中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

မြန်မာ
ပဠိအဋ္ဌကထာဋီကာအည
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उस भगवान, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अंगुत्तर निकाय में

පඤ්චකනිපාත-අට්ඨකථා

पंचक निपात की अट्ठकथा

1. පඨමපණ්ණාසකං

१. प्रथम पण्णासक

1. සෙඛබලවග්ගො

१. सेखबल वग्ग

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

१. संक्षिप्त सुत्त की व्याख्या

1. පඤ්චකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ සත්තන්නං සෙඛානං බලානීති සෙඛබලානි. සද්ධාබලාදීසු අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබලං. අහිරිකෙ න කම්පතීති හිරීබලං. අනොත්තප්පෙ න කම්පතීති ඔත්තප්පබලං. කොසජ්ජෙ න කම්පතීති වීරියබලං. අවිජ්ජාය න කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. තස්මාති යස්මා ඉමානි සත්තන්නං සෙඛානං බලානි, තස්මා.

१. पंचक निपात के प्रथम सूत्र में, सात प्रकार के शैख (सेख) पुद्गलों की शक्तियों को 'सेखबल' कहा जाता है। श्रद्धा-बल आदि में, अश्रद्धा (अविश्वास) रूपी अकुशल के कारण जो विचलित नहीं होता, उसे 'श्रद्धा-बल' कहते हैं। अहीरिक (निर्लज्जता) के कारण जो विचलित नहीं होता, उसे 'ह्री-बल' (हिरिबल) कहते हैं। अनोट्टप्प (निर्भयता/पाप से न डरना) के कारण जो विचलित नहीं होता, उसे 'ओत्तप्प-बल' कहते हैं। आलस्य (कोसज्ज) के कारण जो विचलित नहीं होता, उसे 'वीर्य-बल' कहते हैं। अविद्या के कारण जो विचलित नहीं होता, उसे 'प्रज्ञा-बल' कहते हैं। 'तस्मा' का अर्थ है क्योंकि ये सात शैखों की शक्तियाँ हैं, इसलिए।

2. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

२. विस्तृत सुत्त की व्याख्या

2. දුතියෙ කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බානි කායදුච්චරිතාදීනි හිරීයති ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. ඔත්තප්පනිද්දෙසෙ හෙත්වත්ථෙ කරණවචනං, කායදුච්චරිතාදීහි ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙහි ඔත්තප්පති භායතීති අත්ථො.

२. दूसरे सूत्र में, 'कायदुच्चरितेन' (काय-दुश्चरित से) आदि पदों में करण विभक्ति का प्रयोग द्वितीया (कर्म) के अर्थ में हुआ है; इसका अर्थ है कि वह लज्जाजनक काय-दुश्चरित आदि से लज्जित होता है और उनसे घृणा करता है। 'ओत्तप्प' के निर्देश में करण विभक्ति का प्रयोग 'हेतु' के अर्थ में हुआ है; इसका अर्थ है कि वह ओत्तप्प (भय) के कारणभूत काय-दुश्चरित आदि से डरता है और भयभीत होता है।

ආරද්ධවීරියොති [Pg.2] පග්ගහිතවීරියො අනොසක්කිතමානසො. පහානායාති පහානත්ථාය. උපසම්පදායාති පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසූති කුසලෙසු ධම්මෙසු අනොරොපිතධුරො අනොසක්කිතවීරියො.

'आरद्धवीर्यो' का अर्थ है जिसने वीर्य (उत्साह) को धारण किया है और जिसका मन पीछे नहीं हटता। 'पहानाय' का अर्थ है त्यागने के लिए। 'उपसम्पदाय' का अर्थ है प्राप्त करने के लिए। 'थामवा' का अर्थ है वीर्य की शक्ति से युक्त। 'दळ्हपरक्कमो' का अर्थ है स्थिर पराक्रम वाला। 'कुशल धर्मों में अनिक्खित्तधुरो' का अर्थ है कुशल धर्मों में जिसने अपना उत्तरदायित्व (बोझ) नहीं छोड़ा है और जिसका वीर्य शिथिल नहीं हुआ है।

උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයවයගාමිනියා උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච සමඞ්ගිභූතො. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතාය පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති සා ච අභිනිවිජ්ඣනතො නිබ්බෙධිකාති වුච්චති, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. තත්ථ මග්ගපඤ්ඤා සමුච්ඡෙදවසෙන අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකා, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන නිබ්බෙධිකා, මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො තබ්බිපස්සනා නිබ්බෙධිකාති වත්තුං වට්ටති. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති ඉධාපි මග්ගපඤ්ඤා සම්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී නාම, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති දුක්ඛක්ඛයගාමිනී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා වා මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභාය සංවත්තනතොපෙසා දුක්ඛක්ඛයගාමිනීති වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි, තථා පඤ්චමෙ.

'उदयत्थगामिनिया' का अर्थ है पाँच स्कंधों के उदय (उत्पत्ति) और व्यय (विनाश) को जानने वाली, जो उदय और व्यय को भेदने में समर्थ है। 'प्रज्ञा से युक्त' का अर्थ है विपश्यना प्रज्ञा और मार्ग प्रज्ञा दोनों से संपन्न। 'आर्या' का अर्थ है विक्खम्भन (दबाने) और समुच्छेद (जड़ से काटने) के द्वारा क्लेशों से दूर स्थित होने के कारण अत्यंत शुद्ध। 'निब्बेधिका' (वेधने वाली) उसे इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह क्लेशों को भेदती है; उससे युक्त होना ही इसका अर्थ है। वहाँ मार्ग-प्रज्ञा समुच्छेद के द्वारा पहले कभी न भेदे गए और न तोड़े गए लोभ-स्कंध, द्वेष-स्कंध और मोह-स्कंध को भेदती और तोड़ती है, इसलिए वह 'निब्बेधिका' है। विपश्यना प्रज्ञा तदंग (अंशतः) रूप से 'निब्बेधिका' है। मार्ग-प्रज्ञा की प्राप्ति में सहायक होने के कारण उस विपश्यना को 'निब्बेधिका' कहना उचित है। 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया' यहाँ भी मार्ग-प्रज्ञा सम्यक हेतु और विधि से वट-दुःख (संसार दुःख) और क्लेश-दुःख को क्षय करते हुए ले जाती है, इसलिए इसे 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनी' कहा जाता है। विपश्यना प्रज्ञा तदंग रूप से वट-दुःख और क्लेश-दुःख को क्षय करते हुए ले जाती है, इसलिए वह 'दुक्खक्खयगामिनी' है। अथवा मार्ग-प्रज्ञा की प्राप्ति के लिए प्रवृत्त होने के कारण शेष विपश्यना प्रज्ञा को भी 'दुक्खक्खयगामिनी' समझना चाहिए। इस प्रकार इस सूत्र में पाँचों बलों को मिश्रित रूप में कहा गया है, और पाँचवें सूत्र में भी वैसा ही है।

6. සමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා

६. समापत्ति सुत्त की व्याख्या

6. ඡට්ඨෙ අකුසලස්ස සමාපත්තීති අකුසලධම්මස්ස සමාපජ්ජනා, තෙන සද්ධිං සමඞ්ගිභාවොති අත්ථො. පරියුට්ඨාය තිට්ඨතීති පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති.

६. छठे सूत्र में, 'अकुशल की समापत्ति' का अर्थ है अकुशल धर्म को प्राप्त होना, उसके साथ युक्त होना। 'परियुट्ठाया तिट्ठति' का अर्थ है अभिभूत करके (ढककर) स्थित होना।

7. කාමසුත්තවණ්ණනා

७. काम सुत्त की व्याख्या

7. සත්තමෙ කාමෙසු ලළිතාති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ලළිතා අභිරතා. අසිතබ්‍යාභඞ්ගින්ති තිණලායනඅසිතඤ්චෙව තිණවහනකාජඤ්ච. කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො. ඔහායාති පහාය. අලං [Pg.3] වචනායාති යුත්තං වචනාය. ලබ්භාති සුලභා සක්කා ලභිතුං. හීනා කාමාති පඤ්චන්නං නීචකුලානං කාමා. මජ්ඣිමා කාමාති මජ්ඣිමසත්තානං කාමා. පණීතා කාමාති රාජරාජමහාමත්තානං කාමා. කාමාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්තීති කාමනවසෙන කාමෙතබ්බවසෙන ච කාමාඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. වුද්ධො හොතීති මහල්ලකො හොති. අලංපඤ්ඤොති යුත්තපඤ්ඤො. අත්තගුත්තොති අත්තනාව ගුත්තො රක්ඛිතො, අත්තානං වා ගොපෙතුං රක්ඛිතුං සමත්ථො. නාලං පමාදායාති න යුත්තො පමජ්ජිතුං. සද්ධාය අකතං හොතීති යං සද්ධාය කුසලෙසු ධම්මෙසු කාතුං යුත්තං, තං න කතං හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනපෙක්ඛො දානාහං, භික්ඛවෙ, තස්මිං භික්ඛුස්මිං හොමීති එවං සද්ධාදීහි කාතබ්බං කත්වාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ අනපෙක්ඛො හොමීති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො.

७. सातवें सूत्र में, 'कामों में ललित' का अर्थ है वस्तु-काम और क्लेश-काम में क्रीड़ा करने वाले, उनमें अत्यंत लीन। 'असितब्याभंगि' का अर्थ है घास काटने की हँसिया और घास ढोने की काँवर। 'कुलपुत्र' का अर्थ है आचार से कुलपुत्र। 'ओहाय' का अर्थ है छोड़कर। 'अलं वचनाय' का अर्थ है कहने के योग्य। 'लब्भा' का अर्थ है सुलभ, प्राप्त करने में समर्थ। 'हीन काम' का अर्थ है पाँच नीच कुलों के काम। 'मध्यम काम' का अर्थ है मध्यम प्राणियों के काम। 'प्रणीत काम' का अर्थ है राजाओं और महामात्रों के काम। 'काम' की संज्ञा इसलिए दी जाती है क्योंकि वे चाहने की शक्ति और चाहे जाने की योग्यता के कारण 'काम' ही कहे जाते हैं। 'वृद्ध होता है' का अर्थ है बूढ़ा होता है। 'अलं पञ्ञो' का अर्थ है उचित प्रज्ञा वाला। 'आत्मगुप्त' का अर्थ है स्वयं के द्वारा सुरक्षित, अथवा स्वयं की रक्षा करने में समर्थ। 'नालं पमादाय' का अर्थ है प्रमाद करना उचित नहीं। 'श्रद्धा से नहीं किया गया' का अर्थ है कि श्रद्धापूर्वक कुशल धर्मों में जो करना चाहिए था, वह नहीं किया गया। शेष पदों में भी यही विधि है। 'हे भिक्षुओं, अब मैं उस भिक्षु के प्रति उपेक्षावान (अनापेक्षित) हूँ' - इस वाक्य से यह दिखाया गया है कि श्रद्धा आदि के द्वारा जो करना चाहिए था, उसे करके जब वह पुद्गल स्रोतापत्ति फल में प्रतिष्ठित हो जाता है, तब मैं उसके प्रति चिंतामुक्त हो जाता हूँ। इस सूत्र में स्रोतापत्ति मार्ग का वर्णन है।

8. චවනසුත්තවණ්ණනා

८. चवन सुत्त की व्याख्या

8. අට්ඨමෙ සද්ධම්මෙති සාසනසද්ධම්මෙ. අස්සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය ච පක්ඛන්දනසද්ධාය චාති ද්වීහිපි සද්ධාහි විරහිතො. චවති නප්පතිට්ඨාතීති ඉමස්මිං සාසනෙ ගුණෙහි චවති, පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අප්පතිට්ඨානඤ්ච පතිට්ඨානඤ්ච කථිතං.

८. आठवें सूत्र में, 'सद्धर्म' का अर्थ है शासन-सद्धर्म (बुद्ध शासन)। 'अश्रद्ध' का अर्थ है ओकप्पन-श्रद्धा (दृढ़ विश्वास) और पक्खन्दन-श्रद्धा (प्रवेश करने वाली श्रद्धा) इन दोनों प्रकार की श्रद्धाओं से रहित। 'च्युत होता है, प्रतिष्ठित नहीं होता' का अर्थ है कि वह इस शासन में गुणों से गिर जाता है, प्रतिष्ठित होने में समर्थ नहीं होता। इस प्रकार इस सूत्र में अप्रतिष्ठा और प्रतिष्ठा दोनों का वर्णन किया गया है।

9. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम अगारव सुत्त की व्याख्या

9. නවමෙ නාස්ස ගාරවොති අගාරවො. නාස්ස පතිස්සොති අප්පතිස්සො, අජෙට්ඨකො අනීචවුත්ති. සෙසමෙත්ථ පුරිමසදිසමෙව.

९. नौवें सूत्र में, 'जिसका गौरव नहीं है' वह अगौरव है। 'जिसकी आज्ञाकारिता नहीं है' वह अप्रतिस्स (अनाज्ञाकारी) है, जो बड़ों का आदर नहीं करता और जिसमें विनम्रता नहीं है। यहाँ शेष भाग पहले के समान ही है।

10. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय अगारव सुत्त की व्याख्या

10. දසමෙ අභබ්බොති අභාජනං. වුද්ධින්ති වඩ්ඪිං. විරූළ්හින්ති විරූළ්හමූලතාය නිච්චලභාවං. වෙපුල්ලන්ති මහන්තභාවං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

१०. दसवें सूत्र में, 'अभव्य' का अर्थ है अपात्र। 'वृद्धि' का अर्थ है बढ़ना। 'विरूळ्हि' का अर्थ है जड़ें जम जाने के कारण अडिग (निश्चल) होना। 'वेपुल्ल' का अर्थ है महानता (विशालता)। शेष सभी पदों का अर्थ स्पष्ट ही है।

සෙඛබලවග්ගො පඨමො.

प्रथम सेखबल वग्ग समाप्त।

2. බලවග්ගො

२. बल वग्ग

1. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා

१. अननुस्सुत सुत्त की व्याख्या

11. දුතියස්ස [Pg.4] පඨමෙ පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ, අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූති අහං, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු චතූසු සච්චධම්මෙසු. අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තො පටිජානාමීති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කරණෙන අභිජානිත්වා වොසානපාරමිං සබ්බෙසං කිච්චානං නිට්ඨිතත්තා කතකිච්චභාවං පාරං පත්තො පටිජානාමීති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයගුණං දස්සෙති. තථාගතස්සාති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතස්ස. තථාගතබලානීති යථා තෙහි ගන්තබ්බං, තථෙව ගතානි පවත්තානි ඤාණබලානි. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං. පවත්තෙතීති කථෙති.

११. दूसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में 'पुब्बाहं भिक्खवे अननुस्सुतेसु धम्मेसु' का अर्थ है: हे भिक्षुओं, मैंने पहले कभी न सुने हुए चार सत्य धर्मों में। 'अभिञ्ञावोसानपारमिप्पत्तो पटिजानामि' का अर्थ है कि चार सत्यों में चार मार्गों द्वारा सोलह प्रकार के कृत्यों को विशेष ज्ञान से जानकर, सभी कृत्यों की समाप्ति के कारण कृतकृत्य भाव रूपी पार (तट) को प्राप्त होकर मैं प्रतिज्ञा करता हूँ। इस प्रकार महाबोधि पर्यंक पर अपने प्राप्त गुणों को दिखाते हैं। 'तथागतस्स' का अर्थ है आठ कारणों से तथागत। 'तथागतबलानि' का अर्थ है जैसे उन (विपस्सी आदि पूर्व बुद्धों) के द्वारा प्राप्त किया जाना चाहिए था, वैसे ही प्राप्त और प्रवर्तित ज्ञान-बल। 'आसभं ठानं' का अर्थ है श्रेष्ठ स्थान। 'सीहनादं' का अर्थ है निर्भय नाद। 'ब्रह्मचक्कं' का अर्थ है श्रेष्ठ चक्र। 'पवत्तेति' का अर्थ है प्रवर्तित करते हैं या कहते हैं।

2. කූටසුත්තවණ්ණනා

२. कूट सुत्त की व्याख्या।

12. දුතියෙ සෙඛබලානීති සෙඛානං ඤාණබලානි. අග්ගන්ති උත්තමං. සෙසබලානි ගොපානසියො කූටං විය සඞ්ගණ්හාතීති සඞ්ගාහිකං. තානෙව බලානි සංහතානි කරොතීති සඞ්ඝාතනියං.

१२. दूसरे (सुत्त) में 'सेखबलानि' का अर्थ है शैक्षों (सेखों) के ज्ञान-बल। 'अग्गं' का अर्थ है उत्तम। जैसे कूट (शिखर) कड़ियों (गोपानसियों) को थामे रहता है, वैसे ही यह शेष बलों को थामे रहता है, इसलिए इसे 'सङ्गाहित' (संग्रहित) कहा जाता है। उन्हीं बलों को संहत (एकत्रित) करने के कारण इसे 'सङ्घातनीय' कहा जाता है।

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

३. संखित्त सुत्त की व्याख्या।

13. තතියෙ තත්ථ මුට්ඨස්සච්චෙ න කම්පතීති සතිබලං. උද්ධච්චෙ න කම්පතීති සමාධිබලං.

१३. तीसरे (सुत्त) में, वहाँ स्मृति-भ्रंश (मुट्ठस्सच्च) के कारण विचलित न होना 'सतिबल' (स्मृति-बल) है। उद्धच्च (चंचलता) के कारण विचलित न होना 'समाधिबल' है।

4. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

४. वित्थत सुत्त की व्याख्या।

14. චතුත්ථෙ සතිනෙපක්කෙනාති එත්ථ නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, සා සතියා උපකාරකභාවෙන ගහිතා.

१४. चौथे (सुत्त) में 'सतिनेपक्केन' यहाँ 'नेपक्क' प्रज्ञा को कहा गया है, वह स्मृति के उपकारक भाव के रूप में ग्रहण की गई है।

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

५. दट्ठब्ब सुत्त की व्याख्या।

15. පඤ්චමෙ සවිසයස්මිංයෙව ලොකියලොකුත්තරධම්මෙ කථෙතුං කත්ථ ච, භික්ඛවෙ, සද්ධාබලං දට්ඨබ්බන්තිආදිමාහ. යථා හි චත්තාරො සෙට්ඨිපුත්තා, රාජාති රාජපඤ්චමෙසු සහායෙසු ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති වීථිං ඔතිණ්ණෙසු එකස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො [Pg.5] තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. දුතියතතියචතුත්ථස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. අථ සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ කිඤ්චාපි රාජා සබ්බත්ථ ඉස්සරො, ඉමස්මිං පන කාලෙ අත්තනො ගෙහෙයෙව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති විචාරෙති, එවමෙවං සද්ධාපඤ්චමෙසු බලෙසු තෙසු සහායෙසු එකතො වීථිං ඔතරන්තෙසු විය එකාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානෙසුපි යථා පඨමස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණං සද්ධාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා දුතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සම්මප්පධානානි පත්වා පග්ගහලක්ඛණං වීරියබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා තතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සතිපට්ඨානානි පත්වා උපට්ඨානලක්ඛණං සතිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා චතුත්ථස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං ඣානවිමොක්ඛෙ පත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණං සමාධිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ පන යථා ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, රාජාව ගෙහෙ විචාරෙති, එවමෙව අරියසච්චානි පත්වා පජානනලක්ඛණං පඤ්ඤාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්තීති එවමිධ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. එවං පුරිමවග්ගෙ ච ඉධ ච අට්ඨසු සුත්තෙසු සෙඛබලානෙව කථිතානි. කරණ්ඩකොලවාසී මහාදත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘හෙට්ඨා චතූසු සුත්තෙසු සෙඛබලානි කථිතානි, උපරි චතූසු අසෙඛබලානී’’ති.

१५. पाँचवें (सुत्त) में अपने विषय वाले लौकिक और लोकोत्तर धर्मों में विशेष रूप से कहने के लिए 'कत्थ च भिक्खवे सद्धाबलं दट्ठब्बं' आदि कहा गया है। जैसे चार श्रेष्ठि-पुत्र और पाँचवाँ राजा—ये पाँच मित्र जब 'नक्षत्र क्रीड़ा करेंगे' ऐसा सोचकर गलियों में निकलते हैं, तब एक श्रेष्ठि-पुत्र के घर जाने पर शेष चार चुपचाप बैठते हैं और घर का स्वामी ही 'इन्हें खाद्य-भोज्य दो, गंध-माला-अलंकार आदि दो' ऐसा घर में प्रबंध करता है। दूसरे, तीसरे और चौथे के घर जाने पर भी शेष चार चुपचाप बैठते हैं और घर का स्वामी ही प्रबंध करता है। अंत में राजा के घर जाने पर, यद्यपि राजा सर्वत्र ईश्वर (स्वामी) है, फिर भी उस समय अपने घर में वही प्रबंध करता है। इसी प्रकार श्रद्धा आदि पाँच बलों के एक ही आलम्बन में उत्पन्न होने पर भी, जैसे पहले के घर में शेष चार चुपचाप रहते हैं और घर का स्वामी ही प्रबंध करता है, वैसे ही स्रोतापत्ति के अंगों को प्राप्त होने पर अधिमोक्ष लक्षण वाली 'सद्धाबल' (श्रद्धा-बल) ही ज्येष्ठ और पूर्वगामी होती है, शेष उसके अनुयायी होते हैं। जैसे दूसरे के घर में... वैसे ही सम्यक् प्रधानों को प्राप्त होने पर प्रग्रह (उद्यम) लक्षण वाली 'वीरियबल' ही ज्येष्ठ और पूर्वगामी होती है... जैसे तीसरे के घर में... वैसे ही स्मृतिप्रस्थानों (सतिपट्ठान) को प्राप्त होने पर उपस्थान लक्षण वाली 'सतिबल' ही ज्येष्ठ और पूर्वगामी होती है... जैसे चौथे के घर में... वैसे ही ध्यान और विमोक्षों को प्राप्त होने पर अविक्षेप (एकाग्रता) लक्षण वाली 'समाधिबल' ही ज्येष्ठ और पूर्वगामी होती है। अंत में राजा के घर जाने पर जैसे शेष चार चुपचाप रहते हैं और राजा ही प्रबंध करता है, वैसे ही आर्य सत्यों को प्राप्त होने पर प्रजानन (विशेष रूप से जानना) लक्षण वाली 'पञ्ञाबल' ही ज्येष्ठ और पूर्वगामी होती है, शेष उसके अनुयायी होते हैं। इस प्रकार यहाँ पाँचों बलों को मिश्रित रूप में कहा गया है। छठा सुत्त स्पष्ट अर्थ वाला ही है। इस प्रकार पूर्व वग्ग में और यहाँ, आठ सुत्तों में केवल शैक्ष-बलों (सेखबल) को ही कहा गया है। करण्डकोलवासी महादत्त स्थविर ने कहा है—'नीचे के चार सुत्तों में शैक्ष-बल कहे गए हैं और ऊपर के चार सुत्तों में अशैक्ष-बल (असेखबल) कहे गए हैं'।

7. පඨමහිතසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम हित सुत्त की व्याख्या।

17. සත්තමෙ සීලාදයො මිස්සකාව කථිතා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියෙව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව.

१७. सातवें (सुत्त) में शील आदि को मिश्रित रूप में ही कहा गया है। 'विमुत्ति' का अर्थ अर्हत्फल-विमुक्ति ही है। 'विमुत्तिञाणदस्सन' प्रत्यवेक्षण-ज्ञान है, वह लौकिक ही है।

8-10. දුතියහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

८-१०. द्वितीय हित सुत्त आदि की व्याख्या।

18-20. අට්ඨමෙ [Pg.6] දුස්සීලො බහුස්සුතො කථිතො, නවමෙ අප්පස්සුතො දුස්සීලො, දසමෙ බහුස්සුතො ඛීණාසවොති.

आठवें में दुःशील बहुश्रुत (भिक्षु) को कहा गया है, नौवें में अल्पश्रुत दुःशील को, दसवें में बहुश्रुत क्षीणास्त्रव (अर्हत्) को। इस प्रकार दसवाँ सुत्त समाप्त हुआ।

බලවග්ගො දුතියො.

दूसरा बल वग्ग समाप्त।

3. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො

३. पञ्चङ्गिक वग्ग

1. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम अगाखव सुत्त की व्याख्या।

21. තතියස්ස පඨමෙ අසභාගවුත්තිකොති අසභාගාය විසදිසාය ජීවිතවුත්තියා සමන්නාගතො. ආභිසමාචාරිකං ධම්මන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලං. සෙඛං ධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලාදීනි මිස්සකානි කථිතානි.

२१. तीसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में 'असभागवुत्तिको' का अर्थ है असमान या विसदृश आजीविका से युक्त। 'आभिसमाचारिकं धम्मं' का अर्थ है उत्तम आचरण स्वरूप, कर्तव्यों (वत्त) के वश में प्रज्ञप्त शील। 'सेखं धम्मं' का अर्थ है शैक्षों के लिए प्रज्ञप्त शील। 'सीलानि' का अर्थ है चार महाशील। 'सम्मादिट्ठिं' का अर्थ है विपश्यना सम्यक्-दृष्टि। 'सम्मासमाधिं' का अर्थ है मार्ग-समाधि और फल-समाधि। इस सुत्त में शील आदि को मिश्रित रूप में कहा गया है।

2. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय अगाखव सुत्त की व्याख्या।

22. දුතියෙ සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන තයොපි ඛන්ධා මිස්සකාව කථිතාති.

२२. दूसरे (सुत्त) में 'सीलक्खन्धं' का अर्थ है शील-राशि। शेष दो (पदों) में भी यही विधि है। ये तीनों स्कन्ध भी मिश्रित रूप में ही कहे गए हैं।

3. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

३. उपक्किलेस सुत्त की व्याख्या।

23. තතියෙ න ච පභස්සරන්ති න ච පභාවන්තං. පභඞ්ගු චාති පභිජ්ජනසභාවං. අයොති කාළලොහං. ලොහන්ති ඨපෙත්වා ඉධ වුත්තානි චත්තාරි අවසෙසං ලොහං. සජ්ඣන්ති රජතං. චිත්තස්සාති චාතුභූමකකුසලචිත්තස්ස. තෙභූමකස්ස තාව උපක්කිලෙසා හොන්තු, ලොකුත්තරස්ස කථං හොන්තීති? උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන. යදග්ගෙන හි උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, තදග්ගෙනෙව තෙ ලොකියස්සපි ලොකුත්තරස්සපි උපක්කිලෙසා නාම හොන්ති. පභඞ්ගු චාති ආරම්මණෙ චුණ්ණවිචුණ්ණභාවූපගමනෙන භිජ්ජනසභාවං. සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස අත්ථාය හෙතුනා කාරණෙන සමාධියති. එත්තාවතා [Pg.7] චිත්තං විසොධෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතං ඛීණාසවං දස්සෙති. ඉදානිස්ස අභිඤ්ඤාපටිවෙධං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

२३. तीसरे सूत्र में, 'न च पभस्सरं' का अर्थ है प्रभा रहित। 'पभंगु' का अर्थ है विनाशशील स्वभाव वाला। 'अयो' का अर्थ है काला लोहा। 'लोहं' का अर्थ है यहाँ बताए गए चार को छोड़कर शेष तांबा। 'सज्झं' का अर्थ है चांदी। 'चित्तस्स' का अर्थ है चारों भूमियों के कुशल चित्त का। पहले तीन भूमियों के उपक्लेश हों, लोकोत्तर के उपक्लेश कैसे होते हैं? यह प्रश्न है। उत्पन्न होने का अवसर न देने से उपक्लेश होते हैं। क्योंकि जिस कारण से वे उत्पन्न नहीं होने देते, उसी कारण से वे लौकिक और लोकोत्तर दोनों के उपक्लेश कहलाते हैं। 'पभंगु' का अर्थ है आलम्बन में चूर्ण-विचूर्ण होने के कारण विनाशशील स्वभाव वाला। 'सम्मा समाधियति आसवानं खयाय' का अर्थ है आस्रवों के क्षय स्वरूप अर्हत्व के लिए उचित कारण से समाहित होता है। इतने से चित्त को शुद्ध कर अर्हत्व में स्थित क्षीणास्रव को दिखाया गया है। अब उसके अभिज्ञा-प्रतिवेध को दिखाते हुए 'यस्स यस्स च' आदि कहा। वह स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

4. දුස්සීලසුත්තවණ්ණනා

४. दुःशील सुत्त की व्याख्या।

24. චතුත්ථෙ හතූපනිසොති හතඋපනිස්සයො හතකාරණො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති නාමරූපපරිච්ඡෙදඤාණං ආදිං කත්වා තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති නිබ්බිදා ච විරාගො ච. තත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො මග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති ඵලවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච.

२४. चौथे सूत्र में, 'हतूपनिसो' का अर्थ है नष्ट उपनिषय (प्रबल कारण) वाला या नष्ट कारण वाला। 'यथाभूतज्ञानदर्शन' का अर्थ है नाम-रूप परिच्छेद ज्ञान से लेकर तरुण विपश्यना तक। 'निव्विदाविरागो' का अर्थ है निर्वेद और विराग। उनमें निर्वेद बलवती विपश्यना है और विराग मार्ग है। 'विमुक्तिज्ञानदर्शन' का अर्थ है फल-विमुक्ति और प्रत्यवेक्षण ज्ञान।

5. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා

५. अनुगृहीत सुत्त की व्याख्या।

25. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨීති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි. චෙතොවිමුත්තිඵලාතිආදීසු චෙතොවිමුත්තීති මග්ගඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලඤාණං. සීලානුග්ගහිතාති සීලෙන අනුග්ගහිතා අනුරක්ඛිතා. සුතානුග්ගහිතාති බාහුසච්චෙන අනුග්ගහිතා. සාකච්ඡානුග්ගහිතාති ධම්මසාකච්ඡාය අනුග්ගහිතා. සමථානුග්ගහිතාති චිත්තෙකග්ගතාය අනුග්ගහිතා.

२५. पांचवें सूत्र में, 'सम्मादिट्ठि' का अर्थ है विपश्यना सम्यक्-दृष्टि। 'चेतोविमुत्तिफला' आदि में 'चेतोविमुत्ति' का अर्थ है मार्ग और फल से युक्त समाधि। 'पञ्ञाविमुत्ति' का अर्थ है फल-ज्ञान। 'सीलानुग्गहिता' का अर्थ है शील द्वारा अनुगृहीत या सुरक्षित। 'सुतानुग्गहिता' का अर्थ है बहुश्रुत होने से अनुगृहीत। 'साकच्छानुग्गहिता' का अर्थ है धर्म-चर्चा द्वारा अनुगृहीत। 'समथानुग्गहिता' का अर्थ है चित्त की एकाग्रता द्वारा अनुगृहीत।

ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං මධුරම්බබීජං රොපෙත්වා සමන්තා මරියාදං බන්ධිත්වා කාලානුකාලං උදකං ආසිඤ්චිත්වා කාලානුකාලං මූලානි සොධෙත්වා කාලානුකාලං පතිතපාණකෙ හාරෙත්වා කාලානුකාලං මක්කටජාලං ලුඤ්චිත්වා අම්බං පටිජග්ගන්තො පුරිසො දස්සෙතබ්බො. තස්ස හි පුරිසස්ස මධුරම්බබීජරොපනං විය විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි දට්ඨබ්බා, මරියාදබන්ධනං විය සීලෙන අනුග්ගණ්හනං, උදකාසෙචනං විය සුතෙන අනුග්ගණ්හනං, මූලපරිසොධනං විය සාකච්ඡාය අනුග්ගණ්හනං, පාණකහරණං විය ඣානවිපස්සනාපාරිපන්ථිකසොධනවසෙන සමථානුග්ගණ්හනං, මක්කටජාලලුඤ්චනං විය බලවවිපස්සනානුග්ගණ්හනං, එවං අනුග්ගහිතස්ස රුක්ඛස්ස ඛිප්පමෙව වඩ්ඪිත්වා ඵලප්පදානං විය ඉමෙහි සීලාදීහි අනුග්ගහිතාය මූලසම්මාදිට්ඨියා ඛිප්පමෙව මග්ගවසෙන වඩ්ඪිත්වා චෙතොවිමුත්තිපඤ්ඤාවිමුත්තිඵලප්පදානං වෙදිතබ්බං.

इस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए, एक मधुर आम का बीज बोकर, चारों ओर मेड़ बांधकर, समय-समय पर पानी सींचकर, समय-समय पर जड़ों की सफाई कर, समय-समय पर लगे कीड़ों को हटाकर, समय-समय पर मकड़ी के जालों को साफ कर, आम के पेड़ की देखभाल करने वाले पुरुष का उदाहरण देना चाहिए। उस पुरुष के मधुर आम के बीज बोने के समान विपश्यना सम्यक्-दृष्टि को देखना चाहिए; मेड़ बांधने के समान शील द्वारा अनुग्रह को; जल सींचने के समान श्रुत (धर्म-श्रवण) द्वारा अनुग्रह को; जड़ों की सफाई के समान चर्चा द्वारा अनुग्रह को; कीड़ों को हटाने के समान ध्यान और विपश्यना के बाधक नीवरणों को दूर करने के द्वारा शमथ के अनुग्रह को; मकड़ी के जालों को साफ करने के समान बलवती विपश्यना के अनुग्रह को देखना चाहिए। इस प्रकार अनुगृहीत वृक्ष के शीघ्र ही बढ़कर फल देने के समान, इन शील आदि से अनुगृहीत मूल सम्यक्-दृष्टि के शीघ्र ही मार्ग के माध्यम से बढ़कर चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति रूपी फल देने को समझना चाहिए।

6. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා

६. विमुक्तायतन सुत्त की व्याख्या।

26. ඡට්ඨෙ [Pg.8] විමුත්තායතනානීති විමුච්චනකාරණානි. යත්ථාති යෙසු විමුත්තායතනෙසු. සත්ථා ධම්මං දෙසෙතීති චතුසච්චධම්මං දෙසෙති. අත්ථපටිසංවෙදිනොති පාළිඅත්ථං ජානන්තස්ස. ධම්මපටිසංවෙදිනොති පාළිං ජානන්තස්ස. පාමොජ්ජන්ති තරුණපීති. පීතීති තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීති. කායොති නාමකායො. පස්සම්භතීති පටිප්පස්සම්භති. සුඛං වෙදෙතීති සුඛං පටිලභති. චිත්තං සමාධියතීති අරහත්තඵලසමාධිනා සමාධියති. අයඤ්හි තං ධම්මං සුණන්තො ආගතාගතට්ඨානෙ ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි ජානාති, තස්ස එවං ජානතො පීති උප්පජ්ජති. සො තස්සා පීතියා අන්තරා ඔසක්කිතුං න දෙන්තො උපචාරකම්මට්ඨානිකො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘චිත්තං සමාධියතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – සමාධිනිමිත්තන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරො සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තං. සුග්ගහිතං හොතීතිආදිසු ආචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති සුට්ඨු මනසිකතං සුට්ඨු උපධාරිතං. සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායාති පඤ්ඤාය සුට්ඨු පච්චක්ඛං කතං. තස්මිං ධම්මෙති තස්මිං කම්මට්ඨානපාළිධම්මෙ. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චපි විමුත්තායතනානි අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතානීති.

२६. छठे सूत्र में, 'विमुत्तायतनानि' का अर्थ है विमुक्ति के कारण। 'यत्थ' का अर्थ है जिन विमुक्तायतनों में। 'सत्था धम्मं देसेति' का अर्थ है चार आर्य सत्यों के धर्म का उपदेश देते हैं। 'अत्थपटिसंवेदिनो' का अर्थ है पालि के अर्थ (शील, समाधि, प्रज्ञा आदि) को जानने वाले का। 'धम्मपटिसंवेदिनो' का अर्थ है पालि (वचन) को जानने वाले का। 'पामोज्जं' का अर्थ है तरुण प्रीति। 'पीति' का अर्थ है प्रसन्नता स्वरूप बलवती प्रीति। 'कायो' का अर्थ है नाम-काय। 'पस्सम्भति' का अर्थ है शांत होता है। 'सुखं वेदेति' का अर्थ है सुख प्राप्त करता है। 'चित्तं समाधियति' का अर्थ है अर्हत्व-फल समाधि द्वारा समाहित होता है। वह भिक्षु उस धर्म को सुनते हुए समय-समय पर ध्यान, विपश्यना, मार्ग और फल को जानता है; इस प्रकार जानने वाले उसे प्रीति उत्पन्न होती है। वह उस प्रीति के बीच में (अर्हत्व प्राप्ति से पहले) पीछे न हटते हुए, उपचार कर्मस्थान वाला होकर विपश्यना बढ़ाकर अर्हत्व को प्राप्त करता है। उसे ही लक्ष्य कर 'चित्तं समाधियति' कहा गया है। शेष पदों में भी यही विधि है। विशेष यह है—'समाधिनिमित्तं' का अर्थ है अड़तीस आलम्बनों में से कोई एक समाधि ही समाधि-निमित्त है। 'सुग्गहितं होति' आदि में आचार्य के पास कर्मस्थान सीखते समय अच्छी तरह ग्रहण किया गया, अच्छी तरह मनन किया गया, अच्छी तरह धारण किया गया होता है। 'सुप्पटिविद्धं पञ्ञाय' का अर्थ है प्रज्ञा द्वारा अच्छी तरह साक्षात्कार किया गया। 'तस्मिं धम्मे' का अर्थ है उस कर्मस्थान प्रतिपादक पालि धर्म में। इस प्रकार इस सूत्र में पांचों विमुक्तायतनों को अर्हत्व तक पहुँचाकर कहा गया है।

7. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

७. समाधि सुत्त की व्याख्या।

27. සත්තමෙ අප්පමාණන්ති පමාණකරධම්මරහිතං ලොකුත්තරං. නිපකා පතිස්සතාති නෙපක්කෙන ච සතියා ච සමන්නාගතා හුත්වා. පඤ්ච ඤාණානීති පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණඤාණානි. පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති අත්තනියෙව උප්පජ්ජන්ති. අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙවාතිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අධිප්පෙතො. මග්ගසමාධීතිපි වදන්තියෙව. සො හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො, පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො, කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො, කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො, අතප්පනියට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. පටිප්පස්සද්ධං පටිප්පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන [Pg.9] වා අරහතා ලද්ධත්තාපි පටිප්පස්සද්ධලද්ධො, එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. තං සමාධිං සමාපජ්ජන්තො තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතොව සමාපජ්ජති, සතොව වුට්ඨහති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති, සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො චා’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානස්ස පච්චත්තංයෙව අපරප්පච්චයඤාණං උප්පජ්ජති, තං එකං ඤාණං. එසෙව නයො සෙසෙසු. එවං ඉමානි පඤ්ච ඤාණානි පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති.

२७. सातवें (सुत्त) में, 'अप्पमाणं' का अर्थ है लोकोत्तर (धर्म), जो प्रमाण (तुलना) करने वाले क्लेश-धर्मों से रहित है। 'निपका पतिस्सता' का अर्थ है प्रज्ञा (नेपक्क) और स्मृति (सति) से युक्त होकर। 'पञ्च ञाणानि' का अर्थ है पाँच प्रत्यवेक्षण ज्ञान। 'पच्चत्तञ्ञेव उप्पज्जन्ति' का अर्थ है अपने भीतर ही उत्पन्न होते हैं। 'अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव' आदि में अर्हत्फल-समाधि अभिप्रेत है। इसे मार्ग-समाधि भी कहते हैं। वह समाधि प्रत्येक अर्पण (समापत्ति) के क्षण में सुखद होने के कारण 'प्रत्युत्पन्न सुख' (वर्तमान सुख) है, और पूर्व-पूर्व की समाधि बाद की समाधि के लिए प्रत्यय (कारण) होने से भविष्य में 'सुख-विपाक' वाली है। क्लेशों से दूर होने के कारण यह 'आर्य' है; काम-आमिष, वट्ट-आमिष और लोक-आमिष के अभाव के कारण 'निरामिष' है। बुद्ध आदि महापुरुषों द्वारा सेवित होने के कारण 'महापुरुष-सेवित' है। अंगों की शान्ति, आलम्बन की शान्ति और सभी क्लेश-दरथ (तपिश) की शान्ति के कारण 'शान्त' है; अतृप्तिकर होने के अर्थ में 'प्रणीत' है। क्लेशों की प्रतिप्रश्रब्धि (शान्ति) से प्राप्त होने के कारण 'प्रतिप्रश्रब्धि-लब्ध' है। 'पठिप्पस्सद्धं' और 'पठिप्पस्सद्धि' अर्थ में एक ही हैं। अथवा, प्रतिप्रश्रब्ध-क्लेश वाले अर्हत् द्वारा प्राप्त होने के कारण भी 'प्रतिप्रश्रब्धि-लब्ध' है। एकोदिभाव (एकाग्रता) से प्राप्त होने के कारण या एकोदिभाव को ही प्राप्त होने के कारण 'एकोदिभावाधिगत' है। यह अभ्यासहीन साश्रव समाधि की तरह ससंस्कार (प्रयत्नपूर्वक) नीवरणों को दबाकर या क्लेशों को रोककर प्राप्त नहीं की जाती, इसलिए 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगत' है। उस समाधि में समापन्न होते समय या उससे व्युत्थान करते समय, स्मृति की प्रचुरता के कारण स्मृतिमान होकर ही समापन्न होता है और स्मृतिमान होकर ही व्युत्थान करता है। अथवा, निर्धारित समय के अनुसार स्मृतिमान होकर समापन्न और व्युत्थान करता है। इसलिए, यहाँ "यह समाधि वर्तमान में सुखद है और भविष्य में सुख-विपाक वाली है" - इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करने वाले (अर्हत्) को अपने भीतर ही जो पर-प्रत्यय-रहित (दूसरों पर निर्भर न रहने वाला) ज्ञान उत्पन्न होता है, वह एक ज्ञान है। शेष (चार ज्ञानों) में भी यही विधि है। इस प्रकार ये पाँच ज्ञान अपने भीतर ही उत्पन्न होते हैं।

8. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

८. पञ्चाङ्गिक सुत्त की व्याख्या।

28. අට්ඨමෙ අරියස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනකිලෙසෙහි ආරකා ඨිතස්ස. භාවනං දෙසෙස්සාමීති බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං පකාසයිස්සාමි. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං කරජකායං. අභිසන්දෙතීති තෙමෙති ස්නෙහෙති, සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොති. පරිසන්දෙතීති සමන්තතො සන්දෙති. පරිපූරෙතීති වායුනා භස්තං විය පූරෙති. පරිප්ඵරතීති සමන්තතො ඵුසති. සබ්බාවතො කායස්සාති අස්ස භික්ඛුනො සබ්බකොට්ඨාසවතො කායස්ස කිඤ්චි උපාදින්නකසන්තතිපවත්තිට්ඨානෙ ඡවිමංසලොහිතානුගතං අණුමත්තම්පි ඨානං පඨමජ්ඣානසුඛෙන අඵුටං නාම න හොති.

२८. आठवें (सुत्त) में, 'अरियस्स' का अर्थ है विक्खम्भन (दबाने) के द्वारा क्लेशों को त्याग कर दूर स्थित व्यक्ति का। 'भावनं देसेस्सामि' का अर्थ है वृद्धि और संवर्धन को प्रकाशित करूँगा। 'इममेव कायं' का अर्थ है इस करज-काय (भौतिक शरीर) को। 'अभिसन्देति' का अर्थ है भिगोता है, स्निग्ध करता है, सब जगह व्याप्त प्रीति-सुख उत्पन्न करता है। 'परिसन्देति' का अर्थ है चारों ओर से भिगोता है। 'परिपूरेति' का अर्थ है जैसे वायु से मशक (चमड़े की थैली) को भरते हैं, वैसे भरता है। 'परिफ्फरति' का अर्थ है चारों ओर से स्पर्श करता है। 'सब्बावतो कायस्स' का अर्थ है उस भिक्षु के सभी अंगों वाले शरीर में, जहाँ भी उपादिन्नक-सन्तति (चेतन प्रवाह) की प्रवृत्ति है, वहाँ त्वचा, मांस और रक्त में व्याप्त अणु मात्र भी स्थान ऐसा नहीं होता जो प्रथम ध्यान के सुख से अछूता (अस्पृष्ट) हो।

දක්ඛොති ඡෙකො පටිබලො න්හානීයචුණ්ණානි කාතුඤ්චෙව යොජෙතුඤ්ච සන්නෙතුඤ්ච. කංසථාලෙති යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ. මත්තිකාභාජනං පන ථිරං න හොති, සන්නෙන්තස්ස භිජ්ජති. තස්මා තං න දස්සෙසි. පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකන්ති සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා. සන්නෙය්‍යාති වාමහත්ථෙන කංසථාලං ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන පමාණයුත්තං උදකං සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා පරිමද්දන්තො පිණ්ඩං කරෙය්‍ය. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිග්ගහිතා. සන්තරබාහිරාති [Pg.10] සද්ධිං අන්තොපදෙසෙන චෙව බහිපදෙසෙන ච, සබ්බත්ථකමෙව උදකසිනෙහෙන ඵුටාති අත්ථො. න ච පග්ඝරිණීති න බින්දු බින්දු උදකං පග්ඝරති, සක්කා හොති හත්ථෙනපි ද්වීහිපි අඞ්ගුලීහි ගහෙතුං ඔවට්ටිකායපි කාතුන්ති අත්ථො.

'दक्खो' का अर्थ है चतुर, जो स्नान-चूर्ण बनाने, मिलाने और सानने में समर्थ हो। 'कंसथाले' का अर्थ है किसी भी धातु से बने पात्र में। मिट्टी का पात्र स्थिर नहीं होता, सानते समय टूट जाता है, इसलिए उसे नहीं दिखाया गया। 'परिफ्फोसकं परिफ्फोसकं' का अर्थ है सींच-सींच कर। 'सन्नेय्य' का अर्थ है बाएँ हाथ से काँसे के पात्र को पकड़कर और दाहिने हाथ से उचित मात्रा में जल सींच-सींच कर, मलते हुए पिण्ड (गोला) बनाए। 'स्नेहानुगता' का अर्थ है जल के स्नेह (नमी) से अनुगत। 'स्नेहपरेता' का अर्थ है जल के स्नेह से व्याप्त। 'सन्तरबाहिरा' का अर्थ है आन्तरिक भाग और बाह्य भाग के साथ, सब जगह जल के स्नेह से व्याप्त - यह अर्थ है। 'न च पग्घरिणी' का अर्थ है कि जल बूँद-बूँद होकर नहीं टपकता; उसे हाथ से या दो उँगलियों से भी पकड़ा जा सकता है और कमर के फेंटे (ओवट्टिका) में भी रखा जा सकता है - यह अर्थ है।

දුතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උබ්භිදොදකොති උබ්භින්නඋදකො, න හෙට්ඨා උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගච්ඡනඋදකො, අන්තොයෙව පන උප්පජ්ජනඋදකොති අත්ථො. ආයමුඛන්ති ආගමනමග්ගො. දෙවොති මෙඝො. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, අන්වඩ්ඪමාසං වා අනුදසාහං වාති අත්ථො. ධාරන්ති වුට්ඨිං. නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති නප්පවෙසෙය්‍ය, න වස්සෙය්‍යාති අත්ථො. සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වාති සීතා වාරිධාරා තං රහදං පූරයමානා උබ්භිජ්ජිත්වා. හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හි උග්ගන්ත්වා භිජ්ජන්තං උදකං ඛොභෙති, චතූහි දිසාහි පවිසනඋදකං පුරාණපණ්ණතිණකට්ඨදණ්ඩකාදීහි උදකං ඛොභෙති. වුට්ඨිඋදකං ධාරානිපාතබුබ්බුළකෙහි උදකං ඛොභෙති, සන්නිසින්නමෙව පන හුත්වා ඉද්ධිනිම්මිතමිව උප්පජ්ජමානං උදකං ඉමං පදෙසං ඵරති, ඉමං න ඵරතීති නත්ථි. තෙන අඵුටොකාසො නාම න හොති. තත්ථ රහදො විය කරජකායො, උදකං විය දුතියජ්ඣානසුඛං, සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

द्वितीय ध्यान के सुख की उपमा में, 'उब्भिदोदको' का अर्थ है फूटने वाला जल; इसका अर्थ नीचे से फूटकर ऊपर आने वाला जल नहीं, बल्कि (तालाब के) भीतर ही उत्पन्न होने वाला जल है। 'आयमुखं' का अर्थ है आने का मार्ग। 'देवो' का अर्थ है मेघ। 'कालेन कालं' का अर्थ है समय-समय पर, जैसे हर पखवाड़े या हर दस दिन में। 'धारं' का अर्थ है वर्षा। 'नानुप्पवेच्छेय्या' का अर्थ है प्रवेश न करे, न बरसे। 'सीता वारिधारा उब्भिज्जित्वा' का अर्थ है शीतल जलधारा उस दह (तालाब) को भरते हुए फूटकर। वास्तव में, नीचे से निकलने वाला जल ऊपर जाकर और जल को फाड़कर उसे विक्षुब्ध (क्षोभित) कर देता है; चारों दिशाओं से प्रवेश करने वाला जल पुराने पत्तों, घास, लकड़ी, डंडों आदि से जल को विक्षुब्ध कर देता है; वर्षा का जल धाराओं के गिरने और बुलबुलों से जल को विक्षुब्ध कर देता है; किन्तु (यहाँ) भली-भाँति शान्त होकर, ऋद्धि-निर्मित के समान उत्पन्न होने वाला जल "इस प्रदेश में व्याप्त होता है और इस प्रदेश में नहीं" - ऐसा नहीं है। उससे कोई भी स्थान अछूता (अस्पृष्ट) नहीं रहता। वहाँ दह (तालाब) के समान करज-काय है, जल के समान द्वितीय ध्यान का सुख है, शेष पूर्ववत् समझना चाहिए।

තතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සෙතරත්තනීලෙසු යංකිඤ්චි උප්පලමෙව, ඌනකසතපත්තං පුණ්ඩරීකං, සතපත්තං පදුමං. පත්තනියමං වා විනාපි සෙතං පදුමං, රත්තං පුණ්ඩරීකන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. උදකානුග්ගතානීති උදකතො න උග්ගතානි. අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති උදකතලස්ස අන්තො නිමුග්ගානියෙව හුත්වා පොසන්ති වඩ්ඪන්තීති අත්ථො. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

तृतीय ध्यान के सुख की उपमा में, 'उप्पलिनी' का अर्थ है जहाँ उत्पल (कमल) हों। शेष दो पदों में भी यही विधि है। यहाँ श्वेत, रक्त और नील कमलों में से कोई भी 'उत्पल' ही है; सौ से कम पंखुड़ियों वाला 'पुण्डरीक' है और सौ पंखुड़ियों वाला 'पदुम' है। अथवा, पंखुड़ियों के नियम के बिना भी, श्वेत कमल 'पदुम' है और रक्त कमल 'पुण्डरीक' है - यह यहाँ निर्णय है। 'उदकानुग्गतानि' का अर्थ है जल से ऊपर न निकले हुए। 'अन्तोनिमुग्गपोसीनि' का अर्थ है जल की सतह के भीतर ही डूबे रहकर पोषित होते हैं और बढ़ते हैं। शेष पूर्ववत् समझना चाहिए।

චතුත්ථජ්ඣානඋපමායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙනාති එත්ථ නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධං, පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතං වෙදිතබ්බං. ඔදාතෙන වත්ථෙනාති ඉදං උතුඵරණත්ථං වුත්තං. කිලිට්ඨවත්ථෙන හි උතුඵරණං න හොති, තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙන උතුඵරණං බලවං හොති. ඉමිස්සා හි උපමාය වත්ථං විය කරජකායො, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තස්මා යථා සුන්හාතස්ස පුරිසස්ස පරිසුද්ධං වත්ථං සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නස්ස [Pg.11] සරීරතො උතු සබ්බමෙව වත්ථං ඵරති, න කොචි වත්ථස්ස අඵුටොකාසො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන භික්ඛුනො කරජකායස්ස න කොචි ඔකාසො අඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව වා වත්ථං විය, තංසමුට්ඨානරූපං උතුඵරණං විය. යථා හි කත්ථචි කත්ථචි ඔදාතවත්ථෙ කායං අඵුසන්තෙපි තංසමුට්ඨානෙන උතුනා සබ්බත්ථකමෙව කායො ඵුටො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසමුට්ඨාපිතෙන සුඛුමරූපෙන සබ්බත්ථකමෙව භික්ඛුනො කායො ඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

चतुर्थ ध्यान की उपमा में 'परिशुद्धेन चेतसा परियोदातेन' यहाँ क्लेशरहित होने के अर्थ में 'परिशुद्ध' और प्रभास्वर होने के अर्थ में 'परियोदातं' समझना चाहिए। 'ओदातेन वत्थेन' यह ऋतु (शारीरिक सुखद स्पर्श) के व्याप्त होने के लिए कहा गया है। मलिन वस्त्र से ऋतु व्याप्त नहीं होती, उस समय धुले हुए शुद्ध वस्त्र से ऋतु का व्याप्त होना प्रबल होता है। इस उपमा में वस्त्र के समान करज-काय (शरीर) को देखना चाहिए और ऋतु के व्याप्त होने के समान चतुर्थ ध्यान के सुख को। इसलिए जैसे अच्छी तरह स्नान किए हुए और सिर सहित शुद्ध वस्त्र ओढ़े हुए व्यक्ति के शरीर से ऋतु पूरे वस्त्र में व्याप्त हो जाती है, वस्त्र का कोई भी हिस्सा अछूता नहीं रहता, वैसे ही चतुर्थ ध्यान के सुख से भिक्षु के करज-काय का कोई भी हिस्सा अछूता नहीं रहता - ऐसा यहाँ अर्थ देखना चाहिए। अथवा चतुर्थ ध्यान का चित्त ही वस्त्र के समान है और उससे उत्पन्न रूप ऋतु के व्याप्त होने के समान है। जैसे कहीं-कहीं श्वेत वस्त्र शरीर को न छूते हुए भी उससे उत्पन्न ऋतु से सारा शरीर व्याप्त हो जाता है, वैसे ही चतुर्थ ध्यान से उत्पन्न सूक्ष्म रूप से भिक्षु का सारा शरीर व्याप्त हो जाता है - ऐसा यहाँ अर्थ देखना चाहिए।

පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව. සුග්ගහිතං හොතීති යථා තෙන ඣානවිපස්සනාමග්ගා සුට්ඨු ගහිතා හොන්ති, එවං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං අපරාපරෙන පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති. අඤ්ඤො වා අඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො එකො අඤ්ඤං එකං, අත්තනොයෙව හි අත්තා න පාකටො හොති. ඨිතො වා නිසින්නන්ති ඨිතකස්සාපි නිසින්නො පාකටො හොති, තෙනෙවං වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. උදකමණිකොති සමෙඛලා උදකචාටි. සමතිත්තිකොති සමභරිතො. කාකපෙය්‍යාති මුඛවට්ටියං නිසීදිත්වා කාකෙන ගීවං අනාමෙත්වාව පාතබ්බො.

'पच्चवेक्खणनिमित्तं' का अर्थ प्रत्यवेक्षण ज्ञान ही है। 'सुग्गहितं होति' का अर्थ है - जैसे उसने ध्यान, विपश्यना और मार्ग को अच्छी तरह ग्रहण किया है, वैसे ही प्रत्यवेक्षण ज्ञान रूपी निमित्त को बार-बार प्रत्यवेक्षण ज्ञान के द्वारा ही अच्छी तरह ग्रहण किया गया होता है। 'अञ्ञो वा अञ्ञं' का अर्थ है - एक अन्य व्यक्ति दूसरे अन्य व्यक्ति को; क्योंकि स्वयं को स्वयं स्पष्ट नहीं होता। 'ठितो वा निसिन्नं' का अर्थ है - खड़े हुए व्यक्ति को भी बैठा हुआ व्यक्ति स्पष्ट होता है, इसलिए ऐसा कहा गया है। शेष में भी यही न्याय है। 'उदकमणिको' का अर्थ है - किनारे वाला जल का घड़ा। 'समतित्तिको' का अर्थ है - लबालब भरा हुआ। 'काकपेय्या' का अर्थ है - किनारे पर बैठकर कौवे द्वारा गर्दन झुकाए बिना ही पीने योग्य।

සුභූමියන්ති සමභූමියං. ‘‘සුභූමෙ සුඛෙත්තෙ විහතඛාණුකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 2.438) එත්ථ පන මණ්ඩභූමි සුභූමීති ආගතා. චතුමහාපථෙති ද්වින්නං මහාමග්ගානං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානෙ. ආජඤ්ඤරථොති විනීතඅස්සරථො. ඔධස්තපතොදොති යථා රථං අභිරුහිත්වා ඨිතෙන සක්කා හොති ගණ්හිතුං, එවං ආලම්බනං නිස්සාය තිරියතො ඨපිතපතොදො. යොග්ගාචරියොති අස්සාචරියො. ස්වෙව අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. යෙනිච්ඡකන්ති යෙන යෙන මග්ගෙන ඉච්ඡති. යදිච්ඡකන්ති යං යං ගතිං ඉච්ඡති. සාරෙය්‍යාති උජුකං පුරතො පෙසෙය්‍ය. පච්චාසාරෙය්‍යාති පටිනිවත්තෙය්‍ය.

'सुभूमियं' का अर्थ है - समतल भूमि पर। 'सुभूमे सुखेत्ते विहतखाणुके बीजानि पतिट्ठापेय्य' यहाँ मण्डभूमि (चिकनी भूमि) को 'सुभूमि' कहा गया है। 'चतुमहापथे' का अर्थ है - दो मुख्य मार्गों के मिलन स्थल पर। 'आजञ्ञरथो' का अर्थ है - प्रशिक्षित घोड़ों वाला रथ। 'ओधस्तपतोदो' का अर्थ है - जैसे रथ पर चढ़कर खड़े हुए व्यक्ति के लिए पकड़ना संभव होता है, वैसे ही आलम्बन के सहारे तिरछा रखा हुआ चाबुक। 'योग्गाचरियो' का अर्थ है - अश्व-प्रशिक्षक। वही अश्वों को प्रशिक्षित करता है, इसलिए 'अस्सदमसारथि' कहलाता है। 'येनिच्छकं' का अर्थ है - जिस-जिस मार्ग से वह चाहता है। 'यदिच्छकं' का अर्थ है - जिस-जिस गति को वह चाहता है। 'सारेय्या' का अर्थ है - सीधे आगे बढ़ाए। 'पच्चासारेय्या' का अर्थ है - वापस लौटाए।

එවං හෙට්ඨා පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමාපත්තිපරිකම්මං කථෙත්වා ඉමාහි තීහි උපමාහි පගුණසමාපත්තියා ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාපටිපාටිං දස්සෙතුං සො සචෙ ආකඞ්ඛතීතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

इस प्रकार नीचे पाँच अंगों के द्वारा समापत्ति के परिकर्म को कहकर, इन तीन उपमाओं से अभ्यस्त समापत्ति के लाभ को दिखाकर, अब क्षीणास्त्रव के अभिज्ञा-क्रम को दिखाने के लिए 'सो सचे आकङ्खति' आदि कहा। वह स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

9. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

९. चङ्कमसुत्तवण्णना।

29. නවමෙ [Pg.12] අද්ධානක්ඛමො හොතීති දූරං අද්ධානමග්ගං ගච්ඡන්තො ඛමති, අධිවාසෙතුං සක්කොති. පධානක්ඛමොති වීරියක්ඛමො. චඞ්කමාධිගතො සමාධීති චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන අධිගතො අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරසමාධි. චිරට්ඨිතිකො හොතීති චිරං තිට්ඨති. ඨිතකෙන ගහිතනිමිත්තඤ්හි නිසින්නස්ස නස්සති, නිසින්නෙන ගහිතනිමිත්තං නිපන්නස්ස. චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන චලිතාරම්මණෙ ගහිතනිමිත්තං පන ඨිතස්සපි නිසින්නස්සපි නිපන්නස්සපි න නස්සතීති.

२९. नौवें में 'अद्धानक्खमो होति' का अर्थ है - लंबी दूरी के मार्ग पर चलते हुए सहन करता है, समर्थ होता है। 'पधानक्खमो' का अर्थ है - वीर्य को सहने वाला। 'चङ्कमाधिगतो समाधि' का अर्थ है - चक्रमण करते हुए प्राप्त आठ समापत्तियों में से कोई एक समाधि। 'चिरट्ठितिको होति' का अर्थ है - लंबे समय तक टिकती है। क्योंकि खड़े हुए व्यक्ति द्वारा ग्रहण किया गया निमित्त बैठने पर नष्ट हो जाता है, और बैठे हुए द्वारा ग्रहण किया गया निमित्त लेटने पर। परंतु चक्रमण करते हुए गतिशील आलम्बन में ग्रहण किया गया निमित्त खड़े होने, बैठने या लेटने पर भी नष्ट नहीं होता।

10. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

१०. नागितसुत्तवण्णना।

30. දසමෙ උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චො, රාසිභාවෙන ච මහා සද්දො එතෙසන්ති උච්චාසද්දමහාසද්දා. තෙසු හි උග්ගතුග්ගතෙසු ඛත්තියමහාසාල-බ්‍රාහ්මණමහාසාලාදීසු මහාසක්කාරං ගහෙත්වා ආගතෙසු ‘‘අසුකස්ස ඔකාසං දෙථ, අසුකස්ස ඔකාසං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘මයං පඨමතරං ආගතා, මය්හං පඨමතරං ආගතා, නත්ථි ඔකාසො’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්තානං සද්දො උච්චො චෙව මහා ච අහොසි. කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටා විය මච්ඡවිලොපෙ. තෙසඤ්හි මච්ඡපච්ඡිං ගහෙත්වා ආගතානං වික්කිණනට්ඨානෙ ‘‘මය්හං දෙථ මය්හං දෙථා’’ති වදතො මහාජනස්ස එවරූපො සද්දො හොති. මීළ්හසුඛන්ති අසුචිසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. ලාභසක්කාරසිලොකසුඛන්ති ලාභසක්කාරඤ්චෙව වණ්ණභණනඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නසුඛං.

३०. दसवें में ऊपर उठने के कारण 'उच्च' और समूह होने के कारण 'महा' शब्द होने से वे 'उच्चासद्दमहासद्दा' कहलाते हैं। उनमें जब महान सत्कार लेकर आए हुए अत्यंत प्रसिद्ध क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल आदि के विषय में 'अमुक को स्थान दो' कहा गया, तब 'हम पहले आए हैं, स्थान नहीं है' - इस प्रकार आपस में बात करते हुए लोगों का शब्द ऊँचा और महान हो गया। 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' का अर्थ है - जैसे मछली की लूट में मछुआरे। जैसे मछली की टोकरी लेकर आए हुए उन मछुआरों के विक्रय-स्थान पर 'मुझे दो' कहते हुए जनसमूह का ऐसा शब्द होता है। 'मीळ्हसुखं' का अर्थ है - अशुचि का सुख। 'मिद्धसुखं' का अर्थ है - निद्रा का सुख। 'लाभसक्कारसिलोकसुखं' का अर्थ है - लाभ, सत्कार और प्रशंसा के आश्रित उत्पन्न सुख।

තංනින්නාව ගමිස්සන්තීති තං තදෙව භගවතො ගතට්ඨානං ගමිස්සන්ති, අනුබන්ධිස්සන්තියෙවාති වුත්තං හොති. තථා හි, භන්තෙ, භගවතො සීලපඤ්ඤාණන්ති යස්මා තථාවිධං තුම්හාකං සීලඤ්ච ඤාණඤ්චාති අත්ථො. මා ච මයා යසොති මයා සද්ධිං යසොපි මා සමාගච්ඡතු. පියානන්ති පියජනානං. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා පියභාවස්ස නිප්ඵත්ති. අසුභනිමිත්තානුයොගන්ති අසුභකම්මට්ඨානානුයොගං. සුභනිමිත්තෙති රාගට්ඨානියෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා තස්ස අසුභනිමිත්තානුයොගස්ස නිප්ඵත්ති. එවමිමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතාති.

'तंनिन्नाव गमिस्सन्ति' का अर्थ है - वे भगवान के उसी जाने के स्थान पर जाएँगे, उनके पीछे-पीछे ही जाएँगे। 'तथा हि, भन्ते, भगवतो सीलपञ्ञाणं' का अर्थ है - क्योंकि आपका शील और ज्ञान वैसा ही है। 'मा च मया यसो' का अर्थ है - मेरे साथ यश न आए। 'पियानं' का अर्थ है - प्रिय जनों का। 'एसो तस्स निस्सन्दो' का अर्थ है - यह उस प्रिय-भाव की निष्पत्ति है। 'असुभनिमित्तानुयोगं' का अर्थ है - अशुभ कर्मस्थान का अभ्यास। 'सुभनिमित्ते' का अर्थ है - राग के स्थान रूप इष्ट आलम्बन में। 'एसो तस्स निस्सन्दो' का अर्थ है - यह उस अशुभ निमित्त के अभ्यास की निष्पत्ति है। इस प्रकार इस सूत्र में इन पाँच स्थानों पर विपश्यना ही कही गई है।

පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො තතියො.

पञ्चङ्गिकवग्गो ततियो।

4. සුමනවග්ගො

४. सुमनवग्गो।

1. සුමනසුත්තවණ්ණනා

१. सुमनसुत्तवण्णना।

31. චතුත්ථස්ස [Pg.13] පඨමෙ සුමනා රාජකුමාරීති මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවං ලද්ධනාමා රාජකඤ්ඤා. විපස්සිසම්මාසම්බුද්ධකාලස්මිං හි නාගරෙසු ‘‘යුද්ධම්පි කත්වා සත්ථාරං අම්හාකං ගණ්හිස්සාමා’’ති සෙනාපතිං නිස්සාය බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං ලභිත්වා පටිපාටියා පුඤ්ඤානි කාතුං ආරද්ධෙසු සබ්බපඨමදිවසො සෙනාපතිස්ස වාරො අහොසි. තස්මිං දිවසෙ සෙනාපති මහාදානං සජ්ජෙත්වා ‘‘අජ්ජ යථා අඤ්ඤො කොචි එකභික්ඛම්පි න දෙති, එවං රක්ඛථා’’ති සමන්තා පුරිසෙ ඨපෙසි. තංදිවසං සෙට්ඨිභරියා රොදමානා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං කීළිත්වා ආගතං ධීතරං ආහ – ‘‘සචෙ, අම්ම, තව පිතා ජීවෙය්‍ය, අජ්ජාහං පඨමං දසබලං භොජෙය්‍ය’’න්ති. සා තං ආහ – ‘‘අම්ම, මා චින්තයි, අහං තථා කරිස්සාමි, යථා බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො අම්හාකං පඨමං භික්ඛං භුඤ්ජිස්සතී’’ති. තතො සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණපාතියා නිරුදකපායාසං පූරෙත්වා සප්පිමධුසක්ඛරාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජිත්වා තං සුමනමාලාගුළෙහි පරික්ඛිපිත්වා මාලාගුළසදිසං කත්වා භගවතො ගාමං පවිසනවෙලාය සයමෙව උක්ඛිපිත්වා ධාතිගණපරිවුතා ඝරා නික්ඛමි.

३१. चौथे वग्ग के पहले सुत्त में, 'सुमना राजकुमारी' वह राजकुमारी है जिसने महान सत्कार करके और प्रार्थना (प्रणिधान) करके यह नाम प्राप्त किया। विपस्सी सम्यक्सम्बुद्ध के समय में, नगरवासियों ने 'युद्ध करके भी हम शास्ता को प्राप्त करेंगे' ऐसा कहकर सेनापति के आश्रय में बुद्ध-प्रमुख संघ को प्राप्त किया। जब वे क्रम से पुण्य करने लगे, तो सबसे पहला दिन सेनापति की बारी थी। उस दिन सेनापति ने महादान तैयार किया और चारों ओर पुरुषों को तैनात कर दिया कि 'आज जैसे कोई दूसरा एक भिक्षु को भी दान न दे सके, वैसे रक्षा करो'। उस दिन श्रेष्ठी की पत्नी ने रोते हुए अपनी पुत्री से कहा, जो पाँच सौ कुमारियों के साथ खेलकर आई थी— 'हे पुत्री! यदि तुम्हारे पिता जीवित होते, तो आज मैं सबसे पहले दशबल (बुद्ध) को भोजन कराती'। उसने उससे कहा— 'माँ, चिंता मत करो, मैं वैसा ही करूँगी जिससे बुद्ध-प्रमुख संघ सबसे पहले हमारा भिक्षा-दान ग्रहण करेगा'। तब उसने एक लाख मुद्रा मूल्य के स्वर्ण-पात्र में गाढ़ा पायस (खीर) भरकर, घी, मधु और शर्करा आदि से उसे संस्कारित किया, दूसरे पात्र से ढँक दिया, उसे सुमना (चमेली) के फूलों की मालाओं से लपेटकर फूलों के गुच्छे जैसा बना दिया और भगवान के गाँव में प्रवेश करने के समय स्वयं उसे उठाकर, धायों के समूह से घिरी हुई घर से निकली।

අන්තරාමග්ගෙ සෙනාපතිනො උපට්ඨාකා, ‘‘අම්ම, මා ඉතො ආගමා’’ති වදන්ති. මහාපුඤ්ඤා නාම මනාපකථා හොන්ති, න ච තෙසං පුනප්පුනං භණන්තානං කථා පටික්ඛිපිතුං සක්කා හොති. සා ‘‘චූළපිත, මහාපිත, මාතුල, කිස්ස තුම්හෙ ගන්තුං න දෙථා’’ති ආහ. සෙනාපතිනා ‘‘අඤ්ඤස්ස කස්සචි ඛාදනීයං භොජනීයං මා දෙථා’’ති ඨපිතම්හ, අම්මාති. කිං පන මම හත්ථෙ ඛාදනීයං භොජනීයං පස්සථාති? මාලාගුළං පස්සාමාති. කිං තුම්හාකං සෙනාපති මාලාපූජම්පි කාතුං න දෙතීති? දෙති, අම්මාති. තෙන හි අපෙථාති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මාලාගුළං ගණ්හථ භගවා’’ති ආහ. භගවා එකං සෙනාපතිස්ස උපට්ඨාකං ඔලොකෙත්වා මාලාගුළං ගණ්හාපෙසි. සා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘භවාභවාභිනිබ්බත්තියං මෙ සති පරිතස්සනජීවිතං නාම මා හොතු, අයං සුමනමාලා විය නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ පියාව [Pg.14] හොමි, නාමෙන ච සුමනායෙවා’’ති පත්ථනං කත්වා සත්ථාරා ‘‘සුඛිනී හොහී’’ති වුත්තා වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

मार्ग के बीच में सेनापति के सेवकों ने कहा— 'हे पुत्री! इधर मत आओ'। महापुण्यवानों की वाणी प्रिय होती है, और बार-बार बोलने पर भी उनकी बात को टाला नहीं जा सकता। उसने कहा— 'चाचा, ताऊ, मामा! आप लोग मुझे जाने क्यों नहीं दे रहे हैं?' उन्होंने कहा— 'सेनापति ने आदेश दिया है कि किसी दूसरे को खाद्य या भोज्य पदार्थ मत देने देना, इसलिए हम यहाँ तैनात हैं, पुत्री'। 'क्या आप मेरे हाथ में कोई खाद्य या भोज्य पदार्थ देख रहे हैं?' 'हम तो फूलों का गुच्छा देख रहे हैं'। 'क्या आपके सेनापति फूलों की पूजा करने से भी रोकते हैं?' 'नहीं पुत्री, अनुमति देते हैं'। 'तो फिर हट जाइए', ऐसा कहकर भगवान के पास जाकर उसने कहा— 'भगवान! इस पुष्प-गुच्छ को ग्रहण करें'। भगवान ने सेनापति के एक सेवक की ओर देखकर पुष्प-गुच्छ ग्रहण करवाया। उसने भगवान को वन्दना करके प्रार्थना की— 'विभिन्न जन्मों में उत्पन्न होते समय मुझे कभी भी अभावग्रस्त जीवन न मिले, मैं इस सुमना माला की तरह जन्म-जन्म में प्रिय होऊँ और मेरा नाम सुमना ही हो'। शास्ता द्वारा 'सुखी रहो' कहे जाने पर, उसने वन्दना और प्रदक्षिणा की और चली गई।

භගවාපි සෙනාපතිස්ස ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. සෙනාපති යාගුං ගහෙත්වා උපගඤ්ඡි, සත්ථා හත්ථෙන පත්තං පිදහි. නිසින්නො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝොති. අත්ථි නො එකො අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩපාතො ලද්ධොති? මාලං අපනෙත්වා පිණ්ඩපාතං අද්දස. චූළුපට්ඨාකො ආහ – ‘‘සාමි මාලාති මං වත්වා මාතුගාමො වඤ්චෙසී’’ති. පායාසො භගවන්තං ආදිං කත්වා සබ්බභික්ඛූනං පහොසි. සෙනාපති අත්තනො දෙය්‍යධම්මං අදාසි. සත්ථා භත්තකිච්චං කත්වා මඞ්ගලං වත්වා පක්කාමි. සෙනාපති ‘‘කා නාම සා පිණ්ඩපාතමදාසී’’ති පුච්ඡි. සෙට්ඨිධීතා සාමීති. සප්පඤ්ඤා ඉත්ථී, එවරූපාය ඝරෙ වසන්තියා පුරිසස්ස සග්ගසම්පත්ති නාම න දුල්ලභාති කං ආනෙත්වා ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙසි?

भगवान भी सेनापति के घर जाकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। सेनापति यवागू लेकर पास आया, शास्ता ने हाथ से पात्र ढँक लिया। 'भन्ते! भिक्षु-संघ बैठा है'। 'हमें मार्ग में एक पिण्डपात प्राप्त हुआ है'। माला हटाकर उन्होंने पिण्डपात देखा। छोटे सेवक ने कहा— 'स्वामी! यह माला है ऐसा कहकर एक स्त्री ने मुझे ठग लिया'। वह पायस भगवान सहित सभी भिक्षुओं के लिए पर्याप्त हो गया। सेनापति ने अपनी दान-वस्तु प्रदान की। शास्ता ने भोजन-कृत्य समाप्त कर मंगल-अनुमोदन किया और चले गए। सेनापति ने पूछा— 'वह कौन थी जिसने पिण्डपात दिया?' 'स्वामी! वह श्रेष्ठी की पुत्री थी'। 'स्त्री बुद्धिमान है, ऐसी स्त्री के घर में रहने पर पुरुष के लिए स्वर्ग-सम्पत्ति दुर्लभ नहीं है', ऐसा सोचकर उसे लाकर अपनी प्रधान पत्नी के पद पर स्थापित किया।

සා පිතුගෙහෙ ච සෙනාපතිගෙහෙ ච ධනං ගහෙත්වා යාවතායුකං තථාගතස්ස දානං දත්වා පුඤ්ඤානි කරිත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සකලං දෙවලොකං පරිපූරයමානං සුමනවස්සං වස්සි. දෙවතා ‘‘අයං අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති ‘‘සුමනා දෙවධීතා’’ත්වෙවස්සා නාමං අකංසු. සා එකනවුතිකප්පෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තී නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අවිජහිතසුමනවස්සා ‘‘සුමනා සුමනා’’ත්වෙව නාමා අහොසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තාපි පඤ්චසතා කුමාරිකා තංදිවසඤ්ඤෙව තස්මිං තස්මිං කුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා එකදිවසෙයෙව සබ්බා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිංසු. තංඛණංයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සුමනවස්සං වස්සි. තං දිස්වා රාජා ‘‘පුබ්බෙ කතාභිනීහාරා එසා භවිස්සතී’’ති තුට්ඨමානසො ‘‘ධීතා මෙ අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති සුමනාත්වෙවස්සා නාමං කත්වා ‘‘මය්හං ධීතා න එකිකාව නිබ්බත්තිස්සතී’’ති නගරං විචිනාපෙන්තො ‘පඤ්ච දාරිකාසතානි ජාතානී’’ති සුත්වා සබ්බා අත්තනාව පොසාපෙසි. මාසෙ මාසෙ සම්පතෙ ‘‘ආනෙත්වා මම ධීතු දස්සෙථා’’ති ආහ. එවමෙසා මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවංලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා.

उसने पिता के घर और सेनापति के घर से धन लेकर जीवन भर तथागत को दान दिया और पुण्य कर्म किए, वहाँ से च्युत होकर वह कामावचर देवलोक में उत्पन्न हुई। उत्पन्न होने के क्षण ही घुटनों तक की ऊँचाई तक समस्त देवलोक को भर देने वाली सुमना फूलों की वर्षा हुई। देवताओं ने यह सोचकर कि 'यह स्वयं अपना नाम लेकर आई है', उसका नाम 'सुमना देवपुत्री' ही रखा। वह इक्यानवे कल्पों तक देवों और मनुष्यों में संसरण करती रही और जहाँ-जहाँ उत्पन्न हुई, वहाँ सुमना-वृष्टि उसका साथ नहीं छोड़ती थी और उसका नाम 'सुमना' ही रहा। इस समय उसने कोसल राज की अग्र-महिषी की कुक्षि में प्रतिसन्धि ग्रहण की। वे पाँच सौ कुमारियाँ भी उसी दिन उन-उन कुलों में उत्पन्न हुईं और एक ही दिन सब माता की कुक्षि से बाहर निकलीं। उस क्षण भी घुटनों तक सुमना-वृष्टि हुई। उसे देखकर राजा ने प्रसन्न मन से सोचा— 'यह पूर्व जन्म में किए गए प्रणिधान वाली होगी, मेरी पुत्री स्वयं अपना नाम लेकर आई है', और उसका नाम 'सुमना' ही रखा। 'मेरी पुत्री अकेली ही उत्पन्न नहीं हुई होगी', ऐसा सोचकर नगर में खोज करवाने पर पता चला कि 'पाँच सौ कन्याएँ उत्पन्न हुई हैं', तो उन सबको उसने स्वयं ही पलवाया। महीने-महीने बीतने पर उसने कहा— 'इन्हें लाकर मेरी पुत्री को दिखाओ'। इस प्रकार, महान सत्कार करके और प्रार्थना करके उसने यह नाम प्राप्त किया, ऐसा समझना चाहिए।

තස්සා [Pg.15] සත්තවස්සිකකාලෙ අනාථපිණ්ඩිකෙන විහාරං නිට්ඨාපෙත්වා තථාගතස්ස දූතෙ පෙසිතෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථිං අගමාසි. අනාථපිණ්ඩිකො ගන්ත්වා රාජානං එවමාහ – ‘‘මහාරාජ, සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකම්පි මඞ්ගලං තුම්හාකම්පි මඞ්ගලමෙව, සුමනං රාජකුමාරිං පඤ්චහි දාරිකාසතෙහි සද්ධිං පුණ්ණඝටෙ ච ගන්ධමාලාදීනි ච ගාහාපෙත්වා දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං පෙසෙථා’’ති. රාජා ‘‘සාධු මහාසෙට්ඨී’’ති තථා අකාසි. සාපි රඤ්ඤා වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා ධම්මං දෙසෙසි. සා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අඤ්ඤානිපි පඤ්ච දාරිකාසතානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි පඤ්ච උපාසකසතානි තස්මිංයෙව ඛණෙ සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. එවං තස්මිං දිවසෙ අන්තරාමග්ගෙයෙව ද්වෙ සොතාපන්නසහස්සානි ජාතානි.

जब वह (सुमना) सात वर्ष की थी, तब अनाथपिण्डिक ने विहार (जेतवन) का निर्माण पूरा कर तथागत के पास दूत भेजा, तब शास्ता भिक्षु-संघ के साथ श्रावस्ती आए। अनाथपिण्डिक ने जाकर राजा से इस प्रकार कहा— "महाराज! शास्ता का यहाँ आगमन हमारे लिए भी मंगलकारी है और आपके लिए भी मंगलकारी ही है। राजकुमारी सुमना को पाँच सौ कन्याओं के साथ पूर्ण-घट (कलश) और गंध-माला आदि लेकर दशबल (बुद्ध) की अगवानी के लिए भेजें।" राजा ने "ठीक है, महाश्रेष्ठि!" कहकर वैसा ही किया। वह (सुमना) भी राजा द्वारा बताए गए तरीके से ही गई और शास्ता की वंदना कर, गंध-माला आदि से पूजा कर एक ओर खड़ी हो गई। शास्ता ने उसे धर्मोपदेश दिया। वह पाँच सौ कुमारियों के साथ स्रोतापत्ति-फल में प्रतिष्ठित हो गई। अन्य पाँच सौ कन्याएँ, पाँच सौ स्त्रियाँ और पाँच सौ उपासक भी उसी क्षण स्रोतापत्ति-फल को प्राप्त हुए। इस प्रकार उस दिन मार्ग के बीच में ही दो हजार स्रोतापन्न हो गए।

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමීති? පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමතාය. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිර සහායකා ද්වෙ භික්ඛූ අහෙසුං. තෙසු එකො සාරණීයධම්මං පූරෙති, එකො භත්තග්ගවත්තං. සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං ආහ – ‘‘ආවුසො, අදින්නස්ස ඵලං නාම නත්ථි, අත්තනා ලද්ධං පරෙසං දත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති. ඉතරො පන ආහ – ‘‘ආවුසො, ත්වං න ජානාසි, දෙය්‍යධම්මං නාම විනිපාතෙතුං න වට්ටති, අත්තනො යාපනමත්තමෙව ගණ්හන්තෙන භත්තග්ගවත්තං පූරෙතුං වට්ටතී’’ති. තෙසු එකොපි එකං අත්තනො ඔවාදෙ ඔතාරෙතුං නාසක්ඛි. ද්වෙපි අත්තනො පටිපත්තිං පූරෙත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තත්ථ සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං පඤ්චහි ධම්මෙහි අධිගණ්හි.

"जहाँ भगवान् थे, वहाँ वह गई" — वह क्यों गई? प्रश्न पूछने की इच्छा से। कहते हैं कि कश्यप सम्यक्सम्बुद्ध के काल में दो भिक्षु मित्र थे। उनमें से एक 'सारणीय-धर्म' (मैत्रीपूर्ण व्यवहार) का पालन करता था और दूसरा 'भत्तग्ग-वत्त' (भोजन-शाला के कर्तव्यों) का। सारणीय-धर्म का पालन करने वाले ने दूसरे से कहा— "आयुष्मान्! न दिए हुए (दान न किए हुए) का कोई फल नहीं होता। स्वयं प्राप्त वस्तु को दूसरों को देकर ही भोगना उचित है।" किन्तु दूसरे ने कहा— "आयुष्मान्! आप नहीं जानते। देय-धर्म (दान की वस्तु) को नष्ट करना उचित नहीं है। केवल अपने निर्वाह मात्र के लिए ग्रहण करते हुए भत्तग्ग-वत्त का पालन करना ही उचित है।" उनमें से कोई भी एक-दूसरे को अपने उपदेश के अनुसार चलाने में समर्थ नहीं हुआ। दोनों ही अपनी-अपनी प्रतिपत्ति (साधना) को पूर्ण कर वहाँ से च्युत होकर कामावचर देवलोक में उत्पन्न हुए। वहाँ सारणीय-धर्म का पालन करने वाले ने दूसरे को पाँच बातों में पीछे छोड़ दिया (अभिभूत कर दिया)।

එවං තෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තා එකං බුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා ඉමස්මිං කාලෙ සාවත්ථියං නිබ්බත්තිංසු. සාරණීයධම්මපූරකො කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, ඉතරො තස්සායෙව උපට්ඨාකඉත්ථියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තෙ ද්වෙපි ජනා එකදිවසෙනෙව ජායිංසු. තෙ නාමග්ගහණදිවසෙ න්හාපෙත්වා සිරිගබ්භෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ද්වින්නම්පි මාතරො බහි සක්කාරං සංවිදහිංසු. තෙසු සාරණීයධම්මපූරකො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මහන්තං සෙතච්ඡත්තං සුපඤ්ඤත්තං සිරිසයනං අලඞ්කතපටියත්තඤ්ච නිවෙසනං දිස්වා ‘‘එකස්මිං රාජකුලෙ නිබ්බත්තොස්මී’’ති අඤ්ඤාසි. සො ‘‘කිං [Pg.16] නු ඛො කම්මං කත්වා ඉධ නිබ්බත්තොස්මී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සාරණීයධම්මනිස්සන්දෙනා’’ති ඤත්වා ‘‘සහායො මෙ කුහිං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො නීචසයනෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘අයං භත්තග්ගවත්තං පූරෙමීති මම වචනං න ගණ්හි, ඉමස්මිං ඉදානි තං ඨානෙ නිග්ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති ‘‘සම්ම මම වචනං නාකාසී’’ති ආහ. අථ කිං ජාතන්ති. පස්ස මය්හං සම්පත්තිං, සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ නිපන්නොස්මි, ත්වං නීචමඤ්චෙ ථද්ධඅත්ථරණමත්තෙ නිපන්නොසීති. කිං පන ත්වං එතං නිස්සාය මානං කරොසි, නනු වෙළුසලාකාහි කත්වා පිලොතිකාය පලිවෙඨිතං සබ්බමෙතං පථවීධාතුමත්තමෙවාති?

इस प्रकार वे देवों और मनुष्यों के बीच संसार में विचरण करते हुए, एक बुद्धान्तर (दो बुद्धों के बीच का समय) व्यतीत कर इस समय श्रावस्ती में उत्पन्न हुए। सारणीय-धर्म का पालन करने वाले ने कोसल राज की अग्र-महिषी (मुख्य रानी) की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण की, और दूसरे ने उसी रानी की एक परिचारिका (दासी) की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण की। वे दोनों ही व्यक्ति एक ही दिन पैदा हुए। नामकरण के दिन उन्हें नहलाकर श्री-गर्भ (राजसी शयनकक्ष) में सुला दिया गया और उन दोनों की माताओं ने बाहर सत्कार (उत्सव) का आयोजन किया। उनमें से सारणीय-धर्म का पालन करने वाले ने आँखें खोलीं और विशाल श्वेत छत्र, भली-भाँति बिछे हुए राजसी बिछौने और अलंकृत महल को देखकर जान लिया कि "मैं एक राजकुल में उत्पन्न हुआ हूँ।" उसने विचार किया— "कौन सा कर्म करके मैं यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ?" और यह जानकर कि "सारणीय-धर्म के प्रताप से," उसने फिर सोचा— "मेरा मित्र कहाँ उत्पन्न हुआ है?" उसे नीचे बिछौने पर लेटा हुआ देखकर उसने सोचा— "इसने 'मैं भत्तग्ग-वत्त का पालन करूँगा' कहकर मेरी बात नहीं मानी थी, अब इस स्थान पर उसे नीचा दिखाना (समझाना) उचित है।" उसने कहा— "मित्र! तुमने मेरी बात नहीं मानी थी।" तब क्या हुआ? (उसने कहा—) "मेरी संपत्ति देखो! मैं श्वेत छत्र के नीचे राजसी शय्या पर लेटा हूँ, और तुम एक नीची खाट पर केवल एक कठोर बिछौने पर लेटे हो।" (दूसरे ने कहा—) "तुम इस (राजसी सुख) के सहारे क्यों अभिमान करते हो? क्या यह सब बाँस की खपच्चियों से बना और पुराने चिथड़ों से लपेटा हुआ नहीं है? यह सब केवल पृथ्वी-धातु मात्र ही तो है।"

සුමනා තෙසං කථං සුත්වා ‘‘මම භාතිකානං සන්තිකෙ කොචි නත්ථී’’ති තෙසං සමීපං ගච්ඡන්තී ද්වාරං නිස්සාය ඨිතා ‘‘ධාතූ’’ති වචනං සුත්වා ‘‘ඉදං ධාතූති වචනං බහිද්ධා නත්ථි. මම භාතිකා සමණදෙවපුත්තා භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘සචාහං ‘ඉමෙ එවං කථෙන්තී’ති මාතාපිතූනං කථෙස්සාමි, ‘අමනුස්සා එතෙ’ති නීහරාපෙස්සන්ති. ඉදං කාරණං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා කඞ්ඛච්ඡෙදකං පුරිසහෙරඤ්ඤිකං මම පිතරං මහාගොතමදසබලංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දසබලස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. රාජා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙසි. ජම්බුදීපතලස්මිඤ්හි තිස්සොව කුමාරියො පිතූනං සන්තිකා පඤ්ච රථසතානි ලභිංසු – බිම්බිසාරරඤ්ඤො ධීතා චුන්දී රාජකඤ්ඤා, ධනඤ්චයස්ස සෙට්ඨිස්ස ධීතා විසාඛා, අයං සුමනා රාජකඤ්ඤාති. සා ගන්ධමාලං ආදාය රථෙ ඨිතා පඤ්චරථසතපරිවාරා ‘‘ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

सुमना ने उनकी बातचीत सुनी और यह सोचकर कि "मेरे भाइयों के पास कोई नहीं है," उनके समीप जाते हुए द्वार के पास खड़ी हो गई। "धातु" शब्द सुनकर उसने सोचा— "यह 'धातु' शब्द (बुद्ध) शासन के बाहर नहीं है। मेरे भाई अवश्य ही श्रमण-देवपुत्र (पूर्व जन्म के भिक्षु) होंगे।" उसने सोचा— "यदि मैं माता-पिता से कहूँगी कि 'ये इस प्रकार बातें कर रहे हैं,' तो वे 'ये अमनुष्य (भूत-प्रेत) हैं' कहकर इन्हें बाहर निकलवा देंगे। इस बात को किसी और से न कहकर, संशय को दूर करने वाले, स्वर्ण-परीक्षक (जौहरी) के समान मेरे पिता महागोतम दशबल से ही पूछूँगी।" प्रातःकाल का भोजन कर वह राजा के पास गई और कहा— "मैं दशबल की सेवा में जाऊँगी।" राजा ने पाँच सौ रथ तैयार करवाए। वास्तव में पूरे जम्बूद्वीप में केवल तीन ही कन्याओं को अपने पिताओं से पाँच सौ रथ प्राप्त हुए थे— राजा बिम्बिसार की पुत्री राजकुमारी चुन्दी, धनंजय श्रेष्ठी की पुत्री विशाखा और यह राजकुमारी सुमना। वह गंध और माला लेकर रथ पर सवार हुई और पाँच सौ रथों के साथ "मैं यह प्रश्न पूछूँगी" सोचकर जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँची।

ඉධස්සූති ඉධ භවෙය්‍යුං. එකො දායකොති එකො අත්තනා ලද්ධලාභතො පරස්ස දත්වා පරිභුඤ්ජනකො සාරණීයධම්මපූරකො. එකො අදායකොති එකො අත්තනා ලද්ධං පරස්ස අදත්වා පරිභුඤ්ජනකො භත්තග්ගවත්තපූරකො. දෙවභූතානං පන නෙසන්ති දෙවභූතානං එතෙසං. අධිගණ්හාතීති අධිභවිත්වා ගණ්හාති අජ්ඣොත්ථරති අතිසෙති. ආධිපතෙය්‍යෙනාති ජෙට්ඨකකාරණෙන. ඉමෙහි පඤ්චහි ඨානෙහීති සෙසදෙවෙ සක්කො දෙවරාජා විය ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අධිගණ්හාති. මානුසකෙනාතිආදීසු [Pg.17] ආයුනා මහාකස්සපත්ථෙරො විය බාකුලත්ථෙරො විය ආනන්දත්ථෙරො විය ච, වණ්ණෙන මහාගතිම්බඅභයත්ථෙරො විය භණ්ඩාගාරඅමච්චො විය ච, සුඛෙන රට්ඨපාලකුලපුත්තො විය සොණසෙට්ඨිපුත්තො විය යසදාරකො විය ච, යසෙන ධම්මාසොකො විය, තථා ආධිපච්චෙනාති ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අතිරෙකො ජෙට්ඨකො හොති.

"इधस्सूति" का अर्थ है "यहाँ (इस शासन में) हों"। "एको दायक" का अर्थ है वह एक भिक्षु जो अपने प्राप्त लाभ में से दूसरों को देकर उपभोग करता है और सारणीय धर्म का पालन करता है। "एको अदायक" का अर्थ है वह एक जो अपने प्राप्त लाभ को दूसरों को दिए बिना उपभोग करता है और भक्तग्ग-वत (भोजनशाला के नियमों) का पालन करता है। "देवभूतानं पन नेसं" का अर्थ है "उन देव बने हुओं का"। "अधिगण्हाति" का अर्थ है अभिभूत करके ग्रहण करना, आच्छादित करना या श्रेष्ठ होना। "आधिपतेय्येन" का अर्थ है नेतृत्व या प्रधानता के कारण। "इमेहि पञ्चहि ठानेहि" का अर्थ है कि जैसे देवराज शक्र अन्य देवों से श्रेष्ठ होते हैं, वैसे ही इन पांच कारणों से वह श्रेष्ठ होता है। "मानुसकेन" आदि में—आयु में महाकस्सप थेर, बाकुल थेर और आनन्द थेर की तरह; वर्ण (रूप) में महागतिम्ब अभय थेर और भण्डागारिक अमात्य की तरह; सुख में राष्ट्रपाल कुलपुत्र, सोण श्रेष्ठिपुत्र और यश दारक की तरह; यश में धम्मासोक की तरह; और उसी प्रकार आधिपत्य में धम्मासोक की तरह—इन पांच कारणों से वह अतिरेक (विशिष्ट) और ज्येष्ठ (प्रधान) होता है।

යාචිතොව බහුලන්ති බාකුලත්ථෙර-සීවලිත්ථෙර-ආනන්දත්ථෙරාදයො විය යාචිතොව බහුලං චීවරාදීනි පරිභුඤ්ජතීති ඉමෙහි කාරණෙහි අතිරෙකො හොති ජෙට්ඨකො. යදිදං විමුත්තියා විමුත්තින්ති යං එකස්ස විමුත්තියා සද්ධිං ඉතරස්ස විමුත්තිං ආරබ්භ නානාකරණං වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තං න වදාමීති අත්ථො. සත්තවස්සිකදාරකො වා හි විමුත්තිං පටිවිජ්ඣතු වස්සසතිකත්ථෙරො වා භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා, පටිවිද්ධලොකුත්තරමග්ගෙ නානත්තං නාම නත්ථි. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යත්‍ර හි නාමාති යානි නාම.

"याचितोव बहुलं" का अर्थ है बाकुल थेर, सीवली थेर, आनन्द थेर आदि की तरह, केवल याचना किए जाने पर ही बहुधा चीवर आदि का उपभोग करता है; इन कारणों से वह अतिरेक और ज्येष्ठ होता है। "यदिदं विमुत्तिया विमुत्तिं" का अर्थ है कि एक की विमुक्ति और दूसरे की विमुक्ति के बीच जो अंतर कहा जाना चाहिए, वह मैं नहीं कहता हूँ। क्योंकि चाहे सात वर्ष का बालक विमुक्ति (अर्हत्व फल) प्राप्त करे या सौ वर्ष का वृद्ध थेर, भिक्षु हो या भिक्षुणी, उपासक हो या उपासिका, देव हो या मार या ब्रह्मा—साक्षात्कृत लोकोत्तर मार्ग में कोई भिन्नता नहीं होती। "अलमेव" का अर्थ है "उचित ही है"। "यत्र हि नाम" का अर्थ है "जो कि"।

ගච්ඡං ආකාසධාතුයාති ආකාසෙන ගච්ඡන්තො. සද්ධොති රතනත්තයගුණානං සද්ධාතා. ථනයන්ති ගජ්ජන්තො. විජ්ජුමාලීති මාලාසදිසාය මෙඝමුඛෙ චරන්තියා විජ්ජුලතාය සමන්නාගතො. සතක්කකූති සතකූටො, ඉතො චිතො ච උට්ඨිතෙන වලාහකකූටසතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. දස්සනසම්පන්නොති සොතාපන්නො. භොගපරිබ්‍යූළ්හොති උදකොඝෙන විය දානවසෙන දීයමානෙහි භොගෙහි පරිබ්‍යූළ්හො, දෙවලොකං සම්පාපිතොති අත්ථො. පෙච්චාති පරලොකෙ. සග්ගෙ පමොදතීති යස්මිං සග්ගෙ උප්පජ්ජති, තත්ථෙව මොදතීති.

"गच्छं आकासधातुया" का अर्थ है आकाश से जाता हुआ। "सद्धो" का अर्थ है रत्नत्रय के गुणों में श्रद्धा रखने वाला। "थनयन्ति" का अर्थ है गर्जना करते हुए। "विज्जुमाली" का अर्थ है मेघों के मुख में माला के समान चमकती हुई बिजली से युक्त। "सतक्ककू" का अर्थ है सौ शिखरों वाला; यहाँ-वहाँ से उठे हुए बादलों के सौ शिखरों से युक्त। "दस्सनसम्पन्नो" का अर्थ है स्रोतापन्न। "भोगपरिब्यूळ्हो" का अर्थ है जैसे जल के वेग से, वैसे ही दान के प्रभाव से दिए जाने वाले भोगों से परिपूर्ण होकर देवलोक को प्राप्त हुआ। "पेच्च" का अर्थ है परलोक में। "सग्गे पमोदति" का अर्थ है जिस स्वर्ग में उत्पन्न होता है, वहीं प्रसन्न रहता है।

2. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා

२. चुन्दी सुत्त की व्याख्या।

32. දුතියෙ පඤ්චහි රථසතෙහීති භුත්තපාතරාසා පිතු සන්තිකං පෙසෙත්වා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙත්වා තෙහි පරිවුතාති අත්ථො. උපසඞ්කමීති භාතරා සද්ධිං පවත්තිතං පඤ්හසාකච්ඡං පුච්ඡිස්සාමීති ගන්ධමාලචුණ්ණාදීනි ආදාය උපසඞ්කමි. යදෙව සො හොතීති යදා එව සො හොති. අථ වා යො එව සො හොති. අරියකන්තානි සීලානීති මග්ගඵලසම්පයුත්තානි [Pg.18] සීලානි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති, භවන්තරෙපි න පරිච්චජන්ති. සෙසං චතුක්කනිපාතෙ අග්ගප්පසාදසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

३२. दूसरे (सुत्त) में, "पञ्चहि रथसतेहि" का अर्थ है प्रातःकाल का भोजन करके, पिता (बिम्बिसार) के पास संदेश भेजकर, पाँच सौ रथों को तैयार करवाकर उनसे घिरी हुई। "उपसङ्कमि" का अर्थ है भाई के साथ हुई प्रश्नों की चर्चा को पूछूँगी—ऐसा विचार कर गंध, माला और चूर्ण आदि लेकर समीप गई। "यदेव सो होति" का अर्थ है "जब ही वह होता है" अथवा "जो ही वह होता है"। "अरियकन्तानि सीलानि" का अर्थ है मार्ग और फल से युक्त शील। वे आर्यों को प्रिय होते हैं और वे दूसरे जन्म में भी इन्हें नहीं छोड़ते। शेष व्याख्या चतुक्क निपात के 'अग्गप्पसाद सुत्त' में बताए गए तरीके से ही समझनी चाहिए।

3. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා

३. उग्गह सुत्त की व्याख्या।

33. තතියෙ භද්දියෙති භද්දියනගරෙ. ජාතියාවනෙති සයංජාතෙ අරොපිතෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධෙ වනසණ්ඩෙ, තං නගරං උපනිස්සාය තස්මිං වනෙ විහරතීති අත්ථො. අත්තචතුත්ථොති අත්තනා චතුත්ථො. කස්මා පනෙස භගවන්තං අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි? ගෙහෙ කිරස්ස මඞ්ගලං මහන්තං, තත්ථ මහන්තෙන සංවිධානෙන බහූ මනුස්සා සන්නිපතිස්සන්ති. තෙ භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තෙන දුස්සඞ්ගහා භවිස්සන්තීති අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි. අපි චස්ස එවම්පි අහොසි – ‘‘දහරකුමාරිකායො මහාභික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ සත්ථරි ඔවදන්තෙ ඔලීනමනා ඔවාදං ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති. ඉමිනාපි කාරණෙන අත්තචතුත්ථමෙව නිමන්තෙසි. ඔවදතු තාසං, භන්තෙති, භන්තෙ භගවා, එතාසං ඔවදතු, එතා ඔවදතූති අත්ථො. උපයොගත්ථස්මිඤ්හි එතං සාමිවචනං. යං තාසන්ති යං ඔවාදානුසාසනං එතාසං. එවඤ්ච පන වත්වා සො සෙට්ඨි ‘‘ඉමා මම සන්තිකෙ ඔවාදං ගණ්හමානා හරායෙය්‍යු’’න්ති භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කාමි.

३३. तीसरे (सुत्त) में, "भद्दिये" का अर्थ है भद्दिय नगर में। "जातियावने" का अर्थ है स्वयं उत्पन्न (बिना रोपे गए) वन खंड में जो हिमालय से जुड़ा हुआ है; उस नगर के समीप उस वन में विहार करते हैं। "अत्तचतुत्थो" का अर्थ है स्वयं चौथे (अर्थात कुल चार)। उसने भगवान को केवल चार के साथ ही क्यों आमंत्रित किया? क्योंकि उसके घर में बड़ा मांगलिक उत्सव था, वहाँ बड़ी व्यवस्था के कारण बहुत से लोग एकत्र होने वाले थे। वे भिक्षु संघ की सेवा करते समय उनकी ठीक से देखभाल (संग्रह) नहीं कर पाएंगे, इसलिए केवल चार के साथ ही आमंत्रित किया। इसके अतिरिक्त उसके मन में यह भी विचार आया—"युवा कन्याएँ विशाल भिक्षु संघ के बीच शास्ता द्वारा उपदेश दिए जाने पर संकुचित मन वाली होकर उपदेश ग्रहण नहीं कर पाएँगी।" इस कारण से भी केवल चार के साथ ही आमंत्रित किया। "ओवदतु तासं भन्ते" का अर्थ है—भन्ते! भगवान इन्हें उपदेश दें। "तासं" यहाँ द्वितीया विभक्ति के अर्थ में षष्ठी विभक्ति है। "यं तासं" का अर्थ है जो उन्हें उपदेश और अनुशासन दिया जाना है। ऐसा कहकर उस श्रेष्ठी ने सोचा—"ये मेरे सामने उपदेश ग्रहण करते हुए लजाएँगी", अतः भगवान को वंदना कर वह चला गया।

භත්තූති සාමිකස්ස. අනුකම්පං උපාදායාති අනුද්දයං පටිච්ච. පුබ්බුට්ඨායිනියොති සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා. පච්ඡානිපාතිනියොති සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනසීලා. ඉත්ථියා හි පඨමතරං භුඤ්ජිත්වා සයනං ආරුය්හ නිපජ්ජිතුං න වට්ටති, සබ්බෙ පන ගෙහපරිජනෙ භොජෙත්වා උපකරණභණ්ඩං සංවිධාය ගොරූපාදීනි ආගතානාගතානි ඤත්වා ස්වෙ කත්තබ්බකම්මං විචාරෙත්වා කුඤ්චිකාමුද්දිකං හත්ථෙ කත්වා සචෙ භොජනං අත්ථි, භුඤ්ජිත්වා, නො චෙ අත්ථි, අඤ්ඤං පචාපෙත්වා සබ්බෙ සන්තප්පෙත්වා පච්ඡා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. නිපන්නායපි යාව සූරියුග්ගමනා නිද්දායිතුං න වට්ටති, සබ්බපඨමං පන උට්ඨාය දාසකම්මකරෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කම්මං කරොථා’’ති කම්මන්තං විචාරෙත්වා ධෙනුයො දුහාපෙත්වා සබ්බං ගෙහෙ කත්තබ්බකිච්චං අත්තනො පච්චක්ඛංයෙව කාතුං වට්ටති[Pg.19]. එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘පුබ්බුට්ඨායිනියො පච්ඡානිපාතිනියො’’ති ආහ. ‘‘කිංකාරපටිස්සාවිනියොති කිං කරොම කිං කරොමා’’ති මුඛං ඔලොකෙත්වා විචරණසීලා. මනාපචාරිනියොති මනාපංයෙව කිරියං කරණසීලා. පියවාදිනියොති පියමෙව වචනං වාදනසීලා. පූජෙස්සාමාති චතුපච්චයපූජාය පූජයිස්සාම.

'भत्तु' का अर्थ है स्वामी (पति)। 'अनुकम्पं उपादाया' का अर्थ है दया के कारण। 'पुब्बुट्ठायिनियो' का अर्थ है सबसे पहले उठने वाली। 'पच्छानिपातिनियो' का अर्थ है सबके बाद सोने वाली। स्त्रियों के लिए पहले खाकर बिस्तर पर जाकर सो जाना उचित नहीं है; बल्कि घर के सभी सदस्यों को खिलाकर, घरेलू वस्तुओं की व्यवस्था कर, पशुओं के आने-जाने का ध्यान रखकर, अगले दिन के कार्यों पर विचार कर, चाबियाँ अपने पास रखकर, यदि भोजन हो तो खाकर, और यदि न हो तो अन्य भोजन बनवाकर सबको तृप्त कर अंत में सोना उचित है। सोने के बाद भी सूर्योदय तक सोते रहना उचित नहीं है, बल्कि सबसे पहले उठकर दासों और कर्मकारों को बुलाकर "यह और वह काम करो" इस प्रकार कार्यों का निर्देश देकर, गायों का दूध दुहवाकर, घर के सभी आवश्यक कार्यों को स्वयं अपनी देखरेख में करना उचित है। इसी अर्थ में 'पुब्बुट्ठायिनियो पच्छानिपातिनियो' कहा गया है। 'किंकारपटिस्साविनियो' का अर्थ है "क्या करें, क्या करें" इस प्रकार (स्वामी का) मुख देखकर विचार करने वाली। 'मनापचारिनियो' का अर्थ है प्रिय आचरण करने वाली। 'पियवादिनियो' का अर्थ है प्रिय वचन बोलने वाली। 'पूजेस्साम' का अर्थ है चार प्रत्ययों से पूजा (सत्कार) करेंगे।

අබ්භාගතෙති අත්තනො සන්තිකං ආගතෙ. ආසනොදකෙන පටිපූජෙස්සාමාති ආසනෙන ච පාදධොවනඋදකෙන ච පූජයිස්සාම. එත්ථ ච මාතාපිතූනං දෙවසිකං සක්කාරො කාතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණානං පන අබ්භාගතානං ආසනං දත්වා පාදධොවනඤ්ච දාතබ්බං, සක්කාරො ච කාතබ්බො.

'अब्भागत' का अर्थ है अपने पास आए हुए। 'आसनोदकेन पटिपूजेस्साम' का अर्थ है आसन और पैर धोने के जल से सत्कार करेंगे। यहाँ माता-पिता का प्रतिदिन सत्कार करना चाहिए। आए हुए श्रमणों और ब्राह्मणों को आसन देकर, पैर धोने का जल देना चाहिए और उनका सत्कार करना चाहिए।

උණ්ණාති එළකලොමං. තත්ථ දක්ඛා භවිස්සාමාති එළකලොමානං විජටනධොවනරජනවෙණිකරණාදීසු කප්පාසස්ස ච වට්ටනපිසනඵොටනකන්තනාදීසු ඡෙකා භවිස්සාම. තත්‍රුපායායාති තස්මිං උණ්ණාකප්පාසසංවිධානෙ උපායභූතාය ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති එවං පවත්තාය වීමංසාය සමන්නාගතා. අලං කාතුං අලං සංවිධාතුන්ති අත්තනා කාතුම්පි පරෙහි කාරාපෙතුම්පි යුත්තා චෙව සමත්ථා ච භවිස්සාමාති අත්ථො.

'उण्णा' का अर्थ है भेड़ के बाल (ऊन)। 'तत्थ दक्खा भविस्साम' का अर्थ है ऊन को सुलझाने, धोने, रंगने और कातने आदि में तथा कपास को ओटने, पीसने, धुनने और कातने आदि में कुशल होना। 'तत्रुपायाय' का अर्थ है उस ऊन और कपास की व्यवस्था के उपायों में—"इस समय यह करना उचित है"—इस प्रकार की विचारपूर्ण प्रज्ञा से युक्त होना। 'अलं कातुं अलं संविधातुं' का अर्थ है स्वयं करने में और दूसरों से कराने में योग्य और समर्थ होना।

කතඤ්ච කතතො ජානිස්සාම, අකතඤ්ච අකතතොති සකලදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, උපඩ්ඪදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, නික්කම්මානං ගෙහෙ නිසින්නානං ඉදං නාම දාතුඤ්ච එවඤ්ච කාතුං වට්ටතීති එවං ජානිස්සාම. ගිලානකානඤ්ච බලාබලන්ති සචෙ හි ගිලානකාලෙ තෙසං භෙසජ්ජභොජනාදීනි දත්වා රොගං ඵාසුං න කරොන්ති, ‘‘ඉමෙ අරොගකාලෙ අම්හෙ යං ඉච්ඡන්ති, තං කාරෙන්ති. ගිලානකාලෙ අත්ථි භාවම්පි නො න ජානන්තී’’ති විරත්තරූපා පච්ඡා කිච්චානි න කරොන්ති, දුක්කටානි වා කරොන්ති. තස්මා නෙසං බලාබලං ඤත්වා දාතබ්බඤ්ච කාතබ්බඤ්ච ජානිස්සාමාති එවං තුම්හෙහි සික්ඛිතබ්බන්ති දස්සෙති. ඛාදනීයං භොජනීයඤ්චස්සාති ඛාදනීයඤ්ච භොජනීයඤ්ච අස්ස අන්තොජනස්ස. පච්චංසෙනාති පටිලභිතබ්බෙන අංසෙන, අත්තනො අත්තනො ලද්ධබ්බකොට්ඨාසානුරූපෙනාති අත්ථො. සංවිභජිස්සාමාති දස්සාම. සම්පාදෙස්සාමාති සම්පාදයිස්සාම.

'कतञ्च कततो जानिस्साम, अकतञ्च अकततो' का अर्थ है—पूरे दिन काम करके आए हुए लोगों को, आधे दिन काम करके आए हुए लोगों को, और बिना काम के घर में बैठे लोगों को क्या देना चाहिए और क्या करना चाहिए, यह हम जानेंगे। 'गिलाानकानञ्च बलाबलं' का अर्थ है—यदि बीमारी के समय उन्हें औषधि और भोजन आदि देकर रोगमुक्त नहीं किया जाता, तो वे सोचते हैं, "ये लोग स्वस्थ होने पर तो हमसे जो चाहते हैं वह कराते हैं, लेकिन बीमारी में हमारी सुध भी नहीं लेते।" इस प्रकार विरक्त होकर वे बाद में काम नहीं करते या बुरा काम करते हैं। इसलिए उनकी शक्ति और निर्बलता को जानकर क्या देना है और क्या करना है, यह हम जानेंगे—ऐसा तुम्हें सीखना चाहिए, यह अर्थ दिखाया गया है। 'खादनीयं भोजनीयञ्चस्सा' का अर्थ है उस घर के लोगों के लिए खाद्य और भोज्य पदार्थ। 'पच्चंसेना' का अर्थ है प्राप्त होने वाले अंश के अनुसार, अपने-अपने उचित भाग के अनुसार। 'संविभजिस्साम' का अर्थ है हम देंगे। 'सम्पादेस्साम' का अर्थ है हम पूर्ण करेंगे (उपलब्ध कराएंगे)।

අධුත්තීති [Pg.20] පුරිසධුත්තසුරාධුත්තතාවසෙන අධුත්තියො. අථෙනීති අථෙනියො අචොරියො. අසොණ්ඩීති සුරාසොණ්ඩතාදිවසෙන අසොණ්ඩියො.

'अधुत्ती' का अर्थ है पुरुष-व्यसन और सुरा-व्यसन से रहित होना। 'अथेनी' का अर्थ है चोरी न करने वाली। 'असोण्डी' का अर्थ है सुरा-पान आदि में आसक्त न होना।

එවං සුත්තන්තං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යො නං භරති සබ්බදාතිආදිමාහ. තත්ථ භරතීති පොසති පටිජග්ගති. සබ්බකාමහරන්ති සබ්බකාමදදං. සොත්ථීති සුඉත්ථී. එවං වත්තතීති එත්තකං වත්තං පූරෙත්වා වත්තති. මනාපා නාම තෙ දෙවාති නිම්මානරතී දෙවා. තෙ හි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං රූපං මාපෙත්වා අභිරමණතො නිම්මානරතීති ච මනාපාති ච වුච්චන්තීති.

इस प्रकार सुत्तन्त को समाप्त कर, अब गाथाओं के माध्यम से निष्कर्ष देते हुए "यो नं भरति सब्बदा" आदि कहा। वहाँ 'भरति' का अर्थ है पोषण करना, देखभाल करना। 'सब्बकामहरं' का अर्थ है सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाला। 'सोत्थी' का अर्थ है सु-इत्थी (उत्तम स्त्री)। 'एवं वत्तति' का अर्थ है इस प्रकार के व्रत (कर्तव्य) को पूर्ण कर आचरण करती है। 'मनापा नाम ते देवा' का अर्थ है निर्माणरति देव। वे अपनी इच्छानुसार रूप बनाकर रमण करने के कारण 'निर्माणरति' और 'मनाप' कहे जाते हैं।

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

४. सीहसेनापति सुत्त की व्याख्या।

34. චතුත්ථෙ සන්දිට්ඨිකන්ති සාමං පස්සිතබ්බකං. දායකොති දානසූරො. න සො සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨති, පරිච්චජිතුම්පි සක්කොතීති අත්ථො. දානපතීති යං දානං දෙති, තස්ස පති හුත්වා දෙති, න දාසො, න සහායො. යො හි අත්තනා මධුරං භුඤ්ජති, පරෙසං අමධුරං දෙති, සො දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙති. යො යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දෙති, සො සහායො හුත්වා දෙති. යො පන අත්තනා යෙන කෙනචි යාපෙති, පරෙසං මධුරං දෙති, සො පති ජෙට්ඨකො සාමී හුත්වා දෙති. තාදිසං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘දානපතී’’ති.

३४. चौथे (सुत्त) में 'सन्दिट्ठिकं' का अर्थ है स्वयं देखने योग्य। 'दायको' का अर्थ है दान देने में शूरवीर। वह केवल श्रद्धा मात्र से नहीं रुकता, बल्कि त्याग करने में भी समर्थ होता है। 'दानपति' का अर्थ है जो दान वह देता है, उसका स्वामी होकर देता है, दास या मित्र होकर नहीं। जो स्वयं तो स्वादिष्ट भोजन करता है और दूसरों को अस्वादिष्ट देता है, वह दान रूपी देय वस्तु का 'दास' होकर देता है। जो स्वयं जो खाता है वही देता है, वह 'मित्र' होकर देता है। लेकिन जो स्वयं जैसे-तैसे निर्वाह करता है और दूसरों को स्वादिष्ट (उत्तम) वस्तु देता है, वह स्वामी या श्रेष्ठ होकर देता है। ऐसे व्यक्ति के संदर्भ में 'दानपति' कहा गया है।

අමඞ්කුභූතොති න නිත්තෙජභූතො. විසාරදොති ඤාණසොමනස්සප්පත්තො. සහබ්‍යතං ගතාති සහභාවං එකීභාවං ගතා. කතාවකාසාති යෙන කම්මෙන තත්ථ අවකාසො හොති, තස්ස කතත්තා කතාවකාසා. තං පන යස්මා කුසලමෙව හොති, තස්මා කතකුසලාති වුත්තං. මොදරෙති මොදන්ති පමොදන්ති. අසිතස්සාති අනිස්සිතස්ස තථාගතස්ස. තාදිනොති තාදිලක්ඛණං පත්තස්ස.

'अमङ्कुभूतो' का अर्थ है तेजहीन न होना (तेजस्वी होना)। 'विसारदो' का अर्थ है ज्ञान और सौमनस्य (प्रसन्नता) को प्राप्त। 'सहब्यतां गता' का अर्थ है साथ होने या एकीभाव को प्राप्त। 'कतावकासा' का अर्थ है जिस कर्म से वहाँ (देवलोक में) अवसर प्राप्त होता है, उस कर्म के किए जाने के कारण अवसर प्राप्त करने वाले। चूँकि वह कर्म केवल कुशल ही होता है, इसलिए 'कतकुसला' कहा गया है। 'मोदरे' का अर्थ है प्रसन्न होते हैं, प्रमोद करते हैं। 'असितस्स' का अर्थ है तृष्णा-रहित तथागत के। 'तादिनो' का अर्थ है तादि-लक्षण (अचल भाव) को प्राप्त।

5. දානානිසංසසුත්තවණ්ණනා

५. दानानिसंस सुत्त की व्याख्या।

35. පඤ්චමෙ ගිහිධම්මා අනපගතො හොතීති අඛණ්ඩපඤ්චසීලො හොති. සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති සප්පුරිසානං මහාපුරිසානං ධම්මං අනුක්කමන්තො[Pg.21]. සන්තො නං භජන්තීති සප්පුරිසා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකා එතං භජන්ති.

३५. पांचवें (सूक्त) में, 'गिहिधम्ममनुपगतो होति' का अर्थ है कि वह अखंड पंचशील वाला होता है। 'सतं धम्मं अनुक्कमन्ति' का अर्थ है सत्पुरुषों, महापुरुषों के धर्म का अनुसरण करना। 'सन्तो नं भजन्ति' का अर्थ है कि सत्पुरुष—बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध और तथागत के श्रावक—उस (दाता) की सेवा करते हैं।

6. කාලදානසුත්තවණ්ණනා

६. कालदान सुत्त की व्याख्या।

36. ඡට්ඨෙ කාලදානානීති යුත්තදානානි, පත්තදානානි අනුච්ඡවිකදානානීති අත්ථො. නවසස්සානීති අග්ගසස්සානි. නවඵලානීති ආරාමතො පඨමුප්පන්නානි අග්ගඵලානි. පඨමං සීලවන්තෙසු පතිට්ඨාපෙතීති පඨමං සීලවන්තානං දත්වා පච්ඡා අත්තනා පරිභුඤ්ජති. වදඤ්ඤූති භාසිතඤ්ඤූ. කාලෙන දින්නන්ති යුත්තප්පත්තකාලෙන දින්නං. අනුමොදන්තීති එකමන්තෙ ඨිතා අනුමොදන්ති. වෙය්‍යාවච්චන්ති කායෙන වෙය්‍යාවටිකකම්මං කරොන්ති. අප්පටිවානචිත්තොති අනුක්කණ්ඨිතචිත්තො. යත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති යස්මිං ඨානෙ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තත්ථ දදෙය්‍ය.

३६. छठे (सूक्त) में, 'कालदानानि' का अर्थ है उचित दान, उपयुक्त दान। 'नवसस्सानि' का अर्थ है प्रथम फसल। 'नवफलानि' का अर्थ है बगीचे से उत्पन्न प्रथम फल। 'पठमं सीलवन्तेसु पतिट्ठापेति' का अर्थ है पहले शीलवानों को देकर बाद में स्वयं उपभोग करना। 'वदञ्ञू' का अर्थ है (याचकों की) बात को समझने वाला। 'कालेन दिन्नं' का अर्थ है उचित और उपयुक्त समय पर दिया गया दान। 'अनुमोदन्ति' का अर्थ है एक ओर खड़े होकर प्रसन्न होना। 'वेय्यावच्चं' का अर्थ है शरीर से सेवा कार्य करना। 'अप्पटि्वानचित्तो' का अर्थ है बिना किसी संकोच या विरोध के चित्त वाला। 'यत्थ दिन्नं महप्पलं' का अर्थ है जिस स्थान पर दिया गया दान महान फलदायी होता है, वहाँ देना चाहिए।

7. භොජනසුත්තවණ්ණනා

७. भोजन सुत्त की व्याख्या।

37. සත්තමෙ ආයුං දෙතීති ආයුදානං දෙති. වණ්ණන්ති සරීරවණ්ණං. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. බලන්ති සරීරථාමං. පටිභානන්ති යුත්තමුත්තප්පටිභානං.

३७. सातवें (सूक्त) में, 'आयुं देति' का अर्थ है आयु का दान देता है। 'वण्णं' का अर्थ है शरीर का वर्ण (सौन्दर्य)। 'सुखं' का अर्थ है कायिक और चैतसिक सुख। 'बलं' का अर्थ है शारीरिक शक्ति। 'पटिभानं' का अर्थ है उचित और मुक्त प्रतिभा (प्रज्ञा)।

8. සද්ධසුත්තවණ්ණනා

८. सद्ध सुत्त की व्याख्या।

38. අට්ඨමෙ අනුකම්පන්තීති අනුග්ගණ්හන්ති. ඛන්ධිමාව මහාදුමොති ඛන්ධසම්පන්නො මහාරුක්ඛො විය. මනොරමෙ ආයතනෙති රමණීයෙ සමොසරණට්ඨානෙ. ඡායං ඡායත්ථිකා යන්තීති ඡායාය අත්ථිකාව ඡායං උපගච්ඡන්ති. නිවාතවුත්තින්ති නීචවුත්තිං. අත්ථද්ධන්ති කොධමානථද්ධතාය රහිතං. සොරතන්ති සොරච්චෙන සුචිසීලෙන සමන්නාගතං. සඛිලන්ති සම්මොදකං.

३८. आठवें (सूक्त) में, 'अनुकम्पन्ति' का अर्थ है अनुग्रह करते हैं। 'खन्धिमाव महादुमो' का अर्थ है तने से युक्त विशाल वृक्ष की तरह। 'मनोरमे आयतने' का अर्थ है रमणीय एकत्र होने के स्थान पर। 'छायं छायत्थिका यन्ति' का अर्थ है छाया की इच्छा रखने वाले पक्षी छाया की शरण में जाते हैं। 'निवातवुत्तिं' का अर्थ है विनम्र आचरण वाला। 'अथद्धं' का अर्थ है क्रोध और मान के कारण होने वाली कठोरता से रहित। 'सोरतं' का अर्थ है सुशीलता और शुद्ध शील से संपन्न। 'सखिलं' का अर्थ है अच्छी तरह प्रसन्न करने वाला।

9. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

९. पुत्त सुत्त की व्याख्या।

39. නවමෙ භතො වා නො භරිස්සතීති අම්හෙහි ථඤ්ඤපායනහත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහි භතො පටිජග්ගිතො අම්හෙ මහල්ලකකාලෙ හත්ථපාදධොවන-න්හාපනයාගුභත්තදානාදීහි භරිස්සති. කිච්චං වා නො කරිස්සතීති අත්තනො කම්මං ඨපෙත්වා අම්හාකං රාජකුලාදීසු උප්පන්නං කිච්චං ගන්ත්වා කරිස්සති[Pg.22]. කුලවංසො චිරං ඨස්සතීති අම්හාකං සන්තකං ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛන්තෙ පුත්තෙ කුලවංසො චිරං ඨස්සති, අම්හෙහි වා පවත්තිතානි සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා පවත්තෙස්සති, එවම්පි නො කුලවංසො චිරං ඨස්සති. දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සතීති කුලවංසානුරූපාය පටිපත්තියා අත්තානං දායජ්ජාරහං කරොන්තො අම්හාකං සන්තකං දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සති. දක්ඛිණං අනුප්පදස්සතීති පත්තිදානං කත්වා තතියදිවසතො පට්ඨාය දානං අනුප්පදස්සති.

३९. नौवें (सूक्त) में, 'भतो वा नो भरिस्सति' का अर्थ है कि हमारे द्वारा स्तनपान कराने और हाथ-पैर बढ़ाने आदि से पाला-पोसा गया पुत्र, हमारे वृद्ध होने पर हाथ-पैर धोने, स्नान कराने, यागु और भोजन देने आदि से हमारा भरण-पोषण करेगा। 'किच्चं वा नो करिस्सति' का अर्थ है कि वह अपने काम को छोड़कर हमारे राजकुल आदि में उत्पन्न कार्यों को जाकर करेगा। 'कुलवंसो चिरं ठस्सति' का अर्थ है कि हमारे खेत, संपत्ति, सोना-चांदी आदि को नष्ट न करते हुए पुत्र के रक्षा करने पर कुल-वंश लंबे समय तक बना रहेगा; अथवा हमारे द्वारा शुरू किए गए शलाका-भोजन आदि को बिना रोके जारी रखेगा, इस प्रकार भी हमारा कुल-वंश लंबे समय तक बना रहेगा। 'दायज्जं पटिपज्जिस्सति' का अर्थ है कि कुल-वंश के अनुरूप आचरण से स्वयं को उत्तराधिकार के योग्य बनाते हुए वह हमारी संपत्ति के उत्तराधिकार को प्राप्त करेगा। 'दक्खिणं अनुप्पदस्सति' का अर्थ है कि पुण्य का दान (पत्तिदान) करके तीसरे दिन से दान देना जारी रखेगा।

සන්තො සප්පුරිසාති ඉමස්මිං ඨානෙ මාතාපිතූසු සම්මා පටිපත්තියා සන්තො සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. පුබ්බෙ කතමනුස්සරන්ති මාතාපිතූහි පඨමතරං කතගුණං අනුස්සරන්තා. ඔවාදකාරීති මාතාපිතූහි දින්නස්ස ඔවාදස්ස කත්තා. භතපොසීති යෙහි භතො, තෙසං පොසකො. පසංසියොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ මහාජනෙන පසංසිතබ්බො හොති.

'सन्तो सप्पुरिसा' का अर्थ है कि इस स्थान पर माता-पिता के प्रति सम्यक आचरण से शांत रहने वाले सत्पुरुषों को समझना चाहिए। 'पुब्बे कतमनुस्सरन्ति' का अर्थ है माता-पिता द्वारा पहले किए गए उपकारों को याद करते हुए। 'ओवादकारी' का अर्थ है माता-पिता द्वारा दिए गए उपदेशों का पालन करने वाला। 'भतपोसी' का अर्थ है जिन्होंने पाला है, उनका भरण-पोषण करने वाला। 'पसं सियो' का अर्थ है इसी जन्म में जनसमूह द्वारा प्रशंसनीय होता है।

10. මහාසාලපුත්තසුත්තවණ්ණනා

१०. महासालपुत्त सुत्त की व्याख्या।

40. දසමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. සාඛාපත්තපලාසෙන වඩ්ඪන්තීති ඛුද්දකසාඛාහි ච පත්තසඞ්ඛාතෙන ච පලාසෙන වඩ්ඪන්ති. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකෙ පදෙසෙ. බ්‍රහාවනෙති මහාවනෙ අටවියං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

४०. दसवें (सूक्त) में, 'महासाला' का अर्थ है विशाल वृक्ष। 'साखापत्तपलासेन वड्ढन्ति' का अर्थ है छोटी शाखाओं और पत्तों के रूप में पल्लवों से बढ़ते हैं। 'अरञ्ञस्मिं' का अर्थ है निर्जन स्थान में। 'ब्रहावने' का अर्थ है विशाल वन या जंगल में। शेष सभी पदों का अर्थ स्पष्ट ही है।

සුමනවග්ගො චතුත්ථො.

सुमनवग्ग चौथा (समाप्त)।

5. මුණ්ඩරාජවග්ගො

५. मुण्डराजवग्ग।

1. ආදියසුත්තවණ්ණනා

१. आदिय सुत्त की व्याख्या।

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ භොගානං ආදියාති භොගානං ආදාතබ්බකාරණානි. උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහුබලෙන සඤ්චිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති සෙදං අවක්ඛිපෙත්වා උප්පාදිතෙහි. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පීණෙතීති පීණිතං [Pg.23] ථූලං කරොති. සෙසමෙත්ථ චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

४१. पांचवें (वग्ग) के पहले (सूक्त) में, 'भोगानां आदिया' का अर्थ है भोगों (संपत्ति) को प्राप्त करने के कारण। 'उट्ठानवीरियाधिगतेहि' का अर्थ है उत्थान रूपी वीर्य (परिश्रम) से प्राप्त। 'बाहाबलपरिचितेहि' का अर्थ है बाहुबल से संचित। 'सेदावक्खित्तेहि' का अर्थ है पसीना बहाकर अर्जित। 'धम्मिकेहि' का अर्थ है धर्मयुक्त। 'धम्मलद्धेहि' का अर्थ है दस कुशल कर्मपथों को बिना बिगाड़े धर्मपूर्वक प्राप्त। 'पीणेति' का अर्थ है तृप्त या पुष्ट करना। यहाँ शेष बातों को चतुक्क निपात में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए। दूसरा (सूक्त) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

3. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා

३. इट्ठ सुत्त की व्याख्या।

43. තතියෙ ආයුසංවත්තනිකා පටිපදාති දානසීලාදිකා පුඤ්ඤපටිපදා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථාභිසමයාති අත්ථස්ස අභිසමාගමෙන, අත්ථප්පටිලාභෙනාති වුත්තං හොති.

४३. तीसरे (सूक्त) में, 'आयुसंवत्तनिका पटिपदा' का अर्थ है दान-शील आदि पुण्यमयी प्रतिपदा (आचरण)। शेष पदों में भी यही विधि है। 'अत्थाभिसमया' का अर्थ है अर्थ (लाभ) की प्राप्ति होना, अर्थ का मिलना।

4. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා

४. मनापदायी सुत्त की व्याख्या।

44. චතුත්ථෙ උග්ගොති ගුණෙහි උග්ගතත්තා එවංලද්ධනාමො. සාලපුප්ඵකං ඛාදනීයන්ති චතුමධුරයොජිතෙන සාලිපිට්ඨෙන කතං සාලපුප්ඵසදිසං ඛාදනීයං. තඤ්හි පඤ්ඤායමානවණ්ටපත්තකෙසරං කත්වා ජීරකාදිසම්භාරයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා සප්පිං විනිවත්තෙත්වා කොලුම්බෙ පූරෙත්වා ගන්ධවාසං ගාහාපෙත්වා පිදහිත්වා ලඤ්ඡෙත්වා ඨපිතං හොති. තං සො යාගුං පිවිත්වා නිසින්නස්ස භගවතො අන්තරභත්තෙ දාතුකාමො එවමාහ. පටිග්ගහෙසි භගවාති දෙසනාමත්තමෙතං, උපාසකො පන තං භගවතො ච පඤ්චන්නඤ්ච භික්ඛුසතානං අදාසි. යථා ච තං, එවං සූකරමංසාදීනිපි. තත්ථ සම්පන්නකොලකන්ති සම්පන්නබදරං. සූකරමංසන්ති මධුරරසෙහි බදරෙහි සද්ධිං ජීරකාදිසම්භාරෙහි යොජෙත්වා පක්කං එකසංවච්ඡරිකසූකරමංසං. නිබ්බත්තතෙලකන්ති විනිවත්තිතතෙලං. නාලියසාකන්ති සාලිපිට්ඨෙන සද්ධිං මද්දිත්වා ජීරකාදිසංයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා වාසං ගාහාපෙත්වා ඨපිතං නාලියසාකං. නෙතං භගවතො කප්පතීති එත්ථ අකප්පියං උපාදාය කප්පියම්පි න කප්පතීති වුත්තං, සෙට්ඨි පන සබ්බම්පි තං ආහරාපෙත්වා රාසිං කත්වා යං යං අකප්පියං, තං තං අන්තරාපණං පහිණිත්වා කප්පියං උපභොගපරිභොගභණ්ඩං අදාසි. චන්දනඵලකං නාතිමහන්තං දීඝතො අඩ්ඪතෙය්‍යරතනං, තිරියං දියඩ්ඪරතනං, සාරවරභණ්ඩත්තා පන මහග්ඝං අහොසි. භගවා තං පටිග්ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්වා භික්ඛූනං අඤ්ජනපිසනත්ථාය දාපෙසි.

