාර විපාක’ නම් වේ.

อวิชฺชาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตา พหลอวิชฺชา. นิรยํ คเมนฺตีติ นิรยคมนียา, นิรเย นิพฺพตฺติปจฺจยาติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เจตนาหนฺติ เจตนํ อหํ. อิธ สพฺพสงฺคาหิกา สํวิทหนเจตนา คหิตา. เจตยิตฺวาติ ทฺวารปฺปวตฺตเจตนา. มนสาติ เจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺเตน. นิรยเวทนียนฺติ นิรเย วิปากทายกํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อธิมตฺตนฺติ พลวทุกฺขํ. ทนฺธวิราคีติ ครุกํ น ขิปฺปํ สณิกํ วิคจฺฉนกทุกฺขํ. อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา โรทติ. ปริเยฏฺฐินฺติ ปริเยสนํ. เอกปทํ ทฺวิปทนฺติ เอกปทมนฺตํ วา ทฺวิปทมนฺตํ วา, โก มนฺตํ ชานาตีติ อตฺโถ. สมฺโมหเวปกฺกนฺติ สมฺโมหวิปากํ. ทุกฺขสฺส หิ สมฺโมโห นิสฺสนฺทวิปาโก นาม. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ปริเยสนาปิ หิ ตสฺส นิสฺสนฺทวิปาโกติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

‘අවිජ්ජා’ යනු කරුණු අටක් විෂයයෙහි නොදැනීම ස්වභාව කොට ඇති ඝන අවිද්‍යාවයි. ‘නිරයං ගමන්තී’ යනු නිරයට පමුණුවන, නිරයෙහි ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ යන්නයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘චේතනාහං’ යන්නෙහි ‘අහං’ යනු මමයි. මෙහිදී සියලු කුසලාකුසලයන් රැස් කරන්නා වූ ‘සංවිධාන චේතනාව’ ගන්නා ලදී. ‘චේතයිත්වා’ යනු කාය වාග් ද්වාරයන්ට පැමිණි චේතනාවයි. ‘මනසා’ යනු චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් යන්නයි. ‘නිරයවේදනීයං’ යනු නිරයෙහි විපාක දෙන යන්නයි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. ‘අධිමත්තං’ යනු බලවත් දුකයි. ‘දන්ධවිරාගී’ යනු බරපතළ වූ, ඉක්මනින් පහව නොයන, සෙමින් සෙමින් පහව යන දුකයි. ‘උරත්තාළිං කන්දති’ යනු පපුවට ගසා ගනිමින් හඬයි. ‘පරියෙට්ඨිං’ යනු සෙවීමයි. ‘ඒකපදං ද්විපදං’ යනු එක් පදයකින් හෝ පද දෙකකින් යුත් මන්ත්‍රයකි. කවරෙක් නම් මන්ත්‍රය දන්නේ දැයි යන අර්ථයයි. ‘සම්මෝහවේපක්කං’ යනු සම්මෝහය (මුළාව) විපාක කොට ඇති බවයි. දුකට මුළා වීම එහි ආනුසංගික විපාකයකි (නිස්සන්ද විපාක). දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සෙවීම ද එම දුකෙහි ආනුසංගික විපාකයකි. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාර චක්‍රය (වට්ටය) සහ ඉන් මිදීම (විවට්ටය) දේශනා කරන ලදී.

๑๐. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

10. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය).

๖๔. ทสเม อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐํ นิจฺจลฏฺฐานํ. สีหนาทนฺติ อภีตนาทํ ปมุขนาทํ. พฺรหฺมจกฺกนฺติ เสฏฺฐญาณจกฺกํ ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจ. ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปิ ตถาคตสฺสาติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ จตุนฺนํ ฌานานํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ ติณฺณํ สมาธีนํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนญฺจ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยํ ธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยํ ธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคนผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน [Pg.137] สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อเนกวิหิตนฺติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๒) วณฺณิตานิ. อาสวกฺขยญาณํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ปุริมสฺสาปิ ญาณตฺตยสฺส วิตฺถารกถํ อิจฺฉนฺเตน มชฺฌิมฏฺฐกถาย มหาสีหนาทวณฺณนา (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๖ อาทโย) โอโลเกตพฺพา. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. สมาธิ มคฺโคติ สมาธิ เอเตสํ ญาณานํ อธิคมาย อุปาโย. อสมาธีติ อเนกคฺคภาโว. กุมฺมคฺโคติ มิจฺฉามคฺโค. อิมสฺมึ สุตฺเต ตถาคตสฺส ญาณพลํ กถิตนฺติ.

64. දහවන සූත්‍රයෙහි: 'ආසභට්ඨානං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, අකම්පිත (නිශ්චල) ස්ථානයයි. 'සීහනාදං' යනු නිර්භීත නාදයයි, එනම් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වචනයයි. 'බ්‍රහ්මචක්කං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ඥාන චක්‍රයයි, එනම් පටිවේධ ඥානය හා දේශනා ඥානයයි. 'ඨානඤ්ච ඨානතෝ' යනු හේතුව හේතුවක් වශයෙන් (දැනගැනීමයි). 'යම්පීති' යනු යම් ඥානයකින්ද යන්නයි. 'ඉදම්පි තථාගතස්සාති' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ මේ ඨානාඨාන ඥානය ද තථාගත බලයක් නම් වෙයි. මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'කම්මසමාදානානං' යනු සමාදන් වී කරනු ලබන කුසල අකුසල කර්මයන්ගේය, එසේත් නැතහොත් කර්මයම කර්ම සමාදානය නම් වේ. 'ඨානසෝ හේතුසෝ' යනු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් හා හේතුව වශයෙන් ද වේ. එහිදී ගති, උපධි, කාල සහ පයෝග යන මේවා විපාකයේ ස්ථානයන් (හේතූන්) වන අතර, කර්මය (ජනක) හේතුවයි. 'ජ්ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං' යනු සතරක් වූ ධ්‍යානයන්ගේ ද, අටක් වූ විමොක්ඛයන්ගේ ද, තෙවැදෑරුම් සමාධීන්ගේ ද, නවයක් වූ අනුපුබ්බ සමාපත්තීන්ගේ ද අර්ථයයි. 'සංකිලේසං' යනු පිරිහෙන කොටසට අයත් ධර්මයයි. 'වෝදානං' යනු විශිෂ්ට (දියුණුවන) කොටසට අයත් ධර්මයයි. 'වුට්ඨානං' යනු වෝදානය ද වුට්ඨානයයි, ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨානයයි. විභංග පාළියෙහි මෙලෙස පවසා ඇති අතර, ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන මෙන්ම භවංග හා ඵල සමාපත්තීන් ද මෙහි අදහස් වේ. පහළ පහළ ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යානයන් ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයන්ට ආසන්න හේතුව වන බැවින් 'වෝදානය ද වුට්ඨානය' යැයි කියන ලදී. භවංගය මගින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ, ඵල සමාපත්තිය මගින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. එය අරමුණු කොට 'ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨානයයි' වදාරන ලදී. 'අනේකවිහිතං' ආදී පදයන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ආසවක්ඛය ඥානය කලින් කී අර්ථයම ගෙන දෙයි. පෙර කියන ලද ඥාන තුනෙහි විස්තරාත්මක විවරණය අවශ්‍ය අය විසින් මජ්ඣිම අට්ඨකථාවෙහි මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය. 'සමාහිතස්ස' යනු ඒකාග්‍ර වූ සිත් ඇත්තාට යන්නයි. 'සමාධි මග්ගෝ' යනු සමාධිය මේ ඥානයන් ලැබීමේ මග (උපාය) බවයි. 'අසමාධි' යනු සිතේ විසිරුණු බවයි. 'කුම්මග්ගෝ' යනු වැරදි මග හෙවත් මිච්ඡා මග්ගයයි. මේ සූත්‍රයෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥාන බලය ගැන දේශනා කරන ලදී.

มหาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

හයවන මහා වර්ගයයි.

๗. เทวตาวคฺโค

7. දේවතා වර්ගය.

๑-๓. อนาคามิผลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. අනාගාමිඵල සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

๖๕-๖๗. สตฺตมสฺส ปฐเม อสฺสทฺธิยนฺติ อสฺสทฺธภาวํ. ทุปฺปญฺญตนฺติ นิปฺปญฺญภาวํ. ทุติเย ปมาทนฺติ สติวิปฺปวาสํ. ตติเย อาภิสมาจาริกนฺติ อุตฺตมสมาจารภูตํ วตฺตวเสน ปณฺณตฺติสีลํ. เสขธมฺมนฺติ เสขปณฺณตฺติสีลํ. สีลานีติ จตฺตาริ มหาสีลานิ.

65-67. සත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසද්ධියං' යනු අශ්‍රද්ධාවන්ත බවයි. 'දුප්පඤ්ඤතං' යනු ප්‍රඥාව නොමැති බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පමාදං' යනු සිහියෙන් තොර බවයි. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'ආභිසමාචාරිකං' යනු උතුම් හැසිරීම් සහිත වූ වත් පිළිවෙත් වශයෙන් පනවන ලද ශීලයයි. 'සේඛධම්මං' යනු සේඛ ශීලය හෙවත් සේඛිය පැනවීම්ය. 'සීලානි' යනු සතර මහා ශීලයන්ය.

๔. สงฺคณิการามสุตฺตวณฺณนา

4. සංගණිකාරාම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๘. จตุตฺเถ สงฺคณิการาโมติ คณสงฺคณิการาโม. สุตฺตนฺติกคณาทีสุ ปน คเณสุ อตฺตโน วา ปริสาสงฺขาเต คเณ รมตีติ คณาราโม. ปวิเวเกติ กายวิเวเก. จิตฺตสฺส นิมิตฺตนฺติ สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส นิมิตฺตํ สมาธิวิปสฺสนาการํ. สมฺมาทิฏฺฐินฺติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ. สมาธินฺติ มคฺคสมาธิญฺเจว ผลสมาธิญฺจ. สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. นิพฺพานนฺติ อปจฺจยปรินิพฺพานํ.

68. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'සංගණිකාරාමෝ' යනු පිරිස හා එක්ව විසීමට ඇලුම් කරන්නායි. සූත්‍රන්ත ගණ ආදියේ හෝ තමාගේම පිරිසෙහි හෝ ඇලුම් කරන බැවින් ඔහු 'ගණාරාම' නම් වේ. 'පවිවේකේ' යනු කාය විවේකයයි. 'චිත්තස්ස නිමිත්තං' යනු සමාධි විපස්සනා චිත්තයට හේතු වූ සමාධි විපස්සනා ආකාරයයි. 'සම්මාදිට්ඨිං' යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'සමාධිං' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධියයි. 'සංයෝජනානි' යනු දස සංයෝජනයන්ය. 'නිබ්බානං' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ පරිනිර්වාණයයි.

๕. เทวตาสุตฺตวณฺณนา

5. දේවතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๙. ปญฺจเม โสวจสฺสตาติ สุพฺพจภาโว. กลฺยาณมิตฺตตาติ สุจิมิตฺตตา. สตฺถุคารโวติ สตฺถริ คารวยุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

69. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'සෝවචස්සතා' යනු කීකරු බවයි. 'කල්‍යාණමිත්තතා' යනු යහපත් මිතුරන් ඇති බවයි. 'සත්ථුගාරවෝ' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සම්පන්න වීමයි. මේ ක්‍රමය සියලු පදයන්හි දත යුතුය.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๐. ฉฏฺเฐ [Pg.138] น สนฺเตนาติ ปจฺจนีกกิเลเสหิ อวูปสนฺเตน. น ปณีเตนาติ น อตปฺปเกน. น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธนาติ กิเลสปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา อลทฺเธน อปฺปตฺเตน. น เอโกทิภาวาธิคเตนาติ น เอกคฺคภาวํ อุปคเตน.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'න සන්තේන' යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන්ගෙන් නොසන්සුන් වූ තැනැත්තායි. 'න පණීතේන' යනු තෘප්තිමත් නොවන හෙවත් උතුම් නොවන ස්වභාවයයි. 'න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධේන' යනු කෙලෙස් සන්සිඳීමක් නොලැබූ, එයට පත් නොවූ බවයි. 'න ඒකෝදිබ්භාවාධිගතේන' යනු සිතේ ඒකාග්‍ර බවකට පත් නොවූ බවයි.

๗. สกฺขิภพฺพสุตฺตวณฺณนา

7. සක්ඛිභබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๑. สตฺตเม ตตฺร ตตฺราติ ตสฺมึ ตสฺมึ วิเสเส. สกฺขิภพฺพตนฺติ ปจฺจกฺขภาวํ. อายตเนติ การเณ. หานภาคิยาทโย วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๙) สํวณฺณิตา. อสกฺกจฺจการีติ น สุกตการี, น อาทรการี. อสปฺปายการีติ น สปฺปายการี, น อุปการภูตธมฺมการี.

71. සත්වන සූත්‍රයෙහි: 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු ඒ ඒ විශේෂිත ධර්මයන්හි යන්නයි. 'සක්ඛිභබ්බතං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පත්වීමයි. 'ආයතනේ' යනු හේතුවෙහි යන්නයි. 'හානභාගීය' ආදී කොටස් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'අසක්කච්චකාරී' යනු මැනවින් කටයුතු නොකරන, ගෞරවයෙන් කටයුතු නොකරන බවයි. 'අසප්පායකාරී' යනු සුදුසු දේ නොකරන, උපකාරී වන සත්‍ය ධර්මයෙහි නොයෙදෙන බවයි.

๘. พลสุตฺตวณฺณนา

8. බල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๒. อฏฺฐเม พลตนฺติ พลภาวํ ถามภาวํ. อสาตจฺจการีติ น สตตการี. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

72. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'බලතං' යනු බලවත් බව හා ශක්තිමත් බවයි. 'අසාතච්චකාරී' යනු අඛණ්ඩව (නිරන්තරයෙන්) කටයුතු නොකරන්නායි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

๙-๑๐. ตชฺฌานสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. තජ්ඣාන සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාවයි.

๗๓-๗๔. นวเม น ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหตีติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อาทีนโว น ยถาสภาวโต ฌานปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

73-74. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'න යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨෝ හෝති' යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන්හි ඇති ආදීනවයන් පවතින සැටියෙන්ම ධ්‍යාන ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් නොදක්නා ලද බවයි. දසවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

เทวตาวคฺโค สตฺตโม.

සත්වන දේවතා වර්ගයයි.

๘. อรหตฺตวคฺโค

8. අරහත්ත වර්ගය.

๑. ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

1. දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๕. อฏฺฐมสฺส ปฐเม สวิฆาตนฺติ สอุปฆาตํ โสปทฺทวํ. สปริฬาหนฺติ กายิกเจตสิเกน ปริฬาเหน สปริฬาหํ. ปาฏิกงฺขาติ อิจฺฉิตพฺพา อวสฺสํภาวินี.

75. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'සවිඝාතං' යනු පීඩාව සහිත වූ, උපද්‍රව සහිත වූ බවයි. 'සපරිළාහං' යනු කායික හා චෛතසික දැවිල්ල (පීඩාව) සහිත වූ බවයි. 'පාටිකංඛා' යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු හෙවත් ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නකි.

๒. อรหตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. අරහත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๖. ทุติเย [Pg.139] มานนฺติ ชาติอาทีหิ มญฺญนํ. โอมานนฺติ หีโนหมสฺมีติ มานํ. อติมานนฺติ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ อจฺจุณฺณติมานํ. อธิมานนฺติ อธิคตมานํ. ถมฺภนฺติ โกธมาเนหิ ถทฺธภาวํ. อตินิปาตนฺติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ มานํ.

76. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'මානං' යනු ජාතිය ආදියෙන් ඇතිවන මානයයි. 'ඕමානං' යනු 'මම හීන වෙමි' යැයි සිතන මානයයි. 'අතිමානං' යනු සීමාව ඉක්මවා පවතින අධික මානයයි. 'අධිමානං' යනු නොලැබූ ගුණ ලැබූ බව සිතන මානයයි. 'ථම්භං' යනු ක්‍රෝධය හා මානය නිසා ඇතිවන තද ගතියයි. 'අතිනිපාතං' යනු හීනයෙකු විසින් 'මම හීනයෙක්මි' යි සිතන මානයයි.

๓. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. උත්තරිමනුස්සධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๗. ตติเย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสสนฺติ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถํ ญาณทสฺสนวิเสสํ, จตฺตาโร มคฺเค จตฺตาริ จ ผลานีติ อตฺโถ. กุหนนฺติ ติวิธํ กุหนวตฺถุํ. ลปนนฺติ ลาภตฺถิกตาย อุกฺขิปิตฺวา อวกฺขิปิตฺวา วา ลปนํ.

77. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'උත්තරිමනුස්සධම්මා' යනු සාමාන්‍ය මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට (දස කුසලයට) වඩා උසස් වූ ධර්මයන්ය. 'අලමරියඤාණදස්සනවිසේසං' යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් වූ විශේෂ ඥාන දර්ශනයයි, මෙහි අර්ථය සතර මග හා සතර ඵලයයි. 'කුහනං' යනු තෙවැදෑරුම් වංචනික (කුහක) ස්වභාවයන්ය. 'ලපනං' යනු ලාභ ප්‍රයෝජන තකා දායකයන් හුවා දක්වමින් හෝ පහත් කරමින් කතා කිරීමයි.

๔. สุขโสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา

4. සුඛසෝමනස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๘. จตุตฺเถ โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ ปคฺคหิตํ โหติ. ธมฺมาราโมติ ธมฺเม รตึ วินฺทติ. ภาวนาย รมติ, ภาเวนฺโต วา รมตีติ ภาวนาราโม. ปหาเน รมติ, ปชหนฺโต วา รมตีติ ปหานาราโม. ติวิเธ ปวิเวเก รมตีติ ปวิเวการาโม. อพฺยาปชฺเฌ นิทฺทุกฺขภาเว รมตีติ อพฺยาปชฺฌาราโม. นิปฺปปญฺจสงฺขาเต นิพฺพาเน รมตีติ นิปฺปปญฺจาราโม.

78. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'යෝනි චස්ස ආරද්ධා හෝති' යනු ඔහු විසින් නිවැරදි හේතුව මැනවින් සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ වෙයි. 'ධම්මාරාමෝ' යනු ධර්මයෙහි ඇලී වසන බවයි. භාවනාවෙහි ඇලෙන බැවින් හෝ භාවනා කරමින් ඇලෙන බැවින් 'භාවනාරාම' නම් වේ. ප්‍රහාණයෙහි ඇලෙන බැවින් හෝ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරමින් ඇලෙන බැවින් 'පහානාරාම' නම් වේ. තෙවැදෑරුම් විවේකයෙහි ඇලෙන බැවින් 'පවිවේකාරාම' නම් වේ. අව්‍යාපජ්ජය හෙවත් නිදුක් බවෙහි ඇලෙන බැවින් 'අව්‍යාපජ්ජාරාම' නම් වේ. නිප්පපඤ්ච නම් වූ නිර්වාණයෙහි ඇලෙන බැවින් 'නිප්පපඤ්චාරාම' නම් වේ.

๕. อธิคมสุตฺตวณฺณนา

5. අධිගම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๙. ปญฺจเม น อายกุสโลติ น อาคมนกุสโล. น อปายกุสโลติ น อปคมนกุสโล. ฉนฺทนฺติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ. น อารกฺขตีติ น รกฺขติ.

79. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'න ආයකුසලෝ' යනු කුසල අකුසලයන්ගේ පැමිණීම (හේතුන්) ගැන දක්ෂ නොවන බවයි. 'න අපායකුසලෝ' යනු කුසල අකුසලයන්ගෙන් මිදීම ගැන දක්ෂ නොවන බවයි. 'ඡන්දං' යනු යහපත් දෙය කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'න ආරක්ඛති' යනු ආරක්ෂා නොකිරීමයි.

๖. มหนฺตตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. මහන්තත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๐. ฉฏฺเฐ อาโลกพหุโลติ ญาณาโลกพหุโล. โยคพหุโลติ โยเค พหุลํ กโรติ. เวทพหุโลติ ปีติปาโมชฺชพหุโล. อสนฺตุฏฺฐิพหุโลติ กุสลธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺโฐ. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อฏฺฐปิตธุโร ปคฺคหิตวีริโย. อุตฺตริ จ ปตาเรตีติ สมฺปติ จ อุตฺตริญฺจ วีริยํ กโรเตว. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

80. හයවැනි සූත්‍රයේ 'ආලෝකබහුලෝ' යනු ප්‍රඥා නැමැති ආලෝකය බහුල කොට ඇති බවයි. 'යෝගබහුලෝ' යනු වීර්යයෙහි බහුලව යෙදෙන බවයි. 'වේදබහුලෝ' යනු ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය බහුල වූ බවයි. 'අසන්තුට්ඨිබහුලෝ' යනු කුසල් දහම්හි අතෘප්තිමත් බවයි (තව තවත් කුසල් කිරීමට කැමති බවයි). 'අනික්ඛිත්තධුරෝ' යනු බහා නොතැබූ බරක් (වගකීමක්) ඇත්තා වූ, දැඩිව ගත් වීර්යය ඇත්තා වූ බවයි. 'උත්තරි ච පතාරේති' යනු පවතින තත්ත්වයට වඩා වැඩියෙන් ද වීර්යය කරයි යන අර්ථයයි. හත්වැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

๘-๑๐. ทุติยนิรยสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. දුතිය නිරය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

๘๒-๘๔. อฏฺฐเม [Pg.140] ปคพฺโภติ กายปาคพฺภิยาทีหิ สมนฺนาคโต. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. ทสเม วิฆาตวาติ มหิจฺฉตํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน โลภทุกฺเขน ทุกฺขิโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

82-84. අටවැනි සූත්‍රයේ 'පගබ්භෝ' යනු කායික අසංවරකම් ආදියෙන් යුක්ත වූ බවයි. නවවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. දසවැනි සූත්‍රයේ 'විඝාතවා' යනු මහා අභිලාෂයන් (මහේච්ඡතාව) නිසා උපන් ලෝභය නැමැති දුකෙන් පීඩිත වූ බවයි. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

อรหตฺตวคฺโค อฏฺฐโม.

අටවැනි අරහත්ත වර්ගයයි.

๙. สีติวคฺโค

9. සීති වර්ගය

๑. สีติภาวสุตฺตวณฺณนา

1. සීතිභාව සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๕. นวมสฺส ปฐเม สีติภาวนฺติ สีตลภาวํ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหิตพฺพนฺติอาทีสุ อุทฺธจฺจสมเย จิตฺตํ สมาธินา นิคฺคเหตพฺพํ นาม, โกสชฺชานุปติตกาเล วีริเยน ปคฺคเหตพฺพํ นาม, นิรสฺสาทคตกาเล สมาธินา สมฺปหํสิตพฺพํ นาม, สมปฺปวตฺตกาเล โพชฺฌงฺคุเปกฺขาย อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ นาม.

85. නවවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සීතිභාවං' යනු ශීතල වූ (ශාන්ත වූ) ස්වභාවයයි. 'යස්මිං සමයේ චිත්තං නිග්ගහිතබ්බං' යනාදී තන්හි, සිතේ විසිරුණු (උද්ධච්ච) අවස්ථාවන්හිදී සමාධියෙන් සිත දමනය කළ යුතුය. කුසීත බවට පත් වූ කල්හි වීර්යයෙන් සිත දැඩිව අල්වා ගත යුතුය. රසයක් නොමැති (උනන්දුවක් නැති) අවස්ථාවක සමාධියෙන් සිත සතුටු කළ යුතුය. සිත සමබරව පවතින කල්හි බොජ්ඣංග උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගත විය යුතුය.

๒. อาวรณสุตฺตวณฺณนา

2. ආවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๖. ทุติเย กมฺมาวรณตายาติ ปญฺจานนฺตริยกมฺเมหิ. กิเลสาวรณตายาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา. วิปากาวรณตายาติ อกุสลวิปากปฏิสนฺธิยา วา กุสลวิปาเกหิ อเหตุกปฏิสนฺธิยา วาติ.

86. දෙවැනි සූත්‍රයේ 'කම්මාවරණතායා' යනු පංචානන්තරිය කර්මයන් නිසාය. 'කිලේසාවරණතායා' යනු නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිය නිසාය. 'විපාකාවරණතායා' යනු අකුසල විපාක ප්‍රතිසන්ධිය හෝ කුසල විපාකයන්හි වුවද අහේතුක හෝ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය නිසාය.

๔-๕. สุสฺสูสติสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. සුස්සූසති සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

๘๘-๘๙. จตุตฺเถ อนตฺถนฺติ อวฑฺฒึ. อตฺถํ ริญฺจตีติ วฑฺฒิอตฺถํ ฉฑฺเฑติ. อนนุโลมิกายาติ สาสนสฺส อนนุโลมิกาย. ปญฺจเม ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ.

88-89. හතරවැනි සූත්‍රයේ 'අනත්ථං' යනු වැඩක් නොවන දෙයයි (අවෘද්ධියයි). 'අත්ථං රිඤ්චති' යනු දියුණුව හෙවත් යහපත අත්හරියි යන්නයි. 'අනනුලෝමිකායා' යනු ශාසනයට අනුකූල නොවන බවයි. පස්වැනි සූත්‍රයේ 'දිට්ඨිසම්පදං' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි.

๘-๑๑. อภพฺพฏฺฐานสุตฺตจตุกฺกวณฺณนา

8-11. අභබ්බට්ඨාන සූත්‍ර හතරේ වර්ණනාව

๙๒-๙๕. อฏฺฐเม อนาคมนียํ วตฺถุนฺติ อนุปคนฺตพฺพํ การณํ, ปญฺจนฺนํ เวรานํ ทฺวาสฏฺฐิยา จ ทิฏฺฐิคตานเมตํ อธิวจนํ. อฏฺฐมํ ภวนฺติ กามาวจเร อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธึ. นวเม โกตูหลมงฺคเลนาติ ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน[Pg.141]. ทสเม สยํกตนฺติอาทีนิ อตฺตทิฏฺฐิวเสน วุตฺตานิ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อเหตุนิพฺพตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

92-95. අටවැනි සූත්‍රයේ 'අනාගමනීයං වත්ථුං' යනු නොපැමිණිය යුතු කාරණයයි. මෙය පංච වෛරයන්ට සහ සැට දෙකක් වූ මිත්‍යා දෘෂ්ටීන්ට නමකි. 'අට්ඨමං භවං' යනු කාම ලෝකයෙහි අටවැනි ප්‍රතිසන්ධියකි. නවවැනි සූත්‍රයේ 'කෝතූහලමංගලේන' යනු දිට්ඨ, සුත, මුත යන මංගල සම්මතයන් කෙරෙහි ඇදහීමයි. දසවැනි සූත්‍රයේ 'සයංකතං' යනාදිය ආත්ම දෘෂ්ටිය වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. 'අධිච්චසමුප්පන්නං' යනු හේතුවක් නොමැතිව හටගත් දෙයයි. ඉතිරි සියල්ල අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

สีติวคฺโค นวโม.

නවවැනි සීති වර්ගයයි.

๑๐. อานิสํสวคฺโค

10. ආනිසංස වර්ගය

๑-๒. ปาตุภาวสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. පාතුභාව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

๙๖-๙๗. ทสมสฺส ปฐเม อริยายตเนติ มชฺฌิมเทเส. อินฺทฺริยานนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ. ทุติเย สทฺธมฺมนิยโตติ สาสนสทฺธมฺเม นิยโต. อสาธารเณนาติ ปุถุชฺชเนหิ อสาธารเณน.

96-97. දසවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අරියායතනේ' යනු මධ්‍ය දේශයයි. 'ඉන්ද්‍රියානං' යනු මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ටය. දෙවැනි සූත්‍රයේ 'සද්ධම්මනියතෝ' යනු ශාසන සද්ධර්මයෙහි ස්ථාවර වූ බවයි. 'අසාධාරණේන' යනු පෘථග්ජනයන් හා පොදු නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බවයි.

๗. อนวตฺถิตสุตฺตวณฺณนา

7. අනවත්ථිත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐๒. สตฺตเม อโนธึ กริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกาว สงฺขารา อนิจฺจา, น อิโต ปเร’’ติ เอวํ สีมํ มริยาทํ อกตฺวา. อนวตฺถิตาติ อวตฺถิตาย รหิตา, ภิชฺชมานาว หุตฺวา อุปฏฺฐหิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพโลเกติ สกเล เตธาตุเก. สามญฺเญนาติ สมณภาเวน, อริยมคฺเคนาติ อตฺโถ.

102. හත්වැනි සූත්‍රයේ 'අනෝධිං කරිත්වා' යනු 'මේ තාක් සංස්කාරයන් අනිත්‍යය, මින් එහා ඒවා එසේ නොවේ' යැයි සීමාවක් හෝ මායිමක් නොකොට යන අර්ථයයි. 'අනවත්ථිතා' යනු ස්ථාවර බවක් නොමැති, බිඳී යන ස්වභාවයෙන්ම පවතින යන අර්ථයයි. 'සබ්බලෝකේ' යනු සමස්ත ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙහිය. 'සාමඤ්ඤේන' යනු ශ්‍රමණ භාවයෙන් හෙවත් ආර්ය මාර්ගයෙන් යන අර්ථයයි.

๘. อุกฺขิตฺตาสิกสุตฺตวณฺณนา

8. උක්ඛිත්තාසික සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐๓. อฏฺฐเม เมตฺตาวตายาติ เมตฺตายุตฺตาย ปาริจริยาย. สตฺต หิ เสขา ตถาคตํ เมตฺตาวตาย ปริจรนฺติ, ขีณาสโว ปริจิณฺณสตฺถุโก.

103. අටවැනි සූත්‍රයේ 'මෙත්තාවතායා' යනු මෙත් සිතින් යුත් උපස්ථානයෙන් (සේවයෙන්) යන අර්ථයයි. සේඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනා තථාගතයන් වහන්සේට මෙත් සිතින් යුත් සේවයෙන් උපස්ථාන කරති. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ වනාහි ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කර අවසන් වූ (පරිචිණ්ණසත්ථුක) කෙනෙකි.

๙. อตมฺมยสุตฺตวณฺณนา

9. අතම්මය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐๔. นวเม อตมฺมโยติ ตมฺมยา วุจฺจนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย, ตาหิ รหิโต. อหํการาติ อหํการทิฏฺฐิ. มมํการาติ มมํการตณฺหา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

104. නවවැනි සූත්‍රයේ 'අතම්මයෝ' යන මෙහි තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය 'තම්මයා' ලෙස හැඳින්වේ. එයින් තොර වූයේ 'අතම්මයෝ' නමි. 'අහංකාරා' යනු 'මම' යන දෘෂ්ටියයි. 'මමංකාරා' යනු 'මගේ' යන තණ්හාවයි. ඉතිරි සියල්ල අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

อานิสํสวคฺโค ทสโม.

දසවැනි ආනිසංස වර්ගයයි.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

දෙවැනි පණ්ණාසකය නිමාවිය.

๑๑. ติกวคฺโค

11. ටික වර්ගය

๑. ราคสุตฺตวณฺณนา

1. රාග සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๐๗. เอกาทสมสฺส [Pg.142] ปฐเม อสุภาติ อสุภกมฺมฏฺฐานํ. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. ปญฺญาติ สหวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา.

107. එකොළොස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අසුභා' යනු අසුභ කර්මස්ථානයයි. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයයි. 'පඤ්ඤා' යනු විදර්ශනාව හා යුක්ත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවයි.

๖. อสฺสาทสุตฺตวณฺณนา

6. අස්සාද සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑๒. ฉฏฺเฐ อสฺสาททิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐีติ อตฺตานํ อนุคตา วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ทฺวาสฏฺฐิวิธาปิ ทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิกา วา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, กมฺมสฺสกตญาณํ สมฺมาทิฏฺฐิ.

112. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අස්සාද දිට්ඨි' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'අත්තානුදිට්ඨි' යනු තමා (ස්කන්ධ) අනුව ගිය, වස්තු විස්සකින් යුත් සක්කාය දෘෂ්ටියයි. 'මිච්ඡා දිට්ඨි' යනු හැට දෙවැදෑරුම් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු මාර්ග සම්මා දෘෂ්ටියයි. නැතහොත්, 'දීමෙහි විපාක නැත' යනාදී වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා වෙනස් වූ, කර්මස්සකතා ඥානය සම්මා දෘෂ්ටියයි.

๗. อรติสุตฺตวณฺณนา

7. අරති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๓. สตฺตเม อธมฺมจริยาติ ทส อกุสลกมฺมปถา.

113. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'අධම්මචරියා' යනු දස අකුසල කර්මපථයන් ය.

๑๐. อุทฺธจฺจสุตฺตวณฺณนา

10. උද්ධච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๖. ทสเม อสํวโรติ อนธิวาสกภาโว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

116. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අසංවරෝ' යනු (ඉවසීමක් නැති බැවින්) දරාගත නොහැකි බවයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ติกวคฺโค เอกาทสโม.

එකොළොස්වැනි තික වර්ගයයි.

๑๒. สามญฺญวคฺควณฺณนา

12. සාමඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාවයි.

๑๑๙-๑๒๑. อิโต ปเรสุ ตปุสฺโสติ ทฺเววาจิกุปาสโก. ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโตติ พุทฺธคุเณสุ ปติฏฺฐิตจิตฺโต ปหีนกงฺโข. อมตํ อทฺทสาติ อมตทฺทโส. อริเยนาติ นิทฺโทเสน โลกุตฺตรสีเลน. ญาเณนาติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน. วิมุตฺติยาติ เสขผลวิมุตฺติยา[Pg.143]. ตวกณฺณิโกติ เอวํนามโก คหปติ. ตปกณฺณิโกติปิ ปาฬิ.

119-121. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ඇති පදයන්හි - 'තපුස්ස' යනු ද්විවාචික උපාසකයාය. 'තථාගතේ නිට්ඨංගතෝ' යනු බුදුගුණ කෙරෙහි පිහිටි සිත් ඇති, පහ වූ සැක ඇති තැනැත්තායි. 'අමතං අද්දසා' යනු අමෘත මහා නිර්වාණය දුටු බැවින් 'අමතද්දස' නම් වේ. 'අරියේනා' යනු නිදොස් වූ ලෝකෝත්තර සීලයෙනි. 'ඤාණේනා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයෙනි. 'විමුත්තියා' යනු ශෛක්ෂ ඵල විමුක්තියෙනි. 'තවකණ්ණිකෝ' යනු එම නම ඇති ගෘහපතියාය. 'තපකණ්ණිකෝ' කියා ද පාළියෙහි ඇත.

๒๔. ราคเปยฺยาลวณฺณนา

24. රාග පෙය්‍යාල වර්ණනාවයි.

๑๔๐. ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

140. 'රාගස්ස' යනු පංච කාමගුණයන්හි ඇලුණු රාගයයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ฉกฺกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඡක්ක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි,

สตฺตกนิปาต-อฏฺฐกถา

සත්තක නිපාත අටුවාව.

ปณฺณาสกํ

පණ්ණාසකය.

๑. ธนวคฺโค

1. ධන වර්ගය.

๑-๕. ปฐมปิยสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. ප්‍රථම පිය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑-๕. สตฺตกนิปาตสฺส [Pg.145] ปฐเม อนวญฺญตฺติกาโมติ อภิญฺญาตภาวกาโม. ตติเย โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน จตุสจฺจธมฺมํ วิจินาติ. ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สจฺจธมฺมํ วิปสฺสติ. ปชฺโชตสฺเสวาติ ทีปสฺเสว. วิโมกฺโข โหติ เจตโสติ ตสฺส อิเมหิ พเลหิ สมนฺนาคตสฺส ขีณาสวสฺส ทีปนิพฺพานํ วิย จริมกจิตฺตสฺส วตฺถารมฺมเณหิ วิโมกฺโข โหติ, คตฏฺฐานํ น ปญฺญายติ. จตุตฺเถ สทฺโธ โหตีติอาทีนิ ปญฺจกนิปาเต วณฺณิตาเนว. ปญฺจเม ธนานีติ อทาลิทฺทิยกรณฏฺเฐน ธนานิ.

1-5. සත්තක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අනවඤ්ඤත්තිකාමෝ' යනු (තමා ගැන) අන්‍යයන් නොදන්නා බව කැමති වීමයි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං' යනු උපායශීලීව සිවුසච්ච ධර්මය විමසීමයි. 'පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතී' යනු විපස්සනා සහගත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සත්‍ය ධර්මය දකින බවයි. 'පජ්ජෝතස්සේව' යනු පහනක නිවී යාම මෙනි. 'විමොක්ඛෝ හෝති චේතසෝ' යනු මෙම බලයන්ගෙන් යුත් ඒ රහතන් වහන්සේට පහනක් නිවී යන්නාක් මෙන් අවසාන චුති සිත වස්තු අරමුණු කෙරෙන් මිදීම සිදුවේ, ගිය තැනක් පැන නොනැඟේ. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි 'සද්ධෝ හෝති' යනාදිය පංචක නිපාතයෙහි විස්තර කර ඇත. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ධනානි' යනු දිළිඳු බව නැති කරන අර්ථයෙන් 'ධන' නම් වේ.

๗. อุคฺคสุตฺตวณฺณนา

7. උග්ග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗. สตฺตเม อุคฺโค ราชมหามตฺโตติ ปเสนทิโกสลสฺส มหาอมจฺโจ. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส อุปสงฺกมิ. อฑฺโฒติ นิธานคเตน ธเนน อฑฺโฒ. มิคาโร โรหเณยฺโยติ โรหณเสฏฺฐิโน นตฺตารํ มิคารเสฏฺฐึ สนฺธาเยวมาห. มหทฺธโนติ วฬญฺชนธเนน มหทฺธโน. มหาโภโคติ อุปโภคปริโภคภณฺฑสฺส มหนฺตตาย มหาโภโค. หิรญฺญสฺสาติ สุวณฺณสฺเสว. สุวณฺณาเมว หิสฺส โกฏิสงฺขฺยํ อโหสิ. รูปิยสฺสาติ เสสสฺส ตฏฺฏกสรกอตฺถรณปาวุรณาทิโน ปริโภคปริกฺขารสฺส ปมาณสงฺขาเน วาโทเยว นตฺถิ.

7. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'උග්ගෝ රාජමහාමත්තෝ' යනු පසේනදී කොසොල් රජුගේ මහා අමාත්‍යවරයායි. 'උපසංකමී' යනු උදය ආහාරය වැළඳීමෙන් පසු පැමිණීමයි. 'අඩ්ඪෝ' යනු භූමියෙහි නිදන් කළ ධනයෙන් පොහොසත් බවයි. 'මිගාරෝ රොහණෙය්යෝ' යනු රොහණ සිටුතුමාගේ මුනුබුරා වූ මිගාර සිටුතුමා අරභයා මෙසේ පවසන ලදී. 'මහද්ධනෝ' යනු දිනපතා පරිභෝජනය කරන ධනයෙන් යුක්ත බවයි. 'මහාභෝගෝ' යනු උපභෝග පරිභෝග භාණ්ඩයන්ගේ බහුලත්වය නිසා මහා භෝග ඇත්තෙකු වීමයි. 'හිරඤ්ඤස්ස' යනු රන්මය. ඔහුට කෝටි ගණන් රන් තිබුණි. 'රූපියස්ස' යනු රන් හැර ඉතිරි තැටි, කෝප්ප, ඇතිරිලි, පොරෝනා ආදී පරිභෝජන උපකරණ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කියා නිම කළ නොහැක.

๘. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

8. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘. อฏฺฐเม [Pg.146] อนุนยสํโยชนนฺติ กามราคสํโยชนํ. สพฺพาเนว เจตานิ พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานีติ เวทิตพฺพานิ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

8. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අනුනය සංයෝජනං' යනු කාමරාග සංයෝජනයයි. මේ සියල්ල බැඳ තබන අර්ථයෙන් 'සංයෝජන' යයි දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ම පවසන ලදී. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ธนวคฺโค ปฐโม.

පළමු ධන වර්ගයයි.

๒. อนุสยวคฺโค

2. අනුසය වර්ගය.

๓. กุลสุตฺตวณฺณนา

3. කුල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓. ทุติยสฺส ตติเย นาลนฺติ น ยุตฺตํ นานุจฺฉวิกํ. น มนาเปนาติ น มนมฺหิ อปฺปนเกน อากาเรน นิสินฺนาสนโต ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, อนาทรเมว ทสฺเสนฺติ. สนฺตมสฺส ปริคุหนฺตีติ วิชฺชมานมฺปิ เทยฺยธมฺมํ เอตสฺส นิคุหนฺติ ปฏิจฺฉาเทนฺติ. อสกฺกจฺจํ เทนฺติ โน สกฺกจฺจนฺติ ลูขํ วา โหตุ ปณีตํ วา, อสหตฺถา อจิตฺตีกาเรน เทนฺติ, โน จิตฺตีกาเรน.

13. දෙවැනි වර්ගයේ තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'නාලං' යනු නුසුදුසු වූ, නොගැලපෙන බවයි. 'න මනාපේන' යනු සිතෙහි ස්වල්ප වූ හෝ පැහැදීමකින් තොරව අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් නොකිරීමයි, නොසැලකිලිමත් බව පෙන්වීමයි. 'සන්තමස්ස පරිගුහන්ති' යනු පවතින දෙය පවා සඟවා තබමින් ඔහුට දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අසක්කච්චං දෙන්ති නෝ සක්කච්චං' යනු රළු දෙයක් හෝ ප්‍රණීත දෙයක් හෝ වේවා, ස්වකීය දෑතින් නොදී, ගෞරවයක් නොමැතිව දීමයි, ගෞරවයෙන් යුතුව නොදීමයි.

๔. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

4. පුද්ගල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔. จตุตฺเถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต, อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) เอวํ อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา.

14. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'උභතෝභාගවිමුත්තෝ' යනු කොටස් දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තායි. එනම් අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කයට වඩාත් මිදුණු සහ මාර්ග ඥානයෙන් නාම කයෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. ඔහු අරූප සමාපත්ති හතරෙන් එකකින් නැගිට සංස්කාරයන් විමසා අර්හත්වයට පත් පුද්ගලයන් සිව්දෙනා සහ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට අර්හත්වයට පත් අනාගාමී පුද්ගලයා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙහි පාළිය වනාහි - "කවර පුද්ගලයෙක් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට වෙසෙයි, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී යයි" යනුවෙන් අෂ්ට විමොක්ෂලාභී පුද්ගලයා වශයෙන් පැමිණ ඇත.

ปญฺญาย วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห – ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย [Pg.147] จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ.

ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු බැවින් 'ප්‍රඥාවිමුක්ත' නම් වේ. ඔහු ශුෂ්ක විදර්ශක පුද්ගලයා සහ ධ්‍යාන සතරින් නැගිට අර්හත්වයට පත් පුද්ගලයන් සිව්දෙනා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙහි පාළිය වනාහි අෂ්ට විමොක්ෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අනුසාරයෙන් පැමිණ ඇත. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - "අෂ්ට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට නොවෙසෙයි, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී යයි. මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥාවිමුක්ත යයි කියනු ලැබේ."

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโตติ กายสกฺขี. โส ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ. โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหติ. เตนาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘).

ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබා ගැනීමෙන් පසු නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ හෙයින් ‘කායසක්ඛී’ (කයින් සාක්ෂි දරන්නා) නම් වේ. ඔහු පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබයි, පසුව නිරෝධය වූ නිවන සාක්ෂාත් කරයි. ඔහු සෝතාපත්ති ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ පටන් අර්හත් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා වූ අවස්ථා හයක පසුවන්නෙක් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි, ප්‍රඥාවෙන් ද දැක ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරයි. මේ පුද්ගලයා කායසක්ඛී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක.

