. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

อังคุตตรนิกาย

පඤ්චකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาปัญจกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. සෙඛබලවග්ගො

๑. เสขพลวรรค

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร

1. පඤ්චකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ සත්තන්නං සෙඛානං බලානීති සෙඛබලානි. සද්ධාබලාදීසු අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබලං. අහිරිකෙ න කම්පතීති හිරීබලං. අනොත්තප්පෙ න කම්පතීති ඔත්තප්පබලං. කොසජ්ජෙ න කම්පතීති වීරියබලං. අවිජ්ජාය න කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. තස්මාති යස්මා ඉමානි සත්තන්නං සෙඛානං බලානි, තස්මා.

๑. ในพระสูตรแรกแห่งปัญจกนิบาต พละทั้งหลายของพระเสขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสขพละ ในบรรดาสัทธาพละเป็นต้น ชื่อว่าสัทธาพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอสัทธิยะ ชื่อว่าหิริพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอหิริกะ ชื่อว่าโอตตัปปพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอโนตตัปปะ ชื่อว่าวิริยพละ เพราะไม่หวั่นไหวในโกสัชชะ ชื่อว่าปัญญาพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอวิชชา บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่พละเหล่านี้เป็นพละของพระเสขะ ๗ จำพวก ฉะนั้น

2. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวิตถารสูตร

2. දුතියෙ කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බානි කායදුච්චරිතාදීනි හිරීයති ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. ඔත්තප්පනිද්දෙසෙ හෙත්වත්ථෙ කරණවචනං, කායදුච්චරිතාදීහි ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙහි ඔත්තප්පති භායතීති අත්ථො.

๒. ในพระสูตรที่ ๒ ในบทว่า กายทุจฺจริเตน เป็นต้น เป็นกะระณะวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ อธิบายว่า ย่อมละอาย ย่อมรังเกียจ ซึ่งกายทุจริตเป็นต้นอันเป็นสิ่งที่พึงละอาย ในโอตตัปปนิทเทส เป็นกะระณะวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ อธิบายว่า ย่อมสะดุ้งกลัว ย่อมกลัว เพราะกายทุจริตเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งโอตตัปปะ

ආරද්ධවීරියොති [Pg.2] පග්ගහිතවීරියො අනොසක්කිතමානසො. පහානායාති පහානත්ථාය. උපසම්පදායාති පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසූති කුසලෙසු ධම්මෙසු අනොරොපිතධුරො අනොසක්කිතවීරියො.

บทว่า อารทฺธวีริโย คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว มีใจไม่ท้อถอย บทว่า ปหานาย คือ เพื่อละ บทว่า อุปสมฺปทาย คือ เพื่อให้ได้ บทว่า ถามวา คือ ผู้ประกอบด้วยกำลังคือวิริยะ บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม คือ ผู้มีความบากบั่นมั่นคง บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ผู้ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย มีความเพียรไม่ท้อถอย

උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයවයගාමිනියා උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච සමඞ්ගිභූතො. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතාය පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති සා ච අභිනිවිජ්ඣනතො නිබ්බෙධිකාති වුච්චති, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. තත්ථ මග්ගපඤ්ඤා සමුච්ඡෙදවසෙන අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකා, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන නිබ්බෙධිකා, මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො තබ්බිපස්සනා නිබ්බෙධිකාති වත්තුං වට්ටති. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති ඉධාපි මග්ගපඤ්ඤා සම්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී නාම, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති දුක්ඛක්ඛයගාමිනී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා වා මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභාය සංවත්තනතොපෙසා දුක්ඛක්ඛයගාමිනීති වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි, තථා පඤ්චමෙ.

บทว่า อทยตฺถคามินิยา คือ (ปัญญา) ที่หยั่งถึงความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ สามารถเพื่อจะแทงตลอดทั้งความเกิดและความดับ บทว่า ปญฺญาย สมนฺนาคโต คือ ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยวิปัสสนาปัญญาและมรรคปัญญา บทว่า อริยาย คือ (ปัญญา) ที่ประเสริฐ บริสุทธิ์ เพราะตั้งอยู่ไกลจากกิเลสทั้งหลายด้วยวิกขัมภนประหารและสมุจเฉทประหาร บทว่า นิพฺเพธิกาย ความว่า ปัญญานั้นแหละ ชื่อว่านิพเพธิกา เพราะทำการชำแรกกิเลส อธิบายว่า ประกอบด้วยปัญญานั้น ในปัญญาทั้งสองนั้น มรรคปัญญา ชื่อว่านิพเพธิกา เพราะย่อมชำแรก ย่อมทำลายกองโลภะ กองโทสะ กองโมหะ ที่ไม่เคยถูกชำแรก ไม่เคยถูกทำลายมาก่อน ด้วยสมุจเฉทประหาร วิปัสสนาปัญญา ชื่อว่านิพเพธิกา ด้วยตทังคประหาร หรือควรกล่าวว่า วิปัสสนานั้นชื่อว่านิพเพธิกา เพราะเป็นไปเพื่อการได้เฉพาะซึ่งมรรคปัญญา บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา แม้ในบทนี้ มรรคปัญญา ชื่อว่าสัมมาทุกขักขยคามินี เพราะเมื่อทำให้สิ้นไปซึ่งวัฏทุกข์และกิเลสทุกข์ ย่อมดำเนินไปโดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย วิปัสสนาปัญญา ชื่อว่าทุกขักขยคามินี เพราะเมื่อทำให้สิ้นไปซึ่งวัฏทุกข์และกิเลสทุกข์ ย่อมดำเนินไปด้วยตทังคประหาร หรือพึงทราบว่า วิปัสสนาปัญญานั้น ชื่อว่าทุกขักขยคามินี แม้เพราะเป็นไปเพื่อการได้เฉพาะซึ่งมรรคปัญญาอันเป็นเครื่องดำเนินไปสู่ความสิ้นทุกข์ ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ พละ ๕ ประการ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นแบบผสมกันทีเดียว ในพระสูตรที่ ๕ ก็เช่นเดียวกัน

6. සමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมาปัตติสูตร

6. ඡට්ඨෙ අකුසලස්ස සමාපත්තීති අකුසලධම්මස්ස සමාපජ්ජනා, තෙන සද්ධිං සමඞ්ගිභාවොති අත්ථො. පරියුට්ඨාය තිට්ඨතීති පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති.

๖. ในพระสูตรที่ ๖ บทว่า อกุสลสฺส สมาปตฺติ คือ การเข้าถึงอกุศลธรรม อธิบายว่า ความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยอกุศลธรรมนั้น บทว่า ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐติ คือ ย่อมครอบงำตั้งอยู่

7. කාමසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถากามสูตร

7. සත්තමෙ කාමෙසු ලළිතාති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ලළිතා අභිරතා. අසිතබ්‍යාභඞ්ගින්ති තිණලායනඅසිතඤ්චෙව තිණවහනකාජඤ්ච. කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො. ඔහායාති පහාය. අලං [Pg.3] වචනායාති යුත්තං වචනාය. ලබ්භාති සුලභා සක්කා ලභිතුං. හීනා කාමාති පඤ්චන්නං නීචකුලානං කාමා. මජ්ඣිමා කාමාති මජ්ඣිමසත්තානං කාමා. පණීතා කාමාති රාජරාජමහාමත්තානං කාමා. කාමාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්තීති කාමනවසෙන කාමෙතබ්බවසෙන ච කාමාඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. වුද්ධො හොතීති මහල්ලකො හොති. අලංපඤ්ඤොති යුත්තපඤ්ඤො. අත්තගුත්තොති අත්තනාව ගුත්තො රක්ඛිතො, අත්තානං වා ගොපෙතුං රක්ඛිතුං සමත්ථො. නාලං පමාදායාති න යුත්තො පමජ්ජිතුං. සද්ධාය අකතං හොතීති යං සද්ධාය කුසලෙසු ධම්මෙසු කාතුං යුත්තං, තං න කතං හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනපෙක්ඛො දානාහං, භික්ඛවෙ, තස්මිං භික්ඛුස්මිං හොමීති එවං සද්ධාදීහි කාතබ්බං කත්වාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ අනපෙක්ඛො හොමීති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො.

๗. ในพระสูตรที่ ๗ บทว่า กาเมสุ ลฬิตา คือ เคล้าคลึง ยินดียิ่งแล้วในวัตถุกามและกิเลสกาม บทว่า อสิตพฺยาภงฺคิ คือ ทั้งเคียวเกี่ยวหญ้าและคานหาบหญ้า บทว่า กุลปุตฺโต คือ กุลบุตรโดยอาจาระ บทว่า โอหาย คือ ละแล้ว บทว่า อลํ วจนาย คือ ควรเพื่อจะกล่าว บทว่า ลพฺภา คือ หาได้ง่าย อาจเพื่อจะหาได้ บทว่า หีนา กามา คือ กามของตระกูลต่ำ ๕ ตระกูล บทว่า มชฺฌิมา กามา คือ กามของสัตว์ปานกลาง บทว่า ปณีตา กามา คือ กามของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ บทว่า กามาเตฺวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงการนับว่ากามนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งความใคร่และด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่น่าใคร่ บทว่า วุฑฺโฒ โหติ คือ เป็นผู้ใหญ่ บทว่า อลํปญฺโญ คือ ผู้มีปัญญาสมควร บทว่า อตฺตคุตฺโต คือ ผู้ที่ตนเองคุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว หรือสามารถเพื่อจะคุ้มครอง เพื่อจะรักษาตน บทว่า นาลํ ปมาทาย คือ ไม่ควรเพื่อจะประมาท บทว่า สทฺธาย อกตํ โหติ คือ กรรมใดที่ควรทำในกุศลธรรมทั้งหลายด้วยศรัทธา กรรมนั้นยังมิได้ทำ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ บทว่า อนเปกฺโขทานหํ ภิกฺขเว ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ โหมิ ดังนี้ แสดงว่า เราย่อมเป็นผู้ไม่มีความห่วงใยในบุคคลนั้น ผู้ทำกิจที่ควรทำด้วยศรัทธาเป็นต้นแล้วตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโสดาปัตติมรรคไว้

8. චවනසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาจวนสูตร

8. අට්ඨමෙ සද්ධම්මෙති සාසනසද්ධම්මෙ. අස්සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය ච පක්ඛන්දනසද්ධාය චාති ද්වීහිපි සද්ධාහි විරහිතො. චවති නප්පතිට්ඨාතීති ඉමස්මිං සාසනෙ ගුණෙහි චවති, පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අප්පතිට්ඨානඤ්ච පතිට්ඨානඤ්ච කථිතං.

๘. ในพระสูตรที่ ๘ บทว่า สทฺธมฺเม คือ ในสัทธรรมคือพระศาสนา บทว่า อสฺสทฺโธ คือ ผู้ปราศจากศรัทธาทั้งสองอย่าง คือ โอกัปปนสัทธาและปักขันทนสัทธา บทว่า จวติ นปฺปติฏฺฐาติ คือ ย่อมเคลื่อนจากคุณธรรมในพระศาสนานี้ ไม่สามารถเพื่อจะตั้งอยู่ได้ ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่ตั้งมั่นและความตั้งมั่นไว้

9. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมอคารวสูตร

9. නවමෙ නාස්ස ගාරවොති අගාරවො. නාස්ස පතිස්සොති අප්පතිස්සො, අජෙට්ඨකො අනීචවුත්ති. සෙසමෙත්ථ පුරිමසදිසමෙව.

๙. ในพระสูตรที่ ๙ บทว่า นาสฺส คารโว ความว่า ความเคารพของภิกษุนั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อคารโว บทว่า นาสฺส ปติสฺโส ความว่า ความเชื่อฟังของภิกษุนั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปฺปติสฺโส ไม่ทำความเคารพในผู้ใหญ่ ไม่มีความประพฤติถ่อมตน บทที่เหลือในพระสูตรนี้ เหมือนกับพระสูตรก่อนทีเดียว

10. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยอคารวสูตร

10. දසමෙ අභබ්බොති අභාජනං. වුද්ධින්ති වඩ්ඪිං. විරූළ්හින්ති විරූළ්හමූලතාය නිච්චලභාවං. වෙපුල්ලන්ති මහන්තභාවං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๐. ในพระสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภพฺโพ คือ ไม่ใช่ภาชนะ บทว่า วุฑฺฒึ คือ ความเจริญ บทว่า วิรูฬฺหึ คือ ความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะมีรากแก้วงอกงามแล้ว บทว่า เวปุลฺลํ คือ ความเป็นผู้ใหญ่ บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

සෙඛබලවග්ගො පඨමො.

เสขพลวรรคที่ ๑ จบ

2. බලවග්ගො

๒. พลวรรค

1. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอนนุสสุตสูตร

11. දුතියස්ස [Pg.4] පඨමෙ පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ, අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූති අහං, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු චතූසු සච්චධම්මෙසු. අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තො පටිජානාමීති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කරණෙන අභිජානිත්වා වොසානපාරමිං සබ්බෙසං කිච්චානං නිට්ඨිතත්තා කතකිච්චභාවං පාරං පත්තො පටිජානාමීති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයගුණං දස්සෙති. තථාගතස්සාති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතස්ස. තථාගතබලානීති යථා තෙහි ගන්තබ්බං, තථෙව ගතානි පවත්තානි ඤාණබලානි. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං. පවත්තෙතීති කථෙති.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ปุพฺพาหํ ภิกฺขเว อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราในกาลก่อน ในธรรมคือสัจจะ ๔ ที่ยังไม่เคยได้ฟังมาแล้ว ด้วยบทว่า อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺโต ปฏิชานามิ ทรงแสดงคุณที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว ณ มหาโพธิบัลลังก์ว่า เราปฏิญาณว่าเป็นผู้รู้ยิ่งแล้วด้วยการทำกิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ ด้วยมรรค ๔ ถึงแล้วซึ่งฝั่งคือความที่กิจอันควรทำได้ทำเสร็จแล้ว เพราะกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว จึงถึงฝั่ง บทว่า ตถาคตสฺส คือ ของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ บทว่า ตถาคตพลานิ คือ พระญาณพลทั้งหลายที่ดำเนินไปแล้ว เป็นไปแล้วอย่างนั้นเหมือนกันกับที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นพึงดำเนินไป บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ บทว่า สีหนาทํ คือ พระสุรเสียงที่ไม่ทรงเกรงกลัว บทว่า พฺรหฺมจกฺกํ คือ จักรอันประเสริฐ บทว่า ปวตฺเตติ คือ ย่อมตรัส

2. කූටසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถากูฏสูตร

12. දුතියෙ සෙඛබලානීති සෙඛානං ඤාණබලානි. අග්ගන්ති උත්තමං. සෙසබලානි ගොපානසියො කූටං විය සඞ්ගණ්හාතීති සඞ්ගාහිකං. තානෙව බලානි සංහතානි කරොතීති සඞ්ඝාතනියං.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เสขพลานิ คือ ญาณพลของพระเสขะ บทว่า อคฺคํ คือ ยอดเยี่ยม ชื่อว่าสังคาหิกะ เพราะรวบรวมพละที่เหลือไว้ เหมือนยอดเรือนรวบรวมกลอนทั้งหลายไว้ ชื่อว่าสังฆาตนิยะ เพราะกระทำพละเหล่านั้นนั่นแหละให้ประชุมกัน

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังขิตตสูตร

13. තතියෙ තත්ථ මුට්ඨස්සච්චෙ න කම්පතීති සතිබලං. උද්ධච්චෙ න කම්පතීති සමාධිබලං.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าสติพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้มีสติหลงลืม ชื่อว่าสมาธิพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความฟุ้งซ่าน

4. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาวิตถตสูตร

14. චතුත්ථෙ සතිනෙපක්කෙනාති එත්ථ නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, සා සතියා උපකාරකභාවෙන ගහිතා.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทว่า สติเนปกฺเกน นี้ ปัญญาเรียกว่าเนปักกะ ปัญญานั้น ท่านถือเอาโดยความเป็นธรรมอุปการะแก่สติ

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทัฏฐัพพสูตร

15. පඤ්චමෙ සවිසයස්මිංයෙව ලොකියලොකුත්තරධම්මෙ කථෙතුං කත්ථ ච, භික්ඛවෙ, සද්ධාබලං දට්ඨබ්බන්තිආදිමාහ. යථා හි චත්තාරො සෙට්ඨිපුත්තා, රාජාති රාජපඤ්චමෙසු සහායෙසු ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති වීථිං ඔතිණ්ණෙසු එකස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො [Pg.5] තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. දුතියතතියචතුත්ථස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. අථ සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ කිඤ්චාපි රාජා සබ්බත්ථ ඉස්සරො, ඉමස්මිං පන කාලෙ අත්තනො ගෙහෙයෙව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති විචාරෙති, එවමෙවං සද්ධාපඤ්චමෙසු බලෙසු තෙසු සහායෙසු එකතො වීථිං ඔතරන්තෙසු විය එකාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානෙසුපි යථා පඨමස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණං සද්ධාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා දුතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සම්මප්පධානානි පත්වා පග්ගහලක්ඛණං වීරියබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා තතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සතිපට්ඨානානි පත්වා උපට්ඨානලක්ඛණං සතිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා චතුත්ථස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං ඣානවිමොක්ඛෙ පත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණං සමාධිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ පන යථා ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, රාජාව ගෙහෙ විචාරෙති, එවමෙව අරියසච්චානි පත්වා පජානනලක්ඛණං පඤ්ඤාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්තීති එවමිධ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. එවං පුරිමවග්ගෙ ච ඉධ ච අට්ඨසු සුත්තෙසු සෙඛබලානෙව කථිතානි. කරණ්ඩකොලවාසී මහාදත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘හෙට්ඨා චතූසු සුත්තෙසු සෙඛබලානි කථිතානි, උපරි චතූසු අසෙඛබලානී’’ති.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า กตฺถ จ ภิกฺขเว สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพํ เพื่อจะตรัสถึงโลกิยธรรมและโลกุตรธรรมในวิสัยของตน เปรียบเหมือนสหาย ๕ คน คือ บุตรเศรษฐี ๔ คน และพระราชา ๑ คน ลงสู่ถนนด้วยคิดว่า "เราจักเล่นนักขัตฤกษ์" เมื่อไปถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนหนึ่ง สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการในเรือนว่า "จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้เครื่องหอมระเบียบดอกไม้และเครื่องประดับเป็นต้น" เมื่อไปถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการในเรือนว่า "จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้เครื่องหอมระเบียบดอกไม้และเครื่องประดับเป็นต้น" ต่อมาในภายหลังสุด เมื่อไปถึงพระราชวังของพระราชา แม้ว่าพระราชาจะทรงเป็นใหญ่ในทุกแห่ง แต่ในกาลนี้ พระองค์ก็ทรงจัดการในวังของพระองค์เองเท่านั้นว่า "จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้เครื่องหอมระเบียบดอกไม้และเครื่องประดับเป็นต้น" ฉันใดก็ฉันนั้น ในพละ ๕ มีศรัทธาเป็นที่ ๕ แม้เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน เหมือนสหายเหล่านั้นลงสู่ถนนพร้อมกัน ก็ฉันนั้น เมื่อถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนแรก สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการ ฉันใด เมื่อถึงองค์แห่งโสดาปัตติมรรค สัทธาพละอันมีน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน ธรรมที่เหลือย่อมคล้อยตามสัทธาพลนั้น ฉันนั้น เมื่อถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่ ๒ สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการ ฉันใด เมื่อถึงสัมมัปปธาน วิริยพละอันมีความเพียรเป็นลักษณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน ธรรมที่เหลือย่อมคล้อยตามวิริยพลนั้น ฉันนั้น เมื่อถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่ ๓ สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการ ฉันใด เมื่อถึงสติปัฏฐาน สติพละอันมีระลึกเป็นลักษณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน ธรรมที่เหลือย่อมคล้อยตามสติพลนั้น ฉันนั้น เมื่อถึงเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่ ๔ สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง เจ้าของเรือนเท่านั้นเป็นผู้จัดการ ฉันใด เมื่อถึงฌานวิโมกข์ สมาธิพละอันมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน ธรรมที่เหลือย่อมคล้อยตามสมาธิพลนั้น ฉันนั้น แต่ในภายหลังสุด เมื่อไปถึงพระราชวังของพระราชา สหายอีก ๔ คนที่เหลือนั่งนิ่ง พระราชาเท่านั้นทรงจัดการในวัง ฉันใด เมื่อถึงอริยสัจ ปัญญาพละอันมีรู้ทั่วเป็นลักษณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน ธรรมที่เหลือย่อมคล้อยตามปัญญาพลนั้น ฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ท่านจึงกล่าวพละ ๕ ปนกัน สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ด้วยประการฉะนี้ ในวรรคก่อนและในวรรคนี้ ใน ๘ สูตร ท่านกล่าวถึงเสขพละเท่านั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในกรัณฑกโกลชนบทกล่าวว่า "ใน ๔ สูตรเบื้องต่ำ ท่านกล่าวถึงเสขพละ ใน ๔ สูตรเบื้องสูง ท่านกล่าวถึงอเสขพละ"

7. පඨමහිතසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมหิตสูตร

17. සත්තමෙ සීලාදයො මිස්සකාව කථිතා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියෙව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงธรรมมีศีลเป็นต้นปนกัน บทว่า วิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติเท่านั้น วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ญาณนั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น

8-10. දුතියහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. อรรถกถาทุติยหิตสูตรเป็นต้น

18-20. අට්ඨමෙ [Pg.6] දුස්සීලො බහුස්සුතො කථිතො, නවමෙ අප්පස්සුතො දුස්සීලො, දසමෙ බහුස්සුතො ඛීණාසවොති.

๑๘-๒๐. ในสูตรที่ ๘ ท่านกล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลแต่เป็นพหูสูต ในสูตรที่ ๙ ท่านกล่าวถึงภิกษุผู้มีสุตะน้อยแต่ทุศีล ในสูตรที่ ๑๐ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นพหูสูต

බලවග්ගො දුතියො.

พลวรรคที่ ๒

3. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො

๓. ปัญจังคิกวรรค

1. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมอคารวสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ අසභාගවුත්තිකොති අසභාගාය විසදිසාය ජීවිතවුත්තියා සමන්නාගතො. ආභිසමාචාරිකං ධම්මන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලං. සෙඛං ධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලාදීනි මිස්සකානි කථිතානි.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อสภาควัตติโก คือ ผู้ประกอบด้วยการเลี้ยงชีพที่ไม่เสมอกัน ไม่เหมือนกัน บทว่า อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ คือ ศีลที่ทรงบัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร ซึ่งเป็นสมาจารอันสูงสุด บทว่า เสขํ ธมฺมํ คือ ศีลที่ทรงบัญญัติแก่พระเสขะ บทว่า สีลานิ คือ มหาศีล ๔ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐึ คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ บทว่า สมฺมาสมาธึ คือ ทั้งมรรคสมาธิและผลสมาธิ ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงธรรมมีศีลเป็นต้นปนกัน

2. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยอคารวสูตร

22. දුතියෙ සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන තයොපි ඛන්ධා මිස්සකාව කථිතාති.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สีลกฺขนฺธํ คือ กองศีล ในอีก ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน อนึ่ง ขันธ์ทั้ง ๓ เหล่านี้ ท่านกล่าวปนกัน

3. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุปักกิเลสสูตร

23. තතියෙ න ච පභස්සරන්ති න ච පභාවන්තං. පභඞ්ගු චාති පභිජ්ජනසභාවං. අයොති කාළලොහං. ලොහන්ති ඨපෙත්වා ඉධ වුත්තානි චත්තාරි අවසෙසං ලොහං. සජ්ඣන්ති රජතං. චිත්තස්සාති චාතුභූමකකුසලචිත්තස්ස. තෙභූමකස්ස තාව උපක්කිලෙසා හොන්තු, ලොකුත්තරස්ස කථං හොන්තීති? උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන. යදග්ගෙන හි උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, තදග්ගෙනෙව තෙ ලොකියස්සපි ලොකුත්තරස්සපි උපක්කිලෙසා නාම හොන්ති. පභඞ්ගු චාති ආරම්මණෙ චුණ්ණවිචුණ්ණභාවූපගමනෙන භිජ්ජනසභාවං. සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස අත්ථාය හෙතුනා කාරණෙන සමාධියති. එත්තාවතා [Pg.7] චිත්තං විසොධෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතං ඛීණාසවං දස්සෙති. ඉදානිස්ස අභිඤ්ඤාපටිවෙධං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า น จ ปภสฺสรนฺติ ความว่า ไม่รุ่งเรือง. บทว่า ปภงฺคุ จ ความว่า มีสภาวะที่จะแตกสลาย. บทว่า อโย คือเหล็กดำ. บทว่า โลหํ คือโลหะที่เหลือ เว้นวัตถุ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ในสูตรนี้. บทว่า สชฺฌํ คือเงิน. บทว่า จิตฺตสฺส คือแห่งกุศลจิตที่เป็นไปในภูมิ ๔. (อาจมีคำถามว่า) อุปกิเลสของจิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ พึงมีได้ก่อน, (แต่) อุปกิเลสของโลกุตตรจิตจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า มีได้) เพราะการไม่ให้เกิดขึ้น. จริงอยู่, ธรรมเหล่านั้นไม่ให้ (มรรคจิต) เกิดขึ้นด้วยเหตุอันเลิศใด, ด้วยเหตุอันเลิศนั้นนั่นแหละ ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นอุปกิเลสทั้งของโลกิยจิตและของโลกุตตรจิต. บทว่า ปภงฺคุ จ ความว่า มีสภาวะที่จะแตกสลายด้วยการถึงความเป็นผุยผงในอารมณ์. บทว่า สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ ด้วยเหตุ ด้วยปัจจัย เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผล อันเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงถึงพระขีณาสพผู้ชำระจิตแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในอรหัตตผล. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการแทงตลอดอภิญญาของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. บทนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

4. දුස්සීලසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุสสีลสูตร

24. චතුත්ථෙ හතූපනිසොති හතඋපනිස්සයො හතකාරණො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති නාමරූපපරිච්ඡෙදඤාණං ආදිං කත්වා තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති නිබ්බිදා ච විරාගො ච. තත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො මග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති ඵලවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า หตูปนิโส ความว่า มีอุปนิสัยอันถูกทำลายแล้ว มีเหตุอันถูกทำลายแล้ว. บทว่า ยถาภูตญาณทสฺสนํ คือตรุณวิปัสสนา (วิปัสสนาอย่างอ่อน) โดยเริ่มตั้งแต่นามรูปปริจเฉทญาณ. บทว่า นิพฺพิทาวิราโค คือนิพพิทาและวิราคะ. ในสองอย่างนั้น นิพพิทาคือพลววิปัสสนา (วิปัสสนาอย่างแก่กล้า), วิราคะคือมรรค. บทว่า วิมุตฺติญาณทสฺสนํ คือผลวิมุตติและปัจจเวกขณญาณ.

5. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอนัคคหิตสูตร

25. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨීති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි. චෙතොවිමුත්තිඵලාතිආදීසු චෙතොවිමුත්තීති මග්ගඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලඤාණං. සීලානුග්ගහිතාති සීලෙන අනුග්ගහිතා අනුරක්ඛිතා. සුතානුග්ගහිතාති බාහුසච්චෙන අනුග්ගහිතා. සාකච්ඡානුග්ගහිතාති ධම්මසාකච්ඡාය අනුග්ගහිතා. සමථානුග්ගහිතාති චිත්තෙකග්ගතාය අනුග්ගහිතා.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิ คือวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ. ในบทเป็นต้นว่า เจโตวิมุตฺติผลา, บทว่า เจโตวิมุตฺติ คือสมาธิที่สัมปยุตด้วยมรรคและผล. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺติ คือผลญาณ. บทว่า สีลานุคฺคหิตา คืออันศีลอนุเคราะห์แล้ว รักษาไว้แล้ว. บทว่า สุตานุคฺคหิตา คืออันพาหุสัจจะอนุเคราะห์แล้ว. บทว่า สากจฺฉานุคฺคหิตา คืออันธัมมสากัจฉาอนุเคราะห์แล้ว. บทว่า สมถานุคฺคหิตา คืออันจิตเตกัคคตาอนุเคราะห์แล้ว.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං මධුරම්බබීජං රොපෙත්වා සමන්තා මරියාදං බන්ධිත්වා කාලානුකාලං උදකං ආසිඤ්චිත්වා කාලානුකාලං මූලානි සොධෙත්වා කාලානුකාලං පතිතපාණකෙ හාරෙත්වා කාලානුකාලං මක්කටජාලං ලුඤ්චිත්වා අම්බං පටිජග්ගන්තො පුරිසො දස්සෙතබ්බො. තස්ස හි පුරිසස්ස මධුරම්බබීජරොපනං විය විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි දට්ඨබ්බා, මරියාදබන්ධනං විය සීලෙන අනුග්ගණ්හනං, උදකාසෙචනං විය සුතෙන අනුග්ගණ්හනං, මූලපරිසොධනං විය සාකච්ඡාය අනුග්ගණ්හනං, පාණකහරණං විය ඣානවිපස්සනාපාරිපන්ථිකසොධනවසෙන සමථානුග්ගණ්හනං, මක්කටජාලලුඤ්චනං විය බලවවිපස්සනානුග්ගණ්හනං, එවං අනුග්ගහිතස්ස රුක්ඛස්ස ඛිප්පමෙව වඩ්ඪිත්වා ඵලප්පදානං විය ඉමෙහි සීලාදීහි අනුග්ගහිතාය මූලසම්මාදිට්ඨියා ඛිප්පමෙව මග්ගවසෙන වඩ්ඪිත්වා චෙතොවිමුත්තිපඤ්ඤාවිමුත්තිඵලප්පදානං වෙදිතබ්බං.

ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงแสดงบุรุษผู้ปลูกเมล็ดมะม่วงรสหวานแล้ว ทำขอบเขตรอบๆ รดน้ำตามกาล พรวนดินที่โคนตามกาล กำจัดแมลงที่ตกลงมาตามกาล กำจัดใยแมงมุมตามกาล คอยดูแลต้นมะม่วง. จริงอยู่ พึงเห็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ เหมือนการปลูกเมล็ดมะม่วงรสหวานของบุรุษนั้น, พึงเห็นการอนุเคราะห์ด้วยศีล เหมือนการทำขอบเขต, พึงเห็นการอนุเคราะห์ด้วยสุตะ เหมือนการรดน้ำ, พึงเห็นการอนุเคราะห์ด้วยสากัจฉา เหมือนการพรวนดินที่โคน, พึงเห็นการอนุเคราะห์ด้วยสมถะ โดยนัยแห่งการกำจัดธรรมอันเป็นข้าศึกต่อฌานและวิปัสสนา เหมือนการกำจัดแมลง, พึงเห็นการอนุเคราะห์ด้วยพลววิปัสสนา เหมือนการกำจัดใยแมงมุม, พึงทราบการบังเกิดผลคือเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ ของสัมมาทิฏฐิอันเป็นรากฐานซึ่งได้รับการอนุเคราะห์ด้วยศีลเป็นต้นเหล่านี้แล้ว เจริญขึ้นโดยพลันด้วยอำนาจแห่งมรรค เหมือนการออกผลของต้นไม้ที่ได้รับการอนุเคราะห์แล้วอย่างนี้ เจริญขึ้นโดยพลัน.

6. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวิมุตตายตนสูตร

26. ඡට්ඨෙ [Pg.8] විමුත්තායතනානීති විමුච්චනකාරණානි. යත්ථාති යෙසු විමුත්තායතනෙසු. සත්ථා ධම්මං දෙසෙතීති චතුසච්චධම්මං දෙසෙති. අත්ථපටිසංවෙදිනොති පාළිඅත්ථං ජානන්තස්ස. ධම්මපටිසංවෙදිනොති පාළිං ජානන්තස්ස. පාමොජ්ජන්ති තරුණපීති. පීතීති තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීති. කායොති නාමකායො. පස්සම්භතීති පටිප්පස්සම්භති. සුඛං වෙදෙතීති සුඛං පටිලභති. චිත්තං සමාධියතීති අරහත්තඵලසමාධිනා සමාධියති. අයඤ්හි තං ධම්මං සුණන්තො ආගතාගතට්ඨානෙ ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි ජානාති, තස්ස එවං ජානතො පීති උප්පජ්ජති. සො තස්සා පීතියා අන්තරා ඔසක්කිතුං න දෙන්තො උපචාරකම්මට්ඨානිකො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘චිත්තං සමාධියතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – සමාධිනිමිත්තන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරො සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තං. සුග්ගහිතං හොතීතිආදිසු ආචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති සුට්ඨු මනසිකතං සුට්ඨු උපධාරිතං. සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායාති පඤ්ඤාය සුට්ඨු පච්චක්ඛං කතං. තස්මිං ධම්මෙති තස්මිං කම්මට්ඨානපාළිධම්මෙ. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චපි විමුත්තායතනානි අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතානීති.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วิมุตฺตายตนานิ คือเหตุแห่งการหลุดพ้น. บทว่า ยตฺถ คือ ในวิมุตตายตนะเหล่าใด. บทว่า สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ คือทรงแสดงจตุสัจจธรรม. บทว่า อตฺถปฏิสํเวทิโน คือ ของผู้รู้เนื้อความแห่งบาลี. บทว่า ธมฺมปฏิสํเวทิโน คือ ของผู้รู้บาลี. บทว่า ปาโมชฺชํ คือปีติอย่างอ่อน. บทว่า ปีติ คือปีติอย่างแรงกล้าซึ่งมีอาการเป็นความยินดี. บทว่า กาโย คือนามกาย. บทว่า ปสฺสมฺภติ คือย่อมระงับ. บทว่า สุขํ เวเทติ คือย่อมได้สุข. บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ คือย่อมตั้งมั่นด้วยอรหัตตผลสมาธิ. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่อฟังธรรมนั้น ย่อมรู้ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ในที่นั้นๆ, เมื่อภิกษุนั้นรู้อยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น. เธอไม่ยอมให้ถอยกลับในระหว่างแห่งปีตินั้น เป็นผู้มีอุปจารกรรมฐานแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมบรรลุอรหัตตผล. ทรงหมายถึงภิกษุนั้นจึงตรัสว่า "จิตฺตํ สมาธิยติ". ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ - บทว่า สมาธินิมิตฺตํ คือสมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๓๘ อย่างนั่นเอง ชื่อว่าสมาธินิมิต. ในบทเป็นต้นว่า สุคฺคหิตํ โหติ (กรรมฐาน) อันผู้เรียนกรรมฐานในสำนักของอาจารย์เรียนมาดีแล้ว มนสิการดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว. บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญาย คืออันปัญญากระทำให้แจ้งดีแล้ว. บทว่า ตสฺมึ ธมฺเม คือในธรรมคือบาลีที่แสดงกรรมฐานนั้น. ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ วิมุตตายตนะทั้ง ๕ พระองค์ตรัสไว้โดยให้บรรลุถึงอรหัตตผล.

7. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสมาธิสูตร

27. සත්තමෙ අප්පමාණන්ති පමාණකරධම්මරහිතං ලොකුත්තරං. නිපකා පතිස්සතාති නෙපක්කෙන ච සතියා ච සමන්නාගතා හුත්වා. පඤ්ච ඤාණානීති පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණඤාණානි. පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති අත්තනියෙව උප්පජ්ජන්ති. අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙවාතිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අධිප්පෙතො. මග්ගසමාධීතිපි වදන්තියෙව. සො හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො, පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො, කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො, කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො, අතප්පනියට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. පටිප්පස්සද්ධං පටිප්පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන [Pg.9] වා අරහතා ලද්ධත්තාපි පටිප්පස්සද්ධලද්ධො, එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. තං සමාධිං සමාපජ්ජන්තො තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතොව සමාපජ්ජති, සතොව වුට්ඨහති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති, සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො චා’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානස්ස පච්චත්තංයෙව අපරප්පච්චයඤාණං උප්පජ්ජති, තං එකං ඤාණං. එසෙව නයො සෙසෙසු. එවං ඉමානි පඤ්ච ඤාණානි පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปฺปมาณํ หมายถึง โลกุตรธรรมอันปราศจากธรรมที่กระทำการเปรียบเทียบ. บทว่า นิปกา ปฏิสฺสตา คือ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยปัญญาและด้วยสติ. บทว่า ปญฺจ ญาณานิ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๕. บทว่า ปจฺจตฺตญฺเญว อุปฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเกิดขึ้นในตนนั่นเอง. ในคำเป็นต้นว่า อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว นี้ ทรงประสงค์อรหัตตผลสมาธิ. แม้บางพวกก็กล่าวว่า (ทรงประสงค์) มรรคสมาธิ. จริงอยู่ สมาธินั้นชื่อว่ามีสุขในปัจจุบัน เพราะเป็นสุขในขณะที่เข้าสมาบัติทุกๆ ครั้ง, ชื่อว่ามีสุขเป็นวิบากในภายหน้า เพราะสมาธิสุขที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่สมาธิสุขที่เกิดหลังๆ, ชื่อว่าอริยะ เพราะไกลจากกิเลสทั้งหลาย, ชื่อว่านิรามิส เพราะไม่มีกามอามิส วัฏฏามิส และโลกามิส. ชื่อว่าอันมหาบุรุษเสพแล้ว เพราะอันมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเสพแล้ว. ชื่อว่าสงบ เพราะสงบองค์ สงบอารมณ์ และสงบความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง, ชื่อว่าประณีต เพราะมีความหมายว่าไม่ทำให้เดือดร้อน. ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิลัทธะ เพราะได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส หรือเพราะได้ถึงภาวะที่กิเลสสงบระงับแล้ว. จริงอยู่ สองบทนี้คือ ปฏิปสฺสทฺธํ และ ปฏิปสฺสทฺธิ โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิลัทธะ แม้เพราะพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสงบระงับแล้วได้บรรลุ, ชื่อว่าเอโกทิภาวาธิคตะ เพราะบรรลุด้วยความเป็นเอโกทิภาวะ หรือเพราะบรรลุเอโกทิภาวะนั่นเอง. ชื่อว่า น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต เพราะไม่ได้บรรลุด้วยการข่มธรรมที่เป็นข้าศึกและห้ามกิเลสด้วยความเพียรพยายามพร้อมด้วยสังขาร เหมือนสมาธิที่มีอาสวะเป็นอารมณ์อันไม่ได้ทำให้ชำนาญ. ผู้เข้าสมาธินั้น หรือผู้ออกจากสมาธินั้น ย่อมเข้าสมาบัติอย่างมีสติ ย่อมออกจากสมาบัติอย่างมีสติ เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมเข้าสมาบัติอย่างมีสติ ย่อมออกจากสมาบัติอย่างมีสติ ตามเวลาที่กำหนดไว้. เพราะฉะนั้น ในสมาธินี้ เมื่อพระอรหันต์นั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในภายหน้าด้วย" ญาณอันไม่มีปัจจัยคือผู้อื่น (ต้องให้เชื่อ) ย่อมเกิดขึ้นในตนของตนนั่นเอง ญาณนั้นเป็นญาณที่หนึ่ง. นัยนี้เช่นกันในญาณที่เหลือ. ญาณ ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นในตนนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้.

8. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปัญจังคิกสูตร

28. අට්ඨමෙ අරියස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනකිලෙසෙහි ආරකා ඨිතස්ස. භාවනං දෙසෙස්සාමීති බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං පකාසයිස්සාමි. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං කරජකායං. අභිසන්දෙතීති තෙමෙති ස්නෙහෙති, සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොති. පරිසන්දෙතීති සමන්තතො සන්දෙති. පරිපූරෙතීති වායුනා භස්තං විය පූරෙති. පරිප්ඵරතීති සමන්තතො ඵුසති. සබ්බාවතො කායස්සාති අස්ස භික්ඛුනො සබ්බකොට්ඨාසවතො කායස්ස කිඤ්චි උපාදින්නකසන්තතිපවත්තිට්ඨානෙ ඡවිමංසලොහිතානුගතං අණුමත්තම්පි ඨානං පඨමජ්ඣානසුඛෙන අඵුටං නාම න හොති.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อริยสฺส คือ ของผู้ตั้งอยู่ไกลจากกิเลสที่ละได้แล้วด้วยวิกขัมภนประหาณ. บทว่า ภาวนํ เทเสสฺสามิ คือ เราจักแสดงการทำให้เจริญ การทำให้เพิ่มพูน. บทว่า อิมเมว กายํ คือ ซึ่งกรัชกายนี้. บทว่า อภิสนฺเทติ คือ ย่อมให้ชุ่ม ย่อมให้ซึมซาบ ย่อมกระทำปีติและสุขให้เป็นไปทั่ว. บทว่า ปริสนฺเทติ คือ ย่อมให้ชุ่มโดยรอบ. บทว่า ปริปูเรติ คือ ย่อมให้เต็ม เหมือนลมทำให้ถุงลมเต็ม. บทว่า ปริปฺผรติ คือ ย่อมแผ่ซ่านไปโดยรอบ. บทว่า สพฺพาวโต กายสฺส คือ แห่งกายอันมีส่วนทั้งหมดของภิกษุนั้น ในที่อันเป็นที่เกิดขึ้นแห่งสันตติของอุปาทินนกรูป แม้สถานที่มีหนัง เนื้อ และเลือดสืบเนื่องอยู่ แม้ประมาณน้อย ชื่อว่าไม่ถูกถูกต้องด้วยสุขแห่งปฐมฌาน ย่อมไม่มี.

දක්ඛොති ඡෙකො පටිබලො න්හානීයචුණ්ණානි කාතුඤ්චෙව යොජෙතුඤ්ච සන්නෙතුඤ්ච. කංසථාලෙති යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ. මත්තිකාභාජනං පන ථිරං න හොති, සන්නෙන්තස්ස භිජ්ජති. තස්මා තං න දස්සෙසි. පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකන්ති සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා. සන්නෙය්‍යාති වාමහත්ථෙන කංසථාලං ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන පමාණයුත්තං උදකං සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා පරිමද්දන්තො පිණ්ඩං කරෙය්‍ය. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිග්ගහිතා. සන්තරබාහිරාති [Pg.10] සද්ධිං අන්තොපදෙසෙන චෙව බහිපදෙසෙන ච, සබ්බත්ථකමෙව උදකසිනෙහෙන ඵුටාති අත්ථො. න ච පග්ඝරිණීති න බින්දු බින්දු උදකං පග්ඝරති, සක්කා හොති හත්ථෙනපි ද්වීහිපි අඞ්ගුලීහි ගහෙතුං ඔවට්ටිකායපි කාතුන්ති අත්ථො.

บทว่า ทกฺโข คือ ผู้ฉลาด สามารถเพื่อจะทำ เพื่อจะประกอบ และเพื่อจะนวดซึ่งจุณสำหรับอาบน้ำ. บทว่า กํสถาเล คือ ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนภาชนะดินไม่มั่นคง เมื่อนวดอยู่ ย่อมแตก. เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงภาชนะนั้น. บทว่า ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ คือ ประพรมแล้วๆ. บทว่า สนฺเนยฺยาติ คือ พึงถือขันสำริดด้วยมือซ้าย ประพรมน้ำตามประมาณด้วยมือขวาแล้วๆ นวดอยู่ พึงทำเป็นก้อน. บทว่า สิเนหานุคตา คือ อันยางคือน้ำซึมเข้าไปแล้ว. บทว่า สิเนหปเรตา คือ อันยางคือน้ำซึมซาบไปทั่วแล้ว. บทว่า สนฺตรพาหิรา คือ พร้อมด้วยส่วนภายในและส่วนภายนอก อธิบายว่า ถูกต้องแล้วด้วยยางคือน้ำทั่วทุกส่วนนั่นเทียว. บทว่า น จ ปคฺฆริณี คือ น้ำไม่ไหลออกเป็นหยดๆ อธิบายว่า สามารถจะถือได้แม้ด้วยมือ แม้ด้วยนิ้วสองนิ้ว (หรือสามนิ้ว) สามารถจะทำเป็นก้อนกลมได้.

දුතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උබ්භිදොදකොති උබ්භින්නඋදකො, න හෙට්ඨා උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගච්ඡනඋදකො, අන්තොයෙව පන උප්පජ්ජනඋදකොති අත්ථො. ආයමුඛන්ති ආගමනමග්ගො. දෙවොති මෙඝො. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, අන්වඩ්ඪමාසං වා අනුදසාහං වාති අත්ථො. ධාරන්ති වුට්ඨිං. නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති නප්පවෙසෙය්‍ය, න වස්සෙය්‍යාති අත්ථො. සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වාති සීතා වාරිධාරා තං රහදං පූරයමානා උබ්භිජ්ජිත්වා. හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හි උග්ගන්ත්වා භිජ්ජන්තං උදකං ඛොභෙති, චතූහි දිසාහි පවිසනඋදකං පුරාණපණ්ණතිණකට්ඨදණ්ඩකාදීහි උදකං ඛොභෙති. වුට්ඨිඋදකං ධාරානිපාතබුබ්බුළකෙහි උදකං ඛොභෙති, සන්නිසින්නමෙව පන හුත්වා ඉද්ධිනිම්මිතමිව උප්පජ්ජමානං උදකං ඉමං පදෙසං ඵරති, ඉමං න ඵරතීති නත්ථි. තෙන අඵුටොකාසො නාම න හොති. තත්ථ රහදො විය කරජකායො, උදකං විය දුතියජ්ඣානසුඛං, සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในอุปมาแห่งสุขในทุติยฌาน บทว่า อุพฺภิโททโก คือ มีน้ำผุดขึ้น อธิบายว่า ไม่ใช่น้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง แต่เป็นน้ำที่เกิดขึ้นภายใน (ห้วงน้ำ) นั่นเอง. บทว่า อายมุขํ คือ ทางมา (ของน้ำ). บทว่า เทโว คือ เมฆ. บทว่า กาเลน กาลํ คือ ในกาลๆ อธิบายว่า ทุกกึ่งเดือน หรือทุกสิบวัน. บทว่า ธารํ คือ ซึ่งสายฝน. บทว่า นานุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ อธิบายว่า ไม่พึงให้เข้าไป, ไม่พึงตก. บทว่า สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา คือ สายน้ำเย็นผุดขึ้นทำให้ห้วงน้ำนั้นเต็ม. จริงอยู่ น้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่าง เมื่อผุดขึ้นมา ย่อมทำให้น้ำที่แตกออกขุ่น, น้ำที่ไหลเข้าจากสี่ทิศ ย่อมทำให้น้ำขุ่นด้วยใบไม้เก่า หญ้าเก่า ไม้เก่า และท่อนไม้เก่าเป็นต้น. น้ำฝนย่อมทำให้น้ำขุ่นด้วยฟองน้ำที่เกิดจากการตกแห่งสายฝน, แต่น้ำที่เกิดขึ้นประหนึ่งเนรมิตด้วยฤทธิ์ ซึ่งนิ่งสนิทดีแล้ว ย่อมไม่มี (การกล่าว) ว่า แผ่ไปสู่ประเทศนี้ ไม่แผ่ไปสู่ประเทศนี้. เพราะน้ำนั้น ที่ว่างอันไม่ถูกถูกต้องย่อมไม่มี. ในอุปมานั้น กรัชกายพึงเห็นเหมือนห้วงน้ำ, สุขในทุติยฌานพึงเห็นเหมือนน้ำ, ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

තතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සෙතරත්තනීලෙසු යංකිඤ්චි උප්පලමෙව, ඌනකසතපත්තං පුණ්ඩරීකං, සතපත්තං පදුමං. පත්තනියමං වා විනාපි සෙතං පදුමං, රත්තං පුණ්ඩරීකන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. උදකානුග්ගතානීති උදකතො න උග්ගතානි. අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති උදකතලස්ස අන්තො නිමුග්ගානියෙව හුත්වා පොසන්ති වඩ්ඪන්තීති අත්ථො. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในอุปมาแห่งสุขในตติยฌาน ชื่อว่าอุบลินี เพราะดอกอุบลทั้งหลายมีอยู่ในสระนี้. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. และในที่นี้ บรรดาสีขาว สีแดง และสีเขียว ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่งก็คืออุบลนั่นเอง, ดอกบัวที่มีกลีบน้อยกว่าร้อยกลีบ ชื่อว่าปุณฑริก, ดอกบัวที่มีร้อยกลีบ ชื่อว่าปทุม. อีกอย่างหนึ่ง แม้เว้นการกำหนดด้วยกลีบ ดอกบัวสีขาวชื่อว่าปทุม, ดอกบัวสีแดงชื่อว่าปุณฑริก นี้เป็นข้อวินิจฉัยในที่นี้. บทว่า อุทกานุคฺคตานิ คือ ยังไม่โผล่ขึ้นจากน้ำ. บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี คือ อธิบายว่า จมอยู่ในภายในพื้นน้ำนั่นเองแล้วเลี้ยงตัว เจริญเติบโต. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

චතුත්ථජ්ඣානඋපමායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙනාති එත්ථ නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධං, පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතං වෙදිතබ්බං. ඔදාතෙන වත්ථෙනාති ඉදං උතුඵරණත්ථං වුත්තං. කිලිට්ඨවත්ථෙන හි උතුඵරණං න හොති, තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙන උතුඵරණං බලවං හොති. ඉමිස්සා හි උපමාය වත්ථං විය කරජකායො, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තස්මා යථා සුන්හාතස්ස පුරිසස්ස පරිසුද්ධං වත්ථං සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නස්ස [Pg.11] සරීරතො උතු සබ්බමෙව වත්ථං ඵරති, න කොචි වත්ථස්ස අඵුටොකාසො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන භික්ඛුනො කරජකායස්ස න කොචි ඔකාසො අඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව වා වත්ථං විය, තංසමුට්ඨානරූපං උතුඵරණං විය. යථා හි කත්ථචි කත්ථචි ඔදාතවත්ථෙ කායං අඵුසන්තෙපි තංසමුට්ඨානෙන උතුනා සබ්බත්ථකමෙව කායො ඵුටො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසමුට්ඨාපිතෙන සුඛුමරූපෙන සබ්බත්ථකමෙව භික්ඛුනො කායො ඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในอุปมาด้วยจตุตถฌาน ในบทว่า "parisuddhena cetasā pariyodātena" นี้ พึงทราบว่า ชื่อว่า "บริสุทธิ์" เพราะอรรถว่าปราศจากอุปกิเลส ชื่อว่า "ผ่องแผ้ว" เพราะอรรถว่าผุดผ่อง คำว่า "ด้วยผ้าขาว" นี้ ตรัสไว้เพื่อประโยชน์แก่การแผ่ซ่านแห่งอุตุ จริงอยู่ การแผ่ซ่านแห่งอุตุย่อมไม่มีด้วยผ้าที่เปื้อน แต่การแผ่ซ่านแห่งอุตุด้วยผ้าที่ซักสะอาดในขณะนั้นย่อมมีกำลัง ในอุปมานี้ กรัชกายเปรียบเหมือนผ้า สุขในจตุตถฌานเปรียบเหมือนการแผ่ซ่านแห่งอุตุ เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างว่า อุตุจากร่างกายของบุรุษผู้อาบน้ำดีแล้ว นุ่งห่มผ้าสะอาดคลุมตลอดศีรษะแล้วนั่งอยู่ ย่อมแผ่ซ่านไปทั่วทั้งผืนผ้า ส่วนแห่งผ้าที่อุตุไม่ถูกต้องย่อมไม่มีเลย ฉันใด สุขในจตุตถฌานย่อมแผ่ไปทั่วกรัชกายของภิกษุ ไม่มีส่วนไหนที่สุขไม่ถูกต้อง ฉันนั้น พึงเห็นเนื้อความในอุปมานี้อย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง จตุตถฌานจิตนั่นแหละเปรียบเหมือนผ้า รูปอันมีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานเปรียบเหมือนการแผ่ซ่านแห่งอุตุ เหมือนอย่างว่า ในบางแห่ง แม้ผ้าขาวสะอาดจะไม่สัมผัสกาย แต่อุตุอันเกิดจากผ้านั้นย่อมสัมผัสกายได้ทั่วทั้งหมด ฉันใด รูปอันละเอียดอ่อนที่เกิดจากจตุตถฌานย่อมสัมผัสกายของภิกษุได้ทั่วทั้งหมด ฉันนั้น พึงเห็นเนื้อความในอุปมานี้อย่างนี้

පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව. සුග්ගහිතං හොතීති යථා තෙන ඣානවිපස්සනාමග්ගා සුට්ඨු ගහිතා හොන්ති, එවං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං අපරාපරෙන පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති. අඤ්ඤො වා අඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො එකො අඤ්ඤං එකං, අත්තනොයෙව හි අත්තා න පාකටො හොති. ඨිතො වා නිසින්නන්ති ඨිතකස්සාපි නිසින්නො පාකටො හොති, තෙනෙවං වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. උදකමණිකොති සමෙඛලා උදකචාටි. සමතිත්තිකොති සමභරිතො. කාකපෙය්‍යාති මුඛවට්ටියං නිසීදිත්වා කාකෙන ගීවං අනාමෙත්වාව පාතබ්බො.

คำว่า "ปัจจเวกขณนิมิต" ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณนั่นเอง คำว่า "เรียนมาดีแล้ว" คือ เหมือนอย่างว่า ฌาน วิปัสสนา และมรรค อันโยคีภิกษุนั้นเรียนมาดีแล้ว ฉันใด นิมิตคือปัจจเวกขณญาณ ก็อันโยคีภิกษุนั้นเรียนมาดีแล้วด้วยปัจจเวกขณญาณลำดับต่อๆ ไป ฉันนั้น คำว่า "คนอื่นเห็นคนอื่น" คือ คนหนึ่งเห็นอีกคนหนึ่ง เพราะว่า ตนเองย่อมไม่ปรากฏแก่ตนเอง คำว่า "ผู้ยืนอยู่เห็นผู้นั่งอยู่" คือ แม้แก่ผู้ยืนอยู่ คนที่นั่งอยู่ก็ปรากฏ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ คำว่า "ตุ่มน้ำ" คือ ตุ่มน้ำมีขอบ คำว่า "เต็มเสมอขอบ" คือ เต็มเปี่ยมเสมอขอบ คำว่า "กาดื่มได้" คือ (น้ำที่) กาสามารถจับที่ขอบตุ่มแล้วดื่มได้โดยไม่ต้องงอคอ

සුභූමියන්ති සමභූමියං. ‘‘සුභූමෙ සුඛෙත්තෙ විහතඛාණුකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 2.438) එත්ථ පන මණ්ඩභූමි සුභූමීති ආගතා. චතුමහාපථෙති ද්වින්නං මහාමග්ගානං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානෙ. ආජඤ්ඤරථොති විනීතඅස්සරථො. ඔධස්තපතොදොති යථා රථං අභිරුහිත්වා ඨිතෙන සක්කා හොති ගණ්හිතුං, එවං ආලම්බනං නිස්සාය තිරියතො ඨපිතපතොදො. යොග්ගාචරියොති අස්සාචරියො. ස්වෙව අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. යෙනිච්ඡකන්ති යෙන යෙන මග්ගෙන ඉච්ඡති. යදිච්ඡකන්ති යං යං ගතිං ඉච්ඡති. සාරෙය්‍යාති උජුකං පුරතො පෙසෙය්‍ය. පච්චාසාරෙය්‍යාති පටිනිවත්තෙය්‍ය.

คำว่า "บนพื้นที่ดี" คือ บนพื้นที่ราบเรียบ ส่วนในบทว่า "พึงปลูกพืชทั้งหลายในพื้นที่ดี ในนาดี ที่ปราศจากตอและหนาม" นี้ คำว่า "พื้นที่ดี" มาในอรรถว่า พื้นดินราบเรียบเหมือนแผ่นกระดาน คำว่า "ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง" คือ ในที่ที่ทางใหญ่สองสายตัดผ่านกันไป คำว่า "รถม้าอาชาไนย" คือ รถเทียมม้าที่ฝึกดีแล้ว คำว่า "วางประตักไว้" คือ ประตักที่วางไว้ตามขวางโดยอาศัยที่ยึดเหนี่ยว เหมือนอย่างว่า นายสารถีผู้ยืนอยู่บนรถสามารถหยิบได้ คำว่า "ครูฝึก" คือ ครูฝึกม้า ครูฝึกม้านั้นแหละย่อมฝึกม้าที่ควรฝึก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "นายสารถีผู้ฝึกม้า" คำว่า "ตามที่ปรารถนา" คือ ปรารถนาจะไปโดยทางใดๆ คำว่า "ตามที่ต้องการ" คือ ปรารถนาจะไปสู่ที่ใดๆ คำว่า "พึงขับไป" คือ พึงขับไปข้างหน้าตรงๆ คำว่า "พึงขับกลับ" คือ พึงให้กลับคืน

එවං හෙට්ඨා පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමාපත්තිපරිකම්මං කථෙත්වා ඉමාහි තීහි උපමාහි පගුණසමාපත්තියා ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාපටිපාටිං දස්සෙතුං සො සචෙ ආකඞ්ඛතීතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

ครั้นตรัสบริกรรมแห่งสมาบัติด้วยองค์ ๕ ในเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงอานิสงส์ของสมาบัติที่คล่องแคล่วด้วยอุปมา ๓ ประการเหล่านี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงลำดับแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ถ้าภิกษุนั้นหวังอยู่ว่า" คำนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

9. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาจังกมสูตร

29. නවමෙ [Pg.12] අද්ධානක්ඛමො හොතීති දූරං අද්ධානමග්ගං ගච්ඡන්තො ඛමති, අධිවාසෙතුං සක්කොති. පධානක්ඛමොති වීරියක්ඛමො. චඞ්කමාධිගතො සමාධීති චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන අධිගතො අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරසමාධි. චිරට්ඨිතිකො හොතීති චිරං තිට්ඨති. ඨිතකෙන ගහිතනිමිත්තඤ්හි නිසින්නස්ස නස්සති, නිසින්නෙන ගහිතනිමිත්තං නිපන්නස්ස. චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන චලිතාරම්මණෙ ගහිතනිමිත්තං පන ඨිතස්සපි නිසින්නස්සපි නිපන්නස්සපි න නස්සතීති.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า "เป็นผู้ทนทานต่อการเดินทางไกล" คือ เมื่อเดินทางไกล ย่อมอดทน สามารถทนทานได้ คำว่า "เป็นผู้ทนทานต่อความเพียร" คือ ทนต่อความเพียร คำว่า "สมาธิที่ได้ในขณะจงกรม" คือ สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘ ที่ภิกษุผู้อธิษฐานจงกรมบรรลุแล้ว คำว่า "เป็นสมาธิที่ตั้งอยู่ได้นาน" คือ ย่อมตั้งอยู่ได้นาน จริงอยู่ นิมิตที่ภิกษุผู้ยืนอยู่กำหนด ย่อมเสื่อมไปสำหรับภิกษุผู้นั่ง นิมิตที่ภิกษุผู้นั่งกำหนด ย่อมเสื่อมไปสำหรับภิกษุผู้นอน ส่วนนิมิตที่ภิกษุผู้อธิษฐานจงกรมกำหนด ย่อมไม่เสื่อมไป แม้สำหรับผู้ยืนอยู่ ผู้ั่งอยู่ หรือผู้นอนอยู่

10. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานาคิตสูตร

30. දසමෙ උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චො, රාසිභාවෙන ච මහා සද්දො එතෙසන්ති උච්චාසද්දමහාසද්දා. තෙසු හි උග්ගතුග්ගතෙසු ඛත්තියමහාසාල-බ්‍රාහ්මණමහාසාලාදීසු මහාසක්කාරං ගහෙත්වා ආගතෙසු ‘‘අසුකස්ස ඔකාසං දෙථ, අසුකස්ස ඔකාසං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘මයං පඨමතරං ආගතා, මය්හං පඨමතරං ආගතා, නත්ථි ඔකාසො’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්තානං සද්දො උච්චො චෙව මහා ච අහොසි. කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටා විය මච්ඡවිලොපෙ. තෙසඤ්හි මච්ඡපච්ඡිං ගහෙත්වා ආගතානං වික්කිණනට්ඨානෙ ‘‘මය්හං දෙථ මය්හං දෙථා’’ති වදතො මහාජනස්ස එවරූපො සද්දො හොති. මීළ්හසුඛන්ති අසුචිසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. ලාභසක්කාරසිලොකසුඛන්ති ලාභසක්කාරඤ්චෙව වණ්ණභණනඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නසුඛං.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ ชื่อว่า "มีเสียงดังเสียงใหญ่" เพราะเสียงของพราหมณ์และคหบดีเหล่านั้นดัง เพราะเป็นเสียงที่เปล่งขึ้นสูง และเป็นเสียงใหญ่ เพราะเป็นเสียงของหมู่คน จริงอยู่ ในหมู่กษัตริย์มหาศาล พราหมณ์มหาศาล เป็นต้น ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังเหล่านั้น เมื่อถือสักการะใหญ่มาแล้ว มีคนกล่าวว่า "จงให้โอกาสแก่คนชื่อโน้น จงให้โอกาสแก่คนชื่อโน้น" เสียงของคนเหล่านั้นที่พูดกันและกันว่า "เรามาก่อน เรามาก่อน ไม่มีโอกาส" ก็ดังเป็นเสียงดังและเสียงใหญ่ คำว่า "เหมือนชาวประมงในที่แย่งชิงปลา" คือ เหมือนชาวประมงในที่แย่งชิงปลา จริงอยู่ ที่ที่ขายปลาของชาวประมงเหล่านั้นผู้ถือตะกร้าปลามา เสียงของมหาชนที่พูดว่า "จงให้แก่ฉัน จงให้แก่ฉัน" ย่อมเป็นเสียงเช่นนี้ คำว่า "สุขในของปฏิกูล" คือ สุขที่ไม่งาม คำว่า "สุขในความง่วงเหงา" คือ สุขในการนอน คำว่า "สุขในลาภสักการะและชื่อเสียง" คือ สุขที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลาภสักการะและการกล่าวสรรเสริญคุณ

තංනින්නාව ගමිස්සන්තීති තං තදෙව භගවතො ගතට්ඨානං ගමිස්සන්ති, අනුබන්ධිස්සන්තියෙවාති වුත්තං හොති. තථා හි, භන්තෙ, භගවතො සීලපඤ්ඤාණන්ති යස්මා තථාවිධං තුම්හාකං සීලඤ්ච ඤාණඤ්චාති අත්ථො. මා ච මයා යසොති මයා සද්ධිං යසොපි මා සමාගච්ඡතු. පියානන්ති පියජනානං. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා පියභාවස්ස නිප්ඵත්ති. අසුභනිමිත්තානුයොගන්ති අසුභකම්මට්ඨානානුයොගං. සුභනිමිත්තෙති රාගට්ඨානියෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා තස්ස අසුභනිමිත්තානුයොගස්ස නිප්ඵත්ති. එවමිමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතාති.

คำว่า "จะน้อมไปทางนั้นเทียว" คือ จะไปสู่ที่ที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้วนั่นแหละ คือ จะติดตามไปนั่นเอง คำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ศีลและปัญญาของพระผู้มีพระภาคเป็นเช่นนั้น" มีความว่า เพราะศีลและญาณของท่านทั้งหลายเป็นเช่นนั้น คำว่า "และยศอย่าได้มากับเราเลย" คือ แม้ยศก็อย่าได้มาพร้อมกับเราเลย คำว่า "ของบุคคลอันเป็นที่รัก" คือ ของคนที่เป็นที่รัก คำว่า "นี่เป็นผลของความเป็นที่รักนั้น" คือ นี่เป็นผลสำเร็จแห่งความเป็นที่รัก คำว่า "การประกอบอสุภนิมิต" คือ การประกอบอสุภกรรมฐาน คำว่า "ในสุภนิมิต" คือ ในอิฏฐารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งราคะ คำว่า "นี่เป็นผลของการประกอบอสุภนิมิตนั้น" คือ นี่เป็นผลสำเร็จแห่งการประกอบอสุภนิมิตนั้น ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสวิปัสสนาเท่านั้นในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො තතියො.

ปัญจังคิกวรรค ที่ ๓ จบ

4. සුමනවග්ගො

๔. สุมนวรรค

1. සුමනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสุมนสูตร

31. චතුත්ථස්ස [Pg.13] පඨමෙ සුමනා රාජකුමාරීති මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවං ලද්ධනාමා රාජකඤ්ඤා. විපස්සිසම්මාසම්බුද්ධකාලස්මිං හි නාගරෙසු ‘‘යුද්ධම්පි කත්වා සත්ථාරං අම්හාකං ගණ්හිස්සාමා’’ති සෙනාපතිං නිස්සාය බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං ලභිත්වා පටිපාටියා පුඤ්ඤානි කාතුං ආරද්ධෙසු සබ්බපඨමදිවසො සෙනාපතිස්ස වාරො අහොසි. තස්මිං දිවසෙ සෙනාපති මහාදානං සජ්ජෙත්වා ‘‘අජ්ජ යථා අඤ්ඤො කොචි එකභික්ඛම්පි න දෙති, එවං රක්ඛථා’’ති සමන්තා පුරිසෙ ඨපෙසි. තංදිවසං සෙට්ඨිභරියා රොදමානා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං කීළිත්වා ආගතං ධීතරං ආහ – ‘‘සචෙ, අම්ම, තව පිතා ජීවෙය්‍ය, අජ්ජාහං පඨමං දසබලං භොජෙය්‍ය’’න්ති. සා තං ආහ – ‘‘අම්ම, මා චින්තයි, අහං තථා කරිස්සාමි, යථා බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො අම්හාකං පඨමං භික්ඛං භුඤ්ජිස්සතී’’ති. තතො සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණපාතියා නිරුදකපායාසං පූරෙත්වා සප්පිමධුසක්ඛරාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජිත්වා තං සුමනමාලාගුළෙහි පරික්ඛිපිත්වා මාලාගුළසදිසං කත්වා භගවතො ගාමං පවිසනවෙලාය සයමෙව උක්ඛිපිත්වා ධාතිගණපරිවුතා ඝරා නික්ඛමි.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ (มีเรื่อง) พระราชกุมารีพระนามว่าสุมนา เป็นราชธิดาผู้ได้พระนามอย่างนี้ เพราะทรงกระทำสักการะใหญ่แล้ว ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว. ความจริง ในสมัยของพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อชาวเมืองทั้งหลายอาศัยเสนาบดี ได้หมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ด้วยคิดว่า "แม้ทำสงคราม พวกเราก็จะรับเสด็จพระศาสดา" แล้วเริ่มทำบุญตามลำดับ วันแรกสุดเป็นวาระของเสนาบดี. ในวันนั้น เสนาบดีจัดมหาทานแล้ว ได้วางบุรุษไว้โดยรอบ สั่งว่า "วันนี้ ขอพวกท่านจงรักษาโดยประการที่คนอื่นแม้คนหนึ่งจะถวาย (อะไร) แก่ภิกษุแม้รูปหนึ่งไม่ได้". ในวันนั้น ภรรยาของเศรษฐีร้องไห้อยู่ ได้กล่าวกับธิดาผู้เล่นกับเด็กหญิง ๕๐๐ คนแล้วกลับมาว่า "แม่ ถ้าพ่อของเจ้ายังมีชีวิตอยู่ วันนี้แม่พึงได้ถวายภัตตาหารแด่พระทศพลก่อน". ธิดานั้นกล่าวกับมารดาว่า "ท่านแม่ อย่ากังวลเลย ลูกจะทำโดยประการที่หมู่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขจักฉันภิกษาของพวกเราก่อน". ลำดับนั้น นางได้บรรจุข้าวมธุปายาสชนิดข้นในถาดทองคำมีราคาหนึ่งแสนให้เต็มแล้ว ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล เป็นต้น เอาถาดอีกใบหนึ่งคว่ำปิดไว้ พันถาดนั้นด้วยพวงดอกมะลิ ทำให้เหมือนพวงมาลัย ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าสู่หมู่บ้าน ก็ได้ทูนขึ้นด้วยตนเอง แวดล้อมด้วยหมู่แม่นม ออกจากเรือนไป.

අන්තරාමග්ගෙ සෙනාපතිනො උපට්ඨාකා, ‘‘අම්ම, මා ඉතො ආගමා’’ති වදන්ති. මහාපුඤ්ඤා නාම මනාපකථා හොන්ති, න ච තෙසං පුනප්පුනං භණන්තානං කථා පටික්ඛිපිතුං සක්කා හොති. සා ‘‘චූළපිත, මහාපිත, මාතුල, කිස්ස තුම්හෙ ගන්තුං න දෙථා’’ති ආහ. සෙනාපතිනා ‘‘අඤ්ඤස්ස කස්සචි ඛාදනීයං භොජනීයං මා දෙථා’’ති ඨපිතම්හ, අම්මාති. කිං පන මම හත්ථෙ ඛාදනීයං භොජනීයං පස්සථාති? මාලාගුළං පස්සාමාති. කිං තුම්හාකං සෙනාපති මාලාපූජම්පි කාතුං න දෙතීති? දෙති, අම්මාති. තෙන හි අපෙථාති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මාලාගුළං ගණ්හථ භගවා’’ති ආහ. භගවා එකං සෙනාපතිස්ස උපට්ඨාකං ඔලොකෙත්වා මාලාගුළං ගණ්හාපෙසි. සා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘භවාභවාභිනිබ්බත්තියං මෙ සති පරිතස්සනජීවිතං නාම මා හොතු, අයං සුමනමාලා විය නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ පියාව [Pg.14] හොමි, නාමෙන ච සුමනායෙවා’’ති පත්ථනං කත්වා සත්ථාරා ‘‘සුඛිනී හොහී’’ති වුත්තා වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

ในระหว่างทาง คนรับใช้ของเสนาบดีกล่าวว่า "แม่นาง อย่ามาทางนี้เลย". ชื่อว่าผู้มีบุญมาก ย่อมมีวาจาเป็นที่น่าพอใจ และคำของผู้มีบุญมากเหล่านั้นที่กล่าวอยู่บ่อยๆ ไม่อาจปฏิเสธได้. นางกล่าวว่า "คุณอา คุณลุง ท่านทั้งหลายทำไมไม่ให้ (ฉัน) ไป". (พวกเขากล่าวว่า) "แม่นาง ท่านเสนาบดีได้ตั้งพวกเราไว้ (สั่ง) ว่า 'พวกท่านอย่าให้ของเคี้ยวของฉันแก่ใครๆ อื่น'". (นางถามว่า) "ก็ท่านทั้งหลายเห็นของเคี้ยวของฉันในมือของฉันหรือ". (พวกเขาตอบว่า) "พวกเราเห็นพวงมาลัย". (นางถามว่า) "เสนาบดีของพวกท่านไม่ให้ทำการบูชาด้วยพวงมาลัยด้วยหรือ". (พวกเขาตอบว่า) "ให้ขอรับ แม่นาง". (นางจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงหลีกไป" แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดรับพวงมาลัยเถิด พระเจ้าข้า". พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรคนรับใช้คนหนึ่งของเสนาบดีแล้ว รับสั่งให้รับพวงมาลัย. นางถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ตั้งความปรารถนาว่า "เมื่อการบังเกิดในภพน้อยภพใหญ่ของข้าพระองค์มีอยู่ ขอชีวิตที่ต้องเดือดร้อนจงอย่ามีเลย ขอให้ข้าพระองค์เป็นที่รักในที่ที่เกิดแล้วๆ เหมือนดังดอกมะลินี้ และโดยชื่อ ก็ขอให้ชื่อว่าสุมนาเท่านั้น" เมื่อพระศาสดาตรัสว่า "เธอจงมีความสุขเถิด" นางจึงถวายบังคมแล้ว กระทำประทักษิณแล้ว หลีกไป.

භගවාපි සෙනාපතිස්ස ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. සෙනාපති යාගුං ගහෙත්වා උපගඤ්ඡි, සත්ථා හත්ථෙන පත්තං පිදහි. නිසින්නො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝොති. අත්ථි නො එකො අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩපාතො ලද්ධොති? මාලං අපනෙත්වා පිණ්ඩපාතං අද්දස. චූළුපට්ඨාකො ආහ – ‘‘සාමි මාලාති මං වත්වා මාතුගාමො වඤ්චෙසී’’ති. පායාසො භගවන්තං ආදිං කත්වා සබ්බභික්ඛූනං පහොසි. සෙනාපති අත්තනො දෙය්‍යධම්මං අදාසි. සත්ථා භත්තකිච්චං කත්වා මඞ්ගලං වත්වා පක්කාමි. සෙනාපති ‘‘කා නාම සා පිණ්ඩපාතමදාසී’’ති පුච්ඡි. සෙට්ඨිධීතා සාමීති. සප්පඤ්ඤා ඉත්ථී, එවරූපාය ඝරෙ වසන්තියා පුරිසස්ස සග්ගසම්පත්ති නාම න දුල්ලභාති කං ආනෙත්වා ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙසි?

แม้พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปสู่เรือนของเสนาบดีแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. เสนาบดีถือข้าวต้มเข้าไปเฝ้า, พระศาสดาทรงใช้พระหัตถ์ปิดบาตร. (เสนาบดีทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หมู่ภิกษุประทับนั่งแล้ว พระเจ้าข้า". (พระศาสดาตรัสว่า) "มีบิณฑบาตอย่างหนึ่งที่เราได้ในระหว่างทางมิใช่หรือ". (คนรับใช้) เปิดพวงมาลัยออก ได้เห็นบิณฑบาต. คนรับใช้ผู้น้อยทูลว่า "ข้าแต่นายท่าน มาตุคามคนหนึ่งกล่าวกับข้าพเจ้าว่า 'เป็นพวงมาลัย' แล้วลวงข้าพเจ้า". ข้าวมธุปายาสเพียงพอสำหรับภิกษุทั้งปวง มีพระผู้มีพระภาคเป็นต้น. เสนาบดีได้ถวายไทยธรรมของตน. พระศาสดาทรงทำภัตกิจแล้ว ตรัสมงคลคาถาแล้ว เสด็จกลับ. เสนาบดีถามว่า "หญิงที่ถวายบิณฑบาตนั้นชื่ออะไร". (คนรับใช้ตอบว่า) "ธิดาของเศรษฐี ขอรับนายท่าน". (เสนาบดีคิดว่า) "เป็นหญิงมีปัญญา, เมื่อหญิงเช่นนี้อยู่ในเรือน สมบัติสวรรค์ชื่อว่าไม่เป็นของที่บุรุษหาได้ยาก" จึงนำนางนั้นมาตั้งไว้ในตำแหน่งภรรยาหลวง.

සා පිතුගෙහෙ ච සෙනාපතිගෙහෙ ච ධනං ගහෙත්වා යාවතායුකං තථාගතස්ස දානං දත්වා පුඤ්ඤානි කරිත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සකලං දෙවලොකං පරිපූරයමානං සුමනවස්සං වස්සි. දෙවතා ‘‘අයං අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති ‘‘සුමනා දෙවධීතා’’ත්වෙවස්සා නාමං අකංසු. සා එකනවුතිකප්පෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තී නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අවිජහිතසුමනවස්සා ‘‘සුමනා සුමනා’’ත්වෙව නාමා අහොසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තාපි පඤ්චසතා කුමාරිකා තංදිවසඤ්ඤෙව තස්මිං තස්මිං කුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා එකදිවසෙයෙව සබ්බා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිංසු. තංඛණංයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සුමනවස්සං වස්සි. තං දිස්වා රාජා ‘‘පුබ්බෙ කතාභිනීහාරා එසා භවිස්සතී’’ති තුට්ඨමානසො ‘‘ධීතා මෙ අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති සුමනාත්වෙවස්සා නාමං කත්වා ‘‘මය්හං ධීතා න එකිකාව නිබ්බත්තිස්සතී’’ති නගරං විචිනාපෙන්තො ‘පඤ්ච දාරිකාසතානි ජාතානී’’ති සුත්වා සබ්බා අත්තනාව පොසාපෙසි. මාසෙ මාසෙ සම්පතෙ ‘‘ආනෙත්වා මම ධීතු දස්සෙථා’’ති ආහ. එවමෙසා මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවංලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා.

นางนั้นเอาทรัพย์ทั้งในเรือนของบิดาและในเรือนของเสนาบดี ถวายทานแด่พระตถาคต ทำบุญตลอดสิ้นอายุ จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว บังเกิดในกามาวจรเทวโลก. ในขณะที่บังเกิดนั่นเอง ฝนดอกมะลิที่ตกลงมาเต็มเทวโลกทั้งสิ้นโดยมีขอบเขตประมาณหัวเข่าได้ตกลงแล้ว. เทวดาทั้งหลาย (คิดว่า) "เทพธิดานี้นำชื่อของตนมาด้วยตนเอง" จึงได้ตั้งชื่อของนางว่า "สุมนาเทวีธิดา". นางนั้นท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลกสิ้น ๙๑ กัป มีฝนดอกมะลิไม่ขาดสายในที่ที่เกิดแล้วๆ ได้มีชื่อว่า "สุมนา สุมนา" เท่านั้น. ก็ในกาลนี้ นางได้ถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าโกศล. แม้เด็กหญิง ๕๐๐ คนเหล่านั้น ก็ถือปฏิสนธิในตระกูลนั้นๆ ในวันเดียวกันนั่นเอง และทั้งหมดคลอดจากครรภ์มารดาในวันเดียวกัน. ในขณะนั้นเอง ฝนดอกมะลิมีขอบเขตประมาณหัวเข่าได้ตกลงแล้ว. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น มีพระทัยยินดี (ทรงดำริว่า) "นางนี้คงเป็นผู้ได้ทำความปรารถนาไว้ในกาลก่อน" และ (ทรงดำริว่า) "ธิดาของเรานำชื่อของตนมาด้วยตนเอง" จึงทรงตั้งพระนามของนางว่า "สุมนา" แล้ว (ทรงดำริว่า) "ธิดาของเราคงไม่ได้เกิดมาคนเดียว" จึงรับสั่งให้ค้นหาทั่วพระนคร เมื่อทรงสดับว่า "เด็กหญิง ๕๐๐ คนเกิดแล้ว" จึงรับสั่งให้เลี้ยงดูเด็กหญิงทั้งหมดด้วยพระองค์เอง. เมื่อถึงทุกๆ เดือน ตรัสว่า "จงนำมาให้ธิดาของเราดู". พึงทราบว่า พระนางสุมนานี้ได้พระนามอย่างนี้ เพราะทรงกระทำสักการะใหญ่แล้ว ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้.

තස්සා [Pg.15] සත්තවස්සිකකාලෙ අනාථපිණ්ඩිකෙන විහාරං නිට්ඨාපෙත්වා තථාගතස්ස දූතෙ පෙසිතෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථිං අගමාසි. අනාථපිණ්ඩිකො ගන්ත්වා රාජානං එවමාහ – ‘‘මහාරාජ, සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකම්පි මඞ්ගලං තුම්හාකම්පි මඞ්ගලමෙව, සුමනං රාජකුමාරිං පඤ්චහි දාරිකාසතෙහි සද්ධිං පුණ්ණඝටෙ ච ගන්ධමාලාදීනි ච ගාහාපෙත්වා දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං පෙසෙථා’’ති. රාජා ‘‘සාධු මහාසෙට්ඨී’’ති තථා අකාසි. සාපි රඤ්ඤා වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා ධම්මං දෙසෙසි. සා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අඤ්ඤානිපි පඤ්ච දාරිකාසතානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි පඤ්ච උපාසකසතානි තස්මිංයෙව ඛණෙ සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. එවං තස්මිං දිවසෙ අන්තරාමග්ගෙයෙව ද්වෙ සොතාපන්නසහස්සානි ජාතානි.

ในกาลที่พระราชกุมารีนั้นมีพระชนมายุ ๗ พรรษา เมื่ออนาถบิณฑิกเศรษฐีสร้างพระวิหารสำเร็จแล้ว ได้ส่งทูตไปกราบทูลพระตถาคต พระศาสดามีภิกษุสงฆ์เป็นบริวารได้เสด็จไปยังกรุงสาวัตถี อนาถบิณฑิกเศรษฐีไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า – “ข้าแต่มหาราช การเสด็จมาที่นี่ของพระศาสดาเป็นมงคลแก่พวกข้าพระองค์ด้วย และเป็นมงคลแก่พระองค์ทั้งหลายด้วยเช่นกัน ขอพระองค์โปรดส่งพระราชกุมารีสุมนา พร้อมด้วยเด็กหญิงห้าร้อยคน ให้ถือหม้อน้ำเต็มและของหอมดอกไม้เป็นต้น ไปต้อนรับพระทศพลเถิด” พระราชาตรัสว่า “ดีแล้ว ท่านมหาเศรษฐี” แล้วได้ทรงกระทำเช่นนั้น แม้พระนางก็เสด็จไปตามนัยที่พระราชาตรัสสั่ง ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น แล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมแก่พระนาง พระนางพร้อมด้วยเด็กหญิงห้าร้อยคนได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แม้เด็กหญิงอีกห้าร้อยคน มาตุคามอีกห้าร้อยคน และอุบาสกอีกห้าร้อยคน ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผลในขณะนั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ ในวันนั้น ได้มีพระโสดาบันเกิดขึ้นสองพันคนในระหว่างทางนั่นเอง

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමීති? පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමතාය. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිර සහායකා ද්වෙ භික්ඛූ අහෙසුං. තෙසු එකො සාරණීයධම්මං පූරෙති, එකො භත්තග්ගවත්තං. සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං ආහ – ‘‘ආවුසො, අදින්නස්ස ඵලං නාම නත්ථි, අත්තනා ලද්ධං පරෙසං දත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති. ඉතරො පන ආහ – ‘‘ආවුසො, ත්වං න ජානාසි, දෙය්‍යධම්මං නාම විනිපාතෙතුං න වට්ටති, අත්තනො යාපනමත්තමෙව ගණ්හන්තෙන භත්තග්ගවත්තං පූරෙතුං වට්ටතී’’ති. තෙසු එකොපි එකං අත්තනො ඔවාදෙ ඔතාරෙතුං නාසක්ඛි. ද්වෙපි අත්තනො පටිපත්තිං පූරෙත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තත්ථ සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං පඤ්චහි ධම්මෙහි අධිගණ්හි.

ในบทว่า “เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ” (พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้าถึงที่นั้น) ถามว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ตอบว่า เพราะมีความประสงค์จะทูลถามปัญหา ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีภิกษุสหายสองรูป ในภิกษุสองรูปนั้น รูปหนึ่งบำเพ็ญสาราณียธรรม อีกรูปหนึ่งบำเพ็ญภัตตัคควัตร ภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมได้กล่าวกับอีกรูปหนึ่งว่า – “อาวุโส ชื่อว่าผลของผู้ไม่ให้ ย่อมไม่มี, ควรให้สิ่งที่ตนได้มาแก่ผู้อื่นแล้วจึงบริโภค” ส่วนอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า – “อาวุโส ท่านไม่รู้, ชื่อว่าไทยธรรม ไม่ควรทำให้เสียหาย, ควรรับเอาแต่เพียงพอแก่การยังชีพของตน แล้วบำเพ็ญภัตตัคควัตร” ในภิกษุสองรูปนั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้อีกรูปหนึ่งยอมรับโอวาทของตนได้ ทั้งสองรูปต่างบำเพ็ญข้อปฏิบัติของตน ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ได้ไปบังเกิดในกามาวจรเทวโลก ในเทวโลกนั้น เทพบุตรผู้เคยบำเพ็ญสาราณียธรรมได้ยิ่งกว่าอีกองค์หนึ่งด้วยธรรม ๕ ประการ

එවං තෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තා එකං බුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා ඉමස්මිං කාලෙ සාවත්ථියං නිබ්බත්තිංසු. සාරණීයධම්මපූරකො කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, ඉතරො තස්සායෙව උපට්ඨාකඉත්ථියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තෙ ද්වෙපි ජනා එකදිවසෙනෙව ජායිංසු. තෙ නාමග්ගහණදිවසෙ න්හාපෙත්වා සිරිගබ්භෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ද්වින්නම්පි මාතරො බහි සක්කාරං සංවිදහිංසු. තෙසු සාරණීයධම්මපූරකො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මහන්තං සෙතච්ඡත්තං සුපඤ්ඤත්තං සිරිසයනං අලඞ්කතපටියත්තඤ්ච නිවෙසනං දිස්වා ‘‘එකස්මිං රාජකුලෙ නිබ්බත්තොස්මී’’ති අඤ්ඤාසි. සො ‘‘කිං [Pg.16] නු ඛො කම්මං කත්වා ඉධ නිබ්බත්තොස්මී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සාරණීයධම්මනිස්සන්දෙනා’’ති ඤත්වා ‘‘සහායො මෙ කුහිං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො නීචසයනෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘අයං භත්තග්ගවත්තං පූරෙමීති මම වචනං න ගණ්හි, ඉමස්මිං ඉදානි තං ඨානෙ නිග්ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති ‘‘සම්ම මම වචනං නාකාසී’’ති ආහ. අථ කිං ජාතන්ති. පස්ස මය්හං සම්පත්තිං, සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ නිපන්නොස්මි, ත්වං නීචමඤ්චෙ ථද්ධඅත්ථරණමත්තෙ නිපන්නොසීති. කිං පන ත්වං එතං නිස්සාය මානං කරොසි, නනු වෙළුසලාකාහි කත්වා පිලොතිකාය පලිවෙඨිතං සබ්බමෙතං පථවීධාතුමත්තමෙවාති?

ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองนั้นท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลก สิ้นพุทธันดรหนึ่งแล้ว ในกาลนี้ ได้มาบังเกิดในกรุงสาวัตถี ผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมได้ถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าโกศล, ส่วนอีกท่านหนึ่งได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงรับใช้ของพระนางนั่นเอง ท่านทั้งสองคนนั้นได้เกิดในวันเดียวกันนั่นเอง ในวันตั้งชื่อ เมื่อให้ท่านทั้งสองอาบน้ำและนอนในห้องอันเป็นสิริแล้ว มารดาของทั้งสองก็ได้จัดแจงสักการะอยู่ภายนอก ในสองคนนั้น ผู้เคยบำเพ็ญสาราณียธรรมลืมตาขึ้น เห็นเศวตฉัตรคันใหญ่ พระแท่นบรรทมอันเป็นสิริที่ปูลาดไว้ดีแล้ว และพระราชนิเวศน์ที่ตกแต่งประดับประดาแล้ว ก็รู้ว่า “เราเกิดในราชตระกูลแห่งหนึ่ง” ท่านนั้นเมื่อคำนึงว่า “เราทำกรรมอะไรหนอจึงมาเกิดที่นี่” ก็รู้ว่า “เป็นผลแห่งสาราณียธรรม” เมื่อคำนึงว่า “สหายของเราเกิดที่ไหนหนอ” ก็เห็นเขานอนอยู่บนที่นอนต่ำ จึงคิดว่า “ผู้นี้กล่าวว่า ‘เราจะบำเพ็ญภัตตัคควัตร’ จึงไม่เชื่อคำของเรา, บัดนี้ ในสถานการณ์เช่นนี้ ควรที่จะข่มเขา” แล้วกล่าวว่า “สหาย ท่านไม่ได้ทำตามคำของเรา” แล้วเกิดอะไรขึ้น? [เขาตอบว่า] “จงดูสมบัติของเราสิ, เรานอนอยู่บนพระแท่นบรรทมอันเป็นสิริภายใต้เศวตฉัตร, ส่วนท่านนอนอยู่บนเตียงต่ำ บนที่นอนแข็งกระด้างเท่านั้น” [อีกคนหนึ่งตอบว่า] “ท่านอาศัยสิ่งนี้แล้วทำมานะไปทำไม? สิ่งทั้งหมดนี้ทำด้วยซี่ไม้ไผ่แล้วพันด้วยผ้าเก่ามิใช่หรือ? ทั้งหมดนี้เป็นเพียงปฐวีธาตุเท่านั้น”

සුමනා තෙසං කථං සුත්වා ‘‘මම භාතිකානං සන්තිකෙ කොචි නත්ථී’’ති තෙසං සමීපං ගච්ඡන්තී ද්වාරං නිස්සාය ඨිතා ‘‘ධාතූ’’ති වචනං සුත්වා ‘‘ඉදං ධාතූති වචනං බහිද්ධා නත්ථි. මම භාතිකා සමණදෙවපුත්තා භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘සචාහං ‘ඉමෙ එවං කථෙන්තී’ති මාතාපිතූනං කථෙස්සාමි, ‘අමනුස්සා එතෙ’ති නීහරාපෙස්සන්ති. ඉදං කාරණං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා කඞ්ඛච්ඡෙදකං පුරිසහෙරඤ්ඤිකං මම පිතරං මහාගොතමදසබලංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දසබලස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. රාජා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙසි. ජම්බුදීපතලස්මිඤ්හි තිස්සොව කුමාරියො පිතූනං සන්තිකා පඤ්ච රථසතානි ලභිංසු – බිම්බිසාරරඤ්ඤො ධීතා චුන්දී රාජකඤ්ඤා, ධනඤ්චයස්ස සෙට්ඨිස්ස ධීතා විසාඛා, අයං සුමනා රාජකඤ්ඤාති. සා ගන්ධමාලං ආදාය රථෙ ඨිතා පඤ්චරථසතපරිවාරා ‘‘ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

พระนางสุมนาได้ทรงสดับคำของคนทั้งสองนั้นแล้ว ทรงดำริว่า “ไม่มีใครอยู่ใกล้พี่ชายของเรา” จึงเสด็จเข้าไปใกล้ท่านทั้งสองนั้น แล้วประทับยืนพิงประตูอยู่ เมื่อทรงสดับคำว่า “ธาตุ” ก็ทรงดำริว่า “คำว่า ‘ธาตุ’ นี้ ไม่มีในภายนอกพระศาสนา, พี่ชายของเราคงจะเป็นสมณเทพบุตร” แล้วทรงดำริว่า – “ถ้าเราจะกราบทูลพระชนกชนนีว่า ‘ท่านเหล่านี้พูดกันอย่างนี้’, ท่านก็จะให้ขับไล่ไปโดยกล่าวว่า ‘พวกนี้เป็นอมนุษย์’ เราจะไม่บอกเหตุนี้แก่ผู้อื่น แต่จะทูลถามพระมหาโคตมทศพลผู้เป็นดุจบิดาของเรา ผู้เป็นดุจบุรุษช่างทองผู้ตัดความสงสัย” ครั้นเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า “หม่อมฉันจะไปเฝ้าพระทศพล” พระราชาได้รับสั่งให้เตรียมราชรถห้าร้อยคัน ความจริง ในชมพูทวีป มีเจ้าหญิงเพียงสามพระองค์เท่านั้นที่ได้รับราชรถห้าร้อยคันจากพระบิดา คือ: เจ้าหญิงจุนที พระธิดาของพระเจ้าพิมพิสาร, นางวิสาขา ธิดาของธนัญชัยเศรษฐี, และเจ้าหญิงสุมนาพระองค์นี้ พระนางทรงถือของหอมและดอกไม้ ประทับยืนบนราชรถ มีราชรถห้าร้อยคันเป็นบริวาร ทรงดำริว่า “เราจะทูลถามปัญหานี้” แล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ඉධස්සූති ඉධ භවෙය්‍යුං. එකො දායකොති එකො අත්තනා ලද්ධලාභතො පරස්ස දත්වා පරිභුඤ්ජනකො සාරණීයධම්මපූරකො. එකො අදායකොති එකො අත්තනා ලද්ධං පරස්ස අදත්වා පරිභුඤ්ජනකො භත්තග්ගවත්තපූරකො. දෙවභූතානං පන නෙසන්ති දෙවභූතානං එතෙසං. අධිගණ්හාතීති අධිභවිත්වා ගණ්හාති අජ්ඣොත්ථරති අතිසෙති. ආධිපතෙය්‍යෙනාති ජෙට්ඨකකාරණෙන. ඉමෙහි පඤ්චහි ඨානෙහීති සෙසදෙවෙ සක්කො දෙවරාජා විය ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අධිගණ්හාති. මානුසකෙනාතිආදීසු [Pg.17] ආයුනා මහාකස්සපත්ථෙරො විය බාකුලත්ථෙරො විය ආනන්දත්ථෙරො විය ච, වණ්ණෙන මහාගතිම්බඅභයත්ථෙරො විය භණ්ඩාගාරඅමච්චො විය ච, සුඛෙන රට්ඨපාලකුලපුත්තො විය සොණසෙට්ඨිපුත්තො විය යසදාරකො විය ච, යසෙන ධම්මාසොකො විය, තථා ආධිපච්චෙනාති ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අතිරෙකො ජෙට්ඨකො හොති.

บทว่า อิทสฺสูติ ความว่า พึงมีในศาสนานี้ บทว่า เอโก ทายโกติ ความว่า ภิกษุรูปหนึ่งให้ลาภที่ตนได้แก่ผู้อื่นแล้วจึงบริโภค เป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์ บทว่า เอโก อทายโกติ ความว่า ภิกษุรูปหนึ่งไม่ให้ลาภที่ตนได้แก่ผู้อื่น บริโภคเอง เป็นผู้บำเพ็ญภัตตัคควัตรให้บริบูรณ์ บทว่า เทวภูตานํ ปน เนสนฺติ ความว่า แห่งสัตว์เหล่านั้นผู้บังเกิดเป็นเทพ บทว่า อธิคณฺหาตีติ ความว่า ครอบงำแล้วถือเอา ครอบงำ ยิ่งกว่า บทว่า อาธิปเตยฺเยนาติ ความว่า โดยเหตุแห่งความเป็นใหญ่ บทว่า อิเมหิ ปญฺจหิ ฐาเนหีติ ความว่า ครอบงำเทพที่เหลือด้วยเหตุ ๕ ประการนี้ เหมือนท้าวสักกะเทวราช ในบทว่า มานุสเกนาติ เป็นต้น (ครอบงำ) ด้วยอายุ เหมือนพระมหากัสสปเถระ พระพากุลเถระ และพระอานนทเถระ, (ครอบงำ) ด้วยวรรณะ เหมือนพระมหาคติมพภัยเถระ และอำมาตย์ผู้เป็นภัณฑาคาริก, (ครอบงำ) ด้วยสุข เหมือนรัฐบาลกุลบุตร โสณเศรษฐีบุตร และยสกุมาร, (ครอบงำ) ด้วยยศ เหมือนพระเจ้าธรรมาโศก, (ครอบงำ) ด้วยความเป็นใหญ่ ก็เหมือนกัน ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้ จึงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ เป็นผู้ประเสริฐสุด

යාචිතොව බහුලන්ති බාකුලත්ථෙර-සීවලිත්ථෙර-ආනන්දත්ථෙරාදයො විය යාචිතොව බහුලං චීවරාදීනි පරිභුඤ්ජතීති ඉමෙහි කාරණෙහි අතිරෙකො හොති ජෙට්ඨකො. යදිදං විමුත්තියා විමුත්තින්ති යං එකස්ස විමුත්තියා සද්ධිං ඉතරස්ස විමුත්තිං ආරබ්භ නානාකරණං වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තං න වදාමීති අත්ථො. සත්තවස්සිකදාරකො වා හි විමුත්තිං පටිවිජ්ඣතු වස්සසතිකත්ථෙරො වා භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා, පටිවිද්ධලොකුත්තරමග්ගෙ නානත්තං නාම නත්ථි. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යත්‍ර හි නාමාති යානි නාම.

บทว่า ยาจิโตว พหุลนฺติ ความว่า เหมือนพระพากุลเถระ พระสีวลีเถระ พระอานนทเถระ เป็นต้น ถูกอ้อนวอนแล้วจึงบริโภคจีวรเป็นต้นบ่อยๆ ด้วยเหตุเหล่านี้ จึงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ เป็นผู้ประเสริฐสุด บทว่า ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺตินฺติ ความว่า ข้อแตกต่างใดอันพึงกล่าวปรารภวิมุตติของบุคคลหนึ่งกับวิมุตติของอีกบุคคลหนึ่ง เราไม่กล่าวข้อแตกต่างนั้น จริงอยู่ เด็กชายอายุ ๗ ขวบก็ตาม พระเถระอายุ ๑๐๐ พรรษาก็ตาม ภิกษุก็ตาม ภิกษุณีก็ตาม อุบาสกก็ตาม อุบาสิกาก็ตาม เทวดาก็ตาม มารก็ตาม พรหมก็ตาม พึงแทงตลอดวิมุตติเถิด ในโลกุตตรมรรคที่แทงตลอดแล้วนั้น ความแตกต่างย่อมไม่มี บทว่า อลเมวาติ ความว่า สมควรทีเดียว บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ความว่า สิ่งใดก็ตาม

ගච්ඡං ආකාසධාතුයාති ආකාසෙන ගච්ඡන්තො. සද්ධොති රතනත්තයගුණානං සද්ධාතා. ථනයන්ති ගජ්ජන්තො. විජ්ජුමාලීති මාලාසදිසාය මෙඝමුඛෙ චරන්තියා විජ්ජුලතාය සමන්නාගතො. සතක්කකූති සතකූටො, ඉතො චිතො ච උට්ඨිතෙන වලාහකකූටසතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. දස්සනසම්පන්නොති සොතාපන්නො. භොගපරිබ්‍යූළ්හොති උදකොඝෙන විය දානවසෙන දීයමානෙහි භොගෙහි පරිබ්‍යූළ්හො, දෙවලොකං සම්පාපිතොති අත්ථො. පෙච්චාති පරලොකෙ. සග්ගෙ පමොදතීති යස්මිං සග්ගෙ උප්පජ්ජති, තත්ථෙව මොදතීති.

บทว่า คจฺฉํ อากาสธาตุยาติ ความว่า ไปทางอากาศ บทว่า สทฺโธติ ความว่า ผู้มีศรัทธาในคุณของพระรัตนตรัย บทว่า ถนยนฺติ ความว่า บันลือลั่นอยู่ บทว่า วิชฺชุมาลีติ ความว่า ประกอบด้วยสายฟ้าแลบอันเปรียบด้วยพวงมาลัย เคลื่อนไปในปากเมฆ บทว่า สตฺกกูติ ความว่า มียอดร้อยหนึ่ง อธิบายว่า ประกอบด้วยยอดเมฆร้อยยอดที่ตั้งขึ้นจากที่นั้นๆ บทว่า ทสฺสนสมฺปนฺโนติ ความว่า พระโสดาบัน บทว่า โภคปริพฺยูฬฺโหติ ความว่า พรั่งพร้อมด้วยโภคะทั้งหลายที่เขาถวายด้วยอำนาจทาน เหมือนพรั่งพร้อมด้วยห้วงน้ำ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งเทวโลก บทว่า เปจฺจาติ ความว่า ในปรโลก บทว่า สคฺเค ปโมทตีติ ความว่า บังเกิดในสวรรค์ใด ก็ย่อมบันเทิงในสวรรค์นั้นนั่นเอง

2. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาจุนทีสูตร

32. දුතියෙ පඤ්චහි රථසතෙහීති භුත්තපාතරාසා පිතු සන්තිකං පෙසෙත්වා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙත්වා තෙහි පරිවුතාති අත්ථො. උපසඞ්කමීති භාතරා සද්ධිං පවත්තිතං පඤ්හසාකච්ඡං පුච්ඡිස්සාමීති ගන්ධමාලචුණ්ණාදීනි ආදාය උපසඞ්කමි. යදෙව සො හොතීති යදා එව සො හොති. අථ වා යො එව සො හොති. අරියකන්තානි සීලානීති මග්ගඵලසම්පයුත්තානි [Pg.18] සීලානි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති, භවන්තරෙපි න පරිච්චජන්ති. සෙසං චතුක්කනිපාතෙ අග්ගප්පසාදසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปญฺจหิ รถสเตหีติ ความว่า ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ส่งคนไปสำนักพระบิดา ให้เทียมรถ ๕๐๐ คัน แล้วแวดล้อมไปด้วยรถเหล่านั้น บทว่า อุปสงฺกมีติ ความว่า "เราจักทูลถามปัญหาที่สนทนากับพี่ชาย" ดังนี้แล้ว ถือของหอม พวงมาลัย และจุณเป็นต้น เข้าไปเฝ้า บทว่า ยเทว โส โหตีติ ความว่า ในกาลใดนั่นเทียว ผู้นั้นเป็น หรืออีกนัยหนึ่ง ผู้ใดนั่นเทียว ผู้นั้นเป็น บทว่า อริยกันตานิ สีลานีติ ความว่า ศีลที่ประกอบด้วยมรรคและผล จริงอยู่ ศีลเหล่านั้นเป็นที่รักใคร่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย แม้ในภพอื่นก็ไม่สละ ข้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอัคคัปปสาทสูตร จตุกกนิบาต นั่นเทียว

3. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุคคหสูตร

33. තතියෙ භද්දියෙති භද්දියනගරෙ. ජාතියාවනෙති සයංජාතෙ අරොපිතෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධෙ වනසණ්ඩෙ, තං නගරං උපනිස්සාය තස්මිං වනෙ විහරතීති අත්ථො. අත්තචතුත්ථොති අත්තනා චතුත්ථො. කස්මා පනෙස භගවන්තං අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි? ගෙහෙ කිරස්ස මඞ්ගලං මහන්තං, තත්ථ මහන්තෙන සංවිධානෙන බහූ මනුස්සා සන්නිපතිස්සන්ති. තෙ භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තෙන දුස්සඞ්ගහා භවිස්සන්තීති අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි. අපි චස්ස එවම්පි අහොසි – ‘‘දහරකුමාරිකායො මහාභික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ සත්ථරි ඔවදන්තෙ ඔලීනමනා ඔවාදං ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති. ඉමිනාපි කාරණෙන අත්තචතුත්ථමෙව නිමන්තෙසි. ඔවදතු තාසං, භන්තෙති, භන්තෙ භගවා, එතාසං ඔවදතු, එතා ඔවදතූති අත්ථො. උපයොගත්ථස්මිඤ්හි එතං සාමිවචනං. යං තාසන්ති යං ඔවාදානුසාසනං එතාසං. එවඤ්ච පන වත්වා සො සෙට්ඨි ‘‘ඉමා මම සන්තිකෙ ඔවාදං ගණ්හමානා හරායෙය්‍යු’’න්ති භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කාමි.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภทฺทิเยติ ความว่า ในเมืองภัททิยะ บทว่า ชาติยาวเนติ ความว่า อยู่ในป่าชัฏที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ปลูก ซึ่งเป็นป่าผืนเดียวติดต่อกับป่าหิมพานต์ โดยอาศัยเมืองนั้นเป็นที่โคจร บทว่า อตฺตจตุตฺโถติ ความว่า มีพระองค์เป็นที่ ๔ ก็เหตุไรเล่า ท่านผู้นี้จึงนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระองค์เป็นที่ ๔ เท่านั้น? ได้ยินว่า ที่เรือนของท่านมีงานมงคลใหญ่ ในงานนั้น มนุษย์จำนวนมากจะประชุมกันด้วยการจัดเตรียมอันยิ่งใหญ่ ชนเหล่านั้น เมื่อต้องอังคาสภิกษุสงฆ์ จะสงเคราะห์ได้ยาก เพราะเหตุนั้น จึงนิมนต์มีพระองค์เป็นที่ ๔ เท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "กุมาริกาสาวน้อยทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาประทานโอวาทอยู่ท่ามกลางภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ จะมีใจหดหู่ ไม่สามารถรับโอวาทได้" ด้วยเหตุนี้ จึงนิมนต์มีพระองค์เป็นที่ ๔ เท่านั้น บทว่า โอวทตุ ตาสํ ภนฺเตติ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดประทานโอวาทแก่กุมาริกาเหล่านั้นเถิด ขอโปรดประทานโอวาทแก่กุมาริกาเหล่านั้นเถิด จริงอยู่ คำว่า ตาสํ นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถอุปโยคะ (ทุติยาวิภัตติ) บทว่า ยํ ตาสนฺติ ความว่า โอวาทและอนุศาสนีใดแก่กุมาริกาเหล่านั้น และครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เศรษฐีนั้นคิดว่า "กุมาริกาเหล่านี้ เมื่อรับโอวาทในสำนักของเรา พึงละอาย" ดังนี้แล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วหลีกไป

භත්තූති සාමිකස්ස. අනුකම්පං උපාදායාති අනුද්දයං පටිච්ච. පුබ්බුට්ඨායිනියොති සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා. පච්ඡානිපාතිනියොති සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනසීලා. ඉත්ථියා හි පඨමතරං භුඤ්ජිත්වා සයනං ආරුය්හ නිපජ්ජිතුං න වට්ටති, සබ්බෙ පන ගෙහපරිජනෙ භොජෙත්වා උපකරණභණ්ඩං සංවිධාය ගොරූපාදීනි ආගතානාගතානි ඤත්වා ස්වෙ කත්තබ්බකම්මං විචාරෙත්වා කුඤ්චිකාමුද්දිකං හත්ථෙ කත්වා සචෙ භොජනං අත්ථි, භුඤ්ජිත්වා, නො චෙ අත්ථි, අඤ්ඤං පචාපෙත්වා සබ්බෙ සන්තප්පෙත්වා පච්ඡා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. නිපන්නායපි යාව සූරියුග්ගමනා නිද්දායිතුං න වට්ටති, සබ්බපඨමං පන උට්ඨාය දාසකම්මකරෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කම්මං කරොථා’’ති කම්මන්තං විචාරෙත්වා ධෙනුයො දුහාපෙත්වා සබ්බං ගෙහෙ කත්තබ්බකිච්චං අත්තනො පච්චක්ඛංයෙව කාතුං වට්ටති[Pg.19]. එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘පුබ්බුට්ඨායිනියො පච්ඡානිපාතිනියො’’ති ආහ. ‘‘කිංකාරපටිස්සාවිනියොති කිං කරොම කිං කරොමා’’ති මුඛං ඔලොකෙත්වා විචරණසීලා. මනාපචාරිනියොති මනාපංයෙව කිරියං කරණසීලා. පියවාදිනියොති පියමෙව වචනං වාදනසීලා. පූජෙස්සාමාති චතුපච්චයපූජාය පූජයිස්සාම.

คำว่า ภตฺตุ ได้แก่ ของสามี. คำว่า อนุกมฺปํ อุปาทาย ได้แก่ อาศัยความเอ็นดู. คำว่า ปุพฺพุฏฺฐายินิโย ได้แก่ ผู้มีปกติลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด. คำว่า ปจฺฉานิปาตินิโย ได้แก่ ผู้มีปกตินอนทีหลังใครทั้งหมด. จริงอยู่ อันว่าสตรีไม่ควรบริโภคก่อนแล้วขึ้นสู่ที่นอนเพื่อจะนอน แต่ควรให้ชนทั้งหมดในเรือนบริโภคแล้ว จัดแจงเครื่องอุปโภคบริโภค รู้ว่าโคเป็นต้นมาแล้วหรือยังไม่มา พิจารณากิจที่พึงทำในวันพรุ่งนี้ ถือกุญแจและตราไว้ในมือ ถ้ามีอาหารอยู่ ก็บริโภค ถ้าไม่มี ก็ให้หุงหาอาหารอื่นมา ให้ทุกคนอิ่มหนำสำราญแล้ว จึงควรนอนทีหลัง. แม้เมื่อนอนแล้ว ก็ไม่ควรนอนหลับจนกระทั่งพระอาทิตย์ขึ้น แต่ควรลุกขึ้นก่อนใครทั้งหมด เรียกทาสและกรรมกรมาแล้ว สั่งการงานว่า "พวกเธอจงทำการงานสิ่งนี้ๆ" จัดแจงการงาน ให้รีดนมแม่โค และควรทำกิจที่พึงทำทั้งหมดในเรือนให้ประจักษ์แก่ตนเอง. ทรงหมายเอาเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า "เป็นผู้ลุกขึ้นก่อน นอนทีหลัง". คำว่า กึการปฏิสฺสาวินิโย ได้แก่ ผู้มีปกติคอยมองดู (หน้าสามี) แล้วจัดการว่า "เราจะทำอะไรดี เราจะทำอะไรดี". คำว่า มนาปจารินิโย ได้แก่ ผู้มีปกติทำแต่กิริยาที่น่าพอใจ. คำว่า ปิยวาทินิโย ได้แก่ ผู้มีปกติกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รัก. คำว่า ปูเชสฺสาม ได้แก่ เราจักบูชาด้วยการบูชาด้วยปัจจัย ๔.

අබ්භාගතෙති අත්තනො සන්තිකං ආගතෙ. ආසනොදකෙන පටිපූජෙස්සාමාති ආසනෙන ච පාදධොවනඋදකෙන ච පූජයිස්සාම. එත්ථ ච මාතාපිතූනං දෙවසිකං සක්කාරො කාතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණානං පන අබ්භාගතානං ආසනං දත්වා පාදධොවනඤ්ච දාතබ්බං, සක්කාරො ච කාතබ්බො.

คำว่า อพฺภาตเค ได้แก่ แก่แขกผู้มาสู่สำนักของตน. คำว่า อาสโนทเกน ปฏิปูเชสฺสาม ได้แก่ เราจักบูชาด้วยอาสนะและน้ำล้างเท้า. และในบรรดาบุคคลเหล่านี้ พึงทำสักการะแก่มารดาบิดาทุกวัน. ส่วนสมณพราหมณ์ผู้เป็นแขกมาเยือน พึงถวายอาสนะและน้ำล้างเท้า และพึงทำสักการะ.

උණ්ණාති එළකලොමං. තත්ථ දක්ඛා භවිස්සාමාති එළකලොමානං විජටනධොවනරජනවෙණිකරණාදීසු කප්පාසස්ස ච වට්ටනපිසනඵොටනකන්තනාදීසු ඡෙකා භවිස්සාම. තත්‍රුපායායාති තස්මිං උණ්ණාකප්පාසසංවිධානෙ උපායභූතාය ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති එවං පවත්තාය වීමංසාය සමන්නාගතා. අලං කාතුං අලං සංවිධාතුන්ති අත්තනා කාතුම්පි පරෙහි කාරාපෙතුම්පි යුත්තා චෙව සමත්ථා ච භවිස්සාමාති අත්ථො.

คำว่า อุณฺณา ได้แก่ ขนแกะ. คำว่า ตตฺถ ทกฺขา ภวิสฺสาม ได้แก่ เราจักเป็นผู้ฉลาดในกิจมีการสาง การซัก การย้อม การเกลียว เป็นต้น ซึ่งขนแกะ และในการปั่น การดีด การกรอ เป็นต้น ซึ่งปุยฝ้าย. คำว่า ตตฺรูปายาย ได้แก่ ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในการจัดแจงขนแกะและปุยฝ้ายนั้น ซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "ในกาลนี้ ควรทำการงานชื่อนี้". คำว่า อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุํ ความว่า เราจักเป็นผู้เหมาะสมและสามารถทั้งที่จะทำเองและให้ผู้อื่นทำ.

කතඤ්ච කතතො ජානිස්සාම, අකතඤ්ච අකතතොති සකලදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, උපඩ්ඪදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, නික්කම්මානං ගෙහෙ නිසින්නානං ඉදං නාම දාතුඤ්ච එවඤ්ච කාතුං වට්ටතීති එවං ජානිස්සාම. ගිලානකානඤ්ච බලාබලන්ති සචෙ හි ගිලානකාලෙ තෙසං භෙසජ්ජභොජනාදීනි දත්වා රොගං ඵාසුං න කරොන්ති, ‘‘ඉමෙ අරොගකාලෙ අම්හෙ යං ඉච්ඡන්ති, තං කාරෙන්ති. ගිලානකාලෙ අත්ථි භාවම්පි නො න ජානන්තී’’ති විරත්තරූපා පච්ඡා කිච්චානි න කරොන්ති, දුක්කටානි වා කරොන්ති. තස්මා නෙසං බලාබලං ඤත්වා දාතබ්බඤ්ච කාතබ්බඤ්ච ජානිස්සාමාති එවං තුම්හෙහි සික්ඛිතබ්බන්ති දස්සෙති. ඛාදනීයං භොජනීයඤ්චස්සාති ඛාදනීයඤ්ච භොජනීයඤ්ච අස්ස අන්තොජනස්ස. පච්චංසෙනාති පටිලභිතබ්බෙන අංසෙන, අත්තනො අත්තනො ලද්ධබ්බකොට්ඨාසානුරූපෙනාති අත්ථො. සංවිභජිස්සාමාති දස්සාම. සම්පාදෙස්සාමාති සම්පාදයිස්සාම.

คำว่า กตญฺจ กตโต ชานิสฺสาม, อกตญฺจ อกตโต ได้แก่ เราจักรู้อย่างนี้ว่า แก่คนที่ทำงานชื่อนี้มาตลอดทั้งวัน, แก่คนที่ทำงานชื่อนี้มาครึ่งวัน, แก่คนที่ไม่ทำงาน นั่งอยู่ในเรือน ควรให้สิ่งของชื่อนี้และควรทำอย่างนี้. บทว่า คิลานกานญฺจ พลาพลํ ความว่า จริงอยู่ ถ้าในเวลาป่วยไข้ (นาย) ไม่ให้เภสัชและโภชนะเป็นต้นแก่พวกเขา ไม่ทำให้โรคเบาบางลง (ทาสเหล่านั้น) จะมีความเบื่อหน่ายว่า "คนเหล่านี้ ในเวลาที่เราไม่ป่วยไข้ ปรารถนาสิ่งใด ก็ให้เราทำสิ่งนั้น. ในเวลาป่วยไข้ แม้ความเป็นอยู่ของเรา เขาก็ไม่รู้" ภายหลังจึงไม่ทำการงาน หรือทำการงานที่บกพร่อง. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า "เราจักรู้กำลังและไม่รู้กำลังของพวกเขาแล้ว รู้สิ่งที่ควรให้และสิ่งที่ควรกระทำ". คำว่า ขาทนียํ โภชนียญฺจสฺส ได้แก่ ของควรเคี้ยวและของควรบริโภคแก่คนภายในนั้น. คำว่า ปจฺจํเสน ความว่า ตามส่วนที่พึงได้, ตามส่วนที่ตนๆ พึงได้. คำว่า สํวิภชิสฺสาม ได้แก่ เราจักให้. คำว่า สมฺปาเทสฺสาม ได้แก่ เราจักให้สำเร็จ.

අධුත්තීති [Pg.20] පුරිසධුත්තසුරාධුත්තතාවසෙන අධුත්තියො. අථෙනීති අථෙනියො අචොරියො. අසොණ්ඩීති සුරාසොණ්ඩතාදිවසෙන අසොණ්ඩියො.

คำว่า อธุตฺตี ได้แก่ ไม่เป็นนักเลงโดยความเป็นนักเลงชายและนักเลงสุรา. คำว่า อเถนี ได้แก่ ไม่เป็นขโมย. คำว่า อโสณฺฑี ได้แก่ ไม่เป็นนักเลงสุราโดยความเป็นนักเลงสุราเป็นต้น.

එවං සුත්තන්තං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යො නං භරති සබ්බදාතිආදිමාහ. තත්ථ භරතීති පොසති පටිජග්ගති. සබ්බකාමහරන්ති සබ්බකාමදදං. සොත්ථීති සුඉත්ථී. එවං වත්තතීති එත්තකං වත්තං පූරෙත්වා වත්තති. මනාපා නාම තෙ දෙවාති නිම්මානරතී දෙවා. තෙ හි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං රූපං මාපෙත්වා අභිරමණතො නිම්මානරතීති ච මනාපාති ච වුච්චන්තීති.

ครั้นทรงจบพระสูตรอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงถือเอาข้อสรุปด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โย นํ ภรติ สพฺพทา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภรติ ได้แก่ ย่อมเลี้ยงดู, ย่อมบำรุง. บทว่า สพฺพกามหรํ ได้แก่ ผู้ให้กามคุณทั้งปวง. บทว่า โสตฺถี ได้แก่ สตรีที่ดี. บทว่า เอวํ วตฺตติ ได้แก่ ย่อมประพฤติโดยบำเพ็ญวัตรมีประมาณเท่านี้ให้บริบูรณ์. บทว่า มนาปา นาม เต เทวา ได้แก่ เทวดาชั้นนิมมานรดี. เพราะว่าเทวดาเหล่านั้น เนรมิตรูปตามที่ปรารถนาแล้วๆ ย่อมยินดี เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า นิมมานรดี และ มนาปา.

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสีหเสนาปติสูตร

34. චතුත්ථෙ සන්දිට්ඨිකන්ති සාමං පස්සිතබ්බකං. දායකොති දානසූරො. න සො සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨති, පරිච්චජිතුම්පි සක්කොතීති අත්ථො. දානපතීති යං දානං දෙති, තස්ස පති හුත්වා දෙති, න දාසො, න සහායො. යො හි අත්තනා මධුරං භුඤ්ජති, පරෙසං අමධුරං දෙති, සො දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙති. යො යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දෙති, සො සහායො හුත්වා දෙති. යො පන අත්තනා යෙන කෙනචි යාපෙති, පරෙසං මධුරං දෙති, සො පති ජෙට්ඨකො සාමී හුත්වා දෙති. තාදිසං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘දානපතී’’ති.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สนฺทิฏฺฐิกํ ได้แก่ อันบุคคลพึงเห็นเอง. บทว่า ทายโก ได้แก่ ผู้แกล้วกล้าในการให้. ความว่า ผู้นั้นมิได้ตั้งอยู่เพียงแค่มีศรัทธาเท่านั้น แต่ยังสามารถสละได้ด้วย. บทว่า ทานปติ ได้แก่ ให้ทานใด ย่อมเป็นนายแห่งทานนั้นให้, ไม่ได้เป็นทาส, ไม่ได้เป็นสหาย. จริงอยู่ ผู้ใดตนเองบริโภคของมีรสอร่อย แต่ให้ของไม่มีรสอร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทาสของเทยยธรรมอันชื่อว่าทานแล้วให้. ผู้ใดตนเองบริโภคสิ่งใด ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นสหายของเทยยธรรมแล้วให้. ส่วนผู้ใดตนเองยังชีพด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่ให้ของมีรสอร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นนาย เป็นใหญ่ เป็นสามีของเทยยธรรมแล้วให้. ทรงหมายถึงบุคคลเช่นนั้น จึงตรัสว่า "ทานบดี".

අමඞ්කුභූතොති න නිත්තෙජභූතො. විසාරදොති ඤාණසොමනස්සප්පත්තො. සහබ්‍යතං ගතාති සහභාවං එකීභාවං ගතා. කතාවකාසාති යෙන කම්මෙන තත්ථ අවකාසො හොති, තස්ස කතත්තා කතාවකාසා. තං පන යස්මා කුසලමෙව හොති, තස්මා කතකුසලාති වුත්තං. මොදරෙති මොදන්ති පමොදන්ති. අසිතස්සාති අනිස්සිතස්ස තථාගතස්ස. තාදිනොති තාදිලක්ඛණං පත්තස්ස.

บทว่า อมงฺกุภูโต ได้แก่ ไม่เป็นผู้มีเดชหมดสิ้นไป. บทว่า วิสารโท ได้แก่ เป็นผู้ถึงญาณและโสมนัส. บทว่า สหพฺยตํ คตา ได้แก่ ถึงความเป็นสหาย, ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. บทว่า กตาวกาสา ได้แก่ เพราะกรรมใดเป็นโอกาสในภพนั้น, เพราะได้ทำกรรมนั้นไว้ จึงชื่อว่าผู้มีโอกาสอันได้ทำไว้แล้ว. แต่เพราะกรรมนั้นเป็นกุศลอย่างเดียว ฉะนั้นจึงเรียกว่า ผู้มีกุศลอันได้ทำไว้แล้ว. บทว่า โมทเร ได้แก่ ย่อมบันเทิง, ย่อมบันเทิงทั่ว. บทว่า อสิตสฺส ได้แก่ แห่งพระตถาคตผู้ไม่ทรงอาศัย (ตัณหา). บทว่า ตาทิโน ได้แก่ แห่งพระองค์ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะคือความเป็นผู้คงที่.

5. දානානිසංසසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทานานิสังสสูตร

35. පඤ්චමෙ ගිහිධම්මා අනපගතො හොතීති අඛණ්ඩපඤ්චසීලො හොති. සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති සප්පුරිසානං මහාපුරිසානං ධම්මං අනුක්කමන්තො[Pg.21]. සන්තො නං භජන්තීති සප්පුරිසා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකා එතං භජන්ති.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า `gihidhammā anapagato hoti` ความว่า เป็นผู้มีศีล ๕ ไม่ขาด. บทว่า `Sataṃ dhammaṃ anukkamanti` ความว่า ประพฤติตามธรรมของสัตบุรุษ ของมหาบุรุษ. บทว่า `Santo naṃ bhajanti` ความว่า สัตบุรุษคือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต ย่อมคบหาผู้นั้น.

6. කාලදානසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากาลทานสูตร

36. ඡට්ඨෙ කාලදානානීති යුත්තදානානි, පත්තදානානි අනුච්ඡවිකදානානීති අත්ථො. නවසස්සානීති අග්ගසස්සානි. නවඵලානීති ආරාමතො පඨමුප්පන්නානි අග්ගඵලානි. පඨමං සීලවන්තෙසු පතිට්ඨාපෙතීති පඨමං සීලවන්තානං දත්වා පච්ඡා අත්තනා පරිභුඤ්ජති. වදඤ්ඤූති භාසිතඤ්ඤූ. කාලෙන දින්නන්ති යුත්තප්පත්තකාලෙන දින්නං. අනුමොදන්තීති එකමන්තෙ ඨිතා අනුමොදන්ති. වෙය්‍යාවච්චන්ති කායෙන වෙය්‍යාවටිකකම්මං කරොන්ති. අප්පටිවානචිත්තොති අනුක්කණ්ඨිතචිත්තො. යත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති යස්මිං ඨානෙ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තත්ථ දදෙය්‍ය.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า `kāladānāni` ความว่า ทานที่สมควร ทานที่เหมาะเจาะ ทานที่สมควร. บทว่า `Navasassāni` คือ ข้าวกล้าอันเลิศ. บทว่า `Navaphalāni` คือ ผลไม้ชั้นเลิศที่เกิดขึ้นก่อนในอาราม. บทว่า `Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti` ความว่า ถวายแก่ผู้มีศีลก่อน แล้วภายหลังตนจึงบริโภค. บทว่า `Vadaññū` คือ ผู้รู้คำพูด (ของผู้ขอ). บทว่า `Kālena dinnaṃ` คือ ทานที่ให้ในกาลอันสมควรและเหมาะเจาะ. บทว่า `Anumodanti` ความว่า ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง อนุโมทนา. บทว่า `Veyyāvaccaṃ` คือ กระทำไวยาวัจกรรมด้วยกาย. บทว่า `Appaṭivānacitto` คือ มีจิตไม่ท้อถอย. บทว่า `Yattha dinnaṃ mahapphalaṃ` ความว่า ทานที่ให้ในที่ใดมีผลมาก พึงให้ในที่นั้น.

7. භොජනසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโภชนสูตร

37. සත්තමෙ ආයුං දෙතීති ආයුදානං දෙති. වණ්ණන්ති සරීරවණ්ණං. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. බලන්ති සරීරථාමං. පටිභානන්ති යුත්තමුත්තප්පටිභානං.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า `āyuṃ deti` คือ ให้ทานคืออายุ. บทว่า `Vaṇṇaṃ` คือ (ให้ทานคือ) วรรณะแห่งสรีระ. บทว่า `Sukhaṃ` คือ (ให้ทานคือ) สุขทางกายและทางใจ. บทว่า `Balaṃ` คือ (ให้ทานคือ) กำลังกาย. บทว่า `Paṭibhānaṃ` คือ (ให้ทานคือ) ปฏิภาณที่เหมาะสมและคล่องแคล่ว.

8. සද්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสัทธสูตร

38. අට්ඨමෙ අනුකම්පන්තීති අනුග්ගණ්හන්ති. ඛන්ධිමාව මහාදුමොති ඛන්ධසම්පන්නො මහාරුක්ඛො විය. මනොරමෙ ආයතනෙති රමණීයෙ සමොසරණට්ඨානෙ. ඡායං ඡායත්ථිකා යන්තීති ඡායාය අත්ථිකාව ඡායං උපගච්ඡන්ති. නිවාතවුත්තින්ති නීචවුත්තිං. අත්ථද්ධන්ති කොධමානථද්ධතාය රහිතං. සොරතන්ති සොරච්චෙන සුචිසීලෙන සමන්නාගතං. සඛිලන්ති සම්මොදකං.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า `anukampanti` คือ อนุเคราะห์. บทว่า `Khandhimāva mahādumo` คือ เหมือนต้นไม้ใหญ่ที่สมบูรณ์ด้วยลำต้น. บทว่า `Manorame āyatane` คือ ในสถานที่ประชุมอันน่ารื่นรมย์. บทว่า `Chāyaṃ chāyatthikā yanti` คือ ผู้ต้องการร่มเงา ย่อมเข้าไปสู่ร่มเงา. บทว่า `Nivātavuttiṃ` คือ มีความประพฤติอ่อนน้อม. บทว่า `Atthaddhaṃ` คือ ปราศจากความกระด้างเพราะโกรธและมานะ. บทว่า `Sorataṃ` คือ ผู้ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยมและศีลอันบริสุทธิ์. บทว่า `Sakhilaṃ` คือ ผู้ช่างเจรจาปราศรัย.

9. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปุตตสูตร

39. නවමෙ භතො වා නො භරිස්සතීති අම්හෙහි ථඤ්ඤපායනහත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහි භතො පටිජග්ගිතො අම්හෙ මහල්ලකකාලෙ හත්ථපාදධොවන-න්හාපනයාගුභත්තදානාදීහි භරිස්සති. කිච්චං වා නො කරිස්සතීති අත්තනො කම්මං ඨපෙත්වා අම්හාකං රාජකුලාදීසු උප්පන්නං කිච්චං ගන්ත්වා කරිස්සති[Pg.22]. කුලවංසො චිරං ඨස්සතීති අම්හාකං සන්තකං ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛන්තෙ පුත්තෙ කුලවංසො චිරං ඨස්සති, අම්හෙහි වා පවත්තිතානි සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා පවත්තෙස්සති, එවම්පි නො කුලවංසො චිරං ඨස්සති. දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සතීති කුලවංසානුරූපාය පටිපත්තියා අත්තානං දායජ්ජාරහං කරොන්තො අම්හාකං සන්තකං දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සති. දක්ඛිණං අනුප්පදස්සතීති පත්තිදානං කත්වා තතියදිවසතො පට්ඨාය දානං අනුප්පදස්සති.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `bhato vā no bharissati` ความว่า บุตรที่เราเลี้ยงดู ปรนนิบัติ ด้วยการให้ดื่มน้ำนม การช่วยให้มือเท้าเจริญ เป็นต้น จักเลี้ยงดูเราในกาลเมื่อแก่ ด้วยการล้างมือเท้า การอาบน้ำ การให้ข้าวต้มและภัต เป็นต้น. บทว่า `Kiccaṃ vā no karissati` ความว่า บุตรจักละการงานของตน ไปทำกิจที่เกิดขึ้นแก่เราในราชสกุลเป็นต้น. บทว่า `Kulavaṃso ciraṃ ṭhassati` ความว่า เมื่อบุตรรักษาทรัพย์สมบัติของเรามีนา ที่ดิน เงินทอง เป็นต้น ไม่ให้พินาศไป วงศ์สกุลจักตั้งอยู่ได้นาน หรือจักเป็นผู้ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้นที่เราให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปสืบต่อ แม้ดังนี้ วงศ์สกุลของเราก็จักตั้งอยู่ได้นาน. บทว่า `Dāyajjaṃ paṭipajjissati` ความว่า บุตรกระทำตนให้สมควรแก่การรับมรดก ด้วยปฏิปทาอันสมควรแก่วงศ์สกุล จักรับมรดกอันเป็นสมบัติของเรา. บทว่า `Dakkhiṇaṃ anuppadassati` ความว่า กระทำการอุทิศส่วนบุญแล้ว ตั้งแต่วันที่สามไป จักถวายทักษิณาทาน.

සන්තො සප්පුරිසාති ඉමස්මිං ඨානෙ මාතාපිතූසු සම්මා පටිපත්තියා සන්තො සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. පුබ්බෙ කතමනුස්සරන්ති මාතාපිතූහි පඨමතරං කතගුණං අනුස්සරන්තා. ඔවාදකාරීති මාතාපිතූහි දින්නස්ස ඔවාදස්ස කත්තා. භතපොසීති යෙහි භතො, තෙසං පොසකො. පසංසියොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ මහාජනෙන පසංසිතබ්බො හොති.

บทว่า `Santo sappurisā` ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นสัตบุรุษผู้สงบระงับ เพราะปฏิบัติดีในมารดาบิดา. บทว่า `Pubbe katamanussaranti` คือ ระลึกถึงคุณที่มารดาบิดาได้กระทำไว้ก่อน. บทว่า `Ovādakārī` คือ ผู้ทำตามโอวาทที่มารดาบิดาให้ไว้. บทว่า `Bhataposī` คือ ผู้เลี้ยงดูท่านที่เลี้ยงตนมา. บทว่า `Pasaṃsiyo` คือ เป็นผู้ที่มหาชนพึงสรรเสริญในปัจจุบันธรรมทีเดียว.

10. මහාසාලපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามหาสาลปุตตสูตร

40. දසමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. සාඛාපත්තපලාසෙන වඩ්ඪන්තීති ඛුද්දකසාඛාහි ච පත්තසඞ්ඛාතෙන ච පලාසෙන වඩ්ඪන්ති. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකෙ පදෙසෙ. බ්‍රහාවනෙති මහාවනෙ අටවියං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `mahāsālā` คือ ต้นไม้ใหญ่. บทว่า `Sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti` ความว่า ย่อมเจริญด้วยกิ่งก้านเล็กๆ และด้วยใบไม้ที่เรียกว่าใบ. บทว่า `Araññasmiṃ` คือ ในประเทศที่ไม่มีบ้าน. บทว่า `Brahāvane` คือ ในป่าใหญ่ ในดง. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

සුමනවග්ගො චතුත්ථො.

สุมนวรรคที่ ๔

5. මුණ්ඩරාජවග්ගො

๕. มุณฑราชวรรค

1. ආදියසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาทิยสูตร

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ භොගානං ආදියාති භොගානං ආදාතබ්බකාරණානි. උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහුබලෙන සඤ්චිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති සෙදං අවක්ඛිපෙත්වා උප්පාදිතෙහි. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පීණෙතීති පීණිතං [Pg.23] ථූලං කරොති. සෙසමෙත්ථ චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า `bhogānaṃ ādiyā` คือ เหตุแห่งการถือเอาโภคทรัพย์. บทว่า `Uṭṭhānavīriyādhigatehi` คือ ที่ได้มาด้วยความเพียรคือความหมั่น. บทว่า `Bāhābalaparicitehi` คือ ที่สั่งสมมาด้วยกำลังแขน. บทว่า `Sedāvakkhittehi` คือ ที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยการหลั่งเหงื่อ. บทว่า `Dhammikehi` คือ ประกอบด้วยธรรม. บทว่า `Dhammaladdhehi` คือ ที่ได้มาโดยไม่ทำลายกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Pīṇeti` คือ ทำให้ผู้อิ่มหนำสมบูรณ์. บทที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในจตุกกนิบาต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้น.

3. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอิฏฐสูตร

43. තතියෙ ආයුසංවත්තනිකා පටිපදාති දානසීලාදිකා පුඤ්ඤපටිපදා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථාභිසමයාති අත්ථස්ස අභිසමාගමෙන, අත්ථප්පටිලාභෙනාති වුත්තං හොති.

๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า `āyusaṃvattanikā paṭipadā` คือ ปฏิปทาอันเป็นบุญ มีทานและศีลเป็นต้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า `Atthābhisamayā` ความว่า เพราะการบรรลุประโยชน์ เพราะการได้ประโยชน์.

4. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามนาปทายีสูตร

44. චතුත්ථෙ උග්ගොති ගුණෙහි උග්ගතත්තා එවංලද්ධනාමො. සාලපුප්ඵකං ඛාදනීයන්ති චතුමධුරයොජිතෙන සාලිපිට්ඨෙන කතං සාලපුප්ඵසදිසං ඛාදනීයං. තඤ්හි පඤ්ඤායමානවණ්ටපත්තකෙසරං කත්වා ජීරකාදිසම්භාරයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා සප්පිං විනිවත්තෙත්වා කොලුම්බෙ පූරෙත්වා ගන්ධවාසං ගාහාපෙත්වා පිදහිත්වා ලඤ්ඡෙත්වා ඨපිතං හොති. තං සො යාගුං පිවිත්වා නිසින්නස්ස භගවතො අන්තරභත්තෙ දාතුකාමො එවමාහ. පටිග්ගහෙසි භගවාති දෙසනාමත්තමෙතං, උපාසකො පන තං භගවතො ච පඤ්චන්නඤ්ච භික්ඛුසතානං අදාසි. යථා ච තං, එවං සූකරමංසාදීනිපි. තත්ථ සම්පන්නකොලකන්ති සම්පන්නබදරං. සූකරමංසන්ති මධුරරසෙහි බදරෙහි සද්ධිං ජීරකාදිසම්භාරෙහි යොජෙත්වා පක්කං එකසංවච්ඡරිකසූකරමංසං. නිබ්බත්තතෙලකන්ති විනිවත්තිතතෙලං. නාලියසාකන්ති සාලිපිට්ඨෙන සද්ධිං මද්දිත්වා ජීරකාදිසංයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා වාසං ගාහාපෙත්වා ඨපිතං නාලියසාකං. නෙතං භගවතො කප්පතීති එත්ථ අකප්පියං උපාදාය කප්පියම්පි න කප්පතීති වුත්තං, සෙට්ඨි පන සබ්බම්පි තං ආහරාපෙත්වා රාසිං කත්වා යං යං අකප්පියං, තං තං අන්තරාපණං පහිණිත්වා කප්පියං උපභොගපරිභොගභණ්ඩං අදාසි. චන්දනඵලකං නාතිමහන්තං දීඝතො අඩ්ඪතෙය්‍යරතනං, තිරියං දියඩ්ඪරතනං, සාරවරභණ්ඩත්තා පන මහග්ඝං අහොසි. භගවා තං පටිග්ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්වා භික්ඛූනං අඤ්ජනපිසනත්ථාය දාපෙසි.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อุคฺโค ความว่า ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะเป็นผู้ปรากฏด้วยคุณทั้งหลาย. บทว่า สาลปุปฺผกํ ขาทนียํ ได้แก่ ของควรเคี้ยวมีสัณฐานดังดอกสาละ อันเขาทำด้วยแป้งข้าวสาลี ประกอบด้วยจตุรมธุรส. จริงอยู่ ของควรเคี้ยวนั้น เขาทำให้มีขั้ว กลีบ และเกสรปรากฏ แล้วทอดในเนยใสที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงมียี่หร่าเป็นต้น แล้วให้เนยใสกลับคืน (สะเด็ดน้ำมัน) บรรจุลงในภาชนะ อบด้วยของหอม ปิด ประทับตรา เก็บไว้. อุคคคฤหบดีนั้น ประสงค์จะถวายของควรเคี้ยวนั้น ในระหว่างภัต แด่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่หลังจากเสวยยาคูแล้ว จึงกราบทูลอย่างนี้. บทว่า ปฏิคฺคเหสิ ภควา นี้เป็นเพียงเทศนา ส่วนอุบาสกได้ถวายของนั้นแด่พระผู้มีพระภาคและภิกษุ ๕๐๐ รูป. และของนั้นเป็นฉันใด แม้เนื้อสุกรเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น. ในคำเหล่านั้น บทว่า สมฺปนฺนโกลกํ ได้แก่ พุทราที่สมบูรณ์. บทว่า สูกรมํสํ ได้แก่ เนื้อสุกรหมักไว้ ๑ ปี ปรุงกับพุทราที่มีรสหวาน ประกอบด้วยเครื่องปรุงมียี่หร่าเป็นต้น. บทว่า นิพฺพตฺตเตลกํ ได้แก่ ของที่สะเด็ดน้ำมันออกแล้ว. บทว่า นาฬิยสากํ ได้แก่ ผักบุ้งที่นวดกับแป้งข้าวสาลี ทอดในเนยใสที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงมียี่หร่าเป็นต้น ประกอบด้วยจตุรมธุรส อบด้วยของหอมแล้วเก็บไว้. ในบทว่า เนตํ ภควโต กปฺปติ นี้ ท่านกล่าวว่า แม้ของที่สมควรก็ไม่สมควร โดยอ้างถึงของที่ไม่สมควร, ส่วนเศรษฐีให้นำของทั้งหมดนั้นมา กองไว้แล้ว ของใดไม่สมควร ก็ส่งของนั้นๆ ไปยังตลาดภายใน ให้ถวายภัณฑะที่เป็นอุปโภคบริโภคที่สมควร. แผ่นไม้จันทน์ไม่ใหญ่เกินไป ยาว ๒ ศอกครึ่ง กว้าง ๑ ศอกครึ่ง แต่เพราะเป็นของมีแก่นชั้นดี จึงมีราคามาก. พระผู้มีพระภาคทรงรับแผ่นไม้จันทน์นั้นแล้ว รับสั่งให้ตัดเป็นท่อนเล็กๆ พระราชทานแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อประโยชน์แก่การบดยาหยอดตา.

උජ්ජුභූතෙසූති [Pg.24] කායවාචාචිත්තෙහි උජුකෙසු. ඡන්දසාති පෙමෙන. චත්තන්තිආදීසු පරිච්චාගවසෙන චත්තං. මුත්තචාගතාය මුත්තං. අනපෙක්ඛචිත්තතාය චිත්තෙන න උග්ගහිතන්ති අනුග්ගහීතං. ඛෙත්තූපමෙති විරුහනට්ඨෙන ඛෙත්තසදිසෙ.

บทว่า อุชฺชุภูเตสุ ได้แก่ ในผู้ที่ตรงแล้วด้วยกาย วาจา และใจ. บทว่า ฉนฺทสา ได้แก่ ด้วยความรัก. ในบทว่า จตฺตํ เป็นต้น ความว่า สละแล้วโดยเป็นการบริจาค. สละแล้วเพราะเป็นผู้มีจาคะอันปล่อยแล้ว. ชื่อว่า อนคฺคหิตํ เพราะจิตไม่ยึดถือไว้ ด้วยความเป็นผู้มีจิตไม่เยื่อใย. บทว่า เขตฺตูปเม ได้แก่ ในผู้เปรียบด้วยนา เพราะเป็นที่งอกงาม.

අඤ්ඤතරං මනොමයන්ති සුද්ධාවාසෙසු එකං ඣානමනෙන නිබ්බත්තං දෙවකායං. යථාධිප්පායොති යථාජ්ඣාසයො. ඉමිනා කිං පුච්ඡති? තස්ස කිර මනුස්සකාලෙ අරහත්තත්ථාය අජ්ඣාසයො අහොසි, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. දෙවපුත්තොපි අරහත්තං පත්තතාය තග්ඝ මෙ භගවා යථාධිප්පායොති ආහ. යත්ථ යත්ථූපපජ්ජතීති තීසු වා කුලසම්පත්තීසු ඡසු වා කාමසග්ගෙසු යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථ දීඝායු යසවා හොතීති. පඤ්චමං චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

บทว่า อญฺญตรํ มโนมยํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่หนึ่งในสุทธาวาสภพ อันเกิดด้วยฌานจิต. บทว่า ยถาธิปฺปาโย ความว่า ตามอัธยาศัย. ด้วยบทนี้ ทรงทูลถามอะไร? ได้ยินว่า ในสมัยเป็นมนุษย์ เทพบุตรนั้นมีอัธยาศัยเพื่อพระอรหัต, (พระองค์) ทรงทูลถามว่า "เราจะถามถึงอัธยาศัยนั้น". แม้เทพบุตรก็กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อัธยาศัยของข้าพระองค์เป็นเช่นนั้นจริง" เพราะตนบรรลุพระอรหัตแล้ว. บทว่า ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชติ ความว่า บังเกิดในที่ใดๆ ในกุลสมบัติ ๓ หรือในกามสวรรค์ ๖ ก็เป็นผู้มีอายุยืน มียศในที่นั้นๆ. สูตรที่ ๕ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในจตุกกนิบาตนั่นเทียว. สูตรที่ ๖ และที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

8. අලබ්භනීයඨානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอลัพภนียฐานสูตร

48. අට්ඨමෙ අලබ්භනීයානීති අලද්ධබ්බානි, න සක්කා ලභිතුං. ඨානානීති කාරණානි. ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරතු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. අබ්බුහීති නීහරි.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อลพฺภนียานิ ความว่า ไม่พึงได้, ไม่สามารถจะให้ได้. บทว่า ฐานานิ ได้แก่ เหตุ. บทว่า ชราธมฺมํ มา ชีริ ความว่า สภาพคือความแก่ใดของเรามีอยู่, สภาพนั้นอย่าแก่เลย. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า นจฺฉาเทยฺยา ความว่า ไม่พึงพอใจ. บทว่า อพฺพุหิ ความว่า ถอนขึ้นแล้ว.