४४. चौथे (सुत्त) में, 'उग्ग' का अर्थ है गुणों के कारण उन्नत होने से ऐसा नाम प्राप्त करने वाला। 'सालपुप्फकं खादनीयं' का अर्थ है चार मधुर पदार्थों (चतुमधु) से युक्त शालि (चावल) के आटे से बना शाल-पुष्प के समान खाद्य पदार्थ। इसे स्पष्ट डंठल, पंखुड़ी और केसर वाला बनाकर, जीरा आदि मसालों से युक्त घी में पकाकर, घी को अलग कर, पात्रों में भरकर, सुगंधित वास देकर, ढककर और मुहर लगाकर रखा गया था। वह उग्ग गृहपति उस शाल-पुष्प के समान खाद्य पदार्थ को, भोजन के पश्चात बैठे हुए भगवान को भोजन के अंतराल में देने की इच्छा से ऐसा बोला। 'पठिग्गहेसि भगवा' (भगवान ने स्वीकार किया) यह केवल उपदेश मात्र है, वास्तव में उपासक ने उसे भगवान और पाँच सौ भिक्षुओं को दिया था। जैसे वह (खाद्य पदार्थ) था, वैसे ही सूअर का मांस आदि भी थे। वहाँ 'सम्पन्नकोलकं' का अर्थ है परिपक्व बेर (बदर)। 'सूकरमंसं' का अर्थ है मधुर रसों वाले बेरों के साथ जीरा आदि मसालों को मिलाकर पकाया गया एक वर्ष के सूअर का मांस। 'निब्बत्ततेलकं' का अर्थ है जिससे तेल निकल गया हो। 'नालियसाकं' का अर्थ है शालि के आटे के साथ गूँधकर, जीरा आदि युक्त घी में पकाकर, चतुमधु के साथ मिलाकर और सुगंधित वास देकर रखा गया नालिय (कलम्बी) का साग। 'नेतं भगवतो कप्पति' यहाँ अकल्पनीय (अनुचित) को लेकर कल्पनीय (उचित) भी नहीं कल्पता है, ऐसा कहा गया है। लेकिन सेठ ने उन सभी (अनुचित वस्तुओं) को मँगवाकर, ढेर लगाकर, जो-जो अकल्पनीय था, उसे बाजार भेजकर, कल्पनीय उपभोग-परिभोग की वस्तुएँ प्रदान कीं। चंदन की चौकी बहुत बड़ी नहीं थी, लंबाई में ढाई हाथ और चौड़ाई में डेढ़ हाथ थी, लेकिन श्रेष्ठ सार-वस्तु होने के कारण बहुत मूल्यवान थी। भगवान ने उसे स्वीकार कर, टुकड़े-टुकड़े करवाकर, भिक्षुओं को अंजन (काजल) पीसने के लिए दिलवा दिया।

උජ්ජුභූතෙසූති [Pg.24] කායවාචාචිත්තෙහි උජුකෙසු. ඡන්දසාති පෙමෙන. චත්තන්තිආදීසු පරිච්චාගවසෙන චත්තං. මුත්තචාගතාය මුත්තං. අනපෙක්ඛචිත්තතාය චිත්තෙන න උග්ගහිතන්ති අනුග්ගහීතං. ඛෙත්තූපමෙති විරුහනට්ඨෙන ඛෙත්තසදිසෙ.

'उज्जुभूतेसु' का अर्थ है काया, वाणी और चित्त से सीधे (सरल) हुए लोगों में। 'छन्दसा' का अर्थ है प्रेम से। 'चत्तं' आदि में परित्याग के कारण 'चत्तं' (त्यक्त) है। मुक्त त्याग वाला होने से 'मुत्तं' है। आसक्ति रहित चित्त होने के कारण चित्त से ग्रहण न किया गया 'अनुग्गहीतं' है। 'खेत्तूपमे' का अर्थ है अंकुरित होने के अर्थ में खेत के समान।

අඤ්ඤතරං මනොමයන්ති සුද්ධාවාසෙසු එකං ඣානමනෙන නිබ්බත්තං දෙවකායං. යථාධිප්පායොති යථාජ්ඣාසයො. ඉමිනා කිං පුච්ඡති? තස්ස කිර මනුස්සකාලෙ අරහත්තත්ථාය අජ්ඣාසයො අහොසි, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. දෙවපුත්තොපි අරහත්තං පත්තතාය තග්ඝ මෙ භගවා යථාධිප්පායොති ආහ. යත්ථ යත්ථූපපජ්ජතීති තීසු වා කුලසම්පත්තීසු ඡසු වා කාමසග්ගෙසු යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථ දීඝායු යසවා හොතීති. පඤ්චමං චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

'अञ्ञतरं मनोमयं' का अर्थ है शुद्धावास लोकों में से एक, जो ध्यान-चित्त से उत्पन्न देव-निकाय है। 'यथाधिप्पायो' का अर्थ है जैसा आशय (इच्छा) था। इससे क्या पूछता है? सुना जाता है कि मनुष्य काल में उसका अर्हत्व प्राप्ति का आशय था, 'उसे पूछता हूँ'—ऐसा सोचकर पूछता है। देवपुत्र ने भी अर्हत्व प्राप्त कर लेने के कारण 'निश्चित ही, भन्ते! भगवान, जैसा मेरा आशय था'—ऐसा कहा। 'यत्थ यत्थूपपज्जति' का अर्थ है तीन कुल-सम्पत्तियों में या छह कामावचर स्वर्गों में जहाँ-जहाँ उत्पन्न होता है, वहाँ-वहाँ दीर्घायु और यशस्वी होता है। पाँचवाँ (सुत्त) चतुक्क निपात में कहे गए तरीके से ही समझना चाहिए। छठा और सातवाँ (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

8. අලබ්භනීයඨානසුත්තවණ්ණනා

८. अलब्भनीयठान सुत्त की व्याख्या।

48. අට්ඨමෙ අලබ්භනීයානීති අලද්ධබ්බානි, න සක්කා ලභිතුං. ඨානානීති කාරණානි. ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරතු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. අබ්බුහීති නීහරි.

४८. आठवें (सुत्त) में, 'अलब्भनीयानि' का अर्थ है जो प्राप्त नहीं किए जा सकते, जिन्हें प्राप्त करना संभव नहीं है। 'ठानानि' का अर्थ है कारण। 'जराधम्मं मा जीरि' का अर्थ है जो मेरा जरा-स्वभाव (बुढ़ापा) है, वह वृद्ध न हो। शेष पदों में भी यही विधि है। 'नच्छादेय्या' का अर्थ है अच्छा न लगे (रुचिकर न हो)। 'अब्बूहि' का अर्थ है निकाल दिया।

යතොති යස්මිං කාලෙ. ආපදාසූති උපද්දවෙසු. න වෙධතීති න කම්පති නානුසොචති. අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූති කාරණත්ථවිනිච්ඡයෙ කුසලො. පුරාණන්ති නිබ්බිකාරතාය පොරාණකමෙව. ජප්පෙනාති වණ්ණභණනෙන. මන්තෙනාති මහානුභාවමන්තපරිවත්තනෙන. සුභාසිතෙනාති සුභාසිතකථනෙන. අනුප්පදානෙනාති සතස්ස වා සහස්සස්ස වා දානෙන. පවෙණියා වාති කුලවංසෙන වා, ‘‘ඉදං අම්හාකං පවෙණියා ආචිණ්ණං, ඉදං අනාචිණ්ණ’’න්ති එවං පවෙණිකථනෙනාති අත්ථො. යථා යථා යත්ථ ලභෙථ අත්ථන්ති එතෙසු ජප්පාදීසු යෙන යෙන යත්ථ යත්ථ ඨානෙ ජරාධම්මාදීනං අජීරණතාදිඅත්ථං ලභෙය්‍ය. තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍යාති තෙන තෙන තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පරක්කමං කරෙය්‍ය. කම්මං දළ්හන්ති වට්ටගාමිකම්මං මයා ථිරං කත්වා ආයූහිතං, ස්වාහං ඉදානි කින්ති කරොමීති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අධිවාසෙය්‍යාති.

'यतो' का अर्थ है जिस समय। 'आपदासु' का अर्थ है उपद्रवों (विपत्तियों) में। 'न वेधति' का अर्थ है कांपता नहीं, शोक नहीं करता। 'अत्थविनिच्छयञ्ञू' का अर्थ है कारण और अर्थ के निश्चय में कुशल। 'पुराणं' का अर्थ है विकार रहित होने के कारण पुराना ही। 'जप्पेन' का अर्थ है गुणों के वर्णन द्वारा। 'मन्तेन' का अर्थ है महानुभाव मंत्रों के जाप द्वारा। 'सुभासितेन' का अर्थ है सुभाषित वचनों द्वारा। 'अनुप्पदानेन' का अर्थ है सौ या हजार (मुद्राओं) के दान द्वारा। 'पवेणिया वा' का अर्थ है कुल-वंश के द्वारा, 'यह हमारी परंपरा में आचरित है, यह अनाचरित है'—इस प्रकार परंपरा के वर्णन द्वारा, यह अर्थ है। 'यथा यथा यत्थ लभेथ अत्थं' का अर्थ है इन जप आदि के द्वारा जिस-जिस प्रकार से जिस-जिस स्थान पर जरा-धर्म आदि के न बूढ़े होने आदि का लाभ प्राप्त हो सके। 'तथा तथा तत्थ परक्कमेय्या' का अर्थ है उस-उस प्रकार से उस-उस स्थान पर पराक्रम (प्रयत्न) करना चाहिए। 'कम्मं दळ्हं' का अर्थ है मेरे द्वारा संसार-चक्र में ले जाने वाले कर्म को दृढ़ करके संचित किया गया है, अब मैं क्या करूँ—इस प्रकार प्रत्यवेक्षण (चिन्तन) करके सहन करना चाहिए।

9. කොසලසුත්තවණ්ණනා

९. कोसल सुत्त की व्याख्या।

49. නවමෙ [Pg.25] උපකණ්ණකෙති කණ්ණමූලෙ. දුම්මනොති දුට්ඨුමනො. පත්තක්ඛන්ධොති පතිතක්ඛන්ධො. පජ්ඣායන්තොති චින්තයන්තො. අප්පටිභානොති නිප්පටිභානො හුත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

४९. नौवें (सुत्त) में, 'उपकण्णके' का अर्थ है कान के पास। 'दुम्मनो' का अर्थ है दुष्ट मन वाला (खिन्न मन)। 'पत्तक्खन्धो' का अर्थ है झुके हुए कंधों वाला। 'पज्झायन्तो' का अर्थ है चिंता करता हुआ। 'अप्पटिभानो' का अर्थ है निरुत्तर होकर। शेष पहले कहे गए तरीके के समान ही है।

10. නාරදසුත්තවණ්ණනා

१०. नारद सुत्त की व्याख्या।

50. දසමෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතොති අධිඔමුච්ඡිතො ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණසභාවාය අතිරෙකමුච්ඡාය තණ්හාය සමන්නාගතො. මහච්චා රාජානුභාවෙනාති මහතා රාජානුභාවෙන, අට්ඨාරසහි සෙනීහි පරිවාරිතො මහතියා රාජිද්ධියා පායාසීති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, එකංසෙනෙව සොකසල්ලහරණොති අත්ථො. ඉති රාජා ඉමං ඔවාදං සුත්වා තස්මිං ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

५०. दसवें (सुत्त) में, 'अज्झोमुच्छितो' का अर्थ है अत्यधिक मोहित होकर, निगलकर और समाप्त करके ग्रहण करने के स्वभाव वाली अत्यधिक मोहयुक्त तृष्णा से युक्त। 'महच्चा राजानुभावेन' का अर्थ है महान राज-अनुभाव से, अठारह श्रेणियों (सेना के अंगों) से घिरा हुआ महान राज-ऋद्धि के साथ प्रस्थान किया, यह अर्थ है। 'तग्घा' यह शब्द निश्चित अर्थ में निपात है, निश्चित रूप से शोक रूपी शल्य को हरने वाला है, यह अर्थ है। इस प्रकार राजा मुण्ड ने इस उपदेश को सुनकर, उसमें स्थित होकर धर्म और न्याय से राज्य किया और स्वर्गगामी हुआ।

මුණ්ඩරාජවග්ගො පඤ්චමො.

मुण्डराज वग्ग पाँचवाँ है।

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

प्रथम पन्नासक समाप्त हुआ।

2. දුතියපණ්ණාසකං

२. द्वितीय पन्नासक।

(6) 1. නීවරණවග්ගො

(६) १. नीवरण वग्ग।

1. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

१. आवरण सुत्त की व्याख्या।

51. දුතියස්ස [Pg.26] පඨමෙ ආවරණවසෙන ආවරණා. නීවරණවසෙන නීවරණා. චෙතො අජ්ඣාරුහන්තීති චෙතසො අජ්ඣාරුහා. විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච මග්ගපඤ්ඤඤ්ච උප්පත්තිනිවාරණට්ඨෙන දුබ්බලං කරොන්තීති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. යා වා එතෙහි සද්ධිං වොකිණ්ණා පඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තං දුබ්බලං කරොන්තීතිපි පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. අබලායාති පඤ්චනීවරණපරියොනද්ධත්තා අපගතබලාය. උත්තරි වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරි අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං. හාරහාරිනීති හරිතබ්බං හරිතුං සමත්ථා. නඞ්ගලමුඛානීති මාතිකාමුඛානි. තානි හි නඞ්ගලසරික්ඛකත්තා නඞ්ගලෙහි ච ඛතත්තා නඞ්ගලමුඛානීති වුච්චන්ති.

५१. दूसरे (पन्नासक) के पहले (सूत्त) में, आवरण करने के कारण 'आवरण' हैं। निवारण करने के कारण 'निवारण' हैं। चित्त पर हावी होने के कारण 'चेतो अज्झारुहा' (चित्त को दबाने वाले) हैं। विपश्यना प्रज्ञा और मार्ग प्रज्ञा की उत्पत्ति को रोकने के अर्थ में उन्हें दुर्बल करने के कारण 'प्रज्ञा को दुर्बल करने वाले' (पञ्ञाय दुब्बलीकरणा) कहलाते हैं। अथवा, जो प्रज्ञा इनके साथ मिश्रित होकर उत्पन्न होती है, उसे वे दुर्बल कर देते हैं, इसलिए भी 'प्रज्ञा को दुर्बल करने वाले' हैं। 'अबलाय' का अर्थ है पाँच निवारणों से ढके होने के कारण शक्तिहीन। 'उत्तरि वा मनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेसं' का अर्थ है दस कुशल कर्मपथ रूपी मनुष्य-धर्मों से श्रेष्ठ, जो आर्य भाव प्राप्त करने में समर्थ ज्ञान-दर्शन विशेष है। 'हारहारिनी' का अर्थ है ले जाने में समर्थ। 'नङ्गलमुखानि' का अर्थ है नहरों के मुख। वे हल के समान होने के कारण और हल से खोदे जाने के कारण 'नङ्गलमुख' कहे जाते हैं।

එවමෙව ඛොති එත්ථ සොතං විය විපස්සනාඤාණං දට්ඨබ්බං, උභතො නඞ්ගලමුඛානං විවරණකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, මජ්ඣෙනදියා රුක්ඛපාදෙ කොට්ටෙත්වා පලාලතිණමත්තිකාහි ආවරණෙ කතෙ උදකස්ස වික්ඛිත්තවිසටබ්‍යාදිණ්ණකාලො විය පඤ්චහි නීවරණෙහි පරියොනද්ධකාලො, එවං ආවරණෙ කතෙ විහතවෙගස්ස උදකස්ස තිණපලාලාදීනි පරිකඩ්ඪිත්වා සමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය විපස්සනාඤාණෙන සබ්බාකුසලෙ විද්ධංසෙත්වා නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපල්ලාසෙන යොජනා කාතබ්බා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

'एवमेव खो' यहाँ जल की धारा के समान विपश्यना ज्ञान को देखना चाहिए। दोनों ओर से नहरों के मुख खोलने के समय के समान छह द्वारों में संवर (संयम) को छोड़ देने का समय है। नदी के बीच में वृक्षों के तनों को गाड़कर और घास-मिट्टी से अवरोध करने पर जल के बिखरने और फैलने के समय के समान पाँच निवारणों से घिरे होने का समय है। इस प्रकार अवरोध होने पर वेगहीन जल जैसे घास-फूस आदि को खींचकर समुद्र तक पहुँचाने में असमर्थ होता है, वैसे ही विपश्यना ज्ञान द्वारा सभी अकुशलों का विनाश कर निर्वाण रूपी सागर तक पहुँचने में असमर्थता को समझना चाहिए। शुक्ल पक्ष (सकारात्मक पक्ष) में इसके विपरीत योजना करनी चाहिए। इस सूत्त में वट्ट (संसार चक्र) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है। दूसरा सूत्त स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

3. පධානියඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

३. प्रधानियङ्ग सूत्त की व्याख्या।

53. තතියෙ පධානියඞ්ගානීති පධානං වුච්චති පදහනභාවො, පධානමස්ස අත්ථීති පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානීති පධානියඞ්ගානි. සද්ධොති සද්ධාය සමන්නාගතො. සද්ධා පනෙසා ආගමසද්ධා අධිගමසද්ධා ඔකප්පනසද්ධා පසාදසද්ධාති චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං සද්ධා, අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා ආගමසද්ධා නාම. අරියසාවකානං [Pg.27] පටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. පසාදුප්පත්ති පසාදසද්ධා නාම. ඉධ ඔකප්පනසද්ධා අධිප්පෙතා. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණං. තං සුප්පටිවිද්ධං තථාගතෙනාති සද්දහති. දෙසනාසීසමෙව චෙතං, ඉමිනා පන අඞ්ගෙන තීසුපි රතනෙසු සද්ධා අධිප්පෙතා. යස්ස හි බුද්ධාදීසු පසාදො බලවා, තස්ස පධානවීරියං ඉජ්ඣති.

५३. तीसरे (सूत्त) में, 'प्रधानियङ्गानि' यहाँ 'प्रधान' का अर्थ उद्योग (प्रयत्न) है। जिसमें यह प्रधान (प्रयत्न) है, वह 'प्रधानिय' है। प्रधानिय (प्रयत्नशील) भिक्षु के अंगों को 'प्रधानियङ्ग' कहते हैं। 'सद्धो' का अर्थ है श्रद्धा से युक्त। यह श्रद्धा चार प्रकार की होती है: आगम श्रद्धा, अधिगम श्रद्धा, ओकप्पन (दृढ़) श्रद्धा और प्रसाद श्रद्धा। उनमें से सर्वज्ञ बोधिसत्वों की श्रद्धा, जो संकल्प (अभिनिहार) के समय से चली आ रही है, 'आगम श्रद्धा' कहलाती है। आर्य श्रावकों की श्रद्धा, जो (सत्यों के) प्रतिवेध से प्राप्त हुई है, 'अधिगम श्रद्धा' कहलाती है। बुद्ध, धम्म, संघ के विषय में कहे जाने पर अचल भाव से जो दृढ़ विश्वास होता है, वह 'ओकप्पन श्रद्धा' है। प्रसन्नता की उत्पत्ति 'प्रसाद श्रद्धा' है। यहाँ 'ओकप्पन श्रद्धा' अभिप्रेत है। 'बोधि' का अर्थ है चार मार्ग-ज्ञान। तथागत ने उसे भली-भाँति जान लिया है, ऐसा वह विश्वास करता है। यह देशना का मुख्य भाग है, किन्तु इस अंग से तीनों रत्नों में श्रद्धा अभिप्रेत है। जिसकी बुद्ध आदि में श्रद्धा प्रबल होती है, उसका प्रधान-वीर्य (प्रयत्न) सफल होता है।

අප්පාබාධොති අරොගො. අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාකිනියා. ගහණියාති කම්මජතෙජොධාතුයා. නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායාති අතිසීතලග්ගහණිකො හි සීතභීරුකො හොති, අච්චුණ්හග්ගහණිකො උණ්හභීරුකො, තෙසං පධානං න ඉජ්ඣති, මජ්ඣිමග්ගහණිකස්ස ඉජ්ඣති. තෙනාහ – මජ්ඣිමාය පධානක්ඛමායාති. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තාති යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා. උදයත්ථගාමිනියාති උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුං පරිච්ඡින්දිතුං සමත්ථාය. එතෙන පඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහකං උදයබ්බයඤාණං වුත්තං. අරියායාති පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති තදඞ්ගවසෙන කිලෙසානං පහීනත්තා යං දුක්ඛං ඛීයති, තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි විපස්සනාපඤ්ඤාව කථිතා. දුප්පඤ්ඤස්ස හි පධානං න ඉජ්ඣති.

'अप्पाबाधो' का अर्थ है नीरोग। 'अप्पातङ्को' का अर्थ है दुःखरहित। 'समवेपाकिनिया' का अर्थ है (भोजन को) समान रूप से पचाने वाली। 'गहणिया' का अर्थ है कर्मज तेजोधातु। 'नातिसीताय नाच्चुण्हाय' यहाँ जो अत्यधिक शीतल जठराग्नि वाला होता है, वह शीत से डरता है; जो अत्यधिक उष्ण जठराग्नि वाला होता है, वह उष्णता से डरता है; उनका प्रयत्न सफल नहीं होता। मध्यम जठराग्नि वाले का प्रयत्न सफल होता है। इसीलिए कहा गया है—'मज्झिमाय पधानक्खमाय' (मध्यम और प्रयत्न के योग्य)। 'यथाभूतं अत्तानं आविकत्ता' का अर्थ है अपने दोषों को यथार्थ रूप में प्रकट करने वाला। 'उदयत्थगामिनिया' का अर्थ है उदय (उत्पत्ति) और अस्त (विनाश) को जानने और परिच्छेद करने में समर्थ। इससे पचास लक्षणों को ग्रहण करने वाले 'उदयव्वय ज्ञान' (उदय-व्यय ज्ञान) को कहा गया है। 'अरियया' का अर्थ है परिशुद्ध। 'निब्बेधिकाया' का अर्थ है पहले न भेदे गए लोभ-स्कन्ध आदि को भेदने में समर्थ। 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया' का अर्थ है तदङ्ग-प्रहाण के वश से क्लेशों के क्षीण होने पर जो दुःख समाप्त होता है, उस दुःख के क्षय तक ले जाने वाली। इस प्रकार इन सभी पदों से विपश्यना प्रज्ञा ही कही गई है। प्रज्ञाहीन व्यक्ति का प्रयत्न सफल नहीं होता।

4. සමයසුත්තවණ්ණනා

४. समय सूत्त की व्याख्या।

54. චතුත්ථෙ පධානායාති වීරියකරණත්ථාය. න සුකරං උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතුන්ති න සක්කා හොති පත්තං ගහෙත්වා උඤ්ඡාචරියාය යාපෙතුං. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

५४. चौठे (सूत्त) में, 'पधानाय' का अर्थ है वीर्य (प्रयत्न) करने के लिए। 'न सुकरं उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं' का अर्थ है पात्र लेकर भिक्षाटन (उञ्छाचर्या) द्वारा जीवन यापन करना सुगम नहीं है। इस सूत्त में भी वट्ट और विवट्ट का ही वर्णन किया गया है।

5. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

५. मातापुत्त सूत्त की व्याख्या।

55. පඤ්චමෙ පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨති. උග්ඝාතිතාති උද්ධුමාතා.

५५. पाँचवें (सूत्त) में, 'परियादाय तिट्ठति' का अर्थ है समाप्त करके, ग्रहण करके या क्षय करके स्थित होना। 'उग्घाटिता' का अर्थ है (मृत्यु के बाद वायु से) फूली हुई।

අසිහත්ථෙනාති සීසච්ඡෙදනත්ථාය අසිං ආදාය ආගතෙනාපි. පිසාචෙනාති ඛාදිතුං ආගතයක්ඛෙනාපි. ආසීදෙති ඝට්ටෙය්‍ය. මඤ්ජුනාති මුදුකෙන. කාමොඝවුළ්හානන්ති කාමොඝෙන වුළ්හානං කඩ්ඪිතානං. කාලං ගති භවාභවන්ති [Pg.28] වට්ටකාලං ගතිඤ්ච පුනප්පුනබ්භවෙ ච. පුරක්ඛතාති පුරෙචාරිකා පුරතො ගතායෙව. යෙ ච කාමෙ පරිඤ්ඤායාති යෙ පණ්ඩිතා දුවිධෙපි කාමෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. චරන්ති අකුතොභයාති ඛීණාසවානං කුතොචි භයං නාම නත්ථි, තස්මා තෙ අකුතොභයා හුත්වා චරන්ති. පාරඞ්ගතාති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං උපගතා, සච්ඡිකත්වා ඨිතාති අත්ථො. ආසවක්ඛයන්ති අරහත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

'असिहत्थेन' का अर्थ है सिर काटने के लिए तलवार लेकर आए हुए (शत्रु) के द्वारा भी। 'पिसाचेन' का अर्थ है खाने के लिए आए हुए यक्ष के द्वारा भी। 'आसीदेति' का अर्थ है प्रहार करे। 'मञ्जुना' का अर्थ है कोमल (मधुर) से। 'कामोघवुळ्हानं' का अर्थ है काम-ओघ (काम रूपी बाढ़) द्वारा बहाए गए या खींचे गए। 'कालं गति भवाभवं' का अर्थ है वट्ट-काल (संसार का समय), गति और बार-बार होने वाले जन्म। 'पुरक्खता' का अर्थ है आगे चलने वाले या सामने स्थित। 'ये च कामे परिञ्ञाय' का अर्थ है जो पण्डित दोनों प्रकार के काम को तीन परिज्ञाओं द्वारा भली-भाँति जानकर। 'चरन्ति अकुतोभया' का अर्थ है क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) को किसी भी कारण से कोई भय नहीं होता, इसलिए वे निर्भय होकर विचरण करते हैं। 'पारङ्गता' यहाँ 'पार' निर्वाण को कहा जाता है, वहाँ पहुँचे हुए, उसका साक्षात्कार करके स्थित—यह अर्थ है। 'आसवक्खयं' का अर्थ है अर्हत्व। इस सूत्त में (गद्य भाग में) केवल वट्ट का वर्णन करके गाथाओं में वट्ट और विवट्ट का वर्णन किया गया है।

6. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

६. उपज्झाय सूत्त की व्याख्या।

56. ඡට්ඨෙ මධුරකජාතොති සඤ්ජාතගරුභාවො. දිසා ච මෙ න පක්ඛායන්තීති චතස්සො දිසා ච අනුදිසා ච මය්හං න උපට්ඨහන්තීති වදති. ධම්මා ච මං නප්පටිභන්තීති සමථවිපස්සනාධම්මාපි මෙ න උපට්ඨහන්ති. අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමීති උක්කණ්ඨිතො හුත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසාමි. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති තස්ස කථං සුත්වා ‘‘බුද්ධවෙනෙය්‍යපුග්ගලො අය’’න්ති තං කාරණං භගවතො ආරොචෙතුං උපසඞ්කමි. අවිපස්සකස්ස කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලධම්මෙ අවිපස්සන්තස්ස, අනෙසන්තස්ස අගවෙසන්තස්සාති අත්ථො. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං සත්තතිංසධම්මානං.

५६. छठे सुत्त में, 'मधुरकजातो' का अर्थ है भारीपन का भाव उत्पन्न होना। 'दिसॉ च मे न पक्खायन्ति' का अर्थ है वह कहता है कि मुझे चारों दिशाएँ और विदिशाएँ (कोने की दिशाएँ) स्पष्ट नहीं हो रही हैं। 'धम्मा च मं नप्पटिभन्ति' का अर्थ है मुझे शमथ और विपश्यना के धर्म भी स्पष्ट नहीं हो रहे हैं। 'अनभिरतो च ब्रह्मचरियं चरामि' का अर्थ है मैं ऊबकर (असंतुष्ट होकर) ब्रह्मचर्य का वास कर रहा हूँ। 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' का अर्थ है उस भिक्षु की बात सुनकर, 'यह बुद्ध द्वारा विनेय (शिक्षित करने योग्य) व्यक्ति है' ऐसा विचार कर, उस कारण को भगवान को सूचित करने के लिए उनके पास गया। 'अविपस्सकस्स कुसलानं धम्मानं' का अर्थ है कुशल धर्मों का अनुदर्शन न करने वाले, उन्हें न खोजने वाले, उनकी खोज न करने वाले का; यह अर्थ है। 'बोधियपक्खियानं धम्मानं' का अर्थ है सतिपट्ठान आदि सैंतीस धर्मों का।

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බඨානසුත්තවණ්ණනා

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठान सुत्त की व्याख्या।

57. සත්තමෙ ජරාධම්මොම්හීති ජරාසභාවො අම්හි. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තොජරාය එව චරාමි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කම්මස්සකොතිආදීසු කම්මං මය්හං සකං අත්තනො සන්තකන්ති කම්මස්සකො අම්හි. කම්මස්ස දායාදොති කම්මදායාදො, කම්මං මය්හං දායජ්ජං සන්තකන්ති අත්ථො. කම්මං මය්හං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනි. කම්මං මය්හං බන්ධූති කම්මබන්ධු, කම්මඤාතකොති අත්ථො. කම්මං මය්හං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණො. තස්ස දායාදො භවිස්සාමීති තස්ස කම්මස්ස දායාදො තෙන දින්නඵලපටිග්ගාහකො භවිස්සාමීති අත්ථො. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං ආරබ්භ උප්පන්නමදො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මග්ගො සඤ්ජායතීති ලොකුත්තරමග්ගො සඤ්ජායති. සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්තීති දස සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති සත්ත අනුසයා විගතන්තා පරිච්ඡින්නා පරිවටුමා [Pg.29] හොන්ති. එවමෙත්ථ හෙට්ඨා පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනා කථිතා, ඉමෙසු පඤ්චසු ලොකුත්තරමග්ගො.

५७. सातवें सुत्त में, 'जराधम्मोम्हि' का अर्थ है मैं जरा (बुढ़ापे) के स्वभाव वाला हूँ। 'जरं अनतीतो' का अर्थ है जरा को पार न करने वाला, मैं जरा के भीतर ही विचरण करता हूँ। शेष पदों में भी यही विधि है। 'कम्मस्सको' आदि में, 'कर्म मेरी अपनी संपत्ति है, अपनी निजी वस्तु है', इसलिए मैं 'कम्मस्सको' (कर्म का स्वामी) हूँ। 'कम्मस्स दायादो' का अर्थ है कर्म का उत्तराधिकारी, कर्म ही मेरी विरासत और निजी संपत्ति है, यह अर्थ है। 'कर्म ही मेरी योनि (उत्पत्ति का कारण) है', इसलिए 'कम्मयोनि'। 'कर्म ही मेरा बंधु है', इसलिए 'कम्मबंधु', अर्थात कर्म ही मेरा संबंधी है, यह अर्थ है। 'कर्म ही मेरा प्रतिशरण (आश्रय) और प्रतिष्ठा (आधार) है', इसलिए 'कम्मप्पटिसरणो'। 'तस्स दायादो भविस्सामि' का अर्थ है उस कर्म का उत्तराधिकारी, उसके द्वारा दिए गए फल को ग्रहण करने वाला होऊँगा, यह अर्थ है। 'योब्बनमदो' का अर्थ है युवावस्था के कारण उत्पन्न मद। शेष में भी यही विधि है। 'मग्गो सञ्जायति' का अर्थ है लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न होता है। 'संयोजनानि सब्बसो पहीयन्ति' का अर्थ है दसों संयोजन पूरी तरह से नष्ट हो जाते हैं। 'अनुसया ब्यन्तीहोन्ति' का अर्थ है सातों अनुशय अंत को प्राप्त, परिच्छिन्न और पुनरावृत्ति से रहित हो जाते हैं। इस प्रकार यहाँ नीचे के पाँच स्थानों में विपश्यना कही गई है, और इन पाँच स्थानों में लोकोत्तर मार्ग कहा गया है।

ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො බ්‍යාධිධම්මාතිආදිමාහ. තත්ථ ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති උපධිරහිතං අරහත්තමග්ගං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ ඉමෙ තයොපි මදෙ අධිභවිං, අතික්කම්ම ඨිතොස්මීති අත්ථො. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොති පබ්බජ්ජං ඛෙමතො දිස්වා. තස්ස මෙ අහු උස්සාහො, නිබ්බානං අභිපස්සතොති තස්ස මය්හං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස වායාමො අහොසි. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි, බ්‍රහ්මචරියවාසතො අනිවත්තිකො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො. ඉමිනා ලොකුත්තරො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො කථිතොති.

अब गाथाओं के माध्यम से शिखर (निष्कर्ष) को ग्रहण करते हुए 'ब्याधिधम्मा' आदि कहा। वहाँ 'ञत्वा धम्मं निरूपधिं' का अर्थ है उपाधि-रहित अर्हत्व मार्ग को जानकर। 'सब्बे मदे अभिभोस्मि' का अर्थ है मैंने इन तीनों मदों को अभिभूत कर दिया है, मैं उन्हें पार करके स्थित हूँ, यह अर्थ है। 'नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो' का अर्थ है प्रव्रज्या को क्षेम (सुरक्षित) के रूप में देखकर। 'तस्स मे अहु उस्साहो, निब्बानं अभिपस्सतो' का अर्थ है निर्वाण को देखने वाले मुझमें उत्साह हुआ। 'अनिवत्ति भविस्सामि' का अर्थ है मैं प्रव्रज्या से पीछे नहीं हटूंगा, ब्रह्मचर्य वास से पीछे नहीं हटूंगा, सर्वज्ञता-ज्ञान से पीछे नहीं हटूंगा। 'ब्रह्मचरियपरायणो' का अर्थ है मार्ग-रूप ब्रह्मचर्य ही जिसका परम आश्रय है। इसके द्वारा लोकोत्तर अष्टांगिक मार्ग कहा गया है।

8. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තවණ්ණනා

८. लिच्छविकुमारक सुत्त की व्याख्या।

58. අට්ඨමෙ සජ්ජානි ධනූනීති සජියානි ආරොපිතධනූනි. අද්දසූති අද්දසංසු. භවිස්සන්ති වජ්ජීති වඩ්ඪිස්සන්ති වජ්ජිරාජානො. අපානුභාති අවඩ්ඪිනිස්සිතා මානථද්ධා. පච්ඡාලියං ඛිපන්තීති පච්ඡතො ගන්ත්වා පිට්ඨිං පාදෙන පහරන්ති. රට්ඨිකස්සාතිආදීසු රට්ඨං භුඤ්ජතීති රට්ඨිකො. පිතරා දත්තං සාපතෙය්‍යං භුඤ්ජතීති පෙත්තනිකො. සෙනාය පති ජෙට්ඨකොති සෙනාපතිකො. ගාමගාමණිකස්සාති ගාමානං ගාමණිකස්ස, ගාමසාමිකස්සාති අත්ථො. පූගගාමණිකස්සාති ගණජෙට්ඨකස්ස. කුලෙසූති තෙසු තෙසු කුලෙසු. පච්චෙකාධිපච්චං කාරෙන්තීති පච්චෙකං ජෙට්ඨකට්ඨානං කාරෙන්ති. කල්‍යාණෙන මනසා අනුකම්පන්තීති සුන්දරෙන චිත්තෙන අනුග්ගණ්හන්ති. ඛෙත්තකම්මන්තසාමන්තසබ්‍යොහාරෙති යෙ ච අත්තනො ඛෙත්තකම්මන්තානං සාමන්තා අනන්තරක්ඛෙත්තසාමිනො, තෙ ච රජ්ජුදණ්ඩෙහි භූමිප්පමාණග්ගාහකෙ සබ්බොහාරෙ ච. බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාති කුලප්පවෙණියා ආගතා ආරක්ඛදෙවතා. සක්කරොතීති තා දෙවතා අග්ගයාගුභත්තාදීහි සක්කරොති.

५८. आठवें सुत्त में, 'सज्जानि धनूनि' का अर्थ है तैयार किए हुए, प्रत्यंचा चढ़ाए हुए धनुष। 'अद्दसुं' का अर्थ है देखा। 'भविस्सन्ति वज्जी' का अर्थ है वज्जी राजा समृद्ध होंगे। 'अपानुभा' का अर्थ है जो समृद्धि पर आश्रित नहीं हैं, मान से जकड़े हुए। 'पच्छा लियं खिपन्ति' का अर्थ है पीछे से जाकर पीठ पर पैर से प्रहार करते हैं। 'रट्ठिकस्स' आदि में, जो राष्ट्र का उपभोग करता है वह 'रट्ठिको' है। जो पिता द्वारा दी गई संपत्ति का उपभोग करता है वह 'पेत्तनिको' है। जो सेना का पति या ज्येष्ठ है वह 'सेनापति को' है। 'गामगामणिकस्स' का अर्थ है गाँवों का ग्रामणी, अर्थात ग्राम का स्वामी, यह अर्थ है। 'पूगगामणिकस्स' का अर्थ है गण का ज्येष्ठ। 'कुलेसु' का अर्थ है उन-उन कुलों में। 'पच्चेकाधिपच्चं कारेन्ति' का अर्थ है प्रत्येक कुल में ज्येष्ठता का पद धारण करते हैं। 'कल्याणनेन मनसा अनुकम्पन्ति' का अर्थ है सुंदर चित्त से अनुग्रह करते हैं। 'खेत्तकम्मन्तसामन्तसब्योहारे' का अर्थ है जो अपने खेत के कार्यों के समीपवर्ती निरंतर खेतों के स्वामी हैं, और जो रस्सी और दंड से भूमि की माप करने वाले तथा न्याय करने वाले अधिकारी हैं। 'बलिपटिग्गाहिका देवता' का अर्थ है कुल की परंपरा से चली आ रही रक्षक देवता। 'सक्करोति' का अर्थ है उन देवताओं का श्रेष्ठ यवागू, भात आदि से सत्कार करता है।

කිච්චකරොති උප්පන්නානං කිච්චානං කාරකො. යෙ චස්ස අනුජීවිනොති යෙ ච එතං උපනිස්සාය ජීවන්ති. උභින්නඤ්චෙව අත්ථායාති උභින්නම්පි හිතත්ථාය පටිපන්නො හොතීති අත්ථො. පුබ්බපෙතානන්ති පරලොකගතානං. දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච ජීවතන්ති යෙ ච දිට්ඨෙ ධම්මෙ [Pg.30] ජීවන්ති. ඉති පදද්වයෙනාපි අතීතපච්චුප්පන්නෙ ඤාතයො දස්සෙති. විත්තිසඤ්ජනනොති තුට්ඨිජනනො. ඝරමාවසන්ති ඝරාවාසං වසන්තො. පුජ්ජො හොති පසංසියොති පූජෙතබ්බො ච පසංසිතබ්බො ච හොතීති.

'किच्चकरो' का अर्थ है उत्पन्न हुए कार्यों को करने वाला। 'ये चस्स अनुजीविनो' का अर्थ है जो इस कुल के आश्रय में जीते हैं। 'उभिन्णञ्चेव अत्थाय' का अर्थ है दोनों के ही हित और लाभ के लिए प्रतिपन्न होता है, यह अर्थ है। 'पुब्बपेतानं' का अर्थ है परलोक गए हुओं के लिए। 'दिट्ठे धम्मे च जीवतं' का अर्थ है जो इस प्रत्यक्ष जीवन में जीवित हैं। इस प्रकार इन दो पदों से अतीत और वर्तमान के संबंधियों को दिखाया गया है। 'वित्तिसञ्जननो' का अर्थ है तुष्टि उत्पन्न करने वाला। 'घरमावसन्ति' का अर्थ है घर के वास में रहने वाला। 'पुज्जो होति पसंसियो' का अर्थ है वह पूजनीय और प्रशंसनीय होता है।

9-10. වුඩ්ඪපබ්බජිතසුත්තද්වයවණ්ණනා

९-१०. वुड्ढपब्बजित सुत्त द्वय की व्याख्या।

59-60. නවමෙ නිපුණොති සණ්හො සුඛුමකාරණඤ්ඤූ. ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. දසමෙ පදක්ඛිණග්ගාහීති දින්නොවාදං පදක්ඛිණතො ගණ්හන්තො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

५९-६०. नौवें सुत्त में, 'निपुणो' का अर्थ है सूक्ष्म, सूक्ष्म कारणों को जानने वाला। 'आकप्पसम्पन्नो' का अर्थ है श्रमण के उचित आचरण से संपन्न। दसवें सुत्त में, 'पदक्खिणग्गाही' का अर्थ है दिए गए उपदेश को आदरपूर्वक ग्रहण करने वाला। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

නීවරණවග්ගො පඨමො.

नीवरण वग्ग, प्रथम।

(7) 2. සඤ්ඤාවග්ගො

(७) २. सञ्ञा वग्ग।

1-2. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

१-२. सञ्ञा सुत्त द्वय की व्याख्या।

61-62. දුතියස්ස පඨමෙ මහප්ඵලාති විපාකඵලෙන මහප්ඵලා. විපාකානිසංසෙනෙව මහානිසංසා. අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාති සබ්බස්මිං තෙධාතුසන්නිවෙසෙ ලොකෙ උක්කණ්ඨිතස්ස උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

६१-६२. दूसरे वग्ग के पहले सुत्त में, 'महप्फला' का अर्थ है विपाक रूपी फल के कारण महान फल वाले। विपाक रूपी अनुशंसा के कारण ही 'महानिसंसा'। 'अमतोगधा' का अर्थ है निर्वाण रूपी प्रतिष्ठा वाले। 'सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञा' का अर्थ है संपूर्ण त्रिधातु रूपी लोक में विरक्त व्यक्ति को उत्पन्न होने वाली संज्ञा। दूसरा सुत्त स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

3-4. වඩ්ඪසුත්තද්වයවණ්ණනා

३-४. वड्ढ सुत्त द्वय की व्याख्या।

63-64. තතියෙ වරාදායීති උත්තමස්ස වරස්ස ආදායකො. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙවාති.

६३-६४. तीसरे सुत्त में, 'वरादायी' का अर्थ है उत्तम वर को ग्रहण करने वाला। यहाँ और चौथे सुत्त में शेष अर्थ स्पष्ट ही है।

5. සාකච්ඡසුත්තවණ්ණනා

५. साकच्छ सुत्त की व्याख्या।

65. පඤ්චමෙ අලංසාකච්ඡොති සාකච්ඡාය යුත්තො. ආගතං පඤ්හන්ති පුච්ඡිතං පඤ්හං. බ්‍යාකත්තා හොතීති විස්සජ්ජිතා හොති.

६५. पाँचवें सुत्त में, 'अलंसाकच्छो' का अर्थ है चर्चा के लिए उपयुक्त। 'आगतं पञ्हं' का अर्थ है पूछा गया प्रश्न। 'व्याकत्ता होति' का अर्थ है उत्तर देने वाला होता है।

6. සාජීවසුත්තවණ්ණනා

६. साजीव सुत्त की व्याख्या।

66. ඡට්ඨෙ [Pg.31] අලංසාජීවොති සාජීවාය යුත්තො. සාජීවොති පඤ්හපුච්ඡනඤ්චෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනඤ්ච. සබ්බෙපි හි සබ්‍රහ්මචාරිනො පඤ්හං උපජීවන්ති, තෙනෙතං පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනං සමානාජීවතාය සාජීවොති වුත්තං. කතං පඤ්හන්ති අභිසඞ්ඛතං පඤ්හං.

६६. छठे सुत्त में, 'अलंसाजीवो' का अर्थ है आजीविका के लिए उपयुक्त। 'साजीवो' का अर्थ है प्रश्नों का पूछना और प्रश्नों का उत्तर देना। चूँकि सभी सब्रह्मचारी प्रश्नों के आधार पर ही जीवन जीते हैं, इसलिए इस प्रश्न पूछने और उत्तर देने की प्रक्रिया को समान आजीविका होने के कारण 'साजीव' कहा गया है। 'कतं पञ्हं' का अर्थ है निर्मित प्रश्न।

7-10. පඨමඉද්ධිපාදසුත්තාදිවණ්ණනා

७-१०. प्रथम इद्धिपाद सुत्त आदि की व्याख्या।

67-70. සත්තමෙ උස්සොළ්හීති අධිමත්තවීරියං. අට්ඨමෙ අත්තනො බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධෙ ආගමනඉද්ධිපාදෙ කථෙත්වා උපරි අත්තනොව ඡ අභිඤ්ඤා කථෙසීති. නවමදසමෙසු විපස්සනා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

सातवें सुत्त में, 'उस्सोळ्ही' का अर्थ है अत्यधिक वीर्य। आठवें सुत्त में, अपने बोधिमण्ड में साक्षात्कार किए गए कारणभूत ऋद्धिपादों का वर्णन करके, उसके बाद अपनी ही छह अभिज्ञाओं का वर्णन किया। नौवें और दसवें सुत्तों में विपश्यना का वर्णन किया गया है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

සඤ්ඤාවග්ගො දුතියො.

संज्ञा वर्ग समाप्त (दूसरा)।

(8) 3. යොධාජීවවග්ගො

(८) ३. योद्धाजीव वर्ग।

1. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम चेतोविमुत्तिफल सुत्त की व्याख्या।

71. තතියස්ස පඨමෙ යතො ඛො, භික්ඛවෙති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස භික්ඛුනො ඉදානි වණ්ණභණනත්ථං ඉදං ආරද්ධං. තත්ථ යතො ඛොති යදා ඛො. උක්ඛිත්තපලිඝොති අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා අපනෙත්වා ඨිතො. සංකිණ්ණපරිඛොති සංසාරපරිඛං සංකිරිත්වා විනාසෙත්වා ඨිතො. අබ්බූළ්හෙසිකොති තණ්හාසඞ්ඛාතං එසිකාථම්භං අබ්බුය්හ ලුඤ්චිත්වා ඨිතො. නිරග්ගළොති නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා ඨිතො. පන්නද්ධජො පන්නභාරොති මානද්ධජඤ්ච ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරකිලෙසභාරඤ්ච පාතෙත්වා ඔතාරෙත්වා ඨිතො. විසංයුත්තොති වට්ටෙන විසංයුත්තො. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා භගවතා මග්ගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා නිරොධසයනවරගතස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරතො ඛීණාසවස්ස කාලො දස්සිතො.

७१. तीसरे वर्ग के प्रथम सुत्त में, 'यतो खो भिक्खवे' आदि वचनों द्वारा, पूर्वोक्त विधि से विपश्यना बढ़ाकर अर्हत्व प्राप्त भिक्षु के गुणों का वर्णन करने के लिए यह आरम्भ किया गया है। वहाँ 'यतो खो' का अर्थ है 'जब'। 'उक्खित्तपलिघो' का अर्थ है अविद्या रूपी अर्गला (बाधा) को हटाकर स्थित। 'संकिण्णपरिक्खो' का अर्थ है संसार रूपी खाई को नष्ट कर स्थित। 'अब्बूळ्हेसिको' का अर्थ है तृष्णा रूपी इन्द्रकील (खंभे) को उखाड़कर स्थित। 'निरग्गळो' का अर्थ है नीवरण रूपी द्वार को खोलकर स्थित। 'पन्नद्धजो पन्नभारो' का अर्थ है मान रूपी ध्वज और स्कन्ध, अभिसंस्कार तथा क्लेश रूपी भार को उतारकर स्थित। 'विसंयुत्तो' का अर्थ है संसार चक्र से विमुक्त। शेष पालि के अनुसार ही समझना चाहिए। इतने से भगवान ने मार्ग द्वारा क्लेशों को क्षय कर, निरोध रूपी श्रेष्ठ शय्या को प्राप्त और निर्वाण के आलम्बन वाली फल-समापत्ति में विहार करने वाले क्षीणास्त्रव (अर्हन्त) की अवस्था को दर्शाया है।

යථා හි ද්වෙ නගරානි එකං චොරනගරං එකං ඛෙමනගරං. අථ එකස්ස මහායොධස්ස එවං භවෙය්‍ය – ‘‘යාවිමං චොරනගරං තිට්ඨති, තාව ඛෙමනගරං භයතො [Pg.32] න මුච්චති, චොරනගරං අනගරං කරිස්සාමී’’ති සන්නාහං කත්වා ඛග්ගං ගහෙත්වා චොරනගරං උපසඞ්කමිත්වා නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකාථම්භෙ ඛග්ගෙන ඡින්දිත්වා සද්ධිං ද්වාරබාහාහි කවාටං භින්දිත්වා පලිඝං උක්ඛිපිත්වා පාකාරං භින්දිත්වා පරිඛං විකිරිත්වා නගරසොභත්ථාය උස්සිතෙ ධජෙ පාතෙත්වා නගරං අග්ගිනා ඣාපෙත්වා ඛෙමනගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ ඤාතිගණපරිවුතො සුරසභොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. එවං චොරනගරං විය සක්කායො, ඛෙමනගරං විය නිබ්බානං, මහායොධො විය යොගාවචරො. තස්සෙවං හොති – ‘‘යාව සක්කායවට්ටං වට්ටති, තාව ද්වත්තිංසකම්මකාරණාඅට්ඨනවුතිරොගපඤ්චවීසතිමහාභයෙහි පරිමුච්චනං නත්ථී’’ති. සො මහායොධො සන්නාහං විය සීලසන්නාහං කත්වා පඤ්ඤාඛග්ගං ගහෙත්වා ඛග්ගෙන එසිකාථම්භෙ විය අරහත්තමග්ගෙන තණ්හෙසිකං ලුඤ්චිත්වා, සො යොධො සද්වාරබාහකං නගරකවාටං විය පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනඅග්ගළං උග්ඝාටෙත්වා, සො යොධො පලිඝං විය අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා, සො යොධො පාකාරං භින්දන්තො පරිඛං විය කම්මාභිසඞ්ඛාරං භින්දන්තො ජාතිසංසාරපරිඛං විකිරිත්වා, සො යොධො නගරං සොභත්ථාය උස්සාපිතද්ධජෙ විය මානද්ධජෙ පාතෙත්වා සක්කායනගරං ඣාපෙත්වා, සො යොධො ඛෙමනගරෙ උපරිපාසාදෙ සුභොජනං විය කිලෙසපරිනිබ්බානනගරං පවිසිත්වා අමතං නිරොධාරම්මණං ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවමානො කාලං වීතිනාමෙති.

जैसे दो नगर हों—एक चोरों का नगर और एक सुरक्षित नगर। तब एक महायोद्धा को ऐसा विचार आए—"जब तक यह चोरों का नगर स्थित है, तब तक सुरक्षित नगर भय से मुक्त नहीं होगा; मैं चोरों के नगर को नष्ट कर दूँगा।" ऐसा सोचकर वह कवच पहनकर और तलवार लेकर चोरों के नगर के पास जाता है, नगर-द्वार पर खड़े खंभों को तलवार से काट देता है, चौखटों सहित किवाड़ों को तोड़ देता है, अर्गला को हटा देता है, दीवार को तोड़ देता है, खाई को पाट देता है, नगर की शोभा के लिए फहराए गए ध्वजों को गिरा देता है, नगर को आग से जला देता है और फिर सुरक्षित नगर में प्रवेश कर, प्रासाद पर चढ़कर, स्वजनों से घिरा हुआ स्वादिष्ट भोजन करता है। इसी प्रकार, चोरों के नगर के समान 'सत्काय' (पंच उपादान स्कन्ध) है, सुरक्षित नगर के समान निर्वाण है, और महायोद्धा के समान योगावाचर है। उसे ऐसा विचार होता है—"जब तक सत्काय रूपी संसार चक्र चलता है, तब तक बत्तीस प्रकार की यातनाओं, अठासी रोगों और पच्चीस महाभयों से मुक्ति नहीं है।" वह महायोद्धा के कवच के समान शील रूपी कवच पहनकर, प्रज्ञा रूपी तलवार लेकर, तलवार से खंभों को काटने के समान अर्हत्व मार्ग से तृष्णा रूपी खंभे को उखाड़ देता है; वह योद्धा द्वार सहित किवाड़ों के समान पाँच ओराम्भागीय संयोजनों रूपी अर्गला को खोल देता है; वह योद्धा अर्गला के समान अविद्या रूपी अर्गला को हटा देता है; वह योद्धा दीवार और खाई के समान कर्माभिसंस्कारों को नष्ट करते हुए जन्म-संसार रूपी खाई को पाट देता है; वह योद्धा नगर की शोभा के ध्वजों के समान मान रूपी ध्वजों को गिराकर सत्काय रूपी नगर को जला देता है; और वह योद्धा सुरक्षित नगर के प्रासाद पर उत्तम भोजन के समान क्लेश-परिनिर्वाण रूपी नगर में प्रवेश कर, अमृत निरोध के आलम्बन वाले फल-समापत्ति के सुख का अनुभव करते हुए समय व्यतीत करता है।

2. දුතියචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय चेतोविमुत्तिफल सुत्त की व्याख्या।

72. දුතියෙ අනිච්චසඤ්ඤාති ඛන්ධපඤ්චකං හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති යදනිච්චං, තං පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති යං දුක්ඛං, තං අවසවත්තනාකාරෙන අනත්තාති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු විපස්සනාඵලං නාම කථිතන්ති.

७२. दूसरे सुत्त में, 'अनिच्चसञ्ञा' का अर्थ है—पाँच स्कन्ध होकर मिट जाते हैं, इस प्रकार 'अनित्य' होने की संज्ञा। 'अनिच्चे दुक्खसञ्ञा' का अर्थ है—जो अनित्य है, वह (उत्पाद-व्यय द्वारा) पीड़ित होने के कारण 'दुःख' है, ऐसी संज्ञा। 'दुक्खे अनत्तसञ्ञा' का अर्थ है—जो दुःख है, वह वश में न होने के कारण 'अनात्मा' है, ऐसी संज्ञा। शेष पूर्वोक्त विधि के समान ही है। इन दोनों सुत्तों में विपश्यना का फल बताया गया है।

3. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

३. प्रथम धम्मविहारी सुत्त की व्याख्या।

73. තතියෙ දිවසං අතිනාමෙතීති දිවසං අතික්කාමෙති. රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං විස්සජ්ජෙති. දෙසෙතීති කථෙති පකාසෙති. ධම්මපඤ්ඤත්තියාති [Pg.33] ධම්මස්ස පඤ්ඤාපනාය. ධම්මං පරියාපුණාතීති නවඞ්ගවසෙන චතුසච්චධම්මං පරියාපුණාති වළඤ්ජෙති කථෙති. න රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං න විස්සජ්ජෙති. අනුයුඤ්ජති අජ්ඣත්තං චෙතොසමථන්ති නියකජ්ඣත්තෙ චිත්තසමාධිං ආසෙවති භාවෙති, සමථකම්මට්ඨානෙ යුත්තප්පයුත්තො හොති.

७३. तीसरे सुत्त में, 'दिवसं अतिनामेति' का अर्थ है दिन व्यतीत करता है। 'रिञ्चति पटिसल्लानं' का अर्थ है एकान्तवास का त्याग कर देता है। 'देसेति' का अर्थ है कहता है, प्रकाशित करता है। 'धम्मपञ्ञत्तिया' का अर्थ है धर्म को समझाने के लिए। 'धम्मं परियापुणाति' का अर्थ है नौ अंगों के माध्यम से चतुरार्य सत्य रूपी धर्म को सीखता है, उसका उपयोग करता है और कहता है। 'न रिञ्चति पटिसल्लानं' का अर्थ है एकान्तवास का त्याग नहीं करता। 'अनुयुञ्जति अज्झत्तं चेतोसमथं' का अर्थ है अपने भीतर चित्त की समाधि का सेवन और भावना करता है, अर्थात् शमथ कर्मस्थान में निरन्तर लगा रहता है।

හිතෙසිනාති හිතං එසන්තෙන. අනුකම්පකෙනාති අනුකම්පමානෙන. අනුකම්පං උපාදායාති අනුකම්පං චිත්තෙන පරිග්ගහෙත්වා, පටිච්චාතිපි වුත්තං හොති. කතං වො තං මයාති තං මයා ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දෙසෙන්තෙන තුම්හාකං කතං. එත්තකමෙව හි අනුකම්පකස්ස සත්ථු කිච්චං යදිදං අවිපරීතධම්මදෙසනා, ඉතො පරං පන පටිපත්ති නාම සාවකානං කිච්චං. තෙනාහ – එතානි භික්ඛු රුක්ඛමූලානි…පෙ… අම්හාකං අනුසාසනීති. තත්ථ ච රුක්ඛමූලානීති ඉමිනා රුක්ඛමූලසෙනාසනං දස්සෙති. සුඤ්ඤාගාරානීති ඉමිනා ජනවිවිත්තට්ඨානං. උභයෙනාපි ච යොගානුරූපං සෙනාසනමාචික්ඛති, දායජ්ජං නිය්‍යාතෙති. ඣායථාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන අට්ඨතිංසාරම්මණානි, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච අනිච්චාදිතො ඛන්ධායතනාදීනි උපනිජ්ඣායථ, සමථඤ්ච විපස්සනඤ්ච වඩ්ඪෙථාති වුත්තං හොති. මා පමාදත්ථාති මා පමජ්ජිත්ථ. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථාති යෙ හි පුබ්බෙ දහරකාලෙ ආරොග්‍යකාලෙ සත්තසප්පායාදිසම්පත්තිකාලෙ සත්ථු සම්මුඛීභාවකාලෙ ච යොනිසොමනසිකාරවිරහිතා රත්තින්දිවං මඞ්කුලභත්තා හුත්වා සෙය්‍යසුඛමිද්ධසුඛමනුයුත්තා පමජ්ජන්ති, තෙ පච්ඡා ජරාකාලෙ රොගකාලෙ මරණකාලෙ විපත්තිකාලෙ සත්ථු පරිනිබ්බානකාලෙ ච තං පුබ්බෙ පමාදවිහාරං අනුස්සරන්තා සප්පටිසන්ධිකාලකිරියඤ්ච භාරියං සම්පස්සමානා විප්පටිසාරිනො හොන්ති. තුම්හෙ පන තාදිසා මා අහුවත්ථාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථා’’ති. අයං වො අම්හාකං අනුසාසනීති අයං අම්හාකං සන්තිකා ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථා’’ති තුම්හාකං අනුසාසනී, ඔවාදොති වුත්තං හොති.

"हितेसिना" का अर्थ है हित चाहने वाले के द्वारा। "अनुकम्पकेन" का अर्थ है अनुकम्पा करने वाले के द्वारा। "अनुकम्पं उपादाय" का अर्थ है चित्त से अनुकम्पा को ग्रहण करके, उसे आश्रित करके—ऐसा कहा गया है। "कतं वो तं मया" का अर्थ है—इन पाँच पुद्गलों को उपदेश देते हुए मेरे द्वारा तुम्हारे लिए वह (कर्तव्य) कर दिया गया है। एक अनुकम्पा करने वाले शास्ता का इतना ही कर्तव्य है, जो कि यह यथार्थ धम्म-देशना है; इसके बाद प्रतिपत्ति (अभ्यास) शिष्यों का कर्तव्य है। इसीलिए कहा गया है— "भिक्षु, ये वृक्ष-मूल हैं... हमारी अनुशासनी है।" वहाँ "वृक्षमूलानि" इससे वृक्ष-मूल रूपी सेनासन को दर्शाते हैं। "सुञ्ञागारानि" इससे जन-शून्य स्थान को। दोनों के द्वारा योग (साधना) के अनुरूप सेनासन का निर्देश करते हैं, और दायज्ज (विरासत) सौंपते हैं। "झायथ" का अर्थ है—आरम्भण-उपनिज्झान (आलम्बन का ध्यान) के द्वारा अड़तीस आलम्बनों का, और लक्षण-उपनिज्झान के द्वारा अनित्यता आदि के रूप में स्कन्ध-आयतन आदि का ध्यान करो; शमथ और विपश्यना को बढ़ाओ—यह अर्थ है। "मा पमादत्थ" का अर्थ है—प्रमाद मत करो। "मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थ" का अर्थ है—जो पहले युवावस्था में, आरोग्य के समय, अनुकूल भोजन आदि की प्राप्ति के समय और शास्ता के सम्मुख होने के समय योनिशो-मनसिकार से रहित होकर रात-दिन खटमल के भोजन (नींद) के समान होकर शयन-सुख और आलस्य-सुख में लगे रहकर प्रमाद करते हैं, वे बाद में वृद्धावस्था, रोग, मृत्यु, विपत्ति और शास्ता के परिनिर्वाण के समय उस पूर्व के प्रमाद-विहार को याद करते हुए और भारी पुनर्जन्म वाली मृत्यु को देखते हुए पश्चाताप करते हैं। तुम वैसे मत होओ—यह अर्थ दर्शाते हुए कहा— "बाद में पश्चाताप करने वाले मत बनो।" "अयं वो अम्हाकं अनुसासनी" का अर्थ है—यह हमारे पास से "ध्यान करो, प्रमाद मत करो" तुम्हारी अनुशासनी (शिक्षा) है, उपदेश है—यह कहा गया है।

4. දුතියධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

४. द्वितीय धम्मविहारी सुत्त की व्याख्या।

74. චතුත්ථෙ උත්තරි චස්ස පඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාතීති තතො පරියත්තිතො උත්තරි තස්ස ධම්මස්ස සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාති[Pg.34], චත්තාරි සච්චානි න පස්සති නප්පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු බහුස්සුතභික්ඛු විපස්සනාකම්මිකො සොතාපන්නො සකදාගාමී අනාගාමී ඛීණාසවොති ඡ ජනා ධම්මවිහාරිනො නාමාති වෙදිතබ්බා.

७४. चौथे (सुत्त) में, "उत्तरि चस्स पञ्ञाय अत्थं नप्पजानाति" का अर्थ है—उस परियत्ति से ऊपर उस धर्म के अर्थ को विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा से नहीं जानता है, चार सत्यों को नहीं देखता है, उनका भेदन नहीं करता है—यह अर्थ है। शेष वारों में भी यही नय (विधि) है। इस प्रकार इन दोनों सुत्तों में—बहुश्रुत भिक्षु, विपश्यना-कर्मी, स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी और क्षीणास्त्रव—ये छह जन "धम्मविहारी" (धर्म में विहार करने वाले) कहे जाते हैं, ऐसा जानना चाहिए।

5. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथम योद्धाजीव सुत्त की व्याख्या।

75. පඤ්චමෙ යොධාජීවාති යුද්ධූපජීවිනො. රජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං පාදප්පහාරභින්නාය භූමියා උග්ගතං රජක්ඛන්ධං. න සන්ථම්භතීති සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොති. සහති රජග්ගන්ති රජක්ඛන්ධං දිස්වාපි අධිවාසෙති. ධජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සදීනං පිට්ඨෙසු වා රථෙසු වා උස්සාපිතානං ධජානං අග්ගං. උස්සාරණන්ති හත්ථිඅස්සරථානඤ්චෙව බලකායස්ස ච උච්චාසද්දමහාසද්දං. සම්පහාරෙති සමාගතෙ අප්පමත්තකෙපි පහාරෙ. හඤ්ඤතීති විහඤ්ඤති විඝාතං ආපජ්ජති. බ්‍යාපජ්ජතීති විපත්තිං ආපජ්ජති, පකතිභාවං ජහති. සහති සම්පහාරන්ති ද්වෙ තයො පහාරෙ පත්වාපි සහති අධිවාසෙති. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තංයෙව ජයක්ඛන්ධාවාරට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති සත්තාහමත්තං අභිභවිත්වා ආවසති. කිං කාරණා? ලද්ධපහාරානං පහාරජග්ගනත්ථඤ්චෙව කතකම්මානං විසෙසං ඤත්වා ඨානන්තරදානත්ථඤ්ච ඉස්සරියසුඛානුභවනත්ථඤ්ච.

७५. पाँचवें (सुत्त) में, "योधाजीवा" का अर्थ है युद्ध से आजीविका चलाने वाले। "रजग्गं" का अर्थ है हाथियों, घोड़ों आदि के पैरों के प्रहार से फटी हुई भूमि से उठी हुई धूल की राशि। "न सन्थम्भति" का अर्थ है—दृढ़ होकर टिकने में समर्थ नहीं होता। "सहति रजग्गं" का अर्थ है—धूल की राशि को देखकर भी सहन करता है। "धजग्गं" का अर्थ है हाथियों, घोड़ों आदि की पीठ पर या रथों पर फहराई गई ध्वजाओं का अग्र भाग। "उस्सारणं" का अर्थ है हाथियों, घोड़ों, रथों और सेना का ऊँचा और महान शब्द। "सम्पहारे" का अर्थ है—सामने आए हुए थोड़े से प्रहारों में। "हञ्ञति" का अर्थ है—व्यथित होता है, विनाश को प्राप्त होता है। "ब्यापज्जति" का अर्थ है—विपत्ति को प्राप्त होता है, स्वाभाविक अवस्था को छोड़ देता है। "सहति सम्प्रहारं" का अर्थ है—दो-तीन प्रहारों को प्राप्त करके भी सहन करता है, सह लेता है। "तमेव सङ्गामसीसं" का अर्थ है—उसी विजय-स्कन्धावार (शिविर) के स्थान को। "अज्झावसति" का अर्थ है—सात दिन तक अभिभूत करके (जीतकर) निवास करता है। किस कारण से? प्रहार पाए हुए योद्धाओं के घावों की देखभाल के लिए, किए गए कार्यों की विशेषता जानकर पद (पुरस्कार) देने के लिए और ऐश्वर्य-सुख का अनुभव करने के लिए।

ඉදානි යස්මා සත්ථු යොධාජීවෙහි කිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තථාරූපෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං ඔපම්මං ආභතං. තස්මා තෙ පුග්ගලෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ සංසීදතීති මිච්ඡාවිතක්කස්මිං සංසීදති අනුප්පවිසති. න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං අනුපච්ඡිජ්ජමානං ගොපෙතුං න සක්කොති. සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වාති සික්ඛාය දුබ්බලභාවං පකාසෙත්වා. කිමස්ස රජග්ගස්මින්ති කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමාති වදති. අභිරූපාති අභිරූපවතී. දස්සනීයාති දස්සනයොග්ගා. පාසාදිකාති දස්සනෙනෙව චිත්තප්පසාදාවහා. පරමායාති උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති සරීරවණ්ණෙන චෙව අඞ්ගසණ්ඨානෙන ච. ඌහසතීති අවහසති. උල්ලපතීති කථෙති. උජ්ඣග්ඝතීති [Pg.35] පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති. උප්පණ්ඩෙතීති උප්පණ්ඩනකථං කථෙති. අභිනිසීදතීති අභිභවිත්වා සන්තිකෙ වා එකාසනෙ වා නිසීදති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අජ්ඣොත්ථරතීති අවත්ථරති. විනිවෙඨෙත්වා විනිමොචෙත්වාති ගහිතට්ඨානතො තස්සා හත්ථං විනිබ්බෙඨෙත්වා චෙව මොචෙත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

अब चूँकि शास्ता का योद्धाओं से कोई प्रयोजन नहीं है, किन्तु इस शासन में उसी प्रकार के पाँच पुद्गलों को दिखाने के लिए यह उपमा दी गई है। इसलिए उन पुद्गलों को दिखाते हुए "एवमेव खो" आदि कहा। वहाँ "संसीदति" का अर्थ है—मिथ्या वितर्कों में डूब जाता है, प्रविष्ट हो जाता है। "न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं" का अर्थ है—ब्रह्मचर्य-वास को बिना टूटे सुरक्षित रखने में समर्थ नहीं होता। "सिक्खादुब्बल्यं आविकत्वा" का अर्थ है—शिक्षा की दुर्बलता को प्रकट करके। "किमस्स रजग्गस्मिं" का अर्थ है—उस पुद्गल के लिए "रजग्ग" (धूल) क्या है—यह कहते हैं। "अभिरूपा" का अर्थ है—अत्यधिक रूपवती। "दस्सनीया" का अर्थ है—देखने योग्य। "पासादिका" का अर्थ है—देखने मात्र से चित्त में प्रसन्नता लाने वाली। "परमाय" का अर्थ है—उत्तम। "वण्णपोक्खरताय" का अर्थ है—शरीर के वर्ण और अंगों के संस्थान (बनावट) से। "ऊहसति" का अर्थ है—हँसती है (उपहास करती है)। "उल्लपति" का अर्थ है—बातचीत करती है। "उज्झग्घति" का अर्थ है—ताली बजाकर जोर से हँसती है। "उप्पण्डेति" का अर्थ है—मजाक करती है। "अभिनिसीदति" का अर्थ है—अभिभूत करके पास में या एक ही आसन पर बैठती है। दूसरे पद में भी यही नय है। "अज्झोत्थरति" का अर्थ है—दबा लेती है (आच्छादित करती है)। "विनिवेठेत्वा विनिमोचेत्वा" का अर्थ है—पकड़े हुए स्थान से उसके हाथ को छुड़ाकर और मुक्त करके। शेष यहाँ स्पष्ट अर्थ वाला ही है। इस सुत्त में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का कथन किया गया है।

6. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

६. द्वितीय योद्धाजीव सुत्त की व्याख्या।

76. ඡට්ඨෙ අසිචම්මං ගහෙත්වාති අසිඤ්ච චම්මඤ්ච ගහෙත්වා. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්ච සරකලාපඤ්ච සන්නය්හිත්වා. වියූළ්හන්ති යුද්ධසන්නිවෙසවෙසෙන ඨිතං. සඞ්ගාමං ඔතරතීති මහායුද්ධං ඔතරති. උස්සහති වායමතීති උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරොති. හනන්තීති ඝාතෙන්ති. පරියාපාදෙන්තීති පරියාපාදයන්ති. උපලික්ඛන්තීති විජ්ඣන්ති. අපනෙන්තීති සකසෙනං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. අපනෙත්වා ඤාතකානං නෙන්තීති සකසෙනං නෙත්වා තතො ඤාතකානං සන්තිකං නෙන්ති. නීයමානොති අත්තනො ගෙහං වා සෙසඤාතිසන්තිකං වා නිය්‍යමානො. උපට්ඨහන්ති පරිචරන්තීති පහාරසොධනවණකප්පනාදීනි කරොන්තා ජග්ගන්ති ගොපයන්ති.

७६. छठे (सूक्त) में, 'असिचम्मं गहेत्वा' का अर्थ है तलवार और ढाल लेकर। 'धनुक्क्लापं सन्नय्हित्वा' का अर्थ है धनुष और तरकश धारण करके। 'वियूळ्हं' का अर्थ है युद्ध के लिए सुव्यवस्थित रूप से खड़ी सेना। 'संगामं ओतरति' का अर्थ है महायुद्ध में उतरना। 'उस्सहिति वायमति' का अर्थ है उत्साह और प्रयास करना। 'हनन्ति' का अर्थ है मारना। 'परियापादेन्ति' का अर्थ है जीवन समाप्त करना। 'उपलिखन्ति' का अर्थ है छेदना या घायल करना। 'अपनेन्ति' का अर्थ है अपनी सेना में ले जाना। 'अपनेत्वा जातकानं नेन्ति' का अर्थ है अपनी सेना में ले जाकर वहाँ से संबंधियों के पास ले जाना। 'नीयमानो' का अर्थ है अपने घर या शेष संबंधियों के पास ले जाए जाते समय। 'उपट्ठहन्ति परिचरन्ति' का अर्थ है घावों की सफाई और उपचार आदि करते हुए देखभाल करना।

අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාති අරක්ඛිතෙන කායද්වාරෙන. අරක්ඛිතාය වාචායාති අරක්ඛිතෙන වචීද්වාරෙන. අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති අරක්ඛිතෙන මනොද්වාරෙන. අනුපට්ඨිතාය සතියාති සතිං සුපට්ඨිතං අකත්වා. අසංවුතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති මනච්ඡට්ඨෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අපිහිතෙහි අගොපිතෙහි. රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙතීති රාගො උප්පජ්ජමානොව සමථවිපස්සනාචිත්තං ධංසෙති, දූරෙ ඛිපති. රාගපරියුට්ඨිතොම්හි, ආවුසො, රාගපරෙතොති අහං, ආවුසො, රාගෙන රත්තො, රාගෙන අනුගතො.

'अरक्खितेनेव कायेन' का अर्थ है अरक्षित काय-द्वार से। 'अरक्खिताय वाचाय' का अर्थ है अरक्षित वची-द्वार से। 'अरक्खितेन चित्तेन' का अर्थ है अरक्षित मनो-द्वार से। 'अनुपट्ठिताय सतिया' का अर्थ है स्मृति को अच्छी तरह स्थापित न करके। 'असंवुतेहि इन्द्रियेहि' का अर्थ है मन सहित छहों इन्द्रियों को खुला और असुरक्षित रखकर। 'रागो चित्तं अनुद्धंसेति' का अर्थ है उत्पन्न होता हुआ राग ही शमथ-विपश्यना के चित्त को नष्ट कर देता है, उसे दूर फेंक देता है। 'रागपरियुट्ठितोम्हि आवुसो रागपरेतो' का अर्थ है—हे आयुष्मान! मैं राग से अनुरक्त हूँ, राग के वशीभूत हूँ।

අට්ඨිකඞ්කලූපමාතිආදීසු අට්ඨිකඞ්කලූපමා අප්පස්සාදට්ඨෙන. මංසපෙසූපමා බහුසාධාරණට්ඨෙන. තිණුක්කූපමා අනුදහනට්ඨෙන. අඞ්ගාරකාසූපමා මහාභිතාපට්ඨෙන. සුපිනකූපමා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. යාචිතකූපමා තාවකාලිකට්ඨෙන. රුක්ඛඵලූපමා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. අසිසූනූපමා අධිකුට්ටනට්ඨෙන. සත්තිසූලූපමා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. සප්පසිරූපමා සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන[Pg.36]. උස්සහිස්සාමීති උස්සාහං කරිස්සාමි. ධාරයිස්සාමීති සමණභාවං ධාරයිස්සාමි. අභිරමිස්සාමීති අභිරතිං උප්පාදෙස්සාමි න උක්කණ්ඨිස්සාමි. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

'अट्ठिकंकलूपमा' आदि में: अल्प आस्वादन के अर्थ में 'अस्थि-कंकाल' के समान उपमा है। बहुतों के साथ साझा होने के अर्थ में 'मांस-पेशी' के समान उपमा है। जलाने के अर्थ में 'तृण-मशाल' के समान उपमा है। अत्यधिक संताप के अर्थ में 'अंगार-राशि' के समान उपमा है। क्षणिक प्रतीति के अर्थ में 'स्वप्न' के समान उपमा है। अल्पकालिक होने के अर्थ में 'याचित (उधार ली गई) वस्तु' के समान उपमा है। सभी अंगों-प्रत्यंगों को नष्ट करने के अर्थ में 'वृक्ष के फल' के समान उपमा है। काटने-छाँटने के अर्थ में 'कसाई के पीढ़े' (असिसून) के समान उपमा है। छेदने के अर्थ में 'शक्ति-शूल' (भाले) के समान उपमा है। आशंका और भय के साथ होने के अर्थ में 'सर्प के फण' के समान उपमा है। 'उस्सहिस्सामि' का अर्थ है उत्साह (प्रयत्न) करूँगा। 'धारयिस्सामि' का अर्थ है श्रमण-भाव को धारण करूँगा। 'अभिरमिस्सामि' का अर्थ है अत्यधिक प्रसन्नता उत्पन्न करूँगा, ऊबूँगा नहीं। शेष यहाँ स्पष्ट अर्थ वाला ही है। इस सूक्त में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है।

7. පඨමඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम अनागत-भय सूक्त की व्याख्या।

77. සත්තමෙ ආරඤ්ඤකෙනාති අරඤ්ඤවාසිනා. අප්පත්තස්සාති අසම්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලප්පභෙදස්ස විසෙසස්ස පත්තියා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම ජීවිතන්තරායො ච බ්‍රහ්මචරියන්තරායො ච, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො ච මග්ගන්තරායො ච භවෙය්‍ය. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. වීරියං ආරභාමීති දුවිධම්පි වීරියං කරොමි. සත්ථකාති සත්ථං විය සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා. වාළෙහීති කක්ඛළෙහි. මාණවෙහීති චොරෙහි. කතකම්මෙහි වා අකතකම්මෙහි වාති එත්ථ චොරිකං කත්වා නික්ඛන්තා කතකම්මා නාම, චොරිකං කාතුං ගච්ඡන්තා අකතකම්මා නාම. තත්ථ කතකම්මා කම්මස්ස නිප්ඵන්නත්තා සත්තානං ගලලොහිතං ගහෙත්වා දෙවතානං බලිං කරොන්ති, අකතකම්මා ‘‘එවං නො කම්මං නිප්ඵජ්ජිස්සතී’’ති පඨමතරං කරොන්ති. ඉදං සන්ධාය තෙ මං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යුන්ති වුත්තං. වාළා අමනුස්සාති කක්ඛළා දුට්ඨා යක්ඛාදයො අමනුස්සා.

७७. सातवें (सूक्त) में, 'आरञ्ञकेन' का अर्थ है वनवासी द्वारा। 'अप्पत्तस्स' का अर्थ है ध्यान, विपश्यना, मार्ग और फल के भेदों वाली विशिष्ट अवस्था को प्राप्त न करने वाले के लिए। शेष पदों में भी यही विधि है। 'सो ममस्स अन्तरायो' का अर्थ है कि वह (सांप आदि) मेरे जीवन के लिए और ब्रह्मचर्य के लिए बाधा बन सकता है; पृथग्जन के रूप में मृत्यु प्राप्त करने वाले के लिए स्वर्ग और मार्ग में बाधा हो सकती है। 'हन्द' यह शब्द वीर्य के उत्साह में प्रयुक्त एक निपात है। 'वीरियं आरभामि' का अर्थ है दोनों प्रकार का वीर्य (प्रयत्न) करता हूँ। 'सत्थका' का अर्थ है शस्त्र के समान संधियों और बंधनों को काटने वाली वायु। 'वाळेहि' का अर्थ है क्रूरों से। 'माणवेहि' का अर्थ है चोरों से। 'कतकम्मेहि वा अकतकम्मेहि वा' यहाँ चोरी करके निकले हुए 'कतकम्म' कहलाते हैं, और चोरी करने जा रहे लोग 'अकतकम्म' कहलाते हैं। उनमें से 'कतकम्म' चोरी का कार्य पूरा हो जाने के कारण प्राणियों के गले का रक्त लेकर देवताओं को बलि चढ़ाते हैं, और 'अकतकम्म' यह सोचकर कि "हमारा कार्य सिद्ध हो जाए", पहले ही बलि चढ़ाते हैं। इसे ही लक्ष्य कर 'ते मं जीविता वोरोपेय्युं' (वे मुझे जीवन से वंचित कर सकते हैं) कहा गया है। 'वाळा अमनुस्सा' का अर्थ है क्रूर और दुष्ट यक्ष आदि अमनुष्य।

8. දුතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

८. द्वितीय अनागत-भय सूक्त की व्याख्या।

78. අට්ඨමෙ පුරා මං සො ධම්මො ආගච්ඡතීති යාව සො ධම්මො මං න උපගච්ඡති, තාව අහං පුරෙතරමෙව වීරියං ආරභාමීති අත්ථො. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා එකීභාවං උපගතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තචක්ඛූහි.

७८. आठवें (सूक्त) में, 'पुरा मं सो धम्मो आगच्छति' का अर्थ है—जब तक वह (जरा आदि) धर्म मुझ तक नहीं पहुँचता, उससे पहले ही मैं वीर्य (प्रयत्न) आरंभ कर दूँ। 'खीरोदकीभूता' का अर्थ है दूध और पानी की तरह एक हो जाना, एकता को प्राप्त होना। 'पियचक्खूहि' का अर्थ है मैत्रीपूर्ण दृष्टि से।

9. තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

९. तृतीय अनागत-भय सूक्त की व्याख्या।

79. නවමෙ ධම්මසන්දොසා විනයසන්දොසොති ධම්මසන්දොසෙන විනයසන්දොසො හොති. කථං පන ධම්මස්මිං දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති නාම? සමථවිපස්සනාධම්මෙසු ගබ්භං අග්ගණ්හන්තෙසු පඤ්චවිධො විනයො න හොති[Pg.37], එවං ධම්මෙ දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති. දුස්සීලස්ස පන සංවරවිනයො නාම න හොති, තස්මිං අසති සමථවිපස්සනා ගබ්භං න ගණ්හාති. එවං විනයසන්දොසෙනපි ධම්මසන්දොසො වෙදිතබ්බො. අභිධම්මකථන්ති සීලාදිඋත්තමධම්මකථං. වෙදල්ලකථන්ති වෙදපටිසංයුත්තං ඤාණමිස්සකකථං. කණ්හධම්මං ඔක්කමමානාති රන්ධගවෙසිතාය උපාරම්භපරියෙසනවසෙන කාළකධම්මං ඔක්කමමානා. අපිච දුට්ඨචිත්තෙන පුග්ගලං ඝට්ටෙන්තාපි තං කණ්හධම්මං අත්තනො දහන්තාපි ලාභසක්කාරත්ථං කථෙන්තාපි කණ්හධම්මං ඔක්කමන්තියෙව.

७९. नौवें (सूक्त) में, 'धम्मसन्दोसा विनयसन्दोसो' का अर्थ है—धम्म (शमथ-विपश्यना) के विनाश से विनय का विनाश होता है। धम्म के नष्ट होने पर विनय कैसे नष्ट होता है? शमथ-विपश्यना रूपी धम्मों के गर्भ धारण न करने (उत्पन्न न होने) पर पाँच प्रकार का विनय नहीं होता, इस प्रकार धम्म के नष्ट होने पर विनय नष्ट होता है। फिर, दुःशील व्यक्ति के लिए संवर-विनय नहीं होता, और उसके न होने पर शमथ-विपश्यना गर्भ धारण नहीं करती (उत्पन्न नहीं होती)। इस प्रकार विनय के विनाश से धम्म का विनाश भी समझना चाहिए। 'अभिधम्मकथं' का अर्थ है शील आदि उत्तम धर्मों की कथा। 'वेदल्लकथं' का अर्थ है ज्ञान की प्राप्ति से संबंधित ज्ञान-मिश्रित कथा। 'कण्हधम्मं ओक्कममाना' का अर्थ है छिद्रान्वेषण (दोष ढूँढने) की प्रवृत्ति के कारण कृष्ण (काले/अकुशल) धर्म में उतरना। इसके अतिरिक्त, दुष्ट चित्त से किसी व्यक्ति को प्रताड़ित करने वाले, उस कृष्ण धर्म को अपने भीतर धारण करने वाले, या लाभ-सत्कार के लिए कथा करने वाले भी कृष्ण धर्म में ही उतरते हैं।

ගම්භීරාති පාළිගම්භීරා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථගම්භීරා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරධම්මදීපකා. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරපටිසංයුත්තා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙස්සන්තීති ජානනත්ථාය චිත්තං න ඨපෙස්සන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච වළඤ්ජෙතබ්බෙ ච. කවිතාති සිලොකාදිබන්ධනවසෙන කවීහි කතා. කාවෙය්‍යාති තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිද්ධා ඨිතා. සාවකභාසිතාති බාහිරසාවකෙහි භාසිතා. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ච උත්තානත්ථමෙව.

'गम्भीरा' का अर्थ है पालि की दृष्टि से गंभीर। 'गम्भीरत्था' का अर्थ है अर्थ की दृष्टि से गंभीर। 'लोकुत्तरा' का अर्थ है लोकोत्तर धर्मों को प्रकाशित करने वाले। 'सुञ्ञतापटिसंयुत्ता' का अर्थ है स्कन्ध, धातु, आयतन और प्रतीत्यसमुत्पाद से संबंधित। 'न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेस्सन्ति' का अर्थ है जानने के लिए चित्त को एकाग्र नहीं करेंगे। 'उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बं' का अर्थ है सीखने योग्य और अभ्यास करने योग्य। 'कविकता' का अर्थ है श्लोक आदि की रचना के रूप में कवियों द्वारा रचित। 'कावेय्या' इसी का पर्यायवाची है। 'बाहिरका' का अर्थ है शासन (बुद्ध शासन) से बाहर स्थित। 'सावकभासिता' का अर्थ है बाहरी शिष्यों (तीर्थंकरों के शिष्यों) द्वारा कही गई। शेष यहाँ पहले बताई गई विधि के अनुसार और सुबोध होने के कारण स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

10. චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

१०. चतुर्थ अनागत-भय सूक्त की व्याख्या।

80. දසමෙ කල්‍යාණකාමාති සුන්දරකාමා. රසග්ගානීති උත්තමරසානි. සංසට්ඨා විහරිස්සන්තීති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨා විහරිස්සන්ති. සන්නිධිකාරපරිභොගන්ති සන්නිධිකතස්ස පරිභොගං. ඔළාරිකම්පි නිමිත්තන්ති එත්ථ පථවිං ඛණන්තොපි ඛණාහීති ආණාපෙන්තොපි පථවියං ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. තිණකට්ඨසාඛාපලාසං ඡින්දන්තොපි ඡින්දාති ආණාපෙන්තොපි හරිතග්ගෙ ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. ආජීවත්ථාය පණ්ණනිවාපආදීනි ගාහාපෙන්තො ඵලානි ඔචිනන්තෙ වා ඔචිනාපෙන්තෙන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙසු චතූසු සුත්තෙසු සත්ථාරා සාසනෙ වුද්ධිපරිහානි කථිතාති.

८०. दसवें (सूत्र) में, 'कल्याणकामा' का अर्थ है 'सुन्दर (कल्याण) की इच्छा रखने वाले'। 'रसग्गानि' का अर्थ है 'उत्तम रस'। 'संसट्ठा विहरिस्सन्ति' का अर्थ है 'पाँच प्रकार के संसर्ग से संसृष्ट होकर विहार करेंगे'। 'सन्निधिकारपरिभोगं' का अर्थ है 'संग्रहित किए गए (चीवर-पिण्डपात आदि) का उपभोग'। 'ओळारिकं निमित्तं' के विषय में, यहाँ पृथ्वी खोदते हुए या 'खोदो' ऐसा आदेश देते हुए भी पृथ्वी में 'ओळारिक निमित्त' (स्थूल निमित्त) करता है। घास, लकड़ी, शाखा और पत्तों को काटते हुए या 'काटो' ऐसा आदेश देते हुए भी हरे-भरे वृक्षों के अंगों में 'ओळारिक निमित्त' करता है। आजीविका के लिए पत्तों के दान आदि को ग्रहण करवाते हुए या फलों को चुनते हुए या चुनवाते हुए (भिक्षु के लिए) कुछ भी कहने योग्य नहीं है। इन चार सूत्रों में शास्ता द्वारा शासन में वृद्धि और हानि कही गई है।

යොධාජීවවග්ගො තතියො.

योधाजीव-वग्ग तीसरा है।

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(९) ४. थेर-वग्ग

1. රජනීයසුත්තවණ්ණනා

१. रजनीय-सुत्त की व्याख्या

81. චතුත්ථස්ස [Pg.38] පඨමෙ රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයෙසු ආරම්මණෙසු. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

८१. चौथे (वग्ग) के पहले (सूत्र) में, 'रजनीयेसु' का अर्थ है 'राग के प्रत्यय (कारण) रूपी आलम्बनों में'। शेष (पदों) में भी यही विधि है।

2. වීතරාගසුත්තවණ්ණනා

२. वीतराग-सुत्त की व्याख्या

82. දුතියෙ මක්ඛීති ගුණමක්ඛකො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො.

८२. दूसरे (सूत्र) में, 'मक्खी' का अर्थ है 'गुणों का नाश करने वाला (मक्खी)'। 'पलासी' का अर्थ है 'युगग्राह (प्रतिद्वंद्विता) के लक्षण वाले पलास (ईर्ष्या/ढोंग) से युक्त'।

3. කුහකසුත්තවණ්ණනා

३. कुहक-सुत्त की व्याख्या

83. තතියෙ කුහකොති තීහි කුහනවත්ථූහි සමන්නාගතො. ලපකොති ලාභසන්නිස්සිතාය ලපනාය සමන්නාගතො. නෙමිත්තිකොති නිමිත්තකිරියකාරකො. නිප්පෙසිකොති නිප්පෙසනකතාය සමන්නාගතො. ලාභෙන ච ලාභං නිජිගීසිතාති ලාභෙන ලාභගවෙසකො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසවසෙන වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං උත්තානමෙව.

८३. तीसरे (सूत्र) में, 'कुहको' का अर्थ है 'तीन प्रकार की कुहन-वस्तुओं (धूर्तता) से युक्त'। 'लपको' का अर्थ है 'लाभ पर आश्रित प्रलाप (चापलूसी) से युक्त'। 'नेमित्तिको' का अर्थ है 'निमित्त-क्रिया (संकेत) करने वाला'। 'निप्पेसिको' का अर्थ है 'निपेषण (कठोर वचन/दबाव) की कथा से युक्त'। 'लाभेन च लाभं निजिगीसिता' का अर्थ है 'लाभ के द्वारा लाभ की खोज करने वाला'। 'शुक्ल पक्ष' को उक्त के विपरीत अर्थ में समझना चाहिए। चौथा (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

5. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

५. अक्खम-सुत्त की व्याख्या

85. පඤ්චමෙ අක්ඛමො හොති රූපානන්ති රූපාරම්මණානං අනධිවාසකො හොති, තදාරම්මණෙහි රාගාදීහි අභිභුය්‍යති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ.

८५. पाँचवें (सूत्र) में, 'अक्खमो होति रूपानं' का अर्थ है 'रूपालम्बनों के प्रति सहनशील नहीं होता', वह उन आलम्बनों के कारण राग आदि से अभिभूत हो जाता है। सभी जगह यही विधि है।

6. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තවණ්ණනා

६. पटिसम्भिदाप्पत्त-सुत्त की व्याख्या

86. ඡට්ඨෙ අත්ථපටිසම්භිදාප්පත්තොති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. ධම්මපටිසම්භිදාප්පත්තොති චතුබ්බිධෙ ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. නිරුත්තිපටිසම්භිදාප්පත්තොති ධම්මනිරුත්තීසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. පටිභානපටිසම්භිදාප්පත්තොති තෙසු තීසු ඤාණෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. සො පන තානි තීණි ඤාණානෙව ජානාති, න තෙසං කිච්චං කරොති. උච්චාවචානීති මහන්තඛුද්දකානි. කිංකරණීයානීති ඉති කත්තබ්බානි.

८६. छठे (सूत्र) में, 'अत्थपटिसम्भिदाप्पत्तो' का अर्थ है 'पाँच प्रकार के अर्थों में प्रभेद (विभाजन) को प्राप्त ज्ञान को प्राप्त'। 'धम्मपटिसम्भिदाप्पत्तो' का अर्थ है 'चार प्रकार के धर्मों में प्रभेद को प्राप्त ज्ञान को प्राप्त'। 'निरुत्तिपटिसम्भिदाप्पत्तो' का अर्थ है 'धर्म-निरुक्तियों (भाषा/व्याकरण) में प्रभेद को प्राप्त ज्ञान को प्राप्त'। 'पटिभानपटिसम्भिदाप्पत्तो' का अर्थ है 'उन तीन ज्ञानों में प्रभेद को प्राप्त ज्ञान को प्राप्त'। वह उन तीन ज्ञानों को ही जानता है, उनका कार्य नहीं करता। 'उच्चावचानी' का अर्थ है 'बड़े और छोटे'। 'किंकरणीयानी' का अर्थ है 'इस प्रकार क्या करना चाहिए (कर्तव्य)'।

7. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

७. शीलवन्त-सुत्त की व्याख्या

87. සත්තමං [Pg.39] උත්තානත්ථමෙව. සීලං පනෙත්ථ ඛීණාසවසීලමෙව, බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවබාහුසච්චමෙව, වාචාපි ඛීණාසවස්ස කල්‍යාණවාචාව, ඣානානිපි කිරියජ්ඣානානෙව කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

८७. सातवाँ (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है। यहाँ 'शील' से क्षीणाश्रव (अर्हत्) का शील ही अभिप्रेत है, 'बहुश्रुत' से क्षीणाश्रव का बहुश्रुत होना ही अभिप्रेत है, 'वाणी' से क्षीणाश्रव की कल्याणकारी वाणी ही अभिप्रेत है, और 'ध्यान' से भी क्रिया-ध्यान ही कहे गए हैं, ऐसा समझना चाहिए।

8. ථෙරසුත්තවණ්ණනා

८. थेर-सुत्त की व्याख्या

88. අට්ඨමෙ ථෙරොති ථිරභාවප්පත්තො. රත්තඤ්ඤූති පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තානං බහූනං රත්තීනං ඤාතා. ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. යසස්සීති යසනිස්සිතො. මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති අකුසලකම්මපථෙසු පතිට්ඨාපෙති.

८८. आठवें (सूत्र) में, 'थेरो' का अर्थ है 'स्थिर भाव को प्राप्त'। 'रत्तञ्ञू' का अर्थ है 'प्रव्रज्या के दिन से लेकर व्यतीत हुई बहुत सी रात्रियों को जानने वाला'। 'ञातो' का अर्थ है 'प्रसिद्ध, प्रकट'। 'यसस्सी' का अर्थ है 'यश (अनुयायियों) पर आश्रित'। 'मिच्छादिट्ठिको' का अर्थ है 'मिथ्या दृष्टि वाला'। 'सद्धम्मा वुट्ठापेत्वा' का अर्थ है 'दस कुशल कर्मपथ रूपी सद्धर्म से हटाकर'। 'असद्धम्मे पतिट्ठापेति' का अर्थ है 'अकुशल कर्मपथों में प्रतिष्ठित करता है'।

9. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम सेख-सुत्त की व्याख्या

89. නවමෙ සෙඛස්සාති සික්ඛකස්ස සකරණීයස්ස. පරිහානායාති උපරිගුණෙහි පරිහානත්ථාය. කම්මාරාමතාති නවකම්මෙ රමනකභාවො. භස්සාරාමතාති ආලාපසල්ලාපෙ රමනකභාවො. නිද්දාරාමතාති නිද්දායනෙ රමනකභාවො. සඞ්ගණිකාරාමතාති ගණසඞ්ගණිකාය රමනකභාවො. යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛතීති යථා යං චිත්තං විමුත්තං, යෙ ච දොසා පහීනා, ගුණා ච පටිලද්ධා, තෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා උපරිගුණපටිලාභාය වායාමං න කරොතීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්තන්නං සෙඛානං උපරිගුණෙහි පරිහානිකාරණඤ්ච වුද්ධිකාරණඤ්ච කථිතං. යඤ්ච නාම සෙඛස්ස පරිහානකාරණං, තං පුථුජ්ජනස්ස පඨමමෙව හොතීති.

८९. नौवें (सूत्र) में, 'सेखस्स' का अर्थ है 'सीखने वाले (शिक्षार्थी) का, जिसके कर्तव्य शेष हैं'। 'परिहानाय' का अर्थ है 'ऊपरी गुणों से हानि के लिए'। 'कम्मारामता' का अर्थ है 'नवकर्म (निर्माण कार्य आदि) में रमने का भाव'। 'भस्सारामता' का अर्थ है 'बातचीत (गपशप) में रमने का भाव'। 'निद्दारामता' का अर्थ है 'नींद में रमने का भाव'। 'सङ्गणिकारामता' का अर्थ है 'समूह (संसर्ग) में रमने का भाव'। 'यथाविमुत्तं चित्तं न पच्चवेक्खति' का अर्थ है 'जिस प्रकार जो चित्त विमुक्त है, जो दोष प्रहीण (नष्ट) हो चुके हैं, और जो गुण प्राप्त हो चुके हैं, उनका प्रत्यवेक्षण (समीक्षा) कर ऊपरी गुणों की प्राप्ति के लिए प्रयत्न नहीं करता'। इस प्रकार इस सूत्र में सात प्रकार के शैक्षों (सेख) के ऊपरी गुणों से हानि के कारण और वृद्धि के कारण कहे गए हैं। और जो शैक्ष के लिए हानि का कारण है, वह पृथग्जन के लिए तो पहले से ही (हानि का कारण) होता है।

10. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय सेख-सुत्त की व्याख्या

90. දසමෙ වියත්තොති බ්‍යත්තො ඡෙකො. කිංකරණීයෙසූති ඉති කත්තබ්බෙසු. චෙතොසමථන්ති සමාධිකම්මට්ඨානං. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. අතිකාලෙනාති අතිපාතොව. අතිදිවාති දිවා වුච්චති මජ්ඣන්හිකො, තං අතික්කමිත්වා. ආභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසසල්ලෙඛිකා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චිත්තවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා. අප්පිච්ඡකථාති අප්පිච්ඡා හොථාති [Pg.40] කථනකථා. සන්තුට්ඨිකථාති චතූහි පච්චයෙහි සන්තුට්ඨා හොථාති කථනකථා. පවිවෙකකථාති තීහි විවෙකෙහි විවිත්තා හොථාති කථනකථා. අසංසග්ගකථාති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන අසංසට්ඨා හොථාති කථනකථා. වීරියාරම්භකථාති දුවිධං වීරියං ආරභථාති කථනකථා. සීලකථාදීසු සීලං ආරබ්භ කථා සීලකථා. සමාධිං ආරබ්භ, පඤ්ඤං ආරබ්භ, පඤ්චවිධං විමුත්තිං ආරබ්භ, එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණසඞ්ඛාතං විමුත්තිඤාණදස්සනං ආරබ්භ කථා විමුත්තිඤාණදස්සනකථා. න නිකාමලාභීතිආදීසු න ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී, දුක්ඛලාභී න විපුලලාභීති අත්ථො. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

९०. दसवें (सूत्र) में, 'वियत्तो' का अर्थ है 'व्यक्त (चतुर), कुशल'। 'किंकरणीयेसु' का अर्थ है 'कर्तव्यों में'। 'चेतोसमथं' का अर्थ है 'समाधि-कर्मस्थान'। 'अननुलोमिकेन' का अर्थ है 'शासन के अनुपयुक्त'। 'अतिकालेन' का अर्थ है 'अति शीघ्र (बहुत सवेरे)'। 'अतिदिवा' में 'दिवा' मध्याह्न को कहा जाता है, उसे पार करके। 'आभिसल्लेखिका' का अर्थ है 'अत्यधिक क्लेशों को क्षीण करने वाली'। 'चेतोविवरणसप्पाया' का अर्थ है 'चित्त के विवर (खुलने) रूपी शमथ और विपश्यना के लिए उपयुक्त'। 'अप्पिच्छकथा' का अर्थ है 'अल्पेच्छ (कम इच्छा वाले) बनो'—ऐसी कही जाने वाली कथा। 'सन्तुट्ठिकथा' का अर्थ है 'चार प्रत्ययों से संतुष्ट रहो'—ऐसी कही जाने वाली कथा। 'पविवेककथा' का अर्थ है 'तीन विवेक (काय, चित्त, उपधि) से विविक्त (अलग) रहो'—ऐसी कही जाने वाली कथा। 'असंसग्गकथा' का अर्थ है 'पाँच प्रकार के संसर्गों से असंसृष्ट (अलग) रहो'—ऐसी कही जाने वाली कथा। 'वीरियआरम्भकथा' का अर्थ है 'दो प्रकार के वीर्य का आरम्भ करो'—ऐसी कही जाने वाली कथा। 'शीलकथा' आदि में शील को लेकर की गई कथा 'शीलकथा' है। समाधि को लेकर, प्रज्ञा को लेकर, पाँच प्रकार की विमुक्ति को लेकर, और उन्नीस प्रकार के प्रत्यवेक्षण रूपी 'विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन' को लेकर की गई कथा 'विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-कथा' है। 'न निकामलाभी' आदि में 'इच्छानुसार लाभ न होना', 'कष्ट से लाभ होना' और 'विपुल लाभ न होना'—यह अर्थ है। शेष स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

ථෙරවග්ගො චතුත්ථො.

थेर-वग्ग चौथा है।

(10) 5. කකුධවග්ගො

(१०) ५. ककुध-वग्ग

1-2. සම්පදාසුත්තද්වයවණ්ණනා

१-२. सम्पदा-सुत्त द्वय की व्याख्या

91-92. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පඤ්ච සම්පදා මිස්සිකා කථිතා. දුතියෙ පුරිමා චතස්සො මිස්සිකා, පඤ්චමී ලොකිකාව.

९१-९२. पाँचवें (वग्ग) के पहले (सूत्र) में पाँच सम्पदाएँ मिश्रित रूप में कही गई हैं। दूसरे (सूत्र) में पहली चार (सम्पदाएँ) मिश्रित हैं, और पाँचवीं केवल लौकिक ही है।

3. බ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

३. व्याकरण सुत्त की व्याख्या

93. තතියෙ අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානීති අරහත්තබ්‍යාකරණානි. මන්දත්තාති මන්දභාවෙන අඤ්ඤාණෙන. මොමූහත්තාති අතිමූළ්හභාවෙන. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොතීති අරහත්තං පත්තොස්මීති කථෙති. ඉච්ඡාපකතොති ඉච්ඡාය අභිභූතො. අධිමානෙනාති අධිගතමානෙන. සම්මදෙවාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙනෙව.

९३. तीसरे सुत्त में, 'अञ्ञाव्याकरणानि' का अर्थ अर्हत्व फल की घोषणा है। 'मन्दत्ता' का अर्थ मन्दता या अज्ञान के कारण है। 'मोमूहत्ता' का अर्थ अत्यधिक मोह या भ्रम की स्थिति के कारण है। 'अञ्ञं व्याकरोति' का अर्थ है वह कहता है कि 'मैं अर्हत्व को प्राप्त हो गया हूँ'। 'इच्छापकत' का अर्थ है बुरी इच्छा से अभिभूत। 'अधिमानेन' का अर्थ है (बिना प्राप्त किए ही) प्राप्त होने के अभिमान से। 'सम्मददेव' का अर्थ है उचित कारण, सही विधि और यथार्थ आधार से।

4-5. ඵාසුවිහාරසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. फासुविहार सुत्त आदि की व्याख्या

94-95. චතුත්ථෙ ඵාසුවිහාරාති සුඛවිහාරා. පඤ්චමෙ අකුප්පන්ති අරහත්තං.

९४-९५. चौथे सुत्त में, 'फासुविहारा' का अर्थ सुखपूर्वक विहार है। पाँचवें सुत्त में, 'अकुप्पं' का अर्थ अर्हत्व फल है।

6. සුතධරසුත්තවණ්ණනා

६. सुतधर सुत्त की व्याख्या

96. ඡට්ඨෙ [Pg.41] අප්පට්ඨොති අප්පසමාරම්භො. අප්පකිච්චොති අප්පකරණීයො. සුභරොති සුඛෙන භරිතබ්බො සුපොසො. සුසන්තොසොති තීහි සන්තොසෙහි සුට්ඨු සන්තොසො. ජීවිතපරික්ඛාරෙසූති ජීවිතසම්භාරෙසු. අප්පාහාරොති මන්දාහාරො. අනොදරිකත්තන්ති න ඔදරිකභාවං අමහග්ඝසභාවං අනුයුත්තො. අප්පමිද්ධොති න බහුනිද්දො. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

९६. छठे सुत्त में, 'अप्पट्ठो' का अर्थ अल्प प्रयास वाला है। 'अप्पकिच्चो' का अर्थ अल्प कर्तव्यों वाला है। 'सुभरो' का अर्थ सुखपूर्वक भरण-पोषण करने योग्य और अच्छी तरह पालने योग्य है। 'सुसन्तोसो' का अर्थ तीन प्रकार के सन्तोषों (यथालाभ सन्तोष आदि) से भली-भाँति सन्तुष्ट होना है। 'जीवितपरिक्खारेसु' का अर्थ जीवन के उपकरणों (प्रत्ययों) में है। 'अप्पाहारो' का अर्थ अल्प आहार वाला है। 'अनोदरिकत्तं' का अर्थ पेटू न होने की अवस्था और भोजन में लोलुप न होने का अभ्यास करना है। 'अप्पमिद्धो' का अर्थ अधिक न सोने वाला है। सातवें और आठवें सुत्त का अर्थ स्पष्ट है।

9. සීහසුත්තවණ්ණනා

९. सीह सुत्त की व्याख्या

99. නවමෙ සක්කච්චඤ්ඤෙව දෙති නො අසක්කච්චන්ති අනවඤ්ඤාය අවිරජ්ඣිත්වාව දෙති, නො අවඤ්ඤාය විරජ්ඣිත්වා. මා මෙ යොග්ගපථො නස්සාති මයා කතයොග්ගපථො මය්හං මා නස්සතු, ‘‘එකො සීහො උට්ඨාය බිළාරං පහරන්තො විරජ්ඣිත්වා පහරී’’ති එවං වත්තාරො මා හොන්තූති අත්ථො. අන්නභාරනෙසාදානන්ති එත්ථ අන්නං වුච්චති යවභත්තං, තං භාරො එතෙසන්ති අන්නභාරා. යාචකානං එතං නාමං. නෙසාදා වුච්චන්ති සාකුණිකා. ඉති සබ්බපච්ඡිමාය කොටියා එතෙසං යාචකනෙසාදානම්පි සක්කච්චමෙව දෙසෙති.

९९. नौवें सुत्त में, 'सक्कच्चञ्ञेव देति नो असक्कच्चं' का अर्थ है अनादर न करते हुए और बिना किसी त्रुटि के देता है, न कि अनादर के साथ या त्रुटिपूर्ण ढंग से। 'मा मे योग्गपथो नस्सा' का अर्थ है 'मेरे द्वारा किया गया प्रयास का मार्ग नष्ट न हो'। इसका भाव यह है कि 'एक सिंह उठकर बिल्ली पर प्रहार करते समय चूक गया' - ऐसा कहने वाले लोग न हों। 'अन्नभारनेसादानं' में 'अन्न' का अर्थ जौ का भात है, वह जिनका भार (आजीविका) है वे 'अन्नभार' हैं; यह याचकों का नाम है। 'नेसादा' पक्षी-व्याधों (शिकारियों) को कहा जाता है। इस प्रकार, सबसे अंत की श्रेणी के इन याचकों और व्याधों को भी बुद्ध आदरपूर्वक उपदेश देते हैं।

10. කකුධථෙරසුත්තවණ්ණනා

१०. ककुध थेर सुत्त की व्याख्या

100. දසමෙ අත්තභාවපටිලාභොති සරීරපටිලාභො. ද්වෙ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානීති එත්ථ මාගධිකං ගාමක්ඛෙත්තං අත්ථි ඛුද්දකං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි මහන්තං. ඛුද්දකං ගාමක්ඛෙත්තං ඉතො චත්තාලීසං උසභානි, ඉතො චත්තාලීසන්ති ගාවුතං හොති, මජ්ඣිමං ඉතො ගාවුතං, ඉතො ගාවුතන්ති අඩ්ඪයොජනං හොති, මහන්තං ඉතො දියඩ්ඪගාවුතං, ඉතො දියඩ්ඪගාවුතන්ති තිගාවුතං හොති. තෙසු ඛුද්දකෙන ගාමක්ඛෙත්තෙන තීණි, ඛුද්දකෙන ච මජ්ඣිමෙන ච ද්වෙ ගාමක්ඛෙත්තානි තස්ස අත්තභාවො. තිගාවුතඤ්හිස්ස සරීරං. පරිහරිස්සාමීති පටිජග්ගිස්සාමි ගොපයිස්සාමි. රක්ඛස්සෙතන්ති රක්ඛස්සු එතං. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. නාස්සස්සාති න [Pg.42] එතස්ස භවෙය්‍ය. සමුදාචරෙය්‍යාමාති කථෙය්‍යාම. සම්මන්නතීති සම්මානං කරොති. යං තුමො කරිස්සති තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතීති යං එස කරිස්සති, එසොව තෙන කම්මෙන පාකටො භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

१००. दसवें सुत्त में, 'अत्तभावपटिलाभो' का अर्थ शरीर की प्राप्ति है। 'द्वे वा तीणि वा मागधकानि गामक्खेत्तानि' के संदर्भ में, मगध में छोटे, मध्यम और बड़े ग्राम-क्षेत्र होते हैं। छोटा ग्राम-क्षेत्र केंद्र से ४० उसभ एक ओर और ४० उसभ दूसरी ओर, यानी कुल एक गावुत होता है। मध्यम ग्राम-क्षेत्र केंद्र से एक गावुत एक ओर और एक गावुत दूसरी ओर, यानी आधा योजन होता है। बड़ा ग्राम-क्षेत्र केंद्र से डेढ़ गावुत एक ओर और डेढ़ गावुत दूसरी ओर, यानी तीन गावुत होता है। उनमें से, छोटे ग्राम-क्षेत्र के मान से तीन, अथवा छोटे और मध्यम के मान से दो ग्राम-क्षेत्र के बराबर उस ककुध देवपुत्र का शरीर (अत्तभाव) था। उसका शरीर तीन गावुत का था। 'परिहरिस्सामि' का अर्थ है सेवा करूँगा या रक्षा करूँगा। 'रक्खस्सेतं' का पदच्छेद 'रक्खस्सु एतं' (इसकी रक्षा करो) है। 'मोघपुरिसो' का अर्थ तुच्छ पुरुष है। 'नास्सस्स' का अर्थ है 'उसके लिए (ऐसा विचार) न हो'। 'समुदाचरेय्यामा' का अर्थ है 'हम कहें'। 'सम्मन्नति' का अर्थ है सम्मान करता है। 'यं तुमो करिस्सति तुमोव तेन पञ्ञायिस्सति' का अर्थ है 'वह जो करेगा, वह अपने उसी कर्म से प्रसिद्ध होगा'। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट है। दसवाँ सुत्त समाप्त।

කකුධවග්ගො පඤ්චමො.

पाँचवाँ ककुध वग्ग समाप्त।

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

द्वितीय पण्णासक समाप्त।

3. තතියපණ්ණාසකං

३. तृतीय पण्णासक

(11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො

(११) १. फासुविहार वग्ग

1. සාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

१. सारज्ज सुत्त की व्याख्या

101. තතියස්ස [Pg.43] පඨමෙ වෙසාරජ්ජකරණාති විසාරදභාවාවහා. සාරජ්ජං හොතීති දොමනස්සං හොති.

१०१. तीसरे पण्णासक के पहले सुत्त में, 'वेसारज्जकरणा' का अर्थ निर्भयता (विशारद भाव) लाने वाले धर्म हैं। 'सारज्जं होति' का अर्थ दौर्मनस्य (मन की खिन्नता) होना है।

2. උස්සඞ්කිතසුත්තවණ්ණනා

२. उस्सङ्कित सुत्त की व्याख्या

102. දුතියෙ උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති උස්සඞ්කිතො ච පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මොපීති අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවො සමානොපි පරෙහි පාපභික්ඛූහි උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොතීති අත්ථො. වෙසියාගොචරොතිආදීසු වෙසියා වුච්චන්ති රූපූපජීවිනියො, තා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, තාසං ගෙහං අභිණ්හගමනොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පන විධවාති මතපතිකා. ථුල්ලකුමාරිකාති මහල්ලිකකුමාරිකායො.

१०२. दूसरे सुत्त में, 'उस्सङ्कितपरिसङ्कितो' का अर्थ आशंकित और चारों ओर से संदेहास्पद है। 'अपि अकुप्पधम्मोपि' का अर्थ है कि 'अकुप्पधम्मो' (अक्षय अर्हत्व फल वाला) क्षीणाश्रव होने पर भी, वह दूसरों द्वारा 'पाप भिक्षु' के रूप में आशंकित और संदेहास्पद हो सकता है। 'वेसियागोचरो' आदि में, 'वेसिया' रूपोपजीविनी (वेश्याओं) को कहा जाता है। जिनका गोचर (विहार स्थल) वे हों, वह 'वेसियागोचरो' है, जिसका अर्थ उनके घर बार-बार जाना है। शेष पदों में भी यही विधि है। वहाँ 'विधवा' का अर्थ मृत पति वाली स्त्रियाँ हैं। 'थुल्लकुमारिका' का अर्थ बड़ी उम्र की कुँवारी कन्याएँ हैं।

3. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

३. महाचोर सुत्त की व्याख्या

103. තතියෙ ඉතො භොගෙන පටිසන්ථරිස්සාමීති ඉතො මම සාපතෙය්‍යතො භොගං ගහෙත්වා තෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, තස්ස ච මම ච අන්තරං පිදහිස්සාමීති අත්ථො. ගහණානීති පරසන්තකානං භණ්ඩානං ගහණානි. ගුය්හමන්තාති ගුහිතබ්බමන්තා. අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා ගහෙත්වා ඨිතාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. චතුත්ථෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

१०३. तीसरे सुत्त में, 'इतो भोगेन पटिसन्थरिस्सामि' का अर्थ है 'अपनी इस संपत्ति से भोग लेकर मैं उसके साथ मेल-मिलाप करूँगा, और उसके तथा मेरे बीच के विरोध को ढक दूँगा'। 'गहणानि' का अर्थ दूसरों की वस्तुओं को छीनना है। 'गुय्हमन्ता' का अर्थ गुप्त रखने योग्य योजनाएँ हैं। 'अन्तग्गाहिकाय' का अर्थ शाश्वतवाद या उच्छेदवाद के पक्ष को पकड़कर स्थित होना है। यहाँ शेष अर्थ स्पष्ट है। चौथे सुत्त में सब कुछ पहले बताए गए तरीके के अनुसार ही है।

5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා

५. फासुविहार सुत्त की व्याख्या

105. පඤ්චමෙ මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තචිත්තෙන පවත්තිතං කායකම්මං. ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛෙ චෙව පරම්මුඛෙ ච. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. යානි තානි සීලානීතිආදි චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන වුත්තං. සමාධිසංවත්තනිකානීති [Pg.44] මග්ගසමාධිඵලසමාධිනිබ්බත්තකානි. සීලසාමඤ්ඤගතොති සමානසීලතං ගතො, එකසදිසසීලො හුත්වාති අත්ථො. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථිතං, දිට්ඨි විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීති.

१०५. पाँचवें सुत्त में, 'मेत्तं कायकम्मं' का अर्थ मैत्रीपूर्ण चित्त से किया गया कायिक कर्म है। 'आवि चेव रहो च' का अर्थ प्रत्यक्ष और परोक्ष (पीठ पीछे) भी है। अन्यों में भी यही विधि है। 'यानि तानि सीलानि' आदि चतुपारिशुद्धि शील के संदर्भ में कहा गया है। 'समाधिसंवत्तनिकानि' का अर्थ मार्ग-समाधि और फल-समाधि को उत्पन्न करने वाले शील हैं। 'सीलसामञ्ञगतो' का अर्थ समान शील की अवस्था को प्राप्त, अर्थात एक जैसा शील वाला होना है। 'तक्करस्स' का अर्थ है जो उसे करता है, उसके लिए। इस प्रकार इस सुत्त में शील का मिश्रित वर्णन है। 'दिट्ठि' का अर्थ विपश्यना सम्यक्-दृष्टि है।

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

६. आनन्द सुत्त की व्याख्या

106. ඡට්ඨෙ නො ච පරං අධිසීලෙ සම්පවත්තා හොතීති පරං සීලභාවෙන න ගරහති න උපවදති. අත්තානුපෙක්ඛීති අත්තනොව කතාකතං ජානනවසෙන අත්තානං අනුපෙක්ඛිතා. නො පරානුපෙක්ඛීති පරස්ස කතාකතෙසු අබ්‍යාවටො. අපඤ්ඤාතොති අපාකටො අප්පපුඤ්ඤො. අපඤ්ඤාතකෙනාති අපඤ්ඤාතභාවෙන අපාකටතාය මන්දපුඤ්ඤතාය. නො පරිතස්සතීති පරිතාසං නාපජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

१०६. छठे सुत्त में, 'नो च परं अधिसीले सम्पवत्ता होति' का अर्थ है वह शील के आधार पर दूसरों की निंदा या दोषारोपण नहीं करता। 'अत्तानुपेक्खी' का अर्थ है स्वयं के किए और अनकिए कार्यों के निरीक्षण द्वारा स्वयं का अवलोकन करने वाला। 'नो परानुपेक्खी' का अर्थ है दूसरों के किए-अनकिए कार्यों में हस्तक्षेप न करना। 'अपञ्ञातो' का अर्थ अप्रसिद्ध और अल्प पुण्य वाला है। 'अपञ्ञातकेन' का अर्थ अप्रसिद्ध होने और अल्प पुण्य होने के कारण है। 'नो परितस्सति' का अर्थ संताप या तृष्णा को प्राप्त न होना है। इस प्रकार इस सुत्त में केवल क्षीणाश्रव (अर्हन्त) के बारे में कहा गया है।

7-8. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. शील सुत्त आदि की व्याख्या

107-108. සත්තමෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතා, විමුත්ති අරහත්තඵලං, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පනෙත්ථ අසෙඛස්ස පවත්තත්තා අසෙඛන්ති වුත්තං.

सातवें (सूत्र) में शील, समाधि और प्रज्ञा को मिश्रित रूप से कहा गया है। विमुक्ति का अर्थ अर्हत्फल है। विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन प्रत्यवेक्षण-ज्ञान है, जो लौकिक ही है। आठवें में भी यही विधि है। यहाँ प्रत्यवेक्षण-ज्ञान अशैक्ष (असेख) व्यक्ति में उत्पन्न होने के कारण 'अशैक्ष' कहा गया है।

9-10. චාතුද්දිසසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. चातुद्दिस-सुत्त आदि की व्याख्या।

109-110. නවමෙ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. දසමෙ අලන්ති යුත්තො. ඉධාපි ඛීණාසවොව කථිතො.

नौवें (सूत्र) में 'चातुद्दिस' (चातुर्दिश) का अर्थ है चारों दिशाओं में निर्बाध विचरण करने वाला। इस सूत्र में भी क्षीणास्त्र (अर्हत्) के बारे में ही कहा गया है। दसवें में 'अलम्' का अर्थ है योग्य। यहाँ भी क्षीणास्त्र के बारे में ही कहा गया है।

ඵාසුවිහාරවග්ගො පඨමො.

फासुविहार-वग्ग (फासुविहार वर्ग) प्रथम है।

(12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො

(१२) २. अन्धकविन्द-वग्ग।

1. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

१. कुलूपक-सुत्त की व्याख्या।

111. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවවිස්සාසීති අත්තනා සද්ධිං සන්ථවං අකරොන්තෙසු විස්සාසං අනාපජ්ජන්තෙසුයෙව විස්සාසං කරොති. අනිස්සරවිකප්පීති [Pg.45] අනිස්සරොව සමානො ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං ගණ්හථා’’ති ඉස්සරො විය විකප්පෙති. විස්සට්ඨුපසෙවීති විස්සට්ඨානි භින්නකුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති. උපකණ්ණකජප්පීති කණ්ණමූලෙ මන්තං ගණ්හාති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො.

१११. दूसरे (वर्ग) के पहले (सूत्र) में 'असन्थवविस्सासी' का अर्थ है—जो स्वयं के साथ परिचय न रखने वाले या विश्वास न करने वाले (दायकों) पर ही विश्वास करता है। 'अनिस्सरविकप्पी' का अर्थ है—असमर्थ (अ-ईश्वर) होते हुए भी "यह दो, यह लो" इस प्रकार स्वामी की तरह आदेश देता है। 'विस्सट्ठुपसेवी' का अर्थ है—अलग हुए या टूटे हुए कुलों को जोड़ने के लिए उनके पास जाता है। 'उपकण्णकजप्पी' का अर्थ है—कान के पास (कान में) मंत्रणा करता है। शुक्लपक्ष को कहे गए के विपरीत समझना चाहिए।

2. පච්ඡාසමණසුත්තවණ්ණනා

२. पच्छासमण-सुत्त की व्याख्या।

112. දුතියෙ පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාතීති උපජ්ඣායෙ නිවත්තිත්වා ඨිතෙ අත්තනො තුච්ඡපත්තං දත්වා තස්ස පත්තං න ගණ්හාති, තතො වා දීයමානං න ගණ්හාති. න නිවාරෙතීති ඉදං වචනං ආපත්තිවීතික්කමවචනං නාමාති න ජානාති. ඤත්වා වාපි, ‘‘භන්තෙ, එවරූපං නාම වත්තුං න වට්ටතී’’ති න නිවාරෙති. කථං ඔපාතෙතීති තස්ස කථං භින්දිත්වා අත්තනො කථං පවෙසෙති. ජළොති ජඩො. එළමූගොති පග්ඝරිතඛෙළමුඛො. තතියං උත්තානමෙව.

११२. दूसरे (सूत्र) में 'पत्तपरियापन्नं न गण्हाति' का अर्थ है—उपाध्याय के लौटकर खड़े होने पर, अपना खाली पात्र देकर उनका पात्र नहीं लेता, अथवा उससे दिया जाने वाला (भोजन) नहीं लेता। 'न निवारेति' का अर्थ है—वह नहीं जानता कि यह वचन आपत्ति का उल्लंघन करने वाला वचन है। अथवा जानकर भी, "भन्ते! ऐसा कहना उचित नहीं है"—इस प्रकार मना नहीं करता। 'कथं ओपातेति' का अर्थ है—उनकी बात को काटकर अपनी बात बीच में डालता है। 'जळो' का अर्थ है मूर्ख। 'एळमूगो' का अर्थ है जिसके मुख से लार टपकती हो। तीसरा (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

4. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

४. अन्धकविन्द-सुत्त की व्याख्या।

114. චතුත්ථෙ සීලවා හොථාති සීලවන්තා හොථ. ආරක්ඛසතිනොති ද්වාරරක්ඛිකාය සතියා සමන්නාගතා. නිපක්කසතිනොති ද්වාරරක්ඛනකෙනෙව ඤාණෙන සමන්නාගතස්සතිනො. සතාරක්ඛෙන චෙතසා සමන්නාගතාති සතාරක්ඛෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. අප්පභස්සාති අප්පකථා. සම්මාදිට්ඨිකාති කම්මස්සකතජ්ඣාන-විපස්සනාමග්ග-ඵලවසෙන පඤ්චවිධාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතා. අපිච පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සම්මාදිට්ඨියෙවාති වෙදිතබ්බා.

११४. चौथे (सूत्र) में 'शीलवा होथ' का अर्थ है—शीलवान बनो। 'आरक्खसतिनो' का अर्थ है—(इन्द्रिय) द्वारों की रक्षा करने वाली स्मृति से युक्त। 'निपक्कसतिनो' का अर्थ है—द्वारों की रक्षा करने वाले ज्ञान से युक्त स्मृति वाले। 'सतारक्खेन चेतसा समन्नागता' का अर्थ है—स्मृति रूपी रक्षा वाले चित्त से युक्त। 'अप्पभस्सा' का अर्थ है—कम बोलने वाले। 'सम्मादिट्ठिका' का अर्थ है—कर्मस्वकीयता, ध्यान, विपश्यना, मार्ग और फल के भेद से पाँच प्रकार की सम्यक्-दृष्टि से युक्त। इसके अतिरिक्त, प्रत्यवेक्षण-ज्ञान भी सम्यक्-दृष्टि ही है—ऐसा समझना चाहिए।

5. මච්ඡරිනීසුත්තවණ්ණනා

५. मच्छरिनी-सुत्त की व्याख्या।

115. පඤ්චමෙ ආවාසමච්ඡරිනීති ආවාසං මච්ඡරායති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං වාසං න සහති. කුලමච්ඡරිනීති උපට්ඨාකකුලං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තත්ථ උපසඞ්කමනං න සහති. ලාභමච්ඡරිනීති ලාභං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තං උප්පජ්ජන්තං න සහති. වණ්ණමච්ඡරිනීති ගුණං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං ගුණකථං න සහති. ධම්මමච්ඡරිනීති පරියත්තිධම්මං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං දාතුං න ඉච්ඡති.

११५. पाँचवें (सूत्र) में 'आवासमच्छरिनी' का अर्थ है—आवास (विहार) के प्रति मत्सर (कंजूसी) करना, वहाँ दूसरों के रहने को सहन नहीं करना। 'कुलमच्छरिनी' का अर्थ है—उपस्थापक कुल (सेवक परिवार) के प्रति मत्सर करना, वहाँ दूसरों के जाने को सहन नहीं करना। 'लाभमच्छरिनी' का अर्थ है—लाभ के प्रति मत्सर करना, दूसरों को वह (लाभ) प्राप्त होना सहन नहीं करना। 'वण्णमच्छरिनी' का अर्थ है—गुणों के प्रति मत्सर करना, दूसरों के गुणों की चर्चा सहन नहीं करना। 'धम्ममच्छरिनी' का अर्थ है—पर्यप्ति धर्म (शास्त्र) के प्रति मत्सर करना, दूसरों को देने (सिखाने) की इच्छा न करना।

6-7. වණ්ණනාසුත්තාදිවණ්ණනා

६-७. वर्णना-सुत्त आदि की व्याख्या।

116-117. ඡට්ඨෙ [Pg.46] සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙතීති පරෙහි සද්ධාය දින්නපිණ්ඩපාතතො අග්ගං අග්ගහෙත්වා පරස්ස දෙති. සත්තමෙ ඉස්සුකිනීති ඉස්සාය සමන්නාගතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

११६-११७. छठे (सूत्र) में 'सद्धादेय्यं विनिपातेति' का अर्थ है—दूसरों द्वारा श्रद्धापूर्वक दिए गए पिण्डपात में से श्रेष्ठ भाग को स्वयं ग्रहण न कर दूसरों को दे देना। सातवें में 'इस्सुकिनी' का अर्थ है—ईर्ष्या से युक्त। शेष सभी जगह (अर्थ) स्पष्ट ही है।

අන්ධකවින්දවග්ගො දුතියො.

अन्धकविन्द-वग्ग द्वितीय है।

(13) 3. ගිලානවග්ගො

(१३) ३. गिलान-वग्ग।

4. දුතියඋපට්ඨාකසුත්තවණ්ණනා

४. द्वितीय उपट्ठाक-सुत्त की व्याख्या।

124. තතියස්ස චතුත්ථෙ නප්පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච අසමන්නාගතො. ආමිසන්තරොති ආමිසහෙතුකො චීවරාදීනි පච්චාසීසමානො.

१२४. तीसरे (वर्ग) के चौथे (सूत्र) में 'नप्पटिबलो' का अर्थ है—काय-बल और ज्ञान-बल से रहित। 'आमिसन्तरी' का अर्थ है—आमिष (भौतिक वस्तुओं) के कारण, चीवर आदि की इच्छा रखने वाला।

5-6. අනායුස්සාසුත්තද්වයවණ්ණනා

५-६. दो अनायुस्स-सुत्तों की व्याख्या।

125-126. පඤ්චමෙ අනායුස්සාති ආයුපච්ඡෙදනා, න ආයුවඩ්ඪනා. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො.

१२५-१२६. पाँचवें (सूत्र) में 'अनायुस्सा' का अर्थ है—आयु का क्षय करने वाले, आयु को न बढ़ाने वाले। छठे में भी यही विधि है।

7. වපකාසසුත්තවණ්ණනා

७. वपकास-सुत्त की व्याख्या।

127. සත්තමෙ නාලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති සඞ්ඝතො නික්ඛමිත්වා එකකො වසිතුං න යුත්තො. කාමඤ්චෙස සඞ්ඝමජ්ඣෙපි වසිතුං අයුත්තොව අසඞ්ඝසොභනතාය, ඔවාදානුසාසනිප්පටිබද්ධත්තා පන නිප්පරියායෙනෙව සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුං න යුත්තො. අලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති චාතුද්දිසත්තා සඞ්ඝම්හා නික්ඛම්ම එකකො වසිතුං යුත්තො, සඞ්ඝසොභනතාය පන සඞ්ඝෙපි වසිතුං යුත්තොයෙව. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

१२७. सातवें (सूत्र) में 'नालं संघम्हा वपकासितुं' का अर्थ है—संघ से निकलकर अकेले रहना उचित नहीं है। यद्यपि संघ की शोभा न होने के कारण उसका संघ के बीच रहना भी अनुचित ही है, किन्तु ओवाद (उपदेश) और अनुशासनी से बँधे होने के कारण मुख्य रूप से संघ से अलग होकर रहना उसके लिए उचित नहीं है। 'अलं संघम्हा वपकासितुं' का अर्थ है—चातुर्दिश (निर्बाध) होने के कारण संघ से निकलकर अकेले रहना उचित है, किन्तु संघ की शोभा होने के कारण संघ में रहना भी उचित ही है। आठवाँ (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

9. පරිකුප්පසුත්තවණ්ණනා

९. परिकुप्प-सुत्त की व्याख्या।

129. නවමෙ ආපායිකාති අපායගාමිනො. නෙරයිකාති නිරයගාමිනො. පරිකුප්පාති පරිකුප්පනසභාවා පුරාණවණසදිසා. අතෙකිච්ඡාති අකත්තබ්බපරිකම්මා. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

१२९. नौवें (सूत्र) में 'आपायिका' का अर्थ है—अपाय (दुर्गति) में जाने वाले। 'नेरयिका' का अर्थ है—नरक में जाने वाले। 'परिकुप्पा' का अर्थ है—पुराने घाव के समान सड़ने के स्वभाव वाले। 'अतेकिच्छा' का अर्थ है—प्रतिकार (चिकित्सा) के अयोग्य। दसवाँ (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

ගිලානවග්ගො තතියො.

गिलान-वग्ग तृतीय है।

(14) 4. රාජවග්ගො

(१४) ४. राज-वग्ग।

1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम चक्कानुवत्तन-सुत्त की व्याख्या।

131. චතුත්ථස්ස [Pg.47] පඨමෙ ධම්මෙනාති දසකුසලධම්මෙන. චක්කන්ති ආණාචක්කං. අත්ථඤ්ඤූති රජ්ජත්ථං ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති පවෙණිධම්මං ජානාති. මත්තඤ්ඤූති දණ්ඩෙ වා බලම්හි වා පමාණං ජානාති. කාලඤ්ඤූති රජ්ජසුඛානුභවනකාලං, විනිච්ඡයකරණකාලං, ජනපදචාරිකාකාලඤ්ච ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා, අයං බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දසමණපරිසාති ජානාති.

१३१. चौथे (वर्ग) के पहले (सूत्र) में 'धम्मेन' का अर्थ है—दस कुशल धर्मों के द्वारा। 'चक्कं' का अर्थ है—आज्ञा-चक्र। 'अत्थञ्ञू' का अर्थ है—राज्य के अर्थ (हित) को जानता है। 'धम्मञ्ञू' का अर्थ है—परम्परागत धर्म (राज-धर्म) को जानता है। 'मत्तञ्ञू' का अर्थ है—दण्ड में अथवा सेना में मात्रा (प्रमाण) को जानता है। 'कालञ्ञू' का अर्थ है—राज्य-सुख भोगने का काल, न्याय करने का काल और जनपद-चर्या (भ्रमण) का काल जानता है। 'परिसञ्ञू' का अर्थ है—यह क्षत्रिय-परिषद है, यह ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र और श्रमण-परिषद है—ऐसा जानता है।

තථාගතවාරෙ අත්ථඤ්ඤූති පඤ්ච අත්ථෙ ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති චත්තාරො ධම්මෙ ජානාති. මත්තඤ්ඤූති චතූසු පච්චයෙසු පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති. කාලඤ්ඤූති අයං කාලො පටිසල්ලීනස්ස, අයං සමාපත්තියා, අයං ධම්මදෙසනාය, අයං ජනපදචාරිකායාති එවං කාලං ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා…පෙ… අයං සමණපරිසාති ජානාති. අනුත්තරන්ති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි අනුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං.

तथागत के संदर्भ में, 'अत्थञ्ञू' (अर्थज्ञ) का अर्थ है कि वह पाँच अर्थों (प्रयोजनों) को जानता है। 'धम्मञ्ञू' (धर्मज्ञ) का अर्थ है कि वह चार सत्यों (धम्मों) को जानता है। 'मत्तञ्ञू' (मात्रज्ञ) का अर्थ है कि वह चार प्रत्ययों के ग्रहण और उपभोग में मात्रा (सीमा) को जानता है। 'कालञ्ञू' (कालज्ञ) का अर्थ है कि वह समय को जानता है—यह एकांतवास का समय है, यह समापत्ति का समय है, यह धर्मदेशना का समय है, यह जनपद-चारिका का समय है। 'परिसञ्ञू' (परिषदज्ञ) का अर्थ है कि वह जानता है कि यह क्षत्रिय परिषद है... यह श्रमण परिषद है। 'अनुत्तरं' का अर्थ है नौ लोकोत्तर धर्मों के कारण अतुलनीय। 'धम्मचक्कं' का अर्थ है श्रेष्ठ चक्र।

2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय चक्रानुवर्तन सुत्त की व्याख्या।

132. දුතියෙ පිතරා පවත්තිතං චක්කන්ති චක්කවත්තිම්හි පබ්බජිතෙ වා කාලකතෙ වා චක්කරතනං සත්තාහමත්තං ඨත්වා අන්තරධායති, කථමෙස තං අනුප්පවත්තෙති නාම? පිතු පවෙණියං ඨත්වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙන්තොපි පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙති නාම.

१३२. दूसरे (सुत्त) में, 'पिता द्वारा प्रवर्तित चक्र' का अर्थ है कि चक्रवर्ती राजा के प्रव्रजित होने या कालगत होने पर चक्र-रत्न सात दिनों तक रहकर अंतर्धान हो जाता है; तो वह (पुत्र) उसे पुनः कैसे प्रवर्तित करता है? पिता की परंपरा में स्थित होकर, चक्रवर्ती के कर्तव्यों को पूर्ण कर और चक्रवर्ती राज्य करते हुए भी, वह पिता द्वारा प्रवर्तित चक्र को ही पुनः प्रवर्तित करता है।

3. ධම්මරාජාසුත්තවණ්ණනා

३. धर्मराजा सुत्त की व्याख्या।

133. තතියං තිකනිපාතෙ වුත්තනයමෙව. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙ පනෙත්ථ පච්ඡිමපදද්වයමෙව විසෙසො. තත්ථ සම්මාආජීවො සෙවිතබ්බො, මිච්ඡාආජීවො න සෙවිතබ්බො. සප්පායො ගාමනිගමො සෙවිතබ්බො, අසප්පායො න සෙවිතබ්බො.