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ – ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ผุสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปน โสปิ กายสกฺขี วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา ปญฺญาย…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ.

සම්මා දිට්ඨියෙන් නිවනට පැමිණි බැවින් ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ නම් වේ. මෙහි කෙටි ලක්ෂණය නම් - සංඛාරයෝ දුක්ය, නිරෝධය (නිවන) සැපය යන වග ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නා ලද, දක්නා ලද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද බැවින් දිට්ඨිප්පත්ත නම් වේ. විස්තර වශයෙන් ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ‘මෙය දුක යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි... ‘මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි, තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ ධර්මයන් ඔහු ප්‍රඥාවෙන් දකියි, ප්‍රඥාවෙන් හැසිරෙයි... මේ පුද්ගලයා දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක.

สทฺธาย วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตนาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา ปญฺญาย…เป… โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ. เอตสฺส หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย โอกปฺเปนฺตสฺส วิย อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ, ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ น โหติ, อสิ สีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน สุนิสิเตน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ [Pg.148] น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา.

ශ්‍රද්ධාවෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘සද්ධා විමුත්ත’ නම් වේ. ඔහු ද පෙර කී ක්‍රමයට ම සය වැදෑරුම් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ‘මෙය දුක යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි... ප්‍රඥාවෙන් දකියි, නමුත් දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයා හා සමාන නොවේ. මේ පුද්ගලයා සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක. මෙම සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයාට පූර්වභාග මාර්ග ක්ෂණයෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇතිකරගන්නා සේ කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදුවන අතර, දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයාට පූර්වභාග මාර්ග ක්ෂණයෙහි කෙලෙස් සිඳින ඥානය තියුණු හා නිර්භීත ලෙස ක්‍රියා කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, මඳක්වත් මුවහත් නැති කඩුවකින් කෙසෙල් ගසක් කපන විට කැපුණු තැන සිනිඳු නොවන සේත්, කඩුව වේගයෙන් නොයන සේත්, ශබ්දය ඇසෙන සේත්, දැඩි වෙහෙසක් ගත යුතු සේත්, සද්ධා විමුත්තයාගේ පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව එබඳු ය. මැනවින් මුවහත් කළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන විට කැපුණු තැන සිනිඳු වන සේත්, කඩුව වේගයෙන් යන සේත්, ශබ්දයක් නොඇසෙන සේත්, දැඩි වෙහෙසක් අවශ්‍ය නොවන සේත්, පඤ්ඤා විමුත්තයාගේ පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව එබඳු බව දත යුතුය.

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิปิ เอเสว นโย. อุโภเปเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี. ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘). อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๑, ๘๘๙) ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

ධර්මය හෙවත් ප්‍රඥාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ධර්මය යනු ප්‍රඥාවයි, ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගෙන මාර්ගය වඩන බව මෙහි අර්ථයයි. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මොවුන් දෙදෙනාම සෝතාපත්ති මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ ම වෙති. “යම් පුද්ගලයෙකුගේ සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ප්‍රඥාව මූලික කරගෙන ආර්ය මාර්ගය වඩයි ද, ඔහු ධම්මානුසාරී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා පිළිපන් කල්හි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ශ්‍රද්ධාව මූලික කරගෙන ආර්ය මාර්ගය වඩයි ද, ඔහු සද්ධානුසාරී නම් වේ” යැයි වදාරන ලදී. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් උභතෝභාග විමුක්ත ආදී කථා විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්‍රඥා භාවනා අධිකාරයෙහි වදාරා ඇත. එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ම මෙය තේරුම් ගත යුතුය.

๕. อุทกูปมาสุตฺตวณฺณนา

5. උදකූපම සූත්‍ර වර්ණනාව (දිය උපමා සූත්‍රයේ විස්තරය)

๑๕. ปญฺจเม อุทกูปมาติ นิมุชฺชนาทิอาการํ คเหตฺวา อุทเกน อุปมิตา. สกึ นิมุคฺโคติ เอกวารเมว นิมุคฺโค. เอกนฺตกาฬเกหีติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. อุมฺมุชฺชตีติ อุฏฺฐหติ. สาธูติ โสภนา ภทฺทกา. หายติเยวาติ จงฺกวาเร อาสิตฺตอุทกํ วิย ปริหายเตว. อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกตีติ อุฏฺฐหิตฺวา คนฺตพฺพทิสํ วิปสฺสติ วิโลเกติ. ปตรตีติ คนฺตพฺพทิสาภิมุโข ตรติ นาม. ปฏิคาธปฺปตฺโต โหตีติ อุฏฺฐาย วิโลเกตฺวา ปตริตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาปตฺโต นาม โหติ, ติฏฺฐติ น ปุนาคจฺฉติ. ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐตีติ สพฺพกิเลโสฆํ ตริตฺวา ปรตีรํ คนฺตฺวา นิพฺพานถเล ปติฏฺฐิโต นาม โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘උදකූපමා’ යනු ගිලීම ආදී ලක්ෂණ ගෙන ජලය සමඟ උපමා කරන ලද පුද්ගලයන් ය. ‘සකිං නිමුග්ගෝ’ යනු එක් වරක් ම ගිලී ගිය තැනැත්තායි. ‘ඒකන්ත කාළකේහි’ යන්නෙන් නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය අදහස් කෙරේ. ‘උම්මුජ්ජති’ යනු මතු වීමයි. ‘සාධු’ යනු යහපත් වූ හෝ සොභන වූ යන්නයි. ‘හායති යේව’ යනු සෝදන ලද රෙද්දක වත් කළ ජලය මෙන් පිරිහී යාමයි. ‘උම්මුජ්ජිත්වා විපස්සති විලෝකේති’ යනු මතු වී යා යුතු දිශාව වූ නිවන දෙස බැලීමයි. ‘පතරති’ යනු නිවන දෙසට පිහිනා යාමයි. ‘පටිගාධප්පත්තෝ හෝති’ යනු මතු වී, බලා, පිහිනා ගොස් එක් තැනක ස්ථාවර වීමයි, එනම් නැවත නොඑන සේ පත්වීමයි. ‘තිණ්ණෝ පාරංගතෝ ථලේ තිට්ඨති’ යනු සියලු කෙලෙස් ඕඝයන් තරණය කොට පරතීරයට ගොස් නිවන නැමති ගොඩබිමෙහි පිහිටීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී.

๖. อนิจฺจานุปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

6. අනිච්චානුපස්සී සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖. ฉฏฺเฐ อนิจฺจาติ เอวํ ปญฺญาย ผรนฺโต อนุปสฺสตีติ อนิจฺจานุปสฺสี. อนิจฺจาติ เอวํ สญฺญา อสฺสาติ อนิจฺจสญฺญี. อนิจฺจาติ เอวํ ญาเณน ปฏิสํเวทิตา อสฺสาติ อนิจฺจปฏิสํเวที. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. สมิตนฺติ ยถา [Pg.149] ปุริมจิตฺเตน ปจฺฉิมจิตฺตํ สมิตํ สมุปคตํ ฆฏฺฏิตํ โหติ, เอวํ. อพฺโพกิณฺณนฺติ นิรนฺตรํ อญฺเญน เจตสา อสํมิสฺสํ. เจตสา อธิมุจฺจมาโนติ จิตฺเตน สนฺนิฏฺฐาปยมาโน. ปญฺญาย ปริโยคาหมาโนติ วิปสฺสนาญาเณน อนุปวิสมาโน.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිච්චානුපස්සී’ යනු ප්‍රඥාවෙන් අනිත්‍යය පතුරුවමින් නැවත නැවත දක්නා තැනැත්තායි. ඔහුට අනිත්‍ය යන සංඥාව ඇති බැවින් ‘අනිච්චසඤ්ඤී’ නම් වේ. ඥානයෙන් අනිත්‍යය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් ‘අනිච්චපටිසංවේදී’ නම් වේ. ‘සතතං’ යනු සෑම කල්හිම යන්නයි. ‘සමිතං’ යනු පෙර සිත හා පසු සිත අතර අඛණ්ඩව ගැලපී පවතින ආකාරයයි. ‘අබ්බෝකිණ්ණං’ යනු අන් සිතකින් මිශ්‍ර නොවී අඛණ්ඩව පැවතීමයි. ‘චේතසා අධිමුච්චමානෝ’ යනු සිතින් තීරණය කරමින් යන්නයි. ‘පඤ්ඤාය පරියෝගාහමානෝ’ යනු විදර්ශනා ඥානයෙන් විනිවිද දකිමින් යන්නයි.

อปุพฺพํ อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา เอกกฺขเณเยว. อิธ สมสีสี กถิโต. โส จตุพฺพิโธ โหติ โรคสมสีสี, เวทนาสมสีสี, อิริยาปถสมสีสี, ชีวิตสมสีสีติ. ตตฺถ ยสฺส อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐสฺส สโต โรควูปสโม จ อาสวกฺขโย จ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ โรคสมสีสี นาม. ยสฺส ปน อญฺญตรํ เวทนํ เวทยโต เวทนาวูปสโม จ อาสวกฺขโย จ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ เวทนาสมสีสี นาม. ยสฺส ปน ฐานาทีสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรสมงฺคิโน วิปสฺสนฺตสฺส อิริยาปถสฺส ปริโยสานญฺจ อาสวกฺขโย จ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. ยสฺส ปน อุปกฺกมโต วา สรสโต วา ชีวิตปริยาทานญฺจ อาสวกฺขโย จ เอกปฺปหาเรเนว โหติ, อยํ ชีวิตสมสีสี นาม. อยมิธ อธิปฺเปโต. ตตฺถ กิญฺจาปิ อาสวปริยาทานํ มคฺคจิตฺเตน, ชีวิตปริยาทานํ จุติจิตฺเตน โหตีติ อุภินฺนํ เอกกฺขเณ สมฺภโว นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปนสฺส อาสเวสุ ขีณมตฺเตสุ ปจฺจเวกฺขณวารานนฺตรเมว ชีวิตปริยาทานํ คจฺฉติ, อนฺตรํ น ปญฺญายติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

"අපුබ්බං අචරිමං" යනු පෙර පසුව නොව එකම ක්ෂණයකදී යන්නයි. මෙහි "සමසීසී" පුද්ගලයා ගැන කියැවේ. ඔහු රෝගසමසීසී, වේදනාසමසීසී, ඉරියාපථසමසීසී සහ ජීවිතසමසීසී යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි යම් පුද්ගලයෙකුට කිසියම් රෝගයක් සංසිඳීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු රෝගසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට යම් වේදනාවක් විඳින කල්හි එම වේදනාව සංසිඳීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු වේදනාසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකු සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වක යෙදී විදර්ශනා වඩන කල්හි එම ඉරියව්වේ කෙළවර සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු ඉරියාපථසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට වීර්යය කිරීමෙන් හෝ ස්වභාවිකව හෝ ජීවිතය කෙළවර වීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු ජීවිතසමසීසී නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙම ජීවිතසමසීසී පුද්ගලයාය. එහිදී ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම මාර්ග චිත්තයෙන්ද, ජීවිතය නිම වීම චුති චිත්තයෙන්ද සිදු වන බැවින් සැබවින්ම දෙකම එකම ක්ෂණයක සිදු නොවේ. එසේ වුවත්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ වහාම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වාරයන්ට පසුව ජීවිතය අවසන් වන බැවින්, අතරක් නොපෙනෙන නිසා මෙසේ පවසන ලදී.

อนฺตราปรินิพฺพายีติ โย ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปนฺโน นิพฺพตฺตกฺขเณ วา โถกํ อติกฺกมิตฺวา วา เวมชฺเฌ ฐตฺวา วา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺเสตํ นามํ. อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ โย ตตฺเถว อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อสงฺขารปรินิพฺพายีติ โย เตสํเยว ปุคฺคลานํ อสงฺขาเรเนว อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปติ. สสงฺขารปรินิพฺพายีติ โย สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส เขเปติ. อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ โย เหฏฺฐา จตูสุ สุทฺธาวาเสสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต อนุปุพฺเพน อกนิฏฺเฐ อุปฺปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ.

"අන්තරාපරිනිබ්බායී" යනු පංච සුද්ධාවාසයන්ගෙන් යම් කිසිවක උපන් පසු, උපන් ක්ෂණයේදීම හෝ ස්වල්ප කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු හෝ ආයුෂයෙන් අඩක් ගෙවෙන්නට පෙර අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තාගේ නමයි. "උපහච්චපරිනිබ්බායී" යනු එම සුද්ධාවාස භූමියේම ආයුෂයෙන් අඩක් ඉක්ම ගිය පසු අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තායි. "අසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු එම පුද්ගලයන් අතරින්ම උත්සාහයකින් හෝ මෙහෙයවීමකින් තොරව ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන තැනැත්තායි. "සසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු උත්සාහය හා මෙහෙයවීම සහිතව ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන තැනැත්තායි. "උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී" යනු පහළ සුද්ධාවාස හතරෙන් එකක උපත ලබා, එතැනින් චුත වී පිළිවෙළින් අකනිට්ඨ භූමියට පැමිණ අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තාගේ නමයි.

๗-๙. ทุกฺขานุปสฺสีสุตฺตาทิวณฺณนา

7-9. දුක්ඛානුපස්සී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๗-๑๙. สตฺตเม [Pg.150] ทุกฺขานุปสฺสีติ ปีฬนาการํ ทุกฺขโต อนุปสฺสนฺโต. อฏฺฐเม อนตฺตานุปสฺสีติ อวสวตฺตนาการํ อนตฺตาติ อนุปสฺสนฺโต. นวเม สุขานุปสฺสีติ สุขนฺติ เอวํ ญาเณน อนุปสฺสนฺโต.

17-19. සත්වන සූත්‍රයේ "දුක්ඛානුපස්සී" යනු (පෙළෙන ස්වභාවය) දුකක් ලෙස නැවත නැවතත් බලන්නාය. අටවන සූත්‍රයේ "අනත්තානුපස්සී" යනු (වසඟයේ පවත්වාගත නොහැකි ස්වභාවය) අනාත්ම ලෙස බලන්නාය. නවවන සූත්‍රයේ "සුඛානුපස්සී" යනු (ඥානයෙන්) සැපයක් ලෙස නැවත නැවත බලන්නාය.

๑๐. นิทฺทสวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

10. නිද්දසවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐. ทสเม นิทฺทสวตฺถูนีติ นิทฺทสาทิวตฺถูนิ, ‘‘นิทฺทโส ภิกฺขุ, นิพฺพีโส, นิตฺตึโส, นิจฺจตฺตาลีโส, นิปฺปญฺญาโส’’ติ เอวํ วจนการณานิ. อยํ กิร ปญฺโห ติตฺถิยสมเย อุปฺปนฺโน. ติตฺถิยา หิ ทสวสฺสกาเล มตํ นิคณฺฐํ นิทฺทโสติ วทนฺติ. โส กิร ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโส, นววสฺโสปิ เอกวสฺโสปิ น โหติ. เอเตเนว นเยน วีสติวสฺสาทิกาเลปิ มตํ นิคณฺฐํ ‘‘นิพฺพีโส นิตฺตึโส นิจฺจตฺตาลีโส นิปฺปญฺญาโส’’ติ วทนฺติ. อายสฺมา อานนฺโท คาเม วิจรนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา อาห – ‘‘น อิทํ, อานนฺท, ติตฺถิยานํ อธิวจนํ, มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจนํ. ขีณาสโว หิ ทสวสฺสกาเล ปรินิพฺพุโต ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโสว, นววสฺโสปิ…เป… เอกวสฺโสปิ. น เกวลญฺจ เอกวสฺโสว, เอกาทสมาสิโกปิ…เป… เอกมาสิโกปิ เอกมุหุตฺติโกปิ น โหติเยว’’. กสฺมา? ปุน ปฏิสนฺธิยา อภาวา. นิพฺพีสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา ‘‘มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วตฺวา เยหิ การเณหิ นิทฺทโส โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

20. දසවන සූත්‍රයේ "නිද්දසවත්ථූනි" යනු නිද්දස ආදී කරුණුය. එනම් "නිද්දස භික්ෂුව, නිබ්බීස, නිත්තිංස, නිච්චත්තාලීස, නිප්පඤ්ඤාස" යනුවෙන් පැවසීමට හේතුයි. මෙම ප්‍රශ්නය තීර්ථකයන් අතර ඇති වූවකි. තීර්ථකයෝ දස වසරකදී මියගිය නිගණ්ඨයෙකු "නිද්දස" (දහයක් නැති) යැයි පවසති. ඔහු නැවත දස වයසට පත් නොවේ. දස වයසට පමණක් නොව, නව වයසට හෝ එක් වයසට හෝ පත් නොවේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම විසි වසරක් ආදියේදී මියගිය නිගණ්ඨයෙකු ගැනද තීර්ථකයෝ එසේ පවසති. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ ගමෙහි හැසිරෙන කල්හි එම කතාව අසා විහාරයට වැඩම කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව දැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, "ආනන්ද, මෙය තීර්ථකයන්ට අදාළ නාමයක් නොව, මාගේ ශාසනයෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට අදාළ නාමයකි. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දස වසරකදී පිරිනිවන් පෑ කල නැවත දස වයසට පත් නොවේ. දස වයසට පමණක් නොව, නව වයසට...පෙ... එක් වයසට ද පත් නොවේ. එක් වයසට පමණක් නොව, එකොළොස් මසකට...පෙ... එක් මසකට හෝ එක් මොහොතකටවත් පත් නොවේ" යනුවෙනි. ඒ මන්ද? නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවිනි. නිබ්බීස ආදී අනෙක් පදවලටද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මෙය මාගේ ශාසනයෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ට අදාළ නාමයකි"යි පවසා, කිනම් කරුණු නිසා රහතන් වහන්සේ නිද්දස වන්නෙහිදැයි දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළහ.

ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพจฺฉนฺโท โหตีติ สิกฺขาตฺตยปูรเณ พลวจฺฉนฺโท โหติ. อายติญฺจ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโมติ อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปิ สิกฺขาปูรเณ อวิคตเปเมเนว สมนฺนาคโต โหติ. ธมฺมนิสนฺติยาติ ธมฺมนิสามนาย. วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. อิจฺฉาวินเยติ ตณฺหาวินเย. ปฏิสลฺลาเนติ เอกีภาเว. วีริยารมฺเภติ กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส [Pg.151] ปูรเณ. สติเนปกฺเกติ สติยญฺเจว นิปกภาเว. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคทสฺสเน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

එහි "ඉධ" යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. "සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොති" යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් පූර්ණය කිරීමෙහි බලවත් කැමැත්තක් ඇති බවයි. "ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමො" යනු මතු දිනවලදීද ශික්ෂාවන් පූර්ණය කිරීමෙහි නොපහන් වූ ප්‍රේමයෙන් යුක්ත වන බවයි. "ධම්මනිසන්තියා" යනු ධර්මය විමසා බැලීමයි; මෙය විදර්ශනාවට නමකි. "ඉච්ඡාවිනයෙ" යනු තෘෂ්ණාව දුරු කිරීමෙහි ය. "පටිසල්ලානෙ" යනු හුදෙකලා බවෙහි ය. "වීරියාරම්භෙ" යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය සම්පූර්ණ කිරීමෙහි ය. "සතිනෙපක්කෙ" යනු සිහියෙහි සහ ප්‍රඥාවෙහි ය. "දිට්ඨිපටිවෙධෙ" යනු මාර්ගඥානය ලැබීමෙහි ය. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

อนุสยวคฺโค ทุติโย.

දෙවන අනුසය වර්ගයයි.

๓. วชฺชิสตฺตกวคฺโค

3. වජ්ජිසත්තක වර්ගය.

๑. สารนฺททสุตฺตวณฺณนา

1. සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม สารนฺทเท เจติเยติ เอวํนามเก วิหาเร. อนุปฺปนฺเน กิร ตถาคเต ตตฺถ สารนฺททสฺส ยกฺขสฺส นิวาสนฏฺฐานํ เจติยํ อโหสิ, อเถตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรสุํ. โส สารนฺททเจติยํตฺเวว สงฺขํ คโต. ยาวกีวญฺจาติ ยตฺตกํ กาลํ. อภิณฺหํ สนฺนิปาตาติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ สนฺนิปตนฺตาปิ อนฺตรนฺตรา สนฺนิปตนฺตาปิ อภิณฺหํ สนฺนิปาตาว. สนฺนิปาตพหุลาติ ‘‘หิยฺโยปิ ปุริมทิวสมฺปิ สนฺนิปตมฺห, ปุน อชฺช กิมตฺถํ สนฺนิปตามา’’ติ โวสานมนาปชฺชเนน สนฺนิปาตพหุลา. วุทฺธิเยว ลิจฺฉวี วชฺชีนํ ปาฏิกงฺขา โน ปริหานีติ อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา หิ ทิสาสุ อาคตํ สาสนํ น สุณนฺติ, ตโต ‘‘อสุกคามสีมา วา นิคมสีมา วา อากุลา, อสุกฏฺฐาเน โจรา ปริยุฏฺฐิตา’’ติ น ชานนฺติ. โจราปิ ‘‘ปมตฺตา ราชาโน’’ติ ญตฺวา คามนิคมาทีนิ ปหรนฺตา ชนปทํ นาเสนฺติ. เอวํ ราชูนํ ปริหานิ โหติ. อภิณฺหํ สนฺนิปตนฺตา ปน ตํ ปวตฺตึ สุณนฺติ, ตโต พลํ เปเสตฺวา อมิตฺตมทฺทนํ กโรนฺติ. โจราปิ ‘‘อปฺปมตฺตา ราชาโน, น สกฺกา อมฺเหหิ วคฺคพนฺธเนน วิจริตุ’’นฺติ ภิชฺชิตฺวา ปลายนฺติ. เอวํ ราชูนํ วุทฺธิ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วุทฺธิเยว ลิจฺฉวี วชฺชีนํ ปาฏิกงฺขา โน ปริหานี’’ติ.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ "සාරන්දදෙ චෙතියෙ" යනු එම නම ඇති විහාරයෙහිය. තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර එහි සාරන්දද නම් යක්ෂයාගේ වාසස්ථානය වූ චෛත්‍යය තිබූ බවත්, පසුව එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවූ බවත් කියැවේ. එය සාරන්දද චෛත්‍යය යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ විය. "යාවකීවඤ්ච" යනු යම් තාක් කල් ද යන්නයි. "අභිණ්හං සන්නිපාතා" යනු දිනකට තුන් වරක් හෝ විටින් විට හෝ රැස්වීමයි. "සන්නිපාතබහුලා" යනු "ඊයෙත් පෙරේදාත් රැස්වුණා, අද නැවත කුමකට රැස්වෙමුද" යි පසුබට නොවී බොහෝ සෙයින් රැස්වීමයි. "වජ්ජීන්ගේ වෘද්ධියක්ම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යන්නෙහි අර්ථය මෙයයි: නිරන්තරයෙන් රැස් නොවන කල්හි දසතින් එන පුවත් ඔවුන්ට නොඇසේ. එවිට "අසවල් ගම් සීමාව හෝ නගර සීමාව කැළඹී ඇත, අසවල් තැන සොරුන් නැගී සිටිති" යන්න ඔවුහු නොදනිති. සොරුන් ද "රජවරු පමාවී සිටිති" යි දැන ගම් නියම්ගම් පහර දෙමින් ජනපදය විනාශ කරති. මෙසේ රජවරුන්ට පිරිහීම සිදු වේ. නිරන්තරයෙන් රැස්වන විට එම පුවත් අසා, සේනාව යවා සතුරන් මර්දනය කරති. සොරුන් ද "රජවරු අප්‍රමාදීව සිටිති, අපට කණ්ඩායම් ගැසී හැසිරිය නොහැක" යි විසිරී පලා යති. මෙසේ රජවරුන්ට වෘද්ධිය සිදු වේ. එබැවින් "වජ්ජීන්ගේ වෘද්ධියක්ම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යැයි වදාරන ලදී.

สมคฺคาติอาทีสุ สนฺนิปาตเภริยา นิคฺคตาย ‘‘อชฺช เม กิจฺจํ อตฺถิ มงฺคลํ อตฺถี’’ติ วิกฺเขปํ กโรนฺตา น สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ นาม. เภริสทฺทํ ปน สุตฺวาว ภุญฺชมานาปิ อลงฺกุรุมานาปิ วตฺถานิ นิวาสยมานาปิ อทฺธภุตฺตา อทฺธาลงฺกตา วตฺถํ นิวาเสนฺตาว สนฺนิปตนฺตา สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ นาม. สนฺนิปติตา ปน จินฺเตตฺวา มนฺเตตฺวา กตฺตพฺพํ กตฺวา เอกโตว อวุฏฺฐหนฺตา น สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม. เอวํ วุฏฺฐิเตสุ หิ เย ปฐมํ คจฺฉนฺติ, เตสํ เอวํ โหติ [Pg.152] – ‘‘อมฺเหหิ พาหิรกถาว สุตา, อิทานิ วินิจฺฉยกถา ภวิสฺสตี’’ติ. เอกโต วุฏฺฐหนฺตา ปน สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม. อปิจ ‘‘อสุกฏฺฐาเน คามสีมา วา นิคมสีมา วา อากุลา, โจรา วา ปริยุฏฺฐิตา’’ติ สุตฺวา ‘‘โก คนฺตฺวา อมิตฺตมทฺทนํ กริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ‘‘อหํ ปฐมํ อหํ ปฐม’’นฺติ วตฺวา คจฺฉนฺตาปิ สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม. เอกสฺส ปน กมฺมนฺเต โอสีทมาเน เสสา ปุตฺตภาตโร เปเสตฺวา ตสฺส กมฺมนฺตํ อุปตฺถมฺภยมานาปิ อาคนฺตุกราชานํ ‘‘อสุกสฺส เคหํ คจฺฉตุ, อสุกสฺส เคหํ คจฺฉตู’’ติ อวตฺวา สพฺเพ เอกโต สงฺคณฺหนฺตาปิ เอกสฺส มงฺคเล วา โรเค วา อญฺญสฺมึ วา ปน ตาทิเส สุขทุกฺเข อุปฺปนฺเน สพฺเพ ตตฺถ สหายภาวํ คจฺฉนฺตาปิ สมคฺคา วชฺชิกรณียานิ กโรนฺติ นาม.

‘සමග්ගා’ (සමගිව) යනාදී පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. රැස්වීම් බෙරය හැඬවූ කල්හි, ‘අද මට වැඩක් තිබේ, මට මංගල්‍යයක් තිබේ’ යැයි පවසමින් වික්ෂේපය (ප්‍රමාදය) කරන්නා වූ රජවරු සමගිව රැස්වන්නෝ නොවෙති. බෙර හඬ ඇසුණු සැණින්ම, අනුභව කරමින් සිටියද, සැරසෙමින් සිටියද, වස්ත්‍ර අඳිමින් සිටියද, අඩක් අනුභව කළවුන් ලෙසම, අඩක් සැරසුණු අය ලෙසම, වස්ත්‍ර අඳිමින්ම පැමිණ රැස්වන්නා වූ ලිච්ඡවී රජවරු සමගිව රැස්වන්නෝ නම් වෙති. රැස්වූ පසුවද, සාකච්ඡා කොට, උපදෙස් ලබාගෙන, කළ යුතු කටයුතු නිමවා, සියල්ලෝම එකවර නැගී නොයන්නේ නම් ඔවුහු සමගිව නැගී යන්නෝ නොවෙති. මන්ද යත්, එසේ වෙන් වෙන්ව නැගී යන කල්හි පළමුව යන්නවුන්ට, ‘අප ඇසුවේ පිටත කතා පමණි, දැන් විනිශ්චය කතා ඇතිවනු ඇත’ යන සැකය ඇතිවන බැවිනි. එක්ව නැගී යන්නා වූ රජවරු සමගිව නැගී යන්නෝ නම් වෙති. තවද, ‘අසවල් ස්ථානයෙහි ගම් සීමාව හෝ නියම්ගම් සීමාව කැළඹී ඇත, සොරුන් පැන නැගී ඇත’ යැයි ඇසූ විට, ‘කවුරුන් ගොස් සතුරන් මර්දනය කරන්නේද?’ යැයි ඇසූ කල්හි, ‘මම පළමුව යමි, මම පළමුව යමි’ යැයි පවසමින් ඉදිරිපත් වන්නා වූ රජවරුද සමගිව නැගී යන්නෝ නම් වෙති. තවද එක් රජකුගේ කටයුත්තක් පිරිහෙන කල්හි, සෙසු රජවරුන් තමන්ගේ දූ දරුවන් හා සහෝදරයන් යවා එම කටයුත්තට උපකාර කරන්නේ නම්, ආගන්තුක රජකු පැමිණි කල්හි ‘අසවලාගේ නිවසට යන්න’ යැයි නොකියා සියල්ලෝම එක්ව පිළිගන්නේ නම්, එක් අයෙකුගේ මංගල්‍යයකදී, රෝගයකදී හෝ වෙනත් එවැනි සැප දුක් වලදී සියල්ලෝම සහය වීමට යන්නේ නම්, ඔවුහු සමගිව වජ්ජි වැසියන් විසින් කළ යුතු කටයුතු කරන්නෝ නම් වෙති.

อปฺปญฺญตฺตนฺติอาทีสุ ปุพฺเพ อกตํ สุงฺกํ วา พลึ วา ทณฺฑํ วา อาหราเปนฺตา อปฺปญฺญตฺตํ ปญฺญาเปนฺติ นาม. โปราณปเวณิยา อาคตเมว ปน อนาหราเปนฺตา ปญฺญตฺตํ สมุจฺฉินฺทนฺติ นาม. โจโรติ คเหตฺวา ทสฺสิเต อวิจินิตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺตา โปราณํ วชฺชิธมฺมํ สมาทาย น วตฺตนฺติ นาม. เตสํ อปญฺญตฺตํ ปญฺญาเปนฺตานํ อภินวสุงฺกาทิปีฬิตา มนุสฺสา ‘‘อติอุปทฺทุตมฺห, เก อิเมสํ วิชิเต วสิสฺสนฺตี’’ติ ปจฺจนฺตํ ปวิสิตฺวา โจรา วา โจรสหายา วา หุตฺวา ชนปทํ หนนฺติ. ปญฺญตฺตํ สมุจฺฉินฺทนฺตานํ ปเวณิอาคตานิ สุงฺกาทีนิ อคณฺหนฺตานํ โกโส ปริหายติ, ตโต หตฺถิอสฺสพลกายโอโรธาทโย ยถานิพทฺธํ วฏฺฏํ อลภมานา ถามพเลน ปริหายนฺติ. เต เนว ยุทฺธกฺขมา โหนฺติ น ปาริจริยกฺขมา. โปราณํ วชฺชิธมฺมํ สมาทาย อวตฺตนฺตานํ วิชิเต มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ ปุตฺตํ ปิตรํ ภาตรํ อโจรํเยว โจโรติ กตฺวา ฉินฺทึสุ ภินฺทึสู’’ติ กุชฺฌิตฺวา ปจฺจนฺตํ ปวิสิตฺวา โจรา วา โจรสหายา วา หุตฺวา ชนปทํ หนนฺติ. เอวํ ราชูนํ ปริหานิ โหติ. อปญฺญตฺตํ น ปญฺญาเปนฺตานํ ปน ‘‘ปเวณิอาคตํเยว ราชาโน กโรนฺตี’’ติ มนุสฺสา หฏฺฐตุฏฺฐา กสิวาณิชฺชาทิเก กมฺมนฺเต สมฺปาเทนฺติ. ปญฺญตฺตํ อสมุจฺฉินฺทนฺตานํ ปเวณิอาคตานิ สุงฺกาทีนิ คณฺหนฺตานํ โกโส วฑฺฒติ, ตโต หตฺถิอสฺสพลกายโอโรธาทโย ยถานิพทฺธํ วฏฺฏํ ลภมานา ถามพลสมฺปนฺนา ยุทฺธกฺขมา เจว ปาริจริยกฺขมา จ โหนฺติ. โปราเณ วชฺชิธมฺเม [Pg.153] สมาทาย วตฺตนฺตานํ มนุสฺสา น อุชฺฌายนฺติ. ‘‘ราชาโน โปราณปเวณิยา กโรนฺติ, อฏฺฏกุลิกเสนาปติอุปราชูหิ ปริกฺขิตํ สยมฺปิ ปริกฺขิปิตฺวา ปเวณิโปตฺถกํ วาจาเปตฺวา อนุจฺฉวิกเมว ทณฺฑํ ปวตฺตยนฺติ, เอเตสํ โทโส นตฺถิ, อมฺหากํเยว โทโส’’ติ อปฺปมตฺตา กมฺมนฺเต กโรนฺติ. เอวํ ราชูนํ วุทฺธิ โหติ.

‘අපඤ්ඤත්තං’ (පනවන නොලද) යනාදී පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: පෙර නොතිබූ තීරු බදු, අයබදු හෝ දඩ මුදල් අය කරන්නේ නම් ඔවුහු පනවන නොලද දෑ පනවන්නෝ නම් වෙති. පැරණි පරම්පරාවෙන් ආ චාරිත්‍රයන්ට අනුව ලැබෙන බදු අය නොකරන්නේ නම් ඔවුහු පනවන ලද දෑ විනාශ කරන්නෝ නම් වෙති. ‘මොහු සොරෙකි’ යැයි අල්ලා පෙන්වූ කල්හි, විමසා බැලීමක් නොකොට දඬුවම් නියම කරන්නේ නම්, ඔවුහු පැරණි වජ්ජි ධර්මය සමාදන්ව නොහැසිරෙන්නෝ නම් වෙති. එසේ අලුත් බදු පනවමින් මිනිසුන් පෙළන කල්හි, එම පීඩාවෙන් තැතිගත් මිනිස්සු ‘අපි ඉතා පීඩාවට පත්වූවෙමු, මොවුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි කවුරුන් වසන්නේද?’ යැයි සිතා, දේශ සීමා වලට පැන ගොස් සොරුන් හෝ සොර මිතුරන් වී ජනපද විනාශ කරති. පනවන ලද පැරණි බදු ක්‍රම අත්හරින රජවරුන්ගේ රාජ කෝෂය පිරිහී යයි. ඒ හේතුවෙන් ඇත්, අස්, සේනා සහ අන්තඃපුර වැසියන්ට නියමිත පඩි නඩි නොලැබීමෙන් ඔවුන්ගේ ශක්තිය හා බලය පිරිහී යයි. ඔවුහු යුද්ධයට හෝ සේවයට නුසුදුසු වෙති. පැරණි වජ්ජි ධර්මය අනුව නොහැසිරෙන රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ, ‘අපගේ පුතුන්, පියවරුන් සහ සහෝදරයන් සොරකම් නොකළද සොරුන් යැයි සලකා දඬුවම් කළහ’ යැයි කෝප වී, දේශ සීමා වලට වැදී සොරුන් වී ජනපද විනාශ කරති. මෙසේ රජවරුන්ට පිරිහීම සිදුවේ. පනවන නොලද දෑ පනවා මිනිසුන් නොපෙළන කල්හි, ‘රජවරු පරම්පරාගත චාරිත්‍ර අනුව කටයුතු කරති’ යි සතුටු වන මිනිස්සු කෘෂිකර්මාන්තය හා වෙළඳාම දියුණු කරති. පනවන ලද පැරණි බදු ක්‍රම පවත්වා ගන්නා රජවරුන්ගේ රාජ කෝෂය වැඩේ. එවිට රාජ්‍ය සේනාවන්ට නියමිත දීමනා ලැබී ඔවුහු ශක්තිමත් වී යුද්ධයට හා සේවයට සුදුසු වෙති. පැරණි වජ්ජි ධර්මය රකින්නා වූ රජවරුන්ට මිනිස්සු දොස් නොනගති. ‘රජවරු පරම්පරාගත ක්‍රමයට කටයුතු කරති, අෂ්ට කුලික (විනිසුරු මඩුල්ල), සෙනෙවි සහ උපරාජ යන නිලධාරීන් විසින් විමසන ලද කරුණු තමන්ද විමසා බලා, පරම්පරාගත නීති පොත කියවා බලා, සුදුසු දඬුවම පනවති. මෙහි රජවරුන්ගේ වරදක් නැත, අපගේම වරදය’ යැයි සිතා මිනිස්සු අප්‍රමාදව සිය කටයුතු කරති. මෙසේ රජවරුන්ගේ දියුණුව සිදුවේ.

สกฺกริสฺสนฺตีติ ยํกิญฺจิ เตสํ สกฺการํ กโรนฺตา สุนฺทรเมว กริสฺสนฺติ. ครุํ กริสฺสนฺตีติ ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กริสฺสนฺติ. มาเนสฺสนฺตีติ มเนน ปิยายิสฺสนฺติ. ปูเชสฺสนฺตีติ ปจฺจยปูชาย ปูเชสฺสนฺติ. โสตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา เตสํ กถํ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ. ตตฺถ เย เอวํ มหลฺลกานํ ราชูนํ สกฺการาทีนิ น กโรนฺติ, โอวาทตฺถาย วา เนสํ อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, เต เตหิ วิสฺสฏฺฐา อโนวทิยมานา กีฬาปสุตา รชฺชโต ปริหายนฺติ. เย ปน ตถา ปฏิปชฺชนฺติ, เตสํ มหลฺลกราชาโน ‘‘อิทํ กาตพฺพํ อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ โปราณปเวณึ อาจิกฺขนฺติ. สงฺคามํ ปตฺวาปิ ‘‘เอวํ ปวิสิตพฺพํ, เอวํ นิกฺขมิตพฺพ’’นฺติ อุปายํ ทสฺเสนฺติ. เต เตหิ โอวทิยมานา ยถาโอวาทํ ปฏิปชฺชมานา สกฺโกนฺติ รชฺชปเวณึ สนฺธาเรตุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วุทฺธิเยว ลิจฺฉวี วชฺชีนํ ปาฏิกงฺขา’’ติ.

‘සක්කරිස්සන්ති’ යනු ලිච්ඡවී රජවරුන්ට යම් සත්කාරයක් කරන්නේ නම් එය ඉතා උසස් ලෙසම කරනු ඇත යන්නයි. ‘ගරුං කරිස්සන්ති’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කටයුතු කිරීමයි. ‘මානෙස්සන්ති’ යනු සිතින් ප්‍රිය කිරීමයි. ‘පූජෙස්සන්ති’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පූජා කිරීමයි. ‘සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති’ යනු දිනකට දෙතුන් වරක් වැඩිහිටි රජවරුන් වෙත ගොස් ඔවුන්ගේ වචන ඇසිය යුතු, විශ්වාස කළ යුතු දේ ලෙස සැලකීමයි. එහිදී, යම් තරුණ ලිච්ඡවී රජවරු වැඩිහිටි රජවරුන්ට මෙසේ සත්කාර නොකරන්නේද, උපදෙස් සඳහා ඔවුන් වෙත නොයන්නේද, එවිට වැඩිහිටියන් විසින් අත්හරින ලදුව, අවවාද නොලබන්නා වූ ඒ තරුණ රජවරු ක්‍රීඩාවෙහි පමණක් ඇලී රාජ්‍යයෙන් පිරිහෙති. යම් තරුණ රජවරුන් නිසි ලෙස කටයුතු කරන්නේ නම්, වැඩිහිටි රජවරු ‘මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය’ යැයි පැරණි සම්ප්‍රදාය පෙන්වා දෙති. යුද්ධයකට පැමිණි කල්හි පවා ‘මෙසේ ඇතුළු විය යුතුය, මෙසේ පිටවිය යුතුය’ යැයි උපක්‍රම පෙන්වා දෙති. එසේ අවවාද ලබන්නා වූ තරුණ රජවරු අවවාදය පරිදි පිළිපදිමින් රාජ්‍ය පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට සමත් වෙති. එබැවින් ‘ලිච්ඡවීන්ගේ හා වජ්ජීන්ගේ දියුණුවම අපේක්ෂා කළ යුතුය’ යැයි වදාරන ලදී.

กุลิตฺถิโยติ กุลฆรณิโย. กุลกุมาริโยติ อนิวิทฺธา ตาสํ ธีตโร. โอกสฺสาติ วา ปสยฺหาติ วา ปสยฺหาการสฺเสเวตํ นามํ. โอกาสาติปิ ปฐนฺติ. ตตฺถ โอกสฺสาติ อวกสิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวาติ อยํ วจนตฺโถ. เอวญฺหิ กโรนฺตานํ วิชิเต มนุสฺสา ‘‘อมฺหากํ เคเห ปุตฺตภาตโรปิ, เขฬสิงฺฆานิกาทีนิ มุเขน อปเนตฺวา สํวฑฺฒิตา ธีตโรปิ อิเม พลกฺกาเรน คเหตฺวา อตฺตโน ฆเร วาเสนฺตี’’ติ กุปิตา ปจฺจนฺตํ ปวิสิตฺวา โจรา วา โจรสหายา วา หุตฺวา ชนปทํ หนนฺติ. เอวํ อกโรนฺตานํ ปน วิชิเต มนุสฺสา อปฺโปสฺสุกฺกา สกานิ กมฺมานิ กโรนฺตา ราชโกสํ วฑฺเฒนฺติ. เอวเมตฺถ วุทฺธิหานิโย เวทิตพฺพา.

‘කුලිත්ථියෝ’ යනු කුලගෙවල ගෘහිණියන්ය. ‘කුලකුමාරියෝ’ යනු ඔවුන්ගේ අවිවාහක දියණියන්ය. ‘ඕකස්සා’ හෝ ‘පසය්හා’ යන පද දෙකෙන්ම අදහස් වන්නේ බලහත්කාරයෙන් කරන ක්‍රියාවකි. ‘ඕකාසා’ යනුවෙන්ද පාඨය පවතී. එහි ‘ඕකස්සා’ යනු ඇද ගැනීමයි, ‘පසය්හා’ යනු යටපත් කොට මැඩ පැවැත්වීමයි. මෙය වචන වල අර්ථයයි. රජවරුන් මෙසේ (බලහත්කාරකම්) කරන්නේ නම්, රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ, ‘අපේ නිවෙස් වල සිටින අපේ පුතුන්ගේ මව්වරුන් සහ සොටු කඳුළු පවා කටින් ඉවත් කරමින් අප විසින් ඇති දැඩි කරන ලද දියණියන් පවා මොවුන් බලහත්කාරයෙන් ගෙන ගොස් ඔවුන්ගේ නිවෙස් වල රඳවා ගනිති’ යි කෝප වී, දේශ සීමා වලට වැදී සොරුන් වී ජනපදය විනාශ කරති. එසේ නොකරන රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ අල්ප උත්සාහ ඇතිව (නිරායාසයෙන්) තමන්ගේ කටයුතු කරමින් රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය වර්ධනය කරති. මෙසේ මෙහි දියුණුව හා පිරිහීම දත යුතුය.

วชฺชีนํ [Pg.154] วชฺชิเจติยานีติ วชฺชิราชูนํ วชฺชิรฏฺเฐ จิตฺตีกตฏฺเฐน เจติยานีติ ลทฺธนามานิ ยกฺขฏฺฐานานิ. อพฺภนฺตรานีติ อนฺโตนคเร ฐิตานิ. พาหิรานีติ พหินคเร ฐิตานิ. ทินฺนปุพฺพํ กตปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ ทินฺนญฺจ กตญฺจ. โน ปริหาเปสฺสนฺตีติ อหาเปตฺวา ยถาปวตฺตเมว กริสฺสนฺติ. ธมฺมิกํ พลึ ปริหาเปนฺตานญฺหิ เทวตา อารกฺขํ สุสํวิหิตํ น กโรนฺติ, อนุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺติโยปิ อุปฺปนฺนํ กาสสีสโรคาทึ วฑฺเฒนฺติ, สงฺคาเม ปตฺเต สหายา น โหนฺติ. อปริหาเปนฺตานํ ปน อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กโรนฺติ, อนุปฺปนฺนํ สุขํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺติโยปิ อุปฺปนฺนํ กาสสีสโรคาทึ หรนฺติ, สงฺคามสีเส สหายา โหนฺตีติ. เอวเมตฺถ วุทฺธิหานิโย เวทิตพฺพา.