යතොති යස්මිං කාලෙ. ආපදාසූති උපද්දවෙසු. න වෙධතීති න කම්පති නානුසොචති. අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූති කාරණත්ථවිනිච්ඡයෙ කුසලො. පුරාණන්ති නිබ්බිකාරතාය පොරාණකමෙව. ජප්පෙනාති වණ්ණභණනෙන. මන්තෙනාති මහානුභාවමන්තපරිවත්තනෙන. සුභාසිතෙනාති සුභාසිතකථනෙන. අනුප්පදානෙනාති සතස්ස වා සහස්සස්ස වා දානෙන. පවෙණියා වාති කුලවංසෙන වා, ‘‘ඉදං අම්හාකං පවෙණියා ආචිණ්ණං, ඉදං අනාචිණ්ණ’’න්ති එවං පවෙණිකථනෙනාති අත්ථො. යථා යථා යත්ථ ලභෙථ අත්ථන්ති එතෙසු ජප්පාදීසු යෙන යෙන යත්ථ යත්ථ ඨානෙ ජරාධම්මාදීනං අජීරණතාදිඅත්ථං ලභෙය්‍ය. තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍යාති තෙන තෙන තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පරක්කමං කරෙය්‍ය. කම්මං දළ්හන්ති වට්ටගාමිකම්මං මයා ථිරං කත්වා ආයූහිතං, ස්වාහං ඉදානි කින්ති කරොමීති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අධිවාසෙය්‍යාති.

บทว่า ยโต ความว่า ในกาลใด. บทว่า อาปทาสุ ได้แก่ ในอุปัทวะทั้งหลาย. บทว่า น เวธติ ความว่า ไม่หวั่นไหว ไม่เศร้าโศก. บทว่า อตฺถวินิจฺฉยญฺญู ได้แก่ ฉลาดในการวินิจฉัยเหตุและผล. บทว่า ปุราณํ ได้แก่ เป็นของเก่าเทียว เพราะไม่แปรปรวน. บทว่า ชปฺเปน ได้แก่ ด้วยการกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า มนฺเตน ได้แก่ ด้วยการสาธยายมนต์มีอานุภาพมาก. บทว่า สุภาสิเตน ได้แก่ ด้วยการกล่าวสุภาษิต. บทว่า อนุปฺปทาเนน ได้แก่ ด้วยการให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง. บทว่า ปเวณิยา วา ได้แก่ หรือโดยวงศ์ตระกูล, อธิบายว่า ด้วยการกล่าวถึงประเพณีว่า "นี้เป็นสิ่งที่พวกเราประพฤติมาตามประเพณี, นี้มิใช่สิ่งที่พวกเราประพฤติมา". ในบทว่า ยถา ยถา ยตฺถ ลเภถ อตฺถํ ความว่า พึงได้ประโยชน์คือความไม่แก่เป็นต้น ของสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาเป็นต้น ในที่ใดๆ โดยอาการใดๆ ในบรรดาการสวดเป็นต้นเหล่านี้. ในบทว่า ตถา ตถา ตตฺถ ปรกฺกเมยฺย ความว่า พึงทำความพยายามในที่นั้นๆ โดยอาการนั้นๆ. บทว่า กมฺมํ ทฬฺหํ ความว่า วัฏฏคามิกรรมอันเราทำไว้มั่นคง สั่งสมไว้แล้ว, บัดนี้ เรานั้นจะทำอย่างไร? ดังนี้ พิจารณาแล้วพึงอดกลั้นไว้.

9. කොසලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาโกสลสูตร

49. නවමෙ [Pg.25] උපකණ්ණකෙති කණ්ණමූලෙ. දුම්මනොති දුට්ඨුමනො. පත්තක්ඛන්ධොති පතිතක්ඛන්ධො. පජ්ඣායන්තොති චින්තයන්තො. අප්පටිභානොති නිප්පටිභානො හුත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุปกณฺณเก ได้แก่ ที่โคนหู. บทว่า ทุมฺมโน ได้แก่ มีใจร้าย. บทว่า ปตฺตกฺขนฺโธ ได้แก่ มีคอตก. บทว่า ปชฺฌายนฺโต ได้แก่ คิดรำพึงอยู่. บทว่า อปฺปฏิภาโน ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีปฏิภาณ. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

10. නාරදසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานารทสูตร

50. දසමෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතොති අධිඔමුච්ඡිතො ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණසභාවාය අතිරෙකමුච්ඡාය තණ්හාය සමන්නාගතො. මහච්චා රාජානුභාවෙනාති මහතා රාජානුභාවෙන, අට්ඨාරසහි සෙනීහි පරිවාරිතො මහතියා රාජිද්ධියා පායාසීති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, එකංසෙනෙව සොකසල්ලහරණොති අත්ථො. ඉති රාජා ඉමං ඔවාදං සුත්වා තස්මිං ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อชฺโฌมุจฺฉิโต ความว่า หมกมุ่นยิ่ง, กลืนกิน, ทำให้สิ้นสุด, ประกอบด้วยตัณหาอันเป็นความหมกมุ่นเกินขนาด มีสภาวะยึดถือ. บทว่า มหจฺจา ราชานุภาเวน ความว่า ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่, อธิบายว่า แวดล้อมด้วยเสนา ๑๘ เหล่า เสด็จไปด้วยราชฤทธิ์อันยิ่งใหญ่. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า แน่นอน, อธิบายว่า เป็นเครื่องถอนลูกศรคือความโศกโดยส่วนเดียว. ดังนั้น พระราชาทรงสดับโอวาทนี้แล้ว ตั้งอยู่ในโอวาทนั้น ทรงให้ดำเนินราชการโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้เป็นแล้ว.

මුණ්ඩරාජවග්ගො පඤ්චමො.

มุณฑราชวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ.

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. නීවරණවග්ගො

(๖) ๑. นีวรณวรรค

1. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาวรณสูตร

51. දුතියස්ස [Pg.26] පඨමෙ ආවරණවසෙන ආවරණා. නීවරණවසෙන නීවරණා. චෙතො අජ්ඣාරුහන්තීති චෙතසො අජ්ඣාරුහා. විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච මග්ගපඤ්ඤඤ්ච උප්පත්තිනිවාරණට්ඨෙන දුබ්බලං කරොන්තීති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. යා වා එතෙහි සද්ධිං වොකිණ්ණා පඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තං දුබ්බලං කරොන්තීතිපි පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. අබලායාති පඤ්චනීවරණපරියොනද්ධත්තා අපගතබලාය. උත්තරි වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරි අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං. හාරහාරිනීති හරිතබ්බං හරිතුං සමත්ථා. නඞ්ගලමුඛානීති මාතිකාමුඛානි. තානි හි නඞ්ගලසරික්ඛකත්තා නඞ්ගලෙහි ච ඛතත්තා නඞ්ගලමුඛානීති වුච්චන්ති.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๒ ชื่อว่า อาวรณ์ เพราะอรรถว่ากางกั้น ชื่อว่า นิวรณ์ เพราะอรรถว่าห้ามไว้ ชื่อว่า เจตโสอัชฌารุหา เพราะอรรถว่าครอบงำจิต ชื่อว่า ปัญญาย ทุพพลีกรณา เพราะทำวิปัสสนาปัญญาและมรรคปัญญาให้มีกำลังน้อยโดยความหมายว่าห้ามการเกิดขึ้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ปัญญาใดที่ระคนกับนิวรณ์เหล่านี้เกิดขึ้น ก็ทำปัญญานั้นให้มีกำลังน้อย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัญญาย ทุพพลีกรณา บทว่า อพลาย ความว่า มีกำลังไปปราศแล้ว เพราะถูกนิวรณ์ ๕ รึงรัดไว้ บทว่า อุตตริ วา มนุสสธัมมา อลามริยญาณทัสสนวิเสสํ ความว่า ญาณทัสสนวิเสสที่สามารถทำความเป็นอริยะให้ยิ่งกว่ามนุสสธรรมอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า หารหารินี ความว่า สามารถนำไปซึ่งสิ่งที่ควรนำไป บทว่า นังคลมุขานิ ความว่า ปากเหมือง ก็เพราะปากเหมืองเหล่านั้นมีสัณฐานคล้ายไถ และเพราะเขาขุดด้วยไถ ฉะนั้นจึงเรียกว่า นังคลมุขานิ

එවමෙව ඛොති එත්ථ සොතං විය විපස්සනාඤාණං දට්ඨබ්බං, උභතො නඞ්ගලමුඛානං විවරණකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, මජ්ඣෙනදියා රුක්ඛපාදෙ කොට්ටෙත්වා පලාලතිණමත්තිකාහි ආවරණෙ කතෙ උදකස්ස වික්ඛිත්තවිසටබ්‍යාදිණ්ණකාලො විය පඤ්චහි නීවරණෙහි පරියොනද්ධකාලො, එවං ආවරණෙ කතෙ විහතවෙගස්ස උදකස්ස තිණපලාලාදීනි පරිකඩ්ඪිත්වා සමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය විපස්සනාඤාණෙන සබ්බාකුසලෙ විද්ධංසෙත්වා නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපල්ලාසෙන යොජනා කාතබ්බා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นวิปัสสนาญาณเปรียบเหมือนกระแสน้ำ, พึงเห็นกาลที่ปล่อยความสังวรในทวาร ๖ เปรียบเหมือนกาลที่เปิดปากเหมืองทั้งสองข้าง, พึงเห็นกาลที่ถูกนิวรณ์ ๕ รึงรัดไว้ เปรียบเหมือนกาลที่น้ำถูกซัดสาดกระจายไปทั่ว เมื่อมีการกั้นทำนบโดยการตอกหลักไม้ที่กลางแม่น้ำแล้วพอกด้วยหญ้าและดินเหนียวที่หนา, พึงทราบกาลที่ไม่สามารถจะบรรลุถึงนิพพานสาครได้ด้วยการทำลายอกุศลทั้งปวงด้วยวิปัสสนาญาณ เปรียบเหมือนกาลที่น้ำซึ่งมีกำลังถูกทำลายแล้วไม่สามารถจะพัดพาเอาหญ้าและใบไม้เป็นต้นไปถึงสมุทรได้ เมื่อมีการกั้นทำนบไว้เช่นนั้น ในฝ่ายขาว พึงประกอบความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

3. පධානියඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปธานิยังคสูตร

53. තතියෙ පධානියඞ්ගානීති පධානං වුච්චති පදහනභාවො, පධානමස්ස අත්ථීති පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානීති පධානියඞ්ගානි. සද්ධොති සද්ධාය සමන්නාගතො. සද්ධා පනෙසා ආගමසද්ධා අධිගමසද්ධා ඔකප්පනසද්ධා පසාදසද්ධාති චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං සද්ධා, අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා ආගමසද්ධා නාම. අරියසාවකානං [Pg.27] පටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. පසාදුප්පත්ති පසාදසද්ධා නාම. ඉධ ඔකප්පනසද්ධා අධිප්පෙතා. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණං. තං සුප්පටිවිද්ධං තථාගතෙනාති සද්දහති. දෙසනාසීසමෙව චෙතං, ඉමිනා පන අඞ්ගෙන තීසුපි රතනෙසු සද්ධා අධිප්පෙතා. යස්ස හි බුද්ධාදීසු පසාදො බලවා, තස්ස පධානවීරියං ඉජ්ඣති.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปธานิยงฺคานิ ความว่า สภาพคือความเพียร เรียกว่า ปธาน บุคคลนั้นมีความเพียร เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปธานี องค์คุณของภิกษุผู้มีความเพียร เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปธานิยังคะ บทว่า สัทโธ ความว่า ประกอบด้วยศรัทธา ก็ศรัทธานั้นมี ๔ อย่าง คือ อาคมสัทธา อธิคมสัทธา โอกัปปนสัทธา และปสาทสัทธา ในศรัทธา ๔ อย่างนั้น ศรัทธาของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า อาคมสัทธา เพราะมาแล้วจำเดิมแต่อภินิหาร ศรัทธาของพระอริยสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า อธิคมสัทธา เพราะได้บรรลุด้วยการแทงตลอด เมื่อมีผู้กล่าวว่า พุทโธ ธัมโม สังโฆ การน้อมใจเชื่อโดยอาการไม่หวั่นไหว ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา ความเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส ชื่อว่า ปสาทสัทธา ในสูตรนี้ ประสงค์เอาโอกัปปนสัทธา บทว่า โพธึ ความว่า จตุมรรคญาณ เชื่อว่า พระตถาคตทรงแทงตลอดญาณนั้นดีแล้ว บทนี้เป็นประธานแห่งเทศนา แต่โดยองค์นี้ ทรงประสงค์เอาศรัทธาในรัตนะทั้งสามด้วย จริงอยู่ ความเพียรในการทำความเพียรย่อมสำเร็จแก่บุคคลใดที่มีความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างมีกำลัง

අප්පාබාධොති අරොගො. අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාකිනියා. ගහණියාති කම්මජතෙජොධාතුයා. නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායාති අතිසීතලග්ගහණිකො හි සීතභීරුකො හොති, අච්චුණ්හග්ගහණිකො උණ්හභීරුකො, තෙසං පධානං න ඉජ්ඣති, මජ්ඣිමග්ගහණිකස්ස ඉජ්ඣති. තෙනාහ – මජ්ඣිමාය පධානක්ඛමායාති. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තාති යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා. උදයත්ථගාමිනියාති උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුං පරිච්ඡින්දිතුං සමත්ථාය. එතෙන පඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහකං උදයබ්බයඤාණං වුත්තං. අරියායාති පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති තදඞ්ගවසෙන කිලෙසානං පහීනත්තා යං දුක්ඛං ඛීයති, තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි විපස්සනාපඤ්ඤාව කථිතා. දුප්පඤ්ඤස්ස හි පධානං න ඉජ්ඣති.

บทว่า อัปปาพาโธ ความว่า ไม่มีโรค บทว่า อัปปาตังโก ความว่า ไม่มีทุกข์ บทว่า สมเวปากินิยา ความว่า ย่อยอาหารได้สม่ำเสมอ บทว่า คหณิยา ความว่า ด้วยเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม บทว่า นาติสีตาย นาจฺจุณฺหาย ความว่า ผู้มีเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมเย็นเกินไปย่อมกลัวหนาว ผู้มีเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมร้อนเกินไปย่อมกลัวร้อน ความเพียรย่อมไม่สำเร็จแก่บุคคลเหล่านั้น แต่ย่อมสำเร็จแก่ผู้มีเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมปานกลาง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า มัชฌิมาย ปธานักขมาย บทว่า ยถาภูตํ อัตตานํ อาวิกัตตา ความว่า ผู้แสดงโทษของตนตามความเป็นจริง บทว่า อุทายัตถคามินิยา ความว่า (ด้วยปัญญา) ที่สามารถจะรู้ จะกำหนดความเกิดและความดับได้ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอุทยัพพยญาณอันกำหนดลักษณะ ๕๐ บทว่า อริยาย ความว่า (ด้วยปัญญา) อันบริสุทธิ์ บทว่า นิพเพธิกาย ความว่า (ด้วยปัญญา) ที่สามารถจะทำลายกองโลภะเป็นต้นที่ยังไม่เคยทำลายได้ บทว่า สัมมา ทุกขักขยคามินิยา ความว่า (ด้วยปัญญา) ที่นำไปสู่ความสิ้นทุกข์โดยชอบ เพราะละกิเลสได้ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน ทุกข์ใดสิ้นไป (ปัญญานั้น) ก็นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งทุกข์นั้น ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาปัญญาทั้งนั้น จริงอยู่ ความเพียรย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้มีปัญญาทราม

4. සමයසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสมยสูตร

54. චතුත්ථෙ පධානායාති වීරියකරණත්ථාය. න සුකරං උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතුන්ති න සක්කා හොති පත්තං ගහෙත්වා උඤ්ඡාචරියාය යාපෙතුං. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปธานาย ความว่า เพื่อทำความเพียร บทว่า น สุกรํ อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุํ ความว่า ไม่สามารถจะถือบาตรเที่ยวแสวงหาอาหารเลี้ยงชีพได้ แม้ในสูตรนี้ ก็ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น

5. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถามาตาปุตตสูตร

55. පඤ්චමෙ පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨති. උග්ඝාතිතාති උද්ධුමාතා.

๕๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ ความว่า ทำให้สิ้นไป ยึดถือไว้ ทำให้หมดไป แล้วตั้งอยู่ บทว่า อุคฆาติตา ความว่า อืดพอง

අසිහත්ථෙනාති සීසච්ඡෙදනත්ථාය අසිං ආදාය ආගතෙනාපි. පිසාචෙනාති ඛාදිතුං ආගතයක්ඛෙනාපි. ආසීදෙති ඝට්ටෙය්‍ය. මඤ්ජුනාති මුදුකෙන. කාමොඝවුළ්හානන්ති කාමොඝෙන වුළ්හානං කඩ්ඪිතානං. කාලං ගති භවාභවන්ති [Pg.28] වට්ටකාලං ගතිඤ්ච පුනප්පුනබ්භවෙ ච. පුරක්ඛතාති පුරෙචාරිකා පුරතො ගතායෙව. යෙ ච කාමෙ පරිඤ්ඤායාති යෙ පණ්ඩිතා දුවිධෙපි කාමෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. චරන්ති අකුතොභයාති ඛීණාසවානං කුතොචි භයං නාම නත්ථි, තස්මා තෙ අකුතොභයා හුත්වා චරන්ති. පාරඞ්ගතාති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං උපගතා, සච්ඡිකත්වා ඨිතාති අත්ථො. ආසවක්ඛයන්ති අරහත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

บทว่า อสิหัตเถน ความว่า แม้ด้วยศัตรูผู้ถือดาบมาเพื่อจะตัดศีรษะ บทว่า ปิสาเจน ความว่า แม้ด้วยยักษ์ผู้มาเพื่อจะกิน บทว่า อาสีเทติ ความว่า พึงกระทบกระทั่ง บทว่า มัญชุนา ความว่า ด้วยคำอ่อนหวาน บทว่า กาโมฆวุฬฺหานํ ความว่า แห่งสัตว์ผู้ถูกกาโมฆะพัดพาไป ฉุดคร่าไป บทว่า กาลํ คติ ภวาภวํ ความว่า วัฏฏกาล คติ และภพน้อยภพใหญ่ บทว่า ปุรักขตา ความว่า เป็นผู้นำหน้า ไปข้างหน้าแล้วนั่นเทียว บทว่า เย จ กาเม ปริญฺญาย ความว่า บัณฑิตเหล่าใดกำหนดรู้กามทั้งสองอย่างด้วยปริญญา ๓ ประการแล้ว บทว่า จรนฺติ อกุโตภยา ความว่า ภัยย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพทั้งหลายจากที่ไหนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เที่ยวไป บทว่า ปารงฺคตา ความว่า นิพพานเรียกว่าปารัง ท่านเหล่านั้นถึงแล้วซึ่งนิพพานนั้น กระทำให้แจ้งแล้วตั้งอยู่ นี้เป็นความหมาย บทว่า อาสวักขยัง ความว่า อรหัตตผล ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะเท่านั้น แล้วทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะในคาถาทั้งหลาย

6. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอุปัชฌายสูตร

56. ඡට්ඨෙ මධුරකජාතොති සඤ්ජාතගරුභාවො. දිසා ච මෙ න පක්ඛායන්තීති චතස්සො දිසා ච අනුදිසා ච මය්හං න උපට්ඨහන්තීති වදති. ධම්මා ච මං නප්පටිභන්තීති සමථවිපස්සනාධම්මාපි මෙ න උපට්ඨහන්ති. අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමීති උක්කණ්ඨිතො හුත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසාමි. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති තස්ස කථං සුත්වා ‘‘බුද්ධවෙනෙය්‍යපුග්ගලො අය’’න්ති තං කාරණං භගවතො ආරොචෙතුං උපසඞ්කමි. අවිපස්සකස්ස කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලධම්මෙ අවිපස්සන්තස්ස, අනෙසන්තස්ස අගවෙසන්තස්සාති අත්ථො. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං සත්තතිංසධම්මානං.

๕๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มธุรกชาโต ความว่า เกิดความกระด้าง. บทว่า ทิสา จ เม น ปักขายันติ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ทิศ ๔ และทิศเฉียง ๔ ย่อมไม่ปรากฏแก่เรา. บทว่า ธัมมา จ มํ นัปปฏิภันติ ความว่า แม้สมถวิปัสสนาธรรมก็ไม่ปรากฏแก่เรา. บทว่า อนภิรโต จ พฺรหฺมจริยํ จรามิ ความว่า เราเป็นผู้กระสัน อยู่ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ภิกษุนั้นได้ฟังคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อกราบทูลเรื่องนั้น ด้วยคิดว่า 'ภิกษุรูปนี้เป็นพุทธเวไนยบุคคล'. บทว่า อวิปัสสกัสส กุสลานํ ธัมมานํ ความว่า แห่งผู้ไม่เห็นแจ้ง ไม่แสวงหา ไม่ค้นหากุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า โพธิปักขิยานํ ธัมมานํ ความว่า แห่งธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐานเป็นต้น.

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බඨානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอภิณหปัจจเวกขิตัพพฐานสูตร

57. සත්තමෙ ජරාධම්මොම්හීති ජරාසභාවො අම්හි. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තොජරාය එව චරාමි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කම්මස්සකොතිආදීසු කම්මං මය්හං සකං අත්තනො සන්තකන්ති කම්මස්සකො අම්හි. කම්මස්ස දායාදොති කම්මදායාදො, කම්මං මය්හං දායජ්ජං සන්තකන්ති අත්ථො. කම්මං මය්හං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනි. කම්මං මය්හං බන්ධූති කම්මබන්ධු, කම්මඤාතකොති අත්ථො. කම්මං මය්හං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණො. තස්ස දායාදො භවිස්සාමීති තස්ස කම්මස්ස දායාදො තෙන දින්නඵලපටිග්ගාහකො භවිස්සාමීති අත්ථො. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං ආරබ්භ උප්පන්නමදො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මග්ගො සඤ්ජායතීති ලොකුත්තරමග්ගො සඤ්ජායති. සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්තීති දස සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති සත්ත අනුසයා විගතන්තා පරිච්ඡින්නා පරිවටුමා [Pg.29] හොන්ති. එවමෙත්ථ හෙට්ඨා පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනා කථිතා, ඉමෙසු පඤ්චසු ලොකුත්තරමග්ගො.

๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชราธัมโมมฺหิ ความว่า เรามีความแก่เป็นสภาพ. บทว่า ชรํ อนตีโต ความว่า ไม่ล่วงพ้นความแก่ ย่อมเที่ยวไปในภายในแห่งความแก่เท่านั้น. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในบทมีอาทิว่า กัมมัสสโก ความว่า กรรมเป็นของของเรา เป็นของตน ฉะนั้น เราจึงมีกรรมเป็นของตน. บทว่า กัมมัสส ทายาโท ความว่า เป็นทายาทของกรรม ชื่อว่า กัมมทายาโท, อธิบายว่า กรรมเป็นมรดกของเรา. บทว่า กัมมโยนิ ความว่า กรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของเรา. บทว่า กัมมพันธุ ความว่า กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ของเรา, อธิบายว่า มีกรรมเป็นญาติ. บทว่า กัมมปฏิสรโณ ความว่า กรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งอาศัยของเรา. บทว่า ตัสส ทายาโท ภวิสฺสามิ อธิบายว่า จักเป็นทายาทแห่งกรรมนั้น คือจักเป็นผู้รับผลที่กรรมนั้นให้. บทว่า โยพฺพนมโท ความว่า ความเมาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยความเป็นหนุ่มสาว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า มัคโค สัญชายติ ความว่า โลกุตตรมรรคย่อมเกิด. บทว่า สํโยชนานิ สัพพโส ปหียนฺติ ความว่า สังโยชน์ ๑๐ ย่อมถูกละโดยสิ้นเชิง. บทว่า อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ ความว่า อนุสัย ๗ มีที่สุดไปปราศแล้ว มีที่สุดอันถูกตัดขาดแล้ว ย่อมเป็นไป. ด้วยประการฉะนี้ ใน ๕ ฐานะเบื้องต้น ตรัสวิปัสสนาไว้, ใน ๕ ฐานะเหล่านี้ ตรัสโลกุตตรมรรคไว้.

ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො බ්‍යාධිධම්මාතිආදිමාහ. තත්ථ ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති උපධිරහිතං අරහත්තමග්ගං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ ඉමෙ තයොපි මදෙ අධිභවිං, අතික්කම්ම ඨිතොස්මීති අත්ථො. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොති පබ්බජ්ජං ඛෙමතො දිස්වා. තස්ස මෙ අහු උස්සාහො, නිබ්බානං අභිපස්සතොති තස්ස මය්හං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස වායාමො අහොසි. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි, බ්‍රහ්මචරියවාසතො අනිවත්තිකො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො. ඉමිනා ලොකුත්තරො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො කථිතොති.

บัดนี้ เมื่อจะทรงถือเอาข้อสรุปด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า พยาธิธัมมา. ในคาถานั้น บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธึ ความว่า รู้ธรรมคืออรหัตตมรรคอันปราศจากอุปธิ. บทว่า สัพเพ มเท อภิโภสฺมิ อธิบายว่า เราครอบงำแล้วซึ่งความเมาทั้ง ๓ ประการเหล่านี้ทั้งหมด, เราเป็นผู้ยืนอยู่โดยก้าวล่วงแล้ว. บทว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นบรรพชาโดยความเกษม. บทว่า ตัสส เม อหุ อุสฺสาโห, นิพฺพานํ อภิปสฺสโต ความว่า ความพยายามได้มีแล้วแก่เรานั้นผู้เห็นแจ้งซึ่งพระนิพพาน. บทว่า อนิวตฺติ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักเป็นผู้ไม่หวนกลับจากบรรพชา, จักเป็นผู้ไม่หวนกลับจากการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, จักเป็นผู้ไม่หวนกลับจากพระสัพพัญญุตญาณ. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายโน ความว่า มีมรรคพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้า. ด้วยบทนี้ เป็นอันตรัสโลกุตตรอัฏฐังคิกมรรคไว้.

8. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาลิจฉวิกุมารกสูตร

58. අට්ඨමෙ සජ්ජානි ධනූනීති සජියානි ආරොපිතධනූනි. අද්දසූති අද්දසංසු. භවිස්සන්ති වජ්ජීති වඩ්ඪිස්සන්ති වජ්ජිරාජානො. අපානුභාති අවඩ්ඪිනිස්සිතා මානථද්ධා. පච්ඡාලියං ඛිපන්තීති පච්ඡතො ගන්ත්වා පිට්ඨිං පාදෙන පහරන්ති. රට්ඨිකස්සාතිආදීසු රට්ඨං භුඤ්ජතීති රට්ඨිකො. පිතරා දත්තං සාපතෙය්‍යං භුඤ්ජතීති පෙත්තනිකො. සෙනාය පති ජෙට්ඨකොති සෙනාපතිකො. ගාමගාමණිකස්සාති ගාමානං ගාමණිකස්ස, ගාමසාමිකස්සාති අත්ථො. පූගගාමණිකස්සාති ගණජෙට්ඨකස්ස. කුලෙසූති තෙසු තෙසු කුලෙසු. පච්චෙකාධිපච්චං කාරෙන්තීති පච්චෙකං ජෙට්ඨකට්ඨානං කාරෙන්ති. කල්‍යාණෙන මනසා අනුකම්පන්තීති සුන්දරෙන චිත්තෙන අනුග්ගණ්හන්ති. ඛෙත්තකම්මන්තසාමන්තසබ්‍යොහාරෙති යෙ ච අත්තනො ඛෙත්තකම්මන්තානං සාමන්තා අනන්තරක්ඛෙත්තසාමිනො, තෙ ච රජ්ජුදණ්ඩෙහි භූමිප්පමාණග්ගාහකෙ සබ්බොහාරෙ ච. බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාති කුලප්පවෙණියා ආගතා ආරක්ඛදෙවතා. සක්කරොතීති තා දෙවතා අග්ගයාගුභත්තාදීහි සක්කරොති.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สัชชานิ ธนูนีติ ได้แก่ ธนูที่จัดเตรียมไว้ ที่ขึ้นสายไว้. บทว่า อัททสูติ ได้แก่ ได้เห็นแล้ว. บทว่า ภวิสฺสนฺติ วัชชีติ ความว่า พระราชาวัชชีทั้งหลายจักเจริญ. บทว่า อปานุภาติ ความว่า ผู้มีอานุภาพน้อย อาศัยความไม่เจริญ มีมานะกระด้าง. บทว่า ปัจฉาลิยํ ขิปันตีติ ความว่า ไปข้างหลังแล้วย่อมประหารที่หลังด้วยเท้า. ในบทมีอาทิว่า รัฏฐิกัสสะ บทว่า รัฏฐิโก เพราะอรรถว่า ย่อมปกครองแว่นแคว้น. บทว่า เปตฺตนิโก เพราะอรรถว่า ย่อมใช้สอยทรัพย์สมบัติที่บิดาให้. บทว่า เสนาปติโก เพราะอรรถว่า เป็นนาย เป็นใหญ่แห่งเสนา. บทว่า คามคามณิกัสสาติ ความว่า แห่งผู้เป็นนายบ้าน แห่งผู้เป็นเจ้าของบ้าน. บทว่า ปูคคามณิกัสสาติ ความว่า แห่งหัวหน้าคณะ. บทว่า กุเลสูติ ความว่า ในตระกูลนั้นๆ. บทว่า ปัจเจกาธิปัจจํ กาเรนฺตีติ ความว่า ย่อมกระทำให้เป็นตำแหน่งผู้ใหญ่เฉพาะตน. บทว่า กัลยาเณน มนสา อนุกัมปันตีติ ความว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยจิตอันงาม. บทว่า เขตฺตกัมมันตสามันตสัพโพหาเรติ ความว่า และเจ้าของที่นาที่อยู่ติดกันกับที่นาของตน และพวกพนักงานผู้ถือเชือกและไม้เท้าสำหรับวัดที่ดิน และพวกตุลาการ. บทว่า พลิปฏิคคาหิกา เทวตาติ ความว่า อารักขเทวดาที่สืบมาตามประเพณีตระกูล. บทว่า สักกโรตีติ ความว่า ย่อมสักการะเทวดาเหล่านั้นด้วยข้าวต้มและข้าวสวยส่วนแรกเป็นต้น.

කිච්චකරොති උප්පන්නානං කිච්චානං කාරකො. යෙ චස්ස අනුජීවිනොති යෙ ච එතං උපනිස්සාය ජීවන්ති. උභින්නඤ්චෙව අත්ථායාති උභින්නම්පි හිතත්ථාය පටිපන්නො හොතීති අත්ථො. පුබ්බපෙතානන්ති පරලොකගතානං. දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච ජීවතන්ති යෙ ච දිට්ඨෙ ධම්මෙ [Pg.30] ජීවන්ති. ඉති පදද්වයෙනාපි අතීතපච්චුප්පන්නෙ ඤාතයො දස්සෙති. විත්තිසඤ්ජනනොති තුට්ඨිජනනො. ඝරමාවසන්ති ඝරාවාසං වසන්තො. පුජ්ජො හොති පසංසියොති පූජෙතබ්බො ච පසංසිතබ්බො ච හොතීති.

บทว่า กิจจกโร ความว่า เป็นผู้ทำกิจที่เกิดขึ้น. บทว่า เย จัสส อนุชีวิโนติ ความว่า และชนเหล่าใดย่อมอาศัย (ตระกูลใหญ่) นี้เลี้ยงชีพ. บทว่า อุภินฺนญฺเจว อัตถายาติ อธิบายว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ทั้งสองฝ่าย. บทว่า ปุพฺพเปตานันติ ความว่า แห่งชนผู้ไปสู่ปรโลกแล้ว. บทว่า ทิฏฺเฐ ธัมเม จ ชีวันตันติ ความว่า และชนเหล่าใดมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน. ด้วยสองบทนี้ ย่อมแสดงถึงญาติในอดีตและปัจจุบัน. บทว่า วิตฺติสัญชนโนติ ความว่า เป็นผู้ก่อให้เกิดความยินดี. บทว่า ฆรมาวสันติ ความว่า เมื่ออยู่ครองเรือน. บทว่า ปุชฺโช โหติ ปสํสิโยติ ความว่า เป็นผู้ควรบูชาและควรสรรเสริญ.

9-10. වුඩ්ඪපබ්බජිතසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาวุฑฒบรรพชิตสูตร ๒ สูตร

59-60. නවමෙ නිපුණොති සණ්හො සුඛුමකාරණඤ්ඤූ. ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. දසමෙ පදක්ඛිණග්ගාහීති දින්නොවාදං පදක්ඛිණතො ගණ්හන්තො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในสูตรที่ ๙ บทว่า นิปุโณ ความว่า เป็นผู้ละเอียด รู้เหตุอันสุขุม. บทว่า อากัปปสัมปันโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยอาการของสมณะ. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปทักขิณัคคาหี ความว่า เป็นผู้รับเอาโอวาทที่ท่านให้แล้วโดยเคารพ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

නීවරණවග්ගො පඨමො.

นีวรณวรรคที่ ๑

(7) 2. සඤ්ඤාවග්ගො

๒. สัญญาวรรค

1-2. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาสัญญาสูตร ๒ สูตร

61-62. දුතියස්ස පඨමෙ මහප්ඵලාති විපාකඵලෙන මහප්ඵලා. විපාකානිසංසෙනෙව මහානිසංසා. අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාති සබ්බස්මිං තෙධාතුසන්නිවෙසෙ ලොකෙ උක්කණ්ඨිතස්ස උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า มหัปผลา ความว่า มีผลใหญ่ด้วยวิบากผล. (บทว่า มหานิสํสา) มีอานิสงส์มากด้วยวิบากานิสงส์นั่นเทียว. บทว่า อมโตคธา ความว่า มีพระนิพพานเป็นที่ตั้ง. บทว่า สัพพโลเก อนภิรติสัญญา ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้กระสันในโลกอันเป็นที่ตั้งแห่งธาตุ ๓ ทั้งปวง. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

3-4. වඩ්ඪසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาวัฑฒสูตร ๒ สูตร

63-64. තතියෙ වරාදායීති උත්තමස්ස වරස්ස ආදායකො. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า วราทายี ความว่า เป็นผู้ให้สิ่งประเสริฐอันสูงสุด. ที่เหลือในสูตรนี้และในสูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

5. සාකච්ඡසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสากัจฉสูตร

65. පඤ්චමෙ අලංසාකච්ඡොති සාකච්ඡාය යුත්තො. ආගතං පඤ්හන්ති පුච්ඡිතං පඤ්හං. බ්‍යාකත්තා හොතීති විස්සජ්ජිතා හොති.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อลํสากจฺโฉ ความว่า เหมาะสมเพื่อการสนทนา. บทว่า อาคตํ ปญฺหํ ความว่า ปัญหาที่ถูกถาม. บทว่า พฺยากตฺตา โหติ ความว่า เป็นผู้ที่แก้ปัญหาได้.

6. සාජීවසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสาชีวสูตร

66. ඡට්ඨෙ [Pg.31] අලංසාජීවොති සාජීවාය යුත්තො. සාජීවොති පඤ්හපුච්ඡනඤ්චෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනඤ්ච. සබ්බෙපි හි සබ්‍රහ්මචාරිනො පඤ්හං උපජීවන්ති, තෙනෙතං පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනං සමානාජීවතාය සාජීවොති වුත්තං. කතං පඤ්හන්ති අභිසඞ්ඛතං පඤ්හං.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อลํสาชีโว ความว่า เหมาะสมเพื่อการเลี้ยงชีพ. บทว่า สาชีโว คือ การถามปัญหาและการแก้ปัญหา. จริงอยู่ เพื่อนพรหมจารีทั้งหมด ย่อมอาศัยปัญหาเลี้ยงชีพ เพราะเหตุนั้น การถามและแก้ปัญหานี้ ท่านจึงเรียกว่า สาชีวะ เพราะมีความเป็นอยู่ร่วมกัน. บทว่า กตํ ปญฺหํ ความว่า ปัญหาที่ปรุงแต่งขึ้น.

7-10. පඨමඉද්ධිපාදසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมอิทธิปาทสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๗-๑๐)

67-70. සත්තමෙ උස්සොළ්හීති අධිමත්තවීරියං. අට්ඨමෙ අත්තනො බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධෙ ආගමනඉද්ධිපාදෙ කථෙත්වා උපරි අත්තනොව ඡ අභිඤ්ඤා කථෙසීති. නවමදසමෙසු විපස්සනා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุสฺโสฬฺหี คือความเพียรอย่างยิ่ง. ในสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคตรัสอิทธิบาทอันเป็นเหตุที่ทรงแทงตลอดแล้ว ณ โพธิมณฑลของพระองค์ แล้วเบื้องบนได้ตรัสอภิญญา ๖ ของพระองค์เอง. ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐ ตรัสเรื่องวิปัสสนา. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว ดังนี้.

සඤ්ඤාවග්ගො දුතියො.

สัญญาวรรคที่ ๒ จบ.

(8) 3. යොධාජීවවග්ගො

(๘) ๓. โยธาชีววรรค

1. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมเจโตวิมุตติผลสูตร

71. තතියස්ස පඨමෙ යතො ඛො, භික්ඛවෙති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස භික්ඛුනො ඉදානි වණ්ණභණනත්ථං ඉදං ආරද්ධං. තත්ථ යතො ඛොති යදා ඛො. උක්ඛිත්තපලිඝොති අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා අපනෙත්වා ඨිතො. සංකිණ්ණපරිඛොති සංසාරපරිඛං සංකිරිත්වා විනාසෙත්වා ඨිතො. අබ්බූළ්හෙසිකොති තණ්හාසඞ්ඛාතං එසිකාථම්භං අබ්බුය්හ ලුඤ්චිත්වා ඨිතො. නිරග්ගළොති නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා ඨිතො. පන්නද්ධජො පන්නභාරොති මානද්ධජඤ්ච ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරකිලෙසභාරඤ්ච පාතෙත්වා ඔතාරෙත්වා ඨිතො. විසංයුත්තොති වට්ටෙන විසංයුත්තො. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා භගවතා මග්ගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා නිරොධසයනවරගතස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරතො ඛීණාසවස්ස කාලො දස්සිතො.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ พระสูตรนี้ท่านปรารภขึ้นเพื่อกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นแล้วบรรลุอรหัตตผล. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต โข ความว่า ยทา โข (ในกาลใดแล). บทว่า อุกฺขิตฺตปลิโฆ ความว่า ผู้ถอนลิ่มสลักคืออวิชชาขึ้นแล้ว นำออกไปแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า สํกิณฺณปริโข ความว่า ผู้รื้อทำลายคูคือสงสารแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า อพฺพุฬฺเหสิโก ความว่า ผู้ถอนเสาเขื่อนคือตัณหาขึ้นแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า นิรคฺคโฬ ความว่า ผู้เปิดบานประตูคือนิวรณ์แล้ว ดำรงอยู่. บทว่า ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร ความว่า ผู้ทิ้งธงคือมานะ และปลงภาระคือขันธ์ อภิสังขาร และกิเลสลงแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า วิสํยุตฺโต ความว่า ผู้ไม่ประกอบด้วยวัฏฏะ. เนื้อความที่เหลือพึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว. โดยเทศนาเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกาลของพระขีณาสพ ผู้ยังกิเลสให้สิ้นไปแล้วด้วยมรรค เข้าถึงที่นอนอันประเสริฐคือนิโรธ เข้าผลสมาบัติมีนิพพานเป็นอารมณ์อยู่.

යථා හි ද්වෙ නගරානි එකං චොරනගරං එකං ඛෙමනගරං. අථ එකස්ස මහායොධස්ස එවං භවෙය්‍ය – ‘‘යාවිමං චොරනගරං තිට්ඨති, තාව ඛෙමනගරං භයතො [Pg.32] න මුච්චති, චොරනගරං අනගරං කරිස්සාමී’’ති සන්නාහං කත්වා ඛග්ගං ගහෙත්වා චොරනගරං උපසඞ්කමිත්වා නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකාථම්භෙ ඛග්ගෙන ඡින්දිත්වා සද්ධිං ද්වාරබාහාහි කවාටං භින්දිත්වා පලිඝං උක්ඛිපිත්වා පාකාරං භින්දිත්වා පරිඛං විකිරිත්වා නගරසොභත්ථාය උස්සිතෙ ධජෙ පාතෙත්වා නගරං අග්ගිනා ඣාපෙත්වා ඛෙමනගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ ඤාතිගණපරිවුතො සුරසභොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. එවං චොරනගරං විය සක්කායො, ඛෙමනගරං විය නිබ්බානං, මහායොධො විය යොගාවචරො. තස්සෙවං හොති – ‘‘යාව සක්කායවට්ටං වට්ටති, තාව ද්වත්තිංසකම්මකාරණාඅට්ඨනවුතිරොගපඤ්චවීසතිමහාභයෙහි පරිමුච්චනං නත්ථී’’ති. සො මහායොධො සන්නාහං විය සීලසන්නාහං කත්වා පඤ්ඤාඛග්ගං ගහෙත්වා ඛග්ගෙන එසිකාථම්භෙ විය අරහත්තමග්ගෙන තණ්හෙසිකං ලුඤ්චිත්වා, සො යොධො සද්වාරබාහකං නගරකවාටං විය පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනඅග්ගළං උග්ඝාටෙත්වා, සො යොධො පලිඝං විය අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා, සො යොධො පාකාරං භින්දන්තො පරිඛං විය කම්මාභිසඞ්ඛාරං භින්දන්තො ජාතිසංසාරපරිඛං විකිරිත්වා, සො යොධො නගරං සොභත්ථාය උස්සාපිතද්ධජෙ විය මානද්ධජෙ පාතෙත්වා සක්කායනගරං ඣාපෙත්වා, සො යොධො ඛෙමනගරෙ උපරිපාසාදෙ සුභොජනං විය කිලෙසපරිනිබ්බානනගරං පවිසිත්වා අමතං නිරොධාරම්මණං ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවමානො කාලං වීතිනාමෙති.

เปรียบเหมือนมีนคร ๒ แห่ง คือ นครโจรแห่งหนึ่ง นครเกษมแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้น นักรบผู้ยิ่งใหญ่คนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่นครโจรนี้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นนครเกษมก็ยังไม่พ้นจากภัย เราจักทำนครโจรให้ไม่เป็นนคร’ ดังนี้แล้ว จึงสวมเกราะ ถือดาบ เข้าไปยังนครโจร ตัดเสาเขื่อนที่ปักไว้ที่ประตูเมืองด้วยดาบ ทำลายบานประตูพร้อมทั้งวงกบ ถอนลิ่มสลักขึ้น ทำลายกำแพง รื้อคูเมือง ทิ้งธงที่ยกขึ้นไว้เพื่อความงามของเมืองลง เผาเมืองด้วยไฟ แล้วเข้าไปยังนครเกษม ขึ้นสู่ปราสาท แวดล้อมด้วยหมู่ญาติ บริโภคโภชนะมีรสเลิศ ฉันใด. ฉันนั้น สักกายะเปรียบเหมือนนครโจร, นิพพานเปรียบเหมือนนครเกษม, โยคาวจรเปรียบเหมือนนักรบผู้ยิ่งใหญ่. โยคาวจรนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่สักกายวัฏฏ์ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่พ้นจากกรรมกรณ์ ๓๒ ประการ โรค ๙๘ ประการ และมหาภัย ๒๕ ประการ’. โยคาวจรนั้นทำศีลให้เป็นดังเกราะ เหมือนนักรบผู้ยิ่งใหญ่สวมเกราะ, ถือปัญญาให้เป็นดังดาบ ถอนเสาเขื่อนคือตัณหาด้วยอรหัตตมรรค เหมือนนักรบนั้นถอนเสาเขื่อนด้วยดาบ, โยคาวจรนั้นเปิดสลักคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เหมือนนักรบนั้นเปิดบานประตูเมืองพร้อมทั้งวงกบ, โยคาวจรนั้นถอนลิ่มสลักคืออวิชชาขึ้น เหมือนนักรบนั้นถอนลิ่มสลัก, โยคาวจรนั้นทำลายกรรมอภิสังขาร รื้อคูคือชาติสงสาร เหมือนนักรบนั้นทำลายกำแพงและคู, โยคาวจรนั้นทิ้งธงคือมานะลง เหมือนนักรบนั้นทิ้งธงที่ยกขึ้นไว้เพื่อความงามของเมือง, เผานครคือสักกายะแล้ว, เข้าไปสู่นครคือกิเลสปรินิพพาน เสวยสุขในผลสมาบัติอันมีอมตนิโรธเป็นอารมณ์ ยังกาลเวลาให้ล่วงไป เหมือนนักรบนั้นบริโภคโภชนะอย่างดีบนปราสาทในนครเกษม.

2. දුතියචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยเจโตวิมุตติผลสูตร

72. දුතියෙ අනිච්චසඤ්ඤාති ඛන්ධපඤ්චකං හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති යදනිච්චං, තං පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති යං දුක්ඛං, තං අවසවත්තනාකාරෙන අනත්තාති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු විපස්සනාඵලං නාම කථිතන්ති.

๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า ขันธ์ ๕ เกิดขึ้นแล้วไม่มีโดยอาการไม่เที่ยง. บทว่า อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์โดยอาการบีบคั้น. บทว่า ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตาโดยอาการไม่อยู่ในอำนาจ. เนื้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั้นเทียว. ก็ในสูตรทั้งสองนี้ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ชื่อว่าผลแห่งวิปัสสนา.

3. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมธรรมวิหารีสูตร

73. තතියෙ දිවසං අතිනාමෙතීති දිවසං අතික්කාමෙති. රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං විස්සජ්ජෙති. දෙසෙතීති කථෙති පකාසෙති. ධම්මපඤ්ඤත්තියාති [Pg.33] ධම්මස්ස පඤ්ඤාපනාය. ධම්මං පරියාපුණාතීති නවඞ්ගවසෙන චතුසච්චධම්මං පරියාපුණාති වළඤ්ජෙති කථෙති. න රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං න විස්සජ්ජෙති. අනුයුඤ්ජති අජ්ඣත්තං චෙතොසමථන්ති නියකජ්ඣත්තෙ චිත්තසමාධිං ආසෙවති භාවෙති, සමථකම්මට්ඨානෙ යුත්තප්පයුත්තො හොති.

๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิวสํ อตินาเมติ ความว่า ย่อมยังวันให้ล่วงไป. บทว่า ริญฺจติ ปฏิสลฺลานํ ความว่า ย่อมละความเป็นผู้เดียว. บทว่า เทเสติ ความว่า ย่อมกล่าว ย่อมประกาศ. บทว่า ธมฺมปญฺญตฺติยา ความว่า เพื่อการบัญญัติธรรม. บทว่า ธมฺมํ ปริยาปุณาติ ความว่า ย่อมเล่าเรียน ใช้สอย กล่าว จตุสัจจธรรมโดยนวังคสัตถุศาสน์. บทว่า น ริญฺจติ ปฏิสลฺลานํ ความว่า ย่อมไม่ละความเป็นผู้เดียว. บทว่า อนุยุญฺชติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถํ ความว่า ย่อมเสพ ย่อมเจริญซึ่งสมาธิแห่งจิตในภายในของตน, เป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างยิ่งในสมถกรรมฐาน.

හිතෙසිනාති හිතං එසන්තෙන. අනුකම්පකෙනාති අනුකම්පමානෙන. අනුකම්පං උපාදායාති අනුකම්පං චිත්තෙන පරිග්ගහෙත්වා, පටිච්චාතිපි වුත්තං හොති. කතං වො තං මයාති තං මයා ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දෙසෙන්තෙන තුම්හාකං කතං. එත්තකමෙව හි අනුකම්පකස්ස සත්ථු කිච්චං යදිදං අවිපරීතධම්මදෙසනා, ඉතො පරං පන පටිපත්ති නාම සාවකානං කිච්චං. තෙනාහ – එතානි භික්ඛු රුක්ඛමූලානි…පෙ… අම්හාකං අනුසාසනීති. තත්ථ ච රුක්ඛමූලානීති ඉමිනා රුක්ඛමූලසෙනාසනං දස්සෙති. සුඤ්ඤාගාරානීති ඉමිනා ජනවිවිත්තට්ඨානං. උභයෙනාපි ච යොගානුරූපං සෙනාසනමාචික්ඛති, දායජ්ජං නිය්‍යාතෙති. ඣායථාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන අට්ඨතිංසාරම්මණානි, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච අනිච්චාදිතො ඛන්ධායතනාදීනි උපනිජ්ඣායථ, සමථඤ්ච විපස්සනඤ්ච වඩ්ඪෙථාති වුත්තං හොති. මා පමාදත්ථාති මා පමජ්ජිත්ථ. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථාති යෙ හි පුබ්බෙ දහරකාලෙ ආරොග්‍යකාලෙ සත්තසප්පායාදිසම්පත්තිකාලෙ සත්ථු සම්මුඛීභාවකාලෙ ච යොනිසොමනසිකාරවිරහිතා රත්තින්දිවං මඞ්කුලභත්තා හුත්වා සෙය්‍යසුඛමිද්ධසුඛමනුයුත්තා පමජ්ජන්ති, තෙ පච්ඡා ජරාකාලෙ රොගකාලෙ මරණකාලෙ විපත්තිකාලෙ සත්ථු පරිනිබ්බානකාලෙ ච තං පුබ්බෙ පමාදවිහාරං අනුස්සරන්තා සප්පටිසන්ධිකාලකිරියඤ්ච භාරියං සම්පස්සමානා විප්පටිසාරිනො හොන්ති. තුම්හෙ පන තාදිසා මා අහුවත්ථාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථා’’ති. අයං වො අම්හාකං අනුසාසනීති අයං අම්හාකං සන්තිකා ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථා’’ති තුම්හාකං අනුසාසනී, ඔවාදොති වුත්තං හොති.

บทว่า หิเตสินา ความว่า ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล. บทว่า อนุกมฺปเกน ความว่า ผู้ทรงอนุเคราะห์. บทว่า อนุกมฺปํ อุปาทาย ความว่า ทรงอาศัยความอนุเคราะห์ คือ ทรงยึดถือความอนุเคราะห์ไว้ด้วยจิตใจ ดังนี้ ท่านก็กล่าวไว้. บทว่า กตํ โว ตํ มยา ความว่า กิจนั้นอันเราผู้แสดงบุคคล ๕ เหล่านี้แก่เธอทั้งหลาย ได้ทำแล้ว. ด้วยว่า กิจของพระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์มีเพียงเท่านี้ คือ การแสดงธรรมที่ไม่วิปริต ส่วนกิจนอกนี้ไป ที่ชื่อว่า ปฏิบัติ เป็นกิจของสาวกทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ โคนไม้เหล่านี้...ฯลฯ...เป็นคำพร่ำสอนของเรา. และในบทเหล่านั้น บทว่า รุกฺขมูลาลิ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงเสนาสนะคือโคนไม้. บทว่า สุญฺญาคารานิ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสถานที่สงัดจากผู้คน. และด้วยบททั้งสอง ทรงบอกเสนาสนะที่เหมาะแก่โยคะ ทรงมอบมรดกให้. บทว่า ฌายถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงเพ่งอารมณ์ ๓๘ ด้วยอารัมมณูปนิชฌาน และจงเพ่งขันธ์ อายตนะ เป็นต้น โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยลักขณูปนิชฌาน จงเจริญทั้งสมถะและวิปัสสนา ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า มา ปมาทตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายอย่าประมาท. บทว่า มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ ความว่า ด้วยว่า ชนเหล่าใดในกาลก่อน คือ ในวัยหนุ่ม ในคราวมีสุขภาพดี ในคราวถึงพร้อมด้วยสัปปายะ ๗ ประการ และในคราวที่อยู่เบื้องพระพักตร์พระศาสดา เป็นผู้ปราศจากโยนิโสมนสิการ เป็นดุจอาหารของตัวเรือดตลอดคืนและวัน ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการหลับ ย่อมประมาทอยู่ ชนเหล่านั้นในภายหลัง คือ ในคราวแก่ ในคราวเจ็บไข้ ในคราวมรณะ ในคราววิบัติ และในคราวที่พระศาสดาปรินิพพานแล้ว ระลึกถึงการอยู่ด้วยความประมาทในกาลก่อนนั้น และเห็นการกระทำกาละอันมีปฏิสนธิต่อไปซึ่งเป็นภาระหนัก ย่อมเป็นผู้เดือดร้อนใจ. ส่วนเธอทั้งหลายอย่าได้เป็นเช่นนั้นเลย พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า "เธอทั้งหลายอย่าเป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังเลย". บทว่า อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี ความว่า คำพร่ำสอนนี้แก่เธอทั้งหลายจากสำนักของเราว่า "เธอทั้งหลายจงเพ่ง อย่าประมาท" เป็นโอวาท ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

4. දුතියධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยธัมมวิหารีสูตร

74. චතුත්ථෙ උත්තරි චස්ස පඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාතීති තතො පරියත්තිතො උත්තරි තස්ස ධම්මස්ස සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාති[Pg.34], චත්තාරි සච්චානි න පස්සති නප්පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු බහුස්සුතභික්ඛු විපස්සනාකම්මිකො සොතාපන්නො සකදාගාමී අනාගාමී ඛීණාසවොති ඡ ජනා ධම්මවිහාරිනො නාමාති වෙදිතබ්බා.

๗๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อุตฺตริ จสฺส ปญฺญาย อตฺถํ นปฺปชานาติ ความว่า ย่อมไม่รู้แจ้งเนื้อความแห่งธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปกว่าปริยัตินั้น ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา คือ ย่อมไม่เห็น ไม่แทงตลอดสัจจะ ๔. แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า บุคคล ๖ จำพวก คือ ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ภิกษุผู้มีวิปัสสนาเป็นธุระ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี พระขีณาสพ ชื่อว่า ธัมมวิหารี (ผู้อยู่ด้วยธรรม).

5. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมโยธาชีวสูตร

75. පඤ්චමෙ යොධාජීවාති යුද්ධූපජීවිනො. රජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං පාදප්පහාරභින්නාය භූමියා උග්ගතං රජක්ඛන්ධං. න සන්ථම්භතීති සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොති. සහති රජග්ගන්ති රජක්ඛන්ධං දිස්වාපි අධිවාසෙති. ධජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සදීනං පිට්ඨෙසු වා රථෙසු වා උස්සාපිතානං ධජානං අග්ගං. උස්සාරණන්ති හත්ථිඅස්සරථානඤ්චෙව බලකායස්ස ච උච්චාසද්දමහාසද්දං. සම්පහාරෙති සමාගතෙ අප්පමත්තකෙපි පහාරෙ. හඤ්ඤතීති විහඤ්ඤති විඝාතං ආපජ්ජති. බ්‍යාපජ්ජතීති විපත්තිං ආපජ්ජති, පකතිභාවං ජහති. සහති සම්පහාරන්ති ද්වෙ තයො පහාරෙ පත්වාපි සහති අධිවාසෙති. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තංයෙව ජයක්ඛන්ධාවාරට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති සත්තාහමත්තං අභිභවිත්වා ආවසති. කිං කාරණා? ලද්ධපහාරානං පහාරජග්ගනත්ථඤ්චෙව කතකම්මානං විසෙසං ඤත්වා ඨානන්තරදානත්ථඤ්ච ඉස්සරියසුඛානුභවනත්ථඤ්ච.

๗๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า โยธาชีวา คือ เหล่านักรบผู้เลี้ยงชีพด้วยการรบ. บทว่า รชคฺคํ คือ กลุ่มฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นจากพื้นดินที่แตกเพราะกีบเท้าของช้างม้าเป็นต้น. บทว่า น สนฺถมฺภติ คือ ไม่สามารถยืนหยัดมั่นคงอยู่ได้. บทว่า สหติ รชคฺคํ คือ แม้เห็นกลุ่มฝุ่นก็ทนได้. บทว่า ธชคฺคํ คือ ยอดธงที่ปักไว้บนหลังช้างม้าเป็นต้น หรือบนรถ. บทว่า อุสฺสารณํ คือ เสียงดัง เสียงกึกก้องของช้าง ม้า รถ และกองทัพ. บทว่า สมฺปหาเร คือ เมื่อการประหารแม้เพียงเล็กน้อยมาถึง. บทว่า หญฺญติ คือ ย่อมลำบาก ย่อมถึงความคับแค้น. บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความวิบัติ ย่อมละปกติภาวะ. บทว่า สหติ สมฺปหารํ คือ แม้ถูกประหารสองสามครั้ง ก็ทนได้ อดกลั้นได้. บทว่า ตเมว สงฺคามสีสํ คือ ที่ตั้งค่ายแห่งชัยชนะนั้นนั่นเอง. บทว่า อชฺฌาวสติ คือ ครอบครองอยู่ประมาณ ๗ วัน. เพราะเหตุไร? เพื่อระวังบาดแผลของนักรบที่ถูกประหาร และเพื่อรู้ความสามารถพิเศษของนักรบผู้ทำหน้าที่แล้ว จะได้มอบตำแหน่งให้ และเพื่อเสวยสุขในความเป็นใหญ่.

ඉදානි යස්මා සත්ථු යොධාජීවෙහි කිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තථාරූපෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං ඔපම්මං ආභතං. තස්මා තෙ පුග්ගලෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ සංසීදතීති මිච්ඡාවිතක්කස්මිං සංසීදති අනුප්පවිසති. න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං අනුපච්ඡිජ්ජමානං ගොපෙතුං න සක්කොති. සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වාති සික්ඛාය දුබ්බලභාවං පකාසෙත්වා. කිමස්ස රජග්ගස්මින්ති කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමාති වදති. අභිරූපාති අභිරූපවතී. දස්සනීයාති දස්සනයොග්ගා. පාසාදිකාති දස්සනෙනෙව චිත්තප්පසාදාවහා. පරමායාති උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති සරීරවණ්ණෙන චෙව අඞ්ගසණ්ඨානෙන ච. ඌහසතීති අවහසති. උල්ලපතීති කථෙති. උජ්ඣග්ඝතීති [Pg.35] පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති. උප්පණ්ඩෙතීති උප්පණ්ඩනකථං කථෙති. අභිනිසීදතීති අභිභවිත්වා සන්තිකෙ වා එකාසනෙ වා නිසීදති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අජ්ඣොත්ථරතීති අවත්ථරති. විනිවෙඨෙත්වා විනිමොචෙත්වාති ගහිතට්ඨානතො තස්සා හත්ථං විනිබ්බෙඨෙත්වා චෙව මොචෙත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

บัดนี้ เพราะพระศาสดาไม่มีกิจด้วยนักรบผู้เลี้ยงชีพด้วยการรบ แต่ในศาสนานี้ อุปมานี้ทรงนำมาเพื่อแสดงบุคคล ๕ จำพวกผู้มีลักษณะเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า เอวเมว โข. ในบทเหล่านั้น บทว่า สํสีทติ คือ ย่อมจมลง ย่อมเข้าไปในมิจฉาวิตก. บทว่า น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ คือ ไม่สามารถจะรักษาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่ให้ขาดตอนได้. บทว่า สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา คือ ประกาศความเป็นผู้ทุรพลในสิกขาแล้ว. บทว่า กิมสฺส รชคฺคสฺมึ คือ กล่าวว่า อะไรชื่อว่าเป็นกลุ่มฝุ่นของบุคคลนั้น. บทว่า อภิรูปา คือ มีรูปงามยิ่ง. บทว่า ทสฺสนียา คือ น่าดู. บทว่า ปาสาทิกา คือ นำความเลื่อมใสแห่งจิตมาให้ด้วยการเห็นเท่านั้น. บทว่า ปรมาย คือ อย่างยิ่ง. บทว่า วณฺณโปกฺขรตาย คือ ด้วยสีผิวและสัณฐานแห่งอวัยวะ. บทว่า อูหสติ คือ เยาะเย้ย. บทว่า อุลฺลปติ คือ พูด. บทว่า อุชฺฌคฺฆติ คือ ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง. บทว่า อุปฺปณฺเฑติ คือ พูดคำล้อเลียน. บทว่า อภินิสีทติ คือ ครอบงำแล้วนั่งในที่ใกล้ หรือในอาสนะเดียวกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อชฺโฌตฺถรติ คือ ครอบงำ. บทว่า วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวา คือ แก้มือของหญิงนั้นออกจากที่ที่จับไว้แล้วปล่อยไป. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

6. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาทุติยโยธาชีวสูตร

76. ඡට්ඨෙ අසිචම්මං ගහෙත්වාති අසිඤ්ච චම්මඤ්ච ගහෙත්වා. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්ච සරකලාපඤ්ච සන්නය්හිත්වා. වියූළ්හන්ති යුද්ධසන්නිවෙසවෙසෙන ඨිතං. සඞ්ගාමං ඔතරතීති මහායුද්ධං ඔතරති. උස්සහති වායමතීති උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරොති. හනන්තීති ඝාතෙන්ති. පරියාපාදෙන්තීති පරියාපාදයන්ති. උපලික්ඛන්තීති විජ්ඣන්ති. අපනෙන්තීති සකසෙනං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. අපනෙත්වා ඤාතකානං නෙන්තීති සකසෙනං නෙත්වා තතො ඤාතකානං සන්තිකං නෙන්ති. නීයමානොති අත්තනො ගෙහං වා සෙසඤාතිසන්තිකං වා නිය්‍යමානො. උපට්ඨහන්ති පරිචරන්තීති පහාරසොධනවණකප්පනාදීනි කරොන්තා ජග්ගන්ති ගොපයන්ති.

๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อสิจมฺมํ คเหตฺวา ความว่า ถือดาบและโล่. บทว่า ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา ความว่า สะพายธนูและแล่งธนู. บทว่า วิยูฬฺหํ ความว่า ตั้งมั่นโดยการจัดทัพ. บทว่า สงฺคามํ โอตรติ ความว่า หยั่งลงสู่มหาสงคราม. บทว่า อุสฺสหติ วายมติ ความว่า ทำความอุตสาหะและความพยายาม. บทว่า หนนฺติ ความว่า ย่อมฆ่า. บทว่า ปริยาปาเทนฺติ ความว่า ย่อมทำชีวิตให้สิ้นไป. บทว่า อุปลิกฺขนฺติ ความว่า ย่อมแทง. บทว่า อปเนนฺติ ความว่า นำไปสู่กองทัพของตน. บทว่า อปเนตฺวา ญาตกานํ เนนฺติ ความว่า นำไปสู่กองทัพของตนแล้ว จากนั้นจึงนำไปสู่สำนักของหมู่ญาติ. บทว่า นียมาโน ความว่า ถูกนำไปสู่เรือนของตนหรือสู่สำนักของญาติที่เหลือ. บทว่า อุปฏฺฐหนฺติ ปริจรนฺติ ความว่า เมื่อทำการชำระล้างบาดแผล การประคบแผล เป็นต้น ย่อมเฝ้าดูแลรักษา.

අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාති අරක්ඛිතෙන කායද්වාරෙන. අරක්ඛිතාය වාචායාති අරක්ඛිතෙන වචීද්වාරෙන. අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති අරක්ඛිතෙන මනොද්වාරෙන. අනුපට්ඨිතාය සතියාති සතිං සුපට්ඨිතං අකත්වා. අසංවුතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති මනච්ඡට්ඨෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අපිහිතෙහි අගොපිතෙහි. රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙතීති රාගො උප්පජ්ජමානොව සමථවිපස්සනාචිත්තං ධංසෙති, දූරෙ ඛිපති. රාගපරියුට්ඨිතොම්හි, ආවුසො, රාගපරෙතොති අහං, ආවුසො, රාගෙන රත්තො, රාගෙන අනුගතො.

บทว่า อรกฺขิเตเนว กาเยน ความว่า โดยกายทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว. บทว่า อรกฺขิตาย วาจาย ความว่า โดยวจีทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว. บทว่า อรกฺขิเตน จิตฺเตน ความว่า โดยมโนทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว. บทว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา ความว่า ไม่ได้ทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า อสํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ ความว่า โดยอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ อันไม่ปิด ไม่คุ้มครองแล้ว. บทว่า ราโค จิตฺตํ อนุ ทฺธํเสติ ความว่า ราคะที่เกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมทำลายสมถวิปัสสนาจิต ย่อมซัดไปในที่ไกล. บทว่า ราคปริยุฏฺฐิโตมฺหิ อาวุโส ราคปเรโต ความว่า ดูก่อนอาวุโส ข้าพเจ้าถูกราคะครอบงำแล้ว ถูกราคะติดตามแล้ว.

අට්ඨිකඞ්කලූපමාතිආදීසු අට්ඨිකඞ්කලූපමා අප්පස්සාදට්ඨෙන. මංසපෙසූපමා බහුසාධාරණට්ඨෙන. තිණුක්කූපමා අනුදහනට්ඨෙන. අඞ්ගාරකාසූපමා මහාභිතාපට්ඨෙන. සුපිනකූපමා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. යාචිතකූපමා තාවකාලිකට්ඨෙන. රුක්ඛඵලූපමා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. අසිසූනූපමා අධිකුට්ටනට්ඨෙන. සත්තිසූලූපමා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. සප්පසිරූපමා සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන[Pg.36]. උස්සහිස්සාමීති උස්සාහං කරිස්සාමි. ධාරයිස්සාමීති සමණභාවං ධාරයිස්සාමි. අභිරමිස්සාමීති අභිරතිං උප්පාදෙස්සාමි න උක්කණ්ඨිස්සාමි. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

ในคำว่า อฏฺฐิกงฺกลูปมา เป็นต้น (กามทั้งหลาย) อุปมาด้วยร่างกระดูก โดยอรรถว่ามีรสอร่อยน้อย. อุปมาด้วยชิ้นเนื้อ โดยอรรถว่าทั่วไปแก่คนจำนวนมาก. อุปมาด้วยคบหญ้า โดยอรรถว่าตามเผา. อุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง โดยอรรถว่าแผดเผาอย่างยิ่ง. อุปมาด้วยความฝัน โดยอรรถว่าปรากฏชั่วครู่. อุปมาด้วยของยืม โดยอรรถว่าเป็นของชั่วคราว. อุปมาด้วยผลไม้ โดยอรรถว่าทำลายอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง. อุปมาด้วยเขียงและสับเนื้อ โดยอรรถว่าเป็นที่สับ. อุปมาด้วยหอกและหลาว โดยอรรถว่าเสียดแทง. อุปมาด้วยหัวงู โดยอรรถว่ามีความน่ารังเกียจและความน่าสะพรึงกลัว. บทว่า อุสฺสหิสฺสามิ ความว่า จักทำความอุตสาหะ. บทว่า ธารยิสฺสามิ ความว่า จักทรงไว้ซึ่งสมณภาวะ. บทว่า อภิรมิสฺสามิ ความว่า จักให้เกิดความยินดียิ่ง จักไม่กระสัน. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

7. පඨමඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอนาคตภยสูตรที่ ๑

77. සත්තමෙ ආරඤ්ඤකෙනාති අරඤ්ඤවාසිනා. අප්පත්තස්සාති අසම්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලප්පභෙදස්ස විසෙසස්ස පත්තියා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම ජීවිතන්තරායො ච බ්‍රහ්මචරියන්තරායො ච, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො ච මග්ගන්තරායො ච භවෙය්‍ය. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. වීරියං ආරභාමීති දුවිධම්පි වීරියං කරොමි. සත්ථකාති සත්ථං විය සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා. වාළෙහීති කක්ඛළෙහි. මාණවෙහීති චොරෙහි. කතකම්මෙහි වා අකතකම්මෙහි වාති එත්ථ චොරිකං කත්වා නික්ඛන්තා කතකම්මා නාම, චොරිකං කාතුං ගච්ඡන්තා අකතකම්මා නාම. තත්ථ කතකම්මා කම්මස්ස නිප්ඵන්නත්තා සත්තානං ගලලොහිතං ගහෙත්වා දෙවතානං බලිං කරොන්ති, අකතකම්මා ‘‘එවං නො කම්මං නිප්ඵජ්ජිස්සතී’’ති පඨමතරං කරොන්ති. ඉදං සන්ධාය තෙ මං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යුන්ති වුත්තං. වාළා අමනුස්සාති කක්ඛළා දුට්ඨා යක්ඛාදයො අමනුස්සා.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อารญฺญเกน ความว่า ผู้มีปกติอยู่ในป่า. บทว่า อปฺปตฺตสฺส ความว่า เพื่อถึงคุณวิเศษมีประเภทคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ที่ยังไม่ถึง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย ความว่า สัตว์นั้นพึงเป็นอันตรายแก่ชีวิตและพรหมจรรย์ของเรา และสำหรับผู้ทำกาละอย่างปุถุชน ก็พึงเป็นอันตรายแก่สวรรค์และมรรค. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าตัดสินใจ. บทว่า วีริยํ อารภามิ ความว่า เราย่อมทำความเพียรแม้ทั้งสองอย่าง. บทว่า สตฺถกา ความว่า ลมที่ตัดข้อต่อและเอ็นดุจศัสตรา. บทว่า วาเฬหิ ความว่า โดยสัตว์ร้าย. บทว่า มาณเวหิ ความว่า โดยพวกโจร. ในบทว่า กต กมฺเมหิ วา อกต กมฺเมหิ วา นี้ โจรที่ทำโจรกรรมแล้วหลบหนีไป ชื่อว่าผู้มีกรรมอันทำแล้ว, โจรที่กำลังจะไปทำโจรกรรม ชื่อว่าผู้มีกรรมอันยังมิได้ทำ. ในโจรสองพวกนั้น พวกโจรผู้มีกรรมอันทำแล้ว เพราะกรรมสำเร็จแล้ว จึงเอาเลือดคอของสัตว์ทำพลีกรรมแก่เทวดา, ส่วนพวกโจรผู้มีกรรมอันยังมิได้ทำ จะทำพลีกรรมก่อนโดยคิดว่า "กรรมของเราจักสำเร็จอย่างนี้". ทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสว่า เต มํ ชีวิตา โวโรเปยฺยุ ํ (พวกเขาพึงปลงเราจากชีวิต). บทว่า วาฬา อมนุสฺสา ความว่า อมนุษย์มีพวกยักษ์เป็นต้นที่ดุร้าย หยาบคาย.

8. දුතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอนาคตภยสูตรที่ ๒

78. අට්ඨමෙ පුරා මං සො ධම්මො ආගච්ඡතීති යාව සො ධම්මො මං න උපගච්ඡති, තාව අහං පුරෙතරමෙව වීරියං ආරභාමීති අත්ථො. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා එකීභාවං උපගතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තචක්ඛූහි.

๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปุรา มํ โส ธมฺโม อาคจฺฉติ มีอรรถว่า ตราบใดที่ธรรมนั้นยังไม่มาถึงเรา ตราบนั้นเราจักปรารภความเพียรไว้ก่อนทีเดียว. บทว่า ขีโรทกีภูตา ความว่า เป็นเหมือนนมกับน้ำ คือถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. บทว่า ปิยจกฺขูหิ ความว่า ด้วยดวงตาแห่งเมตตา.

9. තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอนาคตภยสูตรที่ ๓

79. නවමෙ ධම්මසන්දොසා විනයසන්දොසොති ධම්මසන්දොසෙන විනයසන්දොසො හොති. කථං පන ධම්මස්මිං දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති නාම? සමථවිපස්සනාධම්මෙසු ගබ්භං අග්ගණ්හන්තෙසු පඤ්චවිධො විනයො න හොති[Pg.37], එවං ධම්මෙ දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති. දුස්සීලස්ස පන සංවරවිනයො නාම න හොති, තස්මිං අසති සමථවිපස්සනා ගබ්භං න ගණ්හාති. එවං විනයසන්දොසෙනපි ධම්මසන්දොසො වෙදිතබ්බො. අභිධම්මකථන්ති සීලාදිඋත්තමධම්මකථං. වෙදල්ලකථන්ති වෙදපටිසංයුත්තං ඤාණමිස්සකකථං. කණ්හධම්මං ඔක්කමමානාති රන්ධගවෙසිතාය උපාරම්භපරියෙසනවසෙන කාළකධම්මං ඔක්කමමානා. අපිච දුට්ඨචිත්තෙන පුග්ගලං ඝට්ටෙන්තාපි තං කණ්හධම්මං අත්තනො දහන්තාපි ලාභසක්කාරත්ථං කථෙන්තාපි කණ්හධම්මං ඔක්කමන්තියෙව.

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ธมฺมสนฺโทสา วินยสนฺโทโส ความว่า เพราะธรรมเสื่อม วินัยจึงเสื่อม. ก็เมื่อธรรมเสื่อม วินัยชื่อว่าเสื่อมอย่างไร? เมื่อภิกษุทั้งหลายไม่ถือเอาสาระในธรรมคือสมถะและวิปัสสนา วินัย ๕ อย่างย่อมไม่มี, เมื่อธรรมเสื่อมอย่างนี้ วินัยจึงเสื่อม. อีกอย่างหนึ่ง สังวรวินัยย่อมไม่มีแก่ผู้ทุศีล, เมื่อสังวรวินัยนั้นไม่มี สมถะและวิปัสสนาก็ไม่ถือเอาสาระ. พึงทราบว่าธรรมเสื่อมแม้เพราะวินัยเสื่อมอย่างนี้. บทว่า อภิธมฺมกถํ ความว่า อุตตมธรรมกถา มีศีลเป็นต้น. บทว่า เวทลฺลกถํ ความว่า กถาที่ประกอบด้วยความรู้ คือกถาที่ระคนด้วยญาณ. บทว่า กณฺหธมฺมํ โอกฺกมมานา ความว่า ก้าวลงสู่ธรรมดำโดยการแสวงหาช่องทาง คือการแสวงหาเรื่องตำหนิ. อีกอย่างหนึ่ง แม้ภิกษุผู้กระทบกระทั่งบุคคลด้วยจิตคิดร้าย, แม้ผู้ตั้งธรรมดำนั้นไว้ในตน, แม้ผู้กล่าวเพื่อลาภและสักการะ ก็ย่อมชื่อว่าก้าวลงสู่ธรรมดำนั่นเอง.

ගම්භීරාති පාළිගම්භීරා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථගම්භීරා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරධම්මදීපකා. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරපටිසංයුත්තා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙස්සන්තීති ජානනත්ථාය චිත්තං න ඨපෙස්සන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච වළඤ්ජෙතබ්බෙ ච. කවිතාති සිලොකාදිබන්ධනවසෙන කවීහි කතා. කාවෙය්‍යාති තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිද්ධා ඨිතා. සාවකභාසිතාති බාහිරසාවකෙහි භාසිතා. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ච උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า คมฺภีรา ความว่า ลึกซึ้งโดยบาลี. บทว่า คมฺภีรตฺถา ความว่า ลึกซึ้งโดยอรรถ. บทว่า โลกุตฺตรา ความว่า ประกาศโลกุตรธรรม. บทว่า สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา ความว่า ประกอบด้วยขันธ์ ธาตุ อายตนะ และปัจจยาการ. บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสนฺติ ความว่า จักไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้. บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ ความว่า ในสิ่งที่พึงเรียนและพึงใช้สอย. บทว่า กวิกตา ความว่า อันกวีทั้งหลายแต่งขึ้นโดยการร้อยกรองฉันท์เป็นต้น. บทว่า กาเวยฺยา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พาหิรกา ความว่า ตั้งอยู่นอกพระศาสนา. บทว่า สาวกภาสิตา ความว่า อันสาวกภายนอกกล่าวไว้. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ และเพราะเข้าใจได้ง่าย.

10. චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอนาคตภยสูตรที่ ๔

80. දසමෙ කල්‍යාණකාමාති සුන්දරකාමා. රසග්ගානීති උත්තමරසානි. සංසට්ඨා විහරිස්සන්තීති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨා විහරිස්සන්ති. සන්නිධිකාරපරිභොගන්ති සන්නිධිකතස්ස පරිභොගං. ඔළාරිකම්පි නිමිත්තන්ති එත්ථ පථවිං ඛණන්තොපි ඛණාහීති ආණාපෙන්තොපි පථවියං ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. තිණකට්ඨසාඛාපලාසං ඡින්දන්තොපි ඡින්දාති ආණාපෙන්තොපි හරිතග්ගෙ ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. ආජීවත්ථාය පණ්ණනිවාපආදීනි ගාහාපෙන්තො ඵලානි ඔචිනන්තෙ වා ඔචිනාපෙන්තෙන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙසු චතූසු සුත්තෙසු සත්ථාරා සාසනෙ වුද්ධිපරිහානි කථිතාති.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กลฺยาณกามา ความว่า ผู้ใคร่สิ่งที่ดีงาม. บทว่า รสคฺคานิ ความว่า รสอันเลิศ. บทว่า สํสฏฺฐา วิหริสฺสนฺติ ความว่า จักเป็นผู้คลุกคลีอยู่ด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง. บทว่า สนฺนิธิการปริโภคํ ความว่า การบริโภคสิ่งที่ทำการสะสมไว้. ในบทว่า โอฬาริกมฺปิ นิมิตฺตํ นี้ แม้ภิกษุผู้ขุดแผ่นดินเอง หรือสั่งให้ขุดว่า 'จงขุด' ชื่อว่าย่อมทำนิมิตอย่างหยาบในแผ่นดิน. แม้ภิกษุผู้ตัดหญ้า ท่อนไม้ กิ่งไม้ ใบไม้เอง หรือสั่งให้ตัดว่า 'จงตัด' ชื่อว่าย่อมทำนิมิตอย่างหยาบในของเขียว. ไม่ต้องกล่าวถึงภิกษุผู้ให้รับเอาใบไม้เป็นต้นเพื่อเลี้ยงชีพ หรือผู้เก็บผลไม้เอง หรือสั่งให้เก็บเลย. ใน ๔ สูตรนี้ พระศาสดาตรัสความเจริญและความเสื่อมในพระศาสนาไว้.

යොධාජීවවග්ගො තතියො.

โยธาชีววรรคที่ ๓

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(๙) ๔. เถรวรรค

1. රජනීයසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาราชนียสูตร

81. චතුත්ථස්ස [Pg.38] පඨමෙ රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයෙසු ආරම්මණෙසු. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า รชนีเยสุ ความว่า ในอารมณ์ทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งราคะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

2. වීතරාගසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวีตราคสูตร

82. දුතියෙ මක්ඛීති ගුණමක්ඛකො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො.

๘๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มกฺขี ความว่า ผู้ลบหลู่คุณ. บทว่า ปฬาสี ความว่า ผู้ประกอบด้วยปลาสะอันมีลักษณะตีเสมอ.

3. කුහකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากุหกสูตร

83. තතියෙ කුහකොති තීහි කුහනවත්ථූහි සමන්නාගතො. ලපකොති ලාභසන්නිස්සිතාය ලපනාය සමන්නාගතො. නෙමිත්තිකොති නිමිත්තකිරියකාරකො. නිප්පෙසිකොති නිප්පෙසනකතාය සමන්නාගතො. ලාභෙන ච ලාභං නිජිගීසිතාති ලාභෙන ලාභගවෙසකො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසවසෙන වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං උත්තානමෙව.

๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุหโก ความว่า ผู้ประกอบด้วยกุหนวัตถุ ๓ ประการ. บทว่า ลปโก ความว่า ผู้ประกอบด้วยการพูดเลียบเคียงอาศัยลาภ. บทว่า เนมิตฺติโก ความว่า ผู้ทำการบอกใบ้. บทว่า นิปฺเปสิโก ความว่า ผู้ประกอบด้วยการพูดบดขยี้. บทว่า ลาเภน จ ลาภํ นิชิคีสิตา ความว่า ผู้แสวงหาลาภด้วยลาภ. พึงทราบสุกกปักษ์โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. สูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

5. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอักขมสูตร

85. පඤ්චමෙ අක්ඛමො හොති රූපානන්ති රූපාරම්මණානං අනධිවාසකො හොති, තදාරම්මණෙහි රාගාදීහි අභිභුය්‍යති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ.

๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกฺขโม โหติ รูปานํ ความว่า เป็นผู้อดกลั้นต่อรูปารมณ์ไม่ได้, ถูกราคะเป็นต้นซึ่งมีรูปารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ครอบงำ. นัยนี้แหละในทุกแห่ง.

6. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฏิสัมภิทัปปัตตสูตร

86. ඡට්ඨෙ අත්ථපටිසම්භිදාප්පත්තොති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. ධම්මපටිසම්භිදාප්පත්තොති චතුබ්බිධෙ ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. නිරුත්තිපටිසම්භිදාප්පත්තොති ධම්මනිරුත්තීසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. පටිභානපටිසම්භිදාප්පත්තොති තෙසු තීසු ඤාණෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. සො පන තානි තීණි ඤාණානෙව ජානාති, න තෙසං කිච්චං කරොති. උච්චාවචානීති මහන්තඛුද්දකානි. කිංකරණීයානීති ඉති කත්තබ්බානි.

๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งญาณอันแตกฉานในอรรถ ๕. บทว่า ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งญาณอันแตกฉานในธรรม ๔ อย่าง. บทว่า นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งญาณอันแตกฉานในธรรมนิรุตติ. บทว่า ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งญาณอันแตกฉานในญาณ ๓ เหล่านั้น. ก็ภิกษุนั้นย่อมรู้ญาณ ๓ เหล่านั้นเท่านั้น, แต่ไม่ทำกิจของญาณเหล่านั้น. บทว่า อุจฺจาวจานิ ความว่า ใหญ่และเล็ก. บทว่า กึกรณียานิ ความว่า กิจที่พึงทำอย่างนี้.

7. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสีลวันตสูตร

87. සත්තමං [Pg.39] උත්තානත්ථමෙව. සීලං පනෙත්ථ ඛීණාසවසීලමෙව, බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවබාහුසච්චමෙව, වාචාපි ඛීණාසවස්ස කල්‍යාණවාචාව, ඣානානිපි කිරියජ්ඣානානෙව කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

๘๗. สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ศีลก็คือศีลของพระขีณาสพเท่านั้น, แม้พาหุสัจจะก็คือพาหุสัจจะของพระขีณาสพเท่านั้น, แม้วาจาก็เป็นกัลยาณวาจาของพระขีณาสพเท่านั้น, แม้ฌานทั้งหลายก็ตรัสถึงกิริยาฌานเท่านั้น.

8. ථෙරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเถรสูตร

88. අට්ඨමෙ ථෙරොති ථිරභාවප්පත්තො. රත්තඤ්ඤූති පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තානං බහූනං රත්තීනං ඤාතා. ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. යසස්සීති යසනිස්සිතො. මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති අකුසලකම්මපථෙසු පතිට්ඨාපෙති.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เถโร ความว่า ผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคง. บทว่า รตฺตญฺญู ความว่า ผู้รู้ราตรีจำนวนมากที่ล่วงไปแล้วนับตั้งแต่วันที่บวช. บทว่า ญาโต ความว่า ผู้ปรากฏ, ผู้มีชื่อเสียง. บทว่า ยสสฺสี ความว่า ผู้อาศัยยศ. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ความว่า ผู้มีความเห็นผิด. บทว่า สทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปตฺวา ความว่า ให้ลุกขึ้นจากธรรมคือทสกุศลกรรมบถ. บทว่า อสทฺธมฺเม ปติฏฺฐาเปติ ความว่า ย่อมให้ตั้งอยู่ในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย.

9. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมเสขสูตร

89. නවමෙ සෙඛස්සාති සික්ඛකස්ස සකරණීයස්ස. පරිහානායාති උපරිගුණෙහි පරිහානත්ථාය. කම්මාරාමතාති නවකම්මෙ රමනකභාවො. භස්සාරාමතාති ආලාපසල්ලාපෙ රමනකභාවො. නිද්දාරාමතාති නිද්දායනෙ රමනකභාවො. සඞ්ගණිකාරාමතාති ගණසඞ්ගණිකාය රමනකභාවො. යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛතීති යථා යං චිත්තං විමුත්තං, යෙ ච දොසා පහීනා, ගුණා ච පටිලද්ධා, තෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා උපරිගුණපටිලාභාය වායාමං න කරොතීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්තන්නං සෙඛානං උපරිගුණෙහි පරිහානිකාරණඤ්ච වුද්ධිකාරණඤ්ච කථිතං. යඤ්ච නාම සෙඛස්ස පරිහානකාරණං, තං පුථුජ්ජනස්ස පඨමමෙව හොතීති.

๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เสขสฺส ความว่า ของผู้ยังต้องศึกษา, ผู้ยังมีกิจต้องทำ. บทว่า ปริหานาย ความว่า เพื่อความเสื่อมจากคุณเบื้องสูง. บทว่า กมฺมารามตา ความว่า ความเป็นผู้ยินดีในนวกรรม. บทว่า ภสฺสารามตา ความว่า ความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุยปราศรัย. บทว่า นิทฺทารามตา ความว่า ความเป็นผู้ยินดีในการนอน. บทว่า สงฺคณิการามตา ความว่า ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ. บทว่า ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขติ ความว่า จิตหลุดพ้นแล้วอย่างไร, โทษเหล่าใดละได้แล้ว, และคุณเหล่าใดบรรลุแล้ว, ไม่พิจารณาเห็นโทษและคุณเหล่านั้นแล้ว ไม่ทำความพยายามเพื่อบรรลุคุณเบื้องสูงขึ้นไป. ในสูตรนี้ ตรัสเหตุแห่งความเสื่อมและความเจริญจากคุณเบื้องสูงของพระเสขะ ๗ จำพวก. และเหตุแห่งความเสื่อมของพระเสขะใด, เหตุนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความเสื่อมของปุถุชนตั้งแต่แรกทีเดียว.

10. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยเสขสูตร

90. දසමෙ වියත්තොති බ්‍යත්තො ඡෙකො. කිංකරණීයෙසූති ඉති කත්තබ්බෙසු. චෙතොසමථන්ති සමාධිකම්මට්ඨානං. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. අතිකාලෙනාති අතිපාතොව. අතිදිවාති දිවා වුච්චති මජ්ඣන්හිකො, තං අතික්කමිත්වා. ආභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසසල්ලෙඛිකා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චිත්තවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා. අප්පිච්ඡකථාති අප්පිච්ඡා හොථාති [Pg.40] කථනකථා. සන්තුට්ඨිකථාති චතූහි පච්චයෙහි සන්තුට්ඨා හොථාති කථනකථා. පවිවෙකකථාති තීහි විවෙකෙහි විවිත්තා හොථාති කථනකථා. අසංසග්ගකථාති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන අසංසට්ඨා හොථාති කථනකථා. වීරියාරම්භකථාති දුවිධං වීරියං ආරභථාති කථනකථා. සීලකථාදීසු සීලං ආරබ්භ කථා සීලකථා. සමාධිං ආරබ්භ, පඤ්ඤං ආරබ්භ, පඤ්චවිධං විමුත්තිං ආරබ්භ, එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණසඞ්ඛාතං විමුත්තිඤාණදස්සනං ආරබ්භ කථා විමුත්තිඤාණදස්සනකථා. න නිකාමලාභීතිආදීසු න ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී, දුක්ඛලාභී න විපුලලාභීති අත්ථො. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า วิยตฺโต ความว่า ผู้ฉลาด, ผู้เฉียบแหลม. บทว่า กึกรณีเยสุ ความว่า ในกิจที่พึงทำอย่างนี้. บทว่า เจโตสมถํ ความว่า สมาธิกัมมัฏฐาน. บทว่า อนนุโลมิเกน ความว่า ไม่สมควรแก่พระศาสนา. บทว่า อติกาเลน ความว่า แต่เช้าตรู่เกินไป. บทว่า อติทิวา ความว่า เวลาเที่ยงเรียกว่า ทิวา, (หมายถึง) ล่วงเลยเวลานั้นไป. บทว่า อาภิสลฺเลขิกา ความว่า ขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง. บทว่า เจโตวิวรณสปฺปายา ความว่า เป็นที่สบายแก่สมถะและวิปัสสนาอันชื่อว่าเป็นการเปิดจิต. บทว่า อปฺปิจฺฉกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มักน้อย'. บทว่า สนฺตุฏฺฐิกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัย ๔'. บทว่า ปวิเวกกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงสงัดด้วยวิเวก ๓'. บทว่า อสํสคฺคกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงไม่คลุกคลีด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง'. บทว่า วีริยารมฺภกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร ๒ อย่าง'. ในสีลกถาเป็นต้น ถ้อยคำที่ปรารภศีล ชื่อว่า สีลกถา. ถ้อยคำที่ปรารภสมาธิ, ปรารภปัญญา, ปรารภวิมุตติ ๕ อย่าง, ปรารภวิมุตติญาณทัสสนะอันได้แก่ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ชื่อว่า วิมุตติญาณทัสสนกถา. ในบทว่า น นิกามลาภี เป็นต้น ความว่า ไม่เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา, เป็นผู้ได้โดยยาก, ไม่เป็นผู้ได้โดยไพบูลย์. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

ථෙරවග්ගො චතුත්ථො.

เถรวรรคที่ ๔

(10) 5. කකුධවග්ගො

(๑๐) ๕. กกุธวรรค

1-2. සම්පදාසුත්තද්වයවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาสัมปทาสูตร ๒ สูตร

91-92. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පඤ්ච සම්පදා මිස්සිකා කථිතා. දුතියෙ පුරිමා චතස්සො මිස්සිකා, පඤ්චමී ලොකිකාව.

๙๑-๙๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ ตรัสสัมปทา ๕ ประการระคนกัน. ในสูตรที่ ๒ สัมปทา ๔ ประการแรกระคนกัน, สัมปทาที่ ๕ เป็นโลกิยะอย่างเดียว.

3. බ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพยากรณสูตร

93. තතියෙ අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානීති අරහත්තබ්‍යාකරණානි. මන්දත්තාති මන්දභාවෙන අඤ්ඤාණෙන. මොමූහත්තාති අතිමූළ්හභාවෙන. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොතීති අරහත්තං පත්තොස්මීති කථෙති. ඉච්ඡාපකතොති ඉච්ඡාය අභිභූතො. අධිමානෙනාති අධිගතමානෙන. සම්මදෙවාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙනෙව.

๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อญฺญาพฺยากรณานิ ได้แก่ การพยากรณ์อรหัตผล. บทว่า มนฺทตฺตา ได้แก่ เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม เพราะความไม่รู้. บทว่า โมมูหตฺตา ได้แก่ เพราะความเป็นผู้หลงใหลอย่างยิ่ง. บทว่า อญฺญํ พฺยากโรติ ได้แก่ ย่อมกล่าวว่า เราบรรลุอรหัตผลแล้ว. บทว่า อิจฺฉาปกโต ได้แก่ ถูกความปรารถนาครอบงำ. บทว่า อธิมาเนน ได้แก่ ด้วยความสำคัญว่าบรรลุแล้ว. บทว่า สมฺมเทว ได้แก่ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผลนั่นเทียว.

4-5. ඵාසුවිහාරසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร เป็นต้น

94-95. චතුත්ථෙ ඵාසුවිහාරාති සුඛවිහාරා. පඤ්චමෙ අකුප්පන්ති අරහත්තං.

๙๔-๙๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ผาสุวิหารา ได้แก่ การอยู่เป็นสุข. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกุปฺปํ ได้แก่ อรหัตตผล.

6. සුතධරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสุตธรสูตร

96. ඡට්ඨෙ [Pg.41] අප්පට්ඨොති අප්පසමාරම්භො. අප්පකිච්චොති අප්පකරණීයො. සුභරොති සුඛෙන භරිතබ්බො සුපොසො. සුසන්තොසොති තීහි සන්තොසෙහි සුට්ඨු සන්තොසො. ජීවිතපරික්ඛාරෙසූති ජීවිතසම්භාරෙසු. අප්පාහාරොති මන්දාහාරො. අනොදරිකත්තන්ති න ඔදරිකභාවං අමහග්ඝසභාවං අනුයුත්තො. අප්පමිද්ධොති න බහුනිද්දො. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปฏฺโฐ ได้แก่ มีความขวนขวายน้อย. บทว่า อปฺปกิจฺโจ ได้แก่ มีกิจที่พึงทำน้อย. บทว่า สุภโร ได้แก่ เป็นผู้ที่เลี้ยงดูได้โดยง่าย คือเลี้ยงง่าย. บทว่า สุสนฺโตโส ได้แก่ สันโดษดีแล้วด้วยสันโดษ ๓ ประการ. บทว่า ชีวิตปริกฺขาเรสุ ได้แก่ ในเครื่องหล่อเลี้ยงชีวิต. บทว่า อปฺปาหาโร ได้แก่ มีอาหารน้อย. บทว่า อโนทริกตฺตํ ได้แก่ ประกอบความเป็นผู้ไม่เห็นแก่ปากแก่ท้อง คือความเป็นผู้ไม่บริโภคมาก. บทว่า อปฺปมิทฺโธ ได้แก่ ไม่หลับมาก. สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีเนื้อความตื้น.

9. සීහසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสีหสูตร

99. නවමෙ සක්කච්චඤ්ඤෙව දෙති නො අසක්කච්චන්ති අනවඤ්ඤාය අවිරජ්ඣිත්වාව දෙති, නො අවඤ්ඤාය විරජ්ඣිත්වා. මා මෙ යොග්ගපථො නස්සාති මයා කතයොග්ගපථො මය්හං මා නස්සතු, ‘‘එකො සීහො උට්ඨාය බිළාරං පහරන්තො විරජ්ඣිත්වා පහරී’’ති එවං වත්තාරො මා හොන්තූති අත්ථො. අන්නභාරනෙසාදානන්ති එත්ථ අන්නං වුච්චති යවභත්තං, තං භාරො එතෙසන්ති අන්නභාරා. යාචකානං එතං නාමං. නෙසාදා වුච්චන්ති සාකුණිකා. ඉති සබ්බපච්ඡිමාය කොටියා එතෙසං යාචකනෙසාදානම්පි සක්කච්චමෙව දෙසෙති.

๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สกฺกจฺจญฺเญว เทติ โน อสกฺกจฺจํ ความว่า ย่อมให้โดยไม่ดูหมิ่น ไม่ทำให้พลาดพลั้ง ไม่ใช่ให้โดยดูหมิ่นและทำให้พลาดพลั้ง. บทว่า มา เม โยคฺคปโถ นสฺสา ความว่า วิถีแห่งความเพียรที่เราทำแล้ว อย่าได้พินาศไปแก่เราเลย อธิบายว่า ขออย่าได้มีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ราชสีห์ตัวหนึ่งลุกขึ้นตะปบแมว แต่ตะปบพลาดไป'. บทว่า อนฺนภารเนสาทานํ ความว่า ในบทนี้ ข้าวสุกแห่งข้าวบาร์เลย์ เรียกว่า อันนะ, ข้าวสุกนั้นเป็นภาระของชนเหล่านั้น เหตุนั้น (ชนเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อันนภาระ. นี้เป็นชื่อของยาจกทั้งหลาย. พรานล่านก เรียกว่า เนสาท. ด้วยเหตุนี้ พระองค์ย่อมทรงแสดงโดยเคารพเท่านั้น แม้แก่ยาจกและพรานล่านกเหล่านั้น ซึ่งเป็นส่วนสุดท้ายที่สุด.

10. කකුධථෙරසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากกุธเถรสูตร

100. දසමෙ අත්තභාවපටිලාභොති සරීරපටිලාභො. ද්වෙ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානීති එත්ථ මාගධිකං ගාමක්ඛෙත්තං අත්ථි ඛුද්දකං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි මහන්තං. ඛුද්දකං ගාමක්ඛෙත්තං ඉතො චත්තාලීසං උසභානි, ඉතො චත්තාලීසන්ති ගාවුතං හොති, මජ්ඣිමං ඉතො ගාවුතං, ඉතො ගාවුතන්ති අඩ්ඪයොජනං හොති, මහන්තං ඉතො දියඩ්ඪගාවුතං, ඉතො දියඩ්ඪගාවුතන්ති තිගාවුතං හොති. තෙසු ඛුද්දකෙන ගාමක්ඛෙත්තෙන තීණි, ඛුද්දකෙන ච මජ්ඣිමෙන ච ද්වෙ ගාමක්ඛෙත්තානි තස්ස අත්තභාවො. තිගාවුතඤ්හිස්ස සරීරං. පරිහරිස්සාමීති පටිජග්ගිස්සාමි ගොපයිස්සාමි. රක්ඛස්සෙතන්ති රක්ඛස්සු එතං. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. නාස්සස්සාති න [Pg.42] එතස්ස භවෙය්‍ය. සමුදාචරෙය්‍යාමාති කථෙය්‍යාම. සම්මන්නතීති සම්මානං කරොති. යං තුමො කරිස්සති තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතීති යං එස කරිස්සති, එසොව තෙන කම්මෙන පාකටො භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อตฺตภาวปฏิลาโภ ได้แก่ การได้อัตภาพ. ในบทว่า เทฺว วา ตีณิ วา มาคธกานิ คามกฺเขตฺตานิ นี้ คามเขตในแคว้นมคธ มีขนาดเล็กก็มี ขนาดกลางก็มี ขนาดใหญ่ก็มี. คามเขตขนาดเล็ก (วัด) จากจุดศูนย์กลางไป ๔๐ อุสภ จากจุดศูนย์กลางไป (อีกทาง) ๔๐ อุสภ ดังนี้เป็น ๑ คาวุต, คามเขตขนาดกลาง (วัด) จากจุดศูนย์กลางไป ๑ คาวุต จากจุดศูนย์กลางไป (อีกทาง) ๑ คาวุต ดังนี้เป็น ๒.๕ โยชน์, คามเขตขนาดใหญ่ (วัด) จากจุดศูนย์กลางไป ๑.๕ คาวุต จากจุดศูนย์กลางไป (อีกทาง) ๑.๕ คาวุต ดังนี้เป็น ๓ คาวุต. ในบรรดาคามเขตเหล่านั้น อัตภาพของเทพบุตรนั้น (ใหญ่เท่า) คามเขตขนาดเล็ก ๓ แห่ง หรือ (ใหญ่เท่า) คามเขตขนาดเล็กและขนาดกลาง (รวมกัน) ๒ แห่ง. ก็ร่างกายของเทพบุตรนั้น (สูง) ๓ คาวุต. บทว่า ปริหริสฺสามิ ได้แก่ จักบำรุง จักคุ้มครอง. บทว่า รกฺขสฺเสตํ ตัดบทเป็น รกฺขสฺสุ เอตํ (ท่านจงรักษาวาจานี้ไว้). บทว่า โมฆปุริโส ได้แก่ บุรุษเปล่า. บทว่า นสฺสสฺส ได้แก่ ไม่พึงมีแก่...นั้น. บทว่า สมุทาจเรยฺยาม ได้แก่ พึงกล่าว. บทว่า สมฺมนฺนติ ได้แก่ ย่อมทำการนับถือ. บทว่า ยํ ตุโม กริสฺสติ ตุโมว เตน ปญฺญายิสฺสติ ความว่า อาจารย์นี้จักกระทำสิ่งใด อาจารย์นี้เองจักปรากฏด้วยกรรมนั้น. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกที่.

කකුධවග්ගො පඤ්චමො.

กกุธวรรคที่ ๕

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ.

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො

(๑๑) ๑. ผาสุวิหารวรรค

1. සාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสารัชชสูตร

101. තතියස්ස [Pg.43] පඨමෙ වෙසාරජ්ජකරණාති විසාරදභාවාවහා. සාරජ්ජං හොතීති දොමනස්සං හොති.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า เวสารชฺชกรณา ได้แก่ ธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้า. บทว่า สารชฺชํ โหติ ได้แก่ ย่อมมีความโทมนัส.

2. උස්සඞ්කිතසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอุสสังกิตสูตร

102. දුතියෙ උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති උස්සඞ්කිතො ච පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මොපීති අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවො සමානොපි පරෙහි පාපභික්ඛූහි උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොතීති අත්ථො. වෙසියාගොචරොතිආදීසු වෙසියා වුච්චන්ති රූපූපජීවිනියො, තා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, තාසං ගෙහං අභිණ්හගමනොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පන විධවාති මතපතිකා. ථුල්ලකුමාරිකාති මහල්ලිකකුමාරිකායො.

๑๐๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโต ได้แก่ เป็นผู้ที่ถูกระแวงและถูกระแวงรอบด้าน. บทว่า อปิ อกุปฺปธมฺโมปิ อธิบายว่า แม้พระขีณาสพผู้มีธรรมอันไม่กำเริบ ก็ถูกผู้อื่นระแวงรอบด้านว่าเป็นภิกษุชั่ว. ในบทว่า เวสิยาโคจโร เป็นต้น หญิงผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป เรียกว่า เวสิยา (หญิงแพศยา), หญิงเหล่านั้นเป็นโคจรของภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวสิยาโคจร, อธิบายว่า มีการไปสู่เรือนของหญิงเหล่านั้นเนืองๆ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านั้น บทว่า วิธวา ได้แก่ หญิงที่สามีตายแล้ว. บทว่า ถุลฺลุมาริกา ได้แก่ หญิงสาววัยล่วงแล้ว (สาวเทื้อ).

3. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามหาโจรสูตร

103. තතියෙ ඉතො භොගෙන පටිසන්ථරිස්සාමීති ඉතො මම සාපතෙය්‍යතො භොගං ගහෙත්වා තෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, තස්ස ච මම ච අන්තරං පිදහිස්සාමීති අත්ථො. ගහණානීති පරසන්තකානං භණ්ඩානං ගහණානි. ගුය්හමන්තාති ගුහිතබ්බමන්තා. අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා ගහෙත්වා ඨිතාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. චතුත්ථෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อิโต โภเคน ปฏิสนฺธริสฺสามิ อธิบายว่า เราจักเอาโภคะจากทรัพย์สมบัติของเรานี้ ทำการปฏิสันถารกับผู้นั้น และจักปิดช่องว่างระหว่างผู้นั้นกับเรา. บทว่า คหณานิ ได้แก่ การยึดถือสิ่งของที่เป็นของผู้อื่น. บทว่า คุยฺหมนฺตา ได้แก่ การปรึกษาที่พึงปิดบัง. บทว่า อนฺตคฺคาหิกาย ได้แก่ (ด้วยทิฏฐิ) ที่ยึดถือสัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้น. ในสูตรที่ ๔ ทั้งหมดมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น.

5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาผาสุวิหารสูตร

105. පඤ්චමෙ මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තචිත්තෙන පවත්තිතං කායකම්මං. ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛෙ චෙව පරම්මුඛෙ ච. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. යානි තානි සීලානීතිආදි චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන වුත්තං. සමාධිසංවත්තනිකානීති [Pg.44] මග්ගසමාධිඵලසමාධිනිබ්බත්තකානි. සීලසාමඤ්ඤගතොති සමානසීලතං ගතො, එකසදිසසීලො හුත්වාති අත්ථො. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථිතං, දිට්ඨි විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීති.

๑๐๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เมตฺตํ กายกมฺมํ ได้แก่ กายกรรมที่ดำเนินไปด้วยเมตตาจิต. บทว่า อาวิ เจว รโห จ ได้แก่ ทั้งในที่ต่อหน้าและในที่ลับหลัง. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ยานิ ตานิ สีลานิ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงจตุปาริสุทธิศีล. บทว่า สมาธิสํวตฺตนิกานิ ได้แก่ (ศีล) ที่ทำให้มรรคสมาธิและผลสมาธิเกิดขึ้น. บทว่า สีลสามญฺญคโต อธิบายว่า ถึงความเป็นผู้มีศีลเสมอกัน คือเป็นผู้มีศีลเสมอกัน. บทว่า ตกฺกรสฺส ได้แก่ ผู้ใดกระทำทิฏฐินั้น, แก่ผู้นั้น. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวศีลที่เจือด้วยทิฏฐิ, ทิฏฐิ ได้แก่ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ.

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอานันทสูตร

106. ඡට්ඨෙ නො ච පරං අධිසීලෙ සම්පවත්තා හොතීති පරං සීලභාවෙන න ගරහති න උපවදති. අත්තානුපෙක්ඛීති අත්තනොව කතාකතං ජානනවසෙන අත්තානං අනුපෙක්ඛිතා. නො පරානුපෙක්ඛීති පරස්ස කතාකතෙසු අබ්‍යාවටො. අපඤ්ඤාතොති අපාකටො අප්පපුඤ්ඤො. අපඤ්ඤාතකෙනාති අපඤ්ඤාතභාවෙන අපාකටතාය මන්දපුඤ්ඤතාය. නො පරිතස්සතීති පරිතාසං නාපජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

๑๐๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โน จ ปรํ อธิสีเล สํปวตฺตา โหติ ความว่า ไม่ติเตียน ไม่ว่าร้ายผู้อื่นโดยส่วนแห่งศีล. บทว่า อตฺตานุเปกฺขี ได้แก่ พิจารณาตนเองโดยรู้อาการที่ทำและไม่ได้ทำของตนเองเท่านั้น. บทว่า โน ปรานุเปกฺขี ได้แก่ ไม่ขวนขวายในกิจที่ทำและไม่ได้ทำของผู้อื่น. บทว่า อปญฺญาโต ได้แก่ ไม่ปรากฏ มีบุญน้อย. บทว่า อปญฺญาตเกน ได้แก่ เพราะความเป็นผู้ไม่ปรากฏ เพราะความเป็นผู้มีบุญน้อย. บทว่า โน ปริตสฺสติ ได้แก่ ย่อมไม่ถึงความเดือดร้อน. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

7-8. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาสีลสูตร เป็นต้น

107-108. සත්තමෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතා, විමුත්ති අරහත්තඵලං, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පනෙත්ථ අසෙඛස්ස පවත්තත්තා අසෙඛන්ති වුත්තං.

๑๐๗-๑๐๘. ในสูตรที่ ๗ ตรัสถึงศีล สมาธิ และปัญญาที่ระคนกัน, วิมุตติคืออรหัตตผล, วิมุตติญาณทัสสนะคือปัจจเวกขณญาณ เป็นโลกิยะเท่านั้น. แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ ปัจจเวกขณญาณ เพราะเกิดขึ้นแก่พระอเสขะ จึงเรียกว่า อเสขะ.

9-10. චාතුද්දිසසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาจาตุททิสสูตร เป็นต้น

109-110. නවමෙ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. දසමෙ අලන්ති යුත්තො. ඉධාපි ඛීණාසවොව කථිතො.

๑๐๙-๑๑๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จาตุทฺทิโส คือ ผู้มีจารวัตรอันไม่ติดขัดในทิศทั้ง ๔. แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อลํ คือ สมควร. แม้ในที่นี้ ก็ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

ඵාසුවිහාරවග්ගො පඨමො.

ผาสุวิหารวรรคที่ ๑

(12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො

(๑๒) ๒. อันธกวินทวรรค

1. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถากุลูปกสูตร

111. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවවිස්සාසීති අත්තනා සද්ධිං සන්ථවං අකරොන්තෙසු විස්සාසං අනාපජ්ජන්තෙසුයෙව විස්සාසං කරොති. අනිස්සරවිකප්පීති [Pg.45] අනිස්සරොව සමානො ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං ගණ්හථා’’ති ඉස්සරො විය විකප්පෙති. විස්සට්ඨුපසෙවීති විස්සට්ඨානි භින්නකුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති. උපකණ්ණකජප්පීති කණ්ණමූලෙ මන්තං ගණ්හාති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อสนฺถววิสฺสาสี คือ ทำความคุ้นเคยในทายกผู้ไม่ทำความคุ้นเคยกับตน, ทำความคุ้นเคยในทายกผู้ยังไม่ถึงความคุ้นเคยเท่านั้น. บทว่า อนิสฺสรวิกปฺปี คือ ตนเองไม่มีอำนาจ แต่จัดการเหมือนผู้มีอำนาจว่า 'จงให้สิ่งนี้ จงรับสิ่งนี้'. บทว่า วิสฺสฏฺฐูปเสวี คือ เข้าไปคบหาตระกูลที่แตกแยกกันแล้ว เพื่อให้กลับคืนดีกัน. บทว่า อุปกณฺณกชปฺปี คือ รับคำปรึกษาที่ข้างหู. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

2. පච්ඡාසමණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปัจฉาสมณสูตร

112. දුතියෙ පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාතීති උපජ්ඣායෙ නිවත්තිත්වා ඨිතෙ අත්තනො තුච්ඡපත්තං දත්වා තස්ස පත්තං න ගණ්හාති, තතො වා දීයමානං න ගණ්හාති. න නිවාරෙතීති ඉදං වචනං ආපත්තිවීතික්කමවචනං නාමාති න ජානාති. ඤත්වා වාපි, ‘‘භන්තෙ, එවරූපං නාම වත්තුං න වට්ටතී’’ති න නිවාරෙති. කථං ඔපාතෙතීති තස්ස කථං භින්දිත්වා අත්තනො කථං පවෙසෙති. ජළොති ජඩො. එළමූගොති පග්ඝරිතඛෙළමුඛො. තතියං උත්තානමෙව.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปตฺตปริยาปนฺนํ น คณฺหาติ คือ เมื่อพระอุปัชฌาย์กลับมายืนอยู่ ก็ถวายบาตรเปล่าของตนแล้ว ไม่รับบาตรของท่าน หรือไม่รับบิณฑบาตที่ท่านให้จากบาตรนั้น. บทว่า น นิวาเรติ คือ ไม่รู้ว่า 'คำนี้เป็นคำที่ชื่อว่าล่วงละเมิดอาบัติ'. หรือแม้รู้แล้ว ก็ไม่ห้ามว่า 'ท่านขอรับ คำเช่นนี้ไม่ควรกล่าว'. บทว่า กถํ โอปาเตติ คือ ทำลายคำพูดของผู้อื่นแล้ว สอดแทรกคำพูดของตนเข้าไป. บทว่า ชโฬ คือ คนโง่. บทว่า เอฬมูโค คือ ผู้มีปากมีน้ำลายไหล. สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

4. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอันธกวินทสูตร

114. චතුත්ථෙ සීලවා හොථාති සීලවන්තා හොථ. ආරක්ඛසතිනොති ද්වාරරක්ඛිකාය සතියා සමන්නාගතා. නිපක්කසතිනොති ද්වාරරක්ඛනකෙනෙව ඤාණෙන සමන්නාගතස්සතිනො. සතාරක්ඛෙන චෙතසා සමන්නාගතාති සතාරක්ඛෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. අප්පභස්සාති අප්පකථා. සම්මාදිට්ඨිකාති කම්මස්සකතජ්ඣාන-විපස්සනාමග්ග-ඵලවසෙන පඤ්චවිධාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතා. අපිච පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සම්මාදිට්ඨියෙවාති වෙදිතබ්බා.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สีลวา โหถ คือ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีศีล. บทว่า อารกฺขสติโน คือ ผู้ประกอบด้วยสติที่รักษาทวาร. บทว่า นิปกฺกสติโน คือ ผู้มีสติประกอบด้วยญาณที่รักษาทวารนั่นเอง. บทว่า สตารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคตา คือ ผู้ประกอบด้วยจิตอันมีสติเป็นเครื่องรักษา. บทว่า อปฺปภสฺสา คือ ผู้มีวาจาน้อย. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิกา คือ ผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ ๕ อย่าง โดยอำนาจแห่งกัมมัสสกตสัมมาทิฏฐิ ฌานสัมมาทิฏฐิ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ และผลสัมมาทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า แม้ปัจจเวกขณญาณก็เป็นสัมมาทิฏฐิเหมือนกัน.

5. මච්ඡරිනීසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถามัจฉรินีสูตร

115. පඤ්චමෙ ආවාසමච්ඡරිනීති ආවාසං මච්ඡරායති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං වාසං න සහති. කුලමච්ඡරිනීති උපට්ඨාකකුලං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තත්ථ උපසඞ්කමනං න සහති. ලාභමච්ඡරිනීති ලාභං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තං උප්පජ්ජන්තං න සහති. වණ්ණමච්ඡරිනීති ගුණං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං ගුණකථං න සහති. ධම්මමච්ඡරිනීති පරියත්තිධම්මං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං දාතුං න ඉච්ඡති.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาวาสมจฺฉรินี คือ ตระหนี่อาวาส, ไม่ทนต่อการอยู่ของภิกษุอื่นในอาวาสนั้น. บทว่า กุลมจฺฉรินี คือ ตระหนี่ตระกูลอุปัฏฐาก, ไม่ทนต่อการเข้าไปของภิกษุอื่นในตระกูลนั้น. บทว่า ลาภมจฺฉรินี คือ ตระหนี่ลาภ, ไม่ทนต่อลาภนั้นที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุอื่น. บทว่า วณฺณมจฺฉรินี คือ ตระหนี่คุณ, ไม่ทนต่อการกล่าวคุณของภิกษุอื่น. บทว่า ธมฺมมจฺฉรินี คือ ตระหนี่ปริยัติธรรม, ไม่ปรารถนาจะให้แก่ผู้อื่น.

6-7. වණ්ණනාසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. อรรถกถาวรรณนาสูตร เป็นต้น

116-117. ඡට්ඨෙ [Pg.46] සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙතීති පරෙහි සද්ධාය දින්නපිණ්ඩපාතතො අග්ගං අග්ගහෙත්වා පරස්ස දෙති. සත්තමෙ ඉස්සුකිනීති ඉස්සාය සමන්නාගතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๑๖-๑๑๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ คือ ไม่รับส่วนเลิศจากบิณฑบาตที่ผู้อื่นถวายด้วยศรัทธา แล้วให้แก่ผู้อื่น. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อิสฺสุกินี คือ ผู้ประกอบด้วยความริษยา. บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

අන්ධකවින්දවග්ගො දුතියො.

อันธกวินทวรรคที่ ๒

(13) 3. ගිලානවග්ගො

(๑๓) ๓. คิลานวรรค

4. දුතියඋපට්ඨාකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยอุปัฏฐากสูตร

124. තතියස්ස චතුත්ථෙ නප්පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච අසමන්නාගතො. ආමිසන්තරොති ආමිසහෙතුකො චීවරාදීනි පච්චාසීසමානො.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า นปฺปฏิพโล คือ ไม่ประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า อามิสนฺตโร คือ ผู้มีอามิสเป็นเหตุ หวังจีวรเป็นต้น.

5-6. අනායුස්සාසුත්තද්වයවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาอนายุสสสูตร ๒ สูตร

125-126. පඤ්චමෙ අනායුස්සාති ආයුපච්ඡෙදනා, න ආයුවඩ්ඪනා. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො.

๑๒๕-๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนาายุสฺสา คือ เป็นเหตุตัดอายุ, ไม่ใช่เหตุให้อายุเจริญ. แม้ในสูตรที่ ๖ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

7. වපකාසසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวปกาสสูตร

127. සත්තමෙ නාලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති සඞ්ඝතො නික්ඛමිත්වා එකකො වසිතුං න යුත්තො. කාමඤ්චෙස සඞ්ඝමජ්ඣෙපි වසිතුං අයුත්තොව අසඞ්ඝසොභනතාය, ඔවාදානුසාසනිප්පටිබද්ධත්තා පන නිප්පරියායෙනෙව සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුං න යුත්තො. අලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති චාතුද්දිසත්තා සඞ්ඝම්හා නික්ඛම්ම එකකො වසිතුං යුත්තො, සඞ්ඝසොභනතාය පන සඞ්ඝෙපි වසිතුං යුත්තොයෙව. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นาลํ สงฺฆมฺหา วปกาเสตุํ คือ ไม่ควรออกจากสงฆ์ไปอยู่ผู้เดียว. อันที่จริง ภิกษุนี้ไม่ควรอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ เพราะไม่ยังสงฆ์ให้งาม, แต่เพราะยังเนื่องอยู่กับโอวาทและอนุศาสนี จึงไม่ควรหลีกออกจากสงฆ์โดยส่วนเดียว. บทว่า อลํ สงฺฆมฺหา วปกาเสตุํ คือ เพราะความเป็นผู้มีจารวัตรไม่ติดขัดในทิศทั้ง ๔ จึงควรออกจากสงฆ์ไปอยู่ผู้เดียว, แต่เพราะยังสงฆ์ให้งาม จึงควรอยู่ในสงฆ์เหมือนกัน. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

9. පරිකුප්පසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปริกุปปสูตร

129. නවමෙ ආපායිකාති අපායගාමිනො. නෙරයිකාති නිරයගාමිනො. පරිකුප්පාති පරිකුප්පනසභාවා පුරාණවණසදිසා. අතෙකිච්ඡාති අකත්තබ්බපරිකම්මා. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาปายิกา คือ ผู้ไปสู่อบาย. บทว่า เนรยิกา คือ ผู้ไปสู่นรก. บทว่า ปริกุปฺปา คือ ผู้มีสภาวะกำเริบได้ เหมือนแผลเก่า. บทว่า อเตกิจฺฉา คือ ผู้มีการเยียวยาที่ทำไม่ได้. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

ගිලානවග්ගො තතියො.

คิลานวรรคที่ ๓

(14) 4. රාජවග්ගො

(๑๔) ๔. ราชวรรค

1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมจักกานุวัตตนสูตร

131. චතුත්ථස්ස [Pg.47] පඨමෙ ධම්මෙනාති දසකුසලධම්මෙන. චක්කන්ති ආණාචක්කං. අත්ථඤ්ඤූති රජ්ජත්ථං ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති පවෙණිධම්මං ජානාති. මත්තඤ්ඤූති දණ්ඩෙ වා බලම්හි වා පමාණං ජානාති. කාලඤ්ඤූති රජ්ජසුඛානුභවනකාලං, විනිච්ඡයකරණකාලං, ජනපදචාරිකාකාලඤ්ච ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා, අයං බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දසමණපරිසාති ජානාති.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ธมฺเมน คือ ด้วยทศกุศลธรรม. บทว่า จกฺกํ คือ อาณาจักร. บทว่า อตฺถญฺญู คือ รู้ประโยชน์แห่งแว่นแคว้น. บทว่า ธมฺมญฺญู คือ รู้ราชประเพณีธรรม. บทว่า มตฺตญฺญู คือ รู้ประมาณในการลงทัณฑ์หรือในกองทัพ. บทว่า กาลญฺญู คือ รู้กาลเสวยราชสมบัติ, กาลวินิจฉัยคดี, และกาลเสด็จประพาสชนบท. บทว่า ปริสญฺญู คือ รู้ว่า 'นี่คือขัตติยบริษัท, นี่คือพราหมณบริษัท, เวสสบริษัท, สุททบริษัท และสมณบริษัท'.

තථාගතවාරෙ අත්ථඤ්ඤූති පඤ්ච අත්ථෙ ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති චත්තාරො ධම්මෙ ජානාති. මත්තඤ්ඤූති චතූසු පච්චයෙසු පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති. කාලඤ්ඤූති අයං කාලො පටිසල්ලීනස්ස, අයං සමාපත්තියා, අයං ධම්මදෙසනාය, අයං ජනපදචාරිකායාති එවං කාලං ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා…පෙ… අයං සමණපරිසාති ජානාති. අනුත්තරන්ති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි අනුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං.

ในวาระแห่งพระตถาคต คำว่า อัตถัญญู คือ ย่อมรู้อรรถ ๕ ประการ คำว่า ธัมมัญญู คือ ย่อมรู้ธรรม ๔ ประการ คำว่า มัตตัญญู คือ ย่อมรู้ประมาณในการรับและการบริโภคในปัจจัย ๔ คำว่า กาลัญญู คือ ย่อมรู้กาลอย่างนี้ว่า กาลนี้เป็นกาลหลีกเร้น กาลนี้เป็นกาลเข้าสมาบัติ กาลนี้เป็นกาลแสดงธรรม กาลนี้เป็นกาลจาริกไปในชนบท คำว่า ปริสัญญู คือ ย่อมรู้ว่า บริษัทนี้เป็นขัตติยบริษัท...ฯลฯ...บริษัทนี้เป็นสมณบริษัท คำว่า อนุตตรัง คือ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ คำว่า ธัมมจักกัง คือ จักรอันประเสริฐ

2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยจักกานุวัตตนสูตร

132. දුතියෙ පිතරා පවත්තිතං චක්කන්ති චක්කවත්තිම්හි පබ්බජිතෙ වා කාලකතෙ වා චක්කරතනං සත්තාහමත්තං ඨත්වා අන්තරධායති, කථමෙස තං අනුප්පවත්තෙති නාම? පිතු පවෙණියං ඨත්වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙන්තොපි පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙති නාම.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า จักรที่พระบิดาให้เป็นไปแล้ว ความว่า เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิบรรพชาก็ดี สวรรคตก็ดี จักรแก้วดำรงอยู่เพียง ๗ วันแล้วก็อันตรธานไป (พระราชโอรสองค์ใหญ่นั้น) จะชื่อว่าให้จักรนั้นเป็นไปตามได้อย่างไร? (ตอบว่า) แม้ทรงดำรงอยู่ในราชประเพณีของพระบิดา ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตรให้บริบูรณ์ กระทำราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ชื่อว่าทรงยังจักรที่พระบิดาให้เป็นไปแล้วนั่นแหละให้เป็นไปตาม

3. ධම්මරාජාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาธรรมราชสูตร

133. තතියං තිකනිපාතෙ වුත්තනයමෙව. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙ පනෙත්ථ පච්ඡිමපදද්වයමෙව විසෙසො. තත්ථ සම්මාආජීවො සෙවිතබ්බො, මිච්ඡාආජීවො න සෙවිතබ්බො. සප්පායො ගාමනිගමො සෙවිතබ්බො, අසප්පායො න සෙවිතබ්බො.

๑๓๓. สูตรที่ ๓ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในติกนิบาตนั่นเทียว แต่ในสูตรนี้ มีความพิเศษเพียงสองบทหลังในหมวดสิ่งที่ควรเสพและไม่ควรเสพ ในสองบทนั้น สัมมาอาชีวะเป็นสิ่งที่ควรเสพ มิจฉาอาชีวะเป็นสิ่งที่ไม่ควรเสพ บ้านและนิคมที่เป็นสัปปายะเป็นสิ่งที่ควรเสพ (บ้านและนิคม) ที่ไม่เป็นสัปปายะเป็นสิ่งที่ไม่ควรเสพ

4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถายัสสังทิสังสูตร

134. චතුත්ථෙ [Pg.48] උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස හි මාතා ඛත්තියා, මාතුමාතා ඛත්තියා, තස්සාපි මාතා ඛත්තියා. පිතා ඛත්තියො, පිතුපිතා ඛත්තියො, තස්සපි පිතා ඛත්තියො. සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති. යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන, ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อุภโต คือ จากทั้งสองฝ่าย ได้แก่ ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ด้วยว่า ผู้ใดมีมารดาเป็นกษัตริย์ ยายของมารดาก็เป็นกษัตริย์ มารดาของยายนั้นก็เป็นกษัตริย์ บิดาเป็นกษัตริย์ ปู่เป็นกษัตริย์ บิดาของปู่นั้นก็เป็นกษัตริย์ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา คำว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ ผู้ประกอบด้วยครรภ์มารดาอันบริสุทธิ์ แต่ในบทว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" นี้ กัมมชเตโชธาตุเรียกว่า คหณี ในบทว่า ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา นี้ บิดาของบิดาคือปู่ คู่ของปู่คือปิตามหยุคะ คำว่า ยุค หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงคำกล่าว แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองคือปิตามหยุคะ บุรุษรุ่นก่อนทั้งหมดที่สูงขึ้นไปกว่านั้น ก็ถูกนับเข้าด้วยคำว่าปู่นั่นเอง อย่างนี้ ตราบเท่าบุรุษที่ ๗ ก็ชื่อว่ามีครรภ์มารดาอันบริสุทธิ์ หรืออีกนัยหนึ่ง แสดงว่า ไม่ถูกคัดค้าน ไม่ถูกตำหนิด้วยเรื่องชาติ คำว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกคัดค้าน ไม่ถูกทอดทิ้งว่า "จงไล่คนนี้ไปเสีย จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" คำว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่ถูกตำหนิ ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทา ถามว่า ด้วยเหตุอะไร? (ตอบว่า) ด้วยเรื่องชาติ อธิบายว่า ด้วยคำพูดทำนองนี้ว่า "ผู้นี้เป็นคนมีชาติต่ำแม้ด้วยเหตุนี้"

අඩ්ඪොතිආදීසු යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොති. ඉධ පන න කෙවලං අඩ්ඪොයෙව, මහද්ධනො මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පඤ්චකාමගුණවසෙන මහන්තා උළාරා භොගා අස්සාති මහාභොගො. පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරොති කොසො වුච්චති භණ්ඩාගාරං, නිදහිත්වා ඨපිතෙන ධනෙන පරිපුණ්ණකොසො, ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරොති අත්ථො. අථ වා චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා රට්ඨන්ති, තිවිධං කොට්ඨාගාරං ධනකොට්ඨාගාරං ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරං වත්ථකොට්ඨාගාරන්ති. තං සබ්බම්පි පරිපුණ්ණමස්සාති පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. අස්සවායාති කස්සචි බහුම්පි ධනං දෙන්තස්ස සෙනා න සුණාති, සා අනස්සවා නාම හොති. කස්සචි අදෙන්තස්සාපි සුණාතියෙව, අයං අස්සවා නාම. ඔවාදපටිකරායාති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බ, ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති දින්නඔවාදකරාය. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන යුත්තො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාය [Pg.49] සමන්නාගතො. පටිබලොති සමත්ථො. අත්ථෙ චින්තෙතුන්ති වඩ්ඪිඅත්ථෙ චින්තෙතුං. සො හි පච්චුප්පන්නඅත්ථවසෙනෙව ‘‘අතීතෙපි එවං අහෙසුං, අනාගතෙපි එවං භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙති. විජිතාවීනන්ති විජිතවිජයානං, මහන්තෙන වා විජයෙන සමන්නාගතානං. විමුත්තචිත්තානන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තමානසානං.

ในบทมีคำว่า อฑฺโฒ เป็นต้น ใครๆ ก็เป็นผู้มั่งคั่งด้วยสมบัติที่เป็นของตน แต่ในที่นี้ ไม่ใช่เป็นเพียงผู้มั่งคั่งเท่านั้น แต่เป็นผู้มีทรัพย์มาก อธิบายว่า ประกอบด้วยทรัพย์มีจำนวนมากมายนับไม่ถ้วน ชื่อว่า มหาโภโค เพราะมีโภคะใหญ่หลวงไพบูลย์โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ คำว่า ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร คือ คลังเรียกว่า โกสะ มีคลังเต็มเปี่ยมด้วยทรัพย์ที่เก็บสะสมไว้ และมีฉางเต็มเปี่ยมด้วยข้าวเปลือก หรืออีกนัยหนึ่ง โกสะมี ๔ อย่าง คือ ช้าง ม้า รถ และแว่นแคว้น โกฏฐาคารมี ๓ อย่าง คือ คลังทรัพย์ คลังข้าวเปลือก และคลังผ้า โกสะและโกฏฐาคารทั้งหมดนั้นของท่านบริบูรณ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร คำว่า อสฺสวา คือ กษัตริย์บางองค์ แม้ประทานทรัพย์ให้มาก แต่เสนาก็ไม่เชื่อฟัง เสนามนั้นชื่อว่า อนัสสวา กษัตริย์บางองค์ แม้ไม่ประทานทรัพย์ให้ เสนาก็เชื่อฟังอยู่ เสนามนี้ชื่อว่า อัสสวา คำว่า โอวาทปฏิกร คือ (เสนา) ผู้กระทำตามโอวาทที่ประทานให้ว่า "สิ่งนี้พวกท่านพึงทำ สิ่งนี้ไม่พึงทำ" คำว่า ปณฺฑิโต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต คำว่า พฺยตฺโต คือ ผู้ประกอบด้วยความเฉียบแหลมแห่งปัญญา คำว่า เมธาวี คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้น คำว่า ปฏิพโล คือ ผู้สามารถ คำว่า อตฺเถ จินฺเตตุํ คือ เพื่อจะคิดถึงประโยชน์คือความเจริญ ด้วยว่า ท่านย่อมคิดโดยอำนาจประโยชน์ในปัจจุบันว่า "ในอดีตก็ได้เป็นอย่างนี้ ในอนาคตก็จักเป็นอย่างนี้" คำว่า วิชิตาวีนํ คือ ของผู้มีชัยชนะอันได้มาแล้ว หรือของผู้ประกอบด้วยชัยชนะอันยิ่งใหญ่ คำว่า วิมุตฺตจิตฺตานํ คือ ของผู้มีใจหลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติ ๕

5-6. පත්ථනාසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาปัตถนาสูตร ๒ สูตร (ที่ ๕-๖)

135-136. පඤ්චමෙ නෙගමජානපදස්සාති නිගමවාසිනො ච රට්ඨවාසිනො ච ජනස්ස. හත්ථිස්මින්තිආදීහි හත්ථිඅස්සරථථරුධනුලෙඛමුද්දාගණනාදීනි සොළස මහාසිප්පානි දස්සිතානි. අනවයොති සමත්ථො පරිපුණ්ණො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨෙ ඔපරජ්ජන්ති උපරාජභාවං.

ในสูตรที่ ๕ (๑๓๕-๑๓๖) คำว่า เนคมชานปทสฺส คือ ของชนผู้อยู่ในนิคมและผู้อยู่ในชนบท ด้วยบทมีคำว่า หตฺถิสฺมึ เป็นต้น ทรงแสดงมหาศิลปะ ๑๖ อย่าง มีศิลปะการขี่ช้าง การขี่ม้า การขับรถ การใช้ดาบ การยิงธนู การเขียนหนังสือ การนับด้วยข้อนิ้ว และการคำนวณ เป็นต้น คำว่า อนวโย คือ ผู้สามารถ ผู้สมบูรณ์ ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว ในสูตรที่ ๖ คำว่า โอปรชฺชํ คือ ความเป็นอุปราช

7. අප්පංසුපතිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอัปปังสุปติสูตร

137. සත්තමෙ පුරිසාධිප්පායාති අස්සද්ධම්මවසෙන පුරිසෙ උප්පන්නාධිප්පායා පුරිසජ්ඣාසයා. ආදානාධිප්පායොති ඉදානි ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉදානි සක්ඛිස්සාමීති එවං ගහණාධිප්පායො. විසංයොගාධිප්පායොති ඉදානි නිබ්බානං පාපුණිස්සාමි, ඉදානි පාපුණිස්සාමීති එවං නිබ්බානජ්ඣාසයො.

๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปุริสาธิปฺปายา คือ มีความประสงค์เกิดขึ้นในบุรุษโดยอำนาจแห่งอสัทธรรม มีอัธยาศัยในบุรุษ คำว่า อาทานาธิปฺปาโย คือ มีความประสงค์จะถือเอาอย่างนี้ว่า บัดนี้เราจักสามารถถือเอาได้ บัดนี้เราจักสามารถ (ถือเอาได้) คำว่า วิสํโยคาธิปฺปาโย คือ มีอัธยาศัยในนิพพานอย่างนี้ว่า บัดนี้เราจักบรรลุนิพพาน บัดนี้เราจักบรรลุ (นิพพาน)

8. භත්තාදකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาภัตตาทกสูตร

138. අට්ඨමෙ භත්තාදකොති භත්තක්ඛාදකො, බහුභත්තභුඤ්ජොති අත්ථො. ඔකාසඵරණොති ඔකාසං ඵරිත්වා අඤ්ඤෙසං සම්බාධං කත්වා ඨානෙන ඔකාසඵරණො. තත්ථ තත්ථ ලණ්ඩං සාරෙති පාතෙතීති ලණ්ඩසාරණො. එත්තකා හත්ථීති ගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී. නිසීදනසයනවසෙන මඤ්චපීඨං මද්දතීති මඤ්චපීඨමද්දනො. භික්ඛුගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ภตฺตาทโก คือ ผู้กินภัตตาหาร อธิบายว่า ผู้บริโภคภัตตาหารมาก คำว่า โอกาสผรโณ คือ ผู้แผ่ไปในที่ว่าง โดยการยืนทำความคับแคบแก่ผู้อื่น ชื่อว่า ลณฺฑสารโณ เพราะทำมูลสัตว์ให้ตกไปในที่นั้นๆ ชื่อว่า สลากคฺคาหี เพราะในเวลานับว่า "มีช้างเท่านี้" ย่อมรับเอาสลาก ชื่อว่า มญฺจปีฐมทฺทโน เพราะย่ำยีเตียงและตั่งโดยอำนาจแห่งการนั่งและการนอน ชื่อว่า สลากคฺคาหี เพราะในเวลานับภิกษุ ย่อมรับเอาสลาก

9. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอักขมสูตร

139. නවමෙ හත්ථිකායන්ති හත්ථිඝටං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ගාමෙ අවචරන්තීති සඞ්ගාමාවචරා. එකිස්සා වා තිණොදකදත්තියා විමානිතොති [Pg.50] එකදිවසං එකෙන තිණොදකදානෙන විමානිතො, එකදිවසමත්තං අලද්ධතිණොදකොති අත්ථො. ඉතො පරම්පි එසෙව නයො. න සක්කොති චිත්තං සමාදහිතුන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ඨපෙතුං න සක්කොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า หตฺถิกายํ ได้แก่ หมู่ช้าง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า สังคามาวจร เพราะเที่ยวไปในสงคราม บทว่า เอกิสฺสา วา ติโณทกทตฺติยา วิมานิโต ความว่า ถูกดูหมิ่นด้วยการให้หญ้าและน้ำครั้งเดียวในวันหนึ่ง คือ ไม่ได้หญ้าและน้ำเพียงวันเดียว แม้ต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า น สกฺโกติ จิตฺตํ สมาธหิตุํ ความว่า ไม่สามารถตั้งจิตไว้ในอารมณ์ได้โดยชอบ บทที่เหลือในสูตรนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น พึงทราบว่า ก็ในสูตรนี้ ทรงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ

10. සොතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโสตสูตร

140. දසමෙ දුරුත්තානන්ති න සුට්ඨු වුත්තානං දොසවසෙන පවත්තිතානං ඵරුසවචනානං. දුරාගතානන්ති දුක්ඛුප්පාදනාකාරෙන සොතද්වාරං ආගතානං. වචනපථානන්ති වචනානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං තාපනසභාවානං වා. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං අප්පායිතුං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. යා සා දිසාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිවසෙන දිස්සති අපදිස්සතීති නිබ්බානං දිසාති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන තං ආගම්ම සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමථං ගච්ඡන්ති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතාති.

๑๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุรุตฺตานํ ได้แก่ วาจาหยาบคายที่กล่าวไม่ดี เป็นไปโดยอำนาจโทสะ บทว่า ทุราคตานํ ได้แก่ ถ้อยคำที่มาสู่โสตทวารโดยอาการที่ก่อให้เกิดทุกข์ บทว่า วจนปถานํ ได้แก่ ถ้อยคำ บทว่า ทุกฺขานํ ได้แก่ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพานํ ได้แก่ ที่รุนแรง หรือที่มีสภาพแผดเผา บทว่า ขรานํ ได้แก่ ที่หยาบคาย บทว่า กฏุกานํ ได้แก่ ที่เผ็ดร้อน บทว่า อสาตานํ ได้แก่ ที่ไม่ไพเราะ บทว่า อมนาปานํ ได้แก่ ที่ไม่สามารถทำให้ใจเจริญงอกงามได้ บทว่า ปาณหรานํ ได้แก่ ที่นำชีวิตไป บทว่า ยา สา ทิสา พึงทราบว่า พระนิพพานชื่อว่า ทิสา เพราะถูกชี้บอกโดยนัยเป็นต้นว่า เป็นที่สงบสังขารทั้งปวง ก็เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น สังขารทั้งปวงย่อมถึงความสงบ ฉะนั้นจึงเรียกว่า สัพพสังขารสมถะ บทที่เหลือในที่ทุกแห่ง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในสูตรนี้ ทรงตรัสศีล สมาธิ ปัญญา คละกันไป

රාජවග්ගො චතුත්ථො.

ราชวรรคที่ ๔

(15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො

(๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค

1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอวชานาติสูตร

141. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සංවාසෙනාති එකතොවාසෙන. ආදෙය්‍යමුඛොති ආදියනමුඛො, ගහණමුඛොති අත්ථො. තමෙනං දත්වා අවජානාතීති ‘‘අයං දින්නං පටිග්ගහෙතුමෙව ජානාතී’’ති එවං අවමඤ්ඤති. තමෙනං සංවාසෙන අවජානාතීති අප්පමත්තකෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ජානාමහං තයා කතකම්මං, එත්තකං අද්ධානං අහං කිං කරොන්තො වසිං, නනු තුය්හමෙව කතාකතං වීමංසන්තො’’තිආදීනි වත්තා හොති. අථ ඉතරො ‘‘අද්ධා කොචි මය්හං දොසො භවිස්සතී’’ති කිඤ්චි පටිප්ඵරිතුං න සක්කොති. තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හොතීති තං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සීඝමෙව [Pg.51] සද්දහති. සද්දහනට්ඨෙන හි ආදානෙන එස ආදියනමුඛොති වුත්තො. ආධෙය්‍යමුඛොති පාළියා පන ඨපිතමුඛොති අත්ථො. මග්ගෙ ඛටආවාටො විය ආගතාගතං උදකං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සද්දහනවසෙන සම්පටිච්ඡිතුං ඨපිතමුඛොති වුත්තං හොති.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สํวาเสน ได้แก่ ด้วยการอยู่ร่วมกัน บทว่า อาเทยฺยมุโข คือ อาทยนมุโข อธิบายว่า มีหน้าตาที่น่าเชื่อถือ บทว่า ตเมนํ ทตฺวา อวชานาติ คือ ดูหมิ่นอย่างนี้ว่า "ภิกษุรูปนี้รู้จักแต่จะรับของที่ให้" บทว่า ตเมนํ สํวาเสน อวชานาติ คือ โกรธขึ้นมาด้วยเรื่องเล็กน้อยบางอย่างแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "เรารู้กรรมที่ท่านทำ ตลอดเวลาเพียงเท่านี้ เราอยู่ทำอะไรอยู่เล่า ไม่ใช่ว่าเราคอยพิจารณากรรมที่ท่านทำแล้วทำเล่าอยู่หรือ" ครั้งนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งไม่สามารถจะกล่าวโต้ตอบอะไรได้ (คิดว่า) "แน่ทีเดียว โทษอะไรบางอย่างของเราคงจะมี" บทว่า ตํ ขิปฺปญฺเญว อธิมุจฺจิตา โหติ คือ ย่อมเชื่อคำสรรเสริญหรือคำติเตียนนั้นโดยเร็วพลัน จริงอยู่ ภิกษุนี้ท่านเรียกว่า อาทยนมุโข เพราะมีการถือเอาด้วยความเชื่อ ส่วนในบาลีว่า อาเธยฺยมุโข มีความหมายว่า ฐปิตมุโข (มีหน้าที่ตั้งไว้) อธิบายว่า มีหน้าที่ตั้งไว้เพื่อรับเอาคำสรรเสริญหรือคำติเตียนโดยอำนาจแห่งความเชื่อ เหมือนหลุมที่ขุดไว้ริมทาง (มีหน้าที่) รับน้ำที่ไหลมาแล้วไหลมาเล่า ฉะนั้น

ඉත්තරසද්ධොති පරිත්තකසද්ධො. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ න ජානාතීතිආදීසු කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ කුසලා’’ති න ජානාති, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අකුසලා’’ති න ජානාති. තථා සාවජ්ජෙ සදොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ සාවජ්ජා’’ති, අනවජ්ජෙ ච නිද්දොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අනවජ්ජා’’ති, හීනෙ හීනාති, පණීතෙ පණීතාති. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති ‘‘ඉමෙ කණ්හා සුක්කෙ පටිබාහෙත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා නාම, ඉමෙ ච සුක්කා කණ්හෙ පටිබාහිත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා’’ති න ජානාති.