१३३. तीसरा (सुत्त) तिक निपात में कहे गए तरीके के समान ही है। यहाँ 'सेवितब्ब' (सेवन करने योग्य) और 'असेवितब्ब' (सेवन न करने योग्य) इन अंतिम दो पदों में ही विशेषता है। वहाँ सम्यक आजीव का सेवन करना चाहिए, मिथ्या आजीव का नहीं। अनुकूल ग्राम या निगम का सेवन करना चाहिए, प्रतिकूल का नहीं।

4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා

४. यस्सं दिसं सुत्त की व्याख्या।

134. චතුත්ථෙ [Pg.48] උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස හි මාතා ඛත්තියා, මාතුමාතා ඛත්තියා, තස්සාපි මාතා ඛත්තියා. පිතා ඛත්තියො, පිතුපිතා ඛත්තියො, තස්සපි පිතා ඛත්තියො. සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති. යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන, ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

१३४. चौठे (सुत्त) में, 'उभतो' का अर्थ है दोनों पक्षों से। 'माता और पिता की ओर से' का अर्थ है—जिसकी माता क्षत्रिय हो, नानी क्षत्रिय हो और उसकी माता भी क्षत्रिय हो; पिता क्षत्रिय हो, दादा क्षत्रिय हो और उसका पिता भी क्षत्रिय हो। वह माता और पिता दोनों ओर से सुजात है। 'संसुद्धगहणिको' का अर्थ है अत्यंत शुद्ध मातृ-कुक्षि (गर्भ) से युक्त। 'समवेपाकिनिया गहणिया' यहाँ 'गहणी' कर्मज-तेजो-धातु को कहा जाता है। 'सातवीं पितामह पीढ़ी तक' यहाँ पिता का पिता 'पितामह' (दादा) है, और पितामह की पीढ़ी 'पितामह-युग' है। 'युग' शब्द आयु के प्रमाण को कहता है। यह केवल एक कथन मात्र है, अर्थतः पितामह ही पितामह-युग है। उससे ऊपर के सभी पूर्वज 'पितामह' शब्द से ही ग्रहण किए जाते हैं। इस प्रकार सातवीं पीढ़ी तक वह शुद्ध गर्भ वाला है, अथवा यह दर्शाता है कि वह जातिवाद के कारण 'अक्खित्त' (अनाक्षिप्त) और 'अनुपक्कुट्ठ' (अनिन्दित) है। 'अक्खित्त' का अर्थ है—'इसे हटाओ, इससे क्या लाभ' इस प्रकार तिरस्कृत न किया गया। 'अनुपक्कुट्ठ' का अर्थ है जिसकी निंदा न की गई हो, जिसने पहले कभी गाली या निंदा प्राप्त न की हो। किस कारण से? जातिवाद के कारण, 'यह हीन जाति का है'—इस प्रकार के वचनों से, यह अर्थ है।

අඩ්ඪොතිආදීසු යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොති. ඉධ පන න කෙවලං අඩ්ඪොයෙව, මහද්ධනො මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පඤ්චකාමගුණවසෙන මහන්තා උළාරා භොගා අස්සාති මහාභොගො. පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරොති කොසො වුච්චති භණ්ඩාගාරං, නිදහිත්වා ඨපිතෙන ධනෙන පරිපුණ්ණකොසො, ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරොති අත්ථො. අථ වා චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා රට්ඨන්ති, තිවිධං කොට්ඨාගාරං ධනකොට්ඨාගාරං ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරං වත්ථකොට්ඨාගාරන්ති. තං සබ්බම්පි පරිපුණ්ණමස්සාති පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. අස්සවායාති කස්සචි බහුම්පි ධනං දෙන්තස්ස සෙනා න සුණාති, සා අනස්සවා නාම හොති. කස්සචි අදෙන්තස්සාපි සුණාතියෙව, අයං අස්සවා නාම. ඔවාදපටිකරායාති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බ, ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති දින්නඔවාදකරාය. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන යුත්තො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාය [Pg.49] සමන්නාගතො. පටිබලොති සමත්ථො. අත්ථෙ චින්තෙතුන්ති වඩ්ඪිඅත්ථෙ චින්තෙතුං. සො හි පච්චුප්පන්නඅත්ථවසෙනෙව ‘‘අතීතෙපි එවං අහෙසුං, අනාගතෙපි එවං භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙති. විජිතාවීනන්ති විජිතවිජයානං, මහන්තෙන වා විජයෙන සමන්නාගතානං. විමුත්තචිත්තානන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තමානසානං.

'अड्ढो' आदि में, जो कोई अपने निजी वैभव से समृद्ध होता है, वह 'अड्ढ' (आढ्य) होता है। किंतु यहाँ केवल समृद्ध ही नहीं, बल्कि 'महद्धनो' का अर्थ है महान और अपार धन से संपन्न। पाँच काम-गुणों के कारण जिसके पास महान और उदार भोग हों, वह 'महाभोग' है। 'परिपूण्णकोसकोट्ठागारो' में 'कोस' (कोष) भंडार को कहा जाता है, संचित धन से भरा हुआ कोष और अन्न से भरा हुआ 'कोट्ठागार' (अन्नागार), यह अर्थ है। अथवा कोष चार प्रकार का होता है—हस्ती, अश्व, रथ और राष्ट्र; और अन्नागार तीन प्रकार का—धन-भंडार, धान्य-भंडार और वस्त्र-भंडार। वह सब जिसका परिपूर्ण हो, वह 'परिपूण्णकोसकोट्ठागारो' है। 'अस्सव' का अर्थ है—किसी राजा द्वारा बहुत धन देने पर भी यदि सेना उसकी बात नहीं सुनती, तो वह 'अनस्सव' कहलाती है। यदि कोई बिना धन दिए भी सुनता है, तो वह 'अस्सव' (आज्ञाकारी) है। 'ओवादपटिकराय' का अर्थ है—'तुम्हें यह करना चाहिए, यह नहीं करना चाहिए' इस प्रकार दिए गए उपदेश का पालन करने वाली। 'पण्डितो' का अर्थ है पांडित्य से संपन्न। 'ब्यत्तो' का अर्थ है प्रज्ञा की प्रगल्भता से युक्त। 'मेधावी' का अर्थ है तात्कालिक प्रज्ञा से संपन्न। 'पटिबलो' का अर्थ है समर्थ। 'अत्थे चिन्तेतुं' का अर्थ है वृद्धि के अर्थ के बारे में सोचने के लिए। वह वर्तमान के प्रयोजन के अनुसार ही सोचता है कि 'अतीत में भी ऐसा ही था, अनागत में भी ऐसा ही होगा'। 'विजितावीनं' का अर्थ है शत्रुओं को जीतने वाले राजाओं का, अथवा महान विजय से संपन्न राजाओं का। 'विमुत्तचित्तानं' का अर्थ है पाँच विमुक्तियों द्वारा विमुक्त चित्त वाले (अरहंतों) का।

5-6. පත්ථනාසුත්තද්වයවණ්ණනා

५-६. पत्थना सुत्त द्वय की व्याख्या।

135-136. පඤ්චමෙ නෙගමජානපදස්සාති නිගමවාසිනො ච රට්ඨවාසිනො ච ජනස්ස. හත්ථිස්මින්තිආදීහි හත්ථිඅස්සරථථරුධනුලෙඛමුද්දාගණනාදීනි සොළස මහාසිප්පානි දස්සිතානි. අනවයොති සමත්ථො පරිපුණ්ණො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨෙ ඔපරජ්ජන්ති උපරාජභාවං.

१३५-१३६. पाँचवें (सुत्त) में, 'नेगमजानपदस्स' का अर्थ है निगम (कस्बों) और राष्ट्र (देश) के निवासियों का। 'हत्थिस्मिं' आदि के द्वारा हस्ती-विद्या, अश्व-विद्या, रथ-विद्या, धनुर्विद्या, लेखन, मुद्रा, गणना आदि सोलह महाशिल्पों को दर्शाया गया है। 'अनवयो' का अर्थ है समर्थ और परिपूर्ण। यहाँ शेष अंश नीचे कहे गए तरीके से ही समझना चाहिए। छठे (सुत्त) में, 'ओपरज्जं' का अर्थ है उपराज (युवराज) का पद।

7. අප්පංසුපතිසුත්තවණ්ණනා

७. अप्पंसुपति सुत्त की व्याख्या।

137. සත්තමෙ පුරිසාධිප්පායාති අස්සද්ධම්මවසෙන පුරිසෙ උප්පන්නාධිප්පායා පුරිසජ්ඣාසයා. ආදානාධිප්පායොති ඉදානි ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉදානි සක්ඛිස්සාමීති එවං ගහණාධිප්පායො. විසංයොගාධිප්පායොති ඉදානි නිබ්බානං පාපුණිස්සාමි, ඉදානි පාපුණිස්සාමීති එවං නිබ්බානජ්ඣාසයො.

१३७. सातवें (सुत्त) में, 'पुरिसाधिप्पाया' का अर्थ है अधर्म के वश में पुरुषों के प्रति उत्पन्न इच्छा वाली, पुरुषों की अभिलाषा रखने वाली। 'आदानाधिप्पायो' का अर्थ है—'अब मैं ग्रहण कर सकूँगा' इस प्रकार ग्रहण करने की इच्छा वाला। 'विसञ्ञोगाधिप्पायो' का अर्थ है—'अब मैं निर्वाण प्राप्त करूँगा' इस प्रकार निर्वाण की अभिलाषा वाला।

8. භත්තාදකසුත්තවණ්ණනා

८. भत्तादक सुत्त की व्याख्या।

138. අට්ඨමෙ භත්තාදකොති භත්තක්ඛාදකො, බහුභත්තභුඤ්ජොති අත්ථො. ඔකාසඵරණොති ඔකාසං ඵරිත්වා අඤ්ඤෙසං සම්බාධං කත්වා ඨානෙන ඔකාසඵරණො. තත්ථ තත්ථ ලණ්ඩං සාරෙති පාතෙතීති ලණ්ඩසාරණො. එත්තකා හත්ථීති ගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී. නිසීදනසයනවසෙන මඤ්චපීඨං මද්දතීති මඤ්චපීඨමද්දනො. භික්ඛුගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී.

१३८. आठवें (सुत्त) में, 'भत्तादको' का अर्थ है भोजन खाने वाला, बहुत भोजन करने वाला, यह अर्थ है। 'ओकासफरणो' का अर्थ है स्थान को घेरकर दूसरों के लिए संकीर्णता उत्पन्न करते हुए खड़े होने से स्थान घेरने वाला। 'लण्डसारणो' का अर्थ है यहाँ-वहाँ लीद गिराने वाला। 'एत्तका हत्थी'—इस प्रकार गणना के समय शलाका लेने वाला 'सलाकग्गाही' है। बैठने और सोने के कारण मंच और पीठ को दबाने वाला 'मञ्चपीठमद्दनो' है। भिक्षुओं की गणना के समय शलाका ग्रहण करने वाला 'सलाकग्गाही' है।

9. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

९. अक्खम सुत्त की व्याख्या।

139. නවමෙ හත්ථිකායන්ති හත්ථිඝටං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ගාමෙ අවචරන්තීති සඞ්ගාමාවචරා. එකිස්සා වා තිණොදකදත්තියා විමානිතොති [Pg.50] එකදිවසං එකෙන තිණොදකදානෙන විමානිතො, එකදිවසමත්තං අලද්ධතිණොදකොති අත්ථො. ඉතො පරම්පි එසෙව නයො. න සක්කොති චිත්තං සමාදහිතුන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ඨපෙතුං න සක්කොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

१३९. नौवें (सुत्त) में, 'हत्थिकाया' का अर्थ हाथियों का समूह है। शेष पदों में भी यही विधि है। 'संगामे अवचरन्ति' (जो युद्ध में विचरण करते हैं) इसलिए वे 'संगामावचरा' कहलाते हैं। 'एकिस्सा वा तिणोदकदत्तिया विमानीतो' का अर्थ है एक दिन एक बार घास और पानी देने से अनादर किया गया, अर्थात् एक दिन मात्र घास और पानी न प्राप्त करने वाला। इसके आगे भी यही विधि है। 'न सक्कोति चित्तं समादहितुं' का अर्थ है आलम्बन में चित्त को भली-भांति स्थापित करने में समर्थ न होना। यहाँ शेष अर्थ स्पष्ट ही है। इस सुत्त में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है, ऐसा जानना चाहिए।

10. සොතසුත්තවණ්ණනා

१०. सोत सुत्त की व्याख्या।

140. දසමෙ දුරුත්තානන්ති න සුට්ඨු වුත්තානං දොසවසෙන පවත්තිතානං ඵරුසවචනානං. දුරාගතානන්ති දුක්ඛුප්පාදනාකාරෙන සොතද්වාරං ආගතානං. වචනපථානන්ති වචනානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං තාපනසභාවානං වා. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං අප්පායිතුං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. යා සා දිසාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිවසෙන දිස්සති අපදිස්සතීති නිබ්බානං දිසාති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන තං ආගම්ම සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමථං ගච්ඡන්ති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතාති.

१४०. दसवें (सुत्त) में, 'दुरुत्तानं' का अर्थ है जो अच्छी तरह से नहीं कहे गए हैं, द्वेष के वश में प्रवृत्त कठोर वचन। 'दुरागतानं' का अर्थ है दुःख उत्पन्न करने वाले ढंग से श्रोत्र-द्वार (कान) तक आए हुए। 'वचनपथानं' का अर्थ है वचनों का। 'दुक्खानं' का अर्थ है जो सहन करने में कठिन हैं। 'तिब्बानं' का अर्थ है सघन या संतापकारी स्वभाव वाले। 'खरानं' का अर्थ है कठोर। 'कटुकानं' का अर्थ है तीक्ष्ण। 'असातानं' का अर्थ है जो मधुर नहीं हैं। 'अमनापानं' का अर्थ है जो मन को प्रसन्न करने या बढ़ाने में असमर्थ हैं। 'पाणहरानं' का अर्थ है जीवन का हरण करने वाले। 'या सा दिसा' का अर्थ है—जिसे सभी संस्कारों के शमन आदि के रूप में देखा या निर्दिष्ट किया जाता है, वह निर्वाण ही 'दिशा' है, ऐसा जानना चाहिए। क्योंकि वहाँ पहुँचकर सभी संस्कार शांत हो जाते हैं, इसलिए उसे 'सब्बसंखारसमथो' (सभी संस्कारों का शमन) कहा गया है। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है। इस सुत्त में शील, समाधि और प्रज्ञा का मिश्रित वर्णन किया गया है।

රාජවග්ගො චතුත්ථො.

चौथा राज वग्ग समाप्त।

(15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො

(१५) ५. तिकण्डकी वग्ग।

1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා

१. अवजानाति सुत्त की व्याख्या।

141. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සංවාසෙනාති එකතොවාසෙන. ආදෙය්‍යමුඛොති ආදියනමුඛො, ගහණමුඛොති අත්ථො. තමෙනං දත්වා අවජානාතීති ‘‘අයං දින්නං පටිග්ගහෙතුමෙව ජානාතී’’ති එවං අවමඤ්ඤති. තමෙනං සංවාසෙන අවජානාතීති අප්පමත්තකෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ජානාමහං තයා කතකම්මං, එත්තකං අද්ධානං අහං කිං කරොන්තො වසිං, නනු තුය්හමෙව කතාකතං වීමංසන්තො’’තිආදීනි වත්තා හොති. අථ ඉතරො ‘‘අද්ධා කොචි මය්හං දොසො භවිස්සතී’’ති කිඤ්චි පටිප්ඵරිතුං න සක්කොති. තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හොතීති තං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සීඝමෙව [Pg.51] සද්දහති. සද්දහනට්ඨෙන හි ආදානෙන එස ආදියනමුඛොති වුත්තො. ආධෙය්‍යමුඛොති පාළියා පන ඨපිතමුඛොති අත්ථො. මග්ගෙ ඛටආවාටො විය ආගතාගතං උදකං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සද්දහනවසෙන සම්පටිච්ඡිතුං ඨපිතමුඛොති වුත්තං හොති.

१४१. पांचवें (वग्ग) के पहले (सुत्त) में, 'संवासेन' का अर्थ है साथ रहने से। 'आदेय्यमुखो' का अर्थ है 'आदियनमुखो' (ग्रहण करने वाला मुख), अर्थात् विश्वास करने वाला मुख। 'तमेनं दत्वा अवजानाति' का अर्थ है—"यह केवल दिए हुए को ग्रहण करना ही जानता है"—इस प्रकार वह अपमान करता है। 'तमेनं संवासेन अवजानाति' का अर्थ है—किसी बहुत छोटी बात पर क्रोधित होकर वह कहता है—"मैं तुम्हारे द्वारा किए गए कर्म को जानता हूँ, इतने समय तक मैं यहाँ क्या करते हुए रहा? क्या मैं तुम्हारे ही किए और न किए गए कार्यों की परीक्षा नहीं कर रहा था?" आदि। तब दूसरा (भिक्षु) यह सोचकर कि "निश्चित ही मेरा कोई दोष होगा", कुछ भी प्रतिवाद करने में समर्थ नहीं होता। 'तं खिप्पञ्ञेव अधिमुच्चिता होति' का अर्थ है—वह उस प्रशंसा या निंदा पर शीघ्र ही विश्वास कर लेता है। विश्वास करने के अर्थ में ग्रहण करने के कारण उसे 'आदियनमुखो' कहा गया है। पालि में 'आधेय्यमुखो' का अर्थ 'ठपितमुखो' (रखा हुआ मुख) है। जैसे मार्ग में खोदा गया गड्ढा आने वाले जल को ग्रहण करने के लिए खुले मुख वाला होता है, वैसे ही प्रशंसा या निंदा को विश्वास के वश में स्वीकार करने के लिए जिसका मुख खुला (तत्पर) है, उसे 'ठपितमुखो' कहा गया है।

ඉත්තරසද්ධොති පරිත්තකසද්ධො. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ න ජානාතීතිආදීසු කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ කුසලා’’ති න ජානාති, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අකුසලා’’ති න ජානාති. තථා සාවජ්ජෙ සදොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ සාවජ්ජා’’ති, අනවජ්ජෙ ච නිද්දොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අනවජ්ජා’’ති, හීනෙ හීනාති, පණීතෙ පණීතාති. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති ‘‘ඉමෙ කණ්හා සුක්කෙ පටිබාහෙත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා නාම, ඉමෙ ච සුක්කා කණ්හෙ පටිබාහිත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා’’ති න ජානාති.

'इत्तरसद्धो' का अर्थ है अल्प श्रद्धा वाला। 'कुसलाकुसले धम्मे न जानाति' आदि में—कुशल धर्मों के विषय में "ये कुशल हैं" ऐसा नहीं जानता, अकुशल धर्मों के विषय में "ये अकुशल हैं" ऐसा नहीं जानता। उसी प्रकार सदोष (अपूर्ण) धर्मों के विषय में "ये सदोष हैं", और निर्दोष धर्मों के विषय में "ये निर्दोष हैं", हीन धर्मों को "ये हीन हैं", और प्रणीत (उत्तम) धर्मों को "ये प्रणीत हैं" (ऐसा नहीं जानता)। 'कण्हसुक्कसप्पटिभागे' का अर्थ है—"ये कृष्ण (काले/अकुशल) धर्म शुक्ल (सफेद/कुशल) धर्मों का विरोध करके स्थित होने के कारण उनके प्रतिपक्षी हैं, और ये शुक्ल धर्म कृष्ण धर्मों का विरोध करके स्थित होने के कारण उनके प्रतिपक्षी हैं"—ऐसा वह नहीं जानता।

2. ආරභතිසුත්තවණ්ණනා

२. आरभति सुत्त की व्याख्या।

142. දුතියෙ ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතීති ආපත්තිවීතික්කමනවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොති. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තසමාධිඤ්චෙව අරහත්තඵලඤාණඤ්ච. නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා න ජානාති. ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, වුට්ඨිතත්තා පන න විප්පටිසාරී හොති. නාරභති විප්පටිසාරී හොතීති සකිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පච්ඡා කිඤ්චාපි නාපජ්ජති, විප්පටිසාරං පන විනොදෙතුං න සක්කොති. නාරභති න විප්පටිසාරී හොතීති න චෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න ච විප්පටිසාරී හොති. තඤ්ච චෙතොවිමුත්තිං…පෙ… නිරුජ්ඣන්තීති අරහත්තං පන අප්පත්තො හොති. පඤ්චමනයෙන ඛීණාසවො කථිතො.

१४२. दूसरे (सुत्त) में, 'आरभति च विप्पटिसारी च होति' का अर्थ है—आपत्ति (नियम) का उल्लंघन करने के कारण वह (दुष्कर्म) आरम्भ भी करता है और उस कारण से पश्चातापयुक्त भी होता है। 'चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं' का अर्थ है अर्हत्व-समाधि और अर्हत्व-फल-ज्ञान। 'नप्पजानाति' का अर्थ है—प्राप्त न होने के कारण नहीं जानता। 'आरभति न विप्पटिसारी होति' का अर्थ है—आपत्ति को प्राप्त होता है, किन्तु (उससे) निकल जाने के कारण पश्चातापयुक्त नहीं होता। 'नारभति विप्पटिसारी होति' का अर्थ है—एक बार आपत्ति को प्राप्त होकर उससे निकलकर बाद में भले ही आपत्ति को प्राप्त न हो, किन्तु पश्चाताप को दूर करने में समर्थ नहीं होता। 'नारभति न विप्पटिसारी होति' का अर्थ है—न तो आपत्ति को प्राप्त होता है और न ही पश्चातापयुक्त होता है। 'तञ्च चेतोविमुत्तिं... पे... निरुज्झन्ति' का अर्थ है—किन्तु वह अर्हत्व को प्राप्त नहीं हुआ होता है। पांचवीं विधि से क्षीणाश्रव (अर्हन्त) का वर्णन किया गया है।

ආරම්භජාති ආපත්තිවීතික්කමසම්භවා. විප්පටිසාරජාති විප්පටිසාරතො ජාතා. පවඩ්ඪන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪන්ති. ආරම්භජෙ ආසවෙ පහායාති වීතික්කමසම්භවෙ ආසවෙ ආපත්තිදෙසනාය වා ආපත්තිවුට්ඨානෙන වා පජහිත්වා. පටිවිනොදෙත්වාති සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන නීහරිත්වා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතූති විපස්සනාචිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතු. සෙසං ඉමිනා උපායෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

'आरम्भजा' का अर्थ है आपत्ति के उल्लंघन से उत्पन्न। 'विप्पटिसारजा' का अर्थ है पश्चाताप से उत्पन्न। 'पवड्ढन्ति' का अर्थ है बार-बार उत्पन्न होने से बढ़ते हैं। 'आरम्भजे आसवे पहाय' का अर्थ है—उल्लंघन से उत्पन्न आस्रवों को आपत्ति-देशना (स्वीकारोक्ति) द्वारा या आपत्ति से निकलने के द्वारा त्याग कर। 'पटिविनोदेत्वा' का अर्थ है—शुद्धि के अंत में स्थित होने की अवस्था के प्रत्यवेक्षण (चिंतन) द्वारा (उन्हें) निकाल कर। 'चित्तं पञ्ञञ्च भावेतु' का अर्थ है—विपश्यना चित्त और उससे सम्प्रयुक्त प्रज्ञा की भावना करे। शेष इसी विधि से समझना चाहिए।

3. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

३. सारन्दद सुत्त की व्याख्या।

143. තතියෙ [Pg.52] කාමාධිමුත්තානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අධිමුත්තානං. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මත්ථාය සහසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො පටිපත්තිපූරකො පුග්ගලො දුල්ලභො ලොකස්මිං.

१४३. तीसरे (सुत्त) में, 'कामाधिमुत्तानं' का अर्थ है वस्तु-काम और क्लेश-काम में आसक्त प्राणियों के लिए। 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो' का अर्थ है—नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों के लाभ के लिए शील सहित पूर्व-भाग की प्रतिपदा (अभ्यास) पर चलने वाला, प्रतिपत्ति (साधना) को पूर्ण करने वाला पुद्गल लोक में दुर्लभ है।

4. තිකණ්ඩකීසුත්තවණ්ණනා

४. तिकण्डकी सुत्त की व्याख्या।

144. චතුත්ථෙ අප්පටිකූලෙති අප්පටිකූලාරම්මණෙ. පටිකූලසඤ්ඤීති පටිකූලන්ති එවංසඤ්ඤී. එස නයො සබ්බත්ථ. කථං පනායං එවං විහරතීති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං පන අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති. එවං තාව අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. උභයස්මිං පන පුරිමනයස්ස ච පච්ඡිමනයස්ස ච වසෙන තතියචතුත්ථවාරා වුත්තා, ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා චෙසා ඛීණාසවස්ස උපෙක්ඛාසදිසා, න පන ඛීණාසවුපෙක්ඛා. තත්ථ උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති මජ්ඣත්තභාවෙ ඨිතො විහරෙය්‍ය. ක්වචනීති කිස්මිඤ්චි ආරම්මණෙ. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි පදෙසෙ. කිඤ්චනති කොචි අප්පමත්තකොපි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා. තං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු කාතුං සක්කොති, ඤාණවා පඤ්ඤුත්තරො බහුස්සුතසමණොපි කාතුං සක්කොති. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො කාතුං සක්කොන්තියෙව, ඛීණාසවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

१४४. चौथे सूत्र में, 'अप्पटिकूले' का अर्थ है प्रतिकूलता रहित आलम्बन में। 'पटिकूलसञ्ञी' का अर्थ है 'यह प्रतिकूल है' ऐसी संज्ञा वाला। यही नियम सर्वत्र समझना चाहिए। वह इस प्रकार कैसे विहार करता है? वह इष्ट वस्तु में अशुभाकार से या अनित्यता के रूप में मन को लगाता है। इस प्रकार वह पहले 'अप्पटिकूले' (प्रतिकूलता रहित) में 'पटिकूलसञ्ञी' (प्रतिकूल संज्ञा वाला) होकर विहार करता है। अनिष्ट वस्तु में वह मैत्री या धातु के रूप में मन को लगाता है। इस प्रकार वह 'पटिकूले' (प्रतिकूल) में 'अप्पटिकूलसञ्ञी' (प्रतिकूलता रहित संज्ञा वाला) होकर विहार करता है। दोनों के संबंध में, पहले और बाद के नियमों के अनुसार तीसरा और चौथा वार (क्रम) कहा गया है, और छह अंगों वाली उपेक्षा (छळङ्ग़ुपेक्खा) के अनुसार पाँचवाँ। यह छळङ्ग़ुपेक्खा क्षीणास्त्रव (अर्हन्त) की उपेक्षा के समान है, लेकिन यह क्षीणास्त्रव-उपेक्षा नहीं है। वहाँ 'उपेक्खको विहरेय्या' का अर्थ है मध्यस्थ भाव में स्थित होकर विहार करना। 'क्वचनि' का अर्थ है किसी आलम्बन में। 'कत्थचि' का अर्थ है किसी स्थान में। 'किञ्चन' का अर्थ है थोड़ा सा भी। इस प्रकार इस सूत्र में पाँच स्थानों पर विपश्यना ही कही गई है। उसे आरब्ध-विपश्यक भिक्षु कर सकता है, ज्ञानी, प्रज्ञावान और बहुश्रुत श्रमण भी कर सकता है। स्रोतपन्न, सकदागामी और अनागामी तो कर ही सकते हैं, क्षीणास्त्रव के बारे में तो कहना ही क्या। पाँचवाँ सूत्र स्पष्ट ही है।

6. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

६. मित्तसुत्त की व्याख्या।

146. ඡට්ඨෙ කම්මන්තං කාරෙතීති ඛෙත්තාදිකම්මන්තං කාරෙති. අධිකරණං ආදියතීති චත්තාරි අධිකරණානි ආදියති. පාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසූති දිසාපාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසු. පටිවිරුද්ධො හොතීති පච්චනීකග්ගාහිතාය විරුද්ධො හොති. අනවත්ථචාරිකන්ති අනවත්ථානචාරිකං.

१४६. छठे सूत्र में, 'कम्मन्तं कारेति' का अर्थ है खेत आदि का काम करवाता है। 'अधिकरणं आदियति' का अर्थ है चार प्रकार के अधिकरणों को ग्रहण करता है। 'पामोक्खेसु भिक्खूसु' का अर्थ है दिशा-प्रमुख भिक्षुओं में। 'पटिविरुद्धो होति' का अर्थ है प्रतिकूलता ग्रहण करने के कारण विरुद्ध होता है। 'अनवत्थचारिकं' का अर्थ है अनवस्थित (बिना किसी निश्चित स्थान के) विचरण करना।

7. අසප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

७. असप्पुरिसदानसुत्त की व्याख्या।

147. සත්තමෙ [Pg.53] අසක්කච්චං දෙතීති න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වා දෙතීති අචිත්තීකාරෙන අගාරවවසෙන දෙති. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, අථ වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතීති න එවං ආගමනදිට්ඨිං න උප්පාදෙත්වා දෙති.

१४७. सातवें सूत्र में, 'असक्कच्चं देति' का अर्थ है सत्कार न करके और अशुद्ध करके देना। 'अचित्तीकत्वा देति' का अर्थ है बिना आदर के, अनादर पूर्वक देना। 'अपविद्धं देति' का अर्थ है निरंतर न देना, अथवा त्यागने की इच्छा रखने वाले के समान देना। 'अनागमनदिट्ठिको देति' का अर्थ है 'किए हुए दान का फल आएगा' ऐसी दृष्टि उत्पन्न न करके देना।

සුක්කපක්ඛෙ චිත්තීකත්වා දෙතීති දෙය්‍යධම්මෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙසු ච චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දෙති. තත්ථ දෙය්‍යධම්මං පණීතං ඔජවන්තං කත්වා දෙන්තො දෙය්‍යධම්මෙ චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. පුග්ගලං විචිනිත්වා දෙන්තො දක්ඛිණෙය්‍යෙසු චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. සහත්ථා දෙතීති ආණත්තියා පරහත්ථෙන අදත්වා ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ විචරන්තෙන මෙ හත්ථපාදානං අලද්ධකාලස්ස පමාණං නාම නත්ථි, වට්ටමොක්ඛං භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සහත්ථෙනෙව දෙති. ආගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අනාගතභවස්ස පච්චයො භවිස්සතී’’ති කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතීති.

शुक्ल पक्ष में, 'चित्तीकत्वा देति' का अर्थ है देय धर्म (दान की वस्तु) और दक्षिणीय (पात्र) में आदर भाव रखकर देना। वहाँ देय धर्म को उत्तम और ओजस्वी बनाकर देने वाला देय धर्म में आदर भाव रखता है। पात्र का चुनाव करके देने वाला दक्षिणीय व्यक्तियों में आदर भाव रखता है। 'सहत्था देति' का अर्थ है आज्ञा देकर दूसरे के हाथ से न दिलाकर, यह सोचकर कि 'अनादि संसार में भटकते हुए मेरे हाथ-पैरों को न पाने के समय का कोई प्रमाण नहीं है, मैं वट-मोक्ष (संसार से मुक्ति) और भव-निस्तारण करूँगा', अपने ही हाथ से देता है। 'आगमनदिट्ठिको' का अर्थ है 'यह भविष्य के भव का प्रत्यय (कारण) होगा', इस प्रकार कर्म और विपाक पर श्रद्धा रखकर देता है।

8. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

८. सप्पुरिसदानसुत्त की व्याख्या।

148. අට්ඨමෙ සද්ධායාති දානඤ්ච දානඵලඤ්ච සද්දහිත්වා. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අනග්ගහිතචිත්තොති අග්ගහිතචිත්තො මුත්තචාගො හුත්වා. අනුපහච්චාති අනුපඝාතෙත්වා ගුණෙ අමක්ඛෙත්වා. කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්තීති අත්ථා ආගච්ඡමානා වයොවුඩ්ඪකාලෙ අනාගන්ත්වා යුත්තප්පත්තකාලෙ පඨමවයස්මිංයෙව ආගච්ඡන්ති චෙව බහූ ච හොන්ති.

१४८. आठवें सूत्र में, 'सद्धाय' का अर्थ है दान और दान के फल पर श्रद्धा रखकर। 'कालेन' का अर्थ है उचित समय पर। 'अनग्गहितचित्तो' का अर्थ है आसक्ति रहित चित्त वाला और मुक्त-त्यागी होकर। 'अनुपहच्च' का अर्थ है बिना आघात पहुँचाए और गुणों को बिना छिपाए। 'कालागता चस्स अत्था पचुरा होन्ति' का अर्थ है कि आने वाले लाभ वृद्धावस्था में न आकर उचित समय पर प्रथम अवस्था में ही आते हैं और बहुत अधिक होते हैं।

9. පඨමසමයවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम समयविमुत्तसुत्त की व्याख्या।

149. නවමෙ සමයවිමුත්තස්සාති අප්පිතප්පිතක්ඛණෙයෙව වික්ඛම්භිතෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය ලොකියවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තස්ස. දසමං උත්තානත්ථමෙව.

१४९. नौवें सूत्र में, 'समयविमुत्तस्स' का अर्थ है अर्पण (समाधि) के क्षण में ही विक्षिप्त क्लेशों से मुक्त होने के कारण, समय-विमुक्ति नामक लौकिक विमुक्ति से विमुक्त चित्त वाले का। दसवाँ सूत्र स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

තිකණ්ඩකීවග්ගො පඤ්චමො.

पाँचवाँ तिकण्डकीवग्ग समाप्त।

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

तीसरा पण्णासक समाप्त।

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

४. चौथा पण्णासक।

(16) 1. සද්ධම්මවග්ගො

(१६) १. सद्धम्मवग्ग।

1. පඨමසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम सम्मत्तनियामसुत्त की व्याख्या।

151. චතුත්ථස්ස [Pg.54] පඨමෙ අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තභූතං මග්ගනියාමං ඔක්කමිතුං අභබ්බො අභාජනං. කථං පරිභොතීතිආදීසු ‘‘කිං කථා නාම එසා’’ති වදන්තො කථං පරිභොති නාම. ‘‘කිං නාමෙස කථෙති, කිං අයං ජානාතී’’ති වදන්තො කථිකං පරිභොති නාම. ‘‘මයං කිං ජානාම, කුතො අම්හාකං එතං සොතුං බල’’න්ති වදන්තො අත්තානං පරිභොති නාම. විපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

१५१. चौथे वग्ग के पहले सूत्र में, 'अभव्वो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' का अर्थ है कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूप मार्ग-नियम में प्रवेश करने के अयोग्य। 'कथं परिभोति' आदि में 'यह कैसी कथा है' ऐसा कहने वाला कथा का तिरस्कार करता है। 'यह क्या कहता है, यह क्या जानता है' ऐसा कहने वाला वक्ता का तिरस्कार करता है। 'हम क्या जानते हैं, हमारे लिए इसे सुनने का क्या लाभ' ऐसा कहने वाला स्वयं का तिरस्कार करता है। इसके विपरीत शुक्ल पक्ष समझना चाहिए।

2. දුතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय सम्मत्तनियामसुत्त की व्याख्या।

152. දුතියෙ අනඤ්ඤාතෙ අඤ්ඤාතමානීති අවිඤ්ඤාතස්මිංයෙව ‘‘විඤ්ඤාතමිදං මයා’’ති එවංමානී.

१५२. दूसरे सूत्र में, 'अनञ्ञाते अञ्ञातमानी' का अर्थ है न जाने हुए धर्म में ही 'यह मेरे द्वारा जान लिया गया है' ऐसा मान रखने वाला।

3. තතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

३. तृतीय सम्मत्तनियामसुत्त की व्याख्या।

153. තතියෙ මක්ඛී ධම්මං සුණාතීති මක්ඛී හුත්වා ගුණමක්ඛනචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. උපාරම්භචිත්තොති නිග්ගහාරොපනචිත්තො. රන්ධගවෙසීති ගුණරන්ධං ගුණච්ඡිද්දං ගවෙසන්තො.

१५३. तीसरे सूत्र में, 'मक्खी धम्मं सुणाति' का अर्थ है गुण-नाशक (मक्खी) होकर गुणों को मिटाने वाले चित्त से धर्म सुनता है। 'उपारम्भचित्तो' का अर्थ है दोषारोपण करने वाले चित्त वाला। 'रन्धगवेसी' का अर्थ है गुणों में छिद्र या दोष खोजने वाला।

4. පඨමසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

४. प्रथम सद्धम्मसम्मोससुत्त की व्याख्या।

154. චතුත්ථෙ න සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තීති ඔහිතසොතා සුකතකාරිනො හුත්වා න සුණන්ති. න පරියාපුණන්තීති යථාසුතං ධම්මං වළඤ්ජන්තාපි සක්කච්චං න වළඤ්ජෙන්ති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

१५४. चौथे सूत्र में, 'न सक्कच्चं धम्मं सुणन्ति' का अर्थ है कान लगाकर और अच्छी तरह करने वाले होकर नहीं सुनते। 'न परियापुणन्ति' का अर्थ है सुने हुए धर्म का उपयोग करते हुए भी आदर पूर्वक उपयोग नहीं करते। पाँचवाँ सूत्र स्पष्ट ही है।

6. තතියසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

६. तृतीय सद्धम्मसम्मोससुत्त की व्याख्या।

156. ඡට්ඨෙ අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. ආචරියා හි සුත්තන්තස්ස පටිසරණං නාම, තෙසං අභාවා අප්පටිසරණො හොති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

१५६. छठे सूत्र में, 'अप्पटिसरणो' का अर्थ है बिना आधार के। आचार्य ही सुत्तन्त के प्रतिशरण (आधार) हैं, उनके अभाव में वह निराश्रय हो जाता है। शेष यहाँ पहले कहे गए नियम के अनुसार ही है।

7. දුක්කථාසුත්තවණ්ණනා

७. दुक्कथासुत्त की व्याख्या।

157. සත්තමෙ [Pg.55] පුග්ගලං උපනිධායාති තං තං පුග්ගලං උපනික්ඛිපිත්වා, සක්ඛිං කත්වාති අත්ථො. කච්ඡමානායාති කථියමානාය. සෙසමෙත්ථ අට්ඨමඤ්ච උත්තානත්ථමෙවාති.

१५७. सातवें (सूत्र) में, 'पुग्गलं उपनिधाय' का अर्थ है उस-उस व्यक्ति को सामने रखकर या साक्षी बनाकर। 'कच्छमानाय' का अर्थ है कहे जाते हुए। यहाँ शेष और आठवें सूत्र का अर्थ स्पष्ट ही है।

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

९. उदायी-सुत्त की व्याख्या।

159. නවමෙ අනුපුබ්බිං කථං කථෙස්සාමීති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගන්ති එවං දෙසනානුපුබ්බිං කථං වා, යං යං සුත්තපදං වා ගාථාපදං වා නික්ඛිත්තං හොති, තස්ස තස්ස අනුරූපකථං කථෙස්සාමීති චිත්තං උපට්ඨපෙත්වා පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. පරියායදස්සාවීති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස තං තං කාරණං දස්සෙන්තො. කාරණඤ්හි ඉධ පරියායොති වුත්තං. අනුද්දයතං පටිච්චාති ‘‘මහාසම්බාධප්පත්තෙ සත්තෙ සම්බාධතො මොචෙස්සාමී’’ති අනුකම්පං ආගම්ම. න ආමිසන්තරොති න ආමිසහෙතුකො, අත්තනො චතුපච්චයලාභං අනාසීසන්තොති අත්ථො. අත්තානඤ්ච පරඤ්ච අනුපහච්චාති අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදිවසෙන අත්තානඤ්ච පරඤ්ච ගුණුපඝාතෙන අනුපහන්ත්වා.

१५९. नौवें (सूत्र) में, 'अनुपुब्बिं कथं कथेस्सामि' का अर्थ है दान के बाद शील, शील के बाद स्वर्ग—इस प्रकार देशना के अनुक्रम से कथा, अथवा जो-जो सुत्त-पद या गाथा-पद रखा गया है, उसके अनुरूप कथा कहूँगा—ऐसा चित्त उपस्थित करके दूसरों को धर्म उपदेश देना चाहिए। 'परियायदस्सावी' का अर्थ है उस-उस अर्थ के उस-उस कारण को दिखाने वाला; क्योंकि यहाँ 'परियाय' का अर्थ कारण कहा गया है। 'अनुद्दयतं पटिच्च' का अर्थ है 'महा-संकट में पड़े प्राणियों को संकट से मुक्त करूँगा'—ऐसी अनुकम्पा के कारण। 'न आमिसन्तरो' का अर्थ है आमिष (भौतिक लाभ) के हेतु से नहीं, अपने लिए चार प्रत्ययों के लाभ की इच्छा न करते हुए। 'अत्तानञ्च परञ्च अनुपहच्च' का अर्थ है आत्म-प्रशंसा और पर-निंदा आदि के द्वारा अपने और दूसरे के गुणों का विनाश न करते हुए।

10. දුප්පටිවිනොදයසුත්තවණ්ණනා

१०. दुप्पटिविनोदय-सुत्त की व्याख्या।

160. දසමෙ දුප්පටිවිනොදයාති යානි හස්සාදීනි කිච්චානි නිප්ඵාදෙතුං ඨානානි උප්පන්නානි හොන්ති, තෙසු මත්ථකං අසම්පත්තෙසු අන්තරායෙව දුන්නීහාරා දුවික්ඛම්භයා හොන්ති. පටිභානන්ති කථෙතුකාමතා වුච්චති. ඉමානි පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයානි, න සුප්පටිවිනොදයානි. උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛණඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති.

१६०. दसवें (सूत्र) में, 'दुप्पटिविनोदया' का अर्थ है जो हास्य आदि कार्य सिद्ध करने के अवसर उत्पन्न होते हैं, उनके पूर्ण होने से पहले ही बीच में उन्हें दूर करना या दबाना कठिन होता है। 'पटिभानं' का अर्थ बोलने की इच्छा कहा जाता है। ये पाँच 'दुप्पटिविनोदय' (कठिनाई से दूर होने वाले) हैं, 'सुप्पटिविनोदय' (आसानी से दूर होने वाले) नहीं। किन्तु उपाय से, कारण से, और अनुरूप प्रत्यवेक्षण एवं अनुशासन आदि के द्वारा इन्हें दूर किया जा सकता है।

සද්ධම්මවග්ගො පඨමො.

सद्धम्म-वग्ग, प्रथम।

(17) 2. ආඝාතවග්ගො

(१७) २. आघात-वग्ग।

1. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम आघात-पटिविनय-सुत्त की व्याख्या।

161. දුතියස්ස [Pg.56] පඨමෙ ආඝාතං පටිවිනෙන්ති වූපසමෙන්තීති ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බොති යත්ථ ආරම්මණෙ භික්ඛුනො ආඝාතො උප්පන්නො හොති, තත්ථ සො සබ්බො ඉමෙහි පඤ්චහි පටිවිනොදෙතබ්බොති අත්ථො. මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බාති තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා. කරුණායපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛා පන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවෙතබ්බා. යස්මා පන යං පුග්ගලං පස්සතො චිත්තං න නිබ්බාති, තස්මිං මුදිතා න සණ්ඨහති, තස්මා සා න වුත්තා. අසතිඅමනසිකාරොති යථා සො පුග්ගලො න උපට්ඨාති, කුට්ටාදීහි අන්තරිතො විය හොති, එවං තස්මිං අසතිඅමනසිකාරො ආපජ්ජිතබ්බො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

१६१. दूसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में, 'आघातं पटिविनेन्ति' का अर्थ है द्वेष को शांत करते हैं, इसलिए इन्हें 'आघात-पटिविनया' कहा जाता है। 'यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो' का अर्थ है जिस आलम्बन में भिक्षु को द्वेष उत्पन्न हुआ हो, वहाँ उस पूरे द्वेष को इन पाँच (तरीकों) से दूर करना चाहिए। 'मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बा' का अर्थ है त्रिक और चतुष्क ध्यान के माध्यम से मैत्री की भावना करनी चाहिए। करुणा के विषय में भी यही विधि है। किन्तु उपेक्षा की भावना चतुष्क और पंचक ध्यान के माध्यम से करनी चाहिए। चूँकि जिस व्यक्ति को देखने पर चित्त शांत नहीं होता, उसमें मुदिता स्थिर नहीं हो पाती, इसलिए उसे (मुदिता को) यहाँ नहीं कहा गया है। 'असति-अमनसिकारो' का अर्थ है—जिस प्रकार वह व्यक्ति सामने न आए, जैसे दीवार आदि से ओझल हो, उसी प्रकार उस (व्यक्ति) के प्रति स्मृति न रखना और मनसिकार न करना चाहिए। शेष अर्थ पहले कहे गए तरीके के अनुसार स्पष्ट ही है।

2. දුතියආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय आघात-पटिविनय-सुत्त की व्याख्या।

162. දුතියෙ ආඝාතො එතෙසු පටිවිනෙතබ්බොති ආඝාතපටිවිනයා. ආඝාතො එතෙහි පටිවිනෙතබ්බොතිපි ආඝාතපටිවිනයා. පටිවිනයොති හි පටිවිනයවත්ථූනම්පි පටිවිනයකාරණානම්පි එතං අධිවචනං, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. පඤ්ච හි පුග්ගලා පටිවිනයවත්ථූ හොන්ති පඤ්චහි උපමාහි පඤ්ච පටිපත්තියො පටිවිනයකාරණානි. ලභති ච කාලෙන කාලං චෙතසො විවරං චෙතසො පසාදන්ති කාලෙ කාලෙ සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස උප්පන්නොකාසසඞ්ඛාතං විවරඤ්චෙව සද්ධාසම්පන්නභාවසඞ්ඛාතං පසාදඤ්ච ලභති.

१६२. दूसरे (सुत्त) में, 'आघात-पटिविनया' का अर्थ है—इन (व्यक्तियों) में द्वेष दूर करना चाहिए, अथवा इन (प्रतिपत्तियों) के द्वारा द्वेष दूर करना चाहिए। 'पटिविनय' यह शब्द द्वेष दूर करने के विषयों (व्यक्तियों) और द्वेष दूर करने के कारणों (प्रतिपत्तियों), दोनों का ही नाम है; और यहाँ ये दोनों ही अर्थ उपयुक्त हैं। पाँच व्यक्ति द्वेष दूर करने के विषय हैं और पाँच उपमाओं द्वारा बताई गई पाँच प्रतिपत्तियाँ द्वेष दूर करने के कारण हैं। 'लभति च कालेन कालं चेतसो विवरं चेतसो पसादं' का अर्थ है—समय-समय पर शमथ और विपश्यना चित्त के उत्पन्न होने के अवसर रूपी 'विवर' (छिद्र/अवकाश) को और श्रद्धा-युक्त होने रूपी 'प्रसाद' (निर्मलता) को प्राप्त करता है।

රථියායාති අන්තරවීථියං. නන්තකන්ති පිලොතිකඛණ්ඩං. නිග්ගහෙත්වාති අක්කමිත්වා. යො තත්ථ සාරොති යං තත්ථ ථිරට්ඨානං. තං පරිපාතෙත්වාති තං ලුඤ්චිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ පංසුකූලිකො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, රථියාය නන්තකං විය වෙරිපුග්ගලො, දුබ්බලට්ඨානං විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතා, ථිරට්ඨානං විය පරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, දුබ්බලට්ඨානං ඡඩ්ඩෙත්වා ථිරට්ඨානං ආදාය ගන්ත්වා සිබ්බිත්වා රජිත්වා පාරුපිත්වා [Pg.57] විචරණකාලො විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධවචීසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

'रथियाय' का अर्थ है बीच सड़क पर। 'नन्तकं' का अर्थ है चिथड़ा (पुराने कपड़े का टुकड़ा)। 'निग्गहेत्वा' का अर्थ है पैर से दबाकर। 'यो तत्थ सारो' का अर्थ है जो उसमें मजबूत हिस्सा है। 'तं परिपातेत्वा' का अर्थ है उसे निकालकर। 'एवमेव खो'—यहाँ मैत्री-विहारी को पांसुकुलिक (चीवर धारण करने वाले भिक्षु) के समान समझना चाहिए, शत्रु व्यक्ति को सड़क पर पड़े चिथड़े के समान, अशुद्ध काय-सदाचार को कमजोर हिस्से के समान और शुद्ध वची-सदाचार को मजबूत हिस्से के समान समझना चाहिए। जिस प्रकार कमजोर हिस्से को छोड़कर मजबूत हिस्से को लेकर, जाकर, सीकर, रंगकर और ओढ़कर विचरने का समय होता है, उसी प्रकार अशुद्ध काय-सदाचार पर ध्यान न देकर, शुद्ध वची-सदाचार को मन में रखकर, शत्रु के प्रति उत्पन्न द्वेष को शांत कर सुखपूर्वक विहार करने के समय के रूप में इसे समझना चाहिए।

සෙවාලපණකපරියොනද්ධාති සෙවාලෙන ච උදකපප්පටකෙන ච පටිච්ඡන්නා. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන අනුගතො. කිලන්තොති මග්ගකිලන්තො. තසිතොති තණ්හාභිභූතො. පිපාසිතොති පානීයං පාතුකාමො. අපවියූහිත්වාති අපනෙත්වා. පිවිත්වාති පසන්නඋදකං පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සෙවාලපණකං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, පසන්නඋදකං විය පරිසුද්ධකායසමාචාරතා, සෙවාලපණකං අපබ්‍යූහිත්වා පසන්නොදකං පිවිත්වා ගමනං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධකායසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

'सेवाळपणकपपरियोनद्धा' का अर्थ है शैवाल (काई) और जलीय घास से ढका हुआ। 'घम्मपरेतो' का अर्थ है धूप (गर्मी) से तप्त। 'किलन्तो' का अर्थ है मार्ग की थकान से थका हुआ। 'तसितो' का अर्थ है प्यास से पीड़ित। 'पिपासितो' का अर्थ है पानी पीने का इच्छुक। 'अपवियूहित्वा' का अर्थ है हटाकर। 'पिवित्वा' का अर्थ है निर्मल जल पीकर। 'एवमेव खो'—यहाँ मैत्री-विहारी को धूप से तप्त व्यक्ति के समान समझना चाहिए, अशुद्ध वची-सदाचार को शैवाल और काई के समान, और शुद्ध काय-सदाचार को निर्मल जल के समान समझना चाहिए। जिस प्रकार शैवाल और काई को हटाकर निर्मल जल पीकर जाने के समान, अशुद्ध वची-सदाचार पर ध्यान न देकर, शुद्ध काय-सदाचार को मन में रखकर, शत्रु के प्रति उत्पन्न द्वेष को शांत कर सुखपूर्वक विहार करने के समय के रूप में इसे समझना चाहिए।

ඛොභෙස්සාමීති චාලෙස්සාමි. ලොළෙස්සාමීති ආකුලං කරිස්සාමි. අපෙය්‍යම්පි තං කරිස්සාමීති පිවිතුං අසක්කුණෙය්‍යං කරිස්සාමි. චතුක්කුණ්ඩිකොති ජාණූහි ච හත්ථෙහි ච භූමියං පතිට්ඨානෙන චතුක්කුණ්ඩිකො හුත්වා. ගොපීතකං පිවිත්වාති ගාවියො විය මුඛෙන ආකඩ්ඪෙන්තො පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, ගොපදං විය වෙරිපුග්ගලො, ගොපදෙ පරිත්තඋදකං විය තස්සබ්භන්තරෙ පරිත්තගුණො, චතුක්කුණ්ඩිකස්ස ගොපීතකං පිවිත්වා පක්කමනං විය තස්ස අපරිසුද්ධකායවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා යං සො කාලෙන කාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය චෙතසො විවරප්පසාදසඞ්ඛාතං පීතිපාමොජ්ජං ලභති, තං මනසිකත්වා චිත්තුප්පාදනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

'खोभेस्सामीति' का अर्थ है 'मैं हिलाऊँगा'। 'लोळेस्सामीति' का अर्थ है 'मैं व्याकुल (गंदा) करूँगा'। 'अपेय्यम्पि तं करिस्सामीति' का अर्थ है 'पीने के अयोग्य कर दूँगा'। 'चतुक्कुण्डिको' का अर्थ है घुटनों और हाथों को जमीन पर रखकर चार पैरों वाला होकर। 'गोपीतकं पिवित्वा' का अर्थ है गायों की तरह मुँह से खींचकर पीना। इसी प्रकार यहाँ, धूप से तपे हुए पुरुष की तरह मैत्री-विहारी को देखना चाहिए, गाय के खुर के निशान (गोपद) की तरह शत्रु व्यक्ति को देखना चाहिए, गोपद में थोड़े से जल की तरह उस शत्रु के भीतर थोड़े से गुणों को देखना चाहिए, और चार पैरों वाले पुरुष के गाय की तरह पीकर चले जाने की तरह, उस शत्रु के अशुद्ध कायिक और वाचिक आचरण पर ध्यान न देकर, वह समय-समय पर धर्म-श्रवण के आश्रय से चित्त की प्रसन्नता रूपी जो प्रीति और प्रमोद प्राप्त करता है, उसे मन में लाकर द्वेषपूर्ण चित्त को शांत करना समझना चाहिए।

ආබාධිකොති ඉරියාපථභඤ්ජනකෙන විසභාගාබාධෙන ආබාධිකො. පුරතොපිස්සාති පුරතොපි භවෙය්‍ය. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිවිනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සො අනාථගිලානො විය සබ්බකණ්හධම්මසමන්නාගතො පුග්ගලො, අද්ධානමග්ගො විය අනමතග්ගසංසාරො, පුරතො ච පච්ඡතො ච ගාමානං දූරභාවො විය නිබ්බානස්ස දූරභාවො, සප්පායභොජනානං අලාභො විය සාමඤ්ඤඵලභොජනානං අලාභො, සප්පායභෙසජ්ජානං අලාභො [Pg.58] විය සමථවිපස්සනානං අභාවො, පතිරූපඋපට්ඨාකානං අලාභො විය ඔවාදානුසාසනීහි කිලෙසතිකිච්ඡකානං අභාවො, ගාමන්තනායකස්ස අලාභො විය නිබ්බානසම්පාපකස්ස තථාගතස්ස වා තථාගතසාවකස්ස වා අලද්ධභාවො, අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස දිස්වා කාරුඤ්ඤුපට්ඨානං විය තස්මිං පුග්ගලෙ මෙත්තාවිහාරිකස්ස කාරුඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

'आबाधिको' का अर्थ है ईर्यापथ (अवस्था) को भंग करने वाले विषम रोग से पीड़ित। 'पुरतोपिस्सा' का अर्थ है 'सामने भी हो'। 'अनयव्यसनं' का अर्थ है अवनति और विनाश। इसी प्रकार यहाँ, उस अनाथ रोगी की तरह सभी काले (अकुशल) धर्मों से युक्त व्यक्ति को समझना चाहिए; लंबे मार्ग की तरह अनादि संसार को समझना चाहिए; गाँवों की आगे और पीछे से दूरी की तरह निर्वाण की दूरी को समझना चाहिए; अनुकूल भोजन न मिलने की तरह श्रामण्य-फल रूपी भोजन की अप्राप्ति को समझना चाहिए; अनुकूल औषधि न मिलने की तरह शमथ और विपश्यना के अभाव को समझना चाहिए; उपयुक्त परिचारक न मिलने की तरह उपदेश और अनुशासन द्वारा क्लेशों की चिकित्सा करने वाले गुरुओं के अभाव को समझना चाहिए; और गाँव तक ले जाने वाले मार्गदर्शक के न मिलने की तरह निर्वाण तक पहुँचाने वाले तथागत या तथागत के श्रावक की अप्राप्ति को समझना चाहिए। किसी अन्य पुरुष को देखकर करुणा उत्पन्न होने की तरह, उस (शत्रु) व्यक्ति के प्रति मैत्री-विहारी द्वारा करुणा उत्पन्न कर चित्त को शांत करना समझना चाहिए।

අච්ඡොදකාති පසන්නොදකා. සාතොදකාති මධුරොදකා. සීතොදකාති තනුසීතසලිලා. සෙතකාති ඌමිභිජ්ජනට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණා. සුපතිත්ථාති සමතිත්ථා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සා පොක්ඛරණී විය පරිසුද්ධසබ්බද්වාරො පුරිසො, න්හත්වා පිවිත්වා පච්චුත්තරිත්වා රුක්ඛච්ඡායාය නිපජ්ජිත්වා යථාකාමං ගමනං විය තෙසු ද්වාරෙසු යං ඉච්ඡති, තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං. තතියචතුත්ථානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.

'अच्छोदका' का अर्थ है स्वच्छ जल वाली। 'सातोदका' का अर्थ है मधुर जल वाली। 'सीतोदका' का अर्थ है शीतल जल वाली। 'सेतका' का अर्थ है जहाँ लहरें टकराती हैं वहाँ सफेद रंग वाली। 'सुपतिट्ठा' का अर्थ है समान घाट वाली। इसी प्रकार यहाँ, धूप से तपे हुए पुरुष की तरह मैत्री-विहारी को देखना चाहिए; उस पुष्करिणी (तालाब) की तरह सभी द्वारों (काय, वाणी, मन) से शुद्ध पुरुष को देखना चाहिए; और स्नान कर, पीकर, बाहर निकलकर, वृक्ष की छाया में लेटकर इच्छानुसार जाने की तरह, उन द्वारों में वह जिस आलम्बन को चाहता है, उसे आलम्बन बनाकर चित्त को शांत करना समझना चाहिए। तीसरा और चौथा सूत्र नीचे बताए गए तरीके के समान ही हैं।

5. පඤ්හපුච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

५. प्रश्न-पृच्छा सूत्र की व्याख्या।

165. පඤ්චමෙ පරිභවන්ති පරිභවන්තො, එවං පරිභවිස්සාමීති පරිභවනත්ථාය පුච්ඡතීති අත්ථො. අඤ්ඤාතුකාමොති ජානිතුකාමො හුත්වා.

१६५. पाँचवें सूत्र में, 'परिभवन्ति' का अर्थ है तिरस्कार करते हुए; 'इस प्रकार तिरस्कार करूँगा'—इस प्रकार तिरस्कार करने के उद्देश्य से पूछता है, यह अर्थ है। 'अञ्ञातुकामो' का अर्थ है जानने की इच्छा रखने वाला होकर।

6. නිරොධසුත්තවණ්ණනා

६. निरोध सूत्र की व्याख्या।

166. ඡට්ඨෙ අත්ථෙතං ඨානන්ති අත්ථි එතං කාරණං. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍යාති නො චෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහත්තං පාපුණෙය්‍ය. කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානන්ති කාමාවචරදෙවානං. අඤ්ඤතරං මනොමයං කායන්ති ඣානමනෙන නිබ්බත්තං අඤ්ඤතරං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මකායං. උදායීති ලාළුදායී. සො හි ‘‘මනොමය’’න්ති සුත්වා ‘‘ආරුප්පෙ න භවිතබ්බ’’න්ති පටිබාහි. ථෙරො ‘‘සාරිපුත්තො කිං ජානාති, යස්ස සම්මුඛා එවං භික්ඛූ වචනං පටික්කොසන්තී’’ති එවං බාලානං ලද්ධිඋප්පත්තිපටිබාහනත්ථං තං වචනං අනධිවාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

१६६. छठे सूत्र में, 'अत्थेतं ठानं' का अर्थ है यह कारण विद्यमान है। 'नो चे दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधेय्या' का अर्थ है यदि इसी आत्मभाव (जीवन) में अर्हत्व प्राप्त न करे। 'कवळीकाराहारभक्खानं देवानं' का अर्थ है कामावचर देवों के। 'अञ्ञतरं मनोमयं कायं' का अर्थ है ध्यान-चित्त से उत्पन्न कोई शुद्धवास ब्रह्म-निकाय। 'उदायी' का अर्थ है लालुदायी। उसने 'मनोमय' शब्द सुनकर 'यह अरूप (लोक) में नहीं होना चाहिए'—ऐसा कहकर विरोध किया। स्थविर (सारिपुत्र) ने सोचा—'सारिपुत्र क्या जानता है, जिसके सामने भिक्षु इस प्रकार वचनों का विरोध करते हैं'—इस प्रकार मूर्खों की गलत धारणा की उत्पत्ति को रोकने के लिए, उस वचन को सहन न करते हुए जहाँ भगवान थे, वहाँ गए।

අත්ථි නාමාති අමරිසනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව චෙත්ථ ‘‘අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථා’’ති අනාගතවචනං කතං. අයඤ්හෙත්ථත්ථො – ආනන්ද, තුම්හෙ ථෙරං [Pg.59] භික්ඛුං විහෙඨියමානං අජ්ඣුපෙක්ඛථ, න වො එතං මරිසයාමි න සහාමි නාධිවාසෙමීති. කස්මා පන භගවා ආනන්දථෙරංයෙව එවමාහාති? ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තා. ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස හි එවං වදන්තො පටිබාහිතුං භාරො. අපිචෙස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පියසහායො, තෙනාපිස්ස එස භාරො. තත්ථ කිඤ්චාපි භගවා ආනන්දත්ථෙරං ගරහන්තො එවමාහ, න පනෙසා තස්සෙව ගරහා, සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසංයෙව ගරහාති වෙදිතබ්බා. විහාරන්ති ගන්ධකුටිං.

'अत्थि नामा' यह शब्द असहनशीलता के अर्थ में एक निपात है। इसीलिए यहाँ 'अज्झुपेक्खिस्सथा' इस भविष्य काल के शब्द का प्रयोग किया गया है। यहाँ यह अर्थ है—'आनंद! तुम स्थविर भिक्षु को सताए जाते हुए देख रहे हो (उपेक्षा कर रहे हो), मैं इसे सहन नहीं करता, बर्दाश्त नहीं करता, स्वीकार नहीं करता।' भगवान ने केवल आयुष्मान आनंद से ही ऐसा क्यों कहा? धर्म-भण्डागारिक होने के कारण। धर्म-भण्डागारिक का ही यह कर्तव्य (भार) है कि वह इस प्रकार बोलने वालों को रोके। इसके अतिरिक्त, वे स्थविर सारिपुत्र के प्रिय मित्र थे, इसलिए भी यह उनका उत्तरदायित्व था। वहाँ यद्यपि भगवान ने आयुष्मान आनंद की निंदा करते हुए ऐसा कहा, फिर भी यह केवल उनकी ही निंदा नहीं है, बल्कि वहाँ उपस्थित सभी भिक्षुओं की निंदा समझनी चाहिए। 'विहारं' का अर्थ है गंधकुटी।

අනච්ඡරියන්ති න අච්ඡරියං. යථාති කාරණවචනං. ආයස්මන්තංයෙවෙත්ථ උපවානං පටිභාසෙය්‍යාති එත්ථ භගවතා ච එවං එතදෙව කාරණං ආරබ්භ උදාහටෙ ආයස්මතොයෙව උපවානස්ස පටිවචනං පටිභාතු උපට්ඨාතූති දීපෙති. සාරජ්ජං ඔක්කන්තන්ති දොමනස්සං අනුපවිට්ඨං. සීලවාතිආදීහි ඛීණාසවසීලාදීනියෙව කථිතානි. ඛණ්ඩිච්චෙනාතිආදීනි සක්කාරාදීනං කාරණපුච්ඡාවසෙන වුත්තානි. කිං ඛණ්ඩිච්චාදීහි කාරණෙහි තං තං සබ්‍රහ්මචාරිං සක්කරෙය්‍යුන්ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො.

'अनच्छरियं' का अर्थ है आश्चर्यजनक नहीं। 'यथा' शब्द कारणवाचक है। 'आयुष्मन्तंयेवेत्थ उपवाणं पटिभासेय्या'—यहाँ भगवान द्वारा इस कारण को लेकर उदाहरण दिए जाने पर, आयुष्मान उपवाण को ही प्रतिवचन (उत्तर) सूझे या उपस्थित हो, यह स्पष्ट किया गया है। 'सारज्जं ओक्कन्तं' का अर्थ है मन में दौर्मनस्य (खिन्नता) का प्रवेश करना। 'शीलवा' आदि शब्दों से क्षीणाश्रव (अर्हत्) के शील आदि ही कहे गए हैं। 'खण्डिच्चेन' आदि शब्द सत्कार आदि के कारणों को पूछने के संदर्भ में कहे गए हैं। 'दाँत टूटने आदि कारणों से उस सब्रह्मचारी का सत्कार क्यों करेंगे?'—यहाँ यही अभिप्राय है।

7. චොදනාසුත්තවණ්ණනා

७. चोदना सूत्र की व्याख्या।

167. සත්තමෙ චොදකෙනාති වත්ථුසන්දස්සනා ආපත්තිසන්දස්සනා සංවාසප්පටික්ඛෙපො සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති චතූහි චොදනාවත්ථූහි චොදයමානෙන. කාලෙන වක්ඛාමි නො අකාලෙනාති එත්ථ චුදිතකස්ස කාලො කථිතො, න චොදකස්ස. පරං චොදෙන්තෙන හි පරිසමජ්ඣෙ වා උපොසථපවාරණග්ගෙ වා ආසනසාලාභොජනසාලාදීසු වා න චොදෙතබ්බො, දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ ‘‘කරොතායස්මා ඔකාසං, අහං ආයස්මන්තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙතබ්බො. පුග්ගලං පන උපපරික්ඛිත්වා යො ලොලපුග්ගලො අභූතං වත්වා භික්ඛූනං අයසං ආරොපෙති, සො ඔකාසකම්මං විනාපි චොදෙතබ්බො. භූතෙනාති තච්ඡෙන සභාවෙන. සණ්හෙනාති මට්ඨෙන මුදුකෙන. අත්ථසංහිතෙනාති අත්ථකාමතාය හිතකාමතාය උපෙතෙන. අවිප්පටිසාරො උපදහාතබ්බොති අමඞ්කුභාවො උපනෙතබ්බො. අලං [Pg.60] තෙ අවිප්පටිසාරායාති යුත්තං තෙ අමඞ්කුභාවාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. අට්ඨමං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

१६७. सातवें (सूत्त) में, 'चोदकेन' का अर्थ है—वस्तु-दर्शन (तथ्य दिखाना), आपत्ति-दर्शन (दोष दिखाना), संवास-प्रतिषेध (साथ रहने का निषेध) और सामीचि-प्रतिषेध (आदर-सत्कार का निषेध)—इन चार चोदना-वस्तुओं के द्वारा चोदना (आरोप) करने वाले के द्वारा। 'कालेन वक्खामि नो अकालेन' यहाँ चोदित (जिस पर आरोप लगाया गया है) के काल की बात कही गई है, चोदक (आरोप लगाने वाले) की नहीं। वास्तव में, दूसरों पर आरोप लगाने वाले को परिषद के बीच में, उपोसथ या पवारणा घर में, अथवा आसन-शाला या भोजन-शाला आदि में आरोप नहीं लगाना चाहिए। दिन के समय एकांत में बैठे होने पर, "आयुष्मान् अवसर प्रदान करें, मैं आयुष्मान् से कुछ कहना चाहता हूँ"—इस प्रकार अनुमति लेकर ही आरोप लगाना चाहिए। परंतु व्यक्ति की परीक्षा करके, यदि वह चंचल (लौल्यासक्त) व्यक्ति है जो असत्य बोलकर भिक्षुओं पर अपयश लगाता है, तो उसे बिना अनुमति के भी चोदित किया जा सकता है। 'भूतेन' का अर्थ है—सत्य स्वभाव से। 'सण्हेन' का अर्थ है—मृदु और कोमल वाणी से। 'अत्थसंहितेन' का अर्थ है—हित और अर्थ की कामना से युक्त होकर। 'अविप्पटिसारो उपदहातब्बो' का अर्थ है—अ-मनकुभाव (ग्लानि रहित अवस्था) उत्पन्न करनी चाहिए। 'अलं ते अविप्पटिसाराय' का अर्थ है—तुम्हारे लिए ग्लानि रहित होना ही उचित है। शेष यहाँ स्पष्ट ही है। आठवाँ (सूत्त) पहले कहे गए तरीके के अनुसार ही स्पष्ट है।

9. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා

९. क्षिप्रनिसन्ति-सूत्त की व्याख्या।

169. නවමෙ ඛිප්පං නිසාමයති උපධාරෙතීති ඛිප්පනිසන්ති. සුග්ගහිතං කත්වා ගණ්හාතීති සුග්ගහිතග්ගාහී. අත්ථකුසලොති අට්ඨකථාය ඡෙකො. ධම්මකුසලොති පාළියං ඡෙකො. නිරුත්තිකුසලොති නිරුත්තිවචනෙසු ඡෙකො. බ්‍යඤ්ජනකුසලොති අක්ඛරප්පභෙදෙ ඡෙකො. පුබ්බාපරකුසලොති අත්ථපුබ්බාපරං, ධම්මපුබ්බාපරං, අක්ඛරපුබ්බාපරං, බ්‍යඤ්ජනපුබ්බාපරං, අනුසන්ධිපුබ්බාපරන්ති ඉමස්මිං පඤ්චවිධෙ පුබ්බාපරෙ ඡෙකො. තත්ථ අත්ථපුබ්බාපරකුසලොති හෙට්ඨා අත්ථෙන උපරි අත්ථං ජානාති, උපරි අත්ථෙන හෙට්ඨා අත්ථං ජානාති. කථං? සො හි හෙට්ඨා අත්ථං ඨපෙත්වා උපරි අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘හෙට්ඨා අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උපරි අත්ථං ඨපෙත්වා හෙට්ඨා අත්ථෙ වුත්තෙපි ‘‘උපරි අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උභතො ඨපෙත්වා මජ්ඣෙ අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘උභතො අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. මජ්ඣෙ අත්ථං ඨපෙත්වා උභතොභාගෙසු අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘මජ්ඣෙ අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. ධම්මපුබ්බාපරාදීසුපි එසෙව නයො. අනුසන්ධිපුබ්බාපරෙ පන සීලං ආදිං කත්වා ආරද්ධෙ සුත්තන්තෙ මත්ථකෙ ඡසු අභිඤ්ඤාසු ආගතාසු ‘‘යථානුසන්ධිං යථානුපරිච්ඡෙදං සුත්තන්තො ගතො’’ති ජානාති. දිට්ඨිවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සච්චෙසු ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාති. කලහභණ්ඩනවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සාරණීයධම්මෙසු ආගතෙසුපි, ද්වත්තිංසතිරච්ඡානකථාවසෙන ආරද්ධෙ උපරි දසකථාවත්ථූසු (අ. නි. 10.69; උදා.31) ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාතීති.

१६९. नौवें (सूत्त) में, 'खिप्पं निसामयति' का अर्थ है—शीघ्रता से हृदयंगम करना या धारण करना, इसलिए 'खिप्पनिसन्ति' (शीघ्र समझने वाला)। 'सुग्गहितं कत्वा गण्हाति' का अर्थ है—अच्छी तरह ग्रहण करना, इसलिए 'सुग्गहितग्गाही'। 'अत्थकुसलो' का अर्थ है—अट्ठकथा में कुशल। 'धम्मकुसलो' का अर्थ है—पालि (मूल पाठ) में कुशल। 'निरुत्तिकुसलो' का अर्थ है—निरुक्ति (व्युत्पत्ति) में कुशल। 'ब्यञ्जनकुसलो' का अर्थ है—अक्षरों के भेद में कुशल। 'पुब्बापरकुसलो' का अर्थ है—अर्थ, धर्म (पालि), अक्षर, व्यंजन और अनुसन्धि के पूर्वापर (आगे-पीछे के क्रम) के इन पाँच प्रकारों में कुशल। वहाँ 'अत्थपुब्बापरकुसलो' का अर्थ है—नीचे (पहले) के अर्थ से ऊपर (बाद) के अर्थ को जानना, और ऊपर के अर्थ से नीचे के अर्थ को जानना। कैसे? वह नीचे के अर्थ को रखकर ऊपर के अर्थ के कहे जाने पर जानता है कि "नीचे का अर्थ (यहाँ) है"। ऊपर के अर्थ को रखकर नीचे के अर्थ के कहे जाने पर भी जानता है कि "ऊपर का अर्थ है"। दोनों ओर (ऊपर-नीचे) रखकर मध्य में अर्थ कहे जाने पर जानता है कि "दोनों ओर का अर्थ है"। मध्य में अर्थ रखकर दोनों ओर अर्थ कहे जाने पर जानता है कि "मध्य में अर्थ है"। धम्म-पूर्वापर आदि में भी यही विधि है। अनुसन्धि-पूर्वापर में, शील को आदि बनाकर सूत्त के आरम्भ होने पर, अंत में छह अभिज्ञाओं के आने पर वह जानता है कि "अनुसन्धि और परिच्छेद के अनुसार सूत्त प्रवृत्त हुआ है"। दृष्टि (मिथ्या दृष्टि) के वश से आरम्भ होने पर, ऊपर सत्यों (चार आर्य सत्यों) के आने पर भी वह जानता है कि "अनुसन्धि के अनुसार प्रवृत्त नहीं हुआ है"। कलह-झगड़े के वश से आरम्भ होने पर ऊपर सारणीय धर्मों के आने पर भी, और बत्तीस प्रकार की तिरच्छान-कथा के वश से आरम्भ होने पर ऊपर दस कथा-वस्तुओं के आने पर भी वह जानता है कि "अनुसन्धि के अनुसार प्रवृत्त नहीं हुआ है"।

10. භද්දජිසුත්තවණ්ණනා

१०. भद्दजि-सूत्त की व्याख्या।

170. දසමෙ අභිභූති අභිභවිත්වා ඨිතො ජෙට්ඨකො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො. වසවත්තීති සබ්බං ජනං වසෙ වත්තෙති. යථා පස්සතොති ඉට්ඨාරම්මණං වා හොතු අනිට්ඨාරම්මණං වා[Pg.61], යෙනාකාරෙන තං පස්සන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. යථා සුණතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අථ වා යං චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිරන්තරමෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තං තස්ස අරහත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරං නාම හොති. තං සන්ධාය වුත්තං – ඉදං දස්සනානං අග්ගන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

१७०. दसवें (सूत्त) में, 'अभिभूति' का अर्थ है—सबको अभिभूत (पराजित) करके स्थित, ज्येष्ठ (श्रेष्ठ)। 'अनभिभूतो' का अर्थ है—दूसरों के द्वारा पराजित न होने वाला। 'अञ्ञदत्थु' यह शब्द 'निश्चित रूप से' (एकंस) के अर्थ में प्रयुक्त निपात है। दर्शन के कारण 'दसो' है, अर्थात् सब कुछ देखता है—यह अभिप्राय है। 'वसवत्ती' का अर्थ है—सभी जनों को अपने वश में करता है। 'यथा पस्सतो' का अर्थ है—चाहे इष्ट आलम्बन हो या अनिष्ट आलम्बन, जिस प्रकार से उसे देखने वाले के लिए। 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' का अर्थ है—उसके तुरंत बाद ही अर्हत्व उत्पन्न हो जाता है। 'यथा सुणतो' यहाँ भी यही विधि है। अथवा, चक्षु से जिस रूप को देखकर निरंतर (बिना अंतराल के) विपश्यना आरम्भ कर अर्हत्व प्राप्त करता है, उसका वह अर्हत्व 'चक्षु-विज्ञान' के तुरंत बाद होने वाला कहलाता है। उसे ही लक्ष्य कर कहा गया है—"यह दर्शनों में श्रेष्ठ है"। दूसरे पद में भी यही विधि है।

යථා සුඛිතස්සාති යෙන මග්ගසුඛෙන සුඛිතස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති සමනන්තරමෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං සුඛානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගසුඛං සුඛානං උත්තමං. යථා සඤ්ඤිස්සාති ඉධාපි මග්ගසඤ්ඤාව අධිප්පෙතා. යථා භූතස්සාති යස්මිං භවෙ යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතස්ස. අනන්තරාති අනන්තරායෙන අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති අයං පච්ඡිමො අත්තභාවො භවානං අග්ගං නාම. අථ වා යථා භූතස්සාති යෙහි ඛන්ධෙහි මග්ගක්ඛණෙ භූතස්ස විජ්ජමානස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති මග්ගානන්තරමෙව ඵලං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගක්ඛණෙ ඛන්ධපඤ්චකං භවානං අග්ගං නාමාති.

'यथा सुखितस्स' का अर्थ है—जिस मार्ग-सुख से सुखी हुए व्यक्ति के लिए। 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' का अर्थ है—उसके तुरंत बाद ही अर्हत्व उत्पन्न होता है। 'इदं सुखानं अग्गं' का अर्थ है—यह मार्ग-सुख सुखों में उत्तम है। 'यथा सञ्ञिस्स' यहाँ भी 'मार्ग-संज्ञा' ही अभिप्रेत है। 'यथा भूतस्स' का अर्थ है—जिस भव में, जिस आत्मभाव में स्थित व्यक्ति के लिए। 'अनन्तरा' का अर्थ है—बिना किसी बाधा के अर्हत्व उत्पन्न होता है। 'इदं भवानं अग्गं' का अर्थ है—यह अंतिम आत्मभाव भवों में श्रेष्ठ है। अथवा, 'यथा भूतस्स' का अर्थ है—मार्ग के क्षण में जिन धर्मों (स्कंधों) के द्वारा वह 'भूत' (विद्यमान) है। 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' का अर्थ है—मार्ग के तुरंत बाद ही फल उत्पन्न होता है। 'इदं भवानं अग्गं' का अर्थ है—मार्ग-क्षण के ये पाँच स्कंध भवों में श्रेष्ठ हैं। इस प्रकार दसवाँ सूत्त समाप्त हुआ।

ආඝාතවග්ගො දුතියො.

आघात-वग्ग, दूसरा (समाप्त)।

(18) 3. උපාසකවග්ගො

(१८) ३. उपासक-वग्ग।

1-3. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. सारज्ज-सूत्त आदि की व्याख्या।

171-173. තතියස්ස පඨමදුතියතතියෙසු අගාරියප්පටිපත්ති කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි හොන්තු, වට්ටන්තියෙව.

तीसरे (वग्ग) के पहले, दूसरे और तीसरे सूत्तों में गृहस्थों की प्रतिपत्ति (आचरण) कही गई है। वे स्रोतापन्न और सकदागामी भी हों, तो भी यह (आचरण) उचित ही है।

4. වෙරසුත්තවණ්ණනා

४. वेर-सूत्त की व्याख्या।

174. චතුත්ථෙ භයානීති චිත්තුත්‍රාසභයානි. වෙරානීති අකුසලවෙරානිපි පුග්ගලවෙරානිපි. චෙතසිකන්ති චිත්තනිස්සිතං. දුක්ඛන්ති කායපසාදවත්ථුකං දුක්ඛං. දොමනස්සන්ති දොමනස්සවෙදනං. ඉමස්මිං සුත්තෙ විරතිපහානං කථිතං.

१७४. चौठे (सूत्त) में, 'भयानि' का अर्थ है—चित्त के त्रास रूपी भय। 'वेरानि' का अर्थ है—अकुशल रूपी वैर और पुद्गल (व्यक्ति) रूपी वैर। 'चेतसिकं' का अर्थ है—चित्त के आश्रित। 'दुक्खं' का अर्थ है—काय-प्रसाद को वस्तु (आधार) बनाने वाला दुःख। 'दोमनस्सं' का अर्थ है—दौर्मनस्य वेदना। इस सूत्त में विरति (विरह) के द्वारा प्रहाण (त्याग) की बात कही गई है।

5. චණ්ඩාලසුත්තවණ්ණනා

५. चण्डाल-सूत्त की व्याख्या।

175. පඤ්චමෙ [Pg.62] උපාසකපතිකුට්ඨොති උපාසකපච්ඡිමකො. කොතූහලමඞ්ගලිකොති ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’ති එවං පවත්තත්තා කොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො. මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මන්ති මඞ්ගලං ඔලොකෙති, කම්මං න ඔලොකෙති. ඉතො ච බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. පුබ්බකාරං කරොතීති දානාදිකං කුසලකිච්චං පඨමතරං කරොති.

१७५. पांचवें (सूत्त) में, 'उपासक-पटिकुट्टो' का अर्थ है सबसे अधम उपासक। 'कोतूहलमङ्गलिको' का अर्थ है—"इससे यह (मंगल) होगा", इस प्रकार होने के कारण जो कौतूहल संज्ञक देखे हुए, सुने हुए और अनुभव किए हुए मंगलों से युक्त है। 'मङ्गलं पच्चेति नो कम्मं' का अर्थ है कि वह मंगल को देखता है, कर्म को नहीं। 'इतो च बहिद्धा' का अर्थ है इस शासन (बुद्ध शासन) से बाहर। 'पुब्बकारं करोति' का अर्थ है दान आदि कुशल कार्यों को सबसे पहले (बाहर) करता है।

6. පීතිසුත්තවණ්ණනා

६. पीति सुत्त की व्याख्या।

176. ඡට්ඨෙ කින්ති මයන්ති කෙන නාම උපායෙන මයං. පවිවෙකං පීතින්ති පඨමදුතියජ්ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකපීතිං. කාමූපසංහිතන්ති කාමනිස්සිතං දුවිධෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං. අකුසලූපසංහිතන්ති ‘‘මිගසූකරාදයො විජ්ඣිස්සාමී’’ති සරං ඛිපිත්වා තස්මිං විරද්ධෙ ‘‘විරද්ධං මයා’’ති එවං අකුසලෙ නිස්සාය උප්පජ්ජනකං. තාදිසෙසු පන ඨානෙසු අවිරජ්ඣන්තස්ස ‘‘සුට්ඨු මෙ විද්ධං, සුට්ඨු මෙ පහට’’න්ති උප්පජ්ජනකං අකුසලූපසංහිතං සුඛං සොමනස්සං නාම. දානාදිඋපකරණානං අසම්පත්තියා උප්පජ්ජමානං පන කුසලූපසංහිතං දුක්ඛං දොමනස්සන්ති වෙදිතබ්බං.

१७६. छठे (सूत्त) में, 'किन्ति मयं' का अर्थ है किस उपाय से हम। 'पविवेकां पीतिं' का अर्थ है प्रथम और द्वितीय ध्यान आदि के आश्रय से उत्पन्न होने वाली प्रीति। 'कामूपसंहितं' का अर्थ है काम-आश्रित, दो प्रकार के कामों (वस्तु-काम और क्लेश-काम) को आरम्भ कर उत्पन्न होने वाली। 'अकुसलूपसंहितं' का अर्थ है—"मैं मृग, सूअर आदि को मारूँगा", इस प्रकार बाण चलाकर उसके चूक जाने पर "मुझसे चूक गया", इस प्रकार अकुशल के आश्रय से उत्पन्न होने वाली। परन्तु वैसे स्थानों पर न चूकने वाले को "मैंने अच्छी तरह मारा, मैंने अच्छी तरह प्रहार किया", इस प्रकार जो सुख-सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह 'अकुशल-उपसंहित सुख-सौमनस्य' कहलाता है। दान आदि उपकरणों की अप्राप्ति के कारण जो दुःख-दौर्मनस्य उत्पन्न होता है, उसे 'कुशल-उपसंहित दुःख-दौर्मनस्य' समझना चाहिए।

7. වණිජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

७. वणिज्जा सुत्त की व्याख्या।

177. සත්තමෙ වණිජ්ජාති වාණිජකම්මානි. උපාසකෙනාති තිසරණගතෙන. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යංකිඤ්චි මජ්ජං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. ඉති සබ්බම්පි ඉමං වණිජ්ජං නෙව අත්තනා කාතුං, න පරෙ සමාදපෙත්වා කාරෙතුං වට්ටති.

१७७. सातवें (सूत्त) में, 'वणिज्जा' का अर्थ है व्यापारिक कार्य। 'उपासकेन' का अर्थ है त्रिशरणगत (उपासक) द्वारा। 'सत्थवणिज्जा' का अर्थ है शस्त्र बनवाकर उन्हें बेचना। 'सत्तवणिज्जा' का अर्थ है मनुष्यों का विक्रय। 'मंसवणिज्जा' का अर्थ है सूअर, मृग आदि को पालकर उन्हें बेचना। 'मज्जवणिज्जा' का अर्थ है किसी भी प्रकार की मदिरा बनवाकर उसे बेचना। 'विसवणिज्जा' का अर्थ है विष बनवाकर उसे बेचना। इस प्रकार, यह सारा व्यापार न तो स्वयं करना चाहिए और न ही दूसरों को प्रेरित कर करवाना चाहिए।

8. රාජසුත්තවණ්ණනා

८. राज सुत्त की व्याख्या।

178. අට්ඨමෙ පබ්බාජෙන්තීති රට්ඨම්හා පබ්බාජෙන්ති. යථාපච්චයං වා කරොන්තීති යථාධිප්පායං යථාජ්ඣාසයං කරොන්ති. තථෙව පාපකම්මං පවෙදෙන්තීති යථා තෙන කතං, තං තථෙව අඤ්ඤෙසං ආරොචෙන්ති කථෙන්ති.

१७८. आठवें (सूत्त) में, 'पब्बाजेन्ति' का अर्थ है राष्ट्र (देश) से निकाल देते हैं। 'यथापच्चयं वा करोन्ति' का अर्थ है अपनी इच्छा के अनुसार, अपने अभिप्राय के अनुसार करते हैं। 'तथेव पापकम्मं पवेदेन्ति' का अर्थ है जैसा उसने किया है, उसे वैसा ही दूसरों को बताते हैं, कहते हैं।

9. ගිහිසුත්තවණ්ණනා

९. गिही सुत्त की व्याख्या।

179. නවමෙ [Pg.63] සංවුතකම්මන්තන්ති පිහිතකම්මන්තං. ආභිචෙතසිකානන්ති උත්තමචිත්තනිස්සිතානං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති පච්චක්ඛෙයෙව ධම්මෙ පවත්තික්ඛණෙ සුඛවිහාරානං. අරියකන්තෙහීති අරියානං කන්තෙහි මග්ගඵලසීලෙහි.

१७९. नौवें (सूत्त) में, 'संवुतकम्मन्तं' का अर्थ है सुरक्षित (पिहित) कर्मों वाला। 'आभिचेतसिकानं' का अर्थ है उत्तम चित्त के आश्रित। 'दिट्ठधम्मसुखविहारानं' का अर्थ है इसी प्रत्यक्ष जीवन में, प्रवत्ति क्षण में सुखपूर्वक विहार करने वालों का। 'अरियकन्तेहि' का अर्थ है आर्यों को प्रिय, मार्ग और फल से युक्त शीलों द्वारा।

අරියධම්මං සමාදායාති එත්ථ අරියධම්මොති පඤ්ච සීලානි කථිතානි. මෙරයං වාරුණින්ති චතුබ්බිධං මෙරයං පඤ්චවිධඤ්ච සුරං. ධම්මඤ්චානුවිතක්කයෙති නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සතිවසෙනෙව විතක්කෙය්‍ය. අබ්‍යාපජ්ඣං හිතං චිත්තන්ති නිද්දුක්ඛං මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරචිත්තං. දෙවලොකාය භාවයෙති බ්‍රහ්මලොකත්ථාය භාවෙය්‍ය. පුඤ්ඤත්ථස්ස ජිගීසතොති පුඤ්ඤෙන අත්ථිකස්ස පුඤ්ඤං ගවෙසන්තස්ස. සන්තෙසූති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකෙසු. විපුලා හොති දක්ඛිණාති එවං දින්නදානං මහප්ඵලං හොති. අනුපුබ්බෙනාති සීලපූරණාදිනා අනුක්කමෙන. සෙසං තිකනිපාතෙ වුත්තත්ථමෙව.

'अरियधम्मं समादाया' यहाँ 'आर्यधर्म' का अर्थ पाँच शील कहा गया है। 'मेरयं वारुणिं' का अर्थ है चार प्रकार की मेरय और पाँच प्रकार की सुरा। 'धम्मञ्चानुवितक्कये' का अर्थ है नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्म का अनुस्मृति के वश से ही चिन्तन करे। 'अब्यापज्झं हितं चित्तं' का अर्थ है दुःखरहित, मैत्री आदि ब्रह्मविहार से युक्त चित्त। 'देवलोकाय भावये' का अर्थ है ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए भावना करे। 'पुञ्ञत्थस्स जिगीसतो' का अर्थ है पुण्य के इच्छुक, पुण्य की खोज करने वाले के लिए। 'सन्तेसु' का अर्थ है बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध और तथागत के श्रावकों में। 'विपुला होति दक्खिणा' का अर्थ है इस प्रकार दिया गया दान महाफलदायी होता है। 'अनुपुब्बेन' का अर्थ है शील-पूर्ति आदि के क्रम से। शेष अर्थ तिकनिपात में कहे गए के समान ही है।

10. ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා

१०. गवेसी सुत्त की व्याख्या।

180. දසමෙ සිතං පාත්වාකාසීති මහාමග්ගෙනෙව ගච්ඡන්තො තං සාලවනං ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ඨානෙ කිඤ්චි සුකාරණං උප්පන්නපුබ්බ’’න්ති අද්දස කස්සපබුද්ධකාලෙ ගවෙසිනා උපාසකෙන කතං සුකාරණං. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉදං සුකාරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපාකටං පටිච්ඡන්නං, හන්ද නං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරොමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ ඨිතොව සිතපාතුකම්මං අකාසි, අග්ගග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා මන්දහසිතං හසි. යථා හි ලොකියමනුස්සා උදරං පහරන්තා ‘‘කහං කහ’’න්ති හසන්ති, න එවං බුද්ධා. බුද්ධානං පන හසිතං හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තමෙව හොති.

१८०. दसवें (सूत्त) में, 'सितं पात्वाकासि' का अर्थ है—महामार्ग से जाते हुए उस शालवन को देखकर, "क्या इस स्थान पर पहले कोई सुकारण (पुण्य कार्य) हुआ है?" ऐसा देखते हुए उन्होंने कश्यप बुद्ध के काल में गवेसी उपासक द्वारा किए गए सुकारण को देखा। तब उन्हें यह विचार हुआ—"यह सुकारण भिक्षु-संघ के लिए अज्ञात और प्रच्छन्न (छिपा हुआ) है, चलो, मैं इसे भिक्षु-संघ के लिए प्रकट करता हूँ।" ऐसा सोचकर मार्ग से हटकर एक निश्चित स्थान पर खड़े होकर ही उन्होंने मुस्कान प्रकट की, दाँतों के अग्रभाग को दिखाकर मन्द मुस्कान मुस्कुराए। जैसे लौकिक मनुष्य पेट थपथपाते हुए "हा-हा" करके हँसते हैं, बुद्ध वैसे नहीं हँसते। बुद्धों की मुस्कान तो केवल प्रसन्नता की आकृति मात्र होती है।

හසිතඤ්ච නාමෙතං තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහි හොති. තත්ථ ලොකියමහාජනො අකුසලතො චතූහි, කාමාවචරකුසලතො චතූහීති අට්ඨහි චිත්තෙහි හසති, සෙඛා අකුසලතො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තානි ද්වෙ අපනෙත්වා ඡහි චිත්තෙහි හසන්ති, ඛීණාසවා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහි, එකෙන අහෙතුකකිරියචිත්තෙනාති පඤ්චහි චිත්තෙහි [Pg.64] හසන්ති. තෙසුපි බලවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙ ද්වීහි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි හසන්ති, දුබ්බලාරම්මණෙ දුහෙතුකචිත්තද්වයෙන ච අහෙතුකචිත්තෙන චාති තීහි චිත්තෙහි හසන්ති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං භගවතො පහට්ඨාකාරමත්තහසිතං උප්පාදෙති.

और यह मुस्कान (हसित) तेरह प्रकार के सौमनस्य-सहगत चित्तों से होती है। उनमें लौकिक महाजन अकुशल के चार और कामावचर कुशल के चार—इस प्रकार आठ चित्तों से हँसते हैं। शैक्ष (सेख) पुद्गल अकुशल के दृष्टिगत-सम्प्रयुक्त दो चित्तों को छोड़कर छह चित्तों से हँसते हैं। क्षीणास्त्रव (अर्हत्) चार सहेतुक-क्रिया चित्तों से और एक अहेतुक-क्रिया चित्त से—इस प्रकार पाँच चित्तों से हँसते हैं। उनमें भी बलवान आलम्बन के सामने आने पर दो ज्ञान-सम्प्रयुक्त चित्तों से हँसते हैं, और दुर्बल आलम्बन के सामने आने पर दो द्विहेतुक चित्तों और एक अहेतुक चित्त—इस प्रकार तीन चित्तों से हँसते हैं। परन्तु इस स्थान पर, अहेतुक-क्रिया-मनोविज्ञान-धातु-सौमनस्य-सहगत चित्त भगवान में प्रसन्नता की आकृति मात्र वाली मुस्कान उत्पन्न करता है।

තං පනෙතං හසිතං එවං අප්පමත්තකම්පි ථෙරස්ස පාකටං අහොසි. කථං? තථාරූපෙ හි කාලෙ තථාගතස්ස චතූහි දාඨාහි චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො සමොසරිතා විජ්ජුලතා විය විරොචමානා මහාතාලක්ඛන්ධප්පමාණා රස්මිවට්ටියො උට්ඨහිත්වා තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධායන්ති. තෙන සඤ්ඤාණෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්ඡතො ගච්ඡමානොපි සිතපාතුභාවං ජානාති.

वह मुस्कान इतनी अल्प होने पर भी स्थविर (आनन्द) को स्पष्ट हो गई। कैसे? क्योंकि वैसे समय में तथागत के चारों दाढ़ों (दाँतों) से, चारों द्वीपों में व्याप्त महामेघ-मुख से निकली हुई बिजली की तरह चमकती हुई, विशाल ताड़ के तने के परिमाण वाली रश्मियाँ (किरणें) निकलकर, तीन बार श्रेष्ठ सिर की प्रदक्षिणा कर दाढ़ों के अग्रभाग में ही अन्तर्धान हो जाती हैं। उस चिह्न से आयुष्मान आनन्द, भगवान के पीछे चलते हुए भी, मुस्कान के प्रकट होने को जान लेते हैं।

ඉද්ධන්ති සමිද්ධං. ඵීතන්ති අතිසමිද්ධං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති ජනසමාකුලං. සීලෙසු අපරිපූරකාරීති පඤ්චසු සීලෙසු අසමත්තකාරී. පටිදෙසිතානීති උපාසකභාවං පටිදෙසිතානි. සමාදපිතානීති සරණෙසු පතිට්ඨාපිතානීති අත්ථො. ඉච්චෙතං සමසමන්ති ඉති එතං කාරණං සබ්බාකාරතො සමභාවෙනෙව සමං, න එකදෙසෙන. නත්ථි කිඤ්චි අතිරෙකන්ති මය්හං ඉමෙහි කිඤ්චි අතිරෙකං නත්ථි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අතිරෙකායාති විසෙසකාරණත්ථාය පටිපජ්ජාමීති අත්ථො. සීලෙසු පරිපූරකාරිං ධාරෙථාති පඤ්චසු සීලෙසු සමත්තකාරීති ජානාථ. එත්තාවතා තෙන පඤ්ච සීලානි සමාදින්නානි නාම හොන්ති. කිමඞ්ග පන න මයන්ති මයං පන කෙනෙව කාරණෙන පරිපූරකාරිනො න භවිස්සාම. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

'इद्धं' का अर्थ है समृद्ध। 'फीतं' का अर्थ है अत्यंत समृद्ध, जैसे पूर्णतः खिला हुआ वृक्ष। 'आकिण्णमनुस्सं' का अर्थ है लोगों से भरा हुआ। 'सीलेसु अपरिपूरकारी' का अर्थ है पाँच शीलों में अपूर्ण। 'पटिदेसितानि' का अर्थ है उपासक भाव को प्रकट करना। 'समादपितानि' का अर्थ है शरणों में प्रतिष्ठित करना। 'इच्चेतं समसमं' का अर्थ है कि यह कारण सभी प्रकार से समान है, आंशिक रूप से नहीं। 'नत्थि किञ्चि अतिरेकं' का अर्थ है कि मुझमें इनसे कुछ भी अधिक (विशेष) नहीं है। 'हन्द' यह शब्द संकल्प या त्याग के अर्थ में एक निपात है। 'अतिरेकाय' का अर्थ है विशेष कारण के लिए अभ्यास करना। 'सीलेसु परिपूरकारिं धारेथ' का अर्थ है कि उसे पाँच शीलों को पूर्ण करने वाला जानो। इतने से उसने पाँच शीलों को भली-भांति ग्रहण कर लिया है। 'किमङ्ग पन न मयं' का अर्थ है कि हम किस कारण से पूर्ण करने वाले नहीं होंगे? शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

උපාසකවග්ගො තතියො.

उपासक-वर्ग तीसरा (समाप्त)।

(19) 4. අරඤ්ඤවග්ගො

(१९) ४. अरण्य-वर्ग

1. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා

१. आरण्यक-सुत्त की व्याख्या

181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ මන්දත්තා මොමූහත්තාති නෙව සමාදානං ජානාති, න ආනිසංසං. අත්තනො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤාණෙනෙව ආරඤ්ඤකො [Pg.65] හොති. පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොති ‘‘අරඤ්ඤෙ මෙ විහරන්තස්ස ‘අයං ආරඤ්ඤකො’ති චතුපච්චයසක්කාරං කරිස්සන්ති, ‘අයං භික්ඛු ලජ්ජී පවිවිත්තො’තිආදීහි ච ගුණෙහි සම්භාවෙස්සන්තී’’ති එවං පාපිකාය ඉච්ඡාය ඨත්වා තාය එව ඉච්ඡාය අභිභූතො හුත්වා ආරඤ්ඤකො හොති. උම්මාදවසෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විහරන්තො පන උම්මාදා චිත්තක්ඛෙපා ආරඤ්ඤකො නාම හොති. වණ්ණිතන්ති ඉදං ආරඤ්ඤකඞ්ගං නාම බුද්ධෙහි ච බුද්ධසාවකෙහි ච වණ්ණිතං පසත්ථන්ති ආරඤ්ඤකො හොති. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථී, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා. තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය, න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච උත්තානත්ථමෙව.

१८१. चौथे वर्ग के पहले सुत्त में 'मन्दत्ता मोमूहत्ता' का अर्थ है कि वह न तो समादान (ग्रहण करने) को जानता है और न ही उसके लाभ को। अपनी मंदता और मोह के कारण अज्ञानवश ही वह आरण्यक (वनवासी) होता है। 'पापिच्छो इच्छापगतो' का अर्थ है कि "वन में विहार करते हुए मेरा 'यह आरण्यक है' ऐसा कहकर लोग चारों प्रत्ययों से सत्कार करेंगे, 'यह भिक्षु लज्जावान और विविक्त है' आदि गुणों से प्रशंसा करेंगे" - इस प्रकार की पापपूर्ण इच्छा में स्थित होकर और उसी इच्छा से अभिभूत होकर वह आरण्यक होता है। उन्माद के वश में होकर वन में प्रवेश कर विहार करने वाला उन्माद और चित्त-विक्षेप के कारण आरण्यक कहलाता है। 'वण्णितं' का अर्थ है कि बुद्धों और बुद्ध-श्रावकों द्वारा इस आरण्यक-अंग की प्रशंसा की गई है, ऐसा मानकर वह आरण्यक होता है। 'इदमत्थितं' का अर्थ है कि इस कल्याणकारी प्रतिपत्ति (अभ्यास) का ही उसे प्रयोजन है, इसलिए वह 'इदमत्थी' है; इदमत्थी होने का भाव 'इदमत्थिता' है। केवल उसी इदमत्थिता के आश्रय से, न कि किसी अन्य लौकिक आमिष के आश्रय से, वह आरण्यक होता है। शेष यहाँ और इसके बाद के सुत्तों में स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

අරඤ්ඤවග්ගො චතුත්ථො.

अरण्य-वर्ग चौथा (समाप्त)।

(20) 5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(२०) ५. ब्राह्मण-वर्ग

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

१. सोण-सुत्त की व्याख्या

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ බ්‍රාහ්මණධම්මාති බ්‍රාහ්මණසභාවා. සුනඛෙසූති කුක්කුරෙසු. නෙව කිණන්ති න වික්කිණන්තීති න ගණ්හන්තා කිණන්ති, න දදන්තා වික්කිණන්ති. සම්පියෙනෙව සංවාසං සංබන්ධාය සම්පවත්තෙන්තීති පියො පියං උපසඞ්කමිත්වා පවෙණියා බන්ධනත්ථං සංවාසං පවත්තයන්ති. උදරාවදෙහකන්ති උදරං අවදිහිත්වා උපචිනිත්වා පූරෙත්වා. අවසෙසං ආදාය පක්කමන්තීති යං භුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති, තං භණ්ඩිකං කත්වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

१९१. पाँचवें वर्ग के पहले सुत्त में 'ब्राह्मणधम्मा' का अर्थ है ब्राह्मणों का स्वभाव। 'सुनखेसु' का अर्थ है कुत्तों में। 'नेव किणन्ति न विक्किणन्ति' का अर्थ है कि न तो लेने वाले खरीदते हैं और न ही देने वाले बेचते हैं। 'सम्पियेनेव संवासं' का अर्थ है कि प्रिय (ब्राह्मण) प्रिय (ब्राह्मणी) के पास जाकर वंश की परंपरा को जोड़ने के लिए संवास (सहवास) करते हैं। 'उदरावदेहकं' का अर्थ है पेट को बढ़ाकर या भरकर। 'अवसेसं आदाय पक्कमन्ति' का अर्थ है कि जिसे वे खा नहीं पाते, उसे पोटली बनाकर साथ ले जाते हैं। इस सुत्त में केवल वट्ट (संसार-चक्र) का ही वर्णन किया गया है।

2. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

२. दोण-ब्राह्मण-सुत्त की व्याख्या

192. දුතියෙ ත්වම්පි නොති ත්වම්පි නු. පවත්තාරොති පවත්තයිතාරො. යෙසන්ති යෙසං සන්තකං. මන්තපදන්ති වෙදසඞ්ඛාතං මන්තමෙව. ගීතන්ති අට්ඨකාදීහි දසහි පොරාණකබ්‍රාහ්මණෙහි සරසම්පත්තිවසෙන සජ්ඣායිතං. පවුත්තන්ති අඤ්ඤෙසං වුත්තං, වාචිතන්ති අත්ථො. සමීහිතන්ති සමුපබ්‍යූළ්හං රාසිකතං, පිණ්ඩං [Pg.66] කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. තදනුගායන්තීති එතරහි බ්‍රාහ්මණා තං තෙහි පුබ්බෙහි ගීතං අනුගායන්ති අනුසජ්ඣායන්ති. තදනුභාසන්තීති තං අනුභාසන්ති. ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. භාසිතමනුභාසන්තීති තෙහි භාසිතං අනුභාසන්ති. සජ්ඣායිතමනුසජ්ඣායන්තීති තෙහි සජ්ඣායිතං අනුසජ්ඣායන්ති. වාචිතමනුවාචෙන්තීති තෙහි අඤ්ඤෙසං වාචිතං අනුවාචෙන්ති. සෙය්‍යථිදන්ති තෙ කතමෙති අත්ථො. අට්ඨකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙ කිර දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා පරූපඝාතං අකත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වා මන්තෙ ගන්ථෙසුං. අපරාපරෙ පන බ්‍රාහ්මණා පාණාතිපාතාදීනි පක්ඛිපිත්වා තයො වෙදෙ භින්දිත්වා බුද්ධවචනෙන සද්ධිං විරුද්ධෙ අකංසු. ත්‍යාස්සු’මෙති එත්ථ අස්සූති නිපාතමත්තං, තෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමෙ පඤ්ච බ්‍රාහ්මණෙ පඤ්ඤාපෙන්තීති අත්ථො.

१९२. दूसरे सुत्त में 'त्वम्पि नो' का अर्थ है क्या तुम भी? 'पवत्तारो' का अर्थ है प्रवर्तक (आरंभ करने वाले)। 'येसं' का अर्थ है जिनका (धन)। 'मन्तपदं' का अर्थ है वेद संज्ञक मंत्र ही। 'गीतं' का अर्थ है अट्ठक आदि दस प्राचीन ब्राह्मणों द्वारा स्वर-संपत्ति के साथ सस्वर पाठ किया गया। 'पवुत्तं' का अर्थ है दूसरों को कहा गया या पढ़ाया गया। 'समीहितं' का अर्थ है एकत्रित किया हुआ, समूह बनाया हुआ या संग्रह करके रखा हुआ। 'तदनुगायन्ति' का अर्थ है कि वर्तमान के ब्राह्मण उन पूर्वजों द्वारा गाए गए मंत्रों का अनुगायन और अनु-स्वाध्याय करते हैं। 'तदनुभासन्ति' का अर्थ है उसका अनुभाषण करते हैं; यह पहले वाले का ही पर्यायवाची है। 'भासितमनुभासन्ति' का अर्थ है उनके द्वारा कहे गए का अनुभाषण करते हैं। 'सज्झायितमनुसज्झायन्ति' का अर्थ है उनके द्वारा स्वाध्याय किए गए का अनु-स्वाध्याय करते हैं। 'वाचितमनुवाचेन्ति' का अर्थ है उनके द्वारा दूसरों को पढ़ाए गए का अनु-वाचन करते हैं। 'सेय्यथिदं' का अर्थ है वे कौन से हैं। 'अट्ठको' आदि उनके नाम हैं। वे (प्राचीन ब्राह्मण) दिव्य चक्षु से देखकर, दूसरों को पीड़ा न पहुँचाते हुए, भगवान कस्सप सम्यक्सम्बुद्ध के वचनों के साथ मिलान करके मंत्रों की रचना करते थे। किंतु बाद के ब्राह्मणों ने प्राणातिपात (जीव-हत्या) आदि को सम्मिलित कर, तीनों वेदों को विकृत कर बुद्ध-वचनों के विरुद्ध कर दिया। 'त्यास्सुमे' यहाँ 'अस्सु' मात्र एक निपात है; वे ब्राह्मण इन पाँच प्रकार के ब्राह्मणों को प्रज्ञप्त करते हैं, यह अर्थ है।

මන්තෙ අධීයමානොති වෙදෙ සජ්ඣායන්තො ගණ්හන්තො. ආචරියධනන්ති ආචරියදක්ඛිණං ආචරියභාගං. න ඉස්සත්ථෙනාති න යොධාජීවකම්මෙන උප්පාදෙති. න රාජපොරිසෙනාති න රාජුපට්ඨාකභාවෙන. කෙවලං භික්ඛාචරියායාති සුද්ධාය භික්ඛාචරියාය එව. කපාලං අනතිමඤ්ඤමානොති තං භික්ඛාභාජනං අනතිමඤ්ඤමානො. සො හි පුණ්ණපත්තං ආදාය සීසං න්හාතො කුලද්වාරෙසු ඨත්වා ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, මන්තාපි මෙ ගහිතා, ආචරියස්ස ආචරියධනං දස්සාමි, ධනං මෙ දෙථා’’ති යාචති. තං සුත්වා මනුස්සා යථාසත්ති යථාබලං අට්ඨපි සොළසපි සතම්පි සහස්සම්පි දෙන්ති. එවං සකලගාමං චරිත්වා ලද්ධධනං ආචරියස්ස නිය්‍යාදෙති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං ඛො දොණ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො හොතීති එවං බ්‍රහ්මවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො නාම හොති.

'मन्ते अधीयमानो' का अर्थ है वेदों का स्वाध्याय और ग्रहण करना। 'आचरियधनं' का अर्थ है आचार्य-दक्षिणा या आचार्य का भाग। 'न इस्सत्थेन' का अर्थ है योद्धा के रूप में जीविका (युद्ध-कर्म) से धन उत्पन्न नहीं करता। 'न राजपोरिसेन' का अर्थ है राजा की सेवा (राज-पुरुष) के रूप में नहीं। 'केवलं भिक्खाचरियाय' का अर्थ है केवल शुद्ध भिक्षाचर्या से ही। 'कपालं अनतिमञ्ञमानो' का अर्थ है उस भिक्षा-पात्र का अनादर न करते हुए। वह (ब्राह्मण) भिक्षा से भरे पात्र को लेकर, सिर धोकर (स्नान कर), कुलों के द्वारों पर खड़ा होकर याचना करता है - "मैंने अड़तालीस वर्षों तक कौमार-ब्रह्मचर्य का पालन किया है, मंत्रों को भी ग्रहण किया है, अब आचार्य को आचार्य-दक्षिणा देनी है, मुझे धन दें।" उसे सुनकर लोग अपनी शक्ति और सामर्थ्य के अनुसार आठ, सोलह, सौ या हजार (कार्षापण) देते हैं। इस प्रकार पूरे गाँव में घूमकर प्राप्त धन को वह आचार्य को सौंप देता है। इसी के संदर्भ में यह कहा गया है। 'एवं खो दोण ब्राह्मणो ब्रह्मसमो होति' का अर्थ है कि इस प्रकार ब्रह्मविहारों से युक्त होने के कारण वह ब्राह्मण 'ब्रह्म-समान' होता है।

නෙව කයෙන න වික්කයෙනාති නෙව අත්තනා කයං කත්වා ගණ්හාති, න පරෙන වික්කයං කත්වා දින්නං. උදකූපස්සට්ඨන්ති උදකෙන උපස්සට්ඨං පරිච්චත්තං. සො හි යස්මිං කුලෙ වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, ගන්ත්වා තස්ස ද්වාරෙ තිට්ඨති. ‘‘කස්මා ඨිතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, තං සබ්බං තුම්හාකං දෙමි, තුම්හෙ මය්හං දාරිකං දෙථා’’ති වදති. තෙ දාරිකං ආනෙත්වා තස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා දෙන්ති. සො තං උදකූපස්සට්ඨං භරියං ගණ්හිත්වා ගච්ඡති. අතිමීළ්හජොති අතිමීළ්හෙ [Pg.67] මහාගූථරාසිම්හි ජාතො. තස්ස සාති තස්ස එසා. න දවත්ථාති න කීළනත්ථා. න රතත්ථාති න කාමරතිඅත්ථා. මෙථුනං උප්පාදෙත්වාති ධීතරං වා පුත්තං වා උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි පවෙණි ඝටීයිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජති. සුගතිං සග්ගං ලොකන්ති බ්‍රහ්මලොකමෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. දෙවසමො හොතීති දිබ්බවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා දෙවසමො නාම හොති.

‘नेव कयेन न विक्कयेन’ का अर्थ है—न स्वयं क्रय करके ग्रहण करता है, और न ही दूसरे के द्वारा विक्रय किए जाने पर दिए गए को लेता है। ‘उदकूपस्सट्ठं’ का अर्थ है—जल के साथ (संकल्पपूर्वक) त्याग किया गया। वह (ब्राह्मण) जिस कुल में विवाह योग्य कन्या होती है, वहाँ जाकर उसके द्वार पर खड़ा हो जाता है। ‘क्यों खड़े हो?’ ऐसा पूछे जाने पर वह कहता है—‘मैंने अड़तालीस वर्षों तक कौमार-ब्रह्मचर्य का पालन किया है, वह सब मैं तुम्हें देता हूँ, तुम मुझे अपनी कन्या दो।’ वे कन्या को लाकर उसके हाथ में जल गिराकर (दान स्वरूप) देते हैं। वह उस जल-संकल्प द्वारा प्राप्त पत्नी को लेकर चला जाता है। ‘अतिमीळ्हजो’ का अर्थ है—अत्यधिक विष्ठा के ढेर में उत्पन्न। ‘तस्स सा’ का अर्थ है—उस (ब्राह्मण) की वह (ब्राह्मणी)। ‘न दवत्था’ का अर्थ है—क्रीड़ा के लिए नहीं। ‘न रतत्या’ का अर्थ है—काम-रति के प्रयोजन से नहीं। ‘मेथुनं उप्पादेत्वा’ का अर्थ है—पुत्री या पुत्र को उत्पन्न करके, ‘अब वंश-परम्परा बनी रहेगी’ ऐसा विचार कर, घर से निकलकर प्रव्रजित हो जाता है। ‘सुगतिं सग्गं लोकं’ यह बात ब्रह्मलोक के संदर्भ में कही गई है। ‘देवसमो होति’ का अर्थ है—दिव्य विहारों (रूपवचर ध्यानों) से युक्त होने के कारण वह ‘देव-समान’ होता है।

තමෙව පුත්තස්සාදං නිකාමයමානොති ය්වාස්ස ධීතරං වා පුත්තං වා ජාතං දිස්වා පුත්තපෙමං පුත්තස්සාදො උප්පජ්ජති, තං පත්ථයමානො ඉච්ඡමානො. කුටුම්බං අජ්ඣාවසතීති කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා කුටුම්බමජ්ඣෙ වසති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

‘तमेव पुत्तस्सादं निकामयमानो’ का अर्थ है—अपनी उत्पन्न हुई पुत्री या पुत्र को देखकर जो पुत्र-प्रेम या पुत्र-आस्वाद उत्पन्न होता है, उसी की प्रार्थना या इच्छा करते हुए। ‘कुटुम्बं अज्झावसति’ का अर्थ है—कुटुम्ब (गृहस्थी) की स्थापना करके कुटुम्ब के बीच में निवास करता है। शेष अंश यहाँ स्पष्ट ही है।

3. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

३. संगारव सुत्त की व्याख्या

193. තතියෙ පගෙවාති පඨමඤ්ඤෙව. කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගග්ගහිතෙන. කාමරාගපරෙතෙනාති කාමරාගානුගතෙන. නිස්සරණන්ති තිවිධං කාමරාගස්ස නිස්සරණං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, තදඞ්ගනිස්සරණං, සමුච්ඡෙදනිස්සරණන්ති. තත්ථ අසුභෙ පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, විපස්සනා තදඞ්ගනිස්සරණං නාම, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං නාම. තං තිවිධම්පි නප්පජානාතීති අත්ථො. අත්තත්ථම්පීතිආදීසු අරහත්තසඞ්ඛාතො අත්තනො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පච්චයදායකානං අත්ථො පරත්ථො නාම, ස්වෙව දුවිධො උභයත්ථො නාම. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

१९३. तीसरे सुत्त में, ‘पगेव’ का अर्थ है—पहले से ही (प्रारम्भ में ही)। ‘कामरागपरियुट्ठितेन’ का अर्थ है—काम-राग द्वारा जकड़े हुए। ‘कामरागपरेतेन’ का अर्थ है—काम-राग के वशीभूत। ‘निस्सरणं’ यहाँ काम-राग का निस्सरण (मुक्ति) तीन प्रकार का है—विष्कम्भन-निस्सरण (दबाना), तदङ्ग-निस्सरण (प्रतिपक्ष द्वारा हटाना) और समुच्छेद-निस्सरण (समूल नष्ट करना)। उनमें से, अशुभायतन में प्रथम ध्यान ‘विष्कम्भन-निस्सरण’ है, विपश्यना ‘तदङ्ग-निस्सरण’ है और अर्हत्त्व मार्ग ‘समुच्छेद-निस्सरण’ है। ‘उस तीनों प्रकार के निस्सरण को नहीं जानता’—यह अर्थ है। ‘अत्तत्थम्पि’ आदि में, अर्हत्त्व संज्ञक अपना लाभ ‘आत्मार्थ’ (अत्तत्थ) कहलाता है, प्रत्यय-दाताओं (दानियों) का लाभ ‘परार्थ’ (परत्थ) कहलाता है, और वे दोनों ही ‘उभयार्थ’ (उभयत्थ) कहलाते हैं। इसी विधि से सभी पदों में अर्थ समझना चाहिए।

අයං පන විසෙසො – බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණන්තිආදීසු හි ද්වෙව නිස්සරණානි වික්ඛම්භනනිස්සරණඤ්ච සමුච්ඡෙදනිස්සරණඤ්ච. තත්ථ බ්‍යාපාදස්ස තාව මෙත්තාය පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං, ථිනමිද්ධස්ස ආලොකසඤ්ඤා වික්ඛම්භනනිස්සරණං, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස යො කොචි සමථො වික්ඛම්භනනිස්සරණං, උද්ධච්චස්ස පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගො, කුක්කුච්චස්ස අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. විචිකිච්ඡාය ධම්මවවත්ථානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, පඨමමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං.

किन्तु यहाँ यह विशेषता है—‘ब्यापादस्स निस्सरणं’ आदि में दो ही निस्सरण होते हैं: विष्कम्भन-निस्सरण और समुच्छेद-निस्सरण। उनमें से, व्यापाद (द्वेष) के लिए मैत्री का प्रथम ध्यान ‘विष्कम्भन-निस्सरण’ है और अनागामी मार्ग ‘समुच्छेद-निस्सरण’ है। स्त्यान-मिद्ध (आलस्य-तन्द्रा) के लिए आलोक-संज्ञा ‘विष्कम्भन-निस्सरण’ है और अर्हत्त्व मार्ग ‘समुच्छेद-निस्सरण’ है। औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) के लिए जो कोई भी शमथ है, वह ‘विष्कम्भन-निस्सरण’ है; किन्तु यहाँ औद्धत्य के लिए अर्हत्त्व मार्ग और कौकृत्य के लिए अनागामी मार्ग ‘समुच्छेद-निस्सरण’ है। विचिकित्सा (संदेह) के लिए धर्म-व्यवस्थान (धम्म-ववत्थान) ‘विष्कम्भन-निस्सरण’ है और प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ति मार्ग) ‘समुच्छेद-निस्सरण’ है।

යා පනෙත්ථ සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණ, උදපත්තො සංසට්ඨො ලාඛාය වාතිආදිකා උපමා වුත්තා, තාසු උදපත්තොති උදකභරිතා පාති. සංසට්ඨොති [Pg.68] වණ්ණභෙදකරණවසෙන සංසට්ඨො. උක්කුධිතොති කුධිතො. උස්සදකජාතොති උසුමකජාතො. සෙවාලපණකපරියොනද්ධොති තිලබීජකාදිභෙදෙන සෙවාලෙන වා නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන වා උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තෙන පණකෙන පරියොනද්ධො. වාතෙරිතොති වාතෙන එරිතො කම්පිතො. ආවිලොති අප්පසන්නො. ලුළිතොති අසන්නිසින්නො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. අන්ධකාරෙ නික්ඛිත්තොති කොට්ඨකන්තරාදිභෙදෙ අනාලොකට්ඨානෙ ඨපිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ භගවා තීහි භවෙහි දෙසනං නිවට්ටෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨපෙසි, බ්‍රාහ්මණො පන සරණමත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

यहाँ जो ‘सेय्यथापि, ब्राह्मण, उदपत्तो संसट्ठो लाखाया वा’ आदि उपमाएँ दी गई हैं, उनमें ‘उदपत्तो’ का अर्थ है—जल से भरा हुआ पात्र। ‘संसट्ठो’ का अर्थ है—रंग बदल जाने के कारण मिश्रित। ‘उक्कुधितो’ का अर्थ है—खौलता हुआ। ‘उस्सदाकजातो’ का अर्थ है—ऊष्मा (भाप) युक्त। ‘सेवालपणकप परियोनद्धो’ का अर्थ है—तिल के बीज आदि के समान काई (सेवाल) से अथवा नीले मेंढक की पीठ के रंग वाली जल की सतह को ढंकने वाली शैवाल (पणक) से आच्छादित। ‘वातेरितो’ का अर्थ है—वायु द्वारा प्रेरित या कम्पित। ‘आविलो’ का अर्थ है—अस्वच्छ। ‘लुळितो’ का अर्थ है—आलोड़ित या अस्थिर। ‘कललीभूतो’ का अर्थ है—कीचड़ जैसा बना हुआ। ‘अन्धकारे निक्खित्तो’ का अर्थ है—कोठरी के भीतर आदि जैसे प्रकाशहीन स्थान पर रखा हुआ। इस सुत्त में भगवान ने तीन भवों के माध्यम से देशना को मोड़कर अर्हत्त्व रूपी शिखर पर समाप्त किया, और वह ब्राह्मण (दोण) केवल शरणगमन में प्रतिष्ठित हुआ।

4. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා

४. कारणपाली सुत्त की व्याख्या

194. චතුත්ථෙ කාරණපාලීති පාලොති තස්ස නාමං, රාජකුලානං පන කම්මන්තෙ කාරෙතීති කාරණපාලී නාම ජාතො. කම්මන්තං කාරෙතීති පාතොව උට්ඨාය ද්වාරට්ටාලකපාකාරෙ අකතෙ කාරෙති, ජිණ්ණෙ පටිජග්ගාපෙති. පිඞ්ගියානිං බ්‍රාහ්මණන්ති එවංනාමකං අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨිතං අරියසාවකං බ්‍රාහ්මණං. සො කිර පාතොව උට්ඨාය ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා නගරං ආගච්ඡති, ඉදං බ්‍රාහ්මණස්ස දෙවසිකං වත්තන්ති. තං සො එවං වත්තං කත්වා ආගච්ඡන්තං අද්දස. එතදවොචාති ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්ඤවා ඤාණුත්තරො, කහං නු ඛො පාතොව ගන්ත්වා ආගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අනුක්කමෙන සන්තිකං ආගතං සඤ්ජානිත්වා ‘‘හන්ද කුතො නූ’’තිආදිවචනං අවොච.

१९४. चौथे सुत्त में, ‘कारणपाली’ में ‘पाली’ उसका नाम है, और राजकुल के कार्यों (कम्मन्त) को करवाने के कारण वह ‘कारणपाली’ नाम से प्रसिद्ध हुआ। ‘कम्मन्तं कारेति’ का अर्थ है—प्रातःकाल ही उठकर द्वार, अट्टालक और प्राचीरों के जो कार्य नहीं हुए हैं उन्हें करवाता है और जो जीर्ण हो गए हैं उनकी मरम्मत करवाता है। ‘पिङ्गियानिं ब्राह्मणं’ का अर्थ है—इस नाम वाले, अनागामी फल में प्रतिष्ठित आर्यश्रावक ब्राह्मण को। वह (पिङ्गियानी) प्रातःकाल उठकर गंध-माला आदि लेकर शास्ता के पास जाता, वंदना करता, गंध-माला आदि से पूजा करता और फिर नगर आता था; यह उस ब्राह्मण का दैनिक व्रत (नियम) था। उसे (कारणपाली ने) इस प्रकार अपने नियम को पूरा कर आते हुए देखा। ‘एतदवोच’ का अर्थ है—‘यह ब्राह्मण बुद्धिमान और उत्तम ज्ञान वाला है, यह प्रातःकाल कहाँ जाकर आ रहा है?’ ऐसा सोचकर, क्रमशः समीप आए हुए उसे पहचानकर ‘हन्द कुतो नु’ आदि वचन कहे।

තත්ථ දිවා දිවස්සාති දිවසස්සාපි දිවා, මජ්ඣන්හිකකාලෙති අත්ථො. පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති භවං පිඞ්ගියානී සමණං ගොතමං පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති, උදාහු නොති අයමෙත්ථ අත්ථො. කො චාහං, භොති, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජානනෙ අහං කො නාම? කො ච සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමීති කුතො චාහං සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමි, කෙන නාම කාරණෙන ජානිස්සාමීති එවං සබ්බථාපි අත්තනො අජානනභාවං දීපෙති. සොපි නූනස්ස තාදිසොවාති යො සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානෙය්‍ය, සොපි නූන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තාදිසො [Pg.69] බුද්ධොයෙව භවෙය්‍ය. සිනෙරුං වා හි පථවිං වා ආකාසං වා පමෙතුකාමෙන තප්පමාණො දණ්ඩො වා රජ්ජු වා ලද්ධුං වට්ටති, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤං ජානන්තෙනපි තස්ස ඤාණසදිසමෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ලද්ධුං වට්ටතීති දීපෙති. ආදරවසෙන පනෙත්ථ ආමෙඩිතං කතං. උළාරායාති උත්තමාය සෙට්ඨාය. කො චාහං, භොති, භො, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස පසංසනෙ කො නාම. කො ච සමණං ගොතමං පසංසිස්සාමීති කෙන කාරණෙන පසංසිස්සාමි.

वहाँ 'दिवा दिवस' (divā divassā) का अर्थ है दिन के समय, मध्याह्न काल में। 'पण्डितो मञ्ञे' (Paṇḍito maññeti) का अर्थ है—क्या आप पिंगियानी श्रमण गौतम को पण्डित मानते हैं या नहीं? 'को चाहं भो' (Ko cāhaṃ, bho) का अर्थ है—हे महानुभाव, श्रमण गौतम की प्रज्ञा की प्रखरता को जानने में मैं कौन हूँ? (अर्थात् मेरी क्या बिसात?) 'मैं श्रमण गौतम की प्रज्ञा की प्रखरता को कैसे जानूँगा?'—इस प्रकार वह हर तरह से अपनी अनभिज्ञता (अज्ञानता) को प्रकट करता है। 'वह भी निश्चय ही वैसा ही होगा' (Sopi nūnassa tādiso)—जो श्रमण गौतम की प्रज्ञा की प्रखरता को जान सके, वह भी निश्चित रूप से दस पारमिताओं को पूर्ण कर सर्वज्ञता को प्राप्त वैसा ही बुद्ध होगा। क्योंकि सुमेरु पर्वत, पृथ्वी या आकाश को मापने की इच्छा रखने वाले के पास उसी परिमाण का डंडा या रस्सी होनी चाहिए; इसी प्रकार श्रमण गौतम की प्रज्ञा को जानने वाले के पास भी उनके ज्ञान के समान ही सर्वज्ञ ज्ञान होना चाहिए—यह अर्थ यहाँ स्पष्ट किया गया है। यहाँ आदर के कारण शब्दों की पुनरावृत्ति (आमेडित) की गई है। 'उळाराय' (Uḷārāya) का अर्थ है उत्तम या श्रेष्ठ। 'हे महानुभाव, श्रमण गौतम की प्रशंसा करने में मैं कौन हूँ?' और 'मैं श्रमण गौतम की प्रशंसा किस कारण से कर सकूँगा?' (अर्थात् मैं उनकी प्रशंसा करने में असमर्थ हूँ)।

පසත්ථප්පසත්ථොති සබ්බගුණානං උපරි චරෙහි සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො, න තස්ස අඤ්ඤෙහි පසංසනකිච්චං අත්ථි. යථා හි චම්පකපුප්ඵං වා නීලුප්පලං වා පදුමං වා ලොහිතචන්දනං වා අත්තනො වණ්ණගන්ධසිරියාව පාසාදිකඤ්චෙව සුගන්ධඤ්ච, න තස්ස ආගන්තුකෙහි වණ්ණගන්ධෙහි ථොමනකිච්චං අත්ථි. යථා ච මණිරතනං වා චන්දමණ්ඩලං වා අත්තනො ආලොකෙනෙව ඔභාසති, න තස්ස අඤ්ඤෙන ඔභාසනකිච්චං අත්ථි, එවං සමණො ගොතමො සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො ථොමිතො, සබ්බලොකස්ස සෙට්ඨතං පාපිතො. න තස්ස අඤ්ඤෙන පසංසනකිච්චං අත්ථි.

'प्रशस्त-प्रशस्त' (Pasatthappasattho) का अर्थ है—सभी गुणों से ऊपर स्थित और समस्त लोक द्वारा प्रशंसित अपने ही गुणों के कारण वे प्रशंसित हैं; उन्हें दूसरों द्वारा प्रशंसा की आवश्यकता नहीं है। जैसे चम्पा का फूल, नीलकमल, पद्म या लाल चन्दन अपनी ही वर्ण और गन्ध की शोभा से चित्ताकर्षक और सुगन्धित होते हैं, उन्हें बाहरी वर्ण या गन्ध द्वारा प्रशंसा की आवश्यकता नहीं होती। और जैसे मणिरत्न या चन्द्रमण्डल अपने ही प्रकाश से प्रकाशित होते हैं, उन्हें किसी अन्य प्रकाश की आवश्यकता नहीं होती, वैसे ही श्रमण गौतम समस्त लोक द्वारा प्रशंसित अपने ही गुणों से प्रशंसित और स्तुत हैं, वे समस्त लोक में श्रेष्ठता को प्राप्त हैं। उन्हें दूसरों द्वारा प्रशंसा की आवश्यकता नहीं है।

පසත්ථෙහි වා පසත්ථොතිපි පසත්ථප්පසත්ථො. කෙ පන පසත්ථා නාම? රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලවාසිකෙහි පසත්ථො, බිම්බිසාරො අඞ්ගමගධවාසීහි, වෙසාලිකා ලිච්ඡවී වජ්ජිතට්ඨවාසීහි පසත්ථා, පාවෙය්‍යකා මල්ලා කොසිනාරකා මල්ලා අඤ්ඤෙපි තෙ තෙ ඛත්තියා තෙහි තෙහි ජානපදෙහි පසත්ථා, චඞ්කිආදයො බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණගණෙහි, අනාථපිණ්ඩිකාදයො උපාසකා උපාසකගණෙහි, විසාඛාආදිකා උපාසිකා අනෙකසතාහි උපාසිකාහි, සකුලුදායිආදයො පරිබ්බාජකා අනෙකෙහි පරිබ්බාජකසතෙහි, උප්පලවණ්ණත්ථෙරිආදිකා මහාසාවිකා අනෙකෙහි භික්ඛුනිසතෙහි, සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො මහාථෙරා අනෙකසතෙහි භික්ඛූහි, සක්කාදයො දෙවා අනෙකසහස්සෙහි දෙවෙහි, මහාබ්‍රහ්මාදයො බ්‍රහ්මානො අනෙකසහස්සෙහි බ්‍රහ්මෙහි පසත්ථා. තෙ සබ්බෙපි දසබලං ථොමෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්තීති භගවා ‘‘පසත්ථප්පසත්ථො’’ති වුච්චති. අත්ථවසන්ති අත්ථානිසංසං.

अथवा, जो स्वयं प्रशंसित हैं, उनके द्वारा प्रशंसित होने के कारण भी वे 'प्रशस्त-प्रशस्त' कहलाते हैं। वे प्रशंसित लोग कौन हैं? राजा प्रसेनजित कोसल काशी और कोसल के निवासियों द्वारा प्रशंसित हैं; बिम्बिसार अंग और मगध के निवासियों द्वारा; वैशाली के लिच्छवि वज्जि प्रदेश के निवासियों द्वारा; पावा और कुशीनारा के मल्ल तथा अन्य क्षत्रिय अपने-अपने जनपदों द्वारा प्रशंसित हैं। चंकी आदि ब्राह्मण ब्राह्मण-समूहों द्वारा; अनाथपिण्डिक आदि उपासक उपासक-समूहों द्वारा; विशाखा आदि उपासिकाएँ अनेक सौ उपासिकाओं द्वारा; सकुलुदायी आदि परिव्राजक अनेक सौ परिव्राजकों द्वारा; उत्पलवर्णा स्थेरी आदि महाश्राविकाएँ अनेक सौ भिक्षुणियों द्वारा; सारिपुत्र स्थविर आदि महास्थविर अनेक सौ भिक्षुओं द्वारा; शक्र आदि देव अनेक सहस्र देवों द्वारा; और महाब्रह्मा आदि ब्रह्मा अनेक सहस्र ब्रह्माओं द्वारा प्रशंसित हैं। वे सभी (प्रशंसित जन) दशबल (बुद्ध) की स्तुति, गुणगान और प्रशंसा करते हैं, इसलिए भगवान को 'प्रशस्त-प्रशस्त' कहा जाता है। 'अत्थवसं' (Atthavasaṃ) का अर्थ है अर्थ-निशंस (लाभ या लाभप्रदता)।

අථස්ස [Pg.70] සො අත්තනො පසාදකාරණං ආචික්ඛන්තො සෙය්‍යථාපි, භො, පුරිසොතිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගරසපරිතිත්තොති භොජනරසෙසු පායාසො ස්නෙහරසෙසු ගොසප්පි, කසාවරසෙසු ඛුද්දකමධු අනෙළකං, මධුරරසෙසු සක්කරාති එවමාදයො අග්ගරසා නාම. තෙසු යෙන කෙනචි පරිතිත්තො ආකණ්ඨප්පමාණං භුඤ්ජිත්වා ඨිතො. අඤ්ඤෙසං හීනානන්ති අග්ගරසෙහි අඤ්ඤෙසං හීනරසානං. සුත්තසොති සුත්තතො, සුත්තභාවෙනාති අත්ථො. සෙසුපි එසෙව නයො. තතො තතොති සුත්තාදීසු තතො තතො. අඤ්ඤෙසං පුථුසමණබ්‍රාහ්මණාප්පවාදානන්ති යෙ අඤ්ඤෙසං පුථූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධිසඞ්ඛාතප්පවාදා, තෙසං. න පිහෙතීති න පත්ථෙති, තෙ කථියමානෙ සොතුම්පි න ඉච්ඡති. ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතොති ජිඝච්ඡාය චෙව දුබ්බලභාවෙන ච අනුගතො. මධුපිණ්ඩිකන්ති සාලිපිට්ඨං භජ්ජිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා කතං බද්ධසත්තුපිණ්ඩිකං, මධුරපූවමෙව වා. අධිගච්ඡෙය්‍යාති ලභෙය්‍ය. අසෙචනකන්ති මධුරභාවකරණත්ථාය අඤ්ඤෙන රසෙන අනාසිත්තකං ඔජවන්තං පණීතරසං.