'වජ්ජීනං වජ්ජිචේතියානි' යනු වජ්ජී රජවරුන්ගේ වජ්ජී රටෙහි ගෞරව කරන ලද බැවින් 'චෛත්‍ය' යන නාමය ලත් යක්ෂ භවනයන්ය. 'අබ්භන්තරානි' යනු නුවර ඇතුළත පිහිටි ස්ථානයන්ය. 'බාහිරානි' යනු නුවරින් බැහැර පිහිටි ස්ථානයන්ය. 'දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං' යනු පෙර දෙන ලද සහ කරන ලද දෙයයි. 'නෝ පරිහාපෙස්සන්ති' යනු පිරිහීමට ඉඩ නොදී පවත්නා පරිද්දෙන්ම සිදු කිරීමයි. දැහැමි බිලි පූජාවන් පිරිහීමට පත් කරන්නන්ට දේවතාවෝ මනා ආරක්ෂාවක් සලසා නොදෙති. නූපන් දුකක් ඇති කිරීමට අසමත් වුවද, හටගෙන ඇති කැස්ස, හිසරදය වැනි රෝග වර්ධනය කරති; යුද්ධයකදී සහායකයෝ නොවෙති. එහෙත් ඒවා පිරිහීමට ඉඩ නොදෙන්නන්ට මනා ආරක්ෂාව සලසති, නූපන් සැපයක් ඇති කිරීමට අසමත් වුවද හටගෙන ඇති කැස්ස, හිසරදය වැනි රෝග දුරු කරති; යුද බිමේදී සහායකයෝ වෙති. මෙසේ මෙහි වෘද්ධිය හා හානිය දත යුතුය.

ธมฺมิกา รกฺขาวรณคุตฺตีติ เอตฺถ รกฺขา เอว ยถา อนิจฺฉิตํ นาคจฺฉติ, เอวํ อาวรณโต อาวรณํ. ยถา อิจฺฉิตํ น นสฺสติ, เอวํ โคปายนโต คุตฺติ. ตตฺถ พลกาเยน ปริวาเรตฺวา รกฺขนํ ปพฺพชิตานํ ธมฺมิกา รกฺขาวรณคุตฺติ นาม น โหติ. ยถา ปน วิหารสฺส อุปวเน รุกฺเข น ฉินฺทนฺติ, วาชิกา วาชํ น กโรนฺติ, โปกฺขรณีสุ มจฺเฉ น คณฺหนฺติ, เอวํ กรณํ ธมฺมิกา รกฺขาวรณคุตฺติ นาม. กินฺตีติ เกน นุ โข การเณน.

'ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති' යන්නෙහි ආරක්ෂාව යනුම යම් අයුරකින් අකමැති දෙයක් පැමිණෙන්නේ නැද්ද, එසේ වැළැක්වීම නිසා 'ආවරණ' නම් වේ. යම් සේ කැමති දෙයක් විනාශ නොවේද, එසේ රැකගැනීම නිසා 'ගුත්ති' නම් වේ. එහිදී සේනාව පිරිවරා රැකවල් යෙදීම පැවිද්දන්ට ධර්මානුකූල ආරක්ෂාවක් (ධම්මික රක්ඛාවරණගුත්ති) නොවේ. එහෙත් විහාරය අවට වනයෙහි ගස් නොකැපීම, වැද්දන් සතුන් නොමැරීම, පොකුණුවල මසුන් නොඅල්ලීම යනාදිය සිදු කිරීම ධර්මානුකූල ආරක්ෂාවයි. 'කින්ති' යනු කිනම් කරුණක් නිසාද යන්නයි.

ตตฺถ เย อนาคตานํ อรหนฺตานํ อาคมนํ น อิจฺฉนฺติ, เต อสฺสทฺธา โหนฺติ อปฺปสนฺนา. ปพฺพชิเต สมฺปตฺเต ปจฺจุคฺคมนํ น กโรนฺติ, คนฺตฺวา น ปสฺสนฺติ, ปฏิสนฺถารํ น กโรนฺติ, ปญฺหํ น ปุจฺฉนฺติ, ธมฺมํ น สุณนฺติ, ทานํ น เทนฺติ, อนุโมทนํ น สุณนฺติ, นิวาสนฏฺฐานํ น สํวิทหนฺติ. อถ เนสํ อวณฺโณ อุคฺคจฺฉติ ‘‘อสุโก นาม ราชา อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน, ปพฺพชิเต สมฺปตฺเต ปจฺจุคฺคมนํ น กโรติ…เป… นิวาสนฏฺฐานํ น สํวิทหตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ปพฺพชิตา ตสฺส นครทฺวาเรน คจฺฉนฺตาปิ นครํ น ปวิสนฺติ. เอวํ อนาคตานํ อรหนฺตานํ อนาคมนเมว โหติ. อาคตานํ ปน ผาสุวิหาเร อสติ เยปิ อชานิตฺวา อาคตา, เต ‘‘วสิสฺสามาติ ตาว จินฺเตตฺวา อาคตมฺหา, อิเมสํ ปน ราชูนํ อิมินา นีหาเรน เก วสิสฺสนฺตี’’ติ นิกฺขมิตฺวา คจฺฉนฺติ. เอวํ อนาคเตสุ อนาคจฺฉนฺเตสุ อาคเตสุ ทุกฺขํ วิหรนฺเตสุ โส โทโส ปพฺพชิตานํ อนาวาโส โหติ. ตโต เทวตารกฺขา น โหติ, เทวตารกฺขาย อสติ อมนุสฺสา โอกาสํ [Pg.155] ลภนฺติ, อมนุสฺสา อุสฺสนฺนา อนุปฺปนฺนํ พฺยาธึ อุปฺปาเทนฺติ. สีลวนฺตานํ ทสฺสนปญฺหปุจฺฉนาทิวตฺถุกสฺส ปุญฺญสฺส อนาคโม โหติ. วิปริยาเยน ยถาวุตฺตกณฺหปกฺขวิปรีตสฺส สุกฺกปกฺขสฺส สมฺภโว โหตีติ เอวเมตฺถ วุทฺธิหานิโย เวทิตพฺพา.

එහි යම් රජවරු නූපන් රහතන් වහන්සේලාගේ පැමිණීම පතන්නේ නැද්ද, ඔවුහු අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ සහ අප්‍රසන්නයෝ වෙති. පැවිද්දන් වැඩම කළ විට පෙරගමන් නොකරති, ගොස් දර්ශනය නොකරති, පිළිසඳරෙහි නොයෙදෙති, ප්‍රශ්න නොවිමසති, බණ නොඅසති, දන් නොදෙති, අනුමෝදනාව නොඅසති, නවාතැන් පිළියෙළ නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය පැතිරෙයි. එය අසා පැවිද්දෝ නගර ද්වාරයෙන් ගියද නගරයට ඇතුළු නොවෙති. එවිට නූපන් රහතන් වහන්සේලාගේ නොපැමිණීමම වෙයි. වැඩම කළ රහතන් වහන්සේලාට පහසු විහරණයක් නොමැති වූ කල, නොදැන වැඩම කළ අය වුවද 'මෙවැනි රජවරුන් සිටින තැන කවුරු වාසය කරත්ද' කියා නික්ම යති. මෙසේ නූපන් අය නොපැමිණීමෙන් හා වැඩම කළ අය දුකසේ වෙසෙන බැවින් එම ප්‍රදේශය පැවිද්දන්ට වාසය කළ නොහැකි තැනක් වෙයි. එවිට දේව ආරක්ෂාව නැති වෙයි. දේව ආරක්ෂාව නැති කල අමනුෂ්‍යයෝ අවස්ථාව ලබා රෝග පතුරුවති. සිල්වතුන් දැකීමෙන් හා ප්‍රශ්න විමසීමෙන් ලැබෙන පින් අහිමි වෙයි. මෙයට විරුද්ධ පැත්ත (සුක්ඛ පක්ඛය) ගැනද මෙසේම වෘද්ධිය හා හානිය දත යුතුය.

๒. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

2. වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๒. ทุติเย อภิยาตุกาโมติ อภิภวนตฺถาย ยาตุกาโม. วชฺชีติ วชฺชิราชาโน. เอวํมหิทฺธิเกติ เอวํ มหติยา ราชิทฺธิยา สมนฺนาคเต. เอเตน เนสํ สมคฺคภาวํ กเถติ. เอวํมหานุภาเวติ เอวํ มหนฺเตน ราชานุภาเวน สมนฺนาคเต. เอเตน เนสํ หตฺถิสิปฺปาทีสุ กตสิกฺขตํ กเถติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สิกฺขิตา วติเม ลิจฺฉวิกุมารกา, สุสิกฺขิตา วติเม ลิจฺฉวิกุมารกา, ยตฺร หิ นาม สุขุเมน ตาฬจฺฉิคฺคเฬน อสนํ อติปาตยิสฺสนฺติ โปงฺขานุโปงฺขํ อวิราธิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๑๕). อุจฺเฉจฺฉามีติ อุจฺฉินฺทิสฺสามิ. วินาเสสฺสามีติ อทสฺสนํ นยิสฺสามิ. อนยพฺยสนนฺติ อวฑฺฒิญฺเจว, ญาติพฺยสนญฺจ. อาปาเทสฺสามีติ ปาปยิสฺสามิ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අභියාතුකාමෝ' යනු මර්දනය කරනු පිණිස යෑමට කැමති වූ යන්නයි. 'වජ්ජී' යනු වජ්ජී රජවරුන්ය. 'ඒවංමහිද්ධිකේ' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සමගි බව කියැවේ. 'ඒවංමහානුභාවේ' යන්නෙන් හස්ති ශිල්පාදියෙහි ඔවුන් ලැබූ පුහුණුව කියැවේ. එය අරභයා 'මේ ලිච්ඡවි කුමාරවරු මනා ශිල්ප ඇත්තෝය, ඉතා කුඩා සිදුරකින් වුවද නොවැරදී ඊතල විදීමට සමත්ය' යි වදාරන ලදී. 'උච්ඡේච්ඡාමි' යනු මුලිනුපුටා දමන්නෙමි යන්නයි. 'විනාසෙස්සාමි' යනු දක්නට නොලැබෙන පරිදි විනාශ කරන්නෙමි යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං' යනු දියුණුවක් නොමැති වීම හා නෑයන්ගේ විනාශයයි. 'ආපාදෙස්සාමි' යනු පමුණුවන්නෙමි යන්නයි.

อิติ กิร โส ฐานนิสชฺชาทีสุ อิมํ ยุทฺธกถเมว กเถติ, ‘‘คมนสชฺชา โหถา’’ติ จ พลกายํ อาณาเปติ. กสฺมา? คงฺคาย กิร เอกํ ปฏฺฏนคามํ นิสฺสาย อทฺธโยชนํ อชาตสตฺตุโน วิชิตํ, อทฺธโยชนํ ลิจฺฉวีนํ. ตตฺร ปพฺพตปาทโต มหคฺฆภณฺฑํ โอตรติ. ตํ สุตฺวา ‘‘อชฺช ยามิ, สฺเว ยามี’’ติ อชาตสตฺตุโน สํวิทหนฺตสฺเสว ลิจฺฉวิโน สมคฺคา สมฺโมทมานา ปุเรตรํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ คณฺหนฺติ. อชาตสตฺตุ ปจฺฉา อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา กุชฺฌิตฺวา คจฺฉติ. เต ปุนสํวจฺฉเรปิ ตเถว กโรนฺติ. อถ โส พลวาฆาตชาโต, ตทา เอวมกาสิ.

ඒ අජාසත්ත රජු සිටගෙන හෝ ඉඳගෙන සිටින කල නිතරම මේ යුද්ධ කතාවම පවසයි, 'ගමනට සූදානම් වන්න' යැයි සේනාවට අණ කරයි. ඒ මන්ද? ගංගා නදිය අසල තොටුපළ ගම්මානයක් නිමිති කරගෙන අඩ යොදුනක් අජාසත්ත රජුටත්, අඩ යොදුනක් ලිච්ඡවීන්ටත් අයත් විය. එහි කඳු පාමුලින් වටිනා බඩුබාහිරාදිය ගොඩබසී. එය අසා අජාසත්ත රජු 'අද යමි, හෙට යමි' යි සූදානම් වන විටම, ලිච්ඡවීහු සමගිව හා සතුටින් කලින්ම පැමිණ සියල්ල රැගෙන යති. පසුව පැමිණි අජාසත්ත රජු ඒ පුවත දැන කෝපයට පත් වෙයි. ඔවුහු පසු වසරවලදීත් එසේම කළහ. එවිට ඔහු බලවත් වෛරයක් ඇති කරගෙන මෙසේ කළේය.

ตโต จินฺเตสิ – ‘‘คเณน สทฺธึ ยุทฺธํ นาม ภาริยํ, เอโกปิ โมฆปฺปหาโร นาม นตฺถิ. เอเกน โข ปน ปณฺฑิเตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา กโรนฺโต นิรปราโธ โหติ, ปณฺฑิโต จ สตฺถารา สทิโส นตฺถิ, สตฺถา จ อวิทูเร ธุรวิหาเร วสติ, หนฺทาหํ เปเสตฺวา ปุจฺฉามิ. สเจ เม คเตน [Pg.156] โกจิ อตฺโถ ภวิสฺสติ, สตฺถา ตุณฺหี ภวิสฺสติ. อนตฺเถ ปน สติ ‘กึ รญฺโญ ตตฺถ คเตนา’ติ วกฺขตี’’ติ. โส วสฺสการํ พฺราหฺมณํ เปเสสิ. พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เตน วุตฺตํ – อถ โข ราชา…เป… อาปาเทสฺสามิ วชฺชีติ.

ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතීය: 'පිරිසක් සමඟ යුද්ධ කිරීම බරපතළ කාර්යයකි. එක් පහරක්වත් අපතේ නොයන යුද්ධයක් නැත. යම් පණ්ඩිතයෙකු සමඟ සාකච්ඡා කරන්නේ නම් එය නිවැරදි වනු ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන පණ්ඩිතයෙක් තවත් නැත. උන්වහන්සේ ද සමීපයෙහිම වැඩවසති. එබැවින් මම පණිවිඩයක් යවා විමසමි. ඉදින් මා යෑමෙන් යම් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නිහඬව සිටිනු ඇත. වැඩක් නැති දෙයක් නම් රජු එහි ගොස් කුමක් කරන්නදැයි වදාරනු ඇත.' ඔහු වස්සකාර බමුණා පිටත් කර හැරියේය. බමුණා ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැළ කළේය. එබැවින් 'අථ ඛෝ රාජා... වජ්ජී' යනාදිය කියන ලදී.

ภควนฺตํ พีชยมาโนติ เถโร วตฺตสีเส ฐตฺวา ภควนฺตํ พีชติ, ภควโต ปน สีตํ วา อุณฺหํ วา นตฺถิ. ภควา พฺราหฺมณสฺส วจนํ สุตฺวา เตน สทฺธึ อมนฺเตตฺวา เถเรน สทฺธึ มนฺเตตุกาโม กินฺติ เต, อานนฺท, สุตนฺติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว.

'භගවන්තං බීජයමානෝ' යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලන බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේට සීතලක් හෝ රස්නයක් නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ බමුණාගේ වචනය අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡා නොකොට, තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට කැමතිව 'ආනන්ද, ඔබ අසා තිබේද?' යනාදිය වදාළ සේක. එය පෙර කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

เอกมิทาหนฺติ อิทํ ภควา ปุพฺเพ วชฺชีนํ อิมสฺส วชฺชิสตฺตกสฺส เทสิตภาวปฺปกาสนตฺถํ อาห. อกรณียาติ อกตฺตพฺพา, อคฺคเหตพฺพาติ อตฺโถ. ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยุทฺธสฺสาติ กรณตฺเถ สามิวจนํ, อภิมุขํ ยุทฺเธน คเหตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อญฺญตฺร อุปลาปนายาติ ฐเปตฺวา อุปลาปนํ. อุปลาปนา นาม ‘‘อลํ วิวาเทน, อิทานิ สมคฺคา โหมา’’ติ หตฺถิอสฺสรถหิรญฺญสุวณฺณาทีนิ เปเสตฺวา สงฺคหกรณํ, เอวญฺหิ สงฺคหํ กตฺวา เกวลํ วิสฺสาเสน สกฺกา คณฺหิตุนฺติ อตฺโถ. อญฺญตฺร มิถุเภทาติ ฐเปตฺวา มิถุเภทํ. อิมินา ‘‘อญฺญมญฺญเภทํ กตฺวาปิ สกฺกา เอเต คเหตุ’’นฺติ ทสฺเสติ. อิทํ พฺราหฺมโณ ภควโต กถาย นยํ ลภิตฺวา อาห. กึ ปน ภควา พฺราหฺมณสฺส อิมาย กถาย นยลาภํ ชานาตีติ? อาม ชานาติ. ชานนฺโต กสฺมา กเถสิ? อนุกมฺปาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยา อกถิเตปิ กติปาเหน คนฺตฺวา สพฺเพ คณฺหิสฺสติ, กถิเต ปน สมคฺเค ภินฺทนฺโต ตีหิ สํวจฺฉเรหิ คณฺหิสฺสติ. เอตฺตกมฺปิ ชีวิตเมว วรํ. เอตฺตกญฺหิ ชีวนฺตา อตฺตโน ปติฏฺฐาภูตํ ปุญฺญํ กริสฺสนฺตี’’ติ. อภินนฺทิตฺวาติ จิตฺเตน นนฺทิตฺวา. อนุโมทิตฺวาติ ‘‘ยาว สุภาสิตมิทํ โภตา โคตเมนา’’ติ วาจาย อนุโมทิตฺวา. ปกฺกามีติ รญฺโญ สนฺติกํ คโต. ราชาปิ ตเมว เปเสตฺวา สพฺเพ ภินฺทิตฺวา คนฺตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสิ.

‘එකමිදාහං’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීතයේ වජ්ජීන් හට මෙම ‘වජ්ජි සත්තක’ (වජ්ජීන්ගේ අපරිහානිය ධර්ම) දේශනා කළ බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස වදාළ සේක. ‘අකරණීයා’ යනු නොකළ යුතු, නොගත යුතු යන අර්ථයයි. ‘යදිදං’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘යුද්ධස්ස’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ යුද්ධය මගින් මුහුණට මුහුණ ලා ඔවුන් යටත් කරගත නොහැකි බවයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය’ යනු උපලාපනය (මුළා කිරීම හෝ පොළඹවා ගැනීම) හැර වෙනත් මගකින් යන්නයි. ‘උපලාපනය’ නම් "දැන් විවාද ඇති කරගැනීමෙන් පලක් නැත, අපි සමගි වෙමු" යැයි පවසමින් ඇතන්, අසුන්, රථ, රන් රිදී ආදිය යවා සංග්‍රහ කිරීමයි. මෙලෙස සංග්‍රහ කොට විශ්වාසය ඇති කරගෙන පමණක් ඔවුන් යටත් කරගත හැකි බව මෙයින් කියවේ. ‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභේදා’ යනු අභ්‍යන්තර භේදය ඇති කිරීම හැර වෙනත් මගකින් යන්නයි. මෙයින් අඟවන්නේ ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් භේද ඇති කොට ද ඔවුන් යටත් කරගත හැකි බවයි. බ්‍රාහ්මණයා මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කතාවෙන් ලද මගපෙන්වීමක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයා තම කතාවෙන් මෙවැනි මගපෙන්වීමක් ලබාගන්නා බව දැන සිටියේ දැයි විමසන්නේ නම්? එසේය, දැන සිටි සේක. දැන සිටියදීත් ඇයි වදාළේ? මහා කරුණාවෙනි. උන්වහන්සේ තුළ මෙවැනි අදහසක් විය - "මා මෙය නොපැවසුවේ නම් (අජාසත්ත රජු) දින කිහිපයකින් ගොස් වජ්ජීන් සියල්ලන්ම අල්ලා ගනු ඇත. මෙය පැවසූ විට, ඔහු ඔවුන් අතර සමගිය බිඳ දැමීමට උත්සාහ කරමින් අවුරුදු තුනක් පමණ කල් ගනු ඇත. ඒ වසර තුනක ජීවිතය වුවද උතුම්ය. ඒ වසර තුන තුළ ජීවත් වෙමින් ඔවුහු තමන්ට පිළිසරණ වන පින් දහම් කරගනු ඇත." ‘අභිනන්දිත්වා’ යනු සිතින් සතුටු වී යන්නයි. ‘අනුමෝදිත්වා’ යනු "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ මේ වචනය ඉතා මැනවින් වදාරන ලද්දකි" යි වචනයෙන් සතුට ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘පක්කාමී’ යනු රජු වෙත ගියේය යන්නයි. රජු ද ඔහුවම යවා, සියලු වජ්ජීන් භේද කරවා, අවසානයේ ඔවුන් විනාශයට පත් කළේය.

๓. ปฐมสตฺตกสุตฺตวณฺณนา

3. පළමු සත්තක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๓. ตติเย อภิณฺหํ สนฺนิปาตาติ อิทํ วชฺชิสตฺตเก วุตฺตสทิสเมว. อิธาปิ จ อภิณฺหํ อสนฺนิปตนฺตา ทิสาสุ อาคตสาสนํ น สุณนฺติ, ตโต [Pg.157] ‘‘อสุกวิหารสีมา อากุลา, อุโปสถปฺปวารณา ฐิตา, อสุกสฺมึ ฐาเน ภิกฺขู เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนิ กโรนฺติ, วิญฺญตฺติพหุลา ผลปุปฺผทานาทีหิ ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติอาทีนิ น ชานนฺติ. ปาปภิกฺขูปิ ‘‘ปมตฺโต สงฺโฆ’’ติ ญตฺวา ราสิภูตา สาสนํ โอสกฺกาเปนฺติ. อภิณฺหํ สนฺนิปตนฺตา ปน ตํ ปวตฺตึ สุณนฺติ, ตโต ภิกฺขุสงฺฆํ เปเสตฺวา สีมํ อุชุํ กาเรนฺติ, อุโปสถปฺปวารณาโย ปวตฺตาเปนฺติ, มิจฺฉาชีวานํ อุสฺสนฺนฏฺฐาเน อริยวํสิเก เปเสตฺวา อริยวํสํ กถาเปนฺติ, ปาปภิกฺขูนํ วินยธเรหิ นิคฺคหํ การาเปนฺติ. ปาปภิกฺขูปิ ‘‘อปฺปมตฺโต สงฺโฆ, น สกฺกา อมฺเหหิ วคฺคพนฺธเนน วิจริตุ’’นฺติ ภิชฺชิตฺวา ปลายนฺติ. เอวเมตฺถ วุทฺธิหานิโย เวทิตพฺพา.

23. තුන්වන සූත්‍රයේ ‘අභිණ්හං සන්නිපාතා’ යනු වජ්ජි සත්තකයේ වදාරන ලද අයුරින්ම වේ. මෙහිදී ද භික්ෂූන් නිතර රැස් නොවන්නේ නම් දස දෙසින් ලැබෙන පණිවිඩ ඔවුන්ට අසන්නට නොලැබේ. එවිට "අසවල් විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ නතර වී ඇත, අසවල් තැන භික්ෂූන් වෙදකම් කිරීම්, දූත මෙහෙවර ආදියෙහි යෙදෙමින් පලතුරු පූජා මල් පූජා ආදියෙන් වාණිජමය ලෙස දිවි ගෙවති" යනාදිය දැනගත නොහැකි වේ. පාපී භික්ෂූන් ද "සංඝයා ප්‍රමාද වී ඇත" යැයි දැන කණ්ඩායම් ගැසී ශාසනය පිරිහීමට පත් කරති. නිතර රැස්වන විට ඒ තොරතුරු අසන්නට ලැබේ. එවිට භික්ෂු සංඝයා පිටත් කර යවා සීමා කටයුතු නිවැරදි කරති, උපෝසථ පවාරණ පවත්වති, වැරදි ජීවිකාවන් බහුල තැන්වලට අරියවංශ ධර්මය දේශනා කරන භික්ෂූන් යවා අරියවංශය දේශනා කරවති, පාපී භික්ෂූන් විනයධරයන් ලවා මර්දනය කරවති. පාපී භික්ෂූන් ද "සංඝයා අප්‍රමාදී ය, අපට කණ්ඩායම් ගැසී සැරිසැරිය නොහැක" යැයි බිය වී පලා යති. මෙලෙස මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව වටහාගත යුතුය.

สมคฺคาติอาทีสุ เจติยปฏิชคฺคนตฺถํ วา โพธิฆรอุโปสถาคารจฺฉาทนตฺถํ วา กติกวตฺตํ วา ฐเปตุกามตาย ‘‘สงฺโฆ สนฺนิปตตู’’ติ เภริยา วา ฆณฺฏิยา วา อาโกฏิตมตฺตาย ‘‘มยฺหํ จีวรกมฺมํ อตฺถิ, มยฺหํ ปตฺโต ปจิตพฺโพ, มยฺหํ นวกมฺมํ อตฺถี’’ติ วิกฺเขปํ กโรนฺตา น สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ นาม. สพฺพํ ปน ตํ กมฺมํ ฐเปตฺวา ‘‘อหํ ปุริมตรํ, อหํ ปุริมตร’’นฺติ เอกปฺปหาเรเนว สนฺนิปตนฺตา สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ นาม. สนฺนิปติตา ปน จินฺเตตฺวา มนฺเตตฺวา กตฺตพฺพํ กตฺวา เอกโตว อวุฏฺฐหนฺตา น สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม. เอวํ วุฏฺฐิเตสุ หิ เย ปฐมํ คจฺฉนฺติ, เตสํ เอวํ โหติ ‘‘อมฺเหหิ พาหิรกถาว สุตา, อิทานิ วินิจฺฉยกถา ภวิสฺสตี’’ติ. เอกปฺปหาเรเนว วุฏฺฐหนฺตา สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม. อปิจ ‘‘อสุกฏฺฐาเน วิหารสีมา อากุลา, อุโปสถปฺปวารณา ฐิตา, อสุกฏฺฐาเน เวชฺชกมฺมาทิการกา ปาปภิกฺขู อุสฺสนฺนา’’ติ สุตฺวา ‘‘โก คนฺตฺวา เตสํ นิคฺคหํ กริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ‘‘อหํ ปฐมํ, อหํ ปฐม’’นฺติ วตฺวา คจฺฉนฺตาปิ สมคฺคา วุฏฺฐหนฺติ นาม.

‘සමග්ගා’ යනාදී පදවල විනිශ්චය මෙසේය: චෛත්‍ය පිළිසකර කිරීමට හෝ බෝධිඝර, උපෝසථාගාර ආදිය සෙවිලි කිරීමට හෝ කතිකාවතක් ඇති කරගැනීමට අවශ්‍ය වී "සංඝයා රැස්වෙත්වා" යැයි බෙරයක් හෝ ඝණ්ඨාවක් හැඬවූ සැණින්, "මට සිවුරු මැසීමක් ඇත, මට පාත්‍රයක් පිළිස්සීමට ඇත, මට නවකම් (ගොඩනැගිලි කටයුතු) ඇත" යැයි පවසමින් විසිරී යන අය සමගිව රැස්වූවෝ නොවෙති. ඒ සියලු වැඩ පසෙක තබා "මම පළමුව යන්නෙමි, මම පළමුව යන්නෙමි" යි එකවර රැස්වන අය සමගිව රැස්වන්නෝ වෙති. රැස්වූ පසු ද කල්පනා කර, සාකච්ඡා කර, කළ යුතු දේ නිමවා එකවර නැගිට නොයන්නේ නම් ඔවුහු සමගිව විසිර ගිය අය නොවෙති. එලෙස විසිර යාමේදී මුලින්ම යන අයට සිතෙන්නේ "අපට අසන්නට ලැබුණේ බාහිර කතා පමණි, දැන් විනිශ්චය කතා ආරම්භ වනු ඇත" යනුවෙනි. එකවර නැගිට යන්නේ නම් ඔවුන් සමගිව නැගිට ගිය අය ලෙස හැඳින්වේ. තවද "අසවල් තැන විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ නැවතී ඇත, අසවල් තැන වෙදකම් කරන පාපී භික්ෂූන් වැඩි වී ඇත" යන්න අසා, "කවුද එහි ගොස් ඔවුන් මර්දනය කරන්නේ?" යැයි විමසූ විට "මම පළමුව යන්නෙමි, මම පළමුව යන්නෙමි" යි පවසමින් යන්නෝ ද සමගිව නැගිට ගිය අය වෙති.

อาคนฺตุกํ ปน ทิสฺวา ‘‘อิมํ ปริเวณํ ยาหิ, เอตํ ปริเวณํ ยาหิ, อยํ โก’’ติ อวตฺวา สพฺเพ วตฺตํ กโรนฺตาปิ, ชิณฺณปตฺตจีวรกํ ทิสฺวา ตสฺส ภิกฺขาจารวตฺเตน ปตฺตจีวรํ ปริเยสนฺตาปิ, คิลานสฺส คิลานเภสชฺชํ ปริเยสมานาปิ, คิลานเมว อนาถํ ‘‘อสุกปริเวณํ ยาหี’’ติ อวตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปริเวเณ ปฏิชคฺคนฺตาปิ, เอโก โอลียมานโก [Pg.158] คนฺโถ โหติ, ปญฺญวนฺตํ ภิกฺขุํ สงฺคณฺหิตฺวา เตน ตํ คนฺถํ อุกฺขิปาเปนฺตาปิ สมคฺคา สงฺฆกรณียานิ กโรนฺติ นาม.

ආගන්තුක භික්ෂුවක් දැක "මේ පිරිවෙනට යන්න, අර පිරිවෙනට යන්න, මොහු කවුද?" ආදිය නොකියා සියල්ලෝම වත්පිළිවෙත් කරන්නේ නම්, දිරාපත් වූ සිවුරු පාත්‍ර ඇති භික්ෂුවක් දැක ඔහුට පිණ්ඩපාත වත් මගින් සිවුරු පාත්‍ර සොයා දෙන්නේ නම්, ගිලන් භික්ෂුවකට බෙහෙත් සොයා දෙන්නේ නම්, අසරණ ගිලන් භික්ෂුවකට "අසවල් පිරිවෙනට යන්න" යැයි පසෙකට නොකර තමන්ගේම පිරිවෙනේ තබා උපස්ථාන කරන්නේ නම්, අතහැර දැමූ ග්‍රන්ථයක් (දහම් දැනුමක්) ඇති විට පණ්ඩිත භික්ෂුවකට සංග්‍රහ කොට උන්වහන්සේ ලවා ඒ ග්‍රන්ථය යළි නගාසිටුවන්නේ නම් (විවරණය කරවන්නේ නම්), ඔවුන් සමගිව සංඝ කටයුතු කරන්නෝ වෙති.

อปฺปญฺญตฺตนฺติอาทีสุ นวํ อธมฺมิกํ กติกวตฺตํ วา สิกฺขาปทํ วา คณฺหนฺตา อปฺปญฺญตฺตํ ปญฺญาเปนฺติ นาม ปุราณสนฺถตวตฺถุสฺมึ สาวตฺถิยํ ภิกฺขู วิย. อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สาสนํ ทีเปนฺตา ปญฺญตฺตํ สมุจฺฉินฺทนฺติ นาม, วสฺสสตปรินิพฺพุเต ภควติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา วิย. ขุทฺทานุขุทฺทกา ปน อาปตฺติโย สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺตา ยถาปญฺญตฺเตสุ สิกฺขาปเทสุ สมาทาย น วตฺตนฺติ นาม อสฺสชิปุนพฺพสุกา วิย. ตถา อกโรนฺตา ปน อปญฺญตฺตํ น ปญฺญาเปนฺติ, ปญฺญตฺตํ น สมุจฺฉินฺทนฺติ, ยถาปญฺญตฺเตสุ สิกฺขาปเทสุ สมาทาย วตฺตนฺติ นาม อายสฺมา อุปเสโน วิย, อายสฺมา ยโส กากณฺฑกปุตฺโต วิย, อายสฺมา มหากสฺสโป วิย จ. วุทฺธิเยวาติ สีลาทิคุเณหิ วุทฺธิเยว, โน ปริหานิ.

‘අප්පඤ්ඤත්තං’ යනාදී පදවල විනිශ්චය මෙසේය: අලුත් අධාර්මික කතිකාවත් හෝ ශික්ෂා පද පිළිගන්නා භික්ෂූන්, බුදුන් වහන්සේ පැනවූ නැති දෑ පනවන්නෝ වෙති. ඒ පැරණි ඇතිරිලි සම්බන්ධ වස්තුවේදී සැවැත්නුවර භික්ෂූන් මෙනි. ධර්මය නොවන දෑ ධර්මය ලෙසත් විනය නොවන දෑ විනය ලෙසත් පෙන්වමින් ශාසනය විකෘති කරන්නෝ පැනවූ දේ විනාශ කරන්නෝ වෙති. ඒ බුදුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයකට පසු විසූ වෛශාලික වජ්ජිපුත්තකයන් මෙනි. කුඩා හා අනුකුඩා ශික්ෂා පද දැන දැනම උල්ලංඝනය කරමින්, පනවන ලද ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව නොහැසිරෙන්නේ අස්සජි-පුනබ්බසුකයන් මෙනි. එසේ නොකරන භික්ෂූන් පැනවූ නැති දේ නොපනවති, පැනවූ දේ විනාශ නොකරති. පනවන ලද ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව හැසිරෙන්නෝ ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන්, කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස තෙරුන් සහ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වැනි උතුමන් මෙනි. ‘වුද්ධියේව’ යනු සීලාදී ගුණයන්ගෙන් දියුණුවම මිස පිරිහීමක් නොවන බවයි.

เถราติ ถิรภาวปฺปตฺตา เถรการเกหิ คุเณหิ สมนฺนาคตา. พหู รตฺติโย ชานนฺตีติ รตฺตญฺญู. จิรํ ปพฺพชิตานํ เอเตสนฺติ จิรปพฺพชิตา. สงฺฆสฺส ปิติฏฺฐาเน ฐิตาติ สงฺฆปิตโร. ปิติฏฺฐาเน ฐิตตฺตา สงฺฆํ ปริเณนฺติ, ปุพฺพงฺคมา หุตฺวา ตีสุ สิกฺขาสุ ปวตฺเตนฺตีติ สงฺฆปริณายกา.

‘ථේරා’ යනු ස්ථීර භාවයට පත් වූ, ස්ථවිර කාරක ගුණවලින් යුක්ත වූවෝය. බොහෝ රාත්‍රීන් (කාලයක් ශාසනයේ) දන්නා බැවින් ‘රත්තඤ්ඤූ’ (බහුශ්‍රැත/පැරණි) නම් වෙති. බොහෝ කලක් පැවිදි වී සිටින බැවින් ‘චිරපබ්බජිත’ වෙති. සංඝයා කෙරෙහි පියෙකුගේ ස්ථානයේ සිටින බැවින් ‘සංඝපිතරෝ’ නම් වෙති. පියෙකුගේ ස්ථානයේ සිට සංඝයා මෙහෙයවන බැවින් ද, පෙරමුණ ගෙන ශික්ෂාත්‍රයෙහි පිහිටුවන බැවින් ද ‘සංඝපරිණායක’ (සංඝ නායකයන්) නම් වෙති.

เย เตสํ สกฺการาทีนิ น กโรนฺติ, โอวาทตฺถาย ทฺเว ตโย วาเร อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, เตปิ เตสํ โอวาทํ น เทนฺติ, ปเวณิกถํ น กเถนฺติ, สารภูตํ ธมฺมปริยายํ น สิกฺขาเปนฺติ. เต เตหิ วิสฺสฏฺฐา สีลาทีหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ สตฺตหิ จ อริยธเนหีติ เอวมาทีหิ คุเณหิ ปริหายนฺติ. เย ปน เตสํ สกฺการาทีนิ กโรนฺติ, อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, เตสํ เต ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทิกํ โอวาทํ เทนฺติ, ปเวณิกถํ กเถนฺติ, สารภูตํ ธมฺมปริยายํ สิกฺขาเปนฺติ, เตรสหิ ธุตงฺเคหิ ทสหิ กถาวตฺถูหิ อนุสาสนฺติ. เต เตสํ โอวาเท ฐตฺวา สีลาทีหิ คุเณหิ วฑฺฒมานา สามญฺญตฺถํ อนุปาปุณนฺติ. เอวเมตฺถ หานิวุทฺธิโย ทฏฺฐพฺพา.

යම් (නවක) මහණ කෙනෙක් ඒ (වැඩිමහලු) තෙරවරුන්ට ගෞරව සත්කාරාදිය නොකරත් ද, අවවාද ලබාගැනීම පිණිස දෙතුන් වරක්වත් උන්වහන්සේලා වෙත එළඹ උපස්ථාන නොකරත් ද, ඒ තෙරවරු ද ඔවුන්ට අවවාද නොදෙති, පරම්පරාගත ධර්ම කථා නොපවසති, සාරභූත වූ ධර්ම ක්‍රමයන් උගන්වා නොදෙති. ඒ නවක මහණහු ඒ තෙරවරුන් විසින් අත්හරිනු ලැබූවාහු වී, සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් ද සප්තවිධ ආර්ය ධනයන්ගෙන් ද මෙබඳු වූ ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහෙති. යම් කෙනෙක් වනාහි ඒ තෙරවරුන්ට ගෞරව සත්කාරාදිය කෙරෙත් ද, උන්වහන්සේලා වෙත පැමිණ උපස්ථාන කෙරෙත් ද, ඒ තෙරවරු ඔවුන්ට 'මෙසේ ඉදිරියට යා යුතුය' යනාදී වශයෙන් අවවාද දෙති, පරම්පරාගත ධර්ම කථා පවසති, සාරභූත වූ ධර්ම ක්‍රමයන් උගන්වා දෙති, තෙළෙස් ධුතාංගයන්ගෙන් හා දසවිධ කථාවස්තූන්ගෙන් අනුශාසනා කරති. ඔවුහු ඒ තෙරවරුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් වැඩෙන්නාහු ශ්‍රමණ ඵලය (රහත් බව) කරා පැමිණෙති. මෙසේ මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව දත යුතුය.

ปุนพฺภโว สีลมสฺสาติ โปโนพฺภวิกา, ปุนพฺภวทายิกาติ อตฺโถ, ตสฺสา โปโนพฺภวิกาย. น วสํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ เอตฺถ เย จตุนฺนํ ปจฺจยานํ การณา อุปฏฺฐากานํ ปทานุปทิกา หุตฺวา คามโต คามํ วิจรนฺติ, เต ตสฺสา [Pg.159] วสํ คจฺฉนฺติ นาม. อิตเร น คจฺฉนฺติ. ตตฺถ หานิวุทฺธิโย ปากฏาเยว.

නැවත නැවත භවයක් ඇති කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පොනොබ්භවිකා' නම් වේ. නැවත භවය ලබා දෙන්නී යනු අර්ථයයි. ඒ පුනර්භවය ලබා දෙන තෘෂ්ණාවට 'වසඟ නොවන්නාහුය' යන්නෙහි - යම් මහණ කෙනෙක් සිව්පසය උදෙසා දායකයන්ගේ පියවරෙන් පියවර ලුහුබඳින්නාක් මෙන් වෙමින් ගමින් ගමට හැසිරෙත් ද, ඔවුහු ඒ තෘෂ්ණාවගේ වසඟයට යන්නෝ නම් වෙති. සෙසු පිරිස වසඟයට නොයති. එහි පිරිහීම හා දියුණුව පැහැදිලිවම පෙනේ.

อารญฺญเกสูติ ปญฺจธนุสติกปจฺฉิเมสุ. สาเปกฺขาติ สาลยา. คามนฺตเสนาสเนสุ หิ ฌานํ อปฺเปตฺวาปิ ตโต วุฏฺฐิตมตฺโตว อิตฺถิปุริสทารกทาริกาทิสทฺทํ สุณาติ, เยนสฺส อธิคตวิเสโสปิ หายติเยว. อรญฺญเสนาสเน นิทฺทายิตฺวาปิ ปพุทฺธมตฺโต สีหพฺยคฺฆโมราทีนํ สทฺทํ สุณาติ, เยน อรญฺเญ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา ตเมว สมฺมสนฺโต อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. อิติ ภควา คามนฺตเสนาสเน ฌานํ อปฺเปตฺวา นิสินฺนภิกฺขุโต อรญฺเญ นิทฺทายมานเมว ปสํสติ. ตสฺมา ตเมว อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘อารญฺญเกสุ เสนาสเนสุ สาเปกฺขา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อาห.

'ආරඤ්ඤක' යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි සෙනසුන්ය. 'සාපෙක්ඛා' යනු ආලය සහිත වූ යන්නයි. ගම් කෙළවර පිහිටි සෙනසුන්හි වසන්නා ධ්‍යානයකට සම වැදුණ ද, ඉන් නැගී සිටි සැණින්ම ස්ත්‍රී පුරුෂ දාරක දාරිකාවන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි. ඒ හේතුවෙන් ඔහු ලැබූ විශේෂ ගුණය පවා පිරිහෙයි. ආරණ්‍ය සෙනසුනක සැතපී අවදි වූ සැණින් සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, මයුර ආදීන්ගේ හඬ ඇසේ. ඒ හේතුවෙන් අරණ්‍යයෙහි උපන් ප්‍රීතිය ලබා, එයම මෙනෙහි කරමින් උතුම් රහත් ඵලයෙහි පිහිටයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගම් කෙළවර සෙනසුනක ධ්‍යාන වඩා වැඩ සිටින මහණාට වඩා ආරණ්‍යයෙහි සැතපී සිටින මහණා පවා පසසන සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය ම පදනම් කරගෙන 'ආරණ්‍යක සෙනසුන් කෙරෙහි අපේක්ෂා සහිත වන්නාහුය' යි වදාළ සේක.

ปจฺจตฺตญฺเญว สตึ อุปฏฺฐาเปสฺสนฺตีติ อตฺตนาว อตฺตโน อพฺภนฺตเร สตึ อุปฏฺฐเปสฺสนฺติ. เปสลาติ ปิยสีลา. อิธาปิ สพฺรหฺมจารีนํ อาคมนํ อนิจฺฉนฺตา เนวาสิกา อสฺสทฺธา โหนฺติ อปฺปสนฺนา, วิหารํ สมฺปตฺตภิกฺขูนํ ปจฺจุคฺคมน-ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณ-อาสนปญฺญาปนตาลวณฺฏคฺคหณาทีนิ น กโรนฺติ. อถ เนสํ อวณฺโณ อุคฺคจฺฉติ ‘‘อสุกวิหารวาสิโน ภิกฺขู อสฺสทฺธา อปฺปสนฺนา วิหารํ ปวิฏฺฐานํ วตฺตปฺปฏิวตฺตมฺปิ น กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ปพฺพชิตา วิหารทฺวาเรน คจฺฉนฺตาปิ วิหารํ น ปวิสนฺติ. เอวํ อนาคตานํ อนาคมนเมว โหติ. อาคตานํ ปน ผาสุวิหาเร อสติ เยปิ อชานิตฺวา อาคตา, เต ‘‘วสิสฺสามาติ ตาวจินฺเตตฺวา อาคตมฺหา, อิเมสํ ปน เนวาสิกานํ อิมินา นีหาเรน โก วสิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตฺวา คจฺฉนฺติ. เอวํ โส วิหาโร อญฺเญสํ ภิกฺขูนํ อนาวาโสว โหติ. ตโต เนวาสิกา สีลวนฺตานํ ทสฺสนํ อลภนฺตา กงฺขาวิโนทกํ วา อาจารสิกฺขาปกํ วา มธุรธมฺมสวนํ วา น ลภนฺติ. เตสํ เนว อคฺคหิตธมฺมคฺคหณํ น คหิตสชฺฌายกรณํ โหติ. อิติ เนสํ หานิเยว โหติ, น วุทฺธิ.