บทว่า อิตฺตรสทฺโธ คือ มีศรัทธาน้อย ในบทเป็นต้นว่า กุสลากุสเล ธมฺเม น ชานาติ คือ ไม่รู้ธรรมที่เป็นกุศลว่า "เหล่านี้เป็นกุศล" ไม่รู้ธรรมที่เป็นอกุศลว่า "เหล่านี้เป็นอกุศล" ฉันใดก็ฉันนั้น ไม่รู้ธรรมที่มีโทษ มีความผิดว่า "เหล่านี้มีโทษ" และไม่รู้ธรรมที่ไม่มีโทษ ไม่มีความผิดว่า "เหล่านี้ไม่มีโทษ" ไม่รู้ธรรมที่เลวว่า "เหล่านี้เลว" ไม่รู้ธรรมที่ประณีตว่า "เหล่านี้ประณีต" ในบทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ ไม่รู้ว่า "ธรรมเหล่านี้ชื่อว่ามีส่วนเปรียบกันได้ เพราะตั้งอยู่โดยห้ามธรรมฝ่ายขาวไว้ (ส่วน) ธรรมเหล่านี้ชื่อว่ามีส่วนเปรียบกันได้ เพราะตั้งอยู่โดยห้ามธรรมฝ่ายดำไว้"

2. ආරභතිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอารภติสูตร

142. දුතියෙ ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතීති ආපත්තිවීතික්කමනවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොති. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තසමාධිඤ්චෙව අරහත්තඵලඤාණඤ්ච. නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා න ජානාති. ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, වුට්ඨිතත්තා පන න විප්පටිසාරී හොති. නාරභති විප්පටිසාරී හොතීති සකිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පච්ඡා කිඤ්චාපි නාපජ්ජති, විප්පටිසාරං පන විනොදෙතුං න සක්කොති. නාරභති න විප්පටිසාරී හොතීති න චෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න ච විප්පටිසාරී හොති. තඤ්ච චෙතොවිමුත්තිං…පෙ… නිරුජ්ඣන්තීති අරහත්තං පන අප්පත්තො හොති. පඤ්චමනයෙන ඛීණාසවො කථිතො.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ คือ ย่อมปรารภความเพียรโดยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดอาบัติ และย่อมเดือดร้อนเพราะอาบัตินั้นเป็นปัจจัย บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ อรหัตตสมาธิและอรหัตตผลญาณ บทว่า นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ เพราะยังไม่บรรลุ บทว่า อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ คือ ต้องอาบัติ แต่ไม่เดือดร้อน เพราะออกจากอาบัตินั้นแล้ว บทว่า นารภติ วิปฺปฏิสารี โหติ คือ ต้องอาบัติครั้งหนึ่งแล้วออกจากอาบัตินั้น ภายหลังแม้จะไม่ต้องอาบัติอีก แต่ก็ไม่สามารถบรรเทาความเดือดร้อนได้ บทว่า นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ คือ ไม่ต้องอาบัติด้วย และไม่เดือดร้อนด้วย บทว่า ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ...เป... นิรุชฺฌนฺติ คือ แต่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล พระขีณาสพ ท่านกล่าวไว้โดยนัยที่ ๕

ආරම්භජාති ආපත්තිවීතික්කමසම්භවා. විප්පටිසාරජාති විප්පටිසාරතො ජාතා. පවඩ්ඪන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪන්ති. ආරම්භජෙ ආසවෙ පහායාති වීතික්කමසම්භවෙ ආසවෙ ආපත්තිදෙසනාය වා ආපත්තිවුට්ඨානෙන වා පජහිත්වා. පටිවිනොදෙත්වාති සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන නීහරිත්වා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතූති විපස්සනාචිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතු. සෙසං ඉමිනා උපායෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

บทว่า อารมฺภชา คือ เกิดจากการล่วงละเมิดอาบัติ บทว่า วิปฺปฏิสารชา คือ เกิดจากความเดือดร้อน บทว่า ปวฑฺฒนฺติ คือ ย่อมเจริญขึ้นด้วยการเกิดขึ้นบ่อยๆ บทว่า อารมฺภเช อาสเว ปหาย คือ ละอาสวะที่เกิดจากการล่วงละเมิด ด้วยการแสดงอาบัติ หรือด้วยการออกจากอาบัติ บทว่า ปฏิวินเทตฺวา คือ บรรเทาได้ด้วยการพิจารณาถึงความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์หมดจด บทว่า จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ คือ จงเจริญวิปัสสนาจิตและปัญญาที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาจิตนั้น พึงทราบเนื้อความที่เหลือโดยนัยนี้แล

3. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสารันททสูตร

143. තතියෙ [Pg.52] කාමාධිමුත්තානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අධිමුත්තානං. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මත්ථාය සහසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො පටිපත්තිපූරකො පුග්ගලො දුල්ලභො ලොකස්මිං.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กามาธิมุตฺตานํ คือ ผู้น้อมไปในวัตถุกามและกิเลสกาม บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน คือ บุคคลผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล เพื่อประโยชน์แก่โลกุตรธรรม ๙ ประการ เป็นผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์ หาได้ยากในโลก

4. තිකණ්ඩකීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาติกัณฑกีสูตร

144. චතුත්ථෙ අප්පටිකූලෙති අප්පටිකූලාරම්මණෙ. පටිකූලසඤ්ඤීති පටිකූලන්ති එවංසඤ්ඤී. එස නයො සබ්බත්ථ. කථං පනායං එවං විහරතීති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං පන අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති. එවං තාව අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. උභයස්මිං පන පුරිමනයස්ස ච පච්ඡිමනයස්ස ච වසෙන තතියචතුත්ථවාරා වුත්තා, ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා චෙසා ඛීණාසවස්ස උපෙක්ඛාසදිසා, න පන ඛීණාසවුපෙක්ඛා. තත්ථ උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති මජ්ඣත්තභාවෙ ඨිතො විහරෙය්‍ය. ක්වචනීති කිස්මිඤ්චි ආරම්මණෙ. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි පදෙසෙ. කිඤ්චනති කොචි අප්පමත්තකොපි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා. තං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු කාතුං සක්කොති, ඤාණවා පඤ්ඤුත්තරො බහුස්සුතසමණොපි කාතුං සක්කොති. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො කාතුං සක්කොන්තියෙව, ඛීණාසවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อปฺปฏิกูเล ได้แก่ ในอารมณ์ที่ไม่น่ารังเกียจ บทว่า ปฏิกูลสญฺญี ได้แก่ ผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า "เป็นของปฏิกูล" นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง ก็ภิกษุนี้ย่อมอยู่อย่างนี้อย่างไร? คือ ในวัตถุอันเป็นที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยความเป็นอสุภะบ้าง หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง ภิกษุชื่อว่ามีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่เป็นปฏิกูลอยู่ อย่างนี้ก่อน ในวัตถุอันไม่เป็นที่น่าปรารถนา ย่อมแผ่ไปโดยเมตตาบ้าง หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุบ้าง ภิกษุชื่อว่ามีอัปปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่เป็นปฏิกูลอยู่ อย่างนี้ ก็ในอารมณ์ทั้งสองอย่าง พระผู้มีพระภาคตรัสวาระที่ ๓ และที่ ๔ ไว้ด้วยสามารถแห่งนัยก่อนและนัยหลัง และตรัสวาระที่ ๕ ไว้ด้วยสามารถแห่งฉฬังคุเบกขา ก็ฉฬังคุเบกขานี้เป็นเช่นกับอุเบกขาของพระขีณาสพ แต่ไม่ใช่อุเบกขาของพระขีณาสพ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุเปกฺขโก วิหเรยฺย ความว่า พึงตั้งอยู่ในความเป็นกลางอยู่ บทว่า กฺวจนิ ได้แก่ ในอารมณ์อะไรๆ บทว่า กตฺถจิ ได้แก่ ในประเทศอะไรๆ บทว่า กิญฺจนํ ได้แก่ อะไรๆ แม้เพียงเล็กน้อย ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนานั่นเทียวไว้ในฐานะ ๕ แห่ง ภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วสามารถเพื่อจะกระทำวิปัสสนานั้นได้ แม้สมณะผู้มีญาณ มีปัญญายิ่ง เป็นพหูสูต ก็สามารถเพื่อจะกระทำได้ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี สามารถเพื่อจะกระทำได้นั่นเทียว ในพระขีณาสพ ไม่ต้องพูดถึงเลย สูตรที่ ๕ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

6. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามิตตสูตร

146. ඡට්ඨෙ කම්මන්තං කාරෙතීති ඛෙත්තාදිකම්මන්තං කාරෙති. අධිකරණං ආදියතීති චත්තාරි අධිකරණානි ආදියති. පාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසූති දිසාපාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසු. පටිවිරුද්ධො හොතීති පච්චනීකග්ගාහිතාය විරුද්ධො හොති. අනවත්ථචාරිකන්ති අනවත්ථානචාරිකං.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กมฺมนฺตํ กาเรติ ความว่า ย่อมให้ทำการงานมีนาเป็นต้น บทว่า อธิกรณํ อาทิยติ ความว่า ย่อมถือเอาอธิกรณ์ ๔ อย่าง บทว่า ปาโมกฺเขสุ ภิกฺขูสุ ได้แก่ ในภิกษุผู้เป็นประมุขในทิศทั้งหลาย บทว่า ปฏิวิรุทฺโธ โหติ ความว่า เป็นผู้ขัดแย้งโดยความเป็นผู้ถือเอาแต่ส่วนที่เป็นข้าศึก บทว่า อนวตฺถจาริกํ ได้แก่ การเที่ยวไปในที่ไม่มีขอบเขต

7. අසප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอสัปปุริสทานสูตร

147. සත්තමෙ [Pg.53] අසක්කච්චං දෙතීති න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වා දෙතීති අචිත්තීකාරෙන අගාරවවසෙන දෙති. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, අථ වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතීති න එවං ආගමනදිට්ඨිං න උප්පාදෙත්වා දෙති.

๑๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อสกฺกจฺจํ เทติ ความว่า ไม่ทำความเคารพ ไม่ทำให้สะอาดแล้วให้ บทว่า อจิตฺตีกตฺวา เทติ ความว่า ให้โดยอาการไม่เคารพ ด้วยอำนาจความไม่เคารพ บทว่า อปวิทฺธํ เทติ ความว่า ไม่ให้เนืองๆ อีกอย่างหนึ่ง ให้เหมือนผู้ใคร่จะทิ้ง บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก เทติ ความว่า ให้โดยไม่ยังความเห็นว่าผลแห่งทานที่ทำแล้วจักมาถึงให้เกิดขึ้น

සුක්කපක්ඛෙ චිත්තීකත්වා දෙතීති දෙය්‍යධම්මෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙසු ච චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දෙති. තත්ථ දෙය්‍යධම්මං පණීතං ඔජවන්තං කත්වා දෙන්තො දෙය්‍යධම්මෙ චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. පුග්ගලං විචිනිත්වා දෙන්තො දක්ඛිණෙය්‍යෙසු චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. සහත්ථා දෙතීති ආණත්තියා පරහත්ථෙන අදත්වා ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ විචරන්තෙන මෙ හත්ථපාදානං අලද්ධකාලස්ස පමාණං නාම නත්ථි, වට්ටමොක්ඛං භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සහත්ථෙනෙව දෙති. ආගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අනාගතභවස්ස පච්චයො භවිස්සතී’’ති කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතීති.

ในฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) บทว่า จิตฺตีกตฺวา เทติ ความว่า ตั้งความเคารพไว้ในไทยธรรมและในทักขิไณยบุคคลแล้วจึงให้ ในสองอย่างนั้น ผู้ทำไทยธรรมให้ประณีต มีโอชาแล้วให้ ชื่อว่าตั้งความเคารพไว้ในไทยธรรม ผู้เลือกบุคคลแล้วให้ ชื่อว่าตั้งความเคารพไว้ในทักขิไณยบุคคล บทว่า สหตฺถา เทติ ความว่า ไม่ให้ด้วยมือของผู้อื่นโดยการสั่ง แต่คิดว่า "ประมาณแห่งกาลที่ไม่ได้มือและเท้าของเราผู้ท่องเที่ยวไปในสงสารอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ รู้ไม่ได้แล้ว ย่อมไม่มี, เราจักกระทำการหลุดพ้นจากวัฏฏะ การออกจากภพ" แล้วจึงให้ด้วยมือของตนนั่นเทียว บทว่า อาคมนทิฏฺฐิโก ความว่า เชื่อกรรมและผลของกรรมแล้วจึงให้ ด้วยคิดว่า "จักเป็นปัจจัยแห่งภพในอนาคต"

8. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสัปปุริสทานสูตร

148. අට්ඨමෙ සද්ධායාති දානඤ්ච දානඵලඤ්ච සද්දහිත්වා. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අනග්ගහිතචිත්තොති අග්ගහිතචිත්තො මුත්තචාගො හුත්වා. අනුපහච්චාති අනුපඝාතෙත්වා ගුණෙ අමක්ඛෙත්වා. කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්තීති අත්ථා ආගච්ඡමානා වයොවුඩ්ඪකාලෙ අනාගන්ත්වා යුත්තප්පත්තකාලෙ පඨමවයස්මිංයෙව ආගච්ඡන්ති චෙව බහූ ච හොන්ති.

๑๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สทฺธาย ได้แก่ เชื่อทานและผลของทาน บทว่า กาเลน ได้แก่ ในกาลอันควรและเหมาะสม บทว่า อนคฺคหิตจิตฺโต ได้แก่ เป็นผู้มีจิตไม่ยึดถือ เป็นผู้มีการสละอันปล่อยแล้ว บทว่า อนุปหจฺจ ได้แก่ ไม่กระทบกระทั่ง ไม่ลบหลู่คุณ บทว่า กาลคตา จสฺส อตฺถา ปจุรา โหนฺติ ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายเมื่อจะมา ก็ไม่มาในกาลที่วัยเจริญแล้ว แต่ย่อมมาในกาลอันควรและเหมาะสม คือในปฐมวัยนั่นเทียว และย่อมมีมากด้วย

9. පඨමසමයවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมสมยวิมุตตสูตร

149. නවමෙ සමයවිමුත්තස්සාති අප්පිතප්පිතක්ඛණෙයෙව වික්ඛම්භිතෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය ලොකියවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තස්ස. දසමං උත්තානත්ථමෙව.

๑๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สมยวิมุตฺตสฺส ได้แก่ แห่งผู้มีจิตหลุดพ้นด้วยโลกิยวิมุตติอันชื่อว่าสมยวิมุตติ เพราะเป็นผู้หลุดพ้นจากกิเลสที่ข่มไว้ได้ในขณะที่เข้าสมาบัตินั่นเทียว สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

තිකණ්ඩකීවග්ගො පඤ්චමො.

ติกัณฑกีวรรคที่ ๕

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ตติยปัณณาสก์ จบแล้ว

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

๔. จตุตถปัณณาสก์

(16) 1. සද්ධම්මවග්ගො

(๑๖) ๑. สัทธัมมวรรค

1. පඨමසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมสัมมัตตนิยามสูตร

151. චතුත්ථස්ස [Pg.54] පඨමෙ අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තභූතං මග්ගනියාමං ඔක්කමිතුං අභබ්බො අභාජනං. කථං පරිභොතීතිආදීසු ‘‘කිං කථා නාම එසා’’ති වදන්තො කථං පරිභොති නාම. ‘‘කිං නාමෙස කථෙති, කිං අයං ජානාතී’’ති වදන්තො කථිකං පරිභොති නාම. ‘‘මයං කිං ජානාම, කුතො අම්හාකං එතං සොතුං බල’’න්ති වදන්තො අත්තානං පරිභොති නාම. විපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ความว่า ไม่ควร ไม่ใช่ภาชนะ เพื่อจะหยั่งลงสู่มัคคนิยามอันเป็นสัมมัตตภาวะในกุศลธรรมทั้งหลาย ในบทเป็นต้นว่า กถํ ปริโภติ ผู้กล่าวว่า "นี่ชื่อว่าธรรมกถาอะไร" ชื่อว่าย่อมดูหมิ่นธรรมกถา ผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกล่าวอะไร, ผู้นี้รู้อะไร" ชื่อว่าย่อมดูหมิ่นธรรมกถึก ผู้กล่าวว่า "พวกเราจะรู้อะไร, กำลังเพื่อจะฟังธรรมกถานี้ของพวกเราจะมีแต่ที่ไหน" ชื่อว่าย่อมดูหมิ่นตนเอง พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้าม

2. දුතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยสัมมัตตนิยามสูตร

152. දුතියෙ අනඤ්ඤාතෙ අඤ්ඤාතමානීති අවිඤ්ඤාතස්මිංයෙව ‘‘විඤ්ඤාතමිදං මයා’’ති එවංමානී.

๑๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนญฺญาเต อญฺญาตมานี ได้แก่ ผู้มีความสำคัญในธรรมที่ยังไม่รู้นั่นเทียวอย่างนี้ว่า "ธรรมนี้อันเรารู้แล้ว"

3. තතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตติยสัมมัตตนิยามสูตร

153. තතියෙ මක්ඛී ධම්මං සුණාතීති මක්ඛී හුත්වා ගුණමක්ඛනචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. උපාරම්භචිත්තොති නිග්ගහාරොපනචිත්තො. රන්ධගවෙසීති ගුණරන්ධං ගුණච්ඡිද්දං ගවෙසන්තො.

๑๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า มกฺขี ธมฺมํ สุณาติ ความว่า เป็นผู้ลบหลู่คุณ มีจิตลบหลู่คุณแล้วฟังธรรม บทว่า อุปารมฺภจิตฺโต ได้แก่ มีจิตมุ่งจะข่มขี่ บทว่า รนฺธคเวสี ได้แก่ แสวงหาช่องทางแห่งคุณ ความบกพร่องแห่งคุณ

4. පඨමසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาปฐมสัทธัมมสัมโมสสูตร

154. චතුත්ථෙ න සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තීති ඔහිතසොතා සුකතකාරිනො හුත්වා න සුණන්ති. න පරියාපුණන්තීති යථාසුතං ධම්මං වළඤ්ජන්තාපි සක්කච්චං න වළඤ්ජෙන්ති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

๑๕๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺติ ความว่า ไม่เป็นผู้มีโสตอันตั้งไว้แล้ว ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพแล้วฟัง บทว่า น ปริยาปุณนฺติ ความว่า แม้ใช้สอยธรรมตามที่ได้ฟังแล้ว ก็ไม่ใช้สอยโดยเคารพ สูตรที่ ๕ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

6. තතියසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาตติยสัทธัมมสัมโมสสูตร

156. ඡට්ඨෙ අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. ආචරියා හි සුත්තන්තස්ස පටිසරණං නාම, තෙසං අභාවා අප්පටිසරණො හොති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปฏิสรโณ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่ง จริงอยู่ พระอาจารย์ทั้งหลายชื่อว่าเป็นที่พึ่งของพระสูตร เพราะความไม่มีแห่งพระอาจารย์เหล่านั้น จึงเป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง บทที่เหลือในสูตรนี้มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

7. දුක්කථාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทุกกถาสูตร

157. සත්තමෙ [Pg.55] පුග්ගලං උපනිධායාති තං තං පුග්ගලං උපනික්ඛිපිත්වා, සක්ඛිං කත්වාති අත්ථො. කච්ඡමානායාති කථියමානාය. සෙසමෙත්ථ අට්ඨමඤ්ච උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปุคฺคลํ อุปนิธาย อธิบายว่า อ้างอิงบุคคลนั้นๆ ทำให้เป็นพยาน. บทว่า กจฺฉมานาย หมายถึง เมื่อกล่าวถึง. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้และในสูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอุทายีสูตร

159. නවමෙ අනුපුබ්බිං කථං කථෙස්සාමීති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගන්ති එවං දෙසනානුපුබ්බිං කථං වා, යං යං සුත්තපදං වා ගාථාපදං වා නික්ඛිත්තං හොති, තස්ස තස්ස අනුරූපකථං කථෙස්සාමීති චිත්තං උපට්ඨපෙත්වා පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. පරියායදස්සාවීති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස තං තං කාරණං දස්සෙන්තො. කාරණඤ්හි ඉධ පරියායොති වුත්තං. අනුද්දයතං පටිච්චාති ‘‘මහාසම්බාධප්පත්තෙ සත්තෙ සම්බාධතො මොචෙස්සාමී’’ති අනුකම්පං ආගම්ම. න ආමිසන්තරොති න ආමිසහෙතුකො, අත්තනො චතුපච්චයලාභං අනාසීසන්තොති අත්ථො. අත්තානඤ්ච පරඤ්ච අනුපහච්චාති අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදිවසෙන අත්තානඤ්ච පරඤ්ච ගුණුපඝාතෙන අනුපහන්ත්වා.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อนุปุพฺพึ กถํ กเถสฺสามิ ความว่า พึงตั้งจิตไว้ว่า "จะกล่าวถ้อยคำตามลำดับเทศนา คือ ถัดจากทานก็กล่าวถึงศีล ถัดจากศีลก็กล่าวถึงสวรรค์ ดังนี้ หรือ สุตตบทหรือคาถาบทใดๆ ที่ตั้งไว้ จะกล่าวถ้อยคำที่สมควรแก่สุตตบทหรือคาถาบทนั้นๆ" แล้วจึงแสดงธรรมแก่ผู้อื่น. บทว่า ปริยายทสฺสาวี คือ ผู้แสดงเหตุนั้นๆ ของเนื้อความนั้นๆ. จริงอยู่ ในที่นี้ เหตุ ท่านเรียกว่า ปริยาย. บทว่า อนุทยตํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยความเอ็นดูว่า "เราจักปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความคับแค้นอย่างใหญ่หลวงให้พ้นจากความคับแค้น". บทว่า น อามิสนฺตโร อธิบายว่า ไม่ใช่ผู้มีอามิสเป็นเหตุ คือ ไม่ปรารถนาลาภปัจจัย ๔ ของตน. บทว่า อตฺตานญฺจ ปรญฺจ อนุปหจฺจ คือ ไม่ทำลายคุณ ด้วยการยกตนข่มผู้อื่นเป็นต้น ทั้งตนและผู้อื่น.

10. දුප්පටිවිනොදයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุปปฏิวิโนทยสูตร

160. දසමෙ දුප්පටිවිනොදයාති යානි හස්සාදීනි කිච්චානි නිප්ඵාදෙතුං ඨානානි උප්පන්නානි හොන්ති, තෙසු මත්ථකං අසම්පත්තෙසු අන්තරායෙව දුන්නීහාරා දුවික්ඛම්භයා හොන්ති. පටිභානන්ති කථෙතුකාමතා වුච්චති. ඉමානි පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයානි, න සුප්පටිවිනොදයානි. උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛණඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุปฺปฏิวิโนทยา ความว่า ฐานะคือกิจมีการหัวเราะเป็นต้นใดๆ เกิดขึ้นเพื่อจะให้สำเร็จ, เมื่อกิจเหล่านั้นยังไม่ถึงที่สุด ก็เป็นสิ่งที่นำออกได้ยาก ข่มได้ยากในระหว่างนั่นเอง. บทว่า ปฏิภานํ คือ ความเป็นผู้ใคร่จะกล่าว. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ บรรเทาได้ยาก ไม่ใช่บรรเทาได้ง่าย. แต่ว่า อาจบรรเทาได้ด้วยอุบาย ด้วยเหตุ และด้วยการพิจารณา การพร่ำสอน เป็นต้น ที่สมควร.

සද්ධම්මවග්ගො පඨමො.

สัทธัมมวรรคที่ ๑

(17) 2. ආඝාතවග්ගො

(๑๗) ๒. อาฆาตวรรค

1. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมอาฆาตปฏิวินยสูตร

161. දුතියස්ස [Pg.56] පඨමෙ ආඝාතං පටිවිනෙන්ති වූපසමෙන්තීති ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බොති යත්ථ ආරම්මණෙ භික්ඛුනො ආඝාතො උප්පන්නො හොති, තත්ථ සො සබ්බො ඉමෙහි පඤ්චහි පටිවිනොදෙතබ්බොති අත්ථො. මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බාති තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා. කරුණායපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛා පන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවෙතබ්බා. යස්මා පන යං පුග්ගලං පස්සතො චිත්තං න නිබ්බාති, තස්මිං මුදිතා න සණ්ඨහති, තස්මා සා න වුත්තා. අසතිඅමනසිකාරොති යථා සො පුග්ගලො න උපට්ඨාති, කුට්ටාදීහි අන්තරිතො විය හොති, එවං තස්මිං අසතිඅමනසිකාරො ආපජ්ජිතබ්බො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ธรรมทั้งหลายที่บรรเทา คือ ทำให้สงบซึ่งอาฆาต เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาฆาตปฏิวินัย. บทว่า ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ อธิบายว่า อาฆาตเกิดขึ้นแก่ภิกษุในอารมณ์ใด, อาฆาตทั้งหมดนั้นในอารมณ์นั้น พึงบรรเทาด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้. บทว่า เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา คือ พึงเจริญเมตตาด้วยอำนาจติกฌานและจตุกกฌาน. แม้ในกรุณาก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนอุเบกขา พึงเจริญด้วยอำนาจจตุกกฌานและปัญจกฌาน. ก็เพราะว่า เมื่อเห็นบุคคลใด จิตไม่สงบ, มุทิตาในบุคคลนั้นย่อมตั้งอยู่ไม่ได้, เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสมุทิตานั้น. บทว่า อสติอมนสิการโร คือ พึงถึงความไม่มีสติ ไม่ใส่ใจในบุคคลนั้น โดยประการที่บุคคลนั้นไม่ปรากฏ เหมือนถูกกำแพงเป็นต้นกั้นไว้. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ.

2. දුතියආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยอาฆาตปฏิวินยสูตร

162. දුතියෙ ආඝාතො එතෙසු පටිවිනෙතබ්බොති ආඝාතපටිවිනයා. ආඝාතො එතෙහි පටිවිනෙතබ්බොතිපි ආඝාතපටිවිනයා. පටිවිනයොති හි පටිවිනයවත්ථූනම්පි පටිවිනයකාරණානම්පි එතං අධිවචනං, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. පඤ්ච හි පුග්ගලා පටිවිනයවත්ථූ හොන්ති පඤ්චහි උපමාහි පඤ්ච පටිපත්තියො පටිවිනයකාරණානි. ලභති ච කාලෙන කාලං චෙතසො විවරං චෙතසො පසාදන්ති කාලෙ කාලෙ සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස උප්පන්නොකාසසඞ්ඛාතං විවරඤ්චෙව සද්ධාසම්පන්නභාවසඞ්ඛාතං පසාදඤ්ච ලභති.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๒ อาฆาตพึงบรรเทาในบุคคลเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาฆาตปฏิวินัย. หรือ อาฆาตพึงบรรเทาด้วยธรรมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาฆาตปฏิวินัย. จริงอยู่ คำว่า ปฏิวินัย นี้ เป็นชื่อของทั้งปฏิวินัยวัตถุและปฏิวินัยเหตุ, ทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในที่นี้. จริงอยู่ บุคคล ๕ จำพวกเป็นปฏิวินัยวัตถุ, ข้อปฏิบัติ ๕ อย่างด้วยอุปมา ๕ ข้อ เป็นปฏิวินัยเหตุ. บทว่า ลภติ จ กาเลน กาลํ เจตโส วิวรํ เจตโส ปสาทํ คือ ย่อมได้ในบางครั้งบางคราวซึ่งช่องว่าง กล่าวคือโอกาสเกิดแห่งสมถวิปัสสนาจิต และความเลื่อมใส กล่าวคือความเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธา.

රථියායාති අන්තරවීථියං. නන්තකන්ති පිලොතිකඛණ්ඩං. නිග්ගහෙත්වාති අක්කමිත්වා. යො තත්ථ සාරොති යං තත්ථ ථිරට්ඨානං. තං පරිපාතෙත්වාති තං ලුඤ්චිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ පංසුකූලිකො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, රථියාය නන්තකං විය වෙරිපුග්ගලො, දුබ්බලට්ඨානං විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතා, ථිරට්ඨානං විය පරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, දුබ්බලට්ඨානං ඡඩ්ඩෙත්වා ථිරට්ඨානං ආදාය ගන්ත්වා සිබ්බිත්වා රජිත්වා පාරුපිත්වා [Pg.57] විචරණකාලො විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධවචීසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

บทว่า รถิยาย คือ ในระหว่างถนน. บทว่า นนฺตกํ คือ ชิ้นผ้าเก่า. บทว่า นิคฺคเหตฺวา คือ เหยียบไว้. บทว่า โย ตตฺถ สาโร คือ ส่วนที่มั่นคงในผ้านั้น. บทว่า ตํ ปริปาเตตฺวา คือ ฉีกส่วนนั้นออก. ในข้อว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นผู้มีเมตตาวิหารเหมือนภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล, พึงเห็นบุคคลผู้เป็นเวรเหมือนชิ้นผ้าเก่าที่ถนน, พึงเห็นกายสมาจารที่ไม่บริสุทธิ์เหมือนส่วนที่เปื่อย, พึงเห็นวจีสมาจารที่บริสุทธิ์เหมือนส่วนที่มั่นคง, พึงเห็นกาลที่อยู่เป็นสุข เหมือนกาลที่ละส่วนที่เปื่อยแล้วถือเอาส่วนที่มั่นคงไป เย็บ ย้อม นุ่งห่มเที่ยวไป โดยไม่ใส่ใจกายสมาจารที่ไม่บริสุทธิ์ แต่ใส่ใจวจีสมาจารที่บริสุทธิ์ แล้วดับจิตตุปบาทในบุคคลผู้เป็นเวร.

සෙවාලපණකපරියොනද්ධාති සෙවාලෙන ච උදකපප්පටකෙන ච පටිච්ඡන්නා. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන අනුගතො. කිලන්තොති මග්ගකිලන්තො. තසිතොති තණ්හාභිභූතො. පිපාසිතොති පානීයං පාතුකාමො. අපවියූහිත්වාති අපනෙත්වා. පිවිත්වාති පසන්නඋදකං පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සෙවාලපණකං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, පසන්නඋදකං විය පරිසුද්ධකායසමාචාරතා, සෙවාලපණකං අපබ්‍යූහිත්වා පසන්නොදකං පිවිත්වා ගමනං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධකායසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

บทว่า เสวาลปณกปริโยนทฺธา คือ ปกคลุมด้วยสาหร่ายและจอกแหน. บทว่า ฆมฺมปเรโต คือ ถูกความร้อนแผดเผา. บทว่า กิลนฺโต คือ เหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง. บทว่า ตสิโต คือ ถูกความอยากครอบงำ. บทว่า ปิปาสิโต คือ ผู้ใคร่จะดื่มน้ำ. บทว่า อปวิยูหิตฺวา คือ แหวกออก. บทว่า ปิวิตฺวา คือ ดื่มน้ำที่ใส. ในข้อว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นผู้มีเมตตาวิหารเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, พึงเห็นวจีสมาจารที่ไม่บริสุทธิ์เหมือนสาหร่ายและจอกแหน, พึงเห็นกายสมาจารที่บริสุทธิ์เหมือนน้ำที่ใส, พึงเห็นกาลที่อยู่เป็นสุข เหมือนการที่แหวกสาหร่ายและจอกแหนออกแล้วดื่มน้ำที่ใสแล้วเดินทางไป โดยไม่ใส่ใจวจีสมาจารที่ไม่บริสุทธิ์ แต่ใส่ใจกายสมาจารที่บริสุทธิ์ แล้วดับจิตตุปบาทในบุคคลผู้เป็นเวร.

ඛොභෙස්සාමීති චාලෙස්සාමි. ලොළෙස්සාමීති ආකුලං කරිස්සාමි. අපෙය්‍යම්පි තං කරිස්සාමීති පිවිතුං අසක්කුණෙය්‍යං කරිස්සාමි. චතුක්කුණ්ඩිකොති ජාණූහි ච හත්ථෙහි ච භූමියං පතිට්ඨානෙන චතුක්කුණ්ඩිකො හුත්වා. ගොපීතකං පිවිත්වාති ගාවියො විය මුඛෙන ආකඩ්ඪෙන්තො පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, ගොපදං විය වෙරිපුග්ගලො, ගොපදෙ පරිත්තඋදකං විය තස්සබ්භන්තරෙ පරිත්තගුණො, චතුක්කුණ්ඩිකස්ස ගොපීතකං පිවිත්වා පක්කමනං විය තස්ස අපරිසුද්ධකායවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා යං සො කාලෙන කාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය චෙතසො විවරප්පසාදසඞ්ඛාතං පීතිපාමොජ්ජං ලභති, තං මනසිකත්වා චිත්තුප්පාදනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

บทว่า โขเภสฺสามิ ความว่า เราจักทำให้หวั่นไหว. บทว่า โลเฬสฺสามิ ความว่า เราจักทำให้สับสน. บทว่า อเปยฺยมฺปิ ตํ กริสฺสามิ ความว่า เราจักทำให้เขาเป็นผู้ดื่มไม่ได้. บทว่า จตุกฺกุณฺฑิโก ความว่า เป็นผู้คลานสี่ขาด้วยการตั้งอยู่บนพื้นดินด้วยเข่าและมือ. บทว่า โคปีตกํ ปิวิฺตวา ความว่า ดื่มโดยการดูดด้วยปากเหมือนอย่างแม่โค. ในข้อนี้ พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้นเหมือนกัน คือ พึงเห็นผู้มีเมตตาวิหารเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, พึงเห็นบุคคลผู้เป็นศัตรูเหมือนรอยเท้าโค, พึงเห็นคุณเพียงเล็กน้อยในภายในของบุคคลนั้นเหมือนน้ำเล็กน้อยในรอยเท้าโค, เหมือนการดื่มอย่างโคแล้วหลีกไปของบุรุษผู้คลานสี่ขา ฉันใด พึงทราบการระงับจิตตุปบาท (คือความโกรธ) โดยไม่ใส่ใจถึงความเป็นผู้มีกายสมาจารและวจีสมาจารไม่บริสุทธิ์ของบุคคลนั้น แต่ใส่ใจถึงปีติและปราโมทย์อันชื่อว่าความเลื่อมใสในช่องแห่งจิต ซึ่งบุคคลนั้นอาศัยการฟังธรรมเป็นครั้งคราวแล้วย่อมได้ ฉันนั้น.

ආබාධිකොති ඉරියාපථභඤ්ජනකෙන විසභාගාබාධෙන ආබාධිකො. පුරතොපිස්සාති පුරතොපි භවෙය්‍ය. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිවිනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සො අනාථගිලානො විය සබ්බකණ්හධම්මසමන්නාගතො පුග්ගලො, අද්ධානමග්ගො විය අනමතග්ගසංසාරො, පුරතො ච පච්ඡතො ච ගාමානං දූරභාවො විය නිබ්බානස්ස දූරභාවො, සප්පායභොජනානං අලාභො විය සාමඤ්ඤඵලභොජනානං අලාභො, සප්පායභෙසජ්ජානං අලාභො [Pg.58] විය සමථවිපස්සනානං අභාවො, පතිරූපඋපට්ඨාකානං අලාභො විය ඔවාදානුසාසනීහි කිලෙසතිකිච්ඡකානං අභාවො, ගාමන්තනායකස්ස අලාභො විය නිබ්බානසම්පාපකස්ස තථාගතස්ස වා තථාගතසාවකස්ස වා අලද්ධභාවො, අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස දිස්වා කාරුඤ්ඤුපට්ඨානං විය තස්මිං පුග්ගලෙ මෙත්තාවිහාරිකස්ස කාරුඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

บทว่า อาพาธิโก ความว่า ผู้ป่วยด้วยอาพาธที่ไม่สบายซึ่งทำลายอิริยาบถ. บทว่า ปุรโตปิสฺสา ความว่า ข้างหน้าก็พึงมี. บทว่า อนยพฺยสนํ ความว่า ความไม่เจริญและความพินาศ. ในข้อนี้ พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้นเหมือนกัน คือ พึงทราบว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมดำทั้งปวง เหมือนคนไข้ผู้ไม่มีที่พึ่งนั้น, พึงทราบว่า สังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ไม่รู้แล้ว เหมือนหนทางไกล, พึงทราบว่า ความที่พระนิพพานอยู่ไกล เหมือนความที่บ้านทั้งหลายอยู่ไกลทั้งข้างหน้าและข้างหลัง, พึงทราบว่า การไม่ได้สามัญผลโภชนะ เหมือนการไม่ได้โภชนะที่สบาย, พึงทราบว่า ความไม่มีสมถะและวิปัสสนา เหมือนการไม่ได้เภสัชที่สบาย, พึงทราบว่า ความไม่มีอาจารย์ผู้เยียวยากิเลสด้วยโอวาทและอนุศาสนี เหมือนการไม่ได้อุปัฏฐากที่สมควร, พึงทราบว่า ความไม่ได้พระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคตผู้ให้ถึงพระนิพพาน เหมือนการไม่ได้ผู้นำทางไปสู่หมู่บ้าน, เหมือนความปรากฏแห่งกรุณาของบุรุษคนหนึ่งเมื่อเห็น (คนไข้นั้น) ฉันใด พึงทราบการระงับจิต (คือความโกรธ) โดยให้กรุณาเกิดขึ้นในบุคคลนั้น ของผู้มีเมตตาวิหาร ฉันนั้น.

අච්ඡොදකාති පසන්නොදකා. සාතොදකාති මධුරොදකා. සීතොදකාති තනුසීතසලිලා. සෙතකාති ඌමිභිජ්ජනට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණා. සුපතිත්ථාති සමතිත්ථා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සා පොක්ඛරණී විය පරිසුද්ධසබ්බද්වාරො පුරිසො, න්හත්වා පිවිත්වා පච්චුත්තරිත්වා රුක්ඛච්ඡායාය නිපජ්ජිත්වා යථාකාමං ගමනං විය තෙසු ද්වාරෙසු යං ඉච්ඡති, තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං. තතියචතුත්ථානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.

บทว่า อจฺโฉทกา ความว่า มีน้ำใส. บทว่า สาโตทกา ความว่า มีน้ำหวาน. บทว่า สีโตทิกา ความว่า มีน้ำเย็นสนิท. บทว่า เสตกา ความว่า มีสีขาวในที่ซึ่งคลื่นแตก. บทว่า สุปฺปติตฺถา ความว่า มีท่าราบเรียบ. ในข้อนี้ พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้นเหมือนกัน คือ พึงเห็นผู้มีเมตตาวิหารเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, พึงเห็นบุรุษผู้มีทวารทั้งปวงบริสุทธิ์เหมือนสระโบกขรณีนั่น, เหมือนการอาบ ดื่ม ขึ้นไปแล้ว นอนที่ร่มไม้ แล้วไปตามความปรารถนา ฉันใด พึงทราบการระงับจิต (คือความโกรธ) โดยกระทำอารมณ์ที่ตนปรารถนาในทวารเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ ฉันนั้น. สูตรที่ ๓ และที่ ๔ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

5. පඤ්හපුච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปัญหาปุจฉาสูตร

165. පඤ්චමෙ පරිභවන්ති පරිභවන්තො, එවං පරිභවිස්සාමීති පරිභවනත්ථාය පුච්ඡතීති අත්ථො. අඤ්ඤාතුකාමොති ජානිතුකාමො හුත්වා.

๑๖๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริภวนฺติ ความว่า ประสงค์จะดูหมิ่น, ถามเพื่อจะดูหมิ่นว่า เราจักดูหมิ่นอย่างนี้. บทว่า อญฺญาตุกาโม ความว่า เป็นผู้ใคร่จะรู้.

6. නිරොධසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถานิโรธสูตร

166. ඡට්ඨෙ අත්ථෙතං ඨානන්ති අත්ථි එතං කාරණං. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍යාති නො චෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහත්තං පාපුණෙය්‍ය. කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානන්ති කාමාවචරදෙවානං. අඤ්ඤතරං මනොමයං කායන්ති ඣානමනෙන නිබ්බත්තං අඤ්ඤතරං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මකායං. උදායීති ලාළුදායී. සො හි ‘‘මනොමය’’න්ති සුත්වා ‘‘ආරුප්පෙ න භවිතබ්බ’’න්ති පටිබාහි. ථෙරො ‘‘සාරිපුත්තො කිං ජානාති, යස්ස සම්මුඛා එවං භික්ඛූ වචනං පටික්කොසන්තී’’ති එවං බාලානං ලද්ධිඋප්පත්තිපටිබාහනත්ථං තං වචනං අනධිවාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

๑๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺเถตํ ฐานํ ความว่า เหตุนี้มีอยู่. บทว่า โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญํ อาราเธยฺย ความว่า หากว่าไม่พึงบรรลุพระอรหัตในอัตภาพนี้เทียว. บทว่า กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานํ ความว่า แห่งกามวจรเทพทั้งหลาย. บทว่า อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ ความว่า กายแห่งพรหมสุทธาวาสหมู่ใดหมู่หนึ่ง อันเกิดจากฌานจิต. บทว่า อุทายี คือ พระฬาฬุทายี. จริงอยู่ ท่านได้ฟังคำว่า "มโนมยํ" แล้ว ได้ห้ามว่า "ไม่ควรจะเป็นอรูปภพ". พระเถระ (พระสารีบุตร) เพื่อจะห้ามการเกิดขึ้นแห่งลัทธิของคนพาลทั้งหลาย (ผู้จะคิด) ว่า "พระสารีบุตรจะรู้อะไร ที่ภิกษุทั้งหลายคัดค้านคำต่อหน้าอย่างนี้" จึงไม่อดกลั้นต่อคำนั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ.

අත්ථි නාමාති අමරිසනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව චෙත්ථ ‘‘අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථා’’ති අනාගතවචනං කතං. අයඤ්හෙත්ථත්ථො – ආනන්ද, තුම්හෙ ථෙරං [Pg.59] භික්ඛුං විහෙඨියමානං අජ්ඣුපෙක්ඛථ, න වො එතං මරිසයාමි න සහාමි නාධිවාසෙමීති. කස්මා පන භගවා ආනන්දථෙරංයෙව එවමාහාති? ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තා. ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස හි එවං වදන්තො පටිබාහිතුං භාරො. අපිචෙස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පියසහායො, තෙනාපිස්ස එස භාරො. තත්ථ කිඤ්චාපි භගවා ආනන්දත්ථෙරං ගරහන්තො එවමාහ, න පනෙසා තස්සෙව ගරහා, සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසංයෙව ගරහාති වෙදිතබ්බා. විහාරන්ති ගන්ධකුටිං.

บทว่า อตฺถิ นาม เป็นนิบาตในอรรถว่าไม่อดทน. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ในข้อนี้ ท่านจึงทำอนาคตกาลกิริยาว่า "อชฺฌุเปกฺขิสฺสถ". นี้เป็นความหมายในข้อนี้: อานนท์ พวกเธอเพิกเฉยต่อภิกษุผู้เป็นเถระกำลังถูกเบียดเบียน, เราไม่ทน ไม่ยอม ไม่อดกลั้นต่อการกระทำนั้นของพวกเธอ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนี้กะพระอานนทเถระเท่านั้น? ตอบว่า เพราะความเป็นธรรมภัณฑาคาริก. จริงอยู่ การห้ามภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้ เป็นภาระของธรรมภัณฑาคาริก. อีกอย่างหนึ่ง ท่านผู้นี้เป็นสหายที่รักของพระสารีบุตรเถระ, แม้เพราะเหตุนั้น การห้ามนี้ก็เป็นภาระของท่าน. ในข้อนั้น แม้ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะตรัสอย่างนี้โดยทรงติเตียนพระอานนทเถระ แต่พึงทราบว่า การตินั้นก็มิใช่เป็นของท่านผู้เดียว แต่เป็นการติเตียนภิกษุทั้งปวงผู้อยู่พร้อมหน้ากันนั่นเทียว. บทว่า วิหารํ ความว่า สู่พระคันธกุฎี.

අනච්ඡරියන්ති න අච්ඡරියං. යථාති කාරණවචනං. ආයස්මන්තංයෙවෙත්ථ උපවානං පටිභාසෙය්‍යාති එත්ථ භගවතා ච එවං එතදෙව කාරණං ආරබ්භ උදාහටෙ ආයස්මතොයෙව උපවානස්ස පටිවචනං පටිභාතු උපට්ඨාතූති දීපෙති. සාරජ්ජං ඔක්කන්තන්ති දොමනස්සං අනුපවිට්ඨං. සීලවාතිආදීහි ඛීණාසවසීලාදීනියෙව කථිතානි. ඛණ්ඩිච්චෙනාතිආදීනි සක්කාරාදීනං කාරණපුච්ඡාවසෙන වුත්තානි. කිං ඛණ්ඩිච්චාදීහි කාරණෙහි තං තං සබ්‍රහ්මචාරිං සක්කරෙය්‍යුන්ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො.

บทว่า อนจฺฉริยํ ความว่า ไม่น่าอัศจรรย์. บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ. ในบทว่า อายสฺมนฺตํเยวตฺถ อุปวาณํ ปฏิภาเสยฺย นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภเหตุนั้นนั่นเทียวแล้วทรงยกขึ้นแสดงอย่างนี้ ขอปฏิภาณคือคำตอบจงปรากฏ จงแจ่มแจ้งแก่ท่านพระอุปวาณะเท่านั้น. บทว่า สารชฺชํ โอกฺกนฺตํ ความว่า ความโทมนัสได้เกิดขึ้นแล้ว. ด้วยบทมีอาทิว่า สีลวา ท่านกล่าวถึงศีลเป็นต้นของพระขีณาสพเท่านั้น. บทมีอาทิว่า ขณฺฑิจฺเจน ท่านกล่าวโดยนัยเป็นการถามถึงเหตุแห่งสักการะเป็นต้น. นี้เป็นอธิบายในข้อนี้ว่า สพรหมจารีทั้งหลายจะพึงสักการะสพรหมจารีนั้นๆ ด้วยเหตุมีฟันหักเป็นต้น ทำไมเล่า?

7. චොදනාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโจทนาสูตร

167. සත්තමෙ චොදකෙනාති වත්ථුසන්දස්සනා ආපත්තිසන්දස්සනා සංවාසප්පටික්ඛෙපො සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති චතූහි චොදනාවත්ථූහි චොදයමානෙන. කාලෙන වක්ඛාමි නො අකාලෙනාති එත්ථ චුදිතකස්ස කාලො කථිතො, න චොදකස්ස. පරං චොදෙන්තෙන හි පරිසමජ්ඣෙ වා උපොසථපවාරණග්ගෙ වා ආසනසාලාභොජනසාලාදීසු වා න චොදෙතබ්බො, දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ ‘‘කරොතායස්මා ඔකාසං, අහං ආයස්මන්තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙතබ්බො. පුග්ගලං පන උපපරික්ඛිත්වා යො ලොලපුග්ගලො අභූතං වත්වා භික්ඛූනං අයසං ආරොපෙති, සො ඔකාසකම්මං විනාපි චොදෙතබ්බො. භූතෙනාති තච්ඡෙන සභාවෙන. සණ්හෙනාති මට්ඨෙන මුදුකෙන. අත්ථසංහිතෙනාති අත්ථකාමතාය හිතකාමතාය උපෙතෙන. අවිප්පටිසාරො උපදහාතබ්බොති අමඞ්කුභාවො උපනෙතබ්බො. අලං [Pg.60] තෙ අවිප්පටිසාරායාති යුත්තං තෙ අමඞ්කුභාවාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. අට්ඨමං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

๑๖๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โจทเกน คือ (อันภิกษุ) ผู้ถูกโจทด้วยโจทนาวัตถุ ๔ ประการ คือ การแสดงวัตถุ การแสดงอาบัติ การห้ามสังวาส การห้ามสามีจิกรรม. ในบทว่า กาเลน วกฺขามิ โน อกาเลน นี้ ท่านกล่าวถึงกาลของจำเลย (ผู้ถูกโจท) ไว้ แต่ไม่ได้กล่าวถึงกาลของโจทก์ (ผู้โจท). จริงอยู่ โจทก์เมื่อจะโจทผู้อื่น ไม่พึงโจทในท่ามกลางบริษัท หรือในโรงอุโบสถ โรงปวารณา หรือในอาสนศาลา โรงฉัน เป็นต้น พึงโจทในเวลาที่นั่งอยู่ในที่พักกลางวัน โดยขอโอกาสว่า "ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงทำโอกาส ข้าพเจ้าปรารถนาจะว่ากล่าวท่าน" ดังนี้. แต่ว่า ครั้นพิจารณาบุคคลแล้ว บุคคลใดเป็นคนโลเล กล่าวคำไม่จริง ทำให้ภิกษุทั้งหลายเสื่อมเสียชื่อเสียง บุคคลนั้น แม้ไม่ต้องขอโอกาส ก็พึงโจทได้. บทว่า ภูเตน คือ โดยสภาวะที่แท้จริง. บทว่า สณฺเหน คือ โดยความเกลี้ยงเกลา โดยความอ่อนโยน. บทว่า อตฺถสํหิเตน คือ ประกอบด้วยความปรารถนาประโยชน์ ความปรารถนาเกื้อกูล. บทว่า อวิปฺปฏิสาโร อุปทหาตพฺโพ คือ พึงนำความไม่เก้อเขินเข้าไปให้. บทว่า อลํ เต อวิปฺปฏิสาราย คือ สมควรแล้วที่ท่านจะไม่เก้อเขิน. บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. สูตรที่ ๘ มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ จึงปรากฏชัดแล้วทีเดียว.

9. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาขิัปปนิสันติสูตร

169. නවමෙ ඛිප්පං නිසාමයති උපධාරෙතීති ඛිප්පනිසන්ති. සුග්ගහිතං කත්වා ගණ්හාතීති සුග්ගහිතග්ගාහී. අත්ථකුසලොති අට්ඨකථාය ඡෙකො. ධම්මකුසලොති පාළියං ඡෙකො. නිරුත්තිකුසලොති නිරුත්තිවචනෙසු ඡෙකො. බ්‍යඤ්ජනකුසලොති අක්ඛරප්පභෙදෙ ඡෙකො. පුබ්බාපරකුසලොති අත්ථපුබ්බාපරං, ධම්මපුබ්බාපරං, අක්ඛරපුබ්බාපරං, බ්‍යඤ්ජනපුබ්බාපරං, අනුසන්ධිපුබ්බාපරන්ති ඉමස්මිං පඤ්චවිධෙ පුබ්බාපරෙ ඡෙකො. තත්ථ අත්ථපුබ්බාපරකුසලොති හෙට්ඨා අත්ථෙන උපරි අත්ථං ජානාති, උපරි අත්ථෙන හෙට්ඨා අත්ථං ජානාති. කථං? සො හි හෙට්ඨා අත්ථං ඨපෙත්වා උපරි අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘හෙට්ඨා අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උපරි අත්ථං ඨපෙත්වා හෙට්ඨා අත්ථෙ වුත්තෙපි ‘‘උපරි අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උභතො ඨපෙත්වා මජ්ඣෙ අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘උභතො අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. මජ්ඣෙ අත්ථං ඨපෙත්වා උභතොභාගෙසු අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘මජ්ඣෙ අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. ධම්මපුබ්බාපරාදීසුපි එසෙව නයො. අනුසන්ධිපුබ්බාපරෙ පන සීලං ආදිං කත්වා ආරද්ධෙ සුත්තන්තෙ මත්ථකෙ ඡසු අභිඤ්ඤාසු ආගතාසු ‘‘යථානුසන්ධිං යථානුපරිච්ඡෙදං සුත්තන්තො ගතො’’ති ජානාති. දිට්ඨිවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සච්චෙසු ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාති. කලහභණ්ඩනවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සාරණීයධම්මෙසු ආගතෙසුපි, ද්වත්තිංසතිරච්ඡානකථාවසෙන ආරද්ධෙ උපරි දසකථාවත්ථූසු (අ. නි. 10.69; උදා.31) ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාතීති.

๑๖๙. ในสูตรที่ ๙ ชื่อว่า ขิัปปนิสันติ เพราะพิจารณาใคร่ครวญได้รวดเร็ว. ชื่อว่า สุคคหิตัคคาหี เพราะเรียนเอาโดยทำไว้ในใจดีแล้ว. บทว่า อตฺถกุสโล คือ ฉลาดในอรรถกถา. บทว่า ธมฺมกุสโล คือ ฉลาดในบาลี. บทว่า นิรุตฺติกุสโล คือ ฉลาดในถ้อยคำที่เป็นนิรุตติ. บทว่า พฺยญฺชนกุสโล คือ ฉลาดในประเภทแห่งอักษร. บทว่า ปุพฺพาปรโกสโล คือ ฉลาดในเบื้องหน้าเบื้องหลัง ๕ อย่างนี้ คือ อรรถเบื้องหน้าเบื้องหลัง, ธรรมเบื้องหน้าเบื้องหลัง, อักษรเบื้องหน้าเบื้องหลัง, พยัญชนะเบื้องหน้าเบื้องหลัง, อนุสนธิเบื้องหน้าเบื้องหลัง. ในบรรดาความฉลาดเหล่านั้น บทว่า อตฺถปุพฺพาปรโกสโล คือ ย่อมรู้อรรถข้างบนด้วยอรรถข้างล่าง ย่อมรู้อรรถข้างล่างด้วยอรรถข้างบน. อย่างไร? คือว่า บุคคลนั้น เมื่อท่านกล่าวอรรถข้างบน โดยเว้นอรรถข้างล่างไว้ ย่อมรู้ว่า "มีอรรถข้างล่างอยู่". แม้เมื่อท่านกล่าวอรรถข้างล่าง โดยเว้นอรรถข้างบนไว้ ก็ย่อมรู้ว่า "มีอรรถข้างบนอยู่". เมื่อท่านกล่าวอรรถในท่ามกลาง โดยเว้นไว้ทั้งสองข้าง ก็ย่อมรู้ว่า "มีอรรถทั้งสองข้างอยู่". เมื่อท่านกล่าวอรรถในส่วนทั้งสอง โดยเว้นอรรถในท่ามกลางไว้ ก็ย่อมรู้ว่า "มีอรรถในท่ามกลางอยู่". แม้ในธรรมเบื้องหน้าเบื้องหลังเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ส่วนในอนุสนธิเบื้องหน้าเบื้องหลัง เมื่อพระสูตรที่ปรารภขึ้นโดยตั้งศีลไว้เป็นเบื้องต้น มีอภิญญา ๖ มาในที่สุด ย่อมรู้ว่า "พระสูตรดำเนินไปตามอนุสนธิ ตามอนุเฉท". เมื่อพระสูตรปรารภขึ้นด้วยอำนาจทิฏฐิ แม้มีสัจจะมาในเบื้องบน ก็ย่อมรู้ว่า "ไม่ดำเนินไปตามอนุสนธิ". เมื่อปรารภขึ้นด้วยอำนาจการทะเลาะวิวาท แม้มีสาราณิยธรรมมาในเบื้องบน, เมื่อปรารภขึ้นด้วยอำนาจติรัจฉานกถา ๓๒ ประการ แม้มีกถาวัตถุ ๑๐ มาในเบื้องบน ก็ย่อมรู้ว่า "ไม่ดำเนินไปตามอนุสนธิ".

10. භද්දජිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภัททชิสูตร

170. දසමෙ අභිභූති අභිභවිත්වා ඨිතො ජෙට්ඨකො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො. වසවත්තීති සබ්බං ජනං වසෙ වත්තෙති. යථා පස්සතොති ඉට්ඨාරම්මණං වා හොතු අනිට්ඨාරම්මණං වා[Pg.61], යෙනාකාරෙන තං පස්සන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. යථා සුණතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අථ වා යං චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිරන්තරමෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තං තස්ස අරහත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරං නාම හොති. තං සන්ධාය වුත්තං – ඉදං දස්සනානං අග්ගන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

๑๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิภู คือ ผู้ครอบงำแล้วตั้งอยู่ เป็นผู้ประเสริฐที่สุด. บทว่า อนภิภูโต คือ ผู้ที่ผู้อื่นครอบงำไม่ได้. บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. ชื่อว่า ทัสสะ เพราะเห็น, อธิบายว่า ย่อมเห็นทุกสิ่ง. บทว่า วสวัตฺตี คือ ย่อมยังชนทั้งปวงให้เป็นไปในอำนาจ. บทว่า ยถา ปสฺสโต คือ จะเป็นอิฏฐารมณ์หรืออนิฏฐารมณ์ก็ตาม, ของผู้ที่เห็นอารมณ์นั้นโดยอาการใด. บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ คือ พระอรหัตเกิดขึ้นในลำดับนั่นเอง. แม้ในบทว่า ยถา สุณโต นี้ ก็นัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลเห็นรูปใดด้วยจักษุแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้นในลำดับนั่นเอง ย่อมบรรลุพระอรหัต, พระอรหัตนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าเกิดขึ้นในลำดับแห่งจักขุวิญญาณ. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า – นี้เป็นเลิศแห่งการเห็นทั้งหลาย. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้แหละ.

යථා සුඛිතස්සාති යෙන මග්ගසුඛෙන සුඛිතස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති සමනන්තරමෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං සුඛානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගසුඛං සුඛානං උත්තමං. යථා සඤ්ඤිස්සාති ඉධාපි මග්ගසඤ්ඤාව අධිප්පෙතා. යථා භූතස්සාති යස්මිං භවෙ යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතස්ස. අනන්තරාති අනන්තරායෙන අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති අයං පච්ඡිමො අත්තභාවො භවානං අග්ගං නාම. අථ වා යථා භූතස්සාති යෙහි ඛන්ධෙහි මග්ගක්ඛණෙ භූතස්ස විජ්ජමානස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති මග්ගානන්තරමෙව ඵලං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගක්ඛණෙ ඛන්ධපඤ්චකං භවානං අග්ගං නාමාති.

บทว่า ยถา สุขิตสฺส คือ ของผู้มีความสุขด้วยมรรคสุขใด. บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ คือ พระอรหัตเกิดขึ้นในลำดับต่อมานั่นเอง. บทว่า อิทํ สุขานํ อคฺคํ คือ มรรคสุขนี้เป็นสุขที่สูงสุดกว่าสุขทั้งหลาย. แม้ในบทว่า ยถา สญฺญิสฺส นี้ ก็ทรงประสงค์เอามรรคสัญญาเท่านั้น. บทว่า ยถา ภูตสฺส คือ ของผู้ตั้งอยู่ในภพใด อัตภาพใด. บทว่า อนนฺตรา คือ พระอรหัตเกิดขึ้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อิทํ ภวานํ อคฺคํ คือ อัตภาพสุดท้ายนี้ ชื่อว่าเป็นเลิศกว่าภพทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยถา ภูตสฺส คือ ของผู้ที่เป็นอยู่ มีอยู่ ในขณะแห่งมรรค ด้วยขันธ์เหล่าใด. บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ คือ ผลย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งมรรคนั่นเอง. บทว่า อิทํ ภวานํ อคฺคํ คือ ขันธ์ ๕ ในขณะแห่งมรรคนี้ ชื่อว่าเป็นเลิศกว่าภพทั้งหลาย.

ආඝාතවග්ගො දුතියො.

อาฆาตวรรคที่ ๒

(18) 3. උපාසකවග්ගො

(๑๘) ๓. อุบาสกวรรค

1-3. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสารัชชสูตรเป็นต้นที่ ๑-๓

171-173. තතියස්ස පඨමදුතියතතියෙසු අගාරියප්පටිපත්ති කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි හොන්තු, වට්ටන්තියෙව.

๑๗๑-๑๗๓. ในสูตรที่ ๑ ที่ ๒ และที่ ๓ แห่งวรรคที่ ๓ ท่านกล่าวถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. แม้พระโสดาบันและพระสกทาคามีก็เป็นได้ ย่อมสมควรทีเดียว.

4. වෙරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเวรสูตร

174. චතුත්ථෙ භයානීති චිත්තුත්‍රාසභයානි. වෙරානීති අකුසලවෙරානිපි පුග්ගලවෙරානිපි. චෙතසිකන්ති චිත්තනිස්සිතං. දුක්ඛන්ති කායපසාදවත්ථුකං දුක්ඛං. දොමනස්සන්ති දොමනස්සවෙදනං. ඉමස්මිං සුත්තෙ විරතිපහානං කථිතං.

๑๗๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ภยานิ คือ ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า เวรานิ คือ ทั้งเวรคืออกุศล และเวรคือบุคคล. บทว่า เจตสิกํ คือ ที่อาศัยจิต. บทว่า ทุกฺขํ คือ ทุกข์ที่มีกายปสาทเป็นวัตถุ. บทว่า โทมนสฺสํ คือ โทมนัสสเวทนา. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงการละด้วยวิรัติ.

5. චණ්ඩාලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาจัณฑาลสูตร

175. පඤ්චමෙ [Pg.62] උපාසකපතිකුට්ඨොති උපාසකපච්ඡිමකො. කොතූහලමඞ්ගලිකොති ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’ති එවං පවත්තත්තා කොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො. මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මන්ති මඞ්ගලං ඔලොකෙති, කම්මං න ඔලොකෙති. ඉතො ච බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. පුබ්බකාරං කරොතීති දානාදිකං කුසලකිච්චං පඨමතරං කරොති.

๑๗๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุปาสกปฏิกุฏฺโฐ คือ อุบาสกผู้เลวที่สุด บทว่า โกตูหลมงฺคลิโก คือ เพราะเป็นไปอย่างนี้ว่า 'ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้จักมี' จึงชื่อว่าผู้ประกอบด้วยทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคล อันเรียกว่า โกตূহลมงคล (ความตื่นเต้นในมงคล) บทว่า มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมํ คือ ย่อมเชื่อถือมงคล ไม่เชื่อถือกรรม บทว่า อิโต จ พหิทฺธา คือ ภายนอกจากศาสนานี้ บทว่า ปุพฺพการํ กโรติ คือ กระทำกิจที่เป็นกุศลมีทานเป็นต้นก่อน

6. පීතිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปีติสูตร

176. ඡට්ඨෙ කින්ති මයන්ති කෙන නාම උපායෙන මයං. පවිවෙකං පීතින්ති පඨමදුතියජ්ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකපීතිං. කාමූපසංහිතන්ති කාමනිස්සිතං දුවිධෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං. අකුසලූපසංහිතන්ති ‘‘මිගසූකරාදයො විජ්ඣිස්සාමී’’ති සරං ඛිපිත්වා තස්මිං විරද්ධෙ ‘‘විරද්ධං මයා’’ති එවං අකුසලෙ නිස්සාය උප්පජ්ජනකං. තාදිසෙසු පන ඨානෙසු අවිරජ්ඣන්තස්ස ‘‘සුට්ඨු මෙ විද්ධං, සුට්ඨු මෙ පහට’’න්ති උප්පජ්ජනකං අකුසලූපසංහිතං සුඛං සොමනස්සං නාම. දානාදිඋපකරණානං අසම්පත්තියා උප්පජ්ජමානං පන කුසලූපසංහිතං දුක්ඛං දොමනස්සන්ති වෙදිතබ්බං.

๑๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กินฺติ มยํ คือ เราทั้งหลาย ด้วยอุบายชื่ออะไร บทว่า ปวิเวกํ ปีตึ คือ ปีติที่เกิดขึ้นอาศัยปฐมฌานและทุติยฌานเป็นต้น บทว่า กามูปสํหิตํ คือ ที่อาศัยกาม คือเกิดขึ้นโดยปรารภกาม ๒ อย่าง บทว่า อกุสลูปสํหิตํ คือ ที่อาศัยอกุศลเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'เราจักยิงเนื้อและสุกรเป็นต้น' ดังนี้แล้วซัดลูกศรไป เมื่อลูกศรนั้นพลาดไป (ก็คิดว่า) 'เราพลาดเสียแล้ว' ส่วนในฐานะเช่นนั้น เมื่อผู้ไม่พลาด (ความสุขโสมนัส) ที่เกิดขึ้นว่า 'เรายิงดีแล้ว เราฟันดีแล้ว' ชื่อว่าสุขโสมนัสที่ประกอบด้วยอกุศล ส่วนทุกข์โทมนัสที่เกิดขึ้นเพราะความไม่พร้อมแห่งอุปกรณ์มีทานเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นทุกข์โทมนัสที่ประกอบด้วยกุศล

7. වණිජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวณิชชาสูตร

177. සත්තමෙ වණිජ්ජාති වාණිජකම්මානි. උපාසකෙනාති තිසරණගතෙන. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යංකිඤ්චි මජ්ජං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. ඉති සබ්බම්පි ඉමං වණිජ්ජං නෙව අත්තනා කාතුං, න පරෙ සමාදපෙත්වා කාරෙතුං වට්ටති.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วณิชฺชา คือ การค้าขาย บทว่า อุปาสเกน คือ โดยอุบาสกผู้ถึงไตรสรณะ บทว่า สตฺถวณิชฺชา คือ การให้ทำเครื่องศาสตราวุธแล้วขายสิ่งนั้น บทว่า สตฺตวณิชฺชา คือ การขายมนุษย์ บทว่า มํสวณิชฺชา คือ การเลี้ยงสุกรและเนื้อเป็นต้นแล้วขายสัตว์เหล่านั้น บทว่า มชฺชวณิชฺชา คือ การให้ทำของเมาอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วขายสิ่งนั้น บทว่า วิสวณิชฺชา คือ การให้ทำยาพิษแล้วขายสิ่งนั้น ด้วยเหตุนี้ การค้าขายทั้งหมดนี้ ไม่ควรทำด้วยตนเองเลย ทั้งไม่ควรชักชวนผู้อื่นให้ทำ

8. රාජසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาราชสูตร

178. අට්ඨමෙ පබ්බාජෙන්තීති රට්ඨම්හා පබ්බාජෙන්ති. යථාපච්චයං වා කරොන්තීති යථාධිප්පායං යථාජ්ඣාසයං කරොන්ති. තථෙව පාපකම්මං පවෙදෙන්තීති යථා තෙන කතං, තං තථෙව අඤ්ඤෙසං ආරොචෙන්ති කථෙන්ති.

๑๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปพฺพาเชนฺติ คือ ย่อมเนรเทศออกจากแว่นแคว้น บทว่า ยถาปจฺจยํ วา กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำตามความประสงค์ ตามอัธยาศัย บทว่า ตเถว ปาปกมฺมํ ปเวเทนฺติ คือ กรรมชั่วอันบุคคลนั้นทำแล้วฉันใด เขาย่อมบอกเล่าแก่คนอื่น ๆ ฉันนั้นเหมือนกัน

9. ගිහිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาคิหิสูตร

179. නවමෙ [Pg.63] සංවුතකම්මන්තන්ති පිහිතකම්මන්තං. ආභිචෙතසිකානන්ති උත්තමචිත්තනිස්සිතානං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති පච්චක්ඛෙයෙව ධම්මෙ පවත්තික්ඛණෙ සුඛවිහාරානං. අරියකන්තෙහීති අරියානං කන්තෙහි මග්ගඵලසීලෙහි.

๑๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สํวุตกมฺมนฺตํ คือ ผู้มีการงานอันปิดแล้ว บทว่า อาภิเจตสิกานํ คือ แห่งธรรมอันอาศัยจิตอันสูงสุด บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ คือ แห่งสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอัตภาพ ในขณะที่เป็นไป บทว่า อริยกันฺเตหิ คือ ด้วยศีลอันเป็นที่รักที่พอใจของพระอริยเจ้าทั้งหลาย คือมรรคศีลและผลศีล

අරියධම්මං සමාදායාති එත්ථ අරියධම්මොති පඤ්ච සීලානි කථිතානි. මෙරයං වාරුණින්ති චතුබ්බිධං මෙරයං පඤ්චවිධඤ්ච සුරං. ධම්මඤ්චානුවිතක්කයෙති නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සතිවසෙනෙව විතක්කෙය්‍ය. අබ්‍යාපජ්ඣං හිතං චිත්තන්ති නිද්දුක්ඛං මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරචිත්තං. දෙවලොකාය භාවයෙති බ්‍රහ්මලොකත්ථාය භාවෙය්‍ය. පුඤ්ඤත්ථස්ස ජිගීසතොති පුඤ්ඤෙන අත්ථිකස්ස පුඤ්ඤං ගවෙසන්තස්ස. සන්තෙසූති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකෙසු. විපුලා හොති දක්ඛිණාති එවං දින්නදානං මහප්ඵලං හොති. අනුපුබ්බෙනාති සීලපූරණාදිනා අනුක්කමෙන. සෙසං තිකනිපාතෙ වුත්තත්ථමෙව.

ในบทว่า อริยธมฺมํ สมาทาย นี้ ศีล ๕ ท่านเรียกว่า อริยธรรม บทว่า เมรยํ วารุณึ คือ เมรัย ๔ อย่าง และสุรา ๕ อย่าง บทว่า ธมฺมญฺจานุวิตกฺกเย คือ พึงตรึกตรองโลกุตรธรรม ๙ ประการ โดยนัยแห่งอนุสสติ บทว่า อพฺยาปชฺฌํ หิตํ จิตฺตํ คือ จิตที่ไม่มีทุกข์ คือพรหมวิหารจิตมีเมตตาเป็นต้น บทว่า เทวโลกาย ภาวเย คือ พึงเจริญเพื่อประโยชน์แก่พรหมโลก บทว่า ปุญฺญตฺถสฺส ชิคีสโต คือ แก่ผู้ต้องการบุญ แสวงหาบุญ บทว่า สนฺเตสุ คือ ในพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระตถาคต บทว่า วิปุลา โหติ ทกฺขิณา คือ ทานที่ถวายแล้วอย่างนี้ ย่อมมีผลมาก บทว่า อนุปุพฺเพน คือ โดยลำดับมีการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น บทที่เหลือมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในติกนิบาต

10. ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคเวสีสูตร

180. දසමෙ සිතං පාත්වාකාසීති මහාමග්ගෙනෙව ගච්ඡන්තො තං සාලවනං ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ඨානෙ කිඤ්චි සුකාරණං උප්පන්නපුබ්බ’’න්ති අද්දස කස්සපබුද්ධකාලෙ ගවෙසිනා උපාසකෙන කතං සුකාරණං. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉදං සුකාරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපාකටං පටිච්ඡන්නං, හන්ද නං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරොමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ ඨිතොව සිතපාතුකම්මං අකාසි, අග්ගග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා මන්දහසිතං හසි. යථා හි ලොකියමනුස්සා උදරං පහරන්තා ‘‘කහං කහ’’න්ති හසන්ති, න එවං බුද්ධා. බුද්ධානං පන හසිතං හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තමෙව හොති.

๑๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สิตํ ปาตฺวากาสิ คือ เมื่อเสด็จไปโดยหนทางใหญ่นั่นเทียว ทอดพระเนตรป่าสาละนั้นแล้ว (ทรงพิจารณาว่า) 'ในสถานที่นี้ มีเหตุดีอะไร ๆ ที่เคยเกิดขึ้นแล้วบ้างหรือไม่หนอ' ได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุดีอันคเวสีอุบาสกได้กระทำไว้ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า ลำดับนั้น พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า 'เหตุดีนี้ไม่ปรากฏ ถูกปิดบังไว้แก่ภิกษุสงฆ์ เอาเถิด เราจะกระทำเหตุนั้นให้ปรากฏแก่ภิกษุสงฆ์' ดังนี้แล้ว เสด็จแวะออกจากหนทาง ประทับยืนอยู่ ณ ประเทศแห่งหนึ่ง ได้ทรงกระทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ ทรงแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย โดยทรงแสดงปลายพระทนต์ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่ชาวโลกทั่วไปตบที่ท้องหัวเราะว่า 'กะฮัง กะฮัง' พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพระสรวลอย่างนั้น แต่การทรงพระสรวลของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นเพียงอาการของผู้ร่าเริงยินดีเท่านั้น

හසිතඤ්ච නාමෙතං තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහි හොති. තත්ථ ලොකියමහාජනො අකුසලතො චතූහි, කාමාවචරකුසලතො චතූහීති අට්ඨහි චිත්තෙහි හසති, සෙඛා අකුසලතො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තානි ද්වෙ අපනෙත්වා ඡහි චිත්තෙහි හසන්ති, ඛීණාසවා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහි, එකෙන අහෙතුකකිරියචිත්තෙනාති පඤ්චහි චිත්තෙහි [Pg.64] හසන්ති. තෙසුපි බලවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙ ද්වීහි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි හසන්ති, දුබ්බලාරම්මණෙ දුහෙතුකචිත්තද්වයෙන ච අහෙතුකචිත්තෙන චාති තීහි චිත්තෙහි හසන්ති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං භගවතො පහට්ඨාකාරමත්තහසිතං උප්පාදෙති.

และการหัวเราะนี้ ย่อมมีได้ด้วยโสมนัสสสหคตจิต ๑๓ ดวง ในจิตเหล่านั้น มหาชนชาวโลกย่อมหัวเราะด้วยจิต ๘ ดวง คือ จากอกุศลจิต ๔ ดวง จากกามาวจรกุศลจิต ๔ ดวง พระเสขะทั้งหลายย่อมหัวเราะด้วยจิต ๖ ดวง โดยเว้นทิฏฐิคตสัมปยุตตจิต ๒ ดวงจากอกุศลจิต พระขีณาสพทั้งหลายย่อมหัวเราะด้วยจิต ๕ ดวง คือ ด้วยสเหตุกกิริยาจิต ๔ ดวง และด้วยอเหตุกกิริยาจิต ๑ ดวง แม้ในจิต ๕ ดวงนั้น เมื่ออารมณ์ที่มีกำลังมาปรากฏ ย่อมหัวเราะด้วยญาณสัมปยุตตจิต ๒ ดวง เมื่ออารมณ์ที่อ่อนกำลังมาปรากฏ ย่อมหัวเราะด้วยจิต ๓ ดวง คือ ด้วยทวิเหตุกจิต ๒ ดวง และด้วยอเหตุกจิต ๑ ดวง แต่ในที่นี้ กิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุโสมนัสสสหคตจิต ย่อมทำให้เกิดการหัวเราะอันเป็นเพียงอาการร่าเริงของพระผู้มีพระภาค

තං පනෙතං හසිතං එවං අප්පමත්තකම්පි ථෙරස්ස පාකටං අහොසි. කථං? තථාරූපෙ හි කාලෙ තථාගතස්ස චතූහි දාඨාහි චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො සමොසරිතා විජ්ජුලතා විය විරොචමානා මහාතාලක්ඛන්ධප්පමාණා රස්මිවට්ටියො උට්ඨහිත්වා තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධායන්ති. තෙන සඤ්ඤාණෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්ඡතො ගච්ඡමානොපි සිතපාතුභාවං ජානාති.

แต่การทรงพระสรวลนั้น แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้ ก็ได้ปรากฏแก่พระเถระ อย่างไร? จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น จากพระเขี้ยวแก้วทั้ง ๔ ของพระตถาคต วงรัศมีทั้งหลายประมาณเท่าลำตาลใหญ่รุ่งเรืองขึ้น ประดุจสายฟ้าแลบที่แลบออกจากปากเมฆใหญ่ทั่วทวีปทั้งสี่ กระทำประทักษิณพระเศียรอันประเสริฐ ๓ ครั้งแล้ว ก็อันตรธานหายไปที่ปลายพระเขี้ยวแก้วนั่นเอง ด้วยสัญญานั้น ท่านพระอานนท์ แม้จะเดินตามเสด็จอยู่เบื้องหลังพระผู้มีพระภาค ก็ย่อมทราบถึงความเป็นผู้ทรงแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ

ඉද්ධන්ති සමිද්ධං. ඵීතන්ති අතිසමිද්ධං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති ජනසමාකුලං. සීලෙසු අපරිපූරකාරීති පඤ්චසු සීලෙසු අසමත්තකාරී. පටිදෙසිතානීති උපාසකභාවං පටිදෙසිතානි. සමාදපිතානීති සරණෙසු පතිට්ඨාපිතානීති අත්ථො. ඉච්චෙතං සමසමන්ති ඉති එතං කාරණං සබ්බාකාරතො සමභාවෙනෙව සමං, න එකදෙසෙන. නත්ථි කිඤ්චි අතිරෙකන්ති මය්හං ඉමෙහි කිඤ්චි අතිරෙකං නත්ථි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අතිරෙකායාති විසෙසකාරණත්ථාය පටිපජ්ජාමීති අත්ථො. සීලෙසු පරිපූරකාරිං ධාරෙථාති පඤ්චසු සීලෙසු සමත්තකාරීති ජානාථ. එත්තාවතා තෙන පඤ්ච සීලානි සමාදින්නානි නාම හොන්ති. කිමඞ්ග පන න මයන්ති මයං පන කෙනෙව කාරණෙන පරිපූරකාරිනො න භවිස්සාම. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า อิทฺธํ ได้แก่ สมบูรณ์. บทว่า ผีตํ ได้แก่ สมบูรณ์ยิ่ง เหมือนต้นไม้ที่ดอกบานสะพรั่งทั้งต้น. บทว่า อากิณฺณมนุสฺสํ ได้แก่ หนาแน่นไปด้วยผู้คน. บทว่า สีเลสุ อปริปูรการี ได้แก่ ผู้ทำศีล 5 ไม่ให้บริบูรณ์. บทว่า ปฏิเทสิตานิ ได้แก่ แสดงความเป็นอุบาสก. บทว่า สมาทปิตานิ อธิบายว่า ให้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย. บทว่า อิจฺเจตํ สมสมํ ความว่า เหตุนี้ย่อมเสมอกันโดยความเป็นผู้เสมอกันโดยอาการทั้งปวง ไม่ใช่ (เสมอกัน) โดยส่วนเดียว. บทว่า นตฺถิ กิญฺจิ อติเรกํ ความว่า คุณวิเศษอะไรๆ ยิ่งกว่าอุบาสกเหล่านี้ ของเราไม่มี. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าตัดสินใจ. บทว่า อติเรกาย อธิบายว่า เราจะปฏิบัติเพื่อทำคุณวิเศษ. บทว่า สีเลสุ ปริปูรการึ ธาเรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทราบว่า เป็นผู้ทำศีล 5 ให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าอุบาสกนั้นสมาทานศีล 5 แล้ว. บทว่า กิมงฺค ปน น มยํ ความว่า ไฉนพวกเราจักไม่เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์เล่า. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

උපාසකවග්ගො තතියො.

อุบาสกวรรคที่ 3

(19) 4. අරඤ්ඤවග්ගො

(๑๙) ๔. อรัญญวรรค

1. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอารัญญิกสูตร

181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ මන්දත්තා මොමූහත්තාති නෙව සමාදානං ජානාති, න ආනිසංසං. අත්තනො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤාණෙනෙව ආරඤ්ඤකො [Pg.65] හොති. පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොති ‘‘අරඤ්ඤෙ මෙ විහරන්තස්ස ‘අයං ආරඤ්ඤකො’ති චතුපච්චයසක්කාරං කරිස්සන්ති, ‘අයං භික්ඛු ලජ්ජී පවිවිත්තො’තිආදීහි ච ගුණෙහි සම්භාවෙස්සන්තී’’ති එවං පාපිකාය ඉච්ඡාය ඨත්වා තාය එව ඉච්ඡාය අභිභූතො හුත්වා ආරඤ්ඤකො හොති. උම්මාදවසෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විහරන්තො පන උම්මාදා චිත්තක්ඛෙපා ආරඤ්ඤකො නාම හොති. වණ්ණිතන්ති ඉදං ආරඤ්ඤකඞ්ගං නාම බුද්ධෙහි ච බුද්ධසාවකෙහි ච වණ්ණිතං පසත්ථන්ති ආරඤ්ඤකො හොති. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථී, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා. තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය, න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච උත්තානත්ථමෙව.

๑๘๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 4 บทว่า มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ความว่า ไม่รู้จักทั้งการสมาทาน ไม่รู้จักทั้งอานิสงส์ แต่เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม มีความหลงใหลของตน จึงเป็นผู้อยู่ป่าด้วยความไม่รู้เท่านั้น. บทว่า ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต ความว่า ตั้งอยู่ในความปรารถนาอันลามกอย่างนี้ว่า "เมื่อเราอยู่ในป่า ชนทั้งหลายจักทำสักการะด้วยปัจจัย 4 ว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระอรัญญิก' และจักยกย่องด้วยคุณมีอาทิว่า 'ภิกษุรูปนี้มีความละอาย อยู่ในที่สงัด'" แล้วถูกความปรารถนานั้นนั่นแหละครอบงำ จึงเป็นผู้อยู่ป่า. ส่วนผู้เข้าไปสู่ป่าอยู่ด้วยอำนาจความเป็นบ้า ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ป่าเพราะความเป็นบ้า เพราะความฟุ้งซ่านแห่งจิต. บทว่า วณฺณิตํ ความว่า เป็นผู้อยู่ป่าเพราะคิดว่า "อารัญญิกังคธุดงค์นี้ พระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว". บทว่า อิทมตฺถิตํ ความว่า ภิกษุนี้มีความต้องการด้วยปฏิปทาอันงามนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อิทมัตถี, ความเป็นแห่งภิกษุผู้มีความต้องการนั้น ชื่อว่า อิทมัตถิตา. อธิบายว่า อาศัยความเป็นผู้มีความต้องการนั้นนั่นแหละ (จึงอยู่ป่า) มิใช่เพราะอาศัยโลกามิสอื่นใด. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้และในสูตรต่อๆ ไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

අරඤ්ඤවග්ගො චතුත්ථො.

อรัญญวรรคที่ 4

(20) 5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(๒๐) ๕. พราหมณวรรค

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโสณสูตร

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ බ්‍රාහ්මණධම්මාති බ්‍රාහ්මණසභාවා. සුනඛෙසූති කුක්කුරෙසු. නෙව කිණන්ති න වික්කිණන්තීති න ගණ්හන්තා කිණන්ති, න දදන්තා වික්කිණන්ති. සම්පියෙනෙව සංවාසං සංබන්ධාය සම්පවත්තෙන්තීති පියො පියං උපසඞ්කමිත්වා පවෙණියා බන්ධනත්ථං සංවාසං පවත්තයන්ති. උදරාවදෙහකන්ති උදරං අවදිහිත්වා උපචිනිත්වා පූරෙත්වා. අවසෙසං ආදාය පක්කමන්තීති යං භුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති, තං භණ්ඩිකං කත්වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๑๙๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 บทว่า พฺราหฺมณธมฺมา ได้แก่ สภาพของพราหมณ์. บทว่า สุนเขสุ ได้แก่ ในสุนัขทั้งหลาย. บทว่า เนว กิณนฺติ น วิกฺกิณนฺติ ความว่า ผู้รับไม่ชื่อว่าซื้อ ผู้ให้ไม่ชื่อว่าขาย. บทว่า สมฺปิเยเนว สํวาสํ สมฺพนฺธาย สมฺปวตฺเตนฺติ ความว่า พราหมณ์ที่รัก เข้าไปหาพราหมณ์ที่รักแล้ว ย่อมให้การอยู่ร่วมกันเป็นไปเพื่อผูกพันประเพณี. บทว่า อุทราวเทหกํ ได้แก่ ทำให้ท้องพอกพูน เต็มเปี่ยม. บทว่า อวเสสํ อาทาย ปกฺกมนฺติ ความว่า โภชนะใดที่บริโภคไม่ไหว ก็ทำเป็นห่อแล้วถือไป. ในสูตรนี้ ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

2. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาโทณพราหมณสูตร

192. දුතියෙ ත්වම්පි නොති ත්වම්පි නු. පවත්තාරොති පවත්තයිතාරො. යෙසන්ති යෙසං සන්තකං. මන්තපදන්ති වෙදසඞ්ඛාතං මන්තමෙව. ගීතන්ති අට්ඨකාදීහි දසහි පොරාණකබ්‍රාහ්මණෙහි සරසම්පත්තිවසෙන සජ්ඣායිතං. පවුත්තන්ති අඤ්ඤෙසං වුත්තං, වාචිතන්ති අත්ථො. සමීහිතන්ති සමුපබ්‍යූළ්හං රාසිකතං, පිණ්ඩං [Pg.66] කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. තදනුගායන්තීති එතරහි බ්‍රාහ්මණා තං තෙහි පුබ්බෙහි ගීතං අනුගායන්ති අනුසජ්ඣායන්ති. තදනුභාසන්තීති තං අනුභාසන්ති. ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. භාසිතමනුභාසන්තීති තෙහි භාසිතං අනුභාසන්ති. සජ්ඣායිතමනුසජ්ඣායන්තීති තෙහි සජ්ඣායිතං අනුසජ්ඣායන්ති. වාචිතමනුවාචෙන්තීති තෙහි අඤ්ඤෙසං වාචිතං අනුවාචෙන්ති. සෙය්‍යථිදන්ති තෙ කතමෙති අත්ථො. අට්ඨකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙ කිර දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා පරූපඝාතං අකත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වා මන්තෙ ගන්ථෙසුං. අපරාපරෙ පන බ්‍රාහ්මණා පාණාතිපාතාදීනි පක්ඛිපිත්වා තයො වෙදෙ භින්දිත්වා බුද්ධවචනෙන සද්ධිං විරුද්ධෙ අකංසු. ත්‍යාස්සු’මෙති එත්ථ අස්සූති නිපාතමත්තං, තෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමෙ පඤ්ච බ්‍රාහ්මණෙ පඤ්ඤාපෙන්තීති අත්ථො.

๑๙๒. ในสูตรที่ 2 บทว่า ตฺวํปิ โน คือ ตฺวํปิ นุ (แม้ท่านหรือ). บทว่า ปวตฺตาโร ได้แก่ ผู้ให้เป็นไป. บทว่า เยสํ ได้แก่ เป็นสมบัติของพราหมณ์เหล่าใด. บทว่า มนฺตปทํ ได้แก่ มนต์ที่เรียกว่าเวทนั่นเอง. บทว่า คีตํ ได้แก่ ที่พราหมณ์โบราณ 10 ท่าน มีอัฏฐกะเป็นต้น สาธยายแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งสระ. บทว่า ปวุตฺตํ อธิบายว่า ที่บอก ที่สอนแก่ผู้อื่น. บทว่า สมิหิตํ อธิบายว่า ที่รวบรวมไว้ ทำให้เป็นกอง เป็นกลุ่มก้อนไว้. บทว่า ตทนุคายนฺติ ความว่า บัดนี้ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมขับตาม ย่อมสาธยายตามมนต์ที่พราหมณ์โบราณเหล่านั้นขับไว้แล้ว. บทว่า ตทนุภาสนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวตามมนต์นั้น. นี้เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. บทว่า ภาสิตมนุภาสนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวตามที่ท่านเหล่านั้นกล่าวไว้. บทว่า สชฺฌายิตมนุสชฺฌายนฺติ ความว่า ย่อมสาธยายตามที่ท่านเหล่านั้นสาธยายไว้. บทว่า วาจิตมนุวาเจนฺติ ความว่า ย่อมสอนตามที่ท่านเหล่านั้นสอนแก่ผู้อื่น. บทว่า เสยฺยถีทํ อธิบายว่า คือใครบ้าง. บทว่า อฏฺฐโก เป็นต้น เป็นชื่อของพราหมณ์เหล่านั้น. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นตรวจดูด้วยทิพยจักษุแล้ว ไม่ทำการเบียดเบียนสัตว์อื่น ร้อยกรองมนต์ทั้งหลายโดยเทียบเคียงกับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ส่วนพราหมณ์รุ่นหลังๆ ได้ใส่ปาณาติบาตเป็นต้นเข้าไป ทำลายพระเวททั้งสาม กระทำให้ขัดแย้งกับพุทธวจนะ. ในบทว่า ตฺยาสฺสุเม นี้ บทว่า อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต อธิบายว่า พราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติพราหมณ์ 5 จำพวกเหล่านี้.

මන්තෙ අධීයමානොති වෙදෙ සජ්ඣායන්තො ගණ්හන්තො. ආචරියධනන්ති ආචරියදක්ඛිණං ආචරියභාගං. න ඉස්සත්ථෙනාති න යොධාජීවකම්මෙන උප්පාදෙති. න රාජපොරිසෙනාති න රාජුපට්ඨාකභාවෙන. කෙවලං භික්ඛාචරියායාති සුද්ධාය භික්ඛාචරියාය එව. කපාලං අනතිමඤ්ඤමානොති තං භික්ඛාභාජනං අනතිමඤ්ඤමානො. සො හි පුණ්ණපත්තං ආදාය සීසං න්හාතො කුලද්වාරෙසු ඨත්වා ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, මන්තාපි මෙ ගහිතා, ආචරියස්ස ආචරියධනං දස්සාමි, ධනං මෙ දෙථා’’ති යාචති. තං සුත්වා මනුස්සා යථාසත්ති යථාබලං අට්ඨපි සොළසපි සතම්පි සහස්සම්පි දෙන්ති. එවං සකලගාමං චරිත්වා ලද්ධධනං ආචරියස්ස නිය්‍යාදෙති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං ඛො දොණ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො හොතීති එවං බ්‍රහ්මවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො නාම හොති.

บทว่า มนฺเต อธิยมาโน ได้แก่ เมื่อสาธยาย เมื่อเรียนพระเวท. บทว่า อาจริยธนํ ได้แก่ ทักษิณาสำหรับอาจารย์ ส่วนของอาจารย์. บทว่า น อิสฺสตฺเถน ความว่า ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการรับจ้างรบ. บทว่า น ราชโปริเสน ความว่า ไม่ (ให้เกิดขึ้น) ด้วยความเป็นผู้รับใช้พระราชา. บทว่า เกวลํ ภิกฺขาจริยาย ได้แก่ ด้วยการเที่ยวภิกขาจารล้วนๆ เท่านั้น. บทว่า กปาลํ อนติมญฺญมาโน ได้แก่ ไม่ดูหมิ่นภาชนะสำหรับภิกขานั้น. จริงอยู่ พราหมณ์นั้นถือบาตรเต็มแล้ว อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ยืนที่ประตูเรือนของตระกูลทั้งหลาย ขอว่า "ข้าพเจ้าประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ยังเป็นเด็กมา 48 ปี มนต์ทั้งหลายข้าพเจ้าก็เรียนแล้ว จักให้อาจริยธนะแก่อาจารย์ ขอท่านทั้งหลายจงให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้า". มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ให้ 8 กหาปณะบ้าง 16 กหาปณะบ้าง 100 กหาปณะบ้าง 1,000 กหาปณะบ้าง ตามกำลังความสามารถ. เที่ยวไปทั่วทั้งหมู่บ้านอย่างนี้แล้ว ก็มอบทรัพย์ที่ได้มาแล้วแก่อาจารย์. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า เอวํ โข โทณ พฺราหฺมโณ พฺรหฺมสโม โหติ ความว่า เพราะประกอบด้วยพรหมวิหารอย่างนี้ พราหมณ์จึงชื่อว่าเสมอด้วยพรหม.

නෙව කයෙන න වික්කයෙනාති නෙව අත්තනා කයං කත්වා ගණ්හාති, න පරෙන වික්කයං කත්වා දින්නං. උදකූපස්සට්ඨන්ති උදකෙන උපස්සට්ඨං පරිච්චත්තං. සො හි යස්මිං කුලෙ වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, ගන්ත්වා තස්ස ද්වාරෙ තිට්ඨති. ‘‘කස්මා ඨිතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, තං සබ්බං තුම්හාකං දෙමි, තුම්හෙ මය්හං දාරිකං දෙථා’’ති වදති. තෙ දාරිකං ආනෙත්වා තස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා දෙන්ති. සො තං උදකූපස්සට්ඨං භරියං ගණ්හිත්වා ගච්ඡති. අතිමීළ්හජොති අතිමීළ්හෙ [Pg.67] මහාගූථරාසිම්හි ජාතො. තස්ස සාති තස්ස එසා. න දවත්ථාති න කීළනත්ථා. න රතත්ථාති න කාමරතිඅත්ථා. මෙථුනං උප්පාදෙත්වාති ධීතරං වා පුත්තං වා උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි පවෙණි ඝටීයිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජති. සුගතිං සග්ගං ලොකන්ති බ්‍රහ්මලොකමෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. දෙවසමො හොතීති දිබ්බවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා දෙවසමො නාම හොති.

บทว่า Neva kayena na vikkayena (ไม่ด้วยการซื้อ ไม่ด้วยการขาย) ความว่า ตนเองไม่ทำการซื้อแล้วรับเอา และคนอื่นก็ไม่ได้ทำการขายแล้วมอบให้. บทว่า Udakūpassaṭṭhaṃ (อันเขาสละให้ด้วยน้ำ) ความว่า อันเขาสละให้ด้วยน้ำ คือ บริจาคให้. จริงอยู่ พราหมณ์นั้นไปยืนอยู่ที่ประตูของสกุลใด ที่มีเด็กหญิงเจริญวัยแล้ว. เมื่อถูกถามว่า "ท่านยืนอยู่ทำไม" เขากล่าวว่า "เราประพฤติพรหมจรรย์อย่างกุมารมา ๔๘ ปี เราขอมอบพรหมจรรย์ทั้งหมดนั้นให้แก่พวกท่าน ขอพวกท่านจงให้เด็กหญิงแก่เรา". พวกเขานำเด็กหญิงมาแล้วหลั่งน้ำลงที่มือของพราหมณ์นั้นแล้วมอบให้. พราหมณ์นั้นรับภรรยาที่เขาสละให้ด้วยน้ำนั้นแล้วก็ไป. บทว่า Atimīḷhajo (เกิดในกองคูถอย่างยิ่ง) คือ เกิดในกองอุจจาระใหญ่. บทว่า Tassa sā (นางเป็นของพราหมณ์นั้น) คือ นางพราหมณีนี้เป็นของพราหมณ์นั้น. บทว่า Na davatthā (มิใช่เพื่อเล่น) คือ มิใช่เพื่อความหมายคือการเล่น. บทว่า Na ratatthā (มิใช่เพื่อยินดี) คือ มิใช่เพื่อความหมายคือความยินดีในกาม. บทว่า Methunaṃ uppādetvā (ให้เกิดเมถุนธรรม) คือ ให้เกิดธิดาหรือบุตรแล้วคิดว่า "บัดนี้ วงศ์ตระกูลจักสืบต่อไป" ดังนี้แล้วก็ออกบวช. คำว่า Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ (สู่สุคติโลกสวรรค์) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงพรหมโลกเท่านั้น. บทว่า Devasamo hoti (เป็นผู้เสมอด้วยเทวดา) คือ ชื่อว่าเป็นผู้เสมอด้วยเทวดา เพราะประกอบด้วยทิพพวิหาร.

තමෙව පුත්තස්සාදං නිකාමයමානොති ය්වාස්ස ධීතරං වා පුත්තං වා ජාතං දිස්වා පුත්තපෙමං පුත්තස්සාදො උප්පජ්ජති, තං පත්ථයමානො ඉච්ඡමානො. කුටුම්බං අජ්ඣාවසතීති කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා කුටුම්බමජ්ඣෙ වසති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า Tameva puttassādaṃ nikāmayamāno (ปรารถนาความยินดีในบุตรนั้นนั่นเทียว) ความว่า เห็นธิดาหรือบุตรที่เกิดแล้ว ความรักในบุตร ความยินดีในบุตรใดเกิดขึ้น ก็ปรารถนา ต้องการซึ่งความรักและความยินดีในบุตรนั้น. บทว่า Kuṭumbaṃ ajjhāvasati (ย่อมอยู่ครองเรือน) ความว่า ตั้งครอบครัวแล้ว ย่อมอยู่ในท่ามกลางครอบครัว. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

3. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังคารวสูตร

193. තතියෙ පගෙවාති පඨමඤ්ඤෙව. කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගග්ගහිතෙන. කාමරාගපරෙතෙනාති කාමරාගානුගතෙන. නිස්සරණන්ති තිවිධං කාමරාගස්ස නිස්සරණං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, තදඞ්ගනිස්සරණං, සමුච්ඡෙදනිස්සරණන්ති. තත්ථ අසුභෙ පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, විපස්සනා තදඞ්ගනිස්සරණං නාම, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං නාම. තං තිවිධම්පි නප්පජානාතීති අත්ථො. අත්තත්ථම්පීතිආදීසු අරහත්තසඞ්ඛාතො අත්තනො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පච්චයදායකානං අත්ථො පරත්ථො නාම, ස්වෙව දුවිධො උභයත්ථො නාම. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า Pageva ได้แก่ ก่อนทีเดียว. บทว่า Kāmarāgapariyuṭṭhitena ได้แก่ อันกามราคะครอบงำแล้ว. บทว่า Kāmarāgaparetena ได้แก่ อันกามราคะติดตามไปแล้ว. บทว่า Nissaraṇaṃ ความว่า นิสสรณะ คือทางออกแห่งกามราคะมี ๓ อย่าง คือ วิกขัมภนนิสสรณะ ตทังคนิสสรณะ สมุจเฉทนิสสรณะ. ในนิสสรณะ ๓ อย่างนั้น ปฐมฌานในอสุภะ ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ, วิปัสสนา ชื่อว่า ตทังคนิสสรณะ, อรหัตตมรรค ชื่อว่า สมุจเฉทนิสสรณะ. อธิบายว่า ย่อมไม่รู้ทั่วนิสสรณะแม้ทั้ง ๓ อย่างนั้น. ในบทมีอาทิว่า Attatthampi ประโยชน์ตนที่นับเนื่องในอรหัตผล ชื่อว่า อัตตัตถะ, ประโยชน์ของปัจจัยทายกทั้งหลาย ชื่อว่า ปรัตถะ, ประโยชน์ทั้งสองอย่างนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า อุภยัตถะ. พึงทราบความหมายในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้.

අයං පන විසෙසො – බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණන්තිආදීසු හි ද්වෙව නිස්සරණානි වික්ඛම්භනනිස්සරණඤ්ච සමුච්ඡෙදනිස්සරණඤ්ච. තත්ථ බ්‍යාපාදස්ස තාව මෙත්තාය පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං, ථිනමිද්ධස්ස ආලොකසඤ්ඤා වික්ඛම්භනනිස්සරණං, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස යො කොචි සමථො වික්ඛම්භනනිස්සරණං, උද්ධච්චස්ස පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගො, කුක්කුච්චස්ස අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. විචිකිච්ඡාය ධම්මවවත්ථානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, පඨමමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං.

แต่ว่า นี้เป็นข้อแตกต่าง - คือในบทมีอาทิว่า Byāpādassa nissaraṇaṃ (ทางออกจากพยาบาท) มีนิสสรณะเพียง ๒ อย่างเท่านั้น คือ วิกขัมภนนิสสรณะ และสมุจเฉทนิสสรณะ. ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น เบื้องต้น ปฐมฌานในเมตตา ชื่อว่าเป็นวิกขัมภนนิสสรณะของพยาบาท, อนาคามิมรรคเป็นสมุจเฉทนิสสรณะ. อาโลกสัญญาเป็นวิกขัมภนนิสสรณะของถีนมิทธะ, อรหัตตมรรคเป็นสมุจเฉทนิสสรณะ. สมถะอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นวิกขัมภนนิสสรณะของอุทธัจจกุกกุจจะ, ในอุทธัจจกุกกุจจะนั้น อรหัตตมรรคเป็นสมุจเฉทนิสสรณะของอุทธัจจะ, อนาคามิมรรคเป็นสมุจเฉทนิสสรณะของกุกกุจจะ. ธัมมววัตถาน (การกำหนดธรรม) เป็นวิกขัมภนนิสสรณะของวิจิกิจฉา, ปฐมมรรค (โสดาปัตติมรรค) เป็นสมุจเฉทนิสสรณะ.

යා පනෙත්ථ සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණ, උදපත්තො සංසට්ඨො ලාඛාය වාතිආදිකා උපමා වුත්තා, තාසු උදපත්තොති උදකභරිතා පාති. සංසට්ඨොති [Pg.68] වණ්ණභෙදකරණවසෙන සංසට්ඨො. උක්කුධිතොති කුධිතො. උස්සදකජාතොති උසුමකජාතො. සෙවාලපණකපරියොනද්ධොති තිලබීජකාදිභෙදෙන සෙවාලෙන වා නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන වා උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තෙන පණකෙන පරියොනද්ධො. වාතෙරිතොති වාතෙන එරිතො කම්පිතො. ආවිලොති අප්පසන්නො. ලුළිතොති අසන්නිසින්නො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. අන්ධකාරෙ නික්ඛිත්තොති කොට්ඨකන්තරාදිභෙදෙ අනාලොකට්ඨානෙ ඨපිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ භගවා තීහි භවෙහි දෙසනං නිවට්ටෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨපෙසි, බ්‍රාහ්මණො පන සරණමත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

อุปมาทั้งหลายที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ มีอาทิว่า Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā (ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนภาชนะใส่น้ำที่เจือด้วยครั่ง) ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า Udapatto คือ ภาชนะที่เต็มด้วยน้ำ. บทว่า Saṃsaṭṭho คือ เจือแล้ว โดยทำให้สีเปลี่ยนไป. บทว่า Ukkudhito คือ เดือดพล่าน. บทว่า Ussadakajāto คือ มีไอเกิดขึ้น. บทว่า Sevālapaṇakapariyonaddho คือ ถูกปกคลุมด้วยสาหร่ายมีชนิดต่างๆ เช่น เมล็ดงา เป็นต้น หรือด้วยจอกแหนที่เกิดขึ้นปกคลุมผิวน้ำ มีสีเหมือนหลังกบเขียว. บทว่า Vāterito คือ อันลมพัดทำให้หวั่นไหว. บทว่า Āvilo คือ ไม่ใส. บทว่า Luḷito คือ ไม่นอนก้น. บทว่า Kalalībhūto คือ กลายเป็นเปือกตม. บทว่า Andhakāre nikkhitto คือ ตั้งไว้ในที่ไม่มีแสงสว่าง มีประเภทคือในระหว่างฉาง เป็นต้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมด้วยภพ ๓ แล้วทรงจบลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด แต่พราหมณ์ได้ตั้งอยู่เพียงในสรณะเท่านั้น.

4. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถากาณปาลีสูตร

194. චතුත්ථෙ කාරණපාලීති පාලොති තස්ස නාමං, රාජකුලානං පන කම්මන්තෙ කාරෙතීති කාරණපාලී නාම ජාතො. කම්මන්තං කාරෙතීති පාතොව උට්ඨාය ද්වාරට්ටාලකපාකාරෙ අකතෙ කාරෙති, ජිණ්ණෙ පටිජග්ගාපෙති. පිඞ්ගියානිං බ්‍රාහ්මණන්ති එවංනාමකං අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨිතං අරියසාවකං බ්‍රාහ්මණං. සො කිර පාතොව උට්ඨාය ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා නගරං ආගච්ඡති, ඉදං බ්‍රාහ්මණස්ස දෙවසිකං වත්තන්ති. තං සො එවං වත්තං කත්වා ආගච්ඡන්තං අද්දස. එතදවොචාති ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්ඤවා ඤාණුත්තරො, කහං නු ඛො පාතොව ගන්ත්වා ආගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අනුක්කමෙන සන්තිකං ආගතං සඤ්ජානිත්වා ‘‘හන්ද කුතො නූ’’තිආදිවචනං අවොච.

๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า Kāraṇapālī ความว่า Pāli เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น แต่เพราะท่านให้การงานของราชสกุลสำเร็จไป จึงเกิดชื่อว่า Kāraṇapālī. บทว่า Kammantaṃ kāreti (ย่อมให้การงานสำเร็จ) ความว่า ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ย่อมให้ทำประตู ป้อม และกำแพงที่ยังไม่ได้ทำ, ย่อมให้ซ่อมแซมของที่เก่าคร่ำคร่า. บทว่า Piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ (พราหมณ์ชื่อปิงคิยานิ) คือ พราหมณ์ผู้เป็นอริยสาวก ตั้งอยู่ในอนาคามิผล มีชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ให้คนถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปสู่สำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้วจึงกลับมายังเมือง นี้เป็นวัตรประจำวันของพราหมณ์นั้น. พราหมณ์ (การณปาลี) นั้น ได้เห็นพราหมณ์ (ปิงคิยานิ) นั้นผู้ทำวัตรอย่างนี้แล้วกำลังเดินมา. บทว่า Etadavoca (ได้กล่าวคำนี้) ความว่า (การณปาลี) คิดว่า "พราหมณ์ผู้นี้มีปัญญา มีญาณล้ำเลิศ หนอแล ท่านไปไหนแต่เช้าตรู่แล้วจึงกลับมา" เมื่อพราหมณ์นั้นเดินเข้ามาใกล้โดยลำดับ ก็จำได้แล้ว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า Handa kuto nū (แน่ะ ท่านมาจากไหน).

තත්ථ දිවා දිවස්සාති දිවසස්සාපි දිවා, මජ්ඣන්හිකකාලෙති අත්ථො. පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති භවං පිඞ්ගියානී සමණං ගොතමං පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති, උදාහු නොති අයමෙත්ථ අත්ථො. කො චාහං, භොති, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජානනෙ අහං කො නාම? කො ච සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමීති කුතො චාහං සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමි, කෙන නාම කාරණෙන ජානිස්සාමීති එවං සබ්බථාපි අත්තනො අජානනභාවං දීපෙති. සොපි නූනස්ස තාදිසොවාති යො සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානෙය්‍ය, සොපි නූන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තාදිසො [Pg.69] බුද්ධොයෙව භවෙය්‍ය. සිනෙරුං වා හි පථවිං වා ආකාසං වා පමෙතුකාමෙන තප්පමාණො දණ්ඩො වා රජ්ජු වා ලද්ධුං වට්ටති, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤං ජානන්තෙනපි තස්ස ඤාණසදිසමෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ලද්ධුං වට්ටතීති දීපෙති. ආදරවසෙන පනෙත්ථ ආමෙඩිතං කතං. උළාරායාති උත්තමාය සෙට්ඨාය. කො චාහං, භොති, භො, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස පසංසනෙ කො නාම. කො ච සමණං ගොතමං පසංසිස්සාමීති කෙන කාරණෙන පසංසිස්සාමි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิวา ทิวสฺสาติ ความว่า แม้ในเวลากลางวัน ก็คือในเวลากลางวัน ในเวลาเที่ยง. บทว่า ปณฺฑิโต มญฺเญติ ความว่า ท่านปิงคิยานีพราหมณ์ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือหาไม่. บทว่า โก จาหํ โภติ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือใครเล่าหนอในการที่จะรู้ความที่แห่งปัญญาเป็นเครื่องเฉียบแหลมของพระสมณโคดม. บทว่า โก จ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามิ ความว่า ข้าพเจ้าจะรู้ความที่แห่งปัญญาเป็นเครื่องเฉียบแหลมของพระสมณโคดมได้อย่างไรหนอ เพราะเหตุไรหนอจึงจะรู้ได้ ดังนี้ เป็นการแสดงภาวะที่ตนไม่รู้อยู่โดยประการทั้งปวง. บทว่า โสปิ นูนสฺส ตาทิโสวาติ ความว่า ผู้ใดพึงรู้ความที่แห่งปัญญาเป็นเครื่องเฉียบแหลมของพระสมณโคดม แม้ผู้นั้นก็คงจะเป็นเช่นกับพระองค์ คือเป็นพระพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญบารมี 10 ประการแล้วบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ ผู้ที่ต้องการจะวัดภูเขาสิเนรุ แผ่นดิน หรืออากาศ ก็ควรจะได้ไม้หรือเชือกที่มีขนาดเท่านั้น (จึงจะวัดได้)ฉันใด ผู้ที่จะรู้ปัญญาของพระสมณโคดมก็ควรจะได้พระสัพพัญญุตญาณเสมอด้วยพระญาณของพระองค์ฉันนั้น (พระบาลี) ย่อมแสดงความหมายนี้. ในบทนี้ ท่านทำอามเฬิต (การซ้ำคำ) ด้วยอำนาจแห่งความเคารพ. บทว่า อุฬารายาติ คือ อันสูงสุด อันประเสริฐ. บทว่า โก จาหํ โภติ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือใครเล่าหนอในการสรรเสริญพระสมณโคดม. บทว่า โก จ สมณํ โคตมํ ปสํสิสฺสามิ ความว่า ข้าพเจ้าจะสรรเสริญพระสมณโคดมได้อย่างไรหนอ เพราะเหตุไรจึงจะสรรเสริญได้.

පසත්ථප්පසත්ථොති සබ්බගුණානං උපරි චරෙහි සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො, න තස්ස අඤ්ඤෙහි පසංසනකිච්චං අත්ථි. යථා හි චම්පකපුප්ඵං වා නීලුප්පලං වා පදුමං වා ලොහිතචන්දනං වා අත්තනො වණ්ණගන්ධසිරියාව පාසාදිකඤ්චෙව සුගන්ධඤ්ච, න තස්ස ආගන්තුකෙහි වණ්ණගන්ධෙහි ථොමනකිච්චං අත්ථි. යථා ච මණිරතනං වා චන්දමණ්ඩලං වා අත්තනො ආලොකෙනෙව ඔභාසති, න තස්ස අඤ්ඤෙන ඔභාසනකිච්චං අත්ථි, එවං සමණො ගොතමො සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො ථොමිතො, සබ්බලොකස්ස සෙට්ඨතං පාපිතො. න තස්ස අඤ්ඤෙන පසංසනකිච්චං අත්ථි.

บทว่า ปสตฺถปฺปสตฺโถติ ความว่า พระองค์เป็นผู้ที่โลกทั้งปวงสรรเสริญแล้วด้วยพระคุณของพระองค์เอง ซึ่งเป็นคุณที่เลิศกว่าคุณทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญด้วยคุณของผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์. เปรียบเหมือนดอกจำปา ดอกอุบลเขียว ดอกปทุม หรือไม้จันทน์แดง ย่อมงดงามและมีกลิ่นหอมด้วยสี กลิ่น และสิริของตนเอง, กิจคือการยกย่องด้วยสีและกลิ่นที่มาจากภายนอกย่อมไม่มีแก่ดอกไม้และของหอมเหล่านั้น. และเปรียบเหมือนแก้วมณีหรือดวงจันทร์ ย่อมส่องสว่างด้วยรัศมีของตนเอง, กิจคือการทำให้สว่างด้วยแสงสว่างอื่นย่อมไม่มีแก่แก้วมณีและดวงจันทร์นั้นฉันใด, พระสมณโคดมก็ฉันนั้น ทรงเป็นผู้ที่โลกทั้งปวงสรรเสริญแล้ว สรรเสริญแล้วด้วยพระคุณของพระองค์เอง ทรงยังโลกทั้งปวงให้ถึงความเป็นผู้ประเสริฐสุด, กิจคือการสรรเสริญด้วยคุณของผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์.

පසත්ථෙහි වා පසත්ථොතිපි පසත්ථප්පසත්ථො. කෙ පන පසත්ථා නාම? රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලවාසිකෙහි පසත්ථො, බිම්බිසාරො අඞ්ගමගධවාසීහි, වෙසාලිකා ලිච්ඡවී වජ්ජිතට්ඨවාසීහි පසත්ථා, පාවෙය්‍යකා මල්ලා කොසිනාරකා මල්ලා අඤ්ඤෙපි තෙ තෙ ඛත්තියා තෙහි තෙහි ජානපදෙහි පසත්ථා, චඞ්කිආදයො බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණගණෙහි, අනාථපිණ්ඩිකාදයො උපාසකා උපාසකගණෙහි, විසාඛාආදිකා උපාසිකා අනෙකසතාහි උපාසිකාහි, සකුලුදායිආදයො පරිබ්බාජකා අනෙකෙහි පරිබ්බාජකසතෙහි, උප්පලවණ්ණත්ථෙරිආදිකා මහාසාවිකා අනෙකෙහි භික්ඛුනිසතෙහි, සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො මහාථෙරා අනෙකසතෙහි භික්ඛූහි, සක්කාදයො දෙවා අනෙකසහස්සෙහි දෙවෙහි, මහාබ්‍රහ්මාදයො බ්‍රහ්මානො අනෙකසහස්සෙහි බ්‍රහ්මෙහි පසත්ථා. තෙ සබ්බෙපි දසබලං ථොමෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්තීති භගවා ‘‘පසත්ථප්පසත්ථො’’ති වුච්චති. අත්ථවසන්ති අත්ථානිසංසං.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปสตฺถปฺปสตฺโถ เพราะเป็นผู้ที่ท่านผู้ได้รับการสรรเสริญแล้วทั้งหลายสรรเสริญ. ก็ใครเล่าชื่อว่าผู้ได้รับการสรรเสริญ? คือ พระเจ้าปเสนทิโกศล อันชาวแคว้นกาสีและโกศลสรรเสริญแล้ว, พระเจ้าพิมพิสาร อันชาวแคว้นอังคะและมคธสรรเสริญแล้ว, เจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี อันชาววัชชีรัฐสรรเสริญแล้ว, กษัตริย์มัลละเมืองปาวา กษัตริย์มัลละเมืองกุสินารา และกษัตริย์อื่นๆ เหล่านั้น อันชาวชนบทนั้นๆ สรรเสริญแล้ว, พราหมณ์ทั้งหลายมีจังกีพราหมณ์เป็นต้น อันหมู่พราหมณ์สรรเสริญแล้ว, อุบาสกทั้งหลายมีอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น อันหมูุ่บาสกสรรเสริญแล้ว, อุบาสิกาทั้งหลายมีนางวิสาขาเป็นต้น อันอุบาสิกาหลายร้อยสรรเสริญแล้ว, ปริพาชกทั้งหลายมีสกุลุทายิปริพาชกเป็นต้น อันปริพาชกหลายร้อยสรรเสริญแล้ว, พระมหาสาวิกาทั้งหลายมีพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น อันภิกษุณีหลายร้อยสรรเสริญแล้ว, พระมหาเถระทั้งหลายมีพระสารีบุตรเถระเป็นต้น อันภิกษุหลายร้อยสรรเสริญแล้ว, เทพทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น อันเทพหลายพันสรรเสริญแล้ว, พรหมทั้งหลายมีท้าวมหาพรหมเป็นต้น อันพรหมหลายพันสรรเสริญแล้ว. ท่านผู้ได้รับการสรรเสริญแล้วทั้งหมดนั้น ย่อมยกย่อง สรรเสริญ สดุดีพระทศพล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่า ปสตฺถปฺปสตฺโถ. บทว่า อตฺถวสํ คือ ซึ่งอานิสงส์แห่งประโยชน์.

අථස්ස [Pg.70] සො අත්තනො පසාදකාරණං ආචික්ඛන්තො සෙය්‍යථාපි, භො, පුරිසොතිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගරසපරිතිත්තොති භොජනරසෙසු පායාසො ස්නෙහරසෙසු ගොසප්පි, කසාවරසෙසු ඛුද්දකමධු අනෙළකං, මධුරරසෙසු සක්කරාති එවමාදයො අග්ගරසා නාම. තෙසු යෙන කෙනචි පරිතිත්තො ආකණ්ඨප්පමාණං භුඤ්ජිත්වා ඨිතො. අඤ්ඤෙසං හීනානන්ති අග්ගරසෙහි අඤ්ඤෙසං හීනරසානං. සුත්තසොති සුත්තතො, සුත්තභාවෙනාති අත්ථො. සෙසුපි එසෙව නයො. තතො තතොති සුත්තාදීසු තතො තතො. අඤ්ඤෙසං පුථුසමණබ්‍රාහ්මණාප්පවාදානන්ති යෙ අඤ්ඤෙසං පුථූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධිසඞ්ඛාතප්පවාදා, තෙසං. න පිහෙතීති න පත්ථෙති, තෙ කථියමානෙ සොතුම්පි න ඉච්ඡති. ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතොති ජිඝච්ඡාය චෙව දුබ්බලභාවෙන ච අනුගතො. මධුපිණ්ඩිකන්ති සාලිපිට්ඨං භජ්ජිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා කතං බද්ධසත්තුපිණ්ඩිකං, මධුරපූවමෙව වා. අධිගච්ඡෙය්‍යාති ලභෙය්‍ය. අසෙචනකන්ති මධුරභාවකරණත්ථාය අඤ්ඤෙන රසෙන අනාසිත්තකං ඔජවන්තං පණීතරසං.

ลำดับนั้น พราหมณ์นั้น (ปิงคิยานี) เมื่อจะบอกเหตุแห่งความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ โภ ปุริโส. ในบทเหล่านั้น บทว่า อคฺครสปริติตฺโตติ ความว่า ในบรรดารสแห่งโภชนะ ข้าวปายาส, ในบรรดารสแห่งของมัน เนยใส, ในบรรดารสฝาด น้ำผึ้งตัวเล็กที่ไม่มีตัวอ่อน, ในบรรดารสหวาน น้ำตาลกรวด เป็นต้น ชื่อว่ารสอันเลิศ. บุรุษผู้เอิบอิ่มแล้วด้วยรสอันเลิศอย่างใดอย่างหนึ่งในรสเหล่านั้น บริโภคจนเต็มคอแล้ว. บทว่า อญฺเญสํ หีนานํ คือ แห่งรสที่เลวกว่ารสอันเลิศเหล่านั้น. บทว่า สุตฺตโสติ ความว่า สุตฺตโต โดยความเป็นสูตร. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. บทว่า ตโต ตโตติ คือ ในสุตตะเป็นต้นนั้นๆ. บทว่า อญฺเญสํ ปุถุสมณพฺราหฺมณปฺปวาทานํ คือ แห่งวาทะอันนับเนื่องในลัทธิของสมณพราหมณ์อื่นๆ จำนวนมาก. บทว่า น ปิเหตีติ คือ ไม่ปรารถนา, เมื่อเขากล่าวอยู่ ก็ไม่ปรารถนาแม้จะฟัง. บทว่า ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรโตติ คือ ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ. บทว่า มธุปิณฺฑิกํ คือ ขนมก้อนสัตตุที่ทำโดยคั่วแป้งข้าวสาลีแล้วผสมด้วยจตุมธุระ หรือหมายถึงขนมหวานนั่นเอง. บทว่า อธิคจฺเฉยฺยาติ คือ พึงได้. บทว่า อเสจนกํ คือ ของที่ไม่ต้องราดด้วยรสอื่นเพื่อทำให้หวาน เป็นของมีโอชะ มีรสประณีต.

හරිචන්දනස්සාති සුවණ්ණවණ්ණචන්දනස්ස. ලොහිතචන්දනස්සාති රත්තවණ්ණචන්දනස්ස. සුරභිගන්ධන්ති සුගන්ධං. දරථාදයො වට්ටදරථා, වට්ටකිලමථා, වට්ටපරිළාහා එව. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ඔඝොති වුච්චති. එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති. එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

บทว่า หริจนฺทนสฺสาติ คือ แห่งไม้จันทน์มีสีดังทอง. บทว่า โลหิตจนฺทนสฺสาติ คือ แห่งไม้จันทน์สีแดง. บทว่า สุรภิคนฺธํ คือ มีกลิ่นหอม. บทว่า ทรถาทโย คือ ความกระวนกระวายในวัฏฏะ ความลำบากในวัฏฏะ ความเร่าร้อนในวัฏฏะ นั่นเอง. บทว่า อุทานํ อุทานสีติ คือ เปล่งอุทาน. เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ภาชนะตวงรับไว้ไม่ไหว ย่อมไหลล้นออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสก. และน้ำใดที่สระรับไว้ไม่ไหว ย่อมท่วมท้นไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ. ฉันใดก็ฉันนั้น คำพูดที่เกิดจากปีติใดที่หทัยรับไว้ไม่ไหว มีมากเกินไป ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมเปล่งออกมาภายนอก คำพูดนั้นเรียกว่า อุทาน. ความว่า เปล่งวาจาอันประกอบด้วยปีติเห็นปานนี้.

5. පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා

๕. พรรณนาปิงคิยานีสูตร

195. පඤ්චමෙ නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකං. නීලවණ්ණාතිආදි තස්සෙව විභාගදස්සනං. තත්ථ න තෙසං පකතිවණ්ණො නීලො, නීලවිලෙපනවිලිත්තත්තා පනෙතං වුත්තං. නීලවත්ථාති පටදුකූලකොසෙය්‍යාදීනිපි තෙසං නීලානෙව හොන්ති. නීලාලඞ්කාරාති නීලමණීහි නීලපුප්ඵෙහි අලඞ්කතා, තෙසං හත්ථාලඞ්කාර-අස්සාලඞ්කාර-රථාලඞ්කාර-සාණිවිතානකඤ්චුකාපි සබ්බෙ නීලායෙව හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๙๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า นีลา นี้ เป็นศัพท์ที่รวบรวมทั้งหมด คำว่า นีลวัณณา เป็นต้น เป็นการแสดงการจำแนกของคำนั้นนั่นเอง ในบทเหล่านั้น สีตามปกติของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไม่ใช่สีน้ำเงิน แต่คำนี้ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้ถูกลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้สีน้ำเงิน คำว่า นีลวัตถา คือ แม้ผ้าปฏะ ผ้าดุกูละ ผ้าโกไสย เป็นต้น ของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ก็เป็นสีน้ำเงินทั้งนั้น คำว่า นีลาลังการา คือ ประดับแล้วด้วยแก้วมณีสีน้ำเงินและดอกไม้สีน้ำเงิน แม้เครื่องประดับช้าง เครื่องประดับม้า เครื่องประดับรถ ผ้าเพดาน และเสื้อคลุมทั้งหมดของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ก็เป็นสีน้ำเงินทั้งนั้น พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้

පදුමං [Pg.71] යථාති යථා සතපත්තං රත්තපදුමං. කොකනදන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පාතොති පගෙව සුරියුග්ගමනකාලෙ. සියාති භවෙය්‍ය. අවීතගන්ධන්ති අවිගතගන්ධං. අඞ්ගීරසන්ති භගවතො අඞ්ගමඞ්ගෙහි රස්මියො නිච්ඡරන්ති, තස්මා අඞ්ගීරසොති වුච්චති. තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙති ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ආලොකකරණවසෙන අන්තලික්ඛෙ තපන්තං ආදිච්චං විය විරොචමානං. අඞ්ගීරසං පස්සාති අත්තානමෙව වා මහාජනං වා සන්ධාය එවං වදති.

คำว่า ปทุมํ ยถา คือ เหมือนดอกปทุมแดงมีกลีบร้อย คำว่า โกกนทํ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คำว่า ปาโต คือ ในเวลาเช้าตรู่ คือในเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้น คำว่า สิยา คือ พึงมี คำว่า อวีตคันธํ คือ มีกลิ่นไม่ปราศไป คำว่า อังคีรสํ คือ พระรัศมีทั้งหลายย่อมเปล่งออกจากพระอวัยวะน้อยใหญ่ของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า อังคีรส คำว่า ตปนฺตมาทิจฺจมินฺตลิกฺเข คือ รุ่งเรืองอยู่ดุจพระอาทิตย์ที่ส่องสว่างอยู่ในอากาศ โดยความเป็นผู้กระทำแสงสว่างในมหาทวีปทั้ง ๔ อันมีทวีปสองพันเป็นบริวาร (พระองค์ตรัสว่า) จงดูพระอังคีรส ดังนี้ โดยทรงหมายถึงพระองค์เอง หรือทรงหมายถึงมหาชน

6. මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามหาปสุปินสูตร

196. ඡට්ඨෙ මහාසුපිනාති මහන්තෙහි පුරිසෙහි පස්සිතබ්බතො මහන්තානඤ්ච අත්ථානං නිමිත්තභාවතො මහාසුපිනා. පාතුරහෙසුන්ති පාකටා අහෙසුං. තත්ථ සුපිනං පස්සන්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති ධාතුක්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ්බනිමිත්තතො වාති.

๑๙๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า มหาสุปินา คือ เพราะอันมหาบุรุษทั้งหลายพึงเห็น และเพราะความเป็นนิมิตแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย (จึงชื่อว่า) มหาสุปินะ คำว่า ปาตุรเหสุํ คือ ได้ปรากฏแล้ว ในเรื่องนั้น ผู้ฝันย่อมฝันด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะธาตุกำเริบบ้าง เพราะเคยได้ประสบมาแล้วบ้าง เพราะเทวดาสังหรณ์บ้าง หรือเพราะเป็นบุพนิมิตบ้าง

තත්ථ පිත්තාදීනං ඛොභකරණපච්චයප්පයොගෙන ඛුභිතධාතුකො ධාතුක්ඛොභතො සුපිනං පස්සති. පස්සන්තො ච නානාවිධං සුපිනං පස්සති පබ්බතා පතන්තො විය, ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය, වාළමිගහත්ථිචොරාදීහි අනුබද්ධො විය ච. අනුභූතපුබ්බතො පස්සන්තො පුබ්බෙ අනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං පස්සති. දෙවතොපසංහාරතො පස්සන්තස්ස දෙවතා අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා අත්ථාය වා අනත්ථාය වා නානාවිධානි ආරම්මණානි උපසංහරන්ති. සො තාසං දෙවතානං ආනුභාවෙන තානි ආරම්මණානි පස්සති. පුබ්බනිමිත්තතො පස්සන්තො පුඤ්ඤාපුඤ්ඤවසෙන උප්පජ්ජිතුකාමස්ස අත්ථස්ස වා අනත්ථස්ස වා පුබ්බනිමිත්තභූතං සුපිනං පස්සති බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තං, කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ, අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො ඉමෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විය චාති.

ในเหตุ ๔ ประการนั้น ผู้มีธาตุกำเริบเพราะการประกอบด้วยปัจจัยอันกระทำให้กำเริบแห่งดีเป็นต้น ย่อมฝันเพราะธาตุกำเริบ และเมื่อฝัน ย่อมฝันไปต่างๆ นานา เหมือนตกจากภูเขาบ้าง เหมือนเหาะไปในอากาศบ้าง และเหมือนถูกสัตว์ร้าย ช้าง โจร เป็นต้น ไล่ตามบ้าง ผู้ฝันเพราะเคยได้ประสบมาแล้ว ย่อมเห็นอารมณ์ที่เคยได้ประสบมาแล้วในกาลก่อน สำหรับผู้ฝันเพราะเทวดาสังหรณ์ เทวดาทั้งหลายเพราะความปรารถนาประโยชน์หรือไม่ปรารถนาประโยชน์ หรือเพื่อประโยชน์หรือไม่ใช่ประโยชน์ ย่อมนำอารมณ์ต่างๆ นานาเข้ามาแสดง ผู้นั้นย่อมเห็นอารมณ์เหล่านั้นด้วยอานุภาพของเทวดาเหล่านั้น ผู้ฝันเพราะเป็นบุพนิมิต ย่อมฝันเห็นสิ่งที่เป็นบุพนิมิตของประโยชน์หรือมิใช่ประโยชน์อันจะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญและบาป เหมือนพระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงพระสุบินเห็นนิมิตแห่งการได้พระโอรส เหมือนพระเจ้าโกศลทรงพระสุบิน ๑๖ ข้อ และเหมือนพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เอง เมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงพระสุบินเห็นมหาสุบิน ๕ ประการนี้

තත්ථ යං ධාතුක්ඛොභතො අනුභූතපුබ්බතො ච සුපිනෙ පස්සති, න තං සච්චං හොති. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද්ධා හි දෙවතා උපායෙන විනාසෙතුකාමා විපරීතම්පි කත්වා දස්සෙන්ති. යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති, තං එකන්තං සච්චමෙව [Pg.72] හොති. එතෙසං චතුන්නං මූලකාරණානං සංසග්ගභෙදතොපි සුපිනභෙදො හොතියෙව.

ในความฝันเหล่านั้น ความฝันใดที่บุคคลเห็นเพราะธาตุกำเริบและเพราะเคยได้ประสบมาแล้ว ความฝันนั้นไม่เป็นจริง ความฝันใดที่บุคคลเห็นเพราะเทวดาสังหรณ์ ความฝันนั้นเป็นจริงบ้าง ไม่เป็นจริงบ้าง จริงอยู่ เทวดาที่โกรธแล้ว ประสงค์จะทำลายด้วยอุบาย ย่อมกระทำให้วิปริตแล้วแสดง ส่วนความฝันใดที่บุคคลเห็นเพราะเป็นบุพนิมิต ความฝันนั้นเป็นจริงโดยส่วนเดียวเท่านั้น แม้เพราะความแตกต่างแห่งการระคนกันของมูลเหตุทั้ง ๔ เหล่านี้ ความแตกต่างแห่งความฝันย่อมมีได้เหมือนกัน

තං පනෙතං චතුබ්බිධම්පි සුපිනං සෙඛපුථුජ්ජනාව පස්සන්ති අප්පහීනවිපල්ලාසත්තා, අසෙඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා. කිං පනෙතං පස්සන්තො සුත්තො පස්සති පටිබුද්ධො, උදාහු නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධොති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජති. භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපති, තං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං රාගාදිසම්පයුත්තං වා න හොති. සුපිනං පස්සන්තස්ස ච ඊදිසානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො ආපජ්ජති. යඤ්හි පටිබුද්ධො පස්සති, තං සබ්බොහාරිකචිත්තෙන පස්සති. සබ්බොහාරිකචිත්තෙන ච කතෙ වීතික්කමෙ අනාපත්ති නාම නත්ථි. සුපිනං පස්සන්තෙන පන කතෙපි වීතික්කමෙ එකන්තං අනාපත්ති එව. අථ නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො පස්සති, න නාම පස්සති. එවඤ්ච සති සුපිනස්ස අභාවො ච ආපජ්ජති? න අභාවො. කස්මා? යස්මා කපිමිද්ධපරෙතො පස්සති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති.

ก็ความฝันแม้ทั้ง ๔ อย่างนี้ พระเสขะและปุถุชนเท่านั้นย่อมเห็น เพราะยังละวิปลาสไม่ได้ ส่วนพระอเสขะทั้งหลายย่อมไม่เห็น เพราะละวิปลาสได้แล้ว ก็ผู้ที่เห็นความฝันนี้ เมื่อหลับอยู่เห็น หรือตื่นอยู่เห็น หรือว่ามิใช่ทั้งหลับมิใช่ทั้งตื่นเห็น? ในปัญหานั้น ถ้าหากว่าเมื่อหลับอยู่เห็น ก็จะเกิดความขัดแย้งกับพระอภิธรรม จริงอยู่ บุคคลย่อมหลับด้วยภวังคจิต ภวังคจิตนั้นไม่มีรูปนิมิตเป็นต้นเป็นอารมณ์ หรือไม่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น แต่จิตเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่กำลังฝัน หากว่าเมื่อตื่นอยู่เห็น ก็จะเกิดความขัดแย้งกับพระวินัย จริงอยู่ สิ่งใดที่บุคคลเห็นเมื่อตื่นอยู่ เขาย่อมเห็นด้วยสัพโพหาริกจิต และเมื่อมีการล่วงละเมิดที่ทำด้วยสัพโพหาริกจิต ชื่อว่าอนาบัติย่อมไม่มี แต่เมื่อผู้ที่กำลังฝันทำการล่วงละเมิด ย่อมไม่ต้องอาบัติโดยส่วนเดียวเท่านั้น หากว่ามิใช่ทั้งหลับมิใช่ทั้งตื่นเห็น ก็ชื่อว่าไม่เห็น และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความไม่มีแห่งความฝันก็จะเกิดขึ้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะผู้ที่ถูกกปิมิทธะ (ความหลับเหมือนลิง) ครอบงำย่อมเห็น คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า "มหาบพิตร ผู้ที่ถูกกปิมิทธะครอบงำแล ย่อมฝัน"

කපිමිද්ධපරෙතොති මක්කටනිද්දාය යුත්තො. යථා හි මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති, එවං යා නිද්දා පුනප්පුනං කුසලාදිචිත්තවොකිණ්ණත්තා ලහුපරිවත්තා, යස්සා පවත්තියං පුනප්පුනං භවඞ්ගතො උත්තරණං හොති, තාය යුත්තො සුපිනං පස්සති. තෙනායං සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි අබ්‍යාකතොපි. තත්ථ සුපිනන්තෙ චෙතියවන්දනධම්මස්සවනධම්මදෙසනාදීනි කරොන්තස්ස කුසලො, පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස අකුසලො, ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙ අබ්‍යාකතොති වෙදිතබ්බො. ස්වායං දුබ්බලවත්ථුකත්තා චෙතනාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං අසමත්ථො. පවත්තෙ පන අඤ්ඤෙහි කුසලාකුසලෙහි උපත්ථම්භිතො විපාකං දෙති. කිඤ්චාපි විපාකං දෙති, අථ ඛො අවිසයෙ උප්පන්නත්තා අබ්බොහාරිකාව සුපිනන්තචෙතනා. සො පනෙස සුපිනො කාලවසෙනපි දිවා තාව දිට්ඨො න සමෙති, තථා පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ච. බලවපච්චූසෙ පන අසිතපීතඛායිතෙ සම්මා පරිණාමං ගතෙ කායස්මිං ඔජාය පතිට්ඨිතාය අරුණෙ උග්ගච්ඡමානෙව දිට්ඨො [Pg.73] සුපිනො සමෙති. ඉට්ඨනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො ඉට්ඨං පටිලභති, අනිට්ඨනිමිත්තං පස්සන්තො අනිට්ඨං.

คำว่า กปิมิทฺธปเรโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความหลับอย่างลิง. จริงอยู่ ความหลับของลิงย่อมพลิกกลับเร็ว ฉันใด ความหลับใดที่พลิกกลับเร็วเพราะระคนด้วยกุศลจิตเป็นต้นบ่อยๆ, ในความเป็นไปของความหลับใด การขึ้นจากภวังค์ย่อมมีอยู่บ่อยๆ, ผู้ประกอบด้วยความหลับนั้นย่อมฝัน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ความฝันนี้จึงเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง เป็นอัพยากฤตบ้าง. ในบรรดาความฝันนั้น เมื่อบุคคลกระทำการไหว้พระเจดีย์ การฟังธรรม การแสดงธรรมเป็นต้นในฝัน ก็เป็นกุศล, เมื่อกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ก็เป็นอกุศล, พึงทราบว่า (ความฝัน) ที่พ้นจากส่วนสุดทั้งสอง เป็นอัพยากฤตในขณะแห่งอาวัชชนะและตทาลัมพณะ. เจตนานั้นไม่สามารถจะเหนี่ยวปฏิสนธิมาได้ เพราะมีวัตถุ (อารมณ์) อ่อนกำลัง. แต่ในปวัตติกาล เมื่อได้รับการอุปถัมภ์จากกุศลและอกุศลอื่นๆ ก็ย่อมให้วิบากได้. ถึงแม้จะให้วิบากได้ แต่เจตนาในความฝันก็เป็นอัพโพหาริก (ไม่นับเป็นองค์แห่งอาบัติ) เพราะเกิดขึ้นในที่ไม่ใช่วิสัย. อนึ่ง ความฝันนั้น แม้โดยอำนาจแห่งกาล ความฝันที่เห็นในเวลากลางวันย่อมไม่เป็นจริง, (ความฝันที่เห็น) ในปฐมยาม ในมัชฌิมยาม และในปัจฉิมยาม ก็ฉันนั้น. แต่ในเวลาย่ำรุ่ง เมื่ออาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยวแล้ว ย่อยเป็นอย่างดี โอชะตั้งอยู่ในกาย เมื่ออรุณขึ้นนั่นเทียว ความฝันที่เห็นย่อมเป็นจริง. ผู้ฝันเห็นนิมิตที่น่าปรารถนา ย่อมได้ผลที่น่าปรารถนา, ผู้ฝันเห็นนิมิตที่ไม่น่าปรารถนา ย่อมได้ผลที่ไม่น่าปรารถนา.

ඉමෙ පන පඤ්ච මහාසුපිනෙ නෙව ලොකියමහාජනො පස්සති, න මහාරාජානො, න චක්කවත්තිරාජානො, න අග්ගසාවකා, න පච්චෙකබුද්ධා, න සම්මාසම්බුද්ධා, එකො සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොයෙව පස්සති. අම්හාකං පන බොධිසත්තො කදා ඉමෙ සුපිනෙ පස්සීති? ‘‘ස්වෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති චාතුද්දසියං පක්ඛස්ස රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි. තෙරසියන්තිපි වදන්තියෙව. සො ඉමෙ සුපිනෙ දිස්වා උට්ඨාය පල්ලඞ්කං ආභුඤ්ජිත්වා නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ මයා කපිලවත්ථුනගරෙ ඉමෙ සුපිනා දිට්ඨා අස්සු, පිතු මහාරාජස්ස කථෙය්‍යං. සචෙ පන මෙ මාතා ජීවෙය්‍ය, තස්සා කථෙය්‍යං. ඉමස්මිං ඛො පන ඨානෙ ඉමෙසං පටිග්ගාහකො නාම නත්ථි, අහමෙව පටිගණ්හිස්සාමී’’ති. තතො ‘‘ඉදං ඉමස්ස පුබ්බනිමිත්තං ඉදං ඉමස්සා’’ති සයමෙව සුපිනෙ පටිග්ගණ්හිත්වා උරුවෙලගාමෙ සුජාතාය දින්නං පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ බොධිං පත්වා අනුක්කමෙන ජෙතවනෙ විහරන්තො අත්තනො මකුලබුද්ධකාලෙ දිට්ඨෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විත්ථාරෙතුං භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං දෙසනං ආරභි.

อนึ่ง มหาสุบิน ๕ ประการเหล่านี้ มหาชนชาวโลกย่อมไม่ฝันเห็นเลย, พระมหาราชก็ไม่ฝันเห็น, พระเจ้าจักรพรรดิก็ไม่ฝันเห็น, พระอัครสาวกก็ไม่ฝันเห็น, พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ไม่ฝันเห็น, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ไม่ฝันเห็น, พระสัพพัญญูโพธิสัตว์พระองค์เดียวเท่านั้นย่อมฝันเห็น. ก็พระโพธิสัตว์ของเราทรงฝันเห็นมหาสุบินเหล่านี้เมื่อไร? ทรงฝันเห็นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรีวันขึ้น ๑๔ ค่ำ (โดยทรงดำริว่า) "ในวันพรุ่งนี้ เราจักเป็นพระพุทธเจ้า". แม้บางพวกก็กล่าวว่า (ทรงฝันเห็น) ในวันขึ้น ๑๓ ค่ำ. พระองค์ทรงเห็นมหาสุบินเหล่านี้แล้ว ทรงลุกขึ้น ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงดำริว่า "ถ้าเราพึงเห็นความฝันเหล่านี้ในกรุงกบิลพัสดุ์ เราพึงกราบทูลแด่พระราชบิดาผู้เป็นมหาราช. อนึ่ง ถ้าพระมารดาของเรายังมีพระชนม์ชีพอยู่ เราพึงกราบทูลแด่พระนาง. แต่ในสถานที่นี้ ไม่มีผู้ใดที่จะรับ (ทำนาย) ความฝันเหล่านี้ได้เลย, เรานี่แหละจักรับ (ทำนาย) เอง". ลำดับนั้น พระองค์ทรงพิจารณาความฝันด้วยพระองค์เองว่า "นี่เป็นบุพพนิมิตของสิ่งนี้ นี่เป็นบุพพนิมิตของสิ่งนี้" แล้วเสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวายในหมู่บ้านอุรุเวลา เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล บรรลุพระโพธิญาณ โดยลำดับ เมื่อประทับอยู่ที่พระเชตวัน เพื่อจะทรงขยายความแห่งมหาสุบิน ๕ ประการที่ทรงเห็นในสมัยที่ยังเป็นพระโพธิสัตว์หน่อพุทธางกูร จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมา แล้วทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้.

තත්ථ මහාපථවීති චක්කවාළගබ්භං පූරෙත්වා ඨිතා මහාපථවී. මහාසයනං අහොසීති සිරිසයනං අහොසි. ඔහිතොති ඨපිතො. සො පන න උදකස්මිංයෙව ඨපිතො අහොසි, අථ ඛො පාචීනසමුද්දස්ස උපරූපරිභාගෙන ගන්ත්වා පාචීනචක්කවාළමත්ථකෙ ඨපිතො අහොසීති වෙදිතබ්බො. පච්ඡිමෙ සමුද්දෙ දක්ඛිණෙ සමුද්දෙති එතෙසුපි එසෙව නයො. තිරියා නාම තිණජාතීති දබ්බතිණං වුච්චති. නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසීති නඞ්ගලමත්තෙන රත්තදණ්ඩෙන නාභිතො උග්ගන්ත්වා පස්සන්තස්ස පස්සන්තස්සෙව විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං බ්‍යාමමත්තං යට්ඨිමත්තං ගාවුතමත්තං අඩ්ඪයොජනමත්තං යොජනමත්තන්ති එවං උග්ගන්ත්වා උග්ගන්ත්වා අනෙකයොජනසහස්සං නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසි. පාදෙහි උස්සක්කිත්වාති අග්ගනඛතො පට්ඨාය පාදෙහි අභිරුහිත්වා. නානාවණ්ණාති එකො නීලවණ්ණො, එකො පීතවණ්ණො, එකො ලොහිතවණ්ණො, එකො පණ්ඩුපලාසවණ්ණොති එවං නානාවණ්ණා. සෙතාති පණ්ඩරා පරිසුද්ධා. මහතො මීළ්හපබ්බතස්සාති තියොජනුබ්බෙධස්ස ගූථපබ්බතස්ස. උපරූපරි චඞ්කමතීති මත්ථකමත්ථකෙ චඞ්කමති[Pg.74]. දීඝායුකබුද්ධා පන තියොජනිකෙ මීළ්හපබ්බතෙ අනුපවිසිත්වා නිසින්නා විය හොන්ති.