तब वह (पिंगियानी) उस (करणपाली ब्राह्मण) को अपनी प्रसन्नता का कारण बताते हुए 'जैसे कि, हे पुरुष' (seyyathāpi, bho, puriso) आदि कहता है। वहाँ 'अग्गरस-परितित्तो' (aggarasaparititto) का अर्थ है—भोजन के रसों में पायस (खीर), स्नेह रसों में गाय का घी, कषाय रसों में शुद्ध मधु (शहद), और मधुर रसों में शर्करा आदि 'अग्ररस' (उत्तम रस) कहलाते हैं। इनमें से किसी भी उत्तम रस से तृप्त होकर, कण्ठ तक भोजन कर जो स्थित है। 'अञ्ञेसं हीनानं' (Aññesaṃ hīnānaṃ) का अर्थ है—अग्ररसों से भिन्न अन्य हीन रसों के प्रति। 'सुत्तसो' (Suttaso) का अर्थ है—सूत्र के अनुसार या सूत्र रूप में। शेष पदों में भी यही विधि समझनी चाहिए। 'ततो ततो' (Tato tato) का अर्थ है—सूत्र आदि में से उस-उस (सूत्र) से। 'अञ्ञेसं पुथुसमणब्राह्मणाप्पवादानं' (Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādānaṃ) का अर्थ है—अन्य अनेक श्रमणों और ब्राह्मणों के जो मत (वाद) कहे गए हैं, उनके प्रति। 'न पिहेति' (Na piheti) का अर्थ है—इच्छा नहीं करता; उनके कहे जाने पर उन्हें सुनने की भी इच्छा नहीं करता। 'जिघच्छा-दुब्बल्य-परेतो' (Jighacchādubbalyapareto) का अर्थ है—भूख और दुर्बलता से ग्रस्त। 'मधुपिण्डिकं' (Madhupiṇḍikaṃ) का अर्थ है—शाली (चावल) के आटे को भूनकर और चार मधुर पदार्थों (चतुमधुर) से मिलाकर बनाया गया सत्तू का लड्डू, अथवा अत्यंत मधुर पूआ। 'अधिगच्छेय्य' (Adhigaccheyyā) का अर्थ है—प्राप्त करे। 'असेचनकं' (Asecanakaṃ) का अर्थ है—मिठास बढ़ाने के लिए किसी अन्य रस को मिलाने की आवश्यकता न हो ऐसा (प्राकृतिक रूप से) ओजस्वी और प्रणीत (उत्तम) रस।

හරිචන්දනස්සාති සුවණ්ණවණ්ණචන්දනස්ස. ලොහිතචන්දනස්සාති රත්තවණ්ණචන්දනස්ස. සුරභිගන්ධන්ති සුගන්ධං. දරථාදයො වට්ටදරථා, වට්ටකිලමථා, වට්ටපරිළාහා එව. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ඔඝොති වුච්චති. එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති. එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

'हरिचन्दनस्स' (Haricandanassa) का अर्थ है—सुवर्ण के समान वर्ण वाले चन्दन का। 'लोहितचन्दनस्स' (Lohitacandanassa) का अर्थ है—लाल वर्ण वाले चन्दन का। 'सुरभिगन्धं' (Surabhigandhaṃ) का अर्थ है—सुगन्धित। 'दरथ' (Daratha) आदि का अर्थ है—संसार-चक्र (वट्ट) से उत्पन्न होने वाली व्यथा, थकान और परिदाह (जलन)। 'उदानं उदानेसि' (Udānaṃ udānesi) का अर्थ है—उद्गार व्यक्त किया। जैसे जिस तेल को पात्र (माप) समाहित नहीं कर पाता और वह छलक कर बाहर बह जाता है, उसे 'अवेसेक' कहा जाता है। और जिस जल को तालाब समाहित नहीं कर पाता और वह किनारों को लाँघकर बह जाता है, उसे 'ओघ' (बाढ़) कहा जाता है। इसी प्रकार, जिस प्रीति-युक्त वचन को हृदय समाहित नहीं कर पाता और वह अधिक होने के कारण भीतर न रुककर बाहर निकल आता है, उसे 'उदान' कहा जाता है। इस प्रकार के प्रीति-मय वचन को प्रकट किया—यही अर्थ है।

5. පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා

५. पिंगियानी सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

195. පඤ්චමෙ නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකං. නීලවණ්ණාතිආදි තස්සෙව විභාගදස්සනං. තත්ථ න තෙසං පකතිවණ්ණො නීලො, නීලවිලෙපනවිලිත්තත්තා පනෙතං වුත්තං. නීලවත්ථාති පටදුකූලකොසෙය්‍යාදීනිපි තෙසං නීලානෙව හොන්ති. නීලාලඞ්කාරාති නීලමණීහි නීලපුප්ඵෙහි අලඞ්කතා, තෙසං හත්ථාලඞ්කාර-අස්සාලඞ්කාර-රථාලඞ්කාර-සාණිවිතානකඤ්චුකාපි සබ්බෙ නීලායෙව හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

१९५. पाँचवें (सूत्त) में, 'नीला' यह शब्द सभी नीले रंगों को समाहित करने वाला है। 'नीलवण्णा' आदि उसी का विभाग (विस्तार) दिखाने के लिए है। वहाँ उनका प्राकृतिक वर्ण नीला नहीं था, बल्कि नीले विलेपन (लेप) से लिप्त होने के कारण ऐसा कहा गया है। 'नीलवत्था' का अर्थ है कि उनके वस्त्र जैसे सूती, रेशमी आदि भी नीले ही थे। 'नीलालंकारा' का अर्थ है कि वे नीलमणि और नीले फूलों से अलंकृत थे; उनके हाथियों, घोड़ों, रथों के अलंकार, शामियाने और अंगरखे भी सभी नीले ही थे। इस पद्धति से सभी पदों का अर्थ समझना चाहिए।

පදුමං [Pg.71] යථාති යථා සතපත්තං රත්තපදුමං. කොකනදන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පාතොති පගෙව සුරියුග්ගමනකාලෙ. සියාති භවෙය්‍ය. අවීතගන්ධන්ති අවිගතගන්ධං. අඞ්ගීරසන්ති භගවතො අඞ්ගමඞ්ගෙහි රස්මියො නිච්ඡරන්ති, තස්මා අඞ්ගීරසොති වුච්චති. තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙති ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ආලොකකරණවසෙන අන්තලික්ඛෙ තපන්තං ආදිච්චං විය විරොචමානං. අඞ්ගීරසං පස්සාති අත්තානමෙව වා මහාජනං වා සන්ධාය එවං වදති.

'पदुमं यथा' का अर्थ है जैसे सौ पंखुड़ियों वाला लाल कमल। 'कोकनदं' उसी का पर्यायवाची है। 'पातो' का अर्थ है सुबह ही, सूर्योदय के समय। 'सिया' का अर्थ है 'होवे'। 'अवीतगन्धं' का अर्थ है जिसकी सुगंध समाप्त न हुई हो। 'अङ्गीरसं' इसलिए कहा जाता है क्योंकि भगवान के अंगों से किरणें निकलती हैं, इसलिए उन्हें 'अङ्गीरस' कहा जाता है। 'तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खे' का अर्थ है दो हजार द्वीपों से घिरे चार महाद्वीपों में प्रकाश करने के कारण आकाश में तपते हुए सूर्य की भाँति देदीप्यमान। 'अङ्गीरसं पस्स' (अङ्गीरस को देखो) - ऐसा वह स्वयं के विषय में या महाजन (जनसमूह) को लक्ष्य करके कहता है।

6. මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා

६. महासुपिन सुत्त की व्याख्या।

196. ඡට්ඨෙ මහාසුපිනාති මහන්තෙහි පුරිසෙහි පස්සිතබ්බතො මහන්තානඤ්ච අත්ථානං නිමිත්තභාවතො මහාසුපිනා. පාතුරහෙසුන්ති පාකටා අහෙසුං. තත්ථ සුපිනං පස්සන්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති ධාතුක්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ්බනිමිත්තතො වාති.

१९६. छठे (सूत्त) में, 'महासुपिना' का अर्थ है महान पुरुषों द्वारा देखे जाने के कारण और महान अर्थों (प्रयोजनों) के निमित्त होने के कारण 'महासुपिन' (महास्वप्न)। 'पातुरहेसुं' का अर्थ है प्रकट हुए। वहाँ स्वप्न देखने वाला चार कारणों से स्वप्न देखता है: धातु-क्षोभ (शारीरिक दोषों की विषमता) से, पूर्व-अनुभूत (अतीत के अनुभव) से, देवताओं के प्रभाव से, या पूर्वनिमित्त (भविष्य के संकेत) से।

තත්ථ පිත්තාදීනං ඛොභකරණපච්චයප්පයොගෙන ඛුභිතධාතුකො ධාතුක්ඛොභතො සුපිනං පස්සති. පස්සන්තො ච නානාවිධං සුපිනං පස්සති පබ්බතා පතන්තො විය, ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය, වාළමිගහත්ථිචොරාදීහි අනුබද්ධො විය ච. අනුභූතපුබ්බතො පස්සන්තො පුබ්බෙ අනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං පස්සති. දෙවතොපසංහාරතො පස්සන්තස්ස දෙවතා අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා අත්ථාය වා අනත්ථාය වා නානාවිධානි ආරම්මණානි උපසංහරන්ති. සො තාසං දෙවතානං ආනුභාවෙන තානි ආරම්මණානි පස්සති. පුබ්බනිමිත්තතො පස්සන්තො පුඤ්ඤාපුඤ්ඤවසෙන උප්පජ්ජිතුකාමස්ස අත්ථස්ස වා අනත්ථස්ස වා පුබ්බනිමිත්තභූතං සුපිනං පස්සති බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තං, කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ, අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො ඉමෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විය චාති.

वहाँ पित्त आदि के क्षोभ उत्पन्न करने वाले कारणों के प्रयोग से विक्षुब्ध धातुओं वाला व्यक्ति 'धातु-क्षोभ' से स्वप्न देखता है। स्वप्न देखते हुए वह अनेक प्रकार के स्वप्न देखता है, जैसे पर्वत से गिरना, आकाश में उड़ना, हिंसक पशुओं, हाथियों या चोरों द्वारा पीछा किया जाना आदि। 'पूर्व-अनुभूत' से स्वप्न देखने वाला पहले अनुभव किए गए विषयों को देखता है। 'देवताओं के प्रभाव' से स्वप्न देखने वाले के लिए देवता हित की इच्छा से या अहित की इच्छा से, लाभ या हानि के लिए अनेक प्रकार के विषय उपस्थित करते हैं। वह उन देवताओं के प्रभाव से उन विषयों को देखता है। 'पूर्वनिमित्त' से स्वप्न देखने वाला पुण्य-पाप के वश उत्पन्न होने वाले लाभ या हानि के सूचक स्वप्न देखता है, जैसे बोधिसत्व की माता ने पुत्र-प्राप्ति के निमित्त स्वप्न देखा, जैसे कोसल नरेश ने सोलह स्वप्न देखे, और जैसे स्वयं भगवान ने बोधिसत्व अवस्था में ये पाँच महास्वप्न देखे थे।

තත්ථ යං ධාතුක්ඛොභතො අනුභූතපුබ්බතො ච සුපිනෙ පස්සති, න තං සච්චං හොති. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද්ධා හි දෙවතා උපායෙන විනාසෙතුකාමා විපරීතම්පි කත්වා දස්සෙන්ති. යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති, තං එකන්තං සච්චමෙව [Pg.72] හොති. එතෙසං චතුන්නං මූලකාරණානං සංසග්ගභෙදතොපි සුපිනභෙදො හොතියෙව.

वहाँ जो स्वप्न धातु-क्षोभ और पूर्व-अनुभूत के कारण देखे जाते हैं, वे सत्य नहीं होते। जो देवताओं के प्रभाव से देखे जाते हैं, वे सत्य भी हो सकते हैं और असत्य भी। क्योंकि क्रुद्ध देवता विनाश की इच्छा से युक्तिपूर्वक विपरीत (झूठा) दृश्य भी दिखा देते हैं। लेकिन जो पूर्वनिमित्त से देखा जाता है, वह निश्चित रूप से सत्य ही होता है। इन चार मूल कारणों के मिश्रण के भेद से भी स्वप्नों के भेद होते ही हैं।

තං පනෙතං චතුබ්බිධම්පි සුපිනං සෙඛපුථුජ්ජනාව පස්සන්ති අප්පහීනවිපල්ලාසත්තා, අසෙඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා. කිං පනෙතං පස්සන්තො සුත්තො පස්සති පටිබුද්ධො, උදාහු නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධොති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජති. භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපති, තං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං රාගාදිසම්පයුත්තං වා න හොති. සුපිනං පස්සන්තස්ස ච ඊදිසානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො ආපජ්ජති. යඤ්හි පටිබුද්ධො පස්සති, තං සබ්බොහාරිකචිත්තෙන පස්සති. සබ්බොහාරිකචිත්තෙන ච කතෙ වීතික්කමෙ අනාපත්ති නාම නත්ථි. සුපිනං පස්සන්තෙන පන කතෙපි වීතික්කමෙ එකන්තං අනාපත්ති එව. අථ නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො පස්සති, න නාම පස්සති. එවඤ්ච සති සුපිනස්ස අභාවො ච ආපජ්ජති? න අභාවො. කස්මා? යස්මා කපිමිද්ධපරෙතො පස්සති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති.

उन चारों प्रकार के स्वप्नों को केवल शैक्ष और पृथग्जन ही देखते हैं क्योंकि उनके विपर्यास (भ्रम) अभी नष्ट नहीं हुए हैं; अशैक्ष (अर्हत्) स्वप्न नहीं देखते क्योंकि उनके विपर्यास नष्ट हो चुके हैं। क्या स्वप्न देखने वाला सोते हुए देखता है या जागते हुए, अथवा न सोते हुए और न जागते हुए? यदि वह सोते हुए देखता है, तो अभिधम्म से विरोध होता है। क्योंकि व्यक्ति भवङ्ग-चित्त से सोता है, और वह (भवङ्ग) रूप-निमित्त आदि आलम्बन वाला या राग आदि से सम्प्रयुक्त नहीं होता। जबकि स्वप्न देखने वाले को ऐसे (सालम्वन) चित्त उत्पन्न होते हैं। यदि वह जागते हुए देखता है, तो विनय से विरोध होता है। क्योंकि जो जागते हुए देखता है, वह उसे 'सब्बोहारिक' (पूर्ण सचेत) चित्त से देखता है। और सब्बोहारिक चित्त से किए गए नियम-उल्लंघन में 'अनापत्ति' (दोष-मुक्ति) नहीं होती। जबकि स्वप्न देखने वाले द्वारा किए गए उल्लंघन में निश्चित रूप से अनापत्ति ही होती है। यदि वह न सोते हुए और न जागते हुए देखता है, तो वह देख ही नहीं सकता। और ऐसी स्थिति में स्वप्न का अभाव ही सिद्ध होगा? नहीं, अभाव नहीं होता। क्यों? क्योंकि 'कपिमिद्धपरेतो' (बन्दर जैसी अर्ध-निद्रा में स्थित व्यक्ति) स्वप्न देखता है। जैसा कि कहा गया है— "हे महाराज! कपिमिद्धपरेतो (अर्ध-निद्रा में स्थित व्यक्ति) ही स्वप्न देखता है।"

කපිමිද්ධපරෙතොති මක්කටනිද්දාය යුත්තො. යථා හි මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති, එවං යා නිද්දා පුනප්පුනං කුසලාදිචිත්තවොකිණ්ණත්තා ලහුපරිවත්තා, යස්සා පවත්තියං පුනප්පුනං භවඞ්ගතො උත්තරණං හොති, තාය යුත්තො සුපිනං පස්සති. තෙනායං සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි අබ්‍යාකතොපි. තත්ථ සුපිනන්තෙ චෙතියවන්දනධම්මස්සවනධම්මදෙසනාදීනි කරොන්තස්ස කුසලො, පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස අකුසලො, ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙ අබ්‍යාකතොති වෙදිතබ්බො. ස්වායං දුබ්බලවත්ථුකත්තා චෙතනාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං අසමත්ථො. පවත්තෙ පන අඤ්ඤෙහි කුසලාකුසලෙහි උපත්ථම්භිතො විපාකං දෙති. කිඤ්චාපි විපාකං දෙති, අථ ඛො අවිසයෙ උප්පන්නත්තා අබ්බොහාරිකාව සුපිනන්තචෙතනා. සො පනෙස සුපිනො කාලවසෙනපි දිවා තාව දිට්ඨො න සමෙති, තථා පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ච. බලවපච්චූසෙ පන අසිතපීතඛායිතෙ සම්මා පරිණාමං ගතෙ කායස්මිං ඔජාය පතිට්ඨිතාය අරුණෙ උග්ගච්ඡමානෙව දිට්ඨො [Pg.73] සුපිනො සමෙති. ඉට්ඨනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො ඉට්ඨං පටිලභති, අනිට්ඨනිමිත්තං පස්සන්තො අනිට්ඨං.

"कपिमिद्धपरेतो" का अर्थ है बंदर की नींद (मक्कट-निद्रा) से युक्त व्यक्ति। जैसे बंदर की नींद शीघ्र बदलने वाली होती है, वैसे ही जो नींद बार-बार कुशल आदि चित्तों से मिश्रित होने के कारण शीघ्र बदलने वाली होती है, और जिसकी प्रवृत्ति में बार-बार भवंग से उत्थान होता है, उससे युक्त व्यक्ति स्वप्न देखता है। इसलिए यह स्वप्न कुशल भी होता है, अकुशल भी और अव्याकृत भी। वहाँ स्वप्न में चैत्य-वंदना, धर्म-श्रवण, धर्म-देशना आदि करने वाले के लिए वह कुशल होता है; प्राणातिपात आदि करने वाले के लिए अकुशल होता है; और इन दोनों अंतों से मुक्त, आवर्जन और तदारम्बन के क्षण में होने वाला अव्याकृत समझना चाहिए। वह (स्वप्न) दुर्बल आधार वाली चेतना के कारण प्रतिसंधि को खींचने में असमर्थ होता है। किंतु प्रवृत्ति काल में अन्य कुशल-अकुशल कर्मों द्वारा समर्थित होने पर वह विपाक देता है। यद्यपि वह विपाक देता है, फिर भी अ-विषय (अवास्तविक क्षेत्र) में उत्पन्न होने के कारण स्वप्न की चेतना 'अव्यवहारिक' (कर्म-पथ में न गिनी जाने वाली) ही होती है। वह स्वप्न काल के वश से भी, दिन में देखा गया स्वप्न सच नहीं होता, वैसे ही प्रथम याम, मध्यम याम और पश्चिम याम में भी। किंतु अत्यंत भोर में, जब खाया-पिया और चबाया हुआ भोजन भली-भांति पच जाता है और शरीर में ओज स्थित हो जाता है, तब अरुणोदय के समय देखा गया स्वप्न सच होता है। इष्ट निमित्त वाला स्वप्न देखने वाला इष्ट फल प्राप्त करता है, अनिष्ट निमित्त वाला अनिष्ट फल।

ඉමෙ පන පඤ්ච මහාසුපිනෙ නෙව ලොකියමහාජනො පස්සති, න මහාරාජානො, න චක්කවත්තිරාජානො, න අග්ගසාවකා, න පච්චෙකබුද්ධා, න සම්මාසම්බුද්ධා, එකො සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොයෙව පස්සති. අම්හාකං පන බොධිසත්තො කදා ඉමෙ සුපිනෙ පස්සීති? ‘‘ස්වෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති චාතුද්දසියං පක්ඛස්ස රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි. තෙරසියන්තිපි වදන්තියෙව. සො ඉමෙ සුපිනෙ දිස්වා උට්ඨාය පල්ලඞ්කං ආභුඤ්ජිත්වා නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ මයා කපිලවත්ථුනගරෙ ඉමෙ සුපිනා දිට්ඨා අස්සු, පිතු මහාරාජස්ස කථෙය්‍යං. සචෙ පන මෙ මාතා ජීවෙය්‍ය, තස්සා කථෙය්‍යං. ඉමස්මිං ඛො පන ඨානෙ ඉමෙසං පටිග්ගාහකො නාම නත්ථි, අහමෙව පටිගණ්හිස්සාමී’’ති. තතො ‘‘ඉදං ඉමස්ස පුබ්බනිමිත්තං ඉදං ඉමස්සා’’ති සයමෙව සුපිනෙ පටිග්ගණ්හිත්වා උරුවෙලගාමෙ සුජාතාය දින්නං පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ බොධිං පත්වා අනුක්කමෙන ජෙතවනෙ විහරන්තො අත්තනො මකුලබුද්ධකාලෙ දිට්ඨෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විත්ථාරෙතුං භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං දෙසනං ආරභි.

इन पाँच महास्वप्नों को न तो सामान्य जन देखते हैं, न महाराज, न चक्रवर्ती राजा, न अग्रश्रावक, न प्रत्येक बुद्ध और न ही सम्यक सम्बुद्ध; इन्हें केवल एक सर्वज्ञ बोधिसत्व ही देखते हैं। हमारे बोधिसत्व ने ये स्वप्न कब देखे? "कल मैं बुद्ध बनूँगा" - ऐसा होने पर, पक्ष की चतुर्दशी को रात्रि के ढलने (भोर) के समय देखे। कुछ लोग त्रयोदशी को भी कहते हैं। उन्होंने इन स्वप्नों को देखकर, उठकर, पालथी मारकर बैठते हुए विचार किया - "यदि मैंने ये स्वप्न कपिलवस्तु नगर में देखे होते, तो पिता महाराज को बताता। यदि मेरी माता जीवित होतीं, तो उन्हें बताता। किंतु इस स्थान पर इनका अर्थ समझने वाला कोई नहीं है, मैं स्वयं ही इनका अर्थ ग्रहण करूँगा।" तब "यह इसका पूर्व-निमित्त है, यह इसका" - इस प्रकार स्वयं ही स्वप्नों का अर्थ निश्चित कर, उरुवेला ग्राम में सुजाता द्वारा दिए गए पायस का परिभोग कर, बोधिमंडप पर आरूढ़ होकर बोधि प्राप्त की और क्रमशः जेतवन में विहार करते हुए, अपने बुद्धत्व प्राप्ति के समय देखे गए पाँच महास्वप्नों का विस्तार करने के लिए भिक्षुओं को आमंत्रित कर यह देशना आरंभ की।

තත්ථ මහාපථවීති චක්කවාළගබ්භං පූරෙත්වා ඨිතා මහාපථවී. මහාසයනං අහොසීති සිරිසයනං අහොසි. ඔහිතොති ඨපිතො. සො පන න උදකස්මිංයෙව ඨපිතො අහොසි, අථ ඛො පාචීනසමුද්දස්ස උපරූපරිභාගෙන ගන්ත්වා පාචීනචක්කවාළමත්ථකෙ ඨපිතො අහොසීති වෙදිතබ්බො. පච්ඡිමෙ සමුද්දෙ දක්ඛිණෙ සමුද්දෙති එතෙසුපි එසෙව නයො. තිරියා නාම තිණජාතීති දබ්බතිණං වුච්චති. නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසීති නඞ්ගලමත්තෙන රත්තදණ්ඩෙන නාභිතො උග්ගන්ත්වා පස්සන්තස්ස පස්සන්තස්සෙව විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං බ්‍යාමමත්තං යට්ඨිමත්තං ගාවුතමත්තං අඩ්ඪයොජනමත්තං යොජනමත්තන්ති එවං උග්ගන්ත්වා උග්ගන්ත්වා අනෙකයොජනසහස්සං නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසි. පාදෙහි උස්සක්කිත්වාති අග්ගනඛතො පට්ඨාය පාදෙහි අභිරුහිත්වා. නානාවණ්ණාති එකො නීලවණ්ණො, එකො පීතවණ්ණො, එකො ලොහිතවණ්ණො, එකො පණ්ඩුපලාසවණ්ණොති එවං නානාවණ්ණා. සෙතාති පණ්ඩරා පරිසුද්ධා. මහතො මීළ්හපබ්බතස්සාති තියොජනුබ්බෙධස්ස ගූථපබ්බතස්ස. උපරූපරි චඞ්කමතීති මත්ථකමත්ථකෙ චඞ්කමති[Pg.74]. දීඝායුකබුද්ධා පන තියොජනිකෙ මීළ්හපබ්බතෙ අනුපවිසිත්වා නිසින්නා විය හොන්ති.

वहाँ "महापथवी" का अर्थ है चक्रवाल के गर्भ को भरकर स्थित महान पृथ्वी। "महाशयनं अहोसि" का अर्थ है वह एक श्रेष्ठ शय्या (श्री-शयन) बन गई। "ओहितो" का अर्थ है रखा हुआ। वह केवल जल में ही नहीं रखा गया था, बल्कि पूर्वी समुद्र के ऊपरी भाग से होकर पूर्वी चक्रवाल के शिखर पर रखा गया था - ऐसा समझना चाहिए। पश्चिमी समुद्र और दक्षिणी समुद्र के विषय में भी यही विधि है। "तिरिया" नामक तृण-जाति का अर्थ 'दब्ब-तृण' (कुश) कहा जाता है। "नाभि से निकलकर आकाश को छूकर स्थित हुई" का अर्थ है - हल के परिमाण वाले लाल दंड के समान नाभि से निकलकर, देखते ही देखते एक बित्ता, एक हाथ, एक व्याम (चार हाथ), एक लाठी, एक गाव्यूत, आधा योजन, एक योजन - इस प्रकार बढ़ते-बढ़ते अनेक हजार योजन आकाश को छूकर स्थित हो गई। "पैरों से ऊपर चढ़कर" का अर्थ है नखों के अग्रभाग से लेकर पैरों के ऊपर चढ़कर। "नानावर्णा" का अर्थ है - एक नीले रंग का, एक पीले रंग का, एक लाल रंग का, एक पीले पत्ते के रंग का - इस प्रकार विभिन्न रंगों वाले। "सेता" का अर्थ है सफेद, शुद्ध। "महान मीलह-पर्वत" का अर्थ है तीन योजन ऊँचा विष्ठा (गोबर) का पर्वत। "ऊपर-ऊपर चंक्रमण करता है" का अर्थ है शिखर-शिखर पर चंक्रमण करता है। लंबी आयु वाले बुद्ध तो तीन योजन ऊँचे मीलह-पर्वत में प्रविष्ट होकर बैठे हुए के समान होते हैं।

එවං එත්තකෙන ඨානෙන පුබ්බනිමිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි සහ පුබ්බනිමිත්තෙහි පටිලාභං දස්සෙතුං යම්පි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බගුණදායකත්තා බුද්ධානං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා සම්මාසම්බොධි නාම. තස්මා යං සො චක්කවාළමහාපථවිං සිරිසයනභූතං අද්දස, තං බුද්ධභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං හිමවන්තපබ්බතරාජානං බිම්බොහනං අද්දස, තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබිම්බොහනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං චත්තාරො හත්ථපාදෙ චක්කවාළමත්ථකෙ ඨිතෙ අද්දස, තං ධම්මචක්කස්ස අප්පටිවත්තියභාවෙ පුබ්බනිමිත්තං. යං අත්තානං උත්තානකං නිපන්නං අද්දස, තං තීසු භවෙසු අවකුජ්ජානං සත්තානං උත්තානමුඛභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා පස්සන්තො විය අහොසි, තං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං යාව භවග්ගා එකාලොකං අහොසි, තං අනාවරණඤාණස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

इस प्रकार इतने अंश से पूर्व-निमित्तों को दिखाकर, अब पूर्व-निमित्तों के साथ उनकी प्राप्ति को दिखाने के लिए "यम्पि, भिक्खवे" आदि कहा। वहाँ सभी गुणों को देने वाला होने के कारण बुद्धों का अर्हत्-मार्ग ही 'अनुत्तर सम्यक-संबोधि' कहलाता है। इसलिए उन्होंने जो चक्रवाल-महापृथ्वी को श्रेष्ठ शय्या के रूप में देखा, वह बुद्ध-भाव का पूर्व-निमित्त था। जो हिमवंत पर्वतराज को तकिये के रूप में देखा, वह सर्वज्ञता-ज्ञान रूपी तकिये का पूर्व-निमित्त था। जो चारों हाथ-पैरों को चक्रवाल के शिखर पर स्थित देखा, वह धर्मचक्र के अपरिवर्तनीय (अप्रतिवर्त्य) होने का पूर्व-निमित्त था। जो स्वयं को चित्त (पीठ के बल) लेटा हुआ देखा, वह तीनों भवों में औंधे मुँह गिरे हुए प्राणियों को (प्रज्ञा से) सीधा करने का पूर्व-निमित्त था। जो आँखें खोलकर देखते हुए के समान थे, वह दिव्य-चक्षु की प्राप्ति का पूर्व-निमित्त था। जो भवग्ग (ब्रह्मलोक की सीमा) तक एक ही प्रकाश हो गया, वह अनावरण-ज्ञान का पूर्व-निमित्त था। शेष पालि के अनुसार ही समझना चाहिए।

7. වස්සසුත්තවණ්ණනා

७. वर्ष-सूत्र की व्याख्या (वर्णना)।

197. සත්තමෙ නෙමිත්තාති නිමිත්තපාඨකා. තෙජොධාතු පකුප්පතීති මහාඅග්ගික්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. පාණිනා උදකං සම්පටිච්ඡිත්වාති උප්පන්නං උතුසමුට්ඨානං උදකං තියොජනසතෙන හත්ථෙන පටිග්ගහෙත්වා. පමත්තා හොන්තීති අත්තනො කීළාය පමත්තා හොන්ති විප්පවුට්ඨසතිනො. තෙසඤ්හි සකාය රතියා ‘‘රමාමා’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ අකාලෙපි දෙවො වස්සති, තදභාවෙ න වස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘න කාලවස්ස’’න්ති. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

१९७. सातवें (सूत्र) में, 'नेमित्ता' का अर्थ है निमित्त (शकुन) पढ़ने वाले। 'तेजोधातु प्रकुपित होती है' का अर्थ है कि अग्नि का विशाल पुंज उत्पन्न होता है। 'हाथ से जल ग्रहण करके' का अर्थ है कि ऋतु-जनित वर्षा के जल को तीन सौ योजन लंबे हाथ से थामकर। 'प्रमत्त होते हैं' का अर्थ है कि वे अपने खेल-कूद में मग्न होकर असावधान और स्मृति-रहित हो जाते हैं। उन वर्षा-देवताओं के मन में जब अपनी क्रीड़ा में 'हम रमण करेंगे' ऐसा विचार आता है, तब अकाल में भी वर्षा होती है, और उस विचार के अभाव में वर्षा नहीं होती। इसी के संदर्भ में यह कहा गया है— 'अकाल में वर्षा नहीं होती'। आठवें और नौवें सूत्र स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

10. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

१०. निस्सारणीय सुत्त की व्याख्या।

200. දසමෙ නිස්සාරණීයාති නිස්සටා විසඤ්ඤුත්තා. ධාතුයොති අත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමං මනසිකරොතොති කාමං මනසිකරොන්තස්ස, අසුභජ්ඣානතො වුට්ඨාය අගදං ගහෙත්වා විසං වීමංසන්තො විය වීමංසනත්ථං කාමාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්සාති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති නප්පවිසති. නප්පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති. න සන්තිට්ඨතීති නප්පතිට්ඨහති. න විමුච්චතීති න අධිමුච්චති. යථා පන කුක්කුටපත්තං වා න්හාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පටිලීයති පතිකුටති පතිවට්ටති න සංපසාරීයති, එවං පටිලීයති [Pg.75] න සංපසාරීයති. නෙක්ඛම්මං ඛො පනාති ඉධ නෙක්ඛම්මං නාම අසුභෙසු පඨමජ්ඣානං, තදස්ස මනසිකරොතො චිත්තං පක්ඛන්දති. තස්ස තං චිත්තන්ති තස්ස තං අසුභජ්ඣානචිත්තං. සුගතන්ති ගොචරෙ ගතත්තා සුට්ඨු ගතං. සුභාවිතන්ති අහානභාගියත්තා සුට්ඨු භාවිතං. සුවුට්ඨිතන්ති කාමතො වුට්ඨිතං. සුවිමුත්තන්ති කාමෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. කාමපච්චයා ආසවා නාම කාමහෙතුකා චත්තාරො ආසවා. විඝාතාති දුක්ඛා. පරිළාහාති කාමරාගපරිළාහා. න සො තං වෙදනං වෙදියතීති සො තං කාමවෙදනං විඝාතපරිළාහවෙදනඤ්ච න වෙදියති. ඉදමක්ඛාතං කාමානං නිස්සරණන්ති ඉදං අසුභජ්ඣානං කාමෙහි නිස්සටත්තා කාමානං නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තතියමග්ගං පත්වා අනාගාමිඵලෙන නිබ්බානං දිස්වා ‘‘පුන කාමා නාම නත්ථී’’ති ජානාති. තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණමෙව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

२००. दसवें (सूत्र) में, 'निस्सारणीया' का अर्थ है— (विपरीत धर्मों से) मुक्त या विलग। 'धातुरो' का अर्थ है— आत्मा से शून्य स्वभाव। 'काम का मनसिकार करते हुए' का अर्थ है— काम (वस्तु-काम और क्लेश-काम) का मनन करने वाले व्यक्ति के लिए; जो अशुुभ-ध्यान से उठकर, औषधि लेकर विष की परीक्षा करने वाले के समान, परीक्षा के उद्देश्य से काम की ओर चित्त को भेजता है। 'नहीं उछलता' (न पक्खन्दति) का अर्थ है— प्रवेश नहीं करता। 'प्रसन्न नहीं होता' का अर्थ है— श्रद्धा या प्रसन्नता को प्राप्त नहीं होता। 'नहीं ठहरता' का अर्थ है— प्रतिष्ठित नहीं होता। 'मुक्त नहीं होता' (नाधिमुच्चति) का अर्थ है— अधिमुक्त (तल्लीन) नहीं होता। जैसे आग में डाली गई मुर्गे की पंख या नस की डोरी सिकुड़ जाती है, मुड़ जाती है, पीछे हट जाती है और फैलती नहीं है; वैसे ही (उसका चित्त) सिकुड़ जाता है, फैलता नहीं है। 'नैष्क्रम्य' (नेक्खम्म) का यहाँ अर्थ है— अशुुभ-विषयक प्रथम ध्यान; उसका मनन करने वाले का चित्त (उसमें) प्रवृत्त होता है। 'उसका वह चित्त' का अर्थ है— उसका वह अशुुभ-ध्यान युक्त चित्त। 'सुगत' का अर्थ है— गोचर (अशुुभ आलम्बन) में भली-भाँति स्थित होने के कारण 'सुष्ठु गत'। 'सुभावित' का अर्थ है— अहान-भागीय (न घटने वाला) होने के कारण भली-भाँति भावित। 'सुवुट्ठित' का अर्थ है— काम-भोगों से भली-भाँति निकला हुआ। 'सुविमुक्त' का अर्थ है— काम-भोगों से भली-भाँति मुक्त। 'काम-प्रत्यय आस्रव' का अर्थ है— काम-हेतुक चार आस्रव। 'विघात' का अर्थ है— दुःख। 'परिदाह' का अर्थ है— काम-राग जनित संताप। 'वह उस वेदना को नहीं भोगता' का अर्थ है— वह उस काम-वेदना और विघात-परिदाह रूपी वेदना का अनुभव नहीं करता। 'यह काम-भोगों का निस्सरण (निकास) कहा गया है' का अर्थ है— यह अशुुभ-ध्यान काम-भोगों से मुक्त होने के कारण उनका निस्सरण कहलाता है। जो व्यक्ति उस ध्यान को आधार बनाकर संस्कारों का सम्मर्शन करते हुए तृतीय मार्ग (अनागामी) को प्राप्त कर अनागामी फल के द्वारा निर्वाण को देख लेता है और जानता है कि 'अब पुनः काम-भोग नहीं हैं', उसका चित्त अत्यंत (पूर्ण) निस्सरण ही होता है। शेष पदों में भी यही विधि है।

අයං පන විසෙසො – දුතියවාරෙ මෙත්තාඣානානි බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණං නාම. තතියවාරෙ කරුණාඣානානි විහිංසාය නිස්සරණං නාම. චතුත්ථවාරෙ අරූපජ්ඣානානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අච්චන්තනිස්සරණඤ්චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමවාරෙ සක්කායං මනසිකරොතොති සුද්ධසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන ච ඵලෙන ච නිබ්බානං දිස්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො ‘‘පුන සක්කායො නත්ථී’’ති උප්පන්නං අරහත්තඵලසමාපත්තිචිත්තං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. ඉදානි එවං සක්කායනිස්සරණං නිරොධං පත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස වණ්ණං කථෙන්තො තස්ස කාමනන්දීපි නානුසෙතීතිආදිමාහ. තත්ථ නානුසෙතීති න නිබ්බත්තති. අනනුසයාති අනිබ්බත්තියා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

विशेष बात यह है कि— दूसरे वार (पर्याय) में मैत्री-ध्यान व्यापाद (द्वेष) का निस्सरण है। तीसरे वार में करुणा-ध्यान विहिंसा (क्रूरता) का निस्सरण है। चौथे वार में अरूप-ध्यान रूप-धर्मों का निस्सरण है। यहाँ 'अत्यंत निस्सरण' के रूप में अर्हत्-फल को जोड़ना चाहिए। पाँचवें वार में 'सत्काय का मनसिकार करते हुए' का अर्थ है— केवल संस्कारों का परिग्रह कर अर्हत् पद प्राप्त करने वाले 'शुष्क-विपश्यक' (बिना ध्यान के विपश्यना करने वाले) के लिए, जो फल-समापत्ति से उठकर परीक्षा के लिए पाँच उपादान स्कंधों की ओर चित्त भेजता है। 'यह सत्काय का निस्सरण कहा गया है' का अर्थ है— अर्हत् मार्ग और फल के द्वारा निर्वाण को देखकर स्थित भिक्षु के मन में 'अब पुनः सत्काय नहीं है' ऐसा जो अर्हत्-फल-समापत्ति का चित्त उत्पन्न होता है, उसे सत्काय का निस्सरण कहा गया है। अब, इस प्रकार सत्काय के निस्सरण रूपी निरोध (निर्वाण) को प्राप्त कर स्थित क्षीणास्रव (अर्हत्) के गुणों का वर्णन करते हुए 'उसकी काम-नंदी (काम-तृष्णा) अनुशयित नहीं होती' आदि कहा गया है। वहाँ 'अनुशयित नहीं होती' का अर्थ है— उत्पन्न नहीं होती। 'अननुशया' का अर्थ है— उत्पन्न न होने के कारण। यहाँ शेष अंश स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඤ්චමො.

पाँचवाँ ब्राह्मण वर्ग।

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

चौथा पन्नासक (पचास सूत्रों का समूह) समाप्त हुआ।

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

५. पाँचवाँ पन्नासक।

(21) 1. කිමිලවග්ගො

(२१) १. किमिल वर्ग।

1. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

१. किमिल सुत्त की व्याख्या।

201. පඤ්චමස්ස [Pg.76] පඨමෙ කිමිලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. නිචුලවනෙති මුචලින්දවනෙ. එතදවොචාති අයං කිර ථෙරො තස්මිංයෙව නගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණං පටිලභි. සො අත්තනා නිවුත්ථං ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනොසක්කනකාලෙ පබ්බජිත්වා චතූසු පරිසාසු සාසනෙ අගාරවං කරොන්තීසු නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං ආරුය්හ තත්ථ සමණධම්මං කත්වා අත්තනො නිවුත්ථභාවං අද්දස. සො ‘‘සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා තං කාරණං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

२०१. पाँचवें (वर्ग) के प्रथम (सूत्र) में, 'किमिलाय' का अर्थ है— इस नाम के नगर में। 'निचुलवन' का अर्थ है— मुचलिन्द वन में। 'यह कहा' का अर्थ है— यह स्थविर (किमिल) उसी नगर में श्रेष्ठी-पुत्र थे, जिन्होंने शास्ता के पास प्रव्रजित होकर पूर्व-निवास-ज्ञान (पिछले जन्मों को जानने का ज्ञान) प्राप्त किया था। उन्होंने अपने द्वारा बिताए गए स्कंध-संतान (पूर्व जन्मों) का स्मरण करते हुए देखा कि— कश्यप दशबल (बुद्ध) के शासन के ह्रास के समय, जब चारों परिषदें शासन के प्रति अनादर कर रही थीं, तब उन्होंने सीढ़ी बनाकर पर्वत पर चढ़कर वहाँ श्रमण-धर्म का पालन किया था और अपने पूर्व जन्मों को देखा था। उन्होंने सोचा कि 'शास्ता के पास जाकर उस (शासन के लुप्त होने के) कारण को पूछूँगा', और यह 'भन्ते! वह क्या है' आदि वचन कहा।

සත්ථරි අගාරවා විහරන්ති අප්පතිස්සාති සත්ථරි ගාරවඤ්චෙව ජෙට්ඨකභාවඤ්ච අනුපට්ඨපෙත්වා විහරන්ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ චෙතියඞ්ගණාදීසු ඡත්තං ධාරෙත්වා උපාහනා ආරුය්හ විචරන්තො නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො සත්ථරි අගාරවො විහරති නාම. ධම්මස්සවනග්ගෙ පන නිසීදිත්වා නිද්දායන්තො චෙව නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො ධම්මෙ අගාරවො විහරති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ බාහාවික්ඛෙපකං නානත්තකථං කථෙන්තො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු ච චිත්තීකාරං අකරොන්තො සඞ්ඝෙ අගාරවො විහරති නාම. සික්ඛං අපරිපූරෙන්තො සික්ඛාය අගාරවො විහරති නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහභණ්ඩනාදීනි කරොන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවො විහරති නාම. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

'शास्ता के प्रति अनादर भाव से रहते हैं' का अर्थ है— शास्ता के प्रति गौरव और उनके ज्येष्ठ-भाव को मन में न रखकर विहार करते हैं। शेष पदों में भी यही विधि है। वहाँ, चैत्य-प्रांगण आदि में छाता लगाकर, जूते पहनकर घूमने वाला और अनेक प्रकार की निरर्थक बातें करने वाला भिक्षु 'शास्ता के प्रति अनादर' से रहने वाला कहलाता है। धर्म-श्रवण के स्थान पर बैठकर सोने वाला और अनेक प्रकार की निरर्थक बातें करने वाला 'धर्म के प्रति अनादर' से रहने वाला कहलाता है। संघ के बीच में हाथ नचाते हुए अनेक प्रकार की बातें करने वाला और स्थविर, नवक तथा मध्यम भिक्षुओं के प्रति आदर न करने वाला 'संघ के प्रति अनादर' से रहने वाला कहलाता है। शिक्षा (नियमों) को पूरा न करने वाला 'शिक्षा के प्रति अनादर' से रहने वाला कहलाता है। आपस में कलह-झगड़ा आदि करने वाला 'एक-दूसरे के प्रति अनादर' से रहने वाला कहलाता है। दूसरा (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

3. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

३. अश्वाजातीय सुत्त की व्याख्या।

203-204. තතියෙ අජ්ජවෙනාති උජුභාවෙන අවඞ්කගමනෙන. ජවෙනාති පදජවෙන. මද්දවෙනාති සරීරමුදුතාය. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිසීලතාය. භික්ඛුවාරෙ අජ්ජවන්ති ඤාණස්ස උජුකගමනං. ජවොති සූරං හුත්වා ඤාණස්ස ගමනභාවො. මද්දවන්ති [Pg.77] සීලමද්දවං. ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්තියෙව. සොරච්චං සුචිසීලතායෙව. චතුත්ථෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි.

२०३-२०४. तीसरे सूत्र में, 'अज्जवेन' का अर्थ है सरलता या सीधेपन के कारण, टेढ़ा न चलने से। 'जवेन' का अर्थ है पैरों की गति या वेग से। 'मद्दवेन' का अर्थ है शरीर की कोमलता से। 'खन्तिया' का अर्थ है अधिवासन क्षान्ति (सहनशीलता) से। 'सोरच्चेन' का अर्थ है शुद्ध शील होने से। भिक्षु के संदर्भ में, 'अज्जवं' का अर्थ है ज्ञान की सीधी गति। 'जवो' का अर्थ है वीर होकर ज्ञान को वहन करने की अवस्था। 'मद्दवं' का अर्थ है शील की कोमलता। 'खन्ती' का अर्थ अधिवासन क्षान्ति ही है। 'सोरच्चं' का अर्थ शुद्ध शील होना ही है। चौथे सूत्र में, पाँच मिश्रित बलों का वर्णन किया गया है।

5. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා

५. चेतोखिल सुत्त की व्याख्या।

205. පඤ්චමෙ චෙතොඛිලාති චිත්තස්ස ථද්ධභාවා, කචවරභාවා, ඛාණුකභාවා. සත්ථරි කඞ්ඛතීති සත්ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා කඞ්ඛති. සරීරෙ කඞ්ඛමානො ‘‘ද්වත්තිංසවරපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං නාම සරීරං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති, ගුණෙ කඞ්ඛමානො ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. විචිකිච්ඡතීති විචිනන්තො කිච්ඡති, දුක්ඛං ආපජ්ජති, විනිච්ඡෙතුං න සක්කොති. නාධිමුච්චතීති එවමෙතන්ති අධිමොක්ඛං න පටිලභති. න සම්පසීදතීති ගුණෙසු ඔතරිත්වා නිබ්බිචිකිච්ඡභාවෙන පසීදිතුං අනාවිලො භවිතුං න සක්කොති. ආතප්පායාති කිලෙසසන්තාපකවීරියකරණත්ථාය. අනුයොගායාති පුනප්පුනං යොගාය. සාතච්චායාති සතතකිරියාය. පධානායාති පදහනත්ථාය. අයං පඨමො චෙතොඛිලොති අයං සත්ථරි විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතො පඨමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො එවමෙතස්ස භික්ඛුනො අප්පහීනො හොති.

२०५. पाँचवें सूत्र में, 'चेतोखिला' का अर्थ है चित्त की कठोरता, कचरे के समान होना और ठूँठ के समान होना। 'सत्थरि कङ्खति' का अर्थ है शास्ता के शरीर में या उनके गुणों में शंका करना। शरीर में शंका करते हुए वह सोचता है— 'क्या बत्तीस महापुरुष लक्षणों से अलंकृत शरीर वास्तव में है या नहीं?' गुणों में शंका करते हुए वह सोचता है— 'क्या अतीत, अनागत और वर्तमान को जानने में समर्थ सर्वज्ञता ज्ञान है या नहीं?' 'विचिकिच्छति' का अर्थ है खोजते हुए थक जाना, दुःख को प्राप्त होना और निश्चय न कर पाना। 'नाधिमुच्चति' का अर्थ है— 'यह ऐसा ही है', ऐसा निश्चय प्राप्त न करना। 'न सम्पसीदति' का अर्थ है गुणों में उतरकर निःशंक भाव से प्रसन्न होने और निर्मल होने में समर्थ न होना। 'आतप्पाय' का अर्थ है क्लेशों को तपाने वाले वीर्य (पुरुषार्थ) को करने के लिए। 'अनुयोगाय' का अर्थ है बार-बार अभ्यास के लिए। 'सातच्चाय' का अर्थ है निरंतर करने के लिए। 'पधानाय' का अर्थ है प्रयत्न करने के लिए। 'अयं पठमो चेतोखिलो' का अर्थ है शास्ता में विचिकित्सा नामक चित्त की यह पहली कठोरता, जो इस भिक्षु की प्रहीण (नष्ट) नहीं हुई है।

ධම්මෙති පරියත්තිධම්මෙ ච පටිවෙධධම්මෙ ච. පරියත්තිධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති වදන්ති, අත්ථි නු ඛො එතං නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘විපස්සනානිස්සන්දො මග්ගො නාම, මග්ගනිස්සන්දං ඵලං නාම, සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සග්ගො නිබ්බානං නාමාති වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සඞ්ඝෙ කඞ්ඛතීති ‘‘උජුප්පටිපන්නො’’තිආදීනං පදානං වසෙන ‘‘එවරූපං පටිපදං පටිපන්නො චත්තාරො මග්ගට්ඨා චත්තාරො ඵලට්ඨාති අට්ඨන්නං පුග්ගලානං සමූහභූතො සඞ්ඝො නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සික්ඛාය කඞ්ඛමානො ‘‘අධිසීලසික්ඛා නාම අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාමාති වදන්ති, සා අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. අයං පඤ්චමොති අයං සබ්‍රහ්මචාරීසු කොපසඞ්ඛාතො පඤ්චමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො කචවරභාවො ඛාණුකභාවො.

'धम्मे' का अर्थ है पर्यत्ति धर्म और प्रतिवेध धर्म में। पर्यत्ति धर्म में शंका करते हुए वह सोचता है— 'वे कहते हैं कि त्रिपिटक बुद्ध वचन अस्सी हजार धर्मस्कन्ध हैं, क्या यह वास्तव में है या नहीं?' प्रतिवेध धर्म में शंका करते हुए वह सोचता है— 'वे कहते हैं कि विपश्यना का फल मार्ग है, मार्ग का फल फल है, और सभी संस्कारों का त्याग निर्वाण है, क्या वह वास्तव में है या नहीं?' 'सङ्घे कङ्खति' का अर्थ है 'ऋजुप्रतिपन्न' आदि पदों के अनुसार— 'क्या चार मार्गस्थ और चार फलस्थ, इन आठ पुद्गलों के समूह रूप संघ का अस्तित्व है या नहीं?' शिक्षा में शंका करते हुए वह सोचता है— 'वे कहते हैं कि अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा और अधिप्रज्ञा शिक्षा है, क्या वह है या नहीं?' 'अयं पञ्चमो' का अर्थ है सब्रह्मचारियों के प्रति क्रोध नामक चित्त की यह पाँचवीं कठोरता, कचरापन और ठूँठपन है।

6. විනිබන්ධසුත්තවණ්ණනා

६. विनिबन्ध सुत्त की व्याख्या।

206. ඡට්ඨෙ චෙතසොවිනිබන්ධාති චිත්තං විනිබන්ධිත්වා මුට්ඨියං කත්වා විය ගණ්හන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. කාමෙති වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි. කායෙති [Pg.78] අත්තනො කායෙ. රූපෙති බහිද්ධාරූපෙ. යාවදත්ථන්ති යත්තකං ඉච්ඡති, තත්තකං. උදරාවදෙහකන්ති උදරපූරං. තඤ්හි උදරං අවදෙහනතො උදරාවදෙහකන්ති වුච්චති. සෙය්‍යසුඛන්ති මඤ්චපීඨසුඛං, උතුසුඛං වා. පස්සසුඛන්ති යථා සම්පරිවත්තකං සයන්තස්ස දක්ඛිණපස්ස වාමපස්සානං සුඛං හොති, එවං උප්පන්නසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. අනුයුත්තොති යුත්තප්පයුත්තො විහරති. පණිධායාති පත්ථයිත්වා. සීලෙනාතිආදීසු සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. වතන්ති වතසමාදානං. තපොති තපචරණං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරති. දෙවො වා භවිස්සාමීති මහෙසක්ඛදෙවො වා භවිස්සාමි. දෙවඤ්ඤතරො වාති අප්පෙසක්ඛදෙවෙසු වා අඤ්ඤතරොති.

२०६. छठे सूत्र में, 'चेतसोविनिबन्धा' का अर्थ है जो चित्त को बाँधकर मुट्ठी में करने के समान जकड़ लेते हैं, इसलिए वे चेतसो विनिबन्ध कहलाते हैं। 'कामे' का अर्थ है वस्तु काम और क्लेश काम में। 'काये' का अर्थ है अपने शरीर में। 'रूपे' का अर्थ है बाहरी रूपों में। 'यावदत्थं' का अर्थ है जितना वह चाहता है, उतना। 'उदरावदेहकं' का अर्थ है पेट भरकर; क्योंकि वह पेट को भरने वाला होता है, इसलिए उसे 'उदरावदेहक' कहा जाता है। 'सेय्यसुखं' का अर्थ है मंच या पीठ पर सोने का सुख, अथवा ऋतु का सुख। 'पस्ससुखं' का अर्थ है जैसे करवट बदलकर सोते हुए व्यक्ति को दाएँ और बाएँ पार्श्व का सुख होता है, वैसा उत्पन्न सुख। 'मिद्धसुखं' का अर्थ है नींद का सुख। 'अनुयुत्तो' का अर्थ है उसमें लगा हुआ विहार करता है। 'पणिधाय' का अर्थ है प्रार्थना या इच्छा करके। 'सीलेन' आदि में 'सीलं' का अर्थ है चतुपारिशुद्धि शील। 'वतं' का अर्थ है व्रत का समादान। 'तपो' का अर्थ है तप का आचरण। 'ब्रह्मचरियं' का अर्थ है मैथुन से विरति। 'देवो वा भविस्सामि' का अर्थ है मैं महेसाख्य (बड़ी शक्ति वाला) देव होऊँगा। 'देवञ्ञतरो वा' का अर्थ है अल्पेशाख्य देवों में से कोई एक होऊँगा।

7-8. යාගුසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. यागु सुत्त आदि की व्याख्या।

207-208. සත්තමෙ වාතං අනුලොමෙතීති වාතං අනුලොමෙත්වා හරති. වත්ථිං සොධෙතීති ධමනියො සුද්ධා කරොති. ආමාවසෙසං පාචෙතීති සචෙ ආමාවසෙසකං හොති, තං පාචෙති. අට්ඨමෙ අචක්ඛුස්සන්ති න චක්ඛූනං හිතං, චක්ඛුං විසුද්ධං න කරොති.

२०७-२०८. सातवें सूत्र में, 'वातं अनुलोमेति' का अर्थ है वायु को अनुकूल करके बाहर निकालता है। 'वत्थिं सोधेति' का अर्थ है धमनियों को शुद्ध करता है। 'आमविसेसं पाचेति' का अर्थ है यदि भोजन का कुछ अंश अपच (आम) रह गया हो, तो उसे पचाता है। आठवें सूत्र में, 'अचक्खुस्सं' का अर्थ है जो आँखों के लिए हितकारी नहीं है और आँखों को शुद्ध नहीं करता।

9. ගීතස්සරසුත්තවණ්ණනා

९. गीतस्वर सुत्त की व्याख्या।

209. නවමෙ ආයතකෙනාති දීඝෙන, පරිපුණ්ණපදබ්‍යඤ්ජනකං ගාථාවත්තඤ්ච විනාසෙත්වා පවත්තෙන. සරකුත්තිම්පි නිකාමයමානස්සාති එවං ගීතස්සරො කාතබ්බොති සරකිරියං පත්ථයමානස්ස. සමාධිස්ස භඞ්ගො හොතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස විනාසො හොති.

२०९. नौवें सूत्र में, 'आयतकेन' का अर्थ है लंबे स्वर से, पूर्ण पद और व्यंजनों वाले गाथा के नियमों को बिगाड़कर गाने से। 'सरकुत्तिम्पि निकामयमानस्स' का अर्थ है 'इस प्रकार गीत का स्वर करना चाहिए', ऐसी स्वर-क्रिया की इच्छा करने वाले का। 'समाधिस्स भङ्गो होति' का अर्थ है शमथ और विपश्यना चित्त का विनाश होता है।

10. මුට්ඨස්සතිසුත්තවණ්ණනා

१०. मुट्ठस्सति सुत्त की व्याख्या।

210. දසමෙ දුක්ඛං සුපතීති නානාවිධං සුපිනං පස්සන්තො දුක්ඛං සුපති. දුක්ඛං පටිබුජ්ඣතීති පටිබුජ්ඣන්තොපි උත්තසිත්වා සලොමහංසො පටිබුජ්ඣති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිසම්පජඤ්ඤං මිස්සකං කථිතං.

२१०. दसवें सूत्र में, 'दुक्खं सुपति' का अर्थ है अनेक प्रकार के स्वप्न देखते हुए कष्टपूर्वक सोना। 'दुक्खं पटिबुज्झति' का अर्थ है जागते समय भी डरकर और रोमांचित होकर जागना। इस सुत्त में स्मृति और सम्प्रजन्य का मिश्रित उपदेश दिया गया है।

කිමිලවග්ගො පඨමො.

किमिल वग्ग, प्रथम।

(22) 2. අක්කොසකවග්ගො

(२२) २. अक्कोसक वग्ग।

1. අක්කොසකසුත්තවණ්ණනා

१. अक्कोसक सुत्त की व्याख्या।

211. දුතියස්ස [Pg.79] පඨමෙ අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයදස්සනෙන පරිභාසකො. ඡින්නපරිපන්ථොති ලොකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපරිපන්ථො. රොගාතඞ්කන්ති රොගොයෙව කිච්ඡජීවිකායාවහනතො රොගාතඞ්කො නාම.

२११. दूसरे वग्ग के पहले सूत्र में, 'अक्कोसकपरिभासको' का अर्थ है दस आक्रोश वस्तुओं से गाली देने वाला और भय दिखाकर डाँटने वाला। 'छिन्नपरिपन्थो' का अर्थ है लोकोत्तर मार्ग की बाधाओं के नष्ट हो जाने के कारण बाधाओं से मुक्त। 'रोगातङ्कं' का अर्थ है रोग ही, क्योंकि वह कष्टपूर्ण जीवन का कारण बनता है, इसलिए उसे रोग-आतंक कहा जाता है।

2. භණ්ඩනකාරකසුත්තවණ්ණනා

२. भण्डनकारक सुत्त की व्याख्या।

212. දුතියෙ අධිකරණකාරකොති චතුන්නං අධිකරණානං අඤ්ඤතරස්ස කාරකො. අනධිගතන්ති පුබ්බෙ අප්පත්තවිසෙසං.

२१२. दूसरे सूत्र में, 'अधिकरणकारको' का अर्थ है चार अधिकरणों में से किसी एक को करने वाला। 'अनधिगतं' का अर्थ है जो पहले प्राप्त नहीं हुआ, ऐसा विशेष धर्म।

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

३. शील सुत्त की व्याख्या।

213. තතියෙ දුස්සීලොති අසීලො නිස්සීලො. සීලවිපන්නොති විපන්නසීලො භින්නසංවරො. පමාදාධිකරණන්ති පමාදකාරණා. ඉදඤ්ච සුත්තං ගහට්ඨානං වසෙන ආගතං, පබ්බජිතානම්පි පන ලබ්භතෙව. ගහට්ඨො හි යෙන යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති, යදි කසියා, යදි වණිජ්ජාය, පාණාතිපාතාදිවසෙන පමත්තො තං තං යථාකාලං සම්පාදෙතුං න සක්කොති, අථස්ස මූලං විනස්සති. මාඝාතකාලෙපි පාණාතිපාතං අදින්නාදානාදීනි ච කරොන්තො දණ්ඩවසෙන මහතිං භොගජානිං නිගච්ඡති. පබ්බජිතො දුස්සීලො පමාදකාරණා සීලතො බුද්ධවචනතො ඣානතො සත්තඅරියධනතො ච ජානිං නිගච්ඡති. ගහට්ඨස්ස ‘‘අසුකො අසුකකුලෙ ජාතො දුස්සීලො පාපධම්මො පරිච්චත්තඉධලොකපරලොකො සලාකභත්තමත්තම්පි න දෙතී’’ති චතුපරිසමජ්ඣෙ පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. පබ්බජිතස්ස ‘‘අසුකො නාසක්ඛි සීලං රක්ඛිතුං බුද්ධවචනං ගහෙතුං, වෙජ්ජකම්මාදීහි ජීවති, ඡහි අගාරවෙහි සමන්නාගතො’’ති එවං අබ්භුග්ගච්ඡති.

२१३. तीसरे (सूक्त) में, 'दुस्सीलो' (दुःशील) का अर्थ है शील-रहित, निःशील। 'शीलविपन्नो' का अर्थ है भ्रष्ट शील वाला, खंडित संयम वाला। 'पमादाधिकरणं' का अर्थ है प्रमाद के कारण। यह सूक्त गृहस्थों के संदर्भ में आया है, किंतु यह प्रव्रजितों (भिक्षुओं) पर भी लागू होता है। गृहस्थ जिस-जिस शिल्प (व्यवसाय) से अपनी जीविका चलाता है, चाहे वह कृषि हो या वाणिज्य, यदि वह प्राणातिपात (हिंसा) आदि के कारण प्रमादी हो जाता है, तो वह उस-उस कार्य को समय पर पूरा नहीं कर पाता, जिससे उसका मूल (पूँजी) नष्ट हो जाता है। 'माघात' (पशु-वध निषेध) के समय भी प्राणातिपात और अदत्तादान (चोरी) आदि करने पर वह दंड के कारण भारी धन-हानि को प्राप्त होता है। दुःशील प्रव्रजित प्रमाद के कारण शील, बुद्ध-वचन, ध्यान और सात आर्य-धनों से हानि प्राप्त करता है। गृहस्थ के लिए चार परिषदों के बीच यह अपयश फैलता है कि 'अमुक कुल में जन्मा यह व्यक्ति दुःशील और पापधर्मी है, इसने इस लोक और परलोक के कल्याण को त्याग दिया है, यह एक शलाका-भोजन (दान) भी नहीं देता।' प्रव्रजित के लिए इस प्रकार अपयश फैलता है कि 'अमुक व्यक्ति शील की रक्षा करने और बुद्ध-वचन ग्रहण करने में असमर्थ रहा, वह चिकित्सा आदि (अनुचित कार्यों) से जीविका चलाता है और छह अनादरों से युक्त है।'

අවිසාරදොති ගහට්ඨො තාව ‘‘අවස්සං බහූනං සන්නිපාතට්ඨානෙ කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මං නිග්ගණ්හිස්සන්ති වා, රාජකුලස්ස වා දස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති. මඞ්කුභූතො ච පතිතක්ඛන්ධො අධොමුඛො [Pg.80] අඞ්ගුට්ඨකෙන භූමිං කසන්තො නිසීදති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. පබ්බජිතොපි ‘‘බහූ භික්ඛූ සන්නිපතිතා, අවස්සං කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මෙ උපොසථම්පි පවාරණම්පි ඨපෙත්වා සාමඤ්ඤා චාවෙත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. එකච්චො පන දුස්සීලොපි දප්පිතො විය චරති, සොපි අජ්ඣාසයෙන මඞ්කු හොතියෙව.

'अविशारदो' (आत्मविश्वास-रहित) का अर्थ है—गृहस्थ पहले तो इस भय से सभा में जाता है कि 'निश्चित ही बहुत से लोगों के एकत्र होने के स्थान पर कोई मेरे (कु)कर्म को जान लेगा, फिर वे मुझे प्रताड़ित करेंगे या राजकुल (अधिकारियों) को सौंप देंगे।' वह लज्जित होकर, कंधे झुकाए, नीचे मुँह किए, पैर के अँगूठे से जमीन कुरेदते हुए बैठता है; वह आत्मविश्वास के साथ बोलने में असमर्थ होता है। प्रव्रजित भी इस भय से (सभा में) जाता है कि 'बहुत से भिक्षु एकत्र हुए हैं, निश्चित ही कोई मेरे (कु)कर्म को जान लेगा, फिर वे मेरे उपोसथ और प्रवारणा को रोककर, मुझे श्रमण-भाव से च्युत कर बाहर निकाल देंगे।' वह आत्मविश्वास के साथ बोलने में असमर्थ होता है। कोई दुःशील व्यक्ति यद्यपि गर्वित होकर घूमता है, फिर भी वह अपने अंतर्मन में लज्जित ही होता है।

සම්මූළ්හො කාලං කරොතීති තස්ස හි මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස දුස්සීලකම්මං සමාදාය වත්තිතට්ඨානං ආපාථං ආගච්ඡති. සො උම්මීලෙත්වා ඉධලොකං පස්සති, නිම්මීලෙත්වා පරලොකං. තස්ස චත්තාරො අපායා උපට්ඨහන්ති, සත්තිසතෙන සීසෙ පහරියමානො විය හොති. සො ‘‘වාරෙථ වාරෙථා’’ති විරවන්තො මරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මූළ්හො කාලං කරොතී’’ති. පඤ්චමපදං උත්තානමෙව. ආනිසංසකථා වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බා.

'संमूढ़ होकर काल (मृत्यु) करता है' का अर्थ है—मृत्यु-शय्या पर लेटे हुए उस व्यक्ति के सामने उसके द्वारा किए गए दुःशील कर्म और आचरण प्रकट हो जाते हैं। वह आँखें खोलकर इस लोक को देखता है और आँखें मूँदकर परलोक को। उसके सामने चारों अपाय (नरक आदि) उपस्थित हो जाते हैं, उसे ऐसा अनुभव होता है जैसे उसके सिर पर सौ भालों से प्रहार किया जा रहा हो। वह 'रोको, रोको!' चिल्लाते हुए मरता है। इसीलिए कहा गया है—'संमूढ़ होकर काल करता है।' पाँचवाँ पद स्पष्ट ही है। (शील के) लाभों की चर्चा पूर्वोक्त (हानियों) के विपरीत समझनी चाहिए।

4. බහුභාණිසුත්තවණ්ණනා

४. बहुभाणि-सुत्त की व्याख्या।

214. චතුත්ථෙ බහුභාණිස්මින්ති පඤ්ඤාය අපරිච්ඡින්දිත්වා බහුං භණන්තෙ. මන්තභාණිස්මින්ති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය පරිච්ඡින්දිත්වා භණන්තෙ.

२१४. चौथे (सूक्त) में, 'बहुभाणिस्मिं' का अर्थ है—बिना प्रज्ञा के विचार किए बहुत बोलने वाले के विषय में। 'मन्तभाणिस्मिं' में 'मन्ता' प्रज्ञा को कहा जाता है; उस प्रज्ञा से विचार कर बोलने वाले के विषय में।

5. පඨමඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथम अक्खन्ति-सुत्त (अक्षान्ति सूक्त) की व्याख्या।

215. පඤ්චමෙ වෙරබහුලොති පුග්ගලවෙරෙනපි අකුසලවෙරෙනපි බහුවෙරො. වජ්ජබහුලොති දොසබහුලො.

२१५. पाँचवें (सूक्त) में, 'वेरबहुलो' का अर्थ है—पुद्गल-वैर (व्यक्तियों से शत्रुता) और अकुशल-वैर (पाप कर्मों से शत्रुता) के कारण बहुत वैर वाला। 'वज्जबहुलो' का अर्थ है—बहुत दोषों वाला।

6. දුතියඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

६. द्वितीय अक्खन्ति-सुत्त की व्याख्या।

216. ඡට්ඨෙ ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. විප්පටිසාරීති මඞ්කුභාවෙන සමන්නාගතො.

२१६. छठे (सूक्त) में, 'लुद्दो' का अर्थ है—दारुण (क्रूर), कठोर। 'विप्पटिसारी' का अर्थ है—पश्चाताप या ग्लानि के भाव से युक्त।

7.පඨමඅපාසාදිකසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम अपासादिक-सुत्त की व्याख्या।

217. සත්තමෙ අපාසාදිකෙති අපාසාදිකෙහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතෙ. පාසාදිකෙති පසාදාවහෙ පරිසුද්ධසමාචාරෙ. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

२१७. सातवें (सूक्त) में, 'अपासादिके' का अर्थ है—अश्रद्धा उत्पन्न करने वाले काय-कर्म आदि से युक्त व्यक्ति के विषय में। 'पासादिके' का अर्थ है—श्रद्धा उत्पन्न करने वाले, परिशुद्ध आचरण वाले व्यक्ति के विषय में। आठवें और नौवें (सूक्त) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

10. මධුරාසුත්තවණ්ණනා

१०. मधुरा-सुत्त की व्याख्या।

220. දසමෙ [Pg.81] පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආදීනවා මධුරායන්ති එකං සමයං භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො මධුරානගරං සම්පාපුණිත්වා අන්තොනගරං පවිසිතුං ආරභි. අථෙකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා යක්ඛිනී අචෙලා හුත්වා ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා ජිව්හං නිල්ලාලෙත්වා දසබලස්ස පුරතො අට්ඨාසි. සත්ථා අන්තොනගරං අප්පවිසිත්වා තතොව නික්ඛමිත්වා විහාරං අගමාසි. මහාජනො ඛාදනීයභොජනීයඤ්චෙව සක්කාරසම්මානඤ්ච ආදාය විහාරං ගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං අදාසි. සත්ථා තස්ස නගරස්ස නිග්ගණ්හනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආරභි. තත්ථ විසමාති න සමතලා. බහුරජාති වාතපහරණකාලෙ උද්ධතෙන රජක්ඛන්ධෙන පරියොනද්ධා විය හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

२२०. दसवें (सूक्त) में, 'पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा मधुरायं' (हे भिक्षुओं, मथुरा में ये पाँच दोष हैं)—एक समय भगवान भिक्षु-संघ के साथ चारिका करते हुए मथुरा नगर पहुँचे और नगर के भीतर प्रवेश करने लगे। तब एक मिथ्यादृष्टि वाली यक्षिणी नग्न होकर, दोनों हाथ फैलाकर और जीभ निकालकर दशबल (बुद्ध) के सामने खड़ी हो गई। शास्ता (बुद्ध) नगर के भीतर प्रवेश न कर वहीं से लौटकर विहार चले गए। महाजन (लोग) खाद्य, भोज्य और सत्कार की सामग्री लेकर विहार गए और बुद्ध-प्रमुख भिक्षु-संघ को दान दिया। शास्ता ने उस नगर की (दोषों के प्रति) भर्त्सना के लिए यह सूक्त आरम्भ किया। वहाँ 'विसमा' का अर्थ है—समतल भूमि का न होना। 'बहुरजा' का अर्थ है—वायु चलने के समय उठी हुई धूल की राशि से ढका हुआ जैसा होना। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

අක්කොසකවග්ගො දුතියො.

अक्कोसक-वग्ग (आक्रोश वर्ग) द्वितीय है।

(23) 3. දීඝචාරිකවග්ගො

(२३) ३. दीघचारिका-वग्ग (दीर्घचारिका वर्ग)।

1. පඨමදීඝචාරිකසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम दीघचारिका-सुत्त की व्याख्या।

221. තතියස්ස පඨමෙ අනවත්ථචාරිකන්ති අවවත්ථිතචාරිකං. සුතං න පරියොදපෙතීති යම්පිස්ස සුතං අත්ථි, තං පරියොදපෙතුං න සක්කොති. සුතෙනෙකච්චෙන අවිසාරදො හොතීති ථොකථොකෙන සුතෙන විජ්ජමානෙනාපි ඤාණෙන සොමනස්සප්පත්තො න හොති. සමවත්ථචාරෙති සමවත්ථිතචාරෙ. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

२२१. तीसरे (वर्ग) के प्रथम (सूक्त) में, 'अनवत्थचारिकां' का अर्थ है—अनवस्थित (बिना किसी निश्चित स्थान के) चारिका करना। 'सुतं न परियोदपेति' का अर्थ है—उसने जो कुछ सुना (सीखा) है, उसे वह परिशुद्ध नहीं कर पाता। 'सुतेनेकच्चेन अविशारदो होति' का अर्थ है—अत्यल्प श्रुत (ज्ञान) होने के कारण, विद्यमान ज्ञान से भी वह प्रसन्नता को प्राप्त नहीं होता। 'समवत्थचारे' का अर्थ है—निश्चित (मर्यादित) चारिका करने वाले के विषय में। दूसरा (सूक्त) स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

3-4. අතිනිවාසසුත්තාදිවණ්ණනා

३-४. अतिनिवास-सुत्त आदि की व्याख्या।

223-224. තතියෙ බහුභණ්ඩොති බහුපරික්ඛාරො. බහුභෙසජ්ජොති සප්පිනවනීතාදීනං බහුතාය බහුභෙසජ්ජො. බ්‍යත්තොති බ්‍යාසත්තො. සංසට්ඨොති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨො හුත්වා. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. චතුත්ථෙ වණ්ණමච්ඡරීති ගුණමච්ඡරී. ධම්මමච්ඡරීති පරියත්තිමච්ඡරී.

२२३-२२४. तीसरे (सूक्त) में, 'बहुभण्डो' का अर्थ है—बहुत परिष्कारों (सामग्रियों) वाला। 'बहुभेसज्जो' का अर्थ है—घृत, नवनीत आदि की अधिकता के कारण बहुत औषधियों वाला। 'ब्यत्तो' का अर्थ है—आसक्त (व्यापृत)। 'संसट्ठो' का अर्थ है—पाँच प्रकार के संसर्गों से संसृष्ट (घुला-मिला) होकर। 'अननुलोमिकेन' का अर्थ है—शासन (धर्म) के अनुपयुक्त। चौथे (सूक्त) में, 'वण्णमच्छरी' का अर्थ है—गुणों के प्रति मात्सर्य (ईर्ष्या) रखने वाला। 'धम्ममच्छरी' का अर्थ है—परियत्ति (धर्म-ज्ञान) के प्रति मात्सर्य रखने वाला।

5-6. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. कुलूपक-सुत्त आदि की व्याख्या।

225-226. පඤ්චමෙ [Pg.82] අනාමන්තචාරෙ ආපජ්ජතීති ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො සමානො සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති සික්ඛාපදෙ (පාරා. 294) වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. රහො නිසජ්ජායාතිආදීනිපි තෙසං තෙසං සික්ඛාපදානං වසෙන වෙදිතබ්බානි. ඡට්ඨෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තපමාණකාලං. සත්තමං උත්තානමෙව.

पाँचवें (सूत्र) में, 'अनामन्तचारे आपज्जति' का अर्थ है— "भोजन के लिए निमंत्रित होने पर, विद्यमान भिक्षु से बिना पूछे, भोजन से पूर्व या भोजन के पश्चात कुलों (घरों) में विचरण करता है," इस शिक्षापद में कही गई आपत्ति को प्राप्त होता है। 'रहो निसज्जाया' (एकांत में बैठना) आदि को भी उन-उन शिक्षापदों के अनुसार समझना चाहिए। छठे में, 'अतिवेलं' का अर्थ है— प्रमाण (नियत) समय का उल्लंघन करना। सातवाँ (सूत्र) स्पष्ट ही है।

8. උස්සූරභත්තසුත්තවණ්ණනා

८. उस्सूरभत्त सुत्त की व्याख्या।

228. අට්ඨමෙ උස්සූරභත්තෙති අතිදිවාපචනභත්තෙ. න කාලෙන පටිපූජෙන්තීති යාගුකාලෙ යාගුං, ඛජ්ජකකාලෙ ඛජ්ජකං, භොජනකාලෙ භොජනං අපචන්තා යුත්තප්පයුත්තකාලස්ස අතිනාමිතත්තා න කාලෙන පටිපූජෙන්ති, අත්තනො චිත්තෙනෙව දෙන්ති නාම. තතො තෙපි තෙසු අත්තනො ගෙහං ආගතෙසු තථෙව කරොන්ති. කුලපවෙණියා ආගතා බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාපි යුත්තප්පයුත්තකාලෙන ලාභං ලභමානායෙව රක්ඛන්ති ගොපයන්ති පීළං අකත්වා. අකාලෙ ලභමානා පන ‘‘ඉමෙ අම්හෙසු අනාදරා’’ති ආරක්ඛං න කරොන්ති.

२२८. आठवें (सूत्र) में, 'उस्सूरभत्ते' का अर्थ है— दिन बहुत चढ़ जाने पर पकाया गया भोजन। 'न कालेन पटिपूजेन्ति' का अर्थ है— यवागू (कांजी) के समय यवागू, खाद्य के समय खाद्य, और भोजन के समय भोजन न पकाकर, उचित समय को व्यतीत कर देने के कारण वे समय पर सत्कार नहीं करते; वे केवल अपनी इच्छा (मन) से देते हैं। इसके कारण, वे (अतिथि) भी उनके घर आने पर वैसा ही करते हैं। कुल-परंपरा से चली आ रही बलि (भेंट) ग्रहण करने वाली देवताएँ भी उचित समय पर लाभ प्राप्त करने पर ही बिना पीड़ा पहुँचाए रक्षा और सुरक्षा करती हैं। किंतु असमय में प्राप्त करने पर, "ये हमारे प्रति अनादर भाव रखते हैं," ऐसा सोचकर वे रक्षा नहीं करतीं।

සමණබ්‍රාහ්මණාපි ‘‘එතෙසං ගෙහෙ භොජනවෙලාය භොජනං න හොති, ඨිතමජ්ඣන්හිකෙ දෙන්තී’’ති මඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු කාතබ්බං න කරොන්ති. විමුඛා කම්මං කරොන්තීති ‘‘පාතො කිඤ්චි න ලභාම, ඛුදාය පටිපීළිතා කම්මං කාතුං න සක්කොමා’’ති කම්මං විස්සජ්ජෙත්වා නිසීදන්ති. අනොජවන්තං හොතීති අකාලෙ භුත්තං ඔජං හරිතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

श्रमण और ब्राह्मण भी— "इनके घर में भोजन के समय भोजन नहीं होता, ये दोपहर बीत जाने पर देते हैं," ऐसा सोचकर मांगलिक और अमागलिक कार्यों में जो करना चाहिए, वह नहीं करते। 'विमुखा कम्मं करोन्ति' का अर्थ है— "सुबह हमें कुछ नहीं मिलता, भूख से पीड़ित होने के कारण हम काम नहीं कर सकते," ऐसा सोचकर वे काम छोड़कर बैठ जाते हैं। 'अनोजवन्तं होति' का अर्थ है— असमय में खाया गया भोजन ओज (शक्ति) प्रदान करने में समर्थ नहीं होता। शुक्ल पक्ष (सकारात्मक पक्ष) को कहे गए के विपरीत समझना चाहिए।

9. පඨමකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम कण्हसप्प सुत्त की व्याख्या।

229. නවමෙ සභීරූති සනිද්දො මහානිද්දං නිද්දායති. සප්පටිභයොති තං නිස්සාය භයං උප්පජ්ජති, තස්මා සප්පටිභයො. මිත්තදුබ්භීති පානභොජනදායකම්පි මිත්තං දුබ්භති හිංසති. මාතුගාමෙපි එසෙව නයො.

२२९. नौवें (सूत्र) में, 'सभीरू' का अर्थ है— निद्रालु, जो गहरी नींद सोता है। 'सप्पटिभयो' का अर्थ है— उसे लेकर भय उत्पन्न होता है, इसलिए वह भययुक्त है। 'मित्तदुब्भी' का अर्थ है— पेय और भोजन देने वाले मित्र के साथ भी द्रोह करता है, उसे कष्ट पहुँचाता है। स्त्रियों के विषय में भी यही नियम है।

10. දුතියකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय कण्हसप्प सुत्त की व्याख्या।

230. දසමෙ [Pg.83] ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො. දුජ්ජිව්හොති ද්විධා භින්නජිව්හො. ඝොරවිසතාති ඝොරවිසතාය. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

२३०. दसवें (सूत्र) में, 'घोरविसो' का अर्थ है— तीक्ष्ण विष वाला। 'दुज्जीव्हो' का अर्थ है— दो भागों में फटी हुई जीभ वाला। 'घोरविसता' का अर्थ है— घोर विषैलापन। शेष दो पदों में भी यही नियम है।

දීඝචාරිකවග්ගො තතියො.

दीर्घचारिक वग्ग, तीसरा।

(24) 4. ආවාසිකවග්ගො

(२४) ४. आवासिक वग्ग।

1. ආවාසිකසුත්තවණ්ණනා

१. आवासिक सुत्त की व्याख्या।

231. චතුත්ථස්ස පඨමෙ න ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. අභාවනීයො හොතීති වඩ්ඪනීයො න හොති. දුතියං උත්තානමෙව.

२३१. चौथे (वग्ग) के पहले (सूत्र) में, 'न आकप्पसम्पन्नो' का अर्थ है— श्रमणोचित आचार-व्यवहार से संपन्न नहीं होना। 'अभावनीयो होति' का अर्थ है— सम्मान या वृद्धि के योग्य नहीं होना। दूसरा (सूत्र) स्पष्ट ही है।

3. සොභනසුත්තවණ්ණනා

३. सोभन सुत्त की व्याख्या।

233. තතියෙ පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා පටිබලො.

२३३. तीसरे (सूत्र) में, 'पटिबलो' का अर्थ है— कायिक बल और ज्ञान बल से युक्त होने के कारण समर्थ।

4. බහූපකාරසුත්තවණ්ණනා

४. बहूपकार सुत्त की व्याख्या।

234. චතුත්ථෙ ඛණ්ඩඵුල්ලන්ති පතිතට්ඨානඤ්ච භින්නට්ඨානඤ්ච. පටිසඞ්ඛරොතීති පටිපාකතිකං කරොති. ආරොචෙතීති ඉදං පවාරිතකුලානං වසෙන වුත්තං.

२३४. चौथे (सूत्र) में, 'खण्डफुल्लं' का अर्थ है— गिरे हुए और टूटे हुए स्थान। 'पटिसङ्खरोति' का अर्थ है— उसे पूर्ववत (ठीक) करता है। 'आरोचेति' यह शब्द निमंत्रित कुलों (दायकों) के संदर्भ में कहा गया है।

5. අනුකම්පසුත්තවණ්ණනා

५. अनुकम्प सुत्त की व्याख्या।

235. පඤ්චමෙ අධිසීලෙසූති පඤ්චසු සීලෙසු. ධම්මදස්සනෙ නිවෙසෙතීති චතුසච්චධම්මදස්සනෙ පතිට්ඨාපෙති. අරහග්ගතන්ති සබ්බසක්කාරානං අරහෙ රතනත්තයෙව ගතං, තීසු වත්ථූසු ගරුචිත්තීකාරං උපට්ඨපෙථාති අත්ථො. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

२३५. पाँचवें (सूत्र) में, 'अधिसीलेसु' का अर्थ है— पाँच शीलों में। 'धम्मदस्सने निवेसेति' का अर्थ है— चार आर्य सत्यों के दर्शन में प्रतिष्ठित करना। 'अरहग्गतं' का अर्थ है— समस्त सत्कार के योग्य रत्नत्रय में अर्पित; इसका अर्थ है— तीनों रत्नों में आदर और सम्मान का भाव जाग्रत करें। छठा (सूत्र) स्पष्ट ही है।

7. දුතියඅවණ්ණාරහසුත්තවණ්ණනා

७. द्वितीय अवण्णारह सुत्त की व्याख्या।

237. සත්තමෙ [Pg.84] ආවාසපලිගෙධීති ආවාසං බලවගිද්ධිවසෙන ගිලිත්වා විය ඨිතො. සෙසං සබ්බං උත්තානමෙවාති.

२३७. सातवें (सूत्र) में, 'आवासपलिगेधी' का अर्थ है— आवास (विहार) के प्रति तीव्र लोभ के कारण उसे निगल लेने वाले की तरह स्थित होना। शेष सब स्पष्ट ही है।

ආවාසිකවග්ගො චතුත්ථො.

आवासिक वग्ग, चौथा।

(25) 5. දුච්චරිතවග්ගො

(२५) ५. दुच्चरित वग्ग।

1. පඨමදුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम दुच्चरित सुत्त की व्याख्या।

241. පඤ්චමස්ස පඨමෙ දුච්චරිතෙ සුචරිතෙති ඉදං අභෙදතො වුත්තං, කායදුච්චරිතෙතිආදි කායද්වාරාදීනං වසෙන භෙදතො. සද්ධම්මාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො. අසද්ධම්මෙති අකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අස්සද්ධම්මෙ.

२४१. पाँचवें (वग्ग) के पहले (सूत्र) में, 'दुच्चरिते सुचरिते' यह सामान्य रूप (बिना भेद) से कहा गया है, जबकि 'कायदुच्चरिते' आदि काय-द्वार आदि के भेद से कहे गए हैं। 'सद्धम्मा' का अर्थ है— दस कुशल कर्मपथ रूपी धर्म से। 'असद्धम्मे' का अर्थ है— अकुशल कर्मपथ कहे जाने वाले असद्धर्म में।

9. සිවථිකසුත්තවණ්ණනා

९. सिवथिक सुत्त की व्याख्या।

249. නවමෙ සිවථිකායාති සුසානෙ. ආරොදනාති ආරොදනට්ඨානං. අසුචිනාති ජිගුච්ඡනීයෙන.

२४९. नौवें (सूत्र) में, 'सिवथिकाया' का अर्थ है— श्मशान में। 'आरोदना' का अर्थ है— रोने-पीटने का स्थान। 'असुचिना' का अर्थ है— घृणास्पद (अपवित्र) वस्तु से।

10. පුග්ගලප්පසාදසුත්තවණ්ණනා

१०. पुग्गलप्पसाद सुत्त की व्याख्या।

250. දසමෙ පුග්ගලප්පසාදෙති එකපුග්ගලස්මිං උප්පන්නප්පසාදෙ. අන්තෙ නිසීදාපෙතීති භික්ඛූනං ආසනපරියන්තෙ නිසීදාපෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

२५०. दसवें (सूत्र) में, 'पुग्गलप्पसादे' का अर्थ है— किसी एक व्यक्ति में उत्पन्न श्रद्धा। 'अन्ते निसीदापेति' का अर्थ है— भिक्षुओं के आसनों के अंत (छोर) पर बैठाता है। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

දුච්චරිතවග්ගො පඤ්චමො.

दुच्चरित वग्ग, पाँचवाँ।

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

पाँचवाँ पण्णासक समाप्त।

(26) 6. උපසම්පදාවග්ගො

(२६) ६. उपसम्पदावग्गो (उपसंपदा वर्ग)

1-3. උපසම්පාදෙතබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. उपसम्पदेतब्ब सुत्त आदि की व्याख्या

251-253. ඡට්ඨස්ස [Pg.85] පඨමෙ උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා උපසම්පාදෙතබ්බං. දුතියෙ නිස්සයො දාතබ්බොති ආචරියෙන හුත්වා නිස්සයො දාතබ්බො. තතියෙ සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා සාමණෙරො ගහෙතබ්බො. ඉති ඉමානි තීණිපි සුත්තානි පඨමබොධියං ඛීණාසවවසෙන වුත්තානි. චතුත්ථාදීනි අනුපදවණ්ණනාතො උත්තානත්ථානෙව.

२५१-२५३. छठे (पन्नासक) के प्रथम सुत्त में 'उपसम्पदेतब्बं' का अर्थ है—उपाध्याय बनकर उपसम्पदा प्रदान करनी चाहिए। दूसरे में 'निसयो दातब्बो' का अर्थ है—आचार्य बनकर निश्रय प्रदान करना चाहिए। तीसरे में 'सामणेरो उपट्ठापेतब्बो' का अर्थ है—उपाध्याय बनकर श्रामणेर को ग्रहण करना चाहिए। इस प्रकार ये तीनों ही सुत्त प्रथम बोधि के समय क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) के सामर्थ्य से कहे गए हैं। चौथे आदि सुत्त पदों की व्याख्या के अनुसार स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

1. සම්මුතිපෙය්‍යාලාදිවණ්ණනා

१. सम्मुतिपेय्याल आदि की व्याख्या

272. භත්තුද්දෙසකාදීනං විනිච්ඡයකථා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 325) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බාති. සම්මතො න පෙසෙතබ්බොති පකතියා සම්මතො ‘‘ගච්ඡ භත්තානි උද්දිසාහී’’ති න පෙසෙතබ්බො.

२७२. भत्तुद्देसक (भोजन वितरक) आदि का विनिश्चय कथन समन्तपासादिका नामक विनय-अट्ठकथा में कहे गए तरीके से जानना चाहिए। 'सम्मतों न पेसेतब्बो' का अर्थ है—स्वभाव से (औपचारिक रूप से) सम्मति प्राप्त भिक्षु को भी "जाओ, भोजन निर्दिष्ट करो"—ऐसा कहकर नहीं भेजना चाहिए।

273-285. සාටියග්ගාහාපකොති වස්සිකසාටිකාය ගාහාපකො. පත්තග්ගාහාපකොති ‘‘යො ච තස්සා භික්ඛුපරිසාය පත්තපරියන්තො, සො තස්ස භික්ඛුනො පදාතබ්බො’’ති එත්ථ වුත්තපත්තග්ගාහාපකො.

२७३-२८५. 'साटियग्गाहापको' का अर्थ है वर्षा-शाटिका (वर्षा ऋतु के वस्त्र) ग्रहण कराने वाला। 'पत्तग्गाहापको' का अर्थ है—"उस भिक्षु-परिषद में जो पात्रों का अंत (अंतिम पात्र) है, वह उस भिक्षु को दिया जाना चाहिए"—यहाँ कहा गया पात्र ग्रहण कराने वाला भिक्षु।

293-302. ආජීවකොති නග්ගපරිබ්බාජකො. නිගණ්ඨොති පුරිමභාගප්පටිච්ඡන්නො. මුණ්ඩසාවකොති නිගණ්ඨසාවකො. ජටිලකොති තාපසො. පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. මාගණ්ඩිකාදයොපි තිත්ථියා එව. එතෙසං පන සීලෙසු පරිපූරකාරිතාය අභාවෙන සුක්කපක්ඛො න ගහිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

२९३-३०२. 'आजीवको' का अर्थ है नग्न परिव्राजक। 'निगण्ठो' का अर्थ है शरीर के अगले भाग को ढकने वाला (एक प्रकार का जैन श्रमण)। 'मुण्डसावको' का अर्थ है निगण्ठ (निर्ग्रंथ) का श्रावक। 'जटिलको' का अर्थ है तापस। 'परिव्राजको' का अर्थ है वस्त्र धारण करने वाला परिव्राजक। मागण्डिय आदि भी तीर्थिक ही हैं। इनके शीलों में परिपूर्णता के अभाव के कारण शुक्लपक्ष (कुशल पक्ष) को ग्रहण नहीं किया गया है। यहाँ शेष अंश स्पष्ट ही है।

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

मनोरथपूरणी नामक अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा की

පඤ්චකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पंचक निपात की व्याख्या समाप्त हुई।

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवान, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अंगुत्तरनिकाय में

ඡක්කනිපාත-අට්ඨකථා

छक्कनिपात-अट्ठकथा

1. පඨමපණ්ණාසකං

१. प्रथम पन्नासक

1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො

१. आहुनेय्यवग्गो (आहुनेय्य वर्ग)

1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम आहुनेय्य सुत्त की व्याख्या

1. ඡක්කනිපාතස්ස [Pg.87] පඨමෙ ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූති, භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. නෙව සුමනො හොති න දුම්මනොති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගසහගතෙන සොමනස්සෙන සුමනො වා අනිට්ඨාරම්මණෙ දොසසහගතෙන දොමනස්සෙන දුම්මනො වා න හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති මජ්ඣත්තාරම්මණෙ අසමපෙක්ඛනෙන අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකභාවං අනාපජ්ජිත්වා සතො සම්පජානො හුත්වා ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විහරති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරො කථිතො.

१. छक्कनिपात के प्रथम सुत्त में 'इध, भिक्खवे, भिक्खू' का अर्थ है—हे भिक्षुओं! इस शासन (धर्म) में भिक्षु। 'न एव सुमनो होति न दुम्मनो' का अर्थ है—इष्ट आलम्बन (प्रिय विषय) में राग-युक्त सौमनस्य से न तो वह प्रसन्न (सुमन) होता है, और न ही अनिष्ट आलम्बन (अप्रिय विषय) में द्वेष-युक्त दौर्मनस्य से खिन्न (दुम्मन) होता है। 'उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो' का अर्थ है—मध्यस्थ आलम्बन में सम्यक रूप से न देखने के कारण होने वाली अज्ञान-उपेक्षा को प्राप्त न होकर, स्मृतिवान और प्रज्ञावान होकर आलम्बन के प्रति मध्यस्थ भाव से विहार करता है। इस सुत्त में क्षीणास्त्रव (अर्हत) के 'सतत विहार' (निरंतर रहने की अवस्था) का वर्णन किया गया है।

2. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय आहुनेय्य सुत्त की व्याख्या

2-4. දුතියෙ අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානෙව. ආසවානං ඛයා අනාසවන්ති ආසවානං ඛයෙන අනාසවං, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං විය අභාවෙනාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤා පටිපාටියා කථිතා. තතියචතුත්ථෙසු ඛීණාසවො කථිතො.

२-४. दूसरे सुत्त में 'अनेकविहितं इद्धिविधं' आदि बातें विशुद्धिमार्ग में कही गई ही हैं। 'आसवानं खया अनासवं' का अर्थ है—आस्रवों के क्षय होने से अनास्रव, न कि चक्षु-विज्ञान आदि के समान (आस्रवों के) अभाव के कारण। इस सुत्त में क्षीणास्त्रव की अभिज्ञाओं के क्रम का वर्णन किया गया है। तीसरे और चौथे सुत्तों में क्षीणास्त्रव (अर्हत) के विषय में कहा गया है।

5-7. ආජානීයසුත්තත්තයවණ්ණනා

५-७. आजानीय सुत्त-त्रय की व्याख्या

5-7. පඤ්චමෙ අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. ඛමොති අධිවාසකො. රූපානන්ති රූපාරම්මණානං. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. ඡට්ඨෙ බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. සත්තමෙ ජවසම්පන්නොති පදජවෙන සම්පන්නො.

५-७. पाँचवें सुत्त में 'अङ्गेहि' का अर्थ है गुण-रूपी अंगों से। 'खमो' का अर्थ है सहनशील (अधिवासक)। 'रूपानां' का अर्थ है रूप-आलम्बनों का। 'वण्णसम्पन्नो' का अर्थ है शरीर के वर्ण से संपन्न। छठे में 'बलसम्पन्नो' का अर्थ है काय-बल से संपन्न। सातवें में 'जवसम्पन्नो' का अर्थ है पैरों की गति (वेग) से संपन्न।

8-9. අනුත්තරියසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. अनुत्तरिय सुत्त आदि की व्याख्या

8-9. අට්ඨමෙ අනුත්තරියානීති අඤ්ඤෙන උත්තරිතරෙන රහිතානි නිරුත්තරානි. දස්සනානුත්තරියන්ති රූපදස්සනෙසු අනුත්තරං. එස නයො සබ්බපදෙසු[Pg.88]. හත්ථිරතනාදීනඤ්හි දස්සනං න දස්සනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන දසබලස්ස වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වා කසිණඅසුභනිමිත්තාදීනං වා අඤ්ඤතරස්ස දස්සනං දස්සනානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණකථාසවනං න සවනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන තිණ්ණං වා රතනානං ගුණකථාසවනං තෙපිටකබුද්ධවචනසවනං වා සවනානුත්තරියං නාම. මණිරතනාදීනං ලාභො න ලාභානුත්තරියං, සත්තවිධඅරියධනලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම. හත්ථිසිප්පාදිසික්ඛනං න සික්ඛානුත්තරියං, සික්ඛාත්තයස්ස පූරණං පන සික්ඛානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං පාරිචරියා න පාරිචරියානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං පාරිචරියා පාරිචරියානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණානුස්සරණං න අනුස්සතානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං ගුණානුස්සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම. ඉති ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි. නවමෙ බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධගුණාරම්මණා සති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

८-९. आठवें सुत्त में 'अनुत्तरियानि' का अर्थ है—अन्य किसी श्रेष्ठतर धर्म से रहित, सर्वोत्कृष्ट (निरुत्तर)। 'दस्सनानुत्तरियं' का अर्थ है—रूपों के दर्शन में अनुत्तर। यही नियम सभी पदों में समझना चाहिए। हाथी-रत्न आदि का दर्शन 'दर्शन-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि सुदृढ़ श्रद्धा वाले व्यक्ति का, सुदृढ़ प्रेम के कारण, दशबल (बुद्ध) का, या भिक्षु-संघ का, अथवा कसिण-निमित्त, अशुुभ-निमित्त आदि में से किसी एक का दर्शन करना 'दर्शन-अनुत्तरिय' कहलाता है। क्षत्रियों आदि के गुणों की कथा सुनना 'श्रवण-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि सुदृढ़ श्रद्धा वाले व्यक्ति का, सुदृढ़ प्रेम के कारण, तीन रत्नों के गुणों की कथा सुनना अथवा त्रिपिटक बुद्ध-वचनों को सुनना 'श्रवण-अनुत्तरिय' कहलाता है। मणि-रत्न आदि का लाभ 'लाभ-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि सात प्रकार के आर्य-धनों का लाभ 'लाभ-अनुत्तरिय' कहलाता है। हाथी-शिल्प आदि की शिक्षा 'शिक्षा-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि तीन शिक्षाओं की पूर्ति करना 'शिक्षा-अनुत्तरिय' कहलाता है। क्षत्रियों आदि की परिचर्या 'परिचर्या-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि तीन रत्नों की परिचर्या करना 'परिचर्या-अनुत्तरिय' कहलाता है। क्षत्रियों आदि के गुणों का अनुस्मरण करना 'अनुस्मृति-अनुत्तरिय' नहीं है; बल्कि तीन रत्नों के गुणों का अनुस्मरण करना 'अनुस्मृति-अनुत्तरिय' कहलाता है। इस प्रकार ये छह अनुत्तरिय धर्म लौकिक और लोकोत्तर दोनों रूपों में कहे गए हैं। नौवें में 'बुद्धानुस्सति' का अर्थ है बुद्ध के गुणों को आलम्बन बनाकर की जाने वाली स्मृति। शेष पदों में भी यही नियम है।

10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා

१०. महानाम सुत्त की व्याख्या

10. දසමෙ මහානාමොති දසබලස්ස චූළපිතු පුත්තො එකො සක්‍යරාජා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා දාසපරිජනපරිවුතො ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා යත්ථ සත්ථා, තත්ථ අගමාසි. අරියඵලං අස්ස ආගතන්ති ආගතඵලො. සික්ඛාත්තයසාසනං එතෙන විඤ්ඤාතන්ති විඤ්ඤාතසාසනො. ඉති අයං රාජා ‘‘සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡාමී’’ති පුච්ඡන්තො එවමාහ.

१०. दसवें सुत्त में 'महानामो' का अर्थ है—दशबल (बुद्ध) के छोटे चाचा का पुत्र, एक शाक्य राजा। 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' का अर्थ है—प्रातःकाल का भोजन करके, दास-परिचारकों से घिरा हुआ, गंध-माला आदि लेकर जहाँ शास्ता (बुद्ध) थे, वहाँ गया। उसे आर्य-फल प्राप्त हो गया था, इसलिए वह 'आगतफल' है। उसके द्वारा त्रिशिक्षा-रूपी शासन को जान लिया गया था, इसलिए वह 'विज्ञात-शासन' है। इस प्रकार वह राजा "मैं स्रोतआपन्न के निश्रय-विहार के विषय में पूछूँगा"—ऐसा विचार कर पूछते हुए इस प्रकार बोला।

නෙවස්ස රාගපරියුට්ඨිතන්ති න උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිතං. උජුගතන්ති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානෙ උජුකමෙව ගතං. තථාගතං ආරබ්භාති තථාගතගුණෙ ආරබ්භ. අත්ථවෙදන්ති අට්ඨකථං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මවෙදන්ති පාළිං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මූපසඤ්හිතන්ති පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නං. පමුදිතස්සාති දුවිධෙන පාමොජ්ජෙන පමුදිතස්ස. පීති ජායතීති පඤ්චවිධා පීති නිබ්බත්තති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායො ච කරජකායො ච දරථපටිප්පස්සද්ධියා පටිප්පස්සම්භති. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපිතං හොති. විසමගතාය පජායාති රාගදොසමොහවිසමගතෙසු සත්තෙසු. සමප්පත්තොති සමං උපසමං පත්තො හුත්වා. සබ්‍යාපජ්ඣායාති සදුක්ඛාය. ධම්මසොතං [Pg.89] සමාපන්නොති විපස්සනාසඞ්ඛාතං ධම්මසොතං සමාපන්නො. බුද්ධානුස්සතිං භාවෙතීති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති මහානාමො සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡි. සත්ථාපිස්ස තමෙව කථෙසි. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපන්නොව කථිතොති.

"नेवस्स रागपरियुट्ठितं" का अर्थ है—उत्पन्न होते हुए राग के द्वारा उठकर (अभिभूत कर) ग्रहण नहीं किया गया। "उजुगतं" का अर्थ है—बुद्धानुस्मृति कर्मस्थान में सीधे ही प्रवृत्त होना। "तथागतं आरब्भ" का अर्थ है—तथागत के गुणों को आलम्बन बनाकर। "अत्थवेदं" का अर्थ है—अट्ठकथा के आश्रय से उत्पन्न प्रीति और प्रमोद। "धम्मवेदं" का अर्थ है—पालि के आश्रय से उत्पन्न प्रीति और प्रमोद। "धम्मुपसंहितं" का अर्थ है—पालि और अट्ठकथा दोनों के आश्रय से उत्पन्न। "पमुदितस्स" का अर्थ है—दो प्रकार के प्रमोद से प्रमुदित व्यक्ति के लिए। "पीति जायति" का अर्थ है—पाँच प्रकार की प्रीति उत्पन्न होती है। "कायो पस्सम्भति" का अर्थ है—नाम-काय और करज-काय (भौतिक शरीर) दोनों ही क्लेशों की शांति के कारण शांत हो जाते हैं। "सुखं" का अर्थ है—कायिक और चैतसिक सुख। "समाधियति" का अर्थ है—आलम्बन में भली-भांति स्थित हो जाता है। "विसमगताय पजाय" का अर्थ है—राग, द्वेष और मोह के कारण विषमता को प्राप्त प्राणियों के बीच। "समप्पत्तो" का अर्थ है—समता (शांति) को प्राप्त होकर। "सब्यापज्झाय" का अर्थ है—दुःख सहित। "धम्मसोतं समापन्नो" का अर्थ है—विपश्यना नामक धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर। "बुद्धानुस्सतिं भावेति" का अर्थ है—बुद्धानुस्मृति कर्मस्थान को बढ़ाता है, विकसित करता है। इसी विधि से सभी जगह अर्थ समझना चाहिए। इस प्रकार, महानाम शाक्य ने स्रोतआपन्न के आश्रय-विहार (रहने के ढंग) के बारे में पूछा। शास्ता ने भी उन्हें उसी स्रोतआपन्न के विहार के बारे में बताया। इस प्रकार, इस सुत्त में केवल स्रोतआपन्न के विषय में ही कहा गया है।

ආහුනෙය්‍යවග්ගො පඨමො.

प्रथम आहुनेय्य वग्ग।

2. සාරණීයවග්ගො

२. सारणीय वग्ग

1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम सारणीय सुत्त की व्याख्या

11. දුතියස්ස පඨමෙ සාරණීයාති සරිතබ්බයුත්තකා. මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්මං. වචීකම්මමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි ච පන භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි, ගිහීසුපි ලබ්භන්ති. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තෙන චිත්තෙන ආභිසමාචාරිකධම්මපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං, පත්තපටිග්ගහණං, ආසනපඤ්ඤාපනං, අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම.

११. द्वितीय वग्ग के प्रथम सुत्त में, "सारणीया" का अर्थ है—स्मरण करने योग्य। "मेत्तं कायकम्मं" का अर्थ है—मैत्रीपूर्ण चित्त से किया जाने वाला शारीरिक कर्म। यही नियम वचन-कर्म और मन-कर्म पर भी लागू होता है। और ये (कर्म) भिक्षुओं के संदर्भ में आए हैं, किन्तु गृहस्थों में भी पाए जाते हैं। भिक्षुओं के लिए मैत्रीपूर्ण चित्त से आभिसमाचारिक धर्मों (आचरण संबंधी नियमों) को पूरा करना 'मैत्रीपूर्ण काय-कर्म' कहलाता है। गृहस्थों के लिए चैत्य-वंदना, बोधि-वंदना, संघ-निमंत्रण के लिए जाना, गाँव में भिक्षा के लिए प्रविष्ट भिक्षुओं को देखकर अगवानी करना, पात्र ग्रहण करना, आसन बिछाना, पीछे-पीछे जाना आदि 'मैत्रीपूर्ण काय-कर्म' कहलाते हैं।

භික්ඛූනං මෙත්තෙන චිත්තෙන ආචාරපණ්ණත්තිසික්ඛාපනං, කම්මට්ඨානකථනං, ධම්මදෙසනා, තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලාපුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤාපෙථ, පානීයං උපට්ඨාපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිවචනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම.

भिक्षुओं के लिए मैत्रीपूर्ण चित्त से आचार-प्रज्ञप्ति रूपी शिक्षापदों को सिखाना, कर्मस्थान बताना, धर्म-देशना देना, यहाँ तक कि त्रिपिटक रूपी बुद्ध-वचन का उपदेश देना 'मैत्रीपूर्ण वची-कर्म' कहलाता है। गृहस्थों के लिए "हम चैत्य-वंदना के लिए जाएँगे, बोधि-वंदना के लिए जाएँगे, धर्म-श्रवण करेंगे, दीप-माला और पुष्प-पूजा करेंगे, तीन सुचरितों को ग्रहण कर आचरण करेंगे, शलाका-भोजन आदि देंगे, वर्षावास के वस्त्र देंगे, आज संघ को चार प्रत्यय देंगे, संघ को निमंत्रित कर खाद्य सामग्री आदि तैयार करो, आसन बिछाओ, पानी रखो, संघ की अगवानी कर उन्हें ले आओ, बिछाए गए आसनों पर बैठाकर उत्साहपूर्वक सेवा करो"—इस प्रकार के वचन कहने के समय 'मैत्रीपूर्ण वची-कर्म' होता है।

භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි ච කත්වා විවිත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති [Pg.90] චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

भिक्षुओं के लिए प्रातःकाल उठकर शरीर की शुद्धि, चैत्य-प्रांगण के कर्तव्य आदि करके एकांत आसन पर बैठकर "इस विहार में भिक्षु सुखी हों, वैर-रहित हों, व्यापाद-रहित हों"—ऐसा चिंतन करना 'मैत्रीपूर्ण मनो-कर्म' कहलाता है। गृहस्थों के लिए "आर्य सुखी हों, वैर-रहित हों, व्यापाद-रहित हों"—ऐसा चिंतन करना 'मैत्रीपूर्ण मनो-कर्म' कहलाता है।

ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච. තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම, ථෙරානං පන පාදධොවනදානාදිභෙදං සබ්බම්පි සාමීචිකම්මං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො’’ති එවං පග්ගය්හ වචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. විහාරෙ අසන්තං පන පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කහං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කහං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං මමායනවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු අප්පාබාධො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

"आवि चेव रहो च" का अर्थ है—प्रत्यक्ष (सामने) और परोक्ष (पीठ पीछे)। उनमें, नवदीक्षित भिक्षुओं के चीवर-कर्म आदि में सहायक होना 'प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण काय-कर्म' कहलाता है; वृद्ध भिक्षुओं (स्थविरों) के लिए पैर धोना, पानी देना आदि सभी प्रकार की सेवा करना 'प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण काय-कर्म' कहलाता है। दोनों ही प्रकार के भिक्षुओं द्वारा इधर-उधर फेंकी गई काष्ठ-सामग्री आदि को, उनके प्रति अनादर न करते हुए, स्वयं की सामग्री की तरह व्यवस्थित करके रखना 'परोक्ष मैत्रीपूर्ण काय-कर्म' कहलाता है। "देव स्थविर, तिस्स स्थविर"—इस प्रकार प्रशंसात्मक वचन कहना 'प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण वची-कर्म' कहलाता है। विहार में अनुपस्थित भिक्षु के बारे में पूछना—"हमारे देव स्थविर कहाँ हैं? हमारे तिस्स स्थविर कहाँ हैं? वे कब आएँगे?"—इस प्रकार स्नेहपूर्वक कहना 'परोक्ष मैत्रीपूर्ण वची-कर्म' कहलाता है। मैत्री और स्नेह से स्निग्ध आँखों को खोलकर प्रसन्न मुख से देखना 'प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण मनो-कर्म' कहलाता है। "देव स्थविर, तिस्स स्थविर निरोग हों, स्वस्थ हों"—ऐसा मन में लाना 'परोक्ष मैत्रीपूर्ण मनो-कर्म' कहलाता है।

ලාභාති චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා. ධම්මිකාති කුහනාදිභෙදං මිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන භික්ඛාචරියවත්තෙන උප්පන්නා. අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පීති පච්ඡිමකොටියා පත්තපරියාපන්නං පත්තස්ස අන්තොගතං ද්වත්තිකටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි. අප්පටිවිභත්තභොගීති එත්ථ ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාම ආමිසපටිවිභත්තං පන පුග්ගලපටිවිභත්තඤ්ච. තත්ථ ‘‘එත්තකං දස්සාමි, එත්තකං න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන පටිවිභජනං ආමිසපටිවිභත්තං නාම. ‘‘අසුකස්ස දස්සාමි, අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන විභජනං පන පුග්ගලපටිවිභත්තං නාම. තදුභයම්පි අකත්වා යො අප්පටිවිභත්තං භුඤ්ජති, අයං අප්පටිවිභත්තභොගී නාම. සීලවන්තෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභොගීති එත්ථ සාධාරණභොගිනො ඉදං ලක්ඛණං – යං යං පණීතං ලභති, තං තං නෙව ලාභෙනලාභං-නිජිගීසනතාමුඛෙන ගිහීනං දෙති, න අත්තනා පරිභුඤ්ජති, පටිග්ගණ්හන්තො ච ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූ’’ති ගහෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං සඞ්ඝසන්තකං විය පස්සති.

"लाभ" का अर्थ है चीवर आदि प्राप्त प्रत्यय। "धार्मिक" का अर्थ है कुहना (धूर्तता) आदि भेदों वाली मिथ्या आजीविका को त्यागकर धर्मपूर्वक, समता से और भिक्षाचर्या के व्रत से उत्पन्न। "यहाँ तक कि पात्र में आए हुए मात्र भी" का अर्थ है अंतिम सीमा तक पात्र के भीतर आए हुए दो-तीन कड़छी भिक्षा मात्र भी। "अप्रतिविभक्तभोगी" (बिना बाँटे भोगने वाला) के विषय में यहाँ दो प्रकार के विभाजन हैं—आमिष-विभाजन और पुद्गल-विभाजन। वहाँ, "इतना दूँगा, इतना नहीं दूँगा"—इस प्रकार मन से विभाजन करना 'आमिष-विभाजन' है। "अमुक को दूँगा, अमुक को नहीं दूँगा"—इस प्रकार मन से विभाजन करना 'पुद्गल-विभाजन' है। इन दोनों को न करके जो बिना बाँटे भोगता है, वह 'अप्रतिविभक्तभोगी' कहलाता है। "शीलवान सब्रह्मचारियों के साथ साधारणभोगी" (साझा भोगने वाला) के विषय में साधारणभोगी का यह लक्षण है—जो-जो उत्तम वस्तु प्राप्त होती है, उसे लाभ की इच्छा से (दूसरा लाभ पाने के लिए) न तो गृहस्थों को देता है और न स्वयं अकेले भोगता है, बल्कि ग्रहण करते समय "यह संघ के लिए साधारण (साझा) हो" ऐसा मानकर ग्रहण करता है और घंटा बजाकर संघ की संपत्ति की तरह उसे देखता और भोगता है।

ඉමං පන සාරණීයධම්මං කො පූරෙති, කො න පූරෙති? දුස්සීලො තාව න පූරෙති. න හි තස්ස සන්තකං සීලවන්තා ගණ්හන්ති. පරිසුද්ධසීලො පන [Pg.91] වත්තං අඛණ්ඩෙන්තො පූරෙති. තත්‍රිදං වත්තං – යො හි ඔදිස්සකං කත්වා මාතු වා පිතු වා ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා දෙති, සො දාතබ්බං දෙති. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති, පලිබොධජග්ගනං නාම හොති. සාරණීයධම්මො හි මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති. තෙන පන ඔදිස්සකං දෙන්තෙන ගිලානගිලානුපට්ඨාකආගන්තුකගමිකානඤ්චෙව නවපබ්බජිතස්ස ච සඞ්ඝාටිපත්තග්ගහණං අජානන්තස්ස දාතබ්බං. එතෙසං දත්වා අවසෙසං ථෙරාසනතො පට්ඨාය ථොකං ථොකං අදත්වා යො යත්තකං ගණ්හාති, තස්ස තත්තකං දාතබ්බං. අවසිට්ඨෙ අසති පුන පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය යං යං පණීතං, තං තං දත්වා සෙසං භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වචනතො දුස්සීලස්ස අදාතුම්පි වට්ටති.

इस सारणीय धर्म को कौन पूरा करता है और कौन नहीं? दुःशील (चरित्रहीन) इसे पूरा नहीं करता, क्योंकि शीलवान उससे कुछ ग्रहण नहीं करते। परिशुद्ध शील वाला व्यक्ति व्रत को खंडित न करते हुए इसे पूरा करता है। यहाँ यह व्रत है—जो विशेष रूप से माता, पिता, आचार्य या उपाध्याय आदि को देता है, वह देने योग्य वस्तु देता है, परंतु उसका वह सारणीय धर्म नहीं होता, वह 'परिबोध-पोषण' (चिंताओं का पालन) कहलाता है। सारणीय धर्म तो परिबोध-मुक्त (चिंताओं से मुक्त) व्यक्ति के लिए उचित है। विशेष रूप से दान देते समय रोगी, रोगी के परिचारक, आगंतुक, गमन करने वाले और संघात-पात्र ग्रहण करना न जानने वाले नव-प्रव्रजित को देना चाहिए। इन्हें देकर, शेष को स्थविरों के आसन से आरंभ करके थोड़ा-थोड़ा दिए बिना जो जितना लेता है, उसे उतना देना चाहिए। यदि शेष न बचे, तो पुनः भिक्षा के लिए जाकर स्थविरों के आसन से आरंभ करके जो-जो उत्तम प्राप्त हो, उसे देकर शेष को भोगना चाहिए। "शीलवानों के साथ" ऐसा कहे जाने के कारण दुःशील को न देना भी उचित है।

අයං පන සාරණීයධම්මො සුසික්ඛිතාය පරිසාය සුපූරො හොති, සුසික්ඛිතාය හි පරිසාය යො අඤ්ඤතො ලභති, සො න ගණ්හාති. අඤ්ඤතො අලභන්තොපි පමාණයුත්තමෙව ගණ්හති, න අතිරෙකං. අයං පන සාරණීයධම්මො එවං පුනප්පුනං පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං ලද්ධං දෙන්තස්සාපි ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙති, න තතො ඔරං. සචෙ හි ද්වාදසමෙ වස්සෙ සාරණීයධම්මපූරකො පිණ්ඩපාතපූරං පත්තං ආසනසාලායං ඨපෙත්වා න්හායිතුං ගච්ඡති, සඞ්ඝත්ථෙරො ච ‘‘කස්සෙසො පත්තො’’ති වත්වා ‘‘සාරණීයධම්මපූරකස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආහරථ න’’න්ති සබ්බං පිණ්ඩපාතං විචාරෙත්වාව භුඤ්ජිත්වා රිත්තපත්තං ඨපෙති. අථ ඛො සො භික්ඛු රිත්තපත්තං දිස්වා ‘‘මය්හං අසෙසෙත්වාව පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙති, සාරණීයධම්මො භිජ්ජති, පුන ද්වාදස වස්සානි පූරෙතබ්බො හොති. තිත්ථියපරිවාසසදිසො හෙස, සකිං ඛණ්ඩෙ ජාතෙ පුන පූරෙතබ්බොව. යො පන ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ, යස්ස මෙ පත්තගතං අනාපුච්ඡාව සබ්‍රහ්මචාරී පරිභුඤ්ජන්තී’’ති සොමනස්සං ජනෙති, තස්ස පුණ්ණො නාම හොති.

यह सारणीय धर्म सुशिक्षित परिषद में सुगमता से पूरा होता है। सुशिक्षित परिषद में जो अन्यत्र से प्राप्त करता है, वह (यहाँ से) ग्रहण नहीं करता। अन्यत्र से न मिलने पर भी वह उचित मात्रा में ही ग्रहण करता है, अधिक नहीं। यह सारणीय धर्म इस प्रकार बार-बार भिक्षाटन करके जो-जो प्राप्त हो उसे देते हुए बारह वर्षों में पूरा होता है, उससे पहले नहीं। यदि बारहवें वर्ष में सारणीय धर्म को पूरा करने वाला भिक्षु भिक्षा से भरा पात्र आसन-शाला में रखकर स्नान करने जाता है, और संघ-स्थविर पूछते हैं "यह किसका पात्र है?" और "सारणीय धर्म पूरा करने वाले का है" ऐसा कहे जाने पर, "इसे ले आओ" कहकर सारा भोजन बाँटकर खा लेते हैं और खाली पात्र रख देते हैं। तब यदि वह भिक्षु खाली पात्र देखकर "मेरे लिए कुछ भी शेष न रखकर सब खा लिया" ऐसा सोचकर मन में दुख उत्पन्न करता है, तो सारणीय धर्म टूट जाता है और पुनः बारह वर्षों तक पूरा करना पड़ता है। यह तित्थिय-परिवास (तीर्थकों के निर्वासन) के समान है, एक बार खंडित होने पर पुनः पूरा करना ही पड़ता है। परंतु जो यह सोचकर प्रसन्नता उत्पन्न करता है कि "यह मेरा लाभ है, यह मेरा सौभाग्य है कि मेरे पात्र में आए भोजन को मेरे सब्रह्मचारियों ने बिना पूछे ही भोग लिया", उसका वह धर्म पूर्ण माना जाता है।

එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්ස පන නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, සුලභපච්චයො. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානම්පි න ඛීයති, භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං ලභති, භයෙ වා ඡාතකෙ වා පත්තෙ දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති.

इस प्रकार सारणीय धर्म को पूरा करने वाले के मन में न तो ईर्ष्या होती है और न ही मात्सर्य (कंजूसी)। वह मनुष्यों का प्रिय होता है, अमनुष्यों (देवताओं) का प्रिय होता है और उसे प्रत्यय (सामग्री) सुलभता से प्राप्त होते हैं। उसके पात्र में आया भोजन दिए जाने पर भी समाप्त नहीं होता। वस्तुओं के वितरण के समय वह श्रेष्ठ वस्तु प्राप्त करता है। भय या अकाल की स्थिति आने पर देवता उसके लिए प्रयत्नशील हो जाते हैं।

තත්‍රිමානි [Pg.92] වත්ථූනි – සෙනගිරිවාසී තිස්සත්ථෙරො කිර මහාගිරිගාමං උපනිස්සාය වසති, පඤ්ඤාස මහාථෙරා නාගදීපං චෙතියවන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා ගිරිගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා නික්ඛමිංසු. ථෙරො පවිසන්තො තෙ දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘ලද්ධං, භන්තෙ’’ති? විචරිම්හා, ආවුසොති. සො අලද්ධභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති. මයං, ආවුසො, පඤ්ඤාස ජනා පත්තතෙමනමත්තම්පි න ලභිම්හාති. භන්තෙ, නෙවාසිකා නාම පටිබලා හොන්ති, අලභන්තාපි භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං ජානන්තීති. ථෙරා ආගමෙසුං. ථෙරො ගාමං පාවිසි. ධුරගෙහෙයෙව මහාඋපාසිකා ඛීරභත්තං සජ්ජෙත්වා ථෙරං ඔලොකයමානා ඨිතා ථෙරස්ස ද්වාරං සම්පත්තස්සෙව පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. සො තං ආදාය ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති සඞ්ඝත්ථෙරං ආහ. ථෙරො ‘‘අම්හෙහි එත්තකෙහි කිඤ්චි න ලද්ධං, අයං සීඝමෙව ගහෙත්වා ආගතො, කිං නු ඛො’’ති සෙසානං මුඛං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකනාකාරෙනෙව ඤත්වා, ‘‘භන්තෙ, ධම්මෙන සමෙන ලද්ධො, නික්කුක්කුච්චා ගණ්හථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය සබ්බෙසං යාවදත්ථං දත්වා අත්තනාපි යාවදත්ථං භුඤ්ජි.

इस विषय में ये कथाएँ हैं—कहते हैं कि सेनगिरि निवासी तिस्स स्थविर महागिरिग्राम के समीप रहते थे। पचास महास्थविर नागद्वीप में चैत्य-वंदना के लिए जाते हुए गिरिग्राम में भिक्षा के लिए घूमे, परंतु कुछ भी न पाकर बाहर निकल आए। गाँव में प्रवेश करते हुए स्थविर (तिस्स) ने उन्हें देखकर पूछा—"भन्ते, भिक्षा मिली?" उन्होंने कहा—"आयुष्मान, हम घूम चुके (परंतु कुछ नहीं मिला)।" उन्होंने यह जानकर कि उन्हें कुछ नहीं मिला, कहा—"भन्ते, जब तक मैं आता हूँ, तब तक यहीं ठहरें।" उन्होंने कहा—"आयुष्मान, हम पचास व्यक्तियों को पात्र भिगोने मात्र (थोड़ा सा) भी नहीं मिला।" स्थविर ने कहा—"भन्ते, निवासी भिक्षु समर्थ होते हैं, न मिलने पर भी वे भिक्षाचर्या के मार्ग की प्रकृति को जानते हैं।" स्थविरों ने प्रतीक्षा की। स्थविर गाँव में प्रविष्ट हुए। मुख्य घर में ही एक महा-उपासिका खीर तैयार कर स्थविर की प्रतीक्षा में खड़ी थी। स्थविर के द्वार पर पहुँचते ही उसने पात्र भरकर दान दिया। वे उसे लेकर स्थविरों के पास गए और संघ-स्थविर से कहा—"भन्ते, ग्रहण करें।" स्थविर ने सोचा—"हम इतने लोगों को कुछ नहीं मिला और यह शीघ्र ही लेकर आ गया, यह क्या बात है?" और अन्यों के मुख की ओर देखा। स्थविर (तिस्स) ने उनके देखने के ढंग से ही जानकर कहा—"भन्ते, यह धर्मपूर्वक और समता से प्राप्त है, बिना किसी संकोच के ग्रहण करें।" उन्होंने आदि से आरंभ कर सभी को इच्छानुसार दिया और स्वयं भी इच्छानुसार भोजन किया।

අථ නං භත්තකිච්චාවසානෙ ථෙරා පුච්ඡිංසු – ‘‘කදා, ආවුසො, ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣී’’ති? නත්ථි මෙ, භන්තෙ, ලොකුත්තරධම්මොති. ඣානලාභීසි, ආවුසොති. එතම්පි, භන්තෙ, නත්ථීති? නනු, ආවුසො, පාටිහාරියන්ති. සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො, තස්ස මෙ පූරිතකාලතො පට්ඨාය සචෙපි භික්ඛුසතසහස්සං හොති, පත්තගතං න ඛීයතීති. සාධු සාධු, සප්පුරිස, අනුච්ඡවිකමිදං තුය්හන්ති. ඉදං තාව පත්තගතං න ඛීයතීති එත්ථ වත්ථු.

तब भोजन के अंत में स्थविरों ने उनसे पूछा— "आयुष्मान्, आपने लोकोत्तर धर्म का साक्षात्कार कब किया?" उन्होंने कहा— "भन्ते, मेरे पास कोई लोकोत्तर धर्म नहीं है।" उन्होंने पूछा— "आयुष्मान्, क्या आप ध्यान के लाभकर्ता हैं?" उन्होंने कहा— "भन्ते, यह भी नहीं है।" उन्होंने पूछा— "आयुष्मान्, क्या यह कोई प्रातिहार्य (चमत्कार) नहीं है?" उन्होंने कहा— "भन्ते, मैंने सारणीय धर्म को पूर्ण किया है; उसकी पूर्णता के समय से लेकर, यदि एक लाख भिक्षु भी हों, तो पात्र में आया हुआ भोजन समाप्त नहीं होता।" उन्होंने कहा— "साधु, साधु, सत्पुरुष! यह आपके लिए उचित ही है।" यह "पात्र में आया भोजन समाप्त नहीं होता" इस विषय में कथा है।

අයමෙව පන ථෙරො චෙතියපබ්බතෙ ගිරිභණ්ඩමහාපූජාය දානට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං දානෙ කිං වරභණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡි. ද්වෙ සාටකා, භන්තෙති. එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තීති? තං සුත්වා අමච්චො රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘එකො දහරො එවං වදතී’’ති. ‘‘දහරස්ස එවං චිත්තං, මහාථෙරානං පන සුඛුමසාටකා [Pg.93] වට්ටන්තී’’ති වත්වා ‘‘මහාථෙරානං දස්සාමී’’ති ඨපෙසි. තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝෙ පටිපාටියා ඨිතෙ දෙන්තස්ස මත්ථකෙ ඨපිතාපි තෙ සාටකා හත්ථං නාරොහන්ති, අඤ්ඤෙව ආරොහන්ති. දහරස්ස දානකාලෙ පන හත්ථං ආරුළ්හා. සො තස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා අමච්චස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා දහරං නිසීදාපෙත්වා දානං දත්වා සඞ්ඝං විස්සජ්ජෙත්වා දහරස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘කදා, භන්තෙ, ඉමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්ථා’’ති ආහ. සො පරියායෙනපි අසන්තං අවදන්තො ‘‘නත්ථි මය්හං, මහාරාජ, ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. නනු, භන්තෙ, පුබ්බෙව අවචුත්ථාති. ආම, මහාරාජ, සාරණීයධම්මපූරකො අහං, තස්ස මෙ ධම්මස්ස පූරිතකාලතො පට්ඨාය භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති. ‘‘සාධු සාධු, භන්තෙ, අනුච්ඡවිකමිදං තුම්හාක’’න්ති වත්වා පක්කාමි. ඉදං භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති එත්ථ වත්ථු.

फिर वही स्थविर चेतियपर्वत पर गिरिभण्ड महापूजा के दान-स्थान पर गए और पूछा— "इस दान में श्रेष्ठ वस्तु क्या है?" उत्तर मिला— "भन्ते, दो शाटक (वस्त्र)।" उन्होंने कहा— "ये मुझे प्राप्त होंगे।" यह सुनकर एक अमात्य ने राजा से कहा— "एक तरुण भिक्षु ऐसा कह रहा है।" राजा ने सोचा— "तरुण भिक्षु का ऐसा विचार है, परंतु सूक्ष्म शाटक महास्थविरों के लिए ही उचित हैं।" उसने यह सोचकर कि "मैं इन्हें महास्थविरों को दूँगा", उन्हें अलग रख दिया। जब भिक्षु-संघ पंक्तिबद्ध खड़ा था और राजा दान दे रहा था, तो वे शाटक (दूसरों के) सिर पर रखे जाने पर भी हाथ में नहीं आए, बल्कि दूसरे ही वस्त्र आए। परंतु तरुण भिक्षु को दान देने के समय वे उसके हाथ में आ गए। राजा ने उन्हें उसके हाथ में रखा, अमात्य का मुख देखा, तरुण भिक्षु को बिठाया, दान दिया, संघ को विदा किया और तरुण भिक्षु के पास बैठकर पूछा— "भन्ते, आपने इस धर्म का साक्षात्कार कब किया?" उन्होंने परोक्ष रूप से भी असत्य न कहते हुए कहा— "महाराज, मेरे पास कोई लोकोत्तर धर्म नहीं है।" राजा ने कहा— "भन्ते, क्या आपने पहले ऐसा नहीं कहा था?" उन्होंने कहा— "हाँ महाराज, मैं सारणीय धर्म का पूर्ण करने वाला हूँ; उस धर्म की पूर्णता के समय से लेकर, वितरण योग्य वस्तुओं के स्थान पर मुझे श्रेष्ठ वस्तु ही प्राप्त होती है।" राजा ने "साधु, साधु भन्ते, यह आपके लिए उचित ही है" कहकर प्रस्थान किया। यह "वितरण योग्य वस्तुओं के स्थान पर श्रेष्ठ वस्तु प्राप्त होती है" इस विषय में कथा है।

බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ පන භාතරගාමවාසිනො නාගත්ථෙරියා අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු. ථෙරී පච්චූසසමයෙ ‘‘අතිවිය අප්පනිග්ඝොසො ගාමො, උපධාරෙථ තාවා’’ති දහරභික්ඛුනියො ආහ. තා ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරියා ආරොචෙසුං. සා සුත්වා ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථ, අත්තනො උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරෙසුයෙව යොගං කරොථා’’ති වත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං පාරුපිත්වා අත්තද්වාදසමා ගාමද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ද්වාදසන්නම්පි භික්ඛුනීනං පිණ්ඩපාතං දත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, අඤ්ඤත්ථ මා ගච්ඡථ, නිච්චං ඉධෙව ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. ථෙරියා පන කනිට්ඨභාතා නාගත්ථෙරො නාම අත්ථි. සො ‘‘මහන්තං භයං, න සක්කා යාපෙතුං, පරතීරං ගමිස්සාමී’’ති අත්තද්වාදසමොව අත්තනො වසනට්ඨානා නික්ඛන්තො ‘‘ථෙරිං දිස්වා ගමිස්සාමී’’ති භාතරගාමං ආගතො. ථෙරී ‘‘ථෙරා ආගතා’’ති සුත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං අය්‍යා’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සා ‘‘අජ්ජ එකදිවසං විහාරෙව වසිත්වා ස්වෙ ගමිස්සථා’’ති ආහ. ථෙරා විහාරං අගමිංසු.

ब्राह्मणतिस्स के भय (अकाल/उपद्रव) के समय भातर ग्राम के निवासी स्थविरा नागा को बिना बताए ही भाग गए। स्थविरा ने भोर के समय तरुण भिक्षुणियों से कहा— "गाँव बहुत शांत है, पहले जाँच करो।" उन्होंने जाकर सबके चले जाने की बात जानकर लौटकर स्थविरा को बताया। उन्होंने सुनकर कहा— "तुम उनके जाने की चिंता मत करो, केवल अपने पाठ, प्रश्न और योनिशो मनस्कार में ही योग (प्रयत्न) करो।" भिक्षाटन के समय वस्त्र धारण कर, स्वयं बारहवीं होकर (बारह भिक्षुणियों के साथ) वे ग्राम-द्वार पर एक न्यग्रोध (बरगद) वृक्ष के नीचे खड़ी हो गईं। वृक्ष पर अधिष्ठित देवता ने उन बारहों भिक्षुणियों को पिण्डपात (भोजन) दिया और कहा— "आर्याओ, कहीं और मत जाइए, नित्य यहीं आया कीजिए।" स्थविरा का एक छोटा भाई था जिसका नाम नाग स्थविर था। उसने सोचा— "भय बड़ा है, यहाँ निर्वाह करना संभव नहीं है, मैं दूसरे तट पर जाऊँगा।" वह स्वयं बारहवाँ होकर अपने निवास स्थान से निकला और "स्थविरा को देखकर जाऊँगा" यह सोचकर भातर ग्राम आया। स्थविरा ने सुना कि "स्थविर आए हैं", तो उनके पास जाकर पूछा— "आर्य, क्या बात है?" उन्होंने वह वृत्तांत बताया। उन्होंने कहा— "आज एक दिन विहार में ही रुककर कल जाइएगा।" स्थविर विहार चले गए।

ථෙරී පුනදිවසෙ රුක්ඛමූලෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති ථෙරී’’ති වත්වා තුණ්හී අට්ඨාසි. ධම්මිකො, තාත, පිණ්ඩපාතො, කුක්කුච්චං අකත්වා පරිභුඤ්ජථාති[Pg.94]. වට්ටිස්සති ථෙරීති? සා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආකාසෙ අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘සත්තතාලමත්තෙ ඨිතම්පි භික්ඛුනීභත්තමෙව ථෙරී’’ති වත්වා ‘‘භයං නාම සබ්බකාලං න හොති, භයෙ වූපසන්තෙ අරියවංසං කථයමානො, ‘භො පිණ්ඩපාතික, භික්ඛුනීභත්තං භුඤ්ජිත්වා වීතිනාමයිත්ථා’ති චිත්තෙන අනුවදියමානො සන්ථම්භිතුං න සක්ඛිස්සාමි, අප්පමත්තා හොථ ථෙරියො’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි.

अगले दिन स्थविरा ने वृक्ष के नीचे भिक्षाटन कर स्थविर के पास जाकर कहा— "इस पिण्डपात को ग्रहण करें।" स्थविर ने "क्या यह उचित होगा, स्थविरा?" कहकर मौन धारण कर लिया। "तात, यह पिण्डपात धार्मिक (न्यायपूर्ण) है, संकोच न करते हुए इसे ग्रहण करें।" "क्या यह उचित होगा, स्थविरा?" उन्होंने पात्र लेकर आकाश में उछाल दिया, पात्र आकाश में ही ठहर गया। स्थविर ने कहा— "स्थविरा, सात ताड़ की ऊँचाई पर स्थित होने पर भी यह भिक्षुणी का ही भोजन है।" उन्होंने कहा— "भय सदा नहीं रहता; भय शांत होने पर जब मैं आर्यवंश की कथा कहूँगा, तब 'ओ पिण्डपातिक! तुमने भिक्षुणी का भोजन खाकर समय बिताया'—इस प्रकार मन में आरोपित किए जाने पर मैं स्थिर नहीं रह पाऊँगा। स्थविराओ, प्रमाद रहित रहो!" ऐसा कहकर वे मार्ग पर चल दिए।

රුක්ඛදෙවතාපි ‘‘සචෙ ථෙරො ථෙරියා හත්ථතො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිස්සති, න තං නිවත්තෙස්සාමි. සචෙ න පරිභුඤ්ජිස්සති, නිවත්තෙස්සාමී’’ති චින්තයමානා ඨත්වා ථෙරස්ස ගමනං දිස්වා රුක්ඛා ඔරුය්හ ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති වත්වා පත්තං ගහෙත්වා ථෙරං රුක්ඛමූලංයෙව ආනෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පිණ්ඩපාතං දත්වා කතභත්තකිච්චං පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා ද්වාදස භික්ඛුනියො ද්වාදස ච භික්ඛූ සත්ත වස්සානි උපට්ඨහි. ඉදං දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්තීති එත්ථ වත්ථු. තත්‍ර හි ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි.