'තම සතන් තුළම සිහිය පිහිටුවා ගන්නාහුය' යනු තමා විසින්ම තමා තුළ සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි. 'පේසලා' යනු ප්‍රියශීලී වූවන්ය. මෙහි ද සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම අකමැති වූ ආවාසික මහණහු අශ්‍රද්ධාවන්ත වෙති, අප්‍රසන්න වෙති. විහාරයට පැමිණි මහණුන් පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, වටාපත පිළිගැන්වීම ආදිය නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය මෙසේ පැතිර යයි: 'අසවල් විහාරයෙහි වසන මහණහු අශ්‍රද්ධාවන්තය, අප්‍රසන්නය, විහාරයට පැමිණෙන මහණුන්ට වත් පිළිවෙත් පවා නොකරති' යනුවෙනි. එය අසා පැවිද්දෝ විහාර දොරටුවෙන් ගිය ද විහාරයට ඇතුළු නොවෙති. මෙසේ නොපැමිණි අයගේ නොපැමිණීමම වෙයි. පැමිණි අයට ද පහසුවක් නැති කල්හි, යම් කෙනෙක් නොදැන පැමිණිය ද 'අපි වසන්නෙමු යි සිතා පැමිණියෙමු, එහෙත් මේ ආවාසිකයන්ගේ මෙබඳු පිළිවෙත් ඇති කල කවුරුන් මෙහි වසනු ඇත්දැයි' සිතා නික්ම යති. මෙසේ ඒ විහාරය සෙසු මහණුන්ට වාසයට නුසුදුසු තැනක්ම වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ආවාසික මහණහු සිල්වතුන් දැකීමට නොලැබෙන්නාහු සැක දුරු කරගැනීමට හෝ ශික්ෂා ඉගෙනීමට හෝ මිහිරි දහම් ඇසීමට හෝ අවස්ථාවක් නොලබති. ඔවුන්ට නොඉගෙනගත් ධර්මය ඉගෙනීමට හෝ ඉගෙනගත් දෑ සජ්ඣායනා කිරීමට හෝ නොලැබේ. මෙසේ ඔවුන්ට පිරිහීමක්ම වෙයි, දියුණුවක් නොවේ.

เย ปน สพฺรหฺมจารีนํ อาคมนํ อิจฺฉนฺติ, เต สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา, อาคตานํ สพฺรหฺมจารีนํ ปจฺจุคฺคมนาทีนิ กตฺวา เสนาสนํ ปญฺญเปตฺวา เทนฺติ[Pg.160], เต คเหตฺวา ภิกฺขาจารํ ปวิสนฺติ, กงฺขํ วิโนเทนฺติ, มธุรธมฺมสฺสวนํ ลภนฺติ. อถ เนสํ กิตฺติสทฺโท อุคฺคจฺฉติ ‘‘อสุกวิหาเร ภิกฺขู เอวํ สทฺธา ปสนฺนา วตฺตสมฺปนฺนา สงฺคาหกา’’ติ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ทูรโตปิ อาคจฺฉนฺติ. เตสํ เนวาสิกา วตฺตํ กโรนฺติ, สมีปํ คนฺตฺวา วุฑฺฒตรํ อาคนฺตุกํ วนฺทิตฺวา นิสีทนฺติ, นวกตรสฺส สนฺติเก อาสนํ คเหตฺวา นิสีทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร วสิสฺสถ, คมิสฺสถา’’ติ ปุจฺฉนฺติ. ‘‘คมิสฺสามา’’ติ วุตฺเต ‘‘สปฺปายํ เสนาสนํ, สุลภา ภิกฺขา’’ติอาทีนิ วตฺวา คนฺตุํ น เทนฺติ. วินยธโร เจ โหติ, ตสฺส สนฺติเก วินยํ สชฺฌายนฺติ. สุตฺตนฺตาทิธโร เจ, ตสฺส สนฺติเก ตํ ตํ ธมฺมํ สชฺฌายนฺติ. เต อาคนฺตุกเถรานํ โอวาเท ฐตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณนฺติ. อาคนฺตุกา ‘‘เอกํ ทฺเว ทิวสานิ วสิสฺสามาติ อาคตมฺหา, อิเมสํ ปน สุขสํวาสตาย ทส ทฺวาทส วสฺสานิ วสิมฺหา’’ติ วตฺตาโร โหนฺติ. เอวเมตฺถ หานิวุทฺธิโย เวทิตพฺพา.

යම් කෙනෙක් වනාහි සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම කැමති වෙත් ද, ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්තයහ, ප්‍රසන්නයහ. පැමිණි සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පෙරගමන් කිරීම ආදිය කොට සෙනසුන් පනවා දෙති. ඔවුන් කැඳවාගෙන පිඬුසිඟා වැඩම කරති, සැක දුරු කරති, මිහිරි දහම් ශ්‍රවණය කිරීමට අවස්ථාව ලබති. එවිට ඔවුන්ගේ කීර්ති රාවය මෙසේ පැතිර යයි: 'අසවල් විහාරයෙහි මහණහු මෙසේ ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය, වත්පිළිවෙත් සපිරිය, සංග්‍රහශීලීහ' යනුවෙනි. එය අසා මහණහු දුර බැහැර සිට පවා පැමිණෙති. ඔවුන්ට ආවාසික මහණහු වත්පිළිවෙත් කරති, සමීපයට ගොස් වැඩිමහලු ආගන්තුකයන්ට වැඳ හිඳගනිති. නවක මහණෙකු නම් ඔහු අසල අසුනක් ගෙන හිඳ 'මේ විහාරයෙහි වසනවාද, වඩිනවාද?' යි විමසති. 'වඩින්නෙමු' යි කී කල 'සෙනසුන් පහසුය, පිණ්ඩපාතය සුලභය' යනාදීන් පවසා යාමට ඉඩ නොදෙති. ඉදින් විනයධරයෙකු නම් ඔහු සමීපයෙහි විනය සජ්ඣායනා කරති. සූත්‍රාන්තධරයෙකු නම් ඔහු වෙතින් ඒ ඒ ධර්මය හදාරති. ඔවුහු ආගන්තුක තෙරවරුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සිව්පිළිසිඹියාවන් සමග රහත් බවට පැමිණෙති. ආගන්තුකයෝ ද 'අපි දිනක් දෙකක් වසන්නට පැමිණියෙමු, එහෙත් මොවුන්ගේ ප්‍රියශීලී වාසය නිසා දස දොළොස් වසක් මෙහි විසුවෙමු' යි පවසන්නෝ වෙති. මෙසේ මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව දත යුතුය.

๔. ทุติยสตฺตกสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන සප්තක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๒๔. จตุตฺเถ น กมฺมารามาติ เย ทิวสํ จีวรกมฺม-กายพนฺธนปริสฺสาวน-ธมฺมกรณ-สมฺมชฺชนิ-ปาทกฐลิกาทีเนว กโรนฺติ, เต สนฺธาเยส ปฏิกฺเขโป. โย ปน เตสํ กรณเวลาย เอวํ เอตานิ กโรติ, อุทฺเทสเวลาย อุทฺเทสํ คณฺหาติ, สชฺฌายเวลาย สชฺฌายติ, เจติยงฺคณวตฺตเวลาย เจติยงฺคณวตฺตํ กโรติ, มนสิการเวลาย มนสิการํ กโรติ, น โส กมฺมาราโม นาม.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'කර්මාන්තයන්හි ඇලුනු අය නොවේ' යන්නෙන් - යම් කෙනෙක් දවස පුරාම සිවුරු මැසීම, කායබන්ධන මැසීම, පෙරහන් පිරිකර මැසීම, ධම්මකරක සැකසීම, ඇමදීම, පය පිසින පාකඩ සැකසීම ආදියම කරද්ද, ඔවුන් අරභයා මේ ප්‍රතික්ෂේපය කරන ලදී. යම් මහණෙක් වනාහි ඒ කටයුතු කළ යුතු වේලාවට පමණක් ඒවා කරයි ද, උද්දේශ (පාළි ඉගෙනීම) වේලාවට උද්දේශයෙහි යෙදේ ද, සජ්ඣායනා වේලාවට සජ්ඣායනා කරයි ද, චේතියංගණ වත් පිළිවෙත් වේලාවට ඒවා කරයි ද, මනසිකාර (භාවනා) වේලාවට මනසිකාරයෙහි යෙදේ ද, ඔහු 'කම්මාරාම' (කර්මාන්තයන්හි ඇලුනු) අයෙකු නොවේ.

โย อิตฺถิวณฺณปุริสวณฺณาทิวเสน อาลาปสลฺลาปํ กโรนฺโตเยว รตฺตินฺทิวํ วีตินาเมติ, เอวรูเป ภสฺเส ปริยนฺตการี น โหติ, อยํ ภสฺสาราโม นาม. โย ปน รตฺตินฺทิวํ ธมฺมํ กเถติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ อปฺปภสฺโสว ภสฺเส ปริยนฺตการีเยว. กสฺมา? ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๓) วุตฺตตฺตา.

යම් මහණෙක් ස්ත්‍රී රූප, පුරුෂ රූප ආදිය ගැන කථා බහ කරමින්ම රෑ දාවල් ගෙවයි ද, මෙබඳු කථාවන්හි සීමාවක් ඇති කර නොගනී ද, ඔහු 'භස්සාරාම' (කථාවෙහි ඇලුනු) අයෙක් නම් වේ. යම් මහණෙක් වනාහි රෑ දාවල් ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්‍රශ්න විසඳයි ද, ඔහු අල්ප වූ කථා ඇත්තෙක්ම වන අතර කථාවෙහි සීමාවක් ඇති කරගත්තෙක්ම වෙයි. ඒ මන්ද යත්? 'මහණෙනි, රැස් වූ තොප විසින් කළ යුත්තක් වේ නම් ඒ දෙකකි: එනම් ධර්ම කථාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයි' කියා වදාළ බැවිනි.

โย ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ ถินมิทฺธาภิภูโต นิทฺทายติเยว, อยํ นิทฺทาราโม นาม. ยสฺส ปน กรชกายเคลญฺเญน จิตฺตํ ภวงฺคํ [Pg.161] โอตรติ, นายํ นิทฺทาราโม. เตเนวาห – ‘‘อภิชานามหํ, อคฺคิเวสฺสน, คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗).

යමෙක් සිටගෙන සිටියදී හෝ, ඇවිදින අතරතුර හෝ, හිඳගෙන සිටියදී හෝ ථීනමිද්ධයෙන් (නිදිමත ගතියෙන්) මඬනා ලද්දේ නිදාගන්නේම ද, ඔහු 'නිද්‍රාරාම' (නින්දෙහි ඇලුනු තැනැත්තා) නම් වේ. යමෙකුගේ ශරීරයේ ඇති ගිලන් බව නිසා සිත භවාංගයට බැසගන්නේ ද, ඔහු නිද්‍රාරාමයෙක් නොවේ. එබැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මෙසේ වදාළ සේක: “අග්ගිවෙස්සන, මම ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේදී, පසුබත පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී සතරපොටක් කළ සඟළ සිවුර පනවාගෙන, දකුණු ඇලයෙන් සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව නින්දට පැමිණෙන බව දනිමි.”

โย ‘‘เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโย, ติณฺณํ จตุตฺโถ’’ติ เอวํ สํสฏฺโฐว วิหรติ, เอกโก อสฺสาทํ น ลภติ, อยํ สงฺคณิการาโม. โย ปน จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกโกว อสฺสาทํ ลภติ, นายํ สงฺคณิการาโม.

යමෙක් "එක් අයෙකුට දෙවැන්නා වී, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නා වී, තිදෙනෙකුට සිව්වැන්නා වී" යනාදී වශයෙන් මෙලෙස පිරිස් සමඟ මිශ්‍රවම වසයි ද, හුදෙකලාව සතුටක් නොලබයි ද, මොහු 'සංගණිකාරාම' (පිරිස් සමඟ විසීමට ඇලුනු තැනැත්තා) නම් වේ. යමෙක් සතර ඉරියව්වෙහිම හුදෙකලාව සතුට ලබයි ද, ඔහු සංගණිකාරාමයෙක් නොවේ.

อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคตา ทุสฺสีลา ปาปิจฺฉา นาม. เยสํ ปาปกา มิตฺตา จตูสุ อิริยาปเถสุ สห อยนโต ปาปสหายา, เย จ ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารตาย ปาเปสุ สมฺปวงฺกา, เต ปาปมิตฺตา ปาปสหายา ปาปสมฺปวงฺกา นาม.

තමන් තුළ නැති ගුණධර්ම ඇති බව පෙන්වීමේ කැමැත්තෙන් යුත් දුශ්ශීල වූවෝ 'පාපිච්ඡ' (ලාමක ආශාවන් ඇති අය) නම් වෙති. යමෙකුට සතර ඉරියව්වෙහිම එක්ව හැසිරෙන ලාමක කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සිටී ද, එම ලාමක මිතුරන් ඇසුරට නැඹුරු වූ, බර වූ, යොමු වූ ස්වභාවය නිසා ලාමක පුද්ගලයන් කෙරෙහි ඇලී වසන්නෝ ද, ඔවුහු 'පාපමිත්ත', 'පාපසහාය', 'පාපසම්පවංක' නම් වෙති.

โอรมตฺตเกนาติ อวรมตฺตเกน อปฺปมตฺตเกน. อนฺตราติ อรหตฺตํ อปฺปตฺวาว เอตฺถนฺตเร. โวสานนฺติ ปรินิฏฺฐิตภาวํ ‘‘อลเมตฺตาวตา’’ติ โอสกฺกนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาว สีลปาริสุทฺธิชฺฌานวิปสฺสนา โสตาปนฺนภาวาทีนํ อญฺญตรมตฺตเกน โวสานํ นาปชฺชิสฺสนฺติ, ตาว วุทฺธิเยว ภิกฺขูนํ ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานีติ.

'ඔරමත්තකේන' යනු ලාමක වූ, ස්වල්ප වූ ප්‍රමාණයකිනි. 'අන්තරා' යනු අර්හත් ඵලයට පත්වීමට පෙර ඒ අතරතුර කාලයයි. 'වෝසාන' යනු "මේ පමණකින් සෑහේ" යැයි සලකා මඟ නැවතීම හෙවත් පිරිපුන් බවට පත්වීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: යම් තාක් භික්ෂූහු සීල පාරිශුද්ධිය, ධ්‍යාන, විපස්සනා, සෝවාන් භාවය ආදී යම් පමණකින් අතරමඟ නැවතීමකට පත් නොවෙත් ද, ඒ තාක් භික්ෂූන්ගේ දියුණුවම කැමති විය යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ.

๗. สญฺญาสุตฺตวณฺณนา

7. සංඥා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๗. สตฺตเม อนิจฺจสญฺญาทโย อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สหคตสญฺญา.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි අනිච්ච සංඥා ආදිය අනිච්චානුපස්සනා ආදිය සමඟ පවතින සංඥාවෝ වෙති.

๘. ปฐมปริหานิสุตฺตวณฺณนา

8. පළමු පරිහානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๘. อฏฺฐเม อุปฺปนฺนานํ สงฺฆกิจฺจานํ นิตฺถรเณน ภารํ วหนฺตีติ ภารวาหิโน. เต เตน ปญฺญายิสฺสนฺตีติ เต เถรา เตน อตฺตโน เถรภาวานุรูเปน กิจฺเจน ปญฺญายิสฺสนฺติ. เตสุ โยคํ อาปชฺชตีติ ปโยคํ อาปชฺชติ, สยํ ตานิ กิจฺจานิ กาตุํ อารภตีติ.

28. අටවැනි සූත්‍රයෙහි හටගත් සංඝායනා කෘත්‍යයන් නිම කරමින් බර උසුලන බැවින් 'භාරවාහීහු' නම් වෙති. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තම ස්ථවිර භාවයට අනුරූප වූ ඒ කෘත්‍යයෙන් ප්‍රකට වන්නාහ. 'තේ යෝගං ආපජ්ජන්ති' යනු ඒ කෘත්‍යයන් කිරීම පිණිස තමන්ම වෑයම් කරති, ආරම්භ කරති යන්නයි.

๙. ทุติยปริหานิสุตฺตวณฺณนา

9. දෙවැනි පරිහානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๙. นวเม [Pg.162] ภิกฺขุทสฺสนํ หาเปตีติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทสฺสนตฺถาย คมนํ หาเปติ. อธิสีเลติ ปญฺจสีลทสสีลสงฺขาเต อุตฺตมสีเล. อิโต พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. ทกฺขิเณยฺยํ คเวสตีติ เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหเก ปริเยสติ. ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตีติ เตสํ พาหิรานํ ติตฺถิยานํ ทตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขูนํ เทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

29. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'භික්ඛුදස්සනං හාපේති' යනු භික්ෂු සංඝයා දැකීම පිණිස යාම අතහැරීමයි. 'අධිසීලේ' යනු පංචසීල දසසීල සංඛ්‍යාත උත්තම ශීලයෙහි ය. 'ඉතෝ බහිද්ධා' යනු මෙම ශාසනයෙන් බැහැරවයි. 'දක්ඛිණෙය්‍යං ගවේසති' යනු පූජාවන්ට සුදුස්සන් (පූජා ලබන්නන්) සෙවීමයි. 'තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරෝති' යනු ඒ බාහිර තීර්ථකයන්ට පළමුව දානය දී පසුව භික්ෂූන්ට දීමයි. ඉතිරි පද සියලු තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

วชฺชิสตฺตกวคฺโค ตติโย.

තෙවැනි වජ්ජිසත්තක වර්ගයයි.

๔. เทวตาวคฺโค

4. දේවතා වර්ගයයි.

๕. ปฐมมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. පළමු මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๖. จตุตฺถสฺส ปญฺจเม ทุทฺททนฺติ ทุปฺปริจฺจชํ มหารหํ ภณฺฑกํ. ทุกฺกรํ กโรตีติ กาตุํ อสุกรํ กมฺมํ กโรติ. ทุกฺขมํ ขมตีติ สหายสฺส อตฺถาย ทุรธิวาสํ อธิวาเสติ. คุยฺหมสฺส อาวิกโรตีติ อตฺตโน คุยฺหํ ตสฺส อาวิกโรติ. คุยฺหมสฺส ปริคุหตีติ ตสฺส คุยฺหํ อญฺเญสํ นาจิกฺขติ. ขีเณน นาติมญฺญตีติ ตสฺส โภเค ขีเณ เตน ขเยน ตํ นาติมญฺญติ, ตสฺมึ โอมานํ อตฺตนิ จ อติมานํ น กโรติ.

36. සතරවැනි වර්ගයෙහි පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'දුද්දදං' යනු අත්හැරීමට අපහසු, උත්තමයන්ට සුදුසු මහඟු වස්තුවයි. 'දුක්කරං කරෝති' යනු කිරීමට අපහසු කාර්යයන් කිරීමයි. 'දුක්ඛමං ඛමති' යනු යහළුවාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ඉවසීමට අපහසු දේ ඉවසීමයි. 'ගුය්හමස්ස ආවිකරෝති' යනු තමන්ගේ රහසිගත කරුණු ඔහුට ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'ගුය්හමස්ස පරිගුහති' යනු ඔහුගේ රහස් අන් අයට නොකීමයි. 'ඛීණේන නාතිමඤ්ඤති' යනු ඔහුගේ සම්පත් ක්ෂය වූ විට ඒ හේතුවෙන් ඔහුට අවමන් නොකිරීමයි; ඔහු කෙරෙහි පහත් හැඟීමක් හෝ තමන් කෙරෙහි අධිමානයක් ඇති කර නොගැනීමයි.

๖. ทุติยมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවැනි මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๗. ฉฏฺเฐ วตฺตาติ วจนกุสโล. วจนกฺขโมติ วจนํ ขมติ, ทินฺนํ โอวาทํ กโรติ. คมฺภีรนฺติ คุยฺหํ รหสฺสํ ฌานนิสฺสิตํ วิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานนิสฺสิตํ.

37. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'වත්තා' යනු අවවාද දීමට දක්ෂ වූ තැනැත්තායි. 'වචනක්ඛමෝ' යනු අවවාද ඉවසන, දුන් අවවාද පිළිපදින තැනැත්තායි. 'ගම්භීරං' යනු රහසිගත වූ ද, ධ්‍යාන, විපස්සනා, මඟ, පල, නිවන ඇසුරු කළා වූ ද ගැඹුරු කරුණුයි.

๗. ปฐมปฏิสมฺภิทาสุตฺตวณฺณนา

7. පළමු පටිසම්භිදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๘. สตฺตเม อิทํ เม เจตโส ลีนตฺตนฺติ อุปฺปนฺเน เจตโส ลีนตฺเต ‘‘อิทํ เม เจตโส ลีนตฺต’’นฺติ ยถาสภาวโต ชานาติ. อชฺฌตฺตํ สํขิตฺตํ นาม ถินมิทฺธานุคตํ. พหิทฺธา วิกฺขิตฺตํ นาม ปญฺจสุ กามคุเณสุ [Pg.163] วิกฺขิตฺตํ. เวทนาติอาทีนิ ปปญฺจมูลวเสน คหิตานิ. เวทนา หิ ตณฺหาย มูลํ สุขวเสน ตณฺหุปฺปตฺติโต, สญฺญา ทิฏฺฐิยา มูลํ อวิภูตารมฺมเณ ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต, วิตกฺโก มานสฺส มูลํ วิตกฺกวเสน อสฺมีติ มานุปฺปตฺติโต. สปฺปายาสปฺปาเยสูติ อุปการานุปกาเรสุ. นิมิตฺตนฺติ การณํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

38. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඉදං මේ චේතසෝ ලීනත්තං' යනු සිතේ හැකිළුණු ගතියක් උපන් කල්හි, එය ස්වභාවය පරිදි දැන ගැනීමයි. 'අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං' යනු සිත තුළ ථීනමිද්ධය හා අනුගත වූ හැකිළුණු සිතයි. 'බහිද්ධා වික්ඛිත්තං' යනු පංච කාමගුණයන්හි විසිරී ගිය සිතයි. 'වේදනා' ආදිය ප්‍රපංචයන්ගේ මූලයන් වශයෙන් ගන්නා ලදී. වේදනාව සැප වශයෙන් ගැනීම නිසා තණ්හාව උපදින බැවින් එය තණ්හාවේ මූලයයි. සංඥාව අප්‍රකට අරමුණකදී දිට්ඨිය උපදීමට මූලයයි. විතර්කය 'මම වෙමි' යන මානය ඉපදීමට මූලයයි. 'සප්පායාසප්පායේසු' යනු උපකාරී වන හා උපකාරී නොවන ධර්මයන්හි ය. 'නිමිත්තං' යනු හේතුවයි. සෙසු පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

เทวตาวคฺโค จตุตฺโถ.

සතරවැනි දේවතා වර්ගයයි.

๕. มหายญฺญวคฺโค

5. මහායඤ්ඤ වර්ගයයි.

๑-๒. สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති සූත්‍රාදී වර්ණනාවයි.

๔๔-๔๕. ปญฺจมสฺส ปฐเม วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ฐานานิ. เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต, ยถา มนุสฺสาติ อตฺโถ. อปริมาเณสุ หิ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณานํ มนุสฺสานํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน ทฺเวปิ เอกสทิสา นตฺถิ. เยปิ หิ กตฺถจิ ยมกภาตโร วณฺเณน วา สณฺฐาเนน วา สทิสา โหนฺติ, เตสมฺปิ อาโลกิตวิโลกิตกถิตหสิตคมนฏฺฐานาทีหิ วิเสโส โหติเยว. ตสฺมา นานตฺตกายาติ วุตฺตา. ปฏิสนฺธิสญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทฺวิเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหติ. ตสฺมา นานตฺตสญฺญิโนติ วุตฺตา. เอกจฺเจ จ เทวาติ ฉ กามาวจรเทวา. เตสุ หิ เกสญฺจิ กาโย นีโล โหติ, เกสญฺจิ ปีตกาทิวณฺโณ. สญฺญา ปน เตสํ ทฺวิเหตุกาปิ ติเหตุกาปิ โหติ, อเหตุกา นตฺถิ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ จตุอปายวินิมุตฺตา อุตฺตรมาตา ยกฺขินี, ปิยงฺกรมาตา, ผุสฺสมิตฺตา, ธมฺมคุตฺตาติ เอวมาทิกา อญฺเญ จ เวมานิกา เปตา. เอเตสญฺหิ ปีตโอทาตกาฬมงฺคุรจฺฉวิสามวณฺณาทิวเสน เจว กิส ถูลรสฺสทีฆวเสน จ กาโย นานา โหติ, มนุสฺสานํ วิย ทฺวิเหตุกติเหตุกอเหตุกวเสน สญฺญาปิ. เต ปน เทวา วิย น มเหสกฺขา, กปณมนุสฺสา วิย อปฺเปสกฺขา ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา วิหรนฺติ. เอกจฺเจ กาฬปกฺเข ทุกฺขิตา ชุณฺหปกฺเข สุขิตา โหนฺติ. ตสฺมา สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกาติ วุตฺตา. เย ปเนตฺถ ติเหตุกา, เตสํ ธมฺมาภิสมโยปิ โหติ ปิยงฺกรมาตาทีนํ วิย.

44-45. පස්වැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'විඤ්ඤාණට්ඨිතියෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය පිහිටන ස්ථානයි. 'සෙය්‍යථාපි' යනු නිදසුන් දැක්වීමට යෙදෙන නිපාතයකි, 'මිනිසුන් මෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. අප්‍රමාණ වූ සක්වළවල්හි වසන අප්‍රමාණ මිනිසුන් අතර වර්ණ හා සටහන් ආදියෙන් සමාන දෙදෙනෙකු නැත. ඇතැම් විට වර්ණයෙන් හෝ සටහනෙන් සමාන වූ නිවුන් සහෝදරයන් සිටියද, බැලීම, කතා කිරීම, සිනහව, ගමන, සිටීම ආදියෙන් ඔවුන් අතර වෙනසක් පවතී. එබැවින් ඔවුන් 'නානත්තකාය' (වෙනස් වූ ශරීර ඇති අය) යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විය හැකි බැවින් ඔවුන් 'නානත්තසඤ්ඤී' නම් වෙති. 'ඒකච්චේ ච දේවා' යනු සදෙව් ලොව දෙවියන් ය. ඔවුන් අතර ඇතැම් දෙවියන්ගේ ශරීර නිල් පාටය, ඇතැම් අයගේ රන්වන් පාටය. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව ද්විහේතුක හෝ තිහේතුක වන අතර අහේතුක නැත. 'ඒකච්චේ ච විනිපාතිකා' යනු සතර අපායෙන් මිදුණු උත්තරමාතා යක්ෂණිය, පියංකරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා ආදී යක්ෂණියන් සහ ඇතැම් වේමානික ප්‍රේතයන් ය. ඔවුන්ගේ ශරීර ද වර්ණයෙන් හා ස්වරූපයෙන් නානාප්‍රකාර වේ. මිනිසුන් මෙන් ඔවුන්ගේ සංඥාව ද ත්‍රිවිධ (තිහේතුක, ද්විහේතුක, අහේතුක) වේ. ඔවුන් දෙවියන් මෙන් මහානුභාව සම්පන්න නොවන අතර දිළිඳු මිනිසුන් මෙන් අල්පේසාක්‍යව, කෑම බීම ඇඳුම් පැළඳුම් සොයා ගැනීමට අපහසුව දුකින් පෙළෙමින් වසති. ඇතැම්හු කළුවර පක්ෂයෙහි දුක් විඳින අතර පුර පක්ෂයෙහි සැප විඳිති. සැප විභවයෙන් පිරිහුණු බැවින් ඔවුන් 'විනිපාතික' නම් වෙති. ඔවුන් අතර තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති අයට පියංකරමාතා ආදීන්ට මෙන් ධර්මාවබෝධය ද සිදු වේ.

พฺรหฺมกายิกาติ [Pg.164] พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิตมหาพฺรหฺมาโน. ปฐมาภินิพฺพตฺตาติ เต สพฺเพปิ ปฐมชฺฌาเนน อภินิพฺพตฺตา. พฺรหฺมปาริสชฺชา ปน ปริตฺเตน อภินิพฺพตฺตา, เตสํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ. พฺรหฺมปุโรหิตา มชฺฌิเมน, เตสํ อุปฑฺฒกปฺโป อายุปฺปมาณํ, กาโย จ เตสํ วิปฺผาริกตโร โหติ. มหาพฺรหฺมาโน ปณีเตน, เตสํ กปฺโป อายุปฺปมาณํ, กาโย จ ปน เตสํ อติวิปฺผาริโกว โหติ. อิติ เต กายสฺส นานตฺตา ปฐมชฺฌานวเสน สญฺญาย เอกตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ เวทิตพฺพา.

බ්‍රහ්මකායික යනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත සහ මහාබ්‍රහ්ම යන දේව සමූහයායි. 'පඨමාභිනිබ්බත්තා' යනු ඒ සියලු දෙනාම ප්‍රථම ධ්‍යාන කුසලයෙන් උපන් බවයි. එහි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ දෙවියෝ හීන වූ (පරිත්ත) ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය අසංඛ්‍යෙය කල්පයකින් තුනෙන් පංගුවකි. බ්‍රහ්මපුරෝහිතයෝ මධ්‍යම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයුෂ අඩ කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීරය ද වඩාත් විශාල වේ. මහාබ්‍රහ්මයෝ ප්‍රණීත ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයුෂ සම්පූර්ණ අසංඛ්‍යෙය කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීරය ද අතිශයින්ම විශාලය. මෙසේ ඔවුන් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් විවිධ (නානත්තකාය) වුවද, ප්‍රථම ධ්‍යාන බලයෙන් උපන් ප්‍රතිසන්ධි සංඥාවෙන් සමාන වන බැවින් ඔවුන් 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' යනුවෙන් දත යුතුය.

ยถา จ เต, เอวํ จตูสุ อปาเยสุ สตฺตา. นิรเยสุ หิ เกสญฺจิ คาวุตํ, เกสญฺจิ อฑฺฒโยชนํ, เกสญฺจิ โยชนํ อตฺตภาโว โหติ, เทวทตฺตสฺส ปน โยชนสติโก ชาโต. ติรจฺฉาเนสุปิ เกจิ ขุทฺทกา, เกจิ มหนฺตา. เปตฺติวิสเยสุปิ เกจิ สฏฺฐิหตฺถา, เกจิ อสีติหตฺถา โหนฺติ, เกจิ สุวณฺณา, เกจิ ทุพฺพณฺณา. ตถา กาลกญฺจิกา อสุรา. อปิเจตฺถ ทีฆปิฏฺฐิกเปตา นาม สฏฺฐิโยชนิกาปิ โหนฺติ. สญฺญา ปน สพฺเพสมฺปิ อกุสลวิปากาเหตุกาว โหติ. อิติ อาปายิกาปิ นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ.

ඔවුන් මෙන්ම සතර අපායෙහි සත්වයෝ ද (නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී වෙති). නිරයෙහි ඇතැම් සත්වයන්ගේ ශරීරය ගාවුතයක් ද, ඇතැම් සත්වයන්ගේ අඩ යොදුනක් ද, ඇතැම් සත්වයන්ගේ යොදුනක් ද වේ. දේවදත්තගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් පමණ විය. තිරිසන් සතුන් අතර ද ඇතැම්හු කුඩා වන අතර ඇතැම්හු මහා ශරීර ඇත්තෝ වෙති. ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද ඇතැම්හු රියන් හැටක්, ඇතැම්හු රියන් අසූවක් උස වෙති. ඇතැම්හු ලස්සන වර්ණ ඇති අතර ඇතැම්හු අවලස්සන වර්ණ ඇත්තෝ වෙති. කාලකඤ්ජික අසුරයෝ ද එසේමය. තවද මෙහි දීඝපිට්ඨික ප්‍රේතයෝ යොදුන් හැටක් පමණ විශාල වෙති. එසේ වුවද මේ සියලු සත්වයන්ගේ සංඥාව අකුසල විපාක අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි සංඥාවක්ම වේ. මෙසේ අපායගාමී සත්වයෝ ද ශරීරයෙන් විවිධ වුවද සංඥාවෙන් සමාන බැවින් 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' ගණයට වැටෙති.

อาภสฺสราติ ทณฺฑอุกฺกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ วิสฺสรตีติ อาภสฺสรา. เตสุ ปญฺจกนเย ทุติยตติยชฺฌานทฺวยํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา ปริตฺตาภา นาม โหนฺติ, เตสํ ทฺเว กปฺปา อายุปฺปมาณํ. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อปฺปมาณาภา นาม โหนฺติ, เตสํ จตฺตาโร กปฺปา อายุปฺปมาณํ. ปณีตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อาภสฺสรา นาม โหนฺติ, เตสํ อฏฺฐ กปฺปา อายุปฺปมาณํ. อิธ ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สพฺเพว เต คหิตา. สพฺเพสญฺหิ เตสํ กาโย เอกวิปฺผาโรว โหติ, สญฺญา ปน อวิตกฺกวิจารมตฺตา วา อวิตกฺกอวิจารา วาติ นานา.

ආභස්සර යනු පන්දමක සිළුවෙන් ගිනි පුපුරු විහිදෙන්නාක් මෙන් ඔවුන්ගේ ශරීරයෙන් රශ්මිය කඩින් කඩ විහිදෙන බැවින් එම නම ලැබූහ. පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව, පරිත්ත වූ දෙවන හා තෙවන ධ්‍යාන වඩා උපන් දෙවියෝ 'පරිත්තාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ මහා කල්ප දෙකකි. මධ්‍යම ධ්‍යාන වඩා උපන්නෝ 'අප්පමාණාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ කල්ප හතරකි. ප්‍රණීත ධ්‍යාන වඩා උපන්නෝ 'ආභස්සර' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ කල්ප අටකි. මෙහි විඤ්ඤාණට්ඨිති විස්තරයේදී උපරිම සීමාව අනුව ඒ සියල්ලෝම ආභස්සර ගණයට ගනු ලැබෙති. ඒ සියලු දෙනාගේම ශරීර ප්‍රභාව සමාන වුවද, සංඥාව විතක්ක රහිත විචාර මාත්‍ර හෝ විතක්ක විචාර දෙකම රහිත වීම් වශයෙන් විවිධ වේ.

สุภกิณฺหาติ สุเภน โวกิณฺณา วิกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกคฺฆนาติ อตฺโถ. เอเตสญฺหิ น อาภสฺสรานํ วิย ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปภา คจฺฉติ. ปญฺจกนเย ปน ปริตฺตมชฺฌิมปณีตสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส วเสน โสฬสพาตฺตึสจตุสฺสฏฺฐิกปฺปายุกา ปริตฺตอปฺปมาณสุภกิณฺหา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อิติ สพฺเพปิ เต เอกตฺตกายา เจว จตุตฺถชฺฌานสญฺญาย [Pg.165] เอกตฺตสญฺญิโน จาติ เวทิตพฺพา. เวหปฺผลาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ. อสญฺญสตฺตา วิญฺญาณาภาวา เอตฺถ สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ, สตฺตาวาเสสุ คจฺฉนฺติ.

සුභකිණ්හ යනු සුභ වූ ශරීර ප්‍රභාවෙන් හා වර්ණයෙන් මුළුමනින්ම වැසුණු හෙවත් ඒකඝන වූ ස්වභාවයයි. මොවුන්ගේ රශ්මිය ආභස්සර දෙවියන්ගේ මෙන් කඩින් කඩ විහිදෙන්නේ නැත. පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව, පරිත්ත-මධ්‍යම-ප්‍රණීත සතරවන ධ්‍යානයන්ගේ බලයෙන් උපදින මොවුහු පිළිවෙළින් කල්ප දහසය, තිස් දෙක සහ හැට හතරක ආයුෂ ඇති පරිත්තසුභ, අප්පමාණසුභ හා සුභකිණ්හ නම් වෙති. මොවුන් සියල්ලෝම ශරීරයෙන් ද සමාන වන අතර සතරවන ධ්‍යාන සංඥාවෙන් ද සමාන වන බැවින් 'ඒකත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' ලෙස දත යුතුය. වේහප්ඵල දෙවියෝ ද සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියටම ඇතුළත් වෙති. අසඤ්ඤසත්ත බ්‍රහ්මයෝ විඤ්ඤාණයක් නොමැති බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොවෙති, නමුත් සත්තාවාස නවයෙහි ඇතුළත් වෙති.

สุทฺธาวาสา วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา น สพฺพกาลิกา, กปฺปสตสหสฺสมฺปิ อสงฺเขยฺยมฺปิ พุทฺธสุญฺเญ โลเก น อุปฺปชฺชนฺติ. โสฬสกปฺปสหสฺสอพฺภนฺตเร พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุเยว อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติสฺส ภควโต ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ. ตสฺมา เนว วิญฺญาณฏฺฐิตึ น สตฺตาวาสํ ภชนฺติ. มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘น โข ปน โส, สาริปุตฺต, อาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุตฺถปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๐) อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ จตุตฺถสตฺตาวาสญฺจ ภชนฺตีติ วทติ, ตํ อปฺปติพาหิยตฺตา สุตฺตสฺส อนุญฺญาตํ.

ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයෝ වෘත්තයෙන් මිදීමේ පක්ෂයෙහි (අනාගාමීව) සිටින අතර ඔවුන් නිරන්තරයෙන් ලොව පහළ නොවෙති. කල්ප ලක්ෂයක් හෝ අසංඛ්‍යෙය කල්පයක් වුවද බුදුවරුන් රහිත ශුන්‍ය ලෝකයෙහි ඔවුන් උපදින්නේ නැත. බුදුවරුන් පහළ වන කල්ප දහසය දහසක් ඇතුළත කාලයෙහි පමණක් ඔවුන් උපදිති. ඔවුන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මචක්‍ර ප්‍රවර්තනය සිදුවන කාලයට පමණක් සීමා වූ නවාතැන් පොළක් බඳුය. එබැවින් ඔවුන් විඤ්ඤාණට්ඨිති හෝ සත්තාවාස ගණයට සාමාන්‍යයෙන් ගනු නොලැබේ. එහෙත් මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ 'න ඛො පන සො සාරිපුත්ත' යන සූත්‍ර දේශනාව අනුව, ශුද්ධාවාසීන් ද සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට හා සතරවන සත්තාවාසයට ඇතුළත් වන බව පවසති. සූත්‍ර පාඨයට පටහැනි නොවන බැවින් එය එසේම පිළිගත යුතුය.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ยเถว สญฺญาย, เอวํ วิญฺญาณสฺสาปิ สุขุมตฺตา เนว วิญฺญาณํ นาวิญฺญาณํ. ตสฺมา วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ น วุตฺตํ. ทุติเย สมาธิปริกฺขาราติ มคฺคสมาธิสฺส สมฺภารา.

නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි සංඥාව මෙන්ම විඤ්ඤාණය ද අතිශය සියුම් බැවින් එය 'නේව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං' (විඤ්ඤාණයක් ඇත්තේද නැත්තේද නොවන) ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් එය විඤ්ඤාණට්ඨිති අතර වදාරා නැත. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සමාධිපරික්ඛාරා' යනු මාර්ග සමාධියට අවශ්‍ය කරන අංගයන් හෙවත් ආධාරකයන්ය.

๓. ปฐมอคฺคิสุตฺตวณฺณนา

3. පළමු අග්ගි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๔๖. ตติเย สพฺเพปิ ราคาทโย อนุฑหนฏฺเฐน อคฺคี. อาหุเนยฺยคฺคีติอาทีสุ ปเนตฺถ อาหุนํ วุจฺจติ สกฺกาโร, อาหุนํ อรหนฺตีติ อาหุเนยฺยา. มาตาปิตโร หิ ปุตฺตานํ พหุปการตฺตา อาหุนํ อรหนฺติ, เตสุ วิปฺปฏิปชฺชมานา ปุตฺตา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา กิญฺจาปิ มาตาปิตโร น อนุฑหนฺติ, อนุฑหนสฺส ปน ปจฺจยา โหนฺติ. อิติ อนุฑหนฏฺเฐเนว อาหุเนยฺยคฺคีติ วุจฺจนฺติ. คหปตีติ ปน เคหสามิโก วุจฺจติ, โส มาตุคามสฺส สยนวตฺถาลงฺการาทิอนุปฺปทาเนน พหุปกาโร. ตํ อติจรนฺโต มาตุคาโม นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตติ. ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุฑหนฏฺเฐน คหปตคฺคีติ วุตฺโต. ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ เอตฺถ ปน ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา, ภิกฺขุสงฺโฆ ทกฺขิเณยฺโย. โส หิ คิหีนํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ทสสุ สีเลสุ มาตาปิตุปฏฺฐาเน ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณุปฏฺฐาเนติ เอวมาทีสุ กลฺยาณธมฺเมสุ นิโยชเนน พหุปกาโร. ตสฺมึ มิจฺฉาปฏิปนฺนา คิหี [Pg.166] ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุฑหนฏฺเฐน ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ วุตฺโต. กฏฺฐโต นิพฺพตฺโต ปากติโกว อคฺคิ กฏฺฐคฺคิ นาม.

46. තෙවන සූත්‍රයෙහි රාගාදී කෙලෙස් සියල්ල දවන අර්ථයෙන් 'ගින්න' නම් වේ. ආහුනෙය්‍යග්ගි යනාදී තැන්හි 'ආහුන' යනු සත්කාරයට නමකි. සත්කාරයට සුදුසු බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' නම් වේ. මවුපියන් දරුවන්ට බොහෝ උපකාර කරන බැවින් සත්කාරයට සුදුසුය. ඔවුන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපදින දරුවෝ නිරය ආදියෙහි උපදිති. එබැවින් මවුපියන් කෙලින්ම නොදැවුව ද, දැවීමට (නිරයට) හේතු වන බැවින් දවන අර්ථයෙන් 'ආහුනෙය්‍යග්ගි' නම් වෙති. ගහපති යනු නිවෙස් හිමියා හෙවත් ස්වාමියාය. ඔහු බිරිඳට ආහාර පාන, වස්ත්‍ර, ආභරණ ආදිය දෙමින් බොහෝ උපකාර කරයි. ඔහු ඉක්මවා හැසිරෙන කාන්තාව නිරයෙහි උපදී. එබැවින් ඔහු ද පෙර ක්‍රමයටම 'ගහපතග්ගි' නම් වේ. දක්ඛිණෙය්‍යග්ගි යනු සතර පසයයි, මහා සංඝරත්නය දක්ඛිණෙය්‍ය නම් වේ. උන්වහන්සේ ගිහියන් තිසරණ පන්සිල් දසසිල් ආදියෙහි හා මවුපිය උපස්ථානයෙහි යොදවමින් බොහෝ උපකාර කරති. උන්වහන්සේ කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපදින ගිහියන් නිරයෙහි උපදී. එබැවින් සංඝරත්නය ද 'දක්ඛිණෙය්‍යග්ගි' නම් වේ. දර ආදියෙන් හටගත් සාමාන්‍ය ගින්න 'කට්ඨග්ගි' නම් වේ.

๔. ทุติยอคฺคิสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන අග්ගි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๔๗. จตุตฺเถ อุคฺคตสรีรสฺสาติ โส กิร พฺราหฺมณมหาสาโล อตฺตภาเวนปิ โภเคหิปิ อุคฺคโต สารปฺปตฺโต อโหสิ, ตสฺมา อุคฺคตสรีโรตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. อุปกฺขโฏติ ปจฺจุปฏฺฐิโต. ถูณูปนีตานีติ ยูปสงฺขาตํ ถูณํ อุปนีตานิ. ยญฺญตฺถายาติ วธิตฺวา ยชนตฺถาย. อุปสงฺกมีติ โส กิร สพฺพํ ตํ ยญฺญสมฺภารํ สชฺเชตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ กิร โคตโม มหาปญฺโญ, กึ นุ โข เม ยญฺญสฺส วณฺณํ กเถสฺสติ อุทาหุ อวณฺณํ, ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ อิมินา การเณน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อคฺคิสฺส อาทานนฺติ ยญฺญยชนตฺถาย นวสฺส มงฺคลคฺคิโน อาทิยนํ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺเพน สุเตน สพฺพํ สุตํ สเมติ สํสนฺทติ, เอกสทิสํ โหตีติ ทสฺเสติ. สตฺถานีติ วิหึสนฏฺเฐน สตฺถานิ วิยาติ สตฺถานิ. สยํ ปฐมํ สมารมฺภตีติ อตฺตนาว ปฐมตรํ อารภติ. หนฺตุนฺติ หนิตุํ.

47. සිව්වන සූත්‍රයෙහි (උග්ගතසීර සූත්‍රය), 'උග්ගතසරීරස්ස' යනු: අසා ඇති පරිදි, ඒ මහාසාල බ්‍රාහ්මණයා ස්වකීය ශරීර සම්පත්තියෙන් මෙන්ම භෝග සම්පත්තියෙන් ද උසස් බවටත්, සාරවත් බවටත් පත්ව සිටියේය. එබැවින් ඔහු 'උග්ගතසරීර' (උසස් සිරුරක් ඇත්තා) යන නමින් ප්‍රකට විය. 'උපක්ඛටෝ' යනු එළඹ සිටි හෙවත් සූදානම් කරන ලද යන්නයි. 'ථූණූපනීතානි' යනු යූප ස්තම්භ නමින් හැඳින්වෙන බිලි කණුවලට පමුණුවන ලද යන්නයි. 'යඤ්ඤත්ථාය' යනු සතුන් මරා යාග පූජා පැවැත්වීම සඳහා යන්නයි. 'උපසංකමී' යනු: අසා ඇති පරිදි, ඒ උග්ගතසරීර බ්‍රාහ්මණයා ඒ සියලු යාග උපකරණ පිළියෙළ කොට මෙසේ සිතුවේය - "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි. උන්වහන්සේ මාගේ යාගයෙහි ගුණ පවසන සේක්ද, නැතහොත් අගුණ පවසන සේක්ද? උන්වහන්සේගෙන් විමසා දැනගන්නෙමි" යනුවෙනි. මේ හේතුව නිසා ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියේය. 'අග්ගිස්ස ආදානං' යනු යාගය පූජා කිරීම පිණිස අලුතින් මංගල ගින්න දැල්වීමයි. 'සබ්බේන සබ්බං' යනාදියෙන්, ඇසූ සියල්ල සියලු අයුරින්ම සැසඳෙන බවත්, එක හා සමාන වන බවත් දක්වයි. 'සත්ථානි' යනු හිංසා පීඩා කරන අර්ථයෙන් ආයුධ වැනි බැවින් 'ශස්ත්‍ර' (ආයුධ) ලෙස හැඳින්වේ. 'සයං පඨමං සමාරම්භති' යනු තමාම පළමුව උත්සාහ කරයි හෙවත් පටන් ගනී යන්නයි. 'හන්තුං' යනු මැරීම පිණිසයි.

ปหาตพฺพาติ ปริหริตพฺพา. อโตหยนฺติ อโต หิ มาตาปิติโต อยํ. อาหุโตติ อาคโต. สมฺภูโตติ อุปฺปนฺโน. อยํ วุจฺจติ, พฺราหฺมณ, คหปตคฺคีติ อยํ ปุตฺตทาราทิคโณ ยสฺมา, คหปติ, วิย เคหสามิโก วิย หุตฺวา อคฺคติ วิจรติ, ตสฺมา คหปตคฺคีติ วุจฺจติ. อตฺตานนฺติ จิตฺตํ. ทเมนฺตีติ อินฺทฺริยทมเนน ทเมนฺติ. สเมนฺตีติ ราคาทิสมเนน สเมนฺติ. เตสญฺเญว ปรินิพฺพาปเนน ปรินิพฺพาเปนฺติ. นิกฺขิปิตพฺโพติ ยถา น วินสฺสติ, เอวํ ฐเปตพฺโพ. อุปวายตนฺติ อุปวายตุ. เอวญฺจ ปน วตฺวา พฺราหฺมโณ สพฺเพสมฺปิ เตสํ ปาณานํ ชีวิตํ ทตฺวา ยญฺญสาลํ วิทฺธํเสตฺวา สตฺถุ สาสเน โอปานภูโต อโหสีติ.

'පහාතබ්බා' යනු බැහැර කළ යුතු හෙවත් අත්හළ යුතු යන්නයි. 'අතෝහයං' යනු ඒ මව්පියන්ගෙන් උපන් මේ දරුවායි. 'ආහුතෝ' යනු පැමිණි බවයි. 'සම්භූතෝ' යනු උපන් බවයි. 'අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, ගහපතග්ගී' යනු මෙහි මේ අඹුදරුවන් ඇතුළු පිරිස 'ගෘහපති අග්නි' (ගෘහපති ගින්න) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ගෘහපතියෙකු මෙන්, එනම් නිවසක ස්වාමියෙකු මෙන් හැසිරෙන බැවින් 'ගහපතග්ගි' යැයි කියනු ලැබේ. 'අත්තානං' යනු සිතයි. 'දමෙන්ති' යනු ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් සිත දමනය කිරීමයි. 'සමෙන්ති' යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳුවීමෙන් සිත සන්සුන් කිරීමයි. එම කෙලෙසුන්ගේම පරිනිර්වාණයෙන් පරිනිර්වාපනය කරති (නිවී යති). 'නික්ඛිපිතබ්බෝ' යනු විනාශ නොවන පරිදි තැන්පත් කළ යුතු යන්නයි. 'උපවායතං' යනු හමා යේවා යන්නයි. මෙසේ පැවසූ බ්‍රාහ්මණයා ඒ සියලු සතුන්ට ජීවිත දානය දී, යාග ශාලාව විනාශ කොට, බුදු සසුනෙහි පැන් පොකුණක් වැනි (සැමට පිහිටවන) උපාසකයෙකු බවට පත් විය.

๕-๖. สญฺญาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. සඤ්ඤා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි.

๔๘-๔๙. ปญฺจเม [Pg.167] อมโตคธาติ นิพฺพานปติฏฺฐา. อมตปริโยสานาติ นิพฺพานาวสานา. ฉฏฺเฐ เมถุนธมฺมสมาปตฺติยาติ เมถุนธมฺเมน สมงฺคิภาวโต. นฺหารุททฺทุลนฺติ นฺหารุขณฺฑํ นฺหารุวิเลขนํ วา. อนุสนฺทตีติ ปวตฺตติ. นตฺถิ เม ปุพฺเพนาปรํ วิเสโสติ นตฺถิ มยฺหํ ปุพฺเพน อภาวิตกาเลน สทฺธึ อปรํ ภาวิตกาเล วิเสโส. โลกจิตฺเรสูติ ติธาตุกโลกสนฺนิวาสสงฺขาเตสุ โลกจิตฺเรสุ. อาลสฺเยติ อาลสิยภาเว. วิสฺสฏฺฐิเยติ วิสฺสฏฺฐภาเว. อนนุโยเคติ โยคสฺส อนนุยุญฺชเน. อหงฺการมมงฺการมานาปคตนฺติ อหงฺการทิฏฺฐิโต จ มมงฺการตณฺหาโต จ นววิธมานโต จ อปคตํ. วิธาสมติกฺกนฺตนฺติ ติสฺโส วิธา อติกฺกนฺตํ. สนฺตนฺติ ตปฺปจฺจนีกกิเลเสหิ สนฺตํ. สุวิมุตฺตนฺติ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ.

48-49. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අමතෝගධා' යනු නිවන පිහිට කොට ඇති බවයි. 'අමතපරියෝසානා' යනු නිවන අවසානය කොට ඇති බවයි. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'මෙථුනධම්මසමාපත්තියා' යනු මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදීමෙන් වන එක්වීමයි. 'ණ්හාරුදද්දුලං' යනු නහර කැබැල්ලක් හෝ නහර හූරන ලද කොටසකි. 'අනුසන්දති' යනු පවතී යන්නයි. 'නත්ථි මේ පුබ්බේනාපරං විසේසෝ' යනු අසුභය වඩන කාලය සහ නොවඩන කාලය අතර මා තුළ වෙනසක් නැත යන්නයි. 'ලෝකචිත්තේසූ' යනු කාම, රූප, අරූප යන ත්‍රෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසයෙහි ඇති විසිතුරු බවයි. 'ආලස්යේ' යනු අලස බවෙහිදීය. 'විස්සට්ඨියේ' යනු අත්හළ බවෙහිදීය. 'අනනුයෝගේ' යනු වීර්යයෙහි නොයෙදීමයි. 'අහංකාරමමංකාරමානාපගතං' යනු 'මම' යන දෘෂ්ටියෙන් ද, 'මාගේ' යන තෘෂ්ණාවෙන් ද, නවවිධ මානයෙන් ද තොර වූ බවයි. 'විධාසමතික්කන්තං' යනු තෙවැදෑරුම් මානයන් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'සන්තං' යනු එම සන්සිඳීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ක්ලේශයන්ගෙන් සන්සුන් වූ බවයි. 'සුවිමුත්තං' යනු පංචවිධ විමුක්තියෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි.

๗. เมถุนสุตฺตวณฺณนา

7. මෙථුන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๐. สตฺตเม อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส ทาสกมฺมกรปริวุโต อุปสงฺกมิ. ภวมฺปิโนติ ภวมฺปิ นุ. พฺรหฺมจารี ปฏิชานาตีติ ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ เอวํ พฺรหฺมจริยวาสํ ปฏิชานาตีติ ปุจฺฉติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘พฺราหฺมณสมเย เวทํ อุคฺคณฺหนฺตา อฏฺฐจตฺตาลีส วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. สมโณ ปน โคตโม อคารํ อชฺฌาวสนฺโต ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกรติยา อภิรมิ, อิทานิ กึ นุ โข วกฺขตี’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธาเยวํ ปุจฺฉติ. ตโต ภควา มนฺเตน กณฺหสปฺปํ คณฺหนฺโต วิย อมิตฺตํ คีวาย ปาเทน อกฺกมนฺโต วิย อตฺตโน สํกิเลสกาเล ฉพฺพสฺสานิ ปธานจริยาย รชฺชสุขํ วา ปาสาเทสุ นาฏกสมฺปตฺตึ วา อารพฺภ วิตกฺกมตฺตสฺสาปิ อนุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย สีหนาทํ นทนฺโต ยญฺหิ ตํ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตินฺติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพภาวํ. ทุกฺขสฺมาติ สกลวฏฺฏทุกฺขโต. สญฺชคฺฆตีติ หสิตกถํ กเถติ. สํกีฬตีติ เกฬึ กโรติ. สํเกฬายตีติ มหาหสิตํ หสติ. จกฺขุนา จกฺขุนฺติ อตฺตโน จกฺขุนา ตสฺสา จกฺขุํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อุปนิชฺฌายติ. ติโรกุฏฺฏํ วา ติโรปาการํ วาติ ปรกุฏฺเฏ วา ปรปากาเร [Pg.168] วา. เทโวติ เอโก เทวราชา. เทวญฺญตโรติ อญฺญตโร เทวปุตฺโต. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อรหตฺตญฺเจว สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ.

50. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපසංකමී' යනු උදෑසන ආහාරය ගෙන දැසි දස් කම්කරු පිරිවර පිරිවරාගෙන පැමිණි බවයි. 'භවම්පිනෝ' යනු ඔබ වහන්සේත් එසේ පිළිගන්නෙහිද යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචාරී පටිජානාති' යනු "මම බ්‍රහ්මචාරී වෙමි" යැයි මෙසේ බ්‍රහ්මචාරී වාසය පිළිගන්නෙහිදැයි විමසයි. අසා ඇති පරිදි, ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය: "බ්‍රාහ්මණ සම්ප්‍රදායෙහි වේදය ඉගෙන ගනිමින් වසර හතළිස් අටක් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙති. එහෙත් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වසන කල ප්‍රාසාද තුනක තෙවැදෑරුම් නැටුම් ගැයුම් ආදියෙන් යුතුව විසූහ. දැන් උන්වහන්සේ කුමක් පවසනු ඇත්ද?" යන මේ කරුණ අරභයා ඔහු මෙසේ විමසයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මන්ත්‍ර බලයෙන් විෂඝෝර සර්පයෙකු අල්ලන්නෙකු මෙන් ද, සතුරෙකු ගෙලෙන් පාදයෙන් මිරිකන්නෙකු මෙන් ද, තමන් වහන්සේ වසර හයක් දුෂ්කර ක්‍රියා කළ සමයෙහි පවා රාජ්‍ය සුවය හෝ ප්‍රාසාදයන්හි විඳි නාට්‍ය සම්පත් පිළිබඳව සිතුවිලි මාත්‍රයක්වත් උපන් බවක් අරභයා සිංහනාද කරමින් "යඤ්හි තං බ්‍රාහ්මණ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ද්වයංද්වයසමාපත්තිං' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකුගේ එක්වීමයි. 'දුක්ඛස්මා' යනු සමස්ත වට දුකෙන් (සංසාර දුකෙන්) මිදීමයි. 'සංජග්ඝති' යනු සිනාසෙමින් කතා කිරීමයි. 'සංකීළති' යනු සෙල්ලම් කිරීම (කෙළි කවටකම්) කිරීමයි. 'සංකේළායති' යනු මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'චක්ඛුනා චක්ඛුං' යනු තම දෑසින් ඇයගේ දෑස දෙස විනිවිද බලමින් බලා සිටීමයි. 'තිරෝකුට්ටං වා තිරෝපාකාරං වා' යනු බිත්තියකින් හෝ පවුරකින් එපිට සිට යන්නයි. 'දේවෝ' යනු එක් දිව්‍ය රාජයෙකි. 'දේවඤ්ඤතරෝ' යනු එක්තරා දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි. 'අනුත්තරං සම්මාසම්බෝධිං' යනු අර්හත් ඵලය මෙන්ම සර්වඥතා ඥානය ද වේ.

๘. สํโยคสุตฺตวณฺณนา

8. සංයෝග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๑. อฏฺฐเม สํโยควิสํโยคนฺติ สํโยควิสํโยคสาธกํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อชฺฌตฺตํ อิตฺถินฺทฺริยนฺติ นิยกชฺฌตฺเต อิตฺถิภาวํ. อิตฺถิกุตฺตนฺติ อิตฺถิกิริยํ. อิตฺถากปฺปนฺติ นิวาสนปารุปนาทิอิตฺถิอากปฺปํ. อิตฺถิวิธนฺติ อิตฺถิยา มานวิธํ. อิตฺถิฉนฺทนฺติ อิตฺถิยา อชฺฌาสยจฺฉนฺทํ. อิตฺถิสฺสรนฺติ อิตฺถิสทฺทํ. อิตฺถาลงฺการนฺติ อิตฺถิยา ปสาธนภณฺฑํ. ปุริสินฺทฺริยาทีสุปิ เอเสว นโย. พหิทฺธา สํโยคนฺติ ปุริเสน สทฺธึ สมาคมํ. อติวตฺตตีติ อนภิรตาติ เอวํ วุตฺตาย พลววิปสฺสนาย อริยมคฺคํ ปตฺวา อติวตฺตติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

51. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සංයෝගවිසංයෝගං' යනු බැඳීම සහ නොබැඳීම සාධනය කරන බවයි. 'ධම්මපරියායං' යනු ධර්ම කරුණයි. 'අජ්ඣත්තං ඉත්ථින්ද්‍රියං' යනු තමා තුළ පවතින ස්ත්‍රී භාවයයි. 'ඉත්ථිකුත්තං' යනු ස්ත්‍රී ක්‍රියාවන් (ඉරියව්) වේ. 'ඉත්ථාකප්පං' යනු ඇඳුම් පැළඳුම් ආදී ස්ත්‍රී ලීලාවයි. 'ඉත්ථිවිධං' යනු ස්ත්‍රීන්ගේ හැසිරීම් ආකාරයයි. 'ඉත්ථිඡන්දං' යනු ස්ත්‍රියකගේ අදහස් හෝ අභිලාෂයන්ය. 'ඉත්ථිස්සරං' යනු ස්ත්‍රී හඬයි. 'ඉත්ථාලංකාරං' හෙවත් 'ඉත්ථිපසාධනං' යනු ස්ත්‍රියකගේ පැළඳුම් හා අලංකාර භාණ්ඩයි. පුරුෂ ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'බහිද්ධා සංයෝගං' යනු පුරුෂයෙකු සමඟ එක්වීමයි. 'අතිවත්තති' යනු නොඇලෙන බවයි. මෙසේ පවසන ලද ප්‍රබල විදර්ශනාවෙන් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණ කෙලෙසුන් ඉක්මවා යයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය (සංසාරය හා නිවන) පවසන ලදී.

๙. ทานมหปฺผลสุตฺตวณฺณนา

9. දානමහප්ඵල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๒. นวเม สาเปโขติ สตณฺโห. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ วิปาเก พทฺธจิตฺโต. สนฺนิธิเปโขติ นิธานเปโข หุตฺวา. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. ตํ กมฺมํ เขเปตฺวาติ ตํ กมฺมวิปากํ เขเปตฺวา. อิทฺธินฺติ วิปากิทฺธึ. ยสนฺติ ปริวารสมฺปทํ. อาธิปจฺจนฺติ เชฏฺฐภาวการณํ. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ ปุน อาคนฺตา, น ตตฺรูปปตฺติโก น อุปรูปปตฺติโก, เหฏฺฐาคามีเยว โหตีติ อตฺโถ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาเมตํ สาธุ ภทฺทกํ สุนฺทรํ. ตานิ มหายญฺญานีติ ตานิ สปฺปินวนีตทธิมธุผาณิตาทีหิ นิฏฺฐานํ คตานิ มหาทานานิ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการภูตญฺเจว ปริวารภูตญฺจ. พฺรหฺมกายิกานํ เทวานํ สหพฺยตนฺติ น สกฺกา ตตฺถ ทาเนน อุปปชฺชิตุํ. ยสฺมา ปน ตํ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการภูตํ, ตสฺมา เตน ทานาลงฺกเตน จิตฺเตน ฌานญฺเจว อริยมคฺคญฺจ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌาเนน ตตฺถ อุปปชฺชติ. อนาคามี โหตีติ ฌานานาคามี นาม โหติ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ปุน อิตฺถภาวํ น อาคนฺตา, อุปรูปปตฺติโก วา ตตฺรูปปตฺติโก วา หุตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ. อิติ อิเมสุ ทาเนสุ ปฐมํ ตณฺหุตฺตริยทานํ, ทุติยํ จิตฺตีการทานํ, ตติยํ หิโรตฺตปฺปทานํ, จตุตฺถํ นิรวเสสทานํ[Pg.169], ปญฺจมํ ทกฺขิเณยฺยทานํ, ฉฏฺฐํ โสมนสฺสุปวิจารทานํ, สตฺตมํ อลงฺการปริวารทานํ นามาติ.

52. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'සාපේඛො' යනු තෘෂ්ණාව සහිත වූ යන්නයි. 'පටිබද්ධචිත්තො' යනු විපාකය (දානයෙහි ආනිසංස) කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති යන්නයි. 'සන්නිධිපේඛො' යනු (පින්) රැස්කර තැබීමේ අපේක්ෂාව ඇතිව යන්නයි. 'පෙච්ච' යනු පරලොව ගොස් යන්නයි. 'තං කම්මං ඛෙපෙත්වා' යනු එම කර්ම විපාකය ගෙවා අවසන් කොට යන්නයි. 'ඉද්ධිං' යනු විපාක ඉද්ධියයි. 'යසං' යනු පිරිවර සම්පත්තියයි. 'ආධිපච්චං' යනු අධිපති බව හෝ ප්‍රධානත්වයයි. 'ආගන්තා ඉත්ථත්තං' යනු නැවතත් මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට හෝ පංචස්කන්ධයක් ඇති භවයකට පැමිණෙන්නේය, එනම් එහිම උපදින්නේ හෝ ඉහළ භවයක උපදින්නේ නොව, යටිකුරු ගාමීව (කාම ලෝකයට) පැමිණෙන්නේම වේ යන අර්ථයයි. 'සාහු දානං' යනු මෙම දානය නම් යහපත්ය, භද්‍රය, සුන්දරය යන්නයි. 'තානි මහයඤ්ඤානි' යනු ගිතෙල්, වෙඬරු, දී කිරි, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙන් නිමවන ලද එම මහා දානයන්ය. 'චිත්තාලංකාර චිත්තපරික්ඛාරං' යනු සමථ විපස්සනා සිත්වලට ආභරණයක් මෙන්ම පිරිවරක් බඳු වූ යන්නයි. 'බ්‍රහ්මකායිකානං දේවානං සහබ්‍යතං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දානයෙන් පමණක්ම එහි ඉපදිය නොහැකි බවයි. එසේ වුවද, එම දානය සමථ විපස්සනා සිත්වලට අලංකාරයක් වන බැවින්, දානයෙන් අලංකාර වූ එම සිතින් ධ්‍යාන හා ආර්ය මාර්ග උපදවාගෙන, ධ්‍යාන බලයෙන් එහි උපදියි. 'අනාගාමී හෝති' යනු ධ්‍යාන අනාගාමියෙක් වෙයි යන අර්ථයයි. 'අනාගන්තා ඉත්ථත්තං' යනු නැවත මනුෂ්‍ය භවයට නොපැමිණ, ඉහළ බඹලොවක උපත ලබා හෝ එහිම උපත ලබා එහිදීම පිරිනිවන් පාන්නේය. මෙසේ මෙම දානයන් අතර, පළමුවැන්න තෘෂ්ණාව ප්‍රධාන වූ දානයයි, දෙවැන්න ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත දානයයි, තුන්වැන්න හිරිඔතප් පෙරදැරි දානයයි, හතරවැන්න කිසිවක් ඉතිරි නොකොට දෙන දානයයි, පස්වැන්න දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් උදෙසා දෙන දානයයි, හයවැන්න සෝමනස්ස සහගත දානයයි, හත්වැන්න චිත්තාලංකාර පිරිවර දානයයි.

๑๐. นนฺทมาตาสุตฺตวณฺณนา

10. නන්දමාතා සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๓. ทสมํ อตฺถุปฺปตฺติวเสน เทสิตํ. สตฺถา กิร วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ทฺเว อคฺคสาวเก โอหาย ‘‘ทกฺขิณาคิรึ จาริกํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิ, ราชา ปเสนทิ โกสโล, อนาถปิณฺฑิโก คหปติ, วิสาขา มหาอุปาสิกา, อญฺเญ จ พหุชนา ทสพลํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. อนาถปิณฺฑิโก คหปติ ‘‘สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ รโห จินฺตยมาโน นิสีทิ. อถ นํ ปุณฺณา นาม ทาสี ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข เต, สามิ, น ปุพฺเพ วิย อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, ปุณฺเณ, สตฺถา จาริกํ ปกฺกนฺโต, ตมหํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึ. น โข ปน สกฺกา ชานิตุํ ปุน สีฆํ อาคจฺเฉยฺย วา น วา, เตนาหํ จินฺตยมาโน นิสินฺโนติ. สจาหํ ทสพลํ นิวตฺเตยฺยํ, กึ เม กเรยฺยาสีติ? ภุชิสฺสํ ตํ กริสฺสามีติ. สา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘นิวตฺตถ, ภนฺเต’’ติ อาห. มม นิวตฺตนปจฺจยา ตฺวํ กึ กริสฺสสีติ? ตุมฺเห, ภนฺเต, มม ปราธีนภาวํ ชานาถ, อญฺญํ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกมิ, สรเณสุ ปน ปติฏฺฐาย ปญฺจ สีลานิ รกฺขิสฺสามีติ. สาธุ สาธุ ปุณฺเณติ, สตฺถา ธมฺมคารเวน เอกปทสฺมิญฺเญว นิวตฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ธมฺมครุ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ธมฺมคารโว’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙).

53. දසවන සූත්‍රය කරුණු උප්පත්තියක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ වස් වැස පවාරණය කොට, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම රඳවා 'දක්ඛිණගිරියට චාරිකාවේ වඩින්නෙමි' යි නික්ම වැඩි සේක. පසේනදී කොසොල් රජු, අනේපිඬු සිටුතුමා, විශාඛා මහෝපාසිකාව ඇතුළු බොහෝ පිරිස දසබලයන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කරවා ගැනීමට උත්සාහ කළත් එය සාර්ථක වූයේ නැත. අනේපිඬු සිටුතුමා 'බුදුරජාණන් වහන්සේ වඩින්නට නොදී නතර කර ගැනීමට නොහැකි විය' යනුවෙන් රහසින් සිතමින් කනස්සල්ලෙන් හුන්නේය. එකල පුණ්ණා නම් දාසිය ඔහු දැක, 'ස්වාමීනි, ඔබගේ ඉන්ද්‍රියයන් පෙර මෙන් ප්‍රසන්න නොවන්නේ මන්ද?' යි විමසුවාය. 'පුණ්ණා, එසේය, බුදුරජාණන් වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කළ සේක, උන්වහන්සේ නතර කර ගැනීමට මට නොහැකි විය. උන්වහන්සේ නැවත ඉක්මනින් වඩින්නේ දැයි කියා දැනගන්නට ක්‍රමයක් නැත, ඒ නිසා මම සිතමින් සිටිමි' යි කීවේය. 'මම දසබලයන් වහන්සේව ආපසු වැඩම කරවුවහොත් මට කුමක් කරන්නේද?' යි ඇය ඇසුවාය. 'මම තොපව දාසී භාවයෙන් මුදා නිදහස් කරන්නෙමි' යි සිටුතුමා කීය. ඇය බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, 'ස්වාමීනි, ආපසු වැඩම කළ මැනව' යි කීවාය. 'මා ආපසු වැඩම කිරීමෙන් ඔබට ලැබෙන ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ විමසූ සේක. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා අනුන්ට පරාධීන වූ කෙනෙකු බව දන්නා සේක, මට වෙනත් කිසිවක් කළ නොහැක, එහෙත් ඔබ වහන්සේ නතර වුවහොත් මම තිසරණ සහිත පංචසීලය රකින්නෙමි' යි ඇය කීවාය. 'පුණ්ණා, ඉතා යහපත්ය, ඉතා යහපත්ය' යි වදාළ බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසාම එම වචනයට නැවතී වැඩම කළ සේක. ඒ ගැන මෙසේ පවසා ඇත: 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ධර්මය ගරු කරති, ධර්මය උතුම් කොට සලකති' යන්නයි.

สตฺถา นิวตฺติตฺวา เชตวนมหาวิหารํ ปาวิสิ. มหาชโน ปุณฺณาย สาธุการสหสฺสานิ อทาสิ. สตฺถา ตสฺมึ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ, จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ. ปุณฺณาปิ เสฏฺฐินา อนุญฺญาตา ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน อามนฺเตตฺวา ‘‘อหํ ยํ ทิสํ จาริกาย นิกฺขนฺโต, ตตฺถ น คจฺฉามิ. ตุมฺเห ตุมฺหากํ ปริสาย สทฺธึ ตํ ทิสํ จาริกํ คจฺฉถา’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสิ. อิมิสฺสํ อตฺถุปฺปตฺติยํ เอกํ สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโตติอาทิ วุตฺตํ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කොට ජේතවන මහා විහාරයට ඇතුළු වූ සේක. මහා ජනයා පුණ්ණාට දහස් ගණන් සාධුකාර දුන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක, අසූහතර දහසක් සත්ත්වයෝ අමෘත පානය (නිවන් මඟ) ලැබූහ. පුණ්ණා ද සිටුතුමාගෙන් අවසර ලබා භික්ෂුණී ආරාමයට ගොස් පැවිදි වූවාය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සැරියුත් මුගලන් දෙනම අමතා, 'මම යම් දිශාවකට චාරිකාවේ යන්නට නික්මුණේ ද, එහි මම දැන් නොයමි. ඔබලා ඔබලාගේ පිරිස සමඟ එම දිශාවට චාරිකාවේ යන්න' යි පවසා පිටත් කර යැවූ සේක. මෙම කරුණු උප්පත්තිය නිමිත්තෙන් 'එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තො' යනාදිය වදාරන ලදී.

ตตฺถ เวฬุกณฺฑกีติ เวฬุกณฺฏกนครวาสินี. ตสฺส กิร นครสฺส ปาการคุตฺตตฺถาย ปาการปริยนฺเตน เวฬู โรปิตา, เตนสฺส เวฬุกณฺฏกนฺเตว [Pg.170] นามํ ชาตํ. ปารายนนฺติ นิพฺพานสงฺขาตปารํ อยนโต ปารายนนฺติ ลทฺธโวหารํ ธมฺมํ. สเรน ภาสตีติ สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สุสํวิหิตารกฺขฏฺฐาเน นิสินฺนา สมาปตฺติพเลน รตฺติภาคํ วีตินาเมตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘อิมํ รตฺตาวเสสํ กตราย รติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ธมฺมรติยา’’ติ กตสนฺนิฏฺฐานา ตีณิ ผลานิ ปตฺตา อริยสาวิกา อฑฺฒเตยฺยคาถาสตปริมาณํ ปารายนสุตฺตํ มธุเรน สรภญฺเญน ภาสติ. อสฺโสสิ โขติ อากาสฏฺฐกวิมานานิ ปริหริตฺวา ตสฺส ปาสาทสฺส อุปริภาคํ คเตน มคฺเคน นรวาหนยานํ อารุยฺห คจฺฉมาโน อสฺโสสิ. กถาปริโยสานํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสีติ ‘‘กึ สทฺโท เอส ภเณ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นนฺทมาตาย อุปาสิกาย สรภญฺญสทฺโท’’ติ วุตฺเต โอตริตฺวา ‘‘อิทมโวจา’’ติ อิทํ เทสนาปริโยสานํ โอโลเกนฺโต อวิทูรฏฺฐาเน อากาเส อฏฺฐาสิ.

එහි 'වේළුකණ්ටකී' යනු වේළුකණ්ටක නගරයෙහි වාසය කරන තැනැත්තියයි. එම නගරයෙහි ආරක්ෂාව සඳහා පවුර වටා උණ පඳුරු වවා තිබූ බැවින් එයට 'වේළුකණ්ටක' යන නම ලැබී ඇත. 'පාරායනං' යනු නිවන නමැති පරතෙරට පමුණුවන බැවින් පාරායන යැයි නම් ලත් ධර්මයයි. 'සරේන භාසති' යනු මහල් හතකින් යුත් ප්‍රාසාදයේ ඉහළ මාලයේ මැනවින් ආරක්ෂාව සැලසූ තැනක හිඳ, සමාපත්ති බලයෙන් රාත්‍රී කාලය ගත කොට, සමාපත්තියෙන් නැගිට, 'මෙම රාත්‍රියේ ඉතිරි කොටස කිනම් සතුටකින් ගත කරම්දැයි' සිතා 'ධර්ම රතියෙන් ගත කරමි' යි තීරණය කොට, ඵලයන් තුනකට (අනාගාමී ඵලයට) පැමිණි එම ආර්ය ශ්‍රාවිකාව ගාථා තුන්සිය පණහක ප්‍රමාණයෙන් යුත් පාරායන සූත්‍රය මිහිරි ස්වරයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නීය. 'අස්සෝසි ඛෝ' යනු අහසේ තිබෙන විමාන මගහරිමින් එම ප්‍රාසාදයට ඉහළින් වූ අහස් මගින් නරවාහන යානයක නැගී යන්නා වූ (වෙස්සවණ මහරජු) එය ඇසුවේය. 'කථාපරියෝසානං ආගමයමානෝ අට්ඨාසි' යනු 'එම්බා, මේ කුමන හඬක්ද?' යි විමසා, 'නන්දමාතා උපාසිකාවගේ සජ්ඣායනා හඬයි' කී කල්හි, යානයෙන් බැස 'ඉදමවෝච' යනු දේශනාවේ අවසානය අපේක්ෂාවෙන් නොදුරින් වූ අහසෙහි නැවතී සිටියේය.

สาธุ ภคินิ, สาธุ ภคินีติ ‘‘สุคฺคหิตา เต ภคินิ ธมฺมเทสนา สุกถิตา, ปาสาณกเจติเย นิสีทิตฺวา โสฬสนฺนํ ปารายนิกพฺราหฺมณานํ สมฺมาสมฺพุทฺเธน กถิตทิวเส จ อชฺช จ น กิญฺจิ อนฺตรํ ปสฺสามิ, มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย เต สตฺถุ กถิเตน สทฺธึ สทิสเมว กถิต’’นฺติ วตฺวา สาธุการํ ททนฺโต เอวมาห. โก ปเนโส ภทฺรมุขาติ อิมสฺมึ สุสํวิหิตารกฺขฏฺฐาเน เอวํ มหนฺเตน สทฺเทน โก นาเมส, ภทฺรมุข, ลทฺธมุข, กึ นาโค สุปณฺโณ เทโว มาโร พฺรหฺมาติ สุวณฺณปฏฺฏวณฺณํ วาตปานํ วิวริตฺวา วิคตสารชฺชา ตีณิ ผลานิ ปตฺตา อริยสาวิกา เวสฺสวเณน สทฺธึ กถยมานา เอวมาห. อหํ เต ภคินิ ภาตาติ สยํ โสตาปนฺนตฺตา อนาคามิอริยสาวิกํ เชฏฺฐิกํ มญฺญมาโน ‘‘ภคินี’’ติ วตฺวา ปุน ตํ ปฐมวเย ฐิตตฺตา อตฺตโน กนิฏฺฐํ, อตฺตานํ ปน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุกตฺตา มหลฺลกตรํ มญฺญมาโน ‘‘ภาตา’’ติ อาห. สาธุ ภทฺรมุขาติ, ภทฺรมุข, สาธุ สุนฺทรํ, สฺวาคมนํ เต อาคมนํ, อาคนฺตุํ ยุตฺตฏฺฐานเมวสิ อาคโตติ อตฺโถ. อิทํ เต โหตุ อาติเถยฺยนฺติ อิทเมว ธมฺมภณนํ ตว อติถิปณฺณากาโร โหตุ, น หิ เต อญฺญํ อิโต อุตฺตริตรํ ทาตพฺพํ ปสฺสามีติ อธิปฺปาโย[Pg.171]. เอวญฺเจว เม ภวิสฺสติ อาติเถยฺยนฺติ เอวํ อตฺตโน ปตฺติทานํ ยาจิตฺวา ‘‘อยํ เต ธมฺมกถิกสกฺกาโร’’ติ อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐสตานิ รตฺตสาลีนํ ปูเรตฺวา ‘‘ยาวายํ อุปาสิกา จรติ, ตาว มา ขยํ คมึสู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปกฺกามิ. ยาว อุปาสิกา อฏฺฐาสิ, ตาว โกฏฺฐานํ เหฏฺฐิมตลํ นาม ทฏฺฐุํ นาสกฺขึสุ. ตโต ปฏฺฐาย ‘‘นนฺทมาตาย โกฏฺฐาคารํ วิยา’’ติ โวหาโร อุทปาทิ.

“යහපති සොහොයුරිය, යහපති සොහොයුරිය” යනුවෙන් පවසා, “සොහොයුරිය, ඔබ විසින් ධර්ම දේශනාව මැනවින් උගන්නා ලදී, මැනවින් දේශනා කරන ලදී. පාෂාණක චෛත්‍යයෙහි වැඩසිටිමින් පාරායනික බ්‍රාහ්මණයන් දහසය දෙනා හට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් (මෙම දහම) දේශනා කළ දිනයෙහිත්, අද දිනත් අතර කිසිදු වෙනසක් මම නොදකිමි. බිඳුණු රන් කැබැල්ලක් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව හා ඔබගේ දේශනාව සර්වසම වේ” යැයි පවසා සාධුකාර දෙමින් මෙසේ කීවේය. “පින්වත් මුහුණක් ඇත්තා (භද්‍රමුඛ), මේ හොඳින් ආරක්ෂා කරන ලද ස්ථානයෙහි මෙතරම් මහත් හඬින් කතා කරන ඔබ කවරෙක්ද? භද්‍රමුඛය, ප්‍රසිද්ධ අයෙක්ද? නාගයෙක්ද? ගුරුළෙක්ද? දෙවියෙක්ද? මාරයෙක්ද? බ්‍රහ්මයෙක්ද?” යැයි රන් පතක වර්ණය ඇති කවුළුව විවෘත කොට, බිය රහිතව ඵලයන් තුනකට පැමිණි (අනාගාමී) ආර්ය ශ්‍රාවිකාව වෛශ්‍රවණ (වෙස්සවණ) දිව්‍ය රාජයා සමඟ කතා කරමින් මෙසේ කීවාය. “සොහොයුරිය, මම ඔබේ සොහොයුරා වෙමි” යැයි තමන් සෝතාපන්න බැවින් අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවිකාව තමන්ට වඩා උසස් (වැඩිමහල්) යැයි සලකා “සොහොයුරිය” යැයි පැවසීය. නැවතත් ඇය ප්‍රථම වයසෙහි සිටින බැවින් තමාට වඩා බාල යැයි සලකාත්, තමා වර්ෂ නව ලක්ෂයක ආයුෂ ඇති බැවින් වඩාත් මහලු යැයි සලකාත් “සොහොයුරා” යැයි කීවේය. “යහපති භද්‍රමුඛය” යන්නෙහි තේරුම භද්‍රමුඛය, ඔබගේ පැමිණීම ඉතා යහපත්ය, සුන්දරය, පැමිණිය යුතු තැනටම පැමිණියේය යන්නයි. “මෙය ඔබගේ ආගන්තුක සත්කාරය වේවා” යනු, මෙම ධර්ම සජ්ඣායනයම ඔබ වෙනුවෙන් කරන ආගන්තුක තෑග්ගක් වේවා යන්නයි. මීට වඩා උසස් දිය යුතු දෙයක් මම නොදකිමි යනු එහි අදහසයි. “එසේම මාගේ ආගන්තුක සත්කාරය සිදුවනු ඇත” යැයි පවසා තමාට පින් අනුමෝදන් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි ඔහු, “මෙය ඔබගේ ධර්ම කථික පූජාව වේවා” යැයි පවසා රතු ඇල් වී වලින් පිරුණු වී අටු එක්දහස් තුන්සියයක් මවා, “මෙම උපාසිකාව ජීවත්ව සිටින තාක් මෙය ගෙවී නොයේවා” යැයි අධිෂ්ඨාන කොට නික්ම ගියේය. එම උපාසිකාව ජීවත්ව සිටි තාක් කල් එම අටුවල බිම පෙනෙන තෙක් සහල් අඩු නොවීය. එතැන් පටන් “නන්දමාතාවගේ අටුව මෙන්” යැයි ව්‍යවහාරයක් ඇති විය.

อกตปาตราโสติ อภุตฺตปาตราโส. ปุญฺญนฺติ ปุพฺพเจตนา จ มุญฺจนเจตนา จ. ปุญฺญมหีติ อปรเจตนา. สุขาย โหตูติ สุขตฺถาย หิตตฺถาย โหตุ. เอวํ อตฺตโน ทาเน เวสฺสวณสฺส ปตฺตึ อทาสิ.

“අකතපාතරාසෝ” යනු උදෑසන ආහාරය නොගත් යන්නයි. “පුඤ්ඤං” යනු පූර්ව චේතනාව හා මුඤ්චන චේතනාවයි. “පුඤ්ඤමහි” යනු අපර චේතනාවයි. “සුඛාය හෝතු” යනු සැප පිණිසත් හිත පිණිසත් වේවා යන්නයි. මෙසේ තමාගේ දානයෙහි පින වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයාට අනුමෝදන් කළාය.

ปกรเณติ การเณ. โอกฺกสฺส ปสยฺหาติ อากฑฺฒิตฺวา อภิภวิตฺวา. ยกฺขโยนินฺติ ภุมฺมเทวตาภาวํ. เตเนว ปุริเมน อตฺตภาเวน อุทฺทสฺเสตีติ ปุริมสรีรสทิสเมว สรีรํ มาเปตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺโต สิริคพฺภสยนตเล อตฺตานํ ทสฺเสติ. อุปาสิกา ปฏิเทสิตาติ อุปาสิกา อหนฺติ เอวํ อุปาสิกาภาวํ เทเสสึ. ยาวเทติ ยาวเทว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“පකරණේ” යනු කරුණෙහිදී යන්නයි. “ඔක්කස්ස පසය්හ” යනු ඇදගෙන, යටපත් කොට යන්නයි. “යක්ඛයෝනිං” යනු භූමාටු දේවත්වයයි. “තේනේව පුරිමේන අත්තභාවේන උද්දස්සේති” යනු පෙර ශරීරයට සමාන වූ ශරීරයක් මවාගෙන ආභරණයෙන් සැරසී සිරිගැබ යහන් තලයෙහි තමා පෙනී සිටීමයි. “උපාසිකා පටිදේසිතා” යනු මම උපාසිකාවක වෙමි යැයි මෙසේ උපාසිකා බව ප්‍රකාශ කළාය. “යාවදේ” යනු යම් තාක් දුරට යන්නයි. ඉතිරි පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

มหายญฺญวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන මහායජ්ඤ වර්ගයයි.

ปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

๖. อพฺยากตวคฺโค

6. අබ්‍යාකත වර්ගය.

๑. อพฺยากตสุตฺตวณฺณนา

1. අබ්‍යාකත සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

๕๔. ฉฏฺฐวคฺคสฺส [Pg.172] ปฐเม อพฺยากตวตฺถูสูติ เอกํสาทิวเสน อกถิตวตฺถูสุ. ตถาคโตติ สตฺโต. ทิฏฺฐิคตเมตนฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิมตฺตกเมตํ, น ตาย ทิฏฺฐิยา คหิตสตฺโต นาม อตฺถิ. ปฏิปทนฺติ อริยมคฺคํ. น ฉมฺภตีติ ทิฏฺฐิวเสน น กมฺปติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตณฺหาคตนฺติ ทิฏฺฐิตณฺหา. สญฺญาคตาทีสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐิสญฺญา เอว เหตฺถ สญฺญาคตํ, ทิฏฺฐินิสฺสิตมาโนเยว ทิฏฺฐิมญฺญิตเมว วา มญฺญิตํ, ทิฏฺฐิปปญฺโจว ปปญฺจิตํ, ทิฏฺฐุปาทานเมว อุปาทานํ, ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ปฏิสรณภาโวเยว วิปฺปฏิสาโร นามาติ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ทิฏฺฐิคฺคหเณน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย, ทิฏฺฐินิโรธคามินิปฏิปทาคหเณน โสตาปตฺติมคฺโค คหิโตติ.

54. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “අබ්‍යාකතවත්ථූසු” යනු ඒකාංශ ආදී වශයෙන් නොදක්වන ලද කරුණුවලදී යන්නයි. “තථාගතෝ” යනු සත්ත්වයායි. “දිට්ඨිගතමේතං” යනු මෙය මිථ්‍යා දෘෂ්ටි මාත්‍රයක් පමණි, එම දෘෂ්ටියෙන් ගනු ලැබූ සැබෑ සත්ත්වයෙක් නැත යන්නයි. “පටිපදං” යනු ආර්ය මාර්ගයයි. “න ඡම්භති” යනු දෘෂ්ටිය නිසා කම්පා නොවේ යන්නයි. ඉතිරි පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. “තණ්හාගතං” යනු දෘෂ්ටිය හා මිශ්‍ර වූ තණ්හාවයි. සඤ්ඤාගත ආදී පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි දෘෂ්ටි සහගත සංඥාවම “සඤ්ඤාගත” නම් වේ. දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ මානය හෝ දෘෂ්ටියෙන් මැනීම “මඤ්ඤිත” නම් වේ. දෘෂ්ටි ප්‍රපංචයම “පපඤ්චිත” නම් වේ. දෘෂ්ටියම උපාදානය වීම “උපාදාන” නම් වේ. දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන විරූපී බව හෝ පසුතැවිලි වන ස්වභාවය “විප්පටිසාර” නම් වේ. මෙහි “දිට්ඨි” යන්නෙන් දෙසැටක් දෘෂ්ටිද, “දිට්ඨිනිරෝධගාමිනී පටිපදා” යන්නෙන් සෝතාපත්ති මාර්ගයද ගන්නා ලදී.

๒. ปุริสคติสุตฺตวณฺณนา

2. පුරිසගති සූත්‍ර වර්ණනාව.

๕๕. ทุติเย ปุริสคติโยติ ปุริสสฺส ญาณคติโย. อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปจฺจยนิพฺพานํ. โน จสฺสาติ อตีเต อตฺตภาวนิพฺพตฺตกํ กมฺมํ โน เจ อภวิสฺส. โน จ เม สิยาติ เอตรหิ เม อยํ อตฺตภาโว น สิยา. น ภวิสฺสตีติ เอตรหิ เม อนาคตตฺตภาวนิพฺพตฺตกํ กมฺมํ น ภวิสฺสติ. น จ เม ภวิสฺสตีติ อนาคเต เม อตฺตภาโว น ภวิสฺสติ. ยทตฺถิ ยํ ภูตนฺติ ยํ อตฺถิ ยํ ภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺธปญฺจกํ. ตํ ปชหามีติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตีติ ตํ ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหามีติ วิปสฺสนุเปกฺขํ ปฏิลภติ. ภเว น รชฺชตีติ อตีเต ขนฺธปญฺจเก ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น รชฺชติ. สมฺภเว น รชฺชตีติ อนาคเตปิ ตเถว น รชฺชติ. อตฺถุตฺตริ ปทํ สนฺตนฺติ อุตฺตริ สนฺตํ นิพฺพานปทํ นาม อตฺถิ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ ตํ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ปสฺสติ. น สพฺเพน สพฺพนฺติ เอกจฺจานํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา สจฺจปฏิจฺฉาทกสฺส ตมสฺส สพฺพโส อวิทฺธํสิตตฺตา น สพฺพากาเรน สพฺพํ. หญฺญมาเนติ สณฺฑาเสน คเหตฺวา มุฏฺฐิกาย โกฏฺฏิยมาเน. อนฺตราปรินิพฺพายีติ อุปปตฺติสมนนฺตรโต ปฏฺฐาย อายุโน เวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา เอตฺถนฺตเร กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต โหติ. อนุปหจฺจ ตลนฺติ อากาสตลํ อนุปหจฺจ อนติกฺกมิตฺวา[Pg.173], ภูมึ อปฺปตฺวา อากาเสเยว นิพฺพาเยยฺยาติ อิมาหิ ตีหิ อุปมาหิ ตโย อนฺตราปรินิพฺพายี ทสฺสิตา.

55. දෙවන සූත්‍රයෙහි “පුරිසගතියෝ” යනු පුරුෂයාගේ ඥානයෙහි ගමන් මගයි. “අනුපාදා පරිනිබ්බානං” යනු හේතු රහිත වූ (ප්‍රත්‍ය රහිත) නිවනයි. “නෝ චස්ස” යනු අතීතයෙහි ආත්මභාවය උපදවන කර්මයක් නොවූයේ නම් යන්නයි. “නෝ ච මේ සියා” යනු දැනට මට මේ ආත්මභාවය නොවන්නේය යන්නයි. “න භවිස්සති” යනු දැනට මට අනාගත ආත්මභාවය උපදවන කර්මයක් නොවන්නේය යන්නයි. “න ච මේ භවිස්සති” යනු අනාගතයෙහි මට ආත්මභාවයක් නොවන්නේය යන්නයි. “යදත්ථි යං භූතං” යනු පවතින යම් පංචස්කන්ධයක් වේද යන්නයි. “තං පජහාමීති උපෙක්ඛං පටිලභති” යනු එහි ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය අත්හරිමි යැයි විදර්ශනා උපේක්ෂාව ලබයි යන්නයි. “භවේ න රජ්ජති” යනු අතීත පංචස්කන්ධයෙහි තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් නොඇලේ යන්නයි. “සම්භවේ න රජ්ජති” යනු අනාගතයෙහිද එලෙසම නොඇලේ යන්නයි. “අත්ථුත්තරි පදං සන්තං” යනු මීට වඩා උසස් වූ ශාන්ත වූ නිවන් පදය ඇත යන්නයි. “සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති” යනු එය විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දකී යන්නයි. “න සබ්බේන සබ්බං” යනු ඇතැම් ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය නොවීම නිසාත්, සත්‍යය වසා සිටින මෝහය සහමුලින් විනාශ නොවීම නිසාත්, සියලු ආකාරයෙන් සියල්ල (සාක්ෂාත් කළා) නොවේ යන්නයි. “හඤ්ඤමානේ” යනු අඬුවෙන් අල්ලා මිටියෙන් තළන කල්හි යන්නයි. “අන්තරාපරිනිබ්බායී” යනු උප්පත්තියෙන් පසු ආයුෂයේ මැද ඉක්මවීමට පෙර ඒ අතරතුර ක්ලේශ පරිනිබ්බානයෙන් නිවී ගිය තැනැත්තා වේ. “අනුපහච්ච තලං” යනු අහස් තලය ඉක්මවා නොගොස්, පොළොවට නොපැමිණ අහසේදීම නිවී යන්නාක් මෙනි. මෙම උපමා තුනෙන් අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු දක්වන ලදී.

อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉิมโกฏึ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพุโต โหติ. อุปหจฺจ ตลนฺติ ชลมานา คนฺตฺวา อากาสตลํ อติกฺกมิตฺวา ปถวีตลํ วา อุปหนิตฺวา ปถวิยํ ปติตมตฺตาว นิพฺพาเยยฺย. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตฺวา ปรินิพฺพายีติ อสงฺขารปรินิพฺพายี. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตฺวา ปรินิพฺพายีติ สสงฺขารปรินิพฺพายี. คจฺฉนฺติ นิรารกฺขํ อรญฺญํ. ทายนฺติ สารกฺขํ อภยตฺถาย ทินฺนํ อรญฺญํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยปุคฺคลาว กถิตาติ.

“උපහච්ච පරිනිබ්බායී” යනු ආයුෂයේ මැද ඉක්මවා අවසානයට නොපැමිණ පිරිනිවන් පාන තැනැත්තායි. “උපහච්ච තලං” යනු දැල්වෙමින් ගොස් අහස් තලය ඉක්මවා හෝ පොළොවෙහි වැදී පොළොවට පතිත වූ සැණින් නිවී යන්නාක් මෙනි. “අසංඛාරේන” යනු ප්‍රයෝගයකින් තොරව (උත්සාහයකින් තොරව) ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් අසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. “සසංඛාරේන” යනු ප්‍රයෝගයක් සහිතව (උත්සාහයෙන්) ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් සසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. “ගච්ඡන්ති” යනු ආරක්ෂාව රහිත වනාන්තරයයි. “දායං” යනු ආරක්ෂාව සහිත, අභය පිණිස දුන් වනාන්තරයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙම සූත්‍රයෙහි ආර්ය පුද්ගලයන් ගැනම කියවිණි.

๓. ติสฺสพฺรหฺมาสุตฺตวณฺณนา

3. තිස්ස බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

๕๖. ตติเย ภิกฺขุนิโยติ มหาปชาปติยา ปริวารา ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย. วิมุตฺตาติ ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ วิมุตฺตา. อนุปาทิเสสาติ อุปาทานเสสํ อฏฺฐเปตฺวา ปญฺจหิ วิมุตฺตีหิ อนวเสสาหิปิ วิมุตฺตา. สอุปาทิเสเส วา สอุปาทิเสโสติ สอุปาทานเสเส ปุคฺคเล ‘‘สอุปาทานเสโส อย’’นฺติ. อิตรสฺมิมฺปิ เอเสว นโย. ติสฺโสติ เถรสฺส สทฺธิวิหาริกพฺรหฺมา. อนุโลมิกานีติ ปฏิปตฺติยา อนุโลมานิ วิวิตฺตานิ อนฺติมปริยนฺติมานิ. อินฺทฺริยานีติ สทฺธาทีนิ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ. สมนฺนานยมาโนติ สมนฺนาหาเร ฐปยมาโน. น หิ ปน เตติ อิทํ กสฺมา อารภิ? สตฺตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทสฺสนตฺถํ. สตฺตโม หิ สทฺธานุสาริปุคฺคโล น ทสฺสิโต. อถ ภควา พลววิปสฺสกวเสน ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ สพฺเพสํ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ. อนิมิตฺตนฺติ พลววิปสฺสนาสมาธึ.

56. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'භික්ෂුණියෝ' යනු මහාපජාපතී ගෝතමියගේ පිරිවර වූ පන්සියයක් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ය. 'විමුත්තා' යනු පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් මිදුණු බවයි. 'අනුපාදිසේසා' යනු උපාදාන ශේෂයක් ඉතිරි නොකොට පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් සහමුලින්ම මිදුණු බවයි. 'සඋපාදිසේසේ වා සඋපාදිසේසෝ' යනු උපාදාන ශේෂයක් සහිත පුද්ගලයා කෙරෙහි "මොහු උපාදාන ශේෂ සහිත අයෙකි" යනුවෙන් ඇති වන ඥානයයි. අනෙක් පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'තිස්ස' යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ බ්‍රහ්මයෙකි. 'අනුලෝමිකානි' යනු පිළිවෙතට අනුකූල වූ, විවේකී වූ, කෙළවර පර්යන්ත කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් ය. 'ඉන්ද්‍රියානි' යනු ශ්‍රද්ධාදී විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. 'සමන්නානයමානෝ' යනු සමබර ආකාරයෙන් පිහිටුවමින් යන්නයි. "න හි පන තේ" යන්න කුමක් හෙයින් වදාරන ලද්දේ ද? සත්වැනි පුද්ගලයා දැක්වීම පිණිස ය. සත්වැනි පුද්ගලයා වන ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයා මෙහි නොදක්වන ලදී. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බලවත් විදර්ශනා ඇත්තෙකු වශයෙන් ඔහු දක්වනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'සබ්බනිමිත්තානං' යනු සියලු නිත්‍ය නිමිත්තාදීන්ගේ ය. 'අනිමිත්තං' යනු බලවත් විදර්ශනා සමාධියයි.

๔. สีหเสนาปติสุตฺตวณฺณนา

4. සීහ සේනාපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๗. จตุตฺเถ มจฺฉรีติ ปญฺจมจฺเฉรยุตฺโต. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉริโย, ปเรสํ ทิยฺยมานมฺปิ วาเรติ. อนุปฺปทานรโตติ ปุนปฺปุนํ ทานํ ททมาโนว รมติ. อนุกมฺปนฺตาติ ‘‘โก อชฺช อมฺเหหิ อนุคฺคเหตพฺโพ, กสฺส เทยฺยธมฺมํ วา ปฏิคฺคณฺเหยฺยาม, ธมฺมํ วา เทเสยฺยามา’’ติ เอวํ จิตฺเตน อนุกมฺปมานา.

57. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'මච්ඡරී' යනු පස් වැදෑරුම් මසුරුකමින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'කදරියෝ' යනු තද මසුරුකම ඇති, අනුන් දෙන දෙය පවා වළක්වන තැනැත්තා ය. 'අනුප්පදානරතෝ' යනු නැවත නැවතත් දන් දෙමින්ම සතුටු වන තැනැත්තා ය. 'අනුකම්පන්තා' යනු "අද අප විසින් කවුරුන් හට අනුග්‍රහ කළ යුතු ද? කාගේ දෑයධර්මයක් පිළිගත යුතු ද? නැතහොත් කාහට ධර්මය දේශනා කළ යුතු ද?" යනාදී වශයෙන් සිතින් අනුකම්පා කරන බවයි.

๕. อรกฺเขยฺยสุตฺตวณฺณนา

5. අරක්ඛෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๘. ปญฺจเม [Pg.174] นิมิตฺตนฺติ ธมฺมนิมิตฺตมฺปิ ปุคฺคลนิมิตฺตมฺปิ. อยญฺหิ อตฺตนา เทสิตธมฺเม เอกปทมฺปิ ทุรกฺขาตํ อนิยฺยานิกํ อปสฺสนฺโต ธมฺมนิมิตฺตํ น สมนุปสฺสติ, ‘‘ทุรกฺขาโต ตยา ธมฺโม น สฺวากฺขาโต’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา ปฏิปฺผรนฺตํ เอกํ ปุคฺคลมฺปิ อปสฺสนฺโต ปุคฺคลนิมิตฺตํ น สมนุปสฺสติ นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานาเนว.

58. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'නිමිත්තං' යනු ධර්ම නිමිත්ත ද පුද්ගල නිමිත්ත ද වේ. තමන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මයෙහි එකදු පදයක් හෝ වැරදි ලෙස දේශනා කළ බවක් හෝ නිවනට මඟ නොවන බවක් හෝ නොදකින හෙයින් ධර්ම නිමිත්තක් (චෝදනාවකට කරුණක්) සමනුපස්සනා නොකරන සේක. "ඔබ වහන්සේ විසින් ධර්මය වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලදී, මැනවින් දේශනා නොකරන ලදී" යැයි නැගී සිට විරුද්ධ වන කිසිදු පුද්ගලයෙකු නොදකින හෙයින් පුද්ගල නිමිත්තක් සමනුපස්සනා නොකරන නමෙක් වේ. ඉතිරි සූත්‍ර දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. හයවැනි සහ හත්වැනි සූත්‍ර ඉතා පැහැදිලි ය.

๘. ปจลายมานสุตฺตวณฺณนา

8. පචලායමාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๑. อฏฺฐเม ปจลายมาโนติ ตํ คามํ อุปนิสฺสาย เอกสฺมึ วนสณฺเฑ สมณธมฺมํ กโรนฺโต สตฺตาหํ จงฺกมนวีริเยน นิมฺมถิตตฺตา กิลนฺตคตฺโต จงฺกมนโกฏิยํ ปจลายมาโน นิสินฺโน โหติ. ปจลายสิ โนติ นิทฺทายสิ นุ. อนุมชฺชิตฺวาติ ปริมชฺชิตฺวา. อาโลกสญฺญนฺติ มิทฺธวิโนทนอาโลกสญฺญํ. ทิวาสญฺญนฺติ ทิวาติสญฺญํ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา อธิฏฺฐิตา, ตถา นํ รตฺติมฺปิ อธิฏฺฐเหยฺยาสิ. ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา จ เต รตฺตึ อาโลกสญฺญา อธิฏฺฐิตา, ตถา นํ ทิวาปิ อธิฏฺฐเหยฺยาสิ. สปฺปภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาณตฺถาย สโหภาสํ. ปจฺฉาปุเรสญฺญีติ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อภิหรณสญฺญาย สญฺญาวา. อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหีติ พหิ อวิกฺขิตฺเตหิ อนฺโต อนุปวิฏฺเฐเหว ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ. มิทฺธสุขนฺติ นิทฺทาสุขํ. เอตฺตเกน ฐาเนน ภควา เถรสฺส มิทฺธวิโนทนกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. โสณฺฑนฺติ มานโสณฺฑํ. กิจฺจกรณียานีติ เอตฺถ อวสฺสํ กตฺตพฺพานิ กิจฺจานิ, อิตรานิ กรณียานิ. มงฺกุภาโวติ นิตฺเตชตา โทมนสฺสตา. เอตฺตเกน ฐาเนน สตฺถารา เถรสฺส ภิกฺขาจารวตฺตํ กถิตํ.

61. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පචලායමානෝ' යනු ඒ ගම ඇසුරු කොට එක්තරා වනාන්තරයක ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙමින් සිටියදී, සත් දිනක් මුළුල්ලේ සක්මන් කිරීමේ වීර්යයෙන් පෙළුණු බැවින් විඩාපත් ශරීර ඇතිව, සක්මන් මළුව කෙළවර නිදිමතින් හිස ඔසවමින් හා පහත් කරමින් වාඩි වී සිටීමයි. 'පචලායසි නෝ' යනු නිදාගන්නෙහි ද යන්නයි. 'අනුමජ්ජිත්වා' යනු පිරිමැදීමයි. 'ආලෝකසඤ්ඤං' යනු නිදිමත දුරු කරන ආලෝක සංඥාවයි. 'දිවා සඤ්ඤං' යනු දහවල් කාලය පිළිබඳ සංඥාවයි. 'යථා දිවා තථා රත්තිං' යනු දහවල් කාලයෙහි යම්සේ ආලෝක සංඥාව අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දේ ද, එලෙසම රාත්‍රියෙහි ද එය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. 'යථා රත්තිං තථා දිවා' යනු රාත්‍රියෙහි යම්සේ ආලෝක සංඥාව අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දේ ද, එලෙසම දහවල් කාලයෙහි ද එය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. 'සප්පභාසං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය පිණිස වූ ආලෝකය සහිත වූ යන්නයි. 'පච්ඡාපුරේසඤ්ඤී' යනු ඉදිරියෙහි ද පසුපසෙහි ද එකලෙස අවධානය පවත්වන සංඥාව ඇති බවයි. 'අන්තෝ ගතේහි ඉන්ද්‍රියේහි' යනු පිටතට විසිර නොගිය, ඇතුළටම යොමු වූ පසින්ද්‍රියන් මගිනි. 'මිද්ධසුඛං' යනු නිදාගැනීමේ සැපයයි. මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට නිදිමත දුරු කිරීමේ කර්මස්ථානය වදාළ සේක. 'සොණ්ඩං' යනු මානය නමැති හොඬවැලයි. 'කිච්චකරණීයානි' යන්නෙහි අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු දෑ 'කිච්ච' වන අතර, සෙසු දෑ 'කරණීය' වේ. 'මංකුභාවෝ' යනු තේජසක් නැති බව හා නොසතුටයි. මෙපමණකින් ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට පිඬුසිඟා යාමේ වත් වදාළ සේක.

อิทานิ ภสฺเส ปริยนฺตการิตาย สมาทเปตุํ ตสฺมาติหาติอาทิมาห. ตตฺถ วิคฺคาหิกกถนฺติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทินยปฺปวตฺตา วิคฺคาหิกกถา. นาหํ โมคฺคลฺลานาติอาทิ ปาปมิตฺตสํสคฺควิวชฺชนตฺถํ วุตฺตํ. กิตฺตาวตา นุ โขติ กิตฺตเกน นุ โข. ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหตีติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตํ อารมฺมณํ กตฺวา วิมุตฺตจิตฺตตาย [Pg.175] ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต นาม สํขิตฺเตน กิตฺตาวตา โหติ. ยาย ปฏิปตฺติยา ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ, ตเมว ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺพภาคปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ. อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา, อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ, เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ. อจฺจนฺตโยคกฺเขมีติ อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมี, นิจฺจโยคกฺเขมีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตพฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารี, นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ ปุริมนเยเนว อจฺจนฺตปริโยสาโน. เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เอวรูโป ภิกฺขุ กิตฺตาวตา โหติ, สงฺเขเปเนว ตสฺส ปฏิปตฺตึ กเถถาติ ยาจติ.

දැන් වචනයෙහි සීමාවක් ඇති කරවීමෙහි සමාදන් කරවීම පිණිස "තස්මාතිහ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විග්ගාහිකකථං' යනු "ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යනාදී වශයෙන් පවතින විවාදාත්මක කථාවයි. "නාහං මොග්ගල්ලාන" යනාදිය වදාරන ලද්දේ පාපමිත්‍ර සේවනය දුරු කිරීම පිණිස ය. 'කිත්තාවතා නු ඛෝ' යනු කොපමණකින් ද යන්නයි. 'තණ්හාසංඛය විමුත්තෝ හෝති' යනු තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම වන නිර්වාණය අරමුණු කොට විමුක්ත වූ සිත් ඇති බව නිසා, සංක්ෂේපයෙන් කොපමණකින් තෘෂ්ණාක්ෂය විමුක්ත නම් වේ ද? යම් පිළිවෙතකින් තෘෂ්ණාක්ෂය විමුක්ත වේ ද, ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවකගේ ඒ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි. 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම සංඛ්‍යාත අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' නම් වේ, ඔහුට ඒ අතිශය නිමාව ඇති බැවින් 'අච්චන්තනිට්ඨ' නම් වේ. ඒකාන්තයෙන් නිමාවට පත් වූ, නිරන්තරයෙන් නිමාවට පත් වූ යනු අර්ථයයි. 'අච්චන්තයෝගක්ඛේමී' යනු අතිශයින්ම සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු, නිරන්තරයෙන් යෝගක්ඛේමී වූ යන්නයි. 'අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී' යනු අතිශයින්ම බ්‍රහ්මචාරී වූ, නිරන්තර බ්‍රහ්මචාරී වූ යන්නයි. 'අච්චන්තං පරියෝසානමස්ස' යනු කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම කෙළවරට පත් වූ යන්නයි. 'සෙට්ඨෝ දේවමනුස්සානං' යනු දෙවි මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තමයා යන්නයි. එවැනි භික්ෂුවක් කොපමණකින් වේ ද, ඔහුගේ පිළිවෙත සංක්ෂේපයෙන් වදාරනු මැනවයි අයදියි.

สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสายาติ เอตฺถ สพฺเพ ธมฺมา นาม ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เต สพฺเพปิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสาย นาลํ น ปริยตฺตา น สมตฺตา น ยุตฺตา. กสฺมา? คหิตากาเรน อติฏฺฐนโต. เต หิ นิจฺจา สุขา อตฺตาติ คหิตาปิ อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาว สมฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา นาลํ อภินิเวสาย. อภิชานาตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาติ. ปริชานาตีติ ตเถว ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ยํกิญฺจิ เวทนนฺติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ ยํกิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ เวทนํ อนุภวติ. อิมินา ภควา เถรสฺส เวทนาวเสน จ วินิวฏฺเฏตฺวา อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสสิ.

"සබ්බේ ධම්මා නාලං අභිනිවේසාය" යන්නෙහි සියලු ධර්මයෝ නම් පංචස්කන්ධය, දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතූහු ය. ඒ සියල්ල තෘෂ්ණා දිට්ඨි වශයෙන් දැඩි කොට ගැනීමට සුදුසු නැත, නොසෑහෙති, ප්‍රමාණවත් නොවෙති, නුසුදුසු වෙති. ඒ කුමක් හෙයින් ද? ගත් ආකාරයෙන් (නිත්‍ය ලෙස) නොපවතින බැවිනි. ඒවා නිත්‍ය ය, සැප ය, ආත්ම යැයි ගනු ලැබුව ද අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, අනාත්ම වූවාහුම වෙති. එබැවින් දැඩි කොට ගැනීමට සුදුසු නැත. 'අභිජානාති' යනු අනිත්‍යය, දුකය, අනාත්මය යනුවෙන් ඥාතපරිඥා වශයෙන් විශිෂ්ට ලෙස දැන ගැනීමයි. 'පරිජානාති' යනු එලෙසම තීරණපරිඥා වශයෙන් පිරිසිඳ දැන ගැනීමයි. 'යං කිඤ්චි වේදනං' යනු අවම වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම්කිසි ස්වල්ප වූ වේදනාවක් අත්විඳියි ද යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට වේදනාවන් වශයෙන් අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීම (නාම ධර්මයන් වෙන් කොට දැකීම) දක්වන සේක.

อนิจฺจานุปสฺสีติ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต. วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ สงฺขารานํ ขยํ ขยโต ปสฺสนา วิปสฺสนาปิ, อจฺจนฺตวิราคํ นิพฺพานํ วิราคโต ทสฺสนมคฺคญาณมฺปิ วิราคานุปสฺสนา. ตทุภยสมงฺคิปุคฺคโล วิราคานุปสฺสี นาม. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘วิราคานุปสฺสี’’ติ, วิราคโต อนุปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ เอเสว นโย. นิโรโธปิ หิ ขยนิโรโธ อจฺจนฺตนิโรโธติ ทุวิโธเยว. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปฏินิสฺสคฺโค วุจฺจติ โวสฺสคฺโค. โส จ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนา. สา หิ ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสฺสชติ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ มคฺโค. โส หิ นิพฺพานํ อารมฺมณโต ปกฺขนฺทติ. ทฺวีหิปิ วา การเณหิ โส โวสฺสคฺโคเยว, สมุจฺเฉทวเสน ขนฺธานํ กิเลสานญฺจ โวสฺสชนโต นิพฺพาเน จ ปกฺขนฺทนโต. ตสฺมา [Pg.176] กิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. นิโรธาย นิพฺพานธาตุยา จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ อุภยมฺเปตํ มคฺเค สเมติ. ตทุภยสมงฺคี ปุคฺคโล อิมาย ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคตตฺตา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ กิญฺจิ เอกมฺปิ สงฺขารคตํ ตณฺหาวเสน น อุปาทิยติ น คณฺหาติ น ปรามสติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสตีติ อคฺคณฺหนฺโต ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. ขีณา ชาตีติอาทินา ปนสฺส ปจฺจเวกฺขณา ทสฺสิตา. อิติ ภควา สํขิตฺเตน ขีณาสวสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิโต สํขิตฺเตเนว กเถสิ. อิทํ ปน สุตฺตํ เถรสฺส โอวาโทปิ อโหสิ วิปสฺสนาปิ. โส อิมสฺมึเยว สุตฺเต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ.

'අනිච්චානුපස්සී' යනු අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා වූ තැනැත්තායි. 'විරාගානුපස්සී' යන මෙහි විරාගයෝ දෙදෙනෙකි, එනම් ඛය විරාගය සහ අච්චන්ත විරාගයයි. එහිදී සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂය වීම (නැතිවීම) ක්ෂය වීමක් ලෙස දැකීම විපස්සනාව වන අතර, අච්චන්ත විරාගය වූ නිර්වාණය විරාගයක් ලෙස දැකීම මාර්ග ඥානයයි. මේ දෙකෙන්ම යුක්ත වූ පුද්ගලයා 'විරාගානුපස්සී' නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා අරභයා 'විරාගානුපස්සී' යැයි වදාරන ලදී. විරාගය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා යනු එහි අර්ථයයි. 'නිරෝධානුපස්සී' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නිරෝධය ද ඛය නිරෝධය සහ අච්චන්ත නිරෝධය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. 'පටිනිස්සග්ගානුපස්සී' යන මෙහි පටිනිස්සග්ග යනු අත්හැරීම (වොස්සග්ග) ලෙස කියනු ලැබේ. එය ද පරිච්චාග වොස්සග්ග සහ පක්ඛන්දන වොස්සග්ග යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි පරිච්චාග වොස්සග්ග යනු විපස්සනාවයි. එය තදංග වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරියි. පක්ඛන්දන වොස්සග්ග යනු මාර්ගයයි. එය නිර්වාණය අරමුණු කොට එයට පිවිසෙයි. නැතහොත් කරුණු දෙකක් නිසා එය අත්හැරීමක් (වොස්සග්ග) ම වෙයි, එනම් සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධයන් හා කෙලෙසුන් අත්හැරීම නිසාත්, නිර්වාණයට පිවිසෙන නිසාත් ය. එබැවින් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් පරිත්‍යාග කරන බැවින් එය පරිච්චාග වොස්සග්ග නම් වේ. නිරෝධය වූ නිර්වාණ ධාතුවට සිත පිවිසෙන බැවින් පක්ඛන්දන වොස්සග්ග නම් වේ. මේ කරුණු දෙකම මාර්ගයෙහි එකට සම්මුඛ වේ. මේ අත්හැරීම නැවත නැවත බැලීමෙන් යුක්ත බැවින් ඒ පුද්ගලයා 'පටිනිස්සග්ගානුපස්සී' නම් වේ. ඔහු අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි' යනු කිසිදු එක් සංස්කාර ධර්මයක් හෝ තණ්හාව හේතුවෙන් දැඩිව නොගනියි, ග්‍රහණය නොකරයි, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරයි. 'උපාදානය නොකරන්නා තැති නොගනියි' යනු දැඩිව ග්‍රහණය නොකරන්නා තණ්හාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් තැති නොගනියි. 'තමා තුළම පිරිනිවෙයි' යනු තමා විසින්ම කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවෙයි. 'ජාතිය ක්ෂය විය' යනාදී පාඨවලින් ඔහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටියෙන් අසන ලද ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කෙටියෙන් ම වදාළ සේක. මේ සූත්‍රය තෙරුන් වහන්සේට අවවාදයක් මෙන්ම විපස්සනාවක් ද විය. උන්වහන්සේ මේ සූත්‍රයෙහි ම විපස්සනා වඩා අර්හත්වයට පැමිණි සේක.

๙. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (මෛත්‍රී සූත්‍රයේ විස්තරය)

๖๒. นวเม มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถาติ ปุญฺญานิ กโรนฺตา เตสํ มา ภายิตฺถ. เมตฺตจิตฺตํ ภาเวสินฺติ ติกจตุกฺกชฺฌานิกาย เมตฺตาย สมฺปยุตฺตํ ปณีตํ กตฺวา จิตฺตํ ภาเวสินฺติ ทสฺเสติ. สํวฏฺฏมาเน สุทาหนฺติ สํวฏฺฏมาเน สุทํ อหํ. สํวฏฺฏมาเนติ ฌายมาเน วิปชฺชมาเน. ธมฺมิโกติ ทสกุสลธมฺมสมนฺนาคโต. ธมฺมราชาติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺเมน วา ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา. จาตุรนฺโตติ ปุรตฺถิมสมุทฺทาทีนํ จตุนฺนํ สมุทฺทานํ วเสน จาตุรนฺตาย ปถวิยา อิสฺสโร. วิชิตาวีติ วิชิตสงฺคาโม. ชนปโท ตสฺมึ ถาวริยํ ถิรภาวํ ปตฺโตติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุโน. วีรงฺครูปาติ วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีริยสฺเสตํ นามํ. วีรงฺครูปเมเตสนฺติ วีรงฺครูปา. วีริยชาติกา วีริยสภาวา วีริยมยา วิย อกิลาสุโน ทิวสมฺปิ ยุชฺฌนฺตา น กิลมนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สาครปริยนฺตนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตํ สีมํ กตฺวา ฐิตสมุทฺทปริยนฺตํ. อทณฺเฑนาติ ธนทณฺเฑนปิ เฉชฺชเภชฺชานุสาสเนน สตฺถทณฺเฑนปิ วินาเยว. อสตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา ปรวิเหฐนสตฺเถนปิ วินาเยว. ธมฺเมน อภิวิชิยาติ เอหิ โข, มหาราชาติ เอวํ ปฏิราชูหิ สมฺปฏิจฺฉิตาคมโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ธมฺเมเนว วุตฺตปฺปการํ ปถวึ อภิวิชินิตฺวา.

62. නවවන සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න' යනු පින් කරන්නා වූ ඔබ ඒ පින්වලට බිය නොවන්න යන්නයි. 'මෛත්‍රී සිත වැඩුවෙමි' යන මෙයින් තෙවන සහ සිව්වන ධ්‍යානයන්ට අයත් මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රණීත සිත වැඩූ බව දක්වයි. 'සංවට්ටමානේ සුදාහං' යනු ලෝකය විනාශ වන කල්හි මම යන්නයි. 'සංවට්ටමානේ' යනු දැවෙන කල්හි, විනාශ වන කල්හි යන්නයි. 'ධම්මිකෝ' යනු දස කුසල ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ධම්මරාජා' යනු ඔහුටම නමකි. එසේත් නැතහොත් ධර්මයෙන් රාජ්‍යය ලත් බැවින් ධර්මරාජා නම් වේ. 'චාතුරන්තෝ' යනු නැගෙනහිර මුහුද ආදී සතර මුහුද සීමා කොට ඇති පෘථිවියට අධිපති වූ යන්නයි. 'විජිතාවී' යනු යුද්ධ දිනූ තැනැත්තායි. ඔහුගේ ජනපදය ස්ථාවරත්වයට පත් වූ බැවින් 'ජනපදත්ථාවරියප්පත්තෝ' නම් වේ. 'පරොසහස්සං' යනු දහසකට අධික වූ යන්නයි. 'සූරා' යනු බිය රහිත වූවෝයි. 'වීරංගරූපා' යනු වීරයන්ගේ අංගයන්ගෙන් යුත්, එනම් වීර්යවන්ත ස්වභාවයයි. වීර්යයෙන්ම නිර්මාණය වූවාක් මෙන් ක්ලාන්ත නොවන, මුළු දවස මුළුල්ලේ යුද්ධ කළත් වෙහෙසට පත් නොවන ස්වභාවය ඇති බව මෙයින් කියැවේ. 'සාගරපරියන්තං' යනු සක්වළ පර්වතය සීමා කොට ඇති, මුහුද අවසාන කොට ඇති පෘථිවියයි. 'අදණ්ඩේන' යනු ධන දණ්ඩනයෙන් හෝ ශරීරයට දඬුවම් දීමෙන් හෝ ආයුධ දණ්ඩනයෙන් තොරව ම ය. 'අසත්ථේන' යනු කඩු ආදී අනුන් පෙළන ආයුධවලින් තොරව ම ය. 'ධර්මයෙන් ජයගෙන' යනු 'මහරජාණෙනි, වඩින්න' යැයි සතුරු රජුන් විසින් පිළිගනු ලබන ගමනක් ඇතිව, 'පණ පෑගිය යුතු නැත' යනාදී ධර්මයෙන්ම වදාළ ආකාරයට පෘථිවිය ජයගෙන යන්නයි.

สุเขสิโนติ [Pg.177] สุขปริเยสเก สตฺเต อามนฺเตติ. สุญฺญพฺรหฺมูปโคติ สุญฺญพฺรหฺมวิมานูปโค. ปถวึ อิมนฺติ อิมํ สาครปริยนฺตํ มหาปถวึ. อสาหเสนาติ น สาหสิกกมฺเมน. สเมน มนุสาสิตนฺติ สเมน กมฺเมน อนุสาสึ. เตหิ เอตํ สุเทสิตนฺติ เตหิ สงฺคาหเกหิ มหาการุณิเกหิ พุทฺเธหิ เอตํ เอตฺตกํ ฐานํ สุเทสิตํ สุกถิตํ. ปถพฺโยติ ปุถวิสามิโก.

'සුඛේසිනෝ' යන මෙයින් සැප සොයන්නා වූ සත්වයන් අමතයි. 'සුඤ්ඤබ්‍රහ්මූපගෝ' යනු සත්වයන්ගෙන් හිස් වූ බ්‍රහ්ම විමානයකට පැමිණියේ යන්නයි. 'පෘථිවිය' යනු මේ මුහුද සීමා කොට ඇති මහා පෘථිවියයි. 'අසාහසේන' යනු සාහසික ක්‍රියාවෙන් නොවෙයි. 'සමේන මනුසාසිතං' යනු සාධාරණ වූ, සම වූ ක්‍රියාවෙන් අනුශාසනා කළෙමි යන්නයි. 'තේහි ඒතං සුදේසිතං' යනු මහා කරුණාවන්ත වූ ඒ බුදුවරුන් විසින් මේ කරුණ මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි, මැනවින් පවසන ලද්දකි. 'පථබ්‍යෝ' යනු පෘථිවියට අධිපති වූ තැනැත්තායි.

๑๐. ภริยาสุตฺตวณฺณนา

10. භරියා සූත්‍ර වර්ණනාව (භාර්යා සූත්‍රයේ විස්තරය)

๖๓. ทสเม เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเปติ เกวฏฺฏานํ มจฺฉปจฺฉึ โอตาเรตฺวา ฐิตฏฺฐาเน ชาเล วา อุทกโต อุกฺขิตฺตมตฺเต มจฺฉคฺคาหกานํ มหาสทฺโท โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สุชาตาติ วิสาขาย กนิฏฺฐา. สา เนว สสฺสุํ อาทิยตีติ สสฺสุยา กตฺตพฺพวตฺตํ นาม อตฺถิ, ตํ น กโรติ, สสฺสูติปิ นํ น คเณติ. น สสุรํ อาทิยตีติ วจนํ น คณฺหาติ. เอวํ อนาทรตายปิ อคฺคหเณนปิ น อาทิยติ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อนาถปิณฺฑิโก สุณิสาย อาจารํ คเหตฺวา สตฺถุ ปุรโต นิสีทิ. สาปิ สุชาตา ‘‘กึ นุ โข อยํ เสฏฺฐิ ทสพลสฺส สนฺติเก มยฺหํ คุณํ กเถสฺสติ อุทาหุ อคุณ’’นฺติ คนฺตฺวา อวิทูเร สทฺทํ สุณนฺตี อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา เอหิ สุชาเตติ อามนฺเตสิ.

63. දසවන සූත්‍රයෙහි 'කේවට්ටා මඤ්ඤේ මච්ඡවිලෝපේ' යනු කෙවුළන් (ධීවරයන්) මස් පැස බා තබා ඇති තැනක හෝ දැල දියෙන් ගොඩට ගත් සැණින් මසුන් අල්ලන්නන්ගේ ඇති වන මහත් ශබ්දය වැනි ශබ්දයක් යන්නයි, එය අරභයා මෙය කියන ලදී. 'සුජාතා' යනු විශාඛාවගේ නැගණියයි. 'ඈ නැන්දණිය නොතකයි' යනු නැන්දණියට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නොකරයි, ඇය නැන්දණිය ලෙස හෝ ගණන් නොගනියි. 'මහණ පියා නොතකයි' යනු ඔහුගේ වචනය පිළි නොගනියි. මෙසේ අනාදරය නිසා හෝ වචනය පිළි නොගැනීම නිසා 'නොතකයි' (න ආදියති) යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ලේලියගේ හැසිරීම සිතෙහි තබාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි වාඩි විය. ඒ සුජාතාව ද 'මේ සිටුතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මාගේ ගුණ කියයි ද නැතහොත් අගුණ කියයි ද' කියා සිතමින් අවට ශබ්දය ඇසෙන මානයේ සිටියාය. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සුජාතාවෙනි, මෙහි එන්න' යැයි ඇය ඇමතූ සේක.

อหิตานุกมฺปินีติ น หิตานุกมฺปินี. อญฺเญสูติ ปรปุริเสสุ. อติมญฺญเตติ โอมานาติ มานวเสน อติมญฺญติ. ธเนน กีตสฺสาติ ธเนน กีตา อสฺส. วธาย อุสฺสุกา วธิตุํ อุสฺสุกฺกมาปนฺนา. ยํ อิตฺถิยา วินฺทติ สามิโก ธนนฺติ อิตฺถิยา สามิโก ยํ ธนํ ลภติ. อปฺปมฺปิ ตสฺส อปหาตุมิจฺฉตีติ โถกโตปิ อสฺส หริตุํ อิจฺฉติ, อุทฺธเน อาโรปิตอุกฺขลิยํ ปกฺขิปิตพฺพตณฺฑุลโตปิ โถกํ หริตุเมว วายมติ. อลสาติ นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺนาว ฐิตฏฺฐาเน ฐิตาว โหติ. ผรุสาติ ขรา. ทุรุตฺตวาทินีติ ทุพฺภาสิตภาสินี, กกฺขฬํ วาฬกถเมว กเถติ. อุฏฺฐายกานํ อภิภุยฺย วตฺตตีติ เอตฺถ อุฏฺฐายกานนฺติ พหุวจนวเสน วิริยุฏฺฐานสมฺปนฺโน สามิโก วุตฺโต, ตสฺส ตํ อุฏฺฐานสมฺปตฺตึ อภิภวิตฺวา เหฏฺฐา กตฺวา วตฺตติ. ปโมทตีติ อาโมทิตปโมทิตา โหติ[Pg.178]. โกเลยฺยกาติ กุลสมฺปนฺนา. ปติพฺพตาติ ปติเทวตา. วธทณฺฑตชฺชิตาติ ทณฺฑกํ คเหตฺวา วเธน ตชฺชิตา, ‘‘ฆาเตสฺสามิ น’’นฺติ วุตฺตา. ทาสีสมนฺติ สามิกสฺส วตฺตปูริกา ทาสีติ มํ ภควา ธาเรตูติ วตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาสิ.

'අහිතානුකම්පිනී' යනු යහපතෙහි නොයෙදෙන තැනැත්තියයි. 'අඤ්ඤේසු' යනු අන්‍ය පුරුෂයන් කෙරෙහිය. 'අතිමඤ්ඤති' යනු හීන මානය හා අධිමානයෙන් යුක්තව අවඥා කරයි. 'ධනේන කීතස්සා' යනු ධනයෙන් මිලදී ගන්නා ලද්දේ වෙයි. 'වධාය උස්සුකා' යනු මැරීම සඳහා උත්සාහවත් වූ, මැරීම සඳහා වෙහෙසෙන තැනැත්තියයි. 'යං ඉත්ථියා වින්දති සාමිකෝ ධනං' යනු ස්ත්‍රියකගේ ස්වාමිපුරුෂයා යම් ධනයක් ලබයිද, 'අප්පම්පි තස්ස අපහාතුමිච්ඡති' යනු එයින් ස්වල්පයක් වුවද පැහැර ගැනීමට කැමති වන බවයි. ලිප තැබූ බත් හැළියට දැමිය යුතු සහල් වලින් පවා ස්වල්පයක් හෝ සොරා ගැනීමට ඇය වෙහෙසෙයි. 'අලසා' යනු වාඩි වී සිටින තැනම වාඩි වී සිටින, හිටගෙන සිටින තැනම හිටගෙන සිටින (මැලි) තැනැත්තියයි. 'ඵරුසා' යනු රළු වූ තැනැත්තියයි. 'දුරුත්තවාදිනී' යනු නරක වචන කතා කරන, සැමවිටම රළු පරළු වචනම පවසන තැනැත්තියයි. 'උට්ඨායකානං අභිභුය්‍ය වත්තති' යන්නෙහි 'උට්ඨායකානං' යනු බහු වචනයෙන් වීර්යවන්ත හා උත්සාහවන්ත ස්වාමිපුරුෂයා ගැන කියවේ. ඔහුගේ ඒ වීර්යසම්පන්න බව මැඩපවත්වා යටපත් කරමින් ඇය හැසිරෙයි. 'පමෝදති' යනු ඉතා සතුටු වන බවයි. 'කෝලෙය්‍යකා' යනු කුල සම්පන්න වූ තැනැත්තියයි. 'පතිබ්බතා' යනු ස්වාමියා දෙවියෙකු සේ සලකන්නියයි. 'වධදණ්ඩතජ්ජිතා' යනු දණ්ඩක් ගෙන වධ හිංසා කිරීමෙන් බියගන්වන ලද, 'තෝ මරන්නෙමි' යි පවසන ලද තැනැත්තියයි. 'දාසීසමං' යනු ස්වාමියාගේ වත්පිළිවෙත් පුරන දාසියක වැනි ස්ත්‍රියයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා එබඳු දාසියක මෙන් සලකා ගන්නා සේක්වා' යි පවසා ඇය සරණ සීලයෙහි පිහිටියාය.