ในพระธรรมเทศนานั้น คำว่า มหาปฐพี คือ แผ่นดินใหญ่ที่ตั้งอยู่เต็มขอบจักรวาล. คำว่า ได้เป็นที่นอนอันใหญ่ คือ ได้เป็นที่นอนอันเป็นสิริ. คำว่า โอหิโต คือ วางไว้แล้ว. ก็พระหัตถ์นั้นมิได้วางไว้ในน้ำเท่านั้น แต่พึงทราบว่า ไปทางส่วนเบื้องบนแห่งสมุทรด้านทิศตะวันออก แล้ววางไว้บนยอดเขากำแพงจักรวาลด้านทิศตะวันออก. แม้ในบทว่า ในสมุทรด้านทิศตะวันตก ในสมุทรด้านทิศใต้ ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า หญ้าชื่อติริยา คือ หญ้าคา. คำว่า งอกขึ้นจากพระนาภี จรดท้องฟ้าตั้งอยู่ คือ งอกขึ้นจากพระนาภี มีลำต้นสีแดงประมาณเท่าคันไถ ขณะที่ทอดพระเนตรอยู่นั่นเอง ก็สูงประมาณ ๑ คืบ, ประมาณ ๑ ศอก, ประมาณ ๑ วา, ประมาณ ๑ เส้น, ประมาณ ๑ คาวุต, ประมาณครึ่งโยชน์, ประมาณ ๑ โยชน์ โดยนัยนี้ งอกสูงขึ้นไปๆ จรดท้องฟ้าหลายพันโยชน์แล้วตั้งอยู่. คำว่า ไต่ขึ้นไปด้วยเท้าทั้งสอง คือ ไต่ขึ้นไปด้วยเท้าทั้งสอง เริ่มตั้งแต่ปลายเล็บเท้า. คำว่า มีสีต่างๆ คือ ตัวหนึ่งมีสีเขียว, ตัวหนึ่งมีสีเหลือง, ตัวหนึ่งมีสีแดง, ตัวหนึ่งมีสีเหมือนใบไม้แก่, อย่างนี้คือมีสีต่างๆ. คำว่า สีขาว คือ สีขาวบริสุทธิ์. คำว่า แห่งภูเขาคูถอันใหญ่ คือ แห่งภูเขาคูถสูง ๓ โยชน์. คำว่า เดินจงกรมอยู่เบื้องบนๆ คือ เดินจงกรมอยู่บนยอดแล้วยอดเล่า. ส่วนพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยาว ย่อมเป็นประดุจเสด็จเข้าไปประทับนั่งในภูเขาคูถสูง ๓ โยชน์.

එවං එත්තකෙන ඨානෙන පුබ්බනිමිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි සහ පුබ්බනිමිත්තෙහි පටිලාභං දස්සෙතුං යම්පි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බගුණදායකත්තා බුද්ධානං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා සම්මාසම්බොධි නාම. තස්මා යං සො චක්කවාළමහාපථවිං සිරිසයනභූතං අද්දස, තං බුද්ධභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං හිමවන්තපබ්බතරාජානං බිම්බොහනං අද්දස, තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබිම්බොහනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං චත්තාරො හත්ථපාදෙ චක්කවාළමත්ථකෙ ඨිතෙ අද්දස, තං ධම්මචක්කස්ස අප්පටිවත්තියභාවෙ පුබ්බනිමිත්තං. යං අත්තානං උත්තානකං නිපන්නං අද්දස, තං තීසු භවෙසු අවකුජ්ජානං සත්තානං උත්තානමුඛභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා පස්සන්තො විය අහොසි, තං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං යාව භවග්ගා එකාලොකං අහොසි, තං අනාවරණඤාණස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ครั้นทรงแสดงบุพพนิมิตทั้งหลายด้วยสถานะเพียงเท่านี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงผลที่จะพึงได้พร้อมกับบุพพนิมิตทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยมฺปิ ภิกฺขเว. ในคำนั้น อรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า อนุตรสัมมาสัมโพธิ เพราะเป็นเหตุให้ซึ่งคุณทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น การที่พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นจักรวาลมหาปฐพีเป็นที่บรรทมอันเป็นสิรินั้น เป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า. การที่ได้ทอดพระเนตรเห็นขุนเขาหิมพานต์เป็นพระเขนยนั้น เป็นบุพพนิมิตแห่งพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นพระเขนย. การที่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระหัตถ์และพระบาททั้งสี่ตั้งอยู่บนยอดเขากำแพงจักรวาลนั้น เป็นบุพพนิมิตในความเป็นไปอันไม่กลับถอยหลังแห่งพระธรรมจักร. การที่ได้ทอดพระเนตรเห็นพระองค์เองบรรทมอยู่โดยอาการหงายนั้น เป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นผู้มีหน้าหงาย (ด้วยปัญญา) ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีหน้าคว่ำ (ด้วยโมหะ) ในภพทั้งสาม. การที่ได้เป็นประดุจลืมพระเนตรทอดพระเนตรอยู่นั้น เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้ทิพพจักขุ. การที่ได้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันตลอดถึงภวัคคพรหมนั้น เป็นบุพพนิมิตแห่งอนาวรณญาณ. พึงทราบเนื้อความที่เหลือตามนัยแห่งบาลีเทอญ.

7. වස්සසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวัสสสูตร

197. සත්තමෙ නෙමිත්තාති නිමිත්තපාඨකා. තෙජොධාතු පකුප්පතීති මහාඅග්ගික්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. පාණිනා උදකං සම්පටිච්ඡිත්වාති උප්පන්නං උතුසමුට්ඨානං උදකං තියොජනසතෙන හත්ථෙන පටිග්ගහෙත්වා. පමත්තා හොන්තීති අත්තනො කීළාය පමත්තා හොන්ති විප්පවුට්ඨසතිනො. තෙසඤ්හි සකාය රතියා ‘‘රමාමා’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ අකාලෙපි දෙවො වස්සති, තදභාවෙ න වස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘න කාලවස්ස’’න්ති. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

๑๙๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เนมิตฺตา ได้แก่ ผู้ทำนายลักษณะ. บทว่า เตโชธาตุ ปกุปฺปติ ความว่า กองไฟใหญ่เกิดขึ้น. บทว่า ปาณินา อุทกํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ความว่า รับเอาน้ำคือฝนอันเกิดจากอุตุที่เกิดขึ้นแล้ว ด้วยมือขนาดสามร้อยโยชน์. บทว่า ปมตฺตา โหนฺติ ความว่า เป็นผู้ประมาท เป็นผู้มีสติหลุดลอยไปแล้ว เพราะการเล่นของตน. จริงอยู่ เมื่อจิตเกิดขึ้นแก่เทวดาเมฆเหล่านั้นว่า "เราจักเพลิดเพลิน" ด้วยความยินดีของตน แม้ในเวลาที่ไม่ใช่กาล ฝนก็ย่อมตก, เมื่อไม่มีจิตนั้น ฝนก็ไม่ตก. ทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสคำนี้ว่า น กาลวสฺสา (ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล). สูตรที่ ๘ และที่ ๙ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

10. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานิสสารณียสูตร

200. දසමෙ නිස්සාරණීයාති නිස්සටා විසඤ්ඤුත්තා. ධාතුයොති අත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමං මනසිකරොතොති කාමං මනසිකරොන්තස්ස, අසුභජ්ඣානතො වුට්ඨාය අගදං ගහෙත්වා විසං වීමංසන්තො විය වීමංසනත්ථං කාමාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්සාති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති නප්පවිසති. නප්පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති. න සන්තිට්ඨතීති නප්පතිට්ඨහති. න විමුච්චතීති න අධිමුච්චති. යථා පන කුක්කුටපත්තං වා න්හාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පටිලීයති පතිකුටති පතිවට්ටති න සංපසාරීයති, එවං පටිලීයති [Pg.75] න සංපසාරීයති. නෙක්ඛම්මං ඛො පනාති ඉධ නෙක්ඛම්මං නාම අසුභෙසු පඨමජ්ඣානං, තදස්ස මනසිකරොතො චිත්තං පක්ඛන්දති. තස්ස තං චිත්තන්ති තස්ස තං අසුභජ්ඣානචිත්තං. සුගතන්ති ගොචරෙ ගතත්තා සුට්ඨු ගතං. සුභාවිතන්ති අහානභාගියත්තා සුට්ඨු භාවිතං. සුවුට්ඨිතන්ති කාමතො වුට්ඨිතං. සුවිමුත්තන්ති කාමෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. කාමපච්චයා ආසවා නාම කාමහෙතුකා චත්තාරො ආසවා. විඝාතාති දුක්ඛා. පරිළාහාති කාමරාගපරිළාහා. න සො තං වෙදනං වෙදියතීති සො තං කාමවෙදනං විඝාතපරිළාහවෙදනඤ්ච න වෙදියති. ඉදමක්ඛාතං කාමානං නිස්සරණන්ති ඉදං අසුභජ්ඣානං කාමෙහි නිස්සටත්තා කාමානං නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තතියමග්ගං පත්වා අනාගාමිඵලෙන නිබ්බානං දිස්වා ‘‘පුන කාමා නාම නත්ථී’’ති ජානාති. තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණමෙව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิสฺสารณียา ได้แก่ ธรรมที่สลัดออกแล้ว ไม่ประกอบกับธรรมฝ่ายตรงข้าม. บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะที่ว่างจากอัตตา. บทว่า กามํ มนสิกโรโต ความว่า ของผู้ที่เมื่อมนสิการถึงกาม คือออกจากอสุภฌานแล้ว เหมือนผู้ที่ถือยาแก้แล้วพิจารณาพิษ ฉันใด ภิกษุผู้ส่งจิตไปเบื้องหน้าต่อกามเพื่อพิจารณา ฉันนั้น. บทว่า น ปกฺขนฺทติ คือ ไม่เข้าไป. บทว่า นปฺปสีทติ คือ ไม่ถึงความเลื่อมใส. บทว่า น สนฺติฏฺฐติ คือ ไม่ตั้งมั่น. บทว่า น วิมุจฺจติ คือ ไม่น้อมใจเชื่อ. เปรียบเหมือนขนนกไก่หรือเอ็นปมที่ใส่เข้าไปในไฟ ย่อมหด งอ ม้วนเข้า ไม่คลี่ออก ฉันใด จิตนั้นก็หดเข้า ไม่แผ่ออกไป ฉันนั้น. ในบทว่า เนกฺขมฺมํ โข ปน นี้ คำว่า เนกขัมมะ ได้แก่ ปฐมฌานในอสุภกัมมัฏฐาน, เมื่อภิกษุนั้นมนสิการถึงเนกขัมมะนั้น จิตย่อมแล่นไป. บทว่า ตสฺส ตํ จิตฺตํ ได้แก่ อสุภฌานจิตของภิกษุนั้น. บทว่า สุคตํ คือ ไปดีแล้ว เพราะไปในโคจร. บทว่า สุภาวิตํ คือ อบรมดีแล้ว เพราะไม่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม. บทว่า สุวุฏฺฐิตํ คือ ออกไปดีแล้วจากกาม. บทว่า สุวิมุตฺตํ คือ พ้นดีแล้วจากกามทั้งหลาย. ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีกามเป็นปัจจัย ได้แก่ อาสวะ ๔ ที่มีกามเป็นเหตุ. บทว่า วิฆาตา ได้แก่ ทุกข์. บทว่า ปริฬาหา ได้แก่ ความเร่าร้อนเพราะกามราคะ. บทว่า น โส ตํ เวทนํ เวทิยติ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมไม่เสวยกามเวทนานั้น และวิฆาตเวทนาและปริฬาหเวทนา. บทว่า อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณํ ความว่า อสุภฌานนี้ ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย เพราะสลัดออกจากกามทั้งหลายแล้ว ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว. ส่วนภิกษุใด ทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุถึงมรรคที่ ๓ แล้ว เห็นพระนิพพานด้วยอนาคามิผล ย่อมรู้ว่า "กามทั้งหลายไม่มีอีก" จิตของภิกษุนั้นเป็นเครื่องสลัดออกอย่างเด็ดขาดทีเดียว. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้แหละ.

අයං පන විසෙසො – දුතියවාරෙ මෙත්තාඣානානි බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණං නාම. තතියවාරෙ කරුණාඣානානි විහිංසාය නිස්සරණං නාම. චතුත්ථවාරෙ අරූපජ්ඣානානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අච්චන්තනිස්සරණඤ්චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමවාරෙ සක්කායං මනසිකරොතොති සුද්ධසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන ච ඵලෙන ච නිබ්බානං දිස්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො ‘‘පුන සක්කායො නත්ථී’’ති උප්පන්නං අරහත්තඵලසමාපත්තිචිත්තං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. ඉදානි එවං සක්කායනිස්සරණං නිරොධං පත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස වණ්ණං කථෙන්තො තස්ස කාමනන්දීපි නානුසෙතීතිආදිමාහ. තත්ථ නානුසෙතීති න නිබ්බත්තති. අනනුසයාති අනිබ්බත්තියා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

แต่นี้เป็นข้อแตกต่าง - ในวาระที่ ๒ เมตตาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท. ในวาระที่ ๓ กรุณาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากวิหิงสา. ในวาระที่ ๔ อรูปฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย. และในวาระนี้ พึงประกอบอรหัตตผลว่าเป็นเครื่องสลัดออกอย่างเด็ดขาด. ในวาระที่ ๕ บทว่า สกฺกายํ มนสิกโรโต ได้แก่ พระสุกขวิปัสสกผู้บรรลุอรหัตตผลแล้วโดยกำหนดสังขารล้วนๆ ออกจากผลสมาบัติแล้ว ส่งจิตไปเบื้องหน้าต่ออุปาทานขันธ์ ๕ เพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ สกฺกายสฺส นิสฺสรณํ ความว่า สำหรับภิกษุผู้ดำรงอยู่โดยเห็นพระนิพพานด้วยอรหัตตมรรคและอรหัตตผลแล้ว อรหัตตผลสมาบัติจิตที่เกิดขึ้นว่า "สักกายะไม่มีอีก" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นเครื่องสลัดออกจากสักกายะ. บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศคุณของพระขีณาสพผู้ดำรงอยู่โดยบรรลุถึงนิโรธคือธรรมเป็นเครื่องสลัดออกจากสักกายะอย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส กามนนฺทีปิ นานุเสติ. ในบทนั้น บทว่า นานุเสติ คือ ไม่เกิดขึ้น. บทว่า อนนุสยา คือ เพราะไม่เกิดขึ้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ตื้นทั้งนั้น.

බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඤ්චමො.

พราหมณวรรคที่ ๕

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

จตุตถปัณณาสก์ จบ

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

๕. ปัญจมปัณณาสก์

(21) 1. කිමිලවග්ගො

(๒๑) ๑. กิมิลวรรค

1. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถากิมิลสูตร

201. පඤ්චමස්ස [Pg.76] පඨමෙ කිමිලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. නිචුලවනෙති මුචලින්දවනෙ. එතදවොචාති අයං කිර ථෙරො තස්මිංයෙව නගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණං පටිලභි. සො අත්තනා නිවුත්ථං ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනොසක්කනකාලෙ පබ්බජිත්වා චතූසු පරිසාසු සාසනෙ අගාරවං කරොන්තීසු නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං ආරුය්හ තත්ථ සමණධම්මං කත්වා අත්තනො නිවුත්ථභාවං අද්දස. සො ‘‘සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා තං කාරණං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

๒๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า กิมิลายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า นิจุลวเน ได้แก่ ในป่ามุจลินท์ (ป่าจิก). บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระนี้เป็นบุตรของเศรษฐีในเมืองนั้นเอง บวชในสำนักของพระศาสดาแล้ว ได้บรรลุบุพเพนิวาสญาณ. ท่านระลึกถึงสันตติแห่งขันธ์ที่ตนเคยอยู่แล้ว เห็นว่าตนเองเคยบวชในกาลที่ศาสนาของพระกัสสปทศพลเสื่อมลง เมื่อบริษัท ๔ กระทำความไม่เคารพในพระศาสนา ท่านได้ทำบันไดแล้วขึ้นสู่ภูเขา บำเพ็ญสมณธรรม ณ ที่นั้น. ท่านคิดว่า "เราจะเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วทูลถามถึงเหตุนั้น" จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า โก นุ โข ภนฺเต นี้.

සත්ථරි අගාරවා විහරන්ති අප්පතිස්සාති සත්ථරි ගාරවඤ්චෙව ජෙට්ඨකභාවඤ්ච අනුපට්ඨපෙත්වා විහරන්ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ චෙතියඞ්ගණාදීසු ඡත්තං ධාරෙත්වා උපාහනා ආරුය්හ විචරන්තො නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො සත්ථරි අගාරවො විහරති නාම. ධම්මස්සවනග්ගෙ පන නිසීදිත්වා නිද්දායන්තො චෙව නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො ධම්මෙ අගාරවො විහරති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ බාහාවික්ඛෙපකං නානත්තකථං කථෙන්තො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු ච චිත්තීකාරං අකරොන්තො සඞ්ඝෙ අගාරවො විහරති නාම. සික්ඛං අපරිපූරෙන්තො සික්ඛාය අගාරවො විහරති නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහභණ්ඩනාදීනි කරොන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවො විහරති නාම. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า สตฺถริ อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา ความว่า อยู่โดยไม่ตั้งความเคารพและความเป็นผู้ใหญ่ไว้ในพระศาสดา. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้แหละ. ในบรรดาบทเหล่านั้น ภิกษุผู้กั้นร่ม สวมรองเท้า เดินเที่ยวไปในลานพระเจดีย์เป็นต้น และผู้กล่าวเรื่องไร้สาระต่างๆ นานา ชื่อว่าอยู่โดยไม่เคารพในพระศาสดา. ส่วนภิกษุผู้นั่งในศาลาฟังธรรมแล้วหลับ และผู้กล่าวเรื่องไร้สาระต่างๆ นานา ชื่อว่าอยู่โดยไม่เคารพในพระธรรม. ภิกษุผู้กล่าวเรื่องต่างๆ โบกแขนไปมาในท่ามกลางสงฆ์ และผู้ไม่กระทำความเคารพในพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ชื่อว่าอยู่โดยไม่เคารพในพระสงฆ์. ภิกษุผู้ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ชื่อว่าอยู่โดยไม่เคารพในสิกขา. ภิกษุผู้กระทำการทะเลาะวิวาทเป็นต้นแก่กันและกัน ชื่อว่าอยู่โดยไม่เคารพในกันและกัน. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

3. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัสสาชานียสูตร

203-204. තතියෙ අජ්ජවෙනාති උජුභාවෙන අවඞ්කගමනෙන. ජවෙනාති පදජවෙන. මද්දවෙනාති සරීරමුදුතාය. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිසීලතාය. භික්ඛුවාරෙ අජ්ජවන්ති ඤාණස්ස උජුකගමනං. ජවොති සූරං හුත්වා ඤාණස්ස ගමනභාවො. මද්දවන්ති [Pg.77] සීලමද්දවං. ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්තියෙව. සොරච්චං සුචිසීලතායෙව. චතුත්ථෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า อชฺชเวน ความว่า ด้วยความเป็นผู้ตรง ด้วยการไม่ไปโดยคด. บทว่า ชเวน ความว่า ด้วยความเร็วแห่งเท้า. บทว่า มทฺทเวน ความว่า ด้วยความอ่อนโยนแห่งสรีระ. บทว่า ขนฺติยา ความว่า ด้วยอธิวาสนขันติ. บทว่า โสรจฺเจน ความว่า ด้วยความเป็นผู้มีศีลสะอาด. ในภิกขุวาร บทว่า อชฺชวํ คือ การดำเนินไปโดยตรงแห่งญาณ. บทว่า ชโว คือ ความเป็นไปแห่งญาณโดยเป็นผู้กล้าหาญ. บทว่า มทฺทวํ คือ ความอ่อนโยนแห่งศีล. บทว่า ขนฺติ คือ อธิวาสนขันตินั่นเอง. บทว่า โสรจฺจํ คือ ความเป็นผู้มีศีลสะอาดนั่นเอง. ในสูตรที่ ๔ พละ ๕ ท่านกล่าวไว้ระคนกัน.

5. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเจโตขีลสูตร

205. පඤ්චමෙ චෙතොඛිලාති චිත්තස්ස ථද්ධභාවා, කචවරභාවා, ඛාණුකභාවා. සත්ථරි කඞ්ඛතීති සත්ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා කඞ්ඛති. සරීරෙ කඞ්ඛමානො ‘‘ද්වත්තිංසවරපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං නාම සරීරං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති, ගුණෙ කඞ්ඛමානො ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. විචිකිච්ඡතීති විචිනන්තො කිච්ඡති, දුක්ඛං ආපජ්ජති, විනිච්ඡෙතුං න සක්කොති. නාධිමුච්චතීති එවමෙතන්ති අධිමොක්ඛං න පටිලභති. න සම්පසීදතීති ගුණෙසු ඔතරිත්වා නිබ්බිචිකිච්ඡභාවෙන පසීදිතුං අනාවිලො භවිතුං න සක්කොති. ආතප්පායාති කිලෙසසන්තාපකවීරියකරණත්ථාය. අනුයොගායාති පුනප්පුනං යොගාය. සාතච්චායාති සතතකිරියාය. පධානායාති පදහනත්ථාය. අයං පඨමො චෙතොඛිලොති අයං සත්ථරි විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතො පඨමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො එවමෙතස්ස භික්ඛුනො අප්පහීනො හොති.

๒๐๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เจโตขิลา ความว่า เพราะเป็นภาวะที่แข็งกระด้าง, เป็นภาวะดุจหยากเยื่อ, เป็นภาวะดุจตอหลักของจิต. บทว่า สตฺถริ กงฺขติ ความว่า ย่อมสงสัยในพระสรีระหรือในพระคุณของพระศาสดา. ผู้ที่สงสัยในพระสรีระ ย่อมสงสัยว่า 'สรีระชื่อว่าอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ' ผู้ที่สงสัยในพระคุณ ย่อมสงสัยว่า 'สัพพัญญุตญาณที่สามารถรู้ได้ซึ่งอดีต อนาคต และปัจจุบัน มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ'. บทว่า วิจิกิจฺฉติ ความว่า เมื่อสืบสวนอยู่ ย่อมลำบาก ย่อมถึงความทุกข์ ไม่สามารถจะวินิจฉัยได้. บทว่า นาทิมุจฺจติ ความว่า ย่อมไม่ได้ซึ่งความปลงใจเชื่อว่า 'ธรรมนี้เป็นอย่างนี้'. บทว่า น สมฺปสีทติ ความว่า หยั่งลงในพระคุณแล้ว ไม่สามารถจะเลื่อมใสด้วยความเป็นผู้หมดความสงสัย ไม่สามารถจะเป็นผู้ไม่ขุ่นมัวได้. บทว่า อาตปฺปาย ความว่า เพื่อกระทำความเพียรที่เผากิเลส. บทว่า อนุโยคาย ความว่า เพื่อประกอบความเพียรบ่อยๆ. บทว่า สาตจฺจาย ความว่า เพื่อการกระทำที่ต่อเนื่อง. บทว่า ปธานาย ความว่า เพื่อความเพียร. บทว่า อยํ ปฐโม เจโตขิโล ความว่า เจโตขีลคือความแข็งกระด้างแห่งจิตประการแรกนี้ อันได้แก่ความสงสัยในพระศาสดา ภิกษุรูปนี้ยังละไม่ได้แล้ว ด้วยประการฉะนี้.

ධම්මෙති පරියත්තිධම්මෙ ච පටිවෙධධම්මෙ ච. පරියත්තිධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති වදන්ති, අත්ථි නු ඛො එතං නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘විපස්සනානිස්සන්දො මග්ගො නාම, මග්ගනිස්සන්දං ඵලං නාම, සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සග්ගො නිබ්බානං නාමාති වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සඞ්ඝෙ කඞ්ඛතීති ‘‘උජුප්පටිපන්නො’’තිආදීනං පදානං වසෙන ‘‘එවරූපං පටිපදං පටිපන්නො චත්තාරො මග්ගට්ඨා චත්තාරො ඵලට්ඨාති අට්ඨන්නං පුග්ගලානං සමූහභූතො සඞ්ඝො නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සික්ඛාය කඞ්ඛමානො ‘‘අධිසීලසික්ඛා නාම අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාමාති වදන්ති, සා අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. අයං පඤ්චමොති අයං සබ්‍රහ්මචාරීසු කොපසඞ්ඛාතො පඤ්චමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො කචවරභාවො ඛාණුකභාවො.

บทว่า ธมฺเม ความว่า ในปริยัติธรรมและในปฏิเวธธรรม. ผู้ที่สงสัยในปริยัติธรรม ย่อมสงสัยว่า 'เขากล่าวกันว่า พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกมีแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์, พระพุทธวจนะนั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ'. ผู้ที่สงสัยในปฏิเวธธรรม ย่อมสงสัยว่า 'เขากล่าวกันว่า ธรรมที่เป็นผลสืบเนื่องจากวิปัสสนา ชื่อว่ามรรค, ธรรมที่เป็นผลสืบเนื่องจากมรรค ชื่อว่าผล, ธรรมที่เป็นที่สละคืนสังขารทั้งปวง ชื่อว่านิพพาน, ธรรมนั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ'. บทว่า สงฺเฆ กงฺขติ ความว่า ย่อมสงสัยว่า 'สงฆ์ชื่อว่าเป็นหมู่แห่งบุคคล ๘ จำพวก คือ มรรคบุคคล ๔ ผลบุคคล ๔ ผู้ปฏิบัติปฏิปทาเช่นนี้ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งหลายมีอาทิว่า อุชุปฏิปนฺโน, มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ'. ผู้ที่สงสัยในสิกขา ย่อมสงสัยว่า 'เขากล่าวกันว่า อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา, สิกขานั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ'. บทว่า อยํ ปญฺจโม ความว่า นี่คือภาวะที่แข็งกระด้าง ภาวะดุจหยากเยื่อ ภาวะดุจตอหลักของจิต ประการที่ ๕ อันได้แก่ความโกรธในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย.

6. විනිබන්ධසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวินิพันธสูตร

206. ඡට්ඨෙ චෙතසොවිනිබන්ධාති චිත්තං විනිබන්ධිත්වා මුට්ඨියං කත්වා විය ගණ්හන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. කාමෙති වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි. කායෙති [Pg.78] අත්තනො කායෙ. රූපෙති බහිද්ධාරූපෙ. යාවදත්ථන්ති යත්තකං ඉච්ඡති, තත්තකං. උදරාවදෙහකන්ති උදරපූරං. තඤ්හි උදරං අවදෙහනතො උදරාවදෙහකන්ති වුච්චති. සෙය්‍යසුඛන්ති මඤ්චපීඨසුඛං, උතුසුඛං වා. පස්සසුඛන්ති යථා සම්පරිවත්තකං සයන්තස්ස දක්ඛිණපස්ස වාමපස්සානං සුඛං හොති, එවං උප්පන්නසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. අනුයුත්තොති යුත්තප්පයුත්තො විහරති. පණිධායාති පත්ථයිත්වා. සීලෙනාතිආදීසු සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. වතන්ති වතසමාදානං. තපොති තපචරණං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරති. දෙවො වා භවිස්සාමීති මහෙසක්ඛදෙවො වා භවිස්සාමි. දෙවඤ්ඤතරො වාති අප්පෙසක්ඛදෙවෙසු වා අඤ්ඤතරොති.

๒๐๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เจโตโสวนิพนฺธา ความว่า ธรรมเหล่านั้นผูกจิตไว้แล้วยึดถือไว้ดุจทำไว้ในกำมือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เจโตโสวนิพันธา (เครื่องผูกพันแห่งจิต). บทว่า กาเม ความว่า ในวัตถุกามและในกิเลสกาม. บทว่า กาเย ความว่า ในกายของตน. บทว่า รูเป ความว่า ในรูปภายนอก. บทว่า ยาวทตฺถํ ความว่า ปรารถนาประมาณเท่าใด ก็(บริโภค)ประมาณเท่านั้น. บทว่า อุทราวเทหกํ ความว่า เต็มท้อง. จริงอยู่ โภชนะนั้นทำให้เต็มท้อง ฉะนั้นจึงเรียกว่า อุทราวเทหกะ. บทว่า เสยฺยสุขํ ความว่า สุขในการนอนบนเตียงและตั่ง หรือสุขที่เกิดจากอุตุ. บทว่า ปสฺสสุขํ ความว่า สุขแห่งสีข้างเบื้องขวาและสีข้างเบื้องซ้ายของผู้ที่นอนพลิกตัวไปมาเป็นปกติเกิดขึ้นฉันใด สุขที่เกิดขึ้นแล้วฉันนั้น. บทว่า มิทฺธสุขํ ความว่า สุขในการหลับ. บทว่า อนุยุตฺโต ความว่า ประกอบแล้ว หมั่นประกอบแล้วอยู่. บทว่า ปณิธาย ความว่า ตั้งความปรารถนาแล้ว. ในบทว่า สีเลน เป็นต้น บทว่า สีลํ คือ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า วตํ คือ การสมาทานวัตร. บทว่า ตโป คือ การประพฤติตบะ. บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ การงดเว้นจากเมถุน. บทว่า เทโว วา ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักเป็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่. บทว่า เทวญฺญตโร วา ความว่า หรือเป็นเทวดาองค์ใดองค์หนึ่งในหมู่เทวดาผู้มีศักดิ์น้อย.

7-8. යාගුසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถายาคุสูตร เป็นต้น

207-208. සත්තමෙ වාතං අනුලොමෙතීති වාතං අනුලොමෙත්වා හරති. වත්ථිං සොධෙතීති ධමනියො සුද්ධා කරොති. ආමාවසෙසං පාචෙතීති සචෙ ආමාවසෙසකං හොති, තං පාචෙති. අට්ඨමෙ අචක්ඛුස්සන්ති න චක්ඛූනං හිතං, චක්ඛුං විසුද්ධං න කරොති.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า วาตํ อนุโลเมติ ความว่า ทำให้ลมแล่นไปโดยสะดวก. บทว่า วตฺถึ โสเธติ ความว่า ทำให้เส้นเอ็นทั้งหลายสะอาด. บทว่า อามาวเสสํ ปาเจติ ความว่า ถ้าอาหารดิบที่เหลืออยู่มีอยู่ ก็ย่อมย่อยอาหารนั้น. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อจกฺขุสฺสํ ความว่า ไม่เป็นประโยชน์แก่จักษุทั้งหลาย, ไม่ทำให้จักษุบริสุทธิ์.

9. ගීතස්සරසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาคีตัสสรสสูตร

209. නවමෙ ආයතකෙනාති දීඝෙන, පරිපුණ්ණපදබ්‍යඤ්ජනකං ගාථාවත්තඤ්ච විනාසෙත්වා පවත්තෙන. සරකුත්තිම්පි නිකාමයමානස්සාති එවං ගීතස්සරො කාතබ්බොති සරකිරියං පත්ථයමානස්ස. සමාධිස්ස භඞ්ගො හොතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස විනාසො හොති.

๒๐๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อายตเกน ความว่า ด้วยเสียงยาว, คือเสียงที่เกิดขึ้นโดยทำลายวัตรแห่งคาถาและถ้อยคำที่มีบทและพยัญชนะบริบูรณ์. บทว่า สรกุตฺตึปิ นิกามยมานสฺส ความว่า ของผู้ปรารถนาการดัดเสียงว่า 'ควรทำเสียงขับร้องอย่างนี้'. บทว่า สมาธิสฺส ภงฺโค โหติ ความว่า ความเสื่อมแห่งสมถวิปัสสนาจิตย่อมมี.

10. මුට්ඨස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามุฏฐัสสติสูตร

210. දසමෙ දුක්ඛං සුපතීති නානාවිධං සුපිනං පස්සන්තො දුක්ඛං සුපති. දුක්ඛං පටිබුජ්ඣතීති පටිබුජ්ඣන්තොපි උත්තසිත්වා සලොමහංසො පටිබුජ්ඣති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිසම්පජඤ්ඤං මිස්සකං කථිතං.

๒๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุกฺขํ สุปติ ความว่า เมื่อเห็นความฝันต่างๆ นานา ย่อมหลับเป็นทุกข์. บทว่า ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌติ ความว่า แม้เมื่อตื่น ก็สะดุ้งตื่น มีขนลุกชัน. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสติสัมปชัญญะระคนกัน.

කිමිලවග්ගො පඨමො.

กิมิลวรรคที่ ๑

(22) 2. අක්කොසකවග්ගො

(๒๒) ๒. อักโกสกวรรค

1. අක්කොසකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอักโกสกสูตร

211. දුතියස්ස [Pg.79] පඨමෙ අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයදස්සනෙන පරිභාසකො. ඡින්නපරිපන්ථොති ලොකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපරිපන්ථො. රොගාතඞ්කන්ති රොගොයෙව කිච්ඡජීවිකායාවහනතො රොගාතඞ්කො නාම.

๒๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อกฺโกสกปริภาสโก ความว่า เป็นผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ, เป็นผู้ขู่ด้วยการแสดงภัย. บทว่า ฉินฺนปริปนฺโถ ความว่า ชื่อว่ามีภัยเฉพาะหน้าอันตัดขาดแล้ว เพราะภัยเฉพาะหน้าต่อโลกุตตรธรรมถูกตัดขาดแล้ว. บทว่า โรคาตงฺกํ ความว่า โรคนั่นเองชื่อว่า อาตังคะ (ความป่วยไข้) เพราะนำมาซึ่งการเลี้ยงชีพที่ลำบาก.

2. භණ්ඩනකාරකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาภัณฑนการกสูตร

212. දුතියෙ අධිකරණකාරකොති චතුන්නං අධිකරණානං අඤ්ඤතරස්ස කාරකො. අනධිගතන්ති පුබ්බෙ අප්පත්තවිසෙසං.

๒๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อธิกรณการโก ความว่า เป็นผู้ทำอธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ ๔. บทว่า อนธิคตํ ความว่า คุณวิเศษที่ยังไม่เคยบรรลุในกาลก่อน.

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสีลสูตร

213. තතියෙ දුස්සීලොති අසීලො නිස්සීලො. සීලවිපන්නොති විපන්නසීලො භින්නසංවරො. පමාදාධිකරණන්ති පමාදකාරණා. ඉදඤ්ච සුත්තං ගහට්ඨානං වසෙන ආගතං, පබ්බජිතානම්පි පන ලබ්භතෙව. ගහට්ඨො හි යෙන යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති, යදි කසියා, යදි වණිජ්ජාය, පාණාතිපාතාදිවසෙන පමත්තො තං තං යථාකාලං සම්පාදෙතුං න සක්කොති, අථස්ස මූලං විනස්සති. මාඝාතකාලෙපි පාණාතිපාතං අදින්නාදානාදීනි ච කරොන්තො දණ්ඩවසෙන මහතිං භොගජානිං නිගච්ඡති. පබ්බජිතො දුස්සීලො පමාදකාරණා සීලතො බුද්ධවචනතො ඣානතො සත්තඅරියධනතො ච ජානිං නිගච්ඡති. ගහට්ඨස්ස ‘‘අසුකො අසුකකුලෙ ජාතො දුස්සීලො පාපධම්මො පරිච්චත්තඉධලොකපරලොකො සලාකභත්තමත්තම්පි න දෙතී’’ති චතුපරිසමජ්ඣෙ පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. පබ්බජිතස්ස ‘‘අසුකො නාසක්ඛි සීලං රක්ඛිතුං බුද්ධවචනං ගහෙතුං, වෙජ්ජකම්මාදීහි ජීවති, ඡහි අගාරවෙහි සමන්නාගතො’’ති එවං අබ්භුග්ගච්ඡති.

๒๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล ผู้ปราศจากศีล บทว่า สีลวิปนฺโน ได้แก่ ผู้มีศีลวิบัติแล้ว ผู้มีความสำรวมแตกแล้ว บทว่า ปมาทาธิกรณํ ได้แก่ เพราะความประมาทเป็นเหตุ และสูตรนี้มาโดยอำนาจของคฤหัสถ์ แต่ก็ย่อมใช้ได้แม้แก่บรรพชิตเหมือนกัน จริงอยู่ คฤหัสถ์ย่อมเลี้ยงชีพด้วยศิลปศาสตร์สถานใดๆ ก็ตาม จะเป็นกสิกรรมก็ตาม จะเป็นพาณิชยกรรมก็ตาม เมื่อประมาทแล้วโดยนัยมีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมไม่สามารถเพื่อจะประกอบกิจนั้นๆ ให้สำเร็จตามกาลได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทุนของเขาก็ย่อมพินาศไป แม้ในกาลห้ามฆ่าสัตว์ เมื่อกระทำปาณาติบาตและอทินนาทานเป็นต้น ก็ย่อมถึงความเสื่อมแห่งโภคะอย่างใหญ่หลวงโดยอำนาจแห่งอาชญา บรรพชิตผู้ทุศีล เพราะความประมาทเป็นเหตุ ย่อมถึงความเสื่อมจากศีล จากพุทธวจนะ จากฌาน และจากอริยทรัพย์ ๗ ประการ สำหรับคฤหัสถ์ กิตติศัพท์อันชั่วร้ายย่อมระบือไปในท่ามกลางบริษัท ๔ ว่า "คนชื่อโน้น เกิดในตระกูลโน้น เป็นคนทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ละทิ้งประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า แม้เพียงสลากภัตก็ไม่ให้" สำหรับบรรพชิต (กิตติศัพท์อันชั่วร้าย) ย่อมระบือไปอย่างนี้ว่า "ภิกษุชื่อโน้น ไม่สามารถเพื่อจะรักษาศีล เพื่อจะเรียนเอาพุทธวจนะได้, เลี้ยงชีพด้วยเวชกรรมเป็นต้น, ประกอบด้วยความไม่เคารพ ๖ ประการ"

අවිසාරදොති ගහට්ඨො තාව ‘‘අවස්සං බහූනං සන්නිපාතට්ඨානෙ කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මං නිග්ගණ්හිස්සන්ති වා, රාජකුලස්ස වා දස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති. මඞ්කුභූතො ච පතිතක්ඛන්ධො අධොමුඛො [Pg.80] අඞ්ගුට්ඨකෙන භූමිං කසන්තො නිසීදති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. පබ්බජිතොපි ‘‘බහූ භික්ඛූ සන්නිපතිතා, අවස්සං කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මෙ උපොසථම්පි පවාරණම්පි ඨපෙත්වා සාමඤ්ඤා චාවෙත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. එකච්චො පන දුස්සීලොපි දප්පිතො විය චරති, සොපි අජ්ඣාසයෙන මඞ්කු හොතියෙව.

บทว่า อวิสารโท ความว่า เบื้องต้น คฤหัสถ์ย่อมเข้าไปหาด้วยความหวาดกลัวว่า "ในที่ประชุมของคนจำนวนมาก ใครบางคนจักรู้กรรมของเราเป็นแน่, ครั้งนั้น พวกเขาจักข่มขี่เรา หรือจักนำตัวเราไปมอบให้แก่ราชตระกูล" และเป็นผู้เก้อเขิน มีกายห่อเหี่ยว ก้มหน้า นั่งขีดแผ่นดินด้วยนิ้วหัวแม่เท้า, เป็นผู้แกล้วกล้าแล้วกล่าว ไม่สามารถ แม้บรรพชิตก็ย่อมเข้าไปหาด้วยความหวาดกลัวว่า "ภิกษุจำนวนมากประชุมกันอยู่, ใครบางคนจักรู้กรรมของเราเป็นแน่, ครั้งนั้น พวกเขาจักงดอุโบสถและปวารณาแก่เรา แล้วให้เคลื่อนจากสมณเพศ ขับไล่ออกไป", เป็นผู้แกล้วกล้าแล้วกล่าว ไม่สามารถ แต่บางรูป แม้เป็นผู้ทุศีล ก็เที่ยวไปประหนึ่งว่าเป็นผู้ทะนงตน, แม้ภิกษุนั้น ก็ย่อมเป็นผู้เก้อเขินโดยอัธยาศัยนั่นเทียว

සම්මූළ්හො කාලං කරොතීති තස්ස හි මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස දුස්සීලකම්මං සමාදාය වත්තිතට්ඨානං ආපාථං ආගච්ඡති. සො උම්මීලෙත්වා ඉධලොකං පස්සති, නිම්මීලෙත්වා පරලොකං. තස්ස චත්තාරො අපායා උපට්ඨහන්ති, සත්තිසතෙන සීසෙ පහරියමානො විය හොති. සො ‘‘වාරෙථ වාරෙථා’’ති විරවන්තො මරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මූළ්හො කාලං කරොතී’’ති. පඤ්චමපදං උත්තානමෙව. ආනිසංසකථා වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බා.

บทว่า สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ ความว่า จริงอยู่ เมื่อผู้นั้นนอนอยู่บนเตียงมรณะ สถานที่ที่ตนประพฤติโดยสมาทานกรรมอันเป็นทุศีล ย่อมปรากฏขึ้น เขาลืมตาขึ้นย่อมเห็นโลกนี้, หลับตาลงย่อมเห็นปรโลก อบาย ๔ ย่อมปรากฏแก่เขา, เป็นประหนึ่งว่าถูกประหารที่ศีรษะด้วยหอกร้อยเล่ม เขาคร่ำครวญอยู่ว่า "จงห้ามเถิด จงห้ามเถิด" ดังนี้ แล้วก็ตาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ" บทที่ ๕ มีเนื้อความตื้นอยู่นั่นเทียว กถาว่าด้วยอานิสงส์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

4. බහුභාණිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพหุภาณีสูตร

214. චතුත්ථෙ බහුභාණිස්මින්ති පඤ්ඤාය අපරිච්ඡින්දිත්වා බහුං භණන්තෙ. මන්තභාණිස්මින්ති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය පරිච්ඡින්දිත්වා භණන්තෙ.

๒๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พหุภาณิสฺมึ ได้แก่ ในบุคคลผู้ไม่กำหนดด้วยปัญญาแล้วพูดมาก บทว่า มนฺตภาณิสฺมึ ความว่า ปัญญาเรียกว่า มนฺตา, ได้แก่ ในบุคคลผู้กำหนดด้วยปัญญานั้นแล้วจึงพูด

5. පඨමඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมักขันติสูตร

215. පඤ්චමෙ වෙරබහුලොති පුග්ගලවෙරෙනපි අකුසලවෙරෙනපි බහුවෙරො. වජ්ජබහුලොති දොසබහුලො.

๒๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เวรพหุโล ได้แก่ ผู้มีเวรมาก ทั้งโดยบุคคลเวรและอกุศลเวร บทว่า วชฺชพหุโล ได้แก่ ผู้มีโทษมาก

6. දුතියඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาทุติยักขันติสูตร

216. ඡට්ඨෙ ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. විප්පටිසාරීති මඞ්කුභාවෙන සමන්නාගතො.

๒๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้ดุร้าย ผู้หยาบคาย บทว่า วิปฺปฏิสารี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้เก้อเขิน

7.පඨමඅපාසාදිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมอปาสาทิกสูตร

217. සත්තමෙ අපාසාදිකෙති අපාසාදිකෙහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතෙ. පාසාදිකෙති පසාදාවහෙ පරිසුද්ධසමාචාරෙ. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

๒๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปาสาทิเก ได้แก่ ในบุคคลผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่น่าเลื่อมใส บทว่า ปาสาทิเก ได้แก่ ในบุคคลผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส มีสมาจารบริสุทธิ์ สูตรที่ ๘ และที่ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่นั่นเทียว

10. මධුරාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามธุราสูตร

220. දසමෙ [Pg.81] පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආදීනවා මධුරායන්ති එකං සමයං භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො මධුරානගරං සම්පාපුණිත්වා අන්තොනගරං පවිසිතුං ආරභි. අථෙකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා යක්ඛිනී අචෙලා හුත්වා ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා ජිව්හං නිල්ලාලෙත්වා දසබලස්ස පුරතො අට්ඨාසි. සත්ථා අන්තොනගරං අප්පවිසිත්වා තතොව නික්ඛමිත්වා විහාරං අගමාසි. මහාජනො ඛාදනීයභොජනීයඤ්චෙව සක්කාරසම්මානඤ්ච ආදාය විහාරං ගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං අදාසි. සත්ථා තස්ස නගරස්ස නිග්ගණ්හනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආරභි. තත්ථ විසමාති න සමතලා. බහුරජාති වාතපහරණකාලෙ උද්ධතෙන රජක්ඛන්ධෙන පරියොනද්ධා විය හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาทีนวา มธุรายํ ความว่า สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค อันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จจาริกไป ได้เสด็จถึงกรุงมธุราโดยลำดับแล้ว ทรงปรารภเพื่อจะเสด็จเข้าไปภายในพระนคร ครั้งนั้น นางยักษิณีตนหนึ่งผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ เปลือยกาย เหยียดแขนทั้งสองออก แลบลิ้น ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระทศพล พระศาสดาไม่เสด็จเข้าไปภายในพระนคร เสด็จออกจากที่นั้นนั่นเทียว เสด็จไปยังวิหาร มหาชนถือเอาของเคี้ยวของฉันและสักการะสัมมานะไปสู่วิหาร ได้ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระศาสดาทรงปรารภสูตรนี้เพื่อข่มนครนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า วิสมา คือ ไม่สม่ำเสมอ บทว่า พหุรชา คือ ในคราวที่ลมพัดจัด ย่อมเป็นประหนึ่งว่าถูกปกคลุมไว้ด้วยกองฝุ่นที่ฟุ้งขึ้น บทที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นอยู่นั่นเทียว

අක්කොසකවග්ගො දුතියො.

อักโกสกวรรคที่ ๒

(23) 3. දීඝචාරිකවග්ගො

(๒๓) ๓. ทีฆจาริกวรรค

1. පඨමදීඝචාරිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมทีฆจาริกสูตร

221. තතියස්ස පඨමෙ අනවත්ථචාරිකන්ති අවවත්ථිතචාරිකං. සුතං න පරියොදපෙතීති යම්පිස්ස සුතං අත්ථි, තං පරියොදපෙතුං න සක්කොති. සුතෙනෙකච්චෙන අවිසාරදො හොතීති ථොකථොකෙන සුතෙන විජ්ජමානෙනාපි ඤාණෙන සොමනස්සප්පත්තො න හොති. සමවත්ථචාරෙති සමවත්ථිතචාරෙ. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

๒๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อนวตฺถจาริกํ ได้แก่ บุคคลผู้เที่ยวจาริกไปไม่มีขอบเขต บทว่า สุตํ น ปริโยทเปติ ความว่า แม้สุตะใดของเขามีอยู่ เขาก็ไม่สามารถเพื่อจะทำให้สุตะนั้นบริสุทธิ์ผ่องแผ้วได้ บทว่า สุเตเนกจฺเจน อวิสารโท โหติ ความว่า ไม่เป็นผู้ถึงความโสมนัสด้วยสุตะและญาณแม้ที่มีอยู่เพียงเล็กน้อย บทว่า สมวตฺถจาเร ได้แก่ ในบุคคลผู้เที่ยวจาริกไปมีขอบเขต สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่นั่นเทียว

3-4. අතිනිවාසසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอติวาสสูตรเป็นต้นที่ ๓-๔

223-224. තතියෙ බහුභණ්ඩොති බහුපරික්ඛාරො. බහුභෙසජ්ජොති සප්පිනවනීතාදීනං බහුතාය බහුභෙසජ්ජො. බ්‍යත්තොති බ්‍යාසත්තො. සංසට්ඨොති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨො හුත්වා. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. චතුත්ථෙ වණ්ණමච්ඡරීති ගුණමච්ඡරී. ධම්මමච්ඡරීති පරියත්තිමච්ඡරී.

ข้อ ๒๒๓-๒๒๔ ในสูตรที่ ๓ บทว่า พหุภณฺโฑ ได้แก่ ผู้มีบริขารมาก บทว่า พหุเภสชฺโช ได้แก่ ผู้มีเภสัชมาก เพราะความมีเนยใสเนยข้นเป็นต้นมาก บทว่า พฺยตฺโต ได้แก่ ผู้ขวนขวาย บทว่า สํสฏฺโฐ ได้แก่ เป็นผู้คลุกคลีด้วยความคลุกคลี ๕ อย่าง บทว่า อนนุโลมิเกน ได้แก่ ด้วย(ความคลุกคลี)อันไม่สมควรแก่พระศาสนา ในสูตรที่ ๔ บทว่า วณฺณมจฺฉรี ได้แก่ ผู้ตระหนี่คุณ บทว่า ธมฺมมจฺฉรี ได้แก่ ผู้ตระหนี่ปริยัติ

5-6. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถากุลูปกสูตรเป็นต้นที่ ๕-๖

225-226. පඤ්චමෙ [Pg.82] අනාමන්තචාරෙ ආපජ්ජතීති ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො සමානො සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති සික්ඛාපදෙ (පාරා. 294) වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. රහො නිසජ්ජායාතිආදීනිපි තෙසං තෙසං සික්ඛාපදානං වසෙන වෙදිතබ්බානි. ඡට්ඨෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තපමාණකාලං. සත්තමං උත්තානමෙව.

ในสูตรที่ ๕ คำว่า ต้องอาบัติเพราะเที่ยวไปโดยไม่บอกลา คือ ต้องอาบัติที่ตรัสไว้ในสิกขาบท (ปาราชิก ๒๙๔) ว่า “ภิกษุผู้อันเขานิมนต์แล้ว มีภัตตาหารอยู่ เป็นอยู่ ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ พึงต้องอาบัติคือการเที่ยวไปในตระกูล ในเวลาก่อนฉันหรือหลังฉัน” แม้บทว่า รโห นิสัชชาย เป็นต้น ก็พึงทราบตามนัยแห่งสิกขาบทนั้นๆ ในสูตรที่ ๖ บทว่า อติเวลํ คือ ล่วงกาลอันเป็นประมาณ สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นแล้ว

8. උස්සූරභත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุสสูรภัตตสูตร

228. අට්ඨමෙ උස්සූරභත්තෙති අතිදිවාපචනභත්තෙ. න කාලෙන පටිපූජෙන්තීති යාගුකාලෙ යාගුං, ඛජ්ජකකාලෙ ඛජ්ජකං, භොජනකාලෙ භොජනං අපචන්තා යුත්තප්පයුත්තකාලස්ස අතිනාමිතත්තා න කාලෙන පටිපූජෙන්ති, අත්තනො චිත්තෙනෙව දෙන්ති නාම. තතො තෙපි තෙසු අත්තනො ගෙහං ආගතෙසු තථෙව කරොන්ති. කුලපවෙණියා ආගතා බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාපි යුත්තප්පයුත්තකාලෙන ලාභං ලභමානායෙව රක්ඛන්ති ගොපයන්ති පීළං අකත්වා. අකාලෙ ලභමානා පන ‘‘ඉමෙ අම්හෙසු අනාදරා’’ති ආරක්ඛං න කරොන්ති.

๒๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อุสสูรภัตเต คือ ในภัตตาหารที่หุงในเวลาสายเกินไป บทว่า น กาเลน ปฏิปูเชนฺติ คือ ผู้ไม่หุงข้าวต้มในเวลาข้าวต้ม ของเคี้ยวในเวลาของเคี้ยว โภชนะในเวลาโภชนะ ชื่อว่าไม่บูชาโดยกาล เพราะความเป็นผู้ให้กาลอันสมควรล่วงไป ชื่อว่าให้ตามจิตของตนเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ชนเหล่านั้น เมื่อพวกเขาทั้งหลายมาสู่เรือนของตน ก็กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน แม้เทวดาผู้รับพลีกรรมที่มาตามประเพณีตระกูล เมื่อได้ลาภตามกาลอันสมควรเท่านั้น ย่อมรักษาคุ้มครอง ไม่เบียดเบียน ส่วนเทวดาผู้รับพลีกรรมเมื่อได้ในอกาล ย่อมไม่ทำการอารักขา ด้วยคิดว่า “คนพวกนี้ไม่มีความเอื้อเฟื้อในเรา”

සමණබ්‍රාහ්මණාපි ‘‘එතෙසං ගෙහෙ භොජනවෙලාය භොජනං න හොති, ඨිතමජ්ඣන්හිකෙ දෙන්තී’’ති මඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු කාතබ්බං න කරොන්ති. විමුඛා කම්මං කරොන්තීති ‘‘පාතො කිඤ්චි න ලභාම, ඛුදාය පටිපීළිතා කම්මං කාතුං න සක්කොමා’’ති කම්මං විස්සජ්ජෙත්වා නිසීදන්ති. අනොජවන්තං හොතීති අකාලෙ භුත්තං ඔජං හරිතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

แม้สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ด้วยคิดว่า “ในเรือนของชนเหล่านี้ โภชนะในเวลาอาหารไม่มี, พวกเขาให้ในเวลาเที่ยงตรง” ย่อมไม่กระทำกิจที่พึงทำในมงคลและอวมงคล บทว่า วิมุขา กัมมํ กโรนฺติ คือ ด้วยคิดว่า “ตอนเช้า เราไม่ได้อะไรเลย ถูกความหิวเบียดเบียน ไม่สามารถทำการงานได้” ละทิ้งการงานแล้วนั่งอยู่ บทว่า อโนชวนฺตํ โหติ คือ โภชนะที่บริโภคในอกาล ไม่สามารถนำโอชะไปได้ สุกกปักษ์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

9. පඨමකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมกัณหสัปปสูตร

229. නවමෙ සභීරූති සනිද්දො මහානිද්දං නිද්දායති. සප්පටිභයොති තං නිස්සාය භයං උප්පජ්ජති, තස්මා සප්පටිභයො. මිත්තදුබ්භීති පානභොජනදායකම්පි මිත්තං දුබ්භති හිංසති. මාතුගාමෙපි එසෙව නයො.

๒๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สภีรู คือ เป็นผู้มีความหลับ หลับอย่างหนัก บทว่า สัปปฏิภโย คือ ภัยย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยงูเห่านั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า สัปปฏิภโย (ผู้มีภัยเฉพาะหน้า) บทว่า มิตฺตทุพภี คือ ประทุษร้าย เบียดเบียน แม้มิตรผู้ให้ของดื่มและของกิน แม้ในมาตุคาม ก็นัยนี้เหมือนกัน

10. දුතියකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยกัณหสัปปสูตร

230. දසමෙ [Pg.83] ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො. දුජ්ජිව්හොති ද්විධා භින්නජිව්හො. ඝොරවිසතාති ඝොරවිසතාය. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

๒๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า โฆรวิโส คือ ผู้มีพิษร้ายกาจ บทว่า ทุชิวโห คือ ผู้มีลิ้นแตกเป็นสองแฉก บทว่า โฆรวิสตา คือ เพราะความเป็นผู้มีพิษร้ายกาจ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

දීඝචාරිකවග්ගො තතියො.

ทีฆจาริกวรรคที่ ๓

(24) 4. ආවාසිකවග්ගො

(๒๔) ๔. อาวาสิกวรรค

1. ආවාසිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาวาสิกสูตร

231. චතුත්ථස්ස පඨමෙ න ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. අභාවනීයො හොතීති වඩ්ඪනීයො න හොති. දුතියං උත්තානමෙව.

๒๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า น อากัปปสัมปันโน คือ ไม่สมบูรณ์ด้วยสมณสารูป บทว่า อภาวนีโย โหติ คือ ไม่เป็นผู้ควรแก่การเจริญ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว

3. සොභනසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโสภณสูตร

233. තතියෙ පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා පටිබලො.

๒๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปฏิพโล คือ ชื่อว่า ปฏิพโล (ผู้สามารถ) เพราะประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ

4. බහූපකාරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพหูปการสูตร

234. චතුත්ථෙ ඛණ්ඩඵුල්ලන්ති පතිතට්ඨානඤ්ච භින්නට්ඨානඤ්ච. පටිසඞ්ඛරොතීති පටිපාකතිකං කරොති. ආරොචෙතීති ඉදං පවාරිතකුලානං වසෙන වුත්තං.

๒๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ขัณฑผุลลํ คือ ที่ที่ตกและที่ที่แตกหัก บทว่า ปฏิสังขโรติ คือ กระทำให้เป็นปกติ คำว่า อาโรเจติ นี้ ตรัสไว้โดยนัยแห่งตระกูลที่ปวารณาไว้

5. අනුකම්පසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอนุกัมปสูตร

235. පඤ්චමෙ අධිසීලෙසූති පඤ්චසු සීලෙසු. ධම්මදස්සනෙ නිවෙසෙතීති චතුසච්චධම්මදස්සනෙ පතිට්ඨාපෙති. අරහග්ගතන්ති සබ්බසක්කාරානං අරහෙ රතනත්තයෙව ගතං, තීසු වත්ථූසු ගරුචිත්තීකාරං උපට්ඨපෙථාති අත්ථො. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

๒๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อธิสีเลสุ คือ ในศีล ๕ บทว่า ธัมมทัสสเน นิเวเสติ คือ ให้ตั้งมั่นอยู่ในการเห็นธรรมคือสัจจะ ๔ บทว่า อรหัคคตํ คือ ถึงแล้วในพระรัตนตรัยอันเป็นผู้ควรแก่สักการะทั้งปวง ความว่า ท่านทั้งหลายจงตั้งความเคารพและความนับถือไว้ในวัตถุ ๓ สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นแล้ว

7. දුතියඅවණ්ණාරහසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทุติยอวัณณารหสูตร

237. සත්තමෙ [Pg.84] ආවාසපලිගෙධීති ආවාසං බලවගිද්ධිවසෙන ගිලිත්වා විය ඨිතො. සෙසං සබ්බං උත්තානමෙවාති.

๒๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อาวาสปลิเคธี คือ ผู้ตั้งอยู่ประดุจกลืนกินอาวาสด้วยความอยากอย่างแรงกล้า ที่เหลือทั้งหมดมีเนื้อความตื้นแล้ว

ආවාසිකවග්ගො චතුත්ථො.

อาวาสิกวรรคที่ ๔

(25) 5. දුච්චරිතවග්ගො

(๒๕) ๕. ทุจริตวรรค

1. පඨමදුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมทุจริตสูตร

241. පඤ්චමස්ස පඨමෙ දුච්චරිතෙ සුචරිතෙති ඉදං අභෙදතො වුත්තං, කායදුච්චරිතෙතිආදි කායද්වාරාදීනං වසෙන භෙදතො. සද්ධම්මාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො. අසද්ධම්මෙති අකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අස්සද්ධම්මෙ.

๒๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า ทุจจริเต สุจริเต นี้ ตรัสไว้โดยไม่จำแนก, คำว่า กายทุจจริเต เป็นต้น ตรัสไว้โดยจำแนกตามนัยแห่งกายทวารเป็นต้น บทว่า สัทธัมมา คือ จากธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า อสัทธัมเมติ คือ ในอสัทธรรมที่เรียกว่าอกุศลกรรมบถ

9. සිවථිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสีวถิกสูตร

249. නවමෙ සිවථිකායාති සුසානෙ. ආරොදනාති ආරොදනට්ඨානං. අසුචිනාති ජිගුච්ඡනීයෙන.

๒๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สีวถิกาย คือ ในป่าช้า บทว่า อาโรทนา คือ สถานที่ร้องไห้ บทว่า อสุจินา คือ ด้วยของที่น่ารังเกียจ

10. පුග්ගලප්පසාදසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปุคคลัปปสาทสูตร

250. දසමෙ පුග්ගලප්පසාදෙති එකපුග්ගලස්මිං උප්පන්නප්පසාදෙ. අන්තෙ නිසීදාපෙතීති භික්ඛූනං ආසනපරියන්තෙ නිසීදාපෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปุคคลัปปสาเท คือ ในความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในบุคคลคนหนึ่ง บทว่า อันเต นิสีทาเปติ คือ ให้นั่ง ณ ที่สุดอาสนะของภิกษุทั้งหลาย ที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นแล้ว

දුච්චරිතවග්ගො පඤ්චමො.

ทุจริตวรรคที่ ๕

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัญจมปัณณาสกะ จบ

(26) 6. උපසම්පදාවග්ගො

(๒๖) ๖. อุปสัมปทาวรรค

1-3. උපසම්පාදෙතබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. พรรณนาอุปสัมปาเทตัพพสูตร เป็นต้น

251-253. ඡට්ඨස්ස [Pg.85] පඨමෙ උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා උපසම්පාදෙතබ්බං. දුතියෙ නිස්සයො දාතබ්බොති ආචරියෙන හුත්වා නිස්සයො දාතබ්බො. තතියෙ සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා සාමණෙරො ගහෙතබ්බො. ඉති ඉමානි තීණිපි සුත්තානි පඨමබොධියං ඛීණාසවවසෙන වුත්තානි. චතුත්ථාදීනි අනුපදවණ්ණනාතො උත්තානත්ථානෙව.

๒๕๑-๒๕๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสกที่ ๖ บทว่า อุปสมฺปาเทตพฺพํ คือ เป็นอุปัชฌาย์แล้วพึงให้อุปสมบท. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นิสฺสโย ทาตพฺโพ คือ เป็นอาจารย์แล้วพึงให้นิสัย. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สามเณโร อุปฏฺฐาเปตพฺโพ คือ เป็นอุปัชฌาย์แล้วพึงรับสามเณร. ๓ สูตรเหล่านี้ ตรัสไว้ในปฐมโพธิกาลโดยอำนาจแห่งพระขีณาสพ. สูตรที่ ๔ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นแล้วทั้งนั้น เพราะได้พรรณนาไปตามลำดับบท.

1. සම්මුතිපෙය්‍යාලාදිවණ්ණනා

๑. พรรณนาสัมมุติเปยยาล เป็นต้น

272. භත්තුද්දෙසකාදීනං විනිච්ඡයකථා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 325) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බාති. සම්මතො න පෙසෙතබ්බොති පකතියා සම්මතො ‘‘ගච්ඡ භත්තානි උද්දිසාහී’’ති න පෙසෙතබ්බො.

๒๗๒. วินิจฉัยกถาของภัตตุทเทสก์เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา (จูฬ. อฏฺฐ. ๓๒๕). บทว่า สมฺมโต น เปเสตพฺโพ คือ ภิกษุผู้ได้รับสมมติโดยปกติ ไม่พึงส่งไปว่า "ท่านจงไป จงแจกภัต".

273-285. සාටියග්ගාහාපකොති වස්සිකසාටිකාය ගාහාපකො. පත්තග්ගාහාපකොති ‘‘යො ච තස්සා භික්ඛුපරිසාය පත්තපරියන්තො, සො තස්ස භික්ඛුනො පදාතබ්බො’’ති එත්ථ වුත්තපත්තග්ගාහාපකො.

๒๗๓-๒๘๕. บทว่า สาฏิยคฺคาหาปโก คือ ผู้ให้ถือเอาผ้าวัสสิกสาฎก. บทว่า ปตฺตคฺคาหาปโก คือ ผู้ให้ถือเอาบาตรที่กล่าวไว้ในบาลีนี้ว่า "บาตรที่เวียนมาถึงลำดับในภิกษุบริษัทนั้น พึงถวายแก่ภิกษุรูปนั้น".

293-302. ආජීවකොති නග්ගපරිබ්බාජකො. නිගණ්ඨොති පුරිමභාගප්පටිච්ඡන්නො. මුණ්ඩසාවකොති නිගණ්ඨසාවකො. ජටිලකොති තාපසො. පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. මාගණ්ඩිකාදයොපි තිත්ථියා එව. එතෙසං පන සීලෙසු පරිපූරකාරිතාය අභාවෙන සුක්කපක්ඛො න ගහිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๙๓-๓๐๒. บทว่า อาชีวโก คือ ปริพาชกเปลือย. บทว่า นิครณฺโฐ คือ ผู้ปกปิดส่วนเบื้องหน้า. บทว่า มุณฺฑสาวโก คือ สาวกของนิครนถ์. บทว่า ชฏิลโก คือ ดาบส. บทว่า ปริพฺพาชโก คือ ปริพาชกผู้นุ่งห่ม. แม้พวกมาคัณฑิยะเป็นต้น ก็เป็นเดียรถีย์นั่นเอง. แต่เพราะไม่มีความเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ในพวกเดียรถีย์เหล่านั้น จึงไม่ทรงถือเอาฝ่ายขาว. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ตื้นแล้วทั้งนั้น.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

แห่งอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

පඤ්චකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาปัญจกนิบาต จบแล้ว.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

ඡක්කනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาฉักกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො

๑. อาหุเนยยวรรค

1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๑. พรรณนาปฐมอาหุเนยยสูตร

1. ඡක්කනිපාතස්ස [Pg.87] පඨමෙ ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූති, භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. නෙව සුමනො හොති න දුම්මනොති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගසහගතෙන සොමනස්සෙන සුමනො වා අනිට්ඨාරම්මණෙ දොසසහගතෙන දොමනස්සෙන දුම්මනො වා න හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති මජ්ඣත්තාරම්මණෙ අසමපෙක්ඛනෙන අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකභාවං අනාපජ්ජිත්වා සතො සම්පජානො හුත්වා ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විහරති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරො කථිතො.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งฉักกนิบาต บทว่า อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้. บทว่า เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน คือ ไม่เป็นผู้มีใจดีด้วยโสมนัสที่สหรคตด้วยราคะในอิฏฐารมณ์ หรือไม่เป็นผู้มีใจร้ายด้วยโทมนัสที่สหรคตด้วยโทสะในอนิฏฐารมณ์. บทว่า อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน คือ ไม่ถึงความเป็นผู้วางเฉยด้วยอัญญาณุเบกขา คือด้วยการไม่พิจารณาให้ดีในมัชฌัตตารมณ์ แต่เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ เป็นผู้เป็นกลางในอารมณ์อยู่. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสัตตวิหารของพระขีณาสพ.

2. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๒. พรรณนาทุติยอาหุเนยยสูตร

2-4. දුතියෙ අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානෙව. ආසවානං ඛයා අනාසවන්ති ආසවානං ඛයෙන අනාසවං, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං විය අභාවෙනාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤා පටිපාටියා කථිතා. තතියචතුත්ථෙසු ඛීණාසවො කථිතො.

๒-๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งนั้น. บทว่า อาสวานํ ขยา อนาสวํ คือ ชื่อว่าอนาสวะ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย ไม่ใช่ชื่อว่าอนาสวะ เพราะไม่มี (อาสวะ) เหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวอภิญญาของพระขีณาสพโดยลำดับ. ในสูตรที่ ๓ และที่ ๔ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพ.

5-7. ආජානීයසුත්තත්තයවණ්ණනා

๕-๗. พรรณนาอาชานียสูตร ๓ สูตร

5-7. පඤ්චමෙ අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. ඛමොති අධිවාසකො. රූපානන්ති රූපාරම්මණානං. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. ඡට්ඨෙ බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. සත්තමෙ ජවසම්පන්නොති පදජවෙන සම්පන්නො.

๕-๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า องฺเคหิ คือ ด้วยคุณางค์. บทว่า ขโม คือ อดทนได้. บทว่า รูปานํ คือ ซึ่งรูปารมณ์. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยสีรีกาย. ในสูตรที่ ๖ บทว่า พลสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยกำลังกาย. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชวสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งเท้า.

8-9. අනුත්තරියසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙. พรรณนาอนุตตริยสูตร เป็นต้น

8-9. අට්ඨමෙ අනුත්තරියානීති අඤ්ඤෙන උත්තරිතරෙන රහිතානි නිරුත්තරානි. දස්සනානුත්තරියන්ති රූපදස්සනෙසු අනුත්තරං. එස නයො සබ්බපදෙසු[Pg.88]. හත්ථිරතනාදීනඤ්හි දස්සනං න දස්සනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන දසබලස්ස වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වා කසිණඅසුභනිමිත්තාදීනං වා අඤ්ඤතරස්ස දස්සනං දස්සනානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණකථාසවනං න සවනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන තිණ්ණං වා රතනානං ගුණකථාසවනං තෙපිටකබුද්ධවචනසවනං වා සවනානුත්තරියං නාම. මණිරතනාදීනං ලාභො න ලාභානුත්තරියං, සත්තවිධඅරියධනලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම. හත්ථිසිප්පාදිසික්ඛනං න සික්ඛානුත්තරියං, සික්ඛාත්තයස්ස පූරණං පන සික්ඛානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං පාරිචරියා න පාරිචරියානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං පාරිචරියා පාරිචරියානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණානුස්සරණං න අනුස්සතානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං ගුණානුස්සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම. ඉති ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි. නවමෙ බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධගුණාරම්මණා සති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๘-๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนุตฺตริยานิ คือ ธรรมที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า คือไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า. บทว่า ทสฺสนานุตฺตริยํ คือ การเห็นอันยอดเยี่ยมในการเห็นรูปทั้งหลาย. นัยนี้ในบททั้งปวง. จริงอยู่ การเห็นช้างแก้วเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทัสนานุตตริยะ แต่การเห็นพระทศพล หรือพระภิกษุสงฆ์ หรือกสิณนิมิต อสุภนิมิตเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้วโดยอำนาจความรักที่ตั้งมั่นแล้ว ชื่อว่าทัสนานุตตริยะ. การฟังคุณกถาของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าสวนานุตตริยะ แต่การฟังคุณกถาของพระรัตนตรัย หรือการฟังพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้วโดยอำนาจความรักที่ตั้งมั่นแล้ว ชื่อว่าสวนานุตตริยะ. การได้แก้วมณีเป็นต้น ไม่ชื่อว่าลาภานุตตริยะ แต่การได้อริยทรัพย์ ๗ ประการ ชื่อว่าลาภานุตตริยะ. การศึกษาวิชาช้างเป็นต้น ไม่ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ แต่การบำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์ ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ. การบำรุงกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ แต่การบำรุงพระรัตนตรัย ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ. การระลึกถึงคุณของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ แต่การระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ. อนุตตริยะ ๖ ประการเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. ในสูตรที่ ๙ บทว่า พุทฺธานุสฺสติ คือ สติมีพุทธคุณเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. พรรณนามหานามสูตร

10. දසමෙ මහානාමොති දසබලස්ස චූළපිතු පුත්තො එකො සක්‍යරාජා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා දාසපරිජනපරිවුතො ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා යත්ථ සත්ථා, තත්ථ අගමාසි. අරියඵලං අස්ස ආගතන්ති ආගතඵලො. සික්ඛාත්තයසාසනං එතෙන විඤ්ඤාතන්ති විඤ්ඤාතසාසනො. ඉති අයං රාජා ‘‘සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡාමී’’ති පුච්ඡන්තො එවමාහ.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า มหานาโม คือ พระเจ้าศากยะพระองค์หนึ่ง เป็นพระโอรสของพระเจ้าอาของพระทศพล. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ คือ เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว มีทาสและบริวารแวดล้อม ให้ถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น พระศาสดาทรงประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เสด็จไป ณ ที่นั้น. ชื่อว่าอาคตผล เพราะอริยผลมาถึงแล้วแก่พระอริยสาวกนั้น. ชื่อว่าวิญญาตศาสน์ เพราะศาสนาคือไตรสิกขา อันพระอริยสาวกนั้นรู้แจ้งแล้ว. ด้วยเหตุนี้ พระราชาพระองค์นี้ เมื่อจะทูลถามว่า "เราจะทูลถามถึงนิสสยวิหารของพระโสดาบัน" จึงได้ตรัสดังนี้.

නෙවස්ස රාගපරියුට්ඨිතන්ති න උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිතං. උජුගතන්ති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානෙ උජුකමෙව ගතං. තථාගතං ආරබ්භාති තථාගතගුණෙ ආරබ්භ. අත්ථවෙදන්ති අට්ඨකථං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මවෙදන්ති පාළිං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මූපසඤ්හිතන්ති පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නං. පමුදිතස්සාති දුවිධෙන පාමොජ්ජෙන පමුදිතස්ස. පීති ජායතීති පඤ්චවිධා පීති නිබ්බත්තති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායො ච කරජකායො ච දරථපටිප්පස්සද්ධියා පටිප්පස්සම්භති. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපිතං හොති. විසමගතාය පජායාති රාගදොසමොහවිසමගතෙසු සත්තෙසු. සමප්පත්තොති සමං උපසමං පත්තො හුත්වා. සබ්‍යාපජ්ඣායාති සදුක්ඛාය. ධම්මසොතං [Pg.89] සමාපන්නොති විපස්සනාසඞ්ඛාතං ධම්මසොතං සමාපන්නො. බුද්ධානුස්සතිං භාවෙතීති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති මහානාමො සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡි. සත්ථාපිස්ස තමෙව කථෙසි. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපන්නොව කථිතොති.

บทว่า Nevassa rāgapariyuṭṭhitan ความว่า ไม่ถูกราคะที่กำลังเกิดขึ้นครอบงำ บทว่า Ujugatan ความว่า เป็นไปตรงทีเดียวในพุทธานุสสติกรรมฐาน บทว่า Tathāgataṃ ārabbha ความว่า ปรารภพระคุณของพระตถาคต บทว่า Atthavedan ความว่า ปีติปราโมทย์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอรรถกถา บทว่า Dhammavedan ความว่า ปีติปราโมทย์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระบาลี บทว่า Dhammūpasañhitan ความว่า (ปีติปราโมทย์) ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งพระบาลีและอรรถกถา บทว่า Pamuditassa ความว่า แก่ผู้บันเทิงแล้วด้วยปราโมทย์ ๒ อย่าง บทว่า Pīti jāyati ความว่า ปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้น บทว่า Kāyo passambhati ความว่า ทั้งนามกายและกรัชกายย่อมระงับด้วยความสงบระงับความกระวนกระวาย บทว่า Sukhan ความว่า กายิกสุขและเจตสิกสุข บทว่า Samādhiyati ความว่า (จิต) เป็นสภาวะอันตั้งไว้โดยชอบในอารมณ์ บทว่า Visamagatāya pajāya ความว่า ในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอด้วยราคะ โทสะ และโมหะ บทว่า Samappatto ความว่า เป็นผู้ถึงความสม่ำเสมอคือความสงบ บทว่า Sabyāpajjhāya ความว่า (ในหมู่สัตว์) ผู้มีความลำบาก บทว่า Dhammasotaṃ samāpanno ความว่า ผู้ถึงกระแสแห่งธรรม กล่าวคือวิปัสสนา บทว่า Buddhānussatiṃ bhāveti ความว่า ย่อมเจริญ ย่อมเพิ่มพูนพุทธานุสสติกรรมฐาน พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ด้วยประการฉะนี้ เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้ทูลถามถึงธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระโสดาบัน แม้พระศาสดาก็ได้ตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องอยู่นั้นนั่นแหละแก่ท่านมหานามะนั้น ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงพระโสดาบันเท่านั้น

ආහුනෙය්‍යවග්ගො පඨමො.

อาหุไนยวรรคที่ ๑

2. සාරණීයවග්ගො

๒. สารณียวรรค

1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมสารณียสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ සාරණීයාති සරිතබ්බයුත්තකා. මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්මං. වචීකම්මමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි ච පන භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි, ගිහීසුපි ලබ්භන්ති. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තෙන චිත්තෙන ආභිසමාචාරිකධම්මපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං, පත්තපටිග්ගහණං, ආසනපඤ්ඤාපනං, අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า สารณียา ความว่า ธรรมอันควรระลึกถึง บทว่า เมตตํ กายกมฺมํ ความว่า กายกรรมที่พึงกระทำด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เช่นกัน ก็แต่ว่า กรรม ๓ อย่างนี้มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย แต่ก็ย่อมได้แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลาย จริงอยู่ การบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าเมตตากายกรรม (ส่วน) ของคฤหัสถ์ทั้งหลาย การไปเพื่อไหว้พระเจดีย์ เพื่อไหว้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ เพื่อนิิมนต์สงฆ์, การเห็นภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้วเดินไปต้อนรับ, การรับบาตร, การปูลาดอาสนะ, การเดินตามไปส่ง เป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าเมตตากายกรรม

භික්ඛූනං මෙත්තෙන චිත්තෙන ආචාරපණ්ණත්තිසික්ඛාපනං, කම්මට්ඨානකථනං, ධම්මදෙසනා, තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලාපුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤාපෙථ, පානීයං උපට්ඨාපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිවචනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම.

(ส่วน) ของภิกษุทั้งหลาย การบัญญัติสิกขาบทคืออาจารบัญญัติด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา, การบอกกรรมฐาน, การแสดงธรรม, แม้พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก (ที่กำลังกล่าวอยู่) ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม (ส่วน) ของคฤหัสถ์ทั้งหลาย ในเวลาที่กล่าวคำเป็นต้นว่า "เราทั้งหลายจงไปไหว้พระเจดีย์กันเถิด, เราทั้งหลายจงไปไหว้ต้นพระศรีมหาโพธิ์กันเถิด, เราทั้งหลายจงฟังธรรมกันเถิด, เราทั้งหลายจงบูชาด้วยประทีปและระเบียบดอกไม้กันเถิด, เราทั้งหลายจงสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติกันเถิด, เราทั้งหลายจงถวายสลากภัตเป็นต้นกันเถิด, เราทั้งหลายจงถวายผ้าจำนำพรรษากันเถิด, วันนี้เราทั้งหลายจงถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์กันเถิด, ท่านทั้งหลายจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของเคี้ยวของฉันเป็นต้นเถิด, ท่านทั้งหลายจงปูลาดอาสนะเถิด, ท่านทั้งหลายจงตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้เถิด, ท่านทั้งหลายจงไปต้อนรับแล้วนิมนต์สงฆ์มาเถิด, ท่านทั้งหลายจงให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว จงมีความอุตสาหะทำไวยาวัจจะเถิด" ชื่อว่าเมตตาวจีกรรม

භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි ච කත්වා විවිත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති [Pg.90] චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

(ส่วน) ของภิกษุทั้งหลาย การลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ บริหารร่างกายและทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นแล้ว นั่งในอาสนะอันสงัดแล้วคิดว่า "ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงเป็นผู้มีสุข ไม่มีเวร ไม่มีเบียดเบียนเถิด" ชื่อว่าเมตตามโนกรรม (ส่วน) ของคฤหัสถ์ทั้งหลาย การคิดว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข ไม่มีเวร ไม่มีเบียดเบียนเถิด" ชื่อว่าเมตตามโนกรรม

ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච. තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම, ථෙරානං පන පාදධොවනදානාදිභෙදං සබ්බම්පි සාමීචිකම්මං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො’’ති එවං පග්ගය්හ වචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. විහාරෙ අසන්තං පන පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කහං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කහං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං මමායනවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු අප්පාබාධො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

บทว่า อาวี เจว รโห จ ความว่า ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ในกรรมทั้งสองนั้น การไปเป็นเพื่อนในกิจมีการทำจีวรเป็นต้นแก่ภิกษุนวกะทั้งหลาย ชื่อว่าเมตตากายกรรมต่อหน้า, ส่วนสามีจิกรรมทั้งหมดมีประการต่างๆ เช่น การถวายน้ำล้างเท้าเป็นต้นแก่พระเถระทั้งหลาย ชื่อว่าเมตตากายกรรมต่อหน้า การที่ภิกษุทั้งสองฝ่าย (นวกะและเถระ) ไม่ดูหมิ่นในภิกษุเหล่านั้นแล้ว เก็บเครื่องไม้เครื่องมือเป็นต้นที่วางไว้ไม่ดี เหมือนกับตนเองเก็บของที่ตนวางไว้ไม่ดี ชื่อว่าเมตตากายกรรมลับหลัง การกล่าวคำยกย่องอย่างนี้ว่า "พระเทวเถระ พระติสสเถระ" ชื่อว่าเมตตาวจีกรรมต่อหน้า ส่วนการกล่าวด้วยความรักใคร่ของผู้ที่ถามถึงภิกษุผู้ไม่อยู่ในวิหารว่า "พระเทวเถระของเราอยู่ที่ไหน, พระติสสเถระของเราอยู่ที่ไหน, เมื่อไหร่หนอท่านจักมา" อย่างนี้ ชื่อว่าเมตตาวจีกรรมลับหลัง ส่วนการลืมตาซึ่งชุ่มด้วยยางคือเมตตาและความรักใคร่แล้วแลดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใส ชื่อว่าเมตตามโนกรรมต่อหน้า การมนสิการว่า "ขอพระเทวเถระ พระติสสเถระ จงเป็นผู้ไม่มีโรค ไม่มีอาพาธเถิด" ชื่อว่าเมตตามโนกรรมลับหลัง

ලාභාති චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා. ධම්මිකාති කුහනාදිභෙදං මිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන භික්ඛාචරියවත්තෙන උප්පන්නා. අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පීති පච්ඡිමකොටියා පත්තපරියාපන්නං පත්තස්ස අන්තොගතං ද්වත්තිකටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි. අප්පටිවිභත්තභොගීති එත්ථ ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාම ආමිසපටිවිභත්තං පන පුග්ගලපටිවිභත්තඤ්ච. තත්ථ ‘‘එත්තකං දස්සාමි, එත්තකං න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන පටිවිභජනං ආමිසපටිවිභත්තං නාම. ‘‘අසුකස්ස දස්සාමි, අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන විභජනං පන පුග්ගලපටිවිභත්තං නාම. තදුභයම්පි අකත්වා යො අප්පටිවිභත්තං භුඤ්ජති, අයං අප්පටිවිභත්තභොගී නාම. සීලවන්තෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභොගීති එත්ථ සාධාරණභොගිනො ඉදං ලක්ඛණං – යං යං පණීතං ලභති, තං තං නෙව ලාභෙනලාභං-නිජිගීසනතාමුඛෙන ගිහීනං දෙති, න අත්තනා පරිභුඤ්ජති, පටිග්ගණ්හන්තො ච ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූ’’ති ගහෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං සඞ්ඝසන්තකං විය පස්සති.

คำว่า ลาภ ได้แก่ ปัจจัยที่ได้แล้วมีจีวรเป็นต้น คำว่า โดยธรรม คือ ที่เกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยวัตรแห่งภิกขาจาร เว้นมิจฉาอาชีวะมีประการต่างๆ มีการทำเล่ห์กระเท่ห์เป็นต้น อย่างน้อยที่สุด แม้เพียงสิ่งที่นับเนื่องในบาตร คือสิ่งที่อยู่ในบาตร โดยส่วนสุดอย่างต่ำ แม้เพียงภิกษา ๒-๓ ทัพพี ในบทว่า ผู้บริโภคโดยไม่แบ่งปัน (อัปปฏิวิภัตตโภคี) นั้น การแบ่งปันมี ๒ อย่าง คือ การแบ่งปันอามิส และการแบ่งปันบุคคล ใน ๒ อย่างนั้น การแบ่งปันด้วยจิตอย่างนี้ว่า "เราจะให้เท่านี้ เราจะไม่ให้เท่านี้" ชื่อว่า อามิสปฏิวิภัตตะ ส่วนการแบ่งปันด้วยจิตอย่างนี้ว่า "เราจะให้แก่ภิกษุชื่อโน้น เราจะไม่ให้แก่ภิกษุชื่อโน้น" ชื่อว่า ปุคคลปฏิวิภัตตะ ภิกษุใดไม่ทำการแบ่งปันทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคโดยไม่แบ่งปัน ภิกษุนี้ชื่อว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี ในบทว่า ผู้มีโภคะเป็นสาธารณะกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล (สาธารณโภคี) นั้น นี่เป็นลักษณะของสาธารณโภคี คือ ได้ของประณีตอย่างใดๆ มา ย่อมไม่ให้แก่คฤหัสถ์ด้วยคิดจะเอาลาภแลกลาภ ไม่บริโภคเอง และเมื่อรับ ก็รับมาด้วยตั้งใจว่า "ขอจงเป็นของสาธารณะแก่สงฆ์" ย่อมเห็นประดุจเป็นของสงฆ์ที่พึงตีระฆังแล้วบริโภค

ඉමං පන සාරණීයධම්මං කො පූරෙති, කො න පූරෙති? දුස්සීලො තාව න පූරෙති. න හි තස්ස සන්තකං සීලවන්තා ගණ්හන්ති. පරිසුද්ධසීලො පන [Pg.91] වත්තං අඛණ්ඩෙන්තො පූරෙති. තත්‍රිදං වත්තං – යො හි ඔදිස්සකං කත්වා මාතු වා පිතු වා ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා දෙති, සො දාතබ්බං දෙති. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති, පලිබොධජග්ගනං නාම හොති. සාරණීයධම්මො හි මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති. තෙන පන ඔදිස්සකං දෙන්තෙන ගිලානගිලානුපට්ඨාකආගන්තුකගමිකානඤ්චෙව නවපබ්බජිතස්ස ච සඞ්ඝාටිපත්තග්ගහණං අජානන්තස්ස දාතබ්බං. එතෙසං දත්වා අවසෙසං ථෙරාසනතො පට්ඨාය ථොකං ථොකං අදත්වා යො යත්තකං ගණ්හාති, තස්ස තත්තකං දාතබ්බං. අවසිට්ඨෙ අසති පුන පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය යං යං පණීතං, තං තං දත්වා සෙසං භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වචනතො දුස්සීලස්ස අදාතුම්පි වට්ටති.

ก็สาราณียธรรมนี้ ใครทำให้บริบูรณ์ ใครทำให้ไม่บริบูรณ์? ก่อนอื่น ภิกษุผู้ทุศีลย่อมทำให้ไม่บริบูรณ์ จริงอยู่ ภิกษุผู้มีศีลทั้งหลายย่อมไม่รับของที่เป็นของภิกษุผู้ทุศีลนั้น ส่วนภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ทำวัตรให้ขาด ย่อมทำให้บริบูรณ์ ในข้อนั้น นี้คือวัตร จริงอยู่ ภิกษุใดเจาะจงถวายแก่มารดาบ้าง บิดาบ้าง หรือแก่อาจารย์อุปัชฌาย์เป็นต้นบ้าง ภิกษุนั้นชื่อว่าให้สิ่งที่ควรให้ แต่สาราณียธรรมย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ชื่อว่าเป็นการหมกมุ่นในกังวล จริงอยู่ สาราณียธรรมย่อมควรแก่ภิกษุผู้พ้นแล้วจากกังวล แต่ภิกษุนั้นเมื่อจะให้โดยเจาะจง พึงให้แก่ภิกษุไข้ ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้ ภิกษุอาคันตุกะ ภิกษุผู้จะเดินทาง และแก่ภิกษุผู้บวชใหม่ผู้ยังไม่รู้จักการถือสังฆาฏิและบาตร ให้แก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว ส่วนที่เหลือ ภิกษุใดรับไปเท่าใด โดยไม่ได้ให้ทีละน้อยๆ ตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระไป พึงให้แก่ภิกษุนั้นเท่านั้น เมื่อของที่เหลือไม่มี ก็เที่ยวบิณฑบาตอีก ถวายของประณีตอย่างใดๆ ตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระไป แล้วพึงบริโภคส่วนที่เหลือ เพราะมีพระดำรัสว่า "แก่ผู้มีศีลทั้งหลาย" จึงควรที่จะไม่ให้แก่ผู้ทุศีลก็ได้

අයං පන සාරණීයධම්මො සුසික්ඛිතාය පරිසාය සුපූරො හොති, සුසික්ඛිතාය හි පරිසාය යො අඤ්ඤතො ලභති, සො න ගණ්හාති. අඤ්ඤතො අලභන්තොපි පමාණයුත්තමෙව ගණ්හති, න අතිරෙකං. අයං පන සාරණීයධම්මො එවං පුනප්පුනං පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං ලද්ධං දෙන්තස්සාපි ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙති, න තතො ඔරං. සචෙ හි ද්වාදසමෙ වස්සෙ සාරණීයධම්මපූරකො පිණ්ඩපාතපූරං පත්තං ආසනසාලායං ඨපෙත්වා න්හායිතුං ගච්ඡති, සඞ්ඝත්ථෙරො ච ‘‘කස්සෙසො පත්තො’’ති වත්වා ‘‘සාරණීයධම්මපූරකස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආහරථ න’’න්ති සබ්බං පිණ්ඩපාතං විචාරෙත්වාව භුඤ්ජිත්වා රිත්තපත්තං ඨපෙති. අථ ඛො සො භික්ඛු රිත්තපත්තං දිස්වා ‘‘මය්හං අසෙසෙත්වාව පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙති, සාරණීයධම්මො භිජ්ජති, පුන ද්වාදස වස්සානි පූරෙතබ්බො හොති. තිත්ථියපරිවාසසදිසො හෙස, සකිං ඛණ්ඩෙ ජාතෙ පුන පූරෙතබ්බොව. යො පන ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ, යස්ස මෙ පත්තගතං අනාපුච්ඡාව සබ්‍රහ්මචාරී පරිභුඤ්ජන්තී’’ති සොමනස්සං ජනෙති, තස්ස පුණ්ණො නාම හොති.

ก็สาราณียธรรมนี้ เป็นธรรมที่ทำให้บริบูรณ์ได้ง่ายในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดี จริงอยู่ ในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดี ภิกษุใดได้จากที่อื่น ภิกษุนั้นย่อมไม่รับ แม้ไม่ได้จากที่อื่น ก็รับเอาแต่พอประมาณ ไม่รับเกินประมาณ ก็สาราณียธรรมนี้ แม้ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตบ่อยๆ อย่างนี้ ได้มาเท่าไรก็ให้ไปเท่านั้น ย่อมทำให้บริบูรณ์ได้ในเวลา ๑๒ ปี ไม่ต่ำกว่านั้น หากว่าในปีที่ ๑๒ ภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมให้บริบูรณ์ วางบาตรที่เต็มด้วยบิณฑบาตไว้ในศาลาฉันแล้วไปเพื่อจะอาบน้ำ และพระสังฆเถระกล่าวว่า "บาตรนี้ของใคร?" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ของภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรม" จึงกล่าวว่า "พวกท่านจงนำบาตรนั้นมา" แล้วจัดแจงบิณฑบาตทั้งหมดฉันเสีย แล้ววางบาตรเปล่าไว้ ครั้งนั้นแล ภิกษุนั้นเห็นบาตรเปล่าแล้ว หากเกิดโทมนัสขึ้นว่า "ท่านทั้งหลายบริโภคเสียโดยไม่เหลือไว้ให้เราเลย" สาราณียธรรมย่อมแตก จะต้องบำเพ็ญให้บริบูรณ์อีก ๑๒ ปี ธรรมนี้เปรียบเหมือนปริวาสของพวกเดียรถีย์ เมื่อขาดไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องบำเพ็ญให้บริบูรณ์อีก ส่วนภิกษุใดเกิดโสมนัสขึ้นว่า "เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายบริโภคของในบาตรของเราโดยไม่ต้องบอกกล่าว" สาราณียธรรมของภิกษุนั้นชื่อว่าบริบูรณ์แล้ว

එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්ස පන නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, සුලභපච්චයො. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානම්පි න ඛීයති, භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං ලභති, භයෙ වා ඡාතකෙ වා පත්තෙ දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති.

ก็ภิกษุผู้มีสาราณียธรรมอันบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ ย่อมไม่มีความริษยา ไม่มีความตระหนี่ ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย ของในบาตรของภิกษุนั้น แม้จะให้ไปก็ไม่หมดสิ้น ในคราวที่แจกของที่ควรแจก ย่อมได้ของอันเลิศ เมื่อถึงซึ่งภัยหรือความอดอยาก เทวดาทั้งหลายย่อมทำความขวนขวาย

තත්‍රිමානි [Pg.92] වත්ථූනි – සෙනගිරිවාසී තිස්සත්ථෙරො කිර මහාගිරිගාමං උපනිස්සාය වසති, පඤ්ඤාස මහාථෙරා නාගදීපං චෙතියවන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා ගිරිගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා නික්ඛමිංසු. ථෙරො පවිසන්තො තෙ දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘ලද්ධං, භන්තෙ’’ති? විචරිම්හා, ආවුසොති. සො අලද්ධභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති. මයං, ආවුසො, පඤ්ඤාස ජනා පත්තතෙමනමත්තම්පි න ලභිම්හාති. භන්තෙ, නෙවාසිකා නාම පටිබලා හොන්ති, අලභන්තාපි භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං ජානන්තීති. ථෙරා ආගමෙසුං. ථෙරො ගාමං පාවිසි. ධුරගෙහෙයෙව මහාඋපාසිකා ඛීරභත්තං සජ්ජෙත්වා ථෙරං ඔලොකයමානා ඨිතා ථෙරස්ස ද්වාරං සම්පත්තස්සෙව පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. සො තං ආදාය ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති සඞ්ඝත්ථෙරං ආහ. ථෙරො ‘‘අම්හෙහි එත්තකෙහි කිඤ්චි න ලද්ධං, අයං සීඝමෙව ගහෙත්වා ආගතො, කිං නු ඛො’’ති සෙසානං මුඛං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකනාකාරෙනෙව ඤත්වා, ‘‘භන්තෙ, ධම්මෙන සමෙන ලද්ධො, නික්කුක්කුච්චා ගණ්හථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය සබ්බෙසං යාවදත්ථං දත්වා අත්තනාපි යාවදත්ථං භුඤ්ජි.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเหล่านี้ ได้ยินว่า พระติสสเถระผู้อยู่ในเสนาคิรีวิหาร อาศัยมหคิริคามอยู่ พระมหาเถระ ๕๐ รูป เมื่อจะไปนาคทีปเพื่อไหว้พระเจดีย์ ได้เที่ยวบิณฑบาตในคิริคาม ไม่ได้อะไรเลย จึงออกมา พระเถระ (ติสสะ) กำลังเข้าไป เห็นท่านเหล่านั้นแล้วจึงถามว่า "ได้บิณฑบาตแล้วหรือ ขอรับ ท่านผู้เจริญ?" (ท่านเหล่านั้นตอบว่า) "พวกเราเที่ยวไปแล้ว ท่านผู้มีอายุ" ท่าน (ติสสะ) ทราบว่าท่านเหล่านั้นไม่ได้อะไร จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ที่นี่แหละ จนกว่ากระผมจะมา" (ท่านเหล่านั้นกล่าวว่า) "ท่านผู้มีอายุ พวกเรา ๕๐ รูป แม้เพียงอาหารพอชุ่มบาตรก็ยังไม่ได้เลย" (พระติสสเถระกล่าวว่า) "ท่านผู้เจริญ ภิกษุเจ้าถิ่นย่อมสามารถ แม้ไม่ได้อะไร ก็ย่อมรู้จักทางแห่งภิกขาจารที่เหมาะสม" พระเถระทั้งหลายจึงรออยู่ พระเถระ (ติสสะ) ได้เข้าไปในหมู่บ้าน ที่บ้านหลังแรกนั่นเอง มหาอุบาสิกาคนหนึ่งเตรียมข้าวมธุปายาสไว้แล้ว ยืนมองดูพระเถระอยู่ เมื่อพระเถระไปถึงประตูบ้านพอดี ก็ได้ใส่บาตรจนเต็มแล้วถวาย ท่าน (ติสสะ) รับข้าวนั้นแล้ว ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย แล้วกล่าวกับพระสังฆเถระว่า "นิมนต์รับเถิด ขอรับ ท่านผู้เจริญ" พระเถระ (สังฆเถระ) มองดูหน้าภิกษุที่เหลือ คิดว่า "พวกเรามีจำนวนเท่านี้ยังไม่ได้อะไรเลย ภิกษุรูปนี้รับมาได้เร็วเหลือเกิน นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ" พระเถระ (ติสสะ) ทราบได้ด้วยอาการที่ท่านมองนั่นเอง จึงเรียนว่า "ท่านผู้เจริญ บิณฑบาตนี้ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ขอท่านทั้งหลายจงรับไปโดยไม่ต้องรังเกียจเถิด" แล้วได้ถวายแก่ภิกษุทั้งหมดตั้งแต่รูปแรกไปตามที่ต้องการ ตนเองก็ได้ฉันตามที่ต้องการเช่นกัน

අථ නං භත්තකිච්චාවසානෙ ථෙරා පුච්ඡිංසු – ‘‘කදා, ආවුසො, ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣී’’ති? නත්ථි මෙ, භන්තෙ, ලොකුත්තරධම්මොති. ඣානලාභීසි, ආවුසොති. එතම්පි, භන්තෙ, නත්ථීති? නනු, ආවුසො, පාටිහාරියන්ති. සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො, තස්ස මෙ පූරිතකාලතො පට්ඨාය සචෙපි භික්ඛුසතසහස්සං හොති, පත්තගතං න ඛීයතීති. සාධු සාධු, සප්පුරිස, අනුච්ඡවිකමිදං තුය්හන්ති. ඉදං තාව පත්තගතං න ඛීයතීති එත්ථ වත්ථු.

ครั้งนั้น ในเวลาเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า “อาวุโส ท่านแทงตลอดโลกุตรธรรมเมื่อไร?” ท่านตอบว่า “ท่านผู้เจริญ โลกุตรธรรมของข้าพเจ้าไม่มี” (พระเถระทั้งหลายถามอีกว่า) “อาวุโส ท่านเป็นผู้ได้ฌานหรือ?” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ แม้ธรรมนั้นก็ไม่มี” (พระเถระทั้งหลายถามว่า) “อาวุโส ถ้าอย่างนั้น ปาฏิหาริย์เล่า?” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ สาราณิยธรรมข้าพเจ้าบำเพ็ญบริบูรณ์แล้ว จำเดิมแต่กาลที่สาราณิยธรรมนั้นของข้าพเจ้าบริบูรณ์แล้ว แม้หากว่ามีภิกษุหนึ่งแสนรูป ภัตตาหารในบาตรก็ไม่หมดสิ้นไป” (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) “ดีละ ดีละ สัตบุรุษ การเป็นเช่นนี้สมควรแก่ท่านแล้ว” นี้เป็นเรื่องในข้อว่า “ภัตตาหารในบาตรก็ไม่หมดสิ้นไป” ก่อน

අයමෙව පන ථෙරො චෙතියපබ්බතෙ ගිරිභණ්ඩමහාපූජාය දානට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං දානෙ කිං වරභණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡි. ද්වෙ සාටකා, භන්තෙති. එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තීති? තං සුත්වා අමච්චො රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘එකො දහරො එවං වදතී’’ති. ‘‘දහරස්ස එවං චිත්තං, මහාථෙරානං පන සුඛුමසාටකා [Pg.93] වට්ටන්තී’’ති වත්වා ‘‘මහාථෙරානං දස්සාමී’’ති ඨපෙසි. තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝෙ පටිපාටියා ඨිතෙ දෙන්තස්ස මත්ථකෙ ඨපිතාපි තෙ සාටකා හත්ථං නාරොහන්ති, අඤ්ඤෙව ආරොහන්ති. දහරස්ස දානකාලෙ පන හත්ථං ආරුළ්හා. සො තස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා අමච්චස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා දහරං නිසීදාපෙත්වා දානං දත්වා සඞ්ඝං විස්සජ්ජෙත්වා දහරස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘කදා, භන්තෙ, ඉමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්ථා’’ති ආහ. සො පරියායෙනපි අසන්තං අවදන්තො ‘‘නත්ථි මය්හං, මහාරාජ, ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. නනු, භන්තෙ, පුබ්බෙව අවචුත්ථාති. ආම, මහාරාජ, සාරණීයධම්මපූරකො අහං, තස්ස මෙ ධම්මස්ස පූරිතකාලතො පට්ඨාය භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති. ‘‘සාධු සාධු, භන්තෙ, අනුච්ඡවිකමිදං තුම්හාක’’න්ති වත්වා පක්කාමි. ඉදං භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති එත්ථ වත්ථු.

ก็พระเถระรูปนี้แล ไปยังสถานที่ให้ทานในพิธีคิริภัณฑมหาบูชาที่เจติยบรรพตแล้ว ได้ทูลถามว่า “ในทานนี้ อะไรเป็นภัณฑะอันประเสริฐ?” (พวกเจ้าหน้าที่กราบทูลว่า) “ผ้าสาฎกสองผืน พระเจ้าข้า” (พระเถระกล่าวว่า) “ผ้าเหล่านั้นจักถึงแก่เรา” อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งพูดอย่างนี้” (พระราชาตรัสว่า) “ภิกษุหนุ่มมีความคิดเช่นนี้ แต่ผ้าเนื้อละเอียดสมควรแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” แล้วทรงเก็บผ้าเหล่านั้นไว้ (ด้วยพระดำริว่า) “เราจักถวายแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” เมื่อพระองค์ถวายทานในเวลาที่ภิกษุสงฆ์ยืนตามลำดับ แม้ผ้าสาฎกเหล่านั้นจะถูกวางไว้บนสุด ก็ไม่ขึ้นมาสู่พระหัตถ์ มีแต่ผ้าผืนอื่นเท่านั้นที่ขึ้นมา แต่ในเวลาที่จะถวายแก่ภิกษุหนุ่ม ผ้านั้นกลับขึ้นมาสู่พระหัตถ์ พระองค์จึงทรงวางผ้านั้นไว้ในมือของท่านแล้วทอดพระเนตรหน้าอำมาตย์ รับสั่งให้ภิกษุหนุ่มนั้นนั่งลง ถวายทานแล้ว ให้สงฆ์กลับไป แล้วประทับนั่งใกล้ภิกษุหนุ่มนั้น ทูลถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านแทงตลอดธรรมนี้เมื่อไร?” ท่านไม่ประสงค์จะกล่าวถึงสิ่งที่ไม่มีอยู่แม้โดยปริยาย จึงตอบว่า “มหาบพิตร โลกุตรธรรมของอาตมาไม่มี” (พระราชาตรัสถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อก่อนท่านมิได้พูดไว้หรือ?” (ท่านตอบว่า) “ขอถวายพระพร มหาบพิตร อาตมาเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมบริบูรณ์แล้ว จำเดิมแต่กาลที่ธรรมนั้นของอาตมาบริบูรณ์แล้ว ในสถานที่แจกภัณฑะ ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงแก่อาตมา” (พระราชาตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ท่านผู้เจริญ การเป็นเช่นนี้สมควรแก่ท่านแล้ว” ดังนี้แล้วเสด็จกลับไป นี้เป็นเรื่องในข้อว่า “ในสถานที่แจกภัณฑะ ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงแก่อาตมา”

බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ පන භාතරගාමවාසිනො නාගත්ථෙරියා අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු. ථෙරී පච්චූසසමයෙ ‘‘අතිවිය අප්පනිග්ඝොසො ගාමො, උපධාරෙථ තාවා’’ති දහරභික්ඛුනියො ආහ. තා ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරියා ආරොචෙසුං. සා සුත්වා ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථ, අත්තනො උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරෙසුයෙව යොගං කරොථා’’ති වත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං පාරුපිත්වා අත්තද්වාදසමා ගාමද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ද්වාදසන්නම්පි භික්ඛුනීනං පිණ්ඩපාතං දත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, අඤ්ඤත්ථ මා ගච්ඡථ, නිච්චං ඉධෙව ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. ථෙරියා පන කනිට්ඨභාතා නාගත්ථෙරො නාම අත්ථි. සො ‘‘මහන්තං භයං, න සක්කා යාපෙතුං, පරතීරං ගමිස්සාමී’’ති අත්තද්වාදසමොව අත්තනො වසනට්ඨානා නික්ඛන්තො ‘‘ථෙරිං දිස්වා ගමිස්සාමී’’ති භාතරගාමං ආගතො. ථෙරී ‘‘ථෙරා ආගතා’’ති සුත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං අය්‍යා’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සා ‘‘අජ්ජ එකදිවසං විහාරෙව වසිත්වා ස්වෙ ගමිස්සථා’’ති ආහ. ථෙරා විහාරං අගමිංසු.

ก็เพราะภัยจากโจรชื่อพราหมณติสสะ ชาวบ้านภาตรคามจึงพากันหนีไปโดยมิได้บอกแก่พระนาคเถรี ในเวลาใกล้รุ่ง พระเถรีได้กล่าวแก่ภิกษุณีสาวทั้งหลายว่า “หมู่บ้านเงียบเสียงผิดปกติ พวกเธอจงไปสืบดูก่อนเถิด” ภิกษุณีเหล่านั้นไปแล้ว ทราบความที่ชาวบ้านทั้งหมดหนีไปแล้ว จึงกลับมาบอกแก่พระเถรี ท่านได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า “พวกเธออย่ากังวลถึงการไปของพวกเขาเลย จงประกอบความเพียรในการเรียน การสอบถาม และการทำไว้ในใจโดยแยบคายของตนเถิด” ดังนี้แล้ว ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านครองผ้า มีตนเป็นที่สิบสอง ได้ไปยืนอยู่ที่โคนต้นไทรที่ประตูบ้าน เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ได้ถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุณีทั้งสิบสองรูปแล้วกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าไปที่อื่นเลย ขอจงมาที่นี่เป็นนิตย์เถิด” ก็พระเถรีมีน้องชายชื่อว่าพระนาคเถระ ท่านคิดว่า “ภัยใหญ่หลวง ไม่อาจจะประทังอยู่ได้ เราจักไปยังฝั่งโน้น” จึงออกจากที่อยู่ของตน มีตนเป็นที่สิบสอง มายังบ้านภาตรคามด้วยคิดว่า “เราจักไปหลังจากได้พบพระเถรีแล้ว” พระเถรีได้ยินว่า “พระเถระทั้งหลายมาแล้ว” จึงไปยังสำนักของท่านเหล่านั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มีเรื่องอะไรหรือ?” ท่านจึงบอกเรื่องราวนั้นแก่นาง นางกล่าวว่า “วันนี้ขอท่านจงพักอยู่ที่วิหารหนึ่งวันก่อน แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด” พระเถระทั้งหลายจึงได้ไปยังวิหาร

ථෙරී පුනදිවසෙ රුක්ඛමූලෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති ථෙරී’’ති වත්වා තුණ්හී අට්ඨාසි. ධම්මිකො, තාත, පිණ්ඩපාතො, කුක්කුච්චං අකත්වා පරිභුඤ්ජථාති[Pg.94]. වට්ටිස්සති ථෙරීති? සා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආකාසෙ අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘සත්තතාලමත්තෙ ඨිතම්පි භික්ඛුනීභත්තමෙව ථෙරී’’ති වත්වා ‘‘භයං නාම සබ්බකාලං න හොති, භයෙ වූපසන්තෙ අරියවංසං කථයමානො, ‘භො පිණ්ඩපාතික, භික්ඛුනීභත්තං භුඤ්ජිත්වා වීතිනාමයිත්ථා’ති චිත්තෙන අනුවදියමානො සන්ථම්භිතුං න සක්ඛිස්සාමි, අප්පමත්තා හොථ ථෙරියො’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි.

ในวันรุ่งขึ้น พระเถรีเที่ยวบิณฑบาตที่โคนต้นไม้แล้ว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงฉันบิณฑบาตนี้เถิด” พระเถระกล่าวว่า “จะสมควรหรือ พระเถรี” แล้วก็นิ่งอยู่ (พระเถรีกล่าวว่า) “น้องชาย บิณฑบาตนี้เป็นของที่ได้มาโดยธรรม ขอท่านอย่าได้รังเกียจเลย จงฉันเถิด” (พระเถระกล่าวว่า) “จะสมควรหรือ พระเถรี” นางจึงถือบาตรแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ บาตรก็ได้ลอยอยู่ในอากาศ พระเถระกล่าวว่า “พระเถรี แม้จะลอยอยู่สูงประมาณเจ็ดชั่วลำตาล ก็ยังเป็นภัตตาหารของภิกษุณีอยู่นั่นเอง” แล้วกล่าวต่อไปว่า “ภัยไม่ได้มีอยู่ตลอดเวลา เมื่อภัยสงบแล้ว ขณะที่เรากำลังแสดงอริยวงศ์อยู่ หากถูกตำหนิในใจว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ท่านยังชีพด้วยการฉันภัตตาหารของภิกษุณี’ เราจักทนอยู่ไม่ได้ พระเถรีทั้งหลาย ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” ดังนี้แล้วก็เดินทางต่อไป

රුක්ඛදෙවතාපි ‘‘සචෙ ථෙරො ථෙරියා හත්ථතො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිස්සති, න තං නිවත්තෙස්සාමි. සචෙ න පරිභුඤ්ජිස්සති, නිවත්තෙස්සාමී’’ති චින්තයමානා ඨත්වා ථෙරස්ස ගමනං දිස්වා රුක්ඛා ඔරුය්හ ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති වත්වා පත්තං ගහෙත්වා ථෙරං රුක්ඛමූලංයෙව ආනෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පිණ්ඩපාතං දත්වා කතභත්තකිච්චං පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා ද්වාදස භික්ඛුනියො ද්වාදස ච භික්ඛූ සත්ත වස්සානි උපට්ඨහි. ඉදං දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්තීති එත්ථ වත්ථු. තත්‍ර හි ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි.

แม้รุกขเทวดาก็คิดอยู่ว่า “ถ้าพระเถระฉันบิณฑบาตจากมือของพระเถรี เราจักไม่ให้ท่านกลับไป ถ้าท่านไม่ฉัน เราจักให้ท่านกลับไป” เมื่อเห็นพระเถระจะไป จึงลงจากต้นไม้แล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรเถิด” แล้วรับบาตร นำพระเถระกลับมายังโคนต้นไม้ ปูลาดอาสนะ ถวายบิณฑบาต เมื่อท่านฉันเสร็จแล้ว ก็ให้ท่านรับปฏิญญา แล้วได้อุปัฏฐากภิกษุณีสิบสองรูปและภิกษุสิบสองรูปตลอดเจ็ดปี นี้เป็นเรื่องในข้อว่า “เทวดาทั้งหลายย่อมทำความขวนขวาย” จริงอยู่ ในเรื่องนั้น พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมบริบูรณ์แล้ว

අඛණ්ඩානීතිආදීසු යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියං වා කුච්ඡියං වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. යස්ස පන සබ්බෙන සබ්බං අභින්නානි, තස්ස තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි නාම හොන්ති. තානි පනෙතානි තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණතො භුජිස්සානි, බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි, තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා ‘‘ඉදං නාම ත්වං ආපන්නපුබ්බො’’ති කෙනචි පරාමට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච අපරාමට්ඨානි, උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානීති වුච්චන්ති.

ในคำเป็นต้นว่า อขัณฑานิ (ไม่ขาด) สิกขาบทของภิกษุใด ในอาปัตติขันธ์ ๗ ขาดแล้วในเบื้องต้นหรือในเบื้องปลาย ศีลของภิกษุนั้น ชื่อว่า ขาด (ขัณฑะ) เปรียบเหมือนผ้าสาฎกที่ขาดที่ชาย ส่วนสิกขาบทของภิกษุใด ขาดในท่ามกลาง ศีลของภิกษุนั้น ชื่อว่า ทะลุ (ฉิททะ) เปรียบเหมือนผ้าสาฎกที่ทะลุในท่ามกลาง สิกขาบท ๒-๓ ข้อของภิกษุใด ขาดไปตามลำดับ ศีลของภิกษุนั้น ชื่อว่า ด่าง (สพละ) เปรียบเหมือนแม่โคที่มีสีต่างกันกับสีดำสีแดงเป็นต้น เกิดขึ้นที่หลังหรือที่ท้อง สิกขาบทของภิกษุใด ขาดในระหว่างๆ ศีลของภิกษุนั้น ชื่อว่า พร้อย (กัมมาสะ) เปรียบเหมือนแม่โคที่วิจิตรด้วยจุดมีสีต่างกัน ส่วนสิกขาบทของภิกษุใด ไม่ขาดเลยโดยประการทั้งปวง ศีลเหล่านั้นของภิกษุนั้น ชื่อว่า ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย ก็ศีลเหล่านั้น ชื่อว่า ภุชิสสะ (เป็นไท) เพราะทำให้เป็นอิสระ โดยปลดเปลื้องจากความเป็นทาสของตัณหา ชื่อว่า วิญญูัปปสัตถะ (อันวิญญูชนสรรเสริญ) เพราะอันวิญญูชนทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว ชื่อว่า อปรามัฏฐะ (ไม่ถูกลูบคลำ) เพราะไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิลูบคลำ และเพราะใครๆ ไม่สามารถจะลูบคลำได้ว่า 'ท่านเคยต้องอาบัติชื่อนี้' และชื่อว่า สมาธิสังวัตตนิกะ เพราะย่อมยังอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิให้เป็นไป

සීලසාමඤ්ඤගතො [Pg.95] විහරතීති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානභාවූපගතසීලො විහරති. සොතාපන්නාදීනඤ්හි සීලං සමුද්දන්තරෙපි දෙවලොකෙපි වසන්තානං අඤ්ඤෙසං සොතාපන්නාදීනං සීලෙන සමානමෙව හොති, නත්ථි මග්ගසීලෙ නානත්තං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

ความว่า อยู่เป็นผู้ถึงความเสมอกันแห่งศีล คือ อยู่เป็นผู้มีศีลถึงความเป็นผู้เสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศภาคนั้นๆ จริงอยู่ ศีลของพระโสดาบันเป็นต้น แม้อยู่ในท่ามกลางสมุทร หรือในเทวโลก ก็ย่อมเสมอกันกับศีลของพระโสดาบันเป็นต้นเหล่าอื่น ความแตกต่างในมรรคศีลไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสคำนี้ไว้

යායං දිට්ඨීති මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකා. තක්කරස්සාති යො තථාකාරී හොති. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛක්ඛයත්ථං. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො හුත්වා විහරතීති.

บทว่า ยายํ ทิฏฺฐิ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยมรรค บทว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ บทว่า นิยฺยาติ คือ เป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ (นิยยานิกา) บทว่า ตกฺกรสฺส คือ ผู้ใดเป็นผู้กระทำเช่นนั้น บทว่า ทุกฺขกฺขยาย คือ เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง บทว่า ทิฏฺฐิสามญฺญคโต คือ เป็นผู้ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันแล้วอยู่

2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสาราณียสูตรที่ ๒

12. දුතියෙ යො තෙ ධම්මෙ පූරෙති, තං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගහායාති සඞ්ගණ්හනත්ථාය. අවිවාදායාති අවිවදනත්ථාය. සාමග්ගියාති සමග්ගභාවත්ථාය. එකීභාවායාති එකභාවත්ථාය නින්නානාකරණාය. සංවත්තන්තීති වත්තන්ති පවත්තන්ති.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ ภิกษุใดย่อมบำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบูรณ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมกระทำภิกษุนั้นให้เป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยกรณา (เป็นที่ตั้งแห่งความรัก) ย่อมกระทำความเคารพ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ครุกรณา (เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ) บทว่า สงฺคหาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ บทว่า อวิวาทาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การไม่วิวาทกัน บทว่า สามคฺคิยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า เอกีภาวาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ไม่กระทำให้แตกต่างกัน บทว่า สํวตฺตนฺติ คือ ย่อมเป็นไป ย่อมเป็นไปทั่ว

3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถานิสสารณียสูตร

13. තතියෙ නිස්සාරණීයා ධාතුයොති නිස්සරණධාතුයොව. මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්තීති එත්ථ පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා තිකචතුක්කජ්ඣානිකා මෙත්තාව මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති නාම. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානසදිසා කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨා කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා ආචිතා උපචිතා. සුසමාරද්ධාති සුප්පගුණකරණෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා තිට්ඨති. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති යස්මා අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති, තස්මා ‘‘මා එවං භණී’’ති වත්තබ්බො. යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති යා අයං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, ඉදං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස, බ්‍යාපාදතො නිස්සටාති අත්ථො. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානතො වුට්ඨිතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා ‘‘පුන [Pg.96] බ්‍යාපාදො නත්ථී’’ති තතියඵලෙන නිබ්බානං පස්සති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นิสฺสารณียา ธาตุโย คือ ธรรมธาตุเป็นเครื่องสลัดออกนั่นเอง ในบทว่า เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ นี้ เมตตาที่ประกอบด้วยติกฌานและจตุกกฌานนั่นแหละ ชื่อว่า เมตตาเจโตวิมุตติ เพราะพ้นแล้วจากธรรมที่เป็นข้าศึก บทว่า ภาวิตา คือ อันเราเจริญแล้ว บทว่า พหุลีกตา คือ อันเรากระทำแล้วบ่อยๆ บทว่า ยานีกตา คือ อันเรากระทำแล้วให้เป็นดุจยานที่เทียมด้วยม้าอาชาไนย บทว่า วตฺถุกตา คือ อันเรากระทำแล้วให้เป็นที่ตั้ง บทว่า อนุฏฺฐิตา คือ อันเราอธิษฐานแล้ว บทว่า ปริจิตา คือ อันเราสั่งสมแล้วโดยรอบ บทว่า สุสมารทฺธา คือ อันเราปรารภดีแล้ว ด้วยการทำให้แคล่วคล่องดี บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ คือ ครอบงำแล้ว ตั้งอยู่ บทว่า มา เหวํ ติสฺส วจนีโย คือ เพราะเหตุที่ติสสะพยากรณ์คำที่ไม่เป็นจริง ฉะนั้น เขาจึงเป็นผู้อันใครๆ พึงกล่าวว่า 'ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย' บทว่า ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ ความว่า เมตตาเจโตวิมุตติใดมีอยู่ เมตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท คือ สลัดออกจากพยาบาทได้ ส่วนภิกษุใดออกจากติกฌานและจตุกกฌานในเมตตาแล้ว พิจารณาสังขาร บรรลุอนาคามิมรรคแล้ว เห็นพระนิพพานด้วยอนาคามิผลว่า 'พยาบาทไม่มีอีกต่อไป' จิตของภิกษุนั้นเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาทโดยสิ้นเชิง พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้

අනිමිත්තාචෙතොවිමුත්තීති බලවවිපස්සනා. දීඝභාණකා පන අරහත්තඵලසමාපත්තීති වදන්ති. සා හි රාගනිමිත්තාදීනඤ්චෙව රූපනිමිත්තාදීනඤ්ච නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවා අනිමිත්තාති වුත්තා. නිමිත්තානුසාරීති වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාවං.

บทว่า อนิมิตฺตาเจโตวิมุตฺติ ได้แก่ วิปัสสนาที่มีกำลัง ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ได้แก่ อรหัตตผลสมาบัติ จริงอยู่ อรหัตตผลสมาบัตินั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า อนิมิตตา เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น รูปนิมิตเป็นต้น และนิจจนิมิตเป็นต้น บทว่า นิมิตฺตานุสารี คือ มีสภาวะคือการแล่นไปตามนิมิตซึ่งมีประเภทดังกล่าวแล้ว

අස්මීති අස්මිමානො. අයමහමස්මීති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අයං නාම අහං අස්මීති. එත්තාවතා අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති. විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලන්ති විචිකිච්ඡාභූතං කථංකථාසල්ලං. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති සචෙ තෙ පඨමමග්ගවජ්ඣා විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, අරහත්තබ්‍යාකරණං මිච්ඡා හොති, තස්මා ‘‘මා අභූතං ගණ්හී’’ති වාරෙතබ්බො. අස්මීති මානසමුග්ඝාතොති අරහත්තමග්ගො. අරහත්තමග්ගඵලවසෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන අස්මිමානො නත්ථීති අරහත්තමග්ගො ‘‘අස්මීති මානසමුග්ඝාතො’’ති වුත්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අභූතබ්‍යාකරණං නාම කථිතං.

บทว่า อสฺมิ คือ อัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นเรา) บทว่า อยมหสฺมิ คือ (ความเห็นว่า) ในขันธ์ ๕ นี้ อัตภาพนี้ชื่อว่าเราเป็นเรา ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระอรหัตผลอันท่านพยากรณ์แล้ว บทว่า วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลํ คือ ลูกศรคือความสงสัยว่าอย่างไรหนอ ที่เป็นความลังเล บทว่า มา เหวํ ติสฺส วจนีโย คือ ถ้าความลังเลสงสัยอันโสดาปัตติมรรคพึงละของท่านเกิดขึ้น การพยากรณ์พระอรหัตผลก็เป็นสิ่งที่ผิด ฉะนั้น พึงห้ามเขาว่า 'ท่านอย่าได้ยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริงเลย' บทว่า อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโต ได้แก่ อรหัตตมรรค จริงอยู่ เมื่อเห็นพระนิพพานด้วยอำนาจแห่งอรหัตตมรรคและผลแล้ว อัสมิมานะย่อมไม่มีอีก เหตุนั้น อรหัตตมรรคจึงถูกเรียกว่า 'อัสมิมานสมุคฆาตะ' (การถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะ) ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ การพยากรณ์สิ่งที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่า อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว

4. භද්දකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาภัททกสูตร

14. චතුත්ථෙ න භද්දකන්ති න ලද්ධකං. තත්ථ යො හි භීතභීතො මරති, තස්ස න භද්දකං මරණං හොති. යො අපායෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තස්ස න භද්දිකා කාලකිරියා හොති. කම්මාරාමොතිආදීසු ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. විහාරකරණාදිම්හි නවකම්මෙ ආරාමො අස්සාති කම්මාරාමො. තස්මිංයෙව කම්මෙ රතොති කම්මරතො. තදෙව කම්මාරාමතං පුනප්පුනං යුත්තොති අනුයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච භස්සන්ති ආලාපසල්ලාපො. නිද්දාති සොප්පං. සඞ්ගණිකාති ගණසඞ්ගණිකා. සා ‘‘එකස්ස දුතියො හොති, ද්වින්නං හොති තතියකො’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බා. සංසග්ගොති දස්සනසවනසමුල්ලාපසම්භොගකායසංසග්ගවසෙන පවත්තො සංසට්ඨභාවො. පපඤ්චොති තණ්හාදිට්ඨිමානවසෙන පවත්තො මදනාකාරසණ්ඨිතො කිලෙසපපඤ්චො. සක්කායන්ති තෙභූමකවට්ටං. සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති හෙතුනා නයෙන සකලවට්ටදුක්ඛස්ස පරිවටුමපරිච්ඡෙදකරණත්ථං. මගොති මගසදිසො. නිප්පපඤ්චපදෙති නිබ්බානපදෙ. ආරාධයීති පරිපූරයි තං සම්පාදෙසීති.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น ภทฺทกํ ความว่า ไม่ดีงาม ในบทนั้น ผู้ใดแล หวาดกลัวตาย การตายของผู้นั้นไม่เป็นการตายที่ดี ผู้ใดถือปฏิสนธิในอบาย การทำกาละของผู้นั้นไม่เป็นการตายที่ดี ในบทว่า กมฺมาราโม เป็นต้น ความยินดี ชื่อว่า อารามะ อธิบายว่า ความเพลิดเพลิน ความยินดีในนวกรรมมีการสร้างวิหารเป็นต้น ของภิกษุนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมารามะ ยินดีแล้วในกรรมนั้นนั่นแหละ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมรตะ ประกอบแล้วซึ่งความเป็นผู้ยินดีในกรรมนั้นนั่นแหละบ่อยๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุยุตตะ นัยนี้พึงเห็นในบททั้งปวง ก็ในบทนี้ บทว่า ภสฺสํ คือ การพูดคุยปราศรัย บทว่า นิทฺทา คือ การหลับ บทว่า สงฺคณิกา คือ การคลุกคลีด้วยหมู่คณะ การคลุกคลีด้วยหมู่คณะนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า คนที่สองย่อมมีแก่คนหนึ่ง คนที่สามย่อมมีแก่คนสองคน บทว่า สํสคฺโค คือ ความเป็นผู้ระคนกัน เป็นไปโดยอำนาจแห่งการระคนกันทางตา ทางหู การสนทนาปราศรัย การบริโภคร่วมกัน และการระคนกันทางกาย บทว่า ปปญฺโจ คือ กิเลสปปัญจธรรมที่ตั้งอยู่ในอาการมัวเมา เป็นไปโดยอำนาจแห่งตัณหา ทิฏฐิ และมานะ บทว่า สกฺกายํ คือ วัฏฏะในภูมิ ๓ บทว่า สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย ความว่า เพื่อกระทำที่สุด คือการกำหนดซึ่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น โดยเหตุ โดยนัย บทว่า มโค คือ เหมือนเนื้อ บทว่า นิปฺปปญฺจปเท คือ ในบทคือนิพพาน บทว่า อาราธยิ ความว่า ยังบทนั้นให้บริบูรณ์ ให้สำเร็จแล้ว

5. අනුතප්පියසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอนุตัปปิยสูตร

15. පඤ්චමෙ [Pg.97] අනුතප්පාති අනුසොචිතබ්බා අනුතාපකාරී. ඉමෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු ගාථාසු ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนุตปฺปา คือ อันบุคคลพึงเศร้าโศกถึง เป็นเหตุให้เดือดร้อนในภายหลัง ในสูตรและคาถาทั้งสองแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้

6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถานกุลปิตุสูตร

16. ඡට්ඨෙ බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. එතදවොචාති සාමිකස්ස භෙසජ්ජං කත්වා බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තී ඉදානි සීහනාදං නදිත්වා සච්චකිරියාය බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එතං ‘‘මා ඛො ත්ව’’න්තිආදිවචනං අවොච. සාපෙක්ඛොති සතණ්හො. න නකුලමාතාති එත්ථ න-කාරො න සක්ඛතීති එවං පරපදෙන යොජෙතබ්බො. සන්ථරිතුන්ති නිච්ඡිද්දං කාතුං, සණ්ඨපෙතුන්ති අත්ථො. වෙණිං ඔලිඛිතුන්ති එළකලොමානි කප්පෙත්වා විජටෙත්වා වෙණිං කාතුං.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า พาฬฺหคิลาโน คือ ป่วยหนัก บทว่า เอตทโวจ ความว่า (นาง) เมื่อไม่สามารถปรุงยาให้สามีแล้วระงับโรคได้ บัดนี้จึงบันลือสีหนาทแล้วนั่งใกล้ๆ เพื่อจะระงับโรคด้วยสัจจกิริยา ได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "มา โข ตฺวํ" (ท่านอย่าได้...) บทว่า สาเปกฺโข คือ ผู้มีความเยื่อใย (ผู้มีตัณหา) ในบทว่า น นกุลมาตา นี้ น-อักษร พึงประกอบกับบทหลังอย่างนี้ว่า น สกฺขติ (ย่อมไม่สามารถ) บทว่า สนฺถริตุํ ความว่า เพื่อกระทำให้ไม่มีช่อง เพื่อตั้งไว้ บทว่า เวณึ โอลิขิตุํ คือ ตระเตรียมขนแกะ สางออกแล้ว เพื่อทำเป็นเกลียว

අඤ්ඤං ඝරං ගමිස්සතීති අඤ්ඤං සාමිකං ගණ්හිස්සති. සොළස වස්සානි ගහට්ඨකං බ්‍රහ්මචරියං සමාචිණ්ණන්ති ඉතො සොළසවස්සමත්ථකෙ ගහට්ඨබ්‍රහ්මචරියවාසො සමාචිණ්ණො. දස්සනකාමතරාති අතිරෙකෙන දස්සනකාමා. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සීහනාදං නදිත්වා ‘‘ඉමිනා සච්චෙන තව සරීරෙ බ්‍යාධි ඵාසු හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි.

บทว่า อญฺญํ ฆรํ คมิสฺสติ ความว่า จักถือเอาสามีอื่น บทว่า โสฬส วสฺสานิ คหฏฺฐกํ พฺรหฺมจริยํ สมาจิณฺณํ ความว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของคฤหัสถ์ อันข้าพเจ้าประพฤติดีแล้ว ตลอด ๑๖ ปีนับแต่นี้ไป บทว่า ทสฺสนกามตรา คือ ผู้ใคร่จะเห็นอย่างยิ่ง (นาง) บันลือสีหนาทด้วยองค์ ๓ เหล่านี้แล้ว ได้กระทำสัจจกิริยาว่า "ด้วยสัจจะนี้ ขอความป่วยไข้ในร่างกายของท่านจงเบาบางลงเถิด"

ඉදානි භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා අත්තනො සීලාදිගුණෙහිපි සච්චකිරියං කාතුං සියා ඛො පන තෙතිආදිමාහ. තත්ථ පරිපූරකාරිනීති සමත්තකාරිනී. චෙතොසමථස්සාති සමාධිකම්මට්ඨානස්ස. ඔගාධප්පත්තාති ඔගාධං අනුප්පවෙසං පත්තා. පතිගාධප්පත්තාති පතිගාධං පතිට්ඨං පත්තා. අස්සාසප්පත්තාති අස්සාසං අවස්සයං පත්තා. වෙසාරජ්ජප්පත්තාති සොමනස්සඤාණං පත්තා. අපරප්පච්චයාති පරප්පච්චයො වුච්චති පරසද්ධා පරපත්තියායනා, තාය විරහිතාති අත්ථො. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි අත්තනො ගුණෙ ආරබ්භ සච්චකිරියං අකාසි. ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. යාවතාති යත්තිකායො. තාසං අඤ්ඤතරාති තාසං අන්තරෙ එකා. අනුකම්පිකාති හිතානුකම්පිකා. ඔවාදිකාති ඔවාදදායිකා. අනුසාසිකාති අනුසිට්ඨිදායිකා.

บัดนี้ เพื่อจะกระทำสัจจกิริยาโดยอ้างคุณมีศีลเป็นต้นของตน โดยมีพระผู้มีพระภาคเป็นพยาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สิยา โข ปน เต ในบทนั้น บทว่า ปริปูรการินี คือ ผู้กระทำให้บริบูรณ์ บทว่า เจโตสมถสฺส คือ แห่งสมาธิกัมมัฏฐาน บทว่า โอคาธปฺปตฺตา คือ ถึงแล้วซึ่งการหยั่งลง คือการเข้าไป บทว่า ปฏิคาธปฺปตฺตา คือ ถึงแล้วซึ่งการหยั่งลง คือการตั้งมั่น บทว่า อสฺสาสปฺปตฺตา คือ ถึงแล้วซึ่งความเบาใจ คือที่พึ่ง บทว่า เวสารชฺชปฺปตฺตา คือ ถึงแล้วซึ่งโสมนัสสญาณ บทว่า อปรปฺปจฺจยา ความว่า ศรัทธาที่เกิดจากผู้อื่น ความเชื่อถือผู้อื่น เรียกว่า ปรปัจจัย, (นาง) เป็นผู้ปราศจากศรัทธานั้น (นาง) ได้กระทำสัจจกิริยาโดยปรารภคุณของตนด้วยองค์ ๓ เหล่านี้ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต คือ ป่วยแล้ว หายแล้ว บทว่า ยาวตา คือ มีประมาณเท่าใด บทว่า ตาสํ อญฺญตรา คือ คนหนึ่งในระหว่างอุบาสิกาเหล่านั้น บทว่า อนุกมฺปิกา คือ ผู้อนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล บทว่า โอวาทิกา คือ ผู้ให้โอวาท บทว่า อนุสาสิกา คือ ผู้ให้คำพร่ำสอน

7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโสัปปสูตร

17. සත්තමෙ [Pg.98] පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එකීභාවාය ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතො ඵලසමාපත්තිවිහාරතො වුට්ඨිතො. යථාවිහාරන්ති අත්තනො අත්තනො වසනවිහාරං. නවාති පබ්බජ්ජාය නවකා. තෙ පඤ්චසතමත්තා අහෙසුං. කාකච්ඡමානාති කාකසද්දං කරොන්තා දන්තෙ ඛාදන්තා. ථෙරාති ථිරභාවං පත්තා. තෙන නොති තෙන නු. සෙය්‍යසුඛාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව. රට්ඨිකොති යො රට්ඨං භුඤ්ජති. පෙත්තණිකොති යො පිතරා භුත්තානුභුත්තං භුඤ්ජති. සෙනාපතිකොති සෙනාය ජෙට්ඨකො. ගාමගාමණිකොති ගාමභොජකො. පූගගාමණිකොති ගණජෙට්ඨකො. අවිපස්සකො කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලානං ධම්මානං අනෙසකො අගවෙසකො හුත්වා. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต คือ ออกแล้วจากการหลีกเร้น คือจากความพอใจในการเพ่งธรรมเพื่อความเป็นผู้เดียว จากการอยู่ด้วยผลสมาบัติ บทว่า ยถาวิหารํ คือ สู่ที่อยู่ของตนๆ บทว่า นวา คือ ผู้ใหม่โดยบรรพชา ภิกษุเหล่านั้นมีประมาณ ๕๐๐ รูป บทว่า กากจฺฉมานา คือ กระทำเสียงเหมือนกา ขบฟันอยู่ บทว่า เถรา คือ ผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคง (พระเถระ) บทว่า เตน โน คือ เตน นุ (เพราะเหตุนั้นหรือหนอ) บทว่า เสยฺยสุขาทีนิ มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว บทว่า รฏฺฐิโก คือ ผู้ใดครองแคว้น บทว่า เปตฺตณิโก คือ ผู้ใดเสวยสมบัติที่บิดาได้เสวยมาแล้ว บทว่า เสนาปติโก คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งเสนา บทว่า คามคามณิโก คือ ผู้ครองบ้าน บทว่า ปูคคามณิโก คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่คณะ บทว่า อวิปสฺสโก กุสลานํ ธมฺมานํ คือ เป็นผู้ไม่แสวงหา ไม่ค้นหาซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ คือ แห่งโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ

8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถามัจฉพันธสูตร

18. අට්ඨමෙ මච්ඡිකන්ති මච්ඡඝාතකං. හත්ථිනා යාතීති හත්ථියායී. පරතොපි එසෙව නයො. වජ්ඣෙති වධිතබ්බෙ. වධායනීතෙති වධාය උපනීතෙ. පාපකෙන මනසාති ලාමකෙන වධකචිත්තෙන. පාළියං පන වධායුපනීතෙති ලිඛන්ති. මාගවිකොති මිගඝාතකො. කො පන වාදො මනුස්සභූතන්ති යො මනුස්සභූතං පාපකෙන මනසා අනුපෙක්ඛති, තස්ස සම්පත්තියා අභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. ඉදං පාපකස්ස කම්මුනො අනිට්ඨඵලභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. යෙසං පන තාදිසං කම්මං කරොන්තානම්පි යසපටිලාභො හොති, තෙසං තං අකුසලං නිස්සාය කුසලං විපච්චතීති වෙදිතබ්බං. තෙන පනස්ස අකුසලකම්මෙන උපහතත්තා විපාකො න චිරට්ඨිතිකො හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ අකුසලපක්ඛොව කථිතො.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า มจฺฉิกํ คือ คนฆ่าปลา ผู้ไปด้วยช้าง ชื่อว่า หัตถิยายี แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้แหละ บทว่า วชฺเฌ คือ สัตว์ที่พึงฆ่า บทว่า วธายนีเตติ คือ สัตว์ที่ถูกนำเข้าไปเพื่อฆ่า บทว่า ปาปเกน มนสา คือ ด้วยจิตอันลามก คือจิตของผู้ฆ่า แต่ในบาลี ท่านเขียนว่า วธายุบนีเตติ บทว่า มาควิโก คือ นายพรานฆ่าเนื้อ บทว่า โก ปน วาโท มนุสฺสภูตํ ความว่า ผู้ใดไม่เล็งเห็นผู้ที่เป็นมนุษย์ด้วยจิตอันลามก เมื่อไม่มีสมบัติของผู้นั้น จะกล่าวไปไย คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นผลที่ไม่น่าปรารถนาของบาปกรรม แต่สำหรับชนเหล่าใด แม้ทำกรรมเช่นนั้นอยู่ ก็ยังได้ยศ พึงทราบว่า สำหรับชนเหล่านั้น กุศลอาศัยอกุศลนั้นให้ผล แต่เพราะวิบากนั้นถูกอกุศลกรรมนั้นเบียดเบียนแล้ว จึงไม่ตั้งอยู่นาน ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงฝ่ายอกุศลเท่านั้น

9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมมรณัสสติสูตร

19. නවමෙ නාතිකෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ. අමතොගධාති නිබ්බානොගධා, නිබ්බානපතිට්ඨාති අත්ථො. භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. මරණස්සතින්ති මරණස්සතිකම්මට්ඨානං. අහො වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. බහුං වත මෙ කතං අස්සාති [Pg.99] තුම්හාකං සාසනෙ මම කිච්චං බහු කතං අස්ස. තදන්තරන්ති තං අන්තරං ඛණං ඔකාසං. අස්සසිත්වා වා පස්සසාමීති එත්ථ අස්සාසො වුච්චති අන්තො පවිසනවාතො, පස්සාසො බහි නික්ඛමනවාතො. ඉති අයං භික්ඛු යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තො වාතො අන්තො පවිසති, තාව ජීවිතං පත්ථෙන්තො එවමාහ. දන්ධන්ති මන්දං ගරුකං අසීඝප්පවත්තං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ මරණස්සති අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතාති.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า นาติเก ความว่า ในหมู่บ้านชื่ออย่างนี้ บทว่า คิญฺชกาวสเถ ความว่า ในปราสาทที่ทำด้วยอิฐ บทว่า อมโตคธา ความว่า หยั่งลงสู่อมตะ คือ มีพระนิพพานเป็นที่ตั้ง นี้คืออรรถ บทว่า ภาเวถ โน ความว่า ภาเวถ นุ (เจริญแล้วหรือหนอ) บทว่า มรณสฺสตึ ความว่า ซึ่งมรณัสสติกรรมฐาน บทว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา บทว่า พหุ วต เม กต อสฺสา ความว่า กิจของเราในศาสนาของท่านทั้งหลายพึงเป็นกิจที่ทำแล้วมาก บทว่า ตทนฺตร ความว่า ในระหว่างนั้น ในขณะนั้น ในโอกาสนั้น ในบทว่า อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามิ นี้ ลมที่เข้าไปภายในเรียกว่า อัสสาสะ, ลมที่ออกไปภายนอกเรียกว่า ปัสสาสะ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนี้เมื่อปรารถนาชีวิตอยู่เพียงเท่าที่ลมที่เข้าไปภายในออกไปภายนอก หรือลมที่ออกไปภายนอกเข้าไปภายใน จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า ทนฺธ ความว่า ช้า หนัก เป็นไปไม่เร็ว บทว่า อาสวาน ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงมรณัสสติโดยให้ถึงอรหัตตผล

10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยมรณัสสติสูตร

20. දසමෙ පතිගතායාති පටිපන්නාය. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සො මමස්ස අන්තරායොති එත්ථ තිවිධො අන්තරායො ජීවිතන්තරායො, සමණධම්මන්තරායො, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො චෙව මග්ගන්තරායො චාති. තං සබ්බම්පි සන්ධායෙවමාහ. බ්‍යාපජ්ජෙය්‍යාති අජිණ්ණකාදිවසෙන විපජ්ජෙය්‍ය. අධිමත්තොති බලවා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගවීරියං. උස්සාහොති උස්සාපනවීරියං. උස්සොළ්හීති සම්පාදනවීරියං. අප්පටිවානීති අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปฏิคตาย ความว่า ถึงแล้ว บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาอย่างนี้ ในบทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย นี้ อันตรายมี ๓ อย่าง คือ ชีวิตันตราย สมณธรรมอันตราย และสำหรับผู้ทำกาละอย่างปุถุชน ก็มีสัคคันตรายและมัคคันตราย ท่านหมายเอาอันตรายทั้งหมดนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า พฺยาปชฺเชยฺย ความว่า พึงถึงความวิบัติด้วยอำนาจอาหารไม่ย่อยเป็นต้น บทว่า อธิมตฺโต ความว่า มีกำลัง บทว่า ฉนฺโท คือ กัตตุกัมยตาฉันทะ (ฉันทะคือความปรารถนาจะทำ) บทว่า วายาโม คือ ปโยควิริยะ (ความเพียรในการประกอบ) บทว่า อุสฺสาโห คือ อุสสาปนวิริยะ (ความเพียรที่กระตุ้น) บทว่า อุสฺโสฬฺหี คือ สัมปาทนวิริยะ (ความเพียรในการให้สำเร็จ) บทว่า อปฺปฏิวานี คือ ความไม่ท้อถอย ความไม่ย่อหย่อน บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

සාරණීයවග්ගො දුතියො.