वृक्ष-देवता ने भी सोचा— "यदि स्थविर स्थविरा के हाथ से पिण्डपात ग्रहण करेंगे, तो मैं उन्हें नहीं लौटाऊँगी। यदि वे ग्रहण नहीं करेंगे, तो मैं उन्हें लौटा दूँगी।" वहीं खड़े होकर स्थविर को जाते हुए देख, वृक्ष से उतरकर देवता ने कहा— "भन्ते, पात्र दीजिए।" पात्र लेकर स्थविर को वृक्ष के नीचे ही ले आई, आसन बिछाया, पिण्डपात दिया और भोजन के पश्चात उनसे प्रतिज्ञा कराकर, बारह भिक्षुणियों और बारह भिक्षुओं की सात वर्षों तक सेवा की। यह "देवता उत्साह (प्रयत्न) करते हैं" इस विषय में कथा है। वहाँ वह स्थविरा सारणीय धर्म को पूर्ण करने वाली थी।

අඛණ්ඩානීතිආදීසු යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියං වා කුච්ඡියං වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. යස්ස පන සබ්බෙන සබ්බං අභින්නානි, තස්ස තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි නාම හොන්ති. තානි පනෙතානි තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණතො භුජිස්සානි, බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි, තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා ‘‘ඉදං නාම ත්වං ආපන්නපුබ්බො’’ති කෙනචි පරාමට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච අපරාමට්ඨානි, උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානීති වුච්චන්ති.

'अखण्डानि' आदि पदों में, जिस भिक्षु के सात आपत्ति-निकायों में से आदि या अंत में शिक्षापद खंडित होता है, उसका शील किनारे से फटे हुए वस्त्र के समान 'खण्ड' कहलाता है। जिसके मध्य में खंडित होता है, उसका शील छेद वाले वस्त्र के समान 'छिद्र' कहलाता है। जिसके क्रम से दो या तीन शिक्षापद खंडित होते हैं, उसका शील पीठ या पेट पर उभरे हुए विजातीय रंग (काले, लाल आदि) वाली गाय के समान 'शबल' कहलाता है। जिसके बीच-बीच में शिक्षापद खंडित होते हैं, उसका शील विजातीय बिंदुओं से विचित्र गाय के समान 'कल्माष' कहलाता है। जिसके शिक्षापद पूर्णतः अखंडित हैं, उसके वे शील 'अखण्ड', 'अछिद्र', 'अशबल' और 'अकल्माष' कहलाते हैं। वे शील तृष्णा की दासता से मुक्त कर स्वतंत्र बनाने के कारण 'भुजिस्स' हैं; बुद्ध आदि विद्वानों द्वारा प्रशंसित होने के कारण 'विज्ञुप्पसत्थ' हैं; तृष्णा और दृष्टि द्वारा स्पर्श न किए जाने के कारण तथा "तुमने पहले यह आपत्ति की है" इस प्रकार किसी के द्वारा आक्षेप न किए जा सकने के कारण 'अपरामट्ठ' हैं; और उपचार या अप्पना समाधि को उत्पन्न करने के कारण 'समाधिसंवत्तनिक' कहे जाते हैं।

සීලසාමඤ්ඤගතො [Pg.95] විහරතීති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානභාවූපගතසීලො විහරති. සොතාපන්නාදීනඤ්හි සීලං සමුද්දන්තරෙපි දෙවලොකෙපි වසන්තානං අඤ්ඤෙසං සොතාපන්නාදීනං සීලෙන සමානමෙව හොති, නත්ථි මග්ගසීලෙ නානත්තං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

'शीलसामञ्ञगतो विहरति' का अर्थ है कि वह उन-उन दिशाओं में रहने वाले भिक्षुओं के साथ समान शील वाला होकर विहार करता है। निश्चय ही, समुद्र के बीच या देवलोक में रहने वाले स्रोतापन्न आदि का शील अन्य स्रोतापन्नों के शील के समान ही होता है; मार्ग-शील में कोई भिन्नता नहीं होती। इसी के संदर्भ में यह कहा गया है।

යායං දිට්ඨීති මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකා. තක්කරස්සාති යො තථාකාරී හොති. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛක්ඛයත්ථං. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො හුත්වා විහරතීති.

'यायं दिट्ठी' अर्थात् मार्ग-संप्रयुक्त सम्यक्-दृष्टि। 'अरिया' अर्थात् निर्दोष। 'निय्याती' अर्थात् (संसार से) निकालने वाली (नैर्याणिक)। 'तक्करस्स' अर्थात् जो वैसा करने वाला है। 'दुक्खक्खयाय' अर्थात् समस्त दुखों के क्षय के लिए। 'दिट्ठिसामञ्ञगतो' अर्थात् समान दृष्टि भाव को प्राप्त होकर विहार करता है।

2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय सारणीय सुत्त की व्याख्या।

12. දුතියෙ යො තෙ ධම්මෙ පූරෙති, තං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගහායාති සඞ්ගණ්හනත්ථාය. අවිවාදායාති අවිවදනත්ථාය. සාමග්ගියාති සමග්ගභාවත්ථාය. එකීභාවායාති එකභාවත්ථාය නින්නානාකරණාය. සංවත්තන්තීති වත්තන්ති පවත්තන්ති.

१२. दूसरे (सुत्त) में, जो उन धर्मों को पूर्ण करता है, वे उसे सब्रह्मचारियों का प्रिय बनाते हैं, इसलिए 'पियकरणा' हैं। आदरणीय बनाते हैं, इसलिए 'गरुकरणा' हैं। 'संगहाय' अर्थात् संग्रह (अनुग्रह) के लिए। 'अविवादाय' अर्थात् विवाद न होने के लिए। 'सामग्गिया' अर्थात् एकता के लिए। 'एकीभावाय' अर्थात् एकीभाव के लिए, भिन्नता न करने के लिए। 'संवत्तन्ति' अर्थात् होते हैं या प्रवृत्त होते हैं।

3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

३. निस्सारणीय सुत्त की व्याख्या।

13. තතියෙ නිස්සාරණීයා ධාතුයොති නිස්සරණධාතුයොව. මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්තීති එත්ථ පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා තිකචතුක්කජ්ඣානිකා මෙත්තාව මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති නාම. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානසදිසා කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨා කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා ආචිතා උපචිතා. සුසමාරද්ධාති සුප්පගුණකරණෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා තිට්ඨති. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති යස්මා අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති, තස්මා ‘‘මා එවං භණී’’ති වත්තබ්බො. යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති යා අයං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, ඉදං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස, බ්‍යාපාදතො නිස්සටාති අත්ථො. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානතො වුට්ඨිතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා ‘‘පුන [Pg.96] බ්‍යාපාදො නත්ථී’’ති තතියඵලෙන නිබ්බානං පස්සති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

१३. तीसरे (सुत्त) में, 'निस्सरणीया धातुपो' अर्थात् निस्सरण (मुक्ति) की धातुएँ ही हैं। 'मेत्ता हि खो मे चेतोविमुत्ती' यहाँ प्रतिकूल धर्मों से मुक्त होने के कारण त्रिक और चतुष्क ध्यान वाली मैत्री ही 'मैत्री-चेतोविमुक्ति' कहलाती है। 'भाविता' अर्थात् बढ़ाई गई। 'बहुलीकता' अर्थात् बार-बार की गई। 'यानीकता' अर्थात् सुसज्जित यान के समान की गई। 'वत्थुकता' अर्थात् आधार बनाई गई। 'अनुट्ठिता' अर्थात् अधिष्ठित की गई। 'परिचिता' अर्थात् सब ओर से संचित या बढ़ाई गई। 'सुसमारद्धा' अर्थात् अच्छी तरह अभ्यास द्वारा भली-भाँति आरम्भ की गई। 'परियादाय तिट्ठति' अर्थात् (व्यापाद को) समाप्त कर, अभिभूत कर स्थित रहती है। 'मा हेवन्तिस्स वचनीयो' क्योंकि वह असत्य कथन कर रहा है, इसलिए उसे 'ऐसा मत कहो' कहना चाहिए। 'यदिदं मेत्ताचेतोविमुत्ति' अर्थात् यह जो मैत्री-चेतोविमुक्ति है, यह व्यापाद से निस्सरण (मुक्ति) है, व्यापाद से निकली हुई है—यह अर्थ है। जो भिक्षु मैत्री के त्रिक-चतुष्क ध्यान से उठकर संस्कारों का सम्मर्शन कर तृतीय मार्ग (अनागामी मार्ग) को प्राप्त कर 'अब पुनः व्यापाद नहीं है' इस प्रकार तृतीय फल से निर्वाण को देखता है, उसका चित्त व्यापाद से अत्यंत मुक्त होता है। इसी विधि से सर्वत्र अर्थ समझना चाहिए।

අනිමිත්තාචෙතොවිමුත්තීති බලවවිපස්සනා. දීඝභාණකා පන අරහත්තඵලසමාපත්තීති වදන්ති. සා හි රාගනිමිත්තාදීනඤ්චෙව රූපනිමිත්තාදීනඤ්ච නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවා අනිමිත්තාති වුත්තා. නිමිත්තානුසාරීති වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාවං.

'अनिमित्ता चेतोविमुत्ति' अर्थात् बलवती विपश्यना। दीघ-भाणक आचार्य तो इसे 'अर्हत्-फल-समापत्ति' कहते हैं। वह राग-निमित्त आदि, रूप-निमित्त आदि और नित्य-निमित्त आदि के अभाव के कारण 'अनिमित्त' कही गई है। 'निमित्तानुसारी' अर्थात् उक्त प्रकार के निमित्तों का अनुसरण करने के स्वभाव वाला।

අස්මීති අස්මිමානො. අයමහමස්මීති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අයං නාම අහං අස්මීති. එත්තාවතා අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති. විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලන්ති විචිකිච්ඡාභූතං කථංකථාසල්ලං. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති සචෙ තෙ පඨමමග්ගවජ්ඣා විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, අරහත්තබ්‍යාකරණං මිච්ඡා හොති, තස්මා ‘‘මා අභූතං ගණ්හී’’ති වාරෙතබ්බො. අස්මීති මානසමුග්ඝාතොති අරහත්තමග්ගො. අරහත්තමග්ගඵලවසෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන අස්මිමානො නත්ථීති අරහත්තමග්ගො ‘‘අස්මීති මානසමුග්ඝාතො’’ති වුත්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අභූතබ්‍යාකරණං නාම කථිතං.

'अस्मि' अर्थात् अस्मि-मान (मैं हूँ का अहंकार)। 'अयमहमस्मीति' अर्थात् पाँच स्कन्धों में 'यह मैं हूँ' ऐसा। इतने से अर्हत्त्व की घोषणा हो जाती है। 'विचिकिच्छाकथंकथासल्लं' अर्थात् विचिकित्सा-रूपी संशय का काँटा। 'मा हेवन्तिस्स वचनीयो' यदि तुम्हें प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ति मार्ग) द्वारा वध करने योग्य विचिकित्सा उत्पन्न होती है, तो अर्हत्त्व की घोषणा मिथ्या है, इसलिए 'असत्य को ग्रहण मत करो' कहकर उसे रोकना चाहिए। 'अस्मीति मानसमुग्घातो' अर्थात् अर्हत्त्व मार्ग। अर्हत्त्व मार्ग और फल के बल से निर्वाण का दर्शन होने पर पुनः 'अस्मि-मान' नहीं रहता, इसलिए अर्हत्त्व मार्ग को 'अस्मि-मान का उच्छेद' कहा गया है। इस प्रकार इस सुत्त में 'अभूत-व्याकरण' (असत्य घोषणा) के विषय में कहा गया है।

4. භද්දකසුත්තවණ්ණනා

४. भद्दक सुत्त की व्याख्या।

14. චතුත්ථෙ න භද්දකන්ති න ලද්ධකං. තත්ථ යො හි භීතභීතො මරති, තස්ස න භද්දකං මරණං හොති. යො අපායෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තස්ස න භද්දිකා කාලකිරියා හොති. කම්මාරාමොතිආදීසු ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. විහාරකරණාදිම්හි නවකම්මෙ ආරාමො අස්සාති කම්මාරාමො. තස්මිංයෙව කම්මෙ රතොති කම්මරතො. තදෙව කම්මාරාමතං පුනප්පුනං යුත්තොති අනුයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච භස්සන්ති ආලාපසල්ලාපො. නිද්දාති සොප්පං. සඞ්ගණිකාති ගණසඞ්ගණිකා. සා ‘‘එකස්ස දුතියො හොති, ද්වින්නං හොති තතියකො’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බා. සංසග්ගොති දස්සනසවනසමුල්ලාපසම්භොගකායසංසග්ගවසෙන පවත්තො සංසට්ඨභාවො. පපඤ්චොති තණ්හාදිට්ඨිමානවසෙන පවත්තො මදනාකාරසණ්ඨිතො කිලෙසපපඤ්චො. සක්කායන්ති තෙභූමකවට්ටං. සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති හෙතුනා නයෙන සකලවට්ටදුක්ඛස්ස පරිවටුමපරිච්ඡෙදකරණත්ථං. මගොති මගසදිසො. නිප්පපඤ්චපදෙති නිබ්බානපදෙ. ආරාධයීති පරිපූරයි තං සම්පාදෙසීති.

१४. चौथे सूक्त में, 'न भद्दकं' का अर्थ है 'उत्तम नहीं'। वहाँ जो अत्यंत भयभीत होकर मरता है, उसका मरण कल्याणकारी नहीं होता। जो अपाय (दुर्गति) में प्रतिसन्धि ग्रहण करता है, उसकी मृत्यु कल्याणकारी नहीं होती। 'कम्मारामा' आदि पदों में 'आराम' का अर्थ आलम्बन या अभिरति (मग्न होना) है। विहार निर्माण आदि नए कार्यों (नवकर्म) में जिसकी रुचि हो, वह 'कम्मारामा' है। उसी कर्म में जो रत हो, वह 'कम्मरतो' है। उसी कम्मारामता में जो बार-बार लगा रहे, वह 'अनुयुत्तो' है। यही विधि सभी पदों में समझनी चाहिए। यहाँ 'भस्स' का अर्थ वार्तालाप है। 'निद्दा' का अर्थ निद्रा है। 'सङ्गणिका' का अर्थ समूह में रमण है। इसे "एक के लिए दूसरा साथी होता है, दो के लिए तीसरा" इस क्रम से समझना चाहिए। 'संसग्गो' का अर्थ दर्शन, श्रवण, वार्तालाप, उपभोग और शारीरिक स्पर्श के माध्यम से होने वाला संसर्ग है। 'पपञ्चो' का अर्थ तृष्णा, दृष्टि और मान के कारण उत्पन्न होने वाला क्लेश-प्रपंच है जो मद के रूप में स्थित होता है। 'सक्कायं' का अर्थ तीनों लोकों का संसार-चक्र है। 'सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाय' का अर्थ उचित विधि से समस्त संसार-दुःख का अंत या सीमा निर्धारण करने के लिए है। 'मगो' का अर्थ मृग के समान है। 'निप्पपञ्चपदे' का अर्थ निर्वाण पद में है। 'आराधयी' का अर्थ है पूर्ण किया या सिद्ध किया।

5. අනුතප්පියසුත්තවණ්ණනා

५. अनुतप्पिय सूक्त की व्याख्या।

15. පඤ්චමෙ [Pg.97] අනුතප්පාති අනුසොචිතබ්බා අනුතාපකාරී. ඉමෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු ගාථාසු ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

१५. पाँचवें सूक्त में, 'अनुतप्पा' का अर्थ है पश्चाताप करने योग्य या संताप उत्पन्न करने वाला। इन दोनों सूक्तों और गाथाओं में संसार (वट) और निर्वाण (विवट) का वर्णन किया गया है।

6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

६. नकुलपितु सूक्त की व्याख्या।

16. ඡට්ඨෙ බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. එතදවොචාති සාමිකස්ස භෙසජ්ජං කත්වා බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තී ඉදානි සීහනාදං නදිත්වා සච්චකිරියාය බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එතං ‘‘මා ඛො ත්ව’’න්තිආදිවචනං අවොච. සාපෙක්ඛොති සතණ්හො. න නකුලමාතාති එත්ථ න-කාරො න සක්ඛතීති එවං පරපදෙන යොජෙතබ්බො. සන්ථරිතුන්ති නිච්ඡිද්දං කාතුං, සණ්ඨපෙතුන්ති අත්ථො. වෙණිං ඔලිඛිතුන්ති එළකලොමානි කප්පෙත්වා විජටෙත්වා වෙණිං කාතුං.

१६. छठे सूक्त में, 'बाळ्हगिलालो' का अर्थ है अत्यधिक बीमार। 'एतदवोच' का अर्थ है कि अपने पति के लिए औषधि आदि करके रोग को शांत करने में असमर्थ होने पर, अब सिंहनाद करके और सत्य-क्रिया द्वारा रोग को शांत करने के लिए पति के समीप बैठकर "तुम ऐसा मत करो" आदि वचन कहे। 'सापेक्खो' का अर्थ है तृष्णा सहित। 'न नकुलमाता' यहाँ 'न' अक्षर को 'न सक्खति' (समर्थ नहीं होगी) के रूप में अगले पद के साथ जोड़ना चाहिए। 'सन्थरितुं' का अर्थ है छिद्र रहित करना या स्थिर करना। 'वेणिं ओलिखितुं' का अर्थ है भेड़ के ऊन को काटकर और सुलझाकर चोटी बनाना।

අඤ්ඤං ඝරං ගමිස්සතීති අඤ්ඤං සාමිකං ගණ්හිස්සති. සොළස වස්සානි ගහට්ඨකං බ්‍රහ්මචරියං සමාචිණ්ණන්ති ඉතො සොළසවස්සමත්ථකෙ ගහට්ඨබ්‍රහ්මචරියවාසො සමාචිණ්ණො. දස්සනකාමතරාති අතිරෙකෙන දස්සනකාමා. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සීහනාදං නදිත්වා ‘‘ඉමිනා සච්චෙන තව සරීරෙ බ්‍යාධි ඵාසු හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි.

'अञ्ञं घरं गमिस्सति' का अर्थ है कि वह दूसरा पति ग्रहण करेगी। 'सोलस वस्सानि गहट्ठकं ब्रह्मचरियं समाचिण्णं' का अर्थ है कि आज से सोलह वर्ष पूर्व से गृहस्थ रहते हुए ब्रह्मचर्य का भली-भांति पालन किया गया है। 'दस्सनकामतरा' का अर्थ है दर्शन की अत्यधिक अभिलाषी। इन तीन अंगों से सिंहनाद करके "इस सत्य के प्रभाव से तुम्हारे शरीर का रोग शांत हो जाए" ऐसी सत्य-क्रिया की।

ඉදානි භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා අත්තනො සීලාදිගුණෙහිපි සච්චකිරියං කාතුං සියා ඛො පන තෙතිආදිමාහ. තත්ථ පරිපූරකාරිනීති සමත්තකාරිනී. චෙතොසමථස්සාති සමාධිකම්මට්ඨානස්ස. ඔගාධප්පත්තාති ඔගාධං අනුප්පවෙසං පත්තා. පතිගාධප්පත්තාති පතිගාධං පතිට්ඨං පත්තා. අස්සාසප්පත්තාති අස්සාසං අවස්සයං පත්තා. වෙසාරජ්ජප්පත්තාති සොමනස්සඤාණං පත්තා. අපරප්පච්චයාති පරප්පච්චයො වුච්චති පරසද්ධා පරපත්තියායනා, තාය විරහිතාති අත්ථො. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි අත්තනො ගුණෙ ආරබ්භ සච්චකිරියං අකාසි. ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. යාවතාති යත්තිකායො. තාසං අඤ්ඤතරාති තාසං අන්තරෙ එකා. අනුකම්පිකාති හිතානුකම්පිකා. ඔවාදිකාති ඔවාදදායිකා. අනුසාසිකාති අනුසිට්ඨිදායිකා.

अब भगवान को साक्षी मानकर अपने शील आदि गुणों से भी सत्य-क्रिया करने के लिए "सिया खो पन ते" आदि कहा। वहाँ 'परिपूरकारिनी' का अर्थ है पूर्ण करने वाली। 'चेतोसमथस्स' का अर्थ है समाधि रूपी कर्मस्थान का। 'ओगाधप्पत्ता' का अर्थ है गहराई में प्रवेश प्राप्त करना। 'पतिगाधप्पत्ता' का अर्थ है प्रतिष्ठा या आधार प्राप्त करना। 'अस्सासप्पत्ता' का अर्थ है आश्वासन या आश्रय प्राप्त करना। 'वेसारज्जप्पत्ता' का अर्थ है सौमनस्य युक्त ज्ञान प्राप्त करना। 'अपरप्पच्चया' में 'परप्पच्चय' का अर्थ है दूसरों की श्रद्धा या दूसरों पर निर्भरता; उससे रहित होना यह अर्थ है। इन तीन अंगों से अपने गुणों को आलम्बन बनाकर सत्य-क्रिया की। 'गिलाना वुट्ठितो' का अर्थ है बीमारी से ठीक होकर उठना। 'यावता' का अर्थ है जितने। 'तासं अञ्ञतरा' का अर्थ है उनमें से एक। 'अनुकम्पिका' का अर्थ है हित की कामना करने वाली। 'ओवादिका' का अर्थ है उपदेश देने वाली। 'अनुसासिका' का अर्थ है अनुशासन या शिक्षा देने वाली।

7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා

७. सोप्प सूक्त की व्याख्या।

17. සත්තමෙ [Pg.98] පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එකීභාවාය ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතො ඵලසමාපත්තිවිහාරතො වුට්ඨිතො. යථාවිහාරන්ති අත්තනො අත්තනො වසනවිහාරං. නවාති පබ්බජ්ජාය නවකා. තෙ පඤ්චසතමත්තා අහෙසුං. කාකච්ඡමානාති කාකසද්දං කරොන්තා දන්තෙ ඛාදන්තා. ථෙරාති ථිරභාවං පත්තා. තෙන නොති තෙන නු. සෙය්‍යසුඛාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව. රට්ඨිකොති යො රට්ඨං භුඤ්ජති. පෙත්තණිකොති යො පිතරා භුත්තානුභුත්තං භුඤ්ජති. සෙනාපතිකොති සෙනාය ජෙට්ඨකො. ගාමගාමණිකොති ගාමභොජකො. පූගගාමණිකොති ගණජෙට්ඨකො. අවිපස්සකො කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලානං ධම්මානං අනෙසකො අගවෙසකො හුත්වා. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං.

१७. सातवें सूक्त में, 'पटिसल्लाना वुट्ठितो' का अर्थ है एकांत में धर्म-चिन्तन या फल-समापत्ति विहार से उठना। 'यथाविहारं' का अर्थ है अपने-अपने निवास स्थान की ओर। 'नवा' का अर्थ है प्रव्रज्या में नए (नवदीक्षित)। वे लगभग पाँच सौ थे। 'काकच्छमाना' का अर्थ है कौवे जैसी आवाज़ करना या दाँत पीसना (खर्राटे लेना)। 'थेरा' का अर्थ है स्थविर भाव को प्राप्त। 'तेन नो' का अर्थ है 'किस कारण से'। 'सेय्यसुखादीनि' का अर्थ वही है जो पहले बताया गया है। 'रट्ठिको' वह है जो राष्ट्र का उपभोग करता है। 'पेत्तणिको' वह है जो पिता द्वारा उपभुक्त संपत्ति का उपभोग करता है। 'सेनापतिको' सेना का प्रमुख है। 'गामगामणिको' ग्राम का मुखिया है। 'पूगगामणिको' समूह का प्रमुख है। 'अविपस्सको कुसलानं धम्मानं' का अर्थ है कुशल धर्मों की खोज न करने वाला। 'बोधियपक्खियानं धम्मानं' का अर्थ है सैंतीस बोधिपाक्षिक धर्मों का।

8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා

८. मच्छबन्ध सूक्त की व्याख्या।

18. අට්ඨමෙ මච්ඡිකන්ති මච්ඡඝාතකං. හත්ථිනා යාතීති හත්ථියායී. පරතොපි එසෙව නයො. වජ්ඣෙති වධිතබ්බෙ. වධායනීතෙති වධාය උපනීතෙ. පාපකෙන මනසාති ලාමකෙන වධකචිත්තෙන. පාළියං පන වධායුපනීතෙති ලිඛන්ති. මාගවිකොති මිගඝාතකො. කො පන වාදො මනුස්සභූතන්ති යො මනුස්සභූතං පාපකෙන මනසා අනුපෙක්ඛති, තස්ස සම්පත්තියා අභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. ඉදං පාපකස්ස කම්මුනො අනිට්ඨඵලභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. යෙසං පන තාදිසං කම්මං කරොන්තානම්පි යසපටිලාභො හොති, තෙසං තං අකුසලං නිස්සාය කුසලං විපච්චතීති වෙදිතබ්බං. තෙන පනස්ස අකුසලකම්මෙන උපහතත්තා විපාකො න චිරට්ඨිතිකො හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ අකුසලපක්ඛොව කථිතො.

१८. आठवें सूक्त में, 'मच्छिकं' का अर्थ है मछली मारने वाला। 'हत्थिना याती' का अर्थ है हाथी पर सवार होने वाला। आगे भी यही नियम है। 'वज्झे' का अर्थ है वध करने योग्य। 'वधायनीते' का अर्थ है वध के लिए लाए गए। 'पापकेन मनसा' का अर्थ है नीच या घातक चित्त से। पालि में 'वधायुपनीतो' ऐसा लिखते हैं। 'मागविको' का अर्थ है मृगों का वध करने वाला शिकारी। "मनुष्य होने पर क्या कहना" का अर्थ है कि जो मनुष्य को पापपूर्ण मन से देखता है, उसकी संपत्ति के अभाव के बारे में क्या कहना। यह पाप कर्म के अनिष्ट फल को दिखाने के लिए कहा गया है। जिन लोगों को ऐसा कर्म करते हुए भी यश की प्राप्ति होती है, उनके बारे में यह समझना चाहिए कि उस अकुशल के साथ कोई कुशल कर्म फल दे रहा है। किन्तु उस अकुशल कर्म से प्रभावित होने के कारण वह फल चिरस्थायी नहीं होता। इस सूक्त में केवल अकुशल पक्ष का ही वर्णन किया गया है।

9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम मरणस्सति सूक्त की व्याख्या।

19. නවමෙ නාතිකෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ. අමතොගධාති නිබ්බානොගධා, නිබ්බානපතිට්ඨාති අත්ථො. භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. මරණස්සතින්ති මරණස්සතිකම්මට්ඨානං. අහො වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. බහුං වත මෙ කතං අස්සාති [Pg.99] තුම්හාකං සාසනෙ මම කිච්චං බහු කතං අස්ස. තදන්තරන්ති තං අන්තරං ඛණං ඔකාසං. අස්සසිත්වා වා පස්සසාමීති එත්ථ අස්සාසො වුච්චති අන්තො පවිසනවාතො, පස්සාසො බහි නික්ඛමනවාතො. ඉති අයං භික්ඛු යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තො වාතො අන්තො පවිසති, තාව ජීවිතං පත්ථෙන්තො එවමාහ. දන්ධන්ති මන්දං ගරුකං අසීඝප්පවත්තං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ මරණස්සති අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතාති.

१९. नौवें (सुत्त) में, 'नातिके' का अर्थ है इस नाम के गाँव में। 'गिञ्जकावसथे' का अर्थ है ईंटों से बने प्रासाद (भवन) में। 'अमतोगाधा' का अर्थ है निर्वाण में प्रवेश करने वाली, निर्वाण में प्रतिष्ठित होने वाली। 'भावेथ नो' का अर्थ है 'क्या आप भावना करते हैं?'। 'मरणस्सतिं' का अर्थ है मरणस्मृति कर्मस्थान। 'अहो वत' यह शब्द प्रार्थना (इच्छा) के अर्थ में एक निपात है। 'बहुं वत मे कतं अस्स' का अर्थ है 'आपके शासन में मेरा (भिक्षु का) कार्य बहुत अधिक किया गया होता'। 'तदन्तरं' का अर्थ है वह अंतराल, क्षण या अवसर। 'अस्ससित्वा वा पस्ससामि' यहाँ 'अस्सासो' का अर्थ है भीतर प्रवेश करने वाली वायु और 'पस्सासो' का अर्थ है बाहर निकलने वाली वायु। इस प्रकार वह भिक्षु जब तक भीतर प्रविष्ट वायु बाहर निकलती है और बाहर निकली वायु भीतर प्रवेश करती है, तब तक जीवन की इच्छा करते हुए ऐसा कहता है। 'दन्धं' का अर्थ है मंद, भारी, जो शीघ्र प्रवृत्त न हो। 'आसवानं खयाय' का अर्थ है अर्हत्व फल की प्राप्ति के लिए। इस सुत्त में मरणस्मृति को अर्हत्व तक पहुँचाने वाली बताया गया है।

10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय मरणस्मृति सुत्त की व्याख्या।

20. දසමෙ පතිගතායාති පටිපන්නාය. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සො මමස්ස අන්තරායොති එත්ථ තිවිධො අන්තරායො ජීවිතන්තරායො, සමණධම්මන්තරායො, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො චෙව මග්ගන්තරායො චාති. තං සබ්බම්පි සන්ධායෙවමාහ. බ්‍යාපජ්ජෙය්‍යාති අජිණ්ණකාදිවසෙන විපජ්ජෙය්‍ය. අධිමත්තොති බලවා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගවීරියං. උස්සාහොති උස්සාපනවීරියං. උස්සොළ්හීති සම්පාදනවීරියං. අප්පටිවානීති අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

२०. दसवें (सुत्त) में, 'पतिगताय' का अर्थ है प्राप्त होने पर। 'इति पटिसञ्चिक्खति' का अर्थ है इस प्रकार प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करता है। 'सो ममस्स अन्तरायो' यहाँ तीन प्रकार के अंतराल (बाधाएँ) हैं: जीवन का अंतराल, श्रमण-धर्म का अंतराल, और पृथग्जन की मृत्यु होने पर स्वर्ग का अंतराल तथा मार्ग का अंतराल। इन सबको लक्ष्य करके ही ऐसा कहा गया है। 'ब्यापज्जेय्या' का अर्थ है अपच आदि के कारण विकृत हो जाना। 'अधिमत्तो' का अर्थ है बलवान। 'छन्दो' का अर्थ है करने की इच्छा रूपी छंद। 'वायामो' का अर्थ है प्रयोग-वीर्य (प्रयत्न)। 'उस्साहो' का अर्थ है उत्साह-वीर्य। 'उस्सोळ्ही' का अर्थ है बलवान उत्पादक वीर्य। 'अप्पटिवानी' का अर्थ है पीछे न हटना या पुनः संस्कार न करना। शेष सभी पदों का अर्थ स्पष्ट ही है।

සාරණීයවග්ගො දුතියො.

सारणीय वर्ग, द्वितीय।

3. අනුත්තරියවග්ගො

३. अनुत्तरीय वर्ग।

1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. सामक सुत्त आदि की व्याख्या।

21-22. තතියස්ස පඨමෙ සාමගාමකෙති සාමකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමකෙ. පොක්ඛරණියායන්ති පොක්ඛරණියානාමකෙ විහාරෙ. අභික්කන්තාය රත්තියාති රත්තියා පඨමයාමං අතික්කම්ම මජ්ඣිමයාමෙ සම්පත්තෙ. අභික්කන්තවණ්ණාති අභික්කන්තඅතිමනාපවණ්ණා. කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. පොක්ඛරණියං ඔභාසෙත්වාති පොක්ඛරණියානාමකං මහාවිහාරං අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වා. සමනුඤ්ඤොති සමානඅනුඤ්ඤො සමානචිත්තො. දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති ලාමකමිත්තතා[Pg.100]. ඉමස්මිං සුත්තෙ පරිහානියධම්මාව කථිතා. දුතියෙ අපරිහානියධම්මා ලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

२१-२२. तीसरे (वर्ग) के प्रथम (सुत्त) में, 'सामगामके' का अर्थ है सामाक (धान) की अधिकता के कारण इस नाम से प्रसिद्ध गाँव में। 'पोक्खरणीयायं' का अर्थ है पोक्खरणीया नामक विहार में। 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' का अर्थ है रात्रि के प्रथम प्रहर के बीत जाने पर और मध्यम प्रहर के आने पर। 'अभिक्कन्तवण्णा' का अर्थ है अत्यंत मनभावन और सुंदर वर्ण वाली। 'केवलकप्पं' का अर्थ है संपूर्ण। 'पोक्खरणीयं ओभासेत्वा' का अर्थ है पोक्खरणीया नामक महाविहार को अपनी आभा से व्याप्त करके। 'समनुञ्ञो' का अर्थ है समान रूप से प्रसन्न चित्त वाला। 'दोवचस्सता' का अर्थ है दुर्वाच्यता (कठिनता से बात मानने वाला भाव)। 'पापमित्तता' का अर्थ है नीच मित्रों की संगति। इस सुत्त में केवल परिहाणीय (पतन के) धर्मों को कहा गया है। दूसरे (सुत्त) में अपरिहाणीय धर्मों को लोकोत्तर धर्मों के साथ मिलाकर कहा गया है।

3. භයසුත්තවණ්ණනා

३. भय सुत्त की व्याख्या।

23. තතියෙ කාමරාගරත්තායන්ති කාමරාගරත්තො අයං. ඡන්දරාගවිනිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන විනිබද්ධො. භයාති චිත්තුත්‍රාසභයා. පඞ්කාති කිලෙසපඞ්කතො. සඞ්ගො පඞ්කො ච උභයන්ති සඞ්ගො ච පඞ්කො ච ඉදම්පි උභයං. එතෙ කාමා පවුච්චන්ති, යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනොති යස්මිං සඞ්ගෙ ච පඞ්කෙ ච පුථුජ්ජනො සත්තො ලග්ගො ලග්ගිතො පලිබුද්ධො. උපාදානෙති චතුබ්බිධෙ උපාදානෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ. අනුපාදා විමුච්චන්තීති අනුපාදියිත්වා විමුච්චන්ති. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ, නිබ්බානාරම්මණාය විමුත්තියා විමුච්චන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං ඨානෙ විවට්ටෙත්වා අරහත්තමෙව පත්තො එස භික්ඛු. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො තෙ ඛෙමප්පත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ ඛෙමප්පත්තාති ඛෙමභාවං පත්තා. සුඛිනොති ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති අබ්භන්තරෙ කිලෙසාභාවෙන දිට්ඨධම්මෙයෙව අභිනිබ්බුතා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවටං කථිතං.

२३. तीसरे (सुत्त) में, 'कामरागरत्तायं' का अर्थ है काम-राग में अनुरक्त यह प्राणी। 'छन्दरागविनिबद्धो' का अर्थ है छंद-राग से बँधा हुआ। 'भया' का अर्थ है चित्त के त्रास रूपी भय से। 'पङ्का' का अर्थ है क्लेश रूपी कीचड़ से। 'सङ्गो पङ्को च उभयं' का अर्थ है आसक्ति और कीचड़, ये दोनों ही क्लेश हैं। 'एते कामा पवुच्चन्ति, यत्थ सत्तो पुथुज्जनो' का अर्थ है जिस आसक्ति और कीचड़ में पृथग्जन प्राणी फँसा हुआ है, लिप्त है, आबद्ध है। 'उपादाने' का अर्थ है चार प्रकार के उपादानों में। 'जातिमरणसम्भवे' का अर्थ है जाति और मरण के संभव (उत्पत्ति) के प्रत्यय (कारण) स्वरूप में। 'अनुपादा विमुच्चन्ति' का अर्थ है बिना उपादान (आसक्ति) के मुक्त होते हैं। 'जातिमरणसङ्खये' का अर्थ है जाति और मरण के क्षय स्वरूप निर्वाण में; निर्वाण रूपी आलंबन वाली विमुक्ति से मुक्त होते हैं। इस स्थान पर यह भिक्षु संसार चक्र को उलटकर अर्हत्व को ही प्राप्त हुआ है। अब उस क्षीणास्त्रव (अर्हंत) की प्रशंसा करते हुए 'ते खेमप्पत्ता' आदि कहा गया है। वहाँ 'खेमप्पत्ता' का अर्थ है क्षेम भाव (निर्भयता) को प्राप्त। 'सुखिनो' का अर्थ है लोकोत्तर सुख से सुखी। 'दिट्ठधम्माभिनिब्बुता' का अर्थ है भीतर क्लेशों के अभाव के कारण इसी वर्तमान जीवन में ही शांत (निर्वाण प्राप्त)। इस सुत्त में केवल संसार (वट्ट) का वर्णन करके गाथाओं में संसार और निर्वाण (वट्ट-विवट्ट) दोनों का वर्णन किया गया है।

4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

४. हिमवंत सुत्त की व्याख्या।

24. චතුත්ථෙ පදාලෙය්‍යාති භින්දෙය්‍ය. ඡවායාති ලාමිකාය. සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලො හොතීති ආහාරසප්පායඋතුසප්පායානි පරිග්ගහෙත්වා සමාධිං සමාපජ්ජිතුං කුසලො හොති ඡෙකො සමත්ථො පටිබලො. සමාධිස්ස ඨිතිකුසලොති සමාධිස්ස ඨිතියං කුසලො, සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලොති සමාධිස්ස වුට්ඨානෙ කුසලො, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස කල්ලිතකුසලොති සමාධිස්ස කල්ලතාය කුසලො, සමාධිචිත්තං හාසෙතුං කල්ලං කාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරකෙ සෙවන්තොපි, ‘‘අයං සමාධිනිමිත්තාරම්මණො [Pg.101] අයං ලක්ඛණාරම්මණො’’ති ජානන්තොපි සමාධිස්ස ගොචරකුසලො නාම හොති. සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලොති උපරිඋපරිසමාපත්තිසමාපජ්ජනත්ථාය පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුං සක්කොන්තො සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලො නාම හොති. සො පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය දුතියං සමාපජ්ජති, දුතියජ්ඣානා…පෙ… තතියජ්ඣානා වුට්ඨාය චතුත්ථං සමාපජ්ජතීති.

२४. चौथे (सुत्त) में, 'पदालेय्य' का अर्थ है भेद दे (तोड़ दे)। 'छवाय' का अर्थ है नीच। 'समाधिस्स समापत्तिकुसलो होति' का अर्थ है अनुकूल आहार और अनुकूल ऋतु का चयन करके समाधि में प्रविष्ट होने में कुशल, चतुर, समर्थ और सक्षम होना। 'समाधिस्स ठितिकुसलो' का अर्थ है समाधि की स्थिति में कुशल, समाधि को बनाए रखने में समर्थ। 'समाधिस्स वुट्ठानकुसलो' का अर्थ है समाधि से व्युत्थान (बाहर निकलने) में कुशल, निर्धारित समय के अनुसार बाहर निकलने में समर्थ। 'समाधिस्स कल्लितकुसलो' का अर्थ है समाधि की तत्परता (प्रसन्नता) में कुशल, समाधि-चित्त को प्रफुल्लित और तत्पर करने में समर्थ। 'समाधिस्स गोचरकुसलो' का अर्थ है समाधि के लिए अनुपयुक्त और अनुपकारी धर्मों को त्यागकर उपयुक्त और उपकारी धर्मों का सेवन करने वाला, अथवा 'यह समाधि निमित्त-आलंबन वाली है' और 'यह समाधि लक्षण-आलंबन वाली है' ऐसा जानने वाला समाधि के गोचर (विषय) में कुशल कहलाता है। 'समाधिस्स अभिनिहारकुसलो' का अर्थ है उत्तरोत्तर समापत्तियों को प्राप्त करने के लिए प्रथम ध्यान आदि समाधि को आगे ले जाने में समर्थ व्यक्ति समाधि के अभिनिहार (प्रवर्तन) में कुशल कहलाता है। वह प्रथम ध्यान से निकलकर द्वितीय ध्यान में प्रविष्ट होता है, द्वितीय ध्यान से... तृतीय ध्यान से निकलकर चतुर्थ ध्यान में प्रविष्ट होता है।

5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

५. अनुस्मृति-स्थान सुत्त की व्याख्या।

25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිට්ඨානානීති අනුස්සතිකාරණානි. ඉතිපි සො භගවාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) විත්ථාරිතානෙව. ඉදම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආරම්මණං කරිත්වාති ඉදං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං ආරම්මණං කරිත්වා. විසුජ්ඣන්තීති පරමවිසුද්ධිං නිබ්බානං පාපුණන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

२५. पांचवें (सुत्त) में, 'अनुस्सतिट्ठानि' का अर्थ है अनुस्मृति के कारण। 'इतिपि सो भगवा' आदि का विस्तार विसुद्धिमग्ग में किया गया है। 'इदम्पि खो भिक्खवे आरम्मणं करित्वा' का अर्थ है इस बुद्धानुस्मृति कर्मस्थान को आलम्बन बनाकर। 'विसुज्झन्ति' का अर्थ है परम शुद्धि अर्थात् निर्वाण को प्राप्त करते हैं। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है। इस सुत्त में छह अनुस्मृति के स्थानों को मिश्रित रूप से कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए।

6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා

६. महाकच्चान सुत्त की व्याख्या।

26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති පඤ්චකාමගුණසම්බාධෙ. ඔකාසාධිගමොති එත්ථ ඔකාසා වුච්චන්ති ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, තෙසං අධිගමො. විසුද්ධියාති විසුජ්ඣනත්ථාය. සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායාති සොකානඤ්ච පරිදෙවානඤ්ච සමතික්කමත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියත්ථාය.

२६. छठे (सुत्त) में, 'सम्बाधे' का अर्थ है पाँच काम-गुणों की संकीर्णता में। 'ओकासाधिगमो' यहाँ 'ओकास' छह अनुस्मृति स्थानों को कहा गया है, उनकी प्राप्ति। 'विसुद्धिया' का अर्थ है शुद्धि के लिए। 'सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय' का अर्थ है शोक और परिदेव के अतिक्रमण के लिए। 'अत्थङ्गमाय' का अर्थ है अस्त (विनाश) होने के लिए। 'न्यायस्स अधिगमाय' का अर्थ है विपश्यना सहित मार्ग की प्राप्ति के लिए। 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' का अर्थ है हेतु-रहित परिनिर्वाण के साक्षात्कार के लिए।

සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ආකාසසමෙනාති අලග්ගනට්ඨෙන චෙව අපලිබුද්ධට්ඨෙන ච ආකාසසදිසෙන. විපුලෙනාති න පරිත්තකෙන. මහග්ගතෙනාති මහන්තභාවං ගතෙන, මහන්තෙහි වා අරියසාවකෙහි ගතෙන, පටිපන්නෙනාති අත්ථො. අප්පමාණෙනාති ඵරණඅප්පමාණතාය අප්පමාණෙන. අවෙරෙනාති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරරහිතෙන. අබ්‍යාපජ්ඣෙනාති කොධදුක්ඛවජ්ජිතෙන. සබ්බමෙතං බුද්ධානුස්සතිචිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. පරතොපි එසෙව නයො. විසුද්ධිධම්මාති විසුජ්ඣනසභාවා. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානෙව කථිතානීති.

'सब्बसो' का अर्थ है सभी प्रकार से। 'आकाससमेन' का अर्थ है आसक्ति न होने के कारण और बाधा न होने के कारण आकाश के समान। 'विपुलेन' का अर्थ है जो अल्प न हो। 'महग्गतेन' का अर्थ है महानता को प्राप्त, अथवा महान आर्य श्रावकों द्वारा प्राप्त या आचरित, यह अर्थ है। 'अप्पमाणेन' का अर्थ है प्रसार की अपरिमेयता के कारण अपरिमेय। 'अवेरेन' का अर्थ है अकुशल वैर और पुद्गल वैर से रहित। 'अब्यापज्झेन' का अर्थ है क्रोध जनित दुःख से वर्जित। यह सब बुद्धानुस्मृति युक्त चित्त के संदर्भ में ही कहा गया है। आगे भी यही विधि है। 'विसुद्धिधम्मा' का अर्थ है शुद्धि के स्वभाव वाले। इस सुत्त में भी छह अनुस्मृति स्थानों को मिश्रित रूप से ही कहा गया है।

7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम समय सुत्त की व्याख्या।

27. සත්තමෙ [Pg.102] මනොභාවනීයස්සාති එත්ථ මනං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති මනොභාවනීයො. දස්සනායාති දස්සනත්ථං. නිස්සරණන්ති නිග්ගමනං වූපසමනං. ධම්මං දෙසෙතීති කාමරාගප්පජහනත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං කථෙති. දුතියවාරාදීසු බ්‍යාපාදප්පහානාය මෙත්තාකම්මට්ඨානං, ථිනමිද්ධප්පහානාය ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං, ආලොකසඤ්ඤං වා වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වා අඤ්ඤතරං, උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානාය සමථකම්මට්ඨානං, විචිකිච්ඡාපහානාය තිණ්ණං රතනානං ගුණකථං කථෙන්තො ධම්මං දෙසෙතීති වෙදිතබ්බො. ආගම්මාති ආරබ්භ. මනසිකරොතොති ආරම්මණවසෙන චිත්තෙ කරොන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙන ආසවානං ඛයො හොති.

२७. सातवें (सुत्त) में, 'मनोभावनीयस्स' यहाँ जो मन (निर्वाणगामी चित्त) को बढ़ाता है, विकसित करता है, इसलिए वह 'मनोभावनीय' है। 'दस्सनाय' का अर्थ है देखने के लिए। 'निस्सरणं' का अर्थ है निकलना या उपशमन। 'धम्मं देसेति' का अर्थ है काम-राग के त्याग के लिए अशुभ कर्मस्थान का उपदेश देते हैं। दूसरे वार आदि में, व्यापाद के प्रहाण के लिए मैत्री कर्मस्थान, स्त्यान-मिद्ध के प्रहाण के लिए स्त्यान-मिद्ध निवारक कर्मस्थान, अथवा आलोक-संज्ञा या वीर्यारम्भ के वस्तुओं में से किसी एक का, औद्धत्य-कौकृत्य के प्रहाण के लिए शमथ कर्मस्थान, और विचिकित्सा के प्रहाण के लिए तीन रत्नों के गुणों की कथा कहते हुए धर्म का उपदेश देते हैं, ऐसा समझना चाहिए। 'आगम्म' का अर्थ है आलम्बन के आधार पर। 'मनसिकरोतो' का अर्थ है आलम्बन के वश से चित्त में करने वाले के लिए। 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' का अर्थ है बिना किसी बाधा के आस्रवों का क्षय होता है।

8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා

८. द्वितीय समय सुत्त की व्याख्या।

28. අට්ඨමෙ මණ්ඩලමාළෙති භොජනසාලාය. චාරිත්තකිලමථොති පිණ්ඩපාතචරියාය උප්පන්නකිලමථො. භත්තකිලමථොති භත්තදරථො. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරපච්චන්තෙ ඡායාය. යදෙවස්ස දිවා සමාධිනිමිත්තං මනසිකතං හොතීති යං එව තස්ස තතො පුරිමදිවසභාගෙ සමථනිමිත්තං චිත්තෙ කතං හොති. තදෙවස්ස තස්මිං සමයෙ සමුදාචරතීති තංයෙව එතස්ස තස්මිං සමයෙ දිවාවිහාරෙ නිසින්නස්ස මනොද්වාරෙ සඤ්චරති. ඔජට්ඨායීති ඔජාය ඨිතො පතිට්ඨිතො. ඵාසුකස්ස හොතීති ඵාසුකං අස්ස හොති. සම්මුඛාති කථෙන්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ. සුතන්ති සොතෙන සුතං. පටිග්ගහිතන්ති චිත්තෙන පටිග්ගහිතං.

२८. आठवें (सुत्त) में, 'मण्डलमाळे' का अर्थ है भोजनशाला में। 'चारित्तकिलमथो' का अर्थ है पिण्डपात चर्या (भिक्षाटन) से उत्पन्न थकान। 'भत्तकिलमथो' का अर्थ है भोजन के कारण होने वाली व्याकुलता। 'विहारपच्छायायं' का अर्थ है विहार के प्रान्त (किनारे) की छाया में। 'यदेवस्स दिवा समाधिनिमित्तं मनसिकतं होति' का अर्थ है कि उस व्यक्ति द्वारा उस दिन के पूर्व भाग में जो शमथ-निमित्त चित्त में किया गया होता है। 'तदेवस्स तस्मिं समये समुदाचरति' का अर्थ है कि वही (शमथ-निमित्त) उस समय दिन के विहार में बैठे हुए उसके मनोद्वार में संचरण करता है। 'ओजट्ठायी' का अर्थ है ओज में स्थित या प्रतिष्ठित। 'फासुकस्स होति' का अर्थ है उसके लिए सुखकर होता है। 'सम्मुखा' का अर्थ है उपदेश देते हुए (बुद्ध) के सम्मुख स्थान में। 'सुतं' का अर्थ है कान से सुना हुआ। 'पटिग्गहितं' का अर्थ है चित्त से ग्रहण किया हुआ।

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

९. उदायी सुत्त की व्याख्या।

29. නවමෙ උදායින්ති ලාළුදායිත්ථෙරං. සුණොමහං, ආවුසොති, ආවුසො, නාහං බධිරො, සුණාමි භගවතො වචනං, පඤ්හං පන උපපරික්ඛාමීති. අධිචිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තං. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානන්ති ඉදං ඣානත්තයසඞ්ඛාතං අනුස්සතිකාරණං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතීති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය පවත්තති. ආලොකසඤ්ඤන්ති ආලොකනිමිත්තෙ උප්පන්නසඤ්ඤං. දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙති[Pg.103]. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථානෙන දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, රත්තිම්පි තථෙව තං මනසි කරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා වානෙන රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, දිවාපි තං තථෙව මනසි කරොති. විවටෙනාති පාකටෙන. අපරියොනද්ධෙනාති නීවරණෙහි අනොනද්ධෙන. සප්පභාසං චිත්තං භාවෙතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසකං චිත්තං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. යං පන ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති වුත්තං, තං ථිනමිද්ධවිනොදනාලොකසඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකන්ති වෙදිතබ්බං. ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්ස ඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය.

२९. नौवें (सुत्त) में, 'उदायिं' का अर्थ है लालुदायी थेर को। 'सुणोमहं आवुसो' का अर्थ है—हे आयुष्मान्! मैं बहरा नहीं हूँ, मैं भगवान् के वचनों को सुन रहा हूँ, परन्तु प्रश्न पर विचार कर रहा हूँ, यह अर्थ है। 'अधिचित्तं' का अर्थ है समाधि और विपश्यना चित्त। 'इदं भन्ते अनुस्सतिट्ठानं' का अर्थ है यह तीन ध्यानों के रूप में कहा गया अनुस्मृति का कारण। 'दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति' का अर्थ है इसी आत्मभाव (वर्तमान जीवन) में सुखपूर्वक विहार के लिए प्रवृत्त होता है। 'आलोकसञ्ञं' का अर्थ है आलोक-निमित्त में उत्पन्न संज्ञा। 'दिवा सञ्ञं अधिट्ठाति' का अर्थ है दिन की संज्ञा स्थापित करता है। 'यथा दिवा तथा रत्तिं' का अर्थ है जैसे उसने दिन में आलोक-संज्ञा को मन में धारण किया है, रात में भी वैसे ही उसे मन में धारण करता है। 'यथा रत्तिं तथा दिवा' का अर्थ है जैसे उसने रात में आलोक-संज्ञा को मन में धारण किया है, दिन में भी वैसे ही उसे मन में धारण करता है। 'विवटेन' का अर्थ है प्रकट रूप से। 'अपरीयोनद्धेन' का अर्थ है नीवरणों द्वारा न ढके हुए। 'सप्पभासं चित्तं भावेति' का अर्थ है दिव्य-चक्षु ज्ञान के लिए प्रकाश सहित चित्त को बढ़ाता है, विकसित करता है। जो 'आलोकसञ्ञं मनसि करोति' कहा गया है, वह स्त्यान-मिद्ध को दूर करने वाली आलोक-संज्ञा के संदर्भ में कहा गया है, न कि दिव्य-चक्षु ज्ञान के आलोक के संदर्भ में, ऐसा जानना चाहिए। 'ञाणदस्सनप्पटिलाभाय' का अर्थ है दिव्य-चक्षु नामक ज्ञान-दर्शन की प्राप्ति के लिए।

ඉමමෙව කායන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ කායගතාසතිකම්මට්ඨානෙ වුත්තං. කාමරාගප්පහානායාති පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පහානත්ථාය. සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍යාති යථා පස්සෙය්‍ය. සරීරන්ති මතසරීරං. සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතන්ති සුසානෙ අපවිද්ධං. එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතං. ද්වීහං මතස්ස අස්සාති ද්වීහමතං. තීහං මතස්ස අස්සාති තීහමතං. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. විනීලං වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. පරිභින්නට්ඨානෙහි නවහි වා වණමුඛෙහි විස්සන්දමානං පුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. විපුබ්බකං ජාතං තථාභාවං ගතන්ති විපුබ්බකජාතං.

इममेव कायं (इसी शरीर को) इत्यादि में जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विस्तार से विशुद्धिमग्ग में कायगतासति कर्मस्थान के प्रकरण में मेरे द्वारा कहा गया है। 'कामरागप्पहानाय' का अर्थ है पाँच कामगुणों से संबंधित राग के प्रहाण के लिए। 'सेय्यथापि पस्सेय्य' का अर्थ है जैसे देखे। 'सरीरं' का अर्थ है मृत शरीर। 'सिवथिकाय छड्डितं' का अर्थ है श्मशान में फेंका हुआ। 'एकाहं मतस्स अस्स' का अर्थ है एक दिन का मरा हुआ। 'द्वीहं मतस्स अस्स' का अर्थ है दो दिन का मरा हुआ। 'तीहं मतस्स अस्स' का अर्थ है तीन दिन का मरा हुआ। जैसे हवा से भरी मशक (चमड़े की थैली) फूल जाती है, वैसे ही जीवन की समाप्ति के बाद क्रमशः फूलने की अवस्था के कारण जो सूज गया हो, उसे 'उद्धुमातं' कहते हैं; 'उद्धुमात' ही 'उद्धुमातक' है। अथवा प्रतिकूल होने के कारण कुत्सित (घृणित) रूप से फूला हुआ होने से 'उद्धुमातक' कहलाता है। 'विनीलं' उसे कहते हैं जिसका रंग विकृत (नीला-लाल आदि मिश्रित) हो गया हो; 'विनील' ही 'विनीलक' है। अथवा प्रतिकूल होने के कारण कुत्सित विनील होने से 'विनीलक' है। जहाँ मांस अधिक होता है वहाँ लाल रंग का, जहाँ पीब (पुय) जमा होती है वहाँ सफेद रंग का, और प्रायः नीले रंग के स्थानों पर नीले वस्त्र से ढके हुए मृत शरीर के समान दिखने वाले शरीर के लिए यह शब्द प्रयुक्त होता है। नौ घावों के मुखों से बहने वाले पीब वाले शरीर को 'विपुब्बं' कहते हैं; 'विपुब्ब' ही 'विपुब्बक' है। अथवा प्रतिकूल होने के कारण कुत्सित विपुब्ब होने से 'विपुब्बक' है। 'विपुब्बकजातं' का अर्थ है उस (पीब बहने वाली) अवस्था को प्राप्त हुआ।

සො ඉමමෙව කායන්ති සො භික්ඛු ඉමං අත්තනො කායං තෙන කායෙන සද්ධිං ඤාණෙන උපසංහරති උපනෙති. කථං? අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතොති. ඉදං වුත්තං හොති – ආයු උස්මා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං ධම්මානං අත්ථිතාය අයං කායො ඨානගමනාදිඛමො හොති, ඉමෙසං පන විගමා අයම්පි එවංධම්මො එවංපූතිකසභාවොයෙවාති. එවංභාවීති එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සති. එවං අනතීතොති එවං උද්ධුමාතාදිභාවං අනතික්කන්තො.

'सो इममेव कायं' का अर्थ है—वह भिक्षु अपने इस शरीर की उस (मृत) शरीर के साथ ज्ञान के द्वारा तुलना करता है, उसे समीप लाता है। कैसे? 'यह शरीर भी इसी धर्म (स्वभाव) वाला है, ऐसा ही होने वाला है, और इस अवस्था से अतीत (मुक्त) नहीं है।' इसका यह अभिप्राय है—आयु, ऊष्मा (तेज) और विज्ञान, इन तीन धर्मों की उपस्थिति के कारण यह शरीर खड़े होने, चलने आदि में समर्थ होता है; परंतु इनके निकल जाने पर यह शरीर भी इसी स्वभाव वाला, अर्थात् दुर्गन्धित स्वभाव वाला ही हो जाता है। 'एवंभावी' का अर्थ है—इसी प्रकार उद्धुमातक (फूला हुआ) आदि भेदों वाला होगा। 'एवं अनतीतो' का अर्थ है—इस प्रकार उद्धुमातक आदि अवस्थाओं का अतिक्रमण नहीं कर सकता।

ඛජ්ජමානන්ති [Pg.104] උදරාදීසු නිසීදිත්වා උදරමංසඔට්ඨමංසඅක්ඛිකමංසාදීනි ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදියමානං. සමංසලොහිතන්ති සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තං. නිම්මංසලොහිතමක්ඛිතන්ති මංසෙ ඛීණෙපි ලොහිතං න සුස්සති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නිම්මංසලොහිතමක්ඛිත’’න්ති. අඤ්ඤෙනාති අඤ්ඤෙන දිසාභාගෙන. හත්ථට්ඨිකන්ති චතුසට්ඨිභෙදම්පි හත්ථට්ඨිකං පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං විප්පකිණ්ණං. පාදට්ඨිකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙරොවස්සිකානීති අතික්කන්තසංවච්ඡරානි. පූතීනීති අබ්භොකාසෙ ඨිතානි වාතාතපවුට්ඨිසම්ඵස්සෙන තෙරොවස්සිකානෙව පූතීනි හොන්ති, අන්තොභූමිගතානි පන චිරතරං තිට්ඨන්ති. චුණ්ණකජාතානීති චුණ්ණවිචුණ්ණං හුත්වා විප්පකිණ්ණානි. සබ්බත්ථ සො ඉමමෙවාති වුත්තනයෙන ඛජ්ජමානාදීනං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති අස්මීති පවත්තස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුග්ඝාතත්ථාය. අනෙකධාතුපටිවෙධායාති අනෙකධාතූනං පටිවිජ්ඣනත්ථාය. සතොව අභික්කමතීති ගච්ඡන්තො සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව ගච්ඡති. සතොව පටික්කමතීති පටිනිවත්තන්තොපි සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව නිවත්තති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථාය. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිඤාණානි මිස්සකානි කථිතානීති.

'खज्जमानं' का अर्थ है—पेट आदि पर बैठकर, पेट के मांस, होंठों के मांस, आँखों के कोटरों के मांस आदि को नोच-नोच कर खाया जाता हुआ। 'समंसलोहितं' का अर्थ है—शेष बचे हुए मांस और रक्त से युक्त। 'निम्मंसलोहितमक्खितं' का अर्थ है—मांस के समाप्त हो जाने पर भी रक्त सूखता नहीं है, उसे लक्ष्य करके 'निम्मंसलोहितमक्खितं' (मांस रहित किंतु रक्त से सना हुआ) कहा गया है। 'अञ्ञेन' का अर्थ है—दूसरी दिशा या भाग से। 'हत्थट्ठिकं' का अर्थ है—हाथ की हड्डियाँ, जो चौंसठ प्रकार की होती हैं और अलग-अलग बिखरी हुई होती हैं। पैर की हड्डियों आदि के विषय में भी यही विधि है। 'तेरोवस्सकानि' का अर्थ है—एक वर्ष से अधिक समय की। 'पूतीनि' का अर्थ है—खुले आकाश में स्थित होने के कारण हवा, धूप और वर्षा के संपर्क से एक वर्ष से अधिक समय बीतने पर जो सड़ गई हों; परंतु जमीन के अंदर दबी हुई हड्डियाँ अधिक समय तक टिकी रहती हैं। 'चुण्णकजातानि' का अर्थ है—चूर्ण-चूर्ण होकर बिखरी हुई। सभी स्थानों पर 'सो इममेव' इत्यादि पूर्वोक्त विधि के अनुसार 'खज्जमान' आदि के माध्यम से योजना करनी चाहिए। 'अस्मिमानसमुग्घाताय' का अर्थ है—'मैं हूँ' इस प्रकार उत्पन्न होने वाले नौ प्रकार के मान के समूल विनाश के लिए। 'अनेकधातुपटिवेधाय' का अर्थ है—अनेक धातुओं (चक्षु आदि) के भेदन (साक्षात्कार) के लिए। 'सतो व अभिक्कमति' का अर्थ है—जाते समय स्मृति और प्रज्ञा से युक्त होकर ही जाता है। 'सतो व पटिक्कमति' का अर्थ है—लौटते समय भी स्मृति और प्रज्ञा से युक्त होकर ही लौटता है। शेष पदों में भी यही विधि है। 'सतिसम्पजञ्ञाय' का अर्थ है—स्मृति और ज्ञान के लिए। इस प्रकार इस सूत्र में स्मृति और ज्ञान का मिश्रित उपदेश दिया गया है।

10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

१०. अनुत्तरिय सुत्त की व्याख्या।

30. දසමෙ උච්චාවචන්ති යං කිඤ්චි මහන්තඛුද්දකං, උච්චනීචං වා. හීනන්ති නිහීනං. ගම්මන්ති ගාමවාසිකානං දස්සනං. පොථුජ්ජනිකන්ති පුථුජ්ජනානං සන්තකං. අනරියන්ති න අරියං න උත්තමං න පරිසුද්ධං. අනත්ථසංහිතන්ති න අත්ථසන්නිස්සිතං. න නිබ්බිදායාති න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය. න විරාගායාති න රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. න නිරොධායාති න රාගාදීනං අප්පවත්තිනිරොධාය. න උපසමායාති න රාගාදීනං වූපසමනත්ථාය. න අභිඤ්ඤායාති න අභිජානනත්ථාය. න සම්බොධායාති න සම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස චතුමග්ගඤාණස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථාය. න නිබ්බානායාති න නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය.

३०. दसवें (सुत्त) में 'उच्चावचं' का अर्थ है—जो कुछ भी छोटा-बड़ा या ऊँचा-नीचा (रत्न आदि) हो। 'हीनं' का अर्थ है—नीच। 'गम्मं' का अर्थ है—गाँव में रहने वाले अज्ञानी लोगों का दर्शन। 'पोथुज्जनिकं' का अर्थ है—पृथग्जनों (साधारण मनुष्यों) से संबंधित। 'अनरियं' का अर्थ है—जो आर्य (श्रेष्ठ) नहीं है, उत्तम नहीं है, परिशुद्ध नहीं है। 'अनत्थसंहितं' का अर्थ है—जो अनर्थ से युक्त है, अर्थात् वर्तमान और भविष्य के कल्याण से रहित है। 'न निब्बिदाय' का अर्थ है—संसार के दुखों से निर्वेद (वैराग्य) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न विरागाय' का अर्थ है—राग आदि के विराग (क्षय) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न निरोधाय' का अर्थ है—राग आदि के निरोध (पुनः उत्पन्न न होने) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न उपसमाय' का अर्थ है—राग आदि के उपशम (शान्ति) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न अभिञ्ञाय' का अर्थ है—अभिज्ञा (विशेष ज्ञान) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न सम्बोधाय' का अर्थ है—सम्बोधिसंज्ञक चार आर्यमार्गों के ज्ञान के भेदन के लिए प्रवृत्त नहीं होता। 'न निब्बानाय' का अर्थ है—निर्वाण के साक्षात्कार के लिए प्रवृत्त नहीं होता।

නිවිට්ඨසද්ධොති පතිට්ඨිතසද්ධො. නිවිට්ඨපෙමොති පතිට්ඨිතපෙමො. එකන්තගතොති එකන්තං ගතො, අචලප්පත්තොති අත්ථො. අභිප්පසන්නොති අතිවිය පසන්නො. එතදානුත්තරියන්ති එතං අනුත්තරං. හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතීති හත්ථිනිමිත්තං [Pg.105] සික්ඛිතබ්බං හත්ථිසිප්පං සික්ඛති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. උච්චාවචන්ති මහන්තඛුද්දකං සිප්පං සික්ඛති.

'निविट्ठसद्धो' का अर्थ है—प्रतिष्ठित (दृढ़) श्रद्धा वाला। 'निविट्ठपेमो' का अर्थ है—प्रतिष्ठित प्रेम (भक्ति) वाला। 'एकन्तगतो' का अर्थ है—पूर्णतः (एकान्ततः) प्राप्त, अर्थात् 'अचलप्पत्तो' (अचल अवस्था को प्राप्त)। 'अभिप्पसन्नो' का अर्थ है—अत्यधिक प्रसन्न (श्रद्धालु)। 'एतदानुत्तरियं' का अर्थ है—यह (बुद्ध और उनके शिष्यों के दर्शन के लिए जाना) अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) है। 'हत्थिस्मिम्पि सिक्खति' का अर्थ है—हाथी से संबंधित सीखने योग्य हस्ति-शिल्प (हाथी चलाने की कला) सीखता है। शेष पदों में भी यही विधि है। 'उच्चावचं' का अर्थ है—छोटा-बड़ा शिल्प सीखता है।

උපට්ඨිතා පාරිචරියෙති පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා. භාවයන්ති අනුස්සතින්ති අනුත්තරං අනුස්සතිං භාවෙන්ති. විවෙකප්පටිසංයුත්තන්ති නිබ්බානනිස්සිතං කත්වා. ඛෙමන්ති නිරුපද්දවං. අමතගාමිනන්ති නිබ්බානගාමිනං, අරියමග්ගං භාවෙන්තීති අත්ථො. අප්පමාදෙ පමොදිතාති සතියා අවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙ අප්පමාදෙ ආමොදිතා පමොදිතා. නිපකාති නෙපක්කෙන සමන්නාගතා. සීලසංවුතාති සීලෙන සංවුතා පිහිතා. තෙ වෙ කාලෙන පච්චෙන්තීති තෙ වෙ යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ජානන්ති. යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣතීති යස්මිං ඨානෙ සකලං වට්ටදුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තං අමතං මහානිබ්බානං තෙ භික්ඛූ ජානන්තීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඡ අනුත්තරියානි මිස්සකානි කථිතානීති.

"उपट्टिता पारिचरिया" का अर्थ है सेवा में उपस्थित होना। "भावयन्ति अनुस्सतिं" का अर्थ है कि वे सर्वोत्तम अनुस्मृति की भावना करते हैं। "विवेकपटिसञ्ञुत्तं" का अर्थ है निर्वाण पर आश्रित करना। "खेमं" का अर्थ है उपद्रव रहित। "अमतगामिनं" का अर्थ है निर्वाण की ओर ले जाने वाले आर्य मार्ग की भावना करते हैं। "अप्पमादे पमोदिता" का अर्थ है स्मृति के अविप्रवास (प्रमाद रहित) रूपी अप्रमाद में आनंदित होना। "निपका" का अर्थ है प्रज्ञा से युक्त। "सीलसंवुता" का अर्थ है शील द्वारा संवृत (ढका हुआ)। "ते वे कालेन पच्चन्ति" का अर्थ है कि वे उचित समय पर जानते हैं। "यत्थ दुक्खं निरुज्झति" का अर्थ है जिस स्थान पर समस्त वट्ट-दुःख निरुद्ध हो जाता है, उस अमृत महानिर्वाण को वे भिक्षु जानते हैं। इस सूत्र में छह अनुत्तरियों का मिश्रित रूप से वर्णन किया गया है।

අනුත්තරියවග්ගො තතියො.

अनुत्तरियवग्ग तीसरा है।

4. දෙවතාවග්ගො

४. देवता वग्ग।

1. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

१. सेख सुत्त की व्याख्या।

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛස්සාති සත්තවිධස්ස සෙඛස්ස. පුථුජ්ජනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පරිහානායාති උපරූපරිගුණපරිහානාය.

३१. चौथे (वग्ग) के पहले सुत्त में "सेखस्स" का अर्थ है सात प्रकार के शैक्ष (सेख) पुद्गलों के लिए। पृथग्जनों के विषय में तो कहना ही क्या (अर्थात् उनके लिए तो पतन निश्चित ही है)। "परिहानाय" का अर्थ है उत्तरोत्तर गुणों (मार्ग-फल) की हानि के लिए।

2-3. අපරිහානසුත්තද්වයවණ්ණනා

२-३. अपरिहान सुत्त द्वय की व्याख्या।

32-33. දුතියෙ සත්ථුගාරවතාති සත්ථරි ගරුභාවො. ධම්මගාරවතාති නවවිධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුභාවො. සඞ්ඝගාරවතාති සඞ්ඝෙ ගරුභාවො. සික්ඛාගාරවතාති තීසු සික්ඛාසු ගරුභාවො. අප්පමාදගාරවතාති අප්පමාදෙ ගරුභාවො. පටිසන්ථාරගාරවතාති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධෙ පටිසන්ථාරෙ ගරුභාවො. සත්ථා ගරු අස්සාති සත්ථුගරු. ධම්මො ගරු අස්සාති ධම්මගරු. තිබ්බගාරවොති බහලගාරවො. පටිසන්ථාරෙ [Pg.106] ගාරවො අස්සාති පටිසන්ථාරගාරවො. තතියෙ සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො සගාරවො. හිරොත්තප්පං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතං.

दूसरे (सुत्त) में "सत्थुगारवता" का अर्थ है शास्ता के प्रति गौरव भाव। "धम्मगारवता" का अर्थ है नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों के प्रति गौरव भाव। "संघगारवता" का अर्थ है संघ के प्रति गौरव भाव। "सिक्खागारवता" का अर्थ है तीन शिक्षाओं के प्रति गौरव भाव। "अप्पमादगारवता" का अर्थ है अप्रमाद के प्रति गौरव भाव। "पटिसन्थारगारवता" का अर्थ है धर्म और आमिष के भेद से दो प्रकार के प्रतिसंथार (आतिथ्य) के प्रति गौरव भाव। जिसके लिए शास्ता गौरवपूर्ण हैं, वह "सत्थुगरु" है। जिसके लिए धर्म गौरवपूर्ण है, वह "धम्मगरु" है। "तिब्बगारवो" का अर्थ है अत्यधिक गौरव भाव। जिसके लिए प्रतिसंथार में गौरव है, वह "पटिसन्थारगारवो" है। तीसरे (सुत्त) में "सप्पतिस्सो" का अर्थ है बड़ों के प्रति आदर भाव रखने वाला। यहाँ ह्री और ओत्तप्प का मिश्रित रूप से वर्णन किया गया है।

4. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

४. महामोग्गल्लान सुत्त की व्याख्या।

34. චතුත්ථෙ තිස්සො නාම භික්ඛූති ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකො. මහිද්ධිකො මහානුභාවොති ඉජ්ඣනට්ඨෙන මහතී ඉද්ධි අස්සාති මහිද්ධිකො. අනුඵරණට්ඨෙන මහා ආනුභාවො අස්සාති මහානුභාවො. චිරස්සං ඛො, මාරිස මොග්ගල්ලාන, ඉමං පරියායමකාසීති එවරූපං ලොකෙ පකතියා පියසමුදාහාරවචනං හොති. ලොකියා හි චිරස්සං ආගතම්පි අනාගතපුබ්බම්පි මනාපජාතියං ආගතං දිස්වා ‘‘කුතො භවං ආගතො, චිරස්සං භවං ආගතො, කථං තෙ ඉධාගමනමග්ගො ඤාතො, කිං මග්ගමූළ්හොසී’’තිආදීනි වදන්ති. අයං පන ආගතපුබ්බත්තායෙව එවමාහ. ථෙරො හි කාලෙන කාලං බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡතියෙව. තත්ථ පරියායමකාසීති වාරං අකාසි. යදිදං ඉධාගමනායාති යො අයං ඉධාගමනාය වාරො, තං චිරස්සං අකාසීති වුත්තං හොති. ඉදමාසනං පඤ්ඤත්තන්ති මහාරහං බ්‍රහ්මපල්ලඞ්කං පඤ්ඤාපෙත්වා එවමාහ. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලෙන මග්ගප්පසාදෙන. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං කථිතං.

३४. चौथे (सुत्त) में "तिस्सो नाम भिक्खु" का अर्थ है स्थविर (मोग्गल्लान) का ही सार्धविहारिक (शिष्य)। "महिद्धिको महानुभावो" का अर्थ है ऋद्धि की सिद्धि के कारण महान ऋद्धि वाला और प्रभाव के विस्तार के कारण महान अनुभाव वाला। "चिरस्सं खो, मारिस मोग्गल्लान, इमं परियायमकासि" (हे मित्र मोग्गल्लान, बहुत समय बाद आपने यहाँ आने का अवसर निकाला है) - इस प्रकार के वचन लोक में स्वाभाविक रूप से प्रिय संबोधन होते हैं। लौकिक जन बहुत समय बाद आए हुए या पहले कभी न आए हुए किसी प्रिय व्यक्ति को देखकर कहते हैं— "आप कहाँ से आए हैं? आप बहुत समय बाद आए हैं, आपको यहाँ आने का मार्ग कैसे पता चला? क्या आप रास्ता भूल गए थे?" आदि। यह (तिस्स ब्रह्मा) पहले भी आ चुका था, इसलिए उसने ऐसा कहा। स्थविर समय-समय पर ब्रह्मलोक जाते ही रहते थे। वहाँ "परियायमकासि" का अर्थ है 'फेरा' या 'अवसर' निकाला। "यदिदं इधागमनाय" का अर्थ है यहाँ आने का जो यह अवसर है, उसे बहुत समय बाद निकाला—यह कहा गया है। "इदमासनं पञ्ञत्तं" का अर्थ है श्रेष्ठ ब्रह्म-पलंग बिछाकर ऐसा कहा। "अवेच्चप्पसादेन" का अर्थ है प्राप्त किए हुए अचल मार्ग-प्रसाद (श्रद्धा) से। इस सुत्त में स्रोतापत्ति-मार्ग-ज्ञान का वर्णन किया गया है।

5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා

५. विज्जाभागिय सुत्त की व्याख्या।

35. පඤ්චමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති දුක්ඛානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති අනත්තානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. පහානසඤ්ඤාති පහානානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. විරාගසඤ්ඤාති විරාගානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. නිරොධසඤ්ඤාති නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා.

३५. पाँचवें (सुत्त) में "विज्जाभागिया" का अर्थ है विद्या के पक्ष (भाग) में होने वाले धर्म। "अनिच्चसञ्ञा" का अर्थ है अनित्यानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा। "अनिच्चे दुक्खसञ्ञा" का अर्थ है दुःखानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा। "दुक्खे अनत्तसञ्ञा" का अर्थ है अनत्तानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा। "पहानसञ्ञा" का अर्थ है प्रहाणानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा। "विरागसञ्ञा" का अर्थ है विरागानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा। "निरोधसञ्ञा" का अर्थ है निरोधानुपश्यना ज्ञान में उत्पन्न संज्ञा।

6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා

६. विवादमूल सुत्त की व्याख्या।

36. ඡට්ඨෙ [Pg.107] විවාදමූලානීති විවාදස්ස මූලානි. කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති. තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති, අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තථා ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති, අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො යං බහුකෙහි ගහිතං, තං ගච්ඡන්ති. ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා විහරන්තා අපායෙ නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. අජ්ඣත්තං වාති තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය. බහිද්ධාති පරෙසං පරිසාය.

३६. छठे (सुत्त) में "विवादमूलानि" का अर्थ है विवाद के कारण। "कोधनो" का अर्थ है क्रोध करने के लक्षण वाले क्रोध से युक्त। "उप नाही" का अर्थ है वैर न त्यागने के लक्षण वाले उपनाह (बैर) से युक्त। "अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानं" - दो भिक्षुओं का विवाद देवताओं और मनुष्यों के अहित और दुःख के लिए कैसे होता है? कोसम्बक खन्धक के समान, जब दो भिक्षु विवाद करते हैं, तो उस विहार में उनके अन्तेवासी (शिष्य) विवाद करते हैं, उनका उपदेश ग्रहण करने वाला भिक्षुणी संघ विवाद करता है। उसके बाद उनके उपासक विवाद करते हैं, फिर उन मनुष्यों की आरक्षक देवताएँ दो समूहों में बँट जाती हैं। इसी प्रकार धर्मवादियों की आरक्षक देवताएँ धर्मवादिनी होती हैं और अधर्मवादियों की अधर्मवादिनी। फिर आरक्षक देवताओं की मित्र भूम्य-देवताएँ भी विभाजित हो जाती हैं। इस प्रकार परंपरा से ब्रह्मलोक तक, आर्य श्रावकों को छोड़कर, सभी देव और मनुष्य दो समूहों में बँट जाते हैं। धर्मवादियों की तुलना में अधर्मवादी ही अधिक होते हैं। अतः जो बहुतों द्वारा ग्रहण किया जाता है, लोग उसी ओर जाते हैं। धर्म को छोड़कर बहुत से लोग अधर्म को ग्रहण कर लेते हैं। वे अधर्म को आगे रखकर विहार करते हुए अपायों में उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार दो भिक्षुओं का विवाद देवताओं और मनुष्यों के अहित और दुःख के लिए होता है। "अज्झत्तं वा" का अर्थ है तुम्हारी आंतरिक परिषद में। "बहिद्धा" का अर्थ है दूसरों की परिषद में।

මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරස්ස සක්කාරාදීනි ඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී, අහෙතුවාදී, අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

'मक्खी' (Makkhi) का अर्थ है दूसरों के गुणों को छिपाने के लक्षण वाले 'मक्ख' (गुण-मक्षण) से युक्त। 'पलासी' (Palasi) का अर्थ है दूसरों के साथ बराबरी करने के लक्षण वाले 'पलास' से युक्त। 'इस्सुकी' (Issuki) का अर्थ है दूसरों के सत्कार आदि के प्रति ईर्ष्या करने के लक्षण वाली 'ईर्ष्या' से युक्त। 'मच्छरी' (Macchari) का अर्थ है आवास-मत्सर आदि से युक्त। 'सठो' (Satho) का अर्थ है धूर्त (कपटपूर्ण)। 'मायावी' (Mayavi) का अर्थ है अपने दोषों को छिपाने वाला। 'पापिच्छो' (Papiccho) का अर्थ है असत्य गुणों की इच्छा रखने वाला दुशील। 'मिच्छादिट्ठी' (Micchaditthi) का अर्थ है नास्तिकवादी, अहेतुवादी और अक्रियावादी। 'संदिट्ठिपरामासी' (Sanditthiparamasi) का अर्थ है जो स्वयं की दृष्टि (विचार) को ही पकड़ कर रखता है। 'आधानग्गाही' (Adhanaggahi) का अर्थ है दृढ़ता से पकड़ने वाला। 'दुप्पटिनिस्सग्गी' (Duppatinissaggi) का अर्थ है जिसे पकड़े हुए (विचार) को छुड़ाया न जा सके। इस सूत्र में केवल 'वट्ठ' (संसार चक्र) का ही वर्णन किया गया है।

7. දානසුත්තවණ්ණනා

७. दान सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

37. සත්තමෙ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ඩකනගරවාසිනී. ඡළඞ්ගසමන්නාගතන්ති ඡහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති දානං දෙති. පුබ්බෙව දානා සුමනොති දානං දස්සාමීති මාසඩ්ඪමාසතො පට්ඨාය [Pg.108] සොමනස්සප්පත්තො හොති. එත්ථ හි පුබ්බෙචෙතනා දස්සාමීති චිත්තුප්පාදකාලතො පට්ඨාය ‘‘ඉතො උට්ඨිතෙන දානං දස්සාමී’’ති ඛෙත්තග්ගහණං ආදිං කත්වා චින්තෙන්තස්ස ලබ්භති. දදං චිත්තං පසාදෙතීති එවං වුත්තා මුඤ්චචෙතනා පන දානකාලෙයෙව ලබ්භති. දත්වා අත්තමනො හොතීති අයං පන අපරචෙතනා අපරාපරං අනුස්සරන්තස්ස ලබ්භති. වීතරාගාති විගතරාගා ඛීණාසවා. රාගවිනයාය වා පටිපන්නාති රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා. උක්කට්ඨදෙසනා චෙසා, න කෙවලං පන ඛීණාසවානං, අනාගාමි-සකදාගාමි-සොතාපන්නානම්පි අන්තමසො තදහුපබ්බජිතස්ස භණ්ඩගාහකසාමණෙරස්සාපි දින්නා දක්ඛිණා ඡළඞ්ගසමන්නාගතාව හොති. සොපි හි සොතාපත්තිමග්ගත්ථමෙව පබ්බජිතො.

३७. सातवें (सुत्त) में 'वेलुकण्डकी' का अर्थ है वेलुकण्डक नगर की निवासिनी। 'छळङ्गसमन्नागतं' का अर्थ है छह गुण-अंगों से युक्त। 'दक्खिणं पतिट्ठापेति' का अर्थ है दान देती है। 'पुब्बेव दाना सुमनो' का अर्थ है 'मैं दान दूँगी' ऐसा सोचकर आधे महीने या एक महीने पहले से ही प्रसन्नता को प्राप्त होना। यहाँ 'पूर्व-चेतना' (पुब्बेचेतना) 'मैं दान दूँगी' इस चित्त के उत्पन्न होने के समय से लेकर, 'इस खेत से उत्पन्न अनाज से दान दूँगी' इस प्रकार खेत के ग्रहण आदि का विचार करने वाले को प्राप्त होती है। 'ददं चित्तं पसादेति' का अर्थ है इस प्रकार कही गई 'मुञ्च-चेतना' (दान देते समय की चेतना) केवल दान के समय ही प्राप्त होती है। 'दत्वा अत्तमनो होति' का अर्थ है यह 'अपर-चेतना' (दान के बाद की चेतना) बार-बार (दान का) स्मरण करने वाले को प्राप्त होती है। 'वीतरागा' का अर्थ है राग-रहित क्षीणास्त्रव (अर्हत्)। 'रागविनयाय वा पटिपन्ना' का अर्थ है राग के विनय (त्याग) के मार्ग पर चलने वाले। यह एक उत्कृष्ट देशना है, न केवल क्षीणास्त्रवों के लिए, बल्कि अनागामी, सकदागामी, स्रोतापन्नों के लिए भी, यहाँ तक कि उस दिन प्रव्रजित हुए 'भण्डागारिक' (भण्डार रक्षक) श्रामणेर को दिया गया दान भी छह अंगों से युक्त ही होता है। वह भी स्रोतापत्ति मार्ग की प्राप्ति के लिए ही प्रव्रजित हुआ है।

යඤ්ඤස්ස සම්පදාති දානස්ස පරිපුණ්ණතා. සඤ්ඤතාති සීලසඤ්ඤමෙන සඤ්ඤතා. සයං ආචමයිත්වානාති අත්තනාව හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. සකෙහි පාණිභීති අත්තනො හත්ථෙහි. සයෙහීතිපි පාඨො. සද්ධොති රතනත්තයගුණෙ සද්දහන්තො. මුත්තෙන චෙතසාති ලාභමච්ඡරියාදීහි විමුත්තෙන චිත්තෙන. අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකන්ති නිද්දුක්ඛං උළාරසුඛසොමනස්සං දෙවලොකං.

'यञ्ञस्स संपदा' का अर्थ है दान की परिपूर्णता। 'सञ्ञता' का अर्थ है शील-संयम द्वारा संयमित। 'सयं आचमयित्वान' का अर्थ है स्वयं ही (दान लेने वालों के) हाथ-पैर धोकर और मुख प्रक्षालित कर। 'सकेहि पाणिभि' का अर्थ है अपने हाथों से। 'सयेहि' ऐसा भी पाठ है। 'सद्धो' का अर्थ है रत्नत्रय के गुणों में श्रद्धा रखने वाला। 'मुत्तेन चेतसा' का अर्थ है लाभ-मत्सर आदि से मुक्त चित्त से। 'अब्यापज्झं सुखं लोकं' का अर्थ है दु:ख-रहित, उदार सुख और सौमनस्य वाला देवलोक।

8. අත්තකාරීසුත්තවණ්ණනා

८. अत्तकारी सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

38. අට්ඨමෙ අද්දසං වා අස්සොසිං වාති අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මා අද්දසං, අසුකස්මිං නාම ඨානෙ වසතීති මා අස්සොසිං, කථෙන්තස්ස වා වචනං මා අස්සොසිං. කථඤ්හි නාමාති කෙන නාම කාරණෙන. ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරියං. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරියං. පරක්කමධාතූති පරක්කමසභාවො. ථාමධාතූති ථාමසභාවො. ඨිතිධාතූති ඨිතිසභාවො. උපක්කමධාතූති උපක්කමසභාවො. සබ්බං චෙතං තෙන තෙනාකාරෙන පවත්තස්ස වීරියස්සෙව නාමං.

३८. आठवें (सुत्त) में 'अद्दसं वा अस्सोसिं वा' का अर्थ है आँखें खोलकर नहीं देखा, 'अमुक स्थान पर रहते हैं' ऐसा नहीं सुना, या कहने वाले के वचन को नहीं सुना। 'कथञ्हि नाम' का अर्थ है किस कारण से। 'आरम्भधातु' का अर्थ है आरम्भ करने के वश से प्रवृत्त वीर्य (पुरुषार्थ)। 'निक्कमधातु' का अर्थ है आलस्य से बाहर निकलने के स्वभाव वाला वीर्य। 'परक्कमधातु' का अर्थ है पराक्रम का स्वभाव। 'थामधातु' का अर्थ है शक्ति (थाम) का स्वभाव। 'ठितिधातु' का अर्थ है स्थिति का स्वभाव। 'उपक्कमधातु' का अर्थ है उपक्रम (प्रयत्न) का स्वभाव। यह सब उन-उन कारणों से प्रवृत्त वीर्य के ही नाम हैं।

9-10. නිදානසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. निदान सुत्त आदि की व्याख्या (वर्णना)।

39-40. නවමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. සමුදයායාති පිණ්ඩකරණත්ථාය. නිදානන්ති පච්චයො. ලොභජෙනාති ලොභතො ජාතෙන. [Pg.109] පඤ්ඤායන්තීති ‘‘එවරූපෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා’’ති න දිස්සන්ති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දසමෙ නිචුලවනෙති මහාමුචලින්දවනෙ. සද්ධම්මොති සාසනසද්ධම්මො.

३९-४०. नौवें (सुत्त) में 'कम्मानं' का अर्थ है संसार-गामी कर्मों का। 'समुदयाय' का अर्थ है संग्रह करने के लिए। 'निदानं' का अर्थ है प्रत्यय (कारण)। 'लोभजेन' का अर्थ है लोभ से उत्पन्न। 'न पञ्ञायन्ति' का अर्थ है 'इस प्रकार के कर्म से उत्पन्न हुए हैं' ऐसा नहीं दिखाई देते। शुक्ल पक्ष में 'कम्मानं' का अर्थ है विवर्त-गामी (निर्वाण-गामी) कर्मों का। इस प्रकार इस सुत्त में 'वट्ठ' (संसार) और 'विवट्ठ' (निर्वाण) दोनों का वर्णन किया गया है। दसवें (सुत्त) में 'निचुलवने' का अर्थ है महामुचलिन्द वन में। 'सद्धम्मो' का अर्थ है शासन-सद्धर्म।

11. දාරුක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

११. दारुक्खन्ध सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

41. එකාදසමෙ චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසිභාවං පත්තො. පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍යාති ථද්ධාකාරං පථවීධාතූති සල්ලක්ඛෙය්‍ය. යං නිස්සායාති යං විජ්ජමානං ථද්ධාකාරං පථවීධාතුං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය, සා එත්ථ පථවීධාතු අත්ථීති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි. යථෙව හි තස්මිං ථද්ධාකාරා පථවීධාතු අත්ථි, එවං යූසාකාරා ආපොධාතු, උණ්හාකාරා තෙජොධාතු, විත්ථම්භනාකාරා වායොධාතු, රත්තවණ්ණම්හි සාරෙ පදුමපුප්ඵවණ්ණා සුභධාතු, පූතිභූතෙ චුණ්ණෙ චෙව ඵෙග්ගුපපටිකාසු ච අමනුඤ්ඤවණ්ණා අසුභධාතු, තං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං අසුභන්ත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය සල්ලක්ඛෙය්‍යාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ මිස්සකවිහාරො නාම කථිතො.

४१. ग्यारहवें (सुत्त) में 'चेतोवसिप्पत्तो' का अर्थ है चित्त की वशीभूत अवस्था को प्राप्त। 'पथवीत्वेव अधिमुच्चेय्य' का अर्थ है कठोर आकार वाली 'पृथ्वी धातु' है, ऐसा समझना चाहिए। 'यं निस्साय' का अर्थ है जिस विद्यमान कठोर आकार वाली पृथ्वी धातु के सहारे इस लकड़ी के लट्ठे को 'पृथ्वी' ही मान ले, क्योंकि यहाँ पृथ्वी धातु विद्यमान है। इसी विधि से शेष पदों को भी समझना चाहिए। जैसे उस (लट्ठे) में कठोर आकार वाली पृथ्वी धातु है, वैसे ही रस (अर्क) के आकार वाली आपो-धातु, उष्ण आकार वाली तेजो-धातु, विष्टम्भन (फैलाव) के आकार वाली वायो-धातु, लाल रंग के सार भाग में पद्म-पुष्प के रंग वाली शुभ-धातु, और सड़े हुए चूर्ण तथा छाल आदि में अरुचिकर रंग वाली अशुभ-धातु है; उसे आधार मानकर इस लकड़ी के लट्ठे को 'अशुभ' ही मान ले या समझ ले। इस सुत्त में 'मिस्सकविहार' (मिश्रित विहार) का वर्णन किया गया है।

12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

१२. नागित सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

42. ද්වාදසමෙ ගාමන්තවිහාරින්ති ගාමන්තසෙනාසනවාසිං. සමාහිතං නිසින්නන්ති තස්මිං ගාමන්තසෙනාසනෙ සමාධිං අප්පෙත්වා නිසින්නං. ඉදානිමන්ති ඉදානි ඉමං. සමාධිම්හා චාවෙස්සතීති සමාධිතො උට්ඨාපෙස්සති. න අත්තමනො හොමීති න සකමනො හොමි. පචලායමානන්ති නිද්දායමානං. එකත්තන්ති එකසභාවං, එකග්ගතාභූතං අරඤ්ඤසඤ්ඤංයෙව චිත්තෙ කරිස්සතීති අත්ථො. අනුරක්ඛිස්සතීති අනුග්ගණ්හිස්සති. අවිමුත්තං වා චිත්තං විමොචෙස්සතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිමුත්තං චිත්තං ඉදානි පඤ්චහි විමුත්තීහි විමොචයිස්සති. රිඤ්චතීති වජ්ජෙති විස්සජ්ජෙති. පටිපණාමෙත්වාති පනුදිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා. උච්චාරපස්සාවකම්මායාති උච්චාරපස්සාවකරණත්ථාය. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා අරඤ්ඤසෙනාසනස්ස වණ්ණො කථිතො. සුත්තස්ස පන පඨමකොට්ඨාසෙ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

४२. बारहवें (सुत्त) में 'गामन्तविहारिं' का अर्थ है गाँव के निकट के आवास (सेनासन) में रहने वाला। 'समाहितं निसिन्नं' का अर्थ है उस ग्राम-निकटवर्ती आवास में समाधि लगाकर बैठा हुआ। 'इदानिमं' का अर्थ है अब इस (भिक्षु) को। 'समाधिम्हा चावेस्सति' का अर्थ है समाधि से उठा देगा। 'न अत्तमनो होमि' का अर्थ है मैं अपने मन के वश में नहीं हूँ (या प्रसन्न नहीं हूँ)। 'पचलायमानं' का अर्थ है ऊँघते हुए या सोते हुए। 'एकत्तं' का अर्थ है एक स्वभाव वाला, एकाग्रता को प्राप्त 'अरण्य-संज्ञा' को ही चित्त में करेगा, यह अर्थ है। 'अनुरक्खिस्सति' का अर्थ है अनुग्रह करेगा। 'अविमुत्तं वा चित्तं विमोचेस्सति' का अर्थ है अन्य समय में जो चित्त मुक्त नहीं था, उसे अब पाँच विमुक्तियों से मुक्त करेगा। 'रिञ्चति' का अर्थ है त्यागता है या छोड़ता है। 'पटिप्पणामेत्वा' का अर्थ है दूर कर या त्याग कर। 'उच्चारपस्सावकम्माय' का अर्थ है मल-मूत्र त्याग करने के लिए। इस इतने स्थान (प्रसंग) से शास्ता ने अरण्य-सेनासन (जंगल के आवास) की महिमा कही है। सुत्त के प्रथम भाग में जो कहना चाहिए, वह नीचे (पहले) कहा जा चुका है।

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

चौथा देवतावग्ग।

5. ධම්මිකවග්ගො

५. धम्मिकवग्ग।

1. නාගසුත්තවණ්ණනා

१. नागसुत्त की व्याख्या (नागसुत्तवण्णना)।

43. පඤ්චමස්ස [Pg.110] පඨමෙ ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධින්ති ඉදං ‘‘ආයාමානන්දා’’ති ථෙරං ආමන්තෙත්වා ගතත්තා වුත්තං, සත්ථා පන අනූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො තත්ථ අගමාසීති වෙදිතබ්බො. තෙනුපසඞ්කමීති තෙහෙව පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. පරිසිඤ්චිත්වාති වොහාරවචනමෙතං, න්හායිත්වාති අත්ථො. පුබ්බාපයමානොති රත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා උත්තරාසඞ්ගචීවරං ද්වීහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා පච්ඡිමලොකධාතුං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථිමලොකධාතුං අභිමුඛො වොදකභාවෙන ගත්තානි පුබ්බසදිසානි කුරුමානො අට්ඨාසීති අත්ථො. භික්ඛුසඞ්ඝොපි තෙන තෙන ඨානෙන ඔතරිත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා සත්ථාරංයෙව පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. ඉති තස්මිං සමයෙ ආකාසතො පතමානං රත්තසුවණ්ණකුණ්ඩලං විය සූරියො පච්ඡිමලොකධාතුං පටිපජ්ජි, පරිසුද්ධරජතමණ්ඩලො විය පාචීනලොකධාතුතො චන්දො අබ්භුග්ගඤ්ඡි, මජ්ඣට්ඨානෙපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො සම්මාසම්බුද්ධො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙත්වා පුබ්බකොට්ඨකනදීතීරෙ ලොකං අලඞ්කුරුමානො අට්ඨාසි.

४३. पाँचवें (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में, "आयुष्मान आनन्द के साथ" यह बात इसलिए कही गई है क्योंकि शास्ता ने स्थविर आनन्द को "आओ आनन्द" कहकर बुलाने के बाद वहाँ प्रस्थान किया था। किन्तु यह समझना चाहिए कि शास्ता पूरे पाँच सौ भिक्षुओं से घिरे हुए वहाँ गए थे। "वहाँ पहुँचे" (तेनुपसङ्कमि) का अर्थ है कि उन्हीं पाँच सौ भिक्षुओं के साथ घिरे हुए पहुँचे। "छिड़काव करके" (परिसिञ्चित्वा) यह लोक-व्यवहार का शब्द है, इसका अर्थ है "स्नान करके"। "सुखाते हुए" (पुब्बापयमानो) का अर्थ है—लाल रंग की दुपट्ठी (अधोवस्त्र) पहनकर, उत्तरासङ्ग (चीवर) को दोनों हाथों से पकड़कर, पश्चिम दिशा की ओर पीठ करके और पूर्व दिशा की ओर मुख करके, शरीर को जल-रहित (सूखा) करते हुए खड़े हुए। भिक्षु संघ ने भी अलग-अलग स्थानों से उतरकर स्नान किया और बाहर निकलकर शास्ता को घेरकर खड़े हो गए। उस समय आकाश से गिरते हुए लाल स्वर्ण के कुण्डल के समान सूर्य पश्चिम दिशा में अस्त हो रहा था और शुद्ध रजत मण्डल के समान चन्द्रमा पूर्व दिशा से उदय हो रहा था। मध्य स्थान में पाँच सौ भिक्षुओं से घिरे हुए सम्यक्सम्बुद्ध अपनी छह वर्णों वाली बुद्ध-रश्मियों को बिखेरते हुए पुब्बकोट्ठक नदी के तट पर लोक को अलंकृत करते हुए खड़े थे।

තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… සෙතො නාම නාගොති සෙතවණ්ණතාය එවං ලද්ධනාමො හත්ථිනාගො. මහාතූරියතාළිතවාදිතෙනාති මහන්තෙන තූරියතාළිතවාදිතෙන. තත්ථ පඨමං සඞ්ඝට්ටනං තාළිතං නාම හොති, තතො පරං වාදිතං. ජනොති හත්ථිදස්සනත්ථං සන්නිපතිතමහාජනො. දිස්වා එවමාහාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඝංසිත්වා න්හාපෙත්වා උත්තාරෙත්වා බහිතීරෙ ඨපෙත්වා ගත්තානි වොදකානි කත්වා හත්ථාලඞ්කාරෙන අලඞ්කතං තං මහානාගං දිස්වා ඉදං ‘‘අභිරූපො වත, භො’’ති පසංසාවචනමාහ. කායුපපන්නොති සරීරසම්පත්තියා උපපන්නො, පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගොති අත්ථො. ආයස්මා උදායීති පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරො. එතදවොචාති තං මහාජනං හත්ථිස්ස වණ්ණං භණන්තං දිස්වා ‘‘අයං ජනො අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තහත්ථිනො වණ්ණං කථෙති, න බුද්ධහත්ථිස්ස. අහං දානි ඉමිනා හත්ථිනාගෙන උපමං කත්වා බුද්ධනාගස්ස වණ්ණං [Pg.111] කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘හත්ථිමෙව නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ මහන්තන්ති ආරොහසම්පන්නං. බ්‍රහන්තන්ති පරිණාහසම්පන්නං. එවමාහාති එවං වදති. අථ භගවා යස්මා අයං නාගසද්දො හත්ථිම්හිචෙව අස්සගොණඋරගරුක්ඛමනුස්සෙසු චාපි පවත්තති, තස්මා හත්ථිම්පි ඛොතිආදිමාහ.

उस समय... 'सेत' नामक नाग का अर्थ है—सफेद रंग का होने के कारण इस नाम को प्राप्त हाथी। "महातूरियतळितवादित" का अर्थ है—महान वाद्यों के बजने और बजाने के साथ। वहाँ पहले आघात को 'तळित' कहते हैं और उसके बाद के वादन को 'वादित'। "जन" का अर्थ है—हाथी को देखने के लिए एकत्रित हुआ महाजनसमूह। "देखकर ऐसा कहा" का अर्थ है—अंग-प्रत्यंगों को रगड़कर, स्नान कराकर, बाहर निकालकर, तट पर खड़ा कर, शरीर को जल-रहित कर और हाथी के अलंकारों से अलंकृत उस महानाग को देखकर यह प्रशंसा के वचन कहे—"अहो! यह कितना रूपवान है।" "कायुपपन्नो" का अर्थ है—शरीर की संपत्ति से युक्त, अर्थात् जिसके अंग-प्रत्यंग परिपूर्ण हैं। "आयुष्मान उदायी" का अर्थ है—प्रतिसम्भिदा प्राप्त कालुदायी स्थविर। "यह कहा" का अर्थ है—उस महाजनसमूह को हाथी के वर्ण (गुण) का बखान करते देख उन्होंने सोचा—"यह लोग अहेतुक प्रतिसन्धि में उत्पन्न हाथी के वर्ण की चर्चा कर रहे हैं, बुद्ध-नाग की नहीं। अब मैं इसी हाथी की उपमा देकर बुद्ध-नाग के गुणों का वर्णन करूँगा।" ऐसा सोचकर उन्होंने "क्या यह हाथी ही, भन्ते" आदि वचन कहे। वहाँ "महन्तं" का अर्थ है—ऊँचाई (आरोह) से संपन्न। "ब्रहन्तं" का अर्थ है—विस्तार (परिणाह) से संपन्न। "ऐसा कहा" का अर्थ है—ऐसा कहते हैं। तब भगवान ने, क्योंकि यह 'नाग' शब्द हाथी, घोड़े, बैल, सर्प, वृक्ष और मनुष्यों के लिए भी प्रयुक्त होता है, इसलिए "हाथी भी..." आदि कहा।

ආගුන්ති පාපකං ලාමකං අකුසලධම්මං. තමහං නාගොති බ්‍රූමීති තං අහං ඉමෙහි තීහි ද්වාරෙහි දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ද්වාදසන්නඤ්ච අකුසලචිත්තානං අකරණතො නාගොති වදාමි. අයඤ්හි න ආගුං කරොතීති ඉමිනා අත්ථෙන නාගො. ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදාමීති ඉමාහි චතුසට්ඨිපදාහි සොළසහි ගාථාහි අනුමොදාමි අභිනන්දාමි.

"आगुं" का अर्थ है—पापमय, नीच, अकुशल धर्म। "उसे मैं नाग कहता हूँ" का अर्थ है—मैं उस व्यक्ति को, जो इन तीन द्वारों से दस अकुशल कर्मपथों और बारह अकुशल चित्तों को नहीं करता, 'नाग' कहता हूँ। क्योंकि वह पाप (आगुं) नहीं करता, इस अर्थ में वह 'नाग' है। "इन गाथाओं से अनुमोदना करता हूँ" का अर्थ है—इन चौंसठ पदों वाली सोलह गाथाओं से मैं अनुमोदना करता हूँ, प्रसन्न होता हूँ।

මනුස්සභූතන්ති දෙවාදිභාවං අනුපගන්ත්වා මනුස්සමෙව භූතං. අත්තදන්තන්ති අත්තනායෙව දන්තං, න අඤ්ඤෙහි දමථං උපනීතං. භගවා හි අත්තනා උප්පාදිතෙනෙව මග්ගදමථෙන චක්ඛුතොපි දන්තො, සොතතොපි, ඝානතොපි, ජිව්හාතොපි, කායතොපි, මනතොපීති ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු දන්තො සන්තො නිබ්බුතො පරිනිබ්බුතො. තෙනාහ – ‘‘අත්තදන්ත’’න්ති. සමාහිතන්ති දුවිධෙනාපි සමාධිනා සමාහිතං. ඉරියමානන්ති විහරමානං. බ්‍රහ්මපථෙති සෙට්ඨපථෙ, අමතපථෙ, නිබ්බානපථෙ. චිත්තස්සූපසමෙ රතන්ති පඨමජ්ඣානෙන පඤ්ච නීවරණානි වූපසමෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ, තතියජ්ඣානෙන පීතිං, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං වූපසමෙත්වා තස්මිං චිත්තස්සූපසමෙ රතං අභිරතං.

"मनुस्सभूतं" का अर्थ है—देवता आदि के भाव को प्राप्त न होकर, मनुष्य भाव को प्राप्त, मनुष्य ही बना हुआ। "अत्तदन्तं" का अर्थ है—स्वयं के द्वारा ही दमित (विनीत), दूसरों के द्वारा दमन (शिक्षा) को प्राप्त कर दमित नहीं। क्योंकि भगवान स्वयं के द्वारा ही उत्पन्न मार्ग-दमन के माध्यम से चक्षु से भी दमित हैं, श्रोत्र से भी, घ्राण से भी, जिह्वा से भी, काय से भी और मन से भी—इन छहों स्थानों में दमित, शान्त, शीतल (निब्भुत) और परिनिर्वृत हैं। इसलिए कहा—"अत्तदन्तं"। "समाहितं" का अर्थ है—दोनों प्रकार की समाधि से एकाग्र। "इरियमानं" का अर्थ है—विहार करते हुए। "ब्रह्मपथे" का अर्थ है—श्रेष्ठ पथ में, अमृत पथ में, निर्वाण पथ में। "चित्तस्सूपसमे रतं" का अर्थ है—प्रथम ध्यान से पाँच नीवरणों को शान्त कर, द्वितीय ध्यान से वितर्क-विचार को, तृतीय ध्यान से प्रीति को और चतुर्थ ध्यान से सुख-दुःख को शान्त कर, उस चित्त की शान्ति (उपशम) में लीन, अत्यन्त लीन।

නමස්සන්තීති කායෙන නමස්සන්ති, වාචාය නමස්සන්ති, මනසා නමස්සන්ති, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා නමස්සන්ති, සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති. සබ්බධම්මානපාරගුන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධායතනධාතුධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන පාරගතං පාරප්පත්තං මත්ථකප්පත්තං. දෙවාපි තං නමස්සන්තීති දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො සුඛප්පත්තා ච සබ්බෙව දසසහස්සචක්කවාළවාසිනො දෙවාපි තුම්හෙ නමස්සන්ති. ඉති මෙ අරහතො සුතන්ති ඉති මයා චතූහි කාරණෙහි අරහාති ලද්ධවොහාරානං තුම්හාකංයෙව සන්තිකෙ සුතන්ති දීපෙති.

"नमस्सन्ति" का अर्थ है—शरीर से नमस्कार करते हैं, वाणी से नमस्कार करते हैं, मन से नमस्कार करते हैं, धर्म के अनुकूल आचरण (धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति) से नमस्कार करते हैं, सत्कार करते हैं, गुरु-सम्मान करते हैं। "सब्बधम्मानपारगू" का अर्थ है—सभी स्कन्ध, आयतन और धातु रूपी धर्मों के अभिज्ञा-पारगू (विशिष्ट ज्ञान से पार पहुँचे), परिज्ञा-पारगू (पूर्ण ज्ञान से पार पहुँचे), प्रहाण-पारगू (त्याग से पार पहुँचे), भावना-पारगू (अभ्यास से पार पहुँचे), साक्षात्क्रिया-पारगू (अनुभव से पार पहुँचे) और समापत्ति-पारगू—इस प्रकार छह प्रकार के पारगमन से पार पहुँचे हुए, पार प्राप्त, सर्वोच्च अवस्था (मत्थक) को प्राप्त। "देवता भी उन्हें नमस्कार करते हैं" का अर्थ है—दुःख को प्राप्त सुब्रह्म देवपुत्र आदि और सुख को प्राप्त सभी दस हजार चक्रवातों में रहने वाले देवता भी आपको नमस्कार करते हैं। "ऐसा मैंने अरहन्त से सुना" इस पाठ से यह दर्शाते हैं कि—"इस प्रकार मैंने चार कारणों से 'अरहा' की संज्ञा प्राप्त आप लोगों के ही पास से सुना है।"

සබ්බසංයොජනාතීතන්ති [Pg.112] සබ්බානි දසවිධසංයොජනානි අතික්කන්තං. වනා නිබ්බනමාගතන්ති කිලෙසවනතො නිබ්බනං කිලෙසවනරහිතං නිබ්බානං ආගතං සම්පත්තං. කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතන්ති දුවිධෙහි කාමෙහි නික්ඛන්තත්තා පබ්බජ්ජා අට්ඨ සමාපත්තියො චත්තාරො ච අරියමග්ගා කාමෙහි නෙක්ඛම්මං නාම, තත්ථ රතං අභිරතං. මුත්තං සෙලාව කඤ්චනන්ති සෙලධාතුතො මුත්තං කඤ්චනසදිසං.

"सब्बसंयोजनातीतं" का अर्थ है—सभी दस प्रकार के संयोजनों को पार किया हुआ। "वना निब्बणमागंतं" का अर्थ है—क्लेश रूपी वन से निर्वाण (क्लेश-वन-रहित) को, निर्वाण को प्राप्त। "कामेहि नेक्खम्मरतं" का अर्थ है—दो प्रकार के काम (वस्तु-काम और क्लेश-काम) से निकल जाने के कारण प्रव्रज्या, आठ समापत्तियाँ और चार आर्यमार्ग 'नैष्क्रम्य' कहलाते हैं, उनमें लीन, अत्यन्त लीन। "मुत्तं सेलाव कञ्चनं" का अर्थ है—पाषाण-धातु (अयस्क) से मुक्त शुद्ध स्वर्ण के समान।

සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකඤ්හි අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සොතාපන්නො අච්චරුචි නාම, සොතාපන්නං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සකදාගාමී…පෙ… ඛීණාසවං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය පච්චෙකසම්බුද්ධො, පච්චෙකසම්බුද්ධං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සම්මාසම්බුද්ධො අච්චරුචි නාම. හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙති යථා හිමවා පබ්බතරාජා අඤ්ඤෙ පබ්බතෙ අතිරොචති, එවං අතිරොචතීති අත්ථො. සච්චනාමොති තච්ඡනාමො භූතනාමො ආගුං අකරණෙනෙව නාගොති එවං අවිතථනාමො.

'सब्वे अच्चरुचीति' का अर्थ है सभी सत्त्वों को पार कर उत्पन्न होने वाली रुचि (दीप्ति)। अष्टमक (सोतापत्ति-मग्गट्ठ) पुद्गल को पार कर उत्पन्न रुचि के कारण सोतापन्न 'अच्चरुचि' कहलाता है, सोतापन्न को पार कर सकदागामी... क्षीणास्रव (अर्हत्) को पार कर प्रत्येकबुद्ध, और प्रत्येकबुद्ध को पार कर सम्यकसम्बुद्ध 'अच्चरुचि' कहलाते हैं। 'हिमवावञ्ञे सिलुच्चये' का अर्थ है जैसे पर्वतों का राजा हिमालय अन्य पर्वतों से अधिक शोभायमान होता है, वैसे ही (बुद्ध) शोभायमान होते हैं। 'सच्चनामो' का अर्थ है सत्य नाम वाले, यथार्थ नाम वाले; पाप न करने के कारण ही वे 'नाग' हैं, इस प्रकार यह नाम अवितथ (सत्य) है।

සොරච්චන්ති සුචිසීලං. අවිහිංසාති කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච. පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස දුවෙ පුරිමපාදා.

'सोरच्चं' का अर्थ है शुचि-शील (पवित्र शील)। 'अविहिंसा' का अर्थ है करुणा और करुणा का पूर्वभाग। ये दोनों बुद्ध-रूपी नाग (हाथी) के दो अगले पैर हैं।

තපොති ධුතසමාදානං. බ්‍රහ්මචරියන්ති අරියමග්ගසීලං. චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස අපරෙ ද්වෙ පච්ඡිමපාදා. සද්ධාහත්ථොති සද්ධාමයාය සොණ්ඩාය සමන්නාගතො. උපෙක්ඛාසෙතදන්තවාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාමයෙහි සෙතදන්තෙහි සමන්නාගතො.

'तपो' का अर्थ है धुतंगों का समादान। 'ब्रह्मचरियं' का अर्थ है आर्यमार्ग का शील। ये बुद्ध-रूपी नाग के अन्य दो पिछले पैर हैं। 'सद्धापत्थो' का अर्थ है श्रद्धा-रूपी सूँड से युक्त। 'उपेक्खासेतदन्तवा' का अर्थ है षडङ्ग-उपेक्षा रूपी श्वेत दाँतों से युक्त।

සති ගීවාති යථා නාගස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගස්මිං සිරාජාලානං ගීවා පතිට්ඨා, එවං බුද්ධනාගස්ස සොරච්චාදීනං ධම්මානං සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සති ගීවා’’ති. සිරො පඤ්ඤාති යථා හත්ථිනාගස්ස සිරො උත්තමඞ්ගො, එවං බුද්ධනාගස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තෙන හි සො සබ්බධම්මෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘සිරො පඤ්ඤා’’ති. වීමංසා ධම්මචින්තනාති යථා හත්ථිනාගස්ස අග්ගසොණ්ඩො වීමංසා නාම හොති. සො තාය ථද්ධමුදුකං ඛාදිතබ්බාඛාදිතබ්බඤ්ච වීමංසති, තතො පහාතබ්බං පජහති, ආදාතබ්බං ආදියති, එවමෙව බුද්ධනාගස්ස ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදකඤාණසඞ්ඛාතා ධම්මචින්තනා වීමංසා. තෙන හි ඤාණෙන සො භබ්බාභබ්බෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීමංසා ධම්මචින්තනා’’ති[Pg.113]. ධම්මකුච්ඡිසමාතපොති ධම්මො වුච්චති චතුත්ථජ්ඣානසමාධි, කුච්ඡියෙව සමාතපො කුච්ඡිසමාතපො. සමාතපො නාම සමාතපනට්ඨානං. ධම්මො කුච්ඡිසමාතපො අස්සාති ධම්මකුච්ඡිසමාතපො. චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්මිං ඨිතස්ස හි තෙ තෙ ඉද්ධිවිධාදිධම්මා ඉජ්ඣන්ති, තස්මා සො කුච්ඡිසමාතපොති වුත්තො. විවෙකොති කායචිත්තඋපධිවිවෙකො. යථා නාගස්ස වාලධි මක්ඛිකා වාරෙති, එවං තථාගතස්ස විවෙකො ගහට්ඨපබ්බජිතෙ වාරෙති. තස්මා සො වාලධීති වුත්තො.

'सति गीवा' - जैसे हाथी के अंगों और नसों के जाल के लिए गर्दन आधार है, वैसे ही बुद्ध-रूपी नाग के सोरच्च आदि धर्मों के लिए स्मृति (सति) आधार है। इसलिए कहा गया है - 'सति गीवा'। 'सिरो पञ्ञा' - जैसे हाथी का सिर उत्तम अंग है, वैसे ही बुद्ध-रूपी नाग का सर्वज्ञता-ज्ञान उत्तम अंग है। उससे वे सभी धर्मों को जानते हैं। इसलिए कहा गया है - 'सिरो पञ्ञा'। 'वीमंसा धम्मचिन्तना' - जैसे हाथी की सूँड का अग्रभाग 'वीमंसा' (जाँच) कहलाता है, जिससे वह कठोर-कोमल और भक्ष्य-अभक्ष्य की जाँच करता है, वैसे ही बुद्ध-रूपी नाग का धर्म-समूहों का परिच्छेद करने वाला ज्ञान 'वीमंसा' है। उस ज्ञान से वे भव्य और अभव्य को जानते हैं। 'धम्मकुच्छिसमातपो' - चतुर्थ ध्यान रूपी समाधि को 'धम्म' कहा गया है, और कोख (कुच्छि) ही तप का स्थान है। चतुर्थ ध्यान में स्थित होने पर ऋद्धि आदि धर्म सिद्ध होते हैं, इसलिए उसे 'कुच्छिसमातपो' कहा गया है। 'विवेको' - काय, चित्त और उपधि विवेक। जैसे हाथी की पूँछ मक्खियों को रोकती है, वैसे ही तथागत का विवेक गृहस्थों और प्रव्रजितों (के संसर्ग) को रोकता है। इसलिए उसे 'वालधि' (पूँछ) कहा गया है।

ඣායීති දුවිධෙන ඣානෙන ඣායී. අස්සාසරතොති නාගස්ස හි අස්සාසපස්සාසා විය බුද්ධනාගස්ස ඵලසමාපත්ති, තත්ථ රතො, අස්සාසපස්සාසෙහි විය තාය විනා න වත්තතීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සංවුතොති සබ්බද්වාරෙසු සංවුතො. අනවජ්ජානීති සම්මාආජීවෙන උප්පන්නභොජනානි. සාවජ්ජානීති පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නභොජනානි.

'झायी' का अर्थ है दो प्रकार के ध्यान से ध्यान करने वाले। 'अस्सासरतो' का अर्थ है जैसे हाथी श्वास-प्रश्वास में रमण करता है, वैसे ही बुद्ध-रूपी नाग फल-समापत्ति में रमण करते हैं; उसके बिना वे नहीं रहते। 'सब्बत्थ संवुतो' का अर्थ है सभी द्वारों में संयमित। 'अनवज्जानि' का अर्थ है सम्यक आजीविका से प्राप्त भोजन। 'सावज्जानि' का अर्थ है पाँच प्रकार की मिथ्या आजीविका से प्राप्त भोजन।

අණුංථූලන්ති ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච. සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං ඡින්දිත්වාන. නුපලිප්පති ලොකෙනාති ලොකෙන සද්ධිං තණ්හාමානදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිප්පති. මහාගිනීති මහාඅග්ගි. විඤ්ඤූහි දෙසිතාති ඉධ පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරොව විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො, තෙන දෙසිතාති අත්ථො. විඤ්ඤස්සන්ති මහානාගා, නාගං නාගෙන දෙසිතන්ති උදායිත්ථෙරනාගෙන දෙසිතං බුද්ධනාගං ඉතරෙ ඛීණාසවා නාගා විජානිස්සන්ති.

'अणुंथूलं' का अर्थ है छोटा और बड़ा। 'सब्बं छेत्वान बन्धनं' का अर्थ है सभी दसों प्रकार के संयोजनों को काटकर। 'नुपलिप्पति लोकेन' का अर्थ है लोक के साथ तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी लेपों से लिप्त न होना। 'महागिनी' का अर्थ है महान अग्नि। 'विञ्ञूहि देसिता' का अर्थ है यहाँ प्रतिसंविदा-प्राप्त कालुदायी स्थविर ही 'विज्ञ' (पण्डित) हैं, उनके द्वारा उपदिष्ट। 'विञ्ञस्सन्ति महानागा...' का अर्थ है कालुदायी स्थविर रूपी नाग द्वारा उपदिष्ट बुद्ध-रूपी नाग को अन्य क्षीणास्रव नाग (अर्हत्) जान लेंगे।

සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සතීති බොධිපල්ලඞ්කෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො, යමකසාලන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සති. එවං පටිසම්භිදාප්පත්තො උදායිත්ථෙරො සොළසහි ගාථාහි චතුසට්ඨියා පදෙහි දසබලස්ස වණ්ණං කථෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. භගවා අනුමොදි. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසූති.

'सरीरं विजहं नागो, परिनिब्बिस्सति' का अर्थ है बोधि-पल्यङ्क पर क्लेश-परिनिर्वाण से निर्वाण प्राप्त किया, और यमक शाल वृक्षों के बीच अनुपधिशेष निर्वाण-धातु से परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे। इस प्रकार प्रतिसंविदा-प्राप्त कालुदायी स्थविर ने सोलह गाथाओं के चौसठ पदों से दशबल (बुद्ध) के गुणों का वर्णन करते हुए देशना समाप्त की। भगवान ने अनुमोदन किया। देशना के अंत में चौरासी हजार प्राणियों ने अमृत-पान (निर्वाण) किया।

2. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා

२. मृगशाला-सुत्त की व्याख्या (वर्णना)।

44. දුතියෙ කථං කථං නාමාති කෙන කෙන කාරණෙන. අඤ්ඤෙය්‍යොති ආජානිතබ්බො. යත්‍ර හි නාමාති යස්මිං නාම ධම්මෙ. සමසමගතිකාති [Pg.114] සමභාවෙනෙව සමගතිකා. භවිස්සන්තීති ජාතා. සකදාගාමිපත්තො තුසිතං කායං උපපන්නොති සකදාගාමිපුග්ගලො හුත්වා තුසිතභවනෙයෙව නිබ්බත්තො. කථං කථං නාමාති කෙන කෙන නු ඛො කාරණෙන, කිං නු ඛො ජානිත්වා දෙසිතො, උදාහු අජානිත්වාති. ථෙරො කාරණං අජානන්තො එවං ඛො පනෙතං භගිනි භගවතා බ්‍යාකතන්ති ආහ.

४४. दूसरे (सुत्त) में 'कथं कथं नाम' का अर्थ है किस-किस कारण से। 'अञ्ञेय्यो' का अर्थ है जानने योग्य। 'यत्र हि नाम' का अर्थ है जिस धर्म में। 'समसमगतिका' का अर्थ है समान भाव से समान गति वाले। 'भविस्सन्ति' का अर्थ है उत्पन्न हुए। 'सकदागामिपत्तो तुसितं कायं उपपन्नो' का अर्थ है सकदागामी पुद्गल होकर तुषित भवन में ही उत्पन्न हुआ। 'कथं कथं नाम' का अर्थ है किस-किस कारण से, क्या जानकर उपदेश दिया गया या बिना जाने? स्थविर (आनन्द) कारण न जानते हुए बोले - 'हे भगिनी! भगवान ने इसे इसी प्रकार व्याकृत (स्पष्ट) किया है।'

අම්මකා අම්මකපඤ්ඤාති ඉත්ථී හුත්වා ඉත්ථිසඤ්ඤාය එව සමන්නාගතා. කෙ ච පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණෙති එත්ථ පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණං වුච්චති පුරිසපුග්ගලානං තික්ඛමුදුවසෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණං. තස්මා කා ච බාලා මිගසාලා, කෙ ච පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණෙ අප්පටිහතවිසයා සම්මාසම්බුද්ධා, උභයමෙතං දූරෙ සුවිදූරෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

'अम्मका अम्मकपञ्ञा' का अर्थ है स्त्री होकर स्त्री-संज्ञा से ही युक्त। 'के च पुरिसपुग्गलपरोपरियञाणे' यहाँ 'पुरिसपुग्गलपरोपरियञाण' का अर्थ है पुरुषों की इन्द्रियों की तीक्ष्णता और मृदुता के अनुसार श्रेष्ठता और हीनता का ज्ञान। इसलिए कहाँ वह मूर्ख मृगशाला, और कहाँ पुरुषों की इन्द्रियों के ज्ञान में अप्रतिहत (निर्बाध) विषय वाले सम्यकसम्बुद्ध; ये दोनों बहुत दूर हैं - यह यहाँ संक्षेप है।

ඉදානි මිගසාලාය අත්තනො දූරභාවං දස්සෙන්තො ඡයිමෙ, ආනන්දාතිආදිමාහ. සොරතො හොතීති පාපතො සුට්ඨු ඔරතො විරතො හොති. සුරතොතිපි පාඨො. අභිනන්දන්ති සබ්‍රහ්මචාරී එකත්තවාසෙනාති තෙන සද්ධිං එකතොවාසෙන සබ්‍රහ්මචාරී අභිනන්දන්ති තුස්සන්ති. එකන්තවාසෙනාතිපි පාඨො, සතතවාසෙනාති අත්ථො. සවනෙනපි අකතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං අසුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි අකතං හොතීති එත්ථ බාහුසච්චං වුච්චති වීරියං, වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අකතං හොතීති අත්ථො. දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හොතීති දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති. සාමායිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභති. හානගාමීයෙව හොතීති පරිහානිමෙව ගච්ඡති.

अब मृगशाला को अपनी दूरी (अयोग्यता) दिखाते हुए "छह ये, आनंद" आदि कहा। "सोरतो होति" का अर्थ है पाप से भली-भांति विरत होना। "सुरतो" भी एक पाठ है। "अभिनन्दन्ति सब्रह्मचारी एकत्तवासेन" का अर्थ है उसके साथ एक साथ रहने से सब्रह्मचारी प्रसन्न और संतुष्ट होते हैं। "एकन्तवासेन" भी एक पाठ है, जिसका अर्थ है निरंतर निवास। "सवनेनपि अकतं होति" का अर्थ है सुनने योग्य बात को न सुना होना। "बाहुसच्चेनपि अकतं होति" यहाँ बाहुसच्च का अर्थ वीर्य (प्रयत्न) है, वीर्य द्वारा जो किया जाना चाहिए था वह नहीं किया गया। "दिट्ठियापि अप्पटिविद्धं होति" का अर्थ है प्रज्ञा द्वारा जो भेदन (साक्षात्कार) किया जाना चाहिए था, वह नहीं किया गया। "सामायिकम्पि विमुत्तिं न लभति" का अर्थ है समय-समय पर धर्म श्रवण के आश्रय से प्राप्त होने वाली प्रीति और प्रमोद को प्राप्त न करना। "हानगामीयेव होति" का अर्थ है केवल अवनति (पतन) को प्राप्त होना।

පමාණිකාති පුග්ගලෙසු පමාණග්ගාහකා. පමිනන්තීති පමෙතුං තුලෙතුං ආරභන්ති. එකො හීනොති එකො ගුණෙහි හීනො. එකො පණීතොති එකො ගුණෙහි පණීතො. තං හීති තං පමාණකරණං.

"प्रमाणिका" का अर्थ है व्यक्तियों में माप (प्रमाण) ग्रहण करने वाले। "पमिणन्ति" का अर्थ है मापने या तुलना करने का प्रयास करना। "एको हीनो" का अर्थ है एक व्यक्ति गुणों से हीन है। "एको पणीतो" का अर्थ है एक व्यक्ति गुणों से श्रेष्ठ है। "तं हि" का अर्थ है वह प्रमाण करना (मापना)।

අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ධම්මසොතො නිබ්බහතීති සූරං හුත්වා පවත්තමානවිපස්සනාඤාණං නිබ්බහති, අරියභූමිං [Pg.115] සම්පාපෙති. තදන්තරං කො ජානෙය්‍යාති තං අන්තරං තං කාරණං අඤ්ඤත්‍ර තථාගතෙන කො ජානෙය්‍යාති අත්ථො.

"अभिक्कन्ततरो" का अर्थ है अत्यंत सुंदर (श्रेष्ठ)। "पणीततरो" का अर्थ है अत्यंत उत्तम। "धम्मसोतो निब्बहति" का अर्थ है शूरवीर होकर प्रवृत्त होने वाला विपश्यना ज्ञान बाहर निकाल ले जाता है और आर्य भूमि (मार्ग-फल) तक पहुँचा देता है। "तदन्तरं को जानेय्या" का अर्थ है उस अंतर (कारण) को तथागत के अतिरिक्त और कौन जान सकता है।

කොධමානොති කොධො ච මානො ච. ලොභධම්මාති ලොභොයෙව. වචීසඞ්ඛාරාති ආලාපසල්ලාපවසෙන වචනානෙව. යො වා පනස්ස මාදිසොති යො වා පන අඤ්ඤොපි මයා සදිසො සම්මාසම්බුද්ධොයෙව අස්ස, සො පුග්ගලෙසු පමාණං ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. ඛඤ්ඤතීති ගුණඛණනං පාපුණාති. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, ඡ පුග්ගලාති ද්වෙ සොරතා, ද්වෙ අධිගතකොධමානලොභධම්මා, ද්වෙ අධිගතකොධමානවචීසඞ්ඛාරාති ඉමෙ ඡ පුග්ගලා. ගතින්ති ඤාණගතිං. එකඞ්ගහීනාති එකෙකෙන ගුණඞ්ගෙන හීනා. පූරණො සීලෙන විසෙසී අහොසි, ඉසිදත්තො පඤ්ඤාය. පූරණස්ස සීලං ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤාඨානෙ ඨිතං, ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤා පූරණස්ස සීලට්ඨානෙ ඨිතාති.

"कोधमानो" का अर्थ है क्रोध और मान। "लोभधम्मा" का अर्थ केवल लोभ ही है। "वचीसंखारा" का अर्थ है वार्तालाप के रूप में केवल वचन ही। "यो वा पनस्स मादिसो" का अर्थ है जो कोई अन्य भी मेरे समान सम्यक्सम्बुद्ध ही हो, वही व्यक्तियों में प्रमाण ग्रहण कर सकता है। "खञ्ञति" का अर्थ है गुणों के विनाश (खुदाई) को प्राप्त होना। "इमे खो, आनन्द, छ पुग्गला" का अर्थ है दो सोरत (पाप से विरत), दो क्रोध-मान-लोभ से युक्त, और दो क्रोध-मान-वचीसंस्कार से युक्त—ये छह व्यक्ति हैं। "गतिं" का अर्थ है ज्ञान की गति। "एकंगहीना" का अर्थ है एक-एक गुण रूपी अंग से हीन। पुराण शील में विशिष्ट था, और इसिदत्त प्रज्ञा में। पुराण का शील इसिदत्त के प्रज्ञा-स्थान पर स्थित था, और इसिदत्त की प्रज्ञा पुराण के शील-स्थान पर स्थित थी।

3. ඉණසුත්තවණ්ණනා

३. ऋण सूत्र की व्याख्या।

45. තතියෙ දාලිද්දියන්ති දලිද්දභාවො. කාමභොගිනොති කාමෙ භුඤ්ජනකසත්තස්ස. අස්සකොති අත්තනො සන්තකෙන රහිතො. අනාළ්හිකොති න අඩ්ඪො. ඉණං ආදියතීති ජීවිතුං අසක්කොන්තො ඉණං ආදියති. වඩ්ඪිං පටිස්සුණාතීති දාතුං අසක්කොන්තො වඩ්ඪිං දස්සාමීති පටිජානාති. අනුචරන්තිපි නන්ති පරිසමජ්ඣගණමජ්ඣාදීසු ආතපඨපනපංසුඔකිරණාදීහි විප්පකාරං පාපෙන්තො පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධන්ති. සද්ධා නත්ථීති ඔකප්පනකසද්ධාමත්තකම්පි නත්ථි. හිරී නත්ථීති හිරීයනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. ඔත්තප්පං නත්ථීති භායනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. වීරියං නත්ථීති කායිකවීරියමත්තකම්පි නත්ථි. පඤ්ඤා නත්ථීති කම්මස්සකතපඤ්ඤාමත්තකම්පි නත්ථි. ඉණාදානස්මිං වදාමීති ඉණග්ගහණං වදාමි. මා මං ජඤ්ඤූති මා මං ජානාතු.

४५. तीसरे (सूत्र) में "दालिद्दियं" का अर्थ है दरिद्रता। "कामभोगिनो" का अर्थ है काम-भोगों का उपभोग करने वाले प्राणी के लिए। "अस्सको" का अर्थ है अपनी संपत्ति से रहित। "अनाळिको" का अर्थ है जो समृद्ध नहीं है। "इणं आदियति" का अर्थ है आजीविका चलाने में असमर्थ होने पर ऋण लेना। "वड्ढिं पटिस्सुणाति" का अर्थ है (ऋण) चुकाने में असमर्थ होने पर ब्याज देने का वचन देना। "अनुचरन्ति पि नं" का अर्थ है सभा के मध्य आदि में, धूप में खड़ा करने या धूल फेंकने आदि के द्वारा अपमानित करते हुए पीछे-पीछे लगे रहना। "सद्धा नत्थि" का अर्थ है (रत्नों के गुणों में) श्रद्धा का लेशमात्र भी न होना। "हिरी नत्थि" का अर्थ है लज्जा का लेशमात्र भी न होना। "ओत्तप्पं नत्थि" का अर्थ है भय (पाप से) का लेशमात्र भी न होना। "वीरियं नत्थि" का अर्थ है कायिक वीर्य का लेशमात्र भी न होना। "पञ्ञा नत्थि" का अर्थ है कर्मस्वकीयता प्रज्ञा का लेशमात्र भी न होना। "इणादानस्मिं वदामि" का अर्थ है ऋण ग्रहण करना कहता हूँ। "मा मं जञ्ञू" का अर्थ है मुझे कोई न जाने।

දාලිද්දියං දුක්ඛන්ති ධනදලිද්දභාවො දුක්ඛං. කාමලාභාභිජප්පිනන්ති කාමලාභං පත්ථෙන්තානං. පාපකම්මවිනිබ්බයොති පාපකම්මවඩ්ඪකො. සංසප්පතීති පරිප්ඵන්දති. ජානන්ති ජානන්තො. යස්ස විප්පටිසාරජාති යෙ අස්ස [Pg.116] විප්පටිසාරතො ජාතා. යොනිමඤ්ඤතරන්ති එකං තිරච්ඡානයොනිං. දදං චිත්තං පසාදයන්ති චිත්තං පසාදෙන්තො දදමානො.