๑๑. โกธนสุตฺตวณฺณนา

11. ක්‍රෝධන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๔. เอกาทสเม สปตฺตกนฺตาติ สปตฺตานํ เวรีนํ กนฺตา ปิยา เตหิ อิจฺฉิตปตฺถิตา. สปตฺตกรณาติ สปตฺตานํ เวรีนํ อตฺถกรณา. โกธปเรโตติ โกธานุคโต. ปจุรตฺถตายาติ พหุอตฺถตาย พหุหิตตาย. อนตฺถมฺปีติ อวุทฺธิมฺปิ. อตฺโถ เม คหิโตติ วุฑฺฒิ เม คหิตา.

64. එකොළොස්වන සූත්‍රයේ; 'සපත්තකන්තා' යනු සතුරන්ට ප්‍රියමනාප වූ, ඔවුන් විසින් කැමති වන ලද හා පතන ලද තැනැත්තියයි. 'සපත්තකරණා' යනු සතුරන්ට වාසි සලසන්නියයි. 'කෝධපරේතෝ' යනු ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද්දේය. 'පචුරත්ථතායා' යනු බොහෝ ප්‍රයෝජනයන් හෝ හිතසුව පිණිසයි. 'අනත්ථම්පි' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති බවයි. 'අත්ථෝ මේ ගහිතෝ' යනු 'මා විසින් අභිවෘද්ධියක් ලබන ලදී' (යන වැරදි හැඟීමයි).

อโถ อตฺถํ คเหตฺวานาติ อโถ วุทฺธึ คเหตฺวา. อนตฺถํ อธิปชฺชตีติ อนตฺโถ เม คหิโตติ สลฺลกฺเขติ. วธํ กตฺวานาติ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา. โกธสมฺมทสมฺมตฺโตติ โกธมเทน มตฺโต, อาทินฺนคหิตปรามฏฺโฐติ อตฺโถ. อายสกฺยนฺติ อยสภาวํ, อยโส นิยโส โหตีติ อตฺโถ. อนฺตรโต ชาตนฺติ อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนํ. อตฺถํ น ชานาตีติ วุทฺธิอตฺถํ น ชานาติ. ธมฺมํ น ปสฺสตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมํ น ปสฺสติ. อนฺธตมนฺติ อนฺธภาวกรํ ตมํ พหลตมํ. สหเตติ อภิภวติ.

'අථෝ අත්ථං ගහෙත්වාන' යනු ඉන්පසු දියුණුව ලබා ගෙන යන්නයි. 'අනත්ථං අධිපජ්ජති' යනු 'මට විපතක්ම සිදුවිය' යි සලකයි. 'වධං කත්වාන' යනු ප්‍රාණාතිපාත අකුසලය කොටය. 'කෝධසම්මදසම්මත්තෝ' යනු ක්‍රෝධය නමැති මදයෙන් මත්වූයේ, වැරදි ලෙස දැඩිව ග්‍රහණය කරගත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'ආයසක්‍යං' යනු අපකීර්තියයි, නොකීර්තියට පත්වීම යන අර්ථයයි. 'අන්තරතෝ ජාතං' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි උපන් බවයි. 'අත්ථං න ජානාති' යනු අභිවෘද්ධියක් හෝ අර්ථයක් හඳුනා නොගනී. 'ධම්මං න පස්සති' යනු සමථ විපස්සනා ධර්මයන් නොදකියි. 'අන්ධතමං' යනු අන්ධභාවයට පත් කරන ඉතා ඝන අන්ධකාරයයි. 'සහතේ' යනු මඩනා ලද්දේය.

ทุมฺมงฺกุยนฺติ ทุมฺมงฺกุภาวํ นิตฺเตชตํ ทุพฺพณฺณมุขตํ. ยโต ปตายตีติ ยทา นิพฺพตฺตติ. น วาโจ โหติ คารโวติ วจนสฺสปิ ครุภาโว น โหติ. น ทีปํ โหติ กิญฺจนนฺติ กาจิ ปติฏฺฐา นาม น โหติ. ตปนียานีติ ตาปชนกานิ. ธมฺเมหีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ. อารกาติ ทูเร. พฺราหฺมณนฺติ ขีณาสวพฺราหฺมณํ. ยาย มาตุ ภโตติ ยาย มาตรา ภโต โปสิโต. ปาณททึ สนฺตินฺติ ชีวิตทายิกํ สมานํ. หนฺติ กุทฺโธ ปุถุตฺตานนฺติ กุทฺโธ ปุคฺคโล ปุถุ นานาการเณหิ อตฺตานํ หนฺติ. นานารูเปสุ มุจฺฉิโตติ นานารมฺมเณสุ อธิมุจฺฉิโต หุตฺวา. รชฺชุยา พชฺฌ มียนฺตีติ รชฺชุยา พนฺธิตฺวา มรนฺติ. ปพฺพตามปิ กนฺทเรติ ปพฺพตกนฺทเรปิ ปติตฺวา มรนฺติ.

'දුම්මංකුයං' යනු අඳුරු වූ මුහුණක් ඇති, විවර්ණ වූ හෝ ප්‍රභාහීන වූ මුහුණක් ඇති ස්වභාවයයි. 'යතෝ පතායති' යනු යම් කලෙක උපදීද (එවිටයි). 'න වාචෝ හෝති ගාරවෝ' යනු ඇයගේ වචනයට කිසිදු ගෞරවයක් නැති බවයි. 'න දීපං හෝති කිඤ්චනං' යනු කිසිදු පිහිටක් හෝ පිළිසරණක් නොමැති බවයි. 'තපනීයානි' යනු තැවීම් උපදවන දේවල්ය. 'ධම්මේහි' යනු සමථ විපස්සනා ධර්මයන්ගෙනි. 'ආරකා' යනු දුරස් වූ බවයි. 'බ්‍රාහ්මණං' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා හෙවත් රහතන් වහන්සේය. 'යාය මාතු භතෝ' යනු යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද්දේ වේද. 'පාණදදිං සන්තිං' යනු ජීවිතය ලබා දෙන්නා වූ මවයි. 'හන්ති කුද්ධෝ පුථුත්තානං' යනු කෝපයට පත් පුද්ගලයා නොයෙක් ආකාරයෙන් තමාම නසා ගනී. 'නානාරූපේසු මුච්ඡිතෝ' යනු නොයෙක් අරමුණු වල අතිශයින් බැඳී සිටින බවයි. 'රජ්ජුයා බජ්ඣ මීයන්තී' යනු ලණුවක බැඳී (එල්ලී) මියයයි. 'පබ්බතාමපි කන්දරේ' යනු පර්වත කඳුරුවල වැටී මියයයි.

ภูนหจฺจานีติ [Pg.179] หตวุทฺธีนิ. อิตายนฺติ อิติ อยํ. ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเทติ ตํ โกธํ ทเมน ฉินฺเทยฺย. กตเรน ทเมนาติ? ปญฺญาวีริเยน ทิฏฺฐิยาติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว วิปสฺสนาสมฺปยุตฺเตน กายิกเจตสิกวีริเยน จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา จ. ตเถว ธมฺเม สิกฺเขถาติ ยถา อกุสลํ สมุจฺฉินฺเทยฺย, สมถวิปสฺสนาธมฺเมปิ ตเถว สิกฺเขยฺย. มา โน ทุมฺมงฺกุยํ อหูติ มา อมฺหากํ ทุมฺมงฺกุภาโว อโหสีติ อิมมตฺถํ ปตฺถยมานา. อนายาสาติ อนุปายาสา. อนุสฺสุกาติ กตฺถจิ อุสฺสุกฺกํ อนาปนฺนา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'භූනහච්චානි' යනු විනාශ වූ දියුණුවක් ඇති බවයි. 'ඉතායං' යන්න 'ඉති අයං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය. 'තං දමෙන සමුච්ඡින්දේ' යනු ඒ ක්‍රෝධය දමනයෙන් සිඳලිය යුතුය. කවර දමනයකින්ද? 'පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් ද, විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කායික චෛතසික වීර්යයෙන් ද, මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙන් ද යන අර්ථයයි. 'තථේව ධම්මේ සික්ඛේථ' යනු යම් සේ අකුසලය සිඳලන්නේද, එලෙසම සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි ද හික්මිය යුතුය. 'මා නෝ දුම්මංකුයං අහූ' යනු අපගේ මුහුණුවල මැලවීමක් හෙවත් නොපහන් බවක් ඇති නොවේවායි මේ අර්ථය පතමිනි. 'අනායාසා' යනු වෙහෙසක් නොමැතිවය. 'අනුස්සුකා' යනු කිසිදු තැනක උත්සුක බවක් හෙවත් කාංසාවක් නොමැතිවය. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

อพฺยากตวคฺโค ฉฏฺโฐ.

හයවන අබ්‍යාකත වර්ගයයි.

๗. มหาวคฺโค

7. මහාවර්ගය

๑. หิริโอตฺตปฺปสุตฺตวณฺณนา

1. හිරියොත්තප්ප සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๕. สตฺตมสฺส ปฐเม หตูปนิโสติ หตอุปนิโส ฉินฺนปจฺจโย. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ตรุณวิปสฺสนา. นิพฺพิทาวิราโคติ พลววิปสฺสนา เจว มคฺโค จ. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ อรหตฺตวิมุตฺติ จ ปจฺจเวกฺขณา จ.

65. හත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'හතූපනිසෝ' යනු නැසූ හේතු ඇති, සිඳලූ ප්‍රත්‍ය ඇති බවයි. 'යථාභූතඤාණදස්සනං' යනු තරුණ (ආරම්භක) විපස්සනාවයි. 'නිබ්බිදාවිරාගෝ' යනු බලවත් විපස්සනාව සහ ආර්ය මාර්ගයයි. 'විමුත්තිඤාණදස්සනං' යනු අර්හත් ඵල විමුක්තිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

๒. สตฺตสูริยสุตฺตวณฺณนา

2. සත්තසූරිය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๖. ทุติเย ยสฺมา อยํ สตฺตสูริยเทสนา เตโชสํวฏฺฏทสฺสนวเสน ปวตฺตา, ตสฺมา ตโย สํวฏฺฏา, ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา, ตีณิ สํวฏฺฏมูลานี, ตีณิ โกลาหลานีติ อยํ ตาว อาทิโตว อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุเรจาริกกถา เวทิตพฺพา. สา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๓) ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตาว. เอตทโวจาติ อนิจฺจกมฺมฏฺฐานิกานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อชฺฌาสเยน อุปาทินฺนกานํ อนุปาทินฺนกานํ สงฺขารานํ วิปตฺติทสฺสนตฺถํ เอตํ ‘‘อนิจฺจา, ภิกฺขเว, สงฺขารา’’ติอาทิสตฺตสูริโยปมสุตฺตนฺตํ อโวจ. ตตฺถ อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. สงฺขาราติ อุปาทินฺนกอนุปาทินฺนกา สงฺขารธมฺมา. อทฺธุวาติ เอวํ อจิรฏฺเฐน น ธุวา. อนสฺสาสิกาติ [Pg.180] อสสฺสตภาเวน อสฺสาสรหิตา. อลเมวาติ ยุตฺตเมว.

66. දෙවන සූත්‍රයෙහි; යම් හෙයකින් මේ සප්ත සූර්ය දේශනාව තේජෝ සංවර්ත (ගින්නෙන් ලොව විනාශ වීම) දැක්වීම වශයෙන් පවත්වන ලද්දේද, එබැවින් සංවර්ත තුනක්, සංවර්ත සීමා තුනක්, සංවර්ත මූල තුනක් සහ කෝලාහල තුනක් පිළිබඳ මේ පූර්ව කථාව සූත්‍රයේ ආරම්භයේදීම දත යුතුය. එය විසුද්ධිමග්ගයේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති නිද්දේසයෙහි මා විසින් විස්තර කර ඇත. 'ඒතදවෝච' යනු අනිත්‍ය කමටහන් ඇති පන්සීයක් භික්ෂූන්ගේ අදහස් අනුව උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක සංස්කාරයන්ගේ විපත්තිය පෙන්වීම පිණිස 'මහණෙනි, සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ' ආදී වශයෙන් වූ මේ සත්තසූරියෝපම සූත්‍රය වදාළ සේක. එහි 'අනිච්චා' යනු හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. 'සංඛාරා' යනු උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක සංස්කාර ධර්මයෝය. 'අද්ධුවා' යනු මෙලෙස වැඩි කල් නොපවතින අර්ථයෙන් අස්ථිර වූවෝය. 'අනස්සාසිකා' යනු සදාකාලික නොවන බැවින් අස්වැසිල්ලක් රහිත වූවෝය. 'අලමේව' යනු සුදුසුමය (කලකිරීමට සුදුසුමය).

อชฺโฌคาฬฺโหติ อุทเก อนุปวิฏฺโฐ. อจฺจุคฺคโตติ อุทกปิฏฺฐิโต อุคฺคโต. เทโว น วสฺสตีติ ปฐมํ ตาว อุปกปฺปนเมโฆ นาม โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ เอกเมโฆ หุตฺวา วสฺสติ, ตทา นิกฺขนฺตพีชํ น ปุน เคหํ ปวิสติ. ตโต ปฏฺฐาย ธมกรเณ นิรุทฺธํ วิย อุทกํ โหติ, ปุน เอกพินฺทุมฺปิ เทโว น วสฺสตีติ อุปมานธมฺมกถาว ปมาณํ. วินสฺสนฺเต ปน โลเก ปฐมํ อวีจิโต ปฏฺฐาย ตุจฺโฉ โหติ, ตโต อุฏฺฐหิตฺวา สตฺตา มนุสฺสโลเก จ ติรจฺฉาเนสุ จ นิพฺพตฺตนฺติ. ติรจฺฉาเนสุ นิพฺพตฺตาปิ ปุตฺตภาติเกสุ เมตฺตํ ปฏิลภิตฺวา กาลกตา เทวมนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เทวตา อากาเสน จรนฺติโย อาโรเจนฺติ – ‘‘น อิทํ ฐานํ สสฺสตํ น นิพทฺธํ, เมตฺตํ ภาเวถ, กรุณํ, มุทิตํ, อุเปกฺขํ ภาเวถา’’ติ. เต เมตฺตาทโย ภาเวตฺวา ตโต จุตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตนฺติ.

"අජ්ඣෝගාළ්හ" යනු ජලය තුළට පිවිසි බවයි. "අච්චුග්ගත" යනු ජල මතුපිටින් ඉහළට මතු වූ බවයි. "දේවෝ න වස්සති" යන්නෙහි තේරුම නම්, පළමුව ලෝක විනාශය පිණිස පවතින මේඝය (උපකප්පන මේඝය) කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල එකම මේඝයක් වී වසින්නේය. එවිට වපුරන ලද බීජ නැවත නිවසට ගෙන ඒමක් (අස්වැන්නක්) සිදු නොවේ. එතැන් පටන් ධම්මකරකයෙහි (පෙරහන් කෙන්ඩියෙහි) ජලය සිරවී ඇත්තාක් මෙන් ජලය පවතී. ඉන්පසු වර්ෂාවෙන් එක් බිඳුවක් හෝ පතිත නොවන බව උපමා සහිත ධර්ම කථාවෙහි ප්‍රමාණයයි. ලෝකය විනාශ වන කල්හි, පළමුව අවීචි නිරයේ පටන් ලෝකය හිස් වේ. එතැනින් නික්මෙන සත්ත්වයෝ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හා තිරිසන් ලෝකයෙහි උපදිති. තිරිසන් ලෝකයෙහි උපන් සත්ත්වයෝ ද තම දරුවන් හා සහෝදරයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය උපදවාගෙන, මියගිය පසු දෙව් මිනිස් ලෝකවල උපදිති. අහසෙහි හැසිරෙන දේවතාවෝ, "මේ ලෝකය ශාස්වත නැත, මෙය ස්ථිර නැත, මෛත්‍රිය වඩන්න, කරුණාව, මුදිතාව හා උපේක්ෂාව වඩන්න" යැයි පවසති. ඔවුහු මෛත්‍රී ආදිය වඩා එතැනින් චුතව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදිති.

พีชคามาติ เอตฺถ พีชคาโม นาม ปญฺจ พีชชาตานิ. ภูตคาโม นาม ยํกิญฺจิ นิกฺขนฺตมูลปณฺณํ หริตกํ. โอสธิติณวนปฺปตโยติ เอตฺถ โอสธีติ โอสธรุกฺขา. ติณาติ พหิสารา ตาลนาฬิเกราทโย. วนปฺปตโยติ วนเชฏฺฐกรุกฺขา. กุนฺนทิโยติ ฐเปตฺวา ปญฺจ มหานทิโย อวเสสา นินฺนคา. กุโสพฺภาติ ฐเปตฺวา สตฺต มหาสเร อวเสสา รหทาทโย. ทุติโย สูริโยติอาทีสุ ทุติยสูริยกาเล เอโก อุเทติ, เอโก อตฺถงฺคเมติ. ตติยกาเล เอโก อุเทติ, เอโก อตฺถงฺคเมติ, เอโก มชฺเฌ โหติ. จตุตฺถกาเล จตุกุลิเก คาเม จตฺตาโร ปิณฺฑจาริกา ทฺวารปฏิปาฏิยา ฐิตา วิย โหนฺติ. ปญฺจมาทิกาเลปิ เอเสว นโย. ปลุชฺชนฺตีติ ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺติ. เนว ฉาริกา ปญฺญายติ น มสีติ จกฺกวาฬมหาปถวี สิเนรุปพฺพตราชา หิมวา จกฺกวาฬปพฺพโต ฉ กามสคฺคา ปฐมชฺฌานิกพฺรหฺมโลกาติ เอตฺตเก ฐาเน ทฑฺเฒ อจฺฉราย คเหตพฺพมตฺตาปิ ฉาริกา วา องฺคาโร วา น ปญฺญายติ. โก มนฺตา โก สทฺธาตาติ โก ตสฺส สทฺธาปนตฺถาย สมตฺโถ, โก วา ตสฺส สทฺธาตา. อญฺญตฺร ทิฏฺฐปเทหีติ ทิฏฺฐปเท [Pg.181] โสตาปนฺเน อริยสาวเก ฐเปตฺวา โก อญฺโญ สทฺทหิสฺสตีติ อตฺโถ.

මෙහි "බීජගාම" යනු බීජ වර්ග පහයි. "භූතගාම" යනු මුල් හා පත්‍ර මතු වූ ඕනෑම නිල් පැහැති ශාකයකි. "ඔසධි" යනු ඖෂධීය වෘක්ෂයන්ය. "තිණ" (තණ) යනු තල්, පොල් ආදී පිටත හරය ඇති ශාකයන්ය. "වනප්පති" යනු වනයේ නායක වෘක්ෂයන්ය. "කුන්නදියෝ" යනු මහා ගංගා පහ හැර සෙසු කුඩා ගංගාවන්ය. "කුසොබ්භා" යනු මහා විල් සත හැර ඉතිරි කුඩා විල් ආදියයි. දෙවන සූර්යයා ආදී උදාවන කාලයෙහි, දෙවන සූර්යයා ඇති විට එකෙක් උදාවෙයි, අනෙකා බැස යයි. තෙවන සූර්යයා ඇති විට එකෙක් උදාවෙයි, එකෙක් බැස යයි, අනෙකා මධ්‍යයෙහි වෙයි. සතරවන සූර්යයා ඇති විට, කුල සතරක් ඇති ගමක පිණ්ඩපාතයේ වඩින භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර නමක් නිවෙස් දොරකඩ පිළිවෙළින් සිටින්නාක් මෙන් (සූර්යයන් සතර දෙනා) වෙති. පස්වන ආදී සූර්යයන්ගේ උදාව ගැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. "පලුජ්ජන්ති" යනු කැබලි වී බිඳී වැටීමයි. අළු හෝ දැලි හෝ ඉතිරි නොවන බව යන්නෙහි තේරුම නම්: සක්වල මහ පොළොව, මහා මේරු පර්වතය, හිමාලය, සක්වල පර්වතය, සය කාම ස්වර්ගයන් සහ ප්‍රථම ධ්‍යාන බ්‍රහ්ම ලෝකයන් යන මේ සියල්ල දැවී ගිය පසු, අතින් ඇල්ලීමට තරම් අළු බිඳක් හෝ අඟුරු කැබැල්ලක්වත් දක්නට නොලැබෙන බවයි. "කවුරුන් මන්ත්‍රණය කරන්නද, කවුරුන් අදහන්නද" යනු, එය විශ්වාස කරවීමට සමර්ථ වන්නේ කවුද? එය විශ්වාස කරන්නේ කවුද? "දෘෂ්ට පදයන් (නිවන දුටු අය) හැර" යනු, සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර වෙනත් කවුරුන් නම් මෙය විශ්වාස කරත්ද යන්න අර්ථයයි.

วีตราโคติ วิกฺขมฺภนวเสน วีตราโค. สาสนํ อาชานึสูติ อนุสิฏฺฐึ ชานึสุ, พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. สมสมคติโยติ ทุติยตฺตภาเว สพฺพากาเรน สมคติโก เอกคติโก. อุตฺตริ เมตฺตํ ภาเวยฺยนฺติ ปฐมชฺฌานโต อุตฺตริ ยาว ติกจตุกฺกชฺฌานา ปณีตํ กตฺวา เมตฺตํ ภาเวยฺยํ. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ปรินิพฺพุโตติ โพธิปลฺลงฺเกเยว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. เอวํ อนิจฺจลกฺขณํ ทีเปตฺวา สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ปญฺจสตาปิ เต อนิจฺจกมฺมฏฺฐานิกา ภิกฺขู เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา นิสินฺนาสเนสุเยว อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

"වීතරාග" යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය මගින් රාගය දුරු කළ තැනැත්තායි. "ශාසනය දැනගත්හ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව අවබෝධ කරගත් බවයි. ඔවුහු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබීම පිණිස මාර්ගය (ධ්‍යානය) අනුගමනය කළහ. "සමසමගතියෝ" යනු දෙවන ආත්මභාවයෙහි සෑම අයුරින්ම සමාන වූ උපතක් ඇති බවයි. "මත්තෙහි මෛත්‍රිය වඩන්නම්" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයට වඩා ඉහළින් තෘතීයක හා චතුර්ථක ධ්‍යාන දක්වා ප්‍රණීත ලෙස මෛත්‍රිය වැඩීමයි. "චක්ඛුමා" යනු පංච චක්ෂුසින් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේයි. "පරිනිබ්බුත" යනු බෝධි පල්ලංකයෙහිදීම ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පෑ බවයි. මෙසේ අනිත්‍ය ලක්ෂණය පෙන්වා දෙමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනාව නිම කරන විට, අනිත්‍ය කමටහන් වඩා සිටි ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දේශනාව අනුව ඥානය මෙහෙයවා වැඩසිටි අසුන්වලදීම අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

๓. นคโรปมสุตฺตวณฺณนา

3. නගරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

๖๗. ตติเย ยโตติ ยทา. ปจฺจนฺติมนฺติ รฏฺฐปริยนฺเต รฏฺฐาวสาเน นิวิฏฺฐํ. มชฺฌิมเทสนครสฺส ปน รกฺขากิจฺจํ นตฺถิ, เตน ตํ น คหิตํ. นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตนฺติ นคราลงฺกาเรหิ อลงฺกตํ. อกรณียนฺติ อกตฺตพฺพํ อชินิยํ. คมฺภีรเนมาติ คมฺภีรอาวาฏา. สุนิขาตาติ สุฏฺฐุ สนฺนิสีทาปิตา. ตํ ปเนตํ เอสิกาถมฺภํ อิฏฺฐกาหิ วา กโรนฺติ สิลาหิ วา ขทิราทีหิ วา สารรุกฺเขหิ. ตํ นครคุตฺตตฺถาย กโรนฺตา พหินคเร กโรนฺติ, อลงฺการตฺถาย กโรนฺตา อนฺโตนคเร. ตํ อิฏฺฐกามยํ กโรนฺตา มหนฺตํ อาวาฏํ กตฺวา จยํ จินิตฺวา อุปริ อฏฺฐํสํ กตฺวา สุธาย ลิมฺปนฺติ. ยทา หตฺถินา ทนฺเตหิ อภิหโต น จลติ, ตทา สุลิตฺโต นาม โหติ. สิลาถมฺภาทโยปิ อฏฺฐํสา เอว โหนฺติ. เต สเจ อฏฺฐ รตนา โหนฺติ, จตุรตนมตฺตํ อาวาเฏ ปวิสติ, จตุรตนมตฺตํ อุปริ โหติ. โสฬสรตนวีสติรตเนสุปิ เอเสว นโย. สพฺเพสญฺหิ อุปฑฺฒํ เหฏฺฐา โหติ, อุปฑฺฒํ อุปริ. เต โคมุตฺตวงฺกา โหนฺติ, เตน เตสํ อนฺตเร ปทรมยํ กตฺวา กมฺมํ กาตุํ สกฺกา โหติ, เต ปน กตจิตฺตกมฺมา ปคฺคหิตทฺธชาว โหนฺติ.

67. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "යතෝ" යනු යම් කලෙක යන්නයි. "පච්චන්තිමං" යනු රාජ්‍යයක සීමාවෙහි හෝ රටේ කෙළවර පිහිටි නගරයයි. මධ්‍ය දේශයෙහි වූ නගරයන්ට ආරක්ෂක කටයුතු අවශ්‍ය නොවන බැවින් එය මෙහි ගනු නොලැබේ. නගර පරික්ඛාර (ආරක්ෂක විධිවිධාන) මගින් මනාව ආරක්ෂා වූ යනු නගරයේ ආරක්ෂක අංගයන්ගෙන් සරසන ලද බවයි. "අකරණීය" යනු සතුරන්ට පරාජය කළ නොහැකි බවයි. "ගම්භීරනේමි" යනු ගැඹුරු අත්තිවාරම් වළවල් ඇති බවයි. "සුනිඛාතා" යනු මනාව තැන්පත් කරන ලද බවයි. ඒ ඉන්ද්‍රඛීලය (කුළුණ) ගඩොලින් හෝ ගලින් හෝ කිහිරි වැනි සාරවත් වෘක්ෂයන්ගෙන් හෝ සාදනු ලබයි. නගරයේ ආරක්ෂාව පිණිස නම් එය නගරයෙන් පිටත සාදති; අලංකාරය පිණිස නම් නගරය ඇතුළත සාදති. එය ගඩොලින් තනන විට විශාල වළක් හාරා, මැටි/බදාම අතුරා, ඉහළ කොටස අටපට්ටම් හැඩයට සකසා හුණු පිරියම් කරති. ඇතෙකු දළින් පහර දුන්නද එය නොසෙල්වෙන විට, එය මනාව නිමකළ (සුලිත්ත) යැයි කියනු ලැබේ. ගල් ටැම් ආදියද අටපට්ටම් හැඩයෙන් යුක්ත වේ. ඒවා රියන් අටක් නම්, රියන් හතරක් වළ තුළට බසී, රියන් හතරක් ඉහළින් පවතී. රියන් දහසය සහ රියන් විස්ස කුළුණු සඳහාද මේ ක්‍රමයම වේ. සියලු කුළුණුවලින් අඩක් පොළොව යට ද අඩක් මතුපිට ද පවතී. ඒවා ගව මුත්‍රා මාර්ගයක් මෙන් වක්‍රව (එකිනෙකට ශක්තිමත්ව බැඳී) පවතී, එබැවින් ඒවා අතරතුර පුවරු යොදා කටයුතු කළ හැකිය. ඒවා විසිතුරු වැඩවලින් හා ඔසවන ලද ධජයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි.

ปริขาติ [Pg.182] ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตมาติกา. อนุปริยายปโถติ อนฺโต ปาการสฺส ปากาเรน สทฺธึ คโต มหาปโถ, ยตฺถ ฐิตา พหิปากาเร ฐิเตหิ สทฺธึ ยุชฺฌนฺติ. สลากนฺติ สรโตมราทินิสฺสคฺคิยาวุธํ. เชวนิกนฺติ เอกโตธาราทิเสสาวุธํ.

"පරිඛා" (දිය අගල) යනු නගරය වටා පිහිටි දිය අගලයි. "අනුපරියාය පථය" යනු ප්‍රාකාරයට (පවුරට) ඇතුළතින් ප්‍රාකාරය සමගින් දිවෙන මහා මාර්ගයයි. එහි සිට පිටත පවුර අසල සිටින සතුරන් සමග සටන් කළ හැකිය. "සලාක" (සලැක්කය) යනු ඊතල, හෙළි ආදී විදින අවිය. "ජේවනික" යනු එක පැත්තක් කැපෙන ආයුධ වැනි සෙසු ආයුධ වර්ගයි.

หตฺถาโรหาติ สพฺเพปิ หตฺถิอาจริยหตฺถิเวชฺชหตฺถิพนฺธาทโย. อสฺสาโรหาติ สพฺเพปิ อสฺสาจริยอสฺสเวชฺชอสฺสพนฺธาทโย. รถิกาติ สพฺเพปิ รถาจริยรถโยธรถรกฺขาทโย. ธนุคฺคหาติ อิสฺสาสา. เจลกาติ เย ยุทฺเธ ชยทฺธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺติ. จลกาติ ‘‘อิธ รญฺโญ ฐานํ โหตุ, อิธ อสุกมหามตฺตสฺสา’’ติ เอวํ เสนาพฺยูหการกา. ปิณฺฑทายิกาติ สาหสิกมหาโยธา. เต กิร ปรเสนํ ปวิสิตฺวา ปิณฺฑปิณฺฑมิว เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ, อุปฺปติตฺวา นิคฺคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เย วา สงฺคามมชฺเฌ โยธานํ ภตฺตปานียํ คเหตฺวา ปวิสนฺติ, เตสมฺเปตํ นามํ. อุคฺคา ราชปุตฺตาติ อุคฺคตุคฺคตา สงฺคามาวจรา ราชปุตฺตา. ปกฺขนฺทิโนติ เย ‘‘กสฺส สีสํ วา อาวุธํ วา อาหรามา’’ติ วตฺวา ‘‘อสุกสฺสา’’ติ วุตฺตา สงฺคามํ ปกฺขนฺทิตฺวา ตเทว อาหรนฺติ, อิเม ปกฺขนฺทนฺตีติ ปกฺขนฺทิโน. มหานาคา วิย มหานาคา, หตฺถิอาทีสุปิ อภิมุขํ อาคจฺฉนฺเตสุ อนิวตฺติยโยธานํ เอตํ อธิวจนํ. สูราติ เอกสูรา, เย สชาลิกาปิ สวมฺมิกาปิ สมุทฺทํ ตริตุํ สกฺโกนฺติ. จมฺมโยธิโนติ เย จมฺมกญฺจุกํ วา ปวิสิตฺวา สรปริตฺตาณจมฺมํ วา คเหตฺวา ยุชฺฌนฺติ. ทาสกปุตฺตาติ พลวสิเนหา ฆรทาสโยธา. โทวาริโกติ ทฺวารปาลโก. วาสนเลปนสมฺปนฺโนติ วาสเนน สพฺพวิวรปฏิจฺฉาทเนน สุธาเลเปน สมฺปนฺโน. พหิ วา ขาณุปาการสงฺขาเตน วาสเนน ฆนมฏฺเฐน จ สุธาเลเปน สมฺปนฺโน ปุณฺณฆฏปนฺตึ ทสฺเสตฺวา กตจิตฺตกมฺมปคฺคหิตทฺธโช. ติณกฏฺโฐทกนฺติ หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสตฺถาย เคหานญฺจ ฉาทนตฺถาย อาหริตฺวา พหูสุ ฐาเนสุ ฐปิตติณญฺจ, เคหกรณปจนาทีนํ อตฺถาย อาหริตฺวา ฐปิตกฏฺฐญฺจ, ยนฺเตหิ ปเวเสตฺวา โปกฺขรณีสุ ฐปิตอุทกญฺจ. สนฺนิจิตํ โหตีติ ปฏิกจฺเจว อเนเกสุ ฐาเนสุ สุฏฺฐุ นิจิตํ โหติ. อพฺภนฺตรานํ รติยาติ อนฺโตนครวาสีนํ รติอตฺถาย. อปริตสฺสายาติ [Pg.183] ตาสํ อนาปชฺชนตฺถาย. สาลิยวกนฺติ นานปฺปการา สาลิโย เจว ยวา จ. ติลมุคฺคมาสาปรณฺณนฺติ ติลมุคฺคมาสา จ เสสาปรณฺณญฺจ.

‘හත්ථා රෝහා’ යනු සියලුම ඇත් ඇදුරන්, ඇත් වෙදුන්, ඇතුන් රකින්නන් ආදීන් ය. ‘අස්සාරෝහා’ යනු සියලුම අස් ඇදුරන්, අස් වෙදුන්, අසුන් රකින්නන් ආදීන් ය. ‘රථිකා’ යනු සියලුම රථ ඇදුරන්, රථ යෝධයන්, රථ රකින්නන් ආදීන් ය. ‘ධනුග්ගහා’ යනු දුනු ශිල්පීන් ය. ‘චේලකා’ යනු යුද්ධයේ දී ජය කොඩි ගෙන පෙරමුණේ යන්නන් ය. ‘චලකා’ යනු ‘මෙහි රජුගේ ස්ථානය වේවා, මෙහි අසවල් මහාමාත්‍යවරයාගේ ස්ථානය වේවා’ යනාදී වශයෙන් සේනා සංවිධානය කරන්නන් ය. ‘පිණ්ඩදායිකා’ යනු අතිශය සාහසික මහා යෝධයන් ය. ඔවුන් සතුරු සේනාවට වැදී (සතුරන්ගේ) හිස් තලගෙඩි මෙන් කපා දමා, උඩ පැන පැන යන්නන් බව කියනු ලැබේ. එසේම යුද මැද දී යෝධයන්ට ආහාර පාන ගෙන ගොස් දෙන්නන් ද ‘පිණ්ඩදායික’ නම් වේ. ‘උග්ගා රාජපුත්තා’ යනු යුද පිටියේ සැරිසරන ප්‍රසිද්ධ රාජ කුමාරවරුන් ය. ‘පක්ඛන්දිනෝ’ යනු ‘කාගේ හිසක් හෝ ආයුධයක් හෝ රැගෙන එමුද?’ යි විමසා, ‘අසවල් අයගේ ය’ යි කී විට යුද පිටියට පැන එලෙසම (එම හිස හෝ ආයුධය) රැගෙන එන්නන් ය; මොවුන් (යුද බිමට) පනින බැවින් ‘පක්ඛන්දිනෝ’ නම් වේ. ‘මහානාගා’ යනු ඇතින් මෙන් වූ යෝධයන් ය; ඉදිරියට එන ඇතුන් ආදිය දැක පසුබට නොවන යෝධයන්ට ද මෙය නමකි. ‘සූරා’ යනු ඒකාන්තයෙන් ම නිර්භීත වූවන් ය; ඔවුහු වැහිකබා හෝ සන්නාහ පැළඳ මුහුද පවා පිහිනා තරණය කිරීමට සමත් වෙති. ‘චම්මයෝධිනෝ’ යනු සම් සන්නාහ පැළඳ හෝ ඊතලවලින් ආරක්ෂා වීමට සම් පලිහක් ගෙන යුද වදින්නන් ය. ‘දාසකපුත්තා’ යනු දැඩි ස්නේහයක් ඇති, නිවසේ උපන් දාසයන් වූ යෝධයන් ය. ‘දෝවාරිකෝ’ යනු දොරටුපාලයා ය. ‘වාසනලේපනසම්පන්නෝ’ යනු සියලු සිදුරු වැසී යන සේ බදාම ගා පිරියම් කර තිබීම යි. නැතහොත්, පිටතින් කණු පවුරුවලින් හා ඝන වූ මටසිලුටු බදාම පිරියම් කිරීමෙන් යුක්තව, පූර්ණ කුම්භ පේළි පෙන්වමින් චිත්‍ර කර්මාන්තයෙන් යුතුව එසවූ ධජ පතාකවලින් යුක්ත වීම යි. ‘තිණකට්ඨෝදකං’ යනු ඇතුන් අසුන් ආදීන්ගේ ආහාර පිණිසත් නිවාස සෙවිලි කිරීම පිණිසත් ගෙනැවිත් තැන් තැන්වල තබා ඇති තණකොළ ද, නිවාස තැනීම හා ඉවුම් පිහුම් ආදිය සඳහා ගෙනැවිත් තැබූ දර ද, යන්ත්‍ර මගින් පොකුණුවලට පුරවා තබා ඇති ජලය ද වේ. ‘සන්නිචිතං හෝති’ යනු කලින් ම බොහෝ ස්ථානවල මනාව රැස් කර තබා තිබීම යි. ‘අබ්භන්තරානං රතියා’ යනු නගර වැසියන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස ය. ‘අපරිතස්සායා’ යනු ඔවුන් තැතිගැනීමට පත් නොවීම පිණිස ය. ‘සාලියවකං’ යනු නානාවිධ ඇල් වී හා යව වර්ග ය. ‘තිලමුග්ගමාසාපරණ්ණං’ යනු තල, මුං, මෑ හා සෙසු ධාන්‍ය වර්ග ය.

อิทานิ ยสฺมา ตถาคตสฺส นคเร กมฺมํ นาม นตฺถิ, นครสทิสํ ปน อริยสาวกํ, นครปริกฺขารสทิเส จ สตฺต ธมฺเม, จตุอาหารสทิสานิ จ จตฺตาริ ฌานานิ ทสฺเสตฺวา เอกาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา เทสนํ วินิวฏฺเฏสฺสามีติ อยํ อุปมา อาภตา. ตสฺมา ตํ เทสนํ ปกาเสตุํ อิทํ เอวเมว โขติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สทฺธมฺเมหีติ สุธมฺเมหิ. สทฺโธติ โอกปฺปนสทฺธาย เจว ปจฺจกฺขสทฺธาย จ สมนฺนาคโต. ตตฺถ ทานสีลาทีนํ ผลํ สทฺทหิตฺวา ทานาทิปุญฺญกรเณ สทฺธา โอกปฺปนสทฺธา นาม. มคฺเคน อาคตสทฺธา ปจฺจกฺขสทฺธา นาม. ปสาทสทฺธาติปิ เอสา เอว. ตสฺสา ลกฺขณาทีหิ วิภาโค เวทิตพฺโพ.

දැන්, තථාගතයන් වහන්සේට නගරයක කළ යුතු කිසිදු කාර්යයක් නැති බැවින්, නගරයකට සමාන වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා ද, නගරයක ආරක්ෂක විධිවිධානවලට සමාන වූ සප්ත ධර්මයන් ද, සතර වැදෑරුම් ආහාරයන්ට සමාන වූ සතර ධ්‍යානයන් ද පෙන්වා දී, කරුණු එකොළොසක් ඔස්සේ අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාව අවසන් කරමි’යි යන අදහසින් මෙම උපමාව ගෙන එන ලදී. එබැවින් එම දේශනාව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘සද්ධම්මේහි’ යනු සත්පුරුෂ ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. ‘සද්ධෝ’ යනු තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගත් ශ්‍රද්ධාවෙන් (ඕකප්පන සද්ධා) සහ මාර්ග ඥානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. එහි දාන සීලාදී පින්කම්වල විපාක අදහාගෙන පින්කම් කිරීමේ දී ඇති වන ශ්‍රද්ධාව ‘ඕකප්පන සද්ධා’ නම් වේ. මාර්ග සිත සමඟ උපදින ශ්‍රද්ධාව ‘පච්චක්ඛ සද්ධා’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රද්ධාව) නම් වේ. ‘පසාද සද්ධා’ යනු ද මෙයම ය. එහි ලක්ෂණාදිය අනුව විභාගය දත යුතු ය.

‘‘สมฺปกฺขนฺทนลกฺขณา จ, มหาราช, สทฺธา สมฺปสาทนลกฺขณา จา’’ติ (มิ. ป. ๒.๑.๑๐) หิ วจนโต อิทํ สทฺธาย ลกฺขณํ นาม. ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ สทฺโธ ปสนฺโน เวทิตพฺโพ. กตเมหิ ตีหิ? สีลวนฺตานํ ทสฺสนกาโม โหตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๓.๔๒) นเยน วุตฺตํ ปน สทฺธาย นิมิตฺตํ นาม. ‘‘โก จาหาโร สทฺธาย, สทฺธมฺมสฺสวนนฺติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑) อยํ ปนสฺสา อาหาโร นาม. ‘‘สทฺธาปพฺพชิตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อยํ อนุธมฺโม โหติ, ยํ รูเป นิพฺพิทาพหุโล วิหริสฺสตี’’ติ อยมสฺส อนุธมฺโม นาม. ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ, สิรี โภคานมาสโย’’ (สํ. นิ. ๑.๗๙). ‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหติ’’ (สํ. นิ. ๑.๓๖). ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆํ’’ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖). ‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐิ’’ (สุ. นิ. ๗๗; สํ. นิ. ๑.๑๙๗). ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค. อุเปขาเสตทนฺตวา’’ติอาทีสุ ปน สุตฺเตสุ เอติสฺสา พทฺธภตฺตปุฏาทิสริกฺขตาย อเนกสรสตา ภควตา ปกาสิตา. อิมสฺมึ ปน นคโรปมสุตฺตนฺเต เอสา อจลสุปฺปติฏฺฐิตตาย เอสิกาถมฺภสทิสา กตฺวา ทสฺสิตา.

‘මහරාජාණෙනි, ශ්‍රද්ධාව වනාහි (කුසල් දහම්හි) පැන පනින ලක්ෂණයෙන් හා සිත පැහැදීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ය’ යන වචනයට අනුව මෙය ශ්‍රද්ධාවේ ලක්ෂණය යි. ‘මහණෙනි, කරුණු තුනකින් ශ්‍රද්ධාවන්තයා හඳුනාගත යුතු ය. ඒ කවර තුනක් ද? සිල්වතුන් දැකීමට කැමති වෙයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළේ ශ්‍රද්ධාවේ නිමිත්ත (හේතුව) යි. ‘ශ්‍රද්ධාවට ආහාරය කවරේ ද? සද්ධර්ම ශ්‍රවණය යි කිව යුතු ය’ යනුවෙන් වදාළේ එහි ආහාරය (ආසන්න හේතුව) යි. ‘මහණෙනි, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ භික්ෂුවට, රූපයෙහි අධික කලකිරීමෙන් යුතුව වාසය කිරීම අනුධර්මය (ගැලපෙන පිළිවෙත) වෙයි’ යනුවෙන් වදාළේ ශ්‍රද්ධාවේ අනුධර්මය යි. ‘ශ්‍රද්ධාව මග වියදම් (පොදි) බඳියි, සිරිකත සම්පත්වලට ආශ්‍රය වෙයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව පුරුෂයාට දෙවැනි සහකාරිය වෙයි’, ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ඕඝය තරණය කරයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව බීජය යි, තපස වැස්ස යි’, ‘ශ්‍රද්ධාව හස්තය කොට ඇති මහානාගයා ය; උපේක්ෂාව පිරිසිදු දළ ය’ යනාදී සූත්‍රයන්හි මෙම ශ්‍රද්ධාව මැනවින් බැඳි බත් පොදියකට සමාන කිරීමෙන් එහි ඇති නානාවිධ උපකාරී බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ සේක. මෙම නගරූපම සූත්‍රයෙහි දී ශ්‍රද්ධාව නොසැලෙන ලෙස මැනවින් පිහිටා ඇති බැවින් ඉන්ද්‍රඛීල ටැඹකට සමාන කොට දක්වන ලදී.

สทฺเธสิโกติ สทฺธํ เอสิกาถมฺภํ กตฺวา อริยสาวโก อกุสลํ ปชหตีติ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ โยชนา กาตพฺพา. อปิเจตฺถ หิโรตฺตปฺเปหิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร สมฺปชฺชติ, โส จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ[Pg.184]. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต เอกาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา เทสนาย กูฏํ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

‘සද්ධේසිකෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඉන්ද්‍රඛීල ටැඹක් කොට ගෙන ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි යන්නයි; මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි සම්බන්ධය දත යුතු ය. තවද මෙහි හිරි-ඔතප් දෙකින් ද්වාරත්‍රයෙහි සංවරය සිද්ධ වේ; එය චතුපාරිශුද්ධි ශීලය වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු එකොළොසක් ඔස්සේ අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාව (කූටය) ගන්නා ලද බව දත යුතු ය.