สาราณิยวรรคที่ ๒

3. අනුත්තරියවග්ගො

๓. อนุตตริยวรรค

1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสามกสูตร เป็นต้น

21-22. තතියස්ස පඨමෙ සාමගාමකෙති සාමකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමකෙ. පොක්ඛරණියායන්ති පොක්ඛරණියානාමකෙ විහාරෙ. අභික්කන්තාය රත්තියාති රත්තියා පඨමයාමං අතික්කම්ම මජ්ඣිමයාමෙ සම්පත්තෙ. අභික්කන්තවණ්ණාති අභික්කන්තඅතිමනාපවණ්ණා. කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. පොක්ඛරණියං ඔභාසෙත්වාති පොක්ඛරණියානාමකං මහාවිහාරං අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වා. සමනුඤ්ඤොති සමානඅනුඤ්ඤො සමානචිත්තො. දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති ලාමකමිත්තතා[Pg.100]. ඉමස්මිං සුත්තෙ පරිහානියධම්මාව කථිතා. දුතියෙ අපරිහානියධම්මා ලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

๒๑-๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า สามคามเก ความว่า ในหมู่บ้านเล็กๆ ที่ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะมีข้าวสามะมาก บทว่า โปกฺขรณิยาย ความว่า ในวิหารชื่อโปกขรณิยา บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา ความว่า เมื่อราตรีล่วงปฐมยามไปแล้ว ถึงมัชฌิมยาม บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา ความว่า มีวรรณะงามยิ่ง น่าพอใจยิ่ง บทว่า เกวลกปฺป ความว่า ทั้งหมดโดยสิ้นเชิง บทว่า โปกฺขรณิย โอภาเสตฺวา ความว่า ทำมหาวิหารชื่อโปกขรณิยาให้สว่างไสวไปทั่วด้วยรัศมีของตน บทว่า สมนุญฺโญ ความว่า มีจิตเสมอกัน น่าพอใจ บทว่า โทวจสฺสตา ความว่า ความเป็นผู้ว่ายาก บทว่า ปาปมิตฺตตา ความว่า ความเป็นผู้มีมิตรเลวทราม ในสูตรนี้ ท่านกล่าวเฉพาะปริหานิยธรรม (ธรรมอันเป็นเหตุแห่งความเสื่อม) ในสูตรที่ ๒ ท่านกล่าวอปริหานิยธรรม (ธรรมอันไม่เป็นเหตุแห่งความเสื่อม) ที่เจือด้วยโลกุตตรธรรม

3. භයසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาภยสูตร

23. තතියෙ කාමරාගරත්තායන්ති කාමරාගරත්තො අයං. ඡන්දරාගවිනිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන විනිබද්ධො. භයාති චිත්තුත්‍රාසභයා. පඞ්කාති කිලෙසපඞ්කතො. සඞ්ගො පඞ්කො ච උභයන්ති සඞ්ගො ච පඞ්කො ච ඉදම්පි උභයං. එතෙ කාමා පවුච්චන්ති, යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනොති යස්මිං සඞ්ගෙ ච පඞ්කෙ ච පුථුජ්ජනො සත්තො ලග්ගො ලග්ගිතො පලිබුද්ධො. උපාදානෙති චතුබ්බිධෙ උපාදානෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ. අනුපාදා විමුච්චන්තීති අනුපාදියිත්වා විමුච්චන්ති. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ, නිබ්බානාරම්මණාය විමුත්තියා විමුච්චන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං ඨානෙ විවට්ටෙත්වා අරහත්තමෙව පත්තො එස භික්ඛු. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො තෙ ඛෙමප්පත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ ඛෙමප්පත්තාති ඛෙමභාවං පත්තා. සුඛිනොති ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති අබ්භන්තරෙ කිලෙසාභාවෙන දිට්ඨධම්මෙයෙව අභිනිබ්බුතා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවටං කථිතං.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กามราครตฺตาย ความว่า สัตว์นี้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ บทว่า ฉนฺทราควินิพทฺโธ ความว่า ถูกฉันทราคะผูกไว้ บทว่า ภยา ความว่า จากภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า ปงฺกา ความว่า จากเปือกตมคือกิเลส บทว่า สงฺโค ปงฺโก จ อุภย ความว่า ทั้งความข้องและเปือกตม แม้ทั้งสองอย่างนี้ บทว่า เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ, ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน ความว่า ปุถุชนข้องแล้ว ติดแล้ว เกี่ยวแล้ว พัวพันแล้วในความข้องและเปือกตมใด บทว่า อุปาทาเน ความว่า ในอุปาทาน ๔ อย่าง บทว่า ชาติมรณสมฺภเว ความว่า ในความเป็นปัจจัยแห่งความเกิดและความตาย บทว่า อนุปาทา วิมุจฺจนฺติ ความว่า ไม่ยึดมั่นแล้วย่อมหลุดพ้น บทว่า ชาติมรณสงฺขเย ความว่า ในพระนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะ, อธิบายว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยวิมุตติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ในที่นี้ ภิกษุรูปนั้นพ้นจากวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผลนั่นเทียว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า เต เขมปฺปตฺตา ในบทเหล่านั้น บทว่า เขมปฺปตฺตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเกษม บทว่า สุขิโน ความว่า เป็นผู้มีสุขด้วยโลกุตตรสุข บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า เป็นผู้ดับสนิทในทิฏฐธรรมนั่นเทียว เพราะไม่มีกิเลสภายใน ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น แต่ในคาถาท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาหิมวันตสูตร

24. චතුත්ථෙ පදාලෙය්‍යාති භින්දෙය්‍ය. ඡවායාති ලාමිකාය. සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලො හොතීති ආහාරසප්පායඋතුසප්පායානි පරිග්ගහෙත්වා සමාධිං සමාපජ්ජිතුං කුසලො හොති ඡෙකො සමත්ථො පටිබලො. සමාධිස්ස ඨිතිකුසලොති සමාධිස්ස ඨිතියං කුසලො, සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලොති සමාධිස්ස වුට්ඨානෙ කුසලො, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස කල්ලිතකුසලොති සමාධිස්ස කල්ලතාය කුසලො, සමාධිචිත්තං හාසෙතුං කල්ලං කාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරකෙ සෙවන්තොපි, ‘‘අයං සමාධිනිමිත්තාරම්මණො [Pg.101] අයං ලක්ඛණාරම්මණො’’ති ජානන්තොපි සමාධිස්ස ගොචරකුසලො නාම හොති. සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලොති උපරිඋපරිසමාපත්තිසමාපජ්ජනත්ථාය පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුං සක්කොන්තො සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලො නාම හොති. සො පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය දුතියං සමාපජ්ජති, දුතියජ්ඣානා…පෙ… තතියජ්ඣානා වුට්ඨාය චතුත්ථං සමාපජ්ජතීති.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปทาเลยฺย ความว่า พึงทำลาย บทว่า ฉวาย ความว่า ที่เลวทราม บทว่า สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหติ ความว่า เป็นผู้ฉลาด สามารถ มีกำลัง ในการเข้าสมาธิ โดยกำหนดอาหารที่สบายและอุตุที่สบาย บทว่า สมาธิสฺส ฐิติกุสโล ความว่า ฉลาดในการตั้งอยู่แห่งสมาธิ, อธิบายว่า สามารถตั้งสมาธิไว้ได้ บทว่า สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโล ความว่า ฉลาดในการออกจากสมาธิ, อธิบายว่า สามารถออกจากสมาธิได้ตามที่กำหนดไว้ บทว่า สมาธิสฺส กลฺลิตกุสโล ความว่า ฉลาดในความคล่องแคล่วแห่งสมาธิ, อธิบายว่า สามารถทำสมาธิจิตให้ร่าเริง คล่องแคล่วได้ บทว่า สมาธิสฺส โคจรกุสโล ความว่า แม้ผู้เว้นธรรมที่ไม่สบาย ไม่เกื้อกูลแก่สมาธิ เสพธรรมที่สบาย เกื้อกูล ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ, แม้ผู้รู้ว่า "สมาธินี้มีนิมิตเป็นอารมณ์ สมาธินี้มีลักษณะเป็นอารมณ์" ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ บทว่า สมาธิสฺส อภินีหารกุสโล ความว่า ผู้สามารถน้อมนำสมาธิมีปฐมฌานเป็นต้นไป เพื่อเข้าสมาบัติที่สูงขึ้นไป ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในการน้อมนำแห่งสมาธิ ภิกษุนั้นออกจากปฐมฌานแล้วเข้าทุติยฌาน, ออกจากทุติยฌาน...ฯลฯ...ออกจากตติยฌานแล้วเข้าจตุตถฌาน

5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอนุสสติฏฐานสูตร

25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිට්ඨානානීති අනුස්සතිකාරණානි. ඉතිපි සො භගවාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) විත්ථාරිතානෙව. ඉදම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආරම්මණං කරිත්වාති ඉදං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං ආරම්මණං කරිත්වා. විසුජ්ඣන්තීති පරමවිසුද්ධිං නිබ්බානං පාපුණන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนสุสฺสติฏฺฐานานิ ความว่า เหตุแห่งอนุสสติ. คำมีอาทิว่า อิติปิ โส ภควา ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๓ เป็นต้น) นั่นเทียว. บทว่า อิทมฺปิ โข ภิกฺขเว อารมฺมณํ กริตฺวา ความว่า กระทำพุทธานุสสติกรรมฐานนี้ให้เป็นอารมณ์. บทว่า วิสุชฺฌนฺติ ความว่า ย่อมถึงพระนิพพานอันเป็นความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกที่นั่นเทียว. ก็พึงทราบว่า ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอนุสสติฏฐาน ๖ ประการระคนกัน.

6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามหากัจจานสูตร

26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති පඤ්චකාමගුණසම්බාධෙ. ඔකාසාධිගමොති එත්ථ ඔකාසා වුච්චන්ති ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, තෙසං අධිගමො. විසුද්ධියාති විසුජ්ඣනත්ථාය. සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායාති සොකානඤ්ච පරිදෙවානඤ්ච සමතික්කමත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියත්ථාය.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สมฺพาเธ ความว่า ในความคับแคบคือเบญจกามคุณ. ในบทว่า โอกาสาธิคโม นี้ อนุสสติฏฐาน ๖ ประการ ท่านเรียกว่า โอกาส, (อธิคโม คือ) การบรรลุโอกาสเหล่านั้น. บทว่า วิสุทฺธิยา ความว่า เพื่อความบริสุทธิ์. บทว่า โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ความว่า เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร. บทว่า อตฺถงฺคมาย ความว่า เพื่อถึงความดับ. บทว่า ญายสฺส อธิคมาย ความว่า เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ความว่า เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอปัจจยปรินิพพาน.

සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ආකාසසමෙනාති අලග්ගනට්ඨෙන චෙව අපලිබුද්ධට්ඨෙන ච ආකාසසදිසෙන. විපුලෙනාති න පරිත්තකෙන. මහග්ගතෙනාති මහන්තභාවං ගතෙන, මහන්තෙහි වා අරියසාවකෙහි ගතෙන, පටිපන්නෙනාති අත්ථො. අප්පමාණෙනාති ඵරණඅප්පමාණතාය අප්පමාණෙන. අවෙරෙනාති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරරහිතෙන. අබ්‍යාපජ්ඣෙනාති කොධදුක්ඛවජ්ජිතෙන. සබ්බමෙතං බුද්ධානුස්සතිචිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. පරතොපි එසෙව නයො. විසුද්ධිධම්මාති විසුජ්ඣනසභාවා. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානෙව කථිතානීති.

บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง. บทว่า อากาสสเมน ความว่า (จิต) ที่เสมอด้วยอากาศ เพราะอรรถว่าไม่ติดข้อง และเพราะอรรถว่าไม่มีเครื่องกั้น. บทว่า วิปุเลน ความว่า ไม่ใช่เล็กน้อย. บทว่า มหคฺคเตน ความว่า ถึงความเป็นใหญ่ หรืออันพระอริยสาวกผู้ใหญ่ทั้งหลายดำเนินไปแล้ว ปฏิบัติแล้ว. บทว่า อปฺปมาเณน ความว่า หาประมาณมิได้ เพราะความหาประมาณมิได้แห่งการแผ่ไป. บทว่า อเวเรน ความว่า ปราศจากเวรคืออกุศลและเวรคือบุคคล. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน ความว่า เว้นจากทุกข์คือความโกรธ. คำทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงจิตที่ประกอบด้วยพุทธานุสสติเท่านั้น. แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้แหละ. บทว่า วิสุทฺธิธมฺมา ความว่า มีความบริสุทธิ์เป็นสภาวะ. แม้ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสอนุสสติฏฐาน ๖ ประการระคนกันนั่นเทียว.

7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมสมยสูตร

27. සත්තමෙ [Pg.102] මනොභාවනීයස්සාති එත්ථ මනං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති මනොභාවනීයො. දස්සනායාති දස්සනත්ථං. නිස්සරණන්ති නිග්ගමනං වූපසමනං. ධම්මං දෙසෙතීති කාමරාගප්පජහනත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං කථෙති. දුතියවාරාදීසු බ්‍යාපාදප්පහානාය මෙත්තාකම්මට්ඨානං, ථිනමිද්ධප්පහානාය ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං, ආලොකසඤ්ඤං වා වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වා අඤ්ඤතරං, උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානාය සමථකම්මට්ඨානං, විචිකිච්ඡාපහානාය තිණ්ණං රතනානං ගුණකථං කථෙන්තො ධම්මං දෙසෙතීති වෙදිතබ්බො. ආගම්මාති ආරබ්භ. මනසිකරොතොති ආරම්මණවසෙන චිත්තෙ කරොන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙන ආසවානං ඛයො හොති.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ ในบทว่า มโนภาวนิยสฺส นี้ (บุคคล) ย่อมเจริญคือทำให้เพิ่มพูนซึ่งจิต ฉะนั้นจึงชื่อว่า มโนภาวนิยะ. บทว่า ทสฺสนาย ความว่า เพื่อการเห็น. บทว่า นิสฺสรณํ ความว่า การออกไป การสงบระงับ. บทว่า ธมฺมํ เทเสติ ความว่า ตรัสอสุภกรรมฐานเพื่อละกามราคะ. ในวาระที่ ๒ เป็นต้น พึงทราบว่า ตรัสเมตตากรรมฐานเพื่อละพยาบาท, ตรัสกรรมฐานที่บรรเทาถีนมิทธะ หรืออาโลกสัญญา หรือวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวีริยารัมภวัตถุเป็นต้น เพื่อละถีนมิทธะ, ตรัสสมถกรรมฐานเพื่อละอุทธัจจกุกกุจจะ, เมื่อตรัสคุณกถาของรัตนะ ๓ ประการเพื่อละวิจิกิจฉา ชื่อว่าทรงแสดงธรรม. บทว่า อาคมฺม ความว่า ปรารภ. บทว่า มนสิกโรโตติ ความว่า แก่ผู้กระทำไว้ในใจโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ ความว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีโดยไม่มีอันตราย.

8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยสมยสูตร

28. අට්ඨමෙ මණ්ඩලමාළෙති භොජනසාලාය. චාරිත්තකිලමථොති පිණ්ඩපාතචරියාය උප්පන්නකිලමථො. භත්තකිලමථොති භත්තදරථො. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරපච්චන්තෙ ඡායාය. යදෙවස්ස දිවා සමාධිනිමිත්තං මනසිකතං හොතීති යං එව තස්ස තතො පුරිමදිවසභාගෙ සමථනිමිත්තං චිත්තෙ කතං හොති. තදෙවස්ස තස්මිං සමයෙ සමුදාචරතීති තංයෙව එතස්ස තස්මිං සමයෙ දිවාවිහාරෙ නිසින්නස්ස මනොද්වාරෙ සඤ්චරති. ඔජට්ඨායීති ඔජාය ඨිතො පතිට්ඨිතො. ඵාසුකස්ස හොතීති ඵාසුකං අස්ස හොති. සම්මුඛාති කථෙන්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ. සුතන්ති සොතෙන සුතං. පටිග්ගහිතන්ති චිත්තෙන පටිග්ගහිතං.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า มณฺฑลมาเฬ ความว่า ที่โรงฉัน. บทว่า จาริตฺตกิลมโถ ความว่า ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นจากการเที่ยวบิณฑบาต. บทว่า ภตฺตกิลมโถ ความว่า ความกระวนกระวายเพราะภัต. บทว่า วิหารปจฺฉายายํ ความว่า ที่เงาในท้ายวิหาร. บทว่า ยเทวสฺส ทิวา สมาธินิมิตฺตํ มนสิกตํ โหติ ความว่า สมถนิมิตใดอันภิกษุนั้นกระทำไว้ในใจแล้วในส่วนแห่งวันก่อนแต่นั้น. บทว่า ตเทวสฺส ตสฺมึ สมเย สมุทาจเรติ ความว่า สมถนิมิตนั้นนั่นแหละย่อมปรากฏทางมโนทวารของภิกษุนั้นผู้นั่งอยู่ในที่พักกลางวันในสมัยนั้น. บทว่า โอชฏฺฐายี ความว่า ตั้งอยู่ด้วยโอชา, ตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ผาสุกสฺส โหติ ความว่า ความผาสุกย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. บทว่า สมฺมุขา ความว่า ในที่เฉพาะพระพักตร์ของผู้ตรัสอยู่. บทว่า สุตํ ความว่า ฟังแล้วด้วยหู. บทว่า ปฏิคฺคหิตํ ความว่า รับไว้แล้วด้วยใจ.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอุทายิสูตร

29. නවමෙ උදායින්ති ලාළුදායිත්ථෙරං. සුණොමහං, ආවුසොති, ආවුසො, නාහං බධිරො, සුණාමි භගවතො වචනං, පඤ්හං පන උපපරික්ඛාමීති. අධිචිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තං. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානන්ති ඉදං ඣානත්තයසඞ්ඛාතං අනුස්සතිකාරණං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතීති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය පවත්තති. ආලොකසඤ්ඤන්ති ආලොකනිමිත්තෙ උප්පන්නසඤ්ඤං. දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙති[Pg.103]. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථානෙන දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, රත්තිම්පි තථෙව තං මනසි කරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා වානෙන රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, දිවාපි තං තථෙව මනසි කරොති. විවටෙනාති පාකටෙන. අපරියොනද්ධෙනාති නීවරණෙහි අනොනද්ධෙන. සප්පභාසං චිත්තං භාවෙතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසකං චිත්තං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. යං පන ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති වුත්තං, තං ථිනමිද්ධවිනොදනාලොකසඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකන්ති වෙදිතබ්බං. ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්ස ඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุทายึ ได้แก่ พระลาฬุทายีเถระ. บทว่า สุโณมหํ อาวุโส ความว่า ดูก่อนอาวุโส ข้าพเจ้ามิได้หูหนวก ย่อมฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค แต่ว่าข้าพเจ้ากำลังพิจารณาปัญหาอยู่. บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ จิตคือสมาธิและวิปัสสนา. บทว่า อิทํ ภนฺเต อนุสฺสติฏฺฐานํ ได้แก่ เหตุแห่งอนุสสติอันนับเนื่องด้วยฌาน ๓ นี้. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า อาโลกสญฺญํ ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในอาโลกนิมิต. บทว่า ทิวา สญฺญํ อธิฏฺฐาติ ความว่า ตั้งสัญญาว่า กลางวัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า โยคีบุคคลนี้ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางวันฉันใด แม้ในเวลากลางคืนก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจฉันนั้น. บทว่า ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา ความว่า หรือโยคีบุคคลนี้ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางคืนฉันใด แม้ในเวลากลางวันก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจฉันนั้น. บทว่า วิวเฏน ความว่า อันปรากฏ. บทว่า อปริโยนทฺเธน ความว่า อันนิวรณ์ทั้งหลายไม่หุ้มห่อ. บทว่า สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวติ ความว่า ย่อมเจริญคือทำให้เพิ่มพูนจิตที่เกิดพร้อมกับแสงสว่างเพื่อทิพพจักขุญาณ. ก็คำใดที่ท่านกล่าวว่า "อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรติ" คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงอาโลกสัญญาที่บรรเทาถีนมิทธะ พึงทราบว่า มิได้หมายถึงแสงสว่างแห่งทิพพจักขุญาณ. บทว่า ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย ได้แก่ เพื่อได้ญาณทัสสนะอันได้แก่ทิพพจักขุ.

ඉමමෙව කායන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ කායගතාසතිකම්මට්ඨානෙ වුත්තං. කාමරාගප්පහානායාති පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පහානත්ථාය. සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍යාති යථා පස්සෙය්‍ය. සරීරන්ති මතසරීරං. සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතන්ති සුසානෙ අපවිද්ධං. එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතං. ද්වීහං මතස්ස අස්සාති ද්වීහමතං. තීහං මතස්ස අස්සාති තීහමතං. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. විනීලං වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. පරිභින්නට්ඨානෙහි නවහි වා වණමුඛෙහි විස්සන්දමානං පුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. විපුබ්බකං ජාතං තථාභාවං ගතන්ති විපුබ්බකජාතං.

ในคำเป็นต้นว่า "Imameva kāyaṃ" นี้ สิ่งใดที่พึงกล่าว สิ่งนั้นทั้งหมดเราได้กล่าวไว้แล้วโดยพิสดารโดยอาการทั้งปวงในกายคตาสติกรรมฐาน ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้ว คำว่า "เพื่อละกามราคะ" หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การละราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ คำว่า "พึงเห็นฉันใด" หมายถึง พึงเห็นฉันนั้น คำว่า "สรีระ" หมายถึง สรีระที่ตายแล้ว คำว่า "ที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า" หมายถึง ที่เขาทอดทิ้งไว้ในสุสาน ซากศพที่ตายได้วันหนึ่ง ชื่อว่า "เอกาหมตะ" ซากศพที่ตายได้สองวัน ชื่อว่า "ทวีหมตะ" ซากศพที่ตายได้สามวัน ชื่อว่า "ตีหมตะ" ซากศพที่ขึ้นพองเพราะมีความพองขึ้นโดยลำดับในกาลภายหลังแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต เหมือนสูบที่เต็มด้วยลม ฉะนั้นจึงชื่อว่า "อุทธุมาตะ" อุทธุมาตะนั่นแหละ ชื่อว่า "อุทธุมาตกะ" อีกอย่างหนึ่ง อุทธุมาตะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า "อุทธุมาตกะ" ซากศพที่มีสีแปรไปต่างๆ เรียกว่า "วินีละ" วินีละนั่นแหละ ชื่อว่า "วินีลกะ" อีกอย่างหนึ่ง วินีละที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า "วินีลกะ" คำนี้เป็นชื่อของซากศพซึ่งในที่ที่มีเนื้อหนาจะมีสีแดง ในที่ที่หนองขังอยู่จะมีสีขาว และโดยส่วนมากในที่มีสีเขียวคล้ำจะมีสีเขียวคล้ำเหมือนกับนุ่งห่มด้วยผ้าสีเขียวคล้ำ ซากศพที่มีน้ำหนองไหลออกจากที่ที่แตกปริ หรือจากปากแผล ๙ แห่ง ชื่อว่า "วิปุพพะ" วิปุพพะนั่นแหละ ชื่อว่า "วิปุพพกะ" อีกอย่างหนึ่ง วิปุพพะที่น่าเกลียดเพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า "วิปุพพกะ" ซากศพที่เกิดเป็นวิปุพพกะ ถึงความเป็นอย่างนั้น ชื่อว่า "วิปุพพกชาตะ"

සො ඉමමෙව කායන්ති සො භික්ඛු ඉමං අත්තනො කායං තෙන කායෙන සද්ධිං ඤාණෙන උපසංහරති උපනෙති. කථං? අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතොති. ඉදං වුත්තං හොති – ආයු උස්මා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං ධම්මානං අත්ථිතාය අයං කායො ඨානගමනාදිඛමො හොති, ඉමෙසං පන විගමා අයම්පි එවංධම්මො එවංපූතිකසභාවොයෙවාති. එවංභාවීති එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සති. එවං අනතීතොති එවං උද්ධුමාතාදිභාවං අනතික්කන්තො.

คำว่า "ภิกษุนั้น...ก็น้อมกายของตนนี้นี่แหละ..." ความว่า ภิกษุนั้นย่อมน้อมกายของตนนี้เข้าไปเทียบเคียงกับกายนั้นด้วยญาณ อย่างไร? คือ (น้อมเข้าไปว่า) "แม้กายนี้แล ก็มีสภาพอย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้" คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า เพราะความมีอยู่แห่งธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ อายุ ไออุ่น และวิญญาณ กายนี้จึงทนต่อการยืน การไปเป็นต้นได้ แต่เพราะความปราศไปแห่งธรรมเหล่านี้ แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีสภาพเน่าเปื่อยอย่างนี้เหมือนกัน คำว่า "จักเป็นอย่างนี้" หมายถึง จักมีความแตกต่างกันคือเป็นอุทธุมาตะเป็นต้นอย่างนี้ คำว่า "ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้" หมายถึง ไม่ก้าวล่วงความเป็นอุทธุมาตะเป็นต้นไปได้

ඛජ්ජමානන්ති [Pg.104] උදරාදීසු නිසීදිත්වා උදරමංසඔට්ඨමංසඅක්ඛිකමංසාදීනි ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදියමානං. සමංසලොහිතන්ති සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තං. නිම්මංසලොහිතමක්ඛිතන්ති මංසෙ ඛීණෙපි ලොහිතං න සුස්සති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නිම්මංසලොහිතමක්ඛිත’’න්ති. අඤ්ඤෙනාති අඤ්ඤෙන දිසාභාගෙන. හත්ථට්ඨිකන්ති චතුසට්ඨිභෙදම්පි හත්ථට්ඨිකං පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං විප්පකිණ්ණං. පාදට්ඨිකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙරොවස්සිකානීති අතික්කන්තසංවච්ඡරානි. පූතීනීති අබ්භොකාසෙ ඨිතානි වාතාතපවුට්ඨිසම්ඵස්සෙන තෙරොවස්සිකානෙව පූතීනි හොන්ති, අන්තොභූමිගතානි පන චිරතරං තිට්ඨන්ති. චුණ්ණකජාතානීති චුණ්ණවිචුණ්ණං හුත්වා විප්පකිණ්ණානි. සබ්බත්ථ සො ඉමමෙවාති වුත්තනයෙන ඛජ්ජමානාදීනං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති අස්මීති පවත්තස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුග්ඝාතත්ථාය. අනෙකධාතුපටිවෙධායාති අනෙකධාතූනං පටිවිජ්ඣනත්ථාය. සතොව අභික්කමතීති ගච්ඡන්තො සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව ගච්ඡති. සතොව පටික්කමතීති පටිනිවත්තන්තොපි සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව නිවත්තති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථාය. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිඤාණානි මිස්සකානි කථිතානීති.

คำว่า "อันสัตว์กำลังกัดกิน" หมายถึง (ซากศพ) ที่ถูกสัตว์จิกทึ้งกินอยู่ โดยนั่งอยู่ในท้องเป็นต้นแล้วจิกทึ้งเนื้อท้อง เนื้อริมฝีปาก เนื้อเบ้าตาเป็นต้น คำว่า "ยังมีเนื้อและเลือด" หมายถึง ประกอบด้วยเนื้อและเลือดที่ยังเหลืออยู่ คำว่า "ไม่มีเนื้อ แต่ยังเปื้อนเลือด" หมายถึง แม้เมื่อเนื้อสิ้นไปแล้ว เลือดก็ยังไม่แห้ง ท่านหมายถึงซากศพนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่มีเนื้อ แต่ยังเปื้อนเลือด" คำว่า "โดยส่วนอื่น" หมายถึง โดยส่วนแห่งทิศอื่น คำว่า "กระดูกมือ" หมายถึง กระดูกมือแม้มี ๖๔ ชิ้น ก็กระจัดกระจายไปทีละชิ้นๆ แม้ในกระดูกเท้าเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "ล่วงไปปีหนึ่งแล้ว" หมายถึง มีปีอันล่วงไปแล้ว คำว่า "ผุ" หมายถึง (กระดูก) ที่ตั้งอยู่ในที่แจ้ง ย่อมผุเพราะถูกลม แดด และฝนตลอดปี ส่วนกระดูกที่อยู่ในพื้นดิน ย่อมตั้งอยู่ได้นานกว่า คำว่า "เป็นผง" หมายถึง เป็นผุยผงแล้วกระจัดกระจายไป พึงประกอบความในที่ทั้งปวงโดยนัยที่กล่าวแล้วว่า "ภิกษุนั้น...ก็น้อมกายของตนนี้นี่แหละ..." ตามสามารถแห่งซากศพที่ถูกกัดกินเป็นต้น คำว่า "เพื่อถอนอัสมิมานะ" หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การถอนมานะ ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า "เรามีอยู่" คำว่า "เพื่อแทงตลอดธาตุหลายอย่าง" หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การแทงตลอดธาตุหลายอย่าง คำว่า "มีสติ ก้าวไป" หมายถึง เมื่อไป ก็เป็นผู้ประกอบด้วยสติและปัญญาไป คำว่า "มีสติ ถอยกลับ" หมายถึง แม้เมื่อถอยกลับ ก็เป็นผู้ประกอบด้วยสติและปัญญากลับ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "เพื่อสติสัมปชัญญะ" หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่สติและญาณ ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านจึงกล่าวสติและญาณระคนกันไว้

10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอนุตตริยสูตร

30. දසමෙ උච්චාවචන්ති යං කිඤ්චි මහන්තඛුද්දකං, උච්චනීචං වා. හීනන්ති නිහීනං. ගම්මන්ති ගාමවාසිකානං දස්සනං. පොථුජ්ජනිකන්ති පුථුජ්ජනානං සන්තකං. අනරියන්ති න අරියං න උත්තමං න පරිසුද්ධං. අනත්ථසංහිතන්ති න අත්ථසන්නිස්සිතං. න නිබ්බිදායාති න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය. න විරාගායාති න රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. න නිරොධායාති න රාගාදීනං අප්පවත්තිනිරොධාය. න උපසමායාති න රාගාදීනං වූපසමනත්ථාය. න අභිඤ්ඤායාති න අභිජානනත්ථාය. න සම්බොධායාති න සම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස චතුමග්ගඤාණස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථාය. න නිබ්බානායාති න නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "สูงๆ ต่ำๆ" หมายถึง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ใหญ่และเล็ก หรือสูงและต่ำ คำว่า "เลวทราม" หมายถึง ต่ำช้า คำว่า "เป็นของชาวบ้าน" หมายถึง เป็นสิ่งที่ชาวบ้านผู้โง่เขลาพึงดู คำว่า "เป็นของปุถุชน" หมายถึง เป็นสมบัติของปุถุชน คำว่า "ไม่ใช่ของพระอริยะ" หมายถึง ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประเสริฐ ไม่บริสุทธิ์ คำว่า "ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" หมายถึง ไม่อาศัยประโยชน์ คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือความปราศจากราคะเป็นต้น คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความดับ" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือความดับโดยไม่เกิดขึ้นอีกแห่งราคะเป็นต้น คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือการรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์คือการแทงตลอดจตุมรรคญาณอันชื่อว่าสัมโพธิ คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อพระนิพพาน" หมายถึง ไม่เป็นไปเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

නිවිට්ඨසද්ධොති පතිට්ඨිතසද්ධො. නිවිට්ඨපෙමොති පතිට්ඨිතපෙමො. එකන්තගතොති එකන්තං ගතො, අචලප්පත්තොති අත්ථො. අභිප්පසන්නොති අතිවිය පසන්නො. එතදානුත්තරියන්ති එතං අනුත්තරං. හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතීති හත්ථිනිමිත්තං [Pg.105] සික්ඛිතබ්බං හත්ථිසිප්පං සික්ඛති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. උච්චාවචන්ති මහන්තඛුද්දකං සිප්පං සික්ඛති.

คำว่า "มีศรัทธาหยั่งลงมั่น" หมายถึง เป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว คำว่า "มีความรักหยั่งลงมั่น" หมายถึง เป็นผู้มีความรักตั้งมั่นแล้ว คำว่า "ถึงส่วนเดียว" หมายถึง ถึงโดยส่วนเดียว อธิบายว่า ถึงความไม่หวั่นไหว คำว่า "เลื่อมใสยิ่ง" หมายถึง เลื่อมใสอย่างยิ่ง คำว่า "นี้เป็นการเห็นอันยอดเยี่ยม" หมายถึง การเห็นนี้ยอดเยี่ยม ไม่มีอะไรยิ่งกว่า คำว่า "ย่อมศึกษาในศิลปะเกี่ยวกับช้าง" หมายถึง ย่อมศึกษาศิลปะเกี่ยวกับช้างอันเป็นสิ่งที่พึงศึกษา มีช้างเป็นเหตุ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "สูงๆ ต่ำๆ" หมายถึง ย่อมศึกษาศิลปะทั้งใหญ่และเล็ก

උපට්ඨිතා පාරිචරියෙති පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා. භාවයන්ති අනුස්සතින්ති අනුත්තරං අනුස්සතිං භාවෙන්ති. විවෙකප්පටිසංයුත්තන්ති නිබ්බානනිස්සිතං කත්වා. ඛෙමන්ති නිරුපද්දවං. අමතගාමිනන්ති නිබ්බානගාමිනං, අරියමග්ගං භාවෙන්තීති අත්ථො. අප්පමාදෙ පමොදිතාති සතියා අවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙ අප්පමාදෙ ආමොදිතා පමොදිතා. නිපකාති නෙපක්කෙන සමන්නාගතා. සීලසංවුතාති සීලෙන සංවුතා පිහිතා. තෙ වෙ කාලෙන පච්චෙන්තීති තෙ වෙ යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ජානන්ති. යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣතීති යස්මිං ඨානෙ සකලං වට්ටදුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තං අමතං මහානිබ්බානං තෙ භික්ඛූ ජානන්තීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඡ අනුත්තරියානි මිස්සකානි කථිතානීති.

บทว่า อุปฏฺฐิตา ปาริจริยา ความว่า เข้าไปตั้งมั่นแล้วในการบำรุง. บทว่า ภาวยนฺติ อนุสฺสตึ ความว่า ย่อมเจริญอนุสสติอันยอดเยี่ยม. บทว่า วิเวกปฺปฏิสํยุตฺตํ ความว่า กระทำให้เนื่องด้วยพระนิพพาน. บทว่า เขมํ ความว่า ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า อมตคามินํ ความว่า ย่อมเจริญอริยมรรคอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพาน. บทว่า อปฺปมาเท ปโมทิตา ความว่า ยินดีแล้ว บันเทิงแล้วในความไม่ประมาท กล่าวคือความไม่ปราศจากสติ. บทว่า นิปกา ความว่า ประกอบด้วยปัญญา. บทว่า สีลสํวุตา ความว่า สำรวมแล้ว ปิดแล้วด้วยศีล. บทว่า เต เว กาเลน ปจฺจนฺติ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นย่อมรู้ในกาลอันสมควร. บทว่า ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ ความว่า วัฏทุกข์ทั้งสิ้นย่อมดับในที่ใด ภิกษุเหล่านั้นย่อมรู้พระมหานิพพานนั้นอันเป็นอมตะ. ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงอนุตตริยะ ๖ ประการที่ระคนกันไว้.

අනුත්තරියවග්ගො තතියො.

อนุตตริยวรรคที่ ๓

4. දෙවතාවග්ගො

๔. เทวตาวรรค

1. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเสขสูตร

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛස්සාති සත්තවිධස්ස සෙඛස්ස. පුථුජ්ජනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පරිහානායාති උපරූපරිගුණපරිහානාය.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า เสขสฺส ได้แก่ แห่งพระเสขะ ๗ จำพวก. ส่วนในปุถุชน ไม่ต้องพูดถึงเลย. บทว่า ปริหานาย ได้แก่ เพื่อความเสื่อมแห่งคุณธรรมคือมรรคผลชั้นสูงขึ้นไป.

2-3. අපරිහානසුත්තද්වයවණ්ණනා

๒-๓. อรรถกถาอปริหานสูตร ๒ สูตร

32-33. දුතියෙ සත්ථුගාරවතාති සත්ථරි ගරුභාවො. ධම්මගාරවතාති නවවිධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුභාවො. සඞ්ඝගාරවතාති සඞ්ඝෙ ගරුභාවො. සික්ඛාගාරවතාති තීසු සික්ඛාසු ගරුභාවො. අප්පමාදගාරවතාති අප්පමාදෙ ගරුභාවො. පටිසන්ථාරගාරවතාති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධෙ පටිසන්ථාරෙ ගරුභාවො. සත්ථා ගරු අස්සාති සත්ථුගරු. ධම්මො ගරු අස්සාති ධම්මගරු. තිබ්බගාරවොති බහලගාරවො. පටිසන්ථාරෙ [Pg.106] ගාරවො අස්සාති පටිසන්ථාරගාරවො. තතියෙ සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො සගාරවො. හිරොත්තප්පං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතං.

๓๒-๓๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สตฺถุคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสดา. บทว่า ธมฺมคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในโลกุตรธรรม ๙ ประการ. บทว่า สงฺฆคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในพระสงฆ์. บทว่า สิกฺขาคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในสิกขา ๓. บทว่า อปฺปมาทคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในความไม่ประมาท. บทว่า ปฏิสนฺถารคารวตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีความเคารพในปฏิสันถาร ๒ อย่าง ด้วยอำนาจธรรมและอามิส. พระศาสดาเป็นที่เคารพของภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตฺถุครุ. พระธรรมเป็นที่เคารพของภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ธมฺมครุ. บทว่า ติพฺพคารโว ได้แก่ มีความเคารพอย่างแรงกล้า. ความเคารพในปฏิสันถารมีแก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปฏิสนฺถารคารโว. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สปฺปฏิสฺโส ได้แก่ มีความเคารพยำเกรง. ในสูตรนี้ ทรงแสดงหิริโอตตัปปะระคนไว้.

4. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร

34. චතුත්ථෙ තිස්සො නාම භික්ඛූති ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකො. මහිද්ධිකො මහානුභාවොති ඉජ්ඣනට්ඨෙන මහතී ඉද්ධි අස්සාති මහිද්ධිකො. අනුඵරණට්ඨෙන මහා ආනුභාවො අස්සාති මහානුභාවො. චිරස්සං ඛො, මාරිස මොග්ගල්ලාන, ඉමං පරියායමකාසීති එවරූපං ලොකෙ පකතියා පියසමුදාහාරවචනං හොති. ලොකියා හි චිරස්සං ආගතම්පි අනාගතපුබ්බම්පි මනාපජාතියං ආගතං දිස්වා ‘‘කුතො භවං ආගතො, චිරස්සං භවං ආගතො, කථං තෙ ඉධාගමනමග්ගො ඤාතො, කිං මග්ගමූළ්හොසී’’තිආදීනි වදන්ති. අයං පන ආගතපුබ්බත්තායෙව එවමාහ. ථෙරො හි කාලෙන කාලං බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡතියෙව. තත්ථ පරියායමකාසීති වාරං අකාසි. යදිදං ඉධාගමනායාති යො අයං ඉධාගමනාය වාරො, තං චිරස්සං අකාසීති වුත්තං හොති. ඉදමාසනං පඤ්ඤත්තන්ති මහාරහං බ්‍රහ්මපල්ලඞ්කං පඤ්ඤාපෙත්වා එවමාහ. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලෙන මග්ගප්පසාදෙන. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං කථිතං.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ติสฺโส นาม ภิกฺขุ ได้แก่ ภิกษุชื่อติสสะ เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระนั่นเอง. บทว่า มหิทฺธิโก มหานุภาโว ความว่า ชื่อว่า มหิทฺธิโก เพราะมีฤทธิ์ใหญ่ด้วยอรรถว่าสำเร็จ, ชื่อว่า มหานุภาโว เพราะมีอานุภาพใหญ่ด้วยอรรถว่าแผ่ไป. คำว่า จิรสฺสํ โข มาริส โมคฺคลฺลาน อิมํ ปริยายมกาสิ เป็นคำทักทายปราศรัยตามปกติในโลก. จริงอยู่ ชาวโลกเห็นคนที่น่าพอใจมา แม้จะมานานๆ ครั้ง หรือไม่เคยมามาก่อน ก็จะพูดว่า "ท่านมาจากไหน ท่านมานานๆ ครั้งนะ ท่านรู้ทางมาที่นี่ได้อย่างไร ท่านหลงทางหรือ" เป็นต้น. ส่วนพรหมนี้กล่าวอย่างนี้เพราะเคยมาแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ พระเถระย่อมไปพรหมโลกเป็นครั้งคราว. ในคำนั้น บทว่า ปริยายมกาสิ ความว่า ได้ทำวาระ. บทว่า ยทิทํ อิธาคมนาย ความว่า วาระแห่งการมาที่นี่อันใด ท่านได้ทำวาระนั้นให้เนิ่นนาน. บทว่า อิทมาสนํ ปญฺญตฺตํ ความว่า ปูลาดพรหมบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ยิ่งใหญ่แล้วกล่าวอย่างนี้. บทว่า อเวจฺจปฺปสาเทน ได้แก่ ด้วยความเลื่อมใสในมรรคอันไม่หวั่นไหวที่ได้บรรลุแล้ว. ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงโสดาปัตติมรรคญาณไว้.

5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวิชชาภาคิยสูตร

35. පඤ්චමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති දුක්ඛානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති අනත්තානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. පහානසඤ්ඤාති පහානානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. විරාගසඤ්ඤාති විරාගානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. නිරොධසඤ්ඤාති නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า วิชฺชาภาคิยา ได้แก่ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งวิชชา. บทว่า อนิจฺจสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณ. บทว่า อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในทุกขานุปัสสนาญาณ. บทว่า ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนัตตานุปัสสนาญาณ. บทว่า ปหานสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในปหานานุปัสสนาญาณ. บทว่า วิราคสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในวิราคานุปัสสนาญาณ. บทว่า นิโรธสญฺญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นในนิโรธานุปัสสนาญาณ.

6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวิวาทมูลสูตร

36. ඡට්ඨෙ [Pg.107] විවාදමූලානීති විවාදස්ස මූලානි. කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති. තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති, අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තථා ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති, අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො යං බහුකෙහි ගහිතං, තං ගච්ඡන්ති. ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා විහරන්තා අපායෙ නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. අජ්ඣත්තං වාති තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය. බහිද්ධාති පරෙසං පරිසාය.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วิวาทมูลานิ ได้แก่ มูลเหตุแห่งการวิวาท. บทว่า โกธโน ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความโกรธมีลักษณะคือความขัดเคือง. บทว่า อุปนาหี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความผูกโกรธมีลักษณะคือการไม่สละเวร. บทว่า อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ ความว่า การวิวาทของภิกษุ ๒ รูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์อย่างไร? เหมือนในโกสัมพิกขันธกะ เมื่อภิกษุ ๒ รูปเกิดการวิวาทกัน อันเตวาสิกของภิกษุเหล่านั้นในวิหารนั้นก็วิวาทกัน, ภิกษุณีสงฆ์ผู้รับโอวาทของท่านก็วิวาทกัน. ต่อจากนั้น อุบาสกอุบาสิกาของท่านก็วิวาทกัน, ลำดับนั้น อารักขเทวดาของมนุษย์ทั้งหลายก็แบ่งเป็น ๒ ฝ่าย. ฉันใดก็ฉันนั้น อารักขเทวดาของฝ่ายธรรมวาทีก็เป็นธรรมวาทินี, ของฝ่ายอธรรมวาทีก็เป็นอธรรมวาทินี. ต่อจากนั้น ภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของอารักขเทวดาเหล่านั้นก็แตกกัน. โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวก เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็แบ่งเป็น ๒ ฝ่าย. แต่ว่า ในบรรดาธรรมวาทีและอธรรมวาที ฝ่ายอธรรมวาทีมีมากกว่า. ต่อจากนั้น สิ่งใดที่คนส่วนมากยึดถือ เขาก็ไปตามนั้น. คนส่วนมากละทิ้งธรรมะแล้วยึดถืออธรรม. พวกเขาถืออธรรมเป็นใหญ่ ดำรงอยู่ ย่อมบังเกิดในอบาย. การวิวาทของภิกษุ ๒ รูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์อย่างนี้. บทว่า อชฺฌตฺตํ วา ได้แก่ ในบริษัทภายในของท่าน. บทว่า พหิทฺธา ได้แก่ ในบริษัทของผู้อื่น.

මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරස්ස සක්කාරාදීනි ඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී, අහෙතුවාදී, අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

บทว่า มักขี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยมักขะ อันมีลักษณะลบหลู่คุณของผู้อื่น. บทว่า ปลาสี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปลาสะ อันมีลักษณะถือตัวเทียมท่าน. บทว่า อิสสุกี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอิสสา อันมีลักษณะริษยาสักการะเป็นต้นของผู้อื่น. บทว่า มัจฉรี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น. บทว่า สโถ ได้แก่ ผู้โกง. บทว่า มายาวี ได้แก่ ผู้ปกปิดความผิดที่ทำไว้. บทว่า ปาปิจโฉ ได้แก่ ผู้ปรารถนาจะแสดงคุณที่ไม่มีในตน เป็นผู้ทุศีล. บทว่า มิจฉาทิฏฐิ ได้แก่ ผู้มีวาทะว่าไม่มี (นัตถิกวาทะ) ผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุ (อเหตุกวาทะ) ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นการกระทำ (อกิริยวาทะ). บทว่า สันทิฏฐิปรามาสี ได้แก่ ย่อมลูบคลำแต่ทิฏฐิที่ตนเห็นแล้วเท่านั้น. บทว่า อาธานัคคาหี ได้แก่ ผู้ยึดถืออย่างมั่นคง. บทว่า ทุปปฏินิสสัคคี ได้แก่ ไม่สามารถเพื่อจะให้สละคืนทิฏฐิที่ยึดถือไว้ได้. ในพระสูตรนี้ ทรงตรัสเรื่องวัฏฏะเท่านั้น.

7. දානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทานสูตร

37. සත්තමෙ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ඩකනගරවාසිනී. ඡළඞ්ගසමන්නාගතන්ති ඡහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති දානං දෙති. පුබ්බෙව දානා සුමනොති දානං දස්සාමීති මාසඩ්ඪමාසතො පට්ඨාය [Pg.108] සොමනස්සප්පත්තො හොති. එත්ථ හි පුබ්බෙචෙතනා දස්සාමීති චිත්තුප්පාදකාලතො පට්ඨාය ‘‘ඉතො උට්ඨිතෙන දානං දස්සාමී’’ති ඛෙත්තග්ගහණං ආදිං කත්වා චින්තෙන්තස්ස ලබ්භති. දදං චිත්තං පසාදෙතීති එවං වුත්තා මුඤ්චචෙතනා පන දානකාලෙයෙව ලබ්භති. දත්වා අත්තමනො හොතීති අයං පන අපරචෙතනා අපරාපරං අනුස්සරන්තස්ස ලබ්භති. වීතරාගාති විගතරාගා ඛීණාසවා. රාගවිනයාය වා පටිපන්නාති රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා. උක්කට්ඨදෙසනා චෙසා, න කෙවලං පන ඛීණාසවානං, අනාගාමි-සකදාගාමි-සොතාපන්නානම්පි අන්තමසො තදහුපබ්බජිතස්ස භණ්ඩගාහකසාමණෙරස්සාපි දින්නා දක්ඛිණා ඡළඞ්ගසමන්නාගතාව හොති. සොපි හි සොතාපත්තිමග්ගත්ථමෙව පබ්බජිතො.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เวฬุกัณฑกี ได้แก่ หญิงชาวเมืองเวฬุกัณฑกะ. บทว่า ฉฬงฺคสมนฺนาคตํ ได้แก่ ประกอบด้วยองค์คือคุณ ๖ ประการ. บทว่า ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปติ ความว่า ย่อมให้ทาน. บทว่า ปุพฺเพว ทานา สุมโน ความว่า เป็นผู้มีโสมนัสเกิดขึ้นจำเดิมแต่กึ่งเดือนหรือเดือนหนึ่ง ด้วยคิดว่า "เราจักให้ทาน". จริงอยู่ ในข้อนี้ ปุพพเจตนา อันบุคคลผู้คิดจำเดิมแต่กาลที่จิตเกิดขึ้นว่า "เราจักให้ทาน" ทำการถือเอาที่นาเป็นต้นว่า "เราจักให้ทานด้วย (ข้าวเปลือก) ที่เกิดขึ้นจากที่นานี้" ย่อมได้. ส่วนมุญจนเจตนาที่ตรัสไว้อย่างนี้ ย่อมได้ในเวลาให้ทานเท่านั้น. ส่วนอปรเจตนานี้ ย่อมได้แก่บุคคลผู้ตามระลึกเนืองๆ ในภายหลัง. บทว่า วีตราคา ได้แก่ พระขีณาสพผู้มีราคะไปปราศแล้ว. บทว่า ราควินยาย วา ปฏิปนฺนา ได้แก่ ผู้ปฏิบัติปฏิปทาเพื่อนำราคะออก. และนี้เป็นอุกกัฏฐเทศนา แต่ทักษิณาที่ถวายไม่เฉพาะแต่แก่พระขีณาสพเท่านั้น แม้ที่ถวายแก่พระอนาคามี พระสกทาคามี พระโสดาบัน จนที่สุดแม้แก่สามเณรผู้เป็นภัณฑาคาริกผู้อุปสมบทในวันนั้น ก็เป็นทักษิณาที่ประกอบด้วยองค์ ๖ เหมือนกัน. เพราะแม้สามเณรนั้นก็บวชเพื่อโสดาปัตติมรรคเท่านั้น.

යඤ්ඤස්ස සම්පදාති දානස්ස පරිපුණ්ණතා. සඤ්ඤතාති සීලසඤ්ඤමෙන සඤ්ඤතා. සයං ආචමයිත්වානාති අත්තනාව හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. සකෙහි පාණිභීති අත්තනො හත්ථෙහි. සයෙහීතිපි පාඨො. සද්ධොති රතනත්තයගුණෙ සද්දහන්තො. මුත්තෙන චෙතසාති ලාභමච්ඡරියාදීහි විමුත්තෙන චිත්තෙන. අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකන්ති නිද්දුක්ඛං උළාරසුඛසොමනස්සං දෙවලොකං.

บทว่า ยญฺญสฺส สมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์แห่งทาน. บทว่า สญฺญตา ได้แก่ ผู้สำรวมแล้วด้วยศีลสังวร. บทว่า สยํ อาจมยิตฺวาน ความว่า ตนเองล้างมือและเท้า บ้วนปาก (ของทักขิไณยบุคคล) แล้ว. บทว่า สเกหิ ปาณิภิ ได้แก่ ด้วยมือของตน. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า สเยหิ ก็มี. บทว่า สทฺโธ ได้แก่ ผู้เชื่อในคุณพระรัตนตรัย. บทว่า มุตฺเตน เจตสา ได้แก่ ด้วยจิตที่พ้นแล้วจากลาภมัจฉริยะเป็นต้น. บทว่า อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกํ ได้แก่ เทวโลกอันไม่มีทุกข์ มีสุขและโสมนัสอย่างยิ่ง.

8. අත්තකාරීසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัตตการีสูตร

38. අට්ඨමෙ අද්දසං වා අස්සොසිං වාති අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මා අද්දසං, අසුකස්මිං නාම ඨානෙ වසතීති මා අස්සොසිං, කථෙන්තස්ස වා වචනං මා අස්සොසිං. කථඤ්හි නාමාති කෙන නාම කාරණෙන. ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරියං. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරියං. පරක්කමධාතූති පරක්කමසභාවො. ථාමධාතූති ථාමසභාවො. ඨිතිධාතූති ඨිතිසභාවො. උපක්කමධාතූති උපක්කමසභාවො. සබ්බං චෙතං තෙන තෙනාකාරෙන පවත්තස්ස වීරියස්සෙව නාමං.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อทฺทสํ วา อสฺโสสึ วา ความว่า ข้าพเจ้าลืมตาแล้ว อย่าได้เห็นเลย, อย่าได้ฟังเลยว่า "ท่านผู้นั้นอยู่ในที่ชื่อโน้น", หรืออย่าได้ฟังคำของผู้ที่กำลังพูดเลย. บทว่า กถญฺหิ นาม ความว่า ด้วยเหตุชื่ออะไร. บทว่า อารมฺภธาตุ ได้แก่ วิริยะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งการปรารภ. บทว่า นิกฺกมธาตุ ได้แก่ วิริยะที่มีสภาวะออกจากความเกียจคร้าน. บทว่า ปรกฺกมธาตุ ได้แก่ สภาวะแห่งความบากบั่น. บทว่า ถามธาตุ ได้แก่ สภาวะแห่งกำลัง. บทว่า ฐิติธาตุ ได้แก่ สภาวะแห่งความตั้งมั่น. บทว่า อุปกฺกมธาตุ ได้แก่ สภาวะแห่งความพากเพียร. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของวิริยะที่ดำเนินไปโดยอาการนั้นๆ นั่นเอง.

9-10. නිදානසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถานิทานสูตร เป็นต้น

39-40. නවමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. සමුදයායාති පිණ්ඩකරණත්ථාය. නිදානන්ති පච්චයො. ලොභජෙනාති ලොභතො ජාතෙන. න [Pg.109] පඤ්ඤායන්තීති ‘‘එවරූපෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා’’ති න දිස්සන්ති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දසමෙ නිචුලවනෙති මහාමුචලින්දවනෙ. සද්ධම්මොති සාසනසද්ධම්මො.

ในสูตรที่ ๙ บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่ยังให้ถึงวัฏฏะ. บทว่า สมุทยาย ความว่า เพื่อการรวบรวม. บทว่า นิทานํ ได้แก่ ปัจจัย. บทว่า โลภเชน ได้แก่ อันเกิดจากโลภะ. บทว่า น ปญฺญายนฺติ ความว่า ย่อมไม่ปรากฏว่า "เกิดขึ้นด้วยกรรมเห็นปานนี้". ในฝ่ายขาว บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่ยังให้ถึงวิวัฏฏะ. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ จึงตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิจุลวเน ได้แก่ ในป่าต้นจิกใหญ่. บทว่า สทฺธมฺโม ได้แก่ สัทธรรมคือพระศาสนา.

11. දාරුක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาทารุกขันธสูตร

41. එකාදසමෙ චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසිභාවං පත්තො. පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍යාති ථද්ධාකාරං පථවීධාතූති සල්ලක්ඛෙය්‍ය. යං නිස්සායාති යං විජ්ජමානං ථද්ධාකාරං පථවීධාතුං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය, සා එත්ථ පථවීධාතු අත්ථීති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි. යථෙව හි තස්මිං ථද්ධාකාරා පථවීධාතු අත්ථි, එවං යූසාකාරා ආපොධාතු, උණ්හාකාරා තෙජොධාතු, විත්ථම්භනාකාරා වායොධාතු, රත්තවණ්ණම්හි සාරෙ පදුමපුප්ඵවණ්ණා සුභධාතු, පූතිභූතෙ චුණ්ණෙ චෙව ඵෙග්ගුපපටිකාසු ච අමනුඤ්ඤවණ්ණා අසුභධාතු, තං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං අසුභන්ත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය සල්ලක්ඛෙය්‍යාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ මිස්සකවිහාරො නාම කථිතො.

๔๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า เจโตวสิปฺปตฺโต ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต. บทว่า ปฐวีตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย ความว่า พึงกำหนดหมายว่า "อาการที่แข็งคือปฐวีธาตุ". บทว่า ยํ นิสฺสาย ความว่า อาศัยปฐวีธาตุคืออาการที่แข็งซึ่งมีอยู่ใด แล้วพึงน้อมใจเชื่อท่อนไม้นี้ว่า "เป็นปฐวี" นั่นเทียว, ปฐวีธาตุนั้นมีอยู่ในท่อนไม้นี้. พึงทราบแม้บทที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. จริงอยู่ ปฐวีธาตุคืออาการที่แข็งมีอยู่ในท่อนไม้นั้นฉันใด, อาโปธาตุคืออาการที่เอิบอาบ, เตโชธาตุคืออาการที่ร้อน, วาโยธาตุคืออาการที่ค้ำจุน ก็มีอยู่ฉันนั้น. ในแก่นไม้ที่มีสีแดง มีสุภธาตุคือสีดอกปทุม. ในส่วนที่เป็นผงและกระพี้ที่ผุพังไป มีอสุภธาตุคือสีที่ไม่น่าพอใจ. อาศัยอสุภธาตุนั้นแล้ว พึงน้อมใจเชื่อ พึงกำหนดหมายท่อนไม้นี้ว่า "เป็นอสุภะ" นั่นเทียว. ในพระสูตรนี้ ทรงตรัสธรรมชื่อว่า มิสสกวิหาร.

12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถานาคิตสูตร

42. ද්වාදසමෙ ගාමන්තවිහාරින්ති ගාමන්තසෙනාසනවාසිං. සමාහිතං නිසින්නන්ති තස්මිං ගාමන්තසෙනාසනෙ සමාධිං අප්පෙත්වා නිසින්නං. ඉදානිමන්ති ඉදානි ඉමං. සමාධිම්හා චාවෙස්සතීති සමාධිතො උට්ඨාපෙස්සති. න අත්තමනො හොමීති න සකමනො හොමි. පචලායමානන්ති නිද්දායමානං. එකත්තන්ති එකසභාවං, එකග්ගතාභූතං අරඤ්ඤසඤ්ඤංයෙව චිත්තෙ කරිස්සතීති අත්ථො. අනුරක්ඛිස්සතීති අනුග්ගණ්හිස්සති. අවිමුත්තං වා චිත්තං විමොචෙස්සතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිමුත්තං චිත්තං ඉදානි පඤ්චහි විමුත්තීහි විමොචයිස්සති. රිඤ්චතීති වජ්ජෙති විස්සජ්ජෙති. පටිපණාමෙත්වාති පනුදිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා. උච්චාරපස්සාවකම්මායාති උච්චාරපස්සාවකරණත්ථාය. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා අරඤ්ඤසෙනාසනස්ස වණ්ණො කථිතො. සුත්තස්ස පන පඨමකොට්ඨාසෙ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

๔๒. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า คามนฺตวิหารึ ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่ในเสนาสนะชายบ้าน. บทว่า สมาหิตํ นิสินฺนํ ได้แก่ ภิกษุผู้เข้าสมาธิแล้วนั่งอยู่ในเสนาสนะชายบ้านนั้น. บทว่า อิทานิมํ ได้แก่ อิทานิ อิมํ (บัดนี้ ซึ่งภิกษุนี้). บทว่า สมาธิมฺหา จาเวสฺสติ ความว่า จักให้เคลื่อนจากสมาธิ. บทว่า น อตฺตมโน โหมิ ความว่า เราไม่มีใจเป็นของตน (ไม่พอใจ). บทว่า ปจลายมานํ ได้แก่ ผู้กำลังง่วงเหงา. บทว่า เอกตฺตํ ความว่า มีสภาวะเป็นหนึ่ง, มีอารมณ์เป็นหนึ่งแล้ว จักกระทำอรัญญสัญญาเท่านั้นไว้ในใจ. บทว่า อนุรกฺขิสฺสติ ความว่า จักตามรักษา. บทว่า อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิโมเจสฺสติ ความว่า จักเปลื้องจิตที่ยังไม่พ้นในกาลอื่น ให้พ้นด้วยวิมุตติ ๕ ในบัดนี้. บทว่า ริญฺจติ ความว่า ย่อมเว้น ย่อมสละ. บทว่า ปฏิปฺปณาเมตฺวา ความว่า บรรเทาแล้ว สละแล้ว. บทว่า อุจฺจารปสฺสาวกมฺมาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การทำอุจจาระและปัสสาวะ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระศาสดาจึงตรัสคุณของเสนาสนะป่า. ส่วนข้อที่ควรกล่าวในส่วนแรกของพระสูตรนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง.

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

เทวตาวรรคที่ ๔

5. ධම්මිකවග්ගො

๕. ธัมมิกวรรค

1. නාගසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถานาคสูตร

43. පඤ්චමස්ස [Pg.110] පඨමෙ ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධින්ති ඉදං ‘‘ආයාමානන්දා’’ති ථෙරං ආමන්තෙත්වා ගතත්තා වුත්තං, සත්ථා පන අනූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො තත්ථ අගමාසීති වෙදිතබ්බො. තෙනුපසඞ්කමීති තෙහෙව පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. පරිසිඤ්චිත්වාති වොහාරවචනමෙතං, න්හායිත්වාති අත්ථො. පුබ්බාපයමානොති රත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා උත්තරාසඞ්ගචීවරං ද්වීහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා පච්ඡිමලොකධාතුං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථිමලොකධාතුං අභිමුඛො වොදකභාවෙන ගත්තානි පුබ්බසදිසානි කුරුමානො අට්ඨාසීති අත්ථො. භික්ඛුසඞ්ඝොපි තෙන තෙන ඨානෙන ඔතරිත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා සත්ථාරංයෙව පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. ඉති තස්මිං සමයෙ ආකාසතො පතමානං රත්තසුවණ්ණකුණ්ඩලං විය සූරියො පච්ඡිමලොකධාතුං පටිපජ්ජි, පරිසුද්ධරජතමණ්ඩලො විය පාචීනලොකධාතුතො චන්දො අබ්භුග්ගඤ්ඡි, මජ්ඣට්ඨානෙපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො සම්මාසම්බුද්ධො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙත්වා පුබ්බකොට්ඨකනදීතීරෙ ලොකං අලඞ්කුරුමානො අට්ඨාසි.

๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า สทฺธึ อายสฺมตา อานนฺเทน นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพราะเสด็จไปโดยตรัสเรียกพระเถระว่า "อายาม อานนฺท" (ดูก่อนอานนท์ มาเถิด) แต่พึงทราบว่า พระศาสดาทรงแวดล้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปถ้วน เสด็จไป ณ ที่นั้น บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เสด็จเข้าไปใกล้โดยทรงแวดล้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นนั่นเทียว บทว่า ปริสิญฺจิตฺวา นี้เป็นโวหารของชาวโลก ความว่า ทรงสรงน้ำแล้ว บทว่า ปุพฺพาปยมาโน ความว่า ทรงนุ่งผ้าแดงสองชั้น ทรงถือผ้าอุตตราสงค์ด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ทรงทำโลกธาตุเบื้องปัจฉิมไว้เบื้องพระปฤษฎางค์ มีพระพักตร์มุ่งตรงต่อโลกธาตุเบื้องบูรพา ทรงทำพระวรกายให้ปราศจากน้ำให้เป็นเหมือนเดิม ประทับยืนแล้ว แม้หมู่ภิกษุก็ลงไปในที่นั้นๆ สรงน้ำแล้ว ขึ้นมาแล้ว แวดล้อมพระศาสดานั่นเทียว ยืนอยู่แล้ว ในสมัยนั้น ดวงอาทิตย์เป็นประดุจกุณฑลทองคำสีแดงตกลงมาจากอากาศ ได้ไปสู่โลกธาตุเบื้องปัจฉิม, ดวงจันทร์เป็นประดุจมณฑลเงินบริสุทธิ์ได้ขึ้นมาจากโลกธาตุเบื้องบูรพา, แม้ในสถานที่เป็นท่ามกลาง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสี ประทับยืนประดับโลกอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำ ณ ท่าน้ำเบื้องบูรพา

තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… සෙතො නාම නාගොති සෙතවණ්ණතාය එවං ලද්ධනාමො හත්ථිනාගො. මහාතූරියතාළිතවාදිතෙනාති මහන්තෙන තූරියතාළිතවාදිතෙන. තත්ථ පඨමං සඞ්ඝට්ටනං තාළිතං නාම හොති, තතො පරං වාදිතං. ජනොති හත්ථිදස්සනත්ථං සන්නිපතිතමහාජනො. දිස්වා එවමාහාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඝංසිත්වා න්හාපෙත්වා උත්තාරෙත්වා බහිතීරෙ ඨපෙත්වා ගත්තානි වොදකානි කත්වා හත්ථාලඞ්කාරෙන අලඞ්කතං තං මහානාගං දිස්වා ඉදං ‘‘අභිරූපො වත, භො’’ති පසංසාවචනමාහ. කායුපපන්නොති සරීරසම්පත්තියා උපපන්නො, පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගොති අත්ථො. ආයස්මා උදායීති පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරො. එතදවොචාති තං මහාජනං හත්ථිස්ස වණ්ණං භණන්තං දිස්වා ‘‘අයං ජනො අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තහත්ථිනො වණ්ණං කථෙති, න බුද්ධහත්ථිස්ස. අහං දානි ඉමිනා හත්ථිනාගෙන උපමං කත්වා බුද්ධනාගස්ස වණ්ණං [Pg.111] කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘හත්ථිමෙව නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ මහන්තන්ති ආරොහසම්පන්නං. බ්‍රහන්තන්ති පරිණාහසම්පන්නං. එවමාහාති එවං වදති. අථ භගවා යස්මා අයං නාගසද්දො හත්ථිම්හිචෙව අස්සගොණඋරගරුක්ඛමනුස්සෙසු චාපි පවත්තති, තස්මා හත්ථිම්පි ඛොතිආදිමාහ.

บทว่า เตน โข ปน สมเยน...ฯลฯ...เสโต นาม นาโค ความว่า ช้างพลายชื่อว่าเสตะ เพราะมีชื่อที่ได้มาอย่างนั้นเพราะมีสีขาว บทว่า มหาตูริยตาฬิตวาทิเตน ความว่า ด้วยการประโคมดนตรีอันยิ่งใหญ่ ในการประโคมดนตรีนั้น การตีครั้งแรกชื่อว่า ตาฬิตะ, การตีหลังจากนั้นชื่อว่า วาทิตะ บทว่า ชโน ความว่า มหาชนที่ประชุมกันเพื่อดูช้าง บทว่า ทิสฺวา เอวมาห ความว่า ได้เห็นช้างพลายใหญ่นั้นที่เขาขัดสีอวัยวะน้อยใหญ่ อาบน้ำให้แล้ว นำขึ้นมาแล้ว ให้ยืนอยู่ที่ฝั่งข้างนอก ทำให้ตัวแห้งแล้ว ประดับด้วยเครื่องประดับช้างแล้ว จึงกล่าวคำชมเชยนี้ว่า "อภิรูโป วต โภ" (โอ้ รูปงามจริงหนอ) บทว่า กายูปปนฺโน ความว่า ถึงพร้อมด้วยความสมบูรณ์แห่งสรีระ อธิบายว่า มีอวัยวะน้อยใหญ่บริบูรณ์ บทว่า อายสฺมา อุทายี คือ พระกาฬุทายีเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทา บทว่า เอตทโวจ ความว่า ท่านเห็นมหาชนนั้นกล่าวชมสีของช้าง จึงคิดว่า "ชนนี้กล่าวถึงสีของช้างที่เกิดในอเหตุกปฏิสนธิ แต่ไม่กล่าวถึงสีของพระพุทธเจ้าผู้เป็นช้าง เราจักทำอุปมาด้วยช้างพลายนี้แล้วกล่าวถึงสีของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะในบัดนี้" ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำนี้เป็นอาทิว่า "หตฺถิเมว นุ โข ภนฺเต" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ช้างนี้แลหรือหนอ) ในบทเหล่านั้น บทว่า มหนฺตํ ความว่า สมบูรณ์ด้วยความสูง บทว่า พฺรหนฺตํ ความว่า สมบูรณ์ด้วยปริมณฑล (ความกว้าง) บทว่า เอวมาห ความว่า ย่อมกล่าวอย่างนี้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุที่นาคศัพท์นี้ย่อมเป็นไปในช้าง, ม้า, โค, งู, ต้นไม้ และมนุษย์ทั้งหลายด้วย ฉะนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า หตฺถิมฺปิ โข

ආගුන්ති පාපකං ලාමකං අකුසලධම්මං. තමහං නාගොති බ්‍රූමීති තං අහං ඉමෙහි තීහි ද්වාරෙහි දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ද්වාදසන්නඤ්ච අකුසලචිත්තානං අකරණතො නාගොති වදාමි. අයඤ්හි න ආගුං කරොතීති ඉමිනා අත්ථෙන නාගො. ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදාමීති ඉමාහි චතුසට්ඨිපදාහි සොළසහි ගාථාහි අනුමොදාමි අභිනන්දාමි.

บทว่า อาคํุ ความว่า อกุศลธรรมอันลามกชั่วช้า บทว่า ตมหํ นาโคติ พฺรูมิ ความว่า เรากล่าวบุคคลนั้นว่าเป็นนาคะ เพราะไม่กระทำอกุศลกรรมบถ ๑๐ และอกุศลจิต ๑๒ ด้วยทวาร ๓ เหล่านี้ จริงอยู่ บุคคลนี้ไม่ทำความชั่ว เพราะเหตุนี้จึงชื่อว่า นาคะ บทว่า อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามิ ความว่า เราอนุโมทนา ยินดี ด้วยคาถา ๑๖ คาถา มี ๖๔ บาทเหล่านี้

මනුස්සභූතන්ති දෙවාදිභාවං අනුපගන්ත්වා මනුස්සමෙව භූතං. අත්තදන්තන්ති අත්තනායෙව දන්තං, න අඤ්ඤෙහි දමථං උපනීතං. භගවා හි අත්තනා උප්පාදිතෙනෙව මග්ගදමථෙන චක්ඛුතොපි දන්තො, සොතතොපි, ඝානතොපි, ජිව්හාතොපි, කායතොපි, මනතොපීති ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු දන්තො සන්තො නිබ්බුතො පරිනිබ්බුතො. තෙනාහ – ‘‘අත්තදන්ත’’න්ති. සමාහිතන්ති දුවිධෙනාපි සමාධිනා සමාහිතං. ඉරියමානන්ති විහරමානං. බ්‍රහ්මපථෙති සෙට්ඨපථෙ, අමතපථෙ, නිබ්බානපථෙ. චිත්තස්සූපසමෙ රතන්ති පඨමජ්ඣානෙන පඤ්ච නීවරණානි වූපසමෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ, තතියජ්ඣානෙන පීතිං, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං වූපසමෙත්වා තස්මිං චිත්තස්සූපසමෙ රතං අභිරතං.

บทว่า มนุสฺสภูตํ ความว่า ไม่เข้าถึงความเป็นเทวดาเป็นต้น แต่เป็นมนุษย์นั่นเทียว บทว่า อตฺตทนฺตํ ความว่า ฝึกฝนแล้วด้วยตนเองเท่านั้น ไม่ใช่ถูกผู้อื่นนำเข้าไปเพื่อการฝึก จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกฝนแล้วด้วยการฝึกคือมรรคที่ทรงทำให้เกิดขึ้นด้วยพระองค์เองเท่านั้น ทั้งทางพระจักษุ, ทั้งทางพระโสต, ทั้งทางพระฆานะ, ทั้งทางพระชิวหา, ทั้งทางพระกาย, ทั้งทางพระมนัส, ในฐานะ ๖ เหล่านี้ พระองค์ทรงฝึกฝนแล้ว สงบแล้ว ดับแล้ว ปรินิพพานแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อตฺตทนฺตํ" บทว่า สมาหิตํ ความว่า ตั้งมั่นแล้วด้วยสมาธิทั้งสองอย่าง บทว่า อิริยมานํ ความว่า เที่ยวไปอยู่ บทว่า พฺรหฺมปเถ ความว่า ในทางอันประเสริฐ, ในทางคืออมตะ, ในทางคือนิพพาน บทว่า จิตฺตสฺสูปสเม รตํ ความว่า ทรงสงบนิวรณ์ ๕ ด้วยปฐมฌาน, ทรงสงบวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน, ทรงสงบปีติด้วยตติยฌาน, ทรงสงบสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌานแล้ว ยินดีแล้ว เพลิดเพลินยิ่งแล้วในธรรมเป็นที่สงบแห่งจิตนั้น

නමස්සන්තීති කායෙන නමස්සන්ති, වාචාය නමස්සන්ති, මනසා නමස්සන්ති, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා නමස්සන්ති, සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති. සබ්බධම්මානපාරගුන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධායතනධාතුධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන පාරගතං පාරප්පත්තං මත්ථකප්පත්තං. දෙවාපි තං නමස්සන්තීති දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො සුඛප්පත්තා ච සබ්බෙව දසසහස්සචක්කවාළවාසිනො දෙවාපි තුම්හෙ නමස්සන්ති. ඉති මෙ අරහතො සුතන්ති ඉති මයා චතූහි කාරණෙහි අරහාති ලද්ධවොහාරානං තුම්හාකංයෙව සන්තිකෙ සුතන්ති දීපෙති.

บทว่า นมสฺสนฺติ ความว่า ย่อมนอบน้อมด้วยกาย, ย่อมนอบน้อมด้วยวาจา, ย่อมนอบน้อมด้วยใจ, ย่อมนอบน้อมด้วยธรรมานุธรรมปฏิบัติ, สักการะ, กระทำความเคารพ บทว่า สพฺพธมฺมานปารคํุ ความว่า ผู้ถึงฝั่งคือการรู้ยิ่งซึ่งธรรมคือขันธ์ อายตนะ ธาตุทั้งปวง, ผู้ถึงฝั่งคือการกำหนดรู้, ผู้ถึงฝั่งคือการละ, ผู้ถึงฝั่งคือการเจริญ, ผู้ถึงฝั่งคือการทำให้แจ้ง, ผู้ถึงฝั่งคือสมาบัติ, ด้วยการถึงฝั่ง ๖ ประการอย่างนี้ จึงเป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว บรรลุถึงฝั่งแล้ว บรรลุถึงที่สุดแล้ว บทว่า เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ ความว่า แม้เหล่าเทวดาเช่นสุพรหมเทวบุตรเป็นต้นผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ และเหล่าเทวดาทั้งปวงผู้อยู่ในหมื่นจักรวาลผู้ถึงแล้วซึ่งสุข ก็ย่อมนอบน้อมท่านทั้งหลาย บทว่า อิติ เม อรหโต สุตํ แสดงความว่า ข้าพเจ้าได้ฟังมาในสำนักของท่านทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่า "อรหํ" ด้วยเหตุ ๔ ประการ อย่างนี้

සබ්බසංයොජනාතීතන්ති [Pg.112] සබ්බානි දසවිධසංයොජනානි අතික්කන්තං. වනා නිබ්බනමාගතන්ති කිලෙසවනතො නිබ්බනං කිලෙසවනරහිතං නිබ්බානං ආගතං සම්පත්තං. කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතන්ති දුවිධෙහි කාමෙහි නික්ඛන්තත්තා පබ්බජ්ජා අට්ඨ සමාපත්තියො චත්තාරො ච අරියමග්ගා කාමෙහි නෙක්ඛම්මං නාම, තත්ථ රතං අභිරතං. මුත්තං සෙලාව කඤ්චනන්ති සෙලධාතුතො මුත්තං කඤ්චනසදිසං.

บทว่า สพฺพสํโยชนาตีตํ ความว่า ผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ ๑๐ ประการทั้งปวง บทว่า วนา นิพฺพนมาคตํ ความว่า ผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันปราศจากป่าคือกิเลส ไม่มีป่าคือกิเลส ปราศจากป่าคือกิเลส บทว่า กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ ความว่า บรรพชา, สมาบัติ ๘ และอริยมรรค ๔ ชื่อว่าเนกขัมมะจากกาม เพราะออกจากกาม ๒ อย่าง, ท่านผู้ยินดีแล้ว เพลิดเพลินยิ่งแล้วในเนกขัมมะนั้น บทว่า มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ ความว่า เหมือนทองคำที่หลุดออกจากแร่หิน

සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකඤ්හි අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සොතාපන්නො අච්චරුචි නාම, සොතාපන්නං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සකදාගාමී…පෙ… ඛීණාසවං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය පච්චෙකසම්බුද්ධො, පච්චෙකසම්බුද්ධං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සම්මාසම්බුද්ධො අච්චරුචි නාම. හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙති යථා හිමවා පබ්බතරාජා අඤ්ඤෙ පබ්බතෙ අතිරොචති, එවං අතිරොචතීති අත්ථො. සච්චනාමොති තච්ඡනාමො භූතනාමො ආගුං අකරණෙනෙව නාගොති එවං අවිතථනාමො.

บทว่า สพฺเพ อจฺจารุจิ ความว่า มีความยินดีที่เป็นไปโดยก้าวล่วงสัตว์ทั้งปวง. จริงอยู่ พระโสดาบันชื่อว่าอัจจารุจิ เพราะมีความยินดีที่เป็นไปโดยก้าวล่วงบุคคลที่ ๘ (คือโสดาปัตติมรรคบุคคล), พระสกทาคามี (ชื่อว่าอัจจารุจิ) เพราะมีความยินดีที่เป็นไปโดยก้าวล่วงพระโสดาบัน...ละ... พระปัจเจกสัมพุทธะ (ชื่อว่าอัจจารุจิ) เพราะมีความยินดีที่เป็นไปโดยก้าวล่วงพระขีณาสพ, พระสัมมาสัมพุทธะชื่อว่าอัจจารุจิ เพราะมีความยินดีที่เป็นไปโดยก้าวล่วงพระปัจเจกสัมพุทธะ. บทว่า หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย ความว่า พญาแห่งภูเขาชื่อหิมพานต์ ย่อมรุ่งเรืองกว่าภูเขาทั้งหลายเหล่าอื่นฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ย่อมรุ่งเรืองกว่าฉันนั้น นี้คือเนื้อความ. บทว่า สจฺจนาโม ความว่า มีพระนามจริง มีพระนามแท้ ชื่อว่านาคะ เพราะไม่ทรงกระทำบาป ด้วยเหตุนี้ จึงมีพระนามไม่ผิดพลาด.

සොරච්චන්ති සුචිසීලං. අවිහිංසාති කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච. පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස දුවෙ පුරිමපාදා.

บทว่า โสรจฺจํ ได้แก่ ศีลอันบริสุทธิ์. บทว่า อวิหึสา ได้แก่ กรุณาและบุพภาคแห่งกรุณา. บทว่า ปาทา นาคสฺส เต ทุเว ความว่า ธรรม ๒ ประการนั้น เป็นเท้าหน้าทั้งสองของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ.

තපොති ධුතසමාදානං. බ්‍රහ්මචරියන්ති අරියමග්ගසීලං. චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස අපරෙ ද්වෙ පච්ඡිමපාදා. සද්ධාහත්ථොති සද්ධාමයාය සොණ්ඩාය සමන්නාගතො. උපෙක්ඛාසෙතදන්තවාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාමයෙහි සෙතදන්තෙහි සමන්නාගතො.

บทว่า ตโป ได้แก่ การสมาทานธุดงค์. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ ศีลในอริยมรรค. บทว่า จรณา นาคสฺส ตฺยาปเร ความว่า ธรรม ๒ ประการที่เหลือเหล่านั้น เป็นเท้าหลังทั้งสองของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ. บทว่า สทฺธาหตฺโถ ความว่า ทรงประกอบด้วยงวงคือศรัทธา. บทว่า อุเปกฺขาสิตทนฺตวา ความว่า ทรงประกอบด้วยงาขาวคืออุเบกขามีองค์ ๖.

සති ගීවාති යථා නාගස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගස්මිං සිරාජාලානං ගීවා පතිට්ඨා, එවං බුද්ධනාගස්ස සොරච්චාදීනං ධම්මානං සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සති ගීවා’’ති. සිරො පඤ්ඤාති යථා හත්ථිනාගස්ස සිරො උත්තමඞ්ගො, එවං බුද්ධනාගස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තෙන හි සො සබ්බධම්මෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘සිරො පඤ්ඤා’’ති. වීමංසා ධම්මචින්තනාති යථා හත්ථිනාගස්ස අග්ගසොණ්ඩො වීමංසා නාම හොති. සො තාය ථද්ධමුදුකං ඛාදිතබ්බාඛාදිතබ්බඤ්ච වීමංසති, තතො පහාතබ්බං පජහති, ආදාතබ්බං ආදියති, එවමෙව බුද්ධනාගස්ස ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදකඤාණසඞ්ඛාතා ධම්මචින්තනා වීමංසා. තෙන හි ඤාණෙන සො භබ්බාභබ්බෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීමංසා ධම්මචින්තනා’’ති[Pg.113]. ධම්මකුච්ඡිසමාතපොති ධම්මො වුච්චති චතුත්ථජ්ඣානසමාධි, කුච්ඡියෙව සමාතපො කුච්ඡිසමාතපො. සමාතපො නාම සමාතපනට්ඨානං. ධම්මො කුච්ඡිසමාතපො අස්සාති ධම්මකුච්ඡිසමාතපො. චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්මිං ඨිතස්ස හි තෙ තෙ ඉද්ධිවිධාදිධම්මා ඉජ්ඣන්ති, තස්මා සො කුච්ඡිසමාතපොති වුත්තො. විවෙකොති කායචිත්තඋපධිවිවෙකො. යථා නාගස්ස වාලධි මක්ඛිකා වාරෙති, එවං තථාගතස්ස විවෙකො ගහට්ඨපබ්බජිතෙ වාරෙති. තස්මා සො වාලධීති වුත්තො.

บทว่า สติ คีวา ความว่า คอเป็นที่ตั้งแห่งร่างแหคือเส้นเอ็นในอวัยวะน้อยใหญ่ของช้างฉันใด สติก็เป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายมีโสรัจจะ เป็นต้นของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สติ คีวา” (สติเป็นคอ). บทว่า สิโร ปญฺญา ความว่า ศีรษะเป็นอวัยวะสูงสุดของพญาช้างฉันใด สัพพัญญุตญาณก็เป็นอวัยวะสูงสุดของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะฉันนั้น. จริงอยู่ พระองค์ทรงรู้ธรรมทั้งปวงด้วยญาณนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สิโร ปญฺญา” (ปัญญาเป็นศีรษะ). บทว่า วิมํสา ธมฺมจินฺตนา ความว่า ปลายงวงของพญาช้างชื่อว่าวิมังสาฉันใด พญาช้างนั้นย่อมพิจารณาสิ่งที่แข็งและอ่อน สิ่งที่ควรเคี้ยวและไม่ควรเคี้ยวด้วยปลายงวงนั้น จากนั้นจึงละสิ่งที่ควรละ ถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา, ฉันใด ธรรมจินตนาอันได้แก่ญาณที่กำหนดส่วนแห่งธรรมของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ ก็ชื่อว่าวิมังสาฉันนั้น. จริงอยู่ พระองค์ทรงรู้บุคคลที่ควรแนะนำและไม่ควรแนะนำด้วยญาณนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “วิมํสา ธมฺมจินฺตนา” (วิมังสาคือความดำริในธรรม). บทว่า ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป ความว่า จตุตถฌานสมาธิเรียกว่าธรรมะ, ท้องนั่นเองเป็นสมาตปะ ชื่อว่า กุจฉิสมาตโป. คำว่า สมาตโป คือ ที่ตั้งแห่งความเพียร. ธรรมะเป็นกุจฉิสมาตโปของพระองค์ ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมกุจฉิสมาตโป. จริงอยู่ อิทธิวิธาธรรมเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในจตุตถฌานสมาธิ เพราะเหตุนั้น สมาธินั้นจึงถูกเรียกว่า กุจฉิสมาตโป. บทว่า วิเวโก ได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก. หางของช้างย่อมป้องกันเหลือบยุงฉันใด วิเวกของพระตถาคตก็ย่อมป้องกันคฤหัสถ์และบรรพชิตฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น วิเวกนั้นจึงถูกเรียกว่า วาลธิ (หาง).

ඣායීති දුවිධෙන ඣානෙන ඣායී. අස්සාසරතොති නාගස්ස හි අස්සාසපස්සාසා විය බුද්ධනාගස්ස ඵලසමාපත්ති, තත්ථ රතො, අස්සාසපස්සාසෙහි විය තාය විනා න වත්තතීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සංවුතොති සබ්බද්වාරෙසු සංවුතො. අනවජ්ජානීති සම්මාආජීවෙන උප්පන්නභොජනානි. සාවජ්ජානීති පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නභොජනානි.

บทว่า ฌายี ความว่า เป็นผู้เพ่งด้วยฌาน ๒ อย่าง. บทว่า อสฺสาสรโต ความว่า ผลสมาบัติของพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ เปรียบเหมือนลมหายใจเข้าออกของช้าง, พระองค์ทรงยินดีในผลสมาบัตินั้น, เนื้อความว่า พระองค์ย่อมไม่เป็นไปได้โดยปราศจากผลสมาบัตินั้น เหมือน (สัตว์) เป็นไปไม่ได้โดยปราศจากลมหายใจเข้าออก. บทว่า สพฺพตฺถ สํวุโต ความว่า ทรงสำรวมในทวารทั้งปวง. บทว่า อนวชฺชานิ ได้แก่ โภชนะที่เกิดขึ้นโดยสัมมาอาชีวะ. บทว่า สาวชฺชานิ ได้แก่ โภชนะที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งมิจฉาอาชีวะ ๕ อย่าง.

අණුංථූලන්ති ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච. සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං ඡින්දිත්වාන. නුපලිප්පති ලොකෙනාති ලොකෙන සද්ධිං තණ්හාමානදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිප්පති. මහාගිනීති මහාඅග්ගි. විඤ්ඤූහි දෙසිතාති ඉධ පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරොව විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො, තෙන දෙසිතාති අත්ථො. විඤ්ඤස්සන්ති මහානාගා, නාගං නාගෙන දෙසිතන්ති උදායිත්ථෙරනාගෙන දෙසිතං බුද්ධනාගං ඉතරෙ ඛීණාසවා නාගා විජානිස්සන්ති.

บทว่า อณุํถูลํ ได้แก่ ทั้งเล็กและใหญ่. บทว่า สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ ความว่า ตัดสังโยชน์ทั้ง ๑๐ ประการทั้งหมดแล้ว. บทว่า นูปลิปฺปติ โลเกน ความว่า ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ พร้อมกับโลก. บทว่า มหาคินี ได้แก่ กองไฟใหญ่. บทว่า วิญฺญูหิ เทสิตา ความว่า ในที่นี้ พระกาฬุทายีเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทาเท่านั้นเป็นวิญญู เป็นบัณฑิต, เนื้อความว่า อันท่านแสดงแล้ว. บทว่า วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา, นาคํ นาเคน เทสิตํ ความว่า พระขีณาสพผู้เป็นนาคะเหล่าอื่น จักรู้แจ้งซึ่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ ที่พระอุทายีเถระผู้เป็นนาคะแสดงแล้ว.

සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සතීති බොධිපල්ලඞ්කෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො, යමකසාලන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සති. එවං පටිසම්භිදාප්පත්තො උදායිත්ථෙරො සොළසහි ගාථාහි චතුසට්ඨියා පදෙහි දසබලස්ස වණ්ණං කථෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. භගවා අනුමොදි. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසූති.

(บทว่า) สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสติ ความว่า พระองค์ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพานที่โพธิบัลลังก์ จักปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่. ด้วยประการฉะนี้ พระอุทายีเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เมื่อกล่าวคุณของพระทศพลด้วยคาถา ๑๖ คาถา ๖๔ บท ได้ยังเทศนาให้จบลง. พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนา. ในกาลจบเทศนา สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดื่มอมตปานะ.

2. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถามิคสาลสูตร

44. දුතියෙ කථං කථං නාමාති කෙන කෙන කාරණෙන. අඤ්ඤෙය්‍යොති ආජානිතබ්බො. යත්‍ර හි නාමාති යස්මිං නාම ධම්මෙ. සමසමගතිකාති [Pg.114] සමභාවෙනෙව සමගතිකා. භවිස්සන්තීති ජාතා. සකදාගාමිපත්තො තුසිතං කායං උපපන්නොති සකදාගාමිපුග්ගලො හුත්වා තුසිතභවනෙයෙව නිබ්බත්තො. කථං කථං නාමාති කෙන කෙන නු ඛො කාරණෙන, කිං නු ඛො ජානිත්වා දෙසිතො, උදාහු අජානිත්වාති. ථෙරො කාරණං අජානන්තො එවං ඛො පනෙතං භගිනි භගවතා බ්‍යාකතන්ති ආහ.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กถํ กถํ นาม ความว่า ด้วยเหตุอะไรๆ. บทว่า อญฺเญยฺโย ความว่า พึงทราบ. บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า ในธรรมชื่อใด. บทว่า สมสมคติกา ความว่า มีคติเสมอกันโดยความเป็นผู้เสมอกันนั่นเทียว. บทว่า ภวิสฺสนฺติ ความว่า เกิดแล้ว. บทว่า สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโน ความว่า เป็นพระสกทาคามีบุคคลแล้ว บังเกิดในภพดุสิตนั่นเทียว. บทว่า กถํ กถํ นาม ความว่า ด้วยเหตุอะไรหนอแล, ทรงทราบแล้วจึงแสดง หรือว่า ไม่ทรงทราบจึงแสดง. พระเถระเมื่อไม่ทราบเหตุ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนน้องหญิง ก็เรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้อย่างนี้แล”.

අම්මකා අම්මකපඤ්ඤාති ඉත්ථී හුත්වා ඉත්ථිසඤ්ඤාය එව සමන්නාගතා. කෙ ච පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණෙති එත්ථ පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණං වුච්චති පුරිසපුග්ගලානං තික්ඛමුදුවසෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණං. තස්මා කා ච බාලා මිගසාලා, කෙ ච පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණෙ අප්පටිහතවිසයා සම්මාසම්බුද්ධා, උභයමෙතං දූරෙ සුවිදූරෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

บทว่า อมฺมกา อมฺมกปญฺญา ความว่า เป็นสตรีแล้ว ก็ประกอบด้วยสัญญาของสตรีนั่นเทียว. ในบทว่า เก จ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาเณ นี้ ญาณที่รู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุรุษบุคคลทั้งหลายโดยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและอ่อน เรียกว่า ปุริสปุคคลปโรปริยญาณ. เพราะเหตุนั้น นางมิคสาลาผู้เขลาเป็นใคร และพระสัมมาสัมพุทธะทั้งหลายผู้มีวิสัยอันไม่ติดขัดในปุริสปุคคลปโรปริยญาณของบุรุษบุคคลทั้งหลายเป็นใคร, บุคคลทั้งสองนี้ห่างไกลกัน ห่างไกลกันอย่างยิ่ง, นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้.

ඉදානි මිගසාලාය අත්තනො දූරභාවං දස්සෙන්තො ඡයිමෙ, ආනන්දාතිආදිමාහ. සොරතො හොතීති පාපතො සුට්ඨු ඔරතො විරතො හොති. සුරතොතිපි පාඨො. අභිනන්දන්ති සබ්‍රහ්මචාරී එකත්තවාසෙනාති තෙන සද්ධිං එකතොවාසෙන සබ්‍රහ්මචාරී අභිනන්දන්ති තුස්සන්ති. එකන්තවාසෙනාතිපි පාඨො, සතතවාසෙනාති අත්ථො. සවනෙනපි අකතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං අසුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි අකතං හොතීති එත්ථ බාහුසච්චං වුච්චති වීරියං, වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අකතං හොතීති අත්ථො. දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හොතීති දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති. සාමායිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභති. හානගාමීයෙව හොතීති පරිහානිමෙව ගච්ඡති.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้ห่างไกลของพระองค์แก่นางมิคาลสาลา จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ จำพวกเหล่านี้" ดังนี้. บทว่า โสระโต โหติ ความว่า เป็นผู้งดเว้น คือเว้นดีแล้วจากบาป. มีปาฐะว่า สุระโต ก็มี. บทว่า อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺถวาเสนาติ ความว่า เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายย่อมเพลิดเพลิน ยินดี ด้วยการอยู่ร่วมกันกับบุคคลนั้น. มีปาฐะว่า เอกนฺตวาเสนาติ ก็มี อธิบายว่า ด้วยการอยู่เป็นประจำ. บทว่า สวเนนปิ อกตํ โหติ ความว่า สิ่งที่ควรฟังก็ยังไม่ได้ฟัง. บทว่า พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหติ ในที่นี้ พาหุสัจจะ ท่านเรียกว่า วิริยะ อธิบายว่า สิ่งที่ควรทำด้วยความเพียรก็ยังไม่ได้ทำ. บทว่า ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ ความว่า สิ่งที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาก็ยังไม่ได้แทงตลอด. บทว่า สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ ความว่า ไม่ได้ปีติและปราโมทย์เพราะอาศัยการฟังธรรมตามกาล. บทว่า หานคามีเยว โหติ ความว่า ย่อมถึงความเสื่อมถ่ายเดียว.

පමාණිකාති පුග්ගලෙසු පමාණග්ගාහකා. පමිනන්තීති පමෙතුං තුලෙතුං ආරභන්ති. එකො හීනොති එකො ගුණෙහි හීනො. එකො පණීතොති එකො ගුණෙහි පණීතො. තං හීති තං පමාණකරණං.

บทว่า ปมาณิกา คือ ผู้ถือเอาประมาณในบุคคลทั้งหลาย. บทว่า ปมิณนฺติ คือ ย่อมเริ่มเพื่อจะเทียบเคียง เพื่อจะชั่ง. บทว่า เอโก หีโน คือ บุคคลคนหนึ่งเลวด้วยคุณทั้งหลาย. บทว่า เอโก ปณีโต คือ บุคคลคนหนึ่งประณีตด้วยคุณทั้งหลาย. บทว่า ตํ หิ คือ การกระทำประมาณนั้น.

අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ධම්මසොතො නිබ්බහතීති සූරං හුත්වා පවත්තමානවිපස්සනාඤාණං නිබ්බහති, අරියභූමිං [Pg.115] සම්පාපෙති. තදන්තරං කො ජානෙය්‍යාති තං අන්තරං තං කාරණං අඤ්ඤත්‍ර තථාගතෙන කො ජානෙය්‍යාති අත්ථො.

บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งามกว่า. บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า. บทว่า ธมฺมโสโต นิพฺพหติ คือ วิปัสสนาญาณที่เป็นไปอยู่ มีกำลังแล้ว ย่อมนำออกไป ย่อมให้ถึงอริยภูมิ. บทว่า ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ความว่า ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น เรื่องนั้น นอกจากพระตถาคต.

කොධමානොති කොධො ච මානො ච. ලොභධම්මාති ලොභොයෙව. වචීසඞ්ඛාරාති ආලාපසල්ලාපවසෙන වචනානෙව. යො වා පනස්ස මාදිසොති යො වා පන අඤ්ඤොපි මයා සදිසො සම්මාසම්බුද්ධොයෙව අස්ස, සො පුග්ගලෙසු පමාණං ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. ඛඤ්ඤතීති ගුණඛණනං පාපුණාති. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, ඡ පුග්ගලාති ද්වෙ සොරතා, ද්වෙ අධිගතකොධමානලොභධම්මා, ද්වෙ අධිගතකොධමානවචීසඞ්ඛාරාති ඉමෙ ඡ පුග්ගලා. ගතින්ති ඤාණගතිං. එකඞ්ගහීනාති එකෙකෙන ගුණඞ්ගෙන හීනා. පූරණො සීලෙන විසෙසී අහොසි, ඉසිදත්තො පඤ්ඤාය. පූරණස්ස සීලං ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤාඨානෙ ඨිතං, ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤා පූරණස්ස සීලට්ඨානෙ ඨිතාති.

บทว่า โกธมาโน คือ ทั้งความโกรธและมานะ. บทว่า โลภธมฺมา คือ โลภะนั่นเอง. บทว่า วจีสงฺขารา คือ วาจาทั้งหลายนั่นเอง โดยการเจรจาปราศรัย. บทว่า โย วา ปนสฺส มาทิโสติ ความว่า ก็หรือว่า ผู้ใดอื่นอีกที่เหมือนกับเรา คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น ผู้นั้นพึงถือเอาประมาณในบุคคลทั้งหลายได้. บทว่า ขญฺญติ คือ ย่อมถึงการขุด(ทำลาย)คุณ. บทว่า อิเม โข อานนฺท ฉ ปุคฺคลาติ คือ บุคคล ๖ จำพวกเหล่านี้ ได้แก่ ผู้มีโสรัจจะ ๒, ผู้มีโกธะ มานะ และโลภธรรมอันครอบงำแล้ว ๒, ผู้มีโกธะ มานะ และวจีสังขารอันครอบงำแล้ว ๒. บทว่า คตึ คือ คติแห่งญาณ. บทว่า เอกงฺคหีนา คือ พร่องด้วยคุณางค์อย่างละหนึ่งๆ. ปูรณะเป็นผู้พิเศษด้วยศีล อิสิทัตตะเป็นผู้พิเศษด้วยปัญญา. ศีลของปูรณะตั้งอยู่ในฐานะแห่งปัญญาของอิสิทัตตะ ปัญญาของอิสิทัตตะตั้งอยู่ในฐานะแห่งศีลของปูรณะ.

3. ඉණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอิณสูตร

45. තතියෙ දාලිද්දියන්ති දලිද්දභාවො. කාමභොගිනොති කාමෙ භුඤ්ජනකසත්තස්ස. අස්සකොති අත්තනො සන්තකෙන රහිතො. අනාළ්හිකොති න අඩ්ඪො. ඉණං ආදියතීති ජීවිතුං අසක්කොන්තො ඉණං ආදියති. වඩ්ඪිං පටිස්සුණාතීති දාතුං අසක්කොන්තො වඩ්ඪිං දස්සාමීති පටිජානාති. අනුචරන්තිපි නන්ති පරිසමජ්ඣගණමජ්ඣාදීසු ආතපඨපනපංසුඔකිරණාදීහි විප්පකාරං පාපෙන්තො පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධන්ති. සද්ධා නත්ථීති ඔකප්පනකසද්ධාමත්තකම්පි නත්ථි. හිරී නත්ථීති හිරීයනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. ඔත්තප්පං නත්ථීති භායනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. වීරියං නත්ථීති කායිකවීරියමත්තකම්පි නත්ථි. පඤ්ඤා නත්ථීති කම්මස්සකතපඤ්ඤාමත්තකම්පි නත්ථි. ඉණාදානස්මිං වදාමීති ඉණග්ගහණං වදාමි. මා මං ජඤ්ඤූති මා මං ජානාතු.

๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทาลิทฺทิยํ คือ ความเป็นคนจน. บทว่า กามโภคิโน คือ ของสัตว์ผู้บริโภคกามทั้งหลาย. บทว่า อสฺสโก คือ ผู้ปราศจากสิ่งที่เป็นของตน. บทว่า อนาฬฺหิโก คือ ไม่มั่งคั่ง. บทว่า อิณํ อาทิยติ คือ เมื่อไม่สามารถจะเลี้ยงชีพได้ ย่อมกู้หนี้. บทว่า วฑฺฒึ ปฏิสฺสุณาติ คือ เมื่อไม่สามารถจะให้ได้ ย่อมปฏิญาณว่า "ข้าพเจ้าจะให้ดอกเบี้ย". บทว่า อนุจรนฺติปิ นนฺติ คือ พวกเจ้าหนี้ย่อมติดตามไปข้างหลังๆ ทำให้ได้รับความลำบากด้วยการให้อยู่กลางแดด การโปรยฝุ่น เป็นต้น ในท่ามกลางบริษัท ท่ามกลางหมู่คณะ เป็นอาทิ. บทว่า สทฺธา นตฺถิ คือ แม้เพียงศรัทธาคือความเชื่อมั่นก็ไม่มี. บทว่า หิรี นตฺถิ คือ แม้เพียงอาการแห่งความละอายก็ไม่มี. บทว่า โอตฺตปฺปํ นตฺถิ คือ แม้เพียงอาการแห่งความเกรงกลัวก็ไม่มี. บทว่า วิริยํ นตฺถิ คือ แม้เพียงความเพียรทางกายก็ไม่มี. บทว่า ปญฺญา นตฺถิ คือ แม้เพียงปัญญาที่รู้ว่ากรรมเป็นของของตนก็ไม่มี. บทว่า อิณาทานสฺมึ วทามิ คือ เรากล่าวถึงการกู้หนี้. บทว่า มา มํ ชญฺญูติ คือ ขออย่าให้ใครรู้เรื่องของเราเลย.

දාලිද්දියං දුක්ඛන්ති ධනදලිද්දභාවො දුක්ඛං. කාමලාභාභිජප්පිනන්ති කාමලාභං පත්ථෙන්තානං. පාපකම්මවිනිබ්බයොති පාපකම්මවඩ්ඪකො. සංසප්පතීති පරිප්ඵන්දති. ජානන්ති ජානන්තො. යස්ස විප්පටිසාරජාති යෙ අස්ස [Pg.116] විප්පටිසාරතො ජාතා. යොනිමඤ්ඤතරන්ති එකං තිරච්ඡානයොනිං. දදං චිත්තං පසාදයන්ති චිත්තං පසාදෙන්තො දදමානො.

บทว่า ทาลิทฺทิยํ ทุกฺขํ คือ ความเป็นคนจนด้วยทรัพย์เป็นทุกข์. บทว่า กามลาภาภิชปฺปินํ คือ แก่ผู้ปรารถนาการได้กาม. บทว่า ปาปกมฺมวินิพฺพโย คือ ผู้ทำให้บาปกรรมเจริญ. บทว่า สํสปฺปติ คือ ย่อมดิ้นรน. บทว่า ชานํ คือ เมื่อรู้อยู่. บทว่า ยสฺส วิปฺปฏิสารชาติ คือ ทุกข์เหล่าใดเกิดแก่ผู้นั้นเพราะความเดือดร้อนใจ. บทว่า โยนิมญฺญตรํ คือ โยนิแห่งดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า ททํ จิตฺตํ ปสาทยนฺติ คือ ผู้ให้เมื่อทำจิตให้เลื่อมใส.

කටග්ගාහොති ජයග්ගාහො, අනපරාධග්ගාහො හොති. ඝරමෙසිනොති ඝරාවාසං පරියෙසන්තස්ස වසමානස්ස වා. චාගො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගොති සඞ්ඛං ගතං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. චාගා පුඤ්ඤන්ති වා පාඨො. පතිට්ඨිතාති පතිට්ඨිතසද්ධා නාම සොතාපන්නස්ස සද්ධා. හිරිමනොති හිරිසම්පයුත්තචිත්තො. නිරාමිසං සුඛන්ති තීණි ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකසුඛං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියො. ඣානානි උපසම්පජ්ජාති චත්තාරි ඣානානි පත්වා. එකොදි නිපකො සතොති එකග්ගචිත්තො කම්මස්සකතඤාණසතීහි ච සමන්නාගතො.

บทว่า กฏคฺคาโห คือ การถือเอาชัยชนะ, เป็นการถือเอาความไม่มีโทษ. บทว่า ฆรเมสิโน คือ ของผู้แสวงหาฆราวาส หรือผู้อยู่ครองเรือน. บทว่า จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ คือ บุญอันนับว่าจาคะย่อมเจริญ. มีปาฐะว่า จาคา ปุญฺญํ ก็มี. บทว่า ปติฏฺฐิตา คือ ศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว ได้แก่ ศรัทธาของพระโสดาบัน. บทว่า หิริมโน คือ ผู้มีจิตประกอบด้วยหิริ. บทว่า นิรามิสํ สุขํ คือ สุขที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยฌาน ๓. บทว่า อุเปกฺขํ คือ อุเบกขาในจตุตถฌาน. บทว่า อารทฺธวิริโย คือ ผู้มีความเพียรที่บริบูรณ์และประคองไว้ดีแล้ว. บทว่า ฌานานิ อุปสมฺปชฺชาติ คือ ถึงฌาน ๔ แล้ว. บทว่า เอโกทิ นิปโก สโต คือ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา ประกอบด้วยญาณและสติในกรรมัสสกตา.

එවං ඤත්වා යථාභූතන්ති එවං එත්තකං කාරණං යථාසභාවං ජානිත්වා. සබ්බසංයොජනක්ඛයෙති නිබ්බානෙ. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ සබ්බසො අනුපාදියිත්වා සම්මා හෙතුනා නයෙන මග්ගචිත්තං විමුච්චති. ‘‘එතං ඤත්වා යථාභූතං, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්තිපි පාළියං ලිඛිතං, තස්ස එතං සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යථාභූතං ඤත්වාති අත්ථො. පුරිමපච්ඡිමෙහි පන සද්ධිං න ඝටීයති.

บทว่า เอวํ ญตฺวา ยถาภูตํ คือ รู้เหตุมีประมาณเท่านี้อย่างนี้ตามความเป็นจริง. บทว่า สพฺพสํโยชนกฺขเย คือ ในพระนิพพาน. บทว่า สพฺพโส คือ โดยอาการทั้งปวง. บทว่า อนุปาทาย คือ ไม่ยึดมั่น. บทว่า สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจติ ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า มรรคจิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบ ด้วยเหตุ ด้วยนัย โดยไม่ยึดมั่นโดยประการทั้งปวงในพระนิพพานอันนับว่าเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวง. แม้ในบาลีก็เขียนไว้ว่า "เอตํ ญตฺวา ยถาภูตํ, สพฺพสํโยชนกฺขยํ" อธิบายความแห่งบาลีนั้นว่า รู้พระนิพพานนั้นอันนับว่าเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงตามความเป็นจริง. แต่ว่า (ความนี้) ไม่เชื่อมกับประโยคหน้าและหลัง.

තස්ස සම්මා විමුත්තස්සාති තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස ඛීණාසවස්ස. ඤාණං හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. තාදිනොති තංසණ්ඨිතස්ස. අකුප්පාති අකුප්පාරම්මණත්තා කුප්පකාරණානං කිලෙසානඤ්ච අභාවෙන අකුප්පා. විමුත්තීති මග්ගවිමුත්තිපි ඵලවිමුත්තිපි. භවසංයොජනක්ඛයෙති භවසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ භවසංයොජනානඤ්ච ඛයන්තෙ උප්පන්නා. එතං ඛො පරමං ඤාණන්ති එතං මග්ගඵලඤාණං පරමඤාණං නාම. සුඛමනුත්තරන්ති එතදෙව මග්ගඵලසුඛං අනුත්තරං සුඛං නාම. ආණණ්‍යමුත්තමන්ති සබ්බෙසං අණණානං ඛීණාසවො උත්තමඅණණො, තස්මා අරහත්තඵලං ආණණ්‍යමුත්තමන්ති අරහත්තඵලෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

บทว่า ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งพระขีณาสพนั้น ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ. บทว่า ญาณํ โหติ ความว่า ปัจจเวกขณญาณย่อมมี. บทว่า ตาทิโน ความว่า ผู้คงที่ในภาวะนั้น. บทว่า อกุปฺปา ความว่า ไม่กำเริบ เพราะมีพระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ และเพราะไม่มีกิเลสทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความกำเริบ. บทว่า วิมุตฺติ ความว่า แม้มรรควิมุตติ แม้ผลวิมุตติ. บทว่า ภวสํโยชนกฺขเย ความว่า เกิดขึ้นแล้วในพระนิพพานอันนับว่าเป็นการสิ้นไปแห่งภวสังโยชน์ และในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งภวสังโยชน์ทั้งหลาย. บทว่า เอตํ โข ปรมํ ญาณํ ความว่า มรรคผลญาณนั้น ชื่อว่าญาณอย่างยิ่ง. บทว่า สุขมนุตฺตรํ ความว่า สุขคือมรรคและผลนั่นแหละ ชื่อว่าสุขอย่างยอดเยี่ยม. บทว่า อาณณฺยอุตฺตมํ ความว่า ในบรรดาผู้ไม่มีหนี้ทั้งปวง พระขีณาสพเป็นผู้ไม่มีหนี้อย่างสูงสุด, เพราะเหตุนั้น อรหัตผลจึงชื่อว่าภาวะไร้หนี้อย่างสูงสุด ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาที่สุดแห่งเทศนาด้วยอรหัตผล. และในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสเฉพาะวัฏฏะ แต่ในคาถาทั้งหลาย ตรัสทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

4. මහාචුන්දසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามหาจุนทสูตร

46. චතුත්ථෙ [Pg.117] චෙතීසූති චෙතිරට්ඨෙ. සයංජාතියන්ති එවංනාමකෙ නිගමෙ. මහාචුන්දොති ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. ධම්මෙ යොගො අනුයොගො එතෙසන්ති ධම්මයොගා. ධම්මකථිකානං එතං නාමං. ඣායන්තීති ඣායී. අපසාදෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති හිංසන්ති. ඣායන්තීති චින්තෙන්ති. පජ්ඣායන්තීතිආදීනි උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතානි. කිමිමෙ ඣායන්තීති කිං නාම ඉමෙ ඣායන්ති. කින්තිමෙ ඣායන්තීති කිමත්ථං ඉමෙ ඣායන්ති. කථං ඉමෙ ඣායන්තීති කෙන කාරණෙන ඉමෙ ඣායන්ති. අමතං ධාතුං කායෙන ඵුසිත්වා විහරන්තීති මරණවිරහිතං නිබ්බානධාතුං සන්ධාය කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තා අනුක්කමෙන තං නාමකායෙන ඵුසිත්වා විහරන්ති. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගුළ්හං පටිච්ඡන්නං ඛන්ධධාතුආයතනාදිඅත්ථං. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා පස්සන්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙවාති.

๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เจตีสุ ความว่า ในเจติยรัฐ. บทว่า สยํชาติยํ ความว่า ในนิคมชื่ออย่างนี้. บทว่า มหาจุนฺโท ได้แก่ พระมหาจุนทะผู้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. บทว่า ธมฺมโยคา ความว่า ท่านเหล่านี้มีการประกอบเนืองๆ ในธรรม เหตุนั้นจึงชื่อว่าธัมมโยคะ. คำนี้เป็นชื่อของพระธรรมกถึกทั้งหลาย. บทว่า ฌายี ความว่า ผู้เพ่งพินิจ. บทว่า อปสาเทนฺติ ความว่า ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมเบียดเบียน. บทว่า ฌายนฺติ ความว่า ย่อมคิด. บทว่า ปชฺฌายนฺติ เป็นต้น เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอำนาจแห่งอุปสรรค. บทว่า กิมิเม ฌายนฺติ ความว่า ท่านเหล่านี้เพ่งพินิจธรรมชื่ออะไร. บทว่า กินฺติเม ฌายนฺติ ความว่า ท่านเหล่านี้เพ่งพินิจเพื่อประโยชน์อะไร. บทว่า กถํ อิเม ฌายนฺติ ความว่า ท่านเหล่านี้เพ่งพินิจด้วยเหตุอะไร. บทว่า อมตํ ธาตุํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺติ ความว่า ท่านผู้รับเอากรรมฐานอยู่ ปรารภนิพพานธาตุอันปราศจากความตาย ย่อมอยู่โดยสัมผัสธาตุนั้นด้วยนามกายโดยลำดับ. บทว่า คมฺภีรํ อตฺถปทํ ความว่า อรรถแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ เป็นต้น อันลึกซึ้ง ปกปิดไว้. บทว่า ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสนฺติ ความว่า ย่อมเห็นโดยแทงตลอดด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. ก็ในอรรถนี้ แม้ปัญญาในการพิจารณาและแทงตลอด แม้ปัญญาในการเรียนและการสอบถาม ย่อมควรทีเดียว.

5-6. සන්දිට්ඨිකසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาสันทิฏฐิกสูตร ๒ สูตร (ที่ ๕-๖)

47-48. පඤ්චමෙ සන්තං වා අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තෙ විජ්ජමානං. ලොභොතිආදීහි තීණි අකුසලමූලානි දස්සිතානි. ලොභධම්මාතිආදීහි තංසම්පයුත්තකා ධම්මා. ඡට්ඨෙ කායසන්දොසන්ති කායද්වාරස්ස දුස්සනාකාරං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණාව කථිතා.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ความว่า ที่มีอยู่ภายในตน. ด้วยบทว่า โลโภ เป็นต้น ทรงแสดงอกุศลมูล ๓ ประการ. ด้วยบทว่า โลภธมฺมา เป็นต้น ทรงแสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กายสนฺโทสํ ความว่า อาการประทุษร้ายแห่งกายทวาร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในพระสูตรทั้งสองนี้ ตรัสถึงปัจจเวกขณ์เท่านั้น.

7. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเขมสูตร

49. සත්තමෙ වුසිතවාති වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං අභිසඞ්ඛාරභාරඤ්ච ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං පත්තොති අත්ථො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති ඛීණභවබන්ධනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. තස්ස න එවං හොති අත්ථි මෙ සෙය්‍යොති වාතිආදීහි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො තයො මානා පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අත්ථි මය්හං සෙය්‍යො, අත්ථි සදිසො, අත්ථි හීනො’’ති මානො හොති. නත්ථි මෙ සෙය්‍යොතිආදීහිපි තෙයෙව [Pg.118] පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අහමෙව සෙය්‍යො, අහං සදිසො, අහං හීනො, අඤ්ඤෙ සෙය්‍යාදයො නත්ථී’’ති එවං මානො හොති.

๔๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วุสิตวา ความว่า มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว. บทว่า กตกรณีโย ความว่า ทำกิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ แล้วดำรงอยู่. บทว่า โอหิตภาโร ความว่า ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคืออภิสังขารลงแล้วดำรงอยู่. บทว่า อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ความว่า อรหัตเรียกว่าสทัตถะ (ประโยชน์ตน) ท่านบรรลุประโยชน์นั้นแล้ว. บทว่า ปริกฺขีณภวสํโยชโน ความว่า มีเครื่องผูกในภพสิ้นแล้ว. บทว่า สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ความว่า หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย. ด้วยบทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ อตฺถิ เม เสยฺโยติ วา เป็นต้น ทรงปฏิเสธมานะ ๓ อย่าง มีมานะว่าเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ที่ประเสริฐ เป็นต้น. ด้วยว่า พระขีณาสพย่อมไม่มีมานะว่า "มีผู้ประเสริฐกว่าเรา มีผู้เสมอเรา มีผู้เลวกว่าเรา". แม้ด้วยบทว่า นตฺถิ เม เสยฺโย เป็นต้น ก็ทรงปฏิเสธมานะเหล่านั้นนั่นแหละ. ด้วยว่า พระขีณาสพย่อมไม่มีมานะอย่างนี้ว่า "เราเท่านั้นประเสริฐกว่า เราเสมอเขา เราเลวกว่าเขา, ผู้อื่นที่ประเสริฐกว่าเป็นต้นไม่มี".

අචිරපක්කන්තෙසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිත්වා අචිරංයෙව පක්කන්තෙසු. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති අරහත්තං කථෙන්ති. හසමානකා මඤ්ඤෙ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති හසමානා විය කථෙන්ති. විඝාතං ආපජ්ජන්තීති දුක්ඛං ආපජ්ජන්ති.

บทว่า อจิรปกฺกนฺเตสุ ความว่า เมื่อท่านเหล่านั้นพยากรณ์อรหัตผลแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า อญฺญํ พฺยากโรนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวถึงอรหัตผล. บทว่า หสมานกา มญฺเญ อญฺญํ พฺยากโรนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวประหนึ่งว่าหัวเราะเยาะ. บทว่า วิฆาตํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความทุกข์.

න උස්සෙසු න ඔමෙසු, සමත්තෙ නොපනීයරෙති එත්ථ උස්සාති උස්සිතතා සෙය්‍යපුග්ගලා. ඔමාති හීනා. සමත්තොති සදිසො. ඉති ඉමෙසු තීසුපි සෙය්‍යහීනසදිසෙසු ඛීණාසවා මානෙන න උපනීයරෙ, න උපනෙන්ති, න උපගච්ඡන්තීති අත්ථො. ඛීණා ජාතීති ඛීණා තෙසං ජාති. වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්ථං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. චරන්ති සංයොජනවිප්පමුත්තාති සබ්බසංයොජනෙහි විමුත්තා හුත්වා චරන්ති. සුත්තෙපි ගාථායම්පි ඛීණාසවො කථිතො.

ในบทว่า น อุสฺเสสุ น โอเมสุ, สมตฺเต โนปนียเร นี้ บทว่า อุสฺสา ได้แก่ บุคคลผู้สูงกว่า คือผู้ประเสริฐกว่า. บทว่า โอมา ได้แก่ ผู้เลวกว่า. บทว่า สมตฺโต ได้แก่ ผู้เสมอกัน. ความว่า ดังนั้น ในบุคคล ๓ จำพวกนี้ คือ ผู้ประเสริฐกว่า ผู้เลวกว่า และผู้เสมอกัน พระขีณาสพทั้งหลายย่อมไม่ถูกนำเข้าไป ย่อมไม่น้อมเข้าไป ย่อมไม่เข้าไป ด้วยมานะ. บทว่า ขีณา ชาติ ความว่า ชาติของท่านเหล่านั้นสิ้นแล้ว. บทว่า วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ ความว่า มรรคพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว. บทว่า จรนฺติ สํโยชนวิปฺปมุตฺตา ความว่า เป็นผู้หลุดพ้นจากสังโยชน์ทั้งปวงแล้วเที่ยวไป. แม้ในพระสูตร แม้ในคาถา ก็ตรัสถึงพระขีณาสพ.

8. ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอินทริยสังวรสูตร

50. අට්ඨමෙ හතූපනිසං හොතීති හතූපනිස්සයං හොති. සීලවිපන්නස්සාති විපන්නසීලස්ස. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනාඤාණං. නිබ්බිදාවිරාගොති එත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො අරියමග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති එත්ථ විමුත්තීති අරහත්තඵලං, ඤාණදස්සනන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උපනිස්සයසම්පන්නං හොතීති සම්පන්නඋපනිස්සයං හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරො කථිතො.

๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า หตุปนิสํ โหติ ความว่า มีอุปนิสัยอันถูกทำลายแล้ว. บทว่า สีลวิปนฺนสฺส ความว่า ของบุคคลผู้มีศีลวิบัติ. บทว่า ยถาภูตญาณทสฺสนํ ได้แก่ ตรุณวิปัสสนาญาณ (วิปัสสนาญาณอย่างอ่อน). ในบทว่า นิพฺพิทาวิราโค นี้ นิพพิทา ได้แก่ พลววิปัสสนา (วิปัสสนาญาณมีกำลัง), วิราคะ ได้แก่ อริยมรรค. ในบทว่า วิมุตฺติญาณทสฺสนํ นี้ วิมุตติ ได้แก่ อรหัตผล, ญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ. บทว่า อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ โหติ ความว่า มีอุปนิสัยสมบูรณ์. ในพระสูตรนี้ ตรัสถึงอินทรียสังวรที่เป็นไปเพื่อการรักษาศีล.

9. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอานันทสูตร

51. නවමෙ කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. අස්සුතඤ්චෙවාති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අස්සුතපුබ්බං. න සම්මොසං ගච්ඡන්තීති විනාසං න ගච්ඡන්ති. චෙතසො සම්ඵුට්ඨපුබ්බාති චිත්තෙන ඵුසිතපුබ්බා. සමුදාචරන්තීති මනොද්වාරෙ චරන්ති. අවිඤ්ඤාතඤ්ච විජානාතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිඤ්ඤාතකාරණං ජානාති. පරියාපුණාතීති වළඤ්ජෙති කථෙති. දෙසෙතීති පකාසෙති. පරං වාචෙතීති පරං උග්ගණ්හාපෙති.

๕๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กิตฺตาวตา ความว่า ด้วยเหตุประมาณเท่าไร. บทว่า อสฺสุตญฺเจว ความว่า ที่ไม่เคยได้ฟังในกาลอื่น. บทว่า น สมฺโมสํ คจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ถึงความเสื่อมสูญ. บทว่า เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา ความว่า ที่เคยสัมผัสแล้วด้วยใจ. บทว่า สมุทาจรนฺติ ความว่า ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวาร. บทว่า อวิญฺญาตญฺจ วิชานาติ ความว่า ย่อมรู้เหตุที่ไม่เคยรู้ในกาลอื่น. บทว่า ปริยาปุณาติ ความว่า ย่อมใช้สอย ย่อมกล่าว. บทว่า เทเสติ ความว่า ย่อมแสดง. บทว่า ปรํ วาเจติ ความว่า ย่อมให้ผู้อื่นเรียน.

ආගතාගමාති [Pg.119] දීඝාදීසු යො කොචි ආගමො ආගතො එතෙසන්ති ආගතාගමා. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙපාතිමොක්ඛධරා. පරිපුච්ඡතීති අනුසන්ධිපුබ්බාපරං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ඉදඤ්චිදඤ්ච පුච්ඡිස්සාමීති පරිතුලති පරිච්ඡින්දති. ඉදං, භන්තෙ, කථන්ති, භන්තෙ, ඉදං අනුසන්ධිපුබ්බාපරං කථං හොතීති පුච්ඡති. ඉමස්ස ක්වත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති පුච්ඡති. අවිවටන්ති අවිවරිතං. විවරන්තීති පාකටං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. තත්ථ යස්මිං ධම්මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, ස්වෙව කඞ්ඛාඨානියො නාමාති වෙදිතබ්බො.

บทว่า อาคตาคมา ความว่า อาคมคือพระบาลีหมวดใดหมวดหนึ่งในทีฆนิกายเป็นต้น ที่มาแล้ว (คือขึ้นปาก) แก่ภิกษุเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงชื่อว่า อาคตาคม (ผู้มีอาคมอันมาแล้ว) บทว่า ธัมมธรา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งสุตตันตปิฎก บทว่า วินยธรา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งวินัยปิฎก บทว่า มาติกาธรา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งปาฏิโมกข์ทั้งสอง บทว่า ปริปุจฉติ ความว่า ย่อมสอบถามความสืบต่อในเบื้องหน้าและเบื้องหลัง บทว่า ปริปัญหติ ความว่า ย่อมใคร่ครวญ ย่อมกำหนดว่า เราจักถามเนื้อความข้อนี้และข้อนี้ บทว่า อิทัง ภันเต กถัง ความว่า ย่อมถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความสืบต่อในเบื้องหน้าและเบื้องหลังนี้ เป็นอย่างไร บทว่า อิมัสส โก อัตโถ ความว่า ย่อมถามว่า เนื้อความของพระบาลีที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้เป็นอย่างไร บทว่า อวิวฏัง ความว่า สิ่งที่ยังมิได้เปิดเผย บทว่า วิวรันติ ความว่า ย่อมทำให้ปรากฏ บทว่า กังขาฐานิเยสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสงสัย ในบทนั้น พึงทราบว่า ความสงสัยเกิดขึ้นในธรรมใด ธรรมนั้นนั่นแหละชื่อว่า กังขาฐานิยะ (เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย)

10. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาขัตติยสูตร

52. දසමෙ භොගාධිප්පායාති භොගසංහරණත්ථං ඨපිතාධිප්පායා පවත්තඅජ්ඣාසයා. පඤ්ඤූපවිචාරාති පඤ්ඤවන්තො භවෙය්‍යාමාති එවං පඤ්ඤත්ථාය පවත්තූපවිචාරා. අයමෙව නෙසං විචාරො චිත්තෙ උපවිචරති. බලාධිට්ඨානාති බලකායාධිට්ඨානා. බලකායඤ්හි ලද්ධා තෙ ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. පථවිභිනිවෙසාති පථවිසාමිනො භවිස්සාමාති එවං පථවිඅත්ථාය කතචිත්තාභිනිවෙසා. ඉස්සරියපරියොසානාති රජ්ජාභිසෙකපරියොසානා. අභිසෙකඤ්හි පත්වා තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๕๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า โภคาธิปปายา ความว่า มีความประสงค์ที่ตั้งไว้ มีอัธยาศัยที่เป็นไปเพื่อสะสมโภคทรัพย์ บทว่า ปัญญูปวิจารา ความว่า มีความพิจารณาที่เป็นไปเพื่อปัญญา ด้วยคิดว่า เราทั้งหลายพึงเป็นผู้มีปัญญา ความพิจารณาของกษัตริย์เหล่านั้น ย่อมเข้าไปเที่ยวไปในจิตอย่างนี้ทีเดียว บทว่า พลาธิฏฐานา ความว่า มีกองทัพเป็นที่ตั้ง จริงอยู่ กษัตริย์เหล่านั้น ครั้นได้กองทัพแล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ได้ที่พึ่งพิง บทว่า ปฐวิภินิเวสา ความว่า มีความน้อมใจไปที่ได้ทำไว้แล้วเพื่อแผ่นดิน ด้วยคิดว่า เราทั้งหลายจักเป็นเจ้าของแผ่นดิน บทว่า อิสสริยปริโยสานา ความว่า มีความเป็นใหญ่คือราชาภิเษกเป็นที่สุด จริงอยู่ กษัตริย์เหล่านั้น ครั้นถึงราชาภิเษกแล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ถึงที่สุด พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้

සෙසපදෙසු පනෙත්ථ අයමධිප්පායො – බ්‍රාහ්මණා තාව මන්තෙ ලභිත්වා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති, ගහපතිකා යංකිඤ්චි සිප්පං, ඉත්ථී කුලදායජ්ජසාමිකං පුත්තං, චොරා යංකිඤ්චි ආවුධසත්ථං, සමණා සීලපරිපුණ්ණා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. තස්මා මන්තාධිට්ඨානාතිආදීනි වුත්තානි.

อนึ่ง ในบทที่เหลือในสูตรนี้ มีอธิบายดังนี้ - เบื้องต้น พราหมณ์ทั้งหลายได้มนต์แล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ได้ที่พึ่งพิง, คฤหบดีทั้งหลายได้ศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง, สตรีได้บุตรผู้เป็นเจ้าของมรดกของตระกูล, โจรทั้งหลายได้ศัสตราวุธอย่างใดอย่างหนึ่ง, สมณะทั้งหลายมีความบริบูรณ์ด้วยศีล ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ได้ที่พึ่งพิง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบททั้งหลายมีอาทิว่า มันตาธิฏฐานา

බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘යඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති චිත්තං අභිනිවිසති, බ්‍රහ්මලොකෙ පත්තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. තස්මා තෙ යඤ්ඤාභිනිවෙසා බ්‍රහ්මලොකපරියොසානාති වුත්තා. කම්මන්තකරණත්ථාය මනො එතෙසං අභිනිවිසතීති කම්මන්තාභිනිවෙසා. කම්මෙ නිට්ඨිතෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති නිට්ඨිතකම්මන්තපරියොසානා.

อนึ่ง จิตของพราหมณ์ทั้งหลายย่อมน้อมไปว่า "เราทั้งหลายจักบูชายัญ" เมื่อถึงพรหมโลกแล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ถึงที่สุด เพราะเหตุนั้น พราหมณ์เหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ยัญญาภินิเวสา พรหมโลกปริโยสานา (ผู้น้อมใจไปในยัญ มีพรหมโลกเป็นที่สุด) ใจของคฤหบดีเหล่านั้นย่อมน้อมไปเพื่อทำการงาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมันตาภินิเวสา (ผู้น้อมใจไปในการงาน) เมื่องานสำเร็จแล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ถึงที่สุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิฏฐิตกัมมันตปริโยสานา (มีการงานที่สำเร็จแล้วเป็นที่สุด)

පුරිසාධිප්පායාති පුරිසෙසු පවත්තඅජ්ඣාසයා. අලඞ්කාරත්ථාය මනො උපවිචරති එතිස්සාති අලඞ්කාරූපවිචාරා. අසපත්තී හුත්වා එකිකාව [Pg.120] ඝරෙ වසෙය්‍යන්ති එවමස්සා චිත්තං අභිනිවිසතීති අසපත්තීභිනිවෙසා. ඝරාවාසිස්සරියෙ ලද්ධෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති ඉස්සරියපරියොසානා.

บทว่า ปุริสาธิปปายา ความว่า มีอัธยาศัยเป็นไปในบุรุษทั้งหลาย ใจของสตรีนั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปเพื่อการประดับ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลังการูปวิจารา (มีความพิจารณาในการประดับ) จิตของสตรีนั้นย่อมน้อมไปอย่างนี้ว่า "ขอเราเป็นผู้ไม่มีคู่แข่ง อยู่ในเรือนแต่ผู้เดียวเถิด" เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสปัตตีภินิเวสา (ผู้น้อมใจไปในการไม่มีคู่แข่ง) เมื่อได้ความเป็นใหญ่ในเรือนแล้ว ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ถึงที่สุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า อิสสริยปริโยสานา (มีความเป็นใหญ่เป็นที่สุด)

පරභණ්ඩස්ස ආදානෙ අධිප්පායො එතෙසන්ති ආදානාධිප්පායා. ගහනෙ නිලීයනට්ඨානෙ එතෙසං මනො උපවිචරතීති ගහනූපවිචාරා. අන්ධකාරත්ථාය එතෙසං චිත්තං අභිනිවිසතීති අන්ධකාරාභිනිවෙසා. අදස්සනප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති අදස්සනපරියොසානා.

โจรเหล่านี้มีความประสงค์ในการถือเอาสิ่งของของผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาทานาธิปปายา (ผู้มีความประสงค์ในการถือเอา) ใจของโจรเหล่านั้นย่อมเข้าไปเที่ยวไปในป่าทึบอันเป็นที่ซ่อนตัว เหตุนั้นจึงชื่อว่า คหนูปวิจารา (มีความพิจารณาในป่าทึบ) จิตของโจรเหล่านั้นย่อมน้อมไปเพื่อความมืด เหตุนั้นจึงชื่อว่า อันธการาภินิเวสา (ผู้น้อมใจไปในความมืด) เมื่อถึงการที่ (เจ้าของทรัพย์) มองไม่เห็นแล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า อทัสสนปริโยสานา (มีการไม่ถูกเห็นเป็นที่สุด)

අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුචිභාවසීලෙ ච අධිප්පායො එතෙසන්ති ඛන්තිසොරච්චාධිප්පායා. අකිඤ්චනභාවෙ නිග්ගහණභාවෙ චිත්තං එතෙසං අභිනිවිසතීති ආකිඤ්චඤ්ඤාභිනිවෙසා. නිබ්බානප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති නිබ්බානපරියොසානා.

สมณะเหล่านี้มีความประสงค์ในขันติคือความอดทน และในศีลคือความเป็นผู้สะอาด เหตุนั้นจึงชื่อว่า ขันติโสรัจจาธิปปายา (ผู้มีความประสงค์ในขันติและโสรัจจะ) จิตของสมณะเหล่านั้นย่อมน้อมไปในภาวะที่ไม่มีกังวล คือภาวะที่ไม่มีการยึดถือ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อากิญจัญญาภินิเวสา (ผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญะ) เมื่อถึงพระนิพพานแล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพานปริโยสานา (มีพระนิพพานเป็นที่สุด)

11. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

53. එකාදසමෙ සමධිග්ගය්හාති සුට්ඨු ගණ්හිත්වා. ජඞ්ගලානං පාණානන්ති පථවීතලචාරීනං සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං උපනික්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨං අක්ඛායති. පබ්බජලායකොති පබ්බජතිණච්ඡෙදකො. ඔධුනාතීති හෙට්ඨා මුඛං ධුනාති. නිධුනාතීති උභොහි පස්සෙහි ධුනාති. නිච්ඡාදෙතීති බාහාය වා පහරති, රුක්ඛෙ වා පහරති. අම්බපිණ්ඩියාති අම්බඵලපිණ්ඩියා. වණ්ටූපනිබන්ධනානීති වණ්ටෙ උපනිබන්ධනානි, වණ්ටෙ වා පතිට්ඨිතානි. තදන්වයානි භවන්තීති වණ්ටානුවත්තකානි භවන්ති, අම්බපිණ්ඩිදණ්ඩකානුවත්තකානි භවන්තීතිපි අත්ථො. ඛුද්දරාජානොති ඛුද්දකරාජානො, පකතිරාජානො වා.

๕๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า สมธิคคัยหะ ความว่า ถือเอาโดยชอบแล้ว บทว่า ชังคลานัง ปาณานัง ความว่า แห่งสัตว์มีเท้าที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า ปทชาตานิ ความว่า รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า สโมธานัง คัจฉันติ ความว่า ย่อมถึงการรวมลง การนับเข้า บทว่า อัคคมักขายติ ความว่า ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเลิศ บทว่า ปัพพชลายโก ความว่า ผู้ตัดหญ้าปัพพชะ บทว่า โอธุนาติ ความว่า ย่อมสลัดโดยทำให้มีหน้าลงเบื้องต่ำ บทว่า นิธุนาติ ความว่า ย่อมสลัดด้วยข้างทั้งสอง บทว่า นิจฉาเฏติ ความว่า ย่อมฟาดที่แขนบ้าง ย่อมฟาดที่ต้นไม้บ้าง บทว่า อัมพปิณฑิยา ความว่า ที่ช่อมะม่วง บทว่า วัณฏูปนิพันธนานิ ความว่า ผูกพันอยู่ที่ขั้ว หรือตั้งอยู่ที่ขั้ว บทว่า ตทันวยานิ ภวันติ ความว่า ย่อมเป็นไปตามขั้วนั้น อธิบายว่า ย่อมเป็นไปตามก้านช่อมะม่วง ดังนี้ก็ได้ บทว่า ขุททราชาโน ความว่า พระราชาน้อยๆ หรือพระราชาทั่วไป

12. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาธัมมิกสูตร

54. ද්වාදසමෙ සබ්බසොති සබ්බෙසු. සත්තසු විහාරෙසූති සත්තසු පරිවෙණෙසු. පරිභාසතීති පරිභවති භයං උපදංසෙති. විහිංසතීති විහෙඨෙති. විතුදතීති විජ්ඣති. රොසෙති වාචායාති වාචාය ඝට්ටෙති. පක්කමන්තීති දිසා පක්කමන්ති. න සණ්ඨහන්තීති නප්පතිට්ඨහන්ති. රිඤ්චන්තීති [Pg.121] ඡඩ්ඩෙන්ති විස්සජ්ජෙන්ති. පබ්බාජෙය්‍යාමාති නීහරෙය්‍යාම. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අලන්ති යුත්තමෙතං, යං තං පබ්බාජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කිං තෙ ඉමිනාති කිං තව ඉමිනා ජාතිභූමියං වාසෙන. තීරදස්සිං සකුණන්ති දිසාකාකං. මුඤ්චන්තීති දිසාදස්සනත්ථං විස්සජ්ජෙන්ති. සාමන්තාති අවිදූරෙ. සමන්තාතිපි පාඨො, සමන්තතොති අත්ථො. අභිනිවෙසොති පත්ථරිත්වා ඨිතසාඛානං නිවෙසො. මූලසන්තානකානන්ති මූලානං නිවෙසො.

๕๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า สัพพะโส ความว่า ในทั้งหมด บทว่า สัตตะสุ วิหาเรสุ ความว่า ในบริเวณทั้ง ๗ บทว่า ปริภาสะติ ความว่า ย่อมข่มขู่ ย่อมแสดงภัย บทว่า วิหิงสะติ ความว่า ย่อมเบียดเบียน บทว่า วิตุทะติ ความว่า ย่อมทิ่มแทง บทว่า โรเสติ วาจายะ ความว่า ย่อมกระทบกระทั่งด้วยวาจา บทว่า ปักกะมันติ ความว่า ย่อมหลีกไปสู่ทิศทั้งหลาย บทว่า นะ สัณฐะหันติ ความว่า ย่อมไม่ตั้งอยู่ บทว่า ริญจันติ ความว่า ย่อมละทิ้ง ย่อมสละ บทว่า ปัพพาเชยยามะ ความว่า เราพึงขับไล่ออกไป บทว่า หันทะ เป็นนิบาตในอรรถว่า เชิญเถิด, เอาเถิด บทว่า อะลัง มีความหมายว่า การที่เขาจะขับไล่ท่านนั้น สมควรแล้ว บทว่า กิง เต อิมินา ความว่า ท่านจะประโยชน์อะไรด้วยการอยู่นี้ในชาติภูมิ บทว่า ตีระทัสสิง สะกุณัง ความว่า นกดูฝั่ง คือ กาบอกทิศ บทว่า มุญจันติ ความว่า ย่อมปล่อยไปเพื่อดูทิศ บทว่า สามันตา ความว่า ในที่ไม่ไกล มีบทว่า สมันตา ก็มี ความหมายว่า โดยรอบ บทว่า อภินิเวโส ความว่า ที่อยู่ของกิ่งก้านที่แผ่ออกไป บทว่า มูลสันตานะกานัง ความว่า ที่อยู่ของรากทั้งหลาย

ආළ්හකථාලිකාති තණ්ඩුලාළ්හකස්ස භත්තපචනථාලිකා. ඛුද්දං මධුන්ති ඛුද්දමක්ඛිකාහි කතං දණ්ඩකමධුං. අනෙලකන්ති නිද්දොසං. න ච සුදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඵලානි හිංසන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසෙ ඵලානි න හිංසන්ති. අත්තනො කොට්ඨාසෙහි මූලං වා තචං වා පත්තං වා ඡින්දන්තො නාම නත්ථි, අත්තනො අත්තනො සාඛාය හෙට්ඨා පතිතානෙව පරිභුඤ්ජන්ති. අඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසතො අඤ්ඤස කොට්ඨාසං පරිවත්තිත්වා ගතම්පි ‘‘න අම්හාකං සාඛාය ඵල’’න්ති ඤත්වා නො ඛාදන්ති. යාවදත්ථං භක්ඛිත්වාති කණ්ඨප්පමාණෙන ඛාදිත්වා. සාඛං භඤ්ජිත්වාති ඡත්තප්පමාණමත්තං ඡින්දිත්වා ඡායං කත්වා පක්කාමි. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. පක්කමිස්සතීති පක්කන්තො. නාදාසීති දෙවතාය ආනුභාවෙන ඵලමෙව න ගණ්හි. එවඤ්හි සා අධිට්ඨාසි.

บทว่า อาฬหกถาลิกาติ ได้แก่ หม้อสำหรับหุงข้าวด้วยข้าวสารหนึ่งอาฬหกะ. บทว่า ขุทฺทํ มธุนฺติ ได้แก่ น้ำผึ้งจากกิ่งไม้ที่พวกผึ้งตัวเล็กทำไว้. บทว่า อเนฬกนฺติ ได้แก่ ไม่มีโทษ (คือไม่มีตัวอ่อนของผึ้ง). บทว่า น จ สุทํ อญฺญมญฺญสฺส ผลานิ หึสนฺตีติ ความว่า ย่อมไม่เบียดเบียนผลไม้ในส่วนของกันและกัน. ชื่อว่าผู้ตัดรากไม้ เปลือกไม้ หรือใบไม้จากส่วนของตนไม่มี, ย่อมบริโภคแต่ผลไม้ที่ตกหล่นลงเบื้องล่างแห่งกิ่งของตนๆ เท่านั้น. แม้ผลไม้ที่กลิ้งไปจากส่วนของผู้อื่นสู่ส่วนของผู้อื่น ก็รู้ว่า "ไม่ใช่ผลไม้จากกิ่งของเรา" ดังนี้แล้ว จึงไม่กิน. บทว่า ยาวทตฺถํ ภกฺขิตฺวาติ ได้แก่ กินจนถึงประมาณคอ. บทว่า สาขํ ภญฺชิตฺวาติ ได้แก่ หักกิ่งไม้ประมาณเท่าร่มคันหนึ่ง ทำเป็นร่มเงาแล้วก็หลีกไป. บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ได้แก่ บุคคลใด. บทว่า ปกฺกมิสฺสตีติ ได้แก่ หลีกไปแล้ว. บทว่า นาทาสีติ ได้แก่ ไม่ได้ถือเอาผลไม้เลย ด้วยอานุภาพของเทวดา. จริงอยู่ เทวดานั้นได้อธิษฐานไว้อย่างนั้น.