"दालिद्दियं दुक्खं" का अर्थ है धन की दरिद्रता दुःख है। "कामलाभाभिजप्पिनं" का अर्थ है काम-लाभ की इच्छा करने वालों के लिए। "पापकम्मविनिब्बयो" का अर्थ है पाप कर्मों को बढ़ाने वाला। "संसप्पति" का अर्थ है कांपना (विचलित होना)। "जानन्ति" का अर्थ है जानते हुए। "यस्स विप्पटिसारजा" का अर्थ है जो उसे पश्चाताप से उत्पन्न हुए (दुःख) हैं। "योनिमञ्ञतरं" का अर्थ है किसी एक तिर्यक योनि में। "ददं चित्तं पसादयन्ति" का अर्थ है चित्त को प्रसन्न करते हुए दान देना।

කටග්ගාහොති ජයග්ගාහො, අනපරාධග්ගාහො හොති. ඝරමෙසිනොති ඝරාවාසං පරියෙසන්තස්ස වසමානස්ස වා. චාගො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගොති සඞ්ඛං ගතං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. චාගා පුඤ්ඤන්ති වා පාඨො. පතිට්ඨිතාති පතිට්ඨිතසද්ධා නාම සොතාපන්නස්ස සද්ධා. හිරිමනොති හිරිසම්පයුත්තචිත්තො. නිරාමිසං සුඛන්ති තීණි ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකසුඛං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියො. ඣානානි උපසම්පජ්ජාති චත්තාරි ඣානානි පත්වා. එකොදි නිපකො සතොති එකග්ගචිත්තො කම්මස්සකතඤාණසතීහි ච සමන්නාගතො.

"कटग्गाहो" का अर्थ है विजय प्राप्त करना, जो दोषरहित अवस्था होती है। "घरमेसिनो" का अर्थ है गृहस्थ जीवन की खोज करने वाले या उसमें रहने वाले के लिए। "चागो पुञ्ञं पवड्ढति" का अर्थ है त्याग (चाग) के रूप में गिना जाने वाला पुण्य बढ़ता है। "चागा पुञ्ञं" भी एक पाठ है। "पतिट्ठिता" का अर्थ है प्रतिष्ठित श्रद्धा, जो स्रोतापन्न की श्रद्धा है। "हिरिमनो" का अर्थ है ह्री (लज्जा) युक्त चित्त वाला। "निरामिसा सुखं" का अर्थ है तीन ध्यानों के आश्रय से उत्पन्न होने वाला सुख। "उपेक्खन्ति" का अर्थ है चतुर्थ ध्यान की उपेक्षा। "आरद्धवीरियो" का अर्थ है पूर्ण और दृढ़ वीर्य वाला। "झानानि उपसम्पज्जा" का अर्थ है चारों ध्यानों को प्राप्त कर। "एकोदि निपको सतो" का अर्थ है एकाग्र चित्त वाला और कर्मस्वकीयता ज्ञान एवं स्मृति से युक्त।

එවං ඤත්වා යථාභූතන්ති එවං එත්තකං කාරණං යථාසභාවං ජානිත්වා. සබ්බසංයොජනක්ඛයෙති නිබ්බානෙ. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ සබ්බසො අනුපාදියිත්වා සම්මා හෙතුනා නයෙන මග්ගචිත්තං විමුච්චති. ‘‘එතං ඤත්වා යථාභූතං, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්තිපි පාළියං ලිඛිතං, තස්ස එතං සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යථාභූතං ඤත්වාති අත්ථො. පුරිමපච්ඡිමෙහි පන සද්ධිං න ඝටීයති.

"एवं ञत्वा यथाभूतं" का अर्थ है इस प्रकार इस कारण को यथार्थ रूप से जानकर। "सब्बसंयोजनक्खये" का अर्थ है निर्वाण में। "सब्बसो" का अर्थ है सभी प्रकार से। "अनुपादाया" का अर्थ है (तृष्णा और दृष्टि द्वारा) ग्रहण न करके। "सम्मा चित्तं विमुच्चति" का अर्थ यह है—सभी दस संयोजनों के क्षय रूप निर्वाण में, सभी प्रकार से बिना आसक्ति के, सम्यक कारण और विधि से मार्ग-चित्त विमुक्त होता है। पालि में "एतं ञत्वा यथाभूतं, सब्बसंयोजनक्खयं" भी लिखा है, जिसका अर्थ है—उस सर्व-संयोजन-क्षय रूप निर्वाण को यथार्थ रूप से जानकर। किंतु यह पूर्व और उत्तर वाक्यों के साथ मेल नहीं खाता।

තස්ස සම්මා විමුත්තස්සාති තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස ඛීණාසවස්ස. ඤාණං හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. තාදිනොති තංසණ්ඨිතස්ස. අකුප්පාති අකුප්පාරම්මණත්තා කුප්පකාරණානං කිලෙසානඤ්ච අභාවෙන අකුප්පා. විමුත්තීති මග්ගවිමුත්තිපි ඵලවිමුත්තිපි. භවසංයොජනක්ඛයෙති භවසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ භවසංයොජනානඤ්ච ඛයන්තෙ උප්පන්නා. එතං ඛො පරමං ඤාණන්ති එතං මග්ගඵලඤාණං පරමඤාණං නාම. සුඛමනුත්තරන්ති එතදෙව මග්ගඵලසුඛං අනුත්තරං සුඛං නාම. ආණණ්‍යමුත්තමන්ති සබ්බෙසං අණණානං ඛීණාසවො උත්තමඅණණො, තස්මා අරහත්තඵලං ආණණ්‍යමුත්තමන්ති අරහත්තඵලෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

"तस्स सम्मा विमुत्तस्साति" का अर्थ है उस भली-भाँति विमुक्त क्षीणास्त्र (अर्हन्त) का। "ञाणं होतीति" का अर्थ है प्रत्यवेक्षण ज्ञान होता है। "तादिनो" का अर्थ है उस (पूर्व स्थिति) में स्थित रहने वाले का। "अकुप्पा" का अर्थ है—अकुप्य (अविनाशी) निर्वाण का आलम्बन होने के कारण और विनाश करने वाले क्लेशों के अभाव के कारण अकुप्य (अक्षोभ्य) है। "विमुत्तीति" का अर्थ है मार्ग-विमुक्ति और फल-विमुक्ति। "भवसंयोजनक्खये" का अर्थ है—भव-संयोजन के क्षय स्वरूप निर्वाण में, अथवा भव-संयोजनों के क्षय होने पर उत्पन्न मार्ग-फल में। "एतं खो परमं ञाणं" का अर्थ है—यह मार्ग-फल ज्ञान ही परम ज्ञान है। "सुखमनुत्तरं" का अर्थ है—यही मार्ग-फल सुख ही अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) सुख है। "आणण्यमुत्तमं" का अर्थ है—सभी ऋणमुक्त व्यक्तियों में क्षीणास्त्र (अर्हन्त) उत्तम ऋणमुक्त है, इसलिए अर्हत्त्व फल ही उत्तम ऋणमुक्ति है। इस प्रकार अर्हत्त्व फल के द्वारा देशना की पूर्णता (शिखर) प्राप्त की गई है। इस तीसरे सुत्त में केवल वट्ट (संसार-चक्र) का वर्णन है, जबकि गाथाओं में वट्ट और विवट्ट (निर्वाण) दोनों का वर्णन है।

4. මහාචුන්දසුත්තවණ්ණනා

४. महाचुन्द सुत्त की व्याख्या।

46. චතුත්ථෙ [Pg.117] චෙතීසූති චෙතිරට්ඨෙ. සයංජාතියන්ති එවංනාමකෙ නිගමෙ. මහාචුන්දොති ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. ධම්මෙ යොගො අනුයොගො එතෙසන්ති ධම්මයොගා. ධම්මකථිකානං එතං නාමං. ඣායන්තීති ඣායී. අපසාදෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති හිංසන්ති. ඣායන්තීති චින්තෙන්ති. පජ්ඣායන්තීතිආදීනි උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතානි. කිමිමෙ ඣායන්තීති කිං නාම ඉමෙ ඣායන්ති. කින්තිමෙ ඣායන්තීති කිමත්ථං ඉමෙ ඣායන්ති. කථං ඉමෙ ඣායන්තීති කෙන කාරණෙන ඉමෙ ඣායන්ති. අමතං ධාතුං කායෙන ඵුසිත්වා විහරන්තීති මරණවිරහිතං නිබ්බානධාතුං සන්ධාය කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තා අනුක්කමෙන තං නාමකායෙන ඵුසිත්වා විහරන්ති. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගුළ්හං පටිච්ඡන්නං ඛන්ධධාතුආයතනාදිඅත්ථං. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා පස්සන්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙවාති.

४६. चौथे सुत्त में "चेतीसू" का अर्थ है चेति राष्ट्र में। "सयंजातियं" का अर्थ है इस नाम के निगम (कस्बे) में। "महाचुन्दो" का अर्थ है धर्मसेनापति (सारिपुत्र) के छोटे भाई। जिनका धर्म (परियत्ति) में योग (अनुयोग/अभ्यास) है, वे "धम्मयोगा" हैं। यह धर्मकथिकों का नाम है। जो ध्यान करते हैं, वे "झायी" हैं। "अपसादेन्ती" का अर्थ है—घृणा करना या निंदा करना। "झायन्ति" का अर्थ है—चिन्तन करते हैं। "पज्झायन्ति" आदि शब्द उपसर्गों के कारण अर्थ विस्तार के लिए हैं। "किमिमे झायन्ति" का अर्थ है—ये किस (धर्म) का ध्यान करते हैं? "किन्तिमे झायन्ति" का अर्थ है—ये किस प्रयोजन के लिए ध्यान करते हैं? "कथं इमे झायन्ति" का अर्थ है—ये किस कारण से ध्यान करते हैं? "अमतं धातुं कायेन फुसित्वा विहरन्ति" का अर्थ है—मृत्यु-रहित निर्वाण-धातु के उद्देश्य से कर्मस्थान को ग्रहण कर विहार करते हुए, क्रमशः उस (निर्वाण) को नाम-काय (चित्त-चैतसिक) से स्पर्श कर विहार करते हैं। "गम्भीरं अत्थपदं" का अर्थ है—गूढ़ और प्रच्छन्न स्कन्ध, धातु, आयतन आदि का अर्थ। "पञ्ञाय अतिविज्झ पस्सन्ति" का अर्थ है—विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा से भेदकर देखते हैं। इस अर्थ में सम्मसन (परामर्श) और प्रतिवेध प्रज्ञा, तथा उद्ग्रह (सीखना) और परिपृच्छा (पूछना) प्रज्ञा भी उचित ही है।

5-6. සන්දිට්ඨිකසුත්තද්වයවණ්ණනා

५-६. दो सन्दिट्ठिक सुत्तों की व्याख्या।

47-48. පඤ්චමෙ සන්තං වා අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තෙ විජ්ජමානං. ලොභොතිආදීහි තීණි අකුසලමූලානි දස්සිතානි. ලොභධම්මාතිආදීහි තංසම්පයුත්තකා ධම්මා. ඡට්ඨෙ කායසන්දොසන්ති කායද්වාරස්ස දුස්සනාකාරං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණාව කථිතා.

पाँचवें सुत्त में "सन्तं वा अज्झत्तं" का अर्थ है अपने भीतर विद्यमान। "लोभो" आदि के द्वारा तीन अकुशल मूलों को दिखाया गया है। "लोभधम्मा" आदि के द्वारा उनसे सम्प्रयुक्त धर्मों को दिखाया गया है। छठे सुत्त में "कायसन्दोसं" का अर्थ है काय-द्वार के दूषित होने का प्रकार। शेष दो पदों में भी यही नियम है। इन दोनों सुत्तों में प्रत्यवेक्षण का ही वर्णन किया गया है।

7. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

७. खेम सुत्त की व्याख्या।

49. සත්තමෙ වුසිතවාති වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං අභිසඞ්ඛාරභාරඤ්ච ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං පත්තොති අත්ථො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති ඛීණභවබන්ධනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. තස්ස න එවං හොති අත්ථි මෙ සෙය්‍යොති වාතිආදීහි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො තයො මානා පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අත්ථි මය්හං සෙය්‍යො, අත්ථි සදිසො, අත්ථි හීනො’’ති මානො හොති. නත්ථි මෙ සෙය්‍යොතිආදීහිපි තෙයෙව [Pg.118] පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අහමෙව සෙය්‍යො, අහං සදිසො, අහං හීනො, අඤ්ඤෙ සෙය්‍යාදයො නත්ථී’’ති එවං මානො හොති.

४९. सातवें सुत्त में "वुसितवा" का अर्थ है जिसने ब्रह्मचर्य (मार्ग-ब्रह्मचर्य) का वास पूर्ण कर लिया है। "कतकरणीयो" का अर्थ है जिसने चारों मार्गों द्वारा किए जाने वाले कार्यों को कर लिया है। "ओहितभारो" का अर्थ है जिसने स्कन्ध-भार, क्लेश-भार और अभिसंस्कार-भार को उतार दिया है। "अनुप्पत्तसदत्थो" में 'सदत्थ' अर्हत्त्व को कहा जाता है, उसे प्राप्त कर लिया है—यह अर्थ है। "परिक्खीणभवसंयोजनो" का अर्थ है जिसके भव-बन्धन क्षीण हो गए हैं। "सम्मदञ्ञा विमुत्तो" का अर्थ है सम्यक् हेतु और कारण से जानकर विमुक्त हुआ। "तस्स न एवं होति अत्थि मे सेय्योति वा" आदि के द्वारा श्रेष्ठ व्यक्ति के प्रति "मैं श्रेष्ठ हूँ" आदि तीन प्रकार के मान का निषेध किया गया है। क्योंकि क्षीणास्त्र (अर्हन्त) को "मैं श्रेष्ठ हूँ, मैं समान हूँ, मैं हीन हूँ" ऐसा मान नहीं होता। "नत्थि मे सेय्यो" आदि के द्वारा भी उन्हीं (मानों) का निषेध किया गया है। क्योंकि क्षीणास्त्र को "मैं ही श्रेष्ठ हूँ, मैं ही समान हूँ, मैं ही हीन हूँ, अन्य कोई श्रेष्ठ आदि नहीं हैं" ऐसा मान नहीं होता।

අචිරපක්කන්තෙසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිත්වා අචිරංයෙව පක්කන්තෙසු. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති අරහත්තං කථෙන්ති. හසමානකා මඤ්ඤෙ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති හසමානා විය කථෙන්ති. විඝාතං ආපජ්ජන්තීති දුක්ඛං ආපජ්ජන්ති.

"अचिरपक्कन्तेसू" का अर्थ है अर्हत्त्व की घोषणा करने के कुछ ही समय बाद चले जाने पर। "अञ्ञं ब्याकरोन्ती" का अर्थ है अर्हत्त्व का कथन करते हैं। "हसमानका मञ्ञे" का अर्थ है मानो हँसते हुए (प्रसन्नतापूर्वक) कहते हैं। "विघातं आपज्जन्ती" का अर्थ है दुःख को प्राप्त होते हैं।

න උස්සෙසු න ඔමෙසු, සමත්තෙ නොපනීයරෙති එත්ථ උස්සාති උස්සිතතා සෙය්‍යපුග්ගලා. ඔමාති හීනා. සමත්තොති සදිසො. ඉති ඉමෙසු තීසුපි සෙය්‍යහීනසදිසෙසු ඛීණාසවා මානෙන න උපනීයරෙ, න උපනෙන්ති, න උපගච්ඡන්තීති අත්ථො. ඛීණා ජාතීති ඛීණා තෙසං ජාති. වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්ථං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. චරන්ති සංයොජනවිප්පමුත්තාති සබ්බසංයොජනෙහි විමුත්තා හුත්වා චරන්ති. සුත්තෙපි ගාථායම්පි ඛීණාසවො කථිතො.

"न उस्सेसु न ओमेसु, समत्ते नोपनीयरे" यहाँ "उस्सा" का अर्थ है उन्नत या श्रेष्ठ व्यक्ति। "ओमा" का अर्थ है हीन व्यक्ति। "समत्तो" का अर्थ है समान व्यक्ति। इस प्रकार इन तीनों—श्रेष्ठ, हीन और समान व्यक्तियों के प्रति क्षीणास्त्र (अर्हन्त) मान के कारण नहीं जाते (अर्थात् मान नहीं करते)—यह अर्थ है। "खीणा जाती" का अर्थ है उनकी जाति (पुनर्जन्म) समाप्त हो गई है। "वुसितं ब्रह्मचरियं" का अर्थ है मार्ग-ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है। "चरन्ति संयोजनविप्पमुत्ता" का अर्थ है सभी संयोजनों से मुक्त होकर विचरण करते हैं। सुत्त में और गाथा में भी क्षीणास्त्र (अर्हन्त) का ही वर्णन है।

8. ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා

८. इन्द्रिय संवर सुत्त की व्याख्या।

50. අට්ඨමෙ හතූපනිසං හොතීති හතූපනිස්සයං හොති. සීලවිපන්නස්සාති විපන්නසීලස්ස. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනාඤාණං. නිබ්බිදාවිරාගොති එත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො අරියමග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති එත්ථ විමුත්තීති අරහත්තඵලං, ඤාණදස්සනන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උපනිස්සයසම්පන්නං හොතීති සම්පන්නඋපනිස්සයං හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරො කථිතො.

५०. आठवें सुत्त में "हतूपनिसं होती" का अर्थ है जिसका उपनिषय (प्रबल कारण) नष्ट हो गया है। "सीलविपन्नस्सा" का अर्थ है जिसका शील नष्ट हो गया है। "यथाभूतञाणदस्सनं" का अर्थ है तरुण (प्रारम्भिक) विपश्यना ज्ञान। "निब्बिदाविरागो" यहाँ "निब्बिदा" का अर्थ है बलवती विपश्यना, और "विरागो" का अर्थ है आर्य मार्ग। "विमुत्तिञाणदस्सनं" यहाँ "विमुत्ति" का अर्थ है अर्हत्त्व फल, और "ञाणदस्सनं" का अर्थ है प्रत्यवेक्षण ज्ञान। "उपनिस्सयसम्पन्नं होति" का अर्थ है जिसका उपनिषय (प्रबल कारण) पूर्ण है। इस सुत्त में शील की रक्षा के लिए इन्द्रिय-संवर का वर्णन किया गया है।

9. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

९. आनन्द सुत्त की व्याख्या।

51. නවමෙ කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. අස්සුතඤ්චෙවාති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අස්සුතපුබ්බං. න සම්මොසං ගච්ඡන්තීති විනාසං න ගච්ඡන්ති. චෙතසො සම්ඵුට්ඨපුබ්බාති චිත්තෙන ඵුසිතපුබ්බා. සමුදාචරන්තීති මනොද්වාරෙ චරන්ති. අවිඤ්ඤාතඤ්ච විජානාතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිඤ්ඤාතකාරණං ජානාති. පරියාපුණාතීති වළඤ්ජෙති කථෙති. දෙසෙතීති පකාසෙති. පරං වාචෙතීති පරං උග්ගණ්හාපෙති.

५१. नौवें सुत्त में "कित्तावता" का अर्थ है कितने (कारण) से। "अस्सुतञ्चेव" का अर्थ है अन्य समय में पहले न सुना हुआ। "न सम्मोसं गच्छन्ति" का अर्थ है विनाश को प्राप्त नहीं होते। "चेतसो सम्फुट्टपुब्बा" का अर्थ है चित्त के द्वारा पहले स्पर्श किए हुए। "समुदाचरन्ति" का अर्थ है मन-द्वार में प्रवृत्त होते हैं। "अविञ्ञातञ्च विजानाति" का अर्थ है अन्य समय में न जानी गई बात को जानता है। "परियापुणाति" का अर्थ है उपयोग करता है या कहता है। "देसेति" का अर्थ है प्रकाशित करता है। "परं वाचेति" का अर्थ है दूसरों को सिखाता है।

ආගතාගමාති [Pg.119] දීඝාදීසු යො කොචි ආගමො ආගතො එතෙසන්ති ආගතාගමා. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙපාතිමොක්ඛධරා. පරිපුච්ඡතීති අනුසන්ධිපුබ්බාපරං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ඉදඤ්චිදඤ්ච පුච්ඡිස්සාමීති පරිතුලති පරිච්ඡින්දති. ඉදං, භන්තෙ, කථන්ති, භන්තෙ, ඉදං අනුසන්ධිපුබ්බාපරං කථං හොතීති පුච්ඡති. ඉමස්ස ක්වත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති පුච්ඡති. අවිවටන්ති අවිවරිතං. විවරන්තීති පාකටං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. තත්ථ යස්මිං ධම්මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, ස්වෙව කඞ්ඛාඨානියො නාමාති වෙදිතබ්බො.

'आगतागमा' का अर्थ है—उन भिक्षुओं के लिए, जिन्हें दीघ निकाय आदि में से कोई भी आगम (पालि) कंठस्थ है, वे 'आगतागम' कहलाते हैं। 'धम्मधरा' का अर्थ है सुत्तंत पिटक को धारण करने वाले। 'विनयधरा' का अर्थ है विनय पिटक को धारण करने वाले। 'मातिकाधरा' का अर्थ है दोनों पातिमोक्ख को धारण करने वाले। 'परिपृच्छति' का अर्थ है अनुसंधि (संदर्भ) के पूर्व और अपर (आगे-पीछे) के संबंध में पूछना। 'परिपञ्हति' का अर्थ है—'मैं यह और वह पूछूँगा' इस प्रकार विचार करना, तुलना करना और निश्चय करना। 'भन्ते, यह कैसे है?' का अर्थ है—'भन्ते, इस अनुसंधि का पूर्व-अपर संबंध कैसा है?' ऐसा पूछना। 'इसका क्या अर्थ है?' का अर्थ है—'इस भाषित (कथन) का क्या अर्थ है?' ऐसा पूछना। 'अविवटं' का अर्थ है जो स्पष्ट (अविवृत) नहीं है। 'विवरन्ति' का अर्थ है स्पष्ट (प्रकट) करना। 'कङ्खाठानीयेसु' का अर्थ है शंका के कारणों में। वहाँ जिस विषय (धर्म) में शंका उत्पन्न होती है, उसे ही 'शंका का स्थान' (कङ्खाठानीय) समझना चाहिए।

10. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

१०. खत्तिय सुत्त की व्याख्या।

52. දසමෙ භොගාධිප්පායාති භොගසංහරණත්ථං ඨපිතාධිප්පායා පවත්තඅජ්ඣාසයා. පඤ්ඤූපවිචාරාති පඤ්ඤවන්තො භවෙය්‍යාමාති එවං පඤ්ඤත්ථාය පවත්තූපවිචාරා. අයමෙව නෙසං විචාරො චිත්තෙ උපවිචරති. බලාධිට්ඨානාති බලකායාධිට්ඨානා. බලකායඤ්හි ලද්ධා තෙ ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. පථවිභිනිවෙසාති පථවිසාමිනො භවිස්සාමාති එවං පථවිඅත්ථාය කතචිත්තාභිනිවෙසා. ඉස්සරියපරියොසානාති රජ්ජාභිසෙකපරියොසානා. අභිසෙකඤ්හි පත්වා තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

५२. दसवें सुत्त में 'भोगाधिप्पाया' का अर्थ है—भोग-संपत्ति के संग्रह के उद्देश्य से रखे गए आशय या प्रवृत्त इच्छाएँ। 'पञ्ञूपविचारा' का अर्थ है—'हम प्रज्ञावान बनें' इस प्रकार प्रज्ञा के लाभ के लिए किए जाने वाले विचार। यही विचार उनके चित्त में विचरण करता है। 'बलाधिट्ठाना' का अर्थ है—सेना (बल) के आधार वाले; क्योंकि सेना को प्राप्त कर ही वे प्रतिष्ठित होते हैं। 'पथविभिनिवेसा' का अर्थ है—'हम पृथ्वी के स्वामी बनेंगे' इस प्रकार पृथ्वी के लिए किया गया चित्त का अभिनिवेश (दृढ़ निश्चय)। 'इस्सरियपरियोसाना' का अर्थ है—राज्याभिषेक में पर्यवसान (समाप्ति) वाले; क्योंकि अभिषेक प्राप्त करने पर ही वे पूर्णता को प्राप्त होते हैं। इसी विधि से सभी जगह अर्थ समझना चाहिए।

සෙසපදෙසු පනෙත්ථ අයමධිප්පායො – බ්‍රාහ්මණා තාව මන්තෙ ලභිත්වා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති, ගහපතිකා යංකිඤ්චි සිප්පං, ඉත්ථී කුලදායජ්ජසාමිකං පුත්තං, චොරා යංකිඤ්චි ආවුධසත්ථං, සමණා සීලපරිපුණ්ණා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. තස්මා මන්තාධිට්ඨානාතිආදීනි වුත්තානි.

शेष पदों में यहाँ यह अभिप्राय है—ब्राह्मण मंत्रों को प्राप्त कर प्रतिष्ठित होते हैं, गृहपति किसी शिल्प (हुनर) को प्राप्त कर, स्त्रियाँ कुल के उत्तराधिकारी पुत्र को प्राप्त कर, चोर किसी शस्त्र को प्राप्त कर, और श्रमण शील से परिपूर्ण होकर प्रतिष्ठित होते हैं। इसलिए 'मन्ताधिट्ठाना' आदि शब्द कहे गए हैं।

බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘යඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති චිත්තං අභිනිවිසති, බ්‍රහ්මලොකෙ පත්තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. තස්මා තෙ යඤ්ඤාභිනිවෙසා බ්‍රහ්මලොකපරියොසානාති වුත්තා. කම්මන්තකරණත්ථාය මනො එතෙසං අභිනිවිසතීති කම්මන්තාභිනිවෙසා. කම්මෙ නිට්ඨිතෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති නිට්ඨිතකම්මන්තපරියොසානා.

ब्राह्मणों का चित्त 'हम यज्ञ करेंगे' इसमें अभिनिविष्ट होता है, और ब्रह्मलोक पहुँचने पर वे पर्यवसान (पूर्णता) को प्राप्त होते हैं। इसलिए उन्हें 'यञ्ञाभिनिवेसा ब्रह्मलोकपरियोसाना' कहा गया है। गृहपतियों का मन कर्म (कार्य) करने के लिए अभिनिविष्ट होता है, इसलिए वे 'कम्मन्ताभिनिवेसा' हैं। कार्य पूरा होने पर वे पर्यवसान को प्राप्त होते हैं, इसलिए वे 'निट्ठितकम्मन्तपरियोसाना' कहलाते हैं।

පුරිසාධිප්පායාති පුරිසෙසු පවත්තඅජ්ඣාසයා. අලඞ්කාරත්ථාය මනො උපවිචරති එතිස්සාති අලඞ්කාරූපවිචාරා. අසපත්තී හුත්වා එකිකාව [Pg.120] ඝරෙ වසෙය්‍යන්ති එවමස්සා චිත්තං අභිනිවිසතීති අසපත්තීභිනිවෙසා. ඝරාවාසිස්සරියෙ ලද්ධෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති ඉස්සරියපරියොසානා.

'पुरिसाधिप्पाया' का अर्थ है—पुरुषों के प्रति प्रवृत्त आशय वाली। अलंकार (सजावट) के लिए जिसका मन विचरण करता है, वह 'अलङ्कारूपविचारा' है। 'बिना सौत के घर में अकेली रहूँ' इस प्रकार जिसका चित्त अभिनिविष्ट होता है, वह 'असपत्तीभिनिवेसा' है। घर के ऐश्वर्य को प्राप्त करने पर वे पर्यवसान को प्राप्त होती हैं, इसलिए 'इस्सरियपरियोसाना' कहा गया है।

පරභණ්ඩස්ස ආදානෙ අධිප්පායො එතෙසන්ති ආදානාධිප්පායා. ගහනෙ නිලීයනට්ඨානෙ එතෙසං මනො උපවිචරතීති ගහනූපවිචාරා. අන්ධකාරත්ථාය එතෙසං චිත්තං අභිනිවිසතීති අන්ධකාරාභිනිවෙසා. අදස්සනප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති අදස්සනපරියොසානා.

दूसरे की वस्तु लेने की इच्छा रखने वाले 'आदानाधिप्पाया' हैं। छिपने के स्थान (गहन/झाड़ी) में जिनका मन विचरण करता है, वे 'गहनूपविचारा' हैं। अंधकार के लिए जिनका चित्त अभिनिविष्ट होता है, वे 'अन्धकाराभिनिवेसा' हैं। दिखाई न देने (अदर्शन) की स्थिति को प्राप्त होने पर वे पर्यवसान को प्राप्त होते हैं, इसलिए 'अदस्सनपरियोसाना' कहलाते हैं।

අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුචිභාවසීලෙ ච අධිප්පායො එතෙසන්ති ඛන්තිසොරච්චාධිප්පායා. අකිඤ්චනභාවෙ නිග්ගහණභාවෙ චිත්තං එතෙසං අභිනිවිසතීති ආකිඤ්චඤ්ඤාභිනිවෙසා. නිබ්බානප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති නිබ්බානපරියොසානා.

सहनशीलता (क्षान्ति) और शुचिता (शील) में जिनका आशय है, वे 'खन्तिसोरच्चाधिप्पाया' हैं। अकिंचन भाव (अपरिग्रह) और निग्रह में जिनका चित्त अभिनिविष्ट होता है, वे 'आकिञ्चञ्ञाभिनिवेसा' हैं। निर्वाण प्राप्त करने पर वे पर्यवसान को प्राप्त होते हैं, इसलिए 'निब्बानपरियोसाना' कहलाते हैं।

11. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

११. अप्पमाद सुत्त की व्याख्या।

53. එකාදසමෙ සමධිග්ගය්හාති සුට්ඨු ගණ්හිත්වා. ජඞ්ගලානං පාණානන්ති පථවීතලචාරීනං සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං උපනික්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨං අක්ඛායති. පබ්බජලායකොති පබ්බජතිණච්ඡෙදකො. ඔධුනාතීති හෙට්ඨා මුඛං ධුනාති. නිධුනාතීති උභොහි පස්සෙහි ධුනාති. නිච්ඡාදෙතීති බාහාය වා පහරති, රුක්ඛෙ වා පහරති. අම්බපිණ්ඩියාති අම්බඵලපිණ්ඩියා. වණ්ටූපනිබන්ධනානීති වණ්ටෙ උපනිබන්ධනානි, වණ්ටෙ වා පතිට්ඨිතානි. තදන්වයානි භවන්තීති වණ්ටානුවත්තකානි භවන්ති, අම්බපිණ්ඩිදණ්ඩකානුවත්තකානි භවන්තීතිපි අත්ථො. ඛුද්දරාජානොති ඛුද්දකරාජානො, පකතිරාජානො වා.

५३. ग्यारहवें सुत्त में 'समधिग्गय्ह' का अर्थ है—अच्छी तरह पकड़कर। 'जंगलों के प्राणियों' का अर्थ है—पृथ्वी पर चलने वाले पैरों वाले प्राणी। 'पदजातानि' का अर्थ है—पदचिह्न। 'समवधानं गच्छन्ति' का अर्थ है—एक स्थान पर इकट्ठा होना या सम्मिलित होना। 'अग्गमक्खायति' का अर्थ है—श्रेष्ठ कहा जाता है। 'पब्बजलायको' का अर्थ है—घास काटने वाला। 'ओधुनाति' का अर्थ है—नीचे की ओर मुख करके झाड़ना। 'निधुनाति' का अर्थ है—दोनों पार्श्वों (बगल) से झाड़ना। 'निच्छादेति' का अर्थ है—भुजाओं से प्रहार करना या वृक्ष पर मारना। 'अम्बपिण्डिया' का अर्थ है—आम के फलों का गुच्छा। 'वण्टूपनिबन्धनानि' का अर्थ है—डंठल से बँधे हुए या डंठल पर स्थित। 'तदन्वयानि भवन्ति' का अर्थ है—डंठल का अनुसरण करने वाले होते हैं, अथवा आम के गुच्छे की डंडी का अनुसरण करने वाले होते हैं। 'खुद्दराजानो' का अर्थ है—छोटे राजा या सामान्य राजा।

12. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

१२. धम्मिक सुत्त की व्याख्या।

54. ද්වාදසමෙ සබ්බසොති සබ්බෙසු. සත්තසු විහාරෙසූති සත්තසු පරිවෙණෙසු. පරිභාසතීති පරිභවති භයං උපදංසෙති. විහිංසතීති විහෙඨෙති. විතුදතීති විජ්ඣති. රොසෙති වාචායාති වාචාය ඝට්ටෙති. පක්කමන්තීති දිසා පක්කමන්ති. න සණ්ඨහන්තීති නප්පතිට්ඨහන්ති. රිඤ්චන්තීති [Pg.121] ඡඩ්ඩෙන්ති විස්සජ්ජෙන්ති. පබ්බාජෙය්‍යාමාති නීහරෙය්‍යාම. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අලන්ති යුත්තමෙතං, යං තං පබ්බාජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කිං තෙ ඉමිනාති කිං තව ඉමිනා ජාතිභූමියං වාසෙන. තීරදස්සිං සකුණන්ති දිසාකාකං. මුඤ්චන්තීති දිසාදස්සනත්ථං විස්සජ්ජෙන්ති. සාමන්තාති අවිදූරෙ. සමන්තාතිපි පාඨො, සමන්තතොති අත්ථො. අභිනිවෙසොති පත්ථරිත්වා ඨිතසාඛානං නිවෙසො. මූලසන්තානකානන්ති මූලානං නිවෙසො.

५४. बारहवें सुत्त में 'सब्बसो' का अर्थ है—सब में। 'सात विहारों में' का अर्थ है—सात परिवेणों (आंगनों) में। 'परिभासति' का अर्थ है—तिरस्कार करना या भय दिखाना। 'विहिंसति' का अर्थ है—पीड़ा देना। 'वितुदति' का अर्थ है—चुभाना। 'वाचाया रोसेति' का अर्थ है—वाणी से कष्ट देना। 'पक्कमन्ति' का अर्थ है—दिशाओं में चले जाते हैं। 'न संठहन्ति' का अर्थ है—नहीं ठहरते। 'रिञ्चन्ति' का अर्थ है—त्याग देते हैं या छोड़ देते हैं। 'पब्बाजेय्याम' का अर्थ है—निकाल दें। 'हन्द' एक निपात है जो वाक्य जोड़ने के अर्थ में प्रयुक्त होता है। 'अलं' का अर्थ है—यह उचित है कि उन्हें निकाल दिया जाए। 'किं ते इमिना' का अर्थ है—तुम्हारी जन्मभूमि में इस निवास से तुम्हें क्या लाभ? 'तीरदस्सी सकुंण' का अर्थ है—दिशा खोजने वाला कौआ। 'मुञ्चन्ति' का अर्थ है—दिशा देखने के लिए छोड़ते हैं। 'सामन्ता' का अर्थ है—निकट में। 'समन्ता' भी पाठ है, जिसका अर्थ है—चारों ओर से। 'अभिनिवेस' का अर्थ है—फैली हुई शाखाओं का स्थान। 'मूलसन्तानकानं' का अर्थ है—जड़ों का विस्तार या स्थान।

ආළ්හකථාලිකාති තණ්ඩුලාළ්හකස්ස භත්තපචනථාලිකා. ඛුද්දං මධුන්ති ඛුද්දමක්ඛිකාහි කතං දණ්ඩකමධුං. අනෙලකන්ති නිද්දොසං. න ච සුදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඵලානි හිංසන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසෙ ඵලානි න හිංසන්ති. අත්තනො කොට්ඨාසෙහි මූලං වා තචං වා පත්තං වා ඡින්දන්තො නාම නත්ථි, අත්තනො අත්තනො සාඛාය හෙට්ඨා පතිතානෙව පරිභුඤ්ජන්ති. අඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසතො අඤ්ඤස කොට්ඨාසං පරිවත්තිත්වා ගතම්පි ‘‘න අම්හාකං සාඛාය ඵල’’න්ති ඤත්වා නො ඛාදන්ති. යාවදත්ථං භක්ඛිත්වාති කණ්ඨප්පමාණෙන ඛාදිත්වා. සාඛං භඤ්ජිත්වාති ඡත්තප්පමාණමත්තං ඡින්දිත්වා ඡායං කත්වා පක්කාමි. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. පක්කමිස්සතීති පක්කන්තො. නාදාසීති දෙවතාය ආනුභාවෙන ඵලමෙව න ගණ්හි. එවඤ්හි සා අධිට්ඨාසි.

'आळ्हकथालिका' का अर्थ है एक 'आळ्हक' (चावल का एक माप) चावल पकाने की हाँडी। 'खुद्दं मधुं' का अर्थ है छोटी मधुमक्खियों द्वारा बनाया गया डंडे वाला शहद। 'अनेलकं' का अर्थ है निर्दोष (मधुमक्खियों के दोष से रहित)। 'न च सुदं अञ्ञमञ्ञस्स फलानि हिंसन्ति' का अर्थ है कि वे एक-दूसरे के हिस्से के फलों को नुकसान नहीं पहुँचाते हैं। अपने हिस्से की जड़, छाल या पत्ते काटने वाला कोई नहीं है; वे केवल अपनी-अपनी शाखा के नीचे गिरे हुए फलों का ही उपभोग करते हैं। यदि किसी दूसरे के हिस्से से लुढ़ककर कोई फल उनके पास आ भी जाए, तो भी वे यह जानकर कि 'यह हमारी शाखा का फल नहीं है', उसे नहीं खाते। 'यावदत्थं भक्खित्वा' का अर्थ है गले तक (तृप्ति तक) खाकर। 'साखं भञ्जित्वा' का अर्थ है छतरी के बराबर पत्ता तोड़कर, छाया बनाकर चला गया। 'यत्र हि नाम' का अर्थ है 'जो पुरुष'। 'पक्कमिस्सति' का अर्थ है चला गया। 'नादासि' का अर्थ है देवता के प्रभाव से फल ग्रहण नहीं किया। उस देवता ने ऐसा ही अधिष्ठान किया था।

තෙනුපසඞ්කමීති ජනපදවාසීහි ගන්ත්වා, ‘‘මහාරාජ, රුක්ඛො ඵලං න ගණ්හි, අම්හාකං නු ඛො දොසො තුම්හාක’’න්ති වුත්තෙ ‘‘නෙව මය්හං දොසො අත්ථි, න ජානපදානං, අම්හාකං විජිතෙ අධම්මො නාම න වත්තති, කෙන නු ඛො කාරණෙන රුක්ඛො න ඵලිතො, සක්කං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන සක්කො දෙවානමින්දො තෙනුපසඞ්කමි. පවත්තෙසීති පරිවත්තෙසි. උම්මූලමකාසීති උද්ධංමූලං අකාසි. අපි නු ත්වන්ති අපි නු තව. අට්ඨිතායෙවාති අට්ඨිතාය එව. සච්ඡවීනීති සමානච්ඡවීනි පකතිට්ඨානෙ ඨිතානි. න පච්චක්කොසතීති නප්පටික්කොසති. රොසන්තන්ති ඝට්ටෙන්තං. භණ්ඩන්තන්ති පහරන්තං.

'तेनुपसङ्कमि' का अर्थ है जनपदवासियों ने जाकर कहा, "महाराज! वृक्ष फल नहीं दे रहा है, क्या यह हमारा दोष है या आपका?" ऐसा कहे जाने पर राजा ने सोचा, "न मेरा दोष है, न जनपदवासियों का; मेरे राज्य में अधर्म नहीं होता। फिर किस कारण से वृक्ष फल नहीं दे रहा? मैं शक्र के पास जाकर पूछूँगा," और वे शक्र के पास गए। 'पवत्तेसि' का अर्थ है पलट दिया। 'उम्मूलमकासि' का अर्थ है जड़ ऊपर कर दी। 'अपि नु त्वं' का अर्थ है 'क्या तुम्हारा'। 'अट्ठितायेव' का अर्थ है अस्थिर ही। 'सच्छवीनि' का अर्थ है पहले जैसी त्वचा वाले (प्राकृतिक अवस्था में स्थित)। 'न पच्चक्कोसति' का अर्थ है पलटकर गाली नहीं देता। 'रोसन्तं' का अर्थ है तंग करने वाले को। 'भण्डन्तं' का अर्थ है प्रहार करने वाले को।

සුනෙත්තොති නෙත්තා වුච්චන්ති අක්ඛීනි, තෙසං සුන්දරතාය සුනෙත්තො. තිත්ථකරොති සුගතිඔගාහනතිත්ථස්ස කාරකො. වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන [Pg.122] විගතරාගො. පසවතීති පටිලභති. දිට්ඨිසම්පන්නන්ති දස්සනසම්පන්නං, සොතාපන්නන්ති අත්ථො. ඛන්තින්ති අත්තනො ගුණඛණනං. යථාමං සබ්‍රහ්මචාරීසූති යථා ඉමං සබ්‍රහ්මචාරීසු අක්කොසනපරිභාසනං, අඤ්ඤං එවරූපං ගුණඛන්තිං න වදාමීති අත්ථො. න නො සමසබ්‍රහ්මචාරීසූති එත්ථ සමජනො නාම සකජනො වුච්චති. තස්මා න නො සකෙසු සමානබ්‍රහ්මචාරීසු චිත්තානි පදුට්ඨානි භවිස්සන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

'सुनेत्तो' यहाँ नेत्रों को 'नेत्त' कहा गया है, उनकी सुंदरता के कारण 'सुनेत्त' (सुंदर नेत्रों वाला)। 'तित्थकरो' का अर्थ है सुगति रूपी घाट का निर्माता। 'वीतरागो' का अर्थ है विक्खम्भन (दबाने) के वश से राग रहित। 'पसवति' का अर्थ है प्राप्त करता है। 'दिट्ठिसम्पन्नं' का अर्थ है दर्शन-सम्पन्न, अर्थात् 'सोतापन्न'। 'खन्तिं' का अर्थ है अपने गुणों के प्रति सहनशीलता। 'यथा मं सब्रह्मचारीसु' का अर्थ है जैसे मैं इन सब्रह्मचारियों के बीच इस सोतापन्न व्यक्ति को गुणवान कहता हूँ, वैसे किसी अन्य को नहीं। 'न नो समसब्रह्मचारीसु' यहाँ 'समजन' का अर्थ अपने लोग (परिषद्) है। इसलिए, हमारे चित्त अपने लोगों या समान ब्रह्मचारियों के प्रति दूषित नहीं होंगे, यही यहाँ अर्थ है।

ජොතිපාලො ච ගොවින්දොති නාමෙන ජොතිපාලො ඨානෙන මහාගොවින්දො. සත්තපුරොහිතොති රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං පුරොහිතො. අහිංසකා අතීතංසෙති එතෙ ඡ සත්ථාරො අතීතංසෙ අහිංසකා අහෙසුං. නිරාමගන්ධාති කොධාමගන්ධෙන නිරාමගන්ධා. කරුණෙවිමුත්තාති කරුණජ්ඣානෙ අධිමුත්තා, කරුණාය ච කරුණාපුබ්බභාගෙ ච ඨිතා. යෙතෙති එතෙ, අයමෙව වා පාඨො. න සාධුරූපං ආසීදෙති සාධුසභාවං න ඝට්ටෙය්‍ය. දිට්ඨිට්ඨානප්පහායිනන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතප්පහායිනං. සත්තමොති අරහත්තතො පට්ඨාය සත්තමො. අවීතරාගොති අවිගතරාගො. එතෙන අනාගාමිභාවං පටික්ඛිපති. පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූති පඤ්ච විපස්සනින්ද්‍රියානි මුදූනි. තස්ස හි තානි සකදාගාමිං උපාදාය මුදූනි නාම හොන්ති. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහඤාණං. පුබ්බෙව උපහඤ්ඤතීති පඨමතරඤ්ඤෙව උපහඤ්ඤති. අක්ඛතොති ගුණඛණනෙන අක්ඛතො අනුපහතො හුත්වා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'जोतिपालो च गोविन्दो' का अर्थ है नाम से जोतिपाल और पद से महागोविन्द। 'सत्तपुरोहितो' का अर्थ है रेणु आदि सात राजाओं का पुरोहित। 'अहिंसका अतीतंसे' का अर्थ है ये छह शास्ता अतीत काल में अहिंसक थे। 'निरामगन्धा' का अर्थ है क्रोध रूपी दुर्गंध से रहित। 'करुणेविमुत्ता' का अर्थ है करुणा ध्यान में लीन, करुणा और करुणा की पूर्व अवस्था में स्थित। 'येते' का अर्थ है 'एते' (ये)। 'न साधुरूपं आसीदे' का अर्थ है सज्जन स्वभाव वाले को तंग न करे। 'दिट्ठिट्ठानप्पहायिनं' का अर्थ है बासठ प्रकार की मिथ्या दृष्टियों का त्याग करने वाले। 'सत्तमो' का अर्थ है अर्हत्व से शुरू कर सातवाँ (स्रोतापन्न)। 'अवीतरागो' का अर्थ है जिसका राग अभी समाप्त नहीं हुआ है; इससे अनागामी होने का निषेध होता है। 'पञ्चिन्द्रिया मुदू' का अर्थ है पाँच विपश्यना इंद्रियाँ कोमल हैं। सकदागामी की तुलना में सोतापन्न की वे इंद्रियाँ कोमल होती हैं। 'विपस्सना' का अर्थ है संस्कार-परिग्रह-ज्ञान। 'पुब्बेव उपहञ्ञति' का अर्थ है पहले ही पीड़ित होता है। 'अक्खतो' का अर्थ है गुणों के विनाश से रहित होकर। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट है।

ධම්මිකවග්ගො පඤ්චමො.

धम्मिकवग्गो पञ्चमो (धम्मिक वर्ग पाँचवाँ)।

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

प्रथम पण्णासक समाप्त।

2. දුතියපණ්ණාසකං

२. द्वितीय पण्णासक

6. මහාවග්ගො

६. महावग्ग

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

१. सोण सुत्त की व्याख्या

55. ඡට්ඨස්ස [Pg.123] පඨමෙ සොණොති සුඛුමාලසොණත්ථෙරො. සීතවනෙති එවංනාමකෙ සුසානෙ. තස්මිං කිර පටිපාටියා පඤ්ච චඞ්කමනපණ්ණසාලාසතානි මාපිතානි, තෙසු ථෙරො අත්තනො සප්පායචඞ්කමනං ගහෙත්වා සමණධම්මං කරොති. තස්ස ආරද්ධවීරියස්ස හුත්වා චඞ්කමතො පාදතලානි භිජ්ජිංසු, ජාණූහි චඞ්කමතො ජාණුකානිපි හත්ථතලානිපි භිජ්ජිංසු, ඡිද්දානි අහෙසුං. එවං ආරද්ධවීරියො විහරන්තො ඔභාසනිමිත්තමත්තකම්පි දස්සෙතුං නාසක්ඛි. තස්ස වීරියෙන කිලමිතකායස්ස කොටියං පාසාණඵලකෙ නිසින්නස්ස යො විතක්කො උදපාදි, තං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරද්ධවීරියාති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියා. න අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතීති සචෙ හි අහං උග්ඝටිතඤ්ඤූ වා අස්සං විපඤ්චිතඤ්ඤූ වා නෙය්‍යො වා, නූන මෙ චිත්තං විමුච්චෙය්‍ය. අද්ධා පනස්මි පදපරමො, යෙන මෙ චිත්තං න විමුච්චතීති සන්නිට්ඨානං කත්වා සංවිජ්ජන්ති ඛො පනාතිආදීනි චින්තෙසි. තත්ථ භොගාති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං.

५५. छठे वर्ग के प्रथम सुत्त में 'सोणो' का अर्थ है सुकुमार सोण स्थविर। 'सीतवने' का अर्थ है इस नाम के श्मशान में। वहाँ क्रम से पाँच सौ चंक्रमण शालाएँ बनाई गई थीं, उनमें से स्थविर ने अपने अनुकूल चंक्रमण को चुनकर श्रमण धर्म का पालन किया। अत्यधिक वीर्य (पुरुषार्थ) करने के कारण चंक्रमण करते हुए उनके पैरों के तलवे फट गए, घुटनों के बल चलने से घुटने और हथेलियाँ भी फट गईं। इस प्रकार वीर्यवान होकर विहार करते हुए भी वे आभा-निमित्त (मार्ग-फल का संकेत) भी नहीं देख सके। थके हुए शरीर से पत्थर की शिला पर बैठे हुए उनके मन में जो विचार आया, उसे दिखाने के लिए 'अथ खो आयस्मतो' आदि कहा गया है। 'आरद्धवीरिया' का अर्थ है परिपूर्ण और प्रगृहीत वीर्य वाले। 'न अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चति' का अर्थ है—"यदि मैं उग्घटितञ्ञू, विपञ्चितञ्ञू या नेय्य होता, तो मेरा चित्त विमुक्त हो जाता। निश्चय ही मैं 'पदपरम' हूँ, इसलिए मेरा चित्त विमुक्त नहीं हो रहा"—ऐसा निश्चय कर उन्होंने 'संविज्जन्ति खो पन' आदि सोचा। 'भोगा' यहाँ द्वितीया विभक्ति के अर्थ में प्रथमा विभक्ति है।

පාතුරහොසීති ථෙරස්ස චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘අයං සොණො අජ්ජ සීතවනෙ පධානභූමියං නිසින්නො ඉමං විතක්කං විතක්කෙති, ගන්ත්වාස්ස විතක්කං සහොත්ථං ගණ්හිත්වා වීණොපමං කම්මට්ඨානං කථෙස්සාමී’’ති පමුඛෙ පාකටො අහොසි. පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙති පධානිකභික්ඛූ අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඔවදිතුං ආගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නිසීදනත්ථං යථාලාභෙන ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වාව පධානං කරොන්ති, අඤ්ඤං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සන්ථරිත්වා උපරි සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙන්ති. ථෙරොපි ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පධානං අකාසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ’’ති.

‘पातुरहोसि’ (प्रकट हुए) का अर्थ है कि स्थविर सोण के चित्त के विचार को जानकर, यह सोचते हुए कि 'यह सोण आज शीतवन की प्रधानभूमि (शमशान भूमि) में बैठा हुआ यह विचार कर रहा है; मैं जाकर उसके इस विचार को चोरी की पोटली के समान पकड़कर वीणा की उपमा वाला कर्मस्थान कहूँगा', भगवान उनके सामने प्रकट हुए। ‘पञ्ञत्ते आसने’ (बिछाए हुए आसन पर) का अर्थ है कि प्रधान (ध्यान) करने वाले भिक्षु अपने निवास स्थान पर उपदेश देने के लिए आए हुए भगवान बुद्ध के बैठने के लिए यथालाभ आसन बिछाकर ही ध्यान करते हैं; यदि अन्य आसन न मिले तो पुराने पत्तों को बिछाकर उसके ऊपर संघात (चीवर) बिछा देते हैं। स्थविर ने भी आसन बिछाकर ही ध्यान किया था। उसी के संदर्भ में ‘पञ्ञत्ते आसने’ कहा गया है।

තං කිං මඤ්ඤසීති සත්ථා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො අවසෙසකම්මට්ඨානෙහි අත්ථො නත්ථි, අයං ගන්ධබ්බසිප්පෙ ඡෙකො චිණ්ණවසී, අත්තනො විසයෙ කථියමානං [Pg.124] ඛිප්පමෙව සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති වීණොපමං කථෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ. වීණාය තන්තිස්සරෙ කුසලතා නාම වීණාය වාදනකුසලතා, සො ච තත්ථ කුසලො. මාතාපිතරො හිස්ස ‘‘අම්හාකං පුත්තො අඤ්ඤං සිප්පං සික්ඛන්තො කායෙන කිලමිස්සති, ඉදං පන සයනෙ නිසින්නෙනෙව සක්කා උග්ගණ්හිතු’’න්ති ගන්ධබ්බසිප්පමෙව උග්ගණ්හාපෙසුං. තස්ස –

‘तं किं मञ्ञसि’ (तुम क्या मानते हो) के विषय में शास्ता ने सोचा कि ‘इस भिक्षु का अन्य कर्मस्थानों से कोई प्रयोजन नहीं है, यह गन्धर्व-शिल्प (वीणा वादन) में चतुर और अभ्यस्त है, अपने विषय में कहे जाने पर यह शीघ्र ही समझ जाएगा’, ऐसा सोचकर वीणा की उपमा देने के लिए ‘तं किं मञ्ञसि’ आदि कहा। वीणा के तारों के स्वर में कुशलता का अर्थ है वीणा बजाने में कुशलता, और वह उसमें कुशल था। उसके माता-पिता ने सोचा था कि ‘हमारा पुत्र यदि अन्य शिल्प सीखेगा तो शरीर से थक जाएगा, किन्तु इसे तो बिस्तर पर बैठे-बैठे ही सीखा जा सकता है’, इसलिए उन्होंने उसे गन्धर्व-शिल्प ही सिखाया था।

‘‘සත්ත සරා තයො ගාමා, මුච්ඡනා එකවීසති;

ඨානා එකූනපඤ්ඤාස, ඉච්චෙතෙ සරමණ්ඩලා’’ති. –

‘सात स्वर, तीन ग्राम, इक्कीस मूर्च्छनाएँ और उनचास स्थान - ये स्वर-मण्डल हैं।’

ආදිකං ගන්ධබ්බසිප්පං සබ්බමෙව පගුණං අහොසි. අච්චායතාති අතිආයතා ඛරමුච්ඡනා. සරවතීති සරසම්පන්නා. කම්මඤ්ඤාති කම්මක්ඛමා කම්මයොග්ගා. අතිසිථිලාති මන්දමුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨිතාති මජ්ඣිමෙ සරෙ ඨපෙත්වා මුච්ඡිතා.

आदि सारा गन्धर्व-शिल्प उसे पूर्णतः कण्ठस्थ (अभ्यस्त) था। ‘अच्चायता’ का अर्थ है - अत्यधिक खींची हुई, कठोर मूर्च्छना। ‘सरवती’ का अर्थ है - स्वर से सम्पन्न। ‘कम्मञ्ञा’ का अर्थ है - कर्म के योग्य, बजाने के योग्य। ‘अतिसिथिला’ का अर्थ है - मन्द मूर्च्छना। ‘समे गुणे पतिट्ठिता’ का अर्थ है - मध्यम स्वर में स्थापित करके बजाई गई।

අච්චාරද්ධන්ති අතිගාළ්හං. උද්ධච්චාය සංවත්තතීති උද්ධතභාවාය සංවත්තති. අතිලීනන්ති අතිසිථිලං. කොසජ්ජායාති කුසීතභාවත්ථාය. වීරියසමථං අධිට්ඨහාති වීරියසම්පයුත්තං සමථං අධිට්ඨහ, වීරියං සමථෙන යොජෙහීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣාති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමතං සමභාවං අධිට්ඨාහි. තත්ථ සද්ධං පඤ්ඤාය, පඤ්ඤඤ්ච සද්ධාය, වීරියං සමාධිනා, සමාධිඤ්ච වීරියෙන යොජයතා ඉන්ද්‍රියානං සමතා අධිට්ඨිතා නාම හොති. සති පන සබ්බත්ථිකා, සා සදා බලවතීයෙව වට්ටති. තඤ්ච පන තෙසං යොජනාවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.60-62) පකාසිතමෙව. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති තස්මිඤ්ච සමභාවෙ සති යෙන ආදාසෙ මුඛබිම්බෙනෙව නිමිත්තෙන උප්පජ්ජිතබ්බං, තං සමථනිමිත්තං විපස්සනානිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං ඵලනිමිත්තඤ්ච ගණ්හාහි නිබ්බත්තෙහීති එවමස්ස සත්ථා අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙසි.

‘अच्चारद्धं’ का अर्थ है - अत्यधिक कठोर (प्रयत्न)। ‘उद्धच्चाय संवत्तति’ का अर्थ है - चंचलता (उद्धत्य) के लिए होता है। ‘अतिलीनं’ का अर्थ है - अत्यधिक शिथिल। ‘कोसज्जाय’ का अर्थ है - आलस्य के लिए। ‘वीरियसमतं अधिट्ठह’ का अर्थ है - वीर्य (ऊर्जा) से युक्त शमथ को धारण करो, अर्थात् वीर्य को शमथ (समाधि) के साथ संयोजित करो। ‘इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झ’ का अर्थ है - श्रद्धा आदि इन्द्रियों की समता (समान भाव) को प्राप्त करो। वहाँ श्रद्धा को प्रज्ञा के साथ, प्रज्ञा को श्रद्धा के साथ, वीर्य को समाधि के साथ और समाधि को वीर्य के साथ जोड़ने वाले की इन्द्रियों की समता सिद्ध होती है। किन्तु स्मृति (सति) सर्वत्र उपयोगी है, वह सदा बलवती ही होनी चाहिए। इन्द्रियों के संयोजन की वह विधि विशुद्धिमार्ग में प्रकाशित की गई है। ‘तत्थ च निमित्तं गण्हाहि’ का अर्थ है - उस समभाव के होने पर, जैसे दर्पण में मुख का प्रतिबिम्ब निमित्त के रूप में उत्पन्न होता है, वैसे ही उस शमथ-निमित्त, विपश्यना-निमित्त, मार्ग-निमित्त और फल-निमित्त को ग्रहण करो, उत्पन्न करो। इस प्रकार शास्ता ने उसे अर्हत्त्व में प्रतिष्ठित करते हुए कर्मस्थान का उपदेश दिया।

තත්ථ ච නිමිත්තං අග්ගහෙසීති සමථනිමිත්තඤ්ච විපස්සනානිමිත්තඤ්ච අග්ගහෙසි. ඡ ඨානානීති ඡ කාරණානි. අධිමුත්තො හොතීති පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතො හොති. නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොතිආදි සබ්බං අරහත්තවසෙනෙව වුත්තං. අරහත්තඤ්හි සබ්බකිලෙසෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, තෙහෙව පවිවිත්තත්තා පවිවෙකො, බ්‍යාපජ්ඣාභාවතො අබ්‍යාපජ්ඣං, තණ්හාක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා [Pg.125] තණ්හාක්ඛයො, උපාදානක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපාදානක්ඛයො, සම්මොහාභාවතො අසම්මොහොති වුච්චති.

‘तत्थ च निमित्तं अग्गहेसि’ का अर्थ है कि उसने शमथ-निमित्त और विपश्यना-निमित्त को ग्रहण किया। ‘छ ठानानि’ का अर्थ है - छह कारण। ‘अधिमुत्तो होति’ का अर्थ है - भेदन कर (साक्षात्कार कर) प्रत्यक्ष करके स्थित होना। ‘नेक्खम्माधिमुत्तो’ आदि सब कुछ अर्हत्त्व के प्रभाव से ही कहा गया है। अर्हत्त्व को ही सभी क्लेशों से निकल जाने के कारण ‘नैष्क्रम्य’ (नेक्खम्म), उन्हीं से विविक्त होने के कारण ‘प्रविवेक’ (पविवेक), व्यापाद (दुःख) के अभाव के कारण ‘अव्यापज्झ’, तृष्णा के क्षय होने पर उत्पन्न होने के कारण ‘तृष्णा-क्षय’ (तण्हक्खय), उपादानों के क्षय होने पर उत्पन्न होने के कारण ‘उपादान-क्षय’ (उपादानक्खय) और सम्मोह (मोह) के अभाव के कारण ‘असम्मोह’ कहा जाता है।

කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති පටිවෙධරහිතං කෙවලං පටිවෙධපඤ්ඤාය අසම්මිස්සකං සද්ධාමත්තකං. පටිචයන්ති පුනප්පුනං කරණෙන වඩ්ඪිං. වීතරාගත්තාති මග්ගපටිවෙධෙන රාගස්ස විගතත්තායෙව නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා සච්ඡිකත්වා ඨිතො හොති, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන විහරති, තන්නින්නමානසොයෙව ච හොතීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

‘केवलं सद्धापत्तकं’ का अर्थ है - प्रतिवेध (साक्षात्कार) से रहित, केवल प्रतिवेध-प्रज्ञा से अमिश्रित मात्र श्रद्धा। ‘पटिचयन्ति’ का अर्थ है - बार-बार करने से वृद्धि। ‘वीतरागत्ता’ का अर्थ है - मार्ग के प्रतिवेध द्वारा राग के विगत (नष्ट) हो जाने से ही नैष्क्रम्य-संज्ञक अर्हत्त्व को बेधकर (साक्षात्कार कर) स्थित होता है, फल-समापत्ति के विहार से विहार करता है और उसका मन उसी की ओर झुका रहता है। शेष पदों में भी यही विधि है।

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති චතුපච්චයලාභඤ්ච තෙසඤ්ඤෙව සුකතභාවඤ්ච වණ්ණභණනඤ්ච. නිකාමයමානොති ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. පවිවෙකාධිමුත්තොති පවිවෙකෙ අධිමුත්තො අරහන්ති එවං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

‘लाभसक्कारसिलोकं’ का अर्थ है - चार प्रत्ययों (आवश्यकताओं) का लाभ, उनकी उत्कृष्टता और प्रशंसा। ‘निकामयमानो’ का अर्थ है - इच्छा करता हुआ, प्रार्थना करता हुआ। ‘पविवेकाधिमुत्तो’ का अर्थ है - ‘मैं प्रविवेक में अधिमुक्त (लीन) हूँ’, इस प्रकार वह अर्हत्त्व की घोषणा करता है।

සීලබ්බතපරාමාසන්ති සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසිත්වා ගහිතං ගහණමත්තං. සාරතො පච්චාගච්ඡන්තොති සාරභාවෙන ජානන්තො. අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තොති අබ්‍යාපජ්ඣං අරහත්තං බ්‍යාකරොති. ඉමිනාව නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොති ඉමස්මිංයෙව අරහත්තං කථිතං, සෙසෙසු පඤ්චසු නිබ්බාන’’න්ති එකෙ වදන්ති. අපරෙ ‘‘අසම්මොහාධිමුත්තොති එත්ථෙව නිබ්බානං කථිතං, සෙසෙසු අරහත්ත’’න්ති වදන්ති. අයං පනෙත්ථ සාරො – සබ්බෙස්වෙව තෙසු අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි කථිතමෙවාති.

‘सीलब्बतपरामासं’ का अर्थ है - शील और व्रत को गलत तरीके से पकड़कर मात्र ग्रहण करना। ‘सारतो पच्चागच्छन्तो’ का अर्थ है - उसे सार रूप में जानना। ‘अव्यापज्झाधिमुत्तो’ का अर्थ है - अव्यापज्झ (दुःख-रहित) अर्हत्त्व की घोषणा करता है। इसी विधि से सभी स्थानों पर अर्थ समझना चाहिए। इसके अतिरिक्त यहाँ ‘नेक्खम्माधिमुत्तो’ इस पद में ही अर्हत्त्व कहा गया है, शेष पाँच में निर्वाण - ऐसा कुछ आचार्य कहते हैं। दूसरे कहते हैं कि ‘असम्मोहाधिमुत्तो’ यहाँ ही निर्वाण कहा गया है, शेष में अर्हत्त्व। यहाँ सार यह है कि इन सभी पदों में अर्हत्त्व और निर्वाण दोनों ही कहे गए हैं।

භුසාති බලවන්තො දිබ්බරූපසදිසා. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති එතස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. කිලෙසා හි උප්පජ්ජමානා චිත්තං ගණ්හන්ති නාම. අමිස්සීකතන්ති කිලෙසා හි ආරම්මණෙන සද්ධිං චිත්තං මිස්සං කරොන්ති, තෙසං අභාවා අමිස්සීකතං. ඨිතන්ති පතිට්ඨිතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අචලප්පත්තං. වයඤ්චස්සානුපස්සතීති තස්ස චෙස චිත්තස්ස උප්පාදම්පි වයම්පි පස්සති. භුසා වාතවුට්ඨීති බලවා වාතක්ඛන්ධො. නෙව සම්පකම්පෙය්‍යාති එකභාගෙන චාලෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පකම්පෙය්‍යාති ථූණං විය සබ්බභාගතො කම්පෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පවෙධෙය්‍යාති වෙධෙත්වා පවෙධෙත්වා පාතෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය.

"भुसा (Bhusā)" का अर्थ है बलवान, जो दिव्य रूपों के समान हैं। "नेवस्स चित्तं परियादियन्ति (Nevassa cittaṃ pariyādiyanti)" का अर्थ है कि वे उस क्षीणाश्रव (अर्हत) के चित्त को वश में करने में समर्थ नहीं होते। वास्तव में, क्लेश उत्पन्न होते समय चित्त को ग्रहण कर लेते हैं। "अमिस्सीकतं (Amissīkataṃ)" का अर्थ है अमिश्रित; क्लेश चित्त को आलम्बन के साथ मिश्रित कर देते हैं, उनके अभाव के कारण यह अमिश्रित है। "ठितं (Ṭhitaṃ)" का अर्थ है प्रतिष्ठित। "आनेञ्जप्पत्तं (Āneñjappattaṃ)" का अर्थ है अचलता को प्राप्त। "वयञ्चस्सानुपस्सति (Vayañcassānupassati)" का अर्थ है कि वह उस चित्त के उत्पाद और व्यय (विनाश) को देखता है। "भुसा वातवुट्ठी (Bhusā vātavuṭṭhī)" का अर्थ है प्रबल वायु का समूह। "नेव सम्पकम्पय्या (Neva sampakampeyyā)" का अर्थ है कि वह एक ओर से हिलाने में समर्थ नहीं हो सकता। "न सम्पकम्पय्या (Na sampakampeyyā)" का अर्थ है कि वह खूँटे (स्तम्भ) की तरह सभी ओर से कँपाने में समर्थ नहीं हो सकता। "न सम्पवेधेय्या (Na sampavedheyyā)" का अर्थ है कि वह कँपाकर या अत्यधिक विचलित कर गिराने में समर्थ नहीं हो सकता।

නෙක්ඛම්මං [Pg.126] අධිමුත්තස්සාති අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස. සෙසපදෙසුපි අරහත්තමෙව කථිතං. උපාදානක්ඛයස්ස චාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අසම්මොහඤ්ච චෙතසොති චිත්තස්ස ච අසම්මොහං අධිමුත්තස්ස. දිස්වා ආයතනුප්පාදන්ති ආයතනානං උප්පාදඤ්ච වයඤ්ච දිස්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන ඉමාය විපස්සනාපටිපත්තියා ඵලසමාපත්තිවසෙන චිත්තං විමුච්චති, නිබ්බානාරම්මණෙ අධිමුච්චති. අථ වා ඉමිනා ඛීණාසවස්ස පටිපදා කථිතා. තස්ස හි ආයතනුප්පාදං දිස්වා ඉමාය විපස්සනාය අධිගතස්ස අරියමග්ගස්සානුභාවෙන සබ්බකිලෙසෙහි සම්මා චිත්තං විමුච්චති. එවං තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස…පෙ… න විජ්ජති. තත්ථ සන්තචිත්තස්සාති නිබ්බුතචිත්තස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

"नेक्खम्मं अधिमुत्तस्स (Nekkhammaṃ adhimuttass)" का अर्थ है अर्हत्व को प्राप्त कर स्थित क्षीणाश्रव के लिए। शेष पदों द्वारा भी अर्हत्व को ही कहा गया है। "उपादानक्खयस्स च (Upādānakkhayassa ca)" यहाँ षष्ठी विभक्ति द्वितीया के अर्थ में है। "असम्मोहञ्च चेतसो (Asammohañca cetaso)" का अर्थ है चित्त के असम्मोह (अर्हत्व) के प्रति समर्पित। "दिस्वा आयतनुप्पादं (Disvā āyatanuppādaṃ)" का अर्थ है आयतनों के उत्पाद और व्यय को देखकर। "सम्मा चित्तं विमुच्चति (Sammā cittaṃ vimuccati)" का अर्थ है कि इस विपश्यना प्रतिपत्ति के द्वारा फल-समापत्ति के वश से चित्त सम्यक् रूप से विमुक्त होता है, निर्वाण रूपी आलम्बन में अधिमुक्त (लीन) होता है। अथवा, इसके द्वारा क्षीणाश्रव की प्रतिपदा (मार्ग) कही गई है। वास्तव में, आयतनों के उत्पाद को देखकर, इस विपश्यना द्वारा प्राप्त आर्यमार्ग के प्रभाव से सभी क्लेशों से सम्यक् विमुक्त, शान्त चित्त वाले उस भिक्षु के लिए पुनः संचय करने योग्य कुछ नहीं है, और न ही कोई करणीय (कर्तव्य) शेष है। वहाँ "सन्तचित्तस्स (Santacittassa)" का अर्थ है शान्त (निर्वाण प्राप्त) चित्त वाले का। शेष यहाँ स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

2. ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

२. फग्गुण सुत्त की व्याख्या।

56. දුතියෙ සමධොසීති උට්ඨානාකාරං දස්සෙසි. පටික්කමන්තීති පරිහායන්ති. නො අභික්කමන්තීති න වඩ්ඪන්ති. සීසවෙඨනං දදෙය්‍යාති සීසං වෙඨෙත්වා දණ්ඩකෙන සම්පරිවත්තකං බන්ධෙය්‍ය. ඉන්ද්‍රියානි විප්පසීදිංසූති තස්මිං මරණසමයෙ ඡ ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානි අහෙසුං. අත්ථුපපරික්ඛායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං උපපරික්ඛනෙ. අනුත්තරෙ උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ. අවිමුත්තං හොතීති අරහත්තඵලෙන අධිමුත්තං හොති.

५६. द्वितीय (सुत्त) में "समधोसि (Samadhosi)" शब्द से उठने के प्रकार को दर्शाया गया है। "पटिक्कमन्ति (Paṭikkamanti)" का अर्थ है घटते हैं। "नो अभिक्कमन्ति (No abhikkamanti)" का अर्थ है नहीं बढ़ते हैं। "सीसवेठनं ददेय्या (Sīsaveṭhanaṃ dadeyyā)" का अर्थ है सिर को लपेटकर और डंडे से घुमाकर बाँध देना। "इन्द्रियानि विप्पसीदिंसु (Indriyāni vippasīdiṃsu)" का अर्थ है उस मरण काल में छहों इन्द्रियाँ अत्यन्त प्रसन्न (निर्मल) हो गईं। "अत्थुपपरिक्खाय (Atthupaparikkhāya)" का अर्थ है हित-अहित और कारण-अकारण की परीक्षा (जाँच) करने में। "अनुत्तरे उपधिसङ्खये (Anuttare upadhisaṅkhaye)" का अर्थ है निर्वाण में। "अविमुत्तं होति (Avimuttaṃ hoti)" का अर्थ है अर्हत्व फल के प्रति समर्पित होता है।

3. ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා

३. छळभिजाति सुत्त की व्याख्या।

57. තතියෙ ඡළභිජාතියොති ඡ ජාතියො. තත්‍රිදන්ති තත්‍රායං. ලුද්දාති දාරුණා. භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකාති සමණා නාමෙතෙ. එකසාටකාති එකෙනෙව පිලොතිකඛණ්ඩෙන පුරතො පටිච්ඡාදනකා. අකාමකස්ස බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුන්ති සත්ථෙ ගච්ඡමානෙ ගොණම්හි මතෙ ගොමංසමූලං උප්පාදනත්ථාය විභජිත්වා ඛාදමානා එකස්ස ගොමංසං අනිච්ඡන්තස්සෙව කොට්ඨාසං කත්වා ‘‘අයඤ්ච තෙ ඛාදිතබ්බො, මූලඤ්ච දාතබ්බ’’න්ති තං කොට්ඨාසසඞ්ඛාතං බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුං, බලක්කාරෙන හත්ථෙ ඨපෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අඛෙත්තඤ්ඤුනාති අභිජාතිපඤ්ඤත්තියා ඛෙත්තං අජානන්තෙන. තං සුණාහීති තං මම පඤ්ඤත්තිං සුණාහි. කණ්හාභිජාතිකොති කාළකජාතිකො. කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කණ්හසභාවො හුත්වා ජායති නිබ්බත්තති, කණ්හාභිජාතියං වා ජායති. නිබ්බානං [Pg.127] අභිජායතීති නිබ්බානං පාපුණාති, අරියභූමිසඞ්ඛාතාය වා නිබ්බානජාතියා ජායති.

५७. तृतीय (सुत्त) में "छळभिजातियो (Chaḷabhijātiyo)" का अर्थ है छह प्रकार की जातियाँ (श्रेणियाँ)। "तत्रिदं (Tatridanti)" का अर्थ है उनमें यह। "लुद्दा (Luddā)" का अर्थ है क्रूर। "कण्टकवृत्तिका (Kaṇṭakavuttikā)" का अर्थ है काँटों के समान तीक्ष्ण राग वाली आजीविका वाले; ये 'श्रमण' कहलाते हैं। "एकसाटका (Ekasāṭakā)" का अर्थ है केवल एक पुराने वस्त्र के टुकड़े से आगे के भाग को ढँकने वाले। "अकामकस्स बिलं ओ लग्गेय्युं (Akāmakassa bilaṃ olaggeyyuṃ)" का अर्थ है: जब सार्थ (काफिला) जा रहा हो और बैल मर जाए, तो मांस के मूल्य की प्राप्ति के लिए उसे विभाजित कर खाते समय, मांस न चाहने वाले भी किसी एक व्यापारी के लिए हिस्सा (भाग) बनाकर, "यह तुम्हें खाना चाहिए और इसका मूल्य देना चाहिए" ऐसा कहकर उस हिस्से (बिल) को उस पर थोप देते हैं, अर्थात् बलपूर्वक उसके हाथ में रख देते हैं। "अखेत्तञ्ञुना (Akhettaññunā)" का अर्थ है जाति-प्रज्ञप्ति के क्षेत्र को न जानने वाले के द्वारा। "तं सुणाहि (Taṃ suṇāhi)" का अर्थ है मेरी उस प्रज्ञप्ति को सुनो। "कण्हाभिजातिको (Kaṇhābhijātikoti)" का अर्थ है कृष्ण (काली/नीच) जाति में उत्पन्न। "कण्हं धम्मं अभिजायति (Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati)" का अर्थ है कृष्ण स्वभाव वाला होकर उत्पन्न होता है, अथवा कृष्ण जाति में जन्म लेता है। "निब्बानं अभिजायति (Nibbānaṃ abhijāyati)" का अर्थ है निर्वाण को प्राप्त करता है, अथवा आर्यभूमि संज्ञक निर्वाण-जाति (स्वभाव) से उत्पन्न होता है।

4. ආසවසුත්තවණ්ණනා

४. आसव सुत्त की व्याख्या।

58. චතුත්ථෙ සංවරා පහාතබ්බාති සංවරෙන පහාතබ්බා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. පටිසඞ්ඛාති පටිසඤ්ජානිත්වා, පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො. යොනිසොති උපායෙන පථෙන. එත්ථ ච අසංවරෙ ආදීනවපටිසඞ්ඛා යොනිසො පටිසඞ්ඛාති වෙදිතබ්බා. සා චායං ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, තත්තාය අයොසලාකාය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය චක්ඛුන්ද්‍රියං සම්පලිමට්ඨං, න ත්වෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො’’තිආදිනා ආදිත්තපරියායෙන (සං. නි. 4.235) වෙදිතබ්බා. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතො විහරතීති එත්ථ චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං, සංවරණතො සංවරො, පිදහනතො ථකනතොති වුත්තං හොති. සතියා එතං අධිවචනං. චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස තස්මිං ද්වාරෙ කිලෙසානං උප්පත්තිවාරණතො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චති. සංවුතොති තෙන සංවරෙන උපෙතො. තථා හි ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. අථ වා සංවරීති සංවුතො, ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතොති චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසඞ්ඛාතං සතිකවාටං චක්ඛුද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ කවාටං විය සංවරි ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරො. තථා හි ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අසංවුතස්ස විහරතො, සංවුතස්ස විහරතො’’ති එතෙසු පදෙසු අයමෙවත්ථො දිස්සතීති.

५८. चतुर्थ (सुत्त) में "संवरा पहातब्बा (Saṃvarā pahātabbā)" का अर्थ है संवर (इन्द्रिय संयम) के द्वारा त्यागने योग्य। शेष पदों में भी यही विधि है। "इध (Idha)" का अर्थ है इस (बुद्ध) शासन में। "पटिसङ्खा (Paṭisaṅkhā)" का अर्थ है जानकर या प्रत्यवेक्षण (चिन्तन) कर। "योनिसो (Yoniso)" का अर्थ है उचित उपाय या मार्ग से। यहाँ असंवर (इन्द्रिय असंयम) में दोष का प्रत्यवेक्षण करना 'योनिसो पटिसङ्खा' समझना चाहिए। वह "भिक्षुओं, तपती हुई, प्रज्वलित, देदीप्यमान लोहे की शलाका से चक्षुरिन्द्रिय को घिसना श्रेष्ठ है, किन्तु चक्षु-विज्ञेय रूपों में अनुव्यञ्जन (विवरणों) के साथ निमित्त-ग्रहण करना श्रेष्ठ नहीं है" इत्यादि 'आदित्तपरियाय' (सुत्त) के अनुसार समझना चाहिए। "चक्खुन्द्रियसंवरसंवुतो विहरति (Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharati)" यहाँ चक्षु ही इन्द्रिय है, अतः 'चक्खुन्द्रिय' है; रक्षा करने के कारण 'संवर' है, अर्थात् ढकना या बंद करना। यह 'सति' (स्मृति) का पर्यायवाची है। चक्षुरिन्द्रिय में संवर 'चक्खुन्द्रियसंवर' है। वास्तव में, जवन (चित्त की अवस्था) में उत्पन्न होने पर भी, उस (चक्षु) द्वार पर क्लेशों की उत्पत्ति को रोकने के कारण इसे 'चक्खुन्द्रियसंवर' कहा जाता है। "संवुतो (Saṃvuto)" का अर्थ है उस संवर से युक्त। जैसा कि 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' के विभङ्ग में कहा गया है कि "इस पातिमोक्ख संवर से युक्त होता है... समन्वित होता है"। अथवा, 'संवरि' (संयम किया) इसलिए 'संवुतो' है, अर्थात् बंद किया या ढका। "चक्खुन्द्रियसंवरसंवुतो" का अर्थ है चक्षु-द्वार पर स्मृति रूपी कपाट (किवाड़) को वैसे ही बंद किया जैसे घर के द्वार पर कपाट को बंद किया जाता है। यहाँ यही अर्थ अधिक उत्तम है। क्योंकि "चक्खुन्द्रियसंवरं असंवुतस्स विहरतो, संवुतस्स विहरतो" इन पदों में यही अर्थ दिखाई देता है।

යං හිස්සාතිආදිම්හි යං චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අස්ස භික්ඛුනො අසංවුතස්ස අථකෙත්වා අපිදහිත්වා විහරන්තස්සාති අත්ථො. යෙකාරස්ස වා එස යන්ති ආදෙසො, යෙ අස්සාති අත්ථො. ආසවා විඝාතපරිළාහාති චත්තාරො ආසවා ච අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා විපාකපරිළාහා වා. චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණං ආපාථගතං කාමස්සාදවසෙන අස්සාදයතො අභිනන්දතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමී’’ති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවො [Pg.128] උප්පජ්ජති, සත්තොති වා සත්තස්සාති වා ගණ්හතො දිට්ඨාසවො උප්පජ්ජති, සබ්බෙහෙව සහජාතං අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවොති චත්තාරො ආසවා උප්පජ්ජන්ති. එතෙහි සම්පයුත්තා අපරෙ කිලෙසා විඝාතපරිළාහා ආයතිං වා තෙසං විපාකා තෙහිපි අසංවුතස්සෙව විහරතො උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති වුච්චන්ති. එවංස තෙති එවං අස්ස තෙ, එතෙනුපායෙන න හොන්ති, නො අඤ්ඤථාති වුත්තං හොති. පටිසඞ්ඛා යොනිසො සොතින්ද්‍රියසංවරසංවුතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ වුච්චන්ති ආසවා සංවරා පහාතබ්බාති ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු චත්තාරො චත්තාරො කත්වා චතුවීසති ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

"यंहिस्स" इत्यादि में अर्थ यह है कि जो चक्षु-इन्द्रिय का संवर है, उसे न करने वाले, (द्वार को) न रोकने वाले या न ढकने वाले और विहार करने वाले उस भिक्षु के लिए (वे आस्रव उत्पन्न होते हैं)। अथवा 'ये' शब्द के स्थान पर 'यं' आदेश हुआ है, जिसका अर्थ है 'जो आस्रव उस (भिक्षु) के लिए हैं'। 'आस्रव विघात-परिदाह' का अर्थ है चार आस्रव और अन्य विघातक क्लेश-परिदाह या विपाक-परिदाह। चक्षु-द्वार में इष्ट आरम्भण (विषय) के आने पर, काम-आस्वाद के वश में होकर उसका आस्वादन करने वाले और अभिनन्दन करने वाले व्यक्ति को कामास्रव उत्पन्न होता है। "ऐसा (विषय) मैं अन्य सुगति भव में भी प्राप्त करूँगा" - इस प्रकार भव की प्रार्थना से आस्वादन करने वाले को भवास्रव उत्पन्न होता है। "यह सत्त्व है" या "यह सत्त्व का है" - इस प्रकार ग्रहण करने वाले को दृष्ट्यास्रव उत्पन्न होता है। सभी आस्रवों के साथ उत्पन्न होने वाला अज्ञान अविद्यास्रव है। इस प्रकार चार आस्रव उत्पन्न होते हैं। इनसे सम्प्रयुक्त अन्य क्लेश, विघात-परिदाह या भविष्य में उनके विपाक - वे भी असंयम से विहार करने वाले को ही उत्पन्न होते हैं, ऐसा कहा जाता है। 'एवं स ते' का अर्थ है कि इस प्रकार उसके वे (आस्रव) इस उपाय से नहीं होते, अन्यथा नहीं। "प्रतिसंख्या योनिशः श्रोत्रेन्द्रिय-संवर-संवृत" इत्यादि में भी यही विधि है। "ये आस्रव संवर द्वारा प्रहातव्य कहे जाते हैं" - इन छह द्वारों में चार-चार करके चौबीस आस्रव संवर द्वारा प्रहातव्य कहे जाते हैं।

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) සීලකථාය වුත්තමෙව. යං හිස්සාති යඤ්හි චීවරං පිණ්ඩපාතාදීසු වා අඤ්ඤතරං අස්ස. අප්පටිසෙවතොති එවං යොනිසො අප්පටිසෙවන්තස්ස. ඉමස්මිං වාරෙ අලද්ධං චීවරාදිං පත්ථයතො ලද්ධං වා අස්සාදයතො කාමාසවස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමීති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවස්ස, අහං ලභාමි න ලභාමීති වා මය්හං වා ඉදන්ති අත්තසඤ්ඤං අධිට්ඨහතො දිට්ඨාසවස්ස, සබ්බෙහෙව පන සහජාතො අවිජ්ජාසවොති එවං චතුන්නං ආසවානං උප්පත්ති විඝාතපරිළාහාව නවවෙදනුප්පාදනතොපි වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බාති ඉමෙ එකමෙකස්මිං පච්චයෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා සොළස ආසවා ඉමිනා ඤාණසංවරසඞ්ඛාතෙන පච්චවෙක්ඛණපටිසෙවනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

"प्रतिसंख्या योनिशः चीवर" इत्यादि में जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विशुद्धिमार्ग की शीलकथा में कहा ही गया है। 'यंहिस्स' का अर्थ है जो चीवर या पिण्डपात आदि में से कोई एक उस (भिक्षु) के लिए हो। 'अप्पटिसेवतो' का अर्थ है इस प्रकार योनिशः सेवन न करने वाले के लिए। इस अवसर पर अप्राप्त चीवर आदि की प्रार्थना करने वाले या प्राप्त का आस्वादन करने वाले को कामास्रव की उत्पत्ति जाननी चाहिए। "ऐसा (चीवर आदि) मैं अन्य सुगति भव में भी प्राप्त करूँगा" - इस प्रकार भव की प्रार्थना से आस्वादन करने वाले को भवास्रव की उत्पत्ति जाननी चाहिए। "मैं प्राप्त करता हूँ" या "मैं प्राप्त नहीं करता हूँ" अथवा "यह मेरा है" - इस प्रकार आत्म-संज्ञा को धारण करने वाले को दृष्ट्यास्रव की उत्पत्ति जाननी चाहिए। सभी के साथ उत्पन्न होने वाला अविद्यास्रव है। इस प्रकार चार आस्रवों की उत्पत्ति और विघात-परिदाह को नवीन वेदना की उत्पत्ति के रूप में भी जानना चाहिए। "हे भिक्षुओं! ये आस्रव सेवन द्वारा प्रहातव्य कहे जाते हैं" - इन प्रत्येक प्रत्यय में चार-चार करके सोलह आस्रव इस ज्ञान-संवर रूपी प्रत्यवेक्षण-सेवन द्वारा प्रहातव्य कहे जाते हैं।

පටිසඞ්ඛා යොනිසො ඛමො හොති සීතස්සාති උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා ඛන්තා හොති සීතස්ස, සීතං ඛමති සහති, න අවීරපුරිසො විය අප්පමත්තකෙනපි සීතෙන චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහති. උණ්හාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච වචනමෙව වචනපථොති වෙදිතබ්බො. දුක්ඛානන්තිආදීසු දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛා, බහලට්ඨෙන තිබ්බා, ඵරුසට්ඨෙන ඛරා, තිඛිණට්ඨෙන කටුකා, අස්සාදවිරහතො අසාතා, මනං අවඩ්ඪනතො අමනාපා, පාණහරණසමත්ථතාය පාණහරාති වෙදිතබ්බා. යං හිස්සාති සීතාදීසු යංකිඤ්චි එකධම්මම්පි අස්ස. අනධිවාසතොති අනධිවාසෙන්තස්ස අක්ඛමන්තස්ස[Pg.129]. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – සීතෙන ඵුට්ඨස්ස උණ්හං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, එවං සබ්බත්ථ. ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වා’’ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ සීතාදීසු එකමෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමාය ඛන්තිසංවරසඞ්ඛාතාය අධිවාසනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්තීති අත්ථො.

"प्रतिसंख्या योनिशः शीत का क्षम (सहनशील) होता है" का अर्थ है कि उपायपूर्वक मार्ग से प्रत्यवेक्षण करके शीत को सहने वाला होता है, शीत को सहता है। वह वीर्यहीन पुरुष की तरह थोड़े से शीत से भी विचलित नहीं होता, कांपता नहीं और कर्मस्थान को नहीं छोड़ता। उष्ण आदि में भी यही विधि है। और यहाँ 'वचन' ही 'वचनपथ' है, ऐसा जानना चाहिए। "दुःखानं" इत्यादि में - दुःखद होने के कारण 'दुःख', बलवान होने के कारण 'तीव्र', कठोर होने के कारण 'खर', तीक्ष्ण होने के कारण 'कटुक', आस्वाद रहित होने के कारण 'असात', मन को अप्रिय होने के कारण 'अमनाप', और प्राण हरने में समर्थ होने के कारण 'प्राणहर' जानना चाहिए। 'यंहिस्स' का अर्थ है शीत आदि में से कोई भी एक धर्म उस (भिक्षु) के लिए हो। 'अनधिवासतो' का अर्थ है सहन न करने वाले या क्षमा न करने वाले के लिए। यहाँ आस्रवों की उत्पत्ति इस प्रकार जाननी चाहिए - शीत से पीड़ित होने पर उष्ण की इच्छा करने वाले को कामास्रव उत्पन्न होता है, इसी प्रकार सर्वत्र जानना चाहिए। "सुगति भव में न शीत है न उष्ण" - इस प्रकार भव की प्रार्थना करने वाले को भवास्रव, "मेरा शीत, मेरा उष्ण" - इस प्रकार का ग्रहण दृष्ट्यास्रव, और सभी के साथ सम्प्रयुक्त अविद्यास्रव है। "ये कहे जाते हैं" का अर्थ है कि शीत आदि में से प्रत्येक के वश से चार-चार करके ये अनेक आस्रव इस क्षान्ति-संवर रूपी अधिवासना द्वारा प्रहातव्य कहे जाते हैं।

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතීති අහං සමණොති න චණ්ඩස්ස හත්ථිස්ස ආසන්නෙ ඨාතබ්බං. තතොනිදානඤ්හි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං භවෙය්‍යාති එවං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙති පටික්කමති. එස නයො සබ්බත්ථ. චණ්ඩන්ති දුට්ඨං වාළං. ඛාණුන්ති ඛදිරඛාණුකාදිං. කණ්ටකට්ඨානන්ති යත්ථ කණ්ටකා විජ්ඣන්ති, තං ඔකාසං. සොබ්භන්ති සබ්බතො ඡින්නතටං. පපාතන්ති එකතො ඡින්නතටං. චන්දනිකන්ති උච්ඡිට්ඨොදකගබ්භමලාදීනං ඡඩ්ඩනට්ඨානං. ඔළිගල්ලන්ති තෙසංයෙව කද්දමාදීනං සන්දනොකාසං. තං ජණ්ණුමත්තම්පි අසුචිභරිතං හොති. ද්වෙපි චෙතානි ඨානානි අමනුස්සුස්සදට්ඨානානි හොන්ති, තස්මා වජ්ජෙතබ්බානි. අනාසනෙති එත්ථ අයුත්තං ආසනං අනාසනං, තං අත්ථතො අනියතවත්ථුභූතං රහොපටිච්ඡන්නාසනන්ති වෙදිතබ්බං. අගොචරෙති එත්ථපි අයුත්තො ගොචරො අගොචරො. සො වෙසියාදිභෙදතො පඤ්චවිධො. පාපකෙ මිත්තෙති ලාමකෙ දුස්සීලෙ මිත්තපතිරූපකෙ අමිත්තෙ. පාපකෙසූති ලාමකෙසු. ඔකප්පෙය්‍යුන්ති සද්දහෙය්‍යුං අධිමුච්චෙය්‍යුං ‘‘අද්ධා අයමායස්මා අකාසි වා කරිස්සති වා’’ති. යං හිස්සාති හත්ථිආදීසු යංකිඤ්චි එකම්පි අස්ස. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – හත්ථිආදිනිදානෙන දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස සුඛං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ ඊදිසං දුක්ඛ’’න්ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මං හත්ථී මද්දති මං අස්සොති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ හත්ථිආදීසු එකෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමිනා සීලසංවරසඞ්ඛාතෙන පරිවජ්ජනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

"विवेकपूर्वक विचार करके वह दुष्ट हाथी को त्याग देता है" - इसका अर्थ है कि "मैं श्रमण हूँ" ऐसा विचार करके दुष्ट हाथी के समीप नहीं खड़ा होना चाहिए। क्योंकि उसके कारण मृत्यु या मृत्यु के समान दुःख हो सकता है। इस प्रकार उचित उपाय से विचार करके वह दुष्ट हाथी को त्याग देता है, उससे दूर हट जाता है। यही नियम सर्वत्र लागू होता है। 'चण्ड' का अर्थ है दुष्ट या हिंसक। 'खाणु' का अर्थ है खदिर (खैर) के ठूँठ आदि। 'कण्टकस्थान' वह स्थान है जहाँ काँटे चुभते हैं। 'सोब्भ' (गर्त) वह है जिसके चारों ओर के किनारे टूटे हुए हों। 'प्रपात' वह है जिसका एक ओर का किनारा टूटा हुआ हो। 'चन्दनिका' वह स्थान है जहाँ जूठन, गंदा पानी और गर्भ-मल आदि फेंका जाता है। 'ओलिगल्ल' उन्हीं कीचड़ आदि के बहने का स्थान है। वह घुटने तक गहरा होने पर भी अशुचि से भरा होता है। ये दोनों स्थान अमनुष्यों (यक्षों आदि) से भरे होते हैं, इसलिए इन्हें त्याग देना चाहिए। 'अनासन' का अर्थ है अयोग्य आसन; इसका अर्थ 'अनियत' (अनिश्चित) वस्तु रूप एकांत और ढका हुआ आसन समझना चाहिए। 'अगोचर' का अर्थ है अयोग्य विचरण क्षेत्र। वह वेश्या आदि के भेद से पाँच प्रकार का है। 'पाप मित्र' का अर्थ है नीच, दुराचारी, मित्र के रूप में शत्रु। 'पापकेसु' का अर्थ है नीच लोगों में। 'ओकप्पेय्युं' का अर्थ है वे विश्वास कर लें या मान लें कि "निश्चित ही इस आयुष्मान ने अनुचित कार्य किया है या करेगा"। 'यं हिस्स' का अर्थ है हाथी आदि में से कोई एक भी उसे (भिक्षु को) हो। यहाँ आस्रवों की उत्पत्ति इस प्रकार समझनी चाहिए - हाथी आदि के कारण प्राप्त दुःख से पीड़ित व्यक्ति जब सुख की इच्छा करता है, तब 'कामास्रव' उत्पन्न होता है; "सुगति भव में ऐसा दुःख नहीं है" - इस प्रकार भव की इच्छा करने वाले को 'भवास्रव' उत्पन्न होता है; "हाथी मुझे कुचल रहा है, घोड़ा मुझे कुचल रहा है" - ऐसा ग्रहण करना 'दृष्ट्यास्रव' है; और इन सबके साथ जुड़ा हुआ मोह 'अविद्यास्रव' है। 'इमे वुच्चन्ति' का अर्थ है कि हाथी आदि में से प्रत्येक के वश से चार-चार करके इन अनेक आस्रवों को इस शील-संवर रूप 'परिवर्जन' (त्याग) द्वारा नष्ट किया जाना चाहिए, ऐसा कहा जाता है।

පටිසඞ්ඛා යොනිසො උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීති ‘‘ඉතිපායං විතක්කො අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, ඉතිපි දුක්ඛවිපාකො, සො ච ඛො [Pg.130] අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.207-208) නයෙන යොනිසො කාමවිතක්කෙ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති, අබ්භන්තරෙ වා න වාසෙතීති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති? පජහති. කිං කචවරං විය පිටකෙනාති? න හි, අපි ච ඛො නං විනොදෙති තුදති විජ්ඣති නීහරති. කිං බලිබද්දං විය පතොදෙනාති? න හි, අථ ඛො නං බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති, යථාස්ස අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා නං කරොති. කථං පන නං තථා කරොතීති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතො හොති, තථා කරොති. සෙසවිතක්කද්වයෙපි එසෙව නයො. උප්පන්නුප්පන්නෙති උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ, උප්පන්නමත්තෙයෙවාති වුත්තං හොති. සකිං වා උප්පන්නෙ විනොදෙත්වා දුතියෙ වාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා න හොති, සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ විනොදෙතියෙව. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති තෙයෙව කාමවිතක්කාදයො, සබ්බෙපි වා නව මහාවිතක්කෙ. තත්ථ තයො වුත්තා, අවසෙසා ‘‘ඤාතිවිතක්කො, ජනපදවිතක්කො, අමරාවිතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තො විතක්කො, අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තො විතක්කො’’ති (මහානි. 207) ඉමෙ ඡ. යං හිස්සාති එතෙසු විතක්කෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො එව, තබ්බිසෙසො භවාසවො, තංසම්පයුත්තො දිට්ඨාසවො, සබ්බවිතක්කෙසු අවිජ්ජා අවිජ්ජාසවොති එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමවිතක්කාදිවසෙන වුත්තප්පකාරා ආසවා ඉමිනා තස්මිං තස්මිං විතක්කෙ ආදීනවපච්චවෙක්ඛණසහිතෙන වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

"विवेकपूर्वक विचार करके वह उत्पन्न हुए काम-वितर्क को सहन नहीं करता" - इसका अर्थ है कि "यह वितर्क अकुशल है, यह सदोष है, इसका विपाक दुःखद है, और यह आत्म-व्याघात (स्वयं को पीड़ा देने) के लिए होता है" - इस प्रकार उचित रीति से काम-वितर्क में दोषों को देखकर, उस-उस आलम्बन में उत्पन्न हुए काम-वितर्क को वह स्वीकार नहीं करता, उसे चित्त में स्थान नहीं देता, उसे भीतर रहने नहीं देता। सहन न करता हुआ वह क्या करता है? वह उसे त्याग देता है। क्या कूड़े को टोकरी से फेंकने के समान? नहीं, बल्कि वह उसे दूर करता है, प्रताड़ित करता है, बेधता है और बाहर निकाल देता है। क्या बैल को चाबुक मारने के समान? नहीं, बल्कि वह उसे समाप्त कर देता है, उसका अंत कर देता है, जिससे उसका थोड़ा सा अंश भी शेष न रहे, वह वैसा करता है। वह उसे वैसा कैसे करता है? वह उसे अभाव (विनाश) की ओर ले जाता है, बार-बार अभाव की ओर ले जाता है; विक्खम्भन-प्रहाण (दबाकर त्यागना) द्वारा उसे भली-भाँति हटा देता है। शेष दो वितर्कों (व्यापाद और विहिंसा) में भी यही विधि है। 'उप्पन्नुप्पन्ने' का अर्थ है - जैसे ही उत्पन्न हो, वैसे ही। एक बार उत्पन्न होने पर उसे हटाकर दूसरी बार उपेक्षा नहीं करता, बल्कि सौ बार उत्पन्न होने पर भी उसे हटाता ही है। 'पाप अकुशल धर्म' का अर्थ है - वे ही काम-वितर्क आदि, अथवा सभी नौ महा-वितर्क। उनमें से तीन कहे गए हैं, शेष छह हैं - ज्ञाति-वितर्क, जनपद-वितर्क, अमर-वितर्क (या अनवद्य-वितर्क), पर-अनुग्रह से संबंधित वितर्क, लाभ-सत्कार-यश से संबंधित वितर्क, और दूसरों द्वारा अपमान न किए जाने से संबंधित वितर्क। 'यं हिस्स' का अर्थ है - इन वितर्कों में से जो कोई भी उसे हो। यहाँ काम-वितर्क ही 'कामास्रव' है, उसका विशेष रूप 'भवास्रव' है, उससे युक्त दृष्टि 'दृष्ट्यास्रव' है, और सभी वितर्कों में अविद्या 'अविद्यास्रव' है; इस प्रकार आस्रवों की उत्पत्ति समझनी चाहिए। 'इमे वुच्चन्ति' का अर्थ है - काम-वितर्क आदि के वश से कहे गए इन आस्रवों को, उस-उस वितर्क में दोष-दर्शन के साथ वीर्य-संवर रूप 'विनोदन' (हटाने) द्वारा नष्ट किया जाना चाहिए, ऐसा कहा जाता है।

පටිසඞ්ඛා යොනිසො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අභාවනාය ආදීනවං භාවනාය ච ආනිසංසං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. බොජ්ඣඞ්ගානං භාවනා හෙට්ඨා විත්ථාරිතාව. යං හිස්සාති එතෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. ආසවුප්පත්තියං පනෙත්ථ ඉමෙසං අරියමග්ගසම්පයුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං අභාවිතත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං කාමාසවාදයො ආසවා, භාවයතො එවංස තෙ [Pg.131] න හොන්තීති අයං නයො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමාසවාදයො ආසවා ඉමාය ලොකුත්තරාය බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්ති. ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි පහීනාසවං භික්ඛුං ථොමෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති සාමිවචනෙ තො-කාරො, යස්සාති වුත්තං හොති. පොරාණා පන යම්හි කාලෙති වණ්ණයන්ති. යෙ ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, තෙ සංවරා පහීනා හොන්තීති යෙ ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බා, තෙ සංවරෙනෙව පහීනා හොන්ති, න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී හොතීති.

"विवेकपूर्वक विचार करके वह स्मृति-सम्बोज्झंग की भावना करता है" - इसका अर्थ है कि भावना न करने में दोष और भावना करने में लाभ को उचित रीति से विचार करके वह स्मृति-सम्बोज्झंग का अभ्यास करता है। यही नियम सभी (सम्बोज्झंगों) में है। बोध्यंगों की भावना का वर्णन पहले ही विस्तार से किया जा चुका है। 'यं हिस्स' का अर्थ है - इन बोध्यंगों में से जो कोई भी उसे हो। यहाँ आस्रवों की उत्पत्ति के विषय में यह समझना चाहिए कि आर्यमार्ग से युक्त इन बोध्यंगों की भावना न करने के कारण जो कामास्रव आदि उत्पन्न हो सकते थे, भावना करने वाले भिक्षु को वे इस प्रकार उत्पन्न नहीं होते। 'इमे वुच्चन्ति' का अर्थ है - ये कामास्रव आदि आस्रव इस लोकोत्तर बोध्यंग-भावना द्वारा नष्ट किए जाने चाहिए, ऐसा कहा जाता है। इन छह प्रकारों से क्षीणास्रव (जिसके आस्रव नष्ट हो गए हों) भिक्षु की प्रशंसा करते हुए बुद्ध ने "यतो खो, भिक्खवे" आदि कहा। यहाँ 'यतो' शब्द षष्ठी विभक्ति के अर्थ में है, जिसका अर्थ है "जिसके"। प्राचीन आचार्य इसका अर्थ "जिस समय में" भी करते हैं। "जो आस्रव संवर द्वारा त्यागे जाने चाहिए, वे संवर द्वारा त्यागे जा चुके होते हैं" - इसका अर्थ है कि जो आस्रव संवर से नष्ट होने योग्य हैं, वे संवर से ही नष्ट होते हैं; ऐसा नहीं है कि नष्ट न होने पर भी वह उन्हें नष्ट हुआ मान लेता है।

5. දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

५. दारुकम्मिक-सुत्त की व्याख्या।

59. පඤ්චමෙ දාරුකම්මිකොති දාරුවික්කයෙන පවත්තිතාජීවො එකො උපාසකො. කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දනං. අඞ්ගෙනාති අගුණඞ්ගෙන, සුක්කපක්ඛෙ ගුණඞ්ගෙන. නෙමන්තනිකොති නිමන්තනං ගණ්හනකො. සඞ්ඝෙ දානං දස්සාමීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමි. සො එවං වත්වා සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා පක්කාමි. අථස්ස අපරභාගෙ පඤ්චසතා කුලූපකා භික්ඛූ ගිහිභාවං පාපුණිංසු. සො ‘‘කුලූපකභික්ඛූ තෙ විබ්භන්තා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං එත්ථ මය්හ’’න්ති වත්වා චිත්තුප්පාදවෙමත්තමත්තම්පි න අකාසි. ඉදං සන්ධාය සත්ථා සඞ්ඝෙ තෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදිස්සතීති ආහ.

५९. पाँचवें (सूत्र) में, 'दारुकम्मिको' का अर्थ है लकड़ी बेचकर अपनी जीविका चलाने वाला एक उपासक। 'कासिकचन्दनं' का अर्थ है सूक्ष्म चन्दन। 'अङ्गेन' का अर्थ है (अकुशल पक्ष में) दुर्गुण रूपी अंग से, और शुक्ल पक्ष में सद्गुण रूपी अंग से। 'नेमन्तनिको' का अर्थ है निमंत्रण स्वीकार करने वाला भिक्षु। 'संघ को दान दूँगा' का अर्थ है भिक्षु-संघ को दूँगा। उसने ऐसा कहकर शास्ता को अभिवादन किया और चला गया। इसके बाद, उसके घर आने-जाने वाले पाँच सौ भिक्षु गृहस्थ बन गए। जब उससे कहा गया कि "वे कुलूपक भिक्षु भ्रष्ट (गृहस्थ) हो गए हैं", तो उसने "इसमें मेरा क्या?" कहकर चित्त में थोड़ा भी विकार उत्पन्न नहीं किया। इसी को लक्ष्य कर शास्ता ने कहा कि "संघ को दान देते हुए तुम्हारा चित्त प्रसन्न होगा"।

6. හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

६. हत्थिसारिपुत्त सुत्त की व्याख्या।

60. ඡට්ඨෙ අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මමිස්සකං කථං. කථං ඔපාතෙතීති තෙසං කථං විච්ඡින්දිත්වා අත්තනො කථං කථෙති. ථෙරානං භික්ඛූනන්ති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, ථෙරෙහි භික්ඛූහි සද්ධින්ති අත්ථො. යා ච ථෙරානං අභිධම්මකථා, තං අයම්පි කථෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. චෙතොපරියායන්ති චිත්තවාරං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. සොරතසොරතොති සූරතො විය සූරතො, සොරච්චසමන්නාගතො වියාති අත්ථො. නිවාතනිවාතොති නිවාතො විය නිවාතො, නිවාතවුත්ති වියාති අත්ථො. උපසන්තුපසන්තොති උපසන්තො විය උපසන්තො[Pg.132]. වපකස්සතෙව සත්ථාරාති සත්ථු සන්තිකා අපගච්ඡති. සංසට්ඨස්සාති පඤ්චහි සංසග්ගෙහි සංසට්ඨස්ස. විස්සට්ඨස්සාති විස්සජ්ජිතස්ස. පාකතස්සාති පාකතින්ද්‍රියස්ස.

६०. छठे (सूत्र) में, 'अभिधम्मकथा' का अर्थ है अभिधम्म से मिश्रित कथा। 'कथां ओपातेति' का अर्थ है उनकी कथा को काटकर अपनी कथा कहना। 'थेरानं भिक्खूनं' यह पद करण अर्थ में षष्ठी विभक्ति है, जिसका अर्थ है 'स्थविर भिक्षुओं के साथ'। इसका अर्थ यह है कि स्थविरों की जो अभिधम्म कथा है, उसे यह (हत्थिसारिपुत्त) भी कहने में समर्थ है। 'चेतोपरियायं' का अर्थ है चित्त की चर्या। 'इध' का अर्थ है इस लोक में। 'सोरतसोरतो' का अर्थ है जैसे कोई सुसंयत हो, अर्थात् सुसंयत भाव से युक्त। 'निवातनिव़ातो' का अर्थ है जैसे कोई विनम्र हो, अर्थात् विनम्र वृत्ति वाला। 'उपसन्तूपसन्तो' का अर्थ है जैसे कोई शान्त हो। 'वपकस्सतेव सत्थारा' का अर्थ है शास्ता के पास से दूर चला जाता है। 'संसट्ठस्स' का अर्थ है पाँच प्रकार के संसर्गों से मिला हुआ। 'विस्सट्ठस्स' का अर्थ है छोड़े हुए का। 'पाकतस्स' का अर्थ है प्रकट (असंयत) इन्द्रियों वाले का।

කිට්ඨාදොති කිට්ඨඛාදකො. අන්තරධාපෙය්‍යාති නාසෙය්‍ය. ගොපසූති ගාවො ච අජිකා ච. සිප්පිසම්බුකන්ති සිප්පියො ච සම්බුකා ච. සක්ඛරකඨලන්ති සක්ඛරා ච කඨලානි ච. ආභිදොසිකන්ති අභිඤ්ඤාතදොසං කුද්‍රූසකභොජනං. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. තත්ථ යදෙතං පුරිසං භුත්තාවින්ති උපයොගවචනං, තං සාමිඅත්ථෙ දට්ඨබ්බං. අමුං හාවුසො, පුරිසන්ති, ආවුසො, අමුං පුරිසං.

'किट्ठादो' का अर्थ है खेत की फसल खाने वाला। 'अन्तरधापेय्य' का अर्थ है नष्ट कर दे। 'गोपसू' का अर्थ है गायें और बकरियाँ। 'सिप्पिसम्बुकं' का अर्थ है सीप और घोंघे। 'सक्खरकठलं' का अर्थ है कंकड़ और ठिकरे। 'आभिदोसिकं' का अर्थ है ज्ञात दोषों वाला कुद्रूषक (कोदो) का भोजन। 'नच्छादेय्य' का अर्थ है अच्छा न लगे। वहाँ 'पुरिसं भुत्ताविं' इस पद में जो द्वितीया विभक्ति है, उसे षष्ठी के अर्थ में समझना चाहिए। 'अमुं हावुसो पुरिसं' का अर्थ है 'हे आयुष्मान, उस पुरुष का'।

සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං නිමිත්තානං. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං. චීරිකසද්දොති ඣල්ලිකසද්දො. සරිස්සති නෙක්ඛම්මස්සාති පබ්බජ්ජාය ගුණං සරිස්සති. අරහතං අහොසීති භගවතො සාවකානං අරහන්තානං අන්තරෙ එකො අරහා අහොසි. අයඤ්හි ථෙරො සත්ත වාරෙ ගිහී හුත්වා සත්ත වාරෙ පබ්බජි. කිං කාරණා? කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිරෙස එකස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ වණ්ණං කථෙසි. සො තෙනෙව කම්මෙන අරහත්තස්ස උපනිස්සයෙ විජ්ජමානෙයෙව සත්ත වාරෙ ගිහිභාවෙ ච පබ්බජ්ජාය ච සඤ්චරන්තො සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණීති.

'सब्बनिमित्तानं' का अर्थ है नित्य-निमित्त आदि सभी निमित्तों का। 'अनिमित्तं चेतोसमाधिं' का अर्थ है बलवती विपश्यना समाधि। 'चीरिकसद्दो' का अर्थ है झींगुर की आवाज। 'सरिस्सति नेक्खम्मस्स' का अर्थ है प्रव्रज्या के गुणों का स्मरण करेगा। 'अरहतं अहोसि' का अर्थ है भगवान के श्रावक अर्हतों के बीच वह एक अर्हत हुआ। यह स्थविर सात बार गृहस्थ हुए और सात बार प्रव्रजित हुए। किस कारण से? सुना जाता है कि कस्सप सम्यक्सम्बुद्ध के काल में उन्होंने एक भिक्षु से गृहस्थ जीवन की प्रशंसा की थी। उसी कर्म के कारण, अर्हत्व का उपनिश्रय (सामर्थ्य) विद्यमान होने पर भी, वे सात बार गृहस्थ जीवन और प्रव्रज्या के बीच संचरण करते रहे और सातवीं बार प्रव्रजित होकर अर्हत्व को प्राप्त किया।

7. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා

७. मज्झे सुत्त की व्याख्या।

61. සත්තමෙ පාරායනෙ මෙත්තෙය්‍යපඤ්හෙති පාරායනසමාගමම්හි මෙත්තෙය්‍යමාණවස්ස පඤ්හෙ. උභොන්තෙ විදිත්වානාති ද්වෙ අන්තෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානිත්වා. මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතීති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය උභො අන්තෙ විදිත්වා මජ්ඣෙ න ලිප්පති, වෙමජ්ඣෙට්ඨානෙ න ලිප්පති. සිබ්බනිමච්චගාති සිබ්බනිසඞ්ඛාතං තණ්හං අතීතො. ඵස්සොති ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා අයං අත්තභාවො. එකො අන්තොති අයමෙකො කොට්ඨාසො. ඵස්සසමුදයොති ඵස්සො සමුදයො අස්සාති ඵස්සසමුදයො, ඉමස්මිං අත්තභාවෙ කතකම්මඵස්සපච්චයා නිබ්බත්තො අනාගතත්තභාවො. දුතියො අන්තොති දුතියො කොට්ඨාසො. ඵස්සනිරොධොති නිබ්බානං. මජ්ඣෙති සිබ්බිනිතණ්හං ඡෙත්වා ද්විධාකරණට්ඨෙන නිබ්බානං මජ්ඣෙ නාම හොති. තණ්හා හි [Pg.133] නං සිබ්බතීති තණ්හා නං අත්තභාවද්වයසඞ්ඛාතං ඵස්සඤ්ච ඵස්සසමුදයඤ්ච සිබ්බති ඝට්ටෙති. කිං කාරණා? තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා. යදි හි තණ්හා න සිබ්බෙය්‍ය, තස්ස තස්ස භවස්ස නිබ්බත්ති න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ඨානෙ කොටිමජ්ඣිකූපමං ගණ්හන්ති. ද්වින්නඤ්හි කණ්ඩානං එකතො කත්වා මජ්ඣෙ සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං කොටි මජ්ඣන්ති වුච්චති. සුත්තෙ ඡින්නෙ උභො කණ්ඩානි උභතො පතන්ති. එවමෙත්ථ කණ්ඩද්වයං විය වුත්තප්පකාරා ද්වෙ අන්තා, සිබ්බිත්වා ඨිතසුත්තං විය තණ්හා, සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩද්වයස්ස උභතොපතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අන්තද්වයං නිරුද්ධමෙව හොති. එත්තාවතාති එත්තකෙන ඉමිනා උභො අන්තෙ විදිත්වා තණ්හාය මජ්ඣෙ අනුපලිත්තභාවෙන අභිඤ්ඤෙය්‍යං චතුසච්චධම්මං අභිජානාති නාම, තීරණපරිඤ්ඤාය ච පහානපරිඤ්ඤාය ච පරිජානිතබ්බං ලොකියසච්චද්වයං පරිජානාති නාම. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වට්ටදුක්ඛස්ස කොටිකරො පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරො හොති නාම.

६१. सातवें (सूत्र) में, 'पारायने मेत्तेय्यपञ्हे' का अर्थ है पारायण समागम में मेत्तेय्य माणवक के प्रश्न में। 'उभोन्ते विदित्वान' का अर्थ है दोनों अन्तों (पक्षों) को जानकर। 'मज्झे मन्ता न लिप्पति' में 'मन्ता' प्रज्ञा को कहा जाता है; उस प्रज्ञा से दोनों अन्तों को जानकर मध्य में लिप्त नहीं होता, मध्य स्थान में लिप्त नहीं होता। 'सिब्बनिमच्चगा' का अर्थ है 'सिब्बनी' (सीवन करने वाली) कही जाने वाली तृष्णा को पार कर गया। 'फस्सो' का अर्थ है स्पर्श के वश से उत्पन्न यह आत्मभाव (वर्तमान शरीर)। 'एको अन्तो' का अर्थ है यह एक भाग है। 'फस्ससमुदयो' का अर्थ है स्पर्श जिसका उदय (कारण) है; इस आत्मभाव में किए गए कर्म और स्पर्श के प्रत्यय से उत्पन्न होने वाला अनागत (भविष्य) आत्मभाव। 'दुतियो अन्तो' का अर्थ है दूसरा भाग। 'फस्सनिरोधो' का अर्थ है निर्वाण। 'मज्झे' का अर्थ है सीवन करने वाली तृष्णा को काटकर, दो भागों में विभक्त करने के कारण निर्वाण 'मध्य' कहलाता है। 'तण्हा हि नं सिब्बति' का अर्थ है तृष्णा उसे, अर्थात् आत्मभाव-द्वय रूपी स्पर्श और स्पर्श-समुदय को सीती है (जोड़ती है)। किस कारण से? उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए। यदि तृष्णा न सीये, तो उस-उस भव की उत्पत्ति न हो। इस स्थान पर वे 'कोटि-मज्झिक' (किनारा और मध्य) की उपमा देते हैं। जैसे दो वस्त्रों के किनारों को एक साथ कर बीच में धागे से सीने पर वह किनारा 'मध्य' कहलाता है। धागा टूट जाने पर दोनों किनारे दोनों ओर गिर जाते हैं। इसी प्रकार यहाँ वस्त्र के दो किनारों के समान पूर्वोक्त दो अन्त (पक्ष) समझने चाहिए, सीये हुए धागे के समान तृष्णा को समझना चाहिए। धागा टूट जाने पर जैसे दोनों किनारों का गिरना होता है, वैसे ही तृष्णा के निरुद्ध होने पर दोनों अन्तों (वर्तमान और भविष्य के आत्मभावों) का निरोध ही हो जाता है। 'एत्तावता' का अर्थ है इतने से, इस (देशना) के द्वारा दोनों अन्तों को जानकर तृष्णा के द्वारा मध्य में अलिप्त रहने के कारण, अभिज्ञेय (विशेष ज्ञान से जानने योग्य) चार आर्य सत्यों को 'अभिजानाति' (विशेष रूप से जानता है) कहा जाता है। तीरण-परिज्ञा और प्रहाण-परिज्ञा द्वारा जानने योग्य दो लौकिक सत्यों को 'परिजानाति' (भली-भाँति जानता है) कहा जाता है। 'दिट्ठेव धम्मे' का अर्थ है इसी आत्मभाव में। 'दुक्खस्सन्तकरो होति' का अर्थ है वट्ट-दुःख (संसार दुःख) का अन्त करने वाला, उसकी सीमा निर्धारित करने वाला होता है।

දුතියවාරෙ තිණ්ණං කණ්ඩානං වසෙන උපමා වෙදිතබ්බා. තිණ්ණඤ්හි කණ්ඩානං සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං සුත්තෙ ඡින්නෙ තීණි කණ්ඩානි තීසු ඨානෙසු පතන්ති, එවමෙත්ථ කණ්ඩත්තයං විය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා, සුත්තං විය තණ්හා. සා හි අතීතං පච්චුප්පන්නෙන, පච්චුප්පන්නඤ්ච අනාගතෙන සද්ධිං සංසිබ්බති. සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩත්තයස්ස තීසු ඨානෙසු පතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා නිරුද්ධාව හොන්ති.

दूसरे वार (अवसर) में तीन कोनों के माध्यम से उपमा को समझना चाहिए। जैसे धागे से सिले हुए तीन कोनों में धागा टूट जाने पर वे तीन कोने तीन स्थानों पर गिर जाते हैं, वैसे ही यहाँ तीन कोनों के समान अतीत, अनागत और प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) स्कन्धों को देखना चाहिए और धागे के समान तृष्णा को। वह तृष्णा अतीत को वर्तमान के साथ और वर्तमान को अनागत के साथ सीती (जोड़ती) है। धागा टूट जाने पर तीन कोनों के तीन स्थानों पर गिरने के समान, तृष्णा के निरुद्ध होने पर अतीत, अनागत और प्रत्युत्पन्न स्कन्ध निरुद्ध ही हो जाते हैं।

තතියවාරෙ අදුක්ඛමසුඛා මජ්ඣෙති ද්වින්නං වෙදනානං අන්තරට්ඨකභාවෙන මජ්ඣෙ. සුඛඤ්හි දුක්ඛස්ස, දුක්ඛං වා සුඛස්ස අන්තරං නාම නත්ථි. තණ්හා සිබ්බිනීති වෙදනාසු නන්දිරාගො වෙදනානං උපච්ඡෙදං නිවාරෙතීති තා සිබ්බති නාම.

तीसरे वार में 'अदुःख-असुख मध्य में है' का अर्थ है कि दो वेदनाओं के बीच में स्थित होने के कारण वह मध्य में है। सुख और दुःख के बीच, या दुःख और सुख के बीच कोई अन्य अंतराल नहीं है। 'तृष्णा सीवनी (दर्जिन)' का अर्थ है कि वेदनाओं में जो नन्दिराग है, वह वेदनाओं के उच्छेद को रोकता है, इसलिए वह 'सीती' (जोड़ती) कहलाती है।

චතුත්ථවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි සෙසවිඤ්ඤාණම්පි නාමරූපපච්චයසමුදාගතත්තා නාමරූපානං මජ්ඣෙ නාම.

चौथे वार में 'विज्ञान मध्य में है' का अर्थ है कि प्रतिसन्धि-विज्ञान और शेष विज्ञान भी नाम-रूप रूपी प्रत्यय से उत्पन्न होने के कारण नाम-रूपों के मध्य में कहलाते हैं।

පඤ්චමවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති කම්මවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ, අජ්ඣත්තිකායතනෙසු වා මනායතනෙන කම්මස්ස ගහිතත්තා ඉධ යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම, මනොද්වාරෙ වා ආවජ්ජනස්ස අජ්ඣත්තිකායතනනිස්සිතත්තා ජවනවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම.

पाँचवें वार में 'विज्ञान मध्य में है' का अर्थ है कि कर्म-विज्ञान मध्य में है। अथवा, आध्यात्मिक आयतनों में मनायतन के द्वारा कर्म के ग्रहण किए जाने के कारण यहाँ जो कोई भी विज्ञान है, वह 'मध्य' कहलाता है। अथवा, मनोद्वार में आवर्जन के आध्यात्मिक आयतन पर आश्रित होने के कारण जवन-विज्ञान 'मध्य' कहलाता है।

ඡට්ඨවාරෙ [Pg.134] සක්කායොති තෙභූමකවට්ටං. සක්කායසමුදයොති සමුදයසච්චං. සක්කායනිරොධොති නිරොධසච්චං. පරියායෙනාති තෙන තෙන කාරණෙනෙව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

छठे वार में 'सत्काय' का अर्थ त्रि-भूमिक (तीन लोकों का) वट्ट (संसार-चक्र) है। 'सत्काय-समुदय' का अर्थ समुदय-सत्य है। 'सत्काय-निरोध' का अर्थ निरोध-सत्य है। 'पर्याय से' का अर्थ उस-उस कारण से ही है। शेष सभी स्थानों पर पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए।

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා

८. पुरिसिन्द्रिय-ज्ञान-सुत्त की वर्णना (व्याख्या)।

62. අට්ඨමෙ අඤ්ඤතරොති දෙවදත්තපක්ඛිකො එකො. සමන්නාහරිත්වාති ආවජ්ජිත්වා. ඉදං සො ‘‘කිං නු ඛො භගවතා ජානිත්වා කථිතං, උදාහු අජානිත්වා, එකංසිකං වා කථිතං උදාහු විභජ්ජකථිත’’න්ති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. ආපායිකොති අපායෙ නිබ්බත්තනකො. නෙරයිකොති නිරයගාමී. කප්පට්ඨොති කප්පට්ඨියකම්මස්ස කතත්තා කප්පං ඨස්සති. අතෙකිච්ඡොති න සක්කා තිකිච්ඡිතුං. ද්වෙජ්ඣන්ති ද්විධාභාවං. වාලග්ගකොටිනිත්තුදනමත්තන්ති වාලස්ස අග්ගකොටියා දස්සෙතබ්බමත්තකං, වාලග්ගකොටිනිපාතමත්තකං වා. පුරිසින්ද්‍රියඤාණානීති පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණානි, ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනඤාණානීති අත්ථො.

६२. आठवें (सुत्त) में 'कोई एक' का अर्थ देवदत्त के पक्ष का एक (यज्ञदत्त नामक भिक्षु) है। 'समन्नाहरित्वा' का अर्थ है आवर्जन (चिन्तन) करके। वह इस अभिप्राय से पूछता है— 'क्या भगवान ने इसे जानकर कहा है, अथवा बिना जाने? क्या इसे एकांशिक (निश्चित रूप से) कहा है या विभज्य (विभाजन करके)?' 'आपायिक' का अर्थ है अपाय में उत्पन्न होने वाला। 'नैरयिक' का अर्थ है नरक जाने वाला। 'कल्पस्थ' का अर्थ है कल्प-स्थायी कर्म करने के कारण कल्प भर रहने वाला। 'अतेकिच्छ' का अर्थ है जिसका उपचार (चिकित्सा) न किया जा सके। 'द्वैध' का अर्थ है दो प्रकार का होना। 'वालग्ग-कोटि-नित्तुदन-मात्र' का अर्थ है बाल की नोक से चुभाने मात्र का परिमाण, अथवा बाल की नोक रखने मात्र का स्थान। 'पुरिसिन्द्रिय-ज्ञान' का अर्थ है पुरुष-पुद्गलों की इन्द्रियों (श्रद्धा आदि) की प्रखरता और मृदुता (तीक्ष्णता और कोमलता) को जानने वाला ज्ञान।

විජ්ජමානා කුසලාපි ධම්මා අකුසලාපි ධම්මාති එත්තකා කුසලා ධම්මා විජ්ජන්ති, එත්තකා අකුසලා ධම්මාති ජානාමි. අන්තරහිතාති අදස්සනං ගතා. සම්මුඛීභූතාති සමුදාචාරවසෙන පාකටා ජාතා. කුසලමූලන්ති කුසලජ්ඣාසයො. කුසලා කුසලන්ති තම්හා කුසලජ්ඣාසයා අඤ්ඤම්පි කුසලං නිබ්බත්තිස්සති. සාරදානීති සාරාදානි ගහිතසාරානි, සරදමාසෙ වා නිබ්බත්තානි. සුඛසයිතානීති සුඛසන්නිචිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. නික්ඛිත්තානීති වුත්තානි. සප්පටිභාගාති සරික්ඛකා. අභිදො අද්ධරත්තන්ති අභිඅද්ධරත්තං අද්ධරත්තෙ අභිමුඛීභූතෙ. භත්තකාලසමයෙති රාජකුලානං භත්තකාලසඞ්ඛාතෙ සමයෙ. පරිහානධම්මොති කො එවං භගවතා ඤාතොති? අජාතසත්තුරාජා. සො හි පාපමිත්තං නිස්සාය මග්ගඵලෙහි පරිහීනො. අපරෙපි සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයො භගවතා ඤාතාව. අපරිහානධම්මොති එවං භගවතා කො ඤාතො? සුසීමො පරිබ්බාජකො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා. පරිනිබ්බායිස්සතීති එවං කො ඤාතො භගවතාති? සන්තතිමහාමත්තො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා.

'विद्यमान कुशल धर्म और अकुशल धर्म' का अर्थ है— मैं जानता हूँ कि इतने कुशल धर्म विद्यमान हैं और इतने अकुशल धर्म। 'अन्तरहित' का अर्थ है अदृश्य हो जाना। 'सम्मुखीभूत' का अर्थ है बार-बार होने (समुदाचार) के कारण प्रकट हो जाना। 'कुशल-मूल' का अर्थ है कुशल की अभिलाषा (आशय)। 'कुशलाकुशल' का अर्थ है उस कुशल आशय से अन्य कुशल भी उत्पन्न होगा। 'सारदानि' का अर्थ है सार (अन्न) युक्त, अथवा शरद ऋतु (कार्तिक मास) में उत्पन्न। 'सुखशयित' का अर्थ है अच्छी तरह संचित किया हुआ। 'सुक्षेत्र' का अर्थ है अच्छे खेत में। 'निक्खित्त' का अर्थ है बोया हुआ। 'सप्रतिभाग' का अर्थ है समान। 'अभिदो अर्धरात्र' का अर्थ है आधी रात के समय। 'भक्तकाल-समय' का अर्थ है राजकुलों के भोजन करने का समय। 'परिहाण-धर्मा' (पतनशील स्वभाव वाला) कौन भगवान द्वारा ऐसा जाना गया है? राजा अजातशत्रु। वह पापी मित्र (देवदत्त) के कारण मार्ग-फलों से भ्रष्ट हो गया। अन्य भी सुप्पबुद्ध, सुनक्खत्त आदि भगवान द्वारा जाने गए हैं। 'अपरिहाण-धर्मा' (पतन न होने वाले स्वभाव वाला) कौन जाना गया है? सुसीम परिव्राजक और अन्य ऐसे ही लोग। 'परिनिर्वाण प्राप्त करेगा'— ऐसा कौन जाना गया है? सन्तति महामात्र और अन्य ऐसे ही लोग।

9. නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා

९. निब्बेधिक-सुत्त की वर्णना (व्याख्या)।

63. නවමෙ [Pg.135] අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ අප්පදාලිතපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපරියායො, නිබ්බිජ්ඣනකාරණන්ති අත්ථො. නිදානසම්භවොති කාමෙ නිදෙති උප්පාදනසමත්ථතාය නිය්‍යාදෙතීති නිදානං. සම්භවති තතොති සම්භවො, නිදානමෙව සම්භවො නිදානසම්භවො. වෙමත්තතාති නානාකරණං.

६३. नौवें (सुत्त) में, जो पहले कभी नहीं भेदे गए और न ही तोड़े गए, उन लोभ-स्कन्ध आदि को भेदता और तोड़ता है, इसलिए यह 'निब्बेधिक-पर्याय' (वेधक-विधि) है; इसका अर्थ है भेदने का कारण। 'निदान-सम्भव' का अर्थ है— जो काम (इच्छाओं) को उत्पन्न करने की सामर्थ्य के कारण उन्हें प्रस्तुत करता है, वह 'निदान' है। उससे उत्पन्न होता है, इसलिए 'सम्भव' है; निदान ही सम्भव है, अतः 'निदान-सम्भव' है। 'वेमत्तता' का अर्थ है नानात्व (विविधता)।

කාමගුණාති කාමයිතබ්බට්ඨෙන කාමා, බන්ධනට්ඨෙන ගුණා ‘‘අන්තගුණ’’න්තිආදීසු විය. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසඤ්හිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසඤ්හිතා. රජනීයාති රාගුප්පත්තිකාරණභූතා. නෙතෙ කාමාති න එතෙ කමනට්ඨෙන කාමා නාම හොන්ති. සඞ්කප්පරාගොති සඞ්කප්පවසෙන උප්පන්නරාගො. කාමොති අයං කාමප්පහානාය පටිපන්නෙහි පහාතබ්බො. කමනට්ඨෙන කාමා නාම. චිත්‍රානීති චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණානි.

'काम-गुण' का अर्थ है— चाहने योग्य होने के कारण 'काम' और बाँधने के अर्थ में 'गुण', जैसे 'अन्तगुण' आदि में। 'चक्षु-विज्ञेय' का अर्थ है चक्षु-विज्ञान द्वारा देखे जाने योग्य। 'इष्ट' का अर्थ है इष्ट-आरम्बन (प्रिय विषय), चाहे वे खोजे गए हों या नहीं। 'कान्त' का अर्थ है कमनीय (सुन्दर)। 'मनाप' का अर्थ है मन को प्रसन्न करने वाले। 'पियरूप' का अर्थ है प्रिय स्वभाव वाले। 'कामोपसंहित' का अर्थ है आलम्बन बनाकर उत्पन्न होने वाले काम (क्लेश-काम) से जुड़े हुए। 'रजनीय' का अर्थ है राग की उत्पत्ति के कारण। 'ये काम नहीं हैं' का अर्थ है कि ये (रूप आदि) चाहने के अर्थ में 'काम' नहीं हैं। 'संकल्प-राग' का अर्थ है संकल्प (सुन्दरता आदि के विचार) के वश में उत्पन्न राग। 'काम' वह है जिसे काम-प्रहाण के लिए प्रतिपन्न व्यक्तियों द्वारा त्यागा जाना चाहिए। चाहने के अर्थ में वह 'काम' कहलाता है। 'चित्राणि' का अर्थ है चित्र-विचित्र (विविध) आलम्बन।

ඵස්සොති සහජාතඵස්සො. කාමයමානොති කාමං කාමයමානො. තජ්ජං තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තජ්ජාතිකං. පුඤ්ඤභාගියන්ති දිබ්බෙ කාමෙ පත්ථෙත්වා සුචරිතපාරිපූරියා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො පුඤ්ඤභාගියො නාම, දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො අපුඤ්ඤභාගියො නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමානං විපාකොති අයං දුවිධොපි කාමපත්ථනං නිස්සාය උප්පන්නත්තා කාමානං විපාකොති වුච්චති. සො ඉමං නිබ්බෙධිකන්ති සො භික්ඛු ඉමං ඡත්තිංසට්ඨානෙසු නිබ්බිජ්ඣනකං සෙට්ඨචරියං ජානාති. කාමනිරොධන්ති කාමානං නිරොධනෙ එවං ලද්ධනාමං. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ බ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතො මග්ගොව කාමනිරොධොති වුත්තො.

"फस्स" (स्पर्श) का अर्थ है 'सहजात फस्स' (साथ उत्पन्न होने वाला स्पर्श)। "कामयमानो" का अर्थ है 'काम (इच्छाओं) की कामना करने वाला'। "तज्जं तज्जं" का अर्थ है 'उसके अनुरूप' (तज्जातिकं)। "पुञ्ञभागियं" का अर्थ है—दिव्य काम-भोगों की इच्छा कर सुचरित की परिपूर्णता के कारण देवलोक में उत्पन्न होने वाले प्राणी का आत्मभाव (अस्तित्व) 'पुण्यभागीय' कहलाता है; और दुश्चरित की परिपूर्णता के कारण अपाय (दुर्गति) में उत्पन्न होने वाले प्राणी का आत्मभाव 'अपुण्यभागीय' कहलाता है। "भिक्खुओं! यह काम का विपाक (फल) कहा जाता है"—यह दोनों प्रकार का आत्मभाव काम-प्रार्थना (इच्छा) के आश्रित होकर उत्पन्न होने के कारण 'कामों का विपाक' कहा जाता है। "वह इस निब्बेधिक (वेधक) को"—वह भिक्षु इस छत्तीस आयतनों में भेदन करने वाली श्रेष्ठ चर्या (आचरण) को जानता है। "काम-निरोध" का अर्थ है—कामों के निरोध होने पर इस प्रकार का नाम प्राप्त करना। यहाँ 'ब्रह्मचर्य' संज्ञक (आर्य) मार्ग को ही 'काम-निरोध' कहा गया है।

සාමිසාති කිලෙසාමිසසම්පයුත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ වොහාරවෙපක්කන්ති වොහාරවිපාකං. කථාසඞ්ඛාතො හි වොහාරො සඤ්ඤාය විපාකො නාම. යථා යථා නන්ති එත්ථ නං-ඉති නිපාතමත්තමෙව. ඉති යස්මා යථා යථා සඤ්ජානාති, තථා [Pg.136] තථා එවංසඤ්ඤී අහොසින්ති කථෙති, තස්මා වොහාරවෙපක්කාති අත්ථො.