๔. ธมฺมญฺญูสุตฺตวณฺณนา

4. ධම්මඤ්ඤූ සූත්‍ර වර්ණනාව ය.

๖๘. จตุตฺเถ กาลํ ชานาตีติ ยุตฺตปฺปตฺตกาลํ ชานาติ. อยํ กาโล อุทฺเทสสฺสาติ อยํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหนกาโล. ปริปุจฺฉายาติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปริปุจฺฉาย. โยคสฺสาติ โยเค กมฺมํ ปกฺขิปนสฺส. ปฏิสลฺลานสฺสาติ นิลียนสฺส เอกีภาวสฺส. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปุคฺคลปโรปรญฺญู โหตีติ เอวํ ภิกฺขุ ปุคฺคลานํ ปโรปรํ ติกฺขมุทุภาวํ ชานนสมตฺโถ นาม โหติ.

68. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘කාලං ජානාති’ යනු සුදුසු කාලය දනී යන්නයි. ‘අයං කාලෝ උද්දේසස්සා’ යනු මෙය බුද්ධ වචනය උගන්නා කාලය යන්නයි. ‘පරිපුච්ඡායා’ යනු අර්ථය සහ අනර්ථය ද, හේතුව සහ අහේතුව ද විමසන කාලය යි. ‘යෝගස්සා’ යනු යෝගාවචර කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන කාලය යි. ‘පටිසල්ලානස්සා’ යනු හුදෙකලා වීමේ හා එකීභාවයේ කාලය යි. ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුරූප වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වූ විපස්සනාවෙහි නිරත වූවා යන්නයි. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ භික්ඛු පුග්ගලපරෝපරඤ්ඤූ හෝති’ යනු මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව පුද්ගලයන්ගේ උසස් පහත් බව හෙවත් තියුණු හෝ මෘදු බව දැනගැනීමට සමත් වෙයි යන්නයි.

๕. ปาริจฺฉตฺตกสุตฺตวณฺณนา

5. පාරිච්ඡත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව ය.

๖๙. ปญฺจเม ปนฺนปลาโสติ ปติตปลาโส. ชาลกชาโตติ สญฺชาตปตฺตปุปฺผชาโล. ตสฺส หิ ปตฺตชาลญฺจ ปุปฺผชาลญฺจ สเหว นิกฺขมติ. ขารกชาโตติ ปาฏิเยกฺกํ สญฺชาเตน สุวิภตฺเตน ปตฺตชาลเกน จ ปุปฺผชาลเกน จ สมนฺนาคโต. กุฏุมลกชาโตติ สญฺชาตมกุโฬ. โกรกชาโตติ อวิกสิเตหิ มหากุจฺฉีหิ สมฺภินฺนมุเขหิ ปุปฺเผหิ สมนฺนาคโต. สพฺพปาลิผุลฺโลติ สพฺพากาเรน สุปุปฺผิโต. ทิพฺเพ จตฺตาโร มาเสติ ทิพฺเพน อายุนา จตฺตาโร มาเส. มนุสฺสคณนาย ปน ตานิ ทฺวาทส วสฺสสหสฺสานิ โหนฺติ. ปริจาเรนฺตีติ อิโต จิโต จ อินฺทฺริยานิ จาเรนฺติ, กีฬนฺติ รมนฺตีติ อตฺโถ.

69. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පන්නපලාසෝ' යනු පත්‍ර හැලී ගිය යන්නයි. 'ජාලකජාතෝ' යනු මනාව හටගත් පත්‍ර හා පුෂ්ප ජාලයක් (දැලක් වැනි ස්වරූපයක්) ඇති බවයි. සැබවින්ම, එම පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයේ පත්‍ර ජාලය සහ පුෂ්ප ජාලය එකවරම හටගනී. 'ඛාරකජාතෝ' යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් මනාව බෙදී හටගත් පත්‍ර ජාලයෙන් හා පුෂ්ප ජාලයෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'කුටුමලකජාතෝ' යනු මනාව හටගත් මල් කැකුළු ඇති බවයි. 'කෝරකජාතෝ' යනු තවමත් නොපිපුණු, මුවවිට වැසුණු විශාල ගැබ් සහිත මල්වලින් යුක්ත වූ බවයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලෝ' යනු සෑම අයුරින්ම මනාව පිපී ගිය බවයි. 'දිබ්බේ චත්තාරෝ මාසේ' යනු දිව්‍යමය ආයුෂයෙන් මාස හතරක් යන්නයි. මිනිස් ගණනින් නම් එය අවුරුදු දොළොස් දහසක් වේ. 'පරිචාරෙන්ති' යනු එහා මෙහා ඉන්ද්‍රියයන් හසුරුවමින් කෙළි සෙල්ලම් කරති, සතුටු වෙති යන අර්ථයයි.

อาภาย ผุฏํ โหตีติ ตตฺตกํ ฐานํ โอภาเสน ผุฏํ โหติ. เตสญฺหิ ปุปฺผานํ พาลสูริยสฺส วิย อาภา โหติ, ปตฺตานิ ปณฺณจฺฉตฺตปฺปมาณานิ, อนฺโต มหาตุมฺพมตฺตา เรณุ โหติ. ปุปฺผิเต ปน ปาริจฺฉตฺตเก อาโรหนกิจฺจํ วา องฺกุสกํ คเหตฺวา นมนกิจฺจํ วา ปุปฺผาหรณตฺถํ จงฺโคฏกกิจฺจํ วา นตฺถิ, กนฺตนกวาโต อุฏฺฐหิตฺวา ปุปฺผานิ วณฺฏโต กนฺตติ, สมฺปฏิจฺฉนกวาโต สมฺปฏิจฺฉติ, ปเวสนกวาโต สุธมฺมํ เทวสภํ ปเวเสติ, สมฺมชฺชนกวาโต ปุราณปุปฺผานิ นีหรติ, สนฺถรณกวาโต ปตฺตกณฺณิกเกสรานิ รญฺเชนฺโต สนฺถรติ. มชฺฌฏฺฐาเน ธมฺมาสนํ [Pg.185] โหติ โยชนปฺปมาโณ รตนปลฺลงฺโก อุปริ ติโยชเนน เสตจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนน, ตทนนฺตรํ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อาสนํ อตฺถริยติ, ตโต เตตฺตึสาย เทวปุตฺตานํ, ตโต อญฺเญสํ มเหสกฺขานํ เทวานํ, อญฺญตรเทวตานํ ปุปฺผกณฺณิกาว อาสนํ โหติ. เทวา เทวสภํ ปวิสิตฺวา นิสีทนฺติ. ตโต ปุปฺเผหิ เรณุวฏฺฏิ อุคฺคนฺตฺวา อุปริกณฺณิกํ อาหจฺจ นิปตมานา เทวตานํ ติคาวุตปฺปมาณํ อตฺตภาวํ ลาขารสปริกมฺมสชฺชิตํ วิย สุวณฺณจุณฺณปิญฺชรํ วิย กโรติ. เอกจฺเจ เทวา เอเกกํ ปุปฺผํ คเหตฺวา อญฺญมญฺญํ ปหรนฺตาปิ กีฬนฺติเยว. ปหรณกาเลปิ มหาตุมฺพปฺปมาณา เรณุ นิกฺขมิตฺวา สรีรํ ปภาสมฺปนฺเนหิ คนฺธจุณฺเณหิ สญฺชตมโนสิลาราคํ วิย กโรติ. เอวํ สา กีฬา จตูหิ มาเสหิ ปริโยสานํ คจฺฉติ. อยมานุภาโวติ อยํ อนุผริตุํ อานุภาโว.

‘ආභාය ඵුටං හෝති’ යනු යොදුන් පණහක් පමණ වූ ඒ ප්‍රදේශය ආලෝකයෙන් පැතිරී පවතින බවයි. සැබවින්ම, එම මල්වල පැහැය උදෑසන හිරුගේ රැස් මෙන් දිදුලයි. පත්‍ර කුඩවල ප්‍රමාණයක් ගනී. මල් ඇතුළත විශාල මංජුසාවක බඳු වූ රේණු පවතී. පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය පිපුණු විට, මල් නෙළීම සඳහා ගසට නැගීමක් හෝ කෙමියක් ගෙන අතු නැමීමක් හෝ මල් දැමීමට මල් වට්ටියක අවශ්‍යතාවක් හෝ නැත. ‘කන්තනක’ නම් සුළඟ හමා විත් මල් නටුවලින් කපා දමයි. ‘සම්පටිච්ඡනක’ නම් සුළඟ එම මල් පිළිගනී. ‘පවේසනක’ නම් සුළඟ එම මල් සුධම්මා නම් දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු කරයි. ‘සම්මජ්ජනක’ නම් සුළඟ පරණ මල් ඉවත් කරයි. ‘සන්ථරණක’ නම් සුළඟ පත්‍ර, කෙමි සහ රේණු විසුරුවමින් මල් ඇතිරිලි පතුරුවයි. සභා මධ්‍යයෙහි ධර්මාසනය පිහිටා ඇත. යොදුනක් පමණ විශාල රත්න පල්ලංකයකි, ඒ මත යොදුන් තුනක් විශාල සේසතක් දරා සිටියි. ඊට නුදුරින් සක් දෙවිඳුගේ අසුන පනවා ඇත. ඉන්පසු තිස්තුන් දෙනෙක් වූ දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ අසුන් පනවා ඇත. ඉන් අනතුරුව අනෙකුත් මහේශාක්‍ය දෙවියන්ගේ අසුන් ද පනවා ඇත. සාමාන්‍ය දෙවිවරුන්ට මල් කෙමියම ආසනය වෙයි. දෙවියෝ දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු වී අසුන් ගනිති. එවිට මල්වලින් ඉහළට විහිදුණු රේණු වට්ටිය ඉහළ මල් කෙමියෙහි වැදී දෙවියන්ගේ ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ශරීර මත පතිත වේ. එය රතු සායම් පෙවූවාක් මෙන් ද රන් කුඩු තැවරුවාක් මෙන් ද දිස්වේ. ඇතැම් දෙවිවරු එක් එක් මල් ගෙන එකිනෙකාට ගසමින් කෙළි සෙල්ලම් කරති. එසේ පහර දෙන විටද විශාල රේණු ප්‍රමාණයක් නිකුත් වී ශරීරය සිරියල් තැවරුවාක් මෙන් ඉතා සුවඳවත් හා කාන්තිමත් කරයි. මෙලෙස එම ක්‍රීඩාව මාස හතරකින් අවසානයට පත්වේ. ‘අයමානුභාවෝ’ යනු මෙලෙස හාත්පස පැතිරීමේ ආනුභාවයයි.

อิทานิ ยสฺมา น สตฺถา ปาริจฺฉตฺตเกน อตฺถิโก, เตน ปน สทฺธึ อุปเมตฺวา สตฺต อริยสาวเก ทสฺเสตุกาโม, ตสฺมา เต ทสฺเสตุํ เอวเมว โขติอาทิมาห. ตตฺถ ปพฺพชฺชาย เจเตตีติ ปพฺพชิสฺสามีติ จินฺเตติ. เทวานํวาติ เทวานํ วิย. ยาว พฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตีติ ปถวิตลโต ยาว พฺรหฺมโลกา สาธุการสทฺเทน สพฺพํ เอกสทฺทเมว โหติ. อยมานุภาโวติ อยํ ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อนุผรณานุภาโว. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปพฺพชฺชานิสฺสิตํ โหติ, กสิณปริกมฺมํ ปฐมชฺฌานสนฺนิสฺสิตํ, วิปสฺสนาย สทฺธึ ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ อรหตฺตมคฺคสนฺนิสฺสิตานิ โหนฺติ. เทสนาย เหฏฺฐโต วา อุปริโต วา อุภยโต วา ปริจฺเฉโท โหติ, อิธ ปน อุภยโต ปริจฺเฉโท. เตเนตํ วุตฺตํ. สงฺเขปโต ปเนตฺถ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

දැන්, ශාස්තෘන් වහන්සේට පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති වුවද, එය උපමා කොට ආර්ය ශ්‍රාවකයන් සත් දෙනා පෙන්වීමට කැමති බැවින්, ඔවුන් පෙන්වා දීමට ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පබ්බජ්ජාය චේතේති’ යනු මහණ වන්නෙමියි සිතන බවයි. ‘දේවානංවා’ යනු දෙවියන්ට මෙනි. ‘යාව බ්‍රහ්මලෝකා සද්දෝ අබ්භුග්ගච්ඡති’ යනු පොළොව මට්ටමේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම සාධුකාර හඬින් මුළු ප්‍රදේශයම එකම හඬක් බවට පත්වන බවයි. ‘අයමානුභාවෝ’ යනු මේ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවගේ කීර්තිය පැතිරීමේ ආනුභාවයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි මහණකම නිශ්‍රය කරගත් චතුපාරිශුද්ධි සීලය පවතින බවත්, විදර්ශනාව සමග මාර්ග තුනක් සහ ඵල තුනක් අර්හත් මාර්ගය නිශ්‍රය කොට පවතින බවත් දැක්වේ. දේශනාවෙහි යටින් හෝ මතුපිටින් හෝ දෙපැත්තෙන්ම සීමා කිරීමක් සිදු වේ, මෙහිදී නම් දෙපැත්තෙන්ම (සීලය සහ විදර්ශනා මාර්ග ඵල යන දෙකම) සීමා කිරීමක් සිදු විය. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී. කෙටියෙන් කිවහොත් මෙහි වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) ගැන කියවුණු බව දත යුතුය.

๖. สกฺกจฺจสุตฺตวณฺณนา

6. සක්කච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๐. ฉฏฺเฐ ปริสุทฺธา จ ภวิสฺสนฺตีติ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปริสุทฺธา ภวิสฺสนฺติ นิมฺมลา. สกมฺมารคโตติ เอตฺถ ส-กาโร นิปาตมตฺตํ, กมฺมารคโต กมฺมารุทฺธนคโตติ อตฺโถ.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි: ‘පරිසුද්ධා ච භවිස්සන්ති’ යනු බෙහෙවින් පිරිසිදු, නිර්මල වන්නාහ යන්නයි. ‘සකම්මාරගතෝ’ යන්නෙහි ‘ස’ අක්ෂරය නිපාතයක් පමණි. ‘කම්මාරගතෝ’ යනු කම්මල්කරුගේ (රන්කරුවාගේ) උදුනට පත් වූ යන අර්ථයයි.

๗. ภาวนาสุตฺตวณฺณนา

7. භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๑. สตฺตเม [Pg.186] อนนุยุตฺตสฺสาติ น ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺส หุตฺวา วิหรโต. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กุกฺกุฏิยา อณฺฑานีติ อิมา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ทฺเว อุปมา วุตฺตา. ตาสุ กณฺหปกฺขูปมา อตฺถสฺส อสาธิกา, อิตรา สาธิกาติ สุกฺกปกฺขูปมาย เอว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถาติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต. อปีติ สมฺภาวนตฺเถ. อุภเยนาปิ เสยฺยถาปิ นาม, ภิกฺขเวติ ทสฺเสติ. กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ กุกฺกุฏิยา วุตฺตปฺปการโต อูนาธิกานิปิ อณฺฑานิ โหนฺติ, วจนสิลิฏฺฐตาย ปเนตํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐํ วจนํ โหติ. ตานสฺสูติ ตานิ อสฺสุ, ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานีติ ตาย ชเนตฺติยา กุกฺกุฏิยา ปกฺเข ปสาเรตฺวา เตสํ อุปริ สยนฺติยา สมฺมา อธิสยิตานิ. สมฺมา ปริเสทิตานีติ กาเลน กาลํ อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา สุฏฺฐุ สมนฺตโต เสทิตานิ, อุสฺมีกตานีติ วุตฺตํ โหติ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ กาเลน กาลํ สุฏฺฐุ สมนฺตโต ภาวิตานิ, กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานีติ อตฺโถ.

71. හත්වන සූත්‍රයෙහි: ‘අනනුයුත්තස්ස’ යනු වීර්යයෙහි නොයෙදී වසන්නාට යන්නයි. ‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවේ කුක්කුටියා අණ්ඩානි’ යන මෙයින් අකුසල පක්ෂය සහ කුසල පක්ෂය වශයෙන් උපමා දෙකක් වදාරන ලදී. ඒ අතරින් අකුසල පක්ෂ උපමාව අර්ථය සාධනය නොකරයි, අනෙක් (කුසල පක්ෂ) උපමාව අර්ථය සාධනය කරයි. එබැවින් කුසල පක්ෂ උපමාවෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘සෙය්‍යථා’ යනු උපමා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘අපි’ යනු සම්භාවනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘සෙය්‍යථාපි නාම භික්ඛවේ’ යන දෙපදයෙන්ම එම අර්ථය පෙන්වයි. ‘කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා’ යන්නෙහි කිකිළියකගේ බිත්තර වදාළ ප්‍රමාණයට වඩා අඩු හෝ වැඩි විය හැකි වුවද, කථාවේ ප්‍රසාදජනක බව (ලිහිල් බව) සඳහා මෙලෙස වදාරන ලදී. ලෝකයෙහි මෙවැනි කථා ව්‍යවහාරය ප්‍රසාදජනක වේ. ‘තානස්සු’ යනු ‘තානි අස්සු’ (ඒවා වන්නේ නම්) යන අර්ථයයි. ‘කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානි’ යනු මව් කිකිළිය විසින් පියාපත් විදහා ඒ බිත්තර මත ලැග සිටීමෙන් මනාව රකින ලද බවයි. ‘සම්මා පරිසේදිතානි’ යනු කලින් කලට කුකුළු රශ්මිය (උණුසුම) ලබා දෙමින් හාත්පසින් මනාව උණුසුම් කරන ලද බවයි. ‘සම්මා පරිභාවිතානි’ යනු කලින් කලට මනාව හාත්පසින් පිරිමදින ලද, කුකුළු ගඳ කැවූ (හුරු කළ) යන අර්ථයයි.

กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยาติ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อิมํ ติวิธกิริยากรเณน อปฺปมาทํ กตฺวา กิญฺจาปิ น เอวํ อิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺย. อถ โข ภพฺพาว เตติ อถ โข เต กุกฺกุฏโปตกา วุตฺตนเยน โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุํ ภพฺพาว. เต หิ ยสฺมา ตาย กุกฺกุฏิยา เอวํ ตีหากาเรหิ ตานิ อณฺฑานิ ปริปาลิยมานานิ น ปูตีนิ โหนฺติ. โยปิ เนสํ อลฺลสิเนโห, โส ปริยาทานํ คจฺฉติ, กปาลํ ตนุกํ โหติ, ปาทนขสิขา จ มุขตุณฺฑกญฺจ ขรํ โหติ, สยมฺปิ ปริณามํ คจฺฉติ. กปาลสฺส ตนุตฺตา พหิทฺธา อาโลโก อนฺโต ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘จิรํ วต มยํ สํกุฏิตหตฺถปาทา สมฺพาเธ สยิมฺห, อยญฺจ พหิ อาโลโก ทิสฺสติ, เอตฺถ ทานิ โน สุขวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตุกามา หุตฺวา กปาลํ ปาเทน ปหรนฺติ, คีวํ ปสาเรนฺติ, ตโต ตํ กปาลํ ทฺเวธา ภิชฺชติ. อถ เต ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติเยว. นิกฺขมนฺตา จ คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา วิจรนฺติ.

එම කිකිළිය විසින් මෙම තෙවැදෑරුම් ක්‍රියාවන් මඟින් අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීම නිසා, "මගේ පැටවුන් සුවසේ බිහි වේවා" යි ඇයට අදහසක් ඇති නොවූවත්, එම පැටවුන්ට පෙර කී පරිදි සුවසේ බිත්තර කටු බිඳගෙන එළියට ඒමට හැකියාව තිබේ. මන්දයත්, එම කිකිළිය විසින් ඒ ආකාරයෙන් ආකාර තුනකින් එම බිත්තර ආරක්ෂා කරන කල්හි ඒවා නරක් නොවන බැවිනි. ඒවායේ ඇති තෙතමනය වියළී යයි, බිත්තර කටුව තුනී වෙයි, නියපොතු අග සහ හොට දැඩි වෙයි, පැටවා මෝරා පරිණත බවට පත් වෙයි. බිත්තර කටුව තුනී වීම නිසා පිටත ආලෝකය ඇතුළතට පෙනේ. එවිට "අප බොහෝ කලක් අත්පා හකුළුවාගෙන පටු තැනක සිටියා, දැන් පිටත ආලෝකය පෙනේ, මෙහි දැන් අපට සුවසේ වාසය කළ හැකිය" කියා පිටතට එනු කැමැත්තෙන් බිත්තර කටුවට පයින් ගසති, ගෙල දිගු කරති. එවිට එම බිත්තර කටුව දෙබෑ වී බිඳී යයි. ඉක්බිති එම කුකුළු පැටවු පියාපත් ගසමින්, ඒ මොහොතට උචිත පරිදි හඬ නඟමින් පිටතට එති. පිටතට අවුත් ගම් පියස බබළවමින් සැරිසරති.

เอวเมว [Pg.187] โขติ อิทํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺเทตฺวา เวทิตพฺพํ – ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ อธิสยนาทิติวิธกิริยากรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนํ อนุยุตฺตกาโล, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย ภาวนํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ. ตสฺสา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑานํ อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ, อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย ภิกฺขุโน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ นขตุณฺฑกานํ ถทฺธภาโว วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณามกาโล วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิกาโล คพฺภคฺคหณกาโล, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิจรนฺตสฺส ตชฺชาติกํ อุตุสปฺปายํ วา โภชนสปฺปายํ วา ปุคฺคลสปฺปายํ วา ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ วา ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺเสว วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อรหตฺตปฺปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ.

"එවමෙව ඛො" (එසේම) යනු උපමාව හා උපමේය ගැලපීමයි. එය අර්ථය සමඟ මෙසේ සංසන්දනය කර තේරුම් ගත යුතුය – එම කිකිළිය බිත්තර රැකීම ආදී තෙවැදෑරුම් ක්‍රියා කිරීම මෙන්, මෙම භික්ෂුව භාවනාවෙහි යෙදෙන කාලය දත යුතුය. කිකිළිය තෙවැදෑරුම් ක්‍රියා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් බිත්තර නරක් නොවීම මෙන්, භාවනාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුව තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනා ඥානයන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් විපස්සනා ඥානය පිරිහී නොයෑම දත යුතුය. ඇයගේ එම ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තරවල තෙතමනය වියළී යෑම මෙන්, භික්ෂුවගේ තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් භවත්‍රයෙහි ඇලී පවත්නා තෘෂ්ණාව (නිකන්තිය) ක්ෂය වීම දත යුතුය. බිත්තර කටු තුනී වීම මෙන්, භික්ෂුවගේ අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුනී වීම දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන්ගේ නිය සහ හොට දැඩි වීම මෙන්, භික්ෂුවගේ විපස්සනා ඥානය තියුණු, දැඩි, ප්‍රසන්න සහ වීර ගුණයෙන් යුක්ත වීම දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන් මෝරන කාලය මෙන්, භික්ෂුවගේ විපස්සනා ඥානය මෝරන, වැඩෙන හා ගැබ් ගන්නා කාලය දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන් නිය අගින් හෝ හොටෙන් බිත්තර කටුව බිඳ පියාපත් සලා සුවසේ එළියට එන කාලය මෙන්, විපස්සනා ඥාන ගැබ දරාගෙන වසන භික්ෂුව ඒ සඳහා සුදුසු ඍතුව, භෝජනය, පුද්ගලයා හෝ ධර්ම ශ්‍රවණය ලබා, එකම අසුනක හිඳ විපස්සනාව වඩා, පිළිවෙළින් ලත් අරහත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳ, අභිඥා නැමති පියාපත් සලා සුවසේ අරහත් ඵලයට පත්වන කාලය දත යුතුය.

ยถา ปน กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณตภาวํ ญตฺวา มาตาปิ อณฺฑโกสํ ภินฺทติ, เอวํ ตถารูปสฺส ภิกฺขุโน ญาณปริปากํ ญตฺวา สตฺถาปิ –

තවද, කුකුළු පැටවුන් මෝරා ඇති බව දැන මව් කිකිළිය බිත්තර කටුව බිඳින්නාක් මෙන්, එබඳු භික්ෂුවගේ ඥානය මෝරා ඇති බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ ද –

‘‘อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๘๕) –

"සැරද කල හටගත් හෙළ පියුමක් අතින් සිඳගන්නාක් මෙන්, තමාගේ කෙලෙස් සෙනෙහස සිඳලන්න. සුගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ශාන්ති මාර්ගය වූ නිවන ම වඩන්න."

อาทินา นเยน โอภาสํ ผริตฺวา คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ. โส คาถาปริโยสาเน อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตโต ปฏฺฐาย ยถา เต กุกฺกุฏโปตกา คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา ตตฺถ วิจรนฺติ, เอวํ อยมฺปิ มหาขีณาสโว นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สงฺฆารามํ อุปโสภยมาโน วิจรติ.

ආදී වශයෙන් ආලෝකය පතුරුවා ගාථාව මඟින් අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳින සේක. ඒ භික්ෂුව ගාථාව කෙළවර අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳ අරහත් ඵලයට පත් වෙයි. එතැන් සිට එම කුකුළු පැටවුන් ගම් පියස බබළවමින් එහි සැරිසරන්නාක් මෙන්, මෙම මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ද නිවන අරමුණු කොට ඇති ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සංඝාරාමය බබළවමින් වැඩ වසන සේක.

ผลคณฺฑสฺสาติ [Pg.188] วฑฺฒกิสฺส. โส หิ โอลมฺพกสงฺขาตํ ผลํ จาเรตฺวา ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ผลคณฺโฑติ วุจฺจติ. วาสิชเฏติ วาสิทณฺฑกสฺส คหณฏฺฐาเน. เอตฺตกํ เม อชฺช อาสวานํ ขีณนฺติ ปพฺพชิตสฺส หิ ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทเสน ปริปุจฺฉาย โยนิโสมนสิกาเรน วตฺตปฏิปตฺติยา จ นิจฺจกาลํ อาสวา ขียนฺติ. เอวํ ขียมานานํ ปน เนสํ ‘‘เอตฺตกํ อชฺช ขีณํ เอตฺตกํ หิยฺโย’’ติ เอวมสฺส ญาณํ น โหตีติ อตฺโถ. อิมาย อุปมาย วิปสฺสนานิสํโส ทีปิโต.

"ඵලගණ්ඩස්ස" යනු වඩුවාට නමකි. ඔහු ලඹය (නූල) නමින් හැඳින්වෙන 'ඵලය' දරාගෙන ලීවල ගැට ආදිය ඉවත් කරන නිසා ඔහුට 'ඵලගණ්ඩ' යයි කියනු ලැබේ. "වාසිජටෙ" යනු වෑ පොරොව මිට අල්ලන තැනය. "අද මගේ ආශ්‍රවයන් මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ක්ෂය විය" යන්නෙහි අදහස මෙසේයි: පැවිදි වූ තැනැත්තාගේ මහණකම නිසා ද, උදේස, පරිපුච්ඡා, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ වත්පිළිවෙත් පිරීම නිසා ද නිරන්තරයෙන් ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති. එසේ ක්ෂය වන කල්හි, "අද මෙපමණක් ක්ෂය විය, ඊයේ මෙපමණක් ක්ෂය විය" කියා ඒ රහතන් වහන්සේට ඥානයක් ඇති නොවේ. මෙම උපමාවෙන් විදර්ශනාවේ අනුසස් දක්වා ඇත.

เหมนฺติเกนาติ เหมนฺตสมเยน. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ถิรภาเวน ปริหายนฺติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, นาวา วิย โยคาวจโร, นาวาย มหาสมุทฺเท ปริยายนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อูนปญฺจวสฺสกาเล อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วิจรณํ, นาวาย มหาสมุทฺทอุทเกน ขชฺชมานานํ พนฺธนานํ ตนุภาโว วิย ภิกฺขุโน ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิเยว สํโยชนานํ ตนุภาโว, นาวาย ถเล อุกฺขิตฺตกาโล วิย ภิกฺขุโน นิสฺสยมุตฺตกสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนกาโล, ทิวา วาตาตเปน สํสุสฺสนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน ตณฺหาสิเนหสฺส สํสุสฺสนํ, รตฺตึ หิโมทเกน เตมนํ วิย กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน ปีติปาโมชฺเชน จิตฺตเตมนํ, รตฺตินฺทิวํ วาตาตเปหิ เจว หิโมทเกน จ ปริสุกฺขปริตินฺตานํ พนฺธนานํ ทุพฺพลภาโว วิย วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ สํโยชนานํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุพฺพลภาโว, ปาวุสฺสกเมโฆ วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, เมฆวุฏฺฐิอุทเกน นาวาย อนฺโตปูติภาโว วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส รูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเน กมฺมฏฺฐาเน เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส อรหตฺตผลาธิคโม. ปูติพนฺธนาย นาวาย กิญฺจิ กาลํ ฐานํ วิย ขีณสํโยชนสฺส อรหโต มหาชนํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐานํ, ปูติพนฺธนาย นาวาย อนุปุพฺเพน ภิชฺชิตฺวา อปณฺณตฺติกภาวูปคโม วิย ขีณาสวสฺส อุปาทินฺนกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส อปณฺณตฺติกภาวูปคโมติ อิมาย อุปมาย สํโยชนานํ ทุพฺพลตา ทีปิตา.

හේමන්තිකේනාති යනු හේමන්ත සමයෙහි ය. පටිප්පස්සම්භන්තීති යනු ස්ථිර භාවයෙන් පිරිහෙති. මෙහි ද එසේම මහා සාගරය මෙන් ශාසනය දත යුතුය, නැව මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය, නැව මහා සාගරයෙහි සැරිසැරීම මෙන් මේ භික්ෂුවගේ පස් වසකට අඩු කාලයේදී ආචාර්ය උපධ්‍යායන් වහන්සේලා සමීපයෙහි හැසිරීම දත යුතුය, මහා සාගර ජලයෙන් නැවේ බැඳීම් දිරාපත් වීම මෙන් භික්ෂුවගේ පැවිදි සංක්ෂේපයෙන් උද්දේස පරිපුච්ඡාදීන්ගෙන් ම සංයෝජනයන්ගේ තුනී වීම දත යුතුය, නැව ගොඩබිම තැබූ කාලය මෙන් නිශ්ශය මුක්ත භික්ෂුව කමටහන් ගෙන ආරණ්‍යයෙහි වසන කාලය දත යුතුය, දහවල් කාලයේ සුළඟින් හා අව්වෙන් වේලීම මෙන් විපස්සනා ඥානයෙන් තණ්හා සෙනෙහස වියළීම දත යුතුය, රාත්‍රියේ පිනි දියෙන් තෙමීම මෙන් කමටහන් ඇසුරු කොට උපන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් සිත් තෙමීම දත යුතුය, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි සුළඟින් අව්වෙන් හා පිනි දියෙන් වියළෙමින් හා තෙමෙමින් බැඳීම් දුර්වල වීම මෙන් විපස්සනා ඥානය හා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නිසා සංයෝජනයන්ගේ අතිශයින්ම දුර්වල වීම දත යුතුය, වැසි වලාකුළක් මෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය දත යුතුය, වර්ෂා ජලයෙන් නැව තුළ කුණු වීම මෙන් ආරද්ධ විපස්සක භික්ෂුව රූප සත්තකාදීන්ගේ වශයෙන් විදර්ශනා වඩා කමටහන් ප්‍රකට වන කල්හි එක් දිනක සෘතු සප්පායාදීන් ලබා ඒකාසනයෙන් හිඳ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම දත යුතුය. දිරාපත් වූ බැඳීම් ඇති නැවක් කිසියම් කාලයක් පැවතීම මෙන් ක්ෂීණ සංයෝජන ඇති රහතන් වහන්සේ මහාජනයාට අනුග්‍රහ කරමින් ආයු ප්‍රමාණය දක්වා වැඩ සිටීම දත යුතුය, දිරාපත් වූ බැඳීම් ඇති නැව අනුපිළිවෙළින් බිඳී පැනවීමක් කළ නොහැකි භාවයට (අපණ්ණත්තික) පැමිණීම මෙන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා පැනවීමක් කළ නොහැකි භාවයට පැමිණීම දත යුතුය. මෙසේ මේ උපමාවෙන් සංයෝජනයන්ගේ දුර්වලත්වය දක්වන ලදී.

๘. อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

8. අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๒. อฏฺฐมํ [Pg.189] อตฺถุปฺปตฺติยํ กถิตํ. อตฺถุปฺปตฺติ ปนสฺส เหฏฺฐา จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺตวณฺณนาย (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑ อาทโย) วิตฺถาริตา เอว. ปสฺสถ โนติ ปสฺสถ นุ. อาลิงฺคิตฺวาติ อุปคูหิตฺวา. อุปนิสีเทยฺยาติ สมีเป นิสฺสาย นิสีเทยฺย. อุปนิปชฺเชยฺยาติ อุปคนฺตฺวา นิปชฺเชยฺย. อาโรจยามีติ อาจิกฺขามิ. ปฏิเวทยามีติ ปฏิเวเทตฺวา ชานาเปตฺวา กเถมิ. วาลรชฺชุยาติ อสฺสวาลโควาเลหิ วฏฺฏิตรชฺชุยา. ปจฺโจรสฺมินฺติ อุรมชฺเฌ. เผณุทฺเทหกนฺติ เผณํ อุทฺเทหิตฺวา, อุสฺสาเทตฺวาติ อตฺโถ. อตฺตตฺถนฺติ อตฺตโน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกโลกิยโลกุตฺตรํ อตฺถํ. ปรตฺโถภยตฺเถสุปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺตสฺส (อ. นิ. ๑.๕๑ อาทโย) อตฺถุปฺปตฺติยํ กถิตเมว. อิทญฺจ ปน สุตฺตํ กเถตฺวา สตฺถา จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺตํ กเถสิ. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว.

72. අටවන සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති වශයෙන් දක්වන ලදී. එහි කරුණු උත්පත්තිය යට සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කරන ලදී. පස්සථ නෝති යනු බලව් ද? යන්නයි. ආලිංගිත්වාති යනු වැළඳගෙන ය. උපනිසීදෙය්‍යාති යනු සමීපයෙහි ඇසුරු කොට හිඳින්නේය. උපනිපජ්ජෙය්‍යාති යනු ළඟට ගොස් සැතපෙන්නේය. ආරෝචයාමීති යනු පවසමි. පටිවේදයාමීති යනු දන්වා සිටිමි, දැනුම් දී පවසමි. වාලරජ්ජුයාති යනු අස් ලොම් හා ගව ලොම්වලින් ඇඹරූ ලණුවෙනි. පච්චොරස්මින්ති යනු ළය මධ්‍යයෙහි ය. ඵේණුද්දේහකන්ති යනු පෙණ නැගීමෙන්, පෙණ ඉහළට මතු කිරීමෙනි යන අර්ථයයි. අත්තත්ථන්ති යනු තමාගේ දෘෂ්ටධර්මික, සාම්පරායික, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අර්ථයයි. පරත්ථ හා උභයත්ථයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඉතිරිව කිව යුතු යමක් ඇත්නම් ඒ සියල්ල සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රයේ කරුණු උත්පත්තියෙහි දක්වන ලද්දේමය. තවද ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය දේශනා කොට සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රය වදාළ සේක. නවවන සූත්‍රය මතුපිටින් පෙනෙන අර්ථ ඇත්තේමය.

๑๐. อรกสุตฺตวณฺณนา

10. අරක සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๔. ทสเม ปริตฺตนฺติ อปฺปํ โถกํ. ตญฺหิ สรสปริตฺตตายปิ ขณปริตฺตตายปิ ฐิติปริตฺตตายปิ ปริตฺตเมว. ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต ลหุกํ. มนฺตายํ โพทฺธพฺพนฺติ มนฺตาย โพทฺธพฺพํ, ปญฺญาย ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพตสมฺภวา. หารหารินีติ รุกฺขนฬเวฬุอาทีนิ หริตพฺพานิ หริตุํ สมตฺถา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

74. දසවන සූත්‍රයෙහි පරිත්තන්ති යනු ස්වල්ප වූ, ටික වූ යන්නයි. එය ස්වභාවයෙන් ම ස්වල්ප බැවින් ද, ක්ෂණයක් පාසා වන ස්වල්ප බව නිසා ද, පැවැත්මේ ඇති ස්වල්ප බව නිසා ද ස්වල්පමය වේ. වහා ඉපිද නිරුද්ධ වන බැවින් ලහුක (සැහැල්ලු) නම් වේ. මන්තායං බොද්ධබ්බන්ති යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතුය, ප්‍රඥාවෙන් දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. පබ්බතෙය්‍යාති යනු පර්වතයන්ගෙන් හටගත් ය. හාරහාරිනීති යනු ගස්, බට, උණ ආදී ගෙන යා යුතු දෑ ගෙන යාමට සමත් වූ යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

มหาวคฺโค สตฺตโม.

සත්වන මහා වර්ගයයි.

๘. วินยวคฺโค

8. විනය වර්ගය

๑. ปฐมวินยธรสุตฺตวณฺณนา

1. පළමු විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๕. อฏฺฐมสฺส ปฐเม อาปตฺตึ ชานาตีติ อาปตฺตึเยว อาปตฺตีติ ชานาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

75. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ආපත්තිං ජානාතීති යනු ඇවත ම ඇවතක් ලෙස දැනගැනීමයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

๒. ทุติยวินยธรสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๖. ทุติเย [Pg.190] สฺวาคตานีติ สุอาคตานิ สุปฺปคุณานิ. สุวิภตฺตานีติ โกฏฺฐาสโต สุฏฺฐุ วิภตฺตานิ. สุปฺปวตฺตีนีติ อาวชฺชิตาวชฺชิตฏฺฐาเน สุฏฺฐุ ปวตฺตานิ ทฬฺหปฺปคุณานิ. สุวินิจฺฉิตานีติ สุฏฺฐุ วินิจฺฉิตานิ. สุตฺตโสติ วิภงฺคโต. อนุพฺยญฺชนโสติ ขนฺธกปริวารโต.

76. දෙවන සූත්‍රයෙහි ස්වාගතානීති යනු මැනවින් ආ බව, මැනවින් පුහුණු කරන ලද යන්නයි. සුවිභත්තානීති යනු කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදන ලද යන්නයි. සුප්පවත්තීනීති යනු ආවර්ජනය කරන කරන තැන මැනවින් පවත්නා වූ, දැඩි ලෙස පුහුණු කරන ලද යන්නයි. සුවිනිච්ඡිතානීති යනු මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද යන්නයි. සුත්තසෝති යනු විභංගයෙනි. අනුබ්‍යඤ්ජනසෝති යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයෙනි.

๓. ตติยวินยธรสุตฺตวณฺณนา

3. තෙවන විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๗. ตติเย วินเย โข ปน ฐิโต โหตีติ วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต โหติ. อสํหีโรติ น สกฺกา โหติ คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุํ.

77. තෙවන සූත්‍රයෙහි විනයේ ඛෝ පන ඨිතෝ හෝතීති යනු විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටින්නේය යන්නයි. අසංහීරෝති යනු ගත් අදහස අත්හැරවීමට නොහැකි වූ, ස්ථිර වූ යන්නයි.

๙. สตฺถุสาสนสุตฺตวณฺณนา

9. සත්ථුසාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๓. นวเม เอโกติ อทุติโย. วูปกฏฺโฐติ กาเยน คณโต, จิตฺเตน กิเลเสหิ วูปกฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ ทูรีภูโต. อปฺปมตฺโตติ สติอวิปฺปวาเส ฐิโต. ปหิตตฺโตติ เปสิตตฺโต. นิพฺพิทายาติ วฏฺเฏ อุกฺกณฺฐนตฺถาย. วิราคายาติ ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ อปฺปวตฺติกรณตฺถาย. วูปสมายาติ กิเลสวูปสมาย อปฺปวตฺติยา. อภิญฺญายาติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อภิชานนตฺถาย. สมฺโพธายาติ มคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธสฺส อตฺถาย. นิพฺพานายาติ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย.

83. නවවන සූත්‍රයෙහි ඒකෝති යනු දෙවැන්නෙකු රහිතව ය. වූපකට්ඨෝති යනු කයින් පිරිසෙන් ද, සිතින් කෙලෙසුන්ගෙන් ද වෙන් වූ, හුදෙකලා වූ, දුරු වූ යන්නයි. අප්පමත්තෝති යනු සිහිය නොමුළා කොට සිටි යන්නයි. පහිතත්තෝති යනු නිවනට මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති යන්නයි. නිබ්බිදායාති යනු වට්ට දුක්ඛයෙහි කලකිරීම පිණිස ය. විරාගායාති යනු රාගාදීන් නොඇලීම පිණිස ය. නිරෝධායාති යනු නැවත නොඉපදීම පිණිස ය. වූපසමායාති යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීම පිණිස, නොඉපදීම පිණිස ය. අභිඤ්ඤායාති යනු තිලකුණු ආරෝපණය කොට විශේෂ ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිස ය. සම්බෝධායාති යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධිය පිණිස ය. නිබ්බානායාති යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ය.

๑๐. อธิกรณสมถสุตฺตวณฺณนา

10. අධිකරණසමථ සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๔. ทสเม อธิกรณานิ สเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ อธิกรณสมถา. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. อธิกรณานนฺติ วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณํ อาปตฺตาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ. สมถาย วูปสมายาติ สมถตฺถญฺเจว วูปสมนตฺถญฺจ. สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ อิเม สตฺต สมถา ทาตพฺพา. เตสํ วินิจฺฉโย วินยสํวณฺณนโต (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๘๖-๑๘๗ อาทโย) คเหตพฺโพ. อปิจ ทีฆนิกาเย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายมฺปิ [Pg.191] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๓๑ อธิกรณสมถสตฺตกวณฺณนา) วิตฺถาริโตเยว, ตถา มชฺฌิมนิกาเย สามคามสุตฺตวณฺณนายาติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔๖).

84. දසවන සූත්‍රයෙහි අධිකරණයන් සංසිඳුවන බැවින් අධිකරණසමථ නම් වේ. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති යනු උපන් උපන් යන්නයි. අධිකරණානන්ති යනු විවාදාධිකරණ, අනුවාදාධිකරණ, ආපත්තාධිකරණ හා කිච්චාධිකරණ යන මේ සතරයි. සමථාය වූපසමායාති යනු සංසිඳවීම පිණිස හා විශේෂයෙන් සංසිඳවීම පිණිස ය. සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය...පෙ... තිණවත්ථාරක යන මේ සමථ සත දිය යුතුය. ඒවායේ විනිශ්චය විනය අටුවාවෙන් දත යුතුය. තවද දීඝ නිකායේ සංගීති සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද මෙය විස්තර කර ඇත, එසේම මජ්ඣිම නිකායේ සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද දක්වා ඇත.

วินยวคฺโค อฏฺฐโม.

අටවන විනය වර්ගයයි.

อิโต ปรานิ สตฺต สุตฺตานิ อุตฺตานตฺถาเนว. น เหตฺถ กิญฺจิ เหฏฺฐา อวุตฺตนยํ นาม อตฺถีติ.

මීට පසු ඇති සූත්‍ර සත මතුපිටින් පෙනෙන පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙහි යට කියන ලද ක්‍රමයට වඩා වෙනස් ක්‍රමයක් නැත.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි

สตฺตกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සත්තක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.