තෙනුපසඞ්කමීති ජනපදවාසීහි ගන්ත්වා, ‘‘මහාරාජ, රුක්ඛො ඵලං න ගණ්හි, අම්හාකං නු ඛො දොසො තුම්හාක’’න්ති වුත්තෙ ‘‘නෙව මය්හං දොසො අත්ථි, න ජානපදානං, අම්හාකං විජිතෙ අධම්මො නාම න වත්තති, කෙන නු ඛො කාරණෙන රුක්ඛො න ඵලිතො, සක්කං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන සක්කො දෙවානමින්දො තෙනුපසඞ්කමි. පවත්තෙසීති පරිවත්තෙසි. උම්මූලමකාසීති උද්ධංමූලං අකාසි. අපි නු ත්වන්ති අපි නු තව. අට්ඨිතායෙවාති අට්ඨිතාය එව. සච්ඡවීනීති සමානච්ඡවීනි පකතිට්ඨානෙ ඨිතානි. න පච්චක්කොසතීති නප්පටික්කොසති. රොසන්තන්ති ඝට්ටෙන්තං. භණ්ඩන්තන්ති පහරන්තං.

บทว่า เตนุปสงฺกมีติ ความว่า พวกชาวชนบทไป (ทูลพระราชา) ว่า "ข้าแต่มหาราช ต้นไม้ไม่เกิดผล ความผิดเป็นของพวกข้าพระองค์หรือของพระองค์" เมื่อถูกทูลถามดังนี้ (พระราชา) ทรงดำริว่า "ความผิดของเราก็ไม่มี ของชาวชนบทก็ไม่มี ในแว่นแคว้นของเราชื่อว่าอธรรมย่อมไม่เป็นไป ต้นไม้ไม่เกิดผลด้วยเหตุอะไรหนอ เราจะเข้าไปเฝ้าท้าวสักกะแล้วทูลถาม" ดังนี้แล้ว จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าท้าวสักกะจอมเทพถึงที่ประทับ. บทว่า ปวตฺเตสีติ ได้แก่ ทำให้กลิ้งไป. บทว่า อุมฺมูลมกาสีติ ได้แก่ ทำให้มีรากอยู่เบื้องบน. บทว่า อปี นุ ตฺวนฺติ ได้แก่ อนึ่ง ท่าน. บทว่า อฏฺฐิตาเยวาติ ได้แก่ ในเมื่อไม่ตั้งอยู่มั่นนั่นเทียว. บทว่า สจฺฉวีนีติ ได้แก่ มีผิวพรรณเสมอกัน ตั้งอยู่ในสภาพปกติดังเดิม. บทว่า น ปจฺจกฺโกสตีติ ได้แก่ ไม่ด่าตอบ. บทว่า โรสนฺตนฺติ ได้แก่ ผู้กระทบกระทั่ง. บทว่า ภณฺฑนฺตนฺติ ได้แก่ ผู้ทุบตี.

සුනෙත්තොති නෙත්තා වුච්චන්ති අක්ඛීනි, තෙසං සුන්දරතාය සුනෙත්තො. තිත්ථකරොති සුගතිඔගාහනතිත්ථස්ස කාරකො. වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන [Pg.122] විගතරාගො. පසවතීති පටිලභති. දිට්ඨිසම්පන්නන්ති දස්සනසම්පන්නං, සොතාපන්නන්ති අත්ථො. ඛන්තින්ති අත්තනො ගුණඛණනං. යථාමං සබ්‍රහ්මචාරීසූති යථා ඉමං සබ්‍රහ්මචාරීසු අක්කොසනපරිභාසනං, අඤ්ඤං එවරූපං ගුණඛන්තිං න වදාමීති අත්ථො. න නො සමසබ්‍රහ්මචාරීසූති එත්ථ සමජනො නාම සකජනො වුච්චති. තස්මා න නො සකෙසු සමානබ්‍රහ්මචාරීසු චිත්තානි පදුට්ඨානි භවිස්සන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

ในบทว่า สุเนตฺโตติ นี้ นัยน์ตาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า เนตฺตะ เพราะความงามแห่งนัยน์ตาทั้งหลายเหล่านั้น จึงชื่อว่า สุเนตฺตะ (ผู้มีนัยน์ตางาม). บทว่า ติตฺถกโรติ ได้แก่ ผู้สร้างท่าสำหรับหยั่งลงสู่สุคติ. บทว่า วีตราโคติ ได้แก่ ผู้มีราคะไปปราศแล้วด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะ (การข่มไว้). บทว่า ปสวตีติ ได้แก่ ย่อมได้. บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะ อธิบายว่า พระโสดาบัน. บทว่า ขนฺตินฺติ ได้แก่ การขุด (ทำลาย) คุณของตน. บทว่า ยถา มํ สพฺรหฺมจารีสูติ อธิบายว่า เราไม่กล่าวการด่าการบริภาษในเพื่อนพรหมจรรย์นี้ ว่าเป็นคุณขันติ (ความอดทนอันเป็นคุณ) อย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้. ในบทว่า น โน สมสพฺรหฺมจารีสูติ นี้ คำว่า สมชโน ท่านเรียกว่า ชนของตน. เพราะฉะนั้น อรรถในที่นี้คือ จิตของเราทั้งหลายจักไม่ประทุษร้ายในชนของตนผู้เป็นเพื่อนพรหมจรรย์เสมอกัน.

ජොතිපාලො ච ගොවින්දොති නාමෙන ජොතිපාලො ඨානෙන මහාගොවින්දො. සත්තපුරොහිතොති රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං පුරොහිතො. අහිංසකා අතීතංසෙති එතෙ ඡ සත්ථාරො අතීතංසෙ අහිංසකා අහෙසුං. නිරාමගන්ධාති කොධාමගන්ධෙන නිරාමගන්ධා. කරුණෙවිමුත්තාති කරුණජ්ඣානෙ අධිමුත්තා, කරුණාය ච කරුණාපුබ්බභාගෙ ච ඨිතා. යෙතෙති එතෙ, අයමෙව වා පාඨො. න සාධුරූපං ආසීදෙති සාධුසභාවං න ඝට්ටෙය්‍ය. දිට්ඨිට්ඨානප්පහායිනන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතප්පහායිනං. සත්තමොති අරහත්තතො පට්ඨාය සත්තමො. අවීතරාගොති අවිගතරාගො. එතෙන අනාගාමිභාවං පටික්ඛිපති. පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූති පඤ්ච විපස්සනින්ද්‍රියානි මුදූනි. තස්ස හි තානි සකදාගාමිං උපාදාය මුදූනි නාම හොන්ති. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහඤාණං. පුබ්බෙව උපහඤ්ඤතීති පඨමතරඤ්ඤෙව උපහඤ්ඤති. අක්ඛතොති ගුණඛණනෙන අක්ඛතො අනුපහතො හුත්වා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า โชติปาโล จ โควินฺโทติ คือ โดยชื่อว่าโชติปาละ โดยตำแหน่งว่ามหาโควินท์. บทว่า สตฺตปุโรหิโตติ ได้แก่ ปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ มีพระเจ้าเรณุเป็นต้น. บทว่า อหึสกา อตีตํเสติ ความว่า อาจารย์ทั้ง ๖ เหล่านี้ เป็นผู้ไม่เบียดเบียนในอดีตกาล. บทว่า นิรามิคนฺธาติ ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีกลิ่นดิบคือกลิ่นดิบแห่งโทสะ. บทว่า กรุณาวิมุตฺตาติ ได้แก่ ผู้น้อมไปในกรุณาฌาน และตั้งอยู่ในกรุณาและในบุพภาคแห่งกรุณา. บทว่า เยเตติ คือ เอเต (เหล่านั้น) หรือเป็นปาฐะอย่างนี้ทีเดียว. บทว่า น สาธุรูปํ อาสีเทติ คือ ไม่พึงกระทบกระทั่งบุคคลผู้มีสภาพเป็นคนดี. บทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานปฺปหายินนฺติ ได้แก่ แห่งท่านผู้ละทิฏฐิ ๖๒. บทว่า สตฺตโมติ ได้แก่ เป็นที่ ๗ นับตั้งแต่อรหัตตผล. บทว่า อวีตราโคติ ได้แก่ ผู้มีราคะยังไม่ไปปราศ. ด้วยบทนี้ ท่านปฏิเสธความเป็นพระอนาคามี. บทว่า ปญฺจินฺทฺริยา มุทูติ ได้แก่ วิปัสสนินทรีย์ ๕ อ่อน. จริงอยู่ อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นของท่าน (พระโสดาบัน) ชื่อว่าอ่อน เมื่อเทียบกับพระสกทาคามี. บทว่า วิปสฺสนาติ ได้แก่ ญาณอันเป็นเครื่องกำหนดสังขาร. บทว่า ปุพฺเพว อุปหญฺญตีติ ได้แก่ ถูกเบียดเบียนตั้งแต่แรกทีเดียว. บทว่า อกฺขโตติ ได้แก่ เป็นผู้ไม่ถูกขุด ไม่ถูกทำลายด้วยการทำลายคุณ. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

ධම්මිකවග්ගො පඤ්චමො.

ธัมมิกวรรค ที่ ๕.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ.

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

6. මහාවග්ගො

๖. มหาวรรค

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโสณสูตร

55. ඡට්ඨස්ස [Pg.123] පඨමෙ සොණොති සුඛුමාලසොණත්ථෙරො. සීතවනෙති එවංනාමකෙ සුසානෙ. තස්මිං කිර පටිපාටියා පඤ්ච චඞ්කමනපණ්ණසාලාසතානි මාපිතානි, තෙසු ථෙරො අත්තනො සප්පායචඞ්කමනං ගහෙත්වා සමණධම්මං කරොති. තස්ස ආරද්ධවීරියස්ස හුත්වා චඞ්කමතො පාදතලානි භිජ්ජිංසු, ජාණූහි චඞ්කමතො ජාණුකානිපි හත්ථතලානිපි භිජ්ජිංසු, ඡිද්දානි අහෙසුං. එවං ආරද්ධවීරියො විහරන්තො ඔභාසනිමිත්තමත්තකම්පි දස්සෙතුං නාසක්ඛි. තස්ස වීරියෙන කිලමිතකායස්ස කොටියං පාසාණඵලකෙ නිසින්නස්ස යො විතක්කො උදපාදි, තං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරද්ධවීරියාති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියා. න අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතීති සචෙ හි අහං උග්ඝටිතඤ්ඤූ වා අස්සං විපඤ්චිතඤ්ඤූ වා නෙය්‍යො වා, නූන මෙ චිත්තං විමුච්චෙය්‍ය. අද්ධා පනස්මි පදපරමො, යෙන මෙ චිත්තං න විමුච්චතීති සන්නිට්ඨානං කත්වා සංවිජ්ජන්ති ඛො පනාතිආදීනි චින්තෙසි. තත්ථ භොගාති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං.

๕๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ บทว่า โสโณติ ได้แก่ พระโสณเถระผู้สุขุมาล. บทว่า สีตวเนติ ได้แก่ ในป่าช้าชื่ออย่างนั้น. ได้ยินว่า ในป่าช้านั้น มีบรรณศาลาพร้อมที่จงกรม ๕๐๐ หลัง สร้างไว้ตามลำดับ ในบรรณศาลาเหล่านั้น พระเถระเลือกเอาที่จงกรมที่สบายแก่ตนแล้วบำเพ็ญสมณธรรม. เมื่อท่านมีความเพียรปรารภแล้ว เดินจงกรมอยู่ ฝ่าเท้าได้แตก เมื่อเดินจงกรมด้วยเข่า แม้เข่าและฝ่ามือก็ได้แตก เป็นแผลทะลุ. ท่านมีความเพียรปรารภแล้วอยู่อย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะทำแม้เพียงโอภาสนิมิตให้ปรากฏได้. เพื่อจะแสดงความวิตกที่เกิดขึ้นแก่ท่านผู้มีกายเหน็ดเหนื่อยเพราะความเพียร นั่งอยู่บนแผ่นหินที่ท้ายที่จงกรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อายสฺมโต ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อารทฺธวีริยาติ ได้แก่ ผู้มีความเพียรอันประคองไว้บริบูรณ์แล้ว. ในบทว่า น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ ความว่า หากเราพึงเป็นอุคฆฏิตัญญูบุคคล วิปัญจิตัญญูบุคคล หรือเนยยบุคคลแล้วไซร้ จิตของเราพึงหลุดพ้นเป็นแน่ แต่โดยแท้แล้ว เราเป็นปทปรมบุคคล ด้วยเหตุนั้น จิตของเราจึงไม่หลุดพ้น ดังนี้ ทำความสันนิษฐานแล้ว ได้คิดข้อความทั้งหลายมีอาทิว่า สํวิชฺชนฺติ โข ปนา ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า โภคาติ เป็นปฐมาวิภัตติ ในอรรถแห่งอุปโยคะ (ทุติยาวิภัตติ).

පාතුරහොසීති ථෙරස්ස චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘අයං සොණො අජ්ජ සීතවනෙ පධානභූමියං නිසින්නො ඉමං විතක්කං විතක්කෙති, ගන්ත්වාස්ස විතක්කං සහොත්ථං ගණ්හිත්වා වීණොපමං කම්මට්ඨානං කථෙස්සාමී’’ති පමුඛෙ පාකටො අහොසි. පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙති පධානිකභික්ඛූ අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඔවදිතුං ආගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නිසීදනත්ථං යථාලාභෙන ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වාව පධානං කරොන්ති, අඤ්ඤං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සන්ථරිත්වා උපරි සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙන්ති. ථෙරොපි ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පධානං අකාසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ’’ති.

บทว่า ปาตุรโหสิ ความว่า ทรงทราบความเที่ยวไปแห่งจิตของพระเถระแล้ว (ทรงดำริว่า) "พระโสณะนี้ วันนี้นั่งอยู่ในภูมิเป็นที่ทำความเพียรในป่าสีตวัน กำลังตรึกถึงวิตกนี้ เราไปแล้ว จักจับวิตกของเธอซึ่งเปรียบด้วยห่อของโจร แล้วจักบอกกรรมฐานมีพิณเป็นอุปมา" ดังนี้ จึงได้ทรงปรากฏพระองค์เฉพาะหน้า. บทว่า ปัญญัตเต อาสเน ความว่า ภิกษุผู้ทำความเพียรทั้งหลาย ย่อมปูลาดอาสนะตามที่ได้มา เพื่อเป็นที่ประทับนั่งของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้เสด็จมาเพื่อประทานโอวาทในที่อยู่ของตน แล้วจึงทำความเพียร, เมื่อไม่ได้ (อาสนะ) อื่น ก็ลาดแม้ใบไม้เก่าๆ แล้วปูผ้าสังฆาฏิไว้เบื้องบน. แม้พระเถระก็ได้ปูลาดอาสนะแล้วจึงทำความเพียร. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า "บนอาสนะที่ปูลาดไว้".

තං කිං මඤ්ඤසීති සත්ථා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො අවසෙසකම්මට්ඨානෙහි අත්ථො නත්ථි, අයං ගන්ධබ්බසිප්පෙ ඡෙකො චිණ්ණවසී, අත්තනො විසයෙ කථියමානං [Pg.124] ඛිප්පමෙව සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති වීණොපමං කථෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ. වීණාය තන්තිස්සරෙ කුසලතා නාම වීණාය වාදනකුසලතා, සො ච තත්ථ කුසලො. මාතාපිතරො හිස්ස ‘‘අම්හාකං පුත්තො අඤ්ඤං සිප්පං සික්ඛන්තො කායෙන කිලමිස්සති, ඉදං පන සයනෙ නිසින්නෙනෙව සක්කා උග්ගණ්හිතු’’න්ති ගන්ධබ්බසිප්පමෙව උග්ගණ්හාපෙසුං. තස්ස –

บทว่า ตํ กึ มัญญสิ ความว่า พระศาสดาทรงพระดำริว่า "ภิกษุรูปนี้ไม่มีประโยชน์ด้วยกรรมฐานที่เหลือ, ท่านผู้นี้ฉลาด ชำนาญในคันธรรพศิลป์, เมื่อเรากล่าวในเรื่องที่ตนถนัด ก็จักกำหนดรู้ได้ฉับพลันทีเดียว" ดังนี้ เพื่อจะตรัสอุปมาด้วยพิณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน". ชื่อว่าความฉลาดในเสียงสายพิณ คือความฉลาดในการดีดพิณ, และท่านก็ฉลาดในเรื่องนั้น. ได้ยินว่า มารดาบิดาของท่านคิดว่า "บุตรของเราเมื่อเรียนศิลปะอื่น จักลำบากกาย, ส่วนศิลปะนี้ แม้นั่งอยู่บนที่นอนก็อาจเรียนได้" ดังนี้ จึงให้เรียนแต่คันธรรพศิลป์เท่านั้น. แก่ท่านนั้น (มีศิลปะดังนี้) –

‘‘සත්ත සරා තයො ගාමා, මුච්ඡනා එකවීසති;

ඨානා එකූනපඤ්ඤාස, ඉච්චෙතෙ සරමණ්ඩලා’’ති. –

"สระ ๗, คามะ ๓, มุรธา ๒๑, ฐานะ ๔๙, เหล่านี้เรียกว่า สรมณฑล"

ආදිකං ගන්ධබ්බසිප්පං සබ්බමෙව පගුණං අහොසි. අච්චායතාති අතිආයතා ඛරමුච්ඡනා. සරවතීති සරසම්පන්නා. කම්මඤ්ඤාති කම්මක්ඛමා කම්මයොග්ගා. අතිසිථිලාති මන්දමුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨිතාති මජ්ඣිමෙ සරෙ ඨපෙත්වා මුච්ඡිතා.

คันธรรพศิลป์เป็นต้น ทั้งหมดทีเดียว ได้คล่องแคล่วแล้ว. บทว่า อจฺจายตา คือ (สาย) ที่ขึงตึงเกินไป ดีดแรง. บทว่า สรวตี คือ ถึงพร้อมด้วยเสียง. บทว่า กัมมัญญา คือ ทนต่อการงาน ควรแก่การงาน. บทว่า อติสิถิลา คือ ดีดเบา. บทว่า สเม คุเณ ปติฏฺฐิตา คือ ตั้งไว้ในเสียงปานกลางแล้วดีด.

අච්චාරද්ධන්ති අතිගාළ්හං. උද්ධච්චාය සංවත්තතීති උද්ධතභාවාය සංවත්තති. අතිලීනන්ති අතිසිථිලං. කොසජ්ජායාති කුසීතභාවත්ථාය. වීරියසමථං අධිට්ඨහාති වීරියසම්පයුත්තං සමථං අධිට්ඨහ, වීරියං සමථෙන යොජෙහීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣාති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමතං සමභාවං අධිට්ඨාහි. තත්ථ සද්ධං පඤ්ඤාය, පඤ්ඤඤ්ච සද්ධාය, වීරියං සමාධිනා, සමාධිඤ්ච වීරියෙන යොජයතා ඉන්ද්‍රියානං සමතා අධිට්ඨිතා නාම හොති. සති පන සබ්බත්ථිකා, සා සදා බලවතීයෙව වට්ටති. තඤ්ච පන තෙසං යොජනාවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.60-62) පකාසිතමෙව. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති තස්මිඤ්ච සමභාවෙ සති යෙන ආදාසෙ මුඛබිම්බෙනෙව නිමිත්තෙන උප්පජ්ජිතබ්බං, තං සමථනිමිත්තං විපස්සනානිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං ඵලනිමිත්තඤ්ච ගණ්හාහි නිබ්බත්තෙහීති එවමස්ස සත්ථා අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙසි.

บทว่า อจฺจารทฺธํ คือ ปรารภแรงกล้าเกินไป. บทว่า อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้ฟุ้งซ่าน. บทว่า อติลีนํ คือ หย่อนเกินไป. บทว่า โกสชฺชาย คือ เพื่อความเป็นผู้เกียจคร้าน. บทว่า วีริยสมถํ อธิฏฺฐหาหิ ความว่า จงตั้งมั่นซึ่งสมถะอันสัมปยุตด้วยวิริยะ, อธิบายว่า จงประกอบวิริยะกับสมถะ. บทว่า อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌ ความว่า จงตั้งมั่นซึ่งความสม่ำเสมอ คือความเป็นผู้มีภาวะเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น. ในอินทรีย์เหล่านั้น ผู้ประกอบศรัทธากับปัญญา และปัญญากับศรัทธา, วิริยะกับสมาธิ และสมาธิกับวิริยะ ชื่อว่าตั้งมั่นความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์. ส่วนสติเป็นสิ่งที่ต้องการในทุกกรณี, สตินั้นมีกำลังเสมอจึงจะควร. และวิธีประกอบอินทรีย์เหล่านั้น ท่านก็ได้ประกาศไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. บทว่า ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหิ ความว่า และเมื่อความสม่ำเสมอนั้นมีอยู่, นิมิตใดพึงเกิดขึ้นเหมือนเงาหน้าในกระจก, เธอจงถือนิมิตนั้น คือสมถนิมิต วิปัสสนานิมิต มรรคนิมิต และผลนิมิต, จงให้เกิดขึ้น. พระศาสดาได้ตรัสกรรมฐานแก่ท่านนั้น โดยทรงบรรจุลงในอรหัตตผลด้วยประการฉะนี้.

තත්ථ ච නිමිත්තං අග්ගහෙසීති සමථනිමිත්තඤ්ච විපස්සනානිමිත්තඤ්ච අග්ගහෙසි. ඡ ඨානානීති ඡ කාරණානි. අධිමුත්තො හොතීති පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතො හොති. නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොතිආදි සබ්බං අරහත්තවසෙනෙව වුත්තං. අරහත්තඤ්හි සබ්බකිලෙසෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, තෙහෙව පවිවිත්තත්තා පවිවෙකො, බ්‍යාපජ්ඣාභාවතො අබ්‍යාපජ්ඣං, තණ්හාක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා [Pg.125] තණ්හාක්ඛයො, උපාදානක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපාදානක්ඛයො, සම්මොහාභාවතො අසම්මොහොති වුච්චති.

บทว่า ตตฺถ จ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ คือ ได้ถือเอาทั้งสมถนิมิตและวิปัสสนานิมิต. บทว่า ฉ ฐานานิ คือ เหตุ ๖ ประการ. บทว่า อธิมุตฺโต โหติ คือ แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้ว ดำรงอยู่. คำทั้งหมดมีอาทิว่า เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งอรหัตตผลทั้งสิ้น. จริงอยู่ อรหัตตผล ชื่อว่าเนกขัมมะ เพราะออกจากกิเลสทั้งปวง, ชื่อว่าวิเวก เพราะสงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง, ชื่อว่าอัพยาปัชฌะ เพราะไม่มีความเบียดเบียน, ชื่อว่าตัณหักขยะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นตัณหา, ชื่อว่าอุปาทานักขยะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นอุปาทาน, ชื่อว่าอสัมโมหะ เพราะไม่มีความหลง.

කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති පටිවෙධරහිතං කෙවලං පටිවෙධපඤ්ඤාය අසම්මිස්සකං සද්ධාමත්තකං. පටිචයන්ති පුනප්පුනං කරණෙන වඩ්ඪිං. වීතරාගත්තාති මග්ගපටිවෙධෙන රාගස්ස විගතත්තායෙව නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා සච්ඡිකත්වා ඨිතො හොති, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන විහරති, තන්නින්නමානසොයෙව ච හොතීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

บทว่า เกวลํ สทฺธามตฺตกํ คือ สักว่าศรัทธาล้วนๆ ที่ปราศจากปฏิเวธ ไม่เจือปนด้วยปฏิเวธปัญญา. บทว่า ปฏิจยํ คือ ความเจริญขึ้นโดยการทำบ่อยๆ. บทว่า วีตราคตฺตา ความว่า เพราะราคะปราศไปแล้วด้วยการแทงตลอดมรรคเท่านั้น จึงแทงตลอด กระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลอันชื่อว่าเนกขัมมะแล้วดำรงอยู่, ย่อมอยู่ด้วยผลสมาบัติวิหาร, และเป็นผู้มีใจน้อมไปในอรหัตตผลนั้นนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති චතුපච්චයලාභඤ්ච තෙසඤ්ඤෙව සුකතභාවඤ්ච වණ්ණභණනඤ්ච. නිකාමයමානොති ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. පවිවෙකාධිමුත්තොති පවිවෙකෙ අධිමුත්තො අරහන්ති එවං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

บทว่า ลาภสกฺการสิโลกํ คือ ทั้งลาภคือปัจจัยสี่, ทั้งความเป็นของที่ทำดีแล้วแห่งปัจจัยสี่นั้น, และทั้งการกล่าวคุณ. บทว่า นิกามยมาโน คือ ปรารถนาอยู่ ต้องการอยู่. บทว่า ปวิเวกาธิมุตฺโต ความว่า (เรา) น้อมไปในวิเวก เป็นพระอรหันต์ ดังนี้ ชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผล.

සීලබ්බතපරාමාසන්ති සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසිත්වා ගහිතං ගහණමත්තං. සාරතො පච්චාගච්ඡන්තොති සාරභාවෙන ජානන්තො. අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තොති අබ්‍යාපජ්ඣං අරහත්තං බ්‍යාකරොති. ඉමිනාව නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොති ඉමස්මිංයෙව අරහත්තං කථිතං, සෙසෙසු පඤ්චසු නිබ්බාන’’න්ති එකෙ වදන්ති. අපරෙ ‘‘අසම්මොහාධිමුත්තොති එත්ථෙව නිබ්බානං කථිතං, සෙසෙසු අරහත්ත’’න්ති වදන්ති. අයං පනෙත්ථ සාරො – සබ්බෙස්වෙව තෙසු අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි කථිතමෙවාති.

บทว่า สีลพฺพตปรามาสํ คือ สักว่าการยึดถือที่ยึดถือแล้วโดยการลูบคลำทั้งศีลและวัตร. บทว่า สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโต คือ รู้โดยความเป็นสาระ. บทว่า อพฺยาปชฺฌาธิมุตฺโต คือ พยากรณ์อรหัตตผลอันไม่มีความเบียดเบียน. พึงเห็นความหมายในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ในบทว่า เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต นี้เท่านั้น ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล, ใน ๕ บทที่เหลือ ท่านกล่าวถึงนิพพาน". อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ในบทว่า อสมฺโมหาธิมุตฺโต นี้เท่านั้น ท่านกล่าวถึงนิพพาน, ในบทที่เหลือ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล". นี้เป็นสาระในเรื่องนี้ คือ ในบทเหล่านั้นทั้งหมด ท่านกล่าวถึงทั้งอรหัตตผลและนิพพานนั่นเอง.

භුසාති බලවන්තො දිබ්බරූපසදිසා. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති එතස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. කිලෙසා හි උප්පජ්ජමානා චිත්තං ගණ්හන්ති නාම. අමිස්සීකතන්ති කිලෙසා හි ආරම්මණෙන සද්ධිං චිත්තං මිස්සං කරොන්ති, තෙසං අභාවා අමිස්සීකතං. ඨිතන්ති පතිට්ඨිතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අචලප්පත්තං. වයඤ්චස්සානුපස්සතීති තස්ස චෙස චිත්තස්ස උප්පාදම්පි වයම්පි පස්සති. භුසා වාතවුට්ඨීති බලවා වාතක්ඛන්ධො. නෙව සම්පකම්පෙය්‍යාති එකභාගෙන චාලෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පකම්පෙය්‍යාති ථූණං විය සබ්බභාගතො කම්පෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පවෙධෙය්‍යාති වෙධෙත්වා පවෙධෙත්වා පාතෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය.

บทว่า ภุสา ความว่า มีกำลังมาก ดุจรูปทิพย์. บทว่า เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ ความว่า (กิเลสทั้งหลาย) ไม่สามารถยึดถือจิตของพระขีณาสพนั้นตั้งอยู่ได้. จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้น ย่อมชื่อว่ายึดถือจิต. บทว่า อมิสฺสีกตํ ความว่า จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมทำจิตให้ระคนกับอารมณ์ เพราะความไม่มีแห่งกิเลสเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าไม่ระคน. บทว่า ฐิตํ ความว่า ตั้งมั่นแล้ว. บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตํ ความว่า ถึงความไม่หวั่นไหว. บทว่า วยญฺจสฺสานุปสฺสติ ความว่า และพระอริยบุคคลนี้ ย่อมเห็นทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น. บทว่า ภุสา วาตวุฏฺฐี ความว่า ลมที่มีกำลังแรง. บทว่า เนว สมฺปกมฺเปยฺยาติ ความว่า ไม่พึงทำให้หวั่นไหวได้โดยส่วนเดียว. บทว่า น สมฺปกมฺเปยฺยาติ ความว่า ไม่พึงทำให้สั่นสะเทือนได้โดยทุกส่วน ดุจเสาเขื่อน. บทว่า น สมฺปเวเธยฺยาติ ความว่า ไม่พึงทำให้สั่น ทำให้สั่นอย่างแรงแล้วให้ตกไปได้.

නෙක්ඛම්මං [Pg.126] අධිමුත්තස්සාති අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස. සෙසපදෙසුපි අරහත්තමෙව කථිතං. උපාදානක්ඛයස්ස චාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අසම්මොහඤ්ච චෙතසොති චිත්තස්ස ච අසම්මොහං අධිමුත්තස්ස. දිස්වා ආයතනුප්පාදන්ති ආයතනානං උප්පාදඤ්ච වයඤ්ච දිස්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන ඉමාය විපස්සනාපටිපත්තියා ඵලසමාපත්තිවසෙන චිත්තං විමුච්චති, නිබ්බානාරම්මණෙ අධිමුච්චති. අථ වා ඉමිනා ඛීණාසවස්ස පටිපදා කථිතා. තස්ස හි ආයතනුප්පාදං දිස්වා ඉමාය විපස්සනාය අධිගතස්ස අරියමග්ගස්සානුභාවෙන සබ්බකිලෙසෙහි සම්මා චිත්තං විමුච්චති. එවං තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස…පෙ… න විජ්ජති. තත්ථ සන්තචිත්තස්සාති නිබ්බුතචිත්තස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า เนกฺขมฺมํ อธิมุตฺตสฺส ความว่า แก่พระขีณาสพผู้ดำรงอยู่เพราะแทงตลอดอรหัตตผล. แม้ในบทที่เหลือ ก็กล่าวถึงอรหัตตผลนั่นเอง. บทว่า อุปาทานกฺขยสฺส จ เป็นสามีวิภัตติ ในอรรถแห่งอุปโยคะ. บทว่า อสมฺโมหญฺจ เจตโส ความว่า ผู้น้อมไปในความไม่หลงแห่งจิต. บทว่า ทิสฺวา อายตนุปฺปาทํ ความว่า เห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งอายตนะทั้งหลาย. บทว่า สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจติ ความว่า จิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบ คือโดยเหตุ โดยนัย ด้วยปฏิปทานี้คือวิปัสสนา ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ ย่อมน้อมไปในพระนิพพานเป็นอารมณ์. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงปฏิปทาของพระขีณาสพ. จริงอยู่ จิตของพระขีณาสพนั้นเห็นความเกิดแห่งอายตนะแล้ว ย่อมหลุดพ้นโดยชอบจากกิเลสทั้งปวง ด้วยอานุภาพแห่งอริยมรรคที่บรรลุแล้วด้วยวิปัสสนานี้. เมื่อพระขีณาสพนั้นมีจิตหลุดพ้นโดยชอบแล้วอย่างนี้...ฯลฯ...ย่อมไม่มี. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺตจิตฺตสฺส ความว่า ผู้มีจิตสงบแล้ว. บทที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

2. ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาผัคคุณสูตร

56. දුතියෙ සමධොසීති උට්ඨානාකාරං දස්සෙසි. පටික්කමන්තීති පරිහායන්ති. නො අභික්කමන්තීති න වඩ්ඪන්ති. සීසවෙඨනං දදෙය්‍යාති සීසං වෙඨෙත්වා දණ්ඩකෙන සම්පරිවත්තකං බන්ධෙය්‍ය. ඉන්ද්‍රියානි විප්පසීදිංසූති තස්මිං මරණසමයෙ ඡ ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානි අහෙසුං. අත්ථුපපරික්ඛායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං උපපරික්ඛනෙ. අනුත්තරෙ උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ. අවිමුත්තං හොතීති අරහත්තඵලෙන අධිමුත්තං හොති.

๕๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมโธสิ แสดงอาการลุกขึ้น. บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ ความว่า ย่อมเสื่อมไป. บทว่า โน อภิกฺกมนฺติ ความว่า ไม่เจริญขึ้น. บทว่า สีสเวฐนํ ทเทยฺยาติ ความว่า พึงพันศีรษะแล้วมัดให้หมุนไปมาด้วยท่อนไม้. บทว่า อินฺทฺริยานิ วิปฺปสีทึสุ ความว่า ในเวลามรณะนั้น อินทรีย์ ๖ ได้ผ่องใสเป็นพิเศษ. บทว่า อตฺถูปปริกฺขาย ความว่า ในการพิจารณาเห็นสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเย ความว่า ในพระนิพพาน. บทว่า อวิมุตฺตํ โหติ ความว่า ย่อมน้อมไปแล้วด้วยอรหัตตผล.

3. ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาฉฬภิชาติสูตร

57. තතියෙ ඡළභිජාතියොති ඡ ජාතියො. තත්‍රිදන්ති තත්‍රායං. ලුද්දාති දාරුණා. භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකාති සමණා නාමෙතෙ. එකසාටකාති එකෙනෙව පිලොතිකඛණ්ඩෙන පුරතො පටිච්ඡාදනකා. අකාමකස්ස බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුන්ති සත්ථෙ ගච්ඡමානෙ ගොණම්හි මතෙ ගොමංසමූලං උප්පාදනත්ථාය විභජිත්වා ඛාදමානා එකස්ස ගොමංසං අනිච්ඡන්තස්සෙව කොට්ඨාසං කත්වා ‘‘අයඤ්ච තෙ ඛාදිතබ්බො, මූලඤ්ච දාතබ්බ’’න්ති තං කොට්ඨාසසඞ්ඛාතං බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුං, බලක්කාරෙන හත්ථෙ ඨපෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අඛෙත්තඤ්ඤුනාති අභිජාතිපඤ්ඤත්තියා ඛෙත්තං අජානන්තෙන. තං සුණාහීති තං මම පඤ්ඤත්තිං සුණාහි. කණ්හාභිජාතිකොති කාළකජාතිකො. කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කණ්හසභාවො හුත්වා ජායති නිබ්බත්තති, කණ්හාභිජාතියං වා ජායති. නිබ්බානං [Pg.127] අභිජායතීති නිබ්බානං පාපුණාති, අරියභූමිසඞ්ඛාතාය වා නිබ්බානජාතියා ජායති.

๕๗. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ฉฬภิชาติโย ความว่า ชาติ ๖. บทว่า ตตฺริทํ ความว่า ในบรรดาชาติ ๖ นั้น ชาตินี้. บทว่า ลุทฺทา ความว่า ดุร้าย. บทว่า ภิกฺขู กณฺฏกวุตฺติกา ความว่า เหล่านี้ชื่อว่าสมณะ. บทว่า เอกสาฏกา ความว่า ผู้มีผ้าสาฎกผืนเดียว คือ ผู้มีปกติปกปิดข้างหน้าด้วยชิ้นผ้าเก่าเพียงผืนเดียว. บทว่า อกามกสฺส พิลํ โอลงฺเคยฺยุํ ความว่า เมื่อกองเกวียนเดินทางไป เมื่อวัวตายแล้ว พวกเขาแบ่งเนื้อวัวเพื่อเป็นค่าเนื้อแล้วบริโภคอยู่ ได้ทำส่วนแบ่งให้แก่คนหนึ่งผู้ไม่ต้องการเนื้อวัวเลย แล้วพึงแขวนส่วนแบ่งนั้นที่เรียกว่า "พิลัง" โดยกล่าวว่า "ท่านต้องกินส่วนนี้ และต้องให้ค่าเนื้อด้วย" อธิบายว่า พึงวางไว้ในมือโดยใช้กำลัง. บทว่า อเขตฺตญฺญุนา ความว่า โดยผู้ไม่รู้เขตแห่งบัญญัติเรื่องอภิชาติ. บทว่า ตํ สุณาหิ ความว่า เธอจงฟังบัญญัตินั้นของเรา. บทว่า กณฺหาภิชาติโก ความว่า ผู้เกิดในชาติที่ดำ. บทว่า กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ ความว่า ย่อมเกิด คือบังเกิดเป็นผู้มีสภาวะดำ หรือเกิดในอภิชาติที่ดำ. บทว่า นิพฺพานํ อภิชายติ ความว่า ย่อมถึงพระนิพพาน หรือเกิดด้วยชาติคือพระนิพพาน อันเรียกว่าอริยภูมิ.

4. ආසවසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอาสวสูตร

58. චතුත්ථෙ සංවරා පහාතබ්බාති සංවරෙන පහාතබ්බා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. පටිසඞ්ඛාති පටිසඤ්ජානිත්වා, පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො. යොනිසොති උපායෙන පථෙන. එත්ථ ච අසංවරෙ ආදීනවපටිසඞ්ඛා යොනිසො පටිසඞ්ඛාති වෙදිතබ්බා. සා චායං ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, තත්තාය අයොසලාකාය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය චක්ඛුන්ද්‍රියං සම්පලිමට්ඨං, න ත්වෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො’’තිආදිනා ආදිත්තපරියායෙන (සං. නි. 4.235) වෙදිතබ්බා. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතො විහරතීති එත්ථ චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං, සංවරණතො සංවරො, පිදහනතො ථකනතොති වුත්තං හොති. සතියා එතං අධිවචනං. චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස තස්මිං ද්වාරෙ කිලෙසානං උප්පත්තිවාරණතො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චති. සංවුතොති තෙන සංවරෙන උපෙතො. තථා හි ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. අථ වා සංවරීති සංවුතො, ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතොති චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසඞ්ඛාතං සතිකවාටං චක්ඛුද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ කවාටං විය සංවරි ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරො. තථා හි ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අසංවුතස්ස විහරතො, සංවුතස්ස විහරතො’’ති එතෙසු පදෙසු අයමෙවත්ථො දිස්සතීති.

๕๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สํวรา ปหาตพฺพา ความว่า พึงละด้วยสังวร. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อิธ ความว่า ในศาสนานี้. บทว่า ปฏิสงฺขา อธิบายว่า รู้แล้ว พิจารณาแล้ว. บทว่า โยนิโส ความว่า โดยอุบาย โดยทาง. และในที่นี้ พึงทราบว่า การพิจารณาเห็นโทษในความไม่สำรวม ชื่อว่า โยนิโส ปฏิสังขา. และโยนิโส ปฏิสังขานั้น พึงทราบโดยอาทิตตปริยาย มีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่จักขุนทรีย์ถูกลูบไล้ด้วยหลาวเหล็กที่ร้อน ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ประเสริฐกว่า, แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในรูปารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ไม่ประเสริฐเลย" (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). ในบทว่า จกฺขุนฺทฺริยสํวรสํวุโต วิหรติ นี้ จักษุนั่นเองเป็นอินทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรีย์, ชื่อว่าสังวร เพราะอรรถว่าสำรวม, ชื่อว่าปิดกั้น ท่านกล่าวไว้ดังนี้. นี้เป็นชื่อของสติ. ความสำรวมในจักขุนทรีย์ ชื่อว่าจักขุนทรียสังวร. จริงอยู่ สังวรนี้แม้เกิดขึ้นในชวนะ ก็ถูกเรียกว่าจักขุนทรียสังวร เพราะห้ามการเกิดขึ้นของกิเลสในทวารนั้น. บทว่า สํวุโต ความว่า ผู้ประกอบด้วยสังวรนั้น. จริงอย่างนั้น ในวิภังค์แห่งบทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้เข้าถึง...ฯลฯ...ประกอบพร้อมแล้วด้วยปาติโมกขสังวรนี้". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าสังวุโต เพราะสำรวมแล้ว, อธิบายว่า ปิดแล้ว กั้นแล้ว. บทว่า จกฺขุนฺทฺริยสํวรสํวุโต อธิบายว่า ได้ปิดแล้ว คือกั้นแล้วซึ่งบานประตูคือสติ อันชื่อว่าจักขุนทรียสังวร ที่จักขุทวาร เหมือน (ปิด) บานประตูที่ประตูเรือน. ในสองนัยนี้ อรรถนี้นั่นเองไพเราะกว่า. จริงอย่างนั้น เพราะในบทเหล่านี้ว่า จกฺขุนฺทฺริยสํวรํ อสํวุตสฺส วิหรโต, สํวุตสฺส วิหรโต ย่อมเห็นอรรถนี้นั่นเอง.

යං හිස්සාතිආදිම්හි යං චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අස්ස භික්ඛුනො අසංවුතස්ස අථකෙත්වා අපිදහිත්වා විහරන්තස්සාති අත්ථො. යෙකාරස්ස වා එස යන්ති ආදෙසො, යෙ අස්සාති අත්ථො. ආසවා විඝාතපරිළාහාති චත්තාරො ආසවා ච අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා විපාකපරිළාහා වා. චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණං ආපාථගතං කාමස්සාදවසෙන අස්සාදයතො අභිනන්දතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමී’’ති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවො [Pg.128] උප්පජ්ජති, සත්තොති වා සත්තස්සාති වා ගණ්හතො දිට්ඨාසවො උප්පජ්ජති, සබ්බෙහෙව සහජාතං අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවොති චත්තාරො ආසවා උප්පජ්ජන්ති. එතෙහි සම්පයුත්තා අපරෙ කිලෙසා විඝාතපරිළාහා ආයතිං වා තෙසං විපාකා තෙහිපි අසංවුතස්සෙව විහරතො උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති වුච්චන්ති. එවංස තෙති එවං අස්ස තෙ, එතෙනුපායෙන න හොන්ති, නො අඤ්ඤථාති වුත්තං හොති. පටිසඞ්ඛා යොනිසො සොතින්ද්‍රියසංවරසංවුතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ වුච්චන්ති ආසවා සංවරා පහාතබ්බාති ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු චත්තාරො චත්තාරො කත්වා චතුවීසති ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

ในบทว่า ยํ หิสฺส เป็นต้น มีความว่า อาสวะเหล่านั้น (ย่อมบังเกิด) แก่ภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวม คือผู้ไม่ปิดกั้น ไม่ปิดบัง ซึ่งความสำรวมจักขุนทรีย์ใดอยู่ หรืออีกอย่างหนึ่ง ยํ นี้ เป็นอาเทศแห่ง เย อักษร มีความว่า อาสวะเหล่าใด (ย่อมบังเกิด) แก่ภิกษุนั้น บทว่า อาสวา วิฆาตปริฬาหา ความว่า อาสวะ ๔ อย่างด้วย, กิเลสอันเป็นเหตุแห่งความคับแค้นและความเร่าร้อนอื่นๆ ด้วย, หรือวิบากอันเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนด้วย จริงอยู่ เมื่ออิฏฐารมณ์มาสู่คลองจักษุทวาร กามาสวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เสวยอารมณ์ เพลิดเพลินอยู่ด้วยอำนาจความยินดีในกาม, ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เสวยอารมณ์ด้วยความปรารถนาในภพว่า "เราจักได้อารมณ์เช่นนี้ในสุคติภพอื่นบ้าง", ทิฏฐาสวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ยึดถือว่าเป็นสัตว์ หรือเป็นของสัตว์, อวิชชาสวะคืออัญญญาณที่เกิดร่วมกับอาสวะทั้งหมด, ด้วยประการฉะนี้ อาสวะ ๔ อย่างย่อมเกิดขึ้น กิเลสเหล่าอื่นที่ประกอบกับอาสวะเหล่านั้น ชื่อว่าวิฆาตปริฬาหะ หรือวิบากของอาสวะเหล่านั้นในอนาคต (ก็ชื่อว่าวิฆาตปริฬาหะ) และท่านกล่าวว่า แม้วิบากเหล่านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่อยู่ไม่สำรวมเท่านั้น บทว่า เอวํส เต คือ เอวํ อสฺส เต (อาสวะ) เหล่านั้นย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยอุบายนี้, ไม่ใช่โดยประการอื่น ดังนี้ เป็นคำอธิบาย แม้ในบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส โสตินฺทฺริยสํวรสํวุโต ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อิเม วุจฺจนฺติ อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา ความว่า ท่านกล่าวว่า อาสวะ ๒๔ อย่าง คือทำอาสวะ ๔ อย่างในทวาร ๖ เหล่านี้ เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยความสำรวม

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) සීලකථාය වුත්තමෙව. යං හිස්සාති යඤ්හි චීවරං පිණ්ඩපාතාදීසු වා අඤ්ඤතරං අස්ස. අප්පටිසෙවතොති එවං යොනිසො අප්පටිසෙවන්තස්ස. ඉමස්මිං වාරෙ අලද්ධං චීවරාදිං පත්ථයතො ලද්ධං වා අස්සාදයතො කාමාසවස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමීති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවස්ස, අහං ලභාමි න ලභාමීති වා මය්හං වා ඉදන්ති අත්තසඤ්ඤං අධිට්ඨහතො දිට්ඨාසවස්ස, සබ්බෙහෙව පන සහජාතො අවිජ්ජාසවොති එවං චතුන්නං ආසවානං උප්පත්ති විඝාතපරිළාහාව නවවෙදනුප්පාදනතොපි වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බාති ඉමෙ එකමෙකස්මිං පච්චයෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා සොළස ආසවා ඉමිනා ඤාණසංවරසඞ්ඛාතෙන පච්චවෙක්ඛණපටිසෙවනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

ในบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ นั้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นทั้งหมดท่านกล่าวไว้แล้วในสีลกถา ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า ยํ หิสฺส คือ ปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวร บิณฑบาต เป็นต้น ซึ่งมีอยู่แก่ภิกษุนั้น บทว่า อปฺปฏิเสวโต คือ แก่ผู้ไม่ใช้อย่างแยบคายเช่นนั้น ในวาระนี้ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งกามาสวะแก่ผู้ปรารถนาจีวรเป็นต้นที่ยังไม่ได้ หรือแก่ผู้ยินดีในสิ่งที่ได้แล้ว, พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งภวาสวะแก่ผู้ยินดีด้วยความปรารถนาในภพว่า "เราจักได้ของเช่นนี้ในสุคติภพอื่นบ้าง", พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งทิฏฐาสวะแก่ผู้ตั้งมั่นในอัตตสัญญาว่า "เราได้" หรือ "เราไม่ได้" หรือ "สิ่งนี้เป็นของเรา", ส่วนอวิชชาสวะคือโมหะที่เกิดร่วมกับอาสวะทั้งหมด, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะ ๔ อย่าง และพึงทราบวิฆาตปริฬาหะโดยการทำให้เกิดเวทนาใหม่ด้วย บทว่า อิเม วุจฺจนฺติ ภิกฺขเว อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา ความว่า ท่านกล่าวว่า อาสวะ ๑๖ อย่างเหล่านี้ คือทำอาสวะ ๔ อย่างในปัจจัยแต่ละอย่าง เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการพิจารณาใช้สอยอันชื่อว่าญาณสังวรนี้

පටිසඞ්ඛා යොනිසො ඛමො හොති සීතස්සාති උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා ඛන්තා හොති සීතස්ස, සීතං ඛමති සහති, න අවීරපුරිසො විය අප්පමත්තකෙනපි සීතෙන චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහති. උණ්හාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච වචනමෙව වචනපථොති වෙදිතබ්බො. දුක්ඛානන්තිආදීසු දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛා, බහලට්ඨෙන තිබ්බා, ඵරුසට්ඨෙන ඛරා, තිඛිණට්ඨෙන කටුකා, අස්සාදවිරහතො අසාතා, මනං අවඩ්ඪනතො අමනාපා, පාණහරණසමත්ථතාය පාණහරාති වෙදිතබ්බා. යං හිස්සාති සීතාදීසු යංකිඤ්චි එකධම්මම්පි අස්ස. අනධිවාසතොති අනධිවාසෙන්තස්ස අක්ඛමන්තස්ස[Pg.129]. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – සීතෙන ඵුට්ඨස්ස උණ්හං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, එවං සබ්බත්ථ. ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වා’’ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ සීතාදීසු එකමෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමාය ඛන්තිසංවරසඞ්ඛාතාය අධිවාසනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්තීති අත්ථො.

บทว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส ขโม โหติ สีตสฺส ความว่า พิจารณาโดยอุบายโดยหนทางแล้ว ย่อมเป็นผู้ทนทานต่อความหนาว คือย่อมอดทน อดกลั้นต่อความหนาว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะท้าน ไม่ละกรรมฐาน เพราะความหนาวแม้เพียงเล็กน้อย เหมือนบุรุษผู้ไม่มีความเพียร แม้ในความร้อนเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน และในที่นี้ พึงทราบว่า คำพูดนั่นเองคือแนวแห่งถ้อยคำ ในบทว่า ทุกฺขานํ เป็นต้น พึงทราบว่า ชื่อว่าทุกข์ เพราะมีความหมายว่าทนได้ยาก, ชื่อว่ากล้าแข็ง (ติพฺพา) เพราะมีความหมายว่ามีกำลัง, ชื่อว่าหยาบ (ขรา) เพราะมีความหมายว่ากระด้าง, ชื่อว่าเผ็ดร้อน (กฏุกา) เพราะมีความหมายว่าคม, ชื่อว่าไม่น่ายินดี (อสาตา) เพราะปราศจากความน่ายินดี, ชื่อว่าไม่น่าพอใจ (อมนาปา) เพราะไม่ทำให้ใจเจริญ, ชื่อว่านำชีวิตไป (ปาณหรา) เพราะสามารถนำชีวิตไปได้ บทว่า ยํ หิสฺส คือ สภาวธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งแม้หนึ่งอย่างในบรรดาความหนาวเป็นต้น ซึ่งมีอยู่แก่ภิกษุนั้น บทว่า อนธิวาสยโต คือ แก่ผู้ไม่อดกลั้น แก่ผู้ไม่อดทน ในที่นี้ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะดังนี้: กามาสวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ถูกความหนาวกระทบแล้วปรารถนาความร้อน, พึงทราบโดยนัยนี้ในทุกกรณี ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารถนาภพว่า "ในสุคติภพไม่มีความหนาวหรือความร้อน", ความยึดถือว่า "ความหนาวของเรา" "ความร้อนของเรา" เป็นทิฏฐาสวะ, อวิชชาสวะคือโมหะที่ประกอบกับอาสวะทั้งหมด บทว่า อิเม วุจฺจนฺติ มีความว่า ท่านกล่าวว่า อาสวะจำนวนมากเหล่านี้ คือทำอาสวะ ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งธรรมแต่ละอย่างในบรรดาความหนาวเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้นนี้อันชื่อว่าขันติสังวร

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතීති අහං සමණොති න චණ්ඩස්ස හත්ථිස්ස ආසන්නෙ ඨාතබ්බං. තතොනිදානඤ්හි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං භවෙය්‍යාති එවං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙති පටික්කමති. එස නයො සබ්බත්ථ. චණ්ඩන්ති දුට්ඨං වාළං. ඛාණුන්ති ඛදිරඛාණුකාදිං. කණ්ටකට්ඨානන්ති යත්ථ කණ්ටකා විජ්ඣන්ති, තං ඔකාසං. සොබ්භන්ති සබ්බතො ඡින්නතටං. පපාතන්ති එකතො ඡින්නතටං. චන්දනිකන්ති උච්ඡිට්ඨොදකගබ්භමලාදීනං ඡඩ්ඩනට්ඨානං. ඔළිගල්ලන්ති තෙසංයෙව කද්දමාදීනං සන්දනොකාසං. තං ජණ්ණුමත්තම්පි අසුචිභරිතං හොති. ද්වෙපි චෙතානි ඨානානි අමනුස්සුස්සදට්ඨානානි හොන්ති, තස්මා වජ්ජෙතබ්බානි. අනාසනෙති එත්ථ අයුත්තං ආසනං අනාසනං, තං අත්ථතො අනියතවත්ථුභූතං රහොපටිච්ඡන්නාසනන්ති වෙදිතබ්බං. අගොචරෙති එත්ථපි අයුත්තො ගොචරො අගොචරො. සො වෙසියාදිභෙදතො පඤ්චවිධො. පාපකෙ මිත්තෙති ලාමකෙ දුස්සීලෙ මිත්තපතිරූපකෙ අමිත්තෙ. පාපකෙසූති ලාමකෙසු. ඔකප්පෙය්‍යුන්ති සද්දහෙය්‍යුං අධිමුච්චෙය්‍යුං ‘‘අද්ධා අයමායස්මා අකාසි වා කරිස්සති වා’’ති. යං හිස්සාති හත්ථිආදීසු යංකිඤ්චි එකම්පි අස්ස. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – හත්ථිආදිනිදානෙන දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස සුඛං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ ඊදිසං දුක්ඛ’’න්ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මං හත්ථී මද්දති මං අස්සොති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ හත්ථිආදීසු එකෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමිනා සීලසංවරසඞ්ඛාතෙන පරිවජ්ජනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

บทว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้วย่อมหลีกเลี่ยงช้างดุร้าย' ความว่า พิจารณาโดยอุบายโดยทางอย่างนี้ว่า 'เราเป็นสมณะ ไม่ควรยืนในที่ใกล้ช้างดุร้าย เพราะอาศัยเหตุนั้น ความตายหรือทุกข์ปางตายพึงมีได้' แล้วย่อมหลีกเลี่ยง ย่อมถอยกลับจากช้างดุร้าย นัยนี้พึงใช้ในทุกกรณี บทว่า 'ดุร้าย' (caṇḍaṃ) ได้แก่ สัตว์ที่ดุร้าย บทว่า 'ตอไม้' (khāṇuṃ) ได้แก่ ตอไม้สะแกเป็นต้น บทว่า 'สถานที่มีหนาม' (kaṇṭakaṭṭhānaṃ) ได้แก่ สถานที่ซึ่งมีหนามอยู่ บทว่า 'เหว' (sobbhaṃ) ได้แก่ ที่มีตลิ่งขาดโดยรอบ บทว่า 'หน้าผา' (papātaṃ) ได้แก่ ที่มีตลิ่งขาดข้างเดียว บทว่า 'ที่ทิ้งขยะ' (candanikaṃ) ได้แก่ สถานที่ทิ้งน้ำล้างครรภ์และมลทินเป็นต้น บทว่า 'ทางระบายของโสโครก' (oḷigallaṃ) ได้แก่ สถานที่ไหลไปแห่งสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง มีโคลนตมเป็นต้น ที่นั้นแม้ลึกเพียงแค่เข่าก็เต็มไปด้วยของไม่สะอาด อนึ่ง สถานที่ทั้งสองนี้เป็นที่ที่อมนุษย์สิงสู่ เพราะฉะนั้นจึงควรเว้น ในบทว่า 'อนาสนะ' (anāsane) นี้ อาสนะที่ไม่สมควรชื่อว่าอนาสนะ พึงทราบว่าโดยอรรถได้แก่ ที่นั่งในที่ลับตาคนอันเป็นวัตถุแห่งอนิยตสิกขาบท ในบทว่า 'อโคจร' (agocare) นี้ก็เช่นกัน โคจรที่ไม่สมควรชื่อว่าอโคจร อโคจรนั้นมี ๕ อย่างโดยแบ่งเป็นหญิงแพศยาเป็นต้น บทว่า 'มิตรชั่ว' (pāpake mitte) ได้แก่ มิตรเทียมที่เลวทราม ทุศีล และอมิตร บทว่า 'ในคนชั่ว' (pāpakesu) ได้แก่ ในคนเลวทราม บทว่า 'พึงน้อมใจเชื่อ' (okappeyyuṃ) ได้แก่ พึงเชื่อ พึงน้อมใจเชื่อว่า 'ท่านผู้มีอายุนี้ทำอนาจารแล้วหรือจักทำแน่นอน' บทว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่ง' (yaṃ hissa) ได้แก่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งแม้เพียงอย่างเดียวในบรรดาช้างเป็นต้น พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะในที่นี้อย่างนี้ คือ เมื่อบุคคลผู้ถูกทุกข์อันมีช้างเป็นต้นเป็นเหตุถูกต้องแล้ว ปรารถนาสุข กามาสวะย่อมเกิดขึ้น, เมื่อบุคคลปรารถนาภพว่า 'ทุกข์เช่นนี้ไม่มีในสุคติภพ' ภวาสวะย่อมเกิดขึ้น, ความยึดถือว่า 'ช้างเหยียบเรา ม้าเหยียบเรา' เป็นทิฏฐาสวะ, อวิชชาที่สัมปยุตด้วยอาสวะทั้งหมดเป็นอวิชชาสวะ บทว่า 'เหล่านี้ท่านกล่าวว่า' (ime vuccanti) ความว่า อาสวะเหล่านี้เป็นอันมาก โดยกระทำเป็น ๔ อย่าง ๔ อย่าง ตามสามารถแห่งวัตถุมีช้างเป็นต้นแต่ละอย่างๆ ท่านกล่าวว่า 'เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการหลีกเลี่ยงนี้อันนับเนื่องในสีลสังวร'

පටිසඞ්ඛා යොනිසො උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීති ‘‘ඉතිපායං විතක්කො අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, ඉතිපි දුක්ඛවිපාකො, සො ච ඛො [Pg.130] අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.207-208) නයෙන යොනිසො කාමවිතක්කෙ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති, අබ්භන්තරෙ වා න වාසෙතීති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති? පජහති. කිං කචවරං විය පිටකෙනාති? න හි, අපි ච ඛො නං විනොදෙති තුදති විජ්ඣති නීහරති. කිං බලිබද්දං විය පතොදෙනාති? න හි, අථ ඛො නං බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති, යථාස්ස අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා නං කරොති. කථං පන නං තථා කරොතීති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතො හොති, තථා කරොති. සෙසවිතක්කද්වයෙපි එසෙව නයො. උප්පන්නුප්පන්නෙති උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ, උප්පන්නමත්තෙයෙවාති වුත්තං හොති. සකිං වා උප්පන්නෙ විනොදෙත්වා දුතියෙ වාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා න හොති, සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ විනොදෙතියෙව. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති තෙයෙව කාමවිතක්කාදයො, සබ්බෙපි වා නව මහාවිතක්කෙ. තත්ථ තයො වුත්තා, අවසෙසා ‘‘ඤාතිවිතක්කො, ජනපදවිතක්කො, අමරාවිතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තො විතක්කො, අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තො විතක්කො’’ති (මහානි. 207) ඉමෙ ඡ. යං හිස්සාති එතෙසු විතක්කෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො එව, තබ්බිසෙසො භවාසවො, තංසම්පයුත්තො දිට්ඨාසවො, සබ්බවිතක්කෙසු අවිජ්ජා අවිජ්ජාසවොති එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමවිතක්කාදිවසෙන වුත්තප්පකාරා ආසවා ඉමිනා තස්මිං තස්මිං විතක්කෙ ආදීනවපච්චවෙක්ඛණසහිතෙන වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

บทว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้วย่อมไม่อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้น' ความว่า พิจารณาเห็นโทษในกามวิตกโดยแยบคายตามนัยเป็นต้นว่า 'วิตกนี้เป็นอกุศลแม้เพราะเหตุนี้, มีโทษแม้เพราะเหตุนี้, มีทุกข์เป็นวิบากแม้เพราะเหตุนี้, และวิตกนั้นย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตน' แล้ว ย่อมไม่อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้นๆ อธิบายว่า ไม่ยกจิตขึ้นตั้งไว้ หรือไม่ให้ดำรงอยู่ภายใน เมื่อไม่อดกลั้น ย่อมทำอย่างไร? ตอบว่า ย่อมละเสีย ถามว่า ละเหมือนทิ้งขยะด้วยกระเช้าหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ แต่ย่อมบรรเทา คือ ทิ่มแทง นำออกเสีย ถามว่า บรรเทาเหมือนไล่โคด้วยประตักหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ แต่ย่อมทำให้สิ้นสุด ทำให้หมดไป คือ ทำให้ไม่เหลืออยู่ภายใน แม้ที่สุดเพียงขณะที่แตกดับ ก็ทำให้เป็นเช่นนั้น ถามว่า ก็ทำอย่างไรให้เป็นเช่นนั้น? ตอบว่า ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก คือ ทำให้ถึงความไม่มีอีกบ่อยๆ ด้วยวิกขัมภนปหาน ทำให้เป็นสภาวะที่ข่มไว้ได้ดี ในวิตกที่เหลืออีก ๒ อย่าง ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า 'เมื่อเกิดขึ้นๆ' (uppannuppanne) หมายความว่า เมื่อเกิดขึ้นๆ คือ เมื่อเพิ่งเกิดขึ้นนั่นเทียว หรือว่า เมื่อเกิดขึ้นครั้งหนึ่งแล้วบรรเทาเสีย ก็ไม่เพิกเฉยในครั้งที่สอง แม้เกิดขึ้นร้อยครั้งก็ย่อมบรรเทาเสียทุกครั้ง บทว่า 'บาปอกุศลธรรม' (pāpake akusale dhamme) ได้แก่ กามวิตกเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง หรือ มหาวิตกทั้ง ๙ ทั้งหมด ในมหาวิตกเหล่านั้น ๓ อย่างกล่าวไว้แล้ว ที่เหลืออีก ๖ อย่างคือ ญาติวิตก, ชนปทวิตก, อมราวิตก (วิตกถึงความไม่ตาย), วิตกที่ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น, วิตกที่ประกอบด้วยลาภ สักการะ สรรเสริญ, วิตกที่ประกอบด้วยการไม่ดูหมิ่นตน บทว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่ง' (yaṃ hissa) ได้แก่ วิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในวิตกเหล่านี้ ในที่นี้ กามวิตกเป็นกามาสวะนั่นเอง, ส่วนที่พิเศษออกไปเป็นภวาสวะ, ทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยอาสวะนั้นเป็นทิฏฐาสวะ, อวิชชาในวิตกทั้งปวงเป็นอวิชชาสวะ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะอย่างนี้ บทว่า 'เหล่านี้ท่านกล่าวว่า' (ime vuccanti) ความว่า อาสวะทั้งหลายที่มีประเภทดังกล่าวแล้วโดยสามารถแห่งกามวิตกเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวว่า 'เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการบรรเทานี้ อันนับเนื่องในวิริยสังวร ซึ่งพร้อมด้วยการพิจารณาเห็นโทษในวิตกนั้นๆ'

පටිසඞ්ඛා යොනිසො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අභාවනාය ආදීනවං භාවනාය ච ආනිසංසං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. බොජ්ඣඞ්ගානං භාවනා හෙට්ඨා විත්ථාරිතාව. යං හිස්සාති එතෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. ආසවුප්පත්තියං පනෙත්ථ ඉමෙසං අරියමග්ගසම්පයුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං අභාවිතත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං කාමාසවාදයො ආසවා, භාවයතො එවංස තෙ [Pg.131] න හොන්තීති අයං නයො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමාසවාදයො ආසවා ඉමාය ලොකුත්තරාය බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්ති. ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි පහීනාසවං භික්ඛුං ථොමෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති සාමිවචනෙ තො-කාරො, යස්සාති වුත්තං හොති. පොරාණා පන යම්හි කාලෙති වණ්ණයන්ති. යෙ ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, තෙ සංවරා පහීනා හොන්තීති යෙ ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බා, තෙ සංවරෙනෙව පහීනා හොන්ති, න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී හොතීති.

บทว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้วย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์' ความว่า พิจารณาเห็นโทษในการไม่เจริญและอานิสงส์ในการเจริญโดยอุบายโดยทางแล้ว ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ นัยนี้เช่นกันในทุกแห่ง การเจริญโพชฌงค์ได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต้น บทว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่ง' (yaṃ hissa) ได้แก่ โพชฌงค์อย่างใดอย่างหนึ่งในโพชฌงค์เหล่านี้ ในการเกิดขึ้นแห่งอาสวะในที่นี้ พึงทราบนัยนี้ว่า อาสวะทั้งหลายมีกามาสวะเป็นต้นใดพึงเกิดขึ้น เพราะความที่โพชฌงค์เหล่านี้อันสัมปยุตด้วยอริยมรรคยังมิได้เจริญ, เมื่อภิกษุเจริญโพชฌงค์อยู่อย่างนี้ อาสวะเหล่านั้นย่อมไม่มี บทว่า 'เหล่านี้ท่านกล่าวว่า' (ime vuccanti) ความว่า อาสวะทั้งหลายมีกามาสวะเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวว่า 'เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการเจริญโพชฌงค์อันเป็นโลกุตตระนี้' เมื่อจะทรงสรรเสริญภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้วด้วยอาการ ๖ เหล่านี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล' (yato kho, bhikkhave) ในบทเหล่านั้น บทว่า 'yato' มี โต ปัจจัยในอรรถของสามีวิภัตติ หมายความว่า 'ของบุคคลใด' (yassa) ส่วนโบราณาจารย์อธิบายว่า 'ในกาลใด' (yamhi kāle) ความว่า อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยสังวร อาสวะเหล่านั้นย่อมเป็นอันละได้แล้วด้วยสังวรนั่นเอง คือ อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยสังวร อาสวะเหล่านั้นย่อมเป็นอันละได้แล้วด้วยสังวรนั่นเอง, มิใช่ว่ามีความสำคัญว่าละได้แล้วในอาสวะที่ยังละไม่ได้

5. දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทารุกัมมิกสูตร

59. පඤ්චමෙ දාරුකම්මිකොති දාරුවික්කයෙන පවත්තිතාජීවො එකො උපාසකො. කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දනං. අඞ්ගෙනාති අගුණඞ්ගෙන, සුක්කපක්ඛෙ ගුණඞ්ගෙන. නෙමන්තනිකොති නිමන්තනං ගණ්හනකො. සඞ්ඝෙ දානං දස්සාමීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමි. සො එවං වත්වා සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා පක්කාමි. අථස්ස අපරභාගෙ පඤ්චසතා කුලූපකා භික්ඛූ ගිහිභාවං පාපුණිංසු. සො ‘‘කුලූපකභික්ඛූ තෙ විබ්භන්තා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං එත්ථ මය්හ’’න්ති වත්වා චිත්තුප්පාදවෙමත්තමත්තම්පි න අකාසි. ඉදං සන්ධාය සත්ථා සඞ්ඝෙ තෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදිස්සතීති ආහ.

๕๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทารุกัมมิโก คือ อุบาสกคนหนึ่งผู้มีอาชีวะเป็นไปด้วยการขายฟืน. บทว่า กาสิกจันทนํ คือ ไม้จันทน์เนื้อละเอียด. บทว่า อังเคนะ คือ ด้วยองค์ที่ไม่ใช่คุณ (ในกาฬปักษ์), ด้วยองค์ที่เป็นคุณ (ในศุกลปักษ์). บทว่า เนมันตนิโก คือ ผู้รับนิมนต์. ความว่า เราจักถวายทานในสงฆ์ คือ จักถวายแก่ภิกษุสงฆ์. อุบาสกนั้น ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ถวายอภิวาทพระศาสดาแล้วก็หลีกไป. ต่อมาในภายหลัง ภิกษุผู้เข้าไปสู่สกุล ๕๐๐ รูป (ของอุบาสกนั้น) ได้ถึงความเป็นคฤหัสถ์. อุบาสกนั้น เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ภิกษุผู้เข้าไปสู่สกุลของท่านเหล่านั้นสึกเสียแล้ว" จึงกล่าวว่า "ในเรื่องนี้ จะเป็นอะไรแก่เราเล่า" ไม่ได้กระทำแม้เพียงความที่จิตจะแปรปรวนไป. พระศาสดาทรงหมายถึงเรื่องนี้ จึงตรัสว่า "เมื่อท่านถวายทานในสงฆ์ จิตจักเลื่อมใส".

6. හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาหัตถิสารีปุตตสูตร

60. ඡට්ඨෙ අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මමිස්සකං කථං. කථං ඔපාතෙතීති තෙසං කථං විච්ඡින්දිත්වා අත්තනො කථං කථෙති. ථෙරානං භික්ඛූනන්ති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, ථෙරෙහි භික්ඛූහි සද්ධින්ති අත්ථො. යා ච ථෙරානං අභිධම්මකථා, තං අයම්පි කථෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. චෙතොපරියායන්ති චිත්තවාරං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. සොරතසොරතොති සූරතො විය සූරතො, සොරච්චසමන්නාගතො වියාති අත්ථො. නිවාතනිවාතොති නිවාතො විය නිවාතො, නිවාතවුත්ති වියාති අත්ථො. උපසන්තුපසන්තොති උපසන්තො විය උපසන්තො[Pg.132]. වපකස්සතෙව සත්ථාරාති සත්ථු සන්තිකා අපගච්ඡති. සංසට්ඨස්සාති පඤ්චහි සංසග්ගෙහි සංසට්ඨස්ස. විස්සට්ඨස්සාති විස්සජ්ජිතස්ස. පාකතස්සාති පාකතින්ද්‍රියස්ස.

๖๐. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อภิธัมมกถํ คือ ถ้อยคำที่เจือด้วยอภิธรรม. บทว่า กถํ โอปาเตติ คือ ตัดถ้อยคำของท่านเหล่านั้นแล้ว กล่าวถ้อยคำของตน. บทว่า เถรานํ ภิกขูนํ นี้ เป็นสามีวิภัตติ ในอรรถกรณะ อธิบายว่า กับด้วยภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ. อธิบายว่า อภิธรรมกถาใดของพระเถระทั้งหลายมีอยู่ แม้ท่านผู้นี้ก็สามารถจะกล่าวอภิธรรมกถานั้นได้. บทว่า เจโตปริยายํ คือ วาระแห่งจิต. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า โสระตะโสระโต คือ เป็นผู้สงบเสงี่ยมราวกับผู้สงบเสงี่ยม อธิบายว่า ราวกับผู้ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า นิวาตะนิวาโต คือ เป็นผู้นอบน้อมราวกับผู้นอบน้อม อธิบายว่า ราวกับผู้มีความประพฤตินอบน้อม. บทว่า อุปสันตุปสันโต คือ เป็นผู้สงบระงับราวกับผู้สงบระงับ. บทว่า วปกัสสะเตว สัตถารา คือ ย่อมคลาดไปจากพระศาสดา. บทว่า สํสัฏฐัสสะ คือ ของผู้คลุกคลีด้วยสังคหะ ๕ ประการ. บทว่า วิสสัฏฐัสสะ คือ ของผู้ปล่อยแล้ว. บทว่า ปากฏัสสะ คือ ของผู้มีอินทรีย์ปรากฏ.

කිට්ඨාදොති කිට්ඨඛාදකො. අන්තරධාපෙය්‍යාති නාසෙය්‍ය. ගොපසූති ගාවො ච අජිකා ච. සිප්පිසම්බුකන්ති සිප්පියො ච සම්බුකා ච. සක්ඛරකඨලන්ති සක්ඛරා ච කඨලානි ච. ආභිදොසිකන්ති අභිඤ්ඤාතදොසං කුද්‍රූසකභොජනං. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. තත්ථ යදෙතං පුරිසං භුත්තාවින්ති උපයොගවචනං, තං සාමිඅත්ථෙ දට්ඨබ්බං. අමුං හාවුසො, පුරිසන්ති, ආවුසො, අමුං පුරිසං.

บทว่า กิฏฐาโท คือ ผู้กินข้าวกล้า. บทว่า อันตรธาเปยยะ คือ พึงให้ฉิบหาย. บทว่า โคปสู คือ โคทั้งหลายและแพะทั้งหลาย. บทว่า สิปปิสัมพุกา คือ หอยกาบทั้งหลายและหอยโข่งทั้งหลาย. บทว่า สักขรกถลํ คือ กรวดทั้งหลายและกระเบื้องทั้งหลาย. บทว่า อาภิโทสิกํ คือ โภชนะคือข้าวฟ่างอันมีโทษที่รู้กันดี. บทว่า นัจฉาเทยยะ คือ ไม่พึงชอบใจ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุริสํ ภุตตาวึ นี้เป็นอุปโยควจนะ พึงเห็นในอรรถสามีวิภัตติ. บทว่า อมุํ หาวุโส ปุริสํ คือ ดูก่อนอาวุโส (ของ) บุรุษชื่อโน้น.

සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං නිමිත්තානං. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං. චීරිකසද්දොති ඣල්ලිකසද්දො. සරිස්සති නෙක්ඛම්මස්සාති පබ්බජ්ජාය ගුණං සරිස්සති. අරහතං අහොසීති භගවතො සාවකානං අරහන්තානං අන්තරෙ එකො අරහා අහොසි. අයඤ්හි ථෙරො සත්ත වාරෙ ගිහී හුත්වා සත්ත වාරෙ පබ්බජි. කිං කාරණා? කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිරෙස එකස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ වණ්ණං කථෙසි. සො තෙනෙව කම්මෙන අරහත්තස්ස උපනිස්සයෙ විජ්ජමානෙයෙව සත්ත වාරෙ ගිහිභාවෙ ච පබ්බජ්ජාය ච සඤ්චරන්තො සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණීති.

บทว่า สัพพนิมิตตานํ คือ แห่งนิมิตทั้งหลายทั้งปวง มีนิจจนิมิตเป็นต้น. บทว่า อนิมิตตํ เจโตสมาธึ คือ วิปัสสนาสมาธิอันมีกำลัง. บทว่า จีริกสัทโท คือ เสียงจิ้งหรีด. บทว่า สริสสติ เนกขัมมัสสะ คือ จักระลึกถึงคุณแห่งบรรพชา. บทว่า อรหตํ อโหสิ คือ ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์สาวกของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระเถระนี้เป็นคฤหัสถ์ ๗ ครั้ง บวช ๗ ครั้ง. เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ท่านผู้นี้ได้กล่าวสรรเสริญความเป็นคฤหัสถ์แก่ภิกษุรูปหนึ่ง. ท่านผู้นั้น ด้วยกรรมนั้นนั่นเอง แม้เมื่ออุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลมีอยู่ ก็ยังท่องเที่ยวไปในความเป็นคฤหัสถ์และในบรรพชา ๗ ครั้ง บวชในครั้งที่ ๗ แล้วจึงบรรลุพระอรหัตผล.

7. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามัชเฌสูตร

61. සත්තමෙ පාරායනෙ මෙත්තෙය්‍යපඤ්හෙති පාරායනසමාගමම්හි මෙත්තෙය්‍යමාණවස්ස පඤ්හෙ. උභොන්තෙ විදිත්වානාති ද්වෙ අන්තෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානිත්වා. මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතීති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය උභො අන්තෙ විදිත්වා මජ්ඣෙ න ලිප්පති, වෙමජ්ඣෙට්ඨානෙ න ලිප්පති. සිබ්බනිමච්චගාති සිබ්බනිසඞ්ඛාතං තණ්හං අතීතො. ඵස්සොති ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා අයං අත්තභාවො. එකො අන්තොති අයමෙකො කොට්ඨාසො. ඵස්සසමුදයොති ඵස්සො සමුදයො අස්සාති ඵස්සසමුදයො, ඉමස්මිං අත්තභාවෙ කතකම්මඵස්සපච්චයා නිබ්බත්තො අනාගතත්තභාවො. දුතියො අන්තොති දුතියො කොට්ඨාසො. ඵස්සනිරොධොති නිබ්බානං. මජ්ඣෙති සිබ්බිනිතණ්හං ඡෙත්වා ද්විධාකරණට්ඨෙන නිබ්බානං මජ්ඣෙ නාම හොති. තණ්හා හි [Pg.133] නං සිබ්බතීති තණ්හා නං අත්තභාවද්වයසඞ්ඛාතං ඵස්සඤ්ච ඵස්සසමුදයඤ්ච සිබ්බති ඝට්ටෙති. කිං කාරණා? තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා. යදි හි තණ්හා න සිබ්බෙය්‍ය, තස්ස තස්ස භවස්ස නිබ්බත්ති න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ඨානෙ කොටිමජ්ඣිකූපමං ගණ්හන්ති. ද්වින්නඤ්හි කණ්ඩානං එකතො කත්වා මජ්ඣෙ සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං කොටි මජ්ඣන්ති වුච්චති. සුත්තෙ ඡින්නෙ උභො කණ්ඩානි උභතො පතන්ති. එවමෙත්ථ කණ්ඩද්වයං විය වුත්තප්පකාරා ද්වෙ අන්තා, සිබ්බිත්වා ඨිතසුත්තං විය තණ්හා, සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩද්වයස්ස උභතොපතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අන්තද්වයං නිරුද්ධමෙව හොති. එත්තාවතාති එත්තකෙන ඉමිනා උභො අන්තෙ විදිත්වා තණ්හාය මජ්ඣෙ අනුපලිත්තභාවෙන අභිඤ්ඤෙය්‍යං චතුසච්චධම්මං අභිජානාති නාම, තීරණපරිඤ්ඤාය ච පහානපරිඤ්ඤාය ච පරිජානිතබ්බං ලොකියසච්චද්වයං පරිජානාති නාම. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වට්ටදුක්ඛස්ස කොටිකරො පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරො හොති නාම.

๖๑. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปารายเน เมตเตยยปัญหา คือ ในปัญหาของเมตเตยยมาณพ ในการประชุมปารายนวรรค. บทว่า อุโภนฺเต วิติตฺวาน คือ รู้ส่วนสุดทั้งสอง คือ ส่วน ๒ ส่วน. ในบทว่า มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ นี้ ปัญญา ท่านเรียกว่า มันตา, บุคคลรู้ส่วนสุดทั้งสองด้วยปัญญานั้นแล้ว ย่อมไม่ติดในท่ามกลาง คือ ย่อมไม่ติดในฐานะที่เป็นกลาง. บทว่า สิพฺพพินิมจฺจคา คือ ก้าวล่วงตัณหาที่ชื่อว่า สิพพินี (เครื่องเย็บ). บทว่า ผสฺโส คือ อัตภาพนี้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งผัสสะ. บทว่า เอโก อนฺโต คือ อัตภาพนี้เป็นส่วนหนึ่ง. บทว่า ผสฺสสมุทโย คือ ผัสสะเป็นสมุทัยของอัตภาพนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ผัสสสมุทัย, (ได้แก่) อัตภาพในอนาคตที่เกิดขึ้นเพราะกรรมและผัสสะที่ทำไว้ในอัตภาพนี้เป็นปัจจัย. บทว่า ทุติโย อนฺโต คือ เป็นส่วนที่สอง. บทว่า ผสฺสนิโรโธ คือ พระนิพพาน. บทว่า มชฺเฌ คือ พระนิพพานชื่อว่าเป็นท่ามกลาง เพราะตัดตัณหาคือเครื่องเย็บแล้วกระทำเป็นสองส่วน. ความว่า ตัณหาแล ย่อมเย็บบุคคลนั้น คือ ตัณหาย่อมเย็บ ย่อมประสานบุคคลนั้น คือ ผัสสะและผัสสสมุทัย อันได้แก่กองแห่งอัตภาพทั้งสอง. เพราะเหตุไร? เพื่อการบังเกิดขึ้นแห่งภพนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ หากว่าตัณหาไม่เย็บไว้ การบังเกิดขึ้นแห่งภพนั้นๆ ก็จะไม่มี. ในที่นี้ ท่านยกอุปมาด้วยปลายและส่วนกลาง. จริงอยู่ ปลายของท่อนไม้สองท่อนที่ทำไว้รวมกันแล้วเย็บติดกันด้วยด้ายในท่ามกลาง ท่านเรียกว่า ส่วนกลาง. เมื่อด้ายขาด ท่อนไม้ทั้งสองก็ตกไปคนละข้าง. ในอุปมานี้ ส่วนสุดทั้งสองประการที่กล่าวแล้ว เปรียบเหมือนท่อนไม้สองท่อน, ตัณหาเปรียบเหมือนด้ายที่เย็บไว้, เมื่อตัณหาดับแล้ว ส่วนสุดทั้งสองก็ดับไปนั่นเทียว เปรียบเหมือนเมื่อด้ายขาดแล้ว ท่อนไม้ทั้งสองก็ตกไปคนละข้าง. บทว่า เอตฺตาวตา คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ ด้วยการรู้ส่วนสุดทั้งสอง และด้วยความเป็นผู้ไม่ติดในท่ามกลางคือตัณหา ชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ อันควรรู้ยิ่ง, ชื่อว่าย่อมกำหนดรู้โลกิยสัจจะ ๒ อันพึงกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาและปหานปริญญา. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม คือ ในอัตภาพนี้นั่นเทียว. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ คือ ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ คือเป็นผู้กระทำการกำหนด การหมุนรอบให้สิ้นสุด.

දුතියවාරෙ තිණ්ණං කණ්ඩානං වසෙන උපමා වෙදිතබ්බා. තිණ්ණඤ්හි කණ්ඩානං සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං සුත්තෙ ඡින්නෙ තීණි කණ්ඩානි තීසු ඨානෙසු පතන්ති, එවමෙත්ථ කණ්ඩත්තයං විය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා, සුත්තං විය තණ්හා. සා හි අතීතං පච්චුප්පන්නෙන, පච්චුප්පන්නඤ්ච අනාගතෙන සද්ධිං සංසිබ්බති. සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩත්තයස්ස තීසු ඨානෙසු පතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා නිරුද්ධාව හොන්ති.

ในวาระที่สอง พึงทราบอุปมาโดยนัยแห่งชายผ้า ๓ ชาย จริงอยู่ เมื่อชายผ้า ๓ ชายอันบุคคลเย็บติดกันด้วยด้าย เมื่อด้ายขาดแล้ว ชายผ้าทั้ง ๓ ก็ตกไปในที่ ๓ แห่ง ฉันใด ในอุปมานี้ก็ฉันนั้น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เปรียบเหมือนชายผ้าทั้งสาม ตัณหาเปรียบเหมือนด้าย จริงอยู่ ตัณหานั้นย่อมเย็บอัตภาพในอดีตไว้กับอัตภาพในปัจจุบัน และเย็บอัตภาพในปัจจุบันไว้กับอัตภาพในอนาคต เหมือนการตกไปในที่ ๓ แห่งของชายผ้าทั้งสามเมื่อด้ายขาดแล้ว ฉันใด เมื่อตัณหาดับแล้ว ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ก็เป็นอันดับแล้วทีเดียว ฉันนั้น

තතියවාරෙ අදුක්ඛමසුඛා මජ්ඣෙති ද්වින්නං වෙදනානං අන්තරට්ඨකභාවෙන මජ්ඣෙ. සුඛඤ්හි දුක්ඛස්ස, දුක්ඛං වා සුඛස්ස අන්තරං නාම නත්ථි. තණ්හා සිබ්බිනීති වෙදනාසු නන්දිරාගො වෙදනානං උපච්ඡෙදං නිවාරෙතීති තා සිබ්බති නාම.

ในวาระที่สาม คำว่า อทุกฺขมสุขา มชฺเฌ คือ ชื่อว่าอยู่ท่ามกลาง เพราะตั้งอยู่ในระหว่างแห่งเวทนาทั้งสอง จริงอยู่ สุขเวทนาไม่ชื่อว่าเป็นระหว่างของทุกขเวทนา หรือทุกขเวทนาก็ไม่ชื่อว่าเป็นระหว่างของสุขเวทนา คำว่า ตณฺหา สิพฺพินี คือ นันทิราคะในเวทนาทั้งหลาย ย่อมห้ามความขาดสูญแห่งเวทนาทั้งหลาย ฉะนั้น จึงชื่อว่าเย็บเวทนาเหล่านั้นไว้

චතුත්ථවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි සෙසවිඤ්ඤාණම්පි නාමරූපපච්චයසමුදාගතත්තා නාමරූපානං මජ්ඣෙ නාම.

ในวาระที่สี่ คำว่า วิญฺญาณํ มชฺเฌ คือ แม้ปฏิสนธิวิญญาณ แม้เสสวิญญาณ ก็ชื่อว่าอยู่ท่ามกลางแห่งนามและรูป เพราะเกิดขึ้นจากนามรูปเป็นปัจจัย

පඤ්චමවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති කම්මවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ, අජ්ඣත්තිකායතනෙසු වා මනායතනෙන කම්මස්ස ගහිතත්තා ඉධ යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම, මනොද්වාරෙ වා ආවජ්ජනස්ස අජ්ඣත්තිකායතනනිස්සිතත්තා ජවනවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම.

ในวาระที่ห้า คำว่า วิญฺญาณํ มชฺเฌ คือ กรรมวิญญาณชื่อว่าอยู่ท่ามกลาง อีกอย่างหนึ่ง เพราะกรรมอันมนายตนะในอัชฌัตติกายตนะทั้งหลายยึดถือไว้ วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งในที่นี้จึงชื่อว่าอยู่ท่ามกลาง อีกอย่างหนึ่ง เพราะอาวัชชนะในมโนทวารอาศัยอัชฌัตติกายตนะ ชวนวิญญาณจึงชื่อว่าอยู่ท่ามกลาง

ඡට්ඨවාරෙ [Pg.134] සක්කායොති තෙභූමකවට්ටං. සක්කායසමුදයොති සමුදයසච්චං. සක්කායනිරොධොති නිරොධසච්චං. පරියායෙනාති තෙන තෙන කාරණෙනෙව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในวาระที่หก คำว่า สกฺกาโย คือ เตภูมกวัฏฏ์ คำว่า สกฺกายสมุทโย คือ สมุทยสัจ คำว่า สกฺกายนิโรโธ คือ นิโรธสัจ คำว่า ปริยาเยน คือ โดยเหตุนั้นๆ นั่นเทียว เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปุริสินทริยญาณสูตร

62. අට්ඨමෙ අඤ්ඤතරොති දෙවදත්තපක්ඛිකො එකො. සමන්නාහරිත්වාති ආවජ්ජිත්වා. ඉදං සො ‘‘කිං නු ඛො භගවතා ජානිත්වා කථිතං, උදාහු අජානිත්වා, එකංසිකං වා කථිතං උදාහු විභජ්ජකථිත’’න්ති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. ආපායිකොති අපායෙ නිබ්බත්තනකො. නෙරයිකොති නිරයගාමී. කප්පට්ඨොති කප්පට්ඨියකම්මස්ස කතත්තා කප්පං ඨස්සති. අතෙකිච්ඡොති න සක්කා තිකිච්ඡිතුං. ද්වෙජ්ඣන්ති ද්විධාභාවං. වාලග්ගකොටිනිත්තුදනමත්තන්ති වාලස්ස අග්ගකොටියා දස්සෙතබ්බමත්තකං, වාලග්ගකොටිනිපාතමත්තකං වා. පුරිසින්ද්‍රියඤාණානීති පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණානි, ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනඤාණානීති අත්ථො.

๖๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อญฺญตโร คือ ภิกษุรูปหนึ่งผู้เป็นฝ่ายพระเทวทัต คำว่า สมนฺนาหริตฺวา คือ ใคร่ครวญแล้ว ภิกษุนั้นทูลถามด้วยความประสงค์ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วจึงตรัส หรือว่าไม่ทรงทราบจึงตรัส หรือตรัสเป็นส่วนเดียว หรือว่าทรงจำแนกตรัสหนอ" คำว่า อาปายิโก คือ ผู้จะบังเกิดในอบาย คำว่า เนรยิโก คือ ผู้จะไปสู่นรก คำว่า กปฺปฏฺโฐ คือ จักตั้งอยู่ตลอดกัป เพราะได้ทำกรรมอันเป็นเหตุให้ตั้งอยู่ตลอดกัป คำว่า อเตกิจฺโฉ คือ ไม่อาจเยียวยาได้ คำว่า เทฺวชฺฌํ คือ ความเป็นสองฝ่าย คำว่า วาลคฺคโกฏินิตฺตทนมตฺตํ คือ ประมาณที่พึงแสดงด้วยปลายสุดแห่งขนหางสัตว์ หรือประมาณที่ปลายขนหางสัตว์จะตกกระทบ คำว่า ปุริสินฺทฺริยญาณานิ ความว่า ญาณหยั่งรู้อินทรีย์ยิ่งและหย่อนแห่งบุรุษบุคคลทั้งหลาย คือ ญาณที่รู้ความแก่กล้าและความอ่อนแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย

විජ්ජමානා කුසලාපි ධම්මා අකුසලාපි ධම්මාති එත්තකා කුසලා ධම්මා විජ්ජන්ති, එත්තකා අකුසලා ධම්මාති ජානාමි. අන්තරහිතාති අදස්සනං ගතා. සම්මුඛීභූතාති සමුදාචාරවසෙන පාකටා ජාතා. කුසලමූලන්ති කුසලජ්ඣාසයො. කුසලා කුසලන්ති තම්හා කුසලජ්ඣාසයා අඤ්ඤම්පි කුසලං නිබ්බත්තිස්සති. සාරදානීති සාරාදානි ගහිතසාරානි, සරදමාසෙ වා නිබ්බත්තානි. සුඛසයිතානීති සුඛසන්නිචිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. නික්ඛිත්තානීති වුත්තානි. සප්පටිභාගාති සරික්ඛකා. අභිදො අද්ධරත්තන්ති අභිඅද්ධරත්තං අද්ධරත්තෙ අභිමුඛීභූතෙ. භත්තකාලසමයෙති රාජකුලානං භත්තකාලසඞ්ඛාතෙ සමයෙ. පරිහානධම්මොති කො එවං භගවතා ඤාතොති? අජාතසත්තුරාජා. සො හි පාපමිත්තං නිස්සාය මග්ගඵලෙහි පරිහීනො. අපරෙපි සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයො භගවතා ඤාතාව. අපරිහානධම්මොති එවං භගවතා කො ඤාතො? සුසීමො පරිබ්බාජකො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා. පරිනිබ්බායිස්සතීති එවං කො ඤාතො භගවතාති? සන්තතිමහාමත්තො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා.

คำว่า วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา คือ เรารู้ว่า กุศลธรรมมีอยู่เท่านี้ อกุศลธรรมมีอยู่เท่านี้ คำว่า อนฺตรหิตา คือ ถึงความไม่ปรากฏ คำว่า สมฺมุขีภูตา คือ เกิดปรากฏขึ้นโดยอำนาจแห่งสมุทาจาร คำว่า กุสลมูลํ คือ อัธยาศัยในกุศล คำว่า กุสลา กุสลํ คือ กุศลอื่นจากอัธยาศัยในกุศลนั้นจักเกิดขึ้น คำว่า สารทานิ คือ มีแก่นสารที่ถือเอาแล้ว หรือเกิดขึ้นในเดือนสารท คำว่า สุขสยิตานิ คือ ที่เก็บไว้ดีแล้ว คำว่า สุเขตฺเต คือ ในนาดี คำว่า นิกฺขิตฺตานิ คือ ที่หว่านแล้ว คำว่า สปฺปฏิภาค คือ ที่เสมอเหมือนกัน คำว่า อภิโท อทฺธรตฺตํ คือ ในเวลาเที่ยงคืนที่มาถึงเฉพาะหน้า คำว่า ภตฺตกาเล สมเย คือ ในสมัยที่เรียกว่าเป็นเวลาเสวยพระกระยาหารของเหล่าราชตระกูล คำว่า ปริหานธมฺโม คือ ใครหนอที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วอย่างนี้? คือ พระเจ้าอชาตศัตรู จริงอยู่ พระองค์ทรงเสื่อมจากมรรคและผลเพราะทรงอาศัยปาปมิตร แม้คนอื่นๆ มีพระเจ้าสุปปพุทธะและสุนักขัตตะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ทรงทราบแล้วเหมือนกัน คำว่า อปริหานธมฺโม คือ ใครหนอที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วอย่างนี้? คือ สุสีมปริพาชก และคนอื่นๆ ผู้มีลักษณะเช่นนี้ คำว่า ปรินิพฺพายิสฺสติ คือ ใครหนอที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วอย่างนี้? คือ สันตติมหาอำมาตย์ และคนอื่นๆ ผู้มีลักษณะเช่นนี้

9. නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานิพเพธิกสูตร

63. නවමෙ [Pg.135] අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ අප්පදාලිතපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපරියායො, නිබ්බිජ්ඣනකාරණන්ති අත්ථො. නිදානසම්භවොති කාමෙ නිදෙති උප්පාදනසමත්ථතාය නිය්‍යාදෙතීති නිදානං. සම්භවති තතොති සම්භවො, නිදානමෙව සම්භවො නිදානසම්භවො. වෙමත්තතාති නානාකරණං.

๖๓. ในสูตรที่ ๙ ชื่อว่า นิพเพธิกปริยาย เพราะย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายกองโลภะเป็นต้น ที่ไม่เคยแทงทะลุ ไม่เคยทำลายมาก่อน ความว่า เป็นเหตุแห่งการแทงทะลุ คำว่า นิทานสมฺภโว คือ ชื่อว่า นิทาน เพราะย่อมนำมาซึ่งกามทั้งหลาย คือ ย่อมนำมาให้โดยความสามารถในการให้เกิดขึ้น ชื่อว่า สัมภวะ เพราะย่อมเกิดขึ้นจากนิทานนั้น นิทานนั่นเองเป็นสัมภวะ ชื่อว่า นิทานสัมภวะ คำว่า เวมตฺตตา คือ การกระทำให้แตกต่างกัน

කාමගුණාති කාමයිතබ්බට්ඨෙන කාමා, බන්ධනට්ඨෙන ගුණා ‘‘අන්තගුණ’’න්තිආදීසු විය. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසඤ්හිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසඤ්හිතා. රජනීයාති රාගුප්පත්තිකාරණභූතා. නෙතෙ කාමාති න එතෙ කමනට්ඨෙන කාමා නාම හොන්ති. සඞ්කප්පරාගොති සඞ්කප්පවසෙන උප්පන්නරාගො. කාමොති අයං කාමප්පහානාය පටිපන්නෙහි පහාතබ්බො. කමනට්ඨෙන කාමා නාම. චිත්‍රානීති චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණානි.

คำว่า กามคุณา คือ ชื่อว่า กาม เพราะเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา ชื่อว่า คุณ เพราะเป็นเครื่องผูก เหมือนในคำเป็นต้นว่า อันตคุณ (ไส้) คำว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยา คือ อันบุคคลพึงเห็นด้วยจักษุวิญญาณ คำว่า อิฏฺฐา ความว่า จะเป็นสิ่งที่แสวงหาแล้วหรือไม่ก็ตาม เป็นสิ่งที่กลายเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา คำว่า กนฺตา คือ น่าใคร่ คำว่า มนาปา คือ ทำให้ใจเจริญ คำว่า ปิยรูปา คือ มีลักษณะเป็นที่รัก คำว่า กามูปสญฺหิตา คือ ประกอบด้วยกิเลสกามที่เกิดขึ้นโดยกระทำ(สิ่งนั้น)ให้เป็นอารมณ์ คำว่า รชนียา คือ เป็นเหตุแห่งการเกิดราคะ คำว่า เนเต กามา คือ วัตถุกามเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็นกาม เพราะอรรถว่าน่าใคร่ คำว่า สงฺกปฺปราโค คือ ราคะที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความดำริ คำว่า กาโม คือ สังกัปปราคะนี้ อันบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละกิเลสกามพึงละ ชื่อว่า กาม เพราะอรรถว่าน่าใคร่ คำว่า จิตฺรานิ คือ อารมณ์ที่วิจิตรต่างๆ

ඵස්සොති සහජාතඵස්සො. කාමයමානොති කාමං කාමයමානො. තජ්ජං තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තජ්ජාතිකං. පුඤ්ඤභාගියන්ති දිබ්බෙ කාමෙ පත්ථෙත්වා සුචරිතපාරිපූරියා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො පුඤ්ඤභාගියො නාම, දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො අපුඤ්ඤභාගියො නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමානං විපාකොති අයං දුවිධොපි කාමපත්ථනං නිස්සාය උප්පන්නත්තා කාමානං විපාකොති වුච්චති. සො ඉමං නිබ්බෙධිකන්ති සො භික්ඛු ඉමං ඡත්තිංසට්ඨානෙසු නිබ්බිජ්ඣනකං සෙට්ඨචරියං ජානාති. කාමනිරොධන්ති කාමානං නිරොධනෙ එවං ලද්ධනාමං. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ බ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතො මග්ගොව කාමනිරොධොති වුත්තො.

บทว่า ผสฺโสติ ได้แก่ สหชาตผัสสะ (ผัสสะที่เกิดร่วมกัน) บทว่า กามยมาโนติ ได้แก่ ผู้ปรารถนากาม บทว่า ตชฺชํ ตชฺชนฺติ ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่กามนั้นๆ บทว่า ปุญฺญภาคิยนฺติ ได้แก่ อัตภาพของผู้ที่บังเกิดในเทวโลก เพราะความบริบูรณ์แห่งสุจริต โดยปรารถนากามอันเป็นทิพย์ ชื่อว่า ปุญญภาคิยะ ส่วนอัตภาพของผู้ที่บังเกิดในอบาย เพราะความบริบูรณ์แห่งทุจริต ชื่อว่า อปุญญภาคิยะ บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว กามานํ วิปาโกติ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย อัตภาพแม้ทั้งสองอย่างนี้ ชื่อว่าวิบากของกามทั้งหลาย เพราะเกิดขึ้นอาศัยความปรารถนากาม บทว่า โส อิมํ นิพฺเพธิกนฺติ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมรู้จริยะอันประเสริฐนี้ ซึ่งเป็นเครื่องเจาะแทงในฐานะ ๓๖ บทว่า กามนิโรธนฺติ ได้แก่ ชื่อที่ได้มาอย่างนี้เพราะความดับแห่งกามทั้งหลาย จริงอยู่ ในที่นี้ พระองค์ตรัสอริยมรรคที่เรียกว่าพรหมจรรย์นั่นแหละว่า เป็นกามนิโรธ

සාමිසාති කිලෙසාමිසසම්පයුත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ වොහාරවෙපක්කන්ති වොහාරවිපාකං. කථාසඞ්ඛාතො හි වොහාරො සඤ්ඤාය විපාකො නාම. යථා යථා නන්ති එත්ථ නං-ඉති නිපාතමත්තමෙව. ඉති යස්මා යථා යථා සඤ්ජානාති, තථා [Pg.136] තථා එවංසඤ්ඤී අහොසින්ති කථෙති, තස්මා වොහාරවෙපක්කාති අත්ථො.

บทว่า สามิสาติ ได้แก่ ประกอบด้วยอามิสคือกิเลส พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ บทว่า โวหารเวปกฺกนฺติ ได้แก่ มีโวหารเป็นวิบาก จริงอยู่ โวหารที่เรียกว่าถ้อยคำ ชื่อว่าเป็นวิบากของสัญญา ในบทว่า ยถา ยถา นํ นี้ บทว่า นํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า เพราะบุคคลย่อมจำได้อย่างไรๆ ก็ย่อมกล่าวอย่างนั้นๆ ว่า เราได้เป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า มีโวหารเป็นวิบาก

අවිජ්ජාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතා බහලඅවිජ්ජා. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගමනීයා, නිරයෙ නිබ්බත්තිපච්චයාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. චෙතනාහන්ති චෙතනං අහං. ඉධ සබ්බසඞ්ගාහිකා සංවිදහනචෙතනා ගහිතා. චෙතයිත්වාති ද්වාරප්පවත්තචෙතනා. මනසාති චෙතනාසම්පයුත්තචිත්තෙන. නිරයවෙදනීයන්ති නිරයෙ විපාකදායකං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අධිමත්තන්ති බලවදුක්ඛං. දන්ධවිරාගීති ගරුකං න ඛිප්පං සණිකං විගච්ඡනකදුක්ඛං. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. පරියෙට්ඨින්ති පරියෙසනං. එකපදං ද්විපදන්ති එකපදමන්තං වා ද්විපදමන්තං වා, කො මන්තං ජානාතීති අත්ථො. සම්මොහවෙපක්කන්ති සම්මොහවිපාකං. දුක්ඛස්ස හි සම්මොහො නිස්සන්දවිපාකො නාම. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. පරියෙසනාපි හි තස්ස නිස්සන්දවිපාකොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

บทว่า อวิชฺชาติ ได้แก่ อวิชชาที่หนาแน่น คือความไม่รู้ในฐานะ ๘ ประการ บทว่า นิรยํ คเมนฺตีติ นิรยคมนียา ความว่า เป็นปัจจัยแห่งการบังเกิดในนรก แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า เจตนาหนฺติ คือ เราเป็นเจตนา ในที่นี้ ท่านถือเอาสัมวิทหนเจตนาที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง บทว่า เจตยิตฺวา ได้แก่ ทวารัปปวัตตเจตนา (เจตนาที่เกิดขึ้นทางทวาร) บทว่า มนสา ได้แก่ ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยเจตนา บทว่า นิรยเวทนียนฺติ ได้แก่ ให้ผลในนรก แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อธิมตฺตนฺติ ได้แก่ ทุกข์อย่างรุนแรง บทว่า ทนฺธวิราคีติ ได้แก่ ทุกข์ที่หนัก ไม่คลายเร็ว คลายช้าๆ บทว่า อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ คือ ทุบอกร้องไห้ บทว่า ปริเยฏฺฐินฺติ ได้แก่ การแสวงหา บทว่า เอกปทํ ทฺวิปทนฺติ ความว่า มนต์บทเดียวหรือมนต์สองบท ใครจะรู้มนต์นั้น บทว่า สัมโมหเวปกฺกนฺติ ได้แก่ มีความหลงเป็นวิบาก จริงอยู่ ความหลงชื่อว่าเป็นนิสสันวิบาก (ผลสืบเนื่อง) ของทุกข์ แม้ในบทที่สองก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ แม้การแสวงหาก็เป็นนิสสันวิบากของทุกข์นั้น ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

10. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสีหนาทสูตร

64. දසමෙ ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨං නිච්චලට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං පමුඛනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨඤාණචක්කං පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්ච. ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති චතුන්නං ඣානානං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං තිණ්ණං සමාධීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනඤ්ච. සංකිලෙසන්ති හානභාගියං ධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියං ධම්මං. වුට්ඨානන්ති ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගනඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන [Pg.137] සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. අනෙකවිහිතන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402) වණ්ණිතානි. ආසවක්ඛයඤාණං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුරිමස්සාපි ඤාණත්තයස්ස විත්ථාරකථං ඉච්ඡන්තෙන මජ්ඣිමට්ඨකථාය මහාසීහනාදවණ්ණනා (ම. නි. අට්ඨ. 1.146 ආදයො) ඔලොකෙතබ්බා. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. සමාධි මග්ගොති සමාධි එතෙසං ඤාණානං අධිගමාය උපායො. අසමාධීති අනෙකග්ගභාවො. කුම්මග්ගොති මිච්ඡාමග්ගො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තථාගතස්ස ඤාණබලං කථිතන්ති.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาสภํ ฐานนฺติ ได้แก่ ฐานะอันประเสริฐ ไม่หวั่นไหว บทว่า สีหนาทนฺติ ได้แก่ การบันลืออย่างไม่เกรงกลัว การบันลืออย่างเป็นประมุข บทว่า พฺรหฺมจกฺกนฺติ ได้แก่ จักรคือญาณอันประเสริฐ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ บทว่า ฐานญฺจ ฐานโตติ ได้แก่ เหตุโดยความเป็นเหตุ บทว่า ยมฺปีติ ได้แก่ ด้วยญาณใด บทว่า อิทมฺปิ ตถาคตสฺสาติ ความว่า แม้ฐานาฐานญาณนี้ ก็ชื่อว่าเป็นตถาคตพลของพระตถาคต พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า กมฺมสมาทานานนฺติ ได้แก่ กุศลกรรมและอกุศลกรรมที่บุคคลสมาทานแล้วทำ หรือกรรมนั่นแหละชื่อว่ากรรมสมาทาน บทว่า ฐานโส เหตุโสติ ได้แก่ โดยความเป็นปัจจัยและโดยความเป็นเหตุ ในสองอย่างนั้น คติ อุปธิ กาล และประโยค เป็นฐานะของวิบาก กรรมเป็นเหตุ บทว่า ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ได้แก่ ฌาน ๔ วิโมกข์ ๘ สมาธิ ๓ และอนุปุพพสมาบัติ ๙ บทว่า สงฺกิเลสนฺติ ได้แก่ ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเสื่อม บทว่า โวทานนฺติ ได้แก่ ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความวิเศษ บทว่า วุฏฺฐานนฺติ ได้แก่ ฌานที่ชำนาญและภวังคผลสมาบัติ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า "แม้ความผ่องแผ้วก็เป็นวุฏฐาน แม้การออกจากสมาธินั้นๆ ก็เป็นวุฏฐาน" จริงอยู่ ฌานที่ชำนาญในเบื้องต่ำๆ ย่อมเป็นปทัฏฐานของฌานในเบื้องสูงๆ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "แม้ความผ่องแผ้วก็เป็นวุฏฐาน" อนึ่ง การออกจากฌานทั้งปวงย่อมมีได้ด้วยภวังค์ การออกจากนิโรธสมาบัติย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติ พระองค์ทรงหมายถึงการออกนั้นจึงตรัสว่า "แม้การออกจากสมาธินั้นๆ ก็เป็นวุฏฐาน" บทว่า อเนกวิหิตํ เป็นต้น ท่านพรรณนาไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค อาสวักขยญาณมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น ผู้ที่ต้องการคำอธิบายโดยพิสดารของญาณ ๓ ประการแรก พึงดูในอรรถกถามหาสีหนาทสูตรในมัชฌิมนิกาย บทว่า สมาหิตสฺสาติ ได้แก่ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา บทว่า สมาธิ มคฺโคติ ความว่า สมาธิเป็นอุบายเพื่อบรรลุญาณเหล่านี้ บทว่า อสมาธีติ ได้แก่ ความไม่มีเอกัคคตา บทว่า กุมฺมคฺโคติ ได้แก่ มิจฉามรรค ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงญาณพลของพระตถาคต

මහාවග්ගො ඡට්ඨො.

มหาวรรคที่ ๖

7. දෙවතාවග්ගො

๗. เทวตาวรรค

1-3. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. อรรถกถาอนาคามิผลสูตร เป็นต้น

65-67. සත්තමස්ස පඨමෙ අස්සද්ධියන්ති අස්සද්ධභාවං. දුප්පඤ්ඤතන්ති නිප්පඤ්ඤභාවං. දුතියෙ පමාදන්ති සතිවිප්පවාසං. තතියෙ ආභිසමාචාරිකන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පණ්ණත්තිසීලං. සෙඛධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි.

๖๕-๖๗. ในสูตรแรกของวรรคที่ ๗ บทว่า อสฺสทฺธิยนฺติ ได้แก่ ความไม่มีศรัทธา บทว่า ทุปฺปญฺญตนฺติ ได้แก่ ความไม่มีปัญญา ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปมาทนฺติ ได้แก่ ความปราศจากสติ ในสูตรที่ ๓ บทว่า อาภิสมาจาริกนฺติ ได้แก่ ศีลที่ทรงบัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร ซึ่งเป็นสมาจารอันสูงสุด บทว่า เสขธมฺมนฺติ ได้แก่ ศีลที่ทรงบัญญัติไว้สำหรับพระเสขะ บทว่า สีลานีติ ได้แก่ มหาศีล ๔

4. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสังคณิการามสูตร

68. චතුත්ථෙ සඞ්ගණිකාරාමොති ගණසඞ්ගණිකාරාමො. සුත්තන්තිකගණාදීසු පන ගණෙසු අත්තනො වා පරිසාසඞ්ඛාතෙ ගණෙ රමතීති ගණාරාමො. පවිවෙකෙති කායවිවෙකෙ. චිත්තස්ස නිමිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස නිමිත්තං සමාධිවිපස්සනාකාරං. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි. නිබ්බානන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානං.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สงฺคณิการาโมติ ได้แก่ ผู้ยินดีในคณะและการคลุกคลีด้วยคณะ อนึ่ง ผู้ที่ยินดีในคณะทั้งหลาย มีคณะพระสุตตันติกะเป็นต้น หรือในคณะที่เรียกว่าบริษัทของตน ชื่อว่า คณาราโม บทว่า ปวิเวเกติ ได้แก่ ในกายวิเวก บทว่า จิตฺตสฺส นิมิตฺตนฺติ ได้แก่ นิมิตแห่งจิตคือสมาธิและวิปัสสนา ได้แก่ อาการแห่งสมาธิและวิปัสสนา บทว่า สมฺมาทิฏฺฐินฺติ ได้แก่ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ บทว่า สมาธินฺติ ได้แก่ ทั้งมรรคสมาธิและผลสมาธิ บทว่า สํโยชนานีติ ได้แก่ สังโยชน์ ๑๐ ประการ บทว่า นิพฺพานนฺติ ได้แก่ อปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัยเหลือ)

5. දෙවතාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเทวตาสูตร

69. පඤ්චමෙ සොවචස්සතාති සුබ්බචභාවො. කල්‍යාණමිත්තතාති සුචිමිත්තතා. සත්ථුගාරවොති සත්ථරි ගාරවයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ.

๖๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า โสวจสฺสตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่าย คำว่า กลฺยาณมิตฺตตา ได้แก่ ความเป็นผู้มีมิตรดี คำว่า สตฺถุคารโว ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเคารพในพระศาสดา นัยนี้พึงทราบในบททั้งปวง

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร

70. ඡට්ඨෙ [Pg.138] න සන්තෙනාති පච්චනීකකිලෙසෙහි අවූපසන්තෙන. න පණීතෙනාති න අතප්පකෙන. න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙනාති කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා අලද්ධෙන අප්පත්තෙන. න එකොදිභාවාධිගතෙනාති න එකග්ගභාවං උපගතෙන.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า น สนฺเตน ได้แก่ ไม่สงบระงับจากกิเลสอันเป็นข้าศึก คำว่า น ปณีเตน ได้แก่ ไม่ประณีต คำว่า น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน ได้แก่ ไม่ได้ ไม่ถึงซึ่งความสงบระงับแห่งกิเลส คำว่า น เอโกทิภาวาธิคเตน ได้แก่ ไม่เข้าถึงความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง

7. සක්ඛිභබ්බසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสักขิภัพพสูตร

71. සත්තමෙ තත්‍ර තත්‍රාති තස්මිං තස්මිං විසෙසෙ. සක්ඛිභබ්බතන්ති පච්චක්ඛභාවං. ආයතනෙති කාරණෙ. හානභාගියාදයො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.39) සංවණ්ණිතා. අසක්කච්චකාරීති න සුකතකාරී, න ආදරකාරී. අසප්පායකාරීති න සප්පායකාරී, න උපකාරභූතධම්මකාරී.

๗๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ตตฺร ตตฺร ได้แก่ ในธรรมวิเศษนั้นๆ คำว่า สกฺขิภพฺพตํ ได้แก่ ความเป็นธรรมที่ประจักษ์ คำว่า อายตเน ได้แก่ ในเหตุ ธรรมมีหานภาคิยธรรมเป็นต้น ท่านพรรณนาไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า อสกฺกจฺจการี ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ทำดี ไม่ใช่ผู้ทำโดยเคารพ คำว่า อสปฺปายการี ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ไม่ใช่ผู้ทำธรรมที่เป็นอุปการะ

8. බලසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพลสูตร

72. අට්ඨමෙ බලතන්ති බලභාවං ථාමභාවං. අසාතච්චකාරීති න සතතකාරී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๗๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า พลตํ ได้แก่ ความเป็นพละ ความเป็นกำลัง คำว่า อสาตจฺจการี ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ทำเนืองๆ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

9-10. තජ්ඣානසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาตัชฌานสูตร ๒ สูตร

73-74. නවමෙ න යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොතීති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවො න යථාසභාවතො ඣානපඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොති. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๙ คำว่า น ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ ความว่า โทษในวัตถุกามและกิเลสกาม ไม่ชื่อว่าเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันสัมปยุตด้วยฌานตามสภาวะ สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

දෙවතාවග්ගො සත්තමො.

เทวตาวรรคที่ ๗

8. අරහත්තවග්ගො

๘. อรหัตตวรรค

1. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาทุกขสูตร

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ සවිඝාතන්ති සඋපඝාතං සොපද්දවං. සපරිළාහන්ති කායිකචෙතසිකෙන පරිළාහෙන සපරිළාහං. පාටිකඞ්ඛාති ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනී.

๗๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๘ คำว่า สวิฆาตํ ได้แก่ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยอุปัทวะ คำว่า สปริฬาหํ ได้แก่ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อนทางกายและทางใจ คำว่า ปาฏิกงฺขา ได้แก่ พึงหวังได้ เป็นสิ่งที่จะต้องมีอย่างแน่นอน

2. අරහත්තසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอรหัตตสูตร

76. දුතියෙ [Pg.139] මානන්ති ජාතිආදීහි මඤ්ඤනං. ඔමානන්ති හීනොහමස්මීති මානං. අතිමානන්ති අතික්කමිත්වා පවත්තං අච්චුණ්ණතිමානං. අධිමානන්ති අධිගතමානං. ථම්භන්ති කොධමානෙහි ථද්ධභාවං. අතිනිපාතන්ති හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානං.

๗๖. ในสูตรที่ ๒ คำว่า มานํ ได้แก่ ความสำคัญตนด้วยชาติเป็นต้น คำว่า โอมานํ ได้แก่ ความสำคัญตนว่า เราเลว คำว่า อติมานํ ได้แก่ มานะที่เกิดขึ้นโดยก้าวล่วง คือมานะที่สูงเกินไป คำว่า อธิมานํ ได้แก่ มานะว่าตนบรรลุแล้ว คำว่า ถมฺภํ ได้แก่ ความกระด้างด้วยโกรธและมานะ คำว่า อตินิปาตํ ได้แก่ มานะของผู้เลวว่า เราเลว

3. උත්තරිමනුස්සධම්මසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุตตริมนุสสธรรมสูตร

77. තතියෙ උත්තරිමනුස්සධම්මාති මනුස්සධම්මතො උත්තරි. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං, චත්තාරො මග්ගෙ චත්තාරි ච ඵලානීති අත්ථො. කුහනන්ති තිවිධං කුහනවත්ථුං. ලපනන්ති ලාභත්ථිකතාය උක්ඛිපිත්වා අවක්ඛිපිත්වා වා ලපනං.

๗๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา ได้แก่ ธรรมที่ยิ่งกว่ามนุสสธรรม คำว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ ได้แก่ ญาณทัสสนวิเสสที่สามารถกระทำความเป็นพระอริยะได้ อธิบายว่า ได้แก่ มรรค ๔ และผล ๔ คำว่า กุหนํ ได้แก่ กุหนวัตถุ ๓ อย่าง คำว่า ลปนํ ได้แก่ การพูดเพราะความอยากได้ลาภ โดยการยกย่องหรือกดขี่

4. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสุขโสมนัสสสูตร

78. චතුත්ථෙ යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං පග්ගහිතං හොති. ධම්මාරාමොති ධම්මෙ රතිං වින්දති. භාවනාය රමති, භාවෙන්තො වා රමතීති භාවනාරාමො. පහානෙ රමති, පජහන්තො වා රමතීති පහානාරාමො. තිවිධෙ පවිවෙකෙ රමතීති පවිවෙකාරාමො. අබ්‍යාපජ්ඣෙ නිද්දුක්ඛභාවෙ රමතීති අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො. නිප්පපඤ්චසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රමතීති නිප්පපඤ්චාරාමො.

๗๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ ความว่า เหตุแห่งภิกษุนั้นเป็นอันบริบูรณ์ ประคองไว้ดีแล้ว คำว่า ธมฺมาราโม ได้แก่ ย่อมได้ความยินดีในธรรม ยินดีในภาวนา หรือเมื่อเจริญอยู่ย่อมยินดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราม ยินดีในการละ หรือเมื่อละอยู่ย่อมยินดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราม ยินดีในวิเวก ๓ อย่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปวิเวการาม ยินดีในความไม่มีทุกข์คือความไม่เบียดเบียน เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัพยาปัชฌาราม ยินดีในพระนิพพานอันชื่อว่านิปปปัญจะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิปปปัญจาราม

5. අධිගමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอธิคมสูตร

79. පඤ්චමෙ න ආයකුසලොති න ආගමනකුසලො. න අපායකුසලොති න අපගමනකුසලො. ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං. න ආරක්ඛතීති න රක්ඛති.

๗๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า น อายกุสโล ได้แก่ ไม่ฉลาดในเหตุเกิด คำว่า น อปายกุสโล ได้แก่ ไม่ฉลาดในความเสื่อมไป คำว่า ฉนฺทํ ได้แก่ ฉันทะคือความพอใจที่จะทำ คำว่า น อารกฺขติ ได้แก่ ไม่รักษา

6. මහන්තත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามหันตัตตสูตร

80. ඡට්ඨෙ ආලොකබහුලොති ඤාණාලොකබහුලො. යොගබහුලොති යොගෙ බහුලං කරොති. වෙදබහුලොති පීතිපාමොජ්ජබහුලො. අසන්තුට්ඨිබහුලොති කුසලධම්මෙසු අසන්තුට්ඨො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතවීරියො. උත්තරි ච පතාරෙතීති සම්පති ච උත්තරිඤ්ච වීරියං කරොතෙව. සත්තමං උත්තානමෙව.

๘๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อาโลกพหุโล ได้แก่ ผู้มากด้วยแสงสว่างคือญาณ คำว่า โยคพหุโล ได้แก่ กระทำความเพียรเป็นอันมาก คำว่า เวทพหุโล ได้แก่ ผู้มากด้วยปีติและปราโมทย์ คำว่า อสนฺตุฏฺฐิพหุโล ได้แก่ ไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย คำว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ได้แก่ ผู้ไม่ทอดธุระ มีความเพียรที่ประคองไว้แล้ว คำว่า อุตฺตริ จ ปตาเรติ ได้แก่ ย่อมกระทำความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปกว่าที่สามารถทำได้อีก สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

8-10. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาทุติยนิรยสูตรเป็นต้น

82-84. අට්ඨමෙ [Pg.140] පගබ්භොති කායපාගබ්භියාදීහි සමන්නාගතො. නවමං උත්තානත්ථමෙව. දසමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡතං නිස්සාය උප්පන්නෙන ලොභදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในสูตรที่ ๘ คำว่า ปคพฺโภ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความคะนองทางกายเป็นต้น สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า วิฆาตวา ได้แก่ เป็นทุกข์ด้วยทุกข์คือโลภะอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยความเป็นผู้มักใหญ่ใฝ่สูง บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว

අරහත්තවග්ගො අට්ඨමො.

อรหัตตวรรคที่ ๘

9. සීතිවග්ගො

๙. สีติวรรค

1. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสีติภาวสูตร

85. නවමස්ස පඨමෙ සීතිභාවන්ති සීතලභාවං. යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හිතබ්බන්තිආදීසු උද්ධච්චසමයෙ චිත්තං සමාධිනා නිග්ගහෙතබ්බං නාම, කොසජ්ජානුපතිතකාලෙ වීරියෙන පග්ගහෙතබ්බං නාම, නිරස්සාදගතකාලෙ සමාධිනා සම්පහංසිතබ්බං නාම, සමප්පවත්තකාලෙ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං නාම.

๘๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๙ คำว่า สีติภาวํ ได้แก่ ความเป็นผู้เยือกเย็น ในบทเป็นต้นว่า ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหิตพฺพํ ความว่า ในสมัยที่จิตฟุ้งซ่าน ชื่อว่าพึงข่มจิตด้วยสมาธิ ในกาลที่ตกไปในความเกียจคร้าน ชื่อว่าพึงประคองจิตด้วยวิริยะ ในกาลที่ถึงความไม่ยินดี ชื่อว่าพึงทำให้ร่าเริงด้วยสมาธิ ในกาลที่จิตดำเนินไปสม่ำเสมอ ชื่อว่าพึงวางเฉยด้วยอุเบกขาโพชฌงค์

2. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอาวรณสูตร

86. දුතියෙ කම්මාවරණතායාති පඤ්චානන්තරියකම්මෙහි. කිලෙසාවරණතායාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. විපාකාවරණතායාති අකුසලවිපාකපටිසන්ධියා වා කුසලවිපාකෙහි අහෙතුකපටිසන්ධියා වාති.

๘๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กมฺมาวรณตาย ได้แก่ ด้วยอนันตริยกรรม ๕. บทว่า กิเลสาวรณตาย ได้แก่ ด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า วิปากาวรณตาย ได้แก่ ด้วยปฏิสนธิที่เป็นอกุศลวิบาก หรือด้วยปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะในกุศลวิบากทั้งหลาย.

4-5. සුස්සූසතිසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสูตรที่ ๔-๕ ว่าด้วยสุสสูสติสูตรเป็นต้น

88-89. චතුත්ථෙ අනත්ථන්ති අවඩ්ඪිං. අත්ථං රිඤ්චතීති වඩ්ඪිඅත්ථං ඡඩ්ඩෙති. අනනුලොමිකායාති සාසනස්ස අනනුලොමිකාය. පඤ්චමෙ දිට්ඨිසම්පදන්ති සොතාපත්තිමග්ගං.

ในสูตรที่ ๔ บทว่า อนตฺถํ ได้แก่ ความไม่เจริญ. บทว่า อตฺถํ ริญฺจติ ความว่า ย่อมละทิ้งประโยชน์คือความเจริญ. บทว่า อนนุโลมิกาย ได้แก่ ไม่เป็นไปโดยอนุโลมแก่พระศาสนา. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปทํ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค.

8-11. අභබ්බට්ඨානසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

อรรถกถาสูตรที่ ๘-๑๑ ว่าด้วยอพัพพัฏฐานสูตร ๔ สูตร

92-95. අට්ඨමෙ අනාගමනීයං වත්ථුන්ති අනුපගන්තබ්බං කාරණං, පඤ්චන්නං වෙරානං ද්වාසට්ඨියා ච දිට්ඨිගතානමෙතං අධිවචනං. අට්ඨමං භවන්ති කාමාවචරෙ අට්ඨමං පටිසන්ධිං. නවමෙ කොතූහලමඞ්ගලෙනාති දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන[Pg.141]. දසමෙ සයංකතන්තිආදීනි අත්තදිට්ඨිවසෙන වුත්තානි. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අහෙතුනිබ්බත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนาคมนียํ วตฺถุํ ได้แก่ เหตุอันไม่ควรเข้าถึง, นี้เป็นชื่อของเวร ๕ และทิฏฐิคตะ ๖๒. บทว่า อฏฺฐมํ ภวํ ได้แก่ ปฏิสนธิที่ ๘ ในกามาวจรภูมิ. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โกตูหลมงฺคเลน ได้แก่ ด้วยทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคล. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สยํกตํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ. บทว่า อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ ได้แก่ เกิดขึ้นไม่มีเหตุ. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

සීතිවග්ගො නවමො.

สีติวรรคที่ ๙

10. ආනිසංසවග්ගො

๑๐. อานิสังสวรรค

1-2. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสูตรที่ ๑-๒ ว่าด้วยปาตุภาวสูตรเป็นต้น

96-97. දසමස්ස පඨමෙ අරියායතනෙති මජ්ඣිමදෙසෙ. ඉන්ද්‍රියානන්ති මනච්ඡට්ඨානං. දුතියෙ සද්ධම්මනියතොති සාසනසද්ධම්මෙ නියතො. අසාධාරණෙනාති පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණෙන.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๑๐ บทว่า อริยายตเน ได้แก่ ในมัชฌิมประเทศ. บทว่า อินฺทริยานํ ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายมีมนินทรีย์เป็นที่ ๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สทฺธมฺมนิยโต ได้แก่ ผู้เที่ยงในสัทธรรมคือพระศาสนา. บทว่า อสาธารเณน ได้แก่ ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชนทั้งหลาย.

7. අනවත්ථිතසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอนวัฏฐิตสูตร

102. සත්තමෙ අනොධිං කරිත්වාති ‘‘එත්තකාව සඞ්ඛාරා අනිච්චා, න ඉතො පරෙ’’ති එවං සීමං මරියාදං අකත්වා. අනවත්ථිතාති අවත්ථිතාය රහිතා, භිජ්ජමානාව හුත්වා උපට්ඨහිස්සන්තීති අත්ථො. සබ්බලොකෙති සකලෙ තෙධාතුකෙ. සාමඤ්ඤෙනාති සමණභාවෙන, අරියමග්ගෙනාති අත්ථො.

๑๐๒. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อโนธึ กริตฺวา ได้แก่ ไม่กระทำขอบเขต ไม่กระทำที่สุดอย่างนี้ว่า "สังขารทั้งหลายเท่านี้เท่านั้นไม่เที่ยง สังขารอื่นจากนี้ไปไม่เที่ยงหามิได้". บทว่า อนวฏฺฐิตา ความว่า ปราศจากความตั้งอยู่ คือ จักปรากฏโดยเป็นสิ่งที่กำลังแตกทำลายไปเท่านั้น. บทว่า สพฺพโลเก ได้แก่ ในไตรธาตุทั้งหมด. บทว่า สามญฺเญน ได้แก่ ด้วยความเป็นสมณะ อธิบายว่า ด้วยอริยมรรค.

8. උක්ඛිත්තාසිකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุกขิตตาสิกสูตร

103. අට්ඨමෙ මෙත්තාවතායාති මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියාය. සත්ත හි සෙඛා තථාගතං මෙත්තාවතාය පරිචරන්ති, ඛීණාසවො පරිචිණ්ණසත්ථුකො.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เมตฺตาวตาย ได้แก่ ด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา. จริงอยู่ พระเสขะ ๗ จำพวก ย่อมบำรุงพระตถาคตด้วยการบำรุงที่ประกอบด้วยเมตตา, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีพระศาสดาอันตนบำรุงแล้ว.

9. අතම්මයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอตัมมยสูตร

104. නවමෙ අතම්මයොති තම්මයා වුච්චන්ති තණ්හාදිට්ඨියො, තාහි රහිතො. අහංකාරාති අහංකාරදිට්ඨි. මමංකාරාති මමංකාරතණ්හා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อตมฺมโย ความว่า ตัณหาและทิฏฐิทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ตัมมยะ, ผู้ปราศจากตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น. บทว่า อหํการา ได้แก่ ทิฏฐิที่ทำอาการว่าเรา. บทว่า มมํการา ได้แก่ ตัณหาที่ทำอาการว่าของเรา. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

ආනිසංසවග්ගො දසමො.

อานิสังสวรรคที่ ๑๐

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ.

11. තිකවග්ගො

๑๑. ติกวรรค

1. රාගසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาราคสูตร

107. එකාදසමස්ස [Pg.142] පඨමෙ අසුභාති අසුභකම්මට්ඨානං. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. පඤ්ඤාති සහවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๑๑ บทว่า อสุภา ได้แก่ อสุภกรรมฐาน. บทว่า เมตฺตา ได้แก่ เมตตากรรมฐาน. บทว่า ปญฺญา ได้แก่ มรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา.

6. අස්සාදසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัสสาทสูตร

112. ඡට්ඨෙ අස්සාදදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. අත්තානුදිට්ඨීති අත්තානං අනුගතා වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨීති ද්වාසට්ඨිවිධාපි දිට්ඨි. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි, නත්ථි දින්නන්තිආදිකා වා මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මස්සකතඤාණං සම්මාදිට්ඨි.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อสฺสาททิฏฺฐิ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ. บทว่า อตฺตานุทิฏฺฐิ ได้แก่ สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ที่เป็นไปตามอัตตา. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิ ได้แก่ ทิฏฐิแม้มี ๖๒ อย่าง. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิ ได้แก่ มรรคสัมมาทิฏฐิ, หรือมิจฉาทิฏฐิมีความเห็นเป็นต้นว่า ผลแห่งทานไม่มี, กัมมัสสกตาญาณเป็นสัมมาทิฏฐิ.

7. අරතිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอรติสูตร

113. සත්තමෙ අධම්මචරියාති දස අකුසලකම්මපථා.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อธมฺมจริยา ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐.

10. උද්ධච්චසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุทธัจจสูตร

116. දසමෙ අසංවරොති අනධිවාසකභාවො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อสํวโร ได้แก่ ความเป็นผู้ไม่อดทน. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

තිකවග්ගො එකාදසමො.

ติกวรรคที่ ๑๑

12. සාමඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาสามัญญวรรค

119-121. ඉතො පරෙසු තපුස්සොති ද්වෙවාචිකුපාසකො. තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතොති බුද්ධගුණෙසු පතිට්ඨිතචිත්තො පහීනකඞ්ඛො. අමතං අද්දසාති අමතද්දසො. අරියෙනාති නිද්දොසෙන ලොකුත්තරසීලෙන. ඤාණෙනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. විමුත්තියාති සෙඛඵලවිමුත්තියා[Pg.143]. තවකණ්ණිකොති එවංනාමකො ගහපති. තපකණ්ණිකොතිපි පාළි.

ในบททั้งหลายต่อจากนี้ไป บทว่า ตปุสฺโส ได้แก่ อุบาสกผู้ถึงสรณะด้วยวาจา ๒ ครั้ง. บทว่า ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต ได้แก่ ผู้มีจิตตั้งมั่นในพระพุทธคุณทั้งหลาย มีความสงสัยอันละได้แล้ว. ชื่อว่า อมตทฺทโส เพราะเห็นอมตนิพพาน. บทว่า อริเยน ได้แก่ ด้วยโลกุตรศีลอันไม่มีโทษ. บทว่า ญาเณน ได้แก่ ด้วยปัจจเวกขณญาณ. บทว่า วิมุตฺติยา ได้แก่ ด้วยผลวิมุตติของพระเสขะ. บทว่า ตวกณฺณิโก ได้แก่ คหบดีชื่ออย่างนี้. แม้บาลีว่า ตปกณฺณิโก ก็มี.

24. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා

๒๔. อรรถกถาราคเปยยาล

140. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๔๐. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ แห่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแลในบททั้งปวง.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในคัมภีร์มโนรถปูรณี อันเป็นอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย

ඡක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉักกนิบาต จบแล้ว.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

සත්තකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาสัตตกนิบาต

පණ්ණාසකං

ปัณณาสกะ

1. ධනවග්ගො

๑. ธนวรรค

1-5. පඨමපියසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๕. พรรณนาปฐมปิยสูตรเป็นต้น

1-5. සත්තකනිපාතස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනවඤ්ඤත්තිකාමොති අභිඤ්ඤාතභාවකාමො. තතියෙ යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන චතුසච්චධම්මං විචිනාති. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සච්චධම්මං විපස්සති. පජ්ජොතස්සෙවාති දීපස්සෙව. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති තස්ස ඉමෙහි බලෙහි සමන්නාගතස්ස ඛීණාසවස්ස දීපනිබ්බානං විය චරිමකචිත්තස්ස වත්ථාරම්මණෙහි විමොක්ඛො හොති, ගතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. චතුත්ථෙ සද්ධො හොතීතිආදීනි පඤ්චකනිපාතෙ වණ්ණිතානෙව. පඤ්චමෙ ධනානීති අදාලිද්දියකරණට්ඨෙන ධනානි.

๑-๕. ในสัตตกนิบาต สูตรที่ ๑ บทว่า อนวญฺญตฺติกาโม คือ ผู้ปรารถนาความเป็นผู้ที่คนอื่นไม่รู้จัก. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โยนิโส วิชิเน ธมฺมํ คือ ย่อมค้นคว้าธรรมคือสัจจะ ๔ โดยอุบาย. บทว่า ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสติ คือ ย่อมเห็นแจ้งธรรมคือสัจจะด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า ปชฺโชตสฺเสว คือ เหมือนประทีป. บทว่า วิโมกฺโข โหติ เจตโส คือ จิตของพระขีณาสพนั้นผู้ประกอบด้วยพละเหล่านี้ ย่อมหลุดพ้นจากวัตถุและอารมณ์แห่งจริมกจิต (จิตดวงสุดท้าย) เหมือนการดับแห่งประทีป ฉะนั้น ที่ไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ. ในสูตรที่ ๔ บททั้งหลายมีอาทิว่า สทฺโธ โหติ ข้าพเจ้าพรรณนาไว้แล้วในปัญจกนิบาต นั่นเทียว. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ธนานิ ชื่อว่าทรัพย์ เพราะอรรถว่ากระทำซึ่งความไม่เป็นคนขัดสน.

7. උග්ගසුත්තවණ්ණනා

๗. พรรณนาอุคคสูตร

7. සත්තමෙ උග්ගො රාජමහාමත්තොති පසෙනදිකොසලස්ස මහාඅමච්චො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො උපසඞ්කමි. අඩ්ඪොති නිධානගතෙන ධනෙන අඩ්ඪො. මිගාරො රොහණෙය්‍යොති රොහණසෙට්ඨිනො නත්තාරං මිගාරසෙට්ඨිං සන්ධායෙවමාහ. මහද්ධනොති වළඤ්ජනධනෙන මහද්ධනො. මහාභොගොති උපභොගපරිභොගභණ්ඩස්ස මහන්තතාය මහාභොගො. හිරඤ්ඤස්සාති සුවණ්ණස්සෙව. සුවණ්ණාමෙව හිස්ස කොටිසඞ්ඛ්‍යං අහොසි. රූපියස්සාති සෙසස්ස තට්ටකසරකඅත්ථරණපාවුරණාදිනො පරිභොගපරික්ඛාරස්ස පමාණසඞ්ඛානෙ වාදොයෙව නත්ථි.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุคฺโค ราชมหามตฺโต คือ มหาอำมาตย์ของพระเจ้าปเสนทิโกศล. บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว เข้าไปเฝ้า. บทว่า อฑฺโฒ คือ เป็นผู้มั่งคั่งด้วยทรัพย์ที่ฝังไว้. บทว่า มิคาโร โรหเณยฺโย ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงมิคารเศรษฐีผู้เป็นหลานของโรหณเศรษฐี. บทว่า มหทฺธโน คือ เป็นผู้มีทรัพย์มากด้วยทรัพย์ที่ใช้สอย. บทว่า มหาโภโค คือ เป็นผู้มีโภคะมาก เพราะความเป็นผู้มีภาชนะเครื่องอุปโภคบริโภคมาก. บทว่า หิรญฺญสฺส ได้แก่ ทองคำนั่นเทียว. ได้ยินว่า ทองคำของเขานั่นแหละมีจำนวนถึงโกฏิ. บทว่า รูปิยสฺส คือ ไม่ต้องพูดถึงการนับประมาณแห่งบริขารเครื่องบริโภคที่เหลือมีถาด ถ้วย เครื่องปูลาดและเครื่องห่มเป็นต้น.

8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

๘. พรรณนาสังโยชนสูตร

8. අට්ඨමෙ [Pg.146] අනුනයසංයොජනන්ති කාමරාගසංයොජනං. සබ්බානෙව චෙතානි බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති වෙදිතබ්බානි. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนุนยสํโยชนํ ได้แก่ กามราคสังโยชน์. ก็สังโยชน์แม้ทั้งหมดเหล่านี้ พึงทราบว่าชื่อว่าสังโยชน์ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องผูก. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล.

ධනවග්ගො පඨමො.

ธนวรรคที่ ๑ จบ.

2. අනුසයවග්ගො

๒. อนุสยวรรค

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

๓. พรรณนากุลสูตร

13. දුතියස්ස තතියෙ නාලන්ති න යුත්තං නානුච්ඡවිකං. න මනාපෙනාති න මනම්හි අප්පනකෙන ආකාරෙන නිසින්නාසනතො පච්චුට්ඨෙන්ති, අනාදරමෙව දස්සෙන්ති. සන්තමස්ස පරිගුහන්තීති විජ්ජමානම්පි දෙය්‍යධම්මං එතස්ස නිගුහන්ති පටිච්ඡාදෙන්ති. අසක්කච්චං දෙන්ති නො සක්කච්චන්ති ලූඛං වා හොතු පණීතං වා, අසහත්ථා අචිත්තීකාරෙන දෙන්ති, නො චිත්තීකාරෙන.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า นาลํ คือ ไม่สมควร ไม่เหมาะ. บทว่า น มนาเปน คือ ไม่ลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่โดยอาการเล็กน้อยในใจ (คือไม่เต็มใจ) แสดงความไม่เอื้อเฟื้อเท่านั้น. บทว่า สนฺตมสฺส ปริคูหนฺติ คือ ย่อมปิดบัง ย่อมซ่อนเร้นไทยธรรมแม้ที่มีอยู่แก่บุคคลนั้น. บทว่า อสกฺกจฺจํ เดนฺติ โน สกฺกจฺจํ คือ (ของ) จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม, ย่อมให้โดยไม่ใช้มือตน ให้โดยอาการไม่เคารพ, ไม่ใช่ให้โดยความเคารพ.

4. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

๔. พรรณนาปุคคลสูตร

14. චතුත්ථෙ උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො, අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො විමුත්තො, මග්ගෙන නාමකායතො. සො චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (පු. ප. 208) එවං අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วน ๒ คือ หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ, หลุดพ้นจากนามกายด้วยมรรค. ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งบุคคล ๔ จำพวกผู้ออกจากอรูปสมาบัติทั้ง ๔ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขารบรรลุพระอรหัต และด้วยอำนาจแห่งพระอนาคามีผู้ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วบรรลุพระอรหัต. ส่วนในที่นี้ บาลีมาโดยอำนาจแห่งผู้ได้วิโมกข์ ๘ อย่างนี้ว่า “ก็บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา”.

පඤ්ඤාය විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සො සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි ඣානෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තා චත්තාරො චාති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතා. යථාහ – ‘‘න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය [Pg.147] චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො පඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති.

ชื่อว่าปัญญาวิมุตติ เพราะหลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา. ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งบุคคลเหล่านี้ คือ สุกขวิปัสสกบุคคล ๑, บุคคล ๔ จำพวกผู้ออกจากฌาน ๔ บรรลุพระอรหัต. ส่วนในที่นี้ บาลีมาโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธวิโมกข์ ๘ นั่นเทียว. ดังที่ตรัสไว้ว่า “บุคคลนั้นหาได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกายอยู่ไม่เลยแล แต่อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุตติ”.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති කායසක්ඛී. සො ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. සො සොතාපත්තිඵලට්ඨං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගට්ඨා ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කායසක්ඛී’’ති (පු. ප. 208).

ชื่อว่ากายสักขี เพราะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ตนถูกต้องแล้ว. ท่านผู้นั้นย่อมถูกต้องฌานผัสสะก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน. ท่านผู้นั้นมี ๖ ประเภท ตั้งแต่พระโสดาปัตติผลเป็นต้นไป จนถึงพระอรหัตตมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกายอยู่ และอาสวะบางอย่างของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี”.

දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපලක්ඛණං – දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොති දිට්ඨං විදිතං සච්ඡිකතං ඵුසිතං පඤ්ඤායාති දිට්ඨිප්පත්තො. විත්ථාරතො පන සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… අයං වුච්චති පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තො’’ති.

ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ เพราะบรรลุแล้วซึ่งที่สุดแห่งการเห็น. ในบทนั้น นี้เป็นลักษณะโดยย่อ คือ ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ เพราะธรรมคือ สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์, พระนิโรธเป็นสุข อันตนรู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบชัดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา. แต่โดยพิสดาร แม้ท่านผู้นั้นก็มี ๖ ประเภทเหมือนกายสักขี. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตประกาศแล้ว อันเขากำหนดเห็นด้วยปัญญา เที่ยวไปด้วยปัญญา...ฯลฯ... บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปัตตะ”.

සද්ධාය විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. සොපි වුත්තනයෙනෙව ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… නො ච ඛො යථාදිට්ඨිප්පත්තස්ස. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’ති. එතස්ස හි සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ සද්දහන්තස්ස විය ඔකප්පෙන්තස්ස විය අධිමුච්චන්තස්ස විය ච කිලෙසක්ඛයො හොති, දිට්ඨිප්පත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං සූරං හුත්වා වහති. තස්මා යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං න හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවතරො වායාමො කාතබ්බො හොති, එවරූපා සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා. යථා පන සුනිසිතෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි සීඝං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං [Pg.148] න හොති, එවරූපා පඤ්ඤාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා වෙදිතබ්බා.