"सामिसा" का अर्थ है 'क्लेश रूपी आमिष (प्रलोभन) से युक्त'। इसी पद्धति से सभी स्थानों पर अर्थ समझना चाहिए। इसके अतिरिक्त, यहाँ "वोहारवेपक्कं" का अर्थ है 'व्यावहारिक विपाक' (बोलचाल का फल)। निश्चय ही, कथा (भाषण) रूपी व्यवहार 'संज्ञा' का विपाक कहलाता है। "यथा यथा नं" यहाँ 'नं' केवल एक निपात (अव्यय) है। चूँकि जैसे-जैसे वह संज्ञा करता है (पहचानता है), वैसे-वैसे वह कहता है कि "ऐसी संज्ञा वाला मैं था", इसलिए इसे 'वोहारवेपक्क' (व्यावहारिक विपाक) कहा गया है।

අවිජ්ජාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතා බහලඅවිජ්ජා. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගමනීයා, නිරයෙ නිබ්බත්තිපච්චයාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. චෙතනාහන්ති චෙතනං අහං. ඉධ සබ්බසඞ්ගාහිකා සංවිදහනචෙතනා ගහිතා. චෙතයිත්වාති ද්වාරප්පවත්තචෙතනා. මනසාති චෙතනාසම්පයුත්තචිත්තෙන. නිරයවෙදනීයන්ති නිරයෙ විපාකදායකං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අධිමත්තන්ති බලවදුක්ඛං. දන්ධවිරාගීති ගරුකං න ඛිප්පං සණිකං විගච්ඡනකදුක්ඛං. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. පරියෙට්ඨින්ති පරියෙසනං. එකපදං ද්විපදන්ති එකපදමන්තං වා ද්විපදමන්තං වා, කො මන්තං ජානාතීති අත්ථො. සම්මොහවෙපක්කන්ති සම්මොහවිපාකං. දුක්ඛස්ස හි සම්මොහො නිස්සන්දවිපාකො නාම. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. පරියෙසනාපි හි තස්ස නිස්සන්දවිපාකොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

"अविज्जा" (अविद्या) का अर्थ है आठ स्थानों पर होने वाला अज्ञान, जो सघन अविद्या है। "निरयं गमेन्ति" का अर्थ है 'नरक ले जाने वाली', अर्थात् नरक में उत्पत्ति का प्रत्यय (कारण)। शेष पदों में भी यही पद्धति है। "चेतनाहं" का अर्थ है 'मैं चेतना को [कहता हूँ]'। यहाँ सभी कुशल-अकुशल को संगृहीत करने वाली 'संविदान-चेतना' (प्रबंधक चेतना) ली गई है। "चेतयित्वा" का अर्थ है 'द्वारों (काय-वाक्) तक पहुँची हुई चेतना'। "मनसा" का अर्थ है 'चेतना से युक्त चित्त के द्वारा'। "निरयवेदनीयं" का अर्थ है 'नरक में विपाक (फल) देने वाला'। शेष पदों में भी यही पद्धति है। "अधिमत्तं" का अर्थ है 'बलवान (तीव्र) दुःख'। "दन्धविरागी" का अर्थ है 'भारी, जो शीघ्र नहीं बल्कि धीरे-धीरे दूर होने वाला दुःख हो'। "उरत्ताळिं कन्दति" का अर्थ है 'छाती पीटकर रोना'। "परियेट्ठिं" का अर्थ है 'खोज' (पर्येषण)। "एकपदं द्विपदं" का अर्थ है 'एक पद वाला मंत्र या दो पद वाला मंत्र'; वह व्यक्ति उस मंत्र को नहीं जानता—यह अर्थ है। "सम्मोहवेपक्कं" का अर्थ है 'सम्मोह (मोह) रूपी विपाक'। दुःख का सम्मोह 'निस्यन्द-विपाक' (स्वाभाविक फल) कहलाता है। दूसरे पद में भी यही पद्धति है। पर्येषण (खोज) भी उस दुःख का निस्यन्द-विपाक है। इस सूत्र में 'वट्ठ' (संसार-चक्र) और 'विवट्ठ' (निर्वाण) का वर्णन किया गया है।

10. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

१०. सिंहनाद सुत्त की व्याख्या।

64. දසමෙ ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨං නිච්චලට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං පමුඛනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨඤාණචක්කං පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්ච. ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති චතුන්නං ඣානානං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං තිණ්ණං සමාධීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනඤ්ච. සංකිලෙසන්ති හානභාගියං ධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියං ධම්මං. වුට්ඨානන්ති ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගනඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන [Pg.137] සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. අනෙකවිහිතන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402) වණ්ණිතානි. ආසවක්ඛයඤාණං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුරිමස්සාපි ඤාණත්තයස්ස විත්ථාරකථං ඉච්ඡන්තෙන මජ්ඣිමට්ඨකථාය මහාසීහනාදවණ්ණනා (ම. නි. අට්ඨ. 1.146 ආදයො) ඔලොකෙතබ්බා. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. සමාධි මග්ගොති සමාධි එතෙසං ඤාණානං අධිගමාය උපායො. අසමාධීති අනෙකග්ගභාවො. කුම්මග්ගොති මිච්ඡාමග්ගො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තථාගතස්ස ඤාණබලං කථිතන්ති.

६४. दसवें (सुत्त) में, "आसभं ठानं" का अर्थ है 'श्रेष्ठ, अचल स्थान'। "सिंहनादं" का अर्थ है 'निर्भय नाद' (घोष), 'प्रमुख नाद'। "ब्रह्मचक्कं" का अर्थ है 'श्रेष्ठ ज्ञान-चक्र', जो प्रतिवेध-ज्ञान और देशना-ज्ञान है। "ठानञ्च ठानतो" का अर्थ है 'कारण और अकारण को उनके कारणों से जानना'। "यम्पि" का अर्थ है 'जिस ज्ञान के द्वारा'। "इदम्पि तथागतस्स" का अर्थ है 'यह स्थानास्थान-ज्ञान भी तथागत का तथागत-बल कहलाता है'। इसी प्रकार सभी पदों में अर्थ समझना चाहिए। "कम्मसमादानानं" का अर्थ है 'समादान (ग्रहण) कर किए गए कुशल-अकुशल कर्मों का', अथवा कर्म ही 'कर्म-समादान' है। "ठानसो हेतुसो" का अर्थ है 'प्रत्यय (सहायक कारण) और हेतु (जनक कारण) से'। वहाँ गति, उपधि, काल और प्रयोग विपाक के 'स्थान' हैं, और कर्म 'हेतु' है। "झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं" का अर्थ है 'चारों ध्यानों, आठ विमोक्षों, तीन समाधियों और नौ अनुक्रम-समापत्तियों का'। "संकिलेसं" का अर्थ है 'हानि-भागीय धर्म' (पतन की ओर ले जाने वाले)। "वोदानं" का अर्थ है 'विशेष-भागीय धर्म' (विशुद्धि की ओर ले जाने वाले)। "वुट्ठानं" के विषय में कहा गया है—"वोदान भी वुट्ठान (उत्थान) है, उस-उस समाधि से निकलना भी वुट्ठान है"; यहाँ अभ्यस्त ध्यान और भवंग-फल-समापत्तियाँ अभिप्रेत हैं। क्योंकि निचला-निचला अभ्यस्त ध्यान ऊपर-ऊपर के ध्यान का 'पदस्थान' (निकटतम कारण) होता है, इसलिए "वोदानं पि वुट्ठानं" कहा गया है। भवंग के द्वारा सभी ध्यानों से 'वुट्ठान' (निकलना) होता है, और फल-समापत्ति के द्वारा निरोध-समापत्ति से 'वुट्ठान' होता है। उसे लक्ष्य कर "उस-उस समाधि से वुट्ठान भी वुट्ठान है" कहा गया है। "अनेकविहितं" आदि की व्याख्या विशुद्धिमार्ग में की गई है। "आसवक्खयञाणं" (आस्रव-क्षय-ज्ञान) का अर्थ वही है जो पहले बताया गया है। पूर्व के तीन ज्ञानों की विस्तृत कथा चाहने वाले को मज्झिम-अट्ठकथा में 'महासिंहनाद सुत्त' की व्याख्या देखनी चाहिए। "समाहितस्स" का अर्थ है 'एकाग्र चित्त वाले का'। "समाधि मग्गो" का अर्थ है 'समाधि इन ज्ञानों की प्राप्ति का उपाय है'। "असमाधि" का अर्थ है 'अ-एकाग्रता'। "कुम्मग्गो" का अर्थ है 'मिथ्या मार्ग'। इस सुत्त में तथागत के ज्ञान-बल का वर्णन किया गया है।

මහාවග්ගො ඡට්ඨො.

छठा महावग्ग।

7. දෙවතාවග්ගො

७. देवतावग्ग।

1-3. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. अनागामिफल सुत्त आदि की व्याख्या।

65-67. සත්තමස්ස පඨමෙ අස්සද්ධියන්ති අස්සද්ධභාවං. දුප්පඤ්ඤතන්ති නිප්පඤ්ඤභාවං. දුතියෙ පමාදන්ති සතිවිප්පවාසං. තතියෙ ආභිසමාචාරිකන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පණ්ණත්තිසීලං. සෙඛධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි.

६५-६७. सातवें (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में, "अस्सद्धियं" का अर्थ है 'अश्रद्धा का भाव'। "दुप्पञ्ञतं" का अर्थ है 'प्रज्ञाहीनता का भाव'। दूसरे (सुत्त) में, "पमादं" का अर्थ है 'स्मृति का खो जाना' (सति-विप्पवास)। तीसरे (सुत्त) में, "आभिसमाचारिकं" का अर्थ है 'उत्तम आचरण स्वरूप, व्रतों के वश से प्रज्ञप्त (निर्धारित) शील'। "सेखधम्मं" का अर्थ है 'शैक्ष-प्रज्ञप्त शील' (शिक्षार्थियों के लिए निर्धारित शील)। "सीलानि" का अर्थ है 'चार महाशील'।

4. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තවණ්ණනා

४. संगणिकाराम सुत्त की व्याख्या।

68. චතුත්ථෙ සඞ්ගණිකාරාමොති ගණසඞ්ගණිකාරාමො. සුත්තන්තිකගණාදීසු පන ගණෙසු අත්තනො වා පරිසාසඞ්ඛාතෙ ගණෙ රමතීති ගණාරාමො. පවිවෙකෙති කායවිවෙකෙ. චිත්තස්ස නිමිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස නිමිත්තං සමාධිවිපස්සනාකාරං. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි. නිබ්බානන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානං.

६८. चौठे (सुत्त) में, "सङ्गणिकारामो" का अर्थ है 'समूह (संगणिका) में रमण करने वाला'। सुत्तन्तिक गण आदि समूहों में अथवा अपने परिषद (अनुयायियों) रूपी समूह में जो रमण करता है, वह 'गणाराम' है। "पविवेके" का अर्थ है 'काय-विवेक' (शारीरिक एकांत)। "चित्तस्स निमित्तं" का अर्थ है 'समाधि और विपश्यना युक्त चित्त का निमित्त (कारण)', अर्थात् समाधि और विपश्यना का आकार। "सम्मादिट्ठिं" का अर्थ है 'विपश्यना सम्यक्-दृष्टि'। "समाधिं" का अर्थ है 'मार्ग-समाधि' और 'फल-समाधि'। "संयोजनानि" का अर्थ है 'दस संयोजन'। "निब्बानं" का अर्थ है 'अप्रत्यय (हेतु-रहित) परिनिर्वाण'।

5. දෙවතාසුත්තවණ්ණනා

५. देवता सुत्त की व्याख्या।

69. පඤ්චමෙ සොවචස්සතාති සුබ්බචභාවො. කල්‍යාණමිත්තතාති සුචිමිත්තතා. සත්ථුගාරවොති සත්ථරි ගාරවයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ.

६९. पाँचवें (सूक्त) में, 'सोवचस्सता' का अर्थ है सुवच-भाव (आज्ञाकारी होना)। 'कल्याणमित्तता' का अर्थ है शुद्ध मित्रों का होना। 'सत्थुगारवो' का अर्थ है शास्ता (बुद्ध) के प्रति गौरव (आदर) से युक्त होना। यही विधि सभी पदों में समझनी चाहिए।

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

६. समाधि सुत्त की व्याख्या।

70. ඡට්ඨෙ [Pg.138] න සන්තෙනාති පච්චනීකකිලෙසෙහි අවූපසන්තෙන. න පණීතෙනාති න අතප්පකෙන. න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙනාති කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා අලද්ධෙන අප්පත්තෙන. න එකොදිභාවාධිගතෙනාති න එකග්ගභාවං උපගතෙන.

७०. छठे (सूक्त) में, 'न सन्तेन' का अर्थ है विरोधी क्लेशों से जो शांत नहीं हुआ है। 'न पणीतेन' का अर्थ है जो तृप्त करने वाला नहीं है। 'न पटिप्पस्सद्धिलद्धेन' का अर्थ है क्लेशों की शांति को प्राप्त न करना। 'न एकोदिभावाधिगतेन' का अर्थ है एकाग्रता की अवस्था को प्राप्त न होना।

7. සක්ඛිභබ්බසුත්තවණ්ණනා

७. सक्खिभब्ब सुत्त की व्याख्या।

71. සත්තමෙ තත්‍ර තත්‍රාති තස්මිං තස්මිං විසෙසෙ. සක්ඛිභබ්බතන්ති පච්චක්ඛභාවං. ආයතනෙති කාරණෙ. හානභාගියාදයො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.39) සංවණ්ණිතා. අසක්කච්චකාරීති න සුකතකාරී, න ආදරකාරී. අසප්පායකාරීති න සප්පායකාරී, න උපකාරභූතධම්මකාරී.

७१. सातवें (सूक्त) में, 'तत्र तत्र' का अर्थ है उस-उस विशेष (साक्षात्कार योग्य धर्म) में। 'सक्खिभब्बतं' का अर्थ है प्रत्यक्ष अनुभव की अवस्था। 'आयतन' का अर्थ है कारण में। 'हानभागिय' आदि की व्याख्या विसुद्धिमग्ग में की गई है। 'असक्कच्चकारी' का अर्थ है जो अच्छी तरह से कार्य नहीं करता, जो आदरपूर्वक कार्य नहीं करता। 'असप्पायकारी' का अर्थ है जो अनुकूल कार्य नहीं करता, जो उपकारी या यथार्थ धर्म का पालन नहीं करता।

8. බලසුත්තවණ්ණනා

८. बल सुत्त की व्याख्या।

72. අට්ඨමෙ බලතන්ති බලභාවං ථාමභාවං. අසාතච්චකාරීති න සතතකාරී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

७२. आठवें (सूक्त) में, 'बलतं' का अर्थ है बल-भाव या शक्ति-भाव। 'असातच्चकारी' का अर्थ है जो निरंतर कार्य नहीं करता। शेष व्याख्या नीचे (पहले) बताए गए तरीके के समान ही है।

9-10. තජ්ඣානසුත්තද්වයවණ්ණනා

९-१०. तज्झान सुत्त द्वय की व्याख्या।

73-74. නවමෙ න යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොතීති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවො න යථාසභාවතො ඣානපඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොති. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

७३-७४. नौवें (सूक्त) में, 'न यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठो होति' का अर्थ है कि वस्तु-काम और क्लेश-काम में दोषों को उनके वास्तविक स्वभाव के अनुसार ध्यान-प्रज्ञा से अच्छी तरह नहीं देखा गया है। दसवें (सूक्त) का अर्थ स्पष्ट ही है।

දෙවතාවග්ගො සත්තමො.

देवतावग्ग सातवाँ है।

8. අරහත්තවග්ගො

८. अरहत्तवग्ग।

1. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

१. दुक्ख सुत्त की व्याख्या।

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ සවිඝාතන්ති සඋපඝාතං සොපද්දවං. සපරිළාහන්ති කායිකචෙතසිකෙන පරිළාහෙන සපරිළාහං. පාටිකඞ්ඛාති ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනී.

७५. आठवें (वग्ग) के पहले (सूक्त) में, 'सविघातं' का अर्थ है उपघात (पीड़ा) और उपद्रव के साथ। 'सपरिळाहं' का अर्थ है कायिक और चैतसिक परिदाह (जलन) के साथ। 'पाटिकाङ्खा' का अर्थ है जिसकी अपेक्षा की जानी चाहिए, जो अवश्यंभावी है।

2. අරහත්තසුත්තවණ්ණනා

२. अरहत्त सुत्त की व्याख्या।

76. දුතියෙ [Pg.139] මානන්ති ජාතිආදීහි මඤ්ඤනං. ඔමානන්ති හීනොහමස්මීති මානං. අතිමානන්ති අතික්කමිත්වා පවත්තං අච්චුණ්ණතිමානං. අධිමානන්ති අධිගතමානං. ථම්භන්ති කොධමානෙහි ථද්ධභාවං. අතිනිපාතන්ති හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානං.

७६. दूसरे (सूक्त) में, 'मान' का अर्थ है जाति आदि के कारण स्वयं को कुछ मानना। 'ओमान' का अर्थ है 'मैं हीन हूँ' ऐसा मान। 'अतिमान' का अर्थ है सीमा पार कर बढ़ा हुआ अत्यधिक मान। 'अधिमान' का अर्थ है (अप्राप्त को प्राप्त) मान लेना। 'थम्भ' का अर्थ है क्रोध और मान के कारण उत्पन्न जड़ता या कठोरता। 'अतिनिपात' का अर्थ है हीन व्यक्ति का यह मानना कि 'मैं हीन हूँ'।

3. උත්තරිමනුස්සධම්මසුත්තවණ්ණනා

३. उत्तरिमनुस्सधम्म सुत्त की व्याख्या।

77. තතියෙ උත්තරිමනුස්සධම්මාති මනුස්සධම්මතො උත්තරි. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං, චත්තාරො මග්ගෙ චත්තාරි ච ඵලානීති අත්ථො. කුහනන්ති තිවිධං කුහනවත්ථුං. ලපනන්ති ලාභත්ථිකතාය උක්ඛිපිත්වා අවක්ඛිපිත්වා වා ලපනං.

७७. तीसरे (सूक्त) में, 'उत्तरिमनुस्सधम्मा' का अर्थ है मनुष्यों के (दस कुशल) धर्मों से ऊपर। 'अलमरियञाणदस्सनविसेसं' का अर्थ है आर्य-भाव को सिद्ध करने में समर्थ ज्ञान-दर्शन का विशेष रूप, जिसका अर्थ चार मार्ग और चार फल हैं। 'कुहन' का अर्थ है तीन प्रकार की कुहना (धोखाधड़ी) की वस्तुएँ। 'लपन' का अर्थ है लाभ की इच्छा से (दायकों की) प्रशंसा करना या उन्हें नीचा दिखाकर बोलना।

4. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා

४. सुखसोमनस्स सुत्त की व्याख्या।

78. චතුත්ථෙ යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං පග්ගහිතං හොති. ධම්මාරාමොති ධම්මෙ රතිං වින්දති. භාවනාය රමති, භාවෙන්තො වා රමතීති භාවනාරාමො. පහානෙ රමති, පජහන්තො වා රමතීති පහානාරාමො. තිවිධෙ පවිවෙකෙ රමතීති පවිවෙකාරාමො. අබ්‍යාපජ්ඣෙ නිද්දුක්ඛභාවෙ රමතීති අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො. නිප්පපඤ්චසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රමතීති නිප්පපඤ්චාරාමො.

७८. चौथे (सूक्त) में, 'योनि चस्स आरद्धा होति' का अर्थ है कि उसका कारण पूर्ण रूप से उद्यत (प्रारंभ) है। 'धम्मारामो' का अर्थ है जो धर्म में रति (आनंद) प्राप्त करता है। जो भावना में रमण करता है या भावना करते हुए रमण करता है, वह 'भावनाराम' है। जो प्रहाण (त्याग) में रमण करता है या त्याग करते हुए रमण करता है, वह 'पहानाराम' है। जो तीन प्रकार के प्रविवेक (एकान्त) में रमण करता है, वह 'पविवेकराम' है। जो अव्यापज्झ (दुःख रहित अवस्था) में रमण करता है, वह 'अव्यापज्झाराम' है। जो प्रपंच-रहित कहे जाने वाले निर्वाण में रमण करता है, वह 'निप्पपञ्चाराम' है।

5. අධිගමසුත්තවණ්ණනා

५. अधिगम सुत्त की व्याख्या।

79. පඤ්චමෙ න ආයකුසලොති න ආගමනකුසලො. න අපායකුසලොති න අපගමනකුසලො. ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං. න ආරක්ඛතීති න රක්ඛති.

७९. पाँचवें (सूक्त) में, 'न आयकुसलो' का अर्थ है जो (कुशल-अकुशल के) आगमन (कारण) में कुशल नहीं है। 'न अपायकुसलो' का अर्थ है जो (उनके) जाने या दूर होने में कुशल नहीं है। 'छन्द' का अर्थ है कार्य करने की इच्छा रूपी छन्द। 'न आरक्खति' का अर्थ है रक्षा नहीं करता।

6. මහන්තත්තසුත්තවණ්ණනා

६. महन्तत्त सुत्त की व्याख्या।

80. ඡට්ඨෙ ආලොකබහුලොති ඤාණාලොකබහුලො. යොගබහුලොති යොගෙ බහුලං කරොති. වෙදබහුලොති පීතිපාමොජ්ජබහුලො. අසන්තුට්ඨිබහුලොති කුසලධම්මෙසු අසන්තුට්ඨො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතවීරියො. උත්තරි ච පතාරෙතීති සම්පති ච උත්තරිඤ්ච වීරියං කරොතෙව. සත්තමං උත්තානමෙව.

८०. छठे (सूक्त) में, 'आलोकबहुलो' का अर्थ है ज्ञान के आलोक से भरपूर। 'योगबहुलो' का अर्थ है जो योग (प्रयत्न) में अधिक संलग्न रहता है। 'वेदबहुलो' का अर्थ है प्रीति और प्रमोद से भरपूर। 'असन्तुट्ठिबहुलो' का अर्थ है कुशल धर्मों में असंतुष्ट (और अधिक की चाह रखने वाला)। 'अनिक्खित्तधुरो' का अर्थ है जिसने अपना उत्तरदायित्व (बोझ) नीचे नहीं रखा है, जो उद्यत वीर्य वाला है। 'उत्तरि च पतारेति' का अर्थ है कि वह अपनी क्षमता से भी अधिक वीर्य (प्रयत्न) करता है। सातवें (सूक्त) का अर्थ स्पष्ट ही है।

8-10. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා

८-१०. द्वितीय निरय सुत्त आदि की व्याख्या।

82-84. අට්ඨමෙ [Pg.140] පගබ්භොති කායපාගබ්භියාදීහි සමන්නාගතො. නවමං උත්තානත්ථමෙව. දසමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡතං නිස්සාය උප්පන්නෙන ලොභදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

आठवें (सूक्त) में, 'पगब्भो' का अर्थ है कायिक धृष्टता (अनुचित व्यवहार) आदि से युक्त। नौवें (सूक्त) का अर्थ स्पष्ट ही है। दसवें (सूक्त) में, 'विघातवा' का अर्थ है बड़ी इच्छा (महाइच्छा) के कारण उत्पन्न लोभ-जन्य दुःख से दुखी। शेष सभी पदों का अर्थ स्पष्ट ही है।

අරහත්තවග්ගො අට්ඨමො.

अरहत्तवग्ग आठवाँ है।

9. සීතිවග්ගො

९. सीतिवग्ग।

1. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා

१. सीतिभाव सुत्त की व्याख्या।

85. නවමස්ස පඨමෙ සීතිභාවන්ති සීතලභාවං. යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හිතබ්බන්තිආදීසු උද්ධච්චසමයෙ චිත්තං සමාධිනා නිග්ගහෙතබ්බං නාම, කොසජ්ජානුපතිතකාලෙ වීරියෙන පග්ගහෙතබ්බං නාම, නිරස්සාදගතකාලෙ සමාධිනා සම්පහංසිතබ්බං නාම, සමප්පවත්තකාලෙ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං නාම.

८५. नौवें (वग्ग) के पहले (सूक्त) में, 'सीतिभावं' का अर्थ है शीतलता की अवस्था। 'जिस समय चित्त का निग्रह करना चाहिए' आदि में—उद्धच्च (चंचलता) के समय चित्त को समाधि द्वारा निग्रहित करना चाहिए; आलस्य के समय वीर्य (उत्साह) द्वारा चित्त को प्रग्रहित (उठाना) करना चाहिए; अरुचि के समय समाधि द्वारा चित्त को हर्षित करना चाहिए; और जब चित्त सम्यक रूप से प्रवृत्त हो, तब बोध्यंग-उपेक्षा द्वारा तटस्थ भाव से देखना चाहिए।

2. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

२. आवरण सुत्त की व्याख्या।

86. දුතියෙ කම්මාවරණතායාති පඤ්චානන්තරියකම්මෙහි. කිලෙසාවරණතායාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. විපාකාවරණතායාති අකුසලවිපාකපටිසන්ධියා වා කුසලවිපාකෙහි අහෙතුකපටිසන්ධියා වාති.

८६. दूसरे (सूक्त) में, 'कम्मावरणताया' का अर्थ पाँच आनन्तर्य कर्मों से है। 'किलेसावरणताया' का अर्थ नियत मिथ्यादृष्टि से है। 'विपाकावरणताया' का अर्थ अकुशल विपाक प्रतिसन्धि अथवा कुशल विपाक में अहेतुक (या द्विहेतुक) प्रतिसन्धि से है।

4-5. සුස්සූසතිසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. सुस्सूसति सुत्त आदि की व्याख्या।

88-89. චතුත්ථෙ අනත්ථන්ති අවඩ්ඪිං. අත්ථං රිඤ්චතීති වඩ්ඪිඅත්ථං ඡඩ්ඩෙති. අනනුලොමිකායාති සාසනස්ස අනනුලොමිකාය. පඤ්චමෙ දිට්ඨිසම්පදන්ති සොතාපත්තිමග්ගං.

८८-८९. चौथे (सूक्त) में, 'अनत्थं' का अर्थ अ-वृद्धि (हानि) है। 'अत्थं रिञ्चति' का अर्थ वृद्धि रूपी अर्थ का त्याग करना है। 'अननुलोमिकाय' का अर्थ शासन (बुद्ध-शासन) के प्रतिकूल होना है। पाँचवें (सूक्त) में, 'दिट्ठिसम्पदं' का अर्थ स्रोतापत्ति-मार्ग है।

8-11. අභබ්බට්ඨානසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

८-११. अभब्बट्ठान सुत्त चतुष्क की व्याख्या।

92-95. අට්ඨමෙ අනාගමනීයං වත්ථුන්ති අනුපගන්තබ්බං කාරණං, පඤ්චන්නං වෙරානං ද්වාසට්ඨියා ච දිට්ඨිගතානමෙතං අධිවචනං. අට්ඨමං භවන්ති කාමාවචරෙ අට්ඨමං පටිසන්ධිං. නවමෙ කොතූහලමඞ්ගලෙනාති දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන[Pg.141]. දසමෙ සයංකතන්තිආදීනි අත්තදිට්ඨිවසෙන වුත්තානි. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අහෙතුනිබ්බත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

९२-९५. आठवें (सूक्त) में, 'अनागमनीयं वत्थुं' का अर्थ न अपनाने योग्य कारण है; यह पाँच वैरों और बासठ मिथ्यादृष्टियों का पर्यायवाची है। 'अट्ठमं भवं' का अर्थ कामावचर लोक में आठवीं प्रतिसन्धि (जन्म) है। नौवें (सूक्त) में, 'कोतूहलमङ्गलेन' का अर्थ दृष्ट, श्रुत और मुत (अनुभूत) मंगलों से है। दसवें (सूक्त) में, 'सयंकतं' आदि शब्द आत्म-दृष्टि के वश में कहे गए हैं। 'अधिच्चसमुप्पन्नं' का अर्थ अहेतुक (बिना कारण) उत्पन्न होना है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

සීතිවග්ගො නවමො.

नौवाँ सीतिवग्ग।

10. ආනිසංසවග්ගො

१०. आनिसंसवग्ग (अनुशंसा वर्ग)।

1-2. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. पातुभाव सुत्त आदि की व्याख्या।

96-97. දසමස්ස පඨමෙ අරියායතනෙති මජ්ඣිමදෙසෙ. ඉන්ද්‍රියානන්ති මනච්ඡට්ඨානං. දුතියෙ සද්ධම්මනියතොති සාසනසද්ධම්මෙ නියතො. අසාධාරණෙනාති පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණෙන.

९६-९७. दसवें (वर्ग) के पहले (सूक्त) में, 'अरिययतने' का अर्थ मध्यदेश में है। 'इन्द्रियानं' का अर्थ मन सहित छह इन्द्रियाँ हैं। दूसरे (सूक्त) में, 'सद्धम्मनियतो' का अर्थ शासन-सद्धर्म में नियत (दृढ़) होना है। 'असाधारणेन' का अर्थ पृथग्जनों के साथ असाधारण (असम्बद्ध) होने से है।

7. අනවත්ථිතසුත්තවණ්ණනා

७. अनवट्ठित सुत्त की व्याख्या।

102. සත්තමෙ අනොධිං කරිත්වාති ‘‘එත්තකාව සඞ්ඛාරා අනිච්චා, න ඉතො පරෙ’’ති එවං සීමං මරියාදං අකත්වා. අනවත්ථිතාති අවත්ථිතාය රහිතා, භිජ්ජමානාව හුත්වා උපට්ඨහිස්සන්තීති අත්ථො. සබ්බලොකෙති සකලෙ තෙධාතුකෙ. සාමඤ්ඤෙනාති සමණභාවෙන, අරියමග්ගෙනාති අත්ථො.

१०२. सातवें (सूक्त) में, 'अनोधं करित्वा' का अर्थ है—"इतने ही संस्कार अनित्य हैं, इससे परे नहीं"—इस प्रकार की सीमा या मर्यादा न बाँधकर। 'अनवट्ठिता' का अर्थ है स्थिरता से रहित, अर्थात् वे विनष्ट होते हुए ही उपस्थित होंगे। 'सब्बलोके' का अर्थ सम्पूर्ण त्रैधातुक (तीन लोकों) में है। 'सामञ्ञेन' का अर्थ श्रमण-भाव से है, अर्थात् आर्यमार्ग से है।

8. උක්ඛිත්තාසිකසුත්තවණ්ණනා

८. उक्खित्तासिक सुत्त की व्याख्या।

103. අට්ඨමෙ මෙත්තාවතායාති මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියාය. සත්ත හි සෙඛා තථාගතං මෙත්තාවතාය පරිචරන්ති, ඛීණාසවො පරිචිණ්ණසත්ථුකො.

१०३. आठवें (सूक्त) में, 'मेत्तावताय' का अर्थ मैत्रीपूर्ण परिचर्या (सेवा) से है। सात शैक्ष (पुद्गल) तथागत की मैत्रीपूर्ण परिचर्या करते हैं, और क्षीणास्त्रव (अर्हत्) वह है जिसने शास्ता की परिचर्या पूर्ण कर ली है।

9. අතම්මයසුත්තවණ්ණනා

९. अतम्मय सुत्त की व्याख्या।

104. නවමෙ අතම්මයොති තම්මයා වුච්චන්ති තණ්හාදිට්ඨියො, තාහි රහිතො. අහංකාරාති අහංකාරදිට්ඨි. මමංකාරාති මමංකාරතණ්හා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

१०४. नौवें (सूक्त) में, 'अतम्मयो' का अर्थ है—तन्मयता (तृष्णा और दृष्टि) से रहित। 'अहंकारा' का अर्थ अहंकार-दृष्टि (मैं) है। 'ममंकारा' का अर्थ ममकार-तृष्णा (मेरा) है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ආනිසංසවග්ගො දසමො.

दसवाँ आनिसंसवग्ग।

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

द्वितीय पण्णासक समाप्त।

11. තිකවග්ගො

११. तिकवग्ग।

1. රාගසුත්තවණ්ණනා

१. राग सुत्त की व्याख्या।

107. එකාදසමස්ස [Pg.142] පඨමෙ අසුභාති අසුභකම්මට්ඨානං. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. පඤ්ඤාති සහවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා.

१०७. ग्यारहवें (वर्ग) के पहले (सूक्त) में, 'असुभा' का अर्थ अशुभ-कर्मस्थान है। 'मेत्ता' का अर्थ मैत्री-कर्मस्थान है। 'पञ्ञा' का अर्थ विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा है।

6. අස්සාදසුත්තවණ්ණනා

६. अस्साद सुत्त की व्याख्या।

112. ඡට්ඨෙ අස්සාදදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. අත්තානුදිට්ඨීති අත්තානං අනුගතා වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨීති ද්වාසට්ඨිවිධාපි දිට්ඨි. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි, නත්ථි දින්නන්තිආදිකා වා මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මස්සකතඤාණං සම්මාදිට්ඨි.

११२. छठे (सूक्त) में, 'अस्साददिट्ठी' का अर्थ शाश्वत-दृष्टि है। 'अत्तानुदिट्ठी' का अर्थ स्वयं के पीछे चलने वाली बीस प्रकार की सत्काय-दृष्टि है। 'मिच्छादिट्ठी' का अर्थ बासठ प्रकार की मिथ्यादृष्टियाँ हैं। 'सम्मादिट्ठी' का अर्थ मार्ग-सम्यग्दृष्टि है; अथवा "दान का फल नहीं है" आदि मिथ्यादृष्टि है, और 'कम्मस्सकता-ज्ञान' सम्यग्दृष्टि है।

7. අරතිසුත්තවණ්ණනා

७. अरति सुत्त की व्याख्या।

113. සත්තමෙ අධම්මචරියාති දස අකුසලකම්මපථා.

११३. सातवें (सूक्त) में, 'अधम्मचरिया' का अर्थ दस अकुशल कर्मपथ हैं।

10. උද්ධච්චසුත්තවණ්ණනා

१०. उद्धच्च सुत्त की व्याख्या।

116. දසමෙ අසංවරොති අනධිවාසකභාවො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

११६. दसवें (सूक्त) में, 'असंवरो' का अर्थ सहन न कर पाने का भाव (अधिवसना का अभाव) है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

තිකවග්ගො එකාදසමො.

ग्यारहवाँ तिकवग्ग।

12. සාමඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා

१२. सामञ्ञवग्ग की व्याख्या।

119-121. ඉතො පරෙසු තපුස්සොති ද්වෙවාචිකුපාසකො. තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතොති බුද්ධගුණෙසු පතිට්ඨිතචිත්තො පහීනකඞ්ඛො. අමතං අද්දසාති අමතද්දසො. අරියෙනාති නිද්දොසෙන ලොකුත්තරසීලෙන. ඤාණෙනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. විමුත්තියාති සෙඛඵලවිමුත්තියා[Pg.143]. තවකණ්ණිකොති එවංනාමකො ගහපති. තපකණ්ණිකොතිපි පාළි.

११९-१२१. इसके बाद के पदों में, 'तपुस्सो' का अर्थ दो वचनों (बुद्ध और धम्म) से शरण जाने वाला उपासक है। 'तथागते निट्ठङ्गतो' का अर्थ बुद्ध के गुणों में प्रतिष्ठित चित्त वाला और संशय रहित होना है। 'अमतं अद्दसा' का अर्थ है जिसने अमृत (निर्वाण) को देखा है, इसलिए वह 'अमतद्दसो' कहलाता है। 'अरियेन' का अर्थ निर्दोष लोकोत्तर शील से है। 'ञाणेन' का अर्थ प्रत्यवेक्षण-ज्ञान से है। 'विमुत्तिया' का अर्थ शैक्ष-फल विमुक्ति से है। 'तवकण्णिको' इस नाम का एक गृहपति है। 'तपकण्णिको' ऐसा पाठ भी मिलता है।

24. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා

२४. राग पेय्याल की व्याख्या।

140. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

१४०. "रागस्स" का अर्थ है पाँच कामगुणों वाला राग। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

मनोरथपूरणी नामक अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में।

ඡක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

छक्कनिपात की व्याख्या समाप्त हुई।

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

अंगुत्तरनिकाय में।

සත්තකනිපාත-අට්ඨකථා

सत्तकनिपात-अट्ठकथा।

පණ්ණාසකං

पण्णासक (पचास सूत्रों का समूह)।

1. ධනවග්ගො

१. धनवग्ग (धन वर्ग)।

1-5. පඨමපියසුත්තාදිවණ්ණනා

१-५. प्रथम पियसूत्र आदि की व्याख्या।

1-5. සත්තකනිපාතස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනවඤ්ඤත්තිකාමොති අභිඤ්ඤාතභාවකාමො. තතියෙ යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන චතුසච්චධම්මං විචිනාති. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සච්චධම්මං විපස්සති. පජ්ජොතස්සෙවාති දීපස්සෙව. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති තස්ස ඉමෙහි බලෙහි සමන්නාගතස්ස ඛීණාසවස්ස දීපනිබ්බානං විය චරිමකචිත්තස්ස වත්ථාරම්මණෙහි විමොක්ඛො හොති, ගතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. චතුත්ථෙ සද්ධො හොතීතිආදීනි පඤ්චකනිපාතෙ වණ්ණිතානෙව. පඤ්චමෙ ධනානීති අදාලිද්දියකරණට්ඨෙන ධනානි.

१-५. सत्तकनिपात के प्रथम सूत्र में "अनवञ्ञत्तिकामो" का अर्थ है—दूसरों द्वारा न जाने जाने की इच्छा रखने वाला। तीसरे सूत्र में "योनिसो विचिने धम्मं" का अर्थ है—उपाय (उचित विधि) से चार आर्य सत्यों के धर्म का अन्वेषण करता है। "पञ्ञायत्थं विपस्सति" का अर्थ है—विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा द्वारा सत्य धर्म को देखता है। "पज्जोतस्सेव" का अर्थ है—दीपक के समान। "विमोक्खो होति चेतसो" का अर्थ है—इन बलों से युक्त उस क्षीणास्त्रव (अर्हत्) के लिए, दीपक के बुझने के समान, अन्तिम चित्त का वस्तुओं और आलम्बनों से विमोक्ष (मुक्ति) हो जाता है, उसकी गति का पता नहीं चलता। चौथे सूत्र में "सद्धो होति" आदि की व्याख्या पञ्चकनिपात में ही की जा चुकी है। पाँचवें सूत्र में "धनानि" का अर्थ है—दरिद्रता को दूर करने के कारण 'धन'।

7. උග්ගසුත්තවණ්ණනා

७. उग्ग-सूत्र की व्याख्या।

7. සත්තමෙ උග්ගො රාජමහාමත්තොති පසෙනදිකොසලස්ස මහාඅමච්චො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො උපසඞ්කමි. අඩ්ඪොති නිධානගතෙන ධනෙන අඩ්ඪො. මිගාරො රොහණෙය්‍යොති රොහණසෙට්ඨිනො නත්තාරං මිගාරසෙට්ඨිං සන්ධායෙවමාහ. මහද්ධනොති වළඤ්ජනධනෙන මහද්ධනො. මහාභොගොති උපභොගපරිභොගභණ්ඩස්ස මහන්තතාය මහාභොගො. හිරඤ්ඤස්සාති සුවණ්ණස්සෙව. සුවණ්ණාමෙව හිස්ස කොටිසඞ්ඛ්‍යං අහොසි. රූපියස්සාති සෙසස්ස තට්ටකසරකඅත්ථරණපාවුරණාදිනො පරිභොගපරික්ඛාරස්ස පමාණසඞ්ඛානෙ වාදොයෙව නත්ථි.

७. सातवें सूत्र में "उग्गो राजमहामत्तो" का अर्थ है—राजा प्रसेनजित कोसल का महामात्य। "उपसङ्कमि" का अर्थ है—प्रातःकाल का भोजन करने के बाद पास गया। "अड्ढो" का अर्थ है—भूमि में गड़े हुए धन से समृद्ध। "मिगारो रोहणेय्यो" यह रोहण श्रेष्ठी के पौत्र मिगार श्रेष्ठी के सन्दर्भ में कहा गया है। "महद्धनो" का अर्थ है—दैनिक उपयोग के धन से महान धनी। "महाभोगो" का अर्थ है—उपभोग और परिभोग की वस्तुओं की प्रचुरता के कारण महान भोगों वाला। "हिरञ्ञस्स" का अर्थ है—स्वर्ण का ही। उसके पास स्वर्ण की संख्या करोड़ों में थी। "रूपियस्स" का अर्थ है—स्वर्ण के अतिरिक्त अन्य वस्तुओं जैसे थाली, कटोरे, बिछावन, ओढ़ने के वस्त्र आदि परिभोग की सामग्रियों की मात्रा के विषय में तो कुछ कहना ही नहीं है (अर्थात् वे अनगिनत थे)।

8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

८. संयोजन-सूत्र की व्याख्या।

8. අට්ඨමෙ [Pg.146] අනුනයසංයොජනන්ති කාමරාගසංයොජනං. සබ්බානෙව චෙතානි බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති වෙදිතබ්බානි. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

८. आठवें सूत्र में "अनुयसंयोजनं" का अर्थ है—कामराग संयोजन। इन सभी को 'बन्धन' के अर्थ में 'संयोजन' समझना चाहिए। इस सूत्र में केवल 'वट्ठ' (संसार चक्र) का ही वर्णन किया गया है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ධනවග්ගො පඨමො.

प्रथम धनवग्ग समाप्त।

2. අනුසයවග්ගො

२. अनुसयवग्ग (अनुशय वर्ग)।

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

३. कुल-सूत्र की व्याख्या।

13. දුතියස්ස තතියෙ නාලන්ති න යුත්තං නානුච්ඡවිකං. න මනාපෙනාති න මනම්හි අප්පනකෙන ආකාරෙන නිසින්නාසනතො පච්චුට්ඨෙන්ති, අනාදරමෙව දස්සෙන්ති. සන්තමස්ස පරිගුහන්තීති විජ්ජමානම්පි දෙය්‍යධම්මං එතස්ස නිගුහන්ති පටිච්ඡාදෙන්ති. අසක්කච්චං දෙන්ති නො සක්කච්චන්ති ලූඛං වා හොතු පණීතං වා, අසහත්ථා අචිත්තීකාරෙන දෙන්ති, නො චිත්තීකාරෙන.

१३. दूसरे वर्ग के तीसरे सूत्र में "नालं" का अर्थ है—उचित नहीं, अनुपयुक्त। "न मनापेन" का अर्थ है—मन में थोड़े से भी आदर के बिना, बैठे हुए आसन से उठकर स्वागत नहीं करते, केवल अनादर ही प्रदर्शित करते हैं। "सन्तमस्स परिगुहन्ति" का अर्थ है—विद्यमान होने पर भी दान देने योग्य वस्तु को उस व्यक्ति से छिपाते हैं या ढक देते हैं। "असक्कच्चं देन्ति नो सक्कच्चं" का अर्थ है—चाहे वस्तु रूखी (साधारण) हो या उत्तम, अपने हाथों से नहीं देते और बिना आदर के देते हैं, आदरपूर्वक नहीं देते।

4. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

४. पुग्गल-सूत्र की व्याख्या।

14. චතුත්ථෙ උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො, අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො විමුත්තො, මග්ගෙන නාමකායතො. සො චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (පු. ප. 208) එවං අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා.

१४. चौथे सूत्र में "उभतोभागविमुत्तो" का अर्थ है—दो भागों से मुक्त; अरूप समापत्ति द्वारा रूप-काय से मुक्त और मार्ग द्वारा नाम-काय से मुक्त। वह चार अरूप समापत्तियों में से एक-एक से उठकर संस्कारों का सम्मर्शन कर अर्हत् पद प्राप्त करने वाले चार पुद्गलों और निरोध (समापत्ति) से उठकर अर्हत् पद प्राप्त करने वाले अनागामी के भेद से पाँच प्रकार का होता है। यहाँ पालि इस प्रकार है—"कौन सा पुद्गल उभतोभागविमुक्त है? यहाँ कोई पुद्गल आठ विमोक्षों को काय से स्पर्श कर विहार करता है, और प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं"—इस प्रकार यह आठ विमोक्षों को प्राप्त करने वाले के सन्दर्भ में आया है।

පඤ්ඤාය විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සො සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි ඣානෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තා චත්තාරො චාති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතා. යථාහ – ‘‘න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය [Pg.147] චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො පඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති.

प्रज्ञा द्वारा मुक्त होने के कारण "पञ्ञाविमुत्तो" कहलाता है। वह शुद्ध-विपश्यक (सुक्खविपस्सक) और चार (अरूप) ध्यानों से उठकर अर्हत् पद प्राप्त करने वाले चार पुद्गलों के भेद से पाँच प्रकार का होता है। यहाँ पालि आठ विमोक्षों के निषेध के सन्दर्भ में ही आई है। जैसा कि कहा गया है—"वह आठ विमोक्षों को काय से स्पर्श कर विहार नहीं करता, किन्तु प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं। यह पुद्गल प्रज्ञाविमुक्त कहलाता है।"

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති කායසක්ඛී. සො ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. සො සොතාපත්තිඵලට්ඨං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගට්ඨා ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කායසක්ඛී’’ති (පු. ප. 208).

स्पर्श करने के बाद साक्षात्कार करने के कारण "कायसक्खी" (कायसाक्षी) कहलाता है। वह पहले ध्यान-स्पर्श का अनुभव करता है, बाद में निरोध (निर्वाण) का साक्षात्कार करता है। वह स्रोतापत्ति-फलस्थ से लेकर अर्हत्-मार्गस्थ तक छह प्रकार का होता है। इसीलिए कहा गया है—"यहाँ कोई पुद्गल आठ विमोक्षों को काय से स्पर्श कर विहार करता है, और प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं। यह पुद्गल कायसाक्षी कहलाता है।"

දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපලක්ඛණං – දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොති දිට්ඨං විදිතං සච්ඡිකතං ඵුසිතං පඤ්ඤායාති දිට්ඨිප්පත්තො. විත්ථාරතො පන සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… අයං වුච්චති පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තො’’ති.

(सत्य को) देखने के बाद प्राप्त करने के कारण "दिट्ठिप्पत्तो" (दृष्टि-प्राप्त) कहलाता है। यहाँ इसका संक्षिप्त लक्षण यह है—"संस्कार दुःख हैं, निरोध सुख है"—ऐसा प्रज्ञा द्वारा ज्ञात, दृष्ट, विदित, साक्षात्कृत और स्पृष्ट होने के कारण वह 'दृष्टि-प्राप्त' है। विस्तार से वह भी कायसाक्षी के समान छह प्रकार का होता है। इसीलिए कहा गया है—"यहाँ कोई पुद्गल 'यह दुःख है' ऐसा यथाभूत जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथाभूत जानता है, और तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म उसके द्वारा प्रज्ञा से भली-भाँति देखे और विचारे गए होते हैं... यह पुद्गल दृष्टि-प्राप्त कहलाता है।"

සද්ධාය විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. සොපි වුත්තනයෙනෙව ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… නො ච ඛො යථාදිට්ඨිප්පත්තස්ස. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’ති. එතස්ස හි සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ සද්දහන්තස්ස විය ඔකප්පෙන්තස්ස විය අධිමුච්චන්තස්ස විය ච කිලෙසක්ඛයො හොති, දිට්ඨිප්පත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං සූරං හුත්වා වහති. තස්මා යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං න හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවතරො වායාමො කාතබ්බො හොති, එවරූපා සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා. යථා පන සුනිසිතෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි සීඝං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං [Pg.148] න හොති, එවරූපා පඤ්ඤාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා වෙදිතබ්බා.

श्रद्धा के कारण जो मुक्त है, वह 'श्रद्धाविमुक्त' है। वह भी पूर्वोक्त विधि से छह प्रकार का होता है। इसीलिए कहा गया है - "यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, और तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्मों को प्रज्ञा से भली-भाँति देखता है और प्रज्ञा से उनका अनुशीलन करता है... किन्तु वह 'दृष्टि-प्राप्त' के समान नहीं होता। यह व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' कहलाता है।" इस श्रद्धाविमुक्त व्यक्ति के लिए, पूर्वभाग-मार्ग के क्षण में, श्रद्धा करने वाले, विश्वास करने वाले और अधिमुक्ति (निश्चय) करने वाले के समान क्लेशों का क्षय होता है। जबकि दृष्टि-प्राप्त व्यक्ति के लिए, पूर्वभाग-मार्ग के क्षण में, क्लेशों को काटने वाला ज्ञान बिना किसी सुस्ती के, तीक्ष्ण और शूरवीर होकर कार्य करता है। उदाहरण के लिए, जैसे कोई व्यक्ति बहुत तीक्ष्ण न होने वाली तलवार से केले के पेड़ को काटता है, तो कटा हुआ स्थान चिकना नहीं होता, तलवार तेजी से नहीं चलती, शब्द सुनाई देता है और अधिक बल लगाना पड़ता है; श्रद्धाविमुक्त की पूर्वभाग-मार्ग-भावना इसी प्रकार की होती है। इसके विपरीत, जैसे कोई व्यक्ति बहुत तेज तलवार से केले के पेड़ को काटता है, तो कटा हुआ स्थान चिकना होता है, तलवार तेजी से चलती है, शब्द सुनाई नहीं देता और अधिक बल लगाने की आवश्यकता नहीं होती; प्रज्ञाविमुक्त की पूर्वभाग-मार्ग-भावना को इसी प्रकार समझना चाहिए।

ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. ධම්මොති පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිම්හිපි එසෙව නයො. උභොපෙතෙ සොතාපත්තිමග්ගට්ඨායෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, පඤ්ඤාවාහිං පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ධම්මානුසාරී. යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධාවාහිං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති (පු. ප. 208). අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා උභතොභාගවිමුත්තාදිකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.771, 889) පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ වුත්තා. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

जो धर्म (प्रज्ञा) का अनुसरण करता है, वह 'धम्मानुसारी' है। 'धर्म' का अर्थ प्रज्ञा है; जो प्रज्ञा-प्रधान मार्ग की भावना करता है, यह इसका अर्थ है। 'श्रद्धानुसारी' के विषय में भी यही विधि है। ये दोनों ही स्रोतापत्ति-मार्गस्थ होते हैं। यह कहा भी गया है - "जिस व्यक्ति की स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न होने पर प्रज्ञा-इन्द्रिय प्रबल होती है, वह प्रज्ञा-वाही और प्रज्ञा-प्रधान आर्यमार्ग की भावना करता है। यह व्यक्ति 'धम्मानुसारी' कहलाता है। जिस व्यक्ति की स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न होने पर श्रद्धा-इन्द्रिय प्रबल होती है, वह श्रद्धा-वाही और श्रद्धा-प्रधान आर्यमार्ग की भावना करता है। यह व्यक्ति 'श्रद्धानुसारी' कहलाता है।" यहाँ यह संक्षेप है; विस्तार से यह 'उभतोभागविमुक्त' आदि की चर्चा विशुद्धिमार्ग के प्रज्ञा-भावना-अधिकार में कही गई है। इसलिए वहाँ कही गई विधि के अनुसार ही इसे समझना चाहिए।

5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා

५. उदकूपमा सुत्त की व्याख्या।

15. පඤ්චමෙ උදකූපමාති නිමුජ්ජනාදිආකාරං ගහෙත්වා උදකෙන උපමිතා. සකිං නිමුග්ගොති එකවාරමෙව නිමුග්ගො. එකන්තකාළකෙහීති නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. උම්මුජ්ජතීති උට්ඨහති. සාධූති සොභනා භද්දකා. හායතියෙවාති චඞ්කවාරෙ ආසිත්තඋදකං විය පරිහායතෙව. උම්මුජ්ජිත්වා විපස්සති විලොකෙතීති උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසං විපස්සති විලොකෙති. පතරතීති ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම. පටිගාධප්පත්තො හොතීති උට්ඨාය විලොකෙත්වා පතරිත්වා එකස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාපත්තො නාම හොති, තිට්ඨති න පුනාගච්ඡති. තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨතීති සබ්බකිලෙසොඝං තරිත්වා පරතීරං ගන්ත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨිතො නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

१५. पाँचवें सुत्त में 'उदकूपमा' का अर्थ है - डूबने आदि की अवस्थाओं को लेकर जल से उपमा दिए गए व्यक्ति। 'सकिं निमुग्गो' (एक बार डूबा हुआ) का अर्थ है - केवल एक बार डूबा हुआ; यह 'एकान्त-कालक' (पूर्णतः कृष्ण/पापी) अर्थात् नियत मिथ्यादृष्टि के संदर्भ में कहा गया है। 'उम्मुज्जति' का अर्थ है - ऊपर उठना (प्रकट होना)। 'साधु' का अर्थ है - शोभन या अच्छा। 'हायतियेव' का अर्थ है - जैसे छननी (कपड़े) पर डाला गया जल कम हो जाता है, वैसे ही वह पतित ही होता है। 'उम्मुज्जित्वा विपस्सति विलोकेति' का अर्थ है - ऊपर उठकर जाने योग्य दिशा (निर्वाण) को देखता है, अवलोकन करता है। 'पतरति' का अर्थ है - जाने योग्य दिशा की ओर उन्मुख होकर तैरना। 'पतिगाधप्पत्तो होति' का अर्थ है - ऊपर उठकर, देखकर और तैरकर एक स्थान पर प्रतिष्ठित होना, ठहर जाना और पुनः वापस न आना। 'तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति' का अर्थ है - समस्त क्लेश-ओघ को पार कर दूसरे तट पर जाकर निर्वाण रूपी स्थल पर प्रतिष्ठित होना। इस सुत्त में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है।

6. අනිච්චානුපස්සීසුත්තවණ්ණනා

६. अनिच्चानुपस्सी सुत्त की व्याख्या।

16. ඡට්ඨෙ අනිච්චාති එවං පඤ්ඤාය ඵරන්තො අනුපස්සතීති අනිච්චානුපස්සී. අනිච්චාති එවං සඤ්ඤා අස්සාති අනිච්චසඤ්ඤී. අනිච්චාති එවං ඤාණෙන පටිසංවෙදිතා අස්සාති අනිච්චපටිසංවෙදී. සතතන්ති සබ්බකාලං. සමිතන්ති යථා [Pg.149] පුරිමචිත්තෙන පච්ඡිමචිත්තං සමිතං සමුපගතං ඝට්ටිතං හොති, එවං. අබ්බොකිණ්ණන්ති නිරන්තරං අඤ්ඤෙන චෙතසා අසංමිස්සං. චෙතසා අධිමුච්චමානොති චිත්තෙන සන්නිට්ඨාපයමානො. පඤ්ඤාය පරියොගාහමානොති විපස්සනාඤාණෙන අනුපවිසමානො.

१६. छठे सुत्त में, 'अनित्यता' को इस प्रकार प्रज्ञा से व्याप्त करते हुए जो बार-बार देखता है, वह 'अनिच्चानुपस्सी' (अनित्यानुपश्यी) है। जिसकी ऐसी संज्ञा (बोध) हो कि 'सब अनित्य है', वह 'अनिच्चासञ्ञी' (अनित्यसंज्ञी) है। जिसे ज्ञान के द्वारा यह स्पष्ट ज्ञात हो कि 'सब अनित्य है', वह 'अनिच्चापटिसंवेदी' (अनित्यप्रतिसंवेदी) है। 'सततं' का अर्थ है - हर समय। 'समितं' का अर्थ है - जिस प्रकार पूर्व चित्त के साथ पश्चात् चित्त जुड़ा हुआ, मिला हुआ और संबद्ध होता है, उसी प्रकार। 'अब्बोकिण्णं' का अर्थ है - निरंतर, दूसरे चित्त के साथ अमिश्रित। 'चेतसा अधिमुच्चमानो' का अर्थ है - चित्त से निश्चय करते हुए। 'पञ्ञाय परियोगाहमानो' का अर्थ है - विपश्यना ज्ञान के द्वारा प्रवेश करते हुए।

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා එකක්ඛණෙයෙව. ඉධ සමසීසී කථිතො. සො චතුබ්බිධො හොති රොගසමසීසී, වෙදනාසමසීසී, ඉරියාපථසමසීසී, ජීවිතසමසීසීති. තත්ථ යස්ස අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨස්ස සතො රොගවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං රොගසමසීසී නාම. යස්ස පන අඤ්ඤතරං වෙදනං වෙදයතො වෙදනාවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං වෙදනාසමසීසී නාම. යස්ස පන ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගිනො විපස්සන්තස්ස ඉරියාපථස්ස පරියොසානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. යස්ස පන උපක්කමතො වා සරසතො වා ජීවිතපරියාදානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ජීවිතසමසීසී නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. තත්ථ කිඤ්චාපි ආසවපරියාදානං මග්ගචිත්තෙන, ජීවිතපරියාදානං චුතිචිත්තෙන හොතීති උභින්නං එකක්ඛණෙ සම්භවො නාම නත්ථි. යස්මා පනස්ස ආසවෙසු ඛීණමත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණවාරානන්තරමෙව ජීවිතපරියාදානං ගච්ඡති, අන්තරං න පඤ්ඤායති, තස්මා එවං වුත්තං.

'अपुब्बं अचरिमं' का अर्थ है - न पहले न बाद में, एक ही क्षण में। यहाँ 'समसीसी' (समशीर्षी) व्यक्ति का वर्णन है। वह चार प्रकार का होता है - रोग-समसीसी, वेदना-समसीसी, इरियापथ-समसीसी और जीवित-समसीसी। उनमें से, जिस व्यक्ति को किसी रोग ने स्पर्श किया हो और उसके रोग की शांति तथा क्लेशों का क्षय एक ही साथ (एक ही क्षण में) हो, वह 'रोग-समसीसी' कहलाता है। जिस व्यक्ति को किसी वेदना का अनुभव हो रहा हो और उसकी वेदना की शांति तथा क्लेशों का क्षय एक ही साथ हो, वह 'वेदना-समसीसी' कहलाता है। जिस व्यक्ति को खड़े होने आदि ईर्यापथों में से किसी एक में स्थित होकर विपश्यना करते हुए, उस ईर्यापथ की समाप्ति और क्लेशों का क्षय एक ही साथ हो, वह 'इरियापथ-समसीसी' कहलाता है। जिस व्यक्ति के प्रयत्न करने से या स्वाभाविक रूप से जीवन (जीवितेन्द्रिय) की समाप्ति और क्लेशों का क्षय एक ही साथ हो, वह 'जीवित-समसीसी' कहलाता है। यहाँ यही (जीवित-समसीसी) अभिप्रेत है। वहाँ यद्यपि क्लेशों का क्षय मार्ग-चित्त से होता है और जीवन की समाप्ति च्युति-चित्त से होती है, इसलिए दोनों का एक ही क्षण में होना संभव नहीं है; तथापि, चूँकि उस व्यक्ति के क्लेशों के क्षीण होते ही, प्रत्यवेक्षण-वार के तुरंत बाद जीवन की समाप्ति हो जाती है और बीच में कोई अंतर प्रतीत नहीं होता, इसलिए ऐसा कहा गया है।

අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො නිබ්බත්තක්ඛණෙ වා ථොකං අතික්කමිත්වා වා වෙමජ්ඣෙ ඨත්වා වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්සෙතං නාමං. උපහච්චපරිනිබ්බායීති යො තත්ථෙව ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො තෙසංයෙව පුග්ගලානං අසඞ්ඛාරෙනෙව අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති යො හෙට්ඨා චතූසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අනුපුබ්බෙන අකනිට්ඨෙ උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පාපුණාති.

"अन्तरापरिनिब्बायी" यह नाम उस व्यक्ति का है जो पाँच शुद्धावासों में से किसी में भी उत्पन्न होकर, उत्पन्न होने के क्षण में ही, या थोड़े समय के बाद, या आयु के मध्य में स्थित होकर अर्हत्व प्राप्त कर लेता है। "उपहच्चपरिनिब्बायी" वह है जो उसी शुद्धावास में आयु के मध्य को पार करके अर्हत्व प्राप्त करता है। "असंखारपरिनिब्बायी" वह है जो बिना किसी विशेष प्रयास (असंखार) के क्लेशों का क्षय करता है। "ससंखारपरिनिब्बायी" वह है जो सप्रयत्न (ससंखार) क्लेशों का क्षय करता है। "उद्धंसोतो अकनिठ्ठगामी" वह है जो नीचे के चार शुद्धावासों में से किसी में भी उत्पन्न होकर, वहाँ से च्युत होकर क्रमशः अकनिठ्ठ लोक में उत्पन्न होकर अर्हत्व प्राप्त करता है।

7-9. දුක්ඛානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා

७-९. दुक्खानुप्पसी सुत्त आदि की व्याख्या।

17-19. සත්තමෙ [Pg.150] දුක්ඛානුපස්සීති පීළනාකාරං දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො. අට්ඨමෙ අනත්තානුපස්සීති අවසවත්තනාකාරං අනත්තාති අනුපස්සන්තො. නවමෙ සුඛානුපස්සීති සුඛන්ති එවං ඤාණෙන අනුපස්සන්තො.

१७-१९. सातवें (सुत्त) में 'दुक्खानुप्पसी' का अर्थ है—पीड़न के आकार (उत्पाद-व्यय से पीड़ित होने) को दुःख के रूप में बार-बार देखना। आठवें में 'अनत्तानुप्पसी' का अर्थ है—वश में न होने के आकार को 'अनात्मा' के रूप में बार-बार देखना। नौवें में 'सुखानुप्पसी' का अर्थ है—ज्ञान के द्वारा 'सुख' के रूप में बार-बार देखना।

10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

१०. निद्दसवत्थु सुत्त की व्याख्या।

20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති නිද්දසාදිවත්ථූනි, ‘‘නිද්දසො භික්ඛු, නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසො’’ති එවං වචනකාරණානි. අයං කිර පඤ්හො තිත්ථියසමයෙ උප්පන්නො. තිත්ථියා හි දසවස්සකාලෙ මතං නිගණ්ඨං නිද්දසොති වදන්ති. සො කිර පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සො, නවවස්සොපි එකවස්සොපි න හොති. එතෙනෙව නයෙන වීසතිවස්සාදිකාලෙපි මතං නිගණ්ඨං ‘‘නිබ්බීසො නිත්තිංසො නිච්චත්තාලීසො නිප්පඤ්ඤාසො’’ති වදන්ති. ආයස්මා ආනන්දො ගාමෙ විචරන්තො තං කථං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ආහ – ‘‘න ඉදං, ආනන්ද, තිත්ථියානං අධිවචනං, මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචනං. ඛීණාසවො හි දසවස්සකාලෙ පරිනිබ්බුතො පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සොව, නවවස්සොපි…පෙ… එකවස්සොපි. න කෙවලඤ්ච එකවස්සොව, එකාදසමාසිකොපි…පෙ… එකමාසිකොපි එකමුහුත්තිකොපි න හොතියෙව’’. කස්මා? පුන පටිසන්ධියා අභාවා. නිබ්බීසාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා ‘‘මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වත්වා යෙහි කාරණෙහි නිද්දසො හොති, තානි දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

२०. दसवें (सुत्त) में 'निद्दसवत्थूनि' का अर्थ है—निद्दस आदि के विषय, जैसे "निद्दस भिक्षु, निब्बीस, नित्तीस, निच्चत्तालीस, निप्पञ्ञास"—ये वचन के कारण हैं। कहा जाता है कि यह प्रश्न तीर्थिकों के समय में उत्पन्न हुआ था। तीर्थिक दस वर्ष की आयु में मरने वाले निगण्ठ को 'निद्दस' (दस वर्ष नहीं रहा) कहते हैं। वह फिर से दस वर्ष का नहीं होता। न केवल दस वर्ष का, बल्कि नौ वर्ष या एक वर्ष का भी नहीं होता। इसी तरह बीस वर्ष आदि की आयु में मरने वाले निगण्ठ को 'निब्बीस, नित्तीस, निच्चत्तालीस, निप्पञ्ञास' कहते हैं। आयुष्मान आनन्द ने गाँव में घूमते समय यह बात सुनी और विहार जाकर भगवान को बताया। भगवान ने कहा—"आनन्द, यह तीर्थिकों का नाम नहीं है, मेरे शासन में यह क्षीणास्त्रव (अर्हन्त) का नाम है। क्षीणास्त्रव दस वर्ष की आयु में परिनिर्वाण प्राप्त कर लेने पर फिर से दस वर्ष का नहीं होता। न केवल दस वर्ष का, बल्कि नौ वर्ष... एक वर्ष का भी नहीं होता। न केवल एक वर्ष का, बल्कि ग्यारह महीने... एक महीने या एक मुहूर्त का भी नहीं होता।" क्यों? क्योंकि पुनर्जन्म (प्रतिसन्धि) का अभाव है। निब्बीस आदि के विषय में भी यही न्याय है। इस प्रकार भगवान ने "मेरे शासन में यह क्षीणास्त्रव का नाम है" ऐसा कहकर, जिन कारणों से वह 'निद्दस' होता है, उन्हें दिखाने के लिए यह देशना आरम्भ की।

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති සික්ඛාත්තයපූරණෙ බලවච්ඡන්දො හොති. ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමොති අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපි සික්ඛාපූරණෙ අවිගතපෙමෙනෙව සමන්නාගතො හොති. ධම්මනිසන්තියාති ධම්මනිසාමනාය. විපස්සනායෙතං අධිවචනං. ඉච්ඡාවිනයෙති තණ්හාවිනයෙ. පටිසල්ලානෙති එකීභාවෙ. වීරියාරම්භෙති කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස [Pg.151] පූරණෙ. සතිනෙපක්කෙති සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගදස්සනෙ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

वहाँ 'इध' का अर्थ है—इस शासन में। 'सिक्खासमादाने तिब्बच्छन्दो होति' का अर्थ है—तीनों शिक्षाओं को पूर्ण करने में तीव्र छन्द (प्रबल इच्छा) होना। 'आयतिञ्च सिक्खासमादाने अविगतपेमो' का अर्थ है—भविष्य में, अगले दिन आदि में भी शिक्षाओं को पूर्ण करने में अटूट प्रेम से युक्त होना। 'धम्मनिसन्तिया' का अर्थ है—धर्मों का परीक्षण करना; यह 'विपश्यना' का नाम है। 'इच्छाविनये' का अर्थ है—तृष्णा के विनय (त्याग) में। 'पटिसल्लाने' का अर्थ है—एकान्तवास (एकीभाव) में। 'वीरियआरम्भे' का अर्थ है—कायिक और चैतसिक वीर्य को पूर्ण करने में। 'सतिनेपक्के' का अर्थ है—स्मृति और नैपक्क्य (प्रज्ञा) में। 'दिट्ठिप्पटिवेधे' का अर्थ है—मार्ग के दर्शन में। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

අනුසයවග්ගො දුතියො.

अनुसय वग्ग समाप्त, यह दूसरा (वग्ग) है।

3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො

३. वज्जिसत्तक वग्ग।

1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

१. सारन्दद सुत्त की व्याख्या।

21. තතියස්ස පඨමෙ සාරන්දදෙ චෙතියෙති එවංනාමකෙ විහාරෙ. අනුප්පන්නෙ කිර තථාගතෙ තත්ථ සාරන්දදස්ස යක්ඛස්ස නිවාසනට්ඨානං චෙතියං අහොසි, අථෙත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙසුං. සො සාරන්දදචෙතියංත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. යාවකීවඤ්චාති යත්තකං කාලං. අභිණ්හං සන්නිපාතාති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං සන්නිපතන්තාපි අන්තරන්තරා සන්නිපතන්තාපි අභිණ්හං සන්නිපාතාව. සන්නිපාතබහුලාති ‘‘හිය්‍යොපි පුරිමදිවසම්පි සන්නිපතම්හ, පුන අජ්ජ කිමත්ථං සන්නිපතාමා’’ති වොසානමනාපජ්ජනෙන සන්නිපාතබහුලා. වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානීති අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හි දිසාසු ආගතං සාසනං න සුණන්ති, තතො ‘‘අසුකගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, අසුකට්ඨානෙ චොරා පරියුට්ඨිතා’’ති න ජානන්ති. චොරාපි ‘‘පමත්තා රාජානො’’ති ඤත්වා ගාමනිගමාදීනි පහරන්තා ජනපදං නාසෙන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො බලං පෙසෙත්වා අමිත්තමද්දනං කරොන්ති. චොරාපි ‘‘අප්පමත්තා රාජානො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානී’’ති.

२१. तीसरे (वग्ग) के पहले (सुत्त) में 'सारन्ददे चेतिये' का अर्थ है—इस नाम के विहार में। कहा जाता है कि तथागत के उत्पन्न होने से पहले वहाँ सारन्दद नामक यक्ष का निवास स्थान (चेतिय) था, फिर वहाँ भगवान के लिए विहार बनवाया गया। वह 'सारन्दद चेतिय' के नाम से ही प्रसिद्ध हुआ। 'यावकीवञ्च' का अर्थ है—जब तक। 'अभिण्हं सन्निपाता' का अर्थ है—दिन में तीन बार एकत्रित होना या समय-समय पर एकत्रित होना, ये 'निरन्तर एकत्रित होना' ही कहलाते हैं। 'सन्निपातबहुला' का अर्थ है—"कल भी और उससे पहले भी हम एकत्रित हुए थे, आज फिर क्यों एकत्रित हों?"—इस प्रकार के उत्साह की कमी (अवसाद) के बिना बार-बार एकत्रित होना। "वज्जी लिच्छवियों की वृद्धि ही निश्चित है, हानि नहीं"—क्योंकि बार-बार एकत्रित न होने पर वे दिशाओं से आने वाले समाचारों को नहीं सुन पाते, जिससे वे यह नहीं जान पाते कि "अमुक गाँव की सीमा या नगर की सीमा अशांत है, अमुक स्थान पर चोर उठ खड़े हुए हैं।" चोर भी "राजा प्रमादी हैं" यह जानकर गाँवों और निगमों पर हमला करके जनपद को नष्ट कर देते हैं। इस प्रकार राजाओं की हानि होती है। किन्तु बार-बार एकत्रित होने पर वे उन घटनाओं को सुनते हैं, और वहाँ सेना भेजकर शत्रुओं का दमन करते हैं। चोर भी "राजा अप्रमादी हैं, हम समूहों में नहीं घूम सकते" यह सोचकर बिखर कर भाग जाते हैं। इस प्रकार राजाओं की वृद्धि होती है। इसीलिए कहा गया है—"वज्जी लिच्छवियों की वृद्धि ही निश्चित है, हानि नहीं।"

සමග්ගාතිආදීසු සන්නිපාතභෙරියා නිග්ගතාය ‘‘අජ්ජ මෙ කිච්චං අත්ථි මඞ්ගලං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. භෙරිසද්දං පන සුත්වාව භුඤ්ජමානාපි අලඞ්කුරුමානාපි වත්ථානි නිවාසයමානාපි අද්ධභුත්තා අද්ධාලඞ්කතා වත්ථං නිවාසෙන්තාව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති [Pg.152] – ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකතො වුට්ඨහන්තා පන සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ ගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, චොරා වා පරියුට්ඨිතා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා අමිත්තමද්දනං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එකස්ස පන කම්මන්තෙ ඔසීදමානෙ සෙසා පුත්තභාතරො පෙසෙත්වා තස්ස කම්මන්තං උපත්ථම්භයමානාපි ආගන්තුකරාජානං ‘‘අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතු, අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතූ’’ති අවත්වා සබ්බෙ එකතො සඞ්ගණ්හන්තාපි එකස්ස මඞ්ගලෙ වා රොගෙ වා අඤ්ඤස්මිං වා පන තාදිසෙ සුඛදුක්ඛෙ උප්පන්නෙ සබ්බෙ තත්ථ සහායභාවං ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්ති නාම.

'समग्ग' (एकजुट) आदि शब्दों के संबंध में निर्णय इस प्रकार समझना चाहिए: जब सभा की भेरी (नगाड़ा) बजती है, तब जो लिच्छवी यह कहते हुए विक्षेप (बहाना) करते हैं कि "आज मुझे काम है" या "आज मंगल कार्य है", वे एकजुट होकर एकत्रित हुए नहीं कहलाते। लेकिन भेरी की आवाज सुनते ही, जो भोजन कर रहे हों, या श्रृंगार कर रहे हों, या वस्त्र पहन रहे हों, वे आधा भोजन छोड़कर, आधा श्रृंगार छोड़कर, या वस्त्र पहनते हुए ही तुरंत एकत्रित हो जाते हैं, वे ही वास्तव में एकजुट होकर एकत्रित हुए कहलाते हैं। एकत्रित होने के बाद, विचार-विमर्श और परामर्श करके, जो कार्य करना चाहिए उसे पूरा करके, यदि वे एक साथ नहीं उठते (सभा समाप्त नहीं करते), तो वे एकजुट होकर उठना नहीं कहलाते। क्योंकि इस प्रकार (अलग-अलग) उठने पर, जो पहले चले जाते हैं, उन्हें ऐसा लगता है कि "हमने तो केवल बाहरी बातें ही सुनीं, अब मुख्य निर्णय की बात होगी।" लेकिन जो एक साथ उठते हैं, वे ही एकजुट होकर उठना कहलाते हैं। इसके अलावा, यह सुनकर कि "अमुक स्थान पर गाँव की सीमा या कस्बे की सीमा में अशांति है, या चोरों ने हमला कर दिया है", जब पूछा जाए कि "कौन जाकर शत्रुओं का दमन करेगा?", तब "मैं पहले जाऊँगा, मैं पहले जाऊँगा" कहकर जाने वाले भी एकजुट होकर उठना कहलाते हैं। यदि किसी एक का काम बिगड़ रहा हो, तो शेष लिच्छवी अपने पुत्रों और भाइयों को भेजकर उसके काम में सहायता करते हैं; किसी अतिथि राजा के आने पर यह न कहकर कि "अमुक के घर जाओ", बल्कि सभी मिलकर उसका सत्कार करते हैं; और किसी एक के यहाँ मंगल कार्य होने पर, या बीमारी होने पर, या अन्य किसी सुख-दुःख के समय सभी वहाँ सहायता के लिए पहुँचते हैं, तो वे एकजुट होकर वज्जियों के कर्तव्यों का पालन करना कहलाते हैं।

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු පුබ්බෙ අකතං සුඞ්කං වා බලිං වා දණ්ඩං වා ආහරාපෙන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම. පොරාණපවෙණියා ආගතමෙව පන අනාහරාපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම. චොරොති ගහෙත්වා දස්සිතෙ අවිචිනිත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්තා පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය න වත්තන්ති නාම. තෙසං අපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්තානං අභිනවසුඞ්කාදිපීළිතා මනුස්සා ‘‘අතිඋපද්දුතම්හ, කෙ ඉමෙසං විජිතෙ වසිස්සන්තී’’ති පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි අගණ්හන්තානං කොසො පරිහායති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං අලභමානා ථාමබලෙන පරිහායන්ති. තෙ නෙව යුද්ධක්ඛමා හොන්ති න පාරිචරියක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය අවත්තන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං පුත්තං පිතරං භාතරං අචොරංයෙව චොරොති කත්වා ඡින්දිංසු භින්දිංසූ’’ති කුජ්ඣිත්වා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්තානං පන ‘‘පවෙණිආගතංයෙව රාජානො කරොන්තී’’ති මනුස්සා හට්ඨතුට්ඨා කසිවාණිජ්ජාදිකෙ කම්මන්තෙ සම්පාදෙන්ති. පඤ්ඤත්තං අසමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි ගණ්හන්තානං කොසො වඩ්ඪති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං ලභමානා ථාමබලසම්පන්නා යුද්ධක්ඛමා චෙව පාරිචරියක්ඛමා ච හොන්ති. පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ [Pg.153] සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. ‘‘රාජානො පොරාණපවෙණියා කරොන්ති, අට්ටකුලිකසෙනාපතිඋපරාජූහි පරික්ඛිතං සයම්පි පරික්ඛිපිත්වා පවෙණිපොත්ථකං වාචාපෙත්වා අනුච්ඡවිකමෙව දණ්ඩං පවත්තයන්ති, එතෙසං දොසො නත්ථි, අම්හාකංයෙව දොසො’’ති අප්පමත්තා කම්මන්තෙ කරොන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති.

'अप्पञ्ञत्तं' (जो प्रज्ञप्त नहीं है) आदि के संबंध में निर्णय इस प्रकार है: जो लिच्छवी पहले से निर्धारित न किए गए शुल्क (टैक्स), कर (लगान) या दंड वसूल करते हैं, वे 'अप्रज्ञप्त को प्रज्ञप्त करना' (नए नियम बनाना) कहलाते हैं। और जो प्राचीन परंपरा से चले आ रहे कर आदि को वसूल नहीं करते, वे 'प्रज्ञप्त का उच्छेद करना' (पुराने नियमों को तोड़ना) कहलाते हैं। यदि किसी को चोर समझकर पकड़ा जाए और बिना जाँच-पड़ताल किए उसे अंग-भंग या मृत्युदंड की सजा दी जाए, तो वे प्राचीन वज्जी-धर्म (परंपरा) का पालन नहीं करना कहलाते हैं। जो नए नियम (कर) लागू करते हैं, उनके राज्य में नए करों से पीड़ित लोग यह सोचकर कि "हम बहुत प्रताड़ित हैं, इनके राज्य में कौन रहेगा?", सीमावर्ती क्षेत्रों में चले जाते हैं और चोर या चोरों के साथी बनकर जनपद को नुकसान पहुँचाते हैं। जो पुराने नियमों को तोड़ते हैं और पारंपरिक करों को ग्रहण नहीं करते, उनका राजकोष क्षीण हो जाता है। इससे हाथी, घोड़े, सेना और अंतःपुर के लोग अपना नियमित भत्ता न मिलने के कारण शक्तिहीन हो जाते हैं। वे न तो युद्ध के योग्य रहते हैं और न ही सेवा के योग्य। जो प्राचीन वज्जी-धर्म का पालन नहीं करते, उनके राज्य में लोग यह सोचकर क्रोधित हो जाते हैं कि "इन्होंने हमारे पुत्र, पिता या भाई को चोर न होने पर भी चोर बताकर दंडित किया", और वे सीमावर्ती क्षेत्रों में जाकर चोर बन जाते हैं और जनपद को नष्ट करते हैं। इस प्रकार राजाओं की हानि होती है। इसके विपरीत, जो नए नियम (कर) नहीं बनाते, उनके बारे में लोग प्रसन्न होकर कि "राजा केवल पारंपरिक कर ही ले रहे हैं", कृषि और व्यापार आदि कार्यों को अच्छी तरह संपन्न करते हैं। जो पुराने नियमों को नहीं तोड़ते और पारंपरिक करों को ग्रहण करते हैं, उनका राजकोष बढ़ता है। इससे हाथी, घोड़े, सेना आदि अपना नियमित भत्ता पाकर शक्तिशाली बने रहते हैं और युद्ध तथा सेवा के योग्य होते हैं। प्राचीन वज्जी-धर्म का पालन करने वालों की लोग निंदा नहीं करते। वे सोचते हैं कि "राजा प्राचीन परंपरा के अनुसार कार्य कर रहे हैं; अष्टकुलिक, सेनापति और उपराज द्वारा जाँच किए गए मामले को स्वयं भी जाँचकर और 'परंपरा की पुस्तक' (पवेणिपोत्थक) पढ़वाकर उचित दंड ही देते हैं। इसमें इनका कोई दोष नहीं है, दोष हमारा ही है।" ऐसा सोचकर वे प्रमाद रहित होकर अपने कार्यों को करते हैं। इस प्रकार राजाओं की उन्नति होती है।

සක්කරිස්සන්තීති යංකිඤ්චි තෙසං සක්කාරං කරොන්තා සුන්දරමෙව කරිස්සන්ති. ගරුං කරිස්සන්තීති ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කරිස්සන්ති. මානෙස්සන්තීති මනෙන පියායිස්සන්ති. පූජෙස්සන්තීති පච්චයපූජාය පූජෙස්සන්ති. සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං ගන්ත්වා තෙසං කථං සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති. තත්ථ යෙ එවං මහල්ලකානං රාජූනං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය වා නෙසං උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙ තෙහි විස්සට්ඨා අනොවදියමානා කීළාපසුතා රජ්ජතො පරිහායන්ති. යෙ පන තථා පටිපජ්ජන්ති, තෙසං මහල්ලකරාජානො ‘‘ඉදං කාතබ්බං ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති පොරාණපවෙණිං ආචික්ඛන්ති. සඞ්ගාමං පත්වාපි ‘‘එවං පවිසිතබ්බං, එවං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති උපායං දස්සෙන්ති. තෙ තෙහි ඔවදියමානා යථාඔවාදං පටිපජ්ජමානා සක්කොන්ති රජ්ජපවෙණිං සන්ධාරෙතුං. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා’’ති.

'सक्करिस्सन्ति' (सत्कार करेंगे) का अर्थ है कि वे उनका जो भी सत्कार करेंगे, वह उत्तम ही होगा। 'गरुं करिस्सन्ति' (आदर करेंगे) का अर्थ है कि वे गौरव भाव को सामने रखकर आदर करेंगे। 'मानेस्सन्ति' (मान देंगे) का अर्थ है कि वे मन से प्रेम करेंगे। 'पूजेस्सन्ति' (पूजा करेंगे) का अर्थ है कि वे प्रत्यय (आवश्यक वस्तुओं) के दान से पूजा करेंगे। 'सोतब्बं मञ्ञिस्सन्ति' (सुनने योग्य मानेंगे) का अर्थ है कि वे दिन में दो-तीन बार उनके पास जाकर उनकी बातों को सुनने और उन पर श्रद्धा करने योग्य मानेंगे। वहाँ जो (युवा राजा) इस प्रकार वृद्ध राजाओं का सत्कार आदि नहीं करते, या उपदेश के लिए उनके पास नहीं जाते, वे उन वृद्धों द्वारा उपेक्षित होकर और उपदेश न मिलने के कारण खेल-कूद में लग जाते हैं और राज्य से च्युत (हानि) हो जाते हैं। लेकिन जो वैसा आचरण करते हैं, उन्हें वृद्ध राजा "यह करना चाहिए, यह नहीं करना चाहिए" कहकर प्राचीन परंपरा सिखाते हैं। युद्ध के समय भी वे "इस प्रकार प्रवेश करना चाहिए, इस प्रकार निकलना चाहिए" जैसे उपाय बताते हैं। वे उनसे उपदेश पाकर और उसके अनुसार आचरण करके राज-परंपरा को बनाए रखने में समर्थ होते हैं। इसीलिए कहा गया है— "लिच्छवियों और वज्जियों की केवल उन्नति ही अपेक्षित है।"

කුලිත්ථියොති කුලඝරණියො. කුලකුමාරියොති අනිවිද්ධා තාසං ධීතරො. ඔකස්සාති වා පසය්හාති වා පසය්හාකාරස්සෙවෙතං නාමං. ඔකාසාතිපි පඨන්ති. තත්ථ ඔකස්සාති අවකසිත්වා ආකඩ්ඪිත්වා. පසය්හාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වාති අයං වචනත්ථො. එවඤ්හි කරොන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ගෙහෙ පුත්තභාතරොපි, ඛෙළසිඞ්ඝානිකාදීනි මුඛෙන අපනෙත්වා සංවඩ්ඪිතා ධීතරොපි ඉමෙ බලක්කාරෙන ගහෙත්වා අත්තනො ඝරෙ වාසෙන්තී’’ති කුපිතා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං අකරොන්තානං පන විජිතෙ මනුස්සා අප්පොස්සුක්කා සකානි කම්මානි කරොන්තා රාජකොසං වඩ්ඪෙන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

"कुलित्थियो" का अर्थ है कुलीन गृहणियाँ। "कुलकुमारियो" का अर्थ है उनकी अविवाहित (अक्षत) पुत्रियाँ। "ओकस्स" या "पसय्ह" यह बलपूर्वक (दबाव डालने) की क्रिया के नाम हैं। कुछ लोग "ओकासा" भी पढ़ते हैं। यहाँ "ओकस्स" का अर्थ है खींचकर या अपकर्षित करके। "पसय्ह" का अर्थ है अभिभूत करके या दबाकर—यह शब्द का अर्थ है। ऐसा करने वालों (लिच्छवियों) के राज्य में लोग क्रोधित होकर कि "हमारे घर में पुत्रों की माताओं को और मुख से लार-नाक साफ कर बड़ी की गई पुत्रियों को ये (लिच्छवी) बलपूर्वक पकड़कर अपने घरों में रखते हैं", सीमावर्ती क्षेत्रों में चले जाते हैं और चोर या चोरों के सहायक बनकर जनपद का विनाश करते हैं। इसके विपरीत, ऐसा न करने वालों के राज्य में लोग निश्चिंत होकर अपने कार्यों को करते हुए राजकोष की वृद्धि करते हैं। इस प्रकार यहाँ वृद्धि और हानि को समझना चाहिए।

වජ්ජීනං [Pg.154] වජ්ජිචෙතියානීති වජ්ජිරාජූනං වජ්ජිරට්ඨෙ චිත්තීකතට්ඨෙන චෙතියානීති ලද්ධනාමානි යක්ඛට්ඨානානි. අබ්භන්තරානීති අන්තොනගරෙ ඨිතානි. බාහිරානීති බහිනගරෙ ඨිතානි. දින්නපුබ්බං කතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ දින්නඤ්ච කතඤ්ච. නො පරිහාපෙස්සන්තීති අහාපෙත්වා යථාපවත්තමෙව කරිස්සන්ති. ධම්මිකං බලිං පරිහාපෙන්තානඤ්හි දෙවතා ආරක්ඛං සුසංවිහිතං න කරොන්ති, අනුප්පන්නං දුක්ඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං වඩ්ඪෙන්ති, සඞ්ගාමෙ පත්තෙ සහායා න හොන්ති. අපරිහාපෙන්තානං පන ආරක්ඛං සුසංවිහිතං කරොන්ති, අනුප්පන්නං සුඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං හරන්ති, සඞ්ගාමසීසෙ සහායා හොන්තීති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

"वज्जीनं वज्जिचेतियानि" का अर्थ है वज्जी राजाओं के वज्जी राष्ट्र में पूजनीय होने के कारण "चेतिय" नाम प्राप्त यक्षों के स्थान। "अब्भन्तरानि" का अर्थ है नगर के भीतर स्थित। "बाहिरानि" का अर्थ है नगर के बाहर स्थित। "दिन्नपुब्बं कतपुब्बं" का अर्थ है पहले दिया गया और किया गया। "नो परिहापेस्सन्ति" का अर्थ है बिना कम किए यथावत करते रहेंगे। धार्मिक बलि (पूजा-अर्पण) को कम करने वालों की देवता भली-भाँति रक्षा नहीं करते; यद्यपि वे नए दुःख उत्पन्न करने में समर्थ न भी हों, तो भी वे उत्पन्न हुए खांसी, सिरदर्द आदि रोगों को बढ़ा देते हैं और युद्ध आने पर वे सहायक नहीं होते। इसके विपरीत, बलि को कम न करने वालों की वे भली-भाँति रक्षा करते हैं; यद्यपि वे नया सुख उत्पन्न करने में समर्थ न भी हों, तो भी वे उत्पन्न हुए खांसी, सिरदर्द आदि रोगों को दूर कर देते हैं और युद्ध के मोर्चे पर सहायक होते हैं। इस प्रकार यहाँ वृद्धि और हानि को समझना चाहिए।

ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්තීති එත්ථ රක්ඛා එව යථා අනිච්ඡිතං නාගච්ඡති, එවං ආවරණතො ආවරණං. යථා ඉච්ඡිතං න නස්සති, එවං ගොපායනතො ගුත්ති. තත්ථ බලකායෙන පරිවාරෙත්වා රක්ඛනං පබ්බජිතානං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම න හොති. යථා පන විහාරස්ස උපවනෙ රුක්ඛෙ න ඡින්දන්ති, වාජිකා වාජං න කරොන්ති, පොක්ඛරණීසු මච්ඡෙ න ගණ්හන්ති, එවං කරණං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම. කින්තීති කෙන නු ඛො කාරණෙන.

"धम्मिका रक्खावरणगुत्ति" यहाँ "रक्षा" ही है; जिस प्रकार अनचाही वस्तु न आए, उस प्रकार के अवरोध से "आवरण" है। जिस प्रकार चाही गई वस्तु नष्ट न हो, उस प्रकार के संरक्षण से "गुत्ति" (गुप्ति) है। वहाँ सेना द्वारा घेरकर रक्षा करना प्रव्रजितों (भिक्षुओं) के लिए "धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ति" नहीं कहलाती। बल्कि, जिस प्रकार विहार के उपवन में लोग वृक्ष नहीं काटते, शिकारी शिकार नहीं करते, पोखरों में मछलियाँ नहीं पकड़ते—ऐसा करना "धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ति" कहलाता है। "किन्ति" का अर्थ है—किस कारण से?

තත්ථ යෙ අනාගතානං අරහන්තානං ආගමනං න ඉච්ඡන්ති, තෙ අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා. පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොන්ති, ගන්ත්වා න පස්සන්ති, පටිසන්ථාරං න කරොන්ති, පඤ්හං න පුච්ඡන්ති, ධම්මං න සුණන්ති, දානං න දෙන්ති, අනුමොදනං න සුණන්ති, නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකො නාම රාජා අස්සද්ධො අප්පසන්නො, පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොති…පෙ… නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහතී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා තස්ස නගරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි නගරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අරහන්තානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාව චින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන රාජූනං ඉමිනා නීහාරෙන කෙ වසිස්සන්තී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං අනාගතෙසු අනාගච්ඡන්තෙසු ආගතෙසු දුක්ඛං විහරන්තෙසු සො දොසො පබ්බජිතානං අනාවාසො හොති. තතො දෙවතාරක්ඛා න හොති, දෙවතාරක්ඛාය අසති අමනුස්සා ඔකාසං [Pg.155] ලභන්ති, අමනුස්සා උස්සන්නා අනුප්පන්නං බ්‍යාධිං උප්පාදෙන්ති. සීලවන්තානං දස්සනපඤ්හපුච්ඡනාදිවත්ථුකස්ස පුඤ්ඤස්ස අනාගමො හොති. විපරියායෙන යථාවුත්තකණ්හපක්ඛවිපරීතස්ස සුක්කපක්ඛස්ස සම්භවො හොතීති එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

वहाँ जो राजा भविष्य में आने वाले अर्हतों के आगमन की इच्छा नहीं रखते, वे अश्रद्धालु और अप्रसन्न होते हैं। वे प्रव्रजितों के आने पर उनकी अगवानी नहीं करते, उनके पास जाकर दर्शन नहीं करते, कुशल-क्षेम नहीं पूछते, प्रश्न नहीं पूछते, धर्म नहीं सुनते, दान नहीं देते, अनुमोदना नहीं सुनते और निवास स्थान की व्यवस्था नहीं करते। तब उनका अपयश फैलता है कि "अमुक राजा अश्रद्धालु और अप्रसन्न है, वह प्रव्रजितों के आने पर अगवानी नहीं करता... निवास स्थान की व्यवस्था नहीं करता।" इसे सुनकर प्रव्रजित उस नगर के द्वार से जाते हुए भी नगर में प्रवेश नहीं करते। इस प्रकार न आए हुए अर्हतों का आगमन नहीं होता। और जो अर्हत अनजाने में आ गए हैं, वे सुखपूर्वक निवास न होने पर यह सोचकर कि "हम यहाँ रहने के लिए आए थे, पर इन राजाओं के ऐसे व्यवहार के रहते कौन यहाँ रहेगा?" वहाँ से निकलकर चले जाते हैं। इस प्रकार न आने वालों के न आने और आए हुओं के दुःखपूर्वक रहने से वह दोष प्रव्रजितों के लिए "अनावास" (रहने योग्य न होना) बन जाता है। उससे देवताओं द्वारा रक्षा नहीं होती, और देवताओं की रक्षा न होने पर अमनुष्य (दुष्ट शक्तियाँ) अवसर पा लेते हैं और वे बढ़कर नए-नए रोग उत्पन्न करते हैं। शीलवानों के दर्शन और प्रश्न पूछने आदि से होने वाले पुण्य का आगमन नहीं होता। इसके विपरीत, पूर्वोक्त कृष्णपक्ष (अशुभ पक्ष) के विपरीत शुक्लपक्ष (शुभ पक्ष) की उत्पत्ति होती है—इस प्रकार यहाँ वृद्धि और हानि को समझना चाहिए।

2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

२. वर्षकार सुत्त की व्याख्या।

22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො. වජ්ජීති වජ්ජිරාජානො. එවංමහිද්ධිකෙති එවං මහතියා රාජිද්ධියා සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං සමග්ගභාවං කථෙති. එවංමහානුභාවෙති එවං මහන්තෙන රාජානුභාවෙන සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං හත්ථිසිප්පාදීසු කතසික්ඛතං කථෙති, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, සුසික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, යත්‍ර හි නාම සුඛුමෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන අසනං අතිපාතයිස්සන්ති පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං අවිරාධිත’’න්ති (සං. නි. 5.1115). උච්ඡෙච්ඡාමීති උච්ඡින්දිස්සාමි. විනාසෙස්සාමීති අදස්සනං නයිස්සාමි. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව, ඤාතිබ්‍යසනඤ්ච. ආපාදෙස්සාමීති පාපයිස්සාමි.

२२. दूसरे (सुत्त) में "अभियातुकामो" का अर्थ है अभिभूत करने (जीतने) के लिए जाने का इच्छुक। "वज्जी" का अर्थ है वज्जी राजा। "एवंमहिद्धिके" का अर्थ है ऐसी महान राज-ऋद्धि (शक्ति) से संपन्न। इससे उनकी एकता (समग्रता) की बात कही गई है। "एवंमहानुभावे" का अर्थ है ऐसे महान राज-अनुभाव (प्रताप) से संपन्न। इससे उनकी हस्ति-विद्या आदि में निपुणता की बात कही गई है, जिसके संदर्भ में कहा गया है—"ये लिच्छवी कुमार प्रशिक्षित हैं, सुप्रशिक्षित हैं, जहाँ वे सूक्ष्म छिद्र से भी एक के बाद एक बाण बिना चूके पार कर देते हैं।" "उच्छेज्जामि" का अर्थ है उच्छेद करूँगा (जड़ से काट दूँगा)। "विनासेस्सामि" का अर्थ है अदर्शन (विनाश) को प्राप्त कराऊँगा। "अनयब्यसनं" का अर्थ है अवनति और ज्ञाति-व्यसन (संबंधियों का विनाश)। "आपादेस्सामि" का अर्थ है पहुँचाऊँगा।

ඉති කිර සො ඨානනිසජ්ජාදීසු ඉමං යුද්ධකථමෙව කථෙති, ‘‘ගමනසජ්ජා හොථා’’ති ච බලකායං ආණාපෙති. කස්මා? ගඞ්ගාය කිර එකං පට්ටනගාමං නිස්සාය අද්ධයොජනං අජාතසත්තුනො විජිතං, අද්ධයොජනං ලිච්ඡවීනං. තත්‍ර පබ්බතපාදතො මහග්ඝභණ්ඩං ඔතරති. තං සුත්වා ‘‘අජ්ජ යාමි, ස්වෙ යාමී’’ති අජාතසත්තුනො සංවිදහන්තස්සෙව ලිච්ඡවිනො සමග්ගා සම්මොදමානා පුරෙතරං ආගන්ත්වා සබ්බං ගණ්හන්ති. අජාතසත්තු පච්ඡා ආගන්ත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා කුජ්ඣිත්වා ගච්ඡති. තෙ පුනසංවච්ඡරෙපි තථෙව කරොන්ති. අථ සො බලවාඝාතජාතො, තදා එවමකාසි.

ऐसा कहा जाता है कि वह (अजातशत्रु) उठते-बैठते आदि समय में केवल इसी युद्ध की चर्चा करता था और सेना को आज्ञा देता था कि "जाने के लिए तैयार हो जाओ।" क्यों? क्योंकि गंगा के किनारे एक पत्तन-ग्राम (बंदरगाह वाला गाँव) के पास आधा योजन क्षेत्र अजातशत्रु के अधिकार में था और आधा योजन लिच्छवियों के। वहाँ पर्वत की तलहटी से बहुमूल्य वस्तुएँ उतरती थीं। उसे सुनकर अजातशत्रु जब तक यह योजना बनाता कि "आज जाऊँगा, कल जाऊँगा", तब तक लिच्छवी एकजुट और प्रसन्न होकर पहले ही आकर सब कुछ ले लेते थे। अजातशत्रु बाद में आकर उस घटना को जानकर क्रोधित होकर लौट जाता था। उन्होंने अगले वर्षों में भी वैसा ही किया। तब वह अत्यंत द्वेष (बैर) से भर गया और तब उसने ऐसा किया।

තතො චින්තෙසි – ‘‘ගණෙන සද්ධිං යුද්ධං නාම භාරියං, එකොපි මොඝප්පහාරො නාම නත්ථි. එකෙන ඛො පන පණ්ඩිතෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා කරොන්තො නිරපරාධො හොති, පණ්ඩිතො ච සත්ථාරා සදිසො නත්ථි, සත්ථා ච අවිදූරෙ ධුරවිහාරෙ වසති, හන්දාහං පෙසෙත්වා පුච්ඡාමි. සචෙ මෙ ගතෙන [Pg.156] කොචි අත්ථො භවිස්සති, සත්ථා තුණ්හී භවිස්සති. අනත්ථෙ පන සති ‘කිං රඤ්ඤො තත්ථ ගතෙනා’ති වක්ඛතී’’ති. සො වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං පෙසෙසි. බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං – අථ ඛො රාජා…පෙ… ආපාදෙස්සාමි වජ්ජීති.

तब उसने सोचा - "सेना के साथ युद्ध करना भारी (कठिन) है, और एक भी प्रहार व्यर्थ नहीं जाना चाहिए। किसी विद्वान के साथ परामर्श करके कार्य करने वाला दोषरहित होता है, और शास्ता (बुद्ध) के समान कोई विद्वान नहीं है। शास्ता पास ही मुख्य विहार में निवास करते हैं, अतः मैं (किसी को) भेजकर पूछता हूँ। यदि मेरे जाने से कोई लाभ होगा, तो शास्ता मौन रहेंगे। यदि अनर्थ (हानि) होने वाली होगी, तो वे कहेंगे - 'राजा के वहाँ जाने से क्या लाभ?'।" उसने वर्षकार ब्राह्मण को भेजा। ब्राह्मण ने जाकर भगवान को वह बात बताई। इसीलिए कहा गया है - "तब राजा... पे... वज्जियों का विनाश करूँगा।"

භගවන්තං බීජයමානොති ථෙරො වත්තසීසෙ ඨත්වා භගවන්තං බීජති, භගවතො පන සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි. භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා තෙන සද්ධිං අමන්තෙත්වා ථෙරෙන සද්ධිං මන්තෙතුකාමො කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතන්තිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව.

"भगवान को पंखा झलते हुए" - यहाँ स्थविर (आनन्द) अपने कर्तव्य पालन में स्थित होकर भगवान को पंखा झल रहे थे, यद्यपि भगवान को न तो शीत लगती है और न ही उष्णता। भगवान ने ब्राह्मण की बात सुनकर, उसके साथ परामर्श न कर, स्थविर के साथ परामर्श करने की इच्छा से "हे आनन्द! तुमने क्या सुना है?" आदि कहा। इसका अर्थ पहले बताया जा चुका है।

එකමිදාහන්ති ඉදං භගවා පුබ්බෙ වජ්ජීනං ඉමස්ස වජ්ජිසත්තකස්ස දෙසිතභාවප්පකාසනත්ථං ආහ. අකරණීයාති අකත්තබ්බා, අග්ගහෙතබ්බාති අත්ථො. යදිදන්ති නිපාතමත්තං. යුද්ධස්සාති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අභිමුඛං යුද්ධෙන ගහෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනායාති ඨපෙත්වා උපලාපනං. උපලාපනා නාම ‘‘අලං විවාදෙන, ඉදානි සමග්ගා හොමා’’ති හත්ථිඅස්සරථහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි පෙසෙත්වා සඞ්ගහකරණං, එවඤ්හි සඞ්ගහං කත්වා කෙවලං විස්සාසෙන සක්කා ගණ්හිතුන්ති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදාති ඨපෙත්වා මිථුභෙදං. ඉමිනා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදං කත්වාපි සක්කා එතෙ ගහෙතු’’න්ති දස්සෙති. ඉදං බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය නයං ලභිත්වා ආහ. කිං පන භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස ඉමාය කථාය නයලාභං ජානාතීති? ආම ජානාති. ජානන්තො කස්මා කථෙසි? අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මයා අකථිතෙපි කතිපාහෙන ගන්ත්වා සබ්බෙ ගණ්හිස්සති, කථිතෙ පන සමග්ගෙ භින්දන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි ගණ්හිස්සති. එත්තකම්පි ජීවිතමෙව වරං. එත්තකඤ්හි ජීවන්තා අත්තනො පතිට්ඨාභූතං පුඤ්ඤං කරිස්සන්තී’’ති. අභිනන්දිත්වාති චිත්තෙන නන්දිත්වා. අනුමොදිත්වාති ‘‘යාව සුභාසිතමිදං භොතා ගොතමෙනා’’ති වාචාය අනුමොදිත්වා. පක්කාමීති රඤ්ඤො සන්තිකං ගතො. රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි.

"एक समय मैं यहाँ (ठहरा था)" - यह भगवान ने पहले वज्जियों को इन सात अपरिहाणीय धर्मों के उपदेश दिए जाने की बात को प्रकट करने के लिए कहा। "अकरणीय" का अर्थ है - न करने योग्य, न जीतने योग्य। "यदिदं" मात्र एक निपात है। "युद्धस्य" यहाँ करण अर्थ में षष्ठी विभक्ति है, जिसका अर्थ है - "सामने से युद्ध करके उन्हें नहीं जीता जा सकता"। "फुसलाने (उपलापन) के अतिरिक्त" - उपलापन को छोड़कर। उपलापन का अर्थ है - "विवाद बस करो, अब हम एकजुट हों" ऐसा कहकर हाथी, घोड़े, रथ, चाँदी, सोना आदि भेजकर संग्रह (सहायता) करना; इस प्रकार संग्रह करके केवल विश्वास के माध्यम से उन्हें जीता जा सकता है। "आपसी फूट (मिधुभेद) के अतिरिक्त" - आपसी फूट को छोड़कर। इससे यह दर्शाया गया है कि "उनमें परस्पर फूट डालकर भी उन्हें जीता जा सकता है"। ब्राह्मण ने भगवान की चर्चा से यह संकेत प्राप्त कर ऐसा कहा। क्या भगवान जानते थे कि ब्राह्मण उनकी इस चर्चा से संकेत प्राप्त कर लेगा? हाँ, वे जानते थे। जानते हुए भी उन्होंने क्यों कहा? अनुकम्पा (करुणा) के कारण। उनके मन में ऐसा विचार आया - "मेरे न कहने पर भी वह कुछ ही दिनों में जाकर उन सबको पकड़ लेगा, किन्तु कहने पर वह उनकी एकता को भंग करते हुए तीन वर्षों में उन्हें पकड़ेगा। इतना जीवन भी श्रेष्ठ ही है, क्योंकि इतने समय तक जीवित रहते हुए वे अपने कल्याण के लिए आधारभूत पुण्य कर्म कर सकेंगे।" "अभिनन्दित्वा" का अर्थ है - मन से प्रसन्न होकर। "अनुमोदित्वा" का अर्थ है - "आप गौतम द्वारा यह बहुत ही सुभाषित है" ऐसा वाणी से अनुमोदन करके। "पक्कामी" का अर्थ है - राजा के पास गया। राजा ने भी उसी को भेजकर, सबको विभाजित कर, अंततः उन्हें विनाश और पतन तक पहुँचा दिया।

3. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා

३. प्रथम सप्तक सुत्त की व्याख्या।

23. තතියෙ අභිණ්හං සන්නිපාතාති ඉදං වජ්ජිසත්තකෙ වුත්තසදිසමෙව. ඉධාපි ච අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා දිසාසු ආගතසාසනං න සුණන්ති, තතො [Pg.157] ‘‘අසුකවිහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකස්මිං ඨානෙ භික්ඛූ වෙජ්ජකම්මදූතකම්මාදීනි කරොන්ති, විඤ්ඤත්තිබහුලා ඵලපුප්ඵදානාදීහි ජීවිකං කප්පෙන්තී’’තිආදීනි න ජානන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘පමත්තො සඞ්ඝො’’ති ඤත්වා රාසිභූතා සාසනං ඔසක්කාපෙන්ති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො භික්ඛුසඞ්ඝං පෙසෙත්වා සීමං උජුං කාරෙන්ති, උපොසථප්පවාරණායො පවත්තාපෙන්ති, මිච්ඡාජීවානං උස්සන්නට්ඨානෙ අරියවංසිකෙ පෙසෙත්වා අරියවංසං කථාපෙන්ති, පාපභික්ඛූනං විනයධරෙහි නිග්ගහං කාරාපෙන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘අප්පමත්තො සඞ්ඝො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

२३. तीसरे (सुत्त) में "बार-बार एकत्रित होना" - यह वज्जियों के सात धर्मों में कहे गए के समान ही है। यहाँ भी, यदि भिक्षु बार-बार एकत्रित नहीं होते हैं, तो वे विभिन्न दिशाओं से आने वाले समाचारों को नहीं सुन पाते; जिससे वे यह नहीं जान पाते कि "अमुक विहार की सीमा में बाधा है, उपोसथ और प्रवारणा रुक गई है, अमुक स्थान पर भिक्षु चिकित्सा कार्य या दूत कार्य आदि कर रहे हैं, और वे याचना की अधिकता के कारण फल-फूल आदि देकर आजीविका चला रहे हैं।" पाप-भिक्षु भी "संघ प्रमादी है" यह जानकर संगठित होकर शासन को पीछे धकेलते हैं। किन्तु बार-बार एकत्रित होने वाले भिक्षु उन वृत्तांतों को सुनते हैं, जिससे वे भिक्षु-संघ को भेजकर सीमा को ठीक करवाते हैं, उपोसथ-प्रवारणा आदि को पुनः प्रवर्तित करते हैं, मिथ्या आजीविका वाले स्थानों पर आर्यवंश के उपदेशकों को भेजकर आर्यवंश की कथा करवाते हैं, और विनयधरों द्वारा पाप-भिक्षुओं का निग्रह करवाते हैं। तब पाप-भिक्षु भी "संघ अप्रमादी है, हम समूह बनाकर नहीं घूम सकते" ऐसा सोचकर बिखर जाते हैं और भाग जाते हैं। इस प्रकार यहाँ वृद्धि और हानि को समझना चाहिए।

සමග්ගාතිආදීසු චෙතියපටිජග්ගනත්ථං වා බොධිඝරඋපොසථාගාරච්ඡාදනත්ථං වා කතිකවත්තං වා ඨපෙතුකාමතාය ‘‘සඞ්ඝො සන්නිපතතූ’’ති භෙරියා වා ඝණ්ටියා වා ආකොටිතමත්තාය ‘‘මය්හං චීවරකම්මං අත්ථි, මය්හං පත්තො පචිතබ්බො, මය්හං නවකම්මං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සබ්බං පන තං කම්මං ඨපෙත්වා ‘‘අහං පුරිමතරං, අහං පුරිමතර’’න්ති එකප්පහාරෙනෙව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකප්පහාරෙනෙව වුට්ඨහන්තා සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ විහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකට්ඨානෙ වෙජ්ජකම්මාදිකාරකා පාපභික්ඛූ උස්සන්නා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා තෙසං නිග්ගහං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං, අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම.

"समग्र (एकजुट)" आदि के विषय में - चैत्य की सफाई के लिए, बोधि-गृह या उपोसथ-गृह की छत छाने के लिए, अथवा कोई नियम (कतिकवत्त) निर्धारित करने की इच्छा से जब "संघ एकत्रित हो" ऐसा कहकर भेरी या घण्टा बजाया जाता है, तब जो "मुझे चीवर का काम है, मुझे पात्र पकाना है, मुझे नया निर्माण कार्य है" ऐसा कहकर बहाना बनाते हैं, वे समग्र होकर एकत्रित होना नहीं कहलाते। किन्तु जो अपने उन सभी कार्यों को छोड़कर "मैं पहले पहुँचूँ, मैं पहले पहुँचूँ" ऐसा सोचकर एक साथ एकत्रित होते हैं, वे समग्र होकर एकत्रित होना कहलाते हैं। एकत्रित होकर, विचार-विमर्श कर और करणीय कार्य को पूरा कर यदि वे एक साथ नहीं उठते हैं, तो वे समग्र होकर उठना नहीं कहलाते। क्योंकि इस प्रकार उठने पर जो पहले चले जाते हैं, उनके मन में ऐसा होता है - "हमने तो केवल बाहरी चर्चा ही सुनी, अब निर्णय की चर्चा होगी।" एक साथ उठने वाले ही समग्र होकर उठना कहलाते हैं। इसके अतिरिक्त, "अमुक स्थान पर विहार की सीमा में बाधा है, उपोसथ-प्रवारणा रुक गई है, अमुक स्थान पर चिकित्सा आदि कार्य करने वाले पाप-भिक्षु बढ़ गए हैं" ऐसा सुनकर जब यह पूछा जाए कि "कौन जाकर उनका निग्रह करेगा?", तब "मैं पहले जाऊँगा, मैं पहले जाऊँगा" ऐसा कहकर जाने वाले भी समग्र होकर उठना कहलाते हैं।

ආගන්තුකං පන දිස්වා ‘‘ඉමං පරිවෙණං යාහි, එතං පරිවෙණං යාහි, අයං කො’’ති අවත්වා සබ්බෙ වත්තං කරොන්තාපි, ජිණ්ණපත්තචීවරකං දිස්වා තස්ස භික්ඛාචාරවත්තෙන පත්තචීවරං පරියෙසන්තාපි, ගිලානස්ස ගිලානභෙසජ්ජං පරියෙසමානාපි, ගිලානමෙව අනාථං ‘‘අසුකපරිවෙණං යාහී’’ති අවත්වා අත්තනො අත්තනො පරිවෙණෙ පටිජග්ගන්තාපි, එකො ඔලීයමානකො [Pg.158] ගන්ථො හොති, පඤ්ඤවන්තං භික්ඛුං සඞ්ගණ්හිත්වා තෙන තං ගන්ථං උක්ඛිපාපෙන්තාපි සමග්ගා සඞ්ඝකරණීයානි කරොන්ති නාම.

किन्तु, एक नवागंतुक (भिक्षु) को देखकर, 'इस परिवेण (आवास) में जाओ, उस परिवेण में जाओ, यह कौन है' ऐसा कहे बिना, सभी (भिक्षु) अपने कर्तव्यों (वत्त) को करते हुए भी, फटे-पुराने पात्र-चीवर वाले को देखकर उसके लिए भिक्षाचर्या के नियम से पात्र-चीवर खोजते हुए भी, रोगी के लिए औषधि खोजते हुए भी, असहाय रोगी को 'अमुक परिवेण में जाओ' ऐसा कहे बिना अपने-अपने परिवेण में उसकी परिचर्या करते हुए भी, यदि कोई ग्रंथ (शास्त्र) कठिन हो, तो प्रज्ञावान भिक्षु का संग्रह कर उससे उस ग्रंथ का उत्थान (अध्यापन) कराते हुए भी, वे एकजुट होकर संघ के कार्यों को करने वाले कहलाते हैं।

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු නවං අධම්මිකං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා ගණ්හන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම පුරාණසන්ථතවත්ථුස්මිං සාවත්ථියං භික්ඛූ විය. උද්ධම්මං උබ්බිනයං සාසනං දීපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම, වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. ඛුද්දානුඛුද්දකා පන ආපත්තියො සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තා යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය න වත්තන්ති නාම අස්සජිපුනබ්බසුකා විය. තථා අකරොන්තා පන අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තන්ති නාම ආයස්මා උපසෙනො විය, ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො විය, ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච. වුද්ධියෙවාති සීලාදිගුණෙහි වුද්ධියෙව, නො පරිහානි.

'अप्पञ्ञत्तं' (जो प्रज्ञप्त नहीं है) आदि के विषय में—पुराने संस्तर (आसन) की घटना में सावत्थी के भिक्षुओं की तरह, जो नया अधार्मिक नियम या शिक्षापद ग्रहण करते हैं, वे 'अप्रज्ञप्त को प्रज्ञप्त करना' कहलाते हैं। भगवान के परिनिर्वाण के सौ वर्ष बाद वेसाली के वज्जीपुत्तक भिक्षुओं की तरह, जो धर्म और विनय के विरुद्ध शासन को दर्शाते हैं, वे 'प्रज्ञप्त का उच्छेद करना' कहलाते हैं। अस्सजि और पुनब्बसुक की तरह, जो जानबूझकर क्षुद्र और अनुक्षुद्र आपत्तियों का उल्लंघन करते हैं, वे 'यथा-प्रज्ञप्त शिक्षापदों में भली-भाँति स्थित होकर नहीं वर्तते' कहलाते हैं। इसके विपरीत, जो ऐसा नहीं करते, वे न तो अप्रज्ञप्त को प्रज्ञप्त करते हैं और न ही प्रज्ञप्त का उच्छेद करते हैं; वे आयुष्मान उपसेन, आयुष्मान यसो काकण्डकपुत्त और आयुष्मान महाकस्सप की तरह यथा-प्रज्ञप्त शिक्षापदों में भली-भाँति स्थित होकर वर्तते हैं। 'वृद्धि' का अर्थ है शील आदि गुणों में वृद्धि, न कि हानि।

ථෙරාති ථිරභාවප්පත්තා ථෙරකාරකෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා. බහූ රත්තියො ජානන්තීති රත්තඤ්ඤූ. චිරං පබ්බජිතානං එතෙසන්ති චිරපබ්බජිතා. සඞ්ඝස්ස පිතිට්ඨානෙ ඨිතාති සඞ්ඝපිතරො. පිතිට්ඨානෙ ඨිතත්තා සඞ්ඝං පරිණෙන්ති, පුබ්බඞ්ගමා හුත්වා තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තීති සඞ්ඝපරිණායකා.

'थेरा' (स्थविर) वे हैं जिन्होंने (शासन में) स्थिरता प्राप्त कर ली है और जो स्थविर बनाने वाले गुणों से युक्त हैं। 'बहू रत्तियो जानन्ती' (जो बहुत रातों को जानते हैं) के कारण वे 'रत्तञ्ञू' (बहुज्ञ/अनुभवी) कहलाते हैं। चूँकि उनका प्रव्रजित होना पुराना है, इसलिए वे 'चिरपब्बजिता' कहलाते हैं। संघ में पिता के स्थान पर स्थित होने के कारण वे 'संघपितरो' (संघ के पिता) कहलाते हैं। पिता के स्थान पर स्थित होने के कारण वे संघ का मार्गदर्शन करते हैं और अग्रणी होकर तीनों शिक्षाओं (शील, समाधि, प्रज्ञा) में प्रवृत्त करते हैं, इसलिए वे 'संघपरिणायका' (संघ के नायक) कहलाते हैं।

යෙ තෙසං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙපි තෙසං ඔවාදං න දෙන්ති, පවෙණිකථං න කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං න සික්ඛාපෙන්ති. තෙ තෙහි විස්සට්ඨා සීලාදීහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි සත්තහි ච අරියධනෙහීති එවමාදීහි ගුණෙහි පරිහායන්ති. යෙ පන තෙසං සක්කාරාදීනි කරොන්ති, උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, තෙසං තෙ ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිකං ඔවාදං දෙන්ති, පවෙණිකථං කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං සික්ඛාපෙන්ති, තෙරසහි ධුතඞ්ගෙහි දසහි කථාවත්ථූහි අනුසාසන්ති. තෙ තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪමානා සාමඤ්ඤත්ථං අනුපාපුණන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො දට්ඨබ්බා.

जो (नवागंतुक या कनिष्ठ भिक्षु) उन (स्थविरों) का सत्कार आदि नहीं करते, उपदेश के लिए दो या तीन बार उनके पास नहीं जाते, वे (स्थविर) भी उन्हें उपदेश नहीं देते, परंपरा की कथाएँ नहीं कहते, और सारभूत धर्म-पर्याय नहीं सिखाते। वे (कनिष्ठ) उन (स्थविरों) द्वारा उपेक्षित होकर शील आदि धर्म-स्कंधों और सात आर्य धनों जैसे गुणों से हीन हो जाते हैं। किन्तु जो उनका सत्कार आदि करते हैं, उनके पास जाते हैं, उन्हें वे (स्थविर) 'तुम्हें इस प्रकार आगे बढ़ना चाहिए' आदि उपदेश देते हैं, परंपरा की कथाएँ कहते हैं, सारभूत धर्म-पर्याय सिखाते हैं, और तेरह धुतंगों तथा दस कथा-वस्तुओं द्वारा अनुशासित करते हैं। वे उनके उपदेश में स्थित होकर शील आदि गुणों में बढ़ते हुए श्रामण्य के फल (अर्हत्व) को प्राप्त करते हैं। इस प्रकार यहाँ हानि और वृद्धि को समझना चाहिए।

පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොබ්භවිකා, පුනබ්භවදායිකාති අත්ථො, තස්සා පොනොබ්භවිකාය. න වසං ගච්ඡිස්සන්තීති එත්ථ යෙ චතුන්නං පච්චයානං කාරණා උපට්ඨාකානං පදානුපදිකා හුත්වා ගාමතො ගාමං විචරන්ති, තෙ තස්සා [Pg.159] වසං ගච්ඡන්ති නාම. ඉතරෙ න ගච්ඡන්ති. තත්ථ හානිවුද්ධියො පාකටායෙව.

जिसका स्वभाव पुनर्जन्म देना है, वह 'पोनोब्भविका' (तृष्णा) है; इसका अर्थ है पुनर्जन्म देने वाली। उस 'पोनोब्भविका' (तृष्णा) के विषय में—'वश में नहीं होंगे' यहाँ जो (भिक्षु) चार प्रत्ययों के कारण उपस्थायकों (दानदाताओं) के पीछे-पीछे चलते हुए गाँव-गाँव घूमते हैं, वे उस (तृष्णा) के वश में हो जाते हैं। दूसरे (जो ऐसा नहीं करते) वश में नहीं होते। वहाँ हानि और वृद्धि स्पष्ट ही है।

ආරඤ්ඤකෙසූති පඤ්චධනුසතිකපච්ඡිමෙසු. සාපෙක්ඛාති සාලයා. ගාමන්තසෙනාසනෙසු හි ඣානං අප්පෙත්වාපි තතො වුට්ඨිතමත්තොව ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදිසද්දං සුණාති, යෙනස්ස අධිගතවිසෙසොපි හායතියෙව. අරඤ්ඤසෙනාසනෙ නිද්දායිත්වාපි පබුද්ධමත්තො සීහබ්‍යග්ඝමොරාදීනං සද්දං සුණාති, යෙන අරඤ්ඤෙ පීතිං පටිලභිත්වා තමෙව සම්මසන්තො අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. ඉති භගවා ගාමන්තසෙනාසනෙ ඣානං අප්පෙත්වා නිසින්නභික්ඛුතො අරඤ්ඤෙ නිද්දායමානමෙව පසංසති. තස්මා තමෙව අත්ථවසං පටිච්ච ‘‘ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු සාපෙක්ඛා භවිස්සන්තී’’ති ආහ.

'आरञ्ञकेसु' का अर्थ है (गाँव से) कम से कम पाँच सौ धनुष की दूरी पर स्थित। 'सापेक्खा' का अर्थ है (वन के प्रति) स्नेह रखने वाले। गाँव के समीप के आवासों में ध्यान में लीन होने पर भी, उससे उठते ही स्त्री, पुरुष, बालक, बालिकाओं आदि के शब्द सुनाई देते हैं, जिससे प्राप्त विशेष (ध्यान) की भी हानि ही होती है। वन के आवास में सोकर जागने मात्र पर भी सिंह, व्याघ्र, मयूर आदि के शब्द सुनाई देते हैं, जिससे वन की प्रीति प्राप्त कर और उसी का मनन करते हुए वह अग्रफल (अर्हत्व) में प्रतिष्ठित हो जाता है। इस प्रकार भगवान गाँव के समीप के आवास में ध्यान लगाकर बैठे भिक्षु की तुलना में वन में सोए हुए भिक्षु की ही प्रशंसा करते हैं। इसलिए उसी प्रयोजन के कारण उन्होंने कहा—'आरण्यक सेनासनों (आवासों) के प्रति स्नेह रखने वाले होंगे'।

පච්චත්තඤ්ඤෙව සතිං උපට්ඨාපෙස්සන්තීති අත්තනාව අත්තනො අබ්භන්තරෙ සතිං උපට්ඨපෙස්සන්ති. පෙසලාති පියසීලා. ඉධාපි සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං අනිච්ඡන්තා නෙවාසිකා අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා, විහාරං සම්පත්තභික්ඛූනං පච්චුග්ගමන-පත්තචීවරපටිග්ගහණ-ආසනපඤ්ඤාපනතාලවණ්ටග්ගහණාදීනි න කරොන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරවාසිනො භික්ඛූ අස්සද්ධා අප්පසන්නා විහාරං පවිට්ඨානං වත්තප්පටිවත්තම්පි න කරොන්තී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා විහාරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි විහාරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාවචින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන නෙවාසිකානං ඉමිනා නීහාරෙන කො වසිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං සො විහාරො අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං අනාවාසොව හොති. තතො නෙවාසිකා සීලවන්තානං දස්සනං අලභන්තා කඞ්ඛාවිනොදකං වා ආචාරසික්ඛාපකං වා මධුරධම්මසවනං වා න ලභන්ති. තෙසං නෙව අග්ගහිතධම්මග්ගහණං න ගහිතසජ්ඣායකරණං හොති. ඉති නෙසං හානියෙව හොති, න වුද්ධි.

'पच्चत्तञ्ञेव सतिं उपट्ठापेस्सन्ति' का अर्थ है स्वयं ही अपने भीतर स्मृति को स्थापित करेंगे। 'पेसला' का अर्थ है शील-प्रिय। यहाँ भी, सब्रह्मचारियों के आगमन की इच्छा न रखने वाले निवासी भिक्षु अश्रद्धालु और अप्रसन्न होते हैं; वे विहार में आए हुए भिक्षुओं की अगवानी, पात्र-चीवर ग्रहण करना, आसन बिछाना, पंखा लेना आदि (कर्तव्य) नहीं करते। तब उनका अयश फैलता है कि 'अमुक विहार के निवासी भिक्षु अश्रद्धालु और अप्रसन्न हैं, वे विहार में आए भिक्षुओं के प्रति उचित कर्तव्य भी नहीं करते'। उसे सुनकर प्रव्रजित (भिक्षु) विहार के द्वार से जाते हुए भी विहार में प्रवेश नहीं करते। इस प्रकार न आए हुओं का न आना ही होता है। और आए हुओं के लिए सुखपूर्वक निवास न होने पर, जो अनजाने में आ भी गए, वे 'यहाँ रहेंगे' ऐसा सोचकर आए थे, किन्तु 'इन निवासी भिक्षुओं के इस व्यवहार के साथ कौन रहेगा' ऐसा कहकर निकल जाते हैं। इस प्रकार वह विहार अन्य भिक्षुओं के लिए आवास-योग्य नहीं रह जाता। तब निवासी भिक्षु शीलवानों के दर्शन न पाने के कारण न तो शंकाओं का निवारण कर पाते हैं, न आचार की शिक्षा पाते हैं और न ही मधुर धर्म-श्रवण कर पाते हैं। उन्हें न तो अपठित धर्म का ग्रहण होता है और न ही पठित का स्वाध्याय। इस प्रकार उनकी हानि ही होती है, वृद्धि नहीं।

යෙ පන සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්ධා හොන්ති පසන්නා, ආගතානං සබ්‍රහ්මචාරීනං පච්චුග්ගමනාදීනි කත්වා සෙනාසනං පඤ්ඤපෙත්වා දෙන්ති[Pg.160], තෙ ගහෙත්වා භික්ඛාචාරං පවිසන්ති, කඞ්ඛං විනොදෙන්ති, මධුරධම්මස්සවනං ලභන්ති. අථ නෙසං කිත්තිසද්දො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරෙ භික්ඛූ එවං සද්ධා පසන්නා වත්තසම්පන්නා සඞ්ගාහකා’’ති. තං සුත්වා භික්ඛූ දූරතොපි ආගච්ඡන්ති. තෙසං නෙවාසිකා වත්තං කරොන්ති, සමීපං ගන්ත්වා වුඩ්ඪතරං ආගන්තුකං වන්දිත්වා නිසීදන්ති, නවකතරස්ස සන්තිකෙ ආසනං ගහෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ වසිස්සථ, ගමිස්සථා’’ති පුච්ඡන්ති. ‘‘ගමිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සප්පායං සෙනාසනං, සුලභා භික්ඛා’’තිආදීනි වත්වා ගන්තුං න දෙන්ති. විනයධරො චෙ හොති, තස්ස සන්තිකෙ විනයං සජ්ඣායන්ති. සුත්තන්තාදිධරො චෙ, තස්ස සන්තිකෙ තං තං ධම්මං සජ්ඣායන්ති. තෙ ආගන්තුකථෙරානං ඔවාදෙ ඨත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණන්ති. ආගන්තුකා ‘‘එකං ද්වෙ දිවසානි වසිස්සාමාති ආගතම්හා, ඉමෙසං පන සුඛසංවාසතාය දස ද්වාදස වස්සානි වසිම්හා’’ති වත්තාරො හොන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො වෙදිතබ්බා.

जो भिक्षु अपने सहधर्मियों (सब्रह्मचारियों) के आगमन की इच्छा रखते हैं, वे श्रद्धालु और प्रसन्न होते हैं। वे आए हुए सहधर्मियों का स्वागत आदि करके, उनके लिए शयनासन बिछाकर देते हैं। वे उन्हें साथ लेकर भिक्षाटन के लिए प्रवेश करते हैं, उनकी शंकाओं का निवारण करते हैं और मधुर धर्म-श्रवण का लाभ प्राप्त करते हैं। तब उनका यश फैलता है कि 'अमुक विहार में भिक्षु इस प्रकार श्रद्धालु, प्रसन्न, सदाचारी और संग्राहक (सहायक) हैं।' इसे सुनकर भिक्षु दूर-दूर से भी आते हैं। वहाँ के निवासी भिक्षु उनका सत्कार करते हैं, उनके पास जाकर वृद्ध (वरिष्ठ) आगंतुक को वंदन कर बैठते हैं और कनिष्ठ के पास आसन ग्रहण कर बैठते हैं। वे पूछते हैं—'क्या आप इस विहार में रहेंगे या जाएँगे?' यदि वे कहें 'हम जाएँगे', तो वे 'शयनासन अनुकूल है, भिक्षा सुलभ है' आदि कहकर उन्हें जाने नहीं देते। यदि कोई विनयधर हो, तो उसके पास विनय का स्वाध्याय करते हैं। यदि कोई सुत्तन्त आदि का ज्ञाता हो, तो उसके पास उस-उस धर्म का स्वाध्याय करते हैं। वे आगंतुक स्थविरों के उपदेश में स्थित होकर प्रतिसंविदाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त करते हैं। आगंतुक भिक्षु यह कहते हैं—'हम एक-दो दिन रहने के लिए आए थे, परंतु इन भिक्षुओं के सुखद साथ के कारण हम दस-बारह वर्षों तक रहे।' इस प्रकार यहाँ हानि और वृद्धि को समझना चाहिए।

4. දුතියසත්තකසුත්තවණ්ණනා

४. द्वितीय सप्तक सुत्त की व्याख्या।

24. චතුත්ථෙ න කම්මාරාමාති යෙ දිවසං චීවරකම්ම-කායබන්ධනපරිස්සාවන-ධම්මකරණ-සම්මජ්ජනි-පාදකඨලිකාදීනෙව කරොන්ති, තෙ සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො. යො පන තෙසං කරණවෙලාය එවං එතානි කරොති, උද්දෙසවෙලාය උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලාය සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තවෙලාය චෙතියඞ්ගණවත්තං කරොති, මනසිකාරවෙලාය මනසිකාරං කරොති, න සො කම්මාරාමො නාම.

२४. चौथे सुत्त में 'न कम्मारामा' (कर्म में आसक्त नहीं) का अर्थ है—जो दिन भर चीवर बनाना, कटिबंध (कायबंधन), जल-छन्नी (परिस्रावण), धम्मकरक, झाड़ू लगाना, पाद-पीठ आदि के कार्यों में ही लगे रहते हैं, उन्हें लक्ष्य कर यह निषेध किया गया है। परंतु जो इन कार्यों को केवल उनके उचित समय पर करता है, पाठ (उद्देश) के समय पाठ ग्रहण करता है, स्वाध्याय के समय स्वाध्याय करता है, चैत्य-प्रांगण की सेवा के समय सेवा करता है और मनस्कार (ध्यान) के समय मनस्कार करता है, वह 'कम्माराम' (कर्म-आसक्त) नहीं कहलाता।

යො ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තොයෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති, එවරූපෙ භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොති, අයං භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තින්දිවං ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සොව භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273) වුත්තත්තා.

जो स्त्री-पुरुष के रूप आदि के विषय में बातचीत (आलाप-संलाप) करते हुए ही रात-दिन बिताता है और ऐसी व्यर्थ बातों (भस्स) में मर्यादा नहीं रखता, वह 'भस्साराम' (गप्पों में आसक्त) कहलाता है। परंतु जो रात-दिन धर्म-चर्चा करता है, प्रश्नों का उत्तर देता है, वह अल्पभाषी ही है और बातचीत में मर्यादा रखने वाला ही है। क्यों? क्योंकि कहा गया है—'हे भिक्षुओं! एकत्रित होने पर तुम्हारे लिए दो ही कार्य करने योग्य हैं—धार्मिक चर्चा या आर्य मौन'।

යො ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායතියෙව, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගං [Pg.161] ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිජානාමහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387).

जो खड़े होते, चलते या बैठे हुए भी स्त्यान-मृद्ध (आलस्य और तंद्रा) से अभिभूत होकर सोता ही रहता है, वह 'निद्दाराम' (निद्रा-आसक्त) कहलाता है। परंतु जिसके शरीर की अस्वस्थता के कारण चित्त भवंग में उतर जाता है (नींद आ जाती है), वह 'निद्दाराम' नहीं है। इसीलिए कहा गया है—'हे अग्निवेश्य! मुझे याद है कि ग्रीष्म ऋतु के अंतिम महीने में, भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर, चार तह वाली संघाटी बिछाकर, दाहिनी करवट से स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर मैं निद्रा लेता था'।

යො ‘‘එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියො, තිණ්ණං චතුත්ථො’’ති එවං සංසට්ඨොව විහරති, එකකො අස්සාදං න ලභති, අයං සඞ්ගණිකාරාමො. යො පන චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකොව අස්සාදං ලභති, නායං සඞ්ගණිකාරාමො.

जो 'एक के लिए दूसरा, दो के लिए तीसरा, तीन के लिए चौथा'—इस प्रकार सदा संगति में ही रहता है और अकेलेपन में आनंद नहीं पाता, वह 'संगणिकाराम' (मंडली-आसक्त) है। परंतु जो चारों ईर्यापथों (चलने, खड़े होने, बैठने, लेटने) में अकेले ही आनंद पाता है, वह 'संगणिकाराम' नहीं है।

අසන්තසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතා දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාම. යෙසං පාපකා මිත්තා චතූසු ඉරියාපථෙසු සහ අයනතො පාපසහායා, යෙ ච තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරතාය පාපෙසු සම්පවඞ්කා, තෙ පාපමිත්තා පාපසහායා පාපසම්පවඞ්කා නාම.

असत्य प्रशंसा की इच्छा से युक्त दुराचारी भिक्षु 'पापिच्छ' (बुरी इच्छा वाले) कहलाते हैं। जिनके चारों ईर्यापथों में साथ रहने के कारण पापी मित्र होते हैं, वे 'पापसहाय' हैं; और जो उन पापियों की ओर झुके हुए, प्रवृत्त और समर्पित होने के कारण पापियों में ही संलिप्त रहते हैं, वे 'पापमित्र', 'पापसहाय' और 'पापसंपवंक' कहलाते हैं।

ඔරමත්තකෙනාති අවරමත්තකෙන අප්පමත්තකෙන. අන්තරාති අරහත්තං අප්පත්වාව එත්ථන්තරෙ. වොසානන්ති පරිනිට්ඨිතභාවං ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති ඔසක්කනං. ඉදං වුත්තං හොති – යාව සීලපාරිසුද්ධිජ්ඣානවිපස්සනා සොතාපන්නභාවාදීනං අඤ්ඤතරමත්තකෙන වොසානං නාපජ්ජිස්සන්ති, තාව වුද්ධියෙව භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානීති.

'ओरमत्तकेन' का अर्थ है—अवर मात्र, अल्प मात्र। 'अंतरा' का अर्थ है—अर्हत्व प्राप्त किए बिना ही इसके बीच में। 'वोसानं' का अर्थ है—समाप्ति मान लेना, 'इतना पर्याप्त है' कहकर रुक जाना। इसका अभिप्राय यह है कि—जब तक वे शील-परिशुद्धि, ध्यान, विपश्यना और स्रोतापन्न अवस्था आदि में से किसी एक मात्र उपलब्धि पर ही संतोष कर रुक नहीं जाएँगे, तब तक भिक्षुओं की वृद्धि ही अपेक्षित है, हानि नहीं।

7. සඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

७. संज्ञा सुत्त की व्याख्या।

27. සත්තමෙ අනිච්චසඤ්ඤාදයො අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා.