ชื่อว่าสัทธาวิมุตติ เพราะหลุดพ้นด้วยศรัทธา แม้บุคคลนั้นก็มี ๖ อย่างโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘บุคคลบางคนในศาสนานี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตประกาศแล้วของบุคคลนั้น อันปัญญาเห็นดีแล้ว อันปัญญาประพฤติดีแล้ว...ฯลฯ... แต่ไม่เหมือนอย่างของทิฏฐิปัตตบุคคล บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุตติ’ ดังนี้ ก็ความสิ้นกิเลสของสัทธาวิมุตตบุคคลนี้ ในขณะแห่งมรรคเบื้องต้น ย่อมมีได้ประดุจผู้กำลังเชื่อ ประดุจผู้กำลังน้อมใจเชื่อ และประดุจผู้กำลังปลงใจเชื่อ ส่วนในขณะแห่งมรรคเบื้องต้นของทิฏฐิปัตตบุคคล ญาณที่ตัดกิเลสย่อมเป็นไปอย่างไม่เชื่องช้า คมกล้า และแกล้วกล้า เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมนัก รอยตัดย่อมไม่เรียบ ดาบไม่แล่นไปเร็ว ได้ยินเสียง ต้องใช้ความพยายามมากขึ้น การเจริญมรรคเบื้องต้นของสัทธาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้ ส่วนเปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ลับดีแล้ว รอยตัดย่อมเรียบ ดาบแล่นไปเร็ว ไม่ได้ยินเสียง ไม่ต้องใช้ความพยายามมาก พึงทราบว่า การเจริญมรรคเบื้องต้นของปัญญาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้

ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. ධම්මොති පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිම්හිපි එසෙව නයො. උභොපෙතෙ සොතාපත්තිමග්ගට්ඨායෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, පඤ්ඤාවාහිං පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ධම්මානුසාරී. යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධාවාහිං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති (පු. ප. 208). අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා උභතොභාගවිමුත්තාදිකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.771, 889) පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ වුත්තා. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะแล่นไปตามธรรม คำว่า ธรรม ได้แก่ ปัญญา อธิบายว่า ย่อมเจริญมรรคอันมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า แม้ในบทว่า สัทธานุสารี ก็นัยนี้เช่นกัน บุคคลทั้งสองนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคทั้งนั้น แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า – ‘ปัญญินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ยิ่งยวด บุคคลนั้นย่อมเจริญอริยมรรคอันมีปัญญานำหน้า มีปัญญาเป็นเบื้องหน้า บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ยิ่งยวด บุคคลนั้นย่อมเจริญอริยมรรคอันมีศรัทธานำหน้า มีศรัทธาเป็นเบื้องหน้า บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี’ ดังนี้ (ปุ. ป. ๒๐๘) นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้นนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒/๗๗๑, ๘๘๙) ในปัญญาภาวนาธิการ เพราะเหตุนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคนั้นเทอญ

5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุทกูปมาสูตร

15. පඤ්චමෙ උදකූපමාති නිමුජ්ජනාදිආකාරං ගහෙත්වා උදකෙන උපමිතා. සකිං නිමුග්ගොති එකවාරමෙව නිමුග්ගො. එකන්තකාළකෙහීති නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. උම්මුජ්ජතීති උට්ඨහති. සාධූති සොභනා භද්දකා. හායතියෙවාති චඞ්කවාරෙ ආසිත්තඋදකං විය පරිහායතෙව. උම්මුජ්ජිත්වා විපස්සති විලොකෙතීති උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසං විපස්සති විලොකෙති. පතරතීති ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම. පටිගාධප්පත්තො හොතීති උට්ඨාය විලොකෙත්වා පතරිත්වා එකස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාපත්තො නාම හොති, තිට්ඨති න පුනාගච්ඡති. තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨතීති සබ්බකිලෙසොඝං තරිත්වා පරතීරං ගන්ත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨිතො නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุทกูปมา คือ บุคคลผู้อันท่านเปรียบด้วยน้ำ โดยถือเอาอาการมีการจมเป็นต้น บทว่า สกึ นิมฺมุคฺโค คือ จมลงครั้งเดียวเท่านั้น บทว่า เอกนฺตกาฬเกหิ ท่านกล่าวหมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ บทว่า อุมฺมุชฺชติ คือ โผล่ขึ้น บทว่า สาธูติ คือ ดีงาม เจริญ บทว่า หายติเยวาติ คือ ย่อมเสื่อมไปถ่ายเดียว เหมือนน้ำที่รดลงบนผ้ากรองสบู่ บทว่า อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ คือ โผล่ขึ้นแล้วย่อมเห็น ย่อมแลดูทิศที่จะไป บทว่า ปตรติ คือ ชื่อว่าย่อมว่ายไปโดยมุ่งหน้าไปสู่ทิศที่จะไป บทว่า ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ คือ ชื่อว่าโผล่ขึ้น แลดู ว่ายไปแล้ว ถึงความตั้งมั่นในที่แห่งหนึ่ง ย่อมตั้งอยู่ ไม่กลับมาอีก บทว่า ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ คือ ชื่อว่าข้ามโอฆะคือกิเลสทั้งปวงแล้ว ไปถึงฝั่งโน้น ตั้งอยู่บนบกคือนิพพาน ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

6. අනිච්චානුපස්සීසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอนิจจานุปัสสีสูตร

16. ඡට්ඨෙ අනිච්චාති එවං පඤ්ඤාය ඵරන්තො අනුපස්සතීති අනිච්චානුපස්සී. අනිච්චාති එවං සඤ්ඤා අස්සාති අනිච්චසඤ්ඤී. අනිච්චාති එවං ඤාණෙන පටිසංවෙදිතා අස්සාති අනිච්චපටිසංවෙදී. සතතන්ති සබ්බකාලං. සමිතන්ති යථා [Pg.149] පුරිමචිත්තෙන පච්ඡිමචිත්තං සමිතං සමුපගතං ඝට්ටිතං හොති, එවං. අබ්බොකිණ්ණන්ති නිරන්තරං අඤ්ඤෙන චෙතසා අසංමිස්සං. චෙතසා අධිමුච්චමානොති චිත්තෙන සන්නිට්ඨාපයමානො. පඤ්ඤාය පරියොගාහමානොති විපස්සනාඤාණෙන අනුපවිසමානො.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อว่าอนิจจานุปัสสี เพราะพิจารณาเห็นเนืองๆ แผ่ไปอยู่ด้วยปัญญาว่า ไม่เที่ยง ชื่อว่าอนิจจสัญญี เพราะมีสัญญาว่า ไม่เที่ยง ชื่อว่าอนิจจปฏิสังเวที เพราะมีธรรมอันรู้แจ้งด้วยญาณว่า ไม่เที่ยง บทว่า สตตํ คือ ตลอดกาลทั้งปวง บทว่า สมิตํ คือ เหมือนจิตหลังเนื่องกัน เข้าถึงกัน สัมพันธ์กันกับจิตก่อน ฉันใด ก็ฉันนั้น บทว่า อพฺโพกิณฺณํ คือ ไม่เจือปนด้วยจิตอื่นโดยไม่มีระหว่างคั่น บทว่า เจตสา อธิมุจฺจมาโน คือ น้อมใจเชื่อด้วยจิต บทว่า ปญฺญาย ปริโยคาหมาโน คือ หยั่งลงด้วยวิปัสสนาญาณ

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා එකක්ඛණෙයෙව. ඉධ සමසීසී කථිතො. සො චතුබ්බිධො හොති රොගසමසීසී, වෙදනාසමසීසී, ඉරියාපථසමසීසී, ජීවිතසමසීසීති. තත්ථ යස්ස අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨස්ස සතො රොගවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං රොගසමසීසී නාම. යස්ස පන අඤ්ඤතරං වෙදනං වෙදයතො වෙදනාවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං වෙදනාසමසීසී නාම. යස්ස පන ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගිනො විපස්සන්තස්ස ඉරියාපථස්ස පරියොසානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. යස්ස පන උපක්කමතො වා සරසතො වා ජීවිතපරියාදානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ජීවිතසමසීසී නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. තත්ථ කිඤ්චාපි ආසවපරියාදානං මග්ගචිත්තෙන, ජීවිතපරියාදානං චුතිචිත්තෙන හොතීති උභින්නං එකක්ඛණෙ සම්භවො නාම නත්ථි. යස්මා පනස්ස ආසවෙසු ඛීණමත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණවාරානන්තරමෙව ජීවිතපරියාදානං ගච්ඡති, අන්තරං න පඤ්ඤායති, තස්මා එවං වුත්තං.

บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ คือ ไม่ก่อนไม่หลัง ในขณะเดียวกันนั่นเทียว ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสมสีสีบุคคล สมสีสีบุคคลนั้นมี ๔ อย่าง คือ โรคสมสีสี, เวทนาสมสีสี, อิริยาปถสมสีสี, ชีวิตสมสีสี ในบุคคล ๔ อย่างนั้น บุคคลใดถูกโรคอย่างใดอย่างหนึ่งครอบงำอยู่ ความสงบแห่งโรคและความสิ้นอาสวะย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเทียว บุคคลนี้ชื่อว่า โรคสมสีสี ส่วนบุคคลใดเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ความสงบแห่งเวทนาและความสิ้นอาสวะย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเทียว บุคคลนี้ชื่อว่า เวทนาสมสีสี ส่วนบุคคลใดผู้พรั่งพร้อมด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในอิริยาบถทั้งหลายมีการยืนเป็นต้น กำลังวิปัสสนาอยู่ ความสิ้นสุดแห่งอิริยาบถและความสิ้นอาสวะย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเทียว บุคคลนี้ชื่อว่า อิริยาปถสมสีสี ส่วนบุคคลใดเพราะความเพียรหรือเพราะเป็นไปเอง ความสิ้นชีวิตและความสิ้นอาสวะย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเทียว บุคคลนี้ชื่อว่า ชีวิตสมสีสี ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาชีวิตสมสีสีบุคคลนี้ ในข้อนั้น แม้ว่าความสิ้นอาสวะย่อมมีด้วยมรรคจิต ความสิ้นชีวิตย่อมมีด้วยจุติจิต การเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียวของทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มี แต่เพราะว่า เมื่ออาสวะทั้งหลายของบุคคลนั้นสิ้นไปแล้วเท่านั้น ความสิ้นชีวิตย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งปัจจเวกขณวารนั่นเทียว ระหว่างคั่นย่อมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้

අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො නිබ්බත්තක්ඛණෙ වා ථොකං අතික්කමිත්වා වා වෙමජ්ඣෙ ඨත්වා වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්සෙතං නාමං. උපහච්චපරිනිබ්බායීති යො තත්ථෙව ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො තෙසංයෙව පුග්ගලානං අසඞ්ඛාරෙනෙව අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති යො හෙට්ඨා චතූසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අනුපුබ්බෙන අකනිට්ඨෙ උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පාපුණාති.

บุคคลใดบังเกิดในสุทธาวาสภูมิ ๕ แห่งใดแห่งหนึ่งแล้ว บรรลุพระอรหัตในขณะที่บังเกิดนั่นเทียว หรือล่วงไปเล็กน้อย หรือดำรงอยู่ในท่ามกลาง (แห่งอายุ) นี้เป็นชื่อของบุคคลนั้นว่า อันตราปรินิพพายี. บุคคลใดล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไปแล้วจึงบรรลุพระอรหัตในสุทธาวาสภูมินั้นนั่นเทียว (เรียกว่า) อุปหัจจปรินิพพายี. บุคคลใดในบรรดาบุคคลเหล่านั้นนั่นเทียว ยังกิเลสให้สิ้นไปได้โดยไม่ต้องใช้ความเพียร ไม่ต้องใช้ความพยายาม (เรียกว่า) อสังขารปรินิพพายี. บุคคลใดยังกิเลสให้สิ้นไปได้โดยต้องใช้ความเพียร โดยต้องใช้ความพยายาม (เรียกว่า) สสังขารปรินิพพายี. บุคคลใดบังเกิดในสุทธาวาสภูมิ ๔ เบื้องต่ำแห่งใดแห่งหนึ่งแล้ว จุติจากภูมินั้นแล้ว บังเกิดในอกนิฏฐภูมิโดยลำดับแล้วจึงบรรลุพระอรหัต (เรียกว่า) อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี.

7-9. දුක්ඛානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๙. อรรถกถาทุกขานุปัสสีสูตร เป็นต้น

17-19. සත්තමෙ [Pg.150] දුක්ඛානුපස්සීති පීළනාකාරං දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො. අට්ඨමෙ අනත්තානුපස්සීති අවසවත්තනාකාරං අනත්තාති අනුපස්සන්තො. නවමෙ සුඛානුපස්සීති සුඛන්ති එවං ඤාණෙන අනුපස්සන්තො.

๑๗-๑๙. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ทุกขานุปัสสี คือ ผู้พิจารณาเห็นอาการที่ถูกบีบคั้นโดยความเป็นทุกข์อยู่เนืองๆ. ในสูตรที่ ๘ คำว่า อนัตตานุปัสสี คือ ผู้พิจารณาเห็นอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจว่าเป็นอนัตตาอยู่เนืองๆ. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุขานุปัสสี คือ ผู้พิจารณาเห็นด้วยญาณว่าเป็นสุขดังนี้อยู่เนืองๆ.

10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานิททสวัตถุสูตร

20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති නිද්දසාදිවත්ථූනි, ‘‘නිද්දසො භික්ඛු, නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසො’’ති එවං වචනකාරණානි. අයං කිර පඤ්හො තිත්ථියසමයෙ උප්පන්නො. තිත්ථියා හි දසවස්සකාලෙ මතං නිගණ්ඨං නිද්දසොති වදන්ති. සො කිර පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සො, නවවස්සොපි එකවස්සොපි න හොති. එතෙනෙව නයෙන වීසතිවස්සාදිකාලෙපි මතං නිගණ්ඨං ‘‘නිබ්බීසො නිත්තිංසො නිච්චත්තාලීසො නිප්පඤ්ඤාසො’’ති වදන්ති. ආයස්මා ආනන්දො ගාමෙ විචරන්තො තං කථං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ආහ – ‘‘න ඉදං, ආනන්ද, තිත්ථියානං අධිවචනං, මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචනං. ඛීණාසවො හි දසවස්සකාලෙ පරිනිබ්බුතො පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සොව, නවවස්සොපි…පෙ… එකවස්සොපි. න කෙවලඤ්ච එකවස්සොව, එකාදසමාසිකොපි…පෙ… එකමාසිකොපි එකමුහුත්තිකොපි න හොතියෙව’’. කස්මා? පුන පටිසන්ධියා අභාවා. නිබ්බීසාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා ‘‘මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වත්වා යෙහි කාරණෙහි නිද්දසො හොති, තානි දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า นิททสวัตถูนิ คือ วัตถุมีนิททสะเป็นต้น เป็นเหตุแห่งคำพูดอย่างนี้ว่า "ภิกษุผู้ไม่มี ๑๐, ไม่มี ๒๐, ไม่มี ๓๐, ไม่มี ๔๐, ไม่มี ๕๐". ได้ยินว่า ปัญหานี้เกิดขึ้นในลัทธิของพวกเดียรถีย์. ด้วยว่าพวกเดียรถีย์ย่อมกล่าวนิครนถ์ผู้ตายในเวลา ๑๐ ปีว่า นิททสะ (ไม่มี ๑๐). ได้ยินว่า ผู้นั้นย่อมไม่เป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปีอีก. มิใช่เพียงแต่ไม่เป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปีเท่านั้น แม้เป็นผู้มีอายุ ๙ ปี หรือ ๑ ปี ก็ไม่เป็น. โดยนัยนี้นั่นเทียว พวกเขาย่อมกล่าวนิครนถ์ผู้ตายในเวลา ๒๐ ปีเป็นต้นว่า "นิพพีสะ นิตติงสะ นิจจัตตาฬีสะ นิปปัญญาสะ". ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุเที่ยวไปในบ้าน ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไปสู่วิหาร กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ นี้ไม่ใช่ชื่อเรียกของพวกเดียรถีย์ แต่เป็นชื่อเรียกพระขีณาสพในศาสนาของเรา. ด้วยว่า พระขีณาสพผู้ปรินิพพานในเวลา ๑๐ ปี ย่อมไม่เป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปีอีก. มิใช่เพียงแต่ไม่เป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปีเท่านั้น แม้ ๙ ปี...ฯลฯ... ๑ ปี ก็ไม่เป็น. มิใช่เพียงแต่ไม่เป็นผู้มีอายุ ๑ ปีเท่านั้น แม้ ๑๑ เดือน...ฯลฯ... ๑ เดือน หรือ ๑ ขณะ ก็ไม่เป็นเลยทีเดียว". เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีปฏิสนธิอีก. แม้ในบทว่า นิพพีสะ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคครั้นตรัสว่า "นี้เป็นชื่อเรียกพระขีณาสพในศาสนาของเรา" แล้ว เพื่อทรงแสดงเหตุที่ทำให้เป็นนิททสะ จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้.

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති සික්ඛාත්තයපූරණෙ බලවච්ඡන්දො හොති. ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමොති අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපි සික්ඛාපූරණෙ අවිගතපෙමෙනෙව සමන්නාගතො හොති. ධම්මනිසන්තියාති ධම්මනිසාමනාය. විපස්සනායෙතං අධිවචනං. ඉච්ඡාවිනයෙති තණ්හාවිනයෙ. පටිසල්ලානෙති එකීභාවෙ. වීරියාරම්භෙති කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස [Pg.151] පූරණෙ. සතිනෙපක්කෙති සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගදස්සනෙ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ คือ ในศาสนานี้. บทว่า สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพจฺฉนฺโท โหติ คือ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์. บทว่า อายตึ จ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโม คือ แม้ในอนาคต คือในวันรุ่งขึ้นเป็นต้น ก็เป็นผู้ประกอบด้วยความรักอันไม่ปราศไปแล้วในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า ธมฺมนิสนฺติยา คือ ในการพิจารณาไตร่ตรองธรรม. นี้เป็นชื่อของวิปัสสนา. บทว่า อิจฺฉาวินเย คือ ในการกำจัดตัณหา. บทว่า ปฏิสลฺลาเน คือ ในความเป็นผู้เดียว. บทว่า วีริยารมฺเภ คือ ในการบำเพ็ญวิริยะทางกายและทางใจให้บริบูรณ์. บทว่า สติเนปกฺเก คือ ในสติและในความเป็นผู้มีปัญญา. บทว่า ทิฏฺฐิปฏิเวเธ คือ ในการเห็นมรรค. บทที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

අනුසයවග්ගො දුතියො.

อนุสยวรรคที่ ๒

3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො

๓. วัชชีสัตตกวรรค

1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสารันททสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ සාරන්දදෙ චෙතියෙති එවංනාමකෙ විහාරෙ. අනුප්පන්නෙ කිර තථාගතෙ තත්ථ සාරන්දදස්ස යක්ඛස්ස නිවාසනට්ඨානං චෙතියං අහොසි, අථෙත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙසුං. සො සාරන්දදචෙතියංත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. යාවකීවඤ්චාති යත්තකං කාලං. අභිණ්හං සන්නිපාතාති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං සන්නිපතන්තාපි අන්තරන්තරා සන්නිපතන්තාපි අභිණ්හං සන්නිපාතාව. සන්නිපාතබහුලාති ‘‘හිය්‍යොපි පුරිමදිවසම්පි සන්නිපතම්හ, පුන අජ්ජ කිමත්ථං සන්නිපතාමා’’ති වොසානමනාපජ්ජනෙන සන්නිපාතබහුලා. වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානීති අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හි දිසාසු ආගතං සාසනං න සුණන්ති, තතො ‘‘අසුකගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, අසුකට්ඨානෙ චොරා පරියුට්ඨිතා’’ති න ජානන්ති. චොරාපි ‘‘පමත්තා රාජානො’’ති ඤත්වා ගාමනිගමාදීනි පහරන්තා ජනපදං නාසෙන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො බලං පෙසෙත්වා අමිත්තමද්දනං කරොන්ති. චොරාපි ‘‘අප්පමත්තා රාජානො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානී’’ති.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า สารนฺทเท เจติเย คือ ในวิหารชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า เมื่อพระตถาคตยังไม่เสด็จอุบัติ ในที่นั้นได้มีเจดีย์อันเป็นที่อยู่ของยักษ์ชื่อสารันททะ ต่อมา ชนทั้งหลายได้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคในที่นี้ วิหารนั้นจึงถึงการนับว่า สารันททเจดีย์ นั่นเทียว. บทว่า ยาวกีวญฺจ คือ ตลอดกาลเพียงใด. บทว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา คือ แม้ประชุมกัน ๓ ครั้งต่อวัน หรือประชุมกันในระหว่างๆ ก็ชื่อว่าประชุมกันเนืองๆ นั่นเทียว. บทว่า สนฺนิปาตพหุลา คือ ชื่อว่ามีการประชุมมาก โดยไม่ถึงความท้อถอยว่า "เราประชุมกันแล้วแม้วานนี้ แม้วันก่อน วันนี้จะประชุมกันเพื่ออะไรอีก". ในบทว่า วุฑฺฒิเยว ลิจฺฉวี วชฺชีนํ ปาฏิกงฺขา โน ปริหานิ (พึงหวังได้แต่ความเจริญถ่ายเดียว ไม่มีเสื่อม แก่พวกเจ้าลิจฉวีและพวกวัชชี) นั้น (มีอธิบายว่า) ด้วยว่า เมื่อไม่ประชุมกันเนืองๆ ย่อมไม่ได้ฟังข่าวที่มาจากทิศต่างๆ เพราะเหตุนั้น จึงไม่รู้ว่า "เขตบ้านโน้นหรือเขตนิคมโน้นวุ่นวาย โจรเกิดขึ้นในที่โน้น". แม้พวกโจรก็รู้ว่า "พระราชาทั้งหลายประมาทแล้ว" ก็ปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น ทำชนบทให้พินาศ ความเสื่อมย่อมมีแก่พระราชาทั้งหลายอย่างนี้. ส่วนเมื่อประชุมกันเนืองๆ ย่อมได้ฟังความเป็นไปนั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงส่งกองกำลังไปกระทำการย่ำยีศัตรู. แม้พวกโจรก็ (คิดว่า) "พระราชาทั้งหลายไม่ประมาทแล้ว เราไม่สามารถเที่ยวไปโดยรวมกลุ่มกันได้" ก็แตกกลุ่มหนีไป. ความเจริญย่อมมีแก่พระราชาทั้งหลายอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงหวังได้แต่ความเจริญถ่ายเดียว ไม่มีเสื่อม แก่พวกเจ้าลิจฉวีและพวกวัชชี".

සමග්ගාතිආදීසු සන්නිපාතභෙරියා නිග්ගතාය ‘‘අජ්ජ මෙ කිච්චං අත්ථි මඞ්ගලං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. භෙරිසද්දං පන සුත්වාව භුඤ්ජමානාපි අලඞ්කුරුමානාපි වත්ථානි නිවාසයමානාපි අද්ධභුත්තා අද්ධාලඞ්කතා වත්ථං නිවාසෙන්තාව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති [Pg.152] – ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකතො වුට්ඨහන්තා පන සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ ගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, චොරා වා පරියුට්ඨිතා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා අමිත්තමද්දනං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එකස්ස පන කම්මන්තෙ ඔසීදමානෙ සෙසා පුත්තභාතරො පෙසෙත්වා තස්ස කම්මන්තං උපත්ථම්භයමානාපි ආගන්තුකරාජානං ‘‘අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතු, අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතූ’’ති අවත්වා සබ්බෙ එකතො සඞ්ගණ්හන්තාපි එකස්ස මඞ්ගලෙ වා රොගෙ වා අඤ්ඤස්මිං වා පන තාදිසෙ සුඛදුක්ඛෙ උප්පන්නෙ සබ්බෙ තත්ථ සහායභාවං ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්ති නාම.

ในบทว่า สมคฺคา เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อกลองสำหรับประชุมดังขึ้น พวกเจ้าลิจฉวีผู้ทำการขัดขวางว่า ‘วันนี้เรามีกิจ วันนี้เรามีงานมงคล’ ชื่อว่าย่อมไม่ประชุมกันโดยพร้อมเพรียง ส่วนพวกเจ้าลิจฉวีที่พอได้ยินเสียงกลองแล้ว แม้กำลังบริโภคอยู่ แม้กำลังประดับตกแต่งอยู่ แม้กำลังนุ่งห่มผ้าอยู่ ก็ประชุมกันทั้งที่บริโภคไปได้กึ่งหนึ่ง ประดับตกแต่งไปได้กึ่งหนึ่ง ยังนุ่งห่มผ้าอยู่เทียว ชื่อว่าย่อมประชุมกันโดยพร้อมเพรียง ส่วนพวกเจ้าลิจฉวีที่ประชุมกันแล้ว ครั้นคิดปรึกษากันทำกิจที่ควรทำแล้ว แต่ไม่ลุกขึ้นพร้อมกันทีเดียว ชื่อว่าย่อมไม่เลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง จริงอยู่ เมื่อเลิกประชุมกันอย่างนั้น บรรดาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น พวกใดไปก่อน พวกนั้นย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ฟังแต่เรื่องภายนอก บัดนี้จักมีเรื่องวินิจฉัย’ ส่วนพวกเจ้าลิจฉวีที่ลุกขึ้นพร้อมกันทีเดียว ชื่อว่าย่อมเลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง อีกอย่างหนึ่ง เมื่อได้ฟังว่า ‘ในที่โน้น เขตบ้านหรือเขตนิคมวุ่นวาย หรือพวกโจรปรากฏขึ้น’ เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ใครจะไปปราบปรามศัตรู’ แม้พวกเจ้าลิจฉวีที่กล่าวว่า ‘ฉันก่อน ฉันก่อน’ แล้วไป ก็ชื่อว่าย่อมเลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง ส่วนเมื่อการงานของเจ้าลิจฉวีผู้หนึ่งเสื่อมลง พวกที่เหลือส่งบุตรและน้องชายไปช่วยค้ำจุนการงานของเจ้าลิจฉวีผู้นั้นบ้าง, เมื่อพระราชาผู้เป็นอาคันตุกะเสด็จมา ก็ไม่กล่าวว่า ‘จงไปเรือนของคนโน้น จงไปเรือนของคนโน้น’ แต่ทั้งหมดช่วยกันต้อนรับโดยพร้อมเพรียงกันบ้าง, หรือเมื่อมงคล หรือโรค หรือสุขทุกข์เช่นอื่นเกิดขึ้นแก่ผู้หนึ่ง ทั้งหมดก็ไปเป็นเพื่อนในที่นั้นบ้าง ชื่อว่าย่อมทำกิจของชาววัชชีทั้งหลายโดยพร้อมเพรียงกัน

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු පුබ්බෙ අකතං සුඞ්කං වා බලිං වා දණ්ඩං වා ආහරාපෙන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම. පොරාණපවෙණියා ආගතමෙව පන අනාහරාපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම. චොරොති ගහෙත්වා දස්සිතෙ අවිචිනිත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්තා පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය න වත්තන්ති නාම. තෙසං අපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්තානං අභිනවසුඞ්කාදිපීළිතා මනුස්සා ‘‘අතිඋපද්දුතම්හ, කෙ ඉමෙසං විජිතෙ වසිස්සන්තී’’ති පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි අගණ්හන්තානං කොසො පරිහායති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං අලභමානා ථාමබලෙන පරිහායන්ති. තෙ නෙව යුද්ධක්ඛමා හොන්ති න පාරිචරියක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය අවත්තන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං පුත්තං පිතරං භාතරං අචොරංයෙව චොරොති කත්වා ඡින්දිංසු භින්දිංසූ’’ති කුජ්ඣිත්වා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්තානං පන ‘‘පවෙණිආගතංයෙව රාජානො කරොන්තී’’ති මනුස්සා හට්ඨතුට්ඨා කසිවාණිජ්ජාදිකෙ කම්මන්තෙ සම්පාදෙන්ති. පඤ්ඤත්තං අසමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි ගණ්හන්තානං කොසො වඩ්ඪති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං ලභමානා ථාමබලසම්පන්නා යුද්ධක්ඛමා චෙව පාරිචරියක්ඛමා ච හොන්ති. පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ [Pg.153] සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. ‘‘රාජානො පොරාණපවෙණියා කරොන්ති, අට්ටකුලිකසෙනාපතිඋපරාජූහි පරික්ඛිතං සයම්පි පරික්ඛිපිත්වා පවෙණිපොත්ථකං වාචාපෙත්වා අනුච්ඡවිකමෙව දණ්ඩං පවත්තයන්ති, එතෙසං දොසො නත්ථි, අම්හාකංයෙව දොසො’’ති අප්පමත්තා කම්මන්තෙ කරොන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති.

ในบทว่า อปญฺญตฺตํ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พวกเจ้าลิจฉวีผู้ให้เรียกเก็บส่วย อากร หรือค่าปรับ ที่ไม่เคยทำมาก่อน ชื่อว่าย่อมบัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติไว้ ส่วนพวกเจ้าลิจฉวีที่ไม่ให้เรียกเก็บสิ่งที่สืบทอดกันมาตามประเพณีโบราณ ชื่อว่าย่อมล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว พวกเจ้าลิจฉวีที่เมื่อมีผู้จับคนมาแสดงว่าเป็นโจรแล้ว ก็สั่งให้ตัดให้ทำลายโดยไม่ไต่สวน ชื่อว่าย่อมไม่ประพฤติโดยยึดมั่นวัชชีธรรมเก่าแก่ สำหรับพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นที่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติไว้ พวกมนุษย์ที่ถูกเบียดเบียนด้วยส่วยใหม่เป็นต้น ก็คิดว่า ‘เราถูกเบียดเบียนเหลือเกิน ใครเล่าจักอยู่ในแว่นแคว้นของพระราชาเหล่านี้’ แล้วเข้าไปสู่ปัจจันตประเทศ เป็นโจรหรือเป็นสหายของโจร ทำลายชนบทเสีย สำหรับพวกเจ้าลิจฉวีที่ล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว เมื่อไม่รับส่วยเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณี คลังก็พร่องไป จากนั้นเหล่าพลช้าง พลม้า พลราบ และฝ่ายในเป็นต้น เมื่อไม่ได้รับค่าบำรุงตามที่กำหนดไว้ ก็เสื่อมจากกำลังวังชา พวกเขาจึงไม่สามารถทำการรบและไม่สามารถทำการรับใช้ได้ ในแว่นแคว้นของพวกเจ้าลิจฉวีที่ไม่ประพฤติโดยยึดมั่นวัชชีธรรมเก่าแก่ พวกมนุษย์ก็โกรธเคือง คิดว่า ‘พวกเขากล่าวหาบุตร บิดา น้องชายของเราผู้ไม่ใช่โจรว่าเป็นโจร แล้วสั่งตัด สั่งทำลาย’ แล้วเข้าไปสู่ปัจจันตประเทศ เป็นโจรหรือเป็นสหายของโจร ทำลายชนบทเสีย ความเสื่อมย่อมมีแก่พระราชาทั้งหลายอย่างนี้ ส่วนสำหรับพวกเจ้าลิจฉวีที่ไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติไว้ พวกมนุษย์ก็ร่าเริงยินดี คิดว่า ‘พระราชาทั้งหลายทรงกระทำตามประเพณีที่สืบทอดกันมาเท่านั้น’ แล้วประกอบการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นให้สำเร็จ สำหรับพวกเจ้าลิจฉวีที่ไม่ล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว เมื่อรับส่วยเป็นต้นที่สืบทอดมาตามประเพณี คลังก็เจริญขึ้น จากนั้นเหล่าพลช้าง พลม้า พลราบ และฝ่ายในเป็นต้น เมื่อได้รับค่าบำรุงตามที่กำหนดไว้ ก็สมบูรณ์ด้วยกำลังวังชา สามารถทำการรบและสามารถทำการรับใช้ได้ สำหรับพวกเจ้าลิจฉวีที่ประพฤติโดยยึดมั่นวัชชีธรรมเก่าแก่ พวกมนุษย์ก็ไม่ตำหนิติเตียน (พวกเขาคิดว่า) ‘พระราชาทั้งหลายทรงกระทำตามประเพณีโบราณ ทรงพิจารณาเรื่องที่เสนาบดีและอุปราชจากแปดตระกูลได้พิจารณาไว้แล้วด้วยพระองค์เอง แล้วให้คนอ่านหนังสือประเพณี แล้วจึงให้ลงทัณฑ์ตามสมควร โทษของพระราชาเหล่านี้ไม่มี มีแต่โทษของพวกเราเอง’ แล้วก็ไม่ประมาท ทำการงานของตน ความเจริญย่อมมีแก่พระราชาทั้งหลายอย่างนี้

සක්කරිස්සන්තීති යංකිඤ්චි තෙසං සක්කාරං කරොන්තා සුන්දරමෙව කරිස්සන්ති. ගරුං කරිස්සන්තීති ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කරිස්සන්ති. මානෙස්සන්තීති මනෙන පියායිස්සන්ති. පූජෙස්සන්තීති පච්චයපූජාය පූජෙස්සන්ති. සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං ගන්ත්වා තෙසං කථං සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති. තත්ථ යෙ එවං මහල්ලකානං රාජූනං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය වා නෙසං උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙ තෙහි විස්සට්ඨා අනොවදියමානා කීළාපසුතා රජ්ජතො පරිහායන්ති. යෙ පන තථා පටිපජ්ජන්ති, තෙසං මහල්ලකරාජානො ‘‘ඉදං කාතබ්බං ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති පොරාණපවෙණිං ආචික්ඛන්ති. සඞ්ගාමං පත්වාපි ‘‘එවං පවිසිතබ්බං, එවං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති උපායං දස්සෙන්ති. තෙ තෙහි ඔවදියමානා යථාඔවාදං පටිපජ්ජමානා සක්කොන්ති රජ්ජපවෙණිං සන්ධාරෙතුං. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා’’ති.

บทว่า สกฺกริสฺสนฺติ ความว่า เมื่อกระทำสักการะอย่างใดอย่างหนึ่งแก่เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ก็จักกระทำแต่สักการะที่ดีงาม บทว่า ครุ กริสฺสนฺติ ความว่า จักกระทำโดยตั้งความเคารพไว้ บทว่า มาเนสฺสนฺติ ความว่า จักรักใคร่ด้วยใจ บทว่า ปูเชสฺสนฺติ ความว่า จักบูชาด้วยปัจจัยบูชา บทว่า โสตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ ความว่า จักไปยังที่บำรุงวันละสองสามครั้ง แล้วจักสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าควรฟัง ควรเชื่อถือ ในบรรดาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น พวกใดไม่กระทำสักการะเป็นต้นแก่พระราชาผู้ใหญ่ทั้งหลายอย่างนี้ หรือไม่ไปยังที่บำรุงเพื่อรับโอวาท พวกนั้นก็ถูกท่านเหล่านั้นทอดทิ้ง ไม่ได้รับการว่ากล่าวสั่งสอน มัวเมาในการเล่น ย่อมเสื่อมจากความเป็นใหญ่ ส่วนพวกใดปฏิบัติดังนั้น พระราชาผู้ใหญ่ทั้งหลายก็บอกประเพณีโบราณแก่พวกเขาว่า ‘สิ่งนี้ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรทำ’ แม้เมื่อถึงสนามรบ ก็แสดงอุบายว่า ‘พึงเข้าอย่างนี้ พึงออกอย่างนี้’ พวกเขาเมื่อได้รับการว่ากล่าวสั่งสอนจากท่านเหล่านั้น ปฏิบัติตามโอวาท ก็สามารถดำรงรักษาประเพณีแห่งราชสมบัติไว้ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘พึงหวังได้แต่ความเจริญถ่ายเดียวสำหรับพวกเจ้าลิจฉวี สำหรับพวกชาววัชชี ไม่มีความเสื่อมเลย’

කුලිත්ථියොති කුලඝරණියො. කුලකුමාරියොති අනිවිද්ධා තාසං ධීතරො. ඔකස්සාති වා පසය්හාති වා පසය්හාකාරස්සෙවෙතං නාමං. ඔකාසාතිපි පඨන්ති. තත්ථ ඔකස්සාති අවකසිත්වා ආකඩ්ඪිත්වා. පසය්හාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වාති අයං වචනත්ථො. එවඤ්හි කරොන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ගෙහෙ පුත්තභාතරොපි, ඛෙළසිඞ්ඝානිකාදීනි මුඛෙන අපනෙත්වා සංවඩ්ඪිතා ධීතරොපි ඉමෙ බලක්කාරෙන ගහෙත්වා අත්තනො ඝරෙ වාසෙන්තී’’ති කුපිතා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං අකරොන්තානං පන විජිතෙ මනුස්සා අප්පොස්සුක්කා සකානි කම්මානි කරොන්තා රාජකොසං වඩ්ඪෙන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

บทว่า กุลิตถิโย คือ หญิงแม่เรือนแห่งตระกูล. บทว่า กุลกุมาริโย คือ ธิดาของหญิงเหล่านั้นที่ยังไม่ได้แต่งงาน. บทว่า โอกัสสะ หรือ ปสัยหะ เป็นชื่อของอาการข่มขี่นั่นเอง. บางทีก็อ่านว่า โอกาสา. ในบทเหล่านั้น บทว่า โอกัสสะ มีอรรถว่า ฉุดคร่ามา. บทว่า ปสัยหะ มีอรรถว่า ข่มขี่ครอบงำ. นี้เป็นอรรถของศัพท์. จริงอยู่ ในแว่นแคว้นของพวกเจ้าผู้กระทำอย่างนี้ มนุษย์ทั้งหลายโกรธแล้วว่า 'เจ้าลิจฉวีเหล่านี้ใช้กำลังจับเอาแม้แต่มารดาของบุตร และธิดาทั้งหลายที่เราเลี้ยงดูให้เติบโตโดยนำน้ำลายและน้ำมูกเป็นต้นออกด้วยปากในเรือนของเรา ไปให้อยู่ในเรือนของตน' จึงเข้าไปสู่ปัจจันตชนบท เป็นโจรบ้าง เป็นสหายของโจรบ้าง แล้วเบียดเบียนชนบท. ส่วนในแว่นแคว้นของพวกเจ้าผู้ไม่กระทำอย่างนี้ มนุษย์ทั้งหลายเป็นผู้ไม่เดือดร้อน กระทำการงานของตนๆ ย่อมทำให้พระราชทรัพย์เจริญ. พึงทราบความเจริญและความเสื่อมในข้อนี้อย่างนี้.

වජ්ජීනං [Pg.154] වජ්ජිචෙතියානීති වජ්ජිරාජූනං වජ්ජිරට්ඨෙ චිත්තීකතට්ඨෙන චෙතියානීති ලද්ධනාමානි යක්ඛට්ඨානානි. අබ්භන්තරානීති අන්තොනගරෙ ඨිතානි. බාහිරානීති බහිනගරෙ ඨිතානි. දින්නපුබ්බං කතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ දින්නඤ්ච කතඤ්ච. නො පරිහාපෙස්සන්තීති අහාපෙත්වා යථාපවත්තමෙව කරිස්සන්ති. ධම්මිකං බලිං පරිහාපෙන්තානඤ්හි දෙවතා ආරක්ඛං සුසංවිහිතං න කරොන්ති, අනුප්පන්නං දුක්ඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං වඩ්ඪෙන්ති, සඞ්ගාමෙ පත්තෙ සහායා න හොන්ති. අපරිහාපෙන්තානං පන ආරක්ඛං සුසංවිහිතං කරොන්ති, අනුප්පන්නං සුඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං හරන්ති, සඞ්ගාමසීසෙ සහායා හොන්තීති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

บทว่า วัชชีนัง วัชชิเจติยานิ คือ สถานที่ของยักษ์ที่ได้ชื่อว่าเจดีย์ เพราะเป็นที่เคารพของพระราชาชาววัชชีในแคว้นวัชชี. บทว่า อัพภันตรานิ คือ ที่ตั้งอยู่ภายในเมือง. บทว่า พาหิรานิ คือ ที่ตั้งอยู่ภายนอกเมือง. บทว่า ทินนปุพพัง กตปุพพัง คือ ที่เคยให้และเคยทำแล้วในกาลก่อน. บทว่า โน ปริหาเปสสันติ คือ จักไม่ทำให้เสื่อม จักกระทำตามที่เคยเป็นมานั่นเทียว. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายย่อมไม่กระทำการอารักขาที่จัดแจงไว้ดีแก่ชนทั้งหลายผู้ยังพลีกรรมอันเป็นธรรมให้เสื่อม, แม้ไม่สามารถเพื่อจะให้ทุกข์ที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นได้ ก็ย่อมทำให้โรคไอและโรคปวดศีรษะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วกำเริบ, เมื่อสงครามมาถึง ย่อมไม่เป็นสหาย. ส่วนเทวดาทั้งหลายย่อมกระทำการอารักขาที่จัดแจงไว้ดีแก่ชนทั้งหลายผู้ไม่ยังพลีกรรมอันเป็นธรรมให้เสื่อม, แม้ไม่สามารถเพื่อจะให้สุขที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นได้ ก็ย่อมบรรเทาโรคไอและโรคปวดศีรษะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้ว, ในสมรภูมิ ย่อมเป็นสหาย. พึงทราบความเจริญและความเสื่อมในข้อนี้อย่างนี้.

ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්තීති එත්ථ රක්ඛා එව යථා අනිච්ඡිතං නාගච්ඡති, එවං ආවරණතො ආවරණං. යථා ඉච්ඡිතං න නස්සති, එවං ගොපායනතො ගුත්ති. තත්ථ බලකායෙන පරිවාරෙත්වා රක්ඛනං පබ්බජිතානං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම න හොති. යථා පන විහාරස්ස උපවනෙ රුක්ඛෙ න ඡින්දන්ති, වාජිකා වාජං න කරොන්ති, පොක්ඛරණීසු මච්ඡෙ න ගණ්හන්ති, එවං කරණං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම. කින්තීති කෙන නු ඛො කාරණෙන.

ในบทว่า ธัมมิกา รักขาวรณคุตติ นี้ การรักษานั่นเทียว ชื่อว่า อาวรณะ เพราะกั้นไว้ เหมือนอย่างที่สิ่งที่ไม่ปรารถนาย่อมไม่มา. ชื่อว่า คุตติ เพราะคุ้มครอง เหมือนอย่างที่สิ่งที่ปรารถนาย่อมไม่ฉิบหาย. ในข้อนั้น การให้หมู่พลแวดล้อมรักษา ไม่ชื่อว่าเป็นการรักษาป้องกันคุ้มครองโดยธรรมแก่บรรพชิตทั้งหลาย. ส่วนการกระทำอย่างนี้ คือ ไม่ตัดต้นไม้ในป่าใกล้วิหาร, นายพรานไม่ทำการฆ่าสัตว์, ไม่จับปลาในสระโบกขรณี ชื่อว่าเป็นการรักษาป้องกันคุ้มครองโดยธรรม. บทว่า กินติ คือ ด้วยเหตุอะไรหนอแล.

තත්ථ යෙ අනාගතානං අරහන්තානං ආගමනං න ඉච්ඡන්ති, තෙ අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා. පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොන්ති, ගන්ත්වා න පස්සන්ති, පටිසන්ථාරං න කරොන්ති, පඤ්හං න පුච්ඡන්ති, ධම්මං න සුණන්ති, දානං න දෙන්ති, අනුමොදනං න සුණන්ති, නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකො නාම රාජා අස්සද්ධො අප්පසන්නො, පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොති…පෙ… නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහතී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා තස්ස නගරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි නගරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අරහන්තානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාව චින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන රාජූනං ඉමිනා නීහාරෙන කෙ වසිස්සන්තී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං අනාගතෙසු අනාගච්ඡන්තෙසු ආගතෙසු දුක්ඛං විහරන්තෙසු සො දොසො පබ්බජිතානං අනාවාසො හොති. තතො දෙවතාරක්ඛා න හොති, දෙවතාරක්ඛාය අසති අමනුස්සා ඔකාසං [Pg.155] ලභන්ති, අමනුස්සා උස්සන්නා අනුප්පන්නං බ්‍යාධිං උප්පාදෙන්ති. සීලවන්තානං දස්සනපඤ්හපුච්ඡනාදිවත්ථුකස්ස පුඤ්ඤස්ස අනාගමො හොති. විපරියායෙන යථාවුත්තකණ්හපක්ඛවිපරීතස්ස සුක්කපක්ඛස්ස සම්භවො හොතීති එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

ในข้อนั้น พระราชาเหล่าใดไม่ปรารถนาการมาของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้ยังไม่มา, พระราชาเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส. เมื่อบรรพชิตมาถึง ย่อมไม่ทำการต้อนรับ, ไปแล้วไม่เข้าเฝ้า, ไม่ทำการปฏิสันถาร, ไม่ทูลถามปัญหา, ไม่ฟังธรรม, ไม่ถวายทาน, ไม่ฟังอนุโมทนา, ไม่จัดแจงที่พัก. ครั้งนั้น กิตติศัพท์ชั่วของพระราชาเหล่านั้นย่อมฟุ้งไปว่า "พระราชาชื่อโน้นไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส, เมื่อบรรพชิตมาถึง ไม่ทำการต้อนรับ... ไม่จัดแจงที่พัก". บรรพชิตทั้งหลายได้ฟังกิตติศัพท์ชั่วนั้น แม้เดินทางผ่านประตูเมืองของพระราชานั้น ก็ย่อมไม่เข้าสู่เมือง. อย่างนี้ ย่อมมีแต่การไม่มาของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้ยังไม่มาเท่านั้น. ส่วนว่า เมื่อไม่มีผาสุวิหารแก่พระอรหันต์ผู้มาแล้ว แม้พระอรหันต์เหล่าใดมาแล้วโดยไม่รู้ ท่านเหล่านั้นก็คิดว่า "เราทั้งหลายมาแล้วโดยคิดไว้ก่อนว่าจักอยู่ แต่ว่าใครเล่าจักอยู่ได้ด้วยอาการอย่างนี้ของพระราชาเหล่านี้" แล้วก็ออกไป. อย่างนี้ เมื่อพระอรหันต์ผู้ยังไม่มาก็ไม่มา เมื่อพระอรหันต์ผู้มาแล้วก็อยู่เป็นทุกข์ ประเทศนั้นย่อมเป็นที่ไม่ใช่ที่อยู่ของบรรพชิต. เพราะเหตุนั้น การอารักขาของเทวดาย่อมไม่มี, เมื่อไม่มีการอารักขาของเทวดา อมนุษย์ทั้งหลายย่อมได้โอกาส, อมนุษย์ทั้งหลายมีมาก ย่อมให้เกิดพยาธิที่ยังไม่เกิด. การไม่มาแห่งบุญอันมีวัตถุคือการได้เห็น การทูลถามปัญหาเป็นต้นต่อท่านผู้มีศีลย่อมมี. โดยนัยตรงกันข้าม ความมีแห่งฝ่ายขาวซึ่งตรงกันข้ามกับฝ่ายดำที่กล่าวแล้วย่อมมี. พึงทราบความเจริญและความเสื่อมในข้อนี้อย่างนี้.

2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวัสสการสูตร

22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො. වජ්ජීති වජ්ජිරාජානො. එවංමහිද්ධිකෙති එවං මහතියා රාජිද්ධියා සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං සමග්ගභාවං කථෙති. එවංමහානුභාවෙති එවං මහන්තෙන රාජානුභාවෙන සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං හත්ථිසිප්පාදීසු කතසික්ඛතං කථෙති, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, සුසික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, යත්‍ර හි නාම සුඛුමෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන අසනං අතිපාතයිස්සන්ති පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං අවිරාධිත’’න්ති (සං. නි. 5.1115). උච්ඡෙච්ඡාමීති උච්ඡින්දිස්සාමි. විනාසෙස්සාමීති අදස්සනං නයිස්සාමි. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව, ඤාතිබ්‍යසනඤ්ච. ආපාදෙස්සාමීති පාපයිස්සාමි.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อภิยาตุกาโม คือ ผู้ใคร่จะไปเพื่อข่มขี่. บทว่า วัชชี คือ พระราชาชาววัชชี. บทว่า เอวังมหิทธิเก คือ ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยราชฤทธิ์อันใหญ่อย่างนี้. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันของพระราชาเหล่านั้น. บทว่า เอวังมหานุภาเว คือ ผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยราชานุภาพอันใหญ่อย่างนี้. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นผู้ได้ศึกษาแล้วในศิลปะคือช้างเป็นต้นของพระราชาชาววัชชีเหล่านั้น, ซึ่งหมายเอาความเป็นผู้ได้ศึกษาแล้วนั้น จึงมีคำที่ตรัสไว้ว่า – "โอ หนอ เจ้าลิจฉวีกุมารเหล่านี้ช่างศึกษามาดี, โอ หนอ เจ้าลิจฉวีกุมารเหล่านี้ช่างศึกษามาดีจริง, ด้วยว่าท่านจักยิงลูกศรให้ผ่านไปโดยไม่ผิดพลาดทีละลูกๆ ผ่านรูกุญแจอันเล็กละเอียด". บทว่า อุจเฉจฉามิ คือ เราจักตัดขาด. บทว่า วินาเสสสามิ คือ เราจักนำไปสู่ความไม่ปรากฏ. บทว่า อนยพยสนัง คือ ความไม่เจริญด้วย ความพินาศแห่งหมู่ญาติด้วย. บทว่า อาปาเทสสามิ คือ เราจักให้ถึง.

ඉති කිර සො ඨානනිසජ්ජාදීසු ඉමං යුද්ධකථමෙව කථෙති, ‘‘ගමනසජ්ජා හොථා’’ති ච බලකායං ආණාපෙති. කස්මා? ගඞ්ගාය කිර එකං පට්ටනගාමං නිස්සාය අද්ධයොජනං අජාතසත්තුනො විජිතං, අද්ධයොජනං ලිච්ඡවීනං. තත්‍ර පබ්බතපාදතො මහග්ඝභණ්ඩං ඔතරති. තං සුත්වා ‘‘අජ්ජ යාමි, ස්වෙ යාමී’’ති අජාතසත්තුනො සංවිදහන්තස්සෙව ලිච්ඡවිනො සමග්ගා සම්මොදමානා පුරෙතරං ආගන්ත්වා සබ්බං ගණ්හන්ති. අජාතසත්තු පච්ඡා ආගන්ත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා කුජ්ඣිත්වා ගච්ඡති. තෙ පුනසංවච්ඡරෙපි තථෙව කරොන්ති. අථ සො බලවාඝාතජාතො, තදා එවමකාසි.

ได้ยินว่า พระเจ้าอชาตศัตรูนั้น ในอิริยาบถยืนและนั่งเป็นต้น ตรัสแต่เรื่องสงครามนี้เท่านั้น และรับสั่งแก่หมู่พลว่า "ท่านทั้งหลายจงเตรียมพร้อมเพื่อจะไป". เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า อาศัยบ้านท่าแห่งหนึ่งใกล้แม่น้ำคงคา ที่ประมาณแปดโยชน์เป็นแว่นแคว้นของพระเจ้าอชาตศัตรู, ที่ประมาณแปดโยชน์เป็นแว่นแคว้นของพวกเจ้าลิจฉวี. ในบ้านท่านั้น สินค้ามีค่ามากย่อมลงมาจากเชิงเขา. เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงสดับเรื่องนั้น กำลังทรงตระเตรียมอยู่ทีเดียวว่า "วันนี้เราจักไป, พรุ่งนี้เราจักไป", พวกเจ้าลิจฉวีผู้พร้อมเพรียงกัน ยินดีร่วมกัน มาก่อนกว่า ย่อมยึดเอาสินค้าทั้งหมด. พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จมาภายหลัง ทรงทราบเรื่องราวนั้น ทรงกริ้วแล้วเสด็จกลับไป. เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นย่อมกระทำอย่างนั้นเหมือนกันแม้ในปีต่อมา. ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูนั้นทรงเกิดความอาฆาตอย่างแรงกล้า, ในกาลนั้นจึงได้ทรงกระทำอย่างนี้.

තතො චින්තෙසි – ‘‘ගණෙන සද්ධිං යුද්ධං නාම භාරියං, එකොපි මොඝප්පහාරො නාම නත්ථි. එකෙන ඛො පන පණ්ඩිතෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා කරොන්තො නිරපරාධො හොති, පණ්ඩිතො ච සත්ථාරා සදිසො නත්ථි, සත්ථා ච අවිදූරෙ ධුරවිහාරෙ වසති, හන්දාහං පෙසෙත්වා පුච්ඡාමි. සචෙ මෙ ගතෙන [Pg.156] කොචි අත්ථො භවිස්සති, සත්ථා තුණ්හී භවිස්සති. අනත්ථෙ පන සති ‘කිං රඤ්ඤො තත්ථ ගතෙනා’ති වක්ඛතී’’ති. සො වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං පෙසෙසි. බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං – අථ ඛො රාජා…පෙ… ආපාදෙස්සාමි වජ්ජීති.

ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า – “อันว่าสงครามกับหมู่คณะเป็นภาระหนัก, แม้การประหารที่ไร้ผลสักครั้งหนึ่งก็ไม่มี. ก็แต่ว่า ผู้กระทำเมื่อปรึกษากับบัณฑิตคนหนึ่งย่อมเป็นผู้ไม่มีความผิด, และบัณฑิตผู้เสมอด้วยพระศาสดาก็ไม่มี, อีกทั้งพระศาสดาก็ประทับอยู่ ณ ธูรวิหารซึ่งไม่ไกล, เอาล่ะ เราจะส่งคนไปทูลถาม. ถ้าการไปของเราจะมีประโยชน์อะไรบ้าง, พระศาสดาจักทรงนิ่งเสีย. แต่เมื่อไม่มีประโยชน์ พระองค์จักตรัสว่า ‘พระราชาจะเสด็จไปที่นั่นทำไมเล่า’ ดังนี้”. พระองค์จึงทรงส่งวัสสการพราหมณ์ไป. พราหมณ์ไปแล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – อถ โข ราชา...ฯลฯ...อาปาเทสฺสามิ วชฺชีติ.

භගවන්තං බීජයමානොති ථෙරො වත්තසීසෙ ඨත්වා භගවන්තං බීජති, භගවතො පන සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි. භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා තෙන සද්ධිං අමන්තෙත්වා ථෙරෙන සද්ධිං මන්තෙතුකාමො කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතන්තිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව.

ในบทว่า ภควนฺตํ พีชยมาโนติ ความว่า พระเถระยืนอยู่ที่หัวแห่งวัตร ถวายงานพัดแด่พระผู้มีพระภาค, แต่สำหรับพระผู้มีพระภาค ความหนาวหรือความร้อนไม่มี. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของพราหมณ์แล้ว ไม่ทรงปรึกษากับพราหมณ์นั้น ทรงประสงค์จะปรึกษากับพระเถระ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กินฺติ เต, อานนฺท, สุตํ. คำนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

එකමිදාහන්ති ඉදං භගවා පුබ්බෙ වජ්ජීනං ඉමස්ස වජ්ජිසත්තකස්ස දෙසිතභාවප්පකාසනත්ථං ආහ. අකරණීයාති අකත්තබ්බා, අග්ගහෙතබ්බාති අත්ථො. යදිදන්ති නිපාතමත්තං. යුද්ධස්සාති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අභිමුඛං යුද්ධෙන ගහෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනායාති ඨපෙත්වා උපලාපනං. උපලාපනා නාම ‘‘අලං විවාදෙන, ඉදානි සමග්ගා හොමා’’ති හත්ථිඅස්සරථහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි පෙසෙත්වා සඞ්ගහකරණං, එවඤ්හි සඞ්ගහං කත්වා කෙවලං විස්සාසෙන සක්කා ගණ්හිතුන්ති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදාති ඨපෙත්වා මිථුභෙදං. ඉමිනා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදං කත්වාපි සක්කා එතෙ ගහෙතු’’න්ති දස්සෙති. ඉදං බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය නයං ලභිත්වා ආහ. කිං පන භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස ඉමාය කථාය නයලාභං ජානාතීති? ආම ජානාති. ජානන්තො කස්මා කථෙසි? අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මයා අකථිතෙපි කතිපාහෙන ගන්ත්වා සබ්බෙ ගණ්හිස්සති, කථිතෙ පන සමග්ගෙ භින්දන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි ගණ්හිස්සති. එත්තකම්පි ජීවිතමෙව වරං. එත්තකඤ්හි ජීවන්තා අත්තනො පතිට්ඨාභූතං පුඤ්ඤං කරිස්සන්තී’’ති. අභිනන්දිත්වාති චිත්තෙන නන්දිත්වා. අනුමොදිත්වාති ‘‘යාව සුභාසිතමිදං භොතා ගොතමෙනා’’ති වාචාය අනුමොදිත්වා. පක්කාමීති රඤ්ඤො සන්තිකං ගතො. රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า เอกมิทาหํ นี้ เพื่อทรงประกาศความเป็นผู้ที่ได้เคยตรัสวัชชีสัตตกะนี้แก่พวกเจ้าวัชชีในกาลก่อน. บทว่า อกรณียา ความว่า ไม่พึงทำ, ไม่พึงยึดถือ. บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ยุทธสฺส เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ ความว่า ไม่สามารถจะยึดครองได้ด้วยการรบซึ่งหน้า. บทว่า อญฺญตฺร อุปลาปนาย ความว่า เว้นจากอุบายล่อลวง. ชื่อว่าอุบายล่อลวง คือ การส่งช้าง ม้า รถ เงินและทอง เป็นต้นไป แล้วทำการสงเคราะห์ ด้วยกล่าวว่า “พอทีกับการวิวาท, บัดนี้เราทั้งหลายจงสามัคคีกันเถิด” ความว่า เพราะว่า ครั้นทำการสงเคราะห์อย่างนี้แล้ว ก็สามารถจะยึดครองได้ด้วยความไว้วางใจเท่านั้น. บทว่า อญฺญตฺร มิถุเภทา ความว่า เว้นจากการทำให้แตกกัน. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงว่า “แม้ทำให้แตกสามัคคีกัน ก็สามารถจับกุมเจ้าเหล่านั้นได้”. พราหมณ์ได้นัยจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วจึงกล่าวคำนี้. ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบหรือว่าพราหมณ์จะได้นัยจากพระดำรัสนี้? ตอบว่า ทรงทราบ. ถามว่า เมื่อทรงทราบ เหตุไรจึงตรัส? ตอบว่า ตรัสด้วยทรงอนุเคราะห์. ได้ยินว่า พระองค์ได้มีพระดำริอย่างนี้ว่า – “แม้เมื่อเราไม่กล่าว เขาก็จะไปยึดครองได้ทั้งหมดในสองสามวัน, แต่เมื่อเรากล่าว เขาจะทำลายความสามัคคีแล้วยึดครองได้ในสามปี. แม้เพียงเท่านี้ การมีชีวิตอยู่ก็ประเสริฐแล้ว. เพราะว่า เมื่อมีชีวิตอยู่เพียงเท่านี้ พวกเขาจักทำบุญอันเป็นที่พึ่งของตน”. บทว่า อภินนฺทิตฺวา คือ ชื่นชมด้วยใจ. บทว่า อนุโมทิตฺวา คือ อนุโมทนาด้วยวาจาว่า “ท่านพระโคดมตรัสไว้ดีแล้วหนอ”. บทว่า ปกฺกามิ คือ ได้ไปสู่สำนักของพระราชา. แม้พระราชาก็ทรงส่งพราหมณ์นั้นไป ทำลาย (ความสามัคคีของ) เจ้าลิจฉวีทั้งหมดแล้วเสด็จไป ยัง (พวกเขา) ให้ถึงความพินาศฉิบหาย.

3. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมสัตตกสูตร

23. තතියෙ අභිණ්හං සන්නිපාතාති ඉදං වජ්ජිසත්තකෙ වුත්තසදිසමෙව. ඉධාපි ච අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා දිසාසු ආගතසාසනං න සුණන්ති, තතො [Pg.157] ‘‘අසුකවිහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකස්මිං ඨානෙ භික්ඛූ වෙජ්ජකම්මදූතකම්මාදීනි කරොන්ති, විඤ්ඤත්තිබහුලා ඵලපුප්ඵදානාදීහි ජීවිකං කප්පෙන්තී’’තිආදීනි න ජානන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘පමත්තො සඞ්ඝො’’ති ඤත්වා රාසිභූතා සාසනං ඔසක්කාපෙන්ති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො භික්ඛුසඞ්ඝං පෙසෙත්වා සීමං උජුං කාරෙන්ති, උපොසථප්පවාරණායො පවත්තාපෙන්ති, මිච්ඡාජීවානං උස්සන්නට්ඨානෙ අරියවංසිකෙ පෙසෙත්වා අරියවංසං කථාපෙන්ති, පාපභික්ඛූනං විනයධරෙහි නිග්ගහං කාරාපෙන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘අප්පමත්තො සඞ්ඝො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

๒๓. ในสูตรที่สาม คำว่า อภิณฺหํ สนฺนิปาตา นี้ เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในวัชชีสัตตกะ. แม้ในที่นี้ (อรรถว่า) ภิกษุทั้งหลายเมื่อไม่ประชุมกันเนืองๆ ย่อมไม่ได้ฟังข่าวที่มาจากทิศต่างๆ, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทราบเรื่องราวเป็นต้นว่า “สีมาของวิหารชื่อโน้นสับสน, อุโบสถและปวารณาหยุดชะงัก, ในสถานที่ชื่อโน้น ภิกษุทั้งหลายกระทำเวชกรรมและทูตกรรมเป็นต้น, เป็นผู้มากด้วยวิญญัติ เลี้ยงชีพด้วยการให้ผลไม้และดอกไม้เป็นต้น”. แม้ภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย ทราบว่า “สงฆ์ประมาทแล้ว” ก็รวมกันเป็นกลุ่มก้อน ทำให้พระศาสนาเสื่อมถอย. ส่วนภิกษุผู้ประชุมกันเนืองๆ ย่อมได้ฟังความเป็นไปนั้น, เพราะเหตุนั้น จึงส่งหมู่ภิกษุไปทำสีมาให้ตรง, จัดการให้มีอุโบสถและปวารณา, ในสถานที่ที่ภิกษุผู้มีมิจฉาอาชีวะชุกชุม ก็ส่งพระอริยวังสิกะไปให้แสดงอริยวงศ์, ให้พระวินัยธรทำการข่มภิกษุผู้ลามก. แม้ภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย (คิดว่า) “สงฆ์ไม่ประมาทแล้ว, พวกเราไม่อาจเที่ยวไปโดยการตั้งเป็นก๊กเป็นเหล่าได้” ก็แตกกันหนีไป. พึงทราบความเจริญและความเสื่อมในข้อนี้อย่างนี้.

සමග්ගාතිආදීසු චෙතියපටිජග්ගනත්ථං වා බොධිඝරඋපොසථාගාරච්ඡාදනත්ථං වා කතිකවත්තං වා ඨපෙතුකාමතාය ‘‘සඞ්ඝො සන්නිපතතූ’’ති භෙරියා වා ඝණ්ටියා වා ආකොටිතමත්තාය ‘‘මය්හං චීවරකම්මං අත්ථි, මය්හං පත්තො පචිතබ්බො, මය්හං නවකම්මං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සබ්බං පන තං කම්මං ඨපෙත්වා ‘‘අහං පුරිමතරං, අහං පුරිමතර’’න්ති එකප්පහාරෙනෙව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකප්පහාරෙනෙව වුට්ඨහන්තා සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ විහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකට්ඨානෙ වෙජ්ජකම්මාදිකාරකා පාපභික්ඛූ උස්සන්නා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා තෙසං නිග්ගහං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං, අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම.

ในบทว่า สมคฺคา เป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) เมื่อมีประกาศว่า “ขอสงฆ์จงประชุมกัน” เพื่อซ่อมแซมพระเจดีย์ก็ดี เพื่อมุงหลังคาโพธิฆระหรืออุโบสถาคารก็ดี หรือด้วยความประสงค์จะตั้งกติกวัตรก็ดี พอเสียงกลองหรือระฆังดังขึ้น ภิกษุทั้งหลายที่ทำความวุ่นวายว่า “เรามีกิจต้องทำจีวร, เราต้องเผาบาตร, เรามีนวกรรม” ไม่ชื่อว่าประชุมกันโดยพร้อมเพรียง. ส่วนภิกษุทั้งหลายที่ละกิจนั้นทั้งหมดแล้วประชุมกันโดยพร้อมเพรียงในคราวเดียวกัน ด้วยคิดว่า “เราจะไปก่อน, เราจะไปก่อน” ชื่อว่าประชุมกันโดยพร้อมเพรียง. แต่เมื่อประชุมกันแล้ว คิดปรึกษากันทำกิจที่ควรทำแล้ว ไม่ลุกขึ้นพร้อมกันทีเดียว ไม่ชื่อว่าเลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง. เพราะว่าในบรรดาภิกษุที่ลุกขึ้นอย่างนั้น ภิกษุเหล่าใดไปก่อน ภิกษุเหล่านั้นจะคิดอย่างนี้ว่า “พวกเราได้ฟังแต่เรื่องภายนอก, บัดนี้คงจะมีเรื่องวินิจฉัย”. ภิกษุที่ลุกขึ้นพร้อมกันทีเดียว ชื่อว่าเลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อได้ฟังว่า “ในสถานที่ชื่อโน้น สีมาวิหารสับสน, อุโบสถและปวารณาหยุดชะงัก, ในสถานที่ชื่อโน้น มีภิกษุผู้ลามกที่ทำเวชกรรมเป็นต้นอยู่ชุกชุม” และเมื่อมีผู้กล่าวว่า “ใครจะไปข่มภิกษุเหล่านั้น” ภิกษุทั้งหลายที่กล่าวว่า “เราจะไปก่อน, เราจะไปก่อน” แล้วไป ก็ชื่อว่าเลิกประชุมโดยพร้อมเพรียง.

ආගන්තුකං පන දිස්වා ‘‘ඉමං පරිවෙණං යාහි, එතං පරිවෙණං යාහි, අයං කො’’ති අවත්වා සබ්බෙ වත්තං කරොන්තාපි, ජිණ්ණපත්තචීවරකං දිස්වා තස්ස භික්ඛාචාරවත්තෙන පත්තචීවරං පරියෙසන්තාපි, ගිලානස්ස ගිලානභෙසජ්ජං පරියෙසමානාපි, ගිලානමෙව අනාථං ‘‘අසුකපරිවෙණං යාහී’’ති අවත්වා අත්තනො අත්තනො පරිවෙණෙ පටිජග්ගන්තාපි, එකො ඔලීයමානකො [Pg.158] ගන්ථො හොති, පඤ්ඤවන්තං භික්ඛුං සඞ්ගණ්හිත්වා තෙන තං ගන්ථං උක්ඛිපාපෙන්තාපි සමග්ගා සඞ්ඝකරණීයානි කරොන්ති නාම.

อนึ่ง เมื่อเห็นภิกษุอาคันตุกะแล้ว ไม่กล่าวว่า "ท่านจงไปปริเวณนี้ ท่านจงไปปริเวณโน้น ภิกษุรูปนี้คือใคร" แม้ภิกษุทั้งปวงจะทำวัตรอยู่ก็ดี, แม้เห็นภิกษุผู้มีบาตรและจีวรเก่าแล้ว แสวงหาบาตรและจีวรให้แก่ภิกษุนั้นด้วยภิกขาจารวัตรก็ดี, แม้แสวงหาเภสัชสำหรับภิกษุไข้ให้แก่ภิกษุไข้ก็ดี, แม้ไม่กล่าวแก่ภิกษุไข้ผู้อนถาว่า "ท่านจงไปสู่ปริเวณชื่อโน้น" แล้วพยาบาลอยู่ในปริเวณของตนๆ ก็ดี, เมื่อมีคัมภีร์หนึ่งกำลังจะเสื่อมสูญไป แม้สงเคราะห์ภิกษุผู้มีปัญญาแล้วยกย่องคัมภีร์นั้นด้วยภิกษุนั้น (คือให้ศึกษาเล่าเรียน) ก็ดี ชื่อว่าย่อมทำกิจที่สงฆ์พึงทำโดยพร้อมเพรียงกัน

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු නවං අධම්මිකං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා ගණ්හන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම පුරාණසන්ථතවත්ථුස්මිං සාවත්ථියං භික්ඛූ විය. උද්ධම්මං උබ්බිනයං සාසනං දීපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම, වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. ඛුද්දානුඛුද්දකා පන ආපත්තියො සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තා යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය න වත්තන්ති නාම අස්සජිපුනබ්බසුකා විය. තථා අකරොන්තා පන අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තන්ති නාම ආයස්මා උපසෙනො විය, ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො විය, ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච. වුද්ධියෙවාති සීලාදිගුණෙහි වුද්ධියෙව, නො පරිහානි.

ในคำเป็นต้นว่า อปฺปญฺญตฺตํ นั้น ภิกษุผู้ถือกติกวัตรหรือสิกขาบทใหม่ที่ไม่เป็นธรรม ชื่อว่าย่อมบัญญัติสิ่งที่ไม่ทรงบัญญัติไว้ เหมือนภิกษุทั้งหลายในเมืองสาวัตถีในเรื่องปุราณสันถตะ. ภิกษุผู้แสดงศาสนาว่าเป็นอุทธัมม์ (นอกรีต) เป็นอุพพินัย (นอกวินัย) ชื่อว่าย่อมตัดรอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ เหมือนพวกภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วได้ร้อยปี. อนึ่ง ภิกษุผู้จงใจล่วงละเมิดอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ชื่อว่าไม่สมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้ เหมือนพวกภิกษุอัสสชิปุนัพพสุกะ. ส่วนภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนั้น ชื่อว่าย่อมไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่ทรงบัญญัติไว้ ย่อมไม่ตัดรอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ ย่อมสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้ เหมือนท่านพระอุปเสนะ เหมือนท่านพระยสะ กากัณฑกบุตร และเหมือนท่านพระมหากัสสปะ. คำว่า วุฑฺฒิเย (มีความเจริญอย่างเดียว) คือ มีแต่ความเจริญด้วยคุณมีศีลเป็นต้นเท่านั้น ไม่มีความเสื่อม.

ථෙරාති ථිරභාවප්පත්තා ථෙරකාරකෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා. බහූ රත්තියො ජානන්තීති රත්තඤ්ඤූ. චිරං පබ්බජිතානං එතෙසන්ති චිරපබ්බජිතා. සඞ්ඝස්ස පිතිට්ඨානෙ ඨිතාති සඞ්ඝපිතරො. පිතිට්ඨානෙ ඨිතත්තා සඞ්ඝං පරිණෙන්ති, පුබ්බඞ්ගමා හුත්වා තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තීති සඞ්ඝපරිණායකා.

คำว่า เถรา คือ ผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคง ผู้ประกอบด้วยคุณอันกระทำให้เป็นเถระ. ชื่อว่ารัตตัญญู เพราะรู้ราตรีเป็นอันมาก. ชื่อว่าจิรปัพพชิตะ เพราะท่านเหล่านี้บวชมานาน. ชื่อว่าสังฆบิดร เพราะตั้งอยู่ในฐานะบิดาของสงฆ์. เพราะตั้งอยู่ในฐานะบิดา จึงบริหารหมู่สงฆ์, ชื่อว่าสังฆปริณายก เพราะเป็นผู้นำให้เป็นไปในสิกขาสาม.

යෙ තෙසං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙපි තෙසං ඔවාදං න දෙන්ති, පවෙණිකථං න කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං න සික්ඛාපෙන්ති. තෙ තෙහි විස්සට්ඨා සීලාදීහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි සත්තහි ච අරියධනෙහීති එවමාදීහි ගුණෙහි පරිහායන්ති. යෙ පන තෙසං සක්කාරාදීනි කරොන්ති, උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, තෙසං තෙ ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිකං ඔවාදං දෙන්ති, පවෙණිකථං කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං සික්ඛාපෙන්ති, තෙරසහි ධුතඞ්ගෙහි දසහි කථාවත්ථූහි අනුසාසන්ති. තෙ තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪමානා සාමඤ්ඤත්ථං අනුපාපුණන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො දට්ඨබ්බා.

ภิกษุเหล่าใดไม่กระทำสักการะเป็นต้นแก่ท่านเถระเหล่านั้น ไม่เข้าไปหาเพื่อรับโอวาทสองสามครั้ง แม้ท่านเถระเหล่านั้นก็ไม่ให้โอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น ไม่กล่าวปเวณีกถา ไม่สอนธรรมปริยายอันเป็นสาระ. ภิกษุเหล่านั้นถูกท่านเถระเหล่านั้นทอดทิ้งแล้ว ย่อมเสื่อมจากคุณมีธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น และอริยทรัพย์ ๗ เป็นต้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดกระทำสักการะเป็นต้นแก่ท่านเถระเหล่านั้น เข้าไปหา ท่านเถระเหล่านั้นย่อมให้โอวาทเป็นต้นว่า "ท่านพึงก้าวไปอย่างนี้" แก่ภิกษุเหล่านั้น ย่อมกล่าวปเวณีกถา ย่อมสอนธรรมปริยายอันเป็นสาระ ย่อมพร่ำสอนด้วยธุดงค์ ๑๓ และกถาวัตถุ ๑๐. ภิกษุเหล่านั้นตั้งอยู่ในโอวาทของท่านเถระเหล่านั้น เจริญด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมบรรลุประโยชน์แห่งสมณะ. พึงเห็นความเสื่อมและความเจริญในข้อนี้อย่างนี้.

පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොබ්භවිකා, පුනබ්භවදායිකාති අත්ථො, තස්සා පොනොබ්භවිකාය. න වසං ගච්ඡිස්සන්තීති එත්ථ යෙ චතුන්නං පච්චයානං කාරණා උපට්ඨාකානං පදානුපදිකා හුත්වා ගාමතො ගාමං විචරන්ති, තෙ තස්සා [Pg.159] වසං ගච්ඡන්ති නාම. ඉතරෙ න ගච්ඡන්ති. තත්ථ හානිවුද්ධියො පාකටායෙව.

ชื่อว่าโปนพฺภวิกา เพราะมีภพใหม่เป็นปกติ อธิบายว่า ให้เกิดภพใหม่. ในคำว่า น วสํ คจฺฉิสฺสนฺติ (จักไม่ไปในอำนาจ) นี้ ภิกษุเหล่าใดเพราะเหตุแห่งปัจจัย ๔ เป็นผู้ติดตามอุปัฏฐากไปติดๆ เที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมไปในอำนาจของตัณหานั้น. ภิกษุเหล่าอื่นย่อมไม่ไป. ในข้อนั้น ความเสื่อมและความเจริญปรากฏชัดทีเดียว.

ආරඤ්ඤකෙසූති පඤ්චධනුසතිකපච්ඡිමෙසු. සාපෙක්ඛාති සාලයා. ගාමන්තසෙනාසනෙසු හි ඣානං අප්පෙත්වාපි තතො වුට්ඨිතමත්තොව ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදිසද්දං සුණාති, යෙනස්ස අධිගතවිසෙසොපි හායතියෙව. අරඤ්ඤසෙනාසනෙ නිද්දායිත්වාපි පබුද්ධමත්තො සීහබ්‍යග්ඝමොරාදීනං සද්දං සුණාති, යෙන අරඤ්ඤෙ පීතිං පටිලභිත්වා තමෙව සම්මසන්තො අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. ඉති භගවා ගාමන්තසෙනාසනෙ ඣානං අප්පෙත්වා නිසින්නභික්ඛුතො අරඤ්ඤෙ නිද්දායමානමෙව පසංසති. තස්මා තමෙව අත්ථවසං පටිච්ච ‘‘ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු සාපෙක්ඛා භවිස්සන්තී’’ති ආහ.

คำว่า อารญฺญเกสุ คือ (เสนาสนะ) ที่มีธนู ๕๐๐ เป็นอย่างต่ำ. คำว่า สาเปกฺขา คือ มีความเยื่อใย. จริงอยู่ ในเสนาสนะชายบ้าน แม้เข้าฌานแล้ว พอออกจากฌานนั้น ก็ย่อมได้ยินเสียงสตรี บุรุษ เด็กชาย เด็กหญิง เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุให้คุณวิเศษที่บรรลุแล้วของภิกษุนั้นเสื่อมไปทีเดียว. ในเสนาสนะป่า แม้หลับแล้ว พอตื่นขึ้น ก็ย่อมได้ยินเสียงราชสีห์ เสือโคร่ง นกยูง เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุให้ได้ปีติในป่าแล้ว พิจารณาปีตินั้นนั่นแหละ ย่อมตั้งอยู่ในอัคคผล. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงสรรเสริญภิกษุผู้หลับอยู่ในป่า มากกว่าภิกษุผู้นั่งเข้าฌานในเสนาสนะชายบ้าน. เพราะฉะนั้น อาศัยอำนาจประโยชน์นั้นนั่นแหละ จึงตรัสว่า "จักเป็นผู้มีความเยื่อใยในเสนาสนะป่าทั้งหลาย".

පච්චත්තඤ්ඤෙව සතිං උපට්ඨාපෙස්සන්තීති අත්තනාව අත්තනො අබ්භන්තරෙ සතිං උපට්ඨපෙස්සන්ති. පෙසලාති පියසීලා. ඉධාපි සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං අනිච්ඡන්තා නෙවාසිකා අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා, විහාරං සම්පත්තභික්ඛූනං පච්චුග්ගමන-පත්තචීවරපටිග්ගහණ-ආසනපඤ්ඤාපනතාලවණ්ටග්ගහණාදීනි න කරොන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරවාසිනො භික්ඛූ අස්සද්ධා අප්පසන්නා විහාරං පවිට්ඨානං වත්තප්පටිවත්තම්පි න කරොන්තී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා විහාරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි විහාරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාවචින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන නෙවාසිකානං ඉමිනා නීහාරෙන කො වසිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං සො විහාරො අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං අනාවාසොව හොති. තතො නෙවාසිකා සීලවන්තානං දස්සනං අලභන්තා කඞ්ඛාවිනොදකං වා ආචාරසික්ඛාපකං වා මධුරධම්මසවනං වා න ලභන්ති. තෙසං නෙව අග්ගහිතධම්මග්ගහණං න ගහිතසජ්ඣායකරණං හොති. ඉති නෙසං හානියෙව හොති, න වුද්ධි.

คำว่า ปจฺจตฺตญฺเญว สตึ อุปฏฺฐเปสฺสนฺติ คือ จักตั้งสติไว้ในภายในของตนนั่นเทียว. คำว่า เปสลา คือ ผู้มีศีลเป็นที่รัก. แม้ในข้อนี้ ภิกษุเจ้าถิ่นผู้ไม่ปรารถนาการมาของเพื่อนพรหมจารี ย่อมเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่ทำการต้อนรับ การรับบาตรและจีวร การปูอาสนะ การถือพัดใบตาล เป็นต้น แก่ภิกษุผู้มาถึงวิหาร. ครั้งนั้น คำติเตียนย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า "ภิกษุผู้อยู่ในวิหารชื่อโน้น ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส แม้แต่วัตรปฏิวัตรแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่วิหารก็ไม่ทำ". บรรพชิตทั้งหลายได้ฟังคำนั้นแล้ว แม้เดินผ่านประตูวิหารก็ไม่เข้าไปสู่วิหาร. อย่างนี้ การไม่มาของภิกษุผู้ยังไม่มาก็ย่อมมี. ส่วนเมื่อภิกษุผู้มาแล้วไม่มีความผาสุกในการอยู่ แม้ภิกษุเหล่าใดไม่รู้แล้วมา ภิกษุเหล่านั้นก็คิดว่า "เรามาโดยคิดว่าจะอยู่ก่อน แต่เมื่อภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านี้มีอาการอย่างนี้ ใครเล่าจักอยู่ได้" ดังนี้แล้วก็ออกไปเสีย. อย่างนี้ วิหารนั้นย่อมเป็นที่ที่ภิกษุอื่นอยู่อาศัยไม่ได้ทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ภิกษุเจ้าถิ่นเมื่อไม่ได้เห็นท่านผู้มีศีล ย่อมไม่ได้ (โอกาส) บรรเทาความสงสัย หรือ (ผู้) สอนอาจาระ หรือการฟังธรรมอันไพเราะ. การเรียนธรรมที่ยังไม่ได้เรียนก็ดี การสาธยายธรรมที่เรียนแล้วก็ดี ย่อมไม่มีแก่ภิกษุเหล่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมมีแต่ความเสื่อมแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีความเจริญ.

යෙ පන සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්ධා හොන්ති පසන්නා, ආගතානං සබ්‍රහ්මචාරීනං පච්චුග්ගමනාදීනි කත්වා සෙනාසනං පඤ්ඤපෙත්වා දෙන්ති[Pg.160], තෙ ගහෙත්වා භික්ඛාචාරං පවිසන්ති, කඞ්ඛං විනොදෙන්ති, මධුරධම්මස්සවනං ලභන්ති. අථ නෙසං කිත්තිසද්දො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරෙ භික්ඛූ එවං සද්ධා පසන්නා වත්තසම්පන්නා සඞ්ගාහකා’’ති. තං සුත්වා භික්ඛූ දූරතොපි ආගච්ඡන්ති. තෙසං නෙවාසිකා වත්තං කරොන්ති, සමීපං ගන්ත්වා වුඩ්ඪතරං ආගන්තුකං වන්දිත්වා නිසීදන්ති, නවකතරස්ස සන්තිකෙ ආසනං ගහෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ වසිස්සථ, ගමිස්සථා’’ති පුච්ඡන්ති. ‘‘ගමිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සප්පායං සෙනාසනං, සුලභා භික්ඛා’’තිආදීනි වත්වා ගන්තුං න දෙන්ති. විනයධරො චෙ හොති, තස්ස සන්තිකෙ විනයං සජ්ඣායන්ති. සුත්තන්තාදිධරො චෙ, තස්ස සන්තිකෙ තං තං ධම්මං සජ්ඣායන්ති. තෙ ආගන්තුකථෙරානං ඔවාදෙ ඨත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණන්ති. ආගන්තුකා ‘‘එකං ද්වෙ දිවසානි වසිස්සාමාති ආගතම්හා, ඉමෙසං පන සුඛසංවාසතාය දස ද්වාදස වස්සානි වසිම්හා’’ති වත්තාරො හොන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො වෙදිතබ්බා.

ส่วนภิกษุเหล่าใด ย่อมปรารถนาการมาแห่งเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส กระทำการต้อนรับเป็นต้นแก่เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายผู้มาแล้ว ปูลาดเสนาสนะแล้วย่อมถวาย ย่อมพาภิกษุเหล่านั้นเข้าไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ย่อมบรรเทาความสงสัย ย่อมได้ฟังธรรมอันไพเราะ ครั้งนั้น กิตติศัพท์ของภิกษุเหล่านั้นย่อมฟุ้งขจรไปว่า "ในวิหารชื่อโน้น ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยวัตร เป็นผู้สงเคราะห์" ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำนั้นแล้ว แม้จากที่ไกลก็ย่อมมา ภิกษุเจ้าถิ่นทั้งหลายย่อมทำวัตรแก่ภิกษุเหล่านั้น เข้าไปใกล้ ไหว้ภิกษุอาคันตุกะผู้แก่กว่าแล้วย่อมนั่ง ถือเอาอาสนะในสำนักของภิกษุผู้หนุ่มกว่า นั่งแล้วย่อมถามว่า "ท่านทั้งหลายจักอยู่ในวิหารนี้ หรือจักไป" เมื่อท่านกล่าวว่า "จักไป" (ภิกษุเจ้าถิ่น) กล่าวคำเป็นต้นว่า "เสนาสนะสบาย บิณฑบาตหาได้ง่าย" แล้วไม่ยอมให้ไป ถ้าเป็นพระวินัยธร ก็ย่อมสาธยายพระวินัยในสำนักของท่าน ถ้าเป็นผู้ทรงพระสูตรเป็นต้น ก็ย่อมสาธยายธรรมนั้นๆ ในสำนักของท่าน ภิกษุเหล่านั้นตั้งอยู่ในโอวาทของพระเถระอาคันตุกะทั้งหลาย ย่อมบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ภิกษุอาคันตุกะทั้งหลายย่อมเป็นผู้กล่าวว่า "เราทั้งหลายมาด้วยคิดว่าจักอยู่สักวันสองวัน แต่เพราะการอยู่ร่วมอย่างเป็นสุขของภิกษุเหล่านี้ เราจึงอยู่ถึงสิบปีสิบสองปี" พึงทราบความเสื่อมและความเจริญในข้อนี้อย่างนี้

4. දුතියසත්තකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยสัตตกสูตร

24. චතුත්ථෙ න කම්මාරාමාති යෙ දිවසං චීවරකම්ම-කායබන්ධනපරිස්සාවන-ධම්මකරණ-සම්මජ්ජනි-පාදකඨලිකාදීනෙව කරොන්ති, තෙ සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො. යො පන තෙසං කරණවෙලාය එවං එතානි කරොති, උද්දෙසවෙලාය උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලාය සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තවෙලාය චෙතියඞ්ගණවත්තං කරොති, මනසිකාරවෙලාය මනසිකාරං කරොති, න සො කම්මාරාමො නාම.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า ไม่ยินดีในการงาน (น กมฺมาราโม) นั้น คำปฏิเสธนี้ทรงหมายถึงภิกษุเหล่าใดที่ตลอดทั้งวันทำการงานคือการทำจีวร ประคดเอว ธมกรก ไม้กวาด กระเบื้องเช็ดเท้าเป็นต้นเท่านั้น ส่วนภิกษุใดย่อมทำการงานเหล่านี้ในเวลาที่ควรทำเท่านั้น ในเวลาเรียนบาลีก็เรียนบาลี ในเวลาสาธยายก็สาธยาย ในเวลาทำวัตรที่ลานพระเจดีย์ก็ทำวัตรที่ลานพระเจดีย์ ในเวลาทำในใจก็ทำในใจ ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่ายินดีในการงาน

යො ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තොයෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති, එවරූපෙ භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොති, අයං භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තින්දිවං ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සොව භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273) වුත්තත්තා.

ภิกษุใดทำแต่การพูดคุยปราศรัยด้วยเรื่องวรรณะของสตรี วรรณะของบุรุษเป็นต้น ให้คืนและวันล่วงไป ไม่เป็นผู้ทำการจำกัดในคำพูดเช่นนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่ายินดีในการพูดคุย ส่วนภิกษุใดตลอดคืนและวันย่อมกล่าวธรรม ย่อมแก้ปัญหา ภิกษุนี้เป็นผู้มีคำพูดน้อย และเป็นผู้ทำการจำกัดในคำพูดโดยแท้ เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พวกเธอผู้ประชุมกันแล้วควรทำมี ๒ อย่าง คือ ธรรมีกถา หรือความเป็นผู้นิ่งอย่างประเสริฐ" (ม.น. ๑.๒๗๓)

යො ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායතියෙව, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගං [Pg.161] ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිජානාමහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387).

ภิกษุใด แม้ยืนอยู่ก็ดี เดินไปอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี ถูกถีนมิทธะครอบงำแล้วย่อมหลับเท่านั้น ภิกษุนี้ชื่อว่ายินดีในการหลับ ส่วนภิกษุใด จิตย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์เพราะความเจ็บป่วยแห่งกรัชกาย ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่ายินดีในการหลับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อัคคิเวสสนะ เรารู้ชัดอยู่ว่า ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ปูลาดสังฆาฏิ ๔ ชั้นแล้ว เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ สำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา" (ม.น. ๑.๓๘๗)

යො ‘‘එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියො, තිණ්ණං චතුත්ථො’’ති එවං සංසට්ඨොව විහරති, එකකො අස්සාදං න ලභති, අයං සඞ්ගණිකාරාමො. යො පන චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකොව අස්සාදං ලභති, නායං සඞ්ගණිකාරාමො.

ภิกษุใดเป็นผู้คลุกคลีอยู่อย่างนี้ว่า "เป็นเพื่อนคนที่สองของภิกษุรูปหนึ่ง เป็นเพื่อนคนที่สามของภิกษุสองรูป เป็นเพื่อนคนที่สี่ของภิกษุสามรูป" อยู่ผู้เดียวไม่ได้รับความยินดี ภิกษุนี้ชื่อว่ายินดีในหมู่คณะ ส่วนภิกษุใดอยู่ผู้เดียวเท่านั้นย่อมได้รับความยินดีในอิริยาบถทั้งสี่ ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่ายินดีในหมู่คณะ

අසන්තසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතා දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාම. යෙසං පාපකා මිත්තා චතූසු ඉරියාපථෙසු සහ අයනතො පාපසහායා, යෙ ච තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරතාය පාපෙසු සම්පවඞ්කා, තෙ පාපමිත්තා පාපසහායා පාපසම්පවඞ්කා නාම.

ภิกษุผู้ทุศีล ประกอบด้วยความปรารถนาที่จะแสดงคุณที่ไม่มีในตนให้ปรากฏ ชื่อว่าผู้มีความปรารถนาลามก ภิกษุเหล่าใดมีมิตรชั่วเป็นสหายชั่วเพราะไปด้วยกันในอิริยาบถทั้งสี่ และภิกษุเหล่าใดเป็นผู้น้อมไปในคนชั่วทั้งหลาย เพราะมีความโน้มไปในมิตรชั่วนั้น มีความโอนไปในมิตรชั่วนั้น มีความลาดไปในมิตรชั่วนั้น ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าผู้มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีความน้อมไปในคนชั่ว

ඔරමත්තකෙනාති අවරමත්තකෙන අප්පමත්තකෙන. අන්තරාති අරහත්තං අප්පත්වාව එත්ථන්තරෙ. වොසානන්ති පරිනිට්ඨිතභාවං ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති ඔසක්කනං. ඉදං වුත්තං හොති – යාව සීලපාරිසුද්ධිජ්ඣානවිපස්සනා සොතාපන්නභාවාදීනං අඤ්ඤතරමත්තකෙන වොසානං නාපජ්ජිස්සන්ති, තාව වුද්ධියෙව භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානීති.

คำว่า โอรมตฺตเกน (ด้วยคุณเพียงเล็กน้อย) คือ ด้วยคุณเพียงส่วนต่ำ ด้วยคุณเพียงนิดหน่อย คำว่า อนฺตรา (ในระหว่าง) คือ ในระหว่างนี้ ยังไม่บรรลุพระอรหัต คำว่า โวสานํ (การหยุดอยู่) คือ การถอยกลับว่า "พอแล้วด้วยคุณเพียงเท่านี้" สู่ความเป็นผู้สำเร็จกิจ อธิบายว่า ตราบใดที่ภิกษุทั้งหลายยังไม่ถึงความหยุดอยู่ด้วยคุณเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง มีความบริสุทธิ์แห่งศีล ฌาน วิปัสสนา ความเป็นพระโสดาบันเป็นต้น ตราบนั้น พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียวสำหรับภิกษุทั้งหลาย ไม่มีความเสื่อมเลย

7. සඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสัญญาสูตร

27. සත්තමෙ අනිච්චසඤ්ඤාදයො අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ อนิจจสัญญาเป็นต้น คือสัญญาที่เกิดร่วมกับปัญญาเป็นต้นที่เห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง

8. පඨමපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปฐมปริหานิสูตร

28. අට්ඨමෙ උප්පන්නානං සඞ්ඝකිච්චානං නිත්ථරණෙන භාරං වහන්තීති භාරවාහිනො. තෙ තෙන පඤ්ඤායිස්සන්තීති තෙ ථෙරා තෙන අත්තනො ථෙරභාවානුරූපෙන කිච්චෙන පඤ්ඤායිස්සන්ති. තෙසු යොගං ආපජ්ජතීති පයොගං ආපජ්ජති, සයං තානි කිච්චානි කාතුං ආරභතීති.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ ชื่อว่าผู้ทรงธุระ (ภารวาหิโน) เพราะย่อมทรงไว้ซึ่งธุระด้วยการทำให้สำเร็จซึ่งกิจของสงฆ์ที่เกิดขึ้น คำว่า เต เตน ปญฺญายิสฺสนฺติ (ท่านเหล่านั้นจักปรากฏด้วยกิจนั้น) คือ พระเถระเหล่านั้นจักปรากฏด้วยกิจนั้นอันสมควรแก่ความเป็นเถระของตน คำว่า เตสุ โยคํ อาปชฺชติ (ย่อมประกอบความเพียรในกิจเหล่านั้น) คือ ย่อมประกอบความเพียร คือ ย่อมปรารภเพื่อจะทำกิจเหล่านั้นด้วยตนเอง

9. දුතියපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาทุติยปริหานิสูตร

29. නවමෙ [Pg.162] භික්ඛුදස්සනං හාපෙතීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සනත්ථාය ගමනං හාපෙති. අධිසීලෙති පඤ්චසීලදසසීලසඞ්ඛාතෙ උත්තමසීලෙ. ඉතො බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසතීති දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකෙ පරියෙසති. තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතීති තෙසං බාහිරානං තිත්ථියානං දත්වා පච්ඡා භික්ඛූනං දෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ภิกฺขุทสฺสนํ หาเปติ (ละเลยการเห็นภิกษุ) คือ ย่อมละเลยการไปเพื่อเฝ้าภิกษุสงฆ์ คำว่า อธิสีเล (ในอธิศีล) คือ ในอุตตมศีลอันได้แก่เบญจศีลและทสศีล คำว่า อิโต พหิทฺธา (ภายนอกแต่นี้) คือ ภายนอกศาสนานี้ คำว่า ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ (แสวงหาทักขิไณยบุคคล) คือ ย่อมแสวงหาบุคคลผู้รับไทยธรรม คำว่า ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรติ (ทำบุรพการในทักขิไณยบุคคลนั้น) คือ ถวายแก่พวกเดียรถีย์ภายนอกเหล่านั้นก่อน แล้วจึงถวายแก่ภิกษุทั้งหลายภายหลัง เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว

වජ්ජිසත්තකවග්ගො තතියො.

วัชชีสัตตกวรรคที่ ๓

4. දෙවතාවග්ගො

๔. เทวตาวรรค

5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมมิตตสูตร

36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ දුද්දදන්ති දුප්පරිච්චජං මහාරහං භණ්ඩකං. දුක්කරං කරොතීති කාතුං අසුකරං කම්මං කරොති. දුක්ඛමං ඛමතීති සහායස්ස අත්ථාය දුරධිවාසං අධිවාසෙති. ගුය්හමස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොති. ගුය්හමස්ස පරිගුහතීති තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛති. ඛීණෙන නාතිමඤ්ඤතීති තස්ස භොගෙ ඛීණෙ තෙන ඛයෙන තං නාතිමඤ්ඤති, තස්මිං ඔමානං අත්තනි ච අතිමානං න කරොති.

๓๖. ในสูตรที่ ๕ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ทุทฺททํ ได้แก่ สิ่งของที่สละได้ยาก อันสมควรแก่ผู้ประเสริฐ บทว่า ทุกฺกรํ กโรติ ความว่า ย่อมทำกรรมที่ทำได้ยาก บทว่า ทุกฺขมํ ขมติ ความว่า ย่อมอดทนต่อสิ่งที่ทนได้ยากเพื่อประโยชน์แก่สหาย บทว่า คุยฺหมสฺส อาวิกโรติ ความว่า ย่อมเปิดเผยความลับของตนแก่สหายนั้น บทว่า คุยฺหมสฺส ปริคูหติ ความว่า ย่อมไม่บอกความลับของสหายนั้นแก่คนอื่น บทว่า ขีเณน นาติมญฺญติ ความว่า เมื่อโภคะของสหายนั้นสิ้นไป ก็ไม่ดูหมิ่นสหายนั้นเพราะความสิ้นโภคะนั้น ไม่ทำการดูถูกในสหายนั้น และไม่ทำการถือตัวในตน

6. දුතියමිත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาทุติยมิตตสูตร

37. ඡට්ඨෙ වත්තාති වචනකුසලො. වචනක්ඛමොති වචනං ඛමති, දින්නං ඔවාදං කරොති. ගම්භීරන්ති ගුය්හං රහස්සං ඣානනිස්සිතං විපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානනිස්සිතං.

๓๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วตฺตา ได้แก่ ผู้ฉลาดในถ้อยคำที่เป็นเครื่องกล่าวสอน บทว่า วจนกฺขโม ความว่า ย่อมอดทนต่อถ้อยคำ (ที่เป็นเครื่องสั่งสอน) ย่อมทำตามโอวาทที่ได้รับ บทว่า คมฺภีรํ ได้แก่ เรื่องที่ลี้ลับ เร้นลับ คือเรื่องที่อิงอาศัยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน

7. පඨමපටිසම්භිදාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมปฏิสัมภิทาสูตร

38. සත්තමෙ ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්තන්ති උප්පන්නෙ චෙතසො ලීනත්තෙ ‘‘ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්ත’’න්ති යථාසභාවතො ජානාති. අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං නාම ථිනමිද්ධානුගතං. බහිද්ධා වික්ඛිත්තං නාම පඤ්චසු කාමගුණෙසු [Pg.163] වික්ඛිත්තං. වෙදනාතිආදීනි පපඤ්චමූලවසෙන ගහිතානි. වෙදනා හි තණ්හාය මූලං සුඛවසෙන තණ්හුප්පත්තිතො, සඤ්ඤා දිට්ඨියා මූලං අවිභූතාරම්මණෙ දිට්ඨිඋප්පත්තිතො, විතක්කො මානස්ස මූලං විතක්කවසෙන අස්මීති මානුප්පත්තිතො. සප්පායාසප්පායෙසූති උපකාරානුපකාරෙසු. නිමිත්තන්ති කාරණං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อิทํ เม เจตโส ลีนตฺตํ ความว่า เมื่อความที่จิตหดหู่เกิดขึ้น ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า "นี้คือความที่จิตของเราหดหู่" จิตที่หดหู่ในภายใน ชื่อว่า จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ จิตที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก ชื่อว่า จิตที่ฟุ้งซ่านไปในกามคุณ ๕ บทว่า เวทนา เป็นต้น ท่านถือเอาโดยความเป็นมูลแห่งปปัญจธรรม จริงอยู่ เวทนาเป็นมูลของตัณหา เพราะตัณหาย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสุขเวทนา สัญญาเป็นมูลของทิฏฐิ เพราะทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัด วิตกเป็นมูลของมานะ เพราะมานะว่า "เรามีอยู่" ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิตก บทว่า สปฺปายาสปฺปาเยสุ ได้แก่ ในสิ่งที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ เหตุ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

เทวตาวรรคที่ ๔

5. මහායඤ්ඤවග්ගො

๕. มหายัญญวรรค

1-2. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสัตตวิญญาณัฏฐิติสูตร เป็นต้น

44-45. පඤ්චමස්ස පඨමෙ විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ඨානානි. සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, යථා මනුස්සාති අත්ථො. අපරිමාණෙසු හි චක්කවාළෙසු අපරිමාණානං මනුස්සානං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන ද්වෙපි එකසදිසා නත්ථි. යෙපි හි කත්ථචි යමකභාතරො වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා සදිසා හොන්ති, තෙසම්පි ආලොකිතවිලොකිතකථිතහසිතගමනට්ඨානාදීහි විසෙසො හොතියෙව. තස්මා නානත්තකායාති වුත්තා. පටිසන්ධිසඤ්ඤා පන නෙසං තිහෙතුකාපි ද්විහෙතුකාපි අහෙතුකාපි හොති. තස්මා නානත්තසඤ්ඤිනොති වුත්තා. එකච්චෙ ච දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා. තෙසු හි කෙසඤ්චි කායො නීලො හොති, කෙසඤ්චි පීතකාදිවණ්ණො. සඤ්ඤා පන තෙසං ද්විහෙතුකාපි තිහෙතුකාපි හොති, අහෙතුකා නත්ථි. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති චතුඅපායවිනිමුත්තා උත්තරමාතා යක්ඛිනී, පියඞ්කරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තාති එවමාදිකා අඤ්ඤෙ ච වෙමානිකා පෙතා. එතෙසඤ්හි පීතඔදාතකාළමඞ්ගුරච්ඡවිසාමවණ්ණාදිවසෙන චෙව කිස ථූලරස්සදීඝවසෙන ච කායො නානා හොති, මනුස්සානං විය ද්විහෙතුකතිහෙතුකඅහෙතුකවසෙන සඤ්ඤාපි. තෙ පන දෙවා විය න මහෙසක්ඛා, කපණමනුස්සා විය අප්පෙසක්ඛා දුල්ලභඝාසච්ඡාදනා දුක්ඛපීළිතා විහරන්ති. එකච්චෙ කාළපක්ඛෙ දුක්ඛිතා ජුණ්හපක්ඛෙ සුඛිතා හොන්ති. තස්මා සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතිකාති වුත්තා. යෙ පනෙත්ථ තිහෙතුකා, තෙසං ධම්මාභිසමයොපි හොති පියඞ්කරමාතාදීනං විය.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า วิญฺญาณฏฺฐิติโย ได้แก่ ที่ตั้งแห่งปฏิสนธิวิญญาณ บทว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงตัวอย่าง ความว่า เหมือนอย่างมนุษย์ทั้งหลาย จริงอยู่ ในจักรวาลอันประมาณมิได้ทั้งหลาย บรรดามนุษย์อันประมาณมิได้ แม้สองคนที่มีลักษณะเหมือนกันโดยวรรณะและสัณฐานเป็นต้น ย่อมไม่มี จริงอยู่ แม้พี่น้องฝาแฝดในที่บางแห่ง จะมีลักษณะเหมือนกันโดยวรรณะหรือสัณฐาน แต่ความแตกต่างด้วยการมองตรง การเหลียวมอง การพูด การหัวเราะ การเดิน การยืน เป็นต้น ของพี่น้องฝาแฝดเหล่านั้นย่อมมีอยู่นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีกายต่างกัน ส่วนปฏิสนธิสัญญาของมนุษย์เหล่านั้น เป็นติเหตุกะก็มี เป็นทวิเหตุกะก็มี เป็นอเหตุกะก็มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มีสัญญาต่างกัน บทว่า เอกจฺเจ จ เทวา ได้แก่ กามาวจรเทพ ๖ ชั้น จริงอยู่ ในเทพเหล่านั้น กายของเทพบางพวกเป็นสีเขียว กายของบางพวกมีสีเหลืองเป็นต้น ส่วนสัญญาของเทพเหล่านั้น เป็นทวิเหตุกะก็มี เป็นติเหตุกะก็มี แต่ที่เป็นอเหตุกะไม่มี บทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา ได้แก่ นางยักษิณีชื่ออุตตรมารดา ปิยังกรมาตา ผุสสมิตตา ธรรมคุตตา เป็นต้น ผู้พ้นจากอบาย ๔ และเปรตผู้มีวิมานเหล่าอื่น จริงอยู่ กายของวินิปาติกาสูรเหล่านั้นย่อมแตกต่างกัน โดยมีวรรณะสีเหลือง สีขาว สีดำ สีคล้ำเหมือนตัวเรือดเป็นต้น และโดยมีรูปร่างผอม อ้วน เตี้ย สูง สัญญาของพวกเขาก็เช่นเดียวกับของมนุษย์ คือเป็นทวิเหตุกะ ติเหตุกะ และอเหตุกะ แต่ว่า วินิปาติกาสูรเหล่านั้นไม่มีฤทธิ์มากเหมือนเทวดา มีฤทธิ์น้อยเหมือนมนุษย์ผู้ยากไร้ หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้ยาก ถูกทุกข์เบียดเบียนอยู่ บางพวกเป็นทุกข์ในกาฬปักษ์ เป็นสุขในชุณหปักษ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า วินิปาติกะ เพราะตกไปจากกองแห่งความสุข บรรดาวินิปาติกาสูรเหล่านั้น พวกใดเป็นติเหตุกะ พวกนั้นย่อมมีการบรรลุธรรมได้ด้วย เหมือนการบรรลุธรรมของนางปิยังกรมาตาเป็นต้น

බ්‍රහ්මකායිකාති [Pg.164] බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො. පඨමාභිනිබ්බත්තාති තෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානෙන අභිනිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පන පරිත්තෙන අභිනිබ්බත්තා, තෙසං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං. බ්‍රහ්මපුරොහිතා මජ්ඣිමෙන, තෙසං උපඩ්ඪකප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච තෙසං විප්ඵාරිකතරො හොති. මහාබ්‍රහ්මානො පණීතෙන, තෙසං කප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච පන තෙසං අතිවිප්ඵාරිකොව හොති. ඉති තෙ කායස්ස නානත්තා පඨමජ්ඣානවසෙන සඤ්ඤාය එකත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොති වෙදිතබ්බා.

บทว่า พฺรหฺมกายิกา ได้แก่ พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา และมหาพรหม บทว่า ปฐมาภินิพฺพตฺตา ความว่า พรหมทั้งหมดเหล่านั้นบังเกิดด้วยปฐมฌาน ส่วนพรหมปาริสัชชาบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างอ่อน มีประมาณอายุหนึ่งในสามส่วนของกัป พรหมปุโรหิตาบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง มีประมาณอายุครึ่งกัป และกายของพรหมเหล่านั้นก็ใหญ่กว่า มหาพรหมบังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต มีประมาณอายุหนึ่งกัป และกายของพรหมเหล่านั้นก็ใหญ่โตอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พรหมเหล่านั้น พึงทราบว่า มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน เพราะกายมีความแตกต่างกัน และสัญญามีความเป็นอย่างเดียวกันด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน

යථා ච තෙ, එවං චතූසු අපායෙසු සත්තා. නිරයෙසු හි කෙසඤ්චි ගාවුතං, කෙසඤ්චි අඩ්ඪයොජනං, කෙසඤ්චි යොජනං අත්තභාවො හොති, දෙවදත්තස්ස පන යොජනසතිකො ජාතො. තිරච්ඡානෙසුපි කෙචි ඛුද්දකා, කෙචි මහන්තා. පෙත්තිවිසයෙසුපි කෙචි සට්ඨිහත්ථා, කෙචි අසීතිහත්ථා හොන්ති, කෙචි සුවණ්ණා, කෙචි දුබ්බණ්ණා. තථා කාලකඤ්චිකා අසුරා. අපිචෙත්ථ දීඝපිට්ඨිකපෙතා නාම සට්ඨියොජනිකාපි හොන්ති. සඤ්ඤා පන සබ්බෙසම්පි අකුසලවිපාකාහෙතුකාව හොති. ඉති ආපායිකාපි නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති.

สัตว์ในอบาย ๔ ก็เหมือนพรหมเหล่านั้น จริงอยู่ ในนรกทั้งหลาย อัตภาพของสัตว์บางพวกมีประมาณ ๑ คาวุต บางพวกมีประมาณครึ่งโยชน์ บางพวกมีประมาณ ๑ โยชน์ ส่วนอัตภาพของพระเทวทัตมีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ แม้ในหมู่สัตว์เดรัจฉาน บางพวกก็ตัวเล็ก บางพวกก็ตัวใหญ่ แม้ในเปรตวิสัย บางพวกสูง ๖๐ ศอก บางพวกสูง ๘๐ ศอก บางพวกมีผิวพรรณงาม บางพวกมีผิวพรรณทราม กาลกัญจิกาสูรก็เช่นกัน อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาเปรตเหล่านี้ เปรตชื่อทีฆปิฏฐิกะสูงถึง ๖๐ โยชน์ก็มี ส่วนสัญญาของสัตว์ทั้งหมดเป็นอกุศลวิบากอเหตุกะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้สัตว์ในอบายก็นับเข้าในพวกที่มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกันนั่นเอง

ආභස්සරාති දණ්ඩඋක්කාය අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති විස්සරතීති ආභස්සරා. තෙසු පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානද්වයං පරිත්තං භාවෙත්වා උපපන්නා පරිත්තාභා නාම හොන්ති, තෙසං ද්වෙ කප්පා ආයුප්පමාණං. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා උපපන්නා අප්පමාණාභා නාම හොන්ති, තෙසං චත්තාරො කප්පා ආයුප්පමාණං. පණීතං භාවෙත්වා උපපන්නා ආභස්සරා නාම හොන්ති, තෙසං අට්ඨ කප්පා ආයුප්පමාණං. ඉධ පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සබ්බෙව තෙ ගහිතා. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං කායො එකවිප්ඵාරොව හොති, සඤ්ඤා පන අවිතක්කවිචාරමත්තා වා අවිතක්කඅවිචාරා වාති නානා.

บทว่า อาภสฺสรา ความว่า ชื่อว่าอาภัสสรา เพราะรัศมีแผ่ซ่านออกจากสรีระของพรหมเหล่านั้น ประหนึ่งเปลวไฟจากคบเพลิงที่ลุกโพลงแล้วขาดตกลงมา ในพรหมเหล่านั้น ตามนัยแห่งปัญจกนัย พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญทุติยฌานและตติยฌานอย่างอ่อน ชื่อว่า ปริตตาภาพรหม มีประมาณอายุ ๒ กัป พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างกลาง ชื่อว่า อัปปมาณาภาพรหม มีประมาณอายุ ๔ กัป พรหมที่บังเกิดเพราะเจริญฌานอย่างประณีต ชื่อว่า อาภัสสรพรหม มีประมาณอายุ ๘ กัป แต่ในที่นี้ ท่านถือเอาพรหมทั้งหมดเหล่านั้นโดยกำหนดอย่างสูงสุด จริงอยู่ กายของพรหมทั้งหมดเหล่านั้นมีความแผ่ไพศาลเสมอกัน ส่วนสัญญานั้นแตกต่างกัน คือ เป็นสัญญาที่ปราศจากวิตกมีเพียงวิจาร หรือเป็นสัญญาที่ปราศจากทั้งวิตกและวิจาร

සුභකිණ්හාති සුභෙන වොකිණ්ණා විකිණ්ණා, සුභෙන සරීරප්පභාවණ්ණෙන එකග්ඝනාති අත්ථො. එතෙසඤ්හි න ආභස්සරානං විය ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති. පඤ්චකනයෙ පන පරිත්තමජ්ඣිමපණීතස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වසෙන සොළසබාත්තිංසචතුස්සට්ඨිකප්පායුකා පරිත්තඅප්පමාණසුභකිණ්හා නාම හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ එකත්තකායා චෙව චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාය [Pg.165] එකත්තසඤ්ඤිනො චාති වෙදිතබ්බා. වෙහප්ඵලාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති. අසඤ්ඤසත්තා විඤ්ඤාණාභාවා එත්ථ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති, සත්තාවාසෙසු ගච්ඡන්ති.

คำว่า สุภกิณหา มีความว่า พรหมเหล่านั้นเกลื่อนกล่นแล้วด้วยรัศมีอันงาม คือเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันด้วยวรรณะแห่งรัศมีกายอันงาม. จริงอยู่ รัศมีของพรหมเหล่านั้นหาได้แผ่ออกไปเป็นช่วงๆ ดุจรัศมีของอาภัสสรพรหมไม่. แต่ในปัญจกนัย พรหมผู้มีอายุ ๑๖ กัป ๓๒ กัป และ ๖๔ กัป บังเกิดเป็นพรหมชื่อปริตตสุภะ อัปปมาณสุภะ และสุภกิณหะ ด้วยอำนาจแห่งจตุตถฌานที่เป็นปริตตะ มัชฌิมะ และปณีตะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พรหมเหล่านั้นทั้งหมดมีกายเป็นอันเดียวกันและมีสัญญาเป็นอันเดียวกันด้วยสัญญาแห่งจตุตถฌาน. แม้เวหัปผลพรหมก็เข้าถึงจตุตถวิญญาณัฏฐิติ. ส่วนอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย เพราะไม่มีวิญญาณ จึงไม่นับเข้าในวิญญาณัฏฐิติเหล่านี้ แต่นับเข้าในสัตตาวาส.

සුද්ධාවාසා විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා න සබ්බකාලිකා, කප්පසතසහස්සම්පි අසඞ්ඛෙය්‍යම්පි බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ න උප්පජ්ජන්ති. සොළසකප්පසහස්සඅබ්භන්තරෙ බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසුයෙව උප්පජ්ජන්ති. ධම්මචක්කප්පවත්තිස්ස භගවතො ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති. තස්මා නෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිං න සත්තාවාසං භජන්ති. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘න ඛො පන සො, සාරිපුත්ත, ආවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (ම. නි. 1.160) ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්තීති වදති, තං අප්පතිබාහියත්තා සුත්තස්ස අනුඤ්ඤාතං.

พรหมชั้นสุทธาวาสตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ไม่ใช่จะมีอยู่ตลอดกาล, พวกท่านจะไม่บังเกิดในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้าตลอดแสนกัปหรืออสงไขยกัป. พวกท่านจะบังเกิดก็ต่อเมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จอุบัติขึ้นภายในหนึ่งหมื่นหกพันกัปเท่านั้น. พรหมเหล่านั้นเป็นเสมือนสถานที่ตั้งค่ายทัพของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงประกาศธรรมจักร. เพราะเหตุนั้น พรหมเหล่านั้นจึงไม่เข้าถึงวิญญาณัฏฐิติและไม่เข้าถึงสัตตาวาส. แต่พระมหาศิวเถระกล่าวว่า แม้สุทธาวาสพรหมก็เข้าถึงจตุตถวิญญาณัฏฐิติและจตุตถสัตตาวาสได้ โดยอ้างพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสารีบุตร อาวาสนั้นที่ตถาคตไม่เคยอยู่ตลอดกาลยาวนานนี้ เว้นจากสุทธาวาสเทวดา หาได้ง่ายไม่" (ม.นิ. ๑.๑๖๐). คำกล่าวของท่านนั้นได้รับอนุญาต เพราะพระสูตรมิได้คัดค้าน.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං යථෙව සඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්සාපි සුඛුමත්තා නෙව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං. තස්මා විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා.

เนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะความที่สัญญามีความละเอียดอ่อนฉันใด, แม้วิญญาณก็ชื่อว่ามีก็ไม่ใช่ ไม่มีก็ไม่ใช่ เพราะความที่วิญญาณมีความละเอียดอ่อนฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวไว้ในวิญญาณัฏฐิติทั้งหลาย. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สมาธิปริกขารา คือ บริขารแห่งมรรคสมาธิ.

3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมอัคคิสูตร

46. තතියෙ සබ්බෙපි රාගාදයො අනුඩහනට්ඨෙන අග්ගී. ආහුනෙය්‍යග්ගීතිආදීසු පනෙත්ථ ආහුනං වුච්චති සක්කාරො, ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. මාතාපිතරො හි පුත්තානං බහුපකාරත්තා ආහුනං අරහන්ති, තෙසු විප්පටිපජ්ජමානා පුත්තා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා කිඤ්චාපි මාතාපිතරො න අනුඩහන්ති, අනුඩහනස්ස පන පච්චයා හොන්ති. ඉති අනුඩහනට්ඨෙනෙව ආහුනෙය්‍යග්ගීති වුච්චන්ති. ගහපතීති පන ගෙහසාමිකො වුච්චති, සො මාතුගාමස්ස සයනවත්ථාලඞ්කාරාදිඅනුප්පදානෙන බහුපකාරො. තං අතිචරන්තො මාතුගාමො නිරයාදීසු නිබ්බත්තති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන ගහපතග්ගීති වුත්තො. දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති එත්ථ පන දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා, භික්ඛුසඞ්ඝො දක්ඛිණෙය්‍යො. සො හි ගිහීනං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු දසසු සීලෙසු මාතාපිතුපට්ඨානෙ ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණුපට්ඨානෙති එවමාදීසු කල්‍යාණධම්මෙසු නියොජනෙන බහුපකාරො. තස්මිං මිච්ඡාපටිපන්නා ගිහී [Pg.166] භික්ඛුසඞ්ඝං අක්කොසිත්වා පරිභාසිත්වා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති වුත්තො. කට්ඨතො නිබ්බත්තො පාකතිකොව අග්ගි කට්ඨග්ගි නාම.

๔๖. ในสูตรที่ ๓ ราคะเป็นต้นทั้งหมด ชื่อว่าไฟ เพราะมีความหมายว่าแผดเผา. ในคำว่า อาหุเนยยัคคิ เป็นต้น คำว่า อาหุนะ หมายถึง สักการะ, ท่านผู้ควรแก่ของที่เขานำมาบูชา ชื่อว่า อาหุเนยยะ. จริงอยู่ มารดาบิดาชื่อว่าควรแก่ของที่เขานำมาบูชา เพราะเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย, บุตรทั้งหลายที่ประพฤติผิดในท่านเหล่านั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น แม้ว่ามารดาบิดาจะไม่ได้แผดเผา แต่ก็เป็นปัจจัยแห่งการแผดเผา. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเรียกว่า อาหุเนยยัคคิ โดยความหมายว่าแผดเผานั่นเอง. ส่วนคำว่า คหปติ หมายถึง เจ้าของเรือนคือสามี, สามีนั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่มาตุคาม ด้วยการให้ที่นอน เสื้อผ้า เครื่องประดับ เป็นต้น. มาตุคามที่ประพฤตินอกใจสามีนั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น แม้สามีนั้นท่านก็เรียกว่า คหปตัคคิ โดยความหมายว่าแผดเผาตามนัยก่อนนั่นเอง. ส่วนในคำว่า ทักขิเณยยัคคิ คำว่า ทักขิณา คือ ปัจจัย ๔, หมู่ภิกษุชื่อว่า ทักขิเณยยะ. จริงอยู่ หมู่ภิกษุนั้นเป็นผู้มีอุปการะมากแก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย ด้วยการชักนำในกัลยาณธรรมทั้งหลาย มีอาทิคือ สรณะ ๓ ศีล ๕ ศีล ๑๐ การอุปัฏฐากมารดาบิดา การอุปัฏฐากสมณพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม. คฤหัสถ์ทั้งหลายที่ประพฤติผิดในหมู่ภิกษุนั้น ด่าบริภาษหมู่ภิกษุแล้ว ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น แม้หมู่ภิกษุนั้นท่านก็เรียกว่า ทักขิเณยยัคคิ โดยความหมายว่าแผดเผาตามนัยก่อนนั่นเอง. ไฟธรรมดาที่เกิดจากไม้ ชื่อว่า กัฏฐัคคิ.

4. දුතියඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยอัคคิสูตร

47. චතුත්ථෙ උග්ගතසරීරස්සාති සො කිර බ්‍රාහ්මණමහාසාලො අත්තභාවෙනපි භොගෙහිපි උග්ගතො සාරප්පත්තො අහොසි, තස්මා උග්ගතසරීරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො. ථූණූපනීතානීති යූපසඞ්ඛාතං ථූණං උපනීතානි. යඤ්ඤත්ථායාති වධිත්වා යජනත්ථාය. උපසඞ්කමීති සො කිර සබ්බං තං යඤ්ඤසම්භාරං සජ්ජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සමණො කිර ගොතමො මහාපඤ්ඤො, කිං නු ඛො මෙ යඤ්ඤස්ස වණ්ණං කථෙස්සති උදාහු අවණ්ණං, පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති ඉමිනා කාරණෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. අග්ගිස්ස ආදානන්ති යඤ්ඤයජනත්ථාය නවස්ස මඞ්ගලග්ගිනො ආදියනං. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බෙන සුතෙන සබ්බං සුතං සමෙති සංසන්දති, එකසදිසං හොතීති දස්සෙති. සත්ථානීති විහිංසනට්ඨෙන සත්ථානි වියාති සත්ථානි. සයං පඨමං සමාරම්භතීති අත්තනාව පඨමතරං ආරභති. හන්තුන්ති හනිතුං.

๔๗. ในสูตรที่ ๔ คำว่า แห่งอุคคตสรีระ ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์มหาศาลนั้นเป็นผู้เจริญถึงความยอดเยี่ยมทั้งโดยอัตภาพและโดยโภคะ เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏชื่อว่า อุคคตสรีระ. คำว่า อุปักขฏะ คือ จัดเตรียมไว้แล้ว. คำว่า ถูณูปนีตานิ คือ สัตว์ที่ถูกนำมายังเสาที่เรียกว่าหลักยัญ. คำว่า ยัญญัตถายะ คือ เพื่อบูชายัญโดยการฆ่า. คำว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นจัดเตรียมเครื่องบูชายัญทั้งหมดนั้นแล้ว คิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมทรงมีพระปัญญามาก, พระองค์จะตรัสสรรเสริญยัญของเรา หรือจะตรัสติเตียนหนอ, เราจะทูลถามแล้วจักรู้" ด้วยเหตุนี้ เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค. คำว่า อัคคิสฺส อาทานํ คือ การก่อไฟมงคลขึ้นใหม่เพื่อบูชายัญ. คำว่า สัพฺเพน สัพฺพํ แสดงว่า สิ่งที่ได้ฟังทั้งหมดเข้ากันได้ สอดคล้องกันกับสิ่งที่ได้ฟังทั้งหมด คือเป็นอย่างเดียวกัน. คำว่า สัตฺถานิ คือ เป็นเหมือนศัสตรา เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ศัสตรา. คำว่า สยํ ปฐมํ สมาพภติ คือ ตนเองนั่นแหละริเริ่มก่อน. คำว่า หันตุง คือ เพื่อจะฆ่า.

පහාතබ්බාති පරිහරිතබ්බා. අතොහයන්ති අතො හි මාතාපිතිතො අයං. ආහුතොති ආගතො. සම්භූතොති උප්පන්නො. අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, ගහපතග්ගීති අයං පුත්තදාරාදිගණො යස්මා, ගහපති, විය ගෙහසාමිකො විය හුත්වා අග්ගති විචරති, තස්මා ගහපතග්ගීති වුච්චති. අත්තානන්ති චිත්තං. දමෙන්තීති ඉන්ද්‍රියදමනෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති රාගාදිසමනෙන සමෙන්ති. තෙසඤ්ඤෙව පරිනිබ්බාපනෙන පරිනිබ්බාපෙන්ති. නික්ඛිපිතබ්බොති යථා න විනස්සති, එවං ඨපෙතබ්බො. උපවායතන්ති උපවායතු. එවඤ්ච පන වත්වා බ්‍රාහ්මණො සබ්බෙසම්පි තෙසං පාණානං ජීවිතං දත්වා යඤ්ඤසාලං විද්ධංසෙත්වා සත්ථු සාසනෙ ඔපානභූතො අහොසීති.

คำว่า ปหาตัพฺพา คือ พึงเว้น. คำว่า อโตหยํ คือ บุตรนี้มาจากมารดาบิดานั้น. คำว่า อาหุโต คือ มาแล้ว. คำว่า สัมฺภูโต คือ เกิดแล้ว. คำว่า ดูก่อนพราหมณ์ นี้เรียกว่า คหปตัคคิ คือ หมู่บุตรภรรยาเป็นต้น เพราะเป็นประดุจคหบดี ประดุจเจ้าของเรือนแล้วย่อมเที่ยวไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า คหปตัคคิ. คำว่า อัตฺตานํ คือ จิต. คำว่า ทเมนฺติ คือ ย่อมฝึกด้วยการฝึกอินทรีย์. คำว่า สเมนฺติ คือ ย่อมสงบด้วยการสงบราคะเป็นต้น. ย่อมทำให้นิพพานด้วยการดับสนิทแห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า นิกฺขิปิตัพฺโพ คือ พึงตั้งไว้โดยประการที่จะไม่พินาศ. คำว่า อุปวายนฺติ คือ จงลุกโพลง. และครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ได้ให้ชีวิตแก่สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด ทำลายโรงยัญเสีย แล้วได้เป็นดุจบ่อน้ำในศาสนาของพระศาสดา.

5-6. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาสัญญาสูตร ๒ สูตร

48-49. පඤ්චමෙ [Pg.167] අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. අමතපරියොසානාති නිබ්බානාවසානා. ඡට්ඨෙ මෙථුනධම්මසමාපත්තියාති මෙථුනධම්මෙන සමඞ්ගිභාවතො. න්හාරුදද්දුලන්ති න්හාරුඛණ්ඩං න්හාරුවිලෙඛනං වා. අනුසන්දතීති පවත්තති. නත්ථි මෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසොති නත්ථි මය්හං පුබ්බෙන අභාවිතකාලෙන සද්ධිං අපරං භාවිතකාලෙ විසෙසො. ලොකචිත්‍රෙසූති තිධාතුකලොකසන්නිවාසසඞ්ඛාතෙසු ලොකචිත්‍රෙසු. ආලස්‍යෙති ආලසියභාවෙ. විස්සට්ඨියෙති විස්සට්ඨභාවෙ. අනනුයොගෙති යොගස්ස අනනුයුඤ්ජනෙ. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහඞ්කාරදිට්ඨිතො ච මමඞ්කාරතණ්හාතො ච නවවිධමානතො ච අපගතං. විධාසමතික්කන්තන්ති තිස්සො විධා අතික්කන්තං. සන්තන්ති තප්පච්චනීකකිලෙසෙහි සන්තං. සුවිමුත්තන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි සුට්ඨු විමුත්තං.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า อมโตคธา ความว่า มีพระนิพพานเป็นที่ตั้ง บทว่า อมตปริโยสานา ความว่า มีพระนิพพานเป็นที่สุด ในสูตรที่ ๖ บทว่า เมถุนธมฺมสมาปตฺติยา ความว่า เพราะความพรั่งพร้อมด้วยเมถุนธรรม บทว่า นฺหารุททฺทุลํ ความว่า ท่อนแห่งเอ็น หรือหนังแผ่น บทว่า อนุสนฺทติ ความว่า ย่อมเป็นไป บทว่า นตฺถิ เม ปุพฺเพนาปรํ วิเสโส ความว่า ความพิเศษแห่งเราในกาลที่เจริญแล้ว อย่างอื่นกับกาลที่ยังไม่ได้เจริญในก่อน ย่อมไม่มี บทว่า โลกจิตฺเรสุ ความว่า ในโลกอันวิจิตรทั้งหลาย ที่นับว่าเป็นที่อยู่แห่งสัตว์ในโลกธาตุ ๓ บทว่า อาลสฺเย ความว่า ในความเป็นผู้เกียจคร้าน บทว่า วิสฺสฏฺฐิเย ความว่า ในความเป็นผู้สละแล้ว บทว่า อนนุโยเค ความว่า ในการไม่ประกอบความเพียร บทว่า อหงฺการมมงฺการมานาปคตํ ความว่า ไปปราศแล้วจากทิฏฐิคืออหังการ, จากตัณหาคือมมังการ และจากมานะ ๙ อย่าง บทว่า วิธาสมติกฺกนฺตํ ความว่า ก้าวล่วงวิธา (มานะ) ๓ อย่าง บทว่า สนฺตํ ความว่า สงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึกต่อความสงบนั้น บทว่า สุวิมุตฺตํ ความว่า หลุดพ้นดีแล้วด้วยวิมุตติ ๕ ประการ

7. මෙථුනසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเมถุนสูตร

50. සත්තමෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො දාසකම්මකරපරිවුතො උපසඞ්කමි. භවම්පිනොති භවම්පි නු. බ්‍රහ්මචාරී පටිජානාතීති ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවං බ්‍රහ්මචරියවාසං පටිජානාතීති පුච්ඡති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘බ්‍රාහ්මණසමයෙ වෙදං උග්ගණ්හන්තා අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති. සමණො පන ගොතමො අගාරං අජ්ඣාවසන්තො තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකරතියා අභිරමි, ඉදානි කිං නු ඛො වක්ඛතී’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායෙවං පුච්ඡති. තතො භගවා මන්තෙන කණ්හසප්පං ගණ්හන්තො විය අමිත්තං ගීවාය පාදෙන අක්කමන්තො විය අත්තනො සංකිලෙසකාලෙ ඡබ්බස්සානි පධානචරියාය රජ්ජසුඛං වා පාසාදෙසු නාටකසම්පත්තිං වා ආරබ්භ විතක්කමත්තස්සාපි අනුප්පන්නභාවං සන්ධාය සීහනාදං නදන්තො යඤ්හි තං බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බභාවං. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. සඤ්ජග්ඝතීති හසිතකථං කථෙති. සංකීළතීති කෙළිං කරොති. සංකෙළායතීති මහාහසිතං හසති. චක්ඛුනා චක්ඛුන්ති අත්තනො චක්ඛුනා තස්සා චක්ඛුං පටිවිජ්ඣිත්වා උපනිජ්ඣායති. තිරොකුට්ටං වා තිරොපාකාරං වාති පරකුට්ටෙ වා පරපාකාරෙ [Pg.168] වා. දෙවොති එකො දෙවරාජා. දෙවඤ්ඤතරොති අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච.

๕๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า มีอาหารเช้าที่บริโภคแล้ว มีทาสและกรรมกรเป็นบริวารแวดล้อม เข้าไปเฝ้าแล้ว บทว่า ภวมฺปิโน ความว่า แม้ท่านหรือ บทว่า พฺรหฺมจารี ปฏิชานาติ ความว่า ถามว่า ท่านปฏิญาณการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์อย่างนี้ว่า "เราเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์" หรือ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ในสมัยพราหมณ์ ผู้ที่เรียนพระเวท ย่อมประพฤติพรหมจรรย์ตลอด ๔๘ ปี แต่พระสมณโคดม เมื่อครั้งครองเรือนอยู่ในปราสาท ๓ หลัง ก็ยังเพลิดเพลินยินดีกับการฟ้อนรำ ๓ ชนิด บัดนี้ จักตรัสว่ากระไรหนอ" เขาหมายถึงเนื้อความนี้จึงทูลถามอย่างนี้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงบันลือสีหนาท ประดุจผู้จับงูเห่าด้วยมนต์ หรือประดุจผู้เหยียบศัตรูที่คอด้วยเท้า ทรงหมายถึงความที่แม้เพียงวิตกก็มิได้เกิดขึ้น ปรารภราชสมบัติหรือสมบัติคือนางฟ้อนรำในปราสาททั้งหลาย ตลอด ๖ ปีที่ทรงบำเพ็ญเพียรในกาลที่ยังมีสังกิเลสของพระองค์ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า ยญฺหิ ตํ พฺราหฺมณ ในบทเหล่านั้น บทว่า ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตึ ความว่า ความเป็นสภาวะที่พึงถึงพร้อมกันโดยคู่ ๆ บทว่า ทุกฺขสฺมา ความว่า จากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า สญฺชฆฺฆติ ความว่า กล่าววาจาที่น่าหัวเราะ บทว่า สํกีฬติ ความว่า กระทำการเล่น บทว่า สํเกฬายติ ความว่า หัวเราะเสียงดัง บทว่า จกฺขุนา จกฺขุํ ความว่า เพ่งดูตาของหญิงนั้นด้วยตาของตน เหมือนจะแทงทะลุ บทว่า ติโรกุฏฺฏํ วา ติโรปาการํ วา ความว่า ที่ฝาฟากโน้น หรือที่กำแพงฟากโน้น บทว่า เทโว ความว่า เทวราชองค์หนึ่ง บทว่า เทวญฺญตโร ความว่า เทพบุตรองค์ใดองค์หนึ่ง บทว่า อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ความว่า พระอรหัตตผลและพระสัพพัญญุตญาณ

8. සංයොගසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสังโยคสูตร

51. අට්ඨමෙ සංයොගවිසංයොගන්ති සංයොගවිසංයොගසාධකං. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. අජ්ඣත්තං ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති නියකජ්ඣත්තෙ ඉත්ථිභාවං. ඉත්ථිකුත්තන්ති ඉත්ථිකිරියං. ඉත්ථාකප්පන්ති නිවාසනපාරුපනාදිඉත්ථිආකප්පං. ඉත්ථිවිධන්ති ඉත්ථියා මානවිධං. ඉත්ථිඡන්දන්ති ඉත්ථියා අජ්ඣාසයච්ඡන්දං. ඉත්ථිස්සරන්ති ඉත්ථිසද්දං. ඉත්ථාලඞ්කාරන්ති ඉත්ථියා පසාධනභණ්ඩං. පුරිසින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. බහිද්ධා සංයොගන්ති පුරිසෙන සද්ධිං සමාගමං. අතිවත්තතීති අනභිරතාති එවං වුත්තාය බලවවිපස්සනාය අරියමග්ගං පත්වා අතිවත්තති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๕๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สํโยควิสํโยคํ ความว่า ธรรมที่ทำให้สำเร็จการประกอบและการไม่ประกอบ บทว่า ธมฺมปริยายํ ความว่า เหตุแห่งธรรม บทว่า อชฺฌตฺตํ อิตฺถินฺทฺริยํ ความว่า ความเป็นหญิงในอัตภาพของตน บทว่า อิตฺถิกุตฺตํ ความว่า กิริยาของหญิง บทว่า อิตฺถากปฺปํ ความว่า อาการของหญิงมีการนุ่งห่มเป็นต้น บทว่า อิตฺถิวิธํ ความว่า อาการถือตัวของหญิง บทว่า อิตฺถิจฺฉนฺทํ ความว่า ความพอใจคืออัธยาศัยของหญิง บทว่า อิตฺถิสฺสรํ ความว่า เสียงของหญิง บทว่า อิตฺถาลการํ ความว่า เครื่องประดับของหญิง แม้ในบทว่า ปุริสินฺทฺริยํ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า พหิทฺธา สํโยคํ ความว่า การสมาคมกับบุรุษ บทว่า อติวตฺตติ ความว่า ย่อมก้าวล่วงได้ คือ ไม่ยินดี ด้วยวิปัสสนาอันมีกำลังที่กล่าวไว้อย่างนี้ บรรลุอริยมรรคแล้วย่อมก้าวล่วงได้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ

9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาทานมหัปผลสูตร

52. නවමෙ සාපෙඛොති සතණ්හො. පටිබද්ධචිත්තොති විපාකෙ බද්ධචිත්තො. සන්නිධිපෙඛොති නිධානපෙඛො හුත්වා. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. තං කම්මං ඛෙපෙත්වාති තං කම්මවිපාකං ඛෙපෙත්වා. ඉද්ධින්ති විපාකිද්ධිං. යසන්ති පරිවාරසම්පදං. ආධිපච්චන්ති ජෙට්ඨභාවකාරණං. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ පුන ආගන්තා, න තත්‍රූපපත්තිකො න උපරූපපත්තිකො, හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති අත්ථො. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං සාධු භද්දකං සුන්දරං. තානි මහායඤ්ඤානීති තානි සප්පිනවනීතදධිමධුඵාණිතාදීහි නිට්ඨානං ගතානි මහාදානානි. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච. බ්‍රහ්මකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතන්ති න සක්කා තත්ථ දානෙන උපපජ්ජිතුං. යස්මා පන තං සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතං, තස්මා තෙන දානාලඞ්කතෙන චිත්තෙන ඣානඤ්චෙව අරියමග්ගඤ්ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානෙන තත්ථ උපපජ්ජති. අනාගාමී හොතීති ඣානානාගාමී නාම හොති. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉත්ථභාවං න ආගන්තා, උපරූපපත්තිකො වා තත්‍රූපපත්තිකො වා හුත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති. ඉති ඉමෙසු දානෙසු පඨමං තණ්හුත්තරියදානං, දුතියං චිත්තීකාරදානං, තතියං හිරොත්තප්පදානං, චතුත්ථං නිරවසෙසදානං[Pg.169], පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදානං, ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදානං, සත්තමං අලඞ්කාරපරිවාරදානං නාමාති.

๕๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สาเปกฺโข ความว่า ผู้มีตัณหา บทว่า ปฏิพทฺธจิตฺโต ความว่า ผู้มีจิตผูกพันในวิบาก บทว่า สนฺนิธิเปกฺโข ความว่า เป็นผู้หวังการสั่งสม บทว่า เปจฺจ ความว่า ไปสู่ปรโลกแล้ว บทว่า ตํ กมฺมํ เขเปตฺวา ความว่า ยังวิบากของกรรมนั้นให้สิ้นไปแล้ว บทว่า อิทฺธึ ความว่า ฤทธิ์คือวิบาก บทว่า ยสํ ความว่า ความถึงพร้อมแห่งบริวาร บทว่า อาธิปจฺจํ ความว่า การกระทำให้เป็นใหญ่ บทว่า อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ความว่า ย่อมกลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือเบญจขันธ์นี้อีก, ไม่ใช่ผู้เข้าถึงในภพนั้น ไม่ใช่ผู้เข้าถึงในภพเบื้องบน, ย่อมเป็นผู้มาสู่ภพเบื้องต่ำเท่านั้น บทว่า สาหุ ทานํ ความว่า ทานนี้ชื่อว่าเป็นสิ่งดี เป็นสิ่งเจริญ เป็นสิ่งงดงาม บทว่า ตานิ มหายญฺญานิ ความว่า มหาทานเหล่านั้นที่สำเร็จด้วยเนยใส เนยข้น นมส้ม น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น บทว่า จิตฺตาลการจิตฺตปริกฺขารํ ความว่า เป็นทั้งเครื่องประดับและเป็นทั้งบริวารของสมถวิปัสสนาจิต บทว่า พฺรหฺมกายิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ ความว่า ไม่สามารถจะเข้าถึงพรหมโลกนั้นได้ด้วยทาน แต่เพราะเหตุที่ทานนั้นเป็นเครื่องประดับของสมถวิปัสสนาจิต ฉะนั้น บุคคลยังฌานและอริยมรรคให้เกิดขึ้นด้วยจิตที่ประดับด้วยทานนั้นแล้ว ย่อมเข้าถึงพรหมโลกนั้นได้ด้วยฌาน บทว่า อนาคามี โหติ ความว่า ชื่อว่าเป็นฌานอนาคามี บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ความว่า ไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก, เป็นผู้เข้าถึงในภพเบื้องบน หรือเป็นผู้เข้าถึงในภพนั้นแล้ว ย่อมปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง บรรดาทานเหล่านี้ ทานที่หนึ่งชื่อว่า ตัณหุตตริยทาน, ทานที่สองชื่อว่า จิตตการทาน, ทานที่สามชื่อว่า หิริโอตตัปปทาน, ทานที่สี่ชื่อว่า นิรวเสสทาน, ทานที่ห้าชื่อว่า ทักขิไณยยทาน, ทานที่หกชื่อว่า โสมนัสสุปวิจารทาน, ทานที่เจ็ดชื่อว่า อลังการปริวารทาน ดังนี้

10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานันทมาตาสูตร

53. දසමං අත්ථුප්පත්තිවසෙන දෙසිතං. සත්ථා කිර වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ඔහාය ‘‘දක්ඛිණාගිරිං චාරිකං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමි, රාජා පසෙනදි කොසලො, අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති, විසාඛා මහාඋපාසිකා, අඤ්ඤෙ ච බහුජනා දසබලං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිංසු. අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ‘‘සත්ථාරං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛි’’න්ති රහො චින්තයමානො නිසීදි. අථ නං පුණ්ණා නාම දාසී දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො තෙ, සාමි, න පුබ්බෙ විය ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානී’’ති පුච්ඡි. ආම, පුණ්ණෙ, සත්ථා චාරිකං පක්කන්තො, තමහං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිං. න ඛො පන සක්කා ජානිතුං පුන සීඝං ආගච්ඡෙය්‍ය වා න වා, තෙනාහං චින්තයමානො නිසින්නොති. සචාහං දසබලං නිවත්තෙය්‍යං, කිං මෙ කරෙය්‍යාසීති? භුජිස්සං තං කරිස්සාමීති. සා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ’’ති ආහ. මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසීති? තුම්හෙ, භන්තෙ, මම පරාධීනභාවං ජානාථ, අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතුං න සක්කොමි, සරණෙසු පන පතිට්ඨාය පඤ්ච සීලානි රක්ඛිස්සාමීති. සාධු සාධු පුණ්ණෙති, සත්ථා ධම්මගාරවෙන එකපදස්මිඤ්ඤෙව නිවත්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ධම්මගරු, භික්ඛවෙ, තථාගතො ධම්මගාරවො’’ති (අ. නි. 5.99).

๕๓. สูตรที่ ๑๐ ทรงแสดงโดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง ได้ยินว่า พระศาสดา ครั้นทรงจำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาแล้ว ทรงละพระอัครสาวกทั้งสองไว้แล้ว เสด็จออกไป ด้วยพระดำริว่า "เราจักจาริกไปทักขิณาคิรีชนบท" พระเจ้าปเสนทิโกศล อนาถบิณฑิกคหบดี นางวิสาขามหาอุบาสิกา และมหาชนเหล่าอื่น มิอาจทูลนิมนต์พระทศพลให้เสด็จกลับได้ อนาถบิณฑิกคหบดี คิดอยู่ในที่ลับว่า "เรามิอาจทูลนิมนต์พระศาสดาให้เสด็จกลับได้" แล้วนั่งอยู่ ครั้งนั้น ทาสีชื่อปุณณาเห็นท่านแล้วจึงถามว่า "ข้าแต่เจ้านาย ทำไมหนอ อินทรีย์ของท่านจึงไม่ผ่องใสเหมือนแต่ก่อน" (ท่านเศรษฐีตอบว่า) "จริงสิ ปุณณา พระศาสดาเสด็จจาริกไปแล้ว เรามิอาจทูลนิมนต์พระองค์ให้เสด็จกลับได้ อีกอย่างหนึ่ง ก็ไม่อาจจะทราบได้ว่า พระองค์จะเสด็จกลับมาโดยเร็วอีกหรือไม่ เพราะเหตุนั้น เราจึงนั่งคิดอยู่" (นางปุณณาถามว่า) "ถ้าหากดิฉันสามารถทูลนิมนต์พระทศพลให้เสด็จกลับได้ ท่านจะทำอะไรให้ดิฉัน" (ท่านเศรษฐีตอบว่า) "เราจะทำให้เจ้าเป็นไท" นางไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดเสด็จกลับเถิด" (พระศาสดาตรัสถามว่า) "เพราะเหตุแห่งการกลับของเรา เธอจักทำอะไร" (นางทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงทราบความเป็นผู้ต้องอาศัยผู้อื่นของหม่อมฉัน หม่อมฉันไม่อาจทำสิ่งอื่นใดได้ แต่จะตั้งมั่นอยู่ในสรณะแล้วจักรักษาศีล ๕" (พระศาสดาตรัสว่า) "ดีละ ดีละ ปุณณา" พระศาสดาทรงเสด็จกลับเพราะถ้อยคำเดียวเท่านั้น ด้วยความเคารพในธรรม จริงดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นผู้มีความเคารพในธรรม มีความยำเกรงในธรรม" (อํ. ปญฺจก. ๕.๙๙)

සත්ථා නිවත්තිත්වා ජෙතවනමහාවිහාරං පාවිසි. මහාජනො පුණ්ණාය සාධුකාරසහස්සානි අදාසි. සත්ථා තස්මිං සමාගමෙ ධම්මං දෙසෙසි, චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. පුණ්ණාපි සෙට්ඨිනා අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. සම්මාසම්බුද්ධො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘අහං යං දිසං චාරිකාය නික්ඛන්තො, තත්ථ න ගච්ඡාමි. තුම්හෙ තුම්හාකං පරිසාය සද්ධිං තං දිසං චාරිකං ගච්ඡථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. ඉමිස්සං අත්ථුප්පත්තියං එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තොතිආදි වුත්තං.

พระศาสดาเสด็จกลับแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังพระเชตวันมหาวิหาร มหาชนได้ให้สาธุการแก่นางปุณณาเป็นพันๆ ครั้ง พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมในที่ประชุมนั้น สัตว์แปดหมื่นสี่พันได้ดื่มอมตปานะ (น้ำอมฤต) แม้นางปุณณา อันท่านเศรษฐีอนุญาตแล้ว ก็ได้ไปสู่สำนักภิกษุณี บวชแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเรียกพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะมาแล้วตรัสว่า "เราจักไม่ไปยังทิศที่เราออกไปเพื่อจาริก เธอทั้งหลายจงพร้อมกับบริษัทของเธอ จาริกไปยังทิศนั้นเถิด" ตรัสดังนี้แล้ว ทรงส่งไป ในเหตุเกิดเรื่องนี้ มีคำกล่าวไว้ว่า "สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตร" เป็นต้น

තත්ථ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ටකනගරවාසිනී. තස්ස කිර නගරස්ස පාකාරගුත්තත්ථාය පාකාරපරියන්තෙන වෙළූ රොපිතා, තෙනස්ස වෙළුකණ්ටකන්තෙව [Pg.170] නාමං ජාතං. පාරායනන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතපාරං අයනතො පාරායනන්ති ලද්ධවොහාරං ධම්මං. සරෙන භාසතීති සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලෙ සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ නිසින්නා සමාපත්තිබලෙන රත්තිභාගං වීතිනාමෙත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘ඉමං රත්තාවසෙසං කතරාය රතියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ධම්මරතියා’’ති කතසන්නිට්ඨානා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා අඩ්ඪතෙය්‍යගාථාසතපරිමාණං පාරායනසුත්තං මධුරෙන සරභඤ්ඤෙන භාසති. අස්සොසි ඛොති ආකාසට්ඨකවිමානානි පරිහරිත්වා තස්ස පාසාදස්ස උපරිභාගං ගතෙන මග්ගෙන නරවාහනයානං ආරුය්හ ගච්ඡමානො අස්සොසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානො අට්ඨාසීති ‘‘කිං සද්දො එස භණෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නන්දමාතාය උපාසිකාය සරභඤ්ඤසද්දො’’ති වුත්තෙ ඔතරිත්වා ‘‘ඉදමවොචා’’ති ඉදං දෙසනාපරියොසානං ඔලොකෙන්තො අවිදූරට්ඨානෙ ආකාසෙ අට්ඨාසි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เวฬุกัณฏกี หมายถึง ผู้อาศัยอยู่ในนครเวฬุกัณฏกะ ได้ยินว่า เพื่อป้องกันกำแพงแห่งนครนั้น เขาปลูกต้นไผ่ไว้โดยรอบกำแพง เพราะเหตุนั้น นครนั้นจึงมีชื่อว่า เวฬุกัณฏกะ นั่นเอง บทว่า ปารายนํ หมายถึง ธรรมอันได้ชื่อว่า ปารายนะ เพราะเป็นทางไปสู่ฝั่ง คือ พระนิพพาน บทว่า สเรน ภาสติ หมายความว่า พระอริยสาวิกาผู้บรรลุผล ๓ ชั้น นั่งอยู่ในสถานที่อันมีอารักขาจัดไว้ดีแล้ว ณ ชั้นบนแห่งปราสาท ๗ ชั้น ยังส่วนแห่งราตรีให้ล่วงไปด้วยกำลังแห่งสมาบัติ ออกจากสมาบัติแล้ว คิดว่า "เราจักยังราตรีส่วนที่เหลือนี้ให้ล่วงไปด้วยความยินดีชนิดไหน" แล้วตัดสินใจว่า "ด้วยความยินดีในธรรม" จึงสวดปารายนสูตรประมาณสองร้อยห้าสิบคาถา ด้วยสรภัญญะอันไพเราะ บทว่า อสฺโสสิ โข หมายความว่า (ท้าวเวสสวรรณ) ได้ยินแล้ว คือ เมื่อกำลังเสด็จไปโดยประทับบนนรวาหนยาน (ยานที่มีคนหาม) ในเส้นทางที่ผ่านไปเบื้องบนแห่งปราสาทนั้น โดยหลีกเลี่ยงวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ก็ได้ทรงสดับ บทว่า กถาปริโยสานํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสิ หมายความว่า ทรงยืนรอคอยการจบลงแห่งถ้อยคำ คือ ครั้นตรัสถามว่า "แน่ะ ท่าน เสียงนั่นเสียงอะไร" เมื่อมีผู้ทูลว่า "เป็นเสียงสรภัญญะของนันทมาตาอุบาสิกา" จึงเสด็จลงมา ทรงยืนอยู่ในอากาศในที่ไม่ไกล ทรงเฝ้ามองการจบลงแห่งเทศนา คือ บทว่า "อิทมโวจ"

සාධු භගිනි, සාධු භගිනීති ‘‘සුග්ගහිතා තෙ භගිනි ධම්මදෙසනා සුකථිතා, පාසාණකචෙතියෙ නිසීදිත්වා සොළසන්නං පාරායනිකබ්‍රාහ්මණානං සම්මාසම්බුද්ධෙන කථිතදිවසෙ ච අජ්ජ ච න කිඤ්චි අන්තරං පස්සාමි, මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය තෙ සත්ථු කථිතෙන සද්ධිං සදිසමෙව කථිත’’න්ති වත්වා සාධුකාරං දදන්තො එවමාහ. කො පනෙසො භද්‍රමුඛාති ඉමස්මිං සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ එවං මහන්තෙන සද්දෙන කො නාමෙස, භද්‍රමුඛ, ලද්ධමුඛ, කිං නාගො සුපණ්ණො දෙවො මාරො බ්‍රහ්මාති සුවණ්ණපට්ටවණ්ණං වාතපානං විවරිත්වා විගතසාරජ්ජා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා වෙස්සවණෙන සද්ධිං කථයමානා එවමාහ. අහං තෙ භගිනි භාතාති සයං සොතාපන්නත්තා අනාගාමිඅරියසාවිකං ජෙට්ඨිකං මඤ්ඤමානො ‘‘භගිනී’’ති වත්වා පුන තං පඨමවයෙ ඨිතත්තා අත්තනො කනිට්ඨං, අත්තානං පන නවුතිවස්සසතසහස්සායුකත්තා මහල්ලකතරං මඤ්ඤමානො ‘‘භාතා’’ති ආහ. සාධු භද්‍රමුඛාති, භද්‍රමුඛ, සාධු සුන්දරං, ස්වාගමනං තෙ ආගමනං, ආගන්තුං යුත්තට්ඨානමෙවසි ආගතොති අත්ථො. ඉදං තෙ හොතු ආතිථෙය්‍යන්ති ඉදමෙව ධම්මභණනං තව අතිථිපණ්ණාකාරො හොතු, න හි තෙ අඤ්ඤං ඉතො උත්තරිතරං දාතබ්බං පස්සාමීති අධිප්පායො[Pg.171]. එවඤ්චෙව මෙ භවිස්සති ආතිථෙය්‍යන්ති එවං අත්තනො පත්තිදානං යාචිත්වා ‘‘අයං තෙ ධම්මකථිකසක්කාරො’’ති අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨසතානි රත්තසාලීනං පූරෙත්වා ‘‘යාවායං උපාසිකා චරති, තාව මා ඛයං ගමිංසූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පක්කාමි. යාව උපාසිකා අට්ඨාසි, තාව කොට්ඨානං හෙට්ඨිමතලං නාම දට්ඨුං නාසක්ඛිංසු. තතො පට්ඨාය ‘‘නන්දමාතාය කොට්ඨාගාරං වියා’’ති වොහාරො උදපාදි.

บทว่า สาธุ ภคินิ สาธุ ภคินิ หมายความว่า (ท้าวเวสสวรรณ) กล่าวอย่างนี้ พลางประทานสาธุการว่า "น้องหญิง ธรรมเทศนาอันเธอรับมาดีแล้ว กล่าวดีแล้ว เราไม่เห็นความแตกต่างอะไรเลยระหว่างวันที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่ง ณ ปาสาณกเจดีย์ ตรัสแก่พราหมณ์ปารายนิกะ ๑๖ คน กับในวันนี้ คำที่เธอกล่าวเหมือนกับคำที่พระศาสดาตรัสทุกประการ ราวกับทองคำที่ถูกแบ่งไว้ตรงกลาง" บทว่า โก ปเนโส ภทฺรมุขาติ หมายความว่า พระอริยสาวิกาผู้ปราศจากความครั่นคร้าม บรรลุผล ๓ ชั้น เปิดหน้าต่างซึ่งมีสีดุจแผ่นทองคำ ประสงค์จะสนทนากับท้าวเวสสวรรณ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ในสถานที่อันมีอารักขาจัดไว้ดีแล้วนี้ ผู้ใดหนอส่งเสียงดังเช่นนี้ ท่านผู้มีใบหน้างดงาม ท่านผู้โชคดี เป็นนาค เป็นสุบรรณ เป็นเทวดา เป็นมาร หรือเป็นพรหม" บทว่า อหํ เต ภคินิ ภาตาติ หมายความว่า (ท้าวเวสสวรรณ) ตรัสว่า "น้องหญิง เราคือพี่ชายของเธอ" คือ โดยที่พระองค์เองเป็นพระโสดาบัน จึงทรงสำคัญพระอริยสาวิกาผู้เป็นพระอนาคามีว่าเป็นผู้เจริญกว่า จึงตรัสว่า "น้องหญิง" แต่ครั้นทรงเห็นว่านางยังอยู่ในปฐมวัย จึงทรงสำคัญว่าเป็นน้องของพระองค์ ส่วนพระองค์เองนั้นทรงสำคัญว่าเจริญวัยกว่ามาก เพราะมีพระชนมายุถึงเก้าล้านปี จึงตรัสว่า "พี่ชาย" บทว่า สาธุ ภทฺรมุขาติ หมายความว่า "ท่านผู้มีใบหน้างดงาม ดีแล้ว งดงามแล้ว การมาของท่านเป็นการมาดีแล้ว อธิบายว่า ท่านมาสู่สถานที่อันควรมาแล้วนั่นเอง" บทว่า อิทํ เต โหตุ อาติเถยฺยนฺติ มีความหมายว่า "ขอให้การสวดธรรมนี้แหละ จงเป็นเครื่องต้อนรับสำหรับท่าน เพราะเราไม่เห็นสิ่งอื่นใดที่ควรให้ยิ่งกว่านี้แก่ท่าน" บทว่า เอวญฺเจว เม ภวิสฺสติ อาติเถยฺยนฺติ หมายความว่า (ท้าวเวสสวรรณ) ทรงขอส่วนบุญเพื่อพระองค์อย่างนี้แล้ว ตรัสว่า "นี่คือสักการะแก่ธรรมกถึกของท่าน" แล้วทรงบันดาลให้ฉางหนึ่งพันสามร้อยห้าสิบหลังเต็มไปด้วยข้าวสาลีแดง ทรงอธิษฐานว่า "ตราบเท่าที่อุบาสิกานี้ยังมีชีวิตอยู่ ขอข้าวเหล่านี้อย่าได้หมดสิ้นไป" แล้วเสด็จจากไป ตลอดเวลาที่อุบาสิกายังมีชีวิตอยู่ คนทั้งหลายก็มิอาจมองเห็นพื้นล่างของฉางได้เลย ตั้งแต่นั้นมา คำพูดที่ว่า "ราวกับฉางข้าวของนันทมาตา" ก็ได้เกิดขึ้น

අකතපාතරාසොති අභුත්තපාතරාසො. පුඤ්ඤන්ති පුබ්බචෙතනා ච මුඤ්චනචෙතනා ච. පුඤ්ඤමහීති අපරචෙතනා. සුඛාය හොතූති සුඛත්ථාය හිතත්ථාය හොතු. එවං අත්තනො දානෙ වෙස්සවණස්ස පත්තිං අදාසි.

บทว่า อกตปาตราโส ได้แก่ ยังไม่ได้ฉันอาหารเช้า. บทว่า ปุญฺญํ ได้แก่ ปุพพเจตนาและมุญจนเจตนา. บทว่า ปุญฺญมหิ ได้แก่ อปรเจตนา. บทว่า สุขาย โหตุ ได้แก่ ขอจงเป็นไปเพื่อความสุข เพื่อประโยชน์เกื้อกูล. ด้วยประการฉะนี้ ได้ถวายส่วนบุญในทานของตนแก่ท้าวเวสวัณ.

පකරණෙති කාරණෙ. ඔක්කස්ස පසය්හාති ආකඩ්ඪිත්වා අභිභවිත්වා. යක්ඛයොනින්ති භුම්මදෙවතාභාවං. තෙනෙව පුරිමෙන අත්තභාවෙන උද්දස්සෙතීති පුරිමසරීරසදිසමෙව සරීරං මාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො සිරිගබ්භසයනතලෙ අත්තානං දස්සෙති. උපාසිකා පටිදෙසිතාති උපාසිකා අහන්ති එවං උපාසිකාභාවං දෙසෙසිං. යාවදෙති යාවදෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ปกรเณ ได้แก่ เพราะเหตุ. บทว่า โอกฺกสฺส ปสยฺห ได้แก่ ฉุดคร่าแล้ว ครอบงำแล้ว. บทว่า ยกฺขโยนึ ได้แก่ ความเป็นภุมมเทวดา. บทว่า เตเนว ปุริเมน อตฺตภาเวน อุทฺทสฺเสติ ความว่า เนรมิตร่างกายให้เหมือนกับร่างกายเดิมนั่นเทียว ประดับตกแต่งแล้ว แสดงตนที่พื้นเตียงในห้องอันเป็นสิริ. บทว่า อุปาสิกา ปฏิเทสิตา ความว่า ข้าพเจ้าได้แสดงความเป็นอุบาสิกาอย่างนี้ว่า ข้าพเจ้าเป็นอุบาสิกา. บทว่า ยาวเท ได้แก่ เพียงใด. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

මහායඤ්ඤවග්ගො පඤ්චමො.

มหายัญญวรรคที่ ๕.

පණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัณณาสกะ จบแล้ว.

6. අබ්‍යාකතවග්ගො

๖. อัพยากตวรรค

1. අබ්‍යාකතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัพยากตสูตร

54. ඡට්ඨවග්ගස්ස [Pg.172] පඨමෙ අබ්‍යාකතවත්ථූසූති එකංසාදිවසෙන අකථිතවත්ථූසු. තථාගතොති සත්තො. දිට්ඨිගතමෙතන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිමත්තකමෙතං, න තාය දිට්ඨියා ගහිතසත්තො නාම අත්ථි. පටිපදන්ති අරියමග්ගං. න ඡම්භතීති දිට්ඨිවසෙන න කම්පති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තණ්හාගතන්ති දිට්ඨිතණ්හා. සඤ්ඤාගතාදීසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිසඤ්ඤා එව හෙත්ථ සඤ්ඤාගතං, දිට්ඨිනිස්සිතමානොයෙව දිට්ඨිමඤ්ඤිතමෙව වා මඤ්ඤිතං, දිට්ඨිපපඤ්චොව පපඤ්චිතං, දිට්ඨුපාදානමෙව උපාදානං, දිට්ඨියා විරූපං පටිසරණභාවොයෙව විප්පටිසාරො නාමාති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච දිට්ඨිග්ගහණෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො, දිට්ඨිනිරොධගාමිනිපටිපදාගහණෙන සොතාපත්තිමග්ගො ගහිතොති.

๕๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ บทว่า อพฺยากตวตฺถูสุ ได้แก่ ในวัตถุทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสบอกโดยส่วนเดียวเป็นต้น. บทว่า ตถาคโต ได้แก่ สัตว์. บทว่า ทิฏฺฐิคตเมตํ ความว่า นี้เป็นเพียงมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น, สัตว์ชื่อว่าอันทิฏฐินั้นยึดถือไว้ ย่อมไม่มี. บทว่า ปฏิปทํ ได้แก่ อริยมรรค. บทว่า น ฉมฺภติ ความว่า ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ตณฺหาคตํ ได้แก่ ทิฏฐิตัณหา. แม้ในบททั้งหลายมีสัญญาคตะเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. พึงทราบว่า ในบทเหล่านั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยทิฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า สัญญาคตะ, มานะที่อาศัยทิฏฐินั่นแหละ หรือทิฏฐิมัญญิตะนั่นแหละ ชื่อว่า มัญญิตะ, ปปัญจะคือทิฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า ปปัญจิตะ, ทิฏฐุปาทานนั่นแหละ ชื่อว่า อุปาทาน, ความเป็นที่แล่นไปข้างหน้าโดยอาการวิปลาสแห่งทิฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า วิปฏิสาร. และในที่นี้ การถือเอาทิฏฐิ ย่อมถือเอาทิฏฐิ ๖๒, การถือเอาปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งทิฏฐิ ย่อมถือเอาโสดาปัตติมรรค.

2. පුරිසගතිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปุริสคติสูตร

55. දුතියෙ පුරිසගතියොති පුරිසස්ස ඤාණගතියො. අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අපච්චයනිබ්බානං. නො චස්සාති අතීතෙ අත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං නො චෙ අභවිස්ස. නො ච මෙ සියාති එතරහි මෙ අයං අත්තභාවො න සියා. න භවිස්සතීති එතරහි මෙ අනාගතත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං න භවිස්සති. න ච මෙ භවිස්සතීති අනාගතෙ මෙ අත්තභාවො න භවිස්සති. යදත්ථි යං භූතන්ති යං අත්ථි යං භූතං පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධපඤ්චකං. තං පජහාමීති උපෙක්ඛං පටිලභතීති තං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහාමීති විපස්සනුපෙක්ඛං පටිලභති. භවෙ න රජ්ජතීති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ තණ්හාදිට්ඨීහි න රජ්ජති. සම්භවෙ න රජ්ජතීති අනාගතෙපි තථෙව න රජ්ජති. අත්ථුත්තරි පදං සන්තන්ති උත්තරි සන්තං නිබ්බානපදං නාම අත්ථි. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති තං සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. න සබ්බෙන සබ්බන්ති එකච්චානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා සච්චපටිච්ඡාදකස්ස තමස්ස සබ්බසො අවිද්ධංසිතත්තා න සබ්බාකාරෙන සබ්බං. හඤ්ඤමානෙති සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා මුට්ඨිකාය කොට්ටියමානෙ. අන්තරාපරිනිබ්බායීති උපපත්තිසමනන්තරතො පට්ඨාය ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා එත්ථන්තරෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො හොති. අනුපහච්ච තලන්ති ආකාසතලං අනුපහච්ච අනතික්කමිත්වා[Pg.173], භූමිං අප්පත්වා ආකාසෙයෙව නිබ්බායෙය්‍යාති ඉමාහි තීහි උපමාහි තයො අන්තරාපරිනිබ්බායී දස්සිතා.

๕๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปุริสคติโย ได้แก่ ญาณคติของบุรุษ. บทว่า อนุปาทาปรินิพฺพานํ ได้แก่ นิพพานที่ไม่มีปัจจัย. บทว่า โน จสฺส ความว่า ถ้ากรรมอันยังอัตภาพให้เกิดในอดีตไม่ได้มีแล้ว. บทว่า โน จ เม สิยา ความว่า ในบัดนี้ อัตภาพนี้ของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า น ภวิสฺสติ ความว่า ในบัดนี้ กรรมอันยังอัตภาพในอนาคตให้เกิดของเรา จักไม่มี. บทว่า น จ เม ภวิสฺสติ ความว่า ในอนาคต อัตภาพของเราจักไม่มี. บทว่า ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ได้แก่ ขันธ์ ๕ อันเป็นปัจจุบันใดมีอยู่ เป็นอยู่. บทว่า ตํ ปชหามีติ อุเปกฺขํ ปฏิลภติ ความว่า ย่อมได้วิปัสสนูเปกขาว่า เราจักละขันธ์ ๕ นั้น ด้วยการละฉันทราคะในขันธ์ ๕ นั้น. บทว่า ภเว น รชฺชติ ความว่า ย่อมไม่กำหนัดในขันธ์ ๕ ในอดีตด้วยตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า สมฺภเว น รชฺชติ ความว่า แม้ในขันธ์ ๕ ในอนาคต ก็ย่อมไม่กำหนัดเหมือนอย่างนั้น. บทว่า อตฺถุตฺตริ ปทํ สนฺตํ ความว่า บทคือนิพพานอันสงบอย่างยิ่ง ชื่อว่ามีอยู่. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นบทคือนิพพานนั้นโดยชอบด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนาปัญญา. บทว่า น สพฺเพน สพฺพํ ความว่า (การประจักษ์แจ้ง) ทั้งหมดโดยอาการทั้งปวงย่อมไม่มี เพราะยังละกิเลสบางอย่างไม่ได้ และเพราะยังทำลายโมหะอันปกปิดสัจจะไม่ได้โดยสิ้นเชิง. บทว่า หญฺญมาเน ได้แก่ เมื่อถูกคีมจับแล้ว ถูกค้อนทุบอยู่. บทว่า อนฺตราปรินิพฺพายี ได้แก่ เป็นผู้ปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในระหว่างนี้ คือจำเริ่มแต่ขณะถัดจากอุปบัติไป ยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ. บทว่า อนุปหจฺจ ตลํ ความว่า ไม่กระทบ ไม่ล่วงเลยพื้นอากาศ ไม่ถึงพื้นดิน พึงดับในอากาศนั่นเอง ด้วยอุปมา ๓ อย่างนี้ ทรงแสดงบุคคลผู้อันตราปรินิพพายี ๓ จำพวก.

උපහච්චපරිනිබ්බායීති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පච්ඡිමකොටිං අප්පත්වා පරිනිබ්බුතො හොති. උපහච්ච තලන්ති ජලමානා ගන්ත්වා ආකාසතලං අතික්කමිත්වා පථවීතලං වා උපහනිත්වා පථවියං පතිතමත්තාව නිබ්බායෙය්‍ය. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. ගච්ඡන්ති නිරාරක්ඛං අරඤ්ඤං. දායන්ති සාරක්ඛං අභයත්ථාය දින්නං අරඤ්ඤං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියපුග්ගලාව කථිතාති.

บทว่า อุปหจฺจปรินิพฺพายี ได้แก่ เป็นผู้ปรินิพพานโดยล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุไปแล้ว แต่ยังไม่ถึงส่วนสุดท้าย. บทว่า อุปหจฺจ ตลํ ความว่า ลุกโพลงไป ล่วงเลยพื้นอากาศไปแล้ว กระทบพื้นดิน หรือพอตกถึงพื้นดินก็พึงดับ. ปรินิพพานโดยทำกิเลสให้สิ้นไปโดยไม่ต้องใช้ความเพียร คือโดยไม่มีการชักจูง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ปรินิพพานโดยทำกิเลสให้สิ้นไปโดยต้องใช้ความเพียร คือโดยมีการชักจูง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. บทว่า คจฺฉํ ได้แก่ ป่าที่ไม่มีผู้ดูแล. บทว่า ทายํ ได้แก่ ป่าที่มีผู้ดูแล อันเขาให้แล้วเพื่อความไม่มีภัย. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ ทรงตรัสถึงพระอริยบุคคลเท่านั้น.

3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาติสสพรหมสูตร

56. තතියෙ භික්ඛුනියොති මහාපජාපතියා පරිවාරා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො. විමුත්තාති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තා. අනුපාදිසෙසාති උපාදානසෙසං අට්ඨපෙත්වා පඤ්චහි විමුත්තීහි අනවසෙසාහිපි විමුත්තා. සඋපාදිසෙසෙ වා සඋපාදිසෙසොති සඋපාදානසෙසෙ පුග්ගලෙ ‘‘සඋපාදානසෙසො අය’’න්ති. ඉතරස්මිම්පි එසෙව නයො. තිස්සොති ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකබ්‍රහ්මා. අනුලොමිකානීති පටිපත්තියා අනුලොමානි විවිත්තානි අන්තිමපරියන්තිමානි. ඉන්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි විපස්සනින්ද්‍රියානි. සමන්නානයමානොති සමන්නාහාරෙ ඨපයමානො. න හි පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සත්තමස්ස පුග්ගලස්ස දස්සනත්ථං. සත්තමො හි සද්ධානුසාරිපුග්ගලො න දස්සිතො. අථ භගවා බලවවිපස්සකවසෙන තං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං. අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං.

๕๖. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภิกฺขุนิโย ได้แก่ ภิกษุณี ๕๐๐ รูป ผู้เป็นบริวารของพระนางมหาปชาบดี. บทว่า วิมุตฺตา ได้แก่ หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติ ๕. บทว่า อนุปาทิเสสา ได้แก่ หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติ ๕ โดยไม่เหลืออุปาทานไว้เป็นส่วนเหลือ. บทว่า สอุปาทิเสเส วา สอุปาทิเสโส ความว่า ในบุคคลผู้มีอุปาทานเหลืออยู่ (ย่อมมีญาณเกิดขึ้นว่า) "ผู้นี้มีอุปาทานเหลืออยู่". แม้ในบทอื่น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ติสฺโส ได้แก่ พรหมผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระ. บทว่า อนุโลมิกานิ ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายที่สงัด มีที่สุดเป็นเบื้องปลาย อันเป็นไปโดยอนุโลมแก่ปฏิปทา. บทว่า อินฺทฺริยานิ ได้แก่ วิปัสสนินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า สมนฺนานยมาโน ได้แก่ ตั้งไว้ในอาการคือความเสมอกัน. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำนี้ว่า น หิ ปน เต เป็นต้น เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงบุคคลที่ ๗. จริงอยู่ บุคคลที่ ๗ คือสัทธานุสารีบุคคล ยังมิได้ทรงแสดงไว้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงบุคคลนั้นโดยความเป็นผู้มีวิปัสสนาแก่กล้า จึงตรัสอย่างนี้. ในคำนั้น บทว่า สพฺพนิมิตฺตานํ ได้แก่ แห่งนิมิตทั้งปวงมีนิจจนิมิตเป็นต้น. บทว่า อนิมิตฺตํ ได้แก่ สมาธิคือวิปัสสนาอันมีกำลัง.

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสีหเสนาปติสูตร

57. චතුත්ථෙ මච්ඡරීති පඤ්චමච්ඡෙරයුත්තො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරියො, පරෙසං දිය්‍යමානම්පි වාරෙති. අනුප්පදානරතොති පුනප්පුනං දානං දදමානොව රමති. අනුකම්පන්තාති ‘‘කො අජ්ජ අම්හෙහි අනුග්ගහෙතබ්බො, කස්ස දෙය්‍යධම්මං වා පටිග්ගණ්හෙය්‍යාම, ධම්මං වා දෙසෙය්‍යාමා’’ති එවං චිත්තෙන අනුකම්පමානා.

๕๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มจฺฉรี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะ ๕. บทว่า กทริโย ได้แก่ ผู้มีความตระหนี่อย่างหนัก ย่อมห้ามแม้สิ่งที่เขากำลังให้แก่คนอื่น. บทว่า อนุปฺปทานรโต ได้แก่ ย่อมยินดีด้วยการให้ทานบ่อยๆ นั่นเทียว. บทว่า อนุกมฺปนฺตา ได้แก่ ชื่อว่าอนุเคราะห์ด้วยจิตอย่างนี้ว่า "วันนี้ ใครหนออันเราพึงอนุเคราะห์ หรือเราพึงรับไทยธรรมของใคร หรือพึงแสดงธรรม".

5. අරක්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอารักเขยยสูตร

58. පඤ්චමෙ [Pg.174] නිමිත්තන්ති ධම්මනිමිත්තම්පි පුග්ගලනිමිත්තම්පි. අයඤ්හි අත්තනා දෙසිතධම්මෙ එකපදම්පි දුරක්ඛාතං අනිය්‍යානිකං අපස්සන්තො ධම්මනිමිත්තං න සමනුපස්සති, ‘‘දුරක්ඛාතො තයා ධම්මො න ස්වාක්ඛාතො’’ති උට්ඨහිත්වා පටිප්ඵරන්තං එකං පුග්ගලම්පි අපස්සන්තො පුග්ගලනිමිත්තං න සමනුපස්සති නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානානෙව.

๕๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ ธรรมนิมิตบ้าง บุคคลนิมิตบ้าง. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เมื่อไม่ทรงเห็นแม้บทหนึ่งในธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว ว่าตรัสไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์ จึงชื่อว่าไม่ทรงเห็นธรรมนิมิต, เมื่อไม่ทรงเห็นแม้บุคคลหนึ่งผู้ลุกขึ้นคัดค้านว่า "ธรรมอันท่านกล่าวไว้ไม่ดี ไม่ใช่กล่าวไว้ดี" จึงชื่อว่าไม่ทรงเห็นบุคคลนิมิต. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. สูตรที่ ๖ และสูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปจลายมานสูตร

61. අට්ඨමෙ පචලායමානොති තං ගාමං උපනිස්සාය එකස්මිං වනසණ්ඩෙ සමණධම්මං කරොන්තො සත්තාහං චඞ්කමනවීරියෙන නිම්මථිතත්තා කිලන්තගත්තො චඞ්කමනකොටියං පචලායමානො නිසින්නො හොති. පචලායසි නොති නිද්දායසි නු. අනුමජ්ජිත්වාති පරිමජ්ජිත්වා. ආලොකසඤ්ඤන්ති මිද්ධවිනොදනආලොකසඤ්ඤං. දිවාසඤ්ඤන්ති දිවාතිසඤ්ඤං. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං රත්තිම්පි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා ච තෙ රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං දිවාපි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසං. පච්ඡාපුරෙසඤ්ඤීති පුරතො ච පච්ඡතො ච අභිහරණසඤ්ඤාය සඤ්ඤාවා. අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති බහි අවික්ඛිත්තෙහි අන්තො අනුපවිට්ඨෙහෙව පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. එත්තකෙන ඨානෙන භගවා ථෙරස්ස මිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං කථෙසි. සොණ්ඩන්ති මානසොණ්ඩං. කිච්චකරණීයානීති එත්ථ අවස්සං කත්තබ්බානි කිච්චානි, ඉතරානි කරණීයානි. මඞ්කුභාවොති නිත්තෙජතා දොමනස්සතා. එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා ථෙරස්ස භික්ඛාචාරවත්තං කථිතං.

๖๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปจลายมาโน ความว่า (พระเถระ) อาศัยบ้านนั้นแล้วกระทำสมณธรรมอยู่ในป่าแห่งหนึ่ง ถูกความเพียรในการจงกรมบีบคั้นตลอด ๗ วัน มีกายเหน็ดเหนื่อย จึงนั่งโงกง่วงอยู่ที่ท้ายที่จงกรม. บทว่า ปจลายสิ โน ความว่า ท่านหลับอยู่หรือ. บทว่า อนุมชฺชิตฺวา ได้แก่ ลูบคลำ. บทว่า อาโลกสญฺญํ ได้แก่ อาโลกสัญญาอันเป็นเครื่องบรรเทาความง่วง. บทว่า ทิวาสญฺญํ ได้แก่ สัญญาในกลางวัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า ท่านอธิษฐานอาโลกสัญญาในกลางวันฉันใด พึงอธิษฐานอาโลกสัญญานั้นแม้ในกลางคืนฉันนั้น. บทว่า ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา ความว่า และท่านอธิษฐานอาโลกสัญญาในกลางคืนฉันใด พึงอธิษฐานอาโลกสัญญานั้นแม้ในกลางวันฉันนั้น. บทว่า สปฺปภาสํ ได้แก่ มีแสงสว่างเพื่อทิพพจักขุญาณ. บทว่า ปจฺฉาปุเรสญฺญี ได้แก่ มีสัญญาด้วยอภิหรณสัญญา (สัญญาน้อมไป) ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง. บทว่า อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ ได้แก่ ด้วยอินทรีย์ ๕ ที่ไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก เข้าไปภายในแล้วนั่นเทียว. บทว่า มิทฺธสุขํ ได้แก่ ความสุขในการหลับ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสกรรมฐานเป็นเครื่องบรรเทาความง่วงแก่พระเถระ. บทว่า โสณฺฑํ ได้แก่ งวงคือมานะ. ในบทว่า กิจฺจกรณีชยานิ นี้ กิจที่ต้องทำแน่นอน ชื่อว่า กิจจะ, กิจนอกนี้ ชื่อว่า กรณียะ. บทว่า มงฺกุภาโว ได้แก่ ความหมดเดช ความเสียใจ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระศาสดาตรัสภิกขาจารวัตรแก่พระเถระ.

ඉදානි භස්සෙ පරියන්තකාරිතාය සමාදපෙතුං තස්මාතිහාතිආදිමාහ. තත්ථ විග්ගාහිකකථන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථා. නාහං මොග්ගල්ලානාතිආදි පාපමිත්තසංසග්ගවිවජ්ජනත්ථං වුත්තං. කිත්තාවතා නු ඛොති කිත්තකෙන නු ඛො. තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොතීති තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ තං ආරම්මණං කත්වා විමුත්තචිත්තතාය [Pg.175] තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො නාම සංඛිත්තෙන කිත්තාවතා හොති. යාය පටිපත්තියා තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොති, තමෙව ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො පුබ්බභාගපටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡති. අච්චන්තනිට්ඨොති ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො, එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො. අච්චන්තයොගක්ඛෙමීති අච්චන්තං යොගක්ඛෙමී, නිච්චයොගක්ඛෙමීති අත්ථො. අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරී, නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො. අච්චන්තං පරියොසානමස්සාති පුරිමනයෙනෙව අච්චන්තපරියොසානො. සෙට්ඨො දෙවමනුස්සානන්ති දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සෙට්ඨො උත්තමො. එවරූපො භික්ඛු කිත්තාවතා හොති, සඞ්ඛෙපෙනෙව තස්ස පටිපත්තිං කථෙථාති යාචති.

บัดนี้ เพื่อจะทรงให้สมาทานในการกระทำที่สุดในถ้อยคำ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตสฺมาติห. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิกฺคาหิกกถํ ได้แก่ วิกคาหิกกถา (คำพูดข่ม) ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้". คำมีอาทิว่า นาหํ โมคฺคลฺลาน ตรัสไว้เพื่อเว้นจากการสังสรรค์กับปาปมิตร. บทว่า กิตฺตาวตา นุ โข ได้แก่ ด้วยเหตุประมาณเท่าไรหนอ. บทว่า ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ ความว่า ชื่อว่า ตัณหาสังขยวิมุตต์ เพราะมีจิตหลุดพ้นโดยกระทำนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้เป็นอารมณ์, (ภิกษุ) จะเป็นตัณหาสังขยวิมุตต์โดยย่อด้วยเหตุประมาณเท่าไร. (พระเถระ) ทูลถามว่า ภิกษุเป็นตัณหาสังขยวิมุตต์ด้วยปฏิปทาใด, ขอจงแสดงบุพพภาคปฏิปทานั้นนั่นแหละของภิกษุขีณาสพโดยย่อเถิด. บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ ได้แก่ ก้าวล่วงที่สุดอันได้แก่ความสิ้นและความเสื่อมไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัจจันตะ, ความสำเร็จอย่างเด็ดขาดมีอยู่แก่ภิกษุนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัจจันตนิฏฐะ, อธิบายว่า มีความสำเร็จโดยส่วนเดียว มีความสำเร็จเป็นนิตย์. บทว่า อจฺจนฺตโยคกฺเขมี ได้แก่ ผู้เกษมจากโยคะอย่างเด็ดขาด, อธิบายว่า ผู้เกษมจากโยคะเป็นนิตย์. บทว่า อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี ได้แก่ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างเด็ดขาด, อธิบายว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นนิตย์. บทว่า อจฺจนฺตปริโยสาโน ได้แก่ มีที่สุดอย่างเด็ดขาด ด้วยนัยก่อนนั่นเทียว. บทว่า เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ ได้แก่ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. (พระเถระ) ทูลขอว่า ภิกษุผู้มีรูปอย่างนี้ จะมีได้ด้วยเหตุประมาณเท่าไร, ขอจงกล่าวปฏิปทาของภิกษุนั้นโดยย่อเท่านั้นเถิด.

සබ්බෙ ධම්මා නාලං අභිනිවෙසායාති එත්ථ සබ්බෙ ධම්මා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙ සබ්බෙපි තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසාය නාලං න පරියත්තා න සමත්තා න යුත්තා. කස්මා? ගහිතාකාරෙන අතිට්ඨනතො. තෙ හි නිච්චා සුඛා අත්තාති ගහිතාපි අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තාව සම්පජ්ජන්ති. තස්මා නාලං අභිනිවෙසාය. අභිජානාතීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාති. පරිජානාතීති තථෙව තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. යංකිඤ්චි වෙදනන්ති අන්තමසො පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං යංකිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි වෙදනං අනුභවති. ඉමිනා භගවා ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන ච විනිවට්ටෙත්වා අරූපපරිග්ගහං දස්සෙසි.

ในบทว่า สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสาย นี้ ชื่อว่าธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘. ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ไม่ควร ไม่พอ ไม่สมบูรณ์ ไม่เหมาะเพื่อจะยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ตั้งอยู่ตามอาการที่ยึดถือ. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น แม้ถูกยึดถือว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา ก็ย่อมเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตานั่นเทียว. เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรเพื่อจะยึดมั่น. บทว่า อภิชานาติ ได้แก่ ย่อมรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. บทว่า ปริชานาติ ได้แก่ ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาอย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า ยงฺกิญฺจิ เวทนํ ได้แก่ ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เล็กน้อย ที่สัมปยุตด้วยปัญจวิญญาณเป็นที่สุด. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้อรูปธรรมแก่พระเถระ โดยทรงพลิกกลับด้วยอำนาจแห่งเวทนา.

අනිච්චානුපස්සීති අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. විරාගානුපස්සීති එත්ථ ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ සඞ්ඛාරානං ඛයං ඛයතො පස්සනා විපස්සනාපි, අච්චන්තවිරාගං නිබ්බානං විරාගතො දස්සනමග්ගඤාණම්පි විරාගානුපස්සනා. තදුභයසමඞ්ගිපුග්ගලො විරාගානුපස්සී නාම. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘විරාගානුපස්සී’’ති, විරාගතො අනුපස්සන්තොති අත්ථො. නිරොධානුපස්සිම්හිපි එසෙව නයො. නිරොධොපි හි ඛයනිරොධො අච්චන්තනිරොධොති දුවිධොයෙව. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථ පටිනිස්සග්ගො වුච්චති වොස්සග්ගො. සො ච පරිච්චාගවොස්සග්ගො පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති දුවිධො හොති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනා. සා හි තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච වොස්සජති. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති මග්ගො. සො හි නිබ්බානං ආරම්මණතො පක්ඛන්දති. ද්වීහිපි වා කාරණෙහි සො වොස්සග්ගොයෙව, සමුච්ඡෙදවසෙන ඛන්ධානං කිලෙසානඤ්ච වොස්සජනතො නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දනතො. තස්මා [Pg.176] කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. නිරොධාය නිබ්බානධාතුයා චිත්තං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති උභයම්පෙතං මග්ගෙ සමෙති. තදුභයසමඞ්ගී පුග්ගලො ඉමාය පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතත්තා පටිනිස්සග්ගානුපස්සී නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති කිඤ්චි එකම්පි සඞ්ඛාරගතං තණ්හාවසෙන න උපාදියති න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අග්ගණ්හන්තො තණ්හාපරිතස්සනාය න පරිතස්සති. පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතීති සයමෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. ඛීණා ජාතීතිආදිනා පනස්ස පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා. ඉති භගවා සංඛිත්තෙන ඛීණාසවස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදං පුච්ඡිතො සංඛිත්තෙනෙව කථෙසි. ඉදං පන සුත්තං ථෙරස්ස ඔවාදොපි අහොසි විපස්සනාපි. සො ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති.

บทว่า อนิจฺจานุปสฺสี ความว่า ผู้ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง บทว่า วิราคานุปสฺสี ในบทนี้ วิราคะมี ๒ อย่าง คือ ขยวิราคะ ๑ อัจจันตวิราคะ ๑ ในวิราคะ ๒ อย่างนั้น แม้วิปัสสนาที่เห็นความสิ้นไปแห่งสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของสิ้นไป แม้มรรคญาณที่เห็นพระนิพพานอันเป็นอัจจันตวิราคะโดยความเป็นธรรมปราศจากราคะ ชื่อว่า วิราคานุปัสสนา บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยวิราคานุปัสสนาทั้งสองนั้น ชื่อว่า วิราคานุปัสสี ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสว่า “วิราคานุปสฺสี” มีเนื้อความว่า ผู้ตามเห็นโดยความเป็นธรรมปราศจากราคะ แม้ในบทว่า นิโรธานุปสฺสี ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ แม้นิโรธก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน คือ ขยนิโรธ ๑ อัจจันตนิโรธ ๑ ในบทว่า ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี นี้ คำว่า ปฏินิสสัคคะ ท่านเรียกว่า โวสสัคคะ และโวสสัคคะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ ๑ ปักขันทนโวสสัคคะ ๑ ใน ๒ อย่างนั้น วิปัสสนา ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ จริงอยู่ วิปัสสนานั้นย่อมสละทั้งกิเลสทั้งขันธ์ด้วยอำนาจแห่งตทังคประหาณ มรรค ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ จริงอยู่ มรรคนั้นย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ หรืออีกอย่างหนึ่ง มรรคนั้นชื่อว่าโวสสัคคะโดยแท้ ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะสละขันธ์และกิเลสด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทประหาณ และเพราะแล่นเข้าไปในพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ เพราะสละทั้งกิเลสและขันธ์ ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ เพราะจิตแล่นเข้าไปสู่นิพพานธาตุอันเป็นที่ดับ โวสสัคคะทั้งสองประการนี้ย่อมถึงพร้อมในมรรค บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยโวสสัคคะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสี เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนานี้ ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้ บทว่า น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ความว่า ไม่ยึดมั่น ไม่ถือเอา ไม่ลูบคลำ สังขารธรรมแม้แต่อย่างหนึ่งอย่างใดด้วยอำนาจแห่งตัณหา บทว่า อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ ความว่า เมื่อไม่ถือเอา ย่อมไม่สะดุ้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา บทว่า ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานด้วยตนเองทีเดียว ส่วนปัจจเวกขณญาณของท่านพระอรหันต์นั้น ทรงแสดงไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงถูกทูลถามถึงปุพพภาคปฏิปทาของพระขีณาสพโดยย่อ ก็ได้ตรัสตอบโดยย่อทีเดียว ก็พระสูตรนี้ได้เป็นทั้งโอวาทและเป็นทั้งวิปัสสนาของพระเถระ ท่านเจริญวิปัสสนาในพระสูตรนี้เองแล้วได้บรรลุพระอรหัตผล ดังนี้แล

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเมตตสูตร

62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථාති පුඤ්ඤානි කරොන්තා තෙසං මා භායිත්ථ. මෙත්තචිත්තං භාවෙසින්ති තිකචතුක්කජ්ඣානිකාය මෙත්තාය සම්පයුත්තං පණීතං කත්වා චිත්තං භාවෙසින්ති දස්සෙති. සංවට්ටමානෙ සුදාහන්ති සංවට්ටමානෙ සුදං අහං. සංවට්ටමානෙති ඣායමානෙ විපජ්ජමානෙ. ධම්මිකොති දසකුසලධම්මසමන්නාගතො. ධම්මරාජාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මෙන වා ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා. චාතුරන්තොති පුරත්ථිමසමුද්දාදීනං චතුන්නං සමුද්දානං වසෙන චාතුරන්තාය පථවියා ඉස්සරො. විජිතාවීති විජිතසඞ්ගාමො. ජනපදො තස්මිං ථාවරියං ථිරභාවං පත්තොති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්සං. සූරාති අභීරුනො. වීරඞ්ගරූපාති වීරානං අඞ්ගං වීරඞ්ගං, වීරියස්සෙතං නාමං. වීරඞ්ගරූපමෙතෙසන්ති වීරඞ්ගරූපා. වීරියජාතිකා වීරියසභාවා වීරියමයා විය අකිලාසුනො දිවසම්පි යුජ්ඣන්තා න කිලමන්තීති වුත්තං හොති. සාගරපරියන්තන්ති චක්කවාළපබ්බතං සීමං කත්වා ඨිතසමුද්දපරියන්තං. අදණ්ඩෙනාති ධනදණ්ඩෙනපි ඡෙජ්ජභෙජ්ජානුසාසනෙන සත්ථදණ්ඩෙනපි විනායෙව. අසත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා පරවිහෙඨනසත්ථෙනපි විනායෙව. ධම්මෙන අභිවිජියාති එහි ඛො, මහාරාජාති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා ධම්මෙනෙව වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිවිජිනිත්වා.

๖๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย ความว่า เธอทั้งหลายเมื่อทำบุญทั้งหลายอยู่ อย่ากลัวบุญเหล่านั้นเลย บทว่า เราได้เจริญเมตตาจิต ทรงแสดงว่า เราทำจิตให้ประณีต ประกอบด้วยเมตตาอันเป็นไปในติกฌานและจตุกกฌานแล้ว ได้เจริญแล้ว บทว่า สํวฏฺฏมาเน สุทาหํ พึงตัดบทเป็น สํวฏฺฏมาเน สุทํ อหํ บทว่า สํวฏฺฏมาเน แปลว่า เมื่อโลกกำลังถูกเผาไหม้ เมื่อกำลังพินาศ บทว่า ธมฺมิโก คือ ผู้ประกอบด้วยกุศลธรรม ๑๐ ประการ บทว่า ธมฺมราชา เป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ธรรมราชา เพราะได้ความเป็นพระราชาโดยธรรม บทว่า จาตุรนฺโต คือ เป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมีสมุทร ๔ เป็นที่สุด ด้วยอำนาจแห่งสมุทร ๔ มีสมุทรด้านทิศตะวันออกเป็นต้น บทว่า วิชิตาวี คือ ผู้มีสงครามอันชนะแล้ว บทว่า ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต คือ ชนบทในพระราชอาณาจักรนั้นถึงความมั่นคง คือ ภาวะที่ยั่งยืน บทว่า ปโรสหสฺสํ คือ เกินกว่าพัน บทว่า สูรา คือ ผู้ไม่ขลาดกลัว บทว่า วีรงฺครูปา คือ องค์แห่งคนกล้า ชื่อว่า วีรังคะ, คำนี้เป็นชื่อของวิริยะ รูปคือวิริยะของพระราชโอรสเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วีรังครูปา อธิบายว่า เป็นผู้มีชาติคือวิริยะ มีสภาวะคือวิริยะ ราวกับสำเร็จด้วยวิริยะ ไม่เหน็ดเหนื่อย แม้รบกันอยู่ตลอดวันก็ไม่ลำบาก บทว่า สาครปริยนฺตํ คือ มีสมุทรซึ่งตั้งอยู่โดยมีภูเขาจักรวาลเป็นเขตแดนเป็นที่สุด บทว่า อทณฺเฑน คือ ปราศจากทั้งธนทัณฑ์ และสัตถทัณฑ์ คือการสั่งสอนด้วยการตัดและการทำลาย บทว่า อสตฺเถน คือ ปราศจากแม้ศัสตราสำหรับเบียดเบียนผูอื่น มีดาบคมเดียวเป็นต้น บทว่า ธมฺเมน อภิวิชิย คือ มีการเสด็จมาอันพระราชาผู้เป็นข้าศึกทั้งหลายยอมรับแล้วว่า “ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า เชิญเสด็จมาเถิด” ทรงชนะโดยธรรมทีเดียวซึ่งแผ่นดินตามประเภทที่กล่าวไว้ด้วยธรรมะมีอาทิว่า “สัตว์ไม่พึงถูกฆ่า” แล้ว

සුඛෙසිනොති [Pg.177] සුඛපරියෙසකෙ සත්තෙ ආමන්තෙති. සුඤ්ඤබ්‍රහ්මූපගොති සුඤ්ඤබ්‍රහ්මවිමානූපගො. පථවිං ඉමන්ති ඉමං සාගරපරියන්තං මහාපථවිං. අසාහසෙනාති න සාහසිකකම්මෙන. සමෙන මනුසාසිතන්ති සමෙන කම්මෙන අනුසාසිං. තෙහි එතං සුදෙසිතන්ති තෙහි සඞ්ගාහකෙහි මහාකාරුණිකෙහි බුද්ධෙහි එතං එත්තකං ඨානං සුදෙසිතං සුකථිතං. පථබ්‍යොති පුථවිසාමිකො.

บทว่า สุเขสิโน ทรงเรียกสัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาความสุข บทว่า สุญฺญพฺรหฺมูปโค คือ ผู้เข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า บทว่า ปฐวิ อิมํ คือ มหาปฐพีนี้ซึ่งมีสมุทรเป็นที่สุด บทว่า อสาหเสน คือ มิใช่ด้วยกรรมอันหยาบช้า บทว่า สเมน มนุสาสิตํ คือ เราได้ปกครองด้วยกรรมอันสม่ำเสมอ บทว่า เตหิ เอตํ สุเทสิตํ คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้น ผู้ทรงสงเคราะห์ ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ได้ทรงแสดงฐานะนี้ประมาณเท่านี้ไว้ดีแล้ว ตรัสไว้ดีแล้ว บทว่า ปฐพฺโย คือ ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน

10. භරියාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภริยาสูตร

63. දසමෙ කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටානං මච්ඡපච්ඡිං ඔතාරෙත්වා ඨිතට්ඨානෙ ජාලෙ වා උදකතො උක්ඛිත්තමත්තෙ මච්ඡග්ගාහකානං මහාසද්දො හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සුජාතාති විසාඛාය කනිට්ඨා. සා නෙව සස්සුං ආදියතීති සස්සුයා කත්තබ්බවත්තං නාම අත්ථි, තං න කරොති, සස්සූතිපි නං න ගණෙති. න සසුරං ආදියතීති වචනං න ගණ්හාති. එවං අනාදරතායපි අග්ගහණෙනපි න ආදියති නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එවං අනාථපිණ්ඩිකො සුණිසාය ආචාරං ගහෙත්වා සත්ථු පුරතො නිසීදි. සාපි සුජාතා ‘‘කිං නු ඛො අයං සෙට්ඨි දසබලස්ස සන්තිකෙ මය්හං ගුණං කථෙස්සති උදාහු අගුණ’’න්ති ගන්ත්වා අවිදූරෙ සද්දං සුණන්තී අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා එහි සුජාතෙති ආමන්තෙසි.

๖๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เกวฏฺฏา มญฺเ มจฺฉวิโลเป ความว่า ในที่ที่ชาวประมงวางตะกร้าปลาลง หรือในขณะที่ยกแหขึ้นจากน้ำ ย่อมมีเสียงดังใหญ่ของพวกที่มาจับปลา ท่านหมายถึงเสียงดังนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้ บทว่า สุชาตา คือ น้องสาวของนางวิสาขา บทว่า สา เนว สสฺสุ อาทิยติ ความว่า วัตรที่พึงกระทำต่อแม่สามีมีอยู่ แต่นางไม่ทำวัตรนั้น และไม่นับถือท่านว่าเป็นแม่สามี บทว่า น สสุร อาทิยติ คือ ไม่เชื่อฟังคำของพ่อสามี ชื่อว่าไม่นับถือ เพราะทั้งไม่เคารพและไม่เชื่อฟัง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ อนาถบิณฑิกเศรษฐีจึงได้เล่าความประพฤติของสะใภ้แล้วนั่งอยู่เบื้องพระพักตร์พระศาสดา แม้นางสุชาตานั้นก็คิดว่า “เศรษฐีนี้จะกราบทูลคุณหรือโทษของเราในสำนักของพระทศพลหนอ” แล้วไปยืนฟังเสียงอยู่ไม่ไกล ครั้งนั้น พระศาสดาได้ตรัสเรียกนางว่า “สุชาตา เธอจงมานี่”

අහිතානුකම්පිනීති න හිතානුකම්පිනී. අඤ්ඤෙසූති පරපුරිසෙසු. අතිමඤ්ඤතෙති ඔමානාති මානවසෙන අතිමඤ්ඤති. ධනෙන කීතස්සාති ධනෙන කීතා අස්ස. වධාය උස්සුකා වධිතුං උස්සුක්කමාපන්නා. යං ඉත්ථියා වින්දති සාමිකො ධනන්ති ඉත්ථියා සාමිකො යං ධනං ලභති. අප්පම්පි තස්ස අපහාතුමිච්ඡතීති ථොකතොපි අස්ස හරිතුං ඉච්ඡති, උද්ධනෙ ආරොපිතඋක්ඛලියං පක්ඛිපිතබ්බතණ්ඩුලතොපි ථොකං හරිතුමෙව වායමති. අලසාති නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව හොති. ඵරුසාති ඛරා. දුරුත්තවාදිනීති දුබ්භාසිතභාසිනී, කක්ඛළං වාළකථමෙව කථෙති. උට්ඨායකානං අභිභුය්‍ය වත්තතීති එත්ථ උට්ඨායකානන්ති බහුවචනවසෙන විරියුට්ඨානසම්පන්නො සාමිකො වුත්තො, තස්ස තං උට්ඨානසම්පත්තිං අභිභවිත්වා හෙට්ඨා කත්වා වත්තති. පමොදතීති ආමොදිතපමොදිතා හොති[Pg.178]. කොලෙය්‍යකාති කුලසම්පන්නා. පතිබ්බතාති පතිදෙවතා. වධදණ්ඩතජ්ජිතාති දණ්ඩකං ගහෙත්වා වධෙන තජ්ජිතා, ‘‘ඝාතෙස්සාමි න’’න්ති වුත්තා. දාසීසමන්ති සාමිකස්ස වත්තපූරිකා දාසීති මං භගවා ධාරෙතූති වත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි.

คำว่า อหิตานุกมฺปินี คือ ไม่ใช่ผู้ที่อนุเคราะห์ด้วยสิ่งที่เป็นประโยชน์ คำว่า อญฺเญสุ คือ ในบุรุษอื่น คำว่า อติมญฺญเต คือ ย่อมดูหมิ่นด้วยอำนาจแห่งโอมานะและอติมานะ คำว่า ธเนน กีตสฺสา คือ นางเป็นหญิงที่เขาซื้อมาด้วยทรัพย์ คำว่า วธาย อุสฺสุกา คือ ขวนขวายเพื่อจะฆ่า คือ ถึงความขวนขวายเพื่อจะฆ่า คำว่า ยํ อิตฺถิยา วินฺทติ สามิโก ธนํ คือ สามีของหญิงย่อมได้ทรัพย์ใด คำว่า อปฺปมฺปิ ตสฺส อปหาตุอิจฺฉติ คือ ย่อมปรารถนาจะลักทรัพย์นั้นแม้เล็กน้อย คือ ย่อมพยายามจะลักเอาแม้ข้าวสารเล็กน้อยจากข้าวสารที่พึงใส่ในหม้อข้าวที่ยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ คำว่า อลสา คือ เป็นผู้ที่นั่งอยู่ ณ ที่ที่นั่งแล้วนั่นเทียว ยืนอยู่ ณ ที่ที่ยืนแล้วนั่นเทียว คำว่า ผรุสา คือ หยาบคาย คำว่า ทุรุตฺตวาทินี คือ มีปกติกล่าวคำชั่ว คือ ย่อมกล่าวแต่คำที่หยาบคายและร้ายกาจเท่านั้น ในบทว่า อุฏฺฐายกานํ อภิภุยฺย วตฺตติ นี้ บทว่า อุฏฺฐายกานํ เป็นพหูพจน์ หมายถึงสามีผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรและความขยันหมั่นเพียร นางย่อมประพฤติครอบงำ คือทำให้ต่ำต้อย ซึ่งความสมบูรณ์ด้วยความขยันหมั่นเพียรนั้นของสามีนั้น คำว่า ปโมทติ คือ เป็นผู้ร่าเริงบันเทิงใจ คำว่า โกเลยฺยกา คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยสกุล คำว่า ปติพฺพตา คือ มีสามีเป็นเทวดา คำว่า วธทณฺฑตชฺชิตา คือ ถูกขู่ด้วยการประหาร โดยถือท่อนไม้ (กล่าวว่า) 'เราจะฆ่าเจ้า' คำว่า ทาสีสมา คือ เป็นทาสีผู้บำเพ็ญวัตรแก่สามี ดังนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ไว้เถิด ดังนี้แล้ว ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย

11. කොධනසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาโกธนสูตร

64. එකාදසමෙ සපත්තකන්තාති සපත්තානං වෙරීනං කන්තා පියා තෙහි ඉච්ඡිතපත්ථිතා. සපත්තකරණාති සපත්තානං වෙරීනං අත්ථකරණා. කොධපරෙතොති කොධානුගතො. පචුරත්ථතායාති බහුඅත්ථතාය බහුහිතතාය. අනත්ථම්පීති අවුද්ධිම්පි. අත්ථො මෙ ගහිතොති වුඩ්ඪි මෙ ගහිතා.

๖๔. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า สปตฺตกันตา คือ เป็นที่น่าปรารถนา น่ารักของศัตรู คือของเหล่าคนมีเวร เป็นที่ต้องการปรารถนาของพวกเขา คำว่า สปตฺตกรณา คือ ทำประโยชน์ให้แก่ศัตรู คือแก่เหล่าคนมีเวร คำว่า โกธปเรโต คือ ถูกความโกรธครอบงำ คำว่า ปจุรตฺถตาย คือ เพื่อประโยชน์มาก เพื่อเกื้อกูลมาก คำว่า อนตฺถมฺปิ คือ แม้ความไม่เจริญ คำว่า อตฺโถ เม คหิโต คือ ความเจริญอันเรายึดถือแล้ว

අථො අත්ථං ගහෙත්වානාති අථො වුද්ධිං ගහෙත්වා. අනත්ථං අධිපජ්ජතීති අනත්ථො මෙ ගහිතොති සල්ලක්ඛෙති. වධං කත්වානාති පාණාතිපාතකම්මං කත්වා. කොධසම්මදසම්මත්තොති කොධමදෙන මත්තො, ආදින්නගහිතපරාමට්ඨොති අත්ථො. ආයසක්‍යන්ති අයසභාවං, අයසො නියසො හොතීති අත්ථො. අන්තරතො ජාතන්ති අබ්භන්තරෙ උප්පන්නං. අත්ථං න ජානාතීති වුද්ධිඅත්ථං න ජානාති. ධම්මං න පස්සතීති සමථවිපස්සනාධම්මං න පස්සති. අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරං තමං බහලතමං. සහතෙති අභිභවති.

คำว่า อโถ อตฺถํ คเหตฺวาน คือ อนึ่ง ครั้นยึดถือความเจริญแล้ว คำว่า อนตฺถํ อธิปชฺชติ คือ ย่อมสำคัญว่า ความไม่เป็นประโยชน์อันเรายึดถือแล้ว คำว่า วธํ กตฺวาน คือ ครั้นทำปาณาติบาตกรรมแล้ว คำว่า โกธสมฺมทสมฺมตฺโต คือ ผู้เมาแล้วด้วยความเมาคือความโกรธ อธิบายว่า เป็นผู้ยึดถือ ถือมั่น และลูบคลำสิ่งที่ตนรับเอาแล้ว คำว่า อายสกฺยํ คือ ความไม่มีชื่อเสียง อธิบายว่า ย่อมเป็นผู้ไม่มีชื่อเสียง ไม่มียศ คำว่า อนฺตรโต ชาตํ คือ เกิดขึ้นในภายใน คำว่า อตฺถํ น ชานาติ คือ ย่อมไม่รู้ประโยชน์คือความเจริญ คำว่า ธมฺมํ น ปสฺสติ คือ ย่อมไม่เห็นธรรมคือสมถะและวิปัสสนา คำว่า อนฺธตมํ คือ ความมืดที่ทำให้มืดบอด เป็นความมืดที่หนาทึบที่สุด คำว่า สหเต คือ ย่อมครอบงำ

දුම්මඞ්කුයන්ති දුම්මඞ්කුභාවං නිත්තෙජතං දුබ්බණ්ණමුඛතං. යතො පතායතීති යදා නිබ්බත්තති. න වාචො හොති ගාරවොති වචනස්සපි ගරුභාවො න හොති. න දීපං හොති කිඤ්චනන්ති කාචි පතිට්ඨා නාම න හොති. තපනීයානීති තාපජනකානි. ධම්මෙහීති සමථවිපස්සනාධම්මෙහි. ආරකාති දූරෙ. බ්‍රාහ්මණන්ති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණං. යාය මාතු භතොති යාය මාතරා භතො පොසිතො. පාණදදිං සන්තින්ති ජීවිතදායිකං සමානං. හන්ති කුද්ධො පුථුත්තානන්ති කුද්ධො පුග්ගලො පුථු නානාකාරණෙහි අත්තානං හන්ති. නානාරූපෙසු මුච්ඡිතොති නානාරම්මණෙසු අධිමුච්ඡිතො හුත්වා. රජ්ජුයා බජ්ඣ මීයන්තීති රජ්ජුයා බන්ධිත්වා මරන්ති. පබ්බතාමපි කන්දරෙති පබ්බතකන්දරෙපි පතිත්වා මරන්ති.

คำว่า ทุมฺมงฺกุยํ คือ ความเป็นผู้มีหน้าตาไม่ผ่องใส ความไม่มีสง่าราศี ความมีหน้าตาไม่งดงาม คำว่า ยโต ปตายติ คือ เมื่อเกิดขึ้น คำว่า น วาโจ โหติ คารโว คือ แม้คำพูดก็ไม่มีความหนักแน่น คำว่า น ทีปํ โหติ กิญฺจนํ คือ ที่พึ่งพิงอะไรๆ ชื่อว่าย่อมไม่มี คำว่า ตปนียานิ คือ สิ่งที่ก่อให้เกิดความเดือดร้อน คำว่า ธมฺเมหิ คือ จากธรรมคือสมถะและวิปัสสนา คำว่า อารกา คือ อยู่ไกล คำว่า พฺราหฺมณํ คือ พระขีณาสพผู้เป็นพราหมณ์ คำว่า ยาย มาตุ ภโต คือ อันมารดาใดเลี้ยงดูแล้ว คำว่า ปาณททึ สนฺตึ คือ ผู้เป็นผู้ให้ชีวิต คำว่า หนฺติ กุทฺโธ ปุถุตฺตานํ คือ บุคคลผู้โกรธแล้ว ย่อมฆ่าตนเองด้วยเหตุต่างๆ นานา คำว่า นานารูเปสุ มุจฺฉิโต คือ เป็นผู้มัวเมาอย่างยิ่งในอารมณ์ต่างๆ แล้ว คำว่า รชฺชุยา พชฺฌ มียนฺติ คือ ผูกด้วยเชือกแล้วตาย คำว่า ปพฺพตาปิ กนฺทเร คือ ตกไปในซอกเขาแล้วตาย

භූනහච්චානීති [Pg.179] හතවුද්ධීනි. ඉතායන්ති ඉති අයං. තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙති තං කොධං දමෙන ඡින්දෙය්‍ය. කතරෙන දමෙනාති? පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියාති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව විපස්සනාසම්පයුත්තෙන කායිකචෙතසිකවීරියෙන ච මග්ගසම්මාදිට්ඨියා ච. තථෙව ධම්මෙ සික්ඛෙථාති යථා අකුසලං සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, සමථවිපස්සනාධම්මෙපි තථෙව සික්ඛෙය්‍ය. මා නො දුම්මඞ්කුයං අහූති මා අම්හාකං දුම්මඞ්කුභාවො අහොසීති ඉමමත්ථං පත්ථයමානා. අනායාසාති අනුපායාසා. අනුස්සුකාති කත්ථචි උස්සුක්කං අනාපන්නා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า ภูนหจฺจานิ คือ สิ่งที่ทำลายความเจริญ คำว่า อิตายํ คือ อิติ อยํ (ดังนี้ นี้) คำว่า ตํ ทเมน สมุจฺฉินฺเท คือ พึงตัดความโกรธนั้นด้วยทมะ ถามว่า ด้วยทมะอะไร? ตอบว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา, ด้วยกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะที่ประกอบด้วยวิปัสสนา และด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ คำว่า ตเถว ธมฺเม สิกฺเขถ คือ พึงตัดอกุศลฉันใด ก็พึงศึกษาในธรรมคือสมถะและวิปัสสนาฉันนั้นเหมือนกัน คำว่า มา โน ทุมฺมงฺกุยํ อหู คือ ผู้ปรารถนาเนื้อความนี้ว่า ขอความเป็นผู้มีหน้าตาไม่ผ่องใสอย่าได้มีแก่เราทั้งหลายเลย คำว่า อนายาสา คือ ไม่ลำบาก คำว่า อนุสฺสุกา คือ ไม่ถึงความขวนขวายในที่ไหนๆ ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

අබ්‍යාකතවග්ගො ඡට්ඨො.

อัพยากตวรรคที่ ๖

7. මහාවග්ගො

๗. มหาวรรค

1. හිරිඔත්තප්පසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาหิริโอตตัปปสูตร

65. සත්තමස්ස පඨමෙ හතූපනිසොති හතඋපනිසො ඡින්නපච්චයො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති බලවවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති අරහත්තවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණා ච.

๖๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๗ คำว่า หตูปนิโส คือ มีอุปนิสัยอันถูกทำลายแล้ว มีปัจจัยอันขาดแล้ว คำว่า ยถาภูตญาณทสฺสนํ คือ ตรุณวิปัสสนา (วิปัสสนาญาณอย่างอ่อน) คำว่า นิพฺพิทาวิราโค คือ พลววิปัสสนา (วิปัสสนาญาณมีกำลัง) และมรรค คำว่า วิมุตฺติญาณทสฺสนํ คือ อรหัตตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งพระอรหันต์) และปัจจเวกขณญาณ

2. සත්තසූරියසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสัตตสูริยสูตร

66. දුතියෙ යස්මා අයං සත්තසූරියදෙසනා තෙජොසංවට්ටදස්සනවසෙන පවත්තා, තස්මා තයො සංවට්ටා, තිස්සො සංවට්ටසීමා, තීණි සංවට්ටමූලානී, තීණි කොලාහලානීති අයං තාව ආදිතොව ඉමස්ස සුත්තස්ස පුරෙචාරිකකථා වෙදිතබ්බා. සා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403) පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතාව. එතදවොචාති අනිච්චකම්මට්ඨානිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං අජ්ඣාසයෙන උපාදින්නකානං අනුපාදින්නකානං සඞ්ඛාරානං විපත්තිදස්සනත්ථං එතං ‘‘අනිච්චා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා’’තිආදිසත්තසූරියොපමසුත්තන්තං අවොච. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. සඞ්ඛාරාති උපාදින්නකඅනුපාදින්නකා සඞ්ඛාරධම්මා. අද්ධුවාති එවං අචිරට්ඨෙන න ධුවා. අනස්සාසිකාති [Pg.180] අසස්සතභාවෙන අස්සාසරහිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව.

๖๖. ในสูตรที่ ๒ เพราะเหตุที่เทศนาเรื่องพระอาทิตย์ ๗ ดวงนี้ เป็นไปโดยนัยแห่งการแสดงเตโชสังวัฏ (การพินาศด้วยไฟ) ฉะนั้น พึงทราบเรื่องนำก่อนของสูตรนี้ตั้งแต่ต้นว่า สังวัฏ ๓ อย่าง, สังวัฏฏสีมา ๓ อย่าง, สังวัฏฏมูล ๓ อย่าง, โกลาหล ๓ อย่าง เรื่องนำนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในปุพเพนิวาสานุสสตินิทเทส คำว่า เอตทโวจ คือ พระองค์ได้ตรัสสัตตสูริโยปมสูตรนี้ ซึ่งขึ้นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง' เป็นต้น เพื่อแสดงความวิบัติแห่งสังขารทั้งที่เป็นอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ ตามอัธยาศัยของภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้มีอนิจจกรรมฐานเป็นอารมณ์ ในบทเหล่านั้น คำว่า อนิจฺจา คือ ไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี คำว่า สงฺขารา คือ สังขารธรรมทั้งที่เป็นอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ คำว่า อฑฺฒุวา คือ ไม่ยั่งยืน เพราะมีความหมายว่าไม่ดำรงอยู่นาน คำว่า อนสฺสาสิกา คือ ไม่น่าไว้วางใจ เพราะไม่มีภาวะที่ยั่งยืน คำว่า อลเมว คือ สมควรทีเดียว

අජ්ඣොගාළ්හොති උදකෙ අනුපවිට්ඨො. අච්චුග්ගතොති උදකපිට්ඨිතො උග්ගතො. දෙවො න වස්සතීති පඨමං තාව උපකප්පනමෙඝො නාම කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකමෙඝො හුත්වා වස්සති, තදා නික්ඛන්තබීජං න පුන ගෙහං පවිසති. තතො පට්ඨාය ධමකරණෙ නිරුද්ධං විය උදකං හොති, පුන එකබින්දුම්පි දෙවො න වස්සතීති උපමානධම්මකථාව පමාණං. විනස්සන්තෙ පන ලොකෙ පඨමං අවීචිතො පට්ඨාය තුච්ඡො හොති, තතො උට්ඨහිත්වා සත්තා මනුස්සලොකෙ ච තිරච්ඡානෙසු ච නිබ්බත්තන්ති. තිරච්ඡානෙසු නිබ්බත්තාපි පුත්තභාතිකෙසු මෙත්තං පටිලභිත්වා කාලකතා දෙවමනුස්සෙසු නිබ්බත්තන්ති. දෙවතා ආකාසෙන චරන්තියො ආරොචෙන්ති – ‘‘න ඉදං ඨානං සස්සතං න නිබද්ධං, මෙත්තං භාවෙථ, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං භාවෙථා’’ති. තෙ මෙත්තාදයො භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති.

คำว่า อชฺโฌคาโฬ (หยั่งลงแล้ว) คือ เข้าไปแล้วในน้ำ. คำว่า อจฺจุคฺคโต (ขึ้นพ้นแล้ว) คือ โผล่ขึ้นจากพื้นน้ำ. คำว่า เทโว น วสฺสติ (ฝนไม่ตก) ความว่า เบื้องต้นทีเดียว เมฆชื่ออุปกัปปนะตั้งขึ้นเป็นเมฆก้อนเดียวในแสนโกฏิจักรวาลแล้วย่อมตก, ในกาลนั้น พืชที่(ชาวนา)นำออกไป(เพื่อหว่าน)ย่อมไม่กลับเข้าสู่เรือนอีก. จำเดิมแต่นั้น น้ำย่อมเป็นประดุจถูกกั้นไว้ในรางน้ำ, ฝนย่อมไม่ตกแม้สักหยาดหนึ่งอีก ธรรมกถานี้เป็นเพียงอุปมา. ก็เมื่อโลกกำลังพินาศ เบื้องต้นย่อมว่างเปล่าจำเดิมแต่อเวจี, สัตว์ทั้งหลายเคลื่อนจากที่นั้นแล้วย่อมบังเกิดในมนุษยโลกและในกำเนิดดิรัจฉาน. แม้สัตว์ที่บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ได้เมตตาในบุตรและพี่น้องแล้ว ทำกาละไป ย่อมบังเกิดในเทวโลกและมนุษยโลก. เทวดาทั้งหลายที่เที่ยวไปในอากาศย่อมป่าวประกาศว่า 'ฐานะนี้ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน, ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาเถิด'. ชนเหล่านั้นเจริญเมตตาเป็นต้นแล้ว จุติจากอัตภาพนั้น ย่อมบังเกิดในพรหมโลก.

බීජගාමාති එත්ථ බීජගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානි. භූතගාමො නාම යංකිඤ්චි නික්ඛන්තමූලපණ්ණං හරිතකං. ඔසධිතිණවනප්පතයොති එත්ථ ඔසධීති ඔසධරුක්ඛා. තිණාති බහිසාරා තාලනාළිකෙරාදයො. වනප්පතයොති වනජෙට්ඨකරුක්ඛා. කුන්නදියොති ඨපෙත්වා පඤ්ච මහානදියො අවසෙසා නින්නගා. කුසොබ්භාති ඨපෙත්වා සත්ත මහාසරෙ අවසෙසා රහදාදයො. දුතියො සූරියොතිආදීසු දුතියසූරියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති. තතියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති, එකො මජ්ඣෙ හොති. චතුත්ථකාලෙ චතුකුලිකෙ ගාමෙ චත්තාරො පිණ්ඩචාරිකා ද්වාරපටිපාටියා ඨිතා විය හොන්ති. පඤ්චමාදිකාලෙපි එසෙව නයො. පලුජ්ජන්තීති ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්ති. නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායති න මසීති චක්කවාළමහාපථවී සිනෙරුපබ්බතරාජා හිමවා චක්කවාළපබ්බතො ඡ කාමසග්ගා පඨමජ්ඣානිකබ්‍රහ්මලොකාති එත්තකෙ ඨානෙ දඩ්ඪෙ අච්ඡරාය ගහෙතබ්බමත්තාපි ඡාරිකා වා අඞ්ගාරො වා න පඤ්ඤායති. කො මන්තා කො සද්ධාතාති කො තස්ස සද්ධාපනත්ථාය සමත්ථො, කො වා තස්ස සද්ධාතා. අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨපදෙහීති දිට්ඨපදෙ [Pg.181] සොතාපන්නෙ අරියසාවකෙ ඨපෙත්වා කො අඤ්ඤො සද්දහිස්සතීති අත්ථො.

ในบทว่า พีชคามา นี้ คำว่า พีชคาม ได้แก่ พืชพันธุ์ ๕ ชนิด. คำว่า ภูตคาม ได้แก่ พืชสีเขียวใดๆ ที่มีรากและใบงอกออกมา. ในบทว่า โอสธิติณวนปฺปตโย นี้ คำว่า โอสธี ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นยา. คำว่า ติณา ได้แก่ ต้นไม้มีแก่นภายนอก เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น. คำว่า วนปฺปตโย ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นใหญ่ในป่า. คำว่า กุนฺนทิโย ได้แก่ แม่น้ำน้อยที่เหลือ ยกเว้นแม่น้ำใหญ่ ๕ สาย. คำว่า กุโสพฺภา ได้แก่ ห้วงน้ำน้อยเป็นต้น ที่เหลือ ยกเว้นสระใหญ่ ๗ แห่ง. ในบทว่า ทุติโย สูริโย เป็นต้น ในกาลแห่งดวงอาทิตย์ดวงที่ ๒ ดวงหนึ่งขึ้น ดวงหนึ่งตก. ในกาลแห่งดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ ดวงหนึ่งขึ้น ดวงหนึ่งตก ดวงหนึ่งอยู่ตรงกลาง. ในกาลแห่งดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ (ดวงอาทิตย์ทั้งหลาย) ย่อมเป็นประดุจภิกษุ ๔ รูปผู้เที่ยวบิณฑบาต ยืนอยู่ตามลำดับประตูในหมู่บ้านที่มี ๔ ตระกูล. แม้ในกาลแห่งดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ปลุชฺชนฺติ (ย่อมสลายไป) คือ ขาดแล้วๆ ย่อมตกลงไป. คำว่า เนว ฉาริกา ปญฺญายติ น มสิ (เถ้าก็ไม่ปรากฏ เขม่าก็ไม่ปรากฏ) ความว่า เมื่อสถานที่ประมาณเท่านี้ คือ มหาปฐพีแห่งจักรวาล ขุนเขาสิเนรุ ภูเขาหิมพานต์ ภูเขาจักรวาล กามาวจรสวรรค์ ๖ ชั้น และพรหมโลกชั้นปฐมฌาน ถูกไฟไหม้แล้ว เถ้าหรือถ่านแม้ประมาณเท่าที่หยิบขึ้นได้ด้วยการดีดนิ้วก็ไม่ปรากฏ. คำว่า โก มนฺตา โก สทฺธาตา (ใครเล่าจะปรึกษา ใครเล่าจะเชื่อ) ความว่า ใครเล่าจะสามารถเพื่อจะให้ผู้นั้นเชื่อได้ หรือใครเล่าจะเป็นผู้เชื่อถ้อยคำของผู้นั้น. คำว่า อญฺญตฺร ทิฏฺฐปเทหิ (นอกจากผู้เห็นบทธรรมแล้ว) มีความว่า ยกเว้นพระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ผู้มีบทธรรม (คือพระนิพพาน) อันเห็นแล้ว ใครอื่นเล่าจะพึงเชื่อได้.

වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන වීතරාගො. සාසනං ආජානිංසූති අනුසිට්ඨිං ජානිංසු, බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. සමසමගතියොති දුතියත්තභාවෙ සබ්බාකාරෙන සමගතිකො එකගතිකො. උත්තරි මෙත්තං භාවෙය්‍යන්ති පඨමජ්ඣානතො උත්තරි යාව තිකචතුක්කජ්ඣානා පණීතං කත්වා මෙත්තං භාවෙය්‍යං. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. එවං අනිච්චලක්ඛණං දීපෙත්වා සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ පඤ්චසතාපි තෙ අනිච්චකම්මට්ඨානිකා භික්ඛූ දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා නිසින්නාසනෙසුයෙව අරහත්තං පාපුණිංසූති.

คำว่า วีตราโค (ผู้มีราคะไปปราศแล้ว) คือ มีราคะไปปราศแล้วโดยวิกขัมภนวิธี. คำว่า สาสนํ อาชานึสุ (ได้รู้แจ้งคำสอน) คือ ได้รู้คำสั่งสอน, ได้ปฏิบัติมรรคเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก. คำว่า สมสมคติโย (มีคติเสมอกัน) คือ ในอัตภาพที่สอง มีคติเสมอกัน มีคติเป็นอันเดียวกันโดยอาการทั้งปวง. คำว่า อุตฺตริ เมตฺตํ ภาเวยฺยํ (พึงเจริญเมตตาให้ยิ่งขึ้นไป) ความว่า เราพึงเจริญเมตตาโดยทำให้ประณีตยิ่งขึ้นไปกว่าปฐมฌาน จนถึงตติยฌานและจตุตถฌาน. คำว่า จกฺขุมา (ผู้มีจักษุ) คือ ผู้มีจักษุ ๕. คำว่า ปรินิพฺพุโต (ปรินิพพานแล้ว) คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน ณ โพธิบัลลังก์นั่นเทียว. เมื่อพระศาสดาทรงแสดงอนิจจลักษณะอย่างนี้แล้ว กำลังจะทรงจบพระธรรมเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นผู้เจริญอนิจจกัมมัฏฐาน ก็ได้ส่งญาณไปตามกระแสพระธรรมเทศนา บรรลุพระอรหัตผล ณ อาสนะที่นั่งนั่นเอง.

3. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා

๓. คำพรรณนานครูปมสูตร

67. තතියෙ යතොති යදා. පච්චන්තිමන්ති රට්ඨපරියන්තෙ රට්ඨාවසානෙ නිවිට්ඨං. මජ්ඣිමදෙසනගරස්ස පන රක්ඛාකිච්චං නත්ථි, තෙන තං න ගහිතං. නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතන්ති නගරාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතං. අකරණීයන්ති අකත්තබ්බං අජිනියං. ගම්භීරනෙමාති ගම්භීරආවාටා. සුනිඛාතාති සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතා. තං පනෙතං එසිකාථම්භං ඉට්ඨකාහි වා කරොන්ති සිලාහි වා ඛදිරාදීහි වා සාරරුක්ඛෙහි. තං නගරගුත්තත්ථාය කරොන්තා බහිනගරෙ කරොන්ති, අලඞ්කාරත්ථාය කරොන්තා අන්තොනගරෙ. තං ඉට්ඨකාමයං කරොන්තා මහන්තං ආවාටං කත්වා චයං චිනිත්වා උපරි අට්ඨංසං කත්වා සුධාය ලිම්පන්ති. යදා හත්ථිනා දන්තෙහි අභිහතො න චලති, තදා සුලිත්තො නාම හොති. සිලාථම්භාදයොපි අට්ඨංසා එව හොන්ති. තෙ සචෙ අට්ඨ රතනා හොන්ති, චතුරතනමත්තං ආවාටෙ පවිසති, චතුරතනමත්තං උපරි හොති. සොළසරතනවීසතිරතනෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙසඤ්හි උපඩ්ඪං හෙට්ඨා හොති, උපඩ්ඪං උපරි. තෙ ගොමුත්තවඞ්කා හොන්ති, තෙන තෙසං අන්තරෙ පදරමයං කත්වා කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තෙ පන කතචිත්තකම්මා පග්ගහිතද්ධජාව හොන්ති.

๖๗. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ยโต คือ ยทา (ในกาลใด). บทว่า ปจฺจนฺติมํ คือ ตั้งอยู่ที่ชายแดนแห่งแว่นแคว้น ที่สุดแห่งแว่นแคว้น. ก็กิจคือการป้องกันไม่มีแก่นครในมัชฌิมประเทศ เพราะเหตุนั้น นครนั้นจึงไม่ถูกถือเอา (ในที่นี้). บทว่า นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ คือ ประดับประดาแล้วด้วยเครื่องประดับนคร. บทว่า อกรณียํ คือ อันใครๆ ทำไม่ได้, ไม่พึงพ่ายแพ้. บทว่า คมฺภีรเนมา คือ มีคูลึก. บทว่า สุนิขาตา คือ ฝังไว้ดีแล้ว. ก็เสาระเนียดนั้น เขาทำด้วยอิฐบ้าง ด้วยศิลาบ้าง หรือด้วยไม้แก่น เช่น ไม้สีเสียด เป็นต้น. ชนทั้งหลายเมื่อทำเสานั้นเพื่อป้องกันนคร ย่อมทำไว้ภายนอกนคร, เมื่อทำเพื่อประดับประดา ย่อมทำไว้ภายในนคร. ชนทั้งหลายเมื่อทำเสานั้นให้เป็นของสำเร็จด้วยอิฐ ขุดหลุมใหญ่แล้ว ก่อฐานขึ้นไป ทำเป็นแปดเหลี่ยมข้างบนแล้ว ฉาบด้วยปูน. เมื่อใด เสานั้นถูกช้างใช้งาแทงแล้วไม่หวั่นไหว เมื่อนั้น ชื่อว่าเป็นเสาที่ฉาบไว้ดีแล้ว. แม้เสาหินเป็นต้น ก็เป็นแปดเหลี่ยมเหมือนกัน. ถ้าเสาเหล่านั้นยาว ๘ ศอก ส่วนประมาณ ๔ ศอกย่อมเข้าไปในหลุม ส่วนประมาณ ๔ ศอกย่อมอยู่ข้างบน. แม้ในเสาที่ยาว ๑๖ ศอก และ ๒๐ ศอก ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ กึ่งหนึ่งของเสาทั้งปวงย่อมอยู่ข้างล่าง กึ่งหนึ่งย่อมอยู่ข้างบน. เสาเหล่านั้นย่อมโค้งเหมือนรอยปัสสาวะโค เพราะเหตุนั้น จึงอาจทำการงาน (รบ) ได้ โดยทำพื้นไม้ไว้ในระหว่างเสาเหล่านั้น. ก็เสาเหล่านั้นย่อมมีลวดลายวิจิตรที่ทำไว้แล้ว และมีธงที่ยกขึ้นไว้แล้ว.

පරිඛාති [Pg.182] පරික්ඛිපිත්වා ඨිතමාතිකා. අනුපරියායපථොති අන්තො පාකාරස්ස පාකාරෙන සද්ධිං ගතො මහාපථො, යත්ථ ඨිතා බහිපාකාරෙ ඨිතෙහි සද්ධිං යුජ්ඣන්ති. සලාකන්ති සරතොමරාදිනිස්සග්ගියාවුධං. ජෙවනිකන්ති එකතොධාරාදිසෙසාවුධං.

คำว่า ปริขา คือ คูที่ตั้งอยู่โดยรอบ. คำว่า อนุปริยายปโถ คือ ถนนใหญ่ที่ไปกับกำแพงภายในกำแพง ซึ่งเป็นที่ที่ (ทหาร) ยืนสู้รบกับ (ข้าศึก) ที่อยู่ภายนอกกำแพง. คำว่า สลากํ คือ อาวุธที่ซัดไป เช่น ลูกศรและหอกซัด เป็นต้น. คำว่า เชวนิกํ คือ อาวุธที่เหลือ เช่น อาวุธมีคมข้างเดียว เป็นต้น.

හත්ථාරොහාති සබ්බෙපි හත්ථිආචරියහත්ථිවෙජ්ජහත්ථිබන්ධාදයො. අස්සාරොහාති සබ්බෙපි අස්සාචරියඅස්සවෙජ්ජඅස්සබන්ධාදයො. රථිකාති සබ්බෙපි රථාචරියරථයොධරථරක්ඛාදයො. ධනුග්ගහාති ඉස්සාසා. චෙලකාති යෙ යුද්ධෙ ජයද්ධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්ති. චලකාති ‘‘ඉධ රඤ්ඤො ඨානං හොතු, ඉධ අසුකමහාමත්තස්සා’’ති එවං සෙනාබ්‍යූහකාරකා. පිණ්ඩදායිකාති සාහසිකමහායොධා. තෙ කිර පරසෙනං පවිසිත්වා පිණ්ඩපිණ්ඩමිව ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති, උප්පතිත්වා නිග්ගච්ඡන්තීති අත්ථො. යෙ වා සඞ්ගාමමජ්ඣෙ යොධානං භත්තපානීයං ගහෙත්වා පවිසන්ති, තෙසම්පෙතං නාමං. උග්ගා රාජපුත්තාති උග්ගතුග්ගතා සඞ්ගාමාවචරා රාජපුත්තා. පක්ඛන්දිනොති යෙ ‘‘කස්ස සීසං වා ආවුධං වා ආහරාමා’’ති වත්වා ‘‘අසුකස්සා’’ති වුත්තා සඞ්ගාමං පක්ඛන්දිත්වා තදෙව ආහරන්ති, ඉමෙ පක්ඛන්දන්තීති පක්ඛන්දිනො. මහානාගා විය මහානාගා, හත්ථිආදීසුපි අභිමුඛං ආගච්ඡන්තෙසු අනිවත්තියයොධානං එතං අධිවචනං. සූරාති එකසූරා, යෙ සජාලිකාපි සවම්මිකාපි සමුද්දං තරිතුං සක්කොන්ති. චම්මයොධිනොති යෙ චම්මකඤ්චුකං වා පවිසිත්වා සරපරිත්තාණචම්මං වා ගහෙත්වා යුජ්ඣන්ති. දාසකපුත්තාති බලවසිනෙහා ඝරදාසයොධා. දොවාරිකොති ද්වාරපාලකො. වාසනලෙපනසම්පන්නොති වාසනෙන සබ්බවිවරපටිච්ඡාදනෙන සුධාලෙපෙන සම්පන්නො. බහි වා ඛාණුපාකාරසඞ්ඛාතෙන වාසනෙන ඝනමට්ඨෙන ච සුධාලෙපෙන සම්පන්නො පුණ්ණඝටපන්තිං දස්සෙත්වා කතචිත්තකම්මපග්ගහිතද්ධජො. තිණකට්ඨොදකන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං ඝාසත්ථාය ගෙහානඤ්ච ඡාදනත්ථාය ආහරිත්වා බහූසු ඨානෙසු ඨපිතතිණඤ්ච, ගෙහකරණපචනාදීනං අත්ථාය ආහරිත්වා ඨපිතකට්ඨඤ්ච, යන්තෙහි පවෙසෙත්වා පොක්ඛරණීසු ඨපිතඋදකඤ්ච. සන්නිචිතං හොතීති පටිකච්චෙව අනෙකෙසු ඨානෙසු සුට්ඨු නිචිතං හොති. අබ්භන්තරානං රතියාති අන්තොනගරවාසීනං රතිඅත්ථාය. අපරිතස්සායාති [Pg.183] තාසං අනාපජ්ජනත්ථාය. සාලියවකන්ති නානප්පකාරා සාලියො චෙව යවා ච. තිලමුග්ගමාසාපරණ්ණන්ති තිලමුග්ගමාසා ච සෙසාපරණ්ණඤ්ච.

บทว่า หัตถาโรหา ได้แก่ คนชำนาญช้างทั้งหมด มีอาจารย์ฝึกช้าง สัตวแพทย์รักษาช้าง และคนเลี้ยงช้าง เป็นต้น บทว่า อัสสาโรหา ได้แก่ คนชำนาญม้าทั้งหมด มีอาจารย์ฝึกม้า สัตวแพทย์รักษาม้า และคนเลี้ยงม้า เป็นต้น บทว่า รถิกา ได้แก่ พลรถทั้งหมด มีอาจารย์ฝึกรถ พลรบประจำรถ และคนดูแลรถ เป็นต้น บทว่า ธนุคคหา ได้แก่ พลธนู บทว่า เจลกา ได้แก่ ชนเหล่าใดถือธงชัยนำหน้าไปในสงคราม บทว่า จลกา ได้แก่ ผู้จัดกระบวนทัพว่า "ที่ตั้งทัพของพระราชาจงมีในที่นี้ ของมหาอำมาตย์โน้นจงมีในที่นี้" บทว่า ปิณฑทายิกา ได้แก่ มหาโยธาผู้กล้าหาญ ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเข้าไปสู่กองทัพข้าศึกแล้ว ตัดศีรษะเหมือนตัดช่อผลไม้แล้วกระโดดหนีไป กระโจนออกไปได้ นี้คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง ชนเหล่าใดถือข้าวและน้ำเข้าไปบริการแก่เหล่าทหารในท่ามกลางสงคราม ชื่อนี้เป็นชื่อของชนเหล่านั้นด้วย บทว่า อุคคา ราชปุตตา ได้แก่ ราชบุตรผู้มีชื่อเสียงปรากฏแล้ว ผู้เที่ยวไปในสมรภูมิ บทว่า ปักขันธิโน ได้แก่ ชนเหล่าใดกล่าวว่า "เราจะนำศีรษะหรืออาวุธของใครมา" เมื่อถูกบอกว่า "ของคนโน้น" ก็บุกเข้าไปในสงครามแล้วนำสิ่งนั้นมาได้ ชนเหล่านี้ชื่อว่าผู้บุกเข้าไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปักขันที บทว่า มหานาคา เหมือนพญาช้าง ชื่อนี้เป็นชื่อของทหารผู้ไม่ถอยหนี แม้ในเมื่อช้างเป็นต้นบ่ายหน้าเข้ามา บทว่า สูรา ได้แก่ ทหารผู้กล้าหาญอย่างยิ่ง ชนเหล่าใดสามารถข้ามมหาสมุทรได้แม้จะสวมตาข่ายและเกราะ บทว่า จัมมโยธิโน ได้แก่ ชนเหล่าใดสวมเกราะหนังหรือถือโล่หนังสำหรับป้องกันลูกศรแล้วทำการรบ บทว่า ทาสกปุตตา ได้แก่ ทหารที่เป็นทาสในเรือนเบี้ยผู้มีความรักใคร่อย่างยิ่ง บทว่า โทวาริโก ได้แก่ นายประตู บทว่า วาสนเลปนสัมปันโน ได้แก่ สมบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันคือการปิดช่องว่างทั้งหมดและด้วยปูนขาวที่ฉาบทาไว้ หรืออีกนัยหนึ่ง สมบูรณ์ด้วยเครื่องป้องกันภายนอกที่เรียกว่ารั้วหลักและด้วยปูนขาวที่ฉาบทาไว้อย่างหนาและเรียบ แสดงแถวหม้อน้ำที่เต็มแล้ว มีธงที่ประดับด้วยจิตรกรรมอันวิจิตรชูขึ้นไว้ บทว่า ติณกัฏโฐทกัง ได้แก่ หญ้าที่นำมาเก็บไว้ในที่หลายแห่งเพื่อเป็นอาหารแก่ช้างและม้าเป็นต้น และเพื่อมุงหลังคาเรือน, ฟืนที่นำมาเก็บไว้เพื่อประโยชน์ในการสร้างเรือนและหุงต้มเป็นต้น, และน้ำที่นำเข้าโดยเครื่องยนต์มาเก็บไว้ในสระ บทว่า สันนิจิตัง โหติ คือ ได้รับการสั่งสมไว้อย่างดีในที่หลายแห่งตั้งแต่แรกทีเดียว บทว่า อัพภันตรานัง รติยา คือ เพื่อความรื่นรมย์ของชาวเมืองผู้อยู่ภายใน บทว่า อปริตัสสาย คือ เพื่อความไม่หวาดสะดุ้งของชนเหล่านั้น บทว่า สาลิยวากัง ได้แก่ ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์ชนิดต่างๆ บทว่า ติลมุคคมาสาปรัณณัง ได้แก่ งา ถั่วเขียว ถั่วดำ และธัญพืชอื่นๆ ที่เหลือ

ඉදානි යස්මා තථාගතස්ස නගරෙ කම්මං නාම නත්ථි, නගරසදිසං පන අරියසාවකං, නගරපරික්ඛාරසදිසෙ ච සත්ත ධම්මෙ, චතුආහාරසදිසානි ච චත්තාරි ඣානානි දස්සෙත්වා එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනං විනිවට්ටෙස්සාමීති අයං උපමා ආභතා. තස්මා තං දෙසනං පකාසෙතුං ඉදං එවමෙව ඛොතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සද්ධම්මෙහීති සුධම්මෙහි. සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය චෙව පච්චක්ඛසද්ධාය ච සමන්නාගතො. තත්ථ දානසීලාදීනං ඵලං සද්දහිත්වා දානාදිපුඤ්ඤකරණෙ සද්ධා ඔකප්පනසද්ධා නාම. මග්ගෙන ආගතසද්ධා පච්චක්ඛසද්ධා නාම. පසාදසද්ධාතිපි එසා එව. තස්සා ලක්ඛණාදීහි විභාගො වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ เพราะพระตถาคตไม่มีกิจชื่ออะไรๆ ในนคร แต่ทรงนำอุปมานี้มา ด้วยทรงพระดำริว่า "เราจักแสดงอริยสาวกผู้เปรียบด้วยนคร, สัทธรรม ๗ ประการที่เปรียบด้วยเครื่องป้องกันนคร, และฌาน ๔ ที่เปรียบด้วยอาหาร ๔ อย่าง แล้วบรรจุอรหัตตผลลงในฐานะ ๑๑ ประการ แล้วจักให้เทศนาจบลง" เพราะฉะนั้น เพื่อจะประกาศเทศนานั้น จึงทรงเริ่มคำนี้ว่า เอวเมว โข เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า สัทธัมเมหิ คือ ด้วยธรรมอันดี บทว่า สัทโธ คือ ผู้ประกอบด้วยโอกัปปนสัทธาและปัจจักขสัทธา ในสัทธาทั้งสองนั้น ศรัทธาในการทำบุญมีทานเป็นต้น โดยเชื่อผลของทานและศีลเป็นต้น ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา ศรัทธาที่มาพร้อมกับมรรค ชื่อว่า ปัจจักขสัทธา แม้ปสาทสัทธาก็คือปัจจักขสัทธานี้นั่นเอง พึงทราบการจำแนกศรัทธานั้นโดยลักษณะเป็นต้น

‘‘සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා ච, මහාරාජ, සද්ධා සම්පසාදනලක්ඛණා චා’’ති (මි. ප. 2.1.10) හි වචනතො ඉදං සද්ධාය ලක්ඛණං නාම. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි සද්ධො පසන්නො වෙදිතබ්බො. කතමෙහි තීහි? සීලවන්තානං දස්සනකාමො හොතී’’තිආදිනා (අ. නි. 3.42) නයෙන වුත්තං පන සද්ධාය නිමිත්තං නාම. ‘‘කො චාහාරො සද්ධාය, සද්ධම්මස්සවනන්තිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61) අයං පනස්සා ආහාරො නාම. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයං අනුධම්මො හොති, යං රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරිස්සතී’’ති අයමස්ස අනුධම්මො නාම. ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං, සිරී භොගානමාසයො’’ (සං. නි. 1.79). ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොති’’ (සං. නි. 1.36). ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝං’’ (සං. නි. 1.246). ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨි’’ (සු. නි. 77; සං. නි. 1.197). ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො. උපෙඛාසෙතදන්තවා’’තිආදීසු පන සුත්තෙසු එතිස්සා බද්ධභත්තපුටාදිසරික්ඛතාය අනෙකසරසතා භගවතා පකාසිතා. ඉමස්මිං පන නගරොපමසුත්තන්තෙ එසා අචලසුප්පතිට්ඨිතතාය එසිකාථම්භසදිසා කත්වා දස්සිතා.

เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนมหาบพิตร ศรัทธามีการแล่นไปเป็นลักษณะ และมีความเลื่อมใสเป็นลักษณะ" (มิลินทปัญหา ๒.๑.๑๐) ฉะนั้น การแล่นไปและความเลื่อมใสนี้ จึงชื่อว่าเป็นลักษณะของศรัทธา ส่วนข้อที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย พึงทราบคนมีศรัทธาเลื่อมใสด้วยเหตุ ๓ ประการ ๓ ประการเป็นไฉน คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล" (อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ๓.๔๒) ชื่อว่าเป็นนิมิต (เหตุไกล) ของศรัทธา ส่วนข้อที่ตรัสไว้ว่า "อะไรเป็นอาหารของศรัทธา พึงตอบว่า การฟังพระสัทธรรม" (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ๑๐.๖๑) นี้ชื่อว่าเป็นอาหาร (เหตุใกล้) ของศรัทธานั้น ข้อที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้บวชด้วยศรัทธา คือ จักเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่" นี้ชื่อว่าเป็นอนุธรรม (ธรรมที่สมควร) ของศรัทธานั้น ส่วนในสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ศรัทธาเป็นเสบียง สิริเป็นที่อาศัยแห่งโภคะ" (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๗๙), "ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ" (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๓๖), "บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา" (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๒๔๖), "ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน" (สุตตนิบาต ๗๗; สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๑๙๗), "เป็นพญาช้างมีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาขาว" พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นธรรมมีสาระมากของศรัทธานั้น โดยความที่เปรียบด้วยห่อข้าวเป็นต้นที่ผูกไว้แล้ว ส่วนในนคโรปมสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงศรัทธานั้นโดยทำให้เป็นดุจเสาเขื่อน เพราะมีความตั้งมั่นไม่หวั่นไหว

සද්ධෙසිකොති සද්ධං එසිකාථම්භං කත්වා අරියසාවකො අකුසලං පජහතීති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු යොජනා කාතබ්බා. අපිචෙත්ථ හිරොත්තප්පෙහි තීසු ද්වාරෙසු සංවරො සම්පජ්ජති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති[Pg.184]. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනාය කූටං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

บทว่า สัทเธสิโก พึงประกอบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้ว่า อริยสาวกทำศรัทธาให้เป็นเสาเขื่อนแล้ว ย่อมละอกุศลได้ อีกอย่างหนึ่ง ในข้อนี้ ความสังวรในทวาร ๓ ย่อมสำเร็จได้ด้วยหิริและโอตตัปปะ ความสังวรนั้นเป็นจตุปาริสุทธิศีล พึงทราบว่า ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระองค์ทรงถือเอาส่วนยอดแห่งเทศนา โดยบรรจุอรหัตตผลลงในฐานะ ๑๑ ประการ

4. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาธัมมัญญูสูตร

68. චතුත්ථෙ කාලං ජානාතීති යුත්තප්පත්තකාලං ජානාති. අයං කාලො උද්දෙසස්සාති අයං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනකාලො. පරිපුච්ඡායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පරිපුච්ඡාය. යොගස්සාති යොගෙ කම්මං පක්ඛිපනස්ස. පටිසල්ලානස්සාති නිලීයනස්ස එකීභාවස්ස. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ හොතීති එවං භික්ඛු පුග්ගලානං පරොපරං තික්ඛමුදුභාවං ජානනසමත්ථො නාම හොති.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กาลํ ชานาติ ความว่า ย่อมรู้กาลอันสมควร บทว่า อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส ความว่า กาลนี้เป็นกาลเรียนเอาพระพุทธวจนะ บทว่า ปริปุจฺฉาย ความว่า เป็นกาลเพื่อสอบถามเนื้อความและมิใช่เนื้อความ เหตุและมิใช่เหตุ บทว่า โยคสฺส ความว่า เป็นกาลเพื่อประกอบความเพียรในกรรมฐาน บทว่า ปฏิสลฺลานสฺส ความว่า เป็นกาลเพื่อหลีกเร้น เพื่อความเป็นผู้เดียว บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาอันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม ๙ บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ ปุคฺคลปโรปรญฺญู โหติ ความว่า ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้ภาวะที่ยิ่งและหย่อน คือภาวะที่อินทรีย์แก่และอ่อนแห่งบุคคลทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้

5. පාරිච්ඡත්තකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปาริฉัตตกสูตร

69. පඤ්චමෙ පන්නපලාසොති පතිතපලාසො. ජාලකජාතොති සඤ්ජාතපත්තපුප්ඵජාලො. තස්ස හි පත්තජාලඤ්ච පුප්ඵජාලඤ්ච සහෙව නික්ඛමති. ඛාරකජාතොති පාටියෙක්කං සඤ්ජාතෙන සුවිභත්තෙන පත්තජාලකෙන ච පුප්ඵජාලකෙන ච සමන්නාගතො. කුටුමලකජාතොති සඤ්ජාතමකුළො. කොරකජාතොති අවිකසිතෙහි මහාකුච්ඡීහි සම්භින්නමුඛෙහි පුප්ඵෙහි සමන්නාගතො. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බාකාරෙන සුපුප්ඵිතො. දිබ්බෙ චත්තාරො මාසෙති දිබ්බෙන ආයුනා චත්තාරො මාසෙ. මනුස්සගණනාය පන තානි ද්වාදස වස්සසහස්සානි හොන්ති. පරිචාරෙන්තීති ඉතො චිතො ච ඉන්ද්‍රියානි චාරෙන්ති, කීළන්ති රමන්තීති අත්ථො.

๖๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปนฺนปลาโส ความว่า มีใบที่ร่วงหล่นแล้ว บทว่า ชาลกชาโต ความว่า มีข่ายคือใบและข่ายคือดอกเกิดขึ้นพร้อมแล้ว อธิบายว่า ก็ข่ายคือใบและข่ายคือดอกของต้นไม้นั้น ย่อมออกพร้อมกันทีเดียว บทว่า ขารกชาโต ความว่า ประกอบด้วยข่ายคือใบและข่ายคือดอกที่เกิดขึ้นจำแนกไว้ดีแล้วโดยเฉพาะ บทว่า กุฏุมลกชาโต ความว่า มีดอกตูมเกิดขึ้นแล้ว บทว่า โกรกชาโต ความว่า ประกอบด้วยดอกไม้ทั้งหลายที่มีดอกตูมใหญ่ยังไม่บาน มีปากแย้มแล้ว บทว่า สพฺพปาลิผลฺโล ความว่า บานสะพรั่งดีแล้วโดยอาการทั้งปวง บทว่า ทิพฺเพ จตฺตาโร มาเส ความว่า ตลอด ๔ เดือนด้วยอายุทิพย์ ส่วนโดยการนับของมนุษย์ เดือนทิพย์ ๔ เดือนเหล่านั้น เป็น ๑๒,๐๐๐ ปี บทว่า ปริจาเรนฺติ ความว่า ย่อมบริหารอินทรีย์ทั้งหลายในอารมณ์นั้นๆ นี้ๆ, เล่น, ยินดี

ආභාය ඵුටං හොතීති තත්තකං ඨානං ඔභාසෙන ඵුටං හොති. තෙසඤ්හි පුප්ඵානං බාලසූරියස්ස විය ආභා හොති, පත්තානි පණ්ණච්ඡත්තප්පමාණානි, අන්තො මහාතුම්බමත්තා රෙණු හොති. පුප්ඵිතෙ පන පාරිච්ඡත්තකෙ ආරොහනකිච්චං වා අඞ්කුසකං ගහෙත්වා නමනකිච්චං වා පුප්ඵාහරණත්ථං චඞ්ගොටකකිච්චං වා නත්ථි, කන්තනකවාතො උට්ඨහිත්වා පුප්ඵානි වණ්ටතො කන්තති, සම්පටිච්ඡනකවාතො සම්පටිච්ඡති, පවෙසනකවාතො සුධම්මං දෙවසභං පවෙසෙති, සම්මජ්ජනකවාතො පුරාණපුප්ඵානි නීහරති, සන්ථරණකවාතො පත්තකණ්ණිකකෙසරානි රඤ්ජෙන්තො සන්ථරති. මජ්ඣට්ඨානෙ ධම්මාසනං [Pg.185] හොති යොජනප්පමාණො රතනපල්ලඞ්කො උපරි තියොජනෙන සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන, තදනන්තරං සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආසනං අත්ථරියති, තතො තෙත්තිංසාය දෙවපුත්තානං, තතො අඤ්ඤෙසං මහෙසක්ඛානං දෙවානං, අඤ්ඤතරදෙවතානං පුප්ඵකණ්ණිකාව ආසනං හොති. දෙවා දෙවසභං පවිසිත්වා නිසීදන්ති. තතො පුප්ඵෙහි රෙණුවට්ටි උග්ගන්ත්වා උපරිකණ්ණිකං ආහච්ච නිපතමානා දෙවතානං තිගාවුතප්පමාණං අත්තභාවං ලාඛාරසපරිකම්මසජ්ජිතං විය සුවණ්ණචුණ්ණපිඤ්ජරං විය කරොති. එකච්චෙ දෙවා එකෙකං පුප්ඵං ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරන්තාපි කීළන්තියෙව. පහරණකාලෙපි මහාතුම්බප්පමාණා රෙණු නික්ඛමිත්වා සරීරං පභාසම්පන්නෙහි ගන්ධචුණ්ණෙහි සඤ්ජතමනොසිලාරාගං විය කරොති. එවං සා කීළා චතූහි මාසෙහි පරියොසානං ගච්ඡති. අයමානුභාවොති අයං අනුඵරිතුං ආනුභාවො.

บทว่า อาภาย ผุฏํ โหติ ความว่า สถานที่ประมาณเท่านั้น ย่อมแผ่ไปแล้วด้วยแสงสว่าง อธิบายว่า ก็ดอกไม้เหล่านั้นมีรัศมีดุจรัศมีแห่งดวงอาทิตย์อุทัย, ใบทั้งหลายมีขนาดเท่าใบตาล, ภายในมีละอองเรณูประมาณเท่าผลน้ำเต้าใหญ่ แต่เมื่อต้นปาริฉัตตกะบานแล้ว กิจคือการขึ้น หรือกิจคือการถือของอมาน้อมลง หรือกิจคือการถือกระเช้าเพื่อเก็บดอกไม้ ย่อมไม่มี, ลมชื่อกันตนกะ (ลมตัด) ย่อมเกิดขึ้นตัดดอกไม้ทั้งหลายจากขั้ว, ลมชื่อสัมปฏิจฉันนะ (ลมรับ) ย่อมรับไว้, ลมชื่อปเวสนะ (ลมนำเข้า) ย่อมนำเข้าไปสู่สุธรรมาเทวสภา, ลมชื่อสัมมัชชนะ (ลมกวาด) ย่อมนำดอกไม้เก่าออกไป, ลมชื่อสัตถรณะ (ลมปูลาด) ย่อมปูลาดกลีบดอก เกสร และกระเปาะดอกให้งดงาม ในท่ามกลาง มีธรรมาสน์คือบัลลังก์แก้วประมาณ ๑ โยชน์ ซึ่งมีเศวตฉัตรประมาณ ๓ โยชน์กั้นอยู่เบื้องบน, ในลำดับถัดมา อาสนะของท้าวสักกะจอมเทพย่อมถูกปูลาดไว้, ถัดจากนั้น (อาสนะ) ของเทพบุตร ๓๓ องค์, ถัดจากนั้น (อาสนะ) ของทวยเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่อื่นๆ, สำหรับเทวดาบางพวก กระเปาะดอกไม้เท่านั้นเป็นอาสนะ ทวยเทพเข้าไปสู่เทวสภาแล้วย่อมนั่ง แต่นั้น ละอองเรณูจากดอกไม้ทั้งหลายฟุ้งขึ้นไปกระทบกระเปาะดอกเบื้องบนแล้วตกลงมา ย่อมกระทำอัตภาพของทวยเทพซึ่งมีประมาณ ๓ คาวุต ให้เป็นประดุจตกแต่งแล้วด้วยการบริกรรมด้วยน้ำครั่ง และประดุจย้อมแล้วด้วยจุรณทอง ทวยเทพบางพวกถือดอกไม้ดอกหนึ่งๆ ประหารกันและกันเล่นอยู่ทีเดียว แม้ในเวลาประหารกัน ละอองเรณูประมาณเท่าผลน้ำเต้าใหญ่ก็ฟุ้งออกมา กระทำสรีระให้เป็นประดุจย้อมแล้วด้วยมโนศิลาที่เกิดพร้อมกับจุรณของหอมอันสมบูรณ์ด้วยรัศมี การเล่นนั้นย่อมถึงที่สุดใน ๔ เดือนด้วยประการฉะนี้ บทว่า อยมานุภาโว ความว่า นี้เป็นอานุภาพที่จะแผ่ไป

ඉදානි යස්මා න සත්ථා පාරිච්ඡත්තකෙන අත්ථිකො, තෙන පන සද්ධිං උපමෙත්වා සත්ත අරියසාවකෙ දස්සෙතුකාමො, තස්මා තෙ දස්සෙතුං එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජාය චෙතෙතීති පබ්බජිස්සාමීති චින්තෙති. දෙවානංවාති දෙවානං විය. යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතීති පථවිතලතො යාව බ්‍රහ්මලොකා සාධුකාරසද්දෙන සබ්බං එකසද්දමෙව හොති. අයමානුභාවොති අයං ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අනුඵරණානුභාවො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලං පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොති, කසිණපරිකම්මං පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතං, විපස්සනාය සද්ධිං තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති. දෙසනාය හෙට්ඨතො වා උපරිතො වා උභයතො වා පරිච්ඡෙදො හොති, ඉධ පන උභයතො පරිච්ඡෙදො. තෙනෙතං වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

บัดนี้ เพราะเหตุที่พระศาสดามิได้ทรงประสงค์ต้นปาริฉัตตกะ แต่ทรงประสงค์จะแสดงพระอริยสาวก ๗ จำพวกโดยเปรียบเทียบกับต้นไม้นั้น เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงพระอริยสาวกเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข ในบทเหล่านั้น บทว่า ปพฺพชฺชาย เจเตติ ความว่า ย่อมคิดว่า เราจักบวช บทว่า เทวานํวา ความว่า เหมือนของทวยเทพ บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ ความว่า เสียงสาธุการจากพื้นปฐพีจนถึงพรหมโลก ทั้งหมดเป็นเสียงเดียวกันทีเดียว บทว่า อยมานุภาโว ความว่า นี้เป็นอานุภาพในการแผ่ไปของภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ในสูตรนี้ จตุปาริสุทธิศีลอาศัยการบวช, กสิณบริกรรมอาศัยปฐมฌาน, มรรค ๓ และผล ๓ พร้อมด้วยวิปัสสนา อาศัยอรหัตตมรรค โดยเทศนา การกำหนดมีได้ทั้งเบื้องต่ำ เบื้องบน หรือทั้งสองส่วน แต่ในที่นี้ เป็นการกำหนดทั้งสองส่วน เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงถูกกล่าวไว้ พึงทราบว่า ในสูตรนี้ วัฏฏะและวิวัฏฏะถูกกล่าวไว้โดยย่อ

6. සක්කච්චසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสักกัจจสูตร

70. ඡට්ඨෙ පරිසුද්ධා ච භවිස්සන්තීති භිය්‍යොසොමත්තාය පරිසුද්ධා භවිස්සන්ති නිම්මලා. සකම්මාරගතොති එත්ථ ස-කාරො නිපාතමත්තං, කම්මාරගතො කම්මාරුද්ධනගතොති අත්ථො.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปริสุทฺธา จ ภวิสฺสนฺติ ความว่า จักบริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไป คือจักบริสุทธิ์ปราศจากมลทิน ในบทว่า สกมฺมารคโต นี้ ส-อักษร เป็นเพียงนิบาต, ความว่า ถึงแล้วซึ่งเตาของช่างทอง คือถึงแล้วซึ่งเตาไฟของช่างทอง

7. භාවනාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาภาวนาสูตร

71. සත්තමෙ [Pg.186] අනනුයුත්තස්සාති න යුත්තප්පයුත්තස්ස හුත්වා විහරතො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛූපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති සුක්කපක්ඛූපමාය එව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්‍යථාපි නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පනෙතං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨං වචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි, උස්මීකතානීති වුත්තං හොති. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො.

๗๑. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อนนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ภิกษุผู้ไม่ได้ประกอบความเพียรอยู่. ด้วยบทว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปมาไว้ ๒ อย่าง โดยนัยแห่งกัณหปักษ์และสุกกปักษ์. ในอุปมาทั้งสองนั้น อุปมาฝ่ายกัณหปักษ์ไม่สำเร็จประโยชน์ ส่วนอุปมาอีกอย่างหนึ่งสำเร็จประโยชน์ เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความด้วยอุปมาฝ่ายสุกกปักษ์เท่านั้น. บทว่า เสยฺยถา เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา. บทว่า อปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าสัมภาวนา (การคาดคะเน, การทำให้ปรากฏ). แม้ด้วยบททั้งสอง พระองค์ก็ทรงแสดงความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปมาดังนี้. ในบทว่า กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา (ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟอง หรือ ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง) นี้ ถึงแม้ว่าไข่ของแม่ไก่จะมีน้อยหรือมากกว่าจำนวนที่ตรัสไว้ แต่พระองค์ตรัสคำนี้ไว้เพื่อความสละสลวยแห่งถ้อยคำ. จริงอยู่ คำในโลกย่อมสละสลวยอย่างนี้. บทว่า ตานสฺสุ คือ ตานิ อสฺสุ แปลว่า พึงมี. บทว่า กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานิ (อันแม่ไก่กกดีแล้ว) คือ อันแม่ไก่ผู้เป็นแม่นั้นสยายปีกนอนทับอยู่เบื้องบนไข่เหล่านั้น กกไว้ดีแล้ว. บทว่า สมฺมา ปริเสทิตานิ (ให้ความอบอุ่นดีแล้ว) คือ อันแม่ไก่ทำให้ได้รับไออุ่นเป็นครั้งคราว ให้ความอบอุ่นโดยรอบเป็นอย่างดี กล่าวคือ ทำให้ร้อน (ด้วยไออุ่น). บทว่า สมฺมา ปริภาวิตานิ (อบรมดีแล้ว) มีความว่า อันแม่ไก่อบรมโดยรอบเป็นอย่างดีเป็นครั้งคราว คือทำให้ได้รับกลิ่นของแม่ไก่.

කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමං තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති. යොපි නෙසං අල්ලසිනෙහො, සො පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡති. කපාලස්ස තනුත්තා බහිද්ධා ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘චිරං වත මයං සංකුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හ, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව. නික්ඛමන්තා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.

บทว่า กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา ความว่า ถึงแม้ว่าแม่ไก่นั้นจะทำความไม่ประมาทด้วยการกระทำ ๓ อย่างนี้แล้ว ความปรารถนาอย่างนี้จะไม่เกิดขึ้นก็ตาม. บทว่า อถ โข ภพฺพาว เต ความว่า ถึงอย่างนั้น ลูกเจี๊ยบเหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะออกมาโดยสวัสดีตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. เพราะเหตุว่า ไข่เหล่านั้นอันแม่ไก่นั้นดูแลรักษาอยู่ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ จึงไม่เน่า. แม้เมือกที่เปียกของไข่เหล่านั้นก็หมดสิ้นไป เปลือกไข่ก็บางลง ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากก็แข็ง แม้ตัวเองก็ถึงความแก่รอบ. เพราะเปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกจึงปรากฏเข้าไปภายใน เพราะเหตุนั้น ลูกเจี๊ยบเหล่านั้นมีความประสงค์จะออกไป จึงคิดว่า "โอหนอ พวกเรานอนคู้มือคู้เท้าอยู่ในที่คับแคบมานานแล้ว และแสงสว่างภายนอกนี้ก็ปรากฏ บัดนี้ การอยู่เป็นสุขของพวกเราจักมีในที่นี้" แล้วจึงใช้เท้าเจาะเปลือกไข่ ยืดคอออก เพราะเหตุนั้น เปลือกไข่นั้นจึงแตกออกเป็นสองส่วน. ครั้งนั้น ลูกเจี๊ยบเหล่านั้นสลัดปีก ส่งเสียงร้องสมควรแก่ขณะนั้น ออกมานั่นเทียว. และเมื่อออกมาแล้ว ก็เที่ยวไปทำคามเขตให้งดงาม.

එවමෙව [Pg.187] ඛොති ඉදං ඔපම්මසම්පටිපාදනං. තං එවං අත්ථෙන සංසන්දෙත්වා වෙදිතබ්බං – තස්සා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං විය හි ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනං අනුයුත්තකාලො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය භාවනං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. තස්සා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං, අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටපොතකානං නඛතුණ්ඩකානං ථද්ධභාවො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො, කුක්කුටපොතකානං පරිණාමකාලො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය තස්ස භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා විචරන්තස්ස තජ්ජාතිකං උතුසප්පායං වා භොජනසප්පායං වා පුග්ගලසප්පායං වා ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො.

บทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นบทที่แสดงการเทียบเคียงอุปมา. พึงทราบความนั้นโดยเทียบเคียงกับอรรถ (อุปไมย) ดังนี้ – พึงทราบว่า กาลที่ภิกษุนี้ประกอบความเพียรในภาวนา เปรียบเหมือนการที่แม่ไก่นั้นกระทำการ ๓ อย่าง (คือ กก ให้ความอบอุ่น และอบรม) แก่ฟองไข่. การที่วิปัสสนาญาณของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาไม่เสื่อมถอย เพราะทำอนุปัสสนา ๓ ให้สำเร็จ เปรียบเหมือนการที่ฟองไข่ไม่เน่าเพราะแม่ไก่ทำการ ๓ อย่างให้สำเร็จ. การที่ตัณหาอันติดตามไปในภพสามของภิกษุนั้นหมดสิ้นไป เพราะทำอนุปัสสนา ๓ ให้สำเร็จ เปรียบเหมือนการที่เมือกเปียกของฟองไข่หมดสิ้นไปเพราะแม่ไก่ทำการ ๓ อย่าง. การที่เปลือกไข่คืออวิชชาของภิกษุบางลง เปรียบเหมือนการที่เปลือกไข่บางลง. ความที่วิปัสสนาญาณของภิกษุมีความแหลมคม กล้าแข็ง ผ่องใสยิ่ง และแกล้วกล้า เปรียบเหมือนความที่ปลายเล็บและจะงอยปากของลูกเจี๊ยบแข็ง. กาลที่วิปัสสนาญาณของภิกษุแก่รอบ คือกาลที่เจริญขึ้น และกาลที่ยึดครรภ์ (โคตรภูญาณ) เปรียบเหมือนกาลที่ลูกเจี๊ยบแก่รอบ. กาลที่ลูกเจี๊ยบใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะทำลายเปลือกไข่ สลัดปีก แล้วเจาะออกมาโดยสวัสดี ฉันใด พึงทราบว่ากาลที่ภิกษุนั้นผู้ให้วิปัสสนาญาณดุจครรภ์เกิดขึ้นแล้วเที่ยวไป ได้อุตุสัปปายะ โภชนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ หรือธัมมัสสวนสัปปายะ อันสมควรแก่การเจริญวิปัสสนานั้นแล้ว นั่งเจริญวิปัสสนาอยู่ ณ อาสนะเดียวเท่านั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่ได้บรรลุตามลำดับ สลัดปีกคืออภิญญา แล้วบรรลุอรหัตตผลโดยสวัสดี ฉันนั้น.

යථා පන කුක්කුටපොතකානං පරිණතභාවං ඤත්වා මාතාපි අණ්ඩකොසං භින්දති, එවං තථාරූපස්ස භික්ඛුනො ඤාණපරිපාකං ඤත්වා සත්ථාපි –

อีกอย่างหนึ่ง เหมือนดังว่า แม่ไก่รู้ว่าลูกเจี๊ยบแก่รอบแล้ว ก็ย่อมเจาะเปลือกไข่ให้ ฉันใด แม้พระศาสดาทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของภิกษุผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้นแล้ว ก็ฉันนั้น –

‘‘උච්ඡින්ද සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285) –

"เธอจงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลถอนดอกโกมุทในฤดูสารทด้วยมือ จงเจริญทางแห่งความสงบเท่านั้น คือพระนิพพานที่พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว" (ธ. ป. ๒๘๕) –

ආදිනා නයෙන ඔභාසං ඵරිත්වා ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති. සො ගාථාපරියොසානෙ අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තතො පට්ඨාය යථා තෙ කුක්කුටපොතකා ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා තත්ථ විචරන්ති, එවං අයම්පි මහාඛීණාසවො නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා සඞ්ඝාරාමං උපසොභයමානො විචරති.

ทรงเปล่งรัศมีไปโดยนัยเป็นต้น (ดังคาถาข้างต้น) แล้วทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยพระคาถา. ภิกษุนั้นในเวลาจบพระคาถา ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. จำเดิมแต่นั้น เหมือนลูกเจี๊ยบเหล่านั้นเที่ยวไปทำคามเขตให้งดงามอยู่ ณ ที่นั้น ฉันใด แม้พระมหาขีณาสพนี้ก็เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เที่ยวไปทำสังฆารามให้งดงามอยู่ ฉันนั้น.

ඵලගණ්ඩස්සාති [Pg.188] වඩ්ඪකිස්ස. සො හි ඔලම්බකසඞ්ඛාතං ඵලං චාරෙත්වා දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති ඵලගණ්ඩොති වුච්චති. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකස්ස ගහණට්ඨානෙ. එත්තකං මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණන්ති පබ්බජිතස්ස හි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය යොනිසොමනසිකාරෙන වත්තපටිපත්තියා ච නිච්චකාලං ආසවා ඛීයන්ති. එවං ඛීයමානානං පන නෙසං ‘‘එත්තකං අජ්ජ ඛීණං එත්තකං හිය්‍යො’’ති එවමස්ස ඤාණං න හොතීති අත්ථො. ඉමාය උපමාය විපස්සනානිසංසො දීපිතො.

บทว่า ผลคณฺฑสฺส ได้แก่ ของช่างไม้. จริงอยู่ ช่างไม้นั้นใช้เชือกที่เรียกว่า โอรัมพกะ (เชือกตีเส้น) กำจัดปุ่มของไม้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ผลคัณฑะ. บทว่า วาสิชเฏติ ได้แก่ ที่สำหรับจับด้ามสิ่ว. (ในบทว่า) อาสวะของเราสิ้นไปเท่านี้ในวันนี้ ความว่า จริงอยู่ อาสวะของบรรพชิตย่อมสิ้นไปเป็นนิตย์ ด้วยความเป็นบรรพชิตโดยสังเขป ด้วยการเรียนพระบาลี ด้วยการสอบถามอรรถกถา ด้วยการทำไว้ในใจโดยแยบคาย และด้วยวัตรปฏิบัติ. แต่เมื่ออาสวะเหล่านั้นสิ้นไปอย่างนี้ ญาณของท่านย่อมไม่เกิดขึ้นว่า "วันนี้สิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้". ด้วยอุปมานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอานิสงส์ของวิปัสสนา.

හෙමන්තිකෙනාති හෙමන්තසමයෙන. පටිප්පස්සම්භන්තීති ථිරභාවෙන පරිහායන්ති. එවමෙව ඛොති එත්ථ මහාසමුද්දො විය සාසනං දට්ඨබ්බං, නාවා විය යොගාවචරො, නාවාය මහාසමුද්දෙ පරියායනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ විචරණං, නාවාය මහාසමුද්දඋදකෙන ඛජ්ජමානානං බන්ධනානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහියෙව සංයොජනානං තනුභාවො, නාවාය ථලෙ උක්ඛිත්තකාලො විය භික්ඛුනො නිස්සයමුත්තකස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසනකාලො, දිවා වාතාතපෙන සංසුස්සනං විය විපස්සනාඤාණෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සංසුස්සනං, රත්තිං හිමොදකෙන තෙමනං විය කම්මට්ඨානං නිස්සාය උප්පන්නෙන පීතිපාමොජ්ජෙන චිත්තතෙමනං, රත්තින්දිවං වාතාතපෙහි චෙව හිමොදකෙන ච පරිසුක්ඛපරිතින්තානං බන්ධනානං දුබ්බලභාවො විය විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහි සංයොජනානං භිය්‍යොසොමත්තාය දුබ්බලභාවො, පාවුස්සකමෙඝො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, මෙඝවුට්ඨිඋදකෙන නාවාය අන්තොපූතිභාවො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙ කම්මට්ඨානෙ එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස අරහත්තඵලාධිගමො. පූතිබන්ධනාය නාවාය කිඤ්චි කාලං ඨානං විය ඛීණසංයොජනස්ස අරහතො මහාජනං අනුග්ගණ්හන්තස්ස යාවතායුකං ඨානං, පූතිබන්ධනාය නාවාය අනුපුබ්බෙන භිජ්ජිත්වා අපණ්ණත්තිකභාවූපගමො විය ඛීණාසවස්ස උපාදින්නක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොති ඉමාය උපමාය සංයොජනානං දුබ්බලතා දීපිතා.

บทว่า เหมนฺติเกน ได้แก่ ในเหมันตสมัย. บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ ได้แก่ ย่อมเสื่อมจากความเป็นของมั่นคง. ในคำว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร, พึงเห็นโยคาวจรบุคคลเปรียบเหมือนเรือ, พึงเห็นการที่ภิกษุนี้อยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ในกาลที่ยังไม่ครบ ๕ พรรษา เปรียบเหมือนการแล่นไปในมหาสมุทรของเรือ, พึงเห็นความที่สังโยชน์ทั้งหลายเบาบางลงด้วยเพศบรรพชาและด้วยการเรียนการสอบถามเป็นต้นเท่านั้นของภิกษุ เปรียบเหมือนความที่เครื่องผูกทั้งหลายของเรือซึ่งถูกน้ำในมหาสมุทรกระทบอยู่เบาบางลง, พึงเห็นกาลที่ภิกษุผู้พ้นจากนิสัยแล้ว ถือเอากรรมฐานอยู่ป่า เปรียบเหมือนกาลที่เรือถูกยกขึ้นไว้บนบก, พึงเห็นความที่ยางคือตัณหาเหือดแห้งไปด้วยวิปัสสนาญาณ เปรียบเหมือนการที่เรือแห้งสนิทด้วยลมและแดดในเวลากลางวัน, พึงเห็นความที่จิตชุ่มชื่นด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดขึ้นเพราะอาศัยกรรมฐาน เปรียบเหมือนการที่เรือเปียกชุ่มด้วยน้ำค้างในเวลากลางคืน, พึงเห็นความที่สังโยชน์ทั้งหลายอ่อนกำลังลงอย่างยิ่งด้วยวิปัสสนาญาณ ปีติและปราโมทย์ เปรียบเหมือนความที่เครื่องผูกทั้งหลายซึ่งแห้งและเปียกสลับกันด้วยลมและแดดและด้วยน้ำค้างทั้งกลางวันและกลางคืนอ่อนกำลังลง, พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเปรียบเหมือนเมฆในฤดูฝน, พึงเห็นการบรรลุอรหัตตผลของภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว นั่งด้วยบัลลังก์เดียว ได้อุตุสัปปายะเป็นต้นในวันหนึ่ง เมื่อเจริญวิปัสสนาไปโดยนัยแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น เมื่อกรรมฐานปรากฏชัดเจน เปรียบเหมือนภายในเรือผุพังเพราะน้ำฝน, พึงเห็นการที่พระอรหันต์ผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว ทรงอนุเคราะห์มหาชนอยู่ตลอดอายุขัย เปรียบเหมือนการที่เรือซึ่งมีเครื่องผูกเปื่อยแล้วยังคงอยู่ได้ชั่วกาลบางคราว, พึงเห็นการเข้าถึงภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ เปรียบเหมือนการเข้าถึงภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของเรือซึ่งมีเครื่องผูกเปื่อยแล้ว แตกทำลายไปโดยลำดับ. ด้วยอุปมานี้ ทรงแสดงความที่สังโยชน์ทั้งหลายมีกำลังน้อย.

8. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัคคิกขันโธปมสูตร

72. අට්ඨමං [Pg.189] අත්ථුප්පත්තියං කථිතං. අත්ථුප්පත්ති පනස්ස හෙට්ඨා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තවණ්ණනාය (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51 ආදයො) විත්ථාරිතා එව. පස්සථ නොති පස්සථ නු. ආලිඞ්ගිත්වාති උපගූහිත්වා. උපනිසීදෙය්‍යාති සමීපෙ නිස්සාය නිසීදෙය්‍ය. උපනිපජ්ජෙය්‍යාති උපගන්ත්වා නිපජ්ජෙය්‍ය. ආරොචයාමීති ආචික්ඛාමි. පටිවෙදයාමීති පටිවෙදෙත්වා ජානාපෙත්වා කථෙමි. වාලරජ්ජුයාති අස්සවාලගොවාලෙහි වට්ටිතරජ්ජුයා. පච්චොරස්මින්ති උරමජ්ඣෙ. ඵෙණුද්දෙහකන්ති ඵෙණං උද්දෙහිත්වා, උස්සාදෙත්වාති අත්ථො. අත්තත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකලොකියලොකුත්තරං අත්ථං. පරත්ථොභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තස්ස (අ. නි. 1.51 ආදයො) අත්ථුප්පත්තියං කථිතමෙව. ඉදඤ්ච පන සුත්තං කථෙත්වා සත්ථා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තං කථෙසි. නවමං උත්තානත්ථමෙව.

๗๒. สูตรที่ ๘ ตรัสไว้ในอัตถุปปัตติ. ส่วนอัตถุปปัตติของสูตรนั้น ท่านขยายไว้แล้วในเบื้องล่าง ในอรรถกถาจูฬัจฉราสังฆาตสูตร (อํ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑ เป็นต้น) นั่นเทียว. บทว่า ปสฺสถ โน ได้แก่ ปสฺสถ นุ (ท่านทั้งหลายเห็นไหม). บทว่า อาลิงฺคิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสวมกอด. บทว่า อุปนิสีเทยฺย ได้แก่ พึงอาศัยนั่งในที่ใกล้. บทว่า อุปนิปชฺเชยฺย ได้แก่ เข้าไปนอน. บทว่า อาโรจยามิ ได้แก่ ข้าพเจ้าขอบอก. บทว่า ปฏิเวทยามิ ได้แก่ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบแล้วจึงกล่าว. บทว่า วาลรชฺชุยา ได้แก่ ด้วยเชือกที่ฟั่นด้วยขนหางม้าและขนหางโค. บทว่า ปจฺโจรสฺมึ ได้แก่ ท่ามกลางอก. บทว่า เผณุทฺเทหกํ อธิบายว่า ทำให้ฟองเกิดขึ้น, ทำให้ฟองฟูขึ้น. บทว่า อตฺตตฺถํ ได้แก่ ประโยชน์ของตน คือประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. แม้ในประโยชน์เพื่อผู้อื่นและประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน. คำใดที่พึงกล่าวในสูตรนี้ที่เหลือ คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในอัตถุปปัตติของจูฬัจฉราสังฆาตสูตร (อํ. ๑.๕๑ เป็นต้น) นั่นเทียว. อนึ่ง พระศาสดาครั้นตรัสสูตรนี้แล้ว จึงได้ตรัสจูฬัจฉราสังฆาตสูตร. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

10. අරකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอรกสูตร

74. දසමෙ පරිත්තන්ති අප්පං ථොකං. තඤ්හි සරසපරිත්තතායපි ඛණපරිත්තතායපි ඨිතිපරිත්තතායපි පරිත්තමෙව. ලහුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො ලහුකං. මන්තායං බොද්ධබ්බන්ති මන්තාය බොද්ධබ්බං, පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතසම්භවා. හාරහාරිනීති රුක්ඛනළවෙළුආදීනි හරිතබ්බානි හරිතුං සමත්ථා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปริตฺตํ ได้แก่ น้อย, นิดหน่อย. จริงอยู่ ชีวิตนั้นชื่อว่าน้อย เพราะเป็นของน้อยโดยรสบ้าง เพราะเป็นของน้อยโดยขณะบ้าง เพราะเป็นของน้อยโดยการดำรงอยู่บ้าง. ชื่อว่า ลหุกํ เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปเร็ว. บทว่า มนฺตายํ โพทฺธพฺพํ อธิบายว่า อันบุคคลพึงรู้ด้วยปัญญา, พึงทราบด้วยปัญญา. บทว่า ปพฺพเตยฺยา ได้แก่ เกิดจากภูเขา. บทว่า หารหารินี ได้แก่ สามารถเพื่อจะนำไปซึ่งสิ่งที่พึงนำไป คือ ต้นไม้ กออ้อ กอไผ่ เป็นต้น. ที่เหลือในที่ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

මහාවග්ගො සත්තමො.

มหาวรรค ที่ ๗

8. විනයවග්ගො

๘. วินยวรรค

1. පඨමවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมวินยธรสูตร

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ ආපත්තිං ජානාතීති ආපත්තිංයෙව ආපත්තීති ජානාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๗๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๘ บทว่า อาปตฺตึ ชานาติ คือ ย่อมรู้อาบัติว่าเป็นอาบัติ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

2. දුතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยวินยธรสูตร

76. දුතියෙ [Pg.190] ස්වාගතානීති සුආගතානි සුප්පගුණානි. සුවිභත්තානීති කොට්ඨාසතො සුට්ඨු විභත්තානි. සුප්පවත්තීනීති ආවජ්ජිතාවජ්ජිතට්ඨානෙ සුට්ඨු පවත්තානි දළ්හප්පගුණානි. සුවිනිච්ඡිතානීති සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි. සුත්තසොති විභඞ්ගතො. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ඛන්ධකපරිවාරතො.

๗๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สฺวาคตานิ ได้แก่ มาดีแล้ว คล่องแคล่วดี. บทว่า สุวิภตฺตานิ ได้แก่ จำแนกไว้ดีแล้วโดยส่วน. บทว่า สุปฺปวตฺตีนิ ได้แก่ เป็นไปดีแล้วในฐานะที่นึกถึงๆ คล่องแคล่วอย่างมั่นคง. บทว่า สุวินิจฺฉิตานิ ได้แก่ วินิจฉัยไว้ดีแล้ว. บทว่า สุตฺตโส ได้แก่ โดยวิภังค์. บทว่า อนุพฺยญฺชนโส ได้แก่ โดยขันธกะและปริวาร.

3. තතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตติยวินยธรสูตร

77. තතියෙ විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො හොති. අසංහීරොති න සක්කා හොති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං.

๗๗. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วินเย โข ปน ฐิโต โหติ คือ เป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะแห่งวินัย. บทว่า อสํหีโร คือ ไม่เป็นผู้อาจเพื่อจะให้สละทิฏฐิที่ยึดถือแล้วได้.

9. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสัตถุสาสนสูตร

83. නවමෙ එකොති අදුතියො. වූපකට්ඨොති කායෙන ගණතො, චිත්තෙන කිලෙසෙහි වූපකට්ඨො විවෙකට්ඨො දූරීභූතො. අප්පමත්තොති සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. නිබ්බිදායාති වට්ටෙ උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. වූපසමායාති කිලෙසවූපසමාය අප්පවත්තියා. අභිඤ්ඤායාති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති මග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධස්ස අත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය.

๘๓. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอโก คือ ไม่มีเพื่อนสอง. บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ สงัดแล้วด้วยกายจากหมู่คณะ, สงัดแล้วด้วยจิตจากกิเลสทั้งหลาย, เพื่อความสงัด, เป็นผู้ห่างไกล. บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ตั้งอยู่แล้วในความไม่ปราศจากสติ. บทว่า ปหิตตฺโต คือ มีตนส่งไปแล้ว. บทว่า นิพฺพิทาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ. บทว่า วิราคาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ความคลายกำหนัดจากราคะเป็นต้น. บทว่า นิโรธาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การกระทำให้ไม่เป็นไป. บทว่า วูปสมาย คือ เพื่อความสงบกิเลส, เพื่อความไม่เป็นไป. บทว่า อภิญฺญาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้ยิ่งโดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์. บทว่า สมฺโพธาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ที่เรียกว่ามรรค. บทว่า นิพฺพานาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน.

10. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอธิกรณสมถสูตร

84. දසමෙ අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත්තාධිකරණං කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමථත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා. තෙසං විනිච්ඡයො විනයසංවණ්ණනතො (චූළව. අට්ඨ. 186-187 ආදයො) ගහෙතබ්බො. අපිච දීඝනිකායෙ සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායම්පි [Pg.191] (දී. නි. අට්ඨ. 3.331 අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා) විත්ථාරිතොයෙව, තථා මජ්ඣිමනිකායෙ සාමගාමසුත්තවණ්ණනායාති (ම. නි. අට්ඨ. 3.46).

๘๔. ในสูตรที่ ๑๐ ธรรมทั้งหลายที่ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ. บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ. บทว่า อธิกรณานํ ได้แก่ แห่งอธิกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์. บทว่า สมถาย วูปสมาย ได้แก่ เพื่อความสงบและเพื่อความสงบระงับโดยพิเศษ. พึงให้สัมมุขาวินัย...ฯลฯ...พึงให้ติณวัตถารกะ สมถะ ๗ ประการเหล่านี้ พึงให้. การวินิจฉัยสมถะ ๗ ประการเหล่านั้น พึงทราบจากอรรถกถาพระวินัย (คือ จูฬวรรค อรรถกถา หน้า ๑๘๖-๑๘๗ เป็นต้น). อีกอย่างหนึ่ง แม้ในอรรถกถาสังคีติสูตร ในทีฆนิกาย ท่านก็ได้ขยายความไว้แล้วโดยพิสดารนั่นเทียว, และในอรรถกถาสามคามสูตร ในมัชฌิมนิกาย ก็เช่นกัน.

විනයවග්ගො අට්ඨමො.

วินยวรรค ที่ ๘

ඉතො පරානි සත්ත සුත්තානි උත්තානත්ථානෙව. න හෙත්ථ කිඤ්චි හෙට්ඨා අවුත්තනයං නාම අත්ථීති.

สูตร ๗ สูตรนอกไปจากนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ความจริง ใน ๗ สูตรนี้ ไม่มีนัยที่ยังมิได้กล่าวไว้ในเบื้องต้นเลย แม้สักอย่างหนึ่ง.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

සත්තකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพรรณนาสัตตกนิบาต จบแล้ว.