२७. सातवें सुत्त में 'अनित्य संज्ञा' आदि का अर्थ है—अनित्यानुपश्यना आदि के साथ उत्पन्न होने वाली संज्ञाएँ।

8. පඨමපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

८. प्रथम परिहाणि सुत्त की व्याख्या।

28. අට්ඨමෙ උප්පන්නානං සඞ්ඝකිච්චානං නිත්ථරණෙන භාරං වහන්තීති භාරවාහිනො. තෙ තෙන පඤ්ඤායිස්සන්තීති තෙ ථෙරා තෙන අත්තනො ථෙරභාවානුරූපෙන කිච්චෙන පඤ්ඤායිස්සන්ති. තෙසු යොගං ආපජ්ජතීති පයොගං ආපජ්ජති, සයං තානි කිච්චානි කාතුං ආරභතීති.

२८. आठवें सुत्त में 'उत्पन्न हुए संघ-कार्यों का निर्वाह करने से भार वहन करते हैं', इसलिए वे 'भारवाहिनो' (भार ढोने वाले) हैं। 'ते तेन पञ्ञायिस्सन्ति' का अर्थ है—वे स्थविर अपने स्थविर-भाव के अनुरूप उस कार्य से जाने जाएँगे। 'तेसु योगं आपज्जति' का अर्थ है—वे प्रयत्न करते हैं, स्वयं उन कार्यों को करने के लिए उद्यत होते हैं।

9. දුතියපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

९. द्वितीय परिहाणि सुत्त की व्याख्या।

29. නවමෙ [Pg.162] භික්ඛුදස්සනං හාපෙතීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සනත්ථාය ගමනං හාපෙති. අධිසීලෙති පඤ්චසීලදසසීලසඞ්ඛාතෙ උත්තමසීලෙ. ඉතො බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසතීති දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකෙ පරියෙසති. තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතීති තෙසං බාහිරානං තිත්ථියානං දත්වා පච්ඡා භික්ඛූනං දෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

२९. नौवें सुत्त में 'भिक्खुदस्सनं हापेति' का अर्थ है—भिक्षु-संघ के दर्शन के लिए जाना छोड़ देता है। 'अधिसीले' का अर्थ है—पंचशील और दशशील रूपी उत्तम शील में। 'इतो बहिद्धा' का अर्थ है—इस शासन (बुद्ध धर्म) से बाहर। 'दक्खिणेय्यं गवेसति' का अर्थ है—दान के पात्रों (दक्षिणीय व्यक्तियों) को बाहर खोजता है। 'तत्थ च पुब्बकारं करोति' का अर्थ है—उन बाहरी तीर्थिकों को पहले देकर बाद में भिक्षुओं को देता है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

වජ්ජිසත්තකවග්ගො තතියො.

तीसरा वज्जिसत्तक वग्ग समाप्त।

4. දෙවතාවග්ගො

४. देवता वग्ग।

5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथम मित्त सुत्त की व्याख्या।

36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ දුද්දදන්ති දුප්පරිච්චජං මහාරහං භණ්ඩකං. දුක්කරං කරොතීති කාතුං අසුකරං කම්මං කරොති. දුක්ඛමං ඛමතීති සහායස්ස අත්ථාය දුරධිවාසං අධිවාසෙති. ගුය්හමස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොති. ගුය්හමස්ස පරිගුහතීති තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛති. ඛීණෙන නාතිමඤ්ඤතීති තස්ස භොගෙ ඛීණෙ තෙන ඛයෙන තං නාතිමඤ්ඤති, තස්මිං ඔමානං අත්තනි ච අතිමානං න කරොති.

३६. चौथे (वग्ग) के पांचवें (सुत्त) में, 'दुद्ददं' का अर्थ है जिसे त्यागना कठिन हो, जो मूल्यवान वस्तु हो। 'दुक्करं करोति' का अर्थ है वह कार्य करना जो करना आसान न हो। 'दुक्खमं खमति' का अर्थ है मित्र के हित के लिए उस बात को सहन करना जिसे सहन करना कठिन हो। 'गुय्हमस्स आविकरोति' का अर्थ है अपने रहस्य उसे बताना। 'गुय्हमस्स परिगुहति' का अर्थ है उसके रहस्य दूसरों को न बताना। 'खीणेन नातिमञ्ञति' का अर्थ है उसके भोग (सम्पत्ति) समाप्त हो जाने पर उस क्षय के कारण उसका अनादर नहीं करता, उसके प्रति हीन भावना और स्वयं के प्रति अति-मान नहीं करता।

6. දුතියමිත්තසුත්තවණ්ණනා

६. द्वितीय मित्त सुत्त की व्याख्या।

37. ඡට්ඨෙ වත්තාති වචනකුසලො. වචනක්ඛමොති වචනං ඛමති, දින්නං ඔවාදං කරොති. ගම්භීරන්ති ගුය්හං රහස්සං ඣානනිස්සිතං විපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානනිස්සිතං.

३७. छठे (सुत्त) में, 'वत्ता' का अर्थ है वचन (परामर्श) देने में कुशल। 'वचनक्खमो' का अर्थ है वचनों को सहन करना, दिए गए उपदेश का पालन करना। 'गम्भीरं' का अर्थ है वह गुप्त रहस्य जो ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल और निर्वाण पर आधारित हो।

7. පඨමපටිසම්භිදාසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम पटिसम्भिदा सुत्त की व्याख्या।

38. සත්තමෙ ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්තන්ති උප්පන්නෙ චෙතසො ලීනත්තෙ ‘‘ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්ත’’න්ති යථාසභාවතො ජානාති. අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං නාම ථිනමිද්ධානුගතං. බහිද්ධා වික්ඛිත්තං නාම පඤ්චසු කාමගුණෙසු [Pg.163] වික්ඛිත්තං. වෙදනාතිආදීනි පපඤ්චමූලවසෙන ගහිතානි. වෙදනා හි තණ්හාය මූලං සුඛවසෙන තණ්හුප්පත්තිතො, සඤ්ඤා දිට්ඨියා මූලං අවිභූතාරම්මණෙ දිට්ඨිඋප්පත්තිතො, විතක්කො මානස්ස මූලං විතක්කවසෙන අස්මීති මානුප්පත්තිතො. සප්පායාසප්පායෙසූති උපකාරානුපකාරෙසු. නිමිත්තන්ති කාරණං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

३८. सातवें (सुत्त) में, 'इदं मे चेतसो लीनत्तं' का अर्थ है जब मन में सुस्ती (लीनता) उत्पन्न हो, तो वह यथार्थ रूप में जानता है कि 'यह मेरे मन की लीनता है'। भीतर 'संखित्त' (संक्षिप्त) का अर्थ है थीन-मिद्ध (आलस्य और तन्द्रा) से युक्त। बाहर 'विक्खित्त' (विक्षिप्त) का अर्थ है पाँच काम-गुणों में भटका हुआ। 'वेदना' आदि को प्रपंच के मूल के रूप में ग्रहण किया गया है। वास्तव में, वेदना तृष्णा का मूल है क्योंकि सुख के कारण तृष्णा उत्पन्न होती है; संज्ञा दृष्टि का मूल है क्योंकि अस्पष्ट आलम्बन में दृष्टि उत्पन्न होती है; वितर्क मान का मूल है क्योंकि वितर्क के कारण 'मैं हूँ' ऐसा मान उत्पन्न होता है। 'सप्पाय-असप्पायेसु' का अर्थ है उपकारक और अनुपकारक (अनुकूल और प्रतिकूल) में। 'निमित्तं' का अर्थ है कारण। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

चौथा देवतावग्ग।

5. මහායඤ්ඤවග්ගො

५. महायञ्ञवग्ग।

1-2. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. सप्त विञ्ञाणट्ठिति सुत्त आदि की व्याख्या।

44-45. පඤ්චමස්ස පඨමෙ විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ඨානානි. සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, යථා මනුස්සාති අත්ථො. අපරිමාණෙසු හි චක්කවාළෙසු අපරිමාණානං මනුස්සානං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන ද්වෙපි එකසදිසා නත්ථි. යෙපි හි කත්ථචි යමකභාතරො වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා සදිසා හොන්ති, තෙසම්පි ආලොකිතවිලොකිතකථිතහසිතගමනට්ඨානාදීහි විසෙසො හොතියෙව. තස්මා නානත්තකායාති වුත්තා. පටිසන්ධිසඤ්ඤා පන නෙසං තිහෙතුකාපි ද්විහෙතුකාපි අහෙතුකාපි හොති. තස්මා නානත්තසඤ්ඤිනොති වුත්තා. එකච්චෙ ච දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා. තෙසු හි කෙසඤ්චි කායො නීලො හොති, කෙසඤ්චි පීතකාදිවණ්ණො. සඤ්ඤා පන තෙසං ද්විහෙතුකාපි තිහෙතුකාපි හොති, අහෙතුකා නත්ථි. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති චතුඅපායවිනිමුත්තා උත්තරමාතා යක්ඛිනී, පියඞ්කරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තාති එවමාදිකා අඤ්ඤෙ ච වෙමානිකා පෙතා. එතෙසඤ්හි පීතඔදාතකාළමඞ්ගුරච්ඡවිසාමවණ්ණාදිවසෙන චෙව කිස ථූලරස්සදීඝවසෙන ච කායො නානා හොති, මනුස්සානං විය ද්විහෙතුකතිහෙතුකඅහෙතුකවසෙන සඤ්ඤාපි. තෙ පන දෙවා විය න මහෙසක්ඛා, කපණමනුස්සා විය අප්පෙසක්ඛා දුල්ලභඝාසච්ඡාදනා දුක්ඛපීළිතා විහරන්ති. එකච්චෙ කාළපක්ඛෙ දුක්ඛිතා ජුණ්හපක්ඛෙ සුඛිතා හොන්ති. තස්මා සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතිකාති වුත්තා. යෙ පනෙත්ථ තිහෙතුකා, තෙසං ධම්මාභිසමයොපි හොති පියඞ්කරමාතාදීනං විය.

४४-४५. पांचवें (वग्ग) के पहले (सुत्त) में, 'विञ्ञाणट्ठितियो' का अर्थ है प्रतिसन्धि-विज्ञान के स्थान। 'सेय्यथापि' उदाहरण देने के अर्थ में एक निपात है, जिसका अर्थ है 'जैसे मनुष्य'। वास्तव में, अनन्त चक्रवातों में अनन्त मनुष्यों के बीच वर्ण और आकृति आदि के कारण कोई भी दो व्यक्ति एक जैसे नहीं होते। यदि कहीं यमज (जुड़वाँ) भाई वर्ण या आकृति में समान भी हों, तो भी उनके देखने, बोलने, हँसने, चलने और खड़े होने आदि में विशेषता (भेद) होती ही है। इसलिए उन्हें 'नानत्तकाया' (विभिन्न शरीर वाले) कहा गया है। उनकी प्रतिसन्धि-संज्ञा त्रिहेतुक, द्विहेतुक या अहेतुक भी होती है, इसलिए उन्हें 'नानत्तसञ्ञिनो' (विभिन्न संज्ञा वाले) कहा गया है। 'एकच्चे च देवा' का अर्थ है छह कामावचर देव। उनमें से कुछ का शरीर नीला होता है, कुछ का पीला आदि। उनकी संज्ञा द्विहेतुक या त्रिहेतुक होती है, अहेतुक नहीं होती। 'एकच्चे च विनिपातिका' का अर्थ है चार अपायों से मुक्त उत्तरमाता यक्षिणी, पियङ्करमाता, फुस्समित्ता, धम्मगुत्ता आदि और अन्य वैमानिक प्रेत। इनका शरीर वर्ण (सफेद, काला आदि) और आकार (दुबला, मोटा, छोटा, लंबा) के कारण भिन्न होता है, और मनुष्यों की तरह द्विहेतुक, त्रिहेतुक या अहेतुक भेद से संज्ञा भी भिन्न होती है। वे देवों की तरह महान प्रभावशाली नहीं होते, बल्कि असहाय मनुष्यों की तरह अल्प प्रभावशाली होते हैं, जिन्हें भोजन और वस्त्र कठिनाई से मिलते हैं और वे दुःख से पीड़ित रहते हैं। कुछ कृष्ण पक्ष में दुखी और शुक्ल पक्ष में सुखी होते हैं। सुख के समूह से च्युत होने के कारण उन्हें 'विनिपातिका' कहा गया है। इनमें से जो त्रिहेतुक हैं, उन्हें पियङ्करमाता आदि की तरह धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) भी होता है।

බ්‍රහ්මකායිකාති [Pg.164] බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො. පඨමාභිනිබ්බත්තාති තෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානෙන අභිනිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පන පරිත්තෙන අභිනිබ්බත්තා, තෙසං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං. බ්‍රහ්මපුරොහිතා මජ්ඣිමෙන, තෙසං උපඩ්ඪකප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච තෙසං විප්ඵාරිකතරො හොති. මහාබ්‍රහ්මානො පණීතෙන, තෙසං කප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච පන තෙසං අතිවිප්ඵාරිකොව හොති. ඉති තෙ කායස්ස නානත්තා පඨමජ්ඣානවසෙන සඤ්ඤාය එකත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොති වෙදිතබ්බා.

'ब्रह्मकायिका' का अर्थ है ब्रह्मपारिसज्ज, ब्रह्मपुरोहित और महाब्रह्मा। 'पठमाभिनिब्बत्ता' का अर्थ है कि वे सभी प्रथम ध्यान के द्वारा उत्पन्न हुए हैं। ब्रह्मपारिसज्ज अल्प (प्रथम ध्यान) से उत्पन्न होते हैं, उनकी आयु कल्प का तीसरा भाग होती है। ब्रह्मपुरोहित मध्यम (प्रथम ध्यान) से, उनकी आयु आधा कल्प होती है और उनका शरीर अधिक विस्तृत होता है। महाब्रह्मा प्रणीत (श्रेष्ठ प्रथम ध्यान) से, उनकी आयु एक कल्प होती है और उनका शरीर अत्यंत विस्तृत होता है। इस प्रकार, शरीर की भिन्नता के कारण और प्रथम ध्यान के कारण संज्ञा की एकता होने से, उन्हें 'विभिन्न शरीर वाले और एक संज्ञा वाले' (नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनो) समझना चाहिए।

යථා ච තෙ, එවං චතූසු අපායෙසු සත්තා. නිරයෙසු හි කෙසඤ්චි ගාවුතං, කෙසඤ්චි අඩ්ඪයොජනං, කෙසඤ්චි යොජනං අත්තභාවො හොති, දෙවදත්තස්ස පන යොජනසතිකො ජාතො. තිරච්ඡානෙසුපි කෙචි ඛුද්දකා, කෙචි මහන්තා. පෙත්තිවිසයෙසුපි කෙචි සට්ඨිහත්ථා, කෙචි අසීතිහත්ථා හොන්ති, කෙචි සුවණ්ණා, කෙචි දුබ්බණ්ණා. තථා කාලකඤ්චිකා අසුරා. අපිචෙත්ථ දීඝපිට්ඨිකපෙතා නාම සට්ඨියොජනිකාපි හොන්ති. සඤ්ඤා පන සබ්බෙසම්පි අකුසලවිපාකාහෙතුකාව හොති. ඉති ආපායිකාපි නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති.

जैसे वे (ब्रह्मा) हैं, वैसे ही चारों अपायों के प्राणी भी हैं। नरकों में कुछ प्राणियों का शरीर एक गावुत, कुछ का आधा योजन और कुछ का एक योजन होता है; देवदत्त का शरीर तो सौ योजन का हुआ। पशुओं में भी कुछ छोटे और कुछ बड़े होते हैं। प्रेतलोक में भी कुछ साठ हाथ के, कुछ अस्सी हाथ के होते हैं; कुछ सुवर्ण (सुन्दर वर्ण) वाले और कुछ दुर्वर्ण (कुरूप) होते हैं। वैसे ही कालकञ्ञ्जिक असुर भी। यहाँ 'दीघपिट्ठिक' नामक प्रेत साठ योजन के भी होते हैं। किन्तु उन सभी की संज्ञा केवल अकुशल विपाक अहेतुक ही होती है। इस प्रकार अपाय के प्राणी भी 'विभिन्न शरीर वाले किन्तु एक संज्ञा वाले' की श्रेणी में आते हैं।

ආභස්සරාති දණ්ඩඋක්කාය අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති විස්සරතීති ආභස්සරා. තෙසු පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානද්වයං පරිත්තං භාවෙත්වා උපපන්නා පරිත්තාභා නාම හොන්ති, තෙසං ද්වෙ කප්පා ආයුප්පමාණං. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා උපපන්නා අප්පමාණාභා නාම හොන්ති, තෙසං චත්තාරො කප්පා ආයුප්පමාණං. පණීතං භාවෙත්වා උපපන්නා ආභස්සරා නාම හොන්ති, තෙසං අට්ඨ කප්පා ආයුප්පමාණං. ඉධ පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සබ්බෙව තෙ ගහිතා. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං කායො එකවිප්ඵාරොව හොති, සඤ්ඤා පන අවිතක්කවිචාරමත්තා වා අවිතක්කඅවිචාරා වාති නානා.

'आभस्सरा' का अर्थ है—जैसे मशाल की लौ होती है, वैसे ही इनके शरीर से आभा (प्रकाश) टूट-टूट कर गिरती हुई सी फैलती है, इसलिए वे आभस्सर कहलाते हैं। उनमें, पंचक नय के अनुसार, दूसरे और तीसरे ध्यान के युगल का अल्प अभ्यास कर उत्पन्न होने वाले 'परित्ताभा' कहलाते हैं, उनकी आयु दो कल्प होती है। मध्यम अभ्यास से उत्पन्न होने वाले 'अप्पमाणाभा' कहलाते हैं, उनकी आयु चार कल्प होती है। प्रणीत (श्रेष्ठ) अभ्यास से उत्पन्न होने वाले 'आभस्सरा' कहलाते हैं, उनकी आयु आठ कल्प होती है। यहाँ उत्कृष्ट सीमा के अनुसार उन सभी को ग्रहण किया गया है। उन सभी का शरीर एक समान विस्तार वाला होता है, किन्तु संज्ञा 'अवितक्क-विचारमत्त' (वितर्क रहित, केवल विचार वाली) या 'अवितक्क-अविचार' (वितर्क और विचार दोनों से रहित) होने के कारण भिन्न-भिन्न होती है।

සුභකිණ්හාති සුභෙන වොකිණ්ණා විකිණ්ණා, සුභෙන සරීරප්පභාවණ්ණෙන එකග්ඝනාති අත්ථො. එතෙසඤ්හි න ආභස්සරානං විය ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති. පඤ්චකනයෙ පන පරිත්තමජ්ඣිමපණීතස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වසෙන සොළසබාත්තිංසචතුස්සට්ඨිකප්පායුකා පරිත්තඅප්පමාණසුභකිණ්හා නාම හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ එකත්තකායා චෙව චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාය [Pg.165] එකත්තසඤ්ඤිනො චාති වෙදිතබ්බා. වෙහප්ඵලාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති. අසඤ්ඤසත්තා විඤ්ඤාණාභාවා එත්ථ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති, සත්තාවාසෙසු ගච්ඡන්ති.

'सुभकिण्हा' (शुभकृत्स्न) का अर्थ है शुभ (सुन्दर) आभा से व्याप्त या प्रकीर्ण; अर्थात् शुभ शरीर-प्रभा के वर्ण से एकघन (ठोस)। उनकी प्रभा आभास्वर देवों की तरह रुक-रुक कर (छिन्न-भिन्न होकर) नहीं निकलती। पञ्चक-नय में, परीत्त, मध्यम और प्रणीत चतुर्थ ध्यान के वश से सोलह, बत्तीस और चौंसठ कल्प की आयु वाले देव क्रमशः परीत्तशुभ, अप्पमाणशुभ और सुभकिण्हा के रूप में उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार वे सभी एक-काय (समान शरीर वाले) और चतुर्थ ध्यान की संज्ञा के कारण एक-संज्ञा वाले (समान संज्ञा वाले) समझने चाहिए। वेहप्फल देव भी चतुर्थ विज्ञान-स्थिति के ही अन्तर्गत आते हैं। असञ्ञसत्त (असंज्ञी सत्त्व) विज्ञान के अभाव के कारण यहाँ (विज्ञान-स्थितियों में) संगृहीत नहीं होते, किन्तु वे 'सत्तावासों' (सत्त्वावासों) में संगृहीत होते हैं।

සුද්ධාවාසා විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා න සබ්බකාලිකා, කප්පසතසහස්සම්පි අසඞ්ඛෙය්‍යම්පි බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ න උප්පජ්ජන්ති. සොළසකප්පසහස්සඅබ්භන්තරෙ බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසුයෙව උප්පජ්ජන්ති. ධම්මචක්කප්පවත්තිස්ස භගවතො ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති. තස්මා නෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිං න සත්තාවාසං භජන්ති. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘න ඛො පන සො, සාරිපුත්ත, ආවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (ම. නි. 1.160) ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්තීති වදති, තං අප්පතිබාහියත්තා සුත්තස්ස අනුඤ්ඤාතං.

शुद्धावास देव विवर्त-पक्ष (मुक्ति के पक्ष) में स्थित हैं और वे सर्वकालिक नहीं होते; वे बुद्ध-शून्य लोक में लाख कल्पों या असंख्येय कल्पों तक उत्पन्न नहीं होते। वे सोलह हजार कल्पों के भीतर बुद्धों के उत्पन्न होने पर ही उत्पन्न होते हैं। वे धर्मचक्र प्रवर्तन करने वाले भगवान के स्कन्धावार (पड़ाव या शिविर) के स्थान के समान होते हैं। इसलिए वे न तो विज्ञान-स्थिति में और न ही सत्त्वावास में सम्मिलित होते हैं। किन्तु महासीव स्थविर कहते हैं— "हे सारिपुत्र, वह आवास सुलभ नहीं है जहाँ मैं इस दीर्घ काल में शुद्धावास देवों के अतिरिक्त पहले कभी न रहा हूँ" (म.नि. १.१६०)—इस सुत्त के आधार पर शुद्धावास भी चतुर्थ विज्ञान-स्थिति और चतुर्थ सत्त्वावास के अन्तर्गत आते हैं; सुत्त के अविरुद्ध होने के कारण इसे स्वीकार किया गया है।

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං යථෙව සඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්සාපි සුඛුමත්තා නෙව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං. තස්මා විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා.

'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) में जिस प्रकार संज्ञा की सूक्ष्मता के कारण उसे ऐसा कहा जाता है, उसी प्रकार विज्ञान की सूक्ष्मता के कारण वह 'न विज्ञान है न अ-विज्ञान'। इसलिए इसे विज्ञान-स्थितियों में नहीं कहा गया है। दूसरे सुत्त में, 'समाधिपरिक्खारा' का अर्थ मार्ग-समाधि के उपकरण (सामग्री) है।

3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

३. प्रथम अग्नि-सुत्त का वर्णन।

46. තතියෙ සබ්බෙපි රාගාදයො අනුඩහනට්ඨෙන අග්ගී. ආහුනෙය්‍යග්ගීතිආදීසු පනෙත්ථ ආහුනං වුච්චති සක්කාරො, ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. මාතාපිතරො හි පුත්තානං බහුපකාරත්තා ආහුනං අරහන්ති, තෙසු විප්පටිපජ්ජමානා පුත්තා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා කිඤ්චාපි මාතාපිතරො න අනුඩහන්ති, අනුඩහනස්ස පන පච්චයා හොන්ති. ඉති අනුඩහනට්ඨෙනෙව ආහුනෙය්‍යග්ගීති වුච්චන්ති. ගහපතීති පන ගෙහසාමිකො වුච්චති, සො මාතුගාමස්ස සයනවත්ථාලඞ්කාරාදිඅනුප්පදානෙන බහුපකාරො. තං අතිචරන්තො මාතුගාමො නිරයාදීසු නිබ්බත්තති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන ගහපතග්ගීති වුත්තො. දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති එත්ථ පන දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා, භික්ඛුසඞ්ඝො දක්ඛිණෙය්‍යො. සො හි ගිහීනං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු දසසු සීලෙසු මාතාපිතුපට්ඨානෙ ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණුපට්ඨානෙති එවමාදීසු කල්‍යාණධම්මෙසු නියොජනෙන බහුපකාරො. තස්මිං මිච්ඡාපටිපන්නා ගිහී [Pg.166] භික්ඛුසඞ්ඝං අක්කොසිත්වා පරිභාසිත්වා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති වුත්තො. කට්ඨතො නිබ්බත්තො පාකතිකොව අග්ගි කට්ඨග්ගි නාම.

४६. तीसरे सुत्त में, राग आदि सभी क्लेश जलाने के अर्थ में 'अग्नि' हैं। 'आहुनेय्यग्गि' आदि में 'आहुन' का अर्थ सत्कार है; जो सत्कार के योग्य हैं वे 'आहुनेय्य' हैं। माता-पिता पुत्रों के लिए बहुत उपकारी होने के कारण सत्कार के योग्य हैं; उनके प्रति दुराचार करने वाले पुत्र नरक आदि में उत्पन्न होते हैं। इसलिए यद्यपि माता-पिता स्वयं नहीं जलाते, फिर भी वे जलने के कारण बनते हैं। इस प्रकार जलाने के अर्थ में ही उन्हें 'आहुनेय्यग्गि' कहा जाता है। 'गहपति' का अर्थ घर का स्वामी (पति) है; वह स्त्री को शय्या, वस्त्र, अलंकार आदि प्रदान करने के कारण बहुत उपकारी होता है। उसका उल्लंघन करने वाली स्त्री नरक आदि में उत्पन्न होती है। इसलिए वह भी पूर्वोक्त रीति से जलाने के अर्थ में 'गहपतग्गि' कहा गया है। 'दक्खिणेय्यग्गि' में 'दक्खिणा' का अर्थ चार प्रत्यय हैं; भिक्षु-संघ 'दक्खिणेय्य' है। वह गृहस्थों को तीन शरणों, पाँच शीलों, दस शीलों, माता-पिता की सेवा, धार्मिक श्रमण-ब्राह्मणों की सेवा आदि कल्याणकारी धर्मों में नियोजित करने के कारण बहुत उपकारी है। उनके प्रति मिथ्या आचरण करने वाले गृहस्थ भिक्षु-संघ को गाली देकर या परिभाषण कर नरक आदि में उत्पन्न होते हैं। इसलिए वह भी पूर्वोक्त रीति से जलाने के अर्थ में 'दक्खिणेय्यग्गि' कहा गया है। लकड़ी से उत्पन्न होने वाली सामान्य अग्नि 'कट्ठग्गि' (काष्ठाग्नि) कहलाती है।

4. දුතියඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

४. द्वितीय अग्नि-सुत्त का वर्णन।

47. චතුත්ථෙ උග්ගතසරීරස්සාති සො කිර බ්‍රාහ්මණමහාසාලො අත්තභාවෙනපි භොගෙහිපි උග්ගතො සාරප්පත්තො අහොසි, තස්මා උග්ගතසරීරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො. ථූණූපනීතානීති යූපසඞ්ඛාතං ථූණං උපනීතානි. යඤ්ඤත්ථායාති වධිත්වා යජනත්ථාය. උපසඞ්කමීති සො කිර සබ්බං තං යඤ්ඤසම්භාරං සජ්ජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සමණො කිර ගොතමො මහාපඤ්ඤො, කිං නු ඛො මෙ යඤ්ඤස්ස වණ්ණං කථෙස්සති උදාහු අවණ්ණං, පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති ඉමිනා කාරණෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. අග්ගිස්ස ආදානන්ති යඤ්ඤයජනත්ථාය නවස්ස මඞ්ගලග්ගිනො ආදියනං. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බෙන සුතෙන සබ්බං සුතං සමෙති සංසන්දති, එකසදිසං හොතීති දස්සෙති. සත්ථානීති විහිංසනට්ඨෙන සත්ථානි වියාති සත්ථානි. සයං පඨමං සමාරම්භතීති අත්තනාව පඨමතරං ආරභති. හන්තුන්ති හනිතුං.

४७. चौथे सुत्त में, 'उग्गतसरीर' (उद्गतशरीर) के बारे में कहा गया है कि वह ब्राह्मण महाशाल अपने व्यक्तित्व और भोग-सम्पत्ति दोनों में उन्नत और श्रेष्ठ था, इसलिए वह 'उग्गतसरीर' के नाम से प्रसिद्ध हुआ। 'उपक्खटो' का अर्थ है उपस्थित या तैयार किया हुआ। 'थूणूपनीतानि' का अर्थ है यूप (यज्ञ-स्तम्भ) के पास लाए गए। 'यञ्ञत्थाय' का अर्थ है वध करके यज्ञ करने के लिए। वह (उग्गतसरीर) यज्ञ की सारी सामग्री तैयार कर सोचने लगा— "श्रमण गौतम महाप्राज्ञ हैं, क्या वे मेरे यज्ञ की प्रशंसा करेंगे या निन्दा? पूछकर जानूँगा।" इस कारण से वह भगवान के पास गया। 'अग्गिस्स आदानं' का अर्थ है यज्ञ के लिए नवीन मांगलिक अग्नि को ग्रहण करना। 'सब्बेन सब्बं' का अर्थ है कि सुना हुआ सब कुछ (दूसरे) सुने हुए के साथ मिलता है, मेल खाता है, अर्थात् एक समान है। 'सत्थानि' (शस्त्र) का अर्थ है हिंसा करने के कारण शस्त्रों के समान होना। 'सयं पठमं समारम्भति' का अर्थ है स्वयं ही सबसे पहले आरम्भ करता है। 'हन्तुं' का अर्थ है मारने के लिए।

පහාතබ්බාති පරිහරිතබ්බා. අතොහයන්ති අතො හි මාතාපිතිතො අයං. ආහුතොති ආගතො. සම්භූතොති උප්පන්නො. අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, ගහපතග්ගීති අයං පුත්තදාරාදිගණො යස්මා, ගහපති, විය ගෙහසාමිකො විය හුත්වා අග්ගති විචරති, තස්මා ගහපතග්ගීති වුච්චති. අත්තානන්ති චිත්තං. දමෙන්තීති ඉන්ද්‍රියදමනෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති රාගාදිසමනෙන සමෙන්ති. තෙසඤ්ඤෙව පරිනිබ්බාපනෙන පරිනිබ්බාපෙන්ති. නික්ඛිපිතබ්බොති යථා න විනස්සති, එවං ඨපෙතබ්බො. උපවායතන්ති උපවායතු. එවඤ්ච පන වත්වා බ්‍රාහ්මණො සබ්බෙසම්පි තෙසං පාණානං ජීවිතං දත්වා යඤ්ඤසාලං විද්ධංසෙත්වා සත්ථු සාසනෙ ඔපානභූතො අහොසීති.

'पहातब्बा' का अर्थ है त्यागने योग्य या परिहार करने योग्य। 'अतोहयं' का अर्थ है—इन माता-पिता से यह (सन्तान)। 'आहुतो' का अर्थ है आया हुआ। 'सम्भूतों' का अर्थ है उत्पन्न। "हे ब्राह्मण, यह 'गहपतग्गि' कहा जाता है"—यह पुत्र-दारा (पत्नी) आदि के समूह के लिए कहा गया है, क्योंकि वे गृहपति (स्वामी) के समान होकर आचरण करते हैं, इसलिए उन्हें 'गहपतग्गि' कहा जाता है। 'अत्तानं' का अर्थ है चित्त को। 'दमेन्ति' का अर्थ है इन्द्रिय-दमन द्वारा दमन करते हैं। 'समेन्ति' का अर्थ है राग आदि के शमन द्वारा शान्त करते हैं। उनके ही परिनिर्वाण (पूर्ण शान्ति) द्वारा पूर्णतः शान्त करते हैं। 'निक्खिपितब्बो' का अर्थ है—जिस प्रकार नष्ट न हो, उस प्रकार रखा जाना चाहिए। 'उपवायतु' का अर्थ है—प्रवाहित हो। ऐसा कहकर उस ब्राह्मण ने उन सभी प्राणियों को जीवनदान दिया, यज्ञ-शाला को नष्ट कर दिया और बुद्ध के शासन में एक कुएँ (परोपकारी) के समान हो गया।

5-6. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

५-६. संज्ञा-सुत्त द्वय का वर्णन।

48-49. පඤ්චමෙ [Pg.167] අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. අමතපරියොසානාති නිබ්බානාවසානා. ඡට්ඨෙ මෙථුනධම්මසමාපත්තියාති මෙථුනධම්මෙන සමඞ්ගිභාවතො. න්හාරුදද්දුලන්ති න්හාරුඛණ්ඩං න්හාරුවිලෙඛනං වා. අනුසන්දතීති පවත්තති. නත්ථි මෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසොති නත්ථි මය්හං පුබ්බෙන අභාවිතකාලෙන සද්ධිං අපරං භාවිතකාලෙ විසෙසො. ලොකචිත්‍රෙසූති තිධාතුකලොකසන්නිවාසසඞ්ඛාතෙසු ලොකචිත්‍රෙසු. ආලස්‍යෙති ආලසියභාවෙ. විස්සට්ඨියෙති විස්සට්ඨභාවෙ. අනනුයොගෙති යොගස්ස අනනුයුඤ්ජනෙ. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහඞ්කාරදිට්ඨිතො ච මමඞ්කාරතණ්හාතො ච නවවිධමානතො ච අපගතං. විධාසමතික්කන්තන්ති තිස්සො විධා අතික්කන්තං. සන්තන්ති තප්පච්චනීකකිලෙසෙහි සන්තං. සුවිමුත්තන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි සුට්ඨු විමුත්තං.

५. पांचवें (सूक्त) में, 'अमतोगाधा' का अर्थ है निर्वाण में प्रतिष्ठित। 'अमतपरियोसाना' का अर्थ है निर्वाण में समाप्त होने वाला। ६. छठे में, 'मेथुनधम्मसमापत्तिया' का अर्थ है मैथुन धर्म से युक्त होने के कारण। 'न्हारुदद्दुलं' का अर्थ है स्नायु (नस) का टुकड़ा या स्नायु का खुरचन। 'अनुसन्दति' का अर्थ है प्रवृत्त होता है। 'नत्थि मे पुब्बेनापरं विसेसो' का अर्थ है मेरे लिए पहले के अभावन काल (जब भावना नहीं की थी) और बाद के भावन काल (जब भावना की) के बीच कोई अंतर नहीं है। 'लोकचित्रेषु' का अर्थ है तीन धातुओं (काम, रूप, अरूप) के निवास रूपी विचित्र लोकों में। 'आलस्ये' का अर्थ है आलस्य के भाव में। 'विस्सट्ठिये' का अर्थ है त्याग के भाव में। 'अननुयोगे' का अर्थ है योग (प्रयत्न) का अभ्यास न करने में। 'अहंकारममंकारमानापगतं' का अर्थ है अहंकार-दृष्टि, ममकार-तृष्णा और नौ प्रकार के मान से रहित। 'विधासमतिक्कन्तं' का अर्थ है तीन प्रकार के मानों को पार किया हुआ। 'सन्तं' का अर्थ है उसके प्रतिपक्षी क्लेशों से शांत। 'सुविमुत्तं' का अर्थ है पाँच प्रकार की विमुक्तियों से भली-भाँति मुक्त।

7. මෙථුනසුත්තවණ්ණනා

७. मैथुन सुत्त की व्याख्या।

50. සත්තමෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො දාසකම්මකරපරිවුතො උපසඞ්කමි. භවම්පිනොති භවම්පි නු. බ්‍රහ්මචාරී පටිජානාතීති ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවං බ්‍රහ්මචරියවාසං පටිජානාතීති පුච්ඡති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘බ්‍රාහ්මණසමයෙ වෙදං උග්ගණ්හන්තා අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති. සමණො පන ගොතමො අගාරං අජ්ඣාවසන්තො තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකරතියා අභිරමි, ඉදානි කිං නු ඛො වක්ඛතී’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායෙවං පුච්ඡති. තතො භගවා මන්තෙන කණ්හසප්පං ගණ්හන්තො විය අමිත්තං ගීවාය පාදෙන අක්කමන්තො විය අත්තනො සංකිලෙසකාලෙ ඡබ්බස්සානි පධානචරියාය රජ්ජසුඛං වා පාසාදෙසු නාටකසම්පත්තිං වා ආරබ්භ විතක්කමත්තස්සාපි අනුප්පන්නභාවං සන්ධාය සීහනාදං නදන්තො යඤ්හි තං බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බභාවං. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. සඤ්ජග්ඝතීති හසිතකථං කථෙති. සංකීළතීති කෙළිං කරොති. සංකෙළායතීති මහාහසිතං හසති. චක්ඛුනා චක්ඛුන්ති අත්තනො චක්ඛුනා තස්සා චක්ඛුං පටිවිජ්ඣිත්වා උපනිජ්ඣායති. තිරොකුට්ටං වා තිරොපාකාරං වාති පරකුට්ටෙ වා පරපාකාරෙ [Pg.168] වා. දෙවොති එකො දෙවරාජා. දෙවඤ්ඤතරොති අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච.

५०. सातवें में, 'उपसंकमि' का अर्थ है सुबह का भोजन करके दासों और कर्मकारों से घिरे हुए पास आया। 'भवम्पिनो' का अर्थ है क्या आप भी? 'ब्रह्मचारी पटिजानाति' का अर्थ है "मैं ब्रह्मचारी हूँ" इस प्रकार ब्रह्मचर्य के वास को स्वीकार करते हैं क्या? - ऐसा पूछता है। उसके मन में ऐसा विचार आया था - "ब्राह्मणों के समय में वेदों का अध्ययन करते हुए अड़तालीस वर्षों तक ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं। लेकिन श्रमण गौतम ने घर में रहते हुए तीन महलों में तीन प्रकार के नर्तकों के मनोरंजन में रमण किया, अब वे क्या कहेंगे?" - इस अर्थ को ध्यान में रखकर वह ऐसा पूछता है। तब भगवान ने, जैसे मंत्र से काले सांप को पकड़ते हुए या शत्रु की गर्दन को पैर से दबाते हुए, अपने संक्लेश काल (दुष्कर चर्या) के छह वर्षों के दौरान राज्य-सुख या महलों में नर्तकों की संपत्ति के प्रति विचार मात्र भी उत्पन्न न होने के तथ्य को लक्ष्य कर, सिंहनाद करते हुए 'यञ्हि तं ब्राह्मण' आदि कहा। वहाँ 'द्वयंद्वयसमापत्तिं' का अर्थ है दो-दो (स्त्री-पुरुष) के द्वारा प्राप्त होने योग्य अवस्था। 'दुक्खस्मा' का अर्थ है संपूर्ण वट्ट-दुःख (संसार चक्र के दुःख) से। 'सञ्जग्घति' का अर्थ है हँसते हुए बात करना। 'संकीळति' का अर्थ है क्रीड़ा करना। 'संकेळायति' का अर्थ है जोर से हँसना। 'चक्खुना चक्खुं' का अर्थ है अपनी आँखों से उसकी आँखों में झाँकते हुए टकटकी लगाकर देखना। 'तिरोकुट्टं वा तिरोपाकारं वा' का अर्थ है दीवार के दूसरी ओर या प्राचीर के दूसरी ओर। 'देवो' का अर्थ है एक देवराज। 'देवञ्ञतरो' का अर्थ है कोई एक देवपुत्र। 'अनुत्तरं सम्मासम्बोधं' का अर्थ है अर्हत्व और सर्वज्ञता ज्ञान।

8. සංයොගසුත්තවණ්ණනා

८. संयोग सुत्त की व्याख्या।

51. අට්ඨමෙ සංයොගවිසංයොගන්ති සංයොගවිසංයොගසාධකං. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. අජ්ඣත්තං ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති නියකජ්ඣත්තෙ ඉත්ථිභාවං. ඉත්ථිකුත්තන්ති ඉත්ථිකිරියං. ඉත්ථාකප්පන්ති නිවාසනපාරුපනාදිඉත්ථිආකප්පං. ඉත්ථිවිධන්ති ඉත්ථියා මානවිධං. ඉත්ථිඡන්දන්ති ඉත්ථියා අජ්ඣාසයච්ඡන්දං. ඉත්ථිස්සරන්ති ඉත්ථිසද්දං. ඉත්ථාලඞ්කාරන්ති ඉත්ථියා පසාධනභණ්ඩං. පුරිසින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. බහිද්ධා සංයොගන්ති පුරිසෙන සද්ධිං සමාගමං. අතිවත්තතීති අනභිරතාති එවං වුත්තාය බලවවිපස්සනාය අරියමග්ගං පත්වා අතිවත්තති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

५१. आठवें में, 'संयोगविसंयोगं' का अर्थ है संयोग और विसंयोग को सिद्ध करने वाला। 'धम्मपरियायं' का अर्थ है धर्म का कारण। 'अज्झत्तं इत्थिन्द्रियं' का अर्थ है अपने भीतर स्त्री-भाव। 'इत्थिकुत्तं' का अर्थ है स्त्रियों की क्रिया (हाव-भाव)। 'इत्थाकप्पं' का अर्थ है पहनने-ओढ़ने आदि का स्त्रियों जैसा वेश। 'इत्थिविधं' का अर्थ है स्त्रियों का मान (अभिमान)। 'इत्थिच्छन्दं' का अर्थ है स्त्रियों की इच्छा (अभिप्राय)। 'इत्थिस्सरं' का अर्थ है स्त्रियों की आवाज़। 'इत्थालंकारं' का अर्थ है स्त्रियों के प्रसाधन (आभूषण) की वस्तुएँ। पुरुष-इन्द्रिय आदि के विषय में भी यही विधि है। 'बहिद्धा संयोगं' का अर्थ है पुरुष के साथ समागम। 'अतिवत्तति' का अर्थ है अरति (वैराग्य) के माध्यम से कही गई प्रबल विपश्यना द्वारा आर्य मार्ग को प्राप्त कर पार कर जाता है। इस सुत्त में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है।

9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා

९. दानमहाफल सुत्त की व्याख्या।

52. නවමෙ සාපෙඛොති සතණ්හො. පටිබද්ධචිත්තොති විපාකෙ බද්ධචිත්තො. සන්නිධිපෙඛොති නිධානපෙඛො හුත්වා. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. තං කම්මං ඛෙපෙත්වාති තං කම්මවිපාකං ඛෙපෙත්වා. ඉද්ධින්ති විපාකිද්ධිං. යසන්ති පරිවාරසම්පදං. ආධිපච්චන්ති ජෙට්ඨභාවකාරණං. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ පුන ආගන්තා, න තත්‍රූපපත්තිකො න උපරූපපත්තිකො, හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති අත්ථො. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං සාධු භද්දකං සුන්දරං. තානි මහායඤ්ඤානීති තානි සප්පිනවනීතදධිමධුඵාණිතාදීහි නිට්ඨානං ගතානි මහාදානානි. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච. බ්‍රහ්මකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතන්ති න සක්කා තත්ථ දානෙන උපපජ්ජිතුං. යස්මා පන තං සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතං, තස්මා තෙන දානාලඞ්කතෙන චිත්තෙන ඣානඤ්චෙව අරියමග්ගඤ්ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානෙන තත්ථ උපපජ්ජති. අනාගාමී හොතීති ඣානානාගාමී නාම හොති. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉත්ථභාවං න ආගන්තා, උපරූපපත්තිකො වා තත්‍රූපපත්තිකො වා හුත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති. ඉති ඉමෙසු දානෙසු පඨමං තණ්හුත්තරියදානං, දුතියං චිත්තීකාරදානං, තතියං හිරොත්තප්පදානං, චතුත්ථං නිරවසෙසදානං[Pg.169], පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදානං, ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදානං, සත්තමං අලඞ්කාරපරිවාරදානං නාමාති.

५२. नौवें में, 'सापेखो' का अर्थ है तृष्णा सहित। 'पटिबद्धचित्तो' का अर्थ है विपाक (फल) में बंधे हुए चित्त वाला। 'सन्निधिपेखो' का अर्थ है संचय की अपेक्षा रखने वाला होकर। 'पेच्च' का अर्थ है परलोक जाकर। 'तं कम्मं खेपेत्वा' का अर्थ है उस कर्म के विपाक को समाप्त करके। 'इद्धिं' का अर्थ है विपाक-ऋद्धि। 'यसं' का अर्थ है परिवार (अनुयायियों) की संपदा। 'आधिपच्चं' का अर्थ है ज्येष्ठता (प्रमुखता) का भाव। 'आगन्ता इत्थत्तं' का अर्थ है इस मनुष्य भाव (इन पाँच स्कंधों) में पुनः आने वाला; वह न तो वहाँ (उसी लोक में) उत्पन्न होने वाला है और न ही ऊपर के लोकों में, बल्कि नीचे आने वाला ही होता है - यह अर्थ है। 'साहु दानं' का अर्थ है यह दान श्रेष्ठ, कल्याणकारी और सुंदर है। 'तानि महायञ्ञानि' का अर्थ है वे घी, मक्खन, दही, शहद, गुड़ आदि से संपन्न बड़े दान। 'चित्तालंकारचित्तपरिक्खारं' का अर्थ है शमथ और विपश्यना चित्त का अलंकार और परिष्कृत (सहायक) रूप। 'ब्रह्मकायिकानं देवानं सहब्यतं' का अर्थ है वहाँ केवल दान से उत्पन्न नहीं हुआ जा सकता। चूँकि वह दान शमथ-विपश्यना चित्त का अलंकार है, इसलिए उस दान से अलंकृत चित्त द्वारा ध्यान और आर्य मार्ग को उत्पन्न कर, ध्यान के माध्यम से वहाँ उत्पन्न होता है। 'अनागामी होति' का अर्थ है वह ध्यान-अनागामी होता है। 'अनागन्ता इत्थत्तं' का अर्थ है पुनः मनुष्य भाव में न आने वाला, ऊपर के लोकों में या उसी लोक में उत्पन्न होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है। इस प्रकार इन दानों में: पहला 'तणहुत्तरिय दान' (तृष्णा प्रधान दान), दूसरा 'चित्तीकार दान' (सत्कार पूर्वक दान), तीसरा 'हिरोत्तप्प दान' (ह्री-ओत्तप्प प्रधान दान), चौथा 'निरवसेस दान' (पूर्ण दान), पाँचवाँ 'दक्खिणेय्य दान' (सुपात्र को दान), छठा 'सोमनस्सूपविचार दान' (सौमनस्य युक्त दान), और सातवाँ 'अलंकारपरिवार दान' कहलाता है।

10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා

१०. नन्दमाता सुत्त की व्याख्या।

53. දසමං අත්ථුප්පත්තිවසෙන දෙසිතං. සත්ථා කිර වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ඔහාය ‘‘දක්ඛිණාගිරිං චාරිකං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමි, රාජා පසෙනදි කොසලො, අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති, විසාඛා මහාඋපාසිකා, අඤ්ඤෙ ච බහුජනා දසබලං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිංසු. අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ‘‘සත්ථාරං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛි’’න්ති රහො චින්තයමානො නිසීදි. අථ නං පුණ්ණා නාම දාසී දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො තෙ, සාමි, න පුබ්බෙ විය ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානී’’ති පුච්ඡි. ආම, පුණ්ණෙ, සත්ථා චාරිකං පක්කන්තො, තමහං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිං. න ඛො පන සක්කා ජානිතුං පුන සීඝං ආගච්ඡෙය්‍ය වා න වා, තෙනාහං චින්තයමානො නිසින්නොති. සචාහං දසබලං නිවත්තෙය්‍යං, කිං මෙ කරෙය්‍යාසීති? භුජිස්සං තං කරිස්සාමීති. සා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ’’ති ආහ. මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසීති? තුම්හෙ, භන්තෙ, මම පරාධීනභාවං ජානාථ, අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතුං න සක්කොමි, සරණෙසු පන පතිට්ඨාය පඤ්ච සීලානි රක්ඛිස්සාමීති. සාධු සාධු පුණ්ණෙති, සත්ථා ධම්මගාරවෙන එකපදස්මිඤ්ඤෙව නිවත්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ධම්මගරු, භික්ඛවෙ, තථාගතො ධම්මගාරවො’’ති (අ. නි. 5.99).

५३. दसवाँ (सुत्त) उत्पत्ति के कारण (अट्ठुप्पत्ति) के आधार पर उपदिष्ट है। कहा जाता है कि शास्ता (बुद्ध) ने वर्षावास व्यतीत कर और पवारणा संपन्न कर, दो मुख्य श्रावकों को छोड़कर, "मैं दक्खिणागिरि की चारिका पर जाऊँगा" ऐसा विचार कर प्रस्थान किया। राजा पसेनदि कोसल, अनाथपिण्डिक गृहपति, विशाखा महा-उपासिका और अन्य बहुत से लोग दसबल (बुद्ध) को वापस लौटाने में समर्थ नहीं हुए। अनाथपिण्डिक गृहपति "शास्ता को लौटाने में समर्थ नहीं हुआ" ऐसा एकांत में चिंता करते हुए बैठ गया। तब पुण्णा नाम की दासी ने उसे देखकर पूछा— "स्वामी, क्या बात है, आपकी इंद्रियाँ पहले की तरह प्रसन्न क्यों नहीं हैं?" (उसने कहा—) "हाँ पुण्णा, शास्ता चारिका के लिए निकल गए हैं, मैं उन्हें लौटाने में समर्थ नहीं हुआ। यह भी नहीं जाना जा सकता कि वे फिर शीघ्र आएँगे या नहीं, इसलिए मैं चिंता करते हुए बैठा हूँ।" (पुण्णा ने पूछा—) "यदि मैं दसबल को लौटा दूँ, तो आप मेरे लिए क्या करेंगे?" (गृहपति ने कहा—) "मैं तुम्हें दासत्व से मुक्त कर दूँगा।" वह जाकर शास्ता को वंदना कर बोली— "भन्ते, लौट चलिए।" (शास्ता ने पूछा—) "मेरे लौटने के कारण तुम क्या करोगी?" (उसने कहा—) "भन्ते, आप मेरी पराधीनता को जानते हैं, मैं और कुछ करने में समर्थ नहीं हूँ; किंतु मैं शरणों में प्रतिष्ठित होकर पंचशीलों की रक्षा करूँगी।" शास्ता ने "साधु, साधु पुण्णा" कहकर धर्म के प्रति गौरव के कारण एक ही पद पर (तुरंत) वापसी की। यह कहा भी गया है— "भिक्षुओं, तथागत धर्म-गुरु (धर्म को गुरु मानने वाले) और धर्म-गौरव (धर्म का आदर करने वाले) हैं।"

සත්ථා නිවත්තිත්වා ජෙතවනමහාවිහාරං පාවිසි. මහාජනො පුණ්ණාය සාධුකාරසහස්සානි අදාසි. සත්ථා තස්මිං සමාගමෙ ධම්මං දෙසෙසි, චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. පුණ්ණාපි සෙට්ඨිනා අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. සම්මාසම්බුද්ධො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘අහං යං දිසං චාරිකාය නික්ඛන්තො, තත්ථ න ගච්ඡාමි. තුම්හෙ තුම්හාකං පරිසාය සද්ධිං තං දිසං චාරිකං ගච්ඡථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. ඉමිස්සං අත්ථුප්පත්තියං එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තොතිආදි වුත්තං.

शास्ता लौटकर जेतवन महाविहार में प्रविष्ट हुए। जनसमूह ने पुण्णा को हजारों साधुवाद दिए। शास्ता ने उस समागम में धर्म का उपदेश दिया, जिससे चौरासी हजार प्राणियों ने अमृत-पान (निर्वाण का साक्षात्कार) किया। पुण्णा भी श्रेष्ठी द्वारा अनुमति प्राप्त कर भिक्षुणी-आश्रम जाकर प्रव्रजित हो गई। सम्यक्सम्बुद्ध ने सारिपुत्र और मोग्गल्लान को बुलाकर कहा— "मैं जिस दिशा में चारिका के लिए निकला था, वहाँ अब मैं नहीं जाऊँगा। तुम अपने परिषद के साथ उस दिशा में चारिका के लिए जाओ।" ऐसा कहकर उन्हें विदा किया। इसी संदर्भ (अट्ठुप्पत्ति) में "एक समय आयुष्मान सारिपुत्र..." आदि कहा गया है।

තත්ථ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ටකනගරවාසිනී. තස්ස කිර නගරස්ස පාකාරගුත්තත්ථාය පාකාරපරියන්තෙන වෙළූ රොපිතා, තෙනස්ස වෙළුකණ්ටකන්තෙව [Pg.170] නාමං ජාතං. පාරායනන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතපාරං අයනතො පාරායනන්ති ලද්ධවොහාරං ධම්මං. සරෙන භාසතීති සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලෙ සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ නිසින්නා සමාපත්තිබලෙන රත්තිභාගං වීතිනාමෙත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘ඉමං රත්තාවසෙසං කතරාය රතියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ධම්මරතියා’’ති කතසන්නිට්ඨානා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා අඩ්ඪතෙය්‍යගාථාසතපරිමාණං පාරායනසුත්තං මධුරෙන සරභඤ්ඤෙන භාසති. අස්සොසි ඛොති ආකාසට්ඨකවිමානානි පරිහරිත්වා තස්ස පාසාදස්ස උපරිභාගං ගතෙන මග්ගෙන නරවාහනයානං ආරුය්හ ගච්ඡමානො අස්සොසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානො අට්ඨාසීති ‘‘කිං සද්දො එස භණෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නන්දමාතාය උපාසිකාය සරභඤ්ඤසද්දො’’ති වුත්තෙ ඔතරිත්වා ‘‘ඉදමවොචා’’ති ඉදං දෙසනාපරියොසානං ඔලොකෙන්තො අවිදූරට්ඨානෙ ආකාසෙ අට්ඨාසි.

वहाँ 'वेळुकण्टकी' का अर्थ है— वेळुकण्टक नगर की निवासिनी। कहा जाता है कि उस नगर की प्राचीर (दीवार) की सुरक्षा के लिए प्राचीर के चारों ओर बाँस (वेळु) रोपे गए थे, इसलिए उसका नाम 'वेळुकण्टक' पड़ा। 'पारायण' का अर्थ है— वह धर्म जो निर्वाण रूपी पार (दूसरे किनारे) तक ले जाने वाला होने के कारण 'पारायण' नाम से प्रसिद्ध है। 'स्वर से पाठ करती है' का अर्थ है— सात मंजिला प्रासाद (महल) के ऊपरी तल पर सुरक्षित स्थान पर बैठी हुई, समापत्ति के बल से रात्रि व्यतीत कर, समापत्ति से उठकर "इस शेष रात्रि को किस प्रीति के साथ बिताऊँ?" ऐसा सोचकर "धर्म-प्रीति के साथ" ऐसा निश्चय कर, तीन फलों (अनागामी पद) को प्राप्त वह आर्य श्राविका ढाई सौ गाथाओं के परिमाण वाले पारायण सुत्त का मधुर स्वर (सरभञ्ञ) में पाठ करती है। 'उसने सुना' का अर्थ है— आकाश स्थित विमानों को छोड़कर, उस प्रासाद के ऊपर से जाने वाले मार्ग से मनुष्य-वाहन (पालकी आदि) पर चढ़कर जाते हुए (वेस्सवण ने) सुना। 'कथा की समाप्ति की प्रतीक्षा करते हुए खड़ा रहा' का अर्थ है— "अरे, यह कैसा शब्द है?" ऐसा पूछकर, "यह नन्दमाता उपासिका के सस्वर पाठ का शब्द है" ऐसा कहे जाने पर, वाहन से उतरकर "यह कहा" इस देशना की समाप्ति की प्रतीक्षा करते हुए पास ही आकाश में खड़ा हो गया।

සාධු භගිනි, සාධු භගිනීති ‘‘සුග්ගහිතා තෙ භගිනි ධම්මදෙසනා සුකථිතා, පාසාණකචෙතියෙ නිසීදිත්වා සොළසන්නං පාරායනිකබ්‍රාහ්මණානං සම්මාසම්බුද්ධෙන කථිතදිවසෙ ච අජ්ජ ච න කිඤ්චි අන්තරං පස්සාමි, මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය තෙ සත්ථු කථිතෙන සද්ධිං සදිසමෙව කථිත’’න්ති වත්වා සාධුකාරං දදන්තො එවමාහ. කො පනෙසො භද්‍රමුඛාති ඉමස්මිං සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ එවං මහන්තෙන සද්දෙන කො නාමෙස, භද්‍රමුඛ, ලද්ධමුඛ, කිං නාගො සුපණ්ණො දෙවො මාරො බ්‍රහ්මාති සුවණ්ණපට්ටවණ්ණං වාතපානං විවරිත්වා විගතසාරජ්ජා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා වෙස්සවණෙන සද්ධිං කථයමානා එවමාහ. අහං තෙ භගිනි භාතාති සයං සොතාපන්නත්තා අනාගාමිඅරියසාවිකං ජෙට්ඨිකං මඤ්ඤමානො ‘‘භගිනී’’ති වත්වා පුන තං පඨමවයෙ ඨිතත්තා අත්තනො කනිට්ඨං, අත්තානං පන නවුතිවස්සසතසහස්සායුකත්තා මහල්ලකතරං මඤ්ඤමානො ‘‘භාතා’’ති ආහ. සාධු භද්‍රමුඛාති, භද්‍රමුඛ, සාධු සුන්දරං, ස්වාගමනං තෙ ආගමනං, ආගන්තුං යුත්තට්ඨානමෙවසි ආගතොති අත්ථො. ඉදං තෙ හොතු ආතිථෙය්‍යන්ති ඉදමෙව ධම්මභණනං තව අතිථිපණ්ණාකාරො හොතු, න හි තෙ අඤ්ඤං ඉතො උත්තරිතරං දාතබ්බං පස්සාමීති අධිප්පායො[Pg.171]. එවඤ්චෙව මෙ භවිස්සති ආතිථෙය්‍යන්ති එවං අත්තනො පත්තිදානං යාචිත්වා ‘‘අයං තෙ ධම්මකථිකසක්කාරො’’ති අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨසතානි රත්තසාලීනං පූරෙත්වා ‘‘යාවායං උපාසිකා චරති, තාව මා ඛයං ගමිංසූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පක්කාමි. යාව උපාසිකා අට්ඨාසි, තාව කොට්ඨානං හෙට්ඨිමතලං නාම දට්ඨුං නාසක්ඛිංසු. තතො පට්ඨාය ‘‘නන්දමාතාය කොට්ඨාගාරං වියා’’ති වොහාරො උදපාදි.

"साधु भगिनी, साधु भगिनी" का अर्थ है— "हे भगिनी, तुमने धर्म-देशना को अच्छी तरह ग्रहण किया है और अच्छी तरह कहा है। पासाणक चेतिय में बैठकर सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा सोलह पारायणिक ब्राह्मणों को जिस दिन उपदेश दिया गया था, उस दिन के उपदेश और आज के तुम्हारे पाठ में मैं कोई अंतर नहीं देखता हूँ; यह शास्ता द्वारा कहे गए वचन के समान ही है, जैसे टूटे हुए स्वर्ण के टुकड़े आपस में मिल जाते हैं।" ऐसा कहकर साधुवाद देते हुए उसने ऐसा कहा। "हे भद्रमुख, यह कौन है?"—इस सुरक्षित स्थान पर इतने ऊँचे स्वर में यह कौन है? क्या यह नाग, सुपर्ण, देव, मार या ब्रह्मा है? ऐसा सोचकर सुवर्ण-पट्ट के समान खिड़की खोलकर, निर्भय हो, तीन फलों को प्राप्त उस आर्य श्राविका ने वेस्सवण से बात करने की इच्छा से ऐसा कहा। "भगिनी, मैं तुम्हारा भाई हूँ"—स्वयं स्रोतापन्न होने के कारण, अनागामी आर्य श्राविका को बड़ी मानकर "भगिनी" कहा, फिर उसे प्रथम अवस्था (युवावस्था) में स्थित होने के कारण अपनी छोटी बहन माना, और स्वयं को नब्बे लाख वर्ष की आयु वाला होने के कारण बड़ा मानते हुए "भाई" कहा। "साधु भद्रमुख"—हे भद्रमुख, बहुत अच्छा, तुम्हारा आना सुखद है, तुम उचित स्थान पर ही आए हो। "यह तुम्हारा आतिथ्य हो"—यह धर्म-पाठ ही तुम्हारे लिए अतिथि-सत्कार की भेंट हो, क्योंकि मैं इससे श्रेष्ठ और कुछ देने योग्य नहीं देखती हूँ—यह अभिप्राय है। "मेरा आतिथ्य ऐसा ही होगा"—ऐसा कहकर अपने लिए पुण्य-दान की याचना कर, "यह तुम्हारा धर्म-कथक सत्कार है" ऐसा कहकर साढ़े बारह सौ कोठारों (अन्न-भंडारों) को लाल चावलों से भर दिया और यह अधिष्ठान किया कि "जब तक यह उपासिका जीवित रहे, तब तक ये समाप्त न हों।" वह चला गया। जब तक वह उपासिका रही, तब तक लोग उन कोठारों का निचला तल (तलहटी) नहीं देख पाए। तब से "नन्दमाता के अन्नागार के समान" यह कहावत प्रचलित हो गई।

අකතපාතරාසොති අභුත්තපාතරාසො. පුඤ්ඤන්ති පුබ්බචෙතනා ච මුඤ්චනචෙතනා ච. පුඤ්ඤමහීති අපරචෙතනා. සුඛාය හොතූති සුඛත්ථාය හිතත්ථාය හොතු. එවං අත්තනො දානෙ වෙස්සවණස්ස පත්තිං අදාසි.

'अकतपातरासो' (Akatapātarāso) का अर्थ है जिसने सुबह का भोजन नहीं किया है। 'पुञ्ञं' (Puññaṃ) का अर्थ है पूर्व-चेतना और मुञ्चन-चेतना। 'पुञ्ञमही' (Puññamahī) का अर्थ है अपर-चेतना। 'सुखाय होतु' (Sukhāya hotu) का अर्थ है सुख और हित के लिए हो। इस प्रकार उसने अपने दान का पुण्य वेस्सवण (कुबेर) को दिया।

පකරණෙති කාරණෙ. ඔක්කස්ස පසය්හාති ආකඩ්ඪිත්වා අභිභවිත්වා. යක්ඛයොනින්ති භුම්මදෙවතාභාවං. තෙනෙව පුරිමෙන අත්තභාවෙන උද්දස්සෙතීති පුරිමසරීරසදිසමෙව සරීරං මාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො සිරිගබ්භසයනතලෙ අත්තානං දස්සෙති. උපාසිකා පටිදෙසිතාති උපාසිකා අහන්ති එවං උපාසිකාභාවං දෙසෙසිං. යාවදෙති යාවදෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'पकरणे' (Pakaraṇe) का अर्थ है कारण में। 'ओक्कस्स पसय्ह' (Okkassa pasayha) का अर्थ है खींचकर और अभिभूत (वश में) करके। 'यक्खयोनिं' (Yakkhayoniṃ) का अर्थ है भूम-देवता का भाव। 'तेनेव पुरिमेन अत्तभावेन उद्दस्सेति' का अर्थ है पिछले शरीर के समान ही शरीर बनाकर, अलंकृत होकर, शोभायमान शयनकक्ष में स्वयं को प्रकट करना। 'उपासिका पटिदेसिता' का अर्थ है "मैं उपासिका हूँ", इस प्रकार उपासिका होने के भाव को प्रकट किया। 'यावदे' का अर्थ है 'यावदेव' (जितना ही)। शेष सभी जगह स्पष्ट ही है।

මහායඤ්ඤවග්ගො පඤ්චමො.

महायज्ञवग्ग पाँचवाँ है।

පණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

पण्णासक (पचास सूत्रों का समूह) समाप्त हुआ।

6. අබ්‍යාකතවග්ගො

६. अव्याकृतवग्ग।

1. අබ්‍යාකතසුත්තවණ්ණනා

१. अव्याकृत सुत्त की व्याख्या।

54. ඡට්ඨවග්ගස්ස [Pg.172] පඨමෙ අබ්‍යාකතවත්ථූසූති එකංසාදිවසෙන අකථිතවත්ථූසු. තථාගතොති සත්තො. දිට්ඨිගතමෙතන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිමත්තකමෙතං, න තාය දිට්ඨියා ගහිතසත්තො නාම අත්ථි. පටිපදන්ති අරියමග්ගං. න ඡම්භතීති දිට්ඨිවසෙන න කම්පති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තණ්හාගතන්ති දිට්ඨිතණ්හා. සඤ්ඤාගතාදීසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිසඤ්ඤා එව හෙත්ථ සඤ්ඤාගතං, දිට්ඨිනිස්සිතමානොයෙව දිට්ඨිමඤ්ඤිතමෙව වා මඤ්ඤිතං, දිට්ඨිපපඤ්චොව පපඤ්චිතං, දිට්ඨුපාදානමෙව උපාදානං, දිට්ඨියා විරූපං පටිසරණභාවොයෙව විප්පටිසාරො නාමාති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච දිට්ඨිග්ගහණෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො, දිට්ඨිනිරොධගාමිනිපටිපදාගහණෙන සොතාපත්තිමග්ගො ගහිතොති.

५४. छठे वग्ग के पहले सुत्त में, 'अव्याकतवत्थूसु' (Abyākatavatthūsu) का अर्थ है उन विषयों में जो एकांश (निश्चित) आदि के रूप में नहीं कहे गए हैं। 'तथागतो' का अर्थ है सत्त्व (प्राणी)। 'दिट्ठिगतमेतं' का अर्थ है यह केवल मिथ्या दृष्टि मात्र है; उस दृष्टि द्वारा ग्रहण किया गया कोई सत्त्व नहीं है। 'पटिपदं' का अर्थ है आर्य मार्ग। 'न छम्भति' का अर्थ है दृष्टि के कारण कम्पित नहीं होता। शेष पदों में भी यही विधि है। 'तण्हागतं' का अर्थ है दृष्टि-युक्त तृष्णा। 'सञ्ञागत' आदि पदों में भी यही विधि है। यहाँ 'सञ्ञागतं' का अर्थ दृष्टि-युक्त संज्ञा ही है; 'मञ्ञितं' का अर्थ दृष्टि-आश्रित मान या दृष्टि-कल्पना ही है; 'पपञ्चितं' का अर्थ दृष्टि-प्रपंच ही है; 'उपादानं' का अर्थ दृष्ट्युपादान ही है; और दृष्टि का विकृत रूप से सामने आना ही 'विप्पटिसारो' (पश्चाताप) है, ऐसा समझना चाहिए। यहाँ 'दिट्ठि' ग्रहण करने से बासठ (६२) दृष्टियाँ ली गई हैं, और 'दिट्ठिनिरोधगामिनी पटिपदा' ग्रहण करने से स्रोतापत्ति मार्ग लिया गया है।

2. පුරිසගතිසුත්තවණ්ණනා

२. पुरिसगति सुत्त की व्याख्या।

55. දුතියෙ පුරිසගතියොති පුරිසස්ස ඤාණගතියො. අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අපච්චයනිබ්බානං. නො චස්සාති අතීතෙ අත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං නො චෙ අභවිස්ස. නො ච මෙ සියාති එතරහි මෙ අයං අත්තභාවො න සියා. න භවිස්සතීති එතරහි මෙ අනාගතත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං න භවිස්සති. න ච මෙ භවිස්සතීති අනාගතෙ මෙ අත්තභාවො න භවිස්සති. යදත්ථි යං භූතන්ති යං අත්ථි යං භූතං පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධපඤ්චකං. තං පජහාමීති උපෙක්ඛං පටිලභතීති තං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහාමීති විපස්සනුපෙක්ඛං පටිලභති. භවෙ න රජ්ජතීති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ තණ්හාදිට්ඨීහි න රජ්ජති. සම්භවෙ න රජ්ජතීති අනාගතෙපි තථෙව න රජ්ජති. අත්ථුත්තරි පදං සන්තන්ති උත්තරි සන්තං නිබ්බානපදං නාම අත්ථි. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති තං සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. න සබ්බෙන සබ්බන්ති එකච්චානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා සච්චපටිච්ඡාදකස්ස තමස්ස සබ්බසො අවිද්ධංසිතත්තා න සබ්බාකාරෙන සබ්බං. හඤ්ඤමානෙති සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා මුට්ඨිකාය කොට්ටියමානෙ. අන්තරාපරිනිබ්බායීති උපපත්තිසමනන්තරතො පට්ඨාය ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා එත්ථන්තරෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො හොති. අනුපහච්ච තලන්ති ආකාසතලං අනුපහච්ච අනතික්කමිත්වා[Pg.173], භූමිං අප්පත්වා ආකාසෙයෙව නිබ්බායෙය්‍යාති ඉමාහි තීහි උපමාහි තයො අන්තරාපරිනිබ්බායී දස්සිතා.

५५. दूसरे सुत्त में, 'पुरिसगतियो' (Purisagatiyo) का अर्थ है पुरुष की ज्ञान-गतियाँ। 'अनुपादापरिनिब्बानं' का अर्थ है प्रत्यय-रहित (अकारण) निर्वाण। 'नो चस्स' का अर्थ है यदि अतीत में आत्म-भाव को उत्पन्न करने वाला कर्म न होता। 'नो च मे सिया' का अर्थ है तो वर्तमान में मेरा यह आत्म-भाव न होता। 'न भविस्सति' का अर्थ है वर्तमान में भविष्य के आत्म-भाव को उत्पन्न करने वाला कर्म नहीं होगा। 'न च मे भविस्सति' का अर्थ है भविष्य में मेरा आत्म-भाव नहीं होगा। 'यदत्थि यं भूतं' का अर्थ है जो वर्तमान पाँच स्कन्धों का समूह विद्यमान है। 'तं पजहामि' (मैं उसे त्यागता हूँ) इस प्रकार 'उपेक्खा' प्राप्त करता है, इसका अर्थ है कि वहाँ छन्द-राग के प्रहाण द्वारा त्याग करता हूँ, इस प्रकार विपश्यना-उपेक्षा प्राप्त करता है। 'भवे न रज्जति' का अर्थ है अतीत के पाँच स्कन्धों में तृष्णा और दृष्टि के कारण आसक्त नहीं होता। 'सम्भवे न रज्जति' का अर्थ है भविष्य के पाँच स्कन्धों में भी उसी प्रकार आसक्त नहीं होता। 'अत्थुत्तरि पदं सन्तं' का अर्थ है कि इससे ऊपर शान्त निर्वाण-पद नामक तत्व है। 'सम्माप्पञ्ञाय पस्सति' का अर्थ है उसे विपश्यना के साथ मार्ग-प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति देखता है। 'न सब्बेन सब्बं' का अर्थ है कुछ क्लेशों के न छूटने के कारण और सत्य को ढकने वाले मोह (अन्धकार) के पूरी तरह नष्ट न होने के कारण, सभी प्रकार से सब कुछ (साक्षात्कार) नहीं होता। 'हञ्ञमाने' का अर्थ है सँड़सी से पकड़कर हथौड़े से पीटे जाने पर। 'अन्तरापरिनिब्बायी' का अर्थ है जन्म के ठीक बाद से लेकर आयु के मध्य को पार किए बिना, इस बीच क्लेश-परिनिर्वाण द्वारा मुक्त होना। 'अनुपहच्च तलं' का अर्थ है आकाश-तल को पार किए बिना, भूमि पर पहुँचे बिना, आकाश में ही निर्वाण प्राप्त करना; इन तीन उपमाओं द्वारा तीन प्रकार के 'अन्तरापरिनिब्बायी' व्यक्ति दिखाए गए हैं।

උපහච්චපරිනිබ්බායීති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පච්ඡිමකොටිං අප්පත්වා පරිනිබ්බුතො හොති. උපහච්ච තලන්ති ජලමානා ගන්ත්වා ආකාසතලං අතික්කමිත්වා පථවීතලං වා උපහනිත්වා පථවියං පතිතමත්තාව නිබ්බායෙය්‍ය. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. ගච්ඡන්ති නිරාරක්ඛං අරඤ්ඤං. දායන්ති සාරක්ඛං අභයත්ථාය දින්නං අරඤ්ඤං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියපුග්ගලාව කථිතාති.

'उपहच्चपरिनिब्बायी' का अर्थ है आयु के मध्य को पार करके और अंतिम छोर तक पहुँचे बिना मुक्त होना। 'उपहच्च तलं' का अर्थ है जलते हुए जाकर, आकाश-तल को पार करके, पृथ्वी-तल से टकराकर या पृथ्वी पर गिरते ही बुझ जाना। 'असंखारेन' अर्थात् बिना किसी विशेष प्रयोग (प्रयत्न) के क्लेशों को क्षीण कर परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला 'असंखारपरिनिब्बायी' कहलाता है। 'ससंखारेन' अर्थात् प्रयत्न के साथ क्लेशों को क्षीण कर परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला 'ससंखारपरिनिब्बायी' कहलाता है। 'गच्छन्ति' का अर्थ है असुरक्षित वन। 'दायं' का अर्थ है सुरक्षित वन जो अभय (सुरक्षा) के लिए दिया गया हो। यहाँ शेष अर्थ स्पष्ट ही है। इस सुत्त में केवल आर्य पुद्गलों (व्यक्तियों) के बारे में ही कहा गया है।

3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා

३. तिस्स ब्रह्मा सुत्त की व्याख्या।

56. තතියෙ භික්ඛුනියොති මහාපජාපතියා පරිවාරා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො. විමුත්තාති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තා. අනුපාදිසෙසාති උපාදානසෙසං අට්ඨපෙත්වා පඤ්චහි විමුත්තීහි අනවසෙසාහිපි විමුත්තා. සඋපාදිසෙසෙ වා සඋපාදිසෙසොති සඋපාදානසෙසෙ පුග්ගලෙ ‘‘සඋපාදානසෙසො අය’’න්ති. ඉතරස්මිම්පි එසෙව නයො. තිස්සොති ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකබ්‍රහ්මා. අනුලොමිකානීති පටිපත්තියා අනුලොමානි විවිත්තානි අන්තිමපරියන්තිමානි. ඉන්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි විපස්සනින්ද්‍රියානි. සමන්නානයමානොති සමන්නාහාරෙ ඨපයමානො. න හි පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සත්තමස්ස පුග්ගලස්ස දස්සනත්ථං. සත්තමො හි සද්ධානුසාරිපුග්ගලො න දස්සිතො. අථ භගවා බලවවිපස්සකවසෙන තං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං. අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං.

५६. तीसरे सुत्त में, 'भिक्खुमियो' का अर्थ है महाप्रजापति (गौतमी) की अनुयायी पाँच सौ भिक्षुणियाँ। 'विमुत्ता' का अर्थ है पाँच प्रकार की विमुक्तियों से मुक्त। 'अनुपादिसैसा' का अर्थ है उपादान के अवशेष को न छोड़कर, पाँचों विमुक्तियों द्वारा पूर्णतः मुक्त। 'सउपादिसैसे वा सउपादिसैसे' का अर्थ है उपादान के अवशेष वाले पुद्गल के विषय में यह ज्ञान होना कि "यह उपादान के अवशेष वाला है"। दूसरे (अनुपादिसैसा) पद में भी यही विधि है। 'तिस्सो' का अर्थ है स्थविर (महामौद्गल्यायन) का सद्धिविहारिक (शिष्य) ब्रह्मा। 'अनुलौमिकानि' का अर्थ है प्रतिपत्ति (अभ्यास) के अनुकूल, विविक्त (एकान्त) और अंतिम सीमा वाले। 'इन्द्रियानि' का अर्थ है श्रद्धा आदि विपश्यना-इन्द्रियाँ। 'समन्नानयमानो' का अर्थ है इन्द्रियों की समानता की अवस्था में स्थापित करते हुए। "न हि पन ते" यह (वचन) किसलिए आरम्भ किया गया? सातवें पुद्गल को दिखाने के लिए। क्योंकि सातवाँ 'श्रद्धानुसारि' पुद्गल नहीं दिखाया गया था। तब भगवान् ने बलवान विपश्यना करने वाले के रूप में उसे दिखाते हुए ऐसा कहा। वहाँ 'सब्बनिमित्तानं' का अर्थ है सभी नित्य-निमित्त आदि का। 'अनिमित्तं' का अर्थ है बलवान विपश्यना-समाधि।

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

४. सीह सेनापति सुत्त की व्याख्या।

57. චතුත්ථෙ මච්ඡරීති පඤ්චමච්ඡෙරයුත්තො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරියො, පරෙසං දිය්‍යමානම්පි වාරෙති. අනුප්පදානරතොති පුනප්පුනං දානං දදමානොව රමති. අනුකම්පන්තාති ‘‘කො අජ්ජ අම්හෙහි අනුග්ගහෙතබ්බො, කස්ස දෙය්‍යධම්මං වා පටිග්ගණ්හෙය්‍යාම, ධම්මං වා දෙසෙය්‍යාමා’’ති එවං චිත්තෙන අනුකම්පමානා.

५७. चौथे (सूत्र) में, 'मच्छरी' (मत्सरी) का अर्थ है पाँच प्रकार के मत्सर (कंजूसी) से युक्त। 'कदरी' का अर्थ है कठोर मत्सर वाला, जो दूसरों को दिए जाने वाले दान को भी रोकता है। 'अनुप्पदानरतो' का अर्थ है बार-बार दान देते हुए ही प्रसन्न रहने वाला। 'अनुकम्पन्ता' का अर्थ है—"आज हमारे द्वारा किसका अनुग्रह किया जाना चाहिए, किसका देयधर्म (दान) स्वीकार करना चाहिए, अथवा किसे धर्मोपदेश देना चाहिए"—इस प्रकार के चित्त से अनुकम्पा (दया) करने वाले।

5. අරක්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

५. अरक्खेय्य सुत्त की व्याख्या।

58. පඤ්චමෙ [Pg.174] නිමිත්තන්ති ධම්මනිමිත්තම්පි පුග්ගලනිමිත්තම්පි. අයඤ්හි අත්තනා දෙසිතධම්මෙ එකපදම්පි දුරක්ඛාතං අනිය්‍යානිකං අපස්සන්තො ධම්මනිමිත්තං න සමනුපස්සති, ‘‘දුරක්ඛාතො තයා ධම්මො න ස්වාක්ඛාතො’’ති උට්ඨහිත්වා පටිප්ඵරන්තං එකං පුග්ගලම්පි අපස්සන්තො පුග්ගලනිමිත්තං න සමනුපස්සති නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානානෙව.

५८. पाँचवें (सूत्र) में, 'निमित्त' का अर्थ धर्म-निमित्त और पुद्गल-निमित्त दोनों है। क्योंकि यह (भगवान) स्वयं द्वारा उपदिष्ट धर्म में एक पद को भी दुर्भापित (गलत कहा गया) या अनैर्याणिक (संसार से मुक्त न करने वाला) न देखते हुए 'धर्म-निमित्त' को नहीं देखते हैं; और "आपके द्वारा धर्म दुर्भापित है, सुभापित नहीं" ऐसा कहकर विरोध करने वाले एक भी पुद्गल (व्यक्ति) को न देखते हुए 'पुद्गल-निमित्त' को नहीं देखते हैं। शेष दो (वाक्यों) में भी यही विधि है। छठे और सातवें (सूत्र) स्पष्ट ही हैं।

8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා

८. पचलायमान सुत्त की व्याख्या।

61. අට්ඨමෙ පචලායමානොති තං ගාමං උපනිස්සාය එකස්මිං වනසණ්ඩෙ සමණධම්මං කරොන්තො සත්තාහං චඞ්කමනවීරියෙන නිම්මථිතත්තා කිලන්තගත්තො චඞ්කමනකොටියං පචලායමානො නිසින්නො හොති. පචලායසි නොති නිද්දායසි නු. අනුමජ්ජිත්වාති පරිමජ්ජිත්වා. ආලොකසඤ්ඤන්ති මිද්ධවිනොදනආලොකසඤ්ඤං. දිවාසඤ්ඤන්ති දිවාතිසඤ්ඤං. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං රත්තිම්පි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා ච තෙ රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං දිවාපි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසං. පච්ඡාපුරෙසඤ්ඤීති පුරතො ච පච්ඡතො ච අභිහරණසඤ්ඤාය සඤ්ඤාවා. අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති බහි අවික්ඛිත්තෙහි අන්තො අනුපවිට්ඨෙහෙව පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. එත්තකෙන ඨානෙන භගවා ථෙරස්ස මිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං කථෙසි. සොණ්ඩන්ති මානසොණ්ඩං. කිච්චකරණීයානීති එත්ථ අවස්සං කත්තබ්බානි කිච්චානි, ඉතරානි කරණීයානි. මඞ්කුභාවොති නිත්තෙජතා දොමනස්සතා. එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා ථෙරස්ස භික්ඛාචාරවත්තං කථිතං.

६१. आठवें (सूत्र) में, 'पचलायमानो' का अर्थ है—उस गाँव के समीप एक वन-खण्ड में श्रमण-धर्म करते हुए, सात दिनों तक चंक्रमण के वीर्य (प्रयास) से मथित होने के कारण थके हुए शरीर वाले होकर, चंक्रमण के छोर पर ऊँघते हुए बैठे थे। 'पचलायसि नो' का अर्थ है—क्या तुम सो रहे हो? 'अनुमज्जित्वा' का अर्थ है—पोंछकर या मलकर। 'आलोकसञ्ञं' का अर्थ है—नींद (मिद्ध) को दूर करने वाली प्रकाश की संज्ञा। 'दिवासञ्ञं' का अर्थ है—दिन की संज्ञा। 'यथा दिवा तथा रत्तिं' का अर्थ है—जैसे दिन में प्रकाश की संज्ञा अधिष्ठित (स्थापित) की जाती है, वैसे ही उसे रात में भी अधिष्ठित करना चाहिए। 'यथा रत्तिं तथा दिवा' का अर्थ है—जैसे तुम्हारी रात में प्रकाश की संज्ञा अधिष्ठित है, वैसे ही उसे दिन में भी अधिष्ठित करना चाहिए। 'सप्पभासं' का अर्थ है—दिव्य-चक्षु ज्ञान के लिए आभा (प्रकाश) के साथ। 'पच्छापुरेसञ्ञी' का अर्थ है—आगे और पीछे ले जाने वाली संज्ञा से युक्त। 'अन्तोगतेहि इन्द्रियेहि' का अर्थ है—बाहर न बिखरी हुई, भीतर ही प्रविष्ट पाँच इन्द्रियों के द्वारा। 'मिद्धसुखं' का अर्थ है—निद्रा का सुख। इतने अंश से भगवान ने स्थविर (मोग्गल्लान) को निद्रा-निवारण का कर्मस्थान बताया। 'सोण्डं' का अर्थ है—मान (अभिमान) रूपी सूँड। 'किच्चकरणीयानि' यहाँ 'किच्च' का अर्थ है अवश्य करने योग्य कार्य, और अन्य 'करणीय' हैं। 'मङ्कुभावो' का अर्थ है—तेजहीनता या मन की खिन्नता। इतने अंश से शास्ता ने स्थविर को भिक्षाचर्या का व्रत बताया।

ඉදානි භස්සෙ පරියන්තකාරිතාය සමාදපෙතුං තස්මාතිහාතිආදිමාහ. තත්ථ විග්ගාහිකකථන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථා. නාහං මොග්ගල්ලානාතිආදි පාපමිත්තසංසග්ගවිවජ්ජනත්ථං වුත්තං. කිත්තාවතා නු ඛොති කිත්තකෙන නු ඛො. තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොතීති තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ තං ආරම්මණං කත්වා විමුත්තචිත්තතාය [Pg.175] තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො නාම සංඛිත්තෙන කිත්තාවතා හොති. යාය පටිපත්තියා තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොති, තමෙව ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො පුබ්බභාගපටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡති. අච්චන්තනිට්ඨොති ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො, එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො. අච්චන්තයොගක්ඛෙමීති අච්චන්තං යොගක්ඛෙමී, නිච්චයොගක්ඛෙමීති අත්ථො. අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරී, නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො. අච්චන්තං පරියොසානමස්සාති පුරිමනයෙනෙව අච්චන්තපරියොසානො. සෙට්ඨො දෙවමනුස්සානන්ති දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සෙට්ඨො උත්තමො. එවරූපො භික්ඛු කිත්තාවතා හොති, සඞ්ඛෙපෙනෙව තස්ස පටිපත්තිං කථෙථාති යාචති.

अब बातचीत में मर्यादा (सीमा) रखने के लिए प्रेरित करने हेतु 'तस्मातिह' आदि कहा। वहाँ 'विग्गाहिककथं' का अर्थ है—"तुम इस धर्म-विनय को नहीं जानते" इत्यादि प्रकार से प्रवृत्त विवादपूर्ण कथा। 'नाहं मोग्गल्लान' आदि वचन पाप-मित्रों के संसर्ग के वर्जन (त्याग) के लिए कहे गए हैं। 'कित्तावता नु खो' का अर्थ है—कितने मात्र से। 'तण्हासंखयविमुत्तो होति' का अर्थ है—तृष्णा के क्षय रूप निर्वाण में उसे आलम्बन बनाकर विमुक्त चित्त होने के कारण, संक्षेप में कितने मात्र से 'तृष्णा-क्षय-विमुक्त' होता है? जिस प्रतिपत्ति (साधना) से तृष्णा-क्षय-विमुक्त होता है, उसी क्षीणास्त्रव भिक्षु की पूर्वभाग-प्रतिपत्ति को संक्षेप में उपदेश दें—ऐसा पूछते हैं। 'अच्चन्तनिठो' का अर्थ है—क्षय और व्यय रूपी अंत को पार कर गया है, इसलिए 'अत्यंत' है; जिसकी निष्ठा (समाप्ति) अत्यंत है, वह 'अत्यंतनिष्ठ' है, अर्थात् एकांतनिष्ठ या सततनिष्ठ। 'अच्चन्तयोगक्खेमी' का अर्थ है—अत्यंत योगक्षेमी, अर्थात् नित्य योगक्षेमी। 'अच्चन्तब्रह्मचारी' का अर्थ है—अत्यंत ब्रह्मचारी, अर्थात् नित्य ब्रह्मचारी। 'अत्यंत पर्यवसान (अंत) है जिसका'—पूर्व विधि के अनुसार ही 'अत्यंतपर्यवसान' है। 'सेट्ठो देवमनुस्सानं' का अर्थ है—देवों और मनुष्यों में श्रेष्ठ, उत्तम। इस प्रकार का भिक्षु कितने मात्र से होता है, संक्षेप में उसकी प्रतिपत्ति (साधना) कहें—ऐसी याचना करते हैं।

සබ්බෙ ධම්මා නාලං අභිනිවෙසායාති එත්ථ සබ්බෙ ධම්මා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙ සබ්බෙපි තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසාය නාලං න පරියත්තා න සමත්තා න යුත්තා. කස්මා? ගහිතාකාරෙන අතිට්ඨනතො. තෙ හි නිච්චා සුඛා අත්තාති ගහිතාපි අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තාව සම්පජ්ජන්ති. තස්මා නාලං අභිනිවෙසාය. අභිජානාතීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාති. පරිජානාතීති තථෙව තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. යංකිඤ්චි වෙදනන්ති අන්තමසො පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං යංකිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි වෙදනං අනුභවති. ඉමිනා භගවා ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන ච විනිවට්ටෙත්වා අරූපපරිග්ගහං දස්සෙසි.

'सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाय' (सभी धर्म अभिनिवेश के योग्य नहीं हैं)—यहाँ 'सभी धर्म' का अर्थ है पाँच स्कन्ध, बारह आयतन और अठारह धातुएँ; वे सभी तृष्णा और दृष्टि के वश में होकर अभिनिवेश (आग्रह/पकड़) के लिए पर्याप्त नहीं हैं, समर्थ नहीं हैं, पूर्ण नहीं हैं, उचित नहीं हैं। क्यों? क्योंकि वे ग्रहण किए गए आकार (रूप) में स्थिर नहीं रहते। क्योंकि वे 'नित्य, सुख, आत्मा' के रूप में ग्रहण किए जाने पर भी अनित्य, दुःख और अनात्मा ही सिद्ध होते हैं। इसलिए वे अभिनिवेश के योग्य नहीं हैं। 'अभिजानाति' का अर्थ है—'अनित्य, दुःख, अनात्मा' इस प्रकार ज्ञात-परिज्ञा द्वारा विशेष रूप से जानता है। 'परिजानाति' का अर्थ है—उसी प्रकार तीरण-परिज्ञा द्वारा भली-भाँति जानता है। 'यं किञ्चि वेदनं' का अर्थ है—यहाँ तक कि पाँच विज्ञानों से सम्प्रयुक्त जो कोई भी अल्प मात्र वेदना का अनुभव करता है। इसके द्वारा भगवान ने स्थविर को वेदना के माध्यम से (संसार से) विमुख कर अरूप (नाम) धर्मों के परिग्रह (संग्रह/समझ) को दिखाया है।

අනිච්චානුපස්සීති අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. විරාගානුපස්සීති එත්ථ ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ සඞ්ඛාරානං ඛයං ඛයතො පස්සනා විපස්සනාපි, අච්චන්තවිරාගං නිබ්බානං විරාගතො දස්සනමග්ගඤාණම්පි විරාගානුපස්සනා. තදුභයසමඞ්ගිපුග්ගලො විරාගානුපස්සී නාම. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘විරාගානුපස්සී’’ති, විරාගතො අනුපස්සන්තොති අත්ථො. නිරොධානුපස්සිම්හිපි එසෙව නයො. නිරොධොපි හි ඛයනිරොධො අච්චන්තනිරොධොති දුවිධොයෙව. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථ පටිනිස්සග්ගො වුච්චති වොස්සග්ගො. සො ච පරිච්චාගවොස්සග්ගො පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති දුවිධො හොති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනා. සා හි තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච වොස්සජති. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති මග්ගො. සො හි නිබ්බානං ආරම්මණතො පක්ඛන්දති. ද්වීහිපි වා කාරණෙහි සො වොස්සග්ගොයෙව, සමුච්ඡෙදවසෙන ඛන්ධානං කිලෙසානඤ්ච වොස්සජනතො නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දනතො. තස්මා [Pg.176] කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. නිරොධාය නිබ්බානධාතුයා චිත්තං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති උභයම්පෙතං මග්ගෙ සමෙති. තදුභයසමඞ්ගී පුග්ගලො ඉමාය පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතත්තා පටිනිස්සග්ගානුපස්සී නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති කිඤ්චි එකම්පි සඞ්ඛාරගතං තණ්හාවසෙන න උපාදියති න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අග්ගණ්හන්තො තණ්හාපරිතස්සනාය න පරිතස්සති. පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතීති සයමෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. ඛීණා ජාතීතිආදිනා පනස්ස පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා. ඉති භගවා සංඛිත්තෙන ඛීණාසවස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදං පුච්ඡිතො සංඛිත්තෙනෙව කථෙසි. ඉදං පන සුත්තං ථෙරස්ස ඔවාදොපි අහොසි විපස්සනාපි. සො ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති.

'अनिच्चानुपस्सी' (अनित्यानुपश्यी) का अर्थ है—अनित्य के रूप में बार-बार देखना। 'विरागानुपस्सी' यहाँ दो प्रकार के विराग हैं—क्षय-विराग और अत्यन्त-विराग। उनमें से, संस्कारों के क्षय को क्षय के रूप में देखना विपश्यना है, और अत्यन्त-विराग (निर्वाण) को विराग के रूप में देखने वाला मार्ग-ज्ञान भी 'विरागानुपश्यना' है। इन दोनों से युक्त व्यक्ति 'विरागानुपस्सी' कहलाता है। उसी के संदर्भ में कहा गया है—'विरागानुपस्सी', जिसका अर्थ है विराग के रूप में बार-बार देखने वाला। 'निरोधानुपस्सी' के विषय में भी यही विधि है। निरोध भी दो प्रकार का ही है—क्षय-निरोध और अत्यन्त-निरोध। 'पटिनिस्सग्गानुपस्सी' (प्रतिनिसर्गानुपश्यी) यहाँ 'प्रतिनिसर्ग' का अर्थ 'वोसग्ग' (उत्सर्ग/त्याग) कहा गया है। वह दो प्रकार का होता है—परित्याग-वोसग्ग और पक्खन्दन-वोसग्ग (प्रस्कन्दन-उत्सर्ग)। उनमें से, 'परित्याग-वोसग्ग' विपश्यना है। क्योंकि वह तदंग-वश क्लेशों और स्कंधों का त्याग करती है। 'पक्खन्दन-वोसग्ग' मार्ग है। क्योंकि वह निर्वाण को आलम्बन बनाकर उसमें प्रविष्ट होता है। अथवा दो कारणों से वह 'वोसग्ग' ही है—समुच्छेद-वश स्कंधों और क्लेशों का त्याग करने के कारण और निर्वाण में प्रविष्ट होने के कारण। इसलिए, क्लेशों और स्कंधों का परित्याग करने के कारण वह 'परित्याग-वोसग्ग' है। निरोध-स्वरूप निर्वाण-धातु में चित्त के प्रविष्ट होने के कारण वह 'पक्खन्दन-वोसग्ग' है—ये दोनों मार्ग में सम्मिलित होते हैं। इन दोनों से युक्त व्यक्ति इस प्रतिनिसर्गानुपश्यना से समन्वित होने के कारण 'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' कहलाता है। उसी के संदर्भ में यह कहा गया है। 'न किञ्चि लोके उपादियति' का अर्थ है—लोक में किसी भी एक संस्कार को तृष्णा के वश में होकर ग्रहण नहीं करता, नहीं पकड़ता और न ही उसका परामर्श (गलत धारणा) करता है। 'अनुपादियं न परितस्सति' का अर्थ है—ग्रहण न करते हुए, तृष्णा की व्याकुलता से व्याकुल नहीं होता। 'पच्चत्तंयेव परिनिब्बायति' का अर्थ है—स्वयं ही क्लेशों के परिनिर्वाण (शांति) से परिनिर्वाण को प्राप्त होता है। 'खीणा जाति' (जाति क्षीण हो गई) आदि के द्वारा उसके प्रत्यवेक्षण-ज्ञान को दिखाया गया है। इस प्रकार भगवान ने संक्षेप में क्षीणास्त्रव (अर्हत्) की पूर्वभाग-प्रतिपदा के बारे में पूछे जाने पर संक्षेप में ही उत्तर दिया। यह सूत्र स्थविर (महामौद्गल्यायन) के लिए उपदेश भी था और विपश्यना भी। उन्होंने इसी सूत्र में विपश्यना बढ़ाकर अर्हत्व प्राप्त किया।

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

९. मेत्त सुत्त की व्याख्या (वर्णना)

62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථාති පුඤ්ඤානි කරොන්තා තෙසං මා භායිත්ථ. මෙත්තචිත්තං භාවෙසින්ති තිකචතුක්කජ්ඣානිකාය මෙත්තාය සම්පයුත්තං පණීතං කත්වා චිත්තං භාවෙසින්ති දස්සෙති. සංවට්ටමානෙ සුදාහන්ති සංවට්ටමානෙ සුදං අහං. සංවට්ටමානෙති ඣායමානෙ විපජ්ජමානෙ. ධම්මිකොති දසකුසලධම්මසමන්නාගතො. ධම්මරාජාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මෙන වා ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා. චාතුරන්තොති පුරත්ථිමසමුද්දාදීනං චතුන්නං සමුද්දානං වසෙන චාතුරන්තාය පථවියා ඉස්සරො. විජිතාවීති විජිතසඞ්ගාමො. ජනපදො තස්මිං ථාවරියං ථිරභාවං පත්තොති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්සං. සූරාති අභීරුනො. වීරඞ්ගරූපාති වීරානං අඞ්ගං වීරඞ්ගං, වීරියස්සෙතං නාමං. වීරඞ්ගරූපමෙතෙසන්ති වීරඞ්ගරූපා. වීරියජාතිකා වීරියසභාවා වීරියමයා විය අකිලාසුනො දිවසම්පි යුජ්ඣන්තා න කිලමන්තීති වුත්තං හොති. සාගරපරියන්තන්ති චක්කවාළපබ්බතං සීමං කත්වා ඨිතසමුද්දපරියන්තං. අදණ්ඩෙනාති ධනදණ්ඩෙනපි ඡෙජ්ජභෙජ්ජානුසාසනෙන සත්ථදණ්ඩෙනපි විනායෙව. අසත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා පරවිහෙඨනසත්ථෙනපි විනායෙව. ධම්මෙන අභිවිජියාති එහි ඛො, මහාරාජාති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා ධම්මෙනෙව වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිවිජිනිත්වා.

६२. नौवें (सुत्त) में, 'मा भिक्खवे पुञ्ञानं भायित्थ' का अर्थ है—हे भिक्षुओं, पुण्य करते हुए उनसे डरो मत। 'मेत्तचित्तं भावेसिं' (मैत्री-चित्त की भावना की) इस पद से यह दिखाया गया है कि त्रिक और चतुष्क ध्यान की मैत्री से युक्त होकर चित्त को श्रेष्ठ बनाकर भावना की। 'संवट्टमाने सुदाहं' का पद-विच्छेद 'संवट्टमाने सुदं अहं' है। 'संवट्टमाने' का अर्थ है—जलते हुए या नष्ट होते हुए (प्रलय काल में)। 'धम्मिको' का अर्थ है—दस कुशल कर्मपथों से युक्त। 'धम्मराजा' इसी का पर्यायवाची है। अथवा धर्मपूर्वक राज्य प्राप्त करने के कारण 'धर्मराजा' है। 'चातुरन्तो' का अर्थ है—पूर्वी समुद्र आदि चारों समुद्रों की सीमा वाली पृथ्वी का स्वामी। 'विजितावी' का अर्थ है—संग्राम को जीतने वाला। 'जनपदत्थावरियप्पत्तो' का अर्थ है—जिसके शासन में जनपद स्थिरता (मजबूती) को प्राप्त हो गया हो। 'परोसहस्सं' का अर्थ है—एक हजार से अधिक। 'सूरा' का अर्थ है—निर्भय (वीर)। 'वीरङ्गरूपा' का अर्थ है—वीरों का अंग 'वीरंग' है, जो 'वीर्य' (पुरुषार्थ) का नाम है। जिनमें यह वीर-रूप (वीर्य का स्वभाव) है, वे 'वीरङ्गरूपा' हैं। वे वीर्य-जाति वाले, वीर्य-स्वभाव वाले और मानो वीर्य से ही बने हुए होने के कारण आलस्य-रहित होते हैं, जो दिन भर युद्ध करते हुए भी थकते नहीं हैं। 'सागरपरियन्तं' का अर्थ है—चक्रवाल पर्वत को सीमा बनाकर स्थित समुद्र तक की सीमा वाला। 'अदण्डेन' का अर्थ है—धन-दंड के बिना और अंग-भंग आदि की सजा (शस्त्र-दंड) के बिना ही। 'असत्थेन' का अर्थ है—एक धार वाली तलवार आदि दूसरों को पीड़ित करने वाले शस्त्रों के बिना ही। 'धम्मेन अभिविजिय' का अर्थ है—"आइए महाराज" इस प्रकार शत्रु राजाओं द्वारा स्वागत किए जाने पर, "प्राणियों की हत्या नहीं करनी चाहिए" आदि धर्म के द्वारा ही उक्त प्रकार से पृथ्वी को जीतकर।

සුඛෙසිනොති [Pg.177] සුඛපරියෙසකෙ සත්තෙ ආමන්තෙති. සුඤ්ඤබ්‍රහ්මූපගොති සුඤ්ඤබ්‍රහ්මවිමානූපගො. පථවිං ඉමන්ති ඉමං සාගරපරියන්තං මහාපථවිං. අසාහසෙනාති න සාහසිකකම්මෙන. සමෙන මනුසාසිතන්ති සමෙන කම්මෙන අනුසාසිං. තෙහි එතං සුදෙසිතන්ති තෙහි සඞ්ගාහකෙහි මහාකාරුණිකෙහි බුද්ධෙහි එතං එත්තකං ඨානං සුදෙසිතං සුකථිතං. පථබ්‍යොති පුථවිසාමිකො.

'सुखेसिनो' के द्वारा सुख की खोज करने वाले प्राणियों को संबोधित करते हैं। 'सुञ्ञब्रह्मूपगो' का अर्थ है—शून्य ब्रह्म-विमान (ब्रह्मलोक) को प्राप्त होना। 'पथविं इमं' का अर्थ है—इस समुद्र-पर्यंत महापृथ्वी को। 'असाहसेन' का अर्थ है—बिना किसी क्रूरता या बल प्रयोग के। 'समेन मनुसासितं' का अर्थ है—समान (न्यायपूर्ण) कर्म से शासन किया। 'तेहि एतं सुदेसितं' का अर्थ है—उन संग्रह करने वाले महाकारुणिक बुद्धों द्वारा यह विषय भली-भाँति उपदिष्ट (कहा गया) है। 'पथब्यो' का अर्थ है—पृथ्वी का स्वामी।

10. භරියාසුත්තවණ්ණනා

१०. भरिया सुत्त की व्याख्या (वर्णना)

63. දසමෙ කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටානං මච්ඡපච්ඡිං ඔතාරෙත්වා ඨිතට්ඨානෙ ජාලෙ වා උදකතො උක්ඛිත්තමත්තෙ මච්ඡග්ගාහකානං මහාසද්දො හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සුජාතාති විසාඛාය කනිට්ඨා. සා නෙව සස්සුං ආදියතීති සස්සුයා කත්තබ්බවත්තං නාම අත්ථි, තං න කරොති, සස්සූතිපි නං න ගණෙති. න සසුරං ආදියතීති වචනං න ගණ්හාති. එවං අනාදරතායපි අග්ගහණෙනපි න ආදියති නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එවං අනාථපිණ්ඩිකො සුණිසාය ආචාරං ගහෙත්වා සත්ථු පුරතො නිසීදි. සාපි සුජාතා ‘‘කිං නු ඛො අයං සෙට්ඨි දසබලස්ස සන්තිකෙ මය්හං ගුණං කථෙස්සති උදාහු අගුණ’’න්ති ගන්ත්වා අවිදූරෙ සද්දං සුණන්තී අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා එහි සුජාතෙති ආමන්තෙසි.

६३. दसवें (सुत्त) में, 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' का अर्थ है—मछुआरों द्वारा मछली की टोकरी उतारकर रखने के स्थान पर, अथवा जाल को पानी से निकालते ही मछली पकड़ने वालों का जो भारी शोर होता है, उसे लक्ष्य करके यह कहा गया है। 'सुजाता' विशाखा की छोटी बहन है। 'सा नेव सस्सुं आदियति' का अर्थ है—वह अपनी सास के प्रति किए जाने वाले कर्तव्यों (जैसे पैर दबाना आदि) को नहीं करती है, और न ही उसे 'सास' के रूप में मानती है। 'न ससुरं आदियति' का अर्थ है—वह ससुर की बात नहीं मानती। इस प्रकार अनादर के कारण और बात न मानने के कारण वह 'आदियति' (स्वीकार करना/मानना) नहीं करती है। शेष पदों में भी यही विधि है। इस प्रकार अनाथपिण्डिक अपनी बहू के आचरण को (बताने के लिए) लेकर शास्ता के सामने बैठ गए। वह सुजाता भी यह सोचते हुए कि "क्या यह श्रेष्ठी दशबल (बुद्ध) के पास मेरे गुणों का बखान करेंगे या अवगुणों का?", पास जाकर शब्द सुनते हुए खड़ी हो गई। तब शास्ता ने उसे "आओ सुजाता" कहकर पुकारा।

අහිතානුකම්පිනීති න හිතානුකම්පිනී. අඤ්ඤෙසූති පරපුරිසෙසු. අතිමඤ්ඤතෙති ඔමානාති මානවසෙන අතිමඤ්ඤති. ධනෙන කීතස්සාති ධනෙන කීතා අස්ස. වධාය උස්සුකා වධිතුං උස්සුක්කමාපන්නා. යං ඉත්ථියා වින්දති සාමිකො ධනන්ති ඉත්ථියා සාමිකො යං ධනං ලභති. අප්පම්පි තස්ස අපහාතුමිච්ඡතීති ථොකතොපි අස්ස හරිතුං ඉච්ඡති, උද්ධනෙ ආරොපිතඋක්ඛලියං පක්ඛිපිතබ්බතණ්ඩුලතොපි ථොකං හරිතුමෙව වායමති. අලසාති නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව හොති. ඵරුසාති ඛරා. දුරුත්තවාදිනීති දුබ්භාසිතභාසිනී, කක්ඛළං වාළකථමෙව කථෙති. උට්ඨායකානං අභිභුය්‍ය වත්තතීති එත්ථ උට්ඨායකානන්ති බහුවචනවසෙන විරියුට්ඨානසම්පන්නො සාමිකො වුත්තො, තස්ස තං උට්ඨානසම්පත්තිං අභිභවිත්වා හෙට්ඨා කත්වා වත්තති. පමොදතීති ආමොදිතපමොදිතා හොති[Pg.178]. කොලෙය්‍යකාති කුලසම්පන්නා. පතිබ්බතාති පතිදෙවතා. වධදණ්ඩතජ්ජිතාති දණ්ඩකං ගහෙත්වා වධෙන තජ්ජිතා, ‘‘ඝාතෙස්සාමි න’’න්ති වුත්තා. දාසීසමන්ති සාමිකස්ස වත්තපූරිකා දාසීති මං භගවා ධාරෙතූති වත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි.

"अहितानुकम्पिनी" का अर्थ है जो हित की कामना करने वाली नहीं है। "अञ्ञेसु" का अर्थ है पर-पुरुषों में। "अतिमञ्ञति" का अर्थ है हीनता या मान के वश में होकर तिरस्कार करना। "धनेन कीतस्सा" का अर्थ है धन से खरीदी हुई के समान। "वधाय उस्सुका" का अर्थ है वध करने के लिए प्रयत्नशील। "यं इत्थिया विन्दति सामिको धनं" का अर्थ है स्त्री का पति जो धन प्राप्त करता है। "अप्पम्पि तस्स अपहातुमिच्छति" का अर्थ है उस (पति) के थोड़े से धन को भी चुराने की इच्छा करती है; चूल्हे पर रखी हांडी में डालने वाले चावलों में से भी थोड़ा सा चुराने का प्रयास करती है। "अलसा" का अर्थ है जहाँ बैठी है वहीं बैठी रहती है, जहाँ खड़ी है वहीं खड़ी रहती है। "फरुसा" का अर्थ है कठोर हृदय वाली। "दुरुत्तवादिनी" का अर्थ है दुर्भाषिणी, जो केवल कठोर और कर्कश वचन बोलती है। "उट्ठायकानं अभिभुय्य वत्तति" यहाँ 'उट्ठायकानं' बहुवचन के प्रयोग से पुरुषार्थ और उत्थान से संपन्न पति कहा गया है, उसकी उस उत्थान-संपत्ति को दबाकर (नीचा दिखाकर) व्यवहार करती है। "पमोदति" का अर्थ है अत्यधिक प्रसन्न होना। "कोलेय्यका" का अर्थ है कुलीन। "पतिब्बता" का अर्थ है पति को ही देवता मानने वाली। "वधदण्डतज्जिता" का अर्थ है हाथ में डंडा लेकर वध की धमकी से डराई गई, जिसे "मैं तुझे मार डालूँगा" ऐसा कहा गया हो। "दासीसमं" का अर्थ है पति की सेवा करने वाली दासी के समान। "भगवान मुझे ऐसा ही धारण करें (मानें)" ऐसा कहकर वह शरणों (त्रिशरण) में प्रतिष्ठित हुई।

11. කොධනසුත්තවණ්ණනා

११. कोधन सुत्त की व्याख्या।

64. එකාදසමෙ සපත්තකන්තාති සපත්තානං වෙරීනං කන්තා පියා තෙහි ඉච්ඡිතපත්ථිතා. සපත්තකරණාති සපත්තානං වෙරීනං අත්ථකරණා. කොධපරෙතොති කොධානුගතො. පචුරත්ථතායාති බහුඅත්ථතාය බහුහිතතාය. අනත්ථම්පීති අවුද්ධිම්පි. අත්ථො මෙ ගහිතොති වුඩ්ඪි මෙ ගහිතා.

६४. ग्यारहवें (सुत्त) में, "सपत्तकन्ता" का अर्थ है शत्रुओं (वैरियों) को प्रिय, उनके द्वारा चाही गई और प्रार्थित। "सपत्तकरणा" का अर्थ है शत्रुओं का हित करने वाली। "कोधपरेतो" का अर्थ है क्रोध के वश में हुआ। "पचुरत्थताया" का अर्थ है बहुत अधिक अर्थ या हित के लिए। "अनत्थम्पि" का अर्थ है अनर्थ (अहित) को भी। "अत्थो मे गहितो" का अर्थ है मैंने लाभ (वृद्धि) प्राप्त कर लिया है।

අථො අත්ථං ගහෙත්වානාති අථො වුද්ධිං ගහෙත්වා. අනත්ථං අධිපජ්ජතීති අනත්ථො මෙ ගහිතොති සල්ලක්ඛෙති. වධං කත්වානාති පාණාතිපාතකම්මං කත්වා. කොධසම්මදසම්මත්තොති කොධමදෙන මත්තො, ආදින්නගහිතපරාමට්ඨොති අත්ථො. ආයසක්‍යන්ති අයසභාවං, අයසො නියසො හොතීති අත්ථො. අන්තරතො ජාතන්ති අබ්භන්තරෙ උප්පන්නං. අත්ථං න ජානාතීති වුද්ධිඅත්ථං න ජානාති. ධම්මං න පස්සතීති සමථවිපස්සනාධම්මං න පස්සති. අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරං තමං බහලතමං. සහතෙති අභිභවති.

"अथो अत्थं गहेत्वान" का अर्थ है फिर लाभ (वृद्धि) को ग्रहण करके। "अनत्थं अधिपज्जति" का अर्थ है वह समझता है कि "मैंने अनर्थ को ग्रहण कर लिया है"। "वधं कत्वान" का अर्थ है प्राणातिपात (हत्या) का कर्म करके। "कोधसम्मदसम्मतों" का अर्थ है क्रोध के मद से मतवाला; इसका अर्थ है जो (क्रोध को) पकड़कर और गलत तरीके से छूकर (प्रभावित) है। "आयसक्यं" का अर्थ है अपयश की अवस्था, अर्थात् अपयश या बदनामी होती है। "अन्तरतो जातं" का अर्थ है भीतर (अभ्यंतर) उत्पन्न हुआ। "अत्थं न जानाति" का अर्थ है वृद्धि या लाभ के अर्थ को नहीं जानता। "धम्मं न पस्सति" का अर्थ है शमथ और विपश्यना धर्म को नहीं देखता। "अन्धतमं" का अर्थ है अंधा कर देने वाला घना अंधकार। "सहते" का अर्थ है अभिभूत करना या दबा देना।

දුම්මඞ්කුයන්ති දුම්මඞ්කුභාවං නිත්තෙජතං දුබ්බණ්ණමුඛතං. යතො පතායතීති යදා නිබ්බත්තති. න වාචො හොති ගාරවොති වචනස්සපි ගරුභාවො න හොති. න දීපං හොති කිඤ්චනන්ති කාචි පතිට්ඨා නාම න හොති. තපනීයානීති තාපජනකානි. ධම්මෙහීති සමථවිපස්සනාධම්මෙහි. ආරකාති දූරෙ. බ්‍රාහ්මණන්ති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණං. යාය මාතු භතොති යාය මාතරා භතො පොසිතො. පාණදදිං සන්තින්ති ජීවිතදායිකං සමානං. හන්ති කුද්ධො පුථුත්තානන්ති කුද්ධො පුග්ගලො පුථු නානාකාරණෙහි අත්තානං හන්ති. නානාරූපෙසු මුච්ඡිතොති නානාරම්මණෙසු අධිමුච්ඡිතො හුත්වා. රජ්ජුයා බජ්ඣ මීයන්තීති රජ්ජුයා බන්ධිත්වා මරන්ති. පබ්බතාමපි කන්දරෙති පබ්බතකන්දරෙපි පතිත්වා මරන්ති.

"दुम्मङ्कुयं" का अर्थ है अप्रसन्नता की अवस्था, निस्तेज होना, चेहरे का विवर्ण (बदसूरत) होना। "यतो पतायति" का अर्थ है जब उत्पन्न होता है। "न वाचो होति गारवो" का अर्थ है वचनों में भी गौरव (वजन) नहीं रहता। "न दीपं होति किञ्चनं" का अर्थ है कोई भी सहारा (प्रतिष्ठा) नहीं होता। "तपनीयानि" का अर्थ है संताप (पीड़ा) उत्पन्न करने वाले। "धम्मेहि" का अर्थ है शमथ और विपश्यना धर्मों से। "आरका" का अर्थ है दूर। "ब्राह्मणं" का अर्थ है क्षीणासव ब्राह्मण (अर्हत)। "याय मातु भतो" का अर्थ है जिस माता द्वारा पालित-पोषित। "पाणददिं सन्तिं" का अर्थ है जीवन देने वाली के समान। "हन्ति कुद्धो पुथुत्तानं" का अर्थ है क्रुद्ध व्यक्ति अनेक कारणों से स्वयं को मार लेता है। "नानारूपेसु मुच्छितो" का अर्थ है विभिन्न आलम्बनों में अत्यधिक मोहित होकर। "रज्जुया बज्झ मीयन्ति" का अर्थ है रस्सी से बांधकर (फांसी लगाकर) मरते हैं। "पब्बतामपि कन्दरे" का अर्थ है पर्वत की कंदराओं (खाइयों) में भी गिरकर मरते हैं।

භූනහච්චානීති [Pg.179] හතවුද්ධීනි. ඉතායන්ති ඉති අයං. තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙති තං කොධං දමෙන ඡින්දෙය්‍ය. කතරෙන දමෙනාති? පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියාති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව විපස්සනාසම්පයුත්තෙන කායිකචෙතසිකවීරියෙන ච මග්ගසම්මාදිට්ඨියා ච. තථෙව ධම්මෙ සික්ඛෙථාති යථා අකුසලං සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, සමථවිපස්සනාධම්මෙපි තථෙව සික්ඛෙය්‍ය. මා නො දුම්මඞ්කුයං අහූති මා අම්හාකං දුම්මඞ්කුභාවො අහොසීති ඉමමත්ථං පත්ථයමානා. අනායාසාති අනුපායාසා. අනුස්සුකාති කත්ථචි උස්සුක්කං අනාපන්නා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"भूनहच्चानि" का अर्थ है नष्ट हुई वृद्धि (लाभ) वाले। "इतायं" का अर्थ है 'इति अयं'। "तं दमेन समुच्छिन्दे" का अर्थ है उस क्रोध को दमन (संयम) से काट देना चाहिए। "किस दमन से?" "पञ्ञावीरियेन दिट्ठिया" का अर्थ है विपश्यना प्रज्ञा से, विपश्यना से युक्त कायिक और चैतसिक वीर्य से, और मार्ग की सम्यक् दृष्टि से। "तथेव धम्मे सिक्खेथ" का अर्थ है जैसे अकुशल को काट देना चाहिए, वैसे ही शमथ और विपश्यना धर्मों में भी शिक्षा ग्रहण करनी चाहिए। "मा नो दुम्मङ्कुयं अहू" का अर्थ है "हमें अप्रसन्नता (दुर्मुखता) न हो", इस अर्थ की प्रार्थना करते हुए। "अनायासा" का अर्थ है थकावट या क्लेश से रहित। "अनुस्सुका" का अर्थ है कहीं भी उत्सुकता (चिंता) को प्राप्त न होना। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

අබ්‍යාකතවග්ගො ඡට්ඨො.

छठा अब्याकत वग्ग।

7. මහාවග්ගො

७. महावग्ग।

1. හිරිඔත්තප්පසුත්තවණ්ණනා

१. हिरिओत्तप्प सुत्त की व्याख्या।

65. සත්තමස්ස පඨමෙ හතූපනිසොති හතඋපනිසො ඡින්නපච්චයො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති බලවවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති අරහත්තවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණා ච.

६५. सातवें (वग्ग) के पहले (सुत्त) में, "हतूपनिसो" का अर्थ है जिसका आधार (कारण) नष्ट हो गया है, जिसके प्रत्यय छिन्न हो गए हैं। "यथाभूतञाणदस्सनं" का अर्थ है तरुण विपश्यना। "निब्बिदाविरागो" का अर्थ है बलवती विपश्यना और मार्ग। "विमुत्तिञाणदस्सनं" का अर्थ है अर्हत्व विमुक्ति और प्रत्यवेक्षण ज्ञान।

2. සත්තසූරියසුත්තවණ්ණනා

२. सत्तसूरिय सुत्त की व्याख्या।

66. දුතියෙ යස්මා අයං සත්තසූරියදෙසනා තෙජොසංවට්ටදස්සනවසෙන පවත්තා, තස්මා තයො සංවට්ටා, තිස්සො සංවට්ටසීමා, තීණි සංවට්ටමූලානී, තීණි කොලාහලානීති අයං තාව ආදිතොව ඉමස්ස සුත්තස්ස පුරෙචාරිකකථා වෙදිතබ්බා. සා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403) පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතාව. එතදවොචාති අනිච්චකම්මට්ඨානිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං අජ්ඣාසයෙන උපාදින්නකානං අනුපාදින්නකානං සඞ්ඛාරානං විපත්තිදස්සනත්ථං එතං ‘‘අනිච්චා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා’’තිආදිසත්තසූරියොපමසුත්තන්තං අවොච. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. සඞ්ඛාරාති උපාදින්නකඅනුපාදින්නකා සඞ්ඛාරධම්මා. අද්ධුවාති එවං අචිරට්ඨෙන න ධුවා. අනස්සාසිකාති [Pg.180] අසස්සතභාවෙන අස්සාසරහිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව.

६६. दूसरे (सुत्त) में, चूँकि यह 'सत्तसूरिय' (सात सूर्य) की देशना अग्नि द्वारा विनाश (तेजो-संवट्ट) दिखाने के लिए प्रवृत्त हुई है, इसलिए तीन संवट्ट (विनाश), तीन संवट्ट-सीमाएँ, तीन संवट्ट-मूल और तीन कोलाहल - यह इस सुत्त की आरंभिक भूमिका (पुरेचारिक कथा) समझनी चाहिए। वह विशुद्धिमग्ग के 'पुब्बेनिवासानुस्सति निद्देस' में मेरे द्वारा विस्तार से कही गई है। "एतदवोच" का अर्थ है अनित्य कर्मस्थान वाले पाँच सौ भिक्षुओं के आशय के अनुसार, उपादिन्नक (चेतन) और अनुपादिन्नक (अचेतन) संस्कारों के विनाश को दिखाने के लिए यह "भिक्षुओं, संस्कार अनित्य हैं" आदि 'सत्तसूरियोपम सुत्त' कहा। वहाँ "अनिच्चा" का अर्थ है होकर अभाव हो जाने के अर्थ में अनित्य। "सङ्खारा" का अर्थ है उपादिन्नक और अनुपादिन्नक संस्कार धर्म। "अद्धुवा" का अर्थ है इस प्रकार चिरकाल तक न रहने के कारण अध्रुव (अस्थायी)। "अनस्सा सिका" का अर्थ है शाश्वत भाव न होने के कारण आश्वासन (तसल्ली) से रहित। "अलमेव" का अर्थ है पर्याप्त ही है (उचित ही है)।

අජ්ඣොගාළ්හොති උදකෙ අනුපවිට්ඨො. අච්චුග්ගතොති උදකපිට්ඨිතො උග්ගතො. දෙවො න වස්සතීති පඨමං තාව උපකප්පනමෙඝො නාම කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකමෙඝො හුත්වා වස්සති, තදා නික්ඛන්තබීජං න පුන ගෙහං පවිසති. තතො පට්ඨාය ධමකරණෙ නිරුද්ධං විය උදකං හොති, පුන එකබින්දුම්පි දෙවො න වස්සතීති උපමානධම්මකථාව පමාණං. විනස්සන්තෙ පන ලොකෙ පඨමං අවීචිතො පට්ඨාය තුච්ඡො හොති, තතො උට්ඨහිත්වා සත්තා මනුස්සලොකෙ ච තිරච්ඡානෙසු ච නිබ්බත්තන්ති. තිරච්ඡානෙසු නිබ්බත්තාපි පුත්තභාතිකෙසු මෙත්තං පටිලභිත්වා කාලකතා දෙවමනුස්සෙසු නිබ්බත්තන්ති. දෙවතා ආකාසෙන චරන්තියො ආරොචෙන්ති – ‘‘න ඉදං ඨානං සස්සතං න නිබද්ධං, මෙත්තං භාවෙථ, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං භාවෙථා’’ති. තෙ මෙත්තාදයො භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති.

'अज्झोगाळ्हो' का अर्थ है जल में प्रविष्ट। 'अच्चुग्गतो' का अर्थ है जल की सतह से ऊपर उठा हुआ। 'देवो न वस्सति' (मेघ नहीं बरसता) का अर्थ है कि सबसे पहले 'उपकप्पन-मेघ' (कल्प-विनाशक मेघ) नामक एक मेघ एक लाख करोड़ चक्रवातों में एक साथ बरसता है; तब बोया गया बीज फिर घर में प्रवेश नहीं करता (अर्थात् फसल नहीं होती)। उसके बाद से जल वैसे ही रुक जाता है जैसे धम्मकरक (जल-छन्नी) में अवरुद्ध हो, और फिर मेघ की एक बूंद भी नहीं बरसती; यह कथन एक उपमा है। जब लोक का विनाश होता है, तो पहले अवीचि नरक से लेकर सब कुछ शून्य हो जाता है, फिर वहाँ से निकलकर प्राणी मनुष्य लोक और तिर्यक योनि में उत्पन्न होते हैं। तिर्यक योनि में उत्पन्न प्राणी भी पुत्र और भाइयों के प्रति मैत्री भाव प्राप्त कर, मृत्यु के बाद देव और मनुष्य लोकों में उत्पन्न होते हैं। आकाश में विचरण करने वाले देवता घोषणा करते हैं— "यह स्थान शाश्वत नहीं है, अनवरत नहीं है; मैत्री की भावना करो, करुणा, मुदिता और उपेक्षा की भावना करो।" वे मैत्री आदि की भावना कर वहाँ से च्युत होकर ब्रह्मलोक में उत्पन्न होते हैं।

බීජගාමාති එත්ථ බීජගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානි. භූතගාමො නාම යංකිඤ්චි නික්ඛන්තමූලපණ්ණං හරිතකං. ඔසධිතිණවනප්පතයොති එත්ථ ඔසධීති ඔසධරුක්ඛා. තිණාති බහිසාරා තාලනාළිකෙරාදයො. වනප්පතයොති වනජෙට්ඨකරුක්ඛා. කුන්නදියොති ඨපෙත්වා පඤ්ච මහානදියො අවසෙසා නින්නගා. කුසොබ්භාති ඨපෙත්වා සත්ත මහාසරෙ අවසෙසා රහදාදයො. දුතියො සූරියොතිආදීසු දුතියසූරියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති. තතියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති, එකො මජ්ඣෙ හොති. චතුත්ථකාලෙ චතුකුලිකෙ ගාමෙ චත්තාරො පිණ්ඩචාරිකා ද්වාරපටිපාටියා ඨිතා විය හොන්ති. පඤ්චමාදිකාලෙපි එසෙව නයො. පලුජ්ජන්තීති ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්ති. නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායති න මසීති චක්කවාළමහාපථවී සිනෙරුපබ්බතරාජා හිමවා චක්කවාළපබ්බතො ඡ කාමසග්ගා පඨමජ්ඣානිකබ්‍රහ්මලොකාති එත්තකෙ ඨානෙ දඩ්ඪෙ අච්ඡරාය ගහෙතබ්බමත්තාපි ඡාරිකා වා අඞ්ගාරො වා න පඤ්ඤායති. කො මන්තා කො සද්ධාතාති කො තස්ස සද්ධාපනත්ථාය සමත්ථො, කො වා තස්ස සද්ධාතා. අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨපදෙහීති දිට්ඨපදෙ [Pg.181] සොතාපන්නෙ අරියසාවකෙ ඨපෙත්වා කො අඤ්ඤො සද්දහිස්සතීති අත්ථො.

'बीजगामा' यहाँ बीजगाम का अर्थ पाँच प्रकार के बीज हैं। 'भूतगामो' का अर्थ है कोई भी अंकुरित जड़ और पत्तों वाला हरा पौधा। 'ओसधितिणवनप्पतयो' में 'ओसधी' का अर्थ औषधीय वृक्ष हैं। 'तिणा' का अर्थ बाहर की ओर सार वाले ताड़, नारियल आदि वृक्ष हैं। 'वनप्पतयो' का अर्थ वन के मुख्य (बड़े) वृक्ष हैं। 'कुन्नदियो' का अर्थ पाँच बड़ी नदियों को छोड़कर शेष छोटी नदियाँ हैं। 'कुसुब्भा' का अर्थ सात बड़े सरोवरों को छोड़कर शेष छोटे जलाशय आदि हैं। 'दुतियो सूरियो' आदि में, दूसरे सूर्य के समय एक उदय होता है और एक अस्त होता है। तीसरे सूर्य के समय एक उदय होता है, एक अस्त होता है और एक मध्य में होता है। चौथे सूर्य के समय, चार कुलों वाले गाँव में द्वार-द्वार पर क्रम से खड़े चार भिक्षाचारी भिक्षुओं की तरह (सूर्य) होते हैं। पाँचवें आदि सूर्यों के समय भी यही विधि है। 'पलुज्जन्ति' का अर्थ है टूट-टूट कर गिरते हैं। 'नेव छारिका पञ्ञायति न मसी' का अर्थ है कि जब चक्रवाल महापृथ्वी, पर्वतराज सुमेरु, हिमवान, चक्रवाल पर्वत, छह काम-स्वर्ग और प्रथम ध्यान के ब्रह्मलोक—इतने स्थान जल जाते हैं, तब चुटकी में उठाने योग्य भी राख या कोयला दिखाई नहीं देता। 'को मन्ता को सद्धाता' का अर्थ है कि उसे विश्वास दिलाने में कौन समर्थ है, या उस पर कौन विश्वास करने वाला है? 'अञ्ञत्र दिट्ठपदेहि' का अर्थ है कि 'दृष्ट-पद' (निर्वाण को देखने वाले) स्रोतापन्न आर्य श्रावकों को छोड़कर दूसरा कौन विश्वास करेगा।

වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන වීතරාගො. සාසනං ආජානිංසූති අනුසිට්ඨිං ජානිංසු, බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. සමසමගතියොති දුතියත්තභාවෙ සබ්බාකාරෙන සමගතිකො එකගතිකො. උත්තරි මෙත්තං භාවෙය්‍යන්ති පඨමජ්ඣානතො උත්තරි යාව තිකචතුක්කජ්ඣානා පණීතං කත්වා මෙත්තං භාවෙය්‍යං. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. එවං අනිච්චලක්ඛණං දීපෙත්වා සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ පඤ්චසතාපි තෙ අනිච්චකම්මට්ඨානිකා භික්ඛූ දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා නිසින්නාසනෙසුයෙව අරහත්තං පාපුණිංසූති.

'वीतरागो' का अर्थ है विष्कम्भन (दबाने) के द्वारा राग से रहित। 'सासनं आजानिंसु' का अर्थ है उपदेश को समझा, और ब्रह्मलोक की सहभागिता के लिए मार्ग (ध्यान) का अभ्यास किया। 'समसमगतियो' का अर्थ है दूसरे आत्मभाव (जन्म) में सभी प्रकार से समान गति वाला, एक जैसी गति वाला। 'उत्तरि मेत्तं भावेय्यं' का अर्थ है प्रथम ध्यान से ऊपर तीसरे और चौथे ध्यान तक श्रेष्ठ मैत्री की भावना करनी चाहिए। 'चक्खुमा' का अर्थ है पाँच चक्षुओं से युक्त। 'परिनिब्बुतो' का अर्थ है बोधि-पर्यंक (बोधि-वृक्ष के नीचे आसन) पर ही क्लेशों के परिनिर्वाण (क्षय) से परिनिर्वृत। इस प्रकार अनित्य लक्षण को दर्शाते हुए जब शास्ता ने देशना समाप्त की, तब अनित्य-कर्मस्थान का अभ्यास करने वाले वे पाँच सौ भिक्षु देशना के अनुसार ज्ञान को प्रवृत्त कर अपने बैठने के आसनों पर ही अर्हत्व को प्राप्त हो गए।

3. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා

३. नगरोपम सुत्त की व्याख्या।

67. තතියෙ යතොති යදා. පච්චන්තිමන්ති රට්ඨපරියන්තෙ රට්ඨාවසානෙ නිවිට්ඨං. මජ්ඣිමදෙසනගරස්ස පන රක්ඛාකිච්චං නත්ථි, තෙන තං න ගහිතං. නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතන්ති නගරාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතං. අකරණීයන්ති අකත්තබ්බං අජිනියං. ගම්භීරනෙමාති ගම්භීරආවාටා. සුනිඛාතාති සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතා. තං පනෙතං එසිකාථම්භං ඉට්ඨකාහි වා කරොන්ති සිලාහි වා ඛදිරාදීහි වා සාරරුක්ඛෙහි. තං නගරගුත්තත්ථාය කරොන්තා බහිනගරෙ කරොන්ති, අලඞ්කාරත්ථාය කරොන්තා අන්තොනගරෙ. තං ඉට්ඨකාමයං කරොන්තා මහන්තං ආවාටං කත්වා චයං චිනිත්වා උපරි අට්ඨංසං කත්වා සුධාය ලිම්පන්ති. යදා හත්ථිනා දන්තෙහි අභිහතො න චලති, තදා සුලිත්තො නාම හොති. සිලාථම්භාදයොපි අට්ඨංසා එව හොන්ති. තෙ සචෙ අට්ඨ රතනා හොන්ති, චතුරතනමත්තං ආවාටෙ පවිසති, චතුරතනමත්තං උපරි හොති. සොළසරතනවීසතිරතනෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙසඤ්හි උපඩ්ඪං හෙට්ඨා හොති, උපඩ්ඪං උපරි. තෙ ගොමුත්තවඞ්කා හොන්ති, තෙන තෙසං අන්තරෙ පදරමයං කත්වා කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තෙ පන කතචිත්තකම්මා පග්ගහිතද්ධජාව හොන්ති.

६७. तीसरे (सुत्त) में 'यतो' का अर्थ है जब। 'पच्चन्तिमं' का अर्थ है राज्य की सीमा पर, राज्य के अंत में स्थित। मध्य देश के नगर के लिए रक्षा का कार्य आवश्यक नहीं है, इसलिए उसे यहाँ नहीं लिया गया है। 'नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खतं' का अर्थ है नगर के अलंकारों से अलंकृत। 'अकरणीयं' का अर्थ है जिसे जीता न जा सके (अजेय)। 'गम्भीरनेमि' का अर्थ है गहरी नींव (गड्ढे) वाला। 'सुनिखाता' का अर्थ है अच्छी तरह से स्थापित। उस 'एसिकाथम्भ' (इन्द्रकील/खंभा) को ईंटों से, पत्थरों से या खदिर आदि सारयुक्त वृक्षों की लकड़ी से बनाते हैं। नगर की सुरक्षा के लिए बनाने वाले उसे नगर के बाहर बनाते हैं, और शोभा के लिए बनाने वाले नगर के भीतर। ईंटों का खंभा बनाते समय बड़ा गड्ढा खोदकर, ईंटें चुनकर, ऊपर से अष्टकोणीय बनाकर चूने से लेप करते हैं। जब हाथी के दांतों के प्रहार से भी वह न हिले, तब वह 'सुलित्त' (मजबूत) कहलाता है। पत्थर के खंभे आदि भी अष्टकोणीय ही होते हैं। यदि वे आठ हाथ के हों, तो चार हाथ गड्ढे में जाते हैं और चार हाथ ऊपर रहते हैं। सोलह हाथ और बीस हाथ वाले खंभों में भी यही विधि है। सभी का आधा हिस्सा नीचे और आधा ऊपर होता है। वे 'गोमुत्तवंका' (गोमूत्र की धारा की तरह टेढ़े-मेढ़े) होते हैं, जिससे उनके बीच में तख्तों की संरचना कर युद्ध कार्य करना संभव होता है; वे चित्रकारी से युक्त और फहराती हुई ध्वजाओं वाले होते हैं।

පරිඛාති [Pg.182] පරික්ඛිපිත්වා ඨිතමාතිකා. අනුපරියායපථොති අන්තො පාකාරස්ස පාකාරෙන සද්ධිං ගතො මහාපථො, යත්ථ ඨිතා බහිපාකාරෙ ඨිතෙහි සද්ධිං යුජ්ඣන්ති. සලාකන්ති සරතොමරාදිනිස්සග්ගියාවුධං. ජෙවනිකන්ති එකතොධාරාදිසෙසාවුධං.

'परिखा' का अर्थ है चारों ओर घेरे हुए खाई। 'अनुपरियायपथो' का अर्थ है परकोटे (दीवार) के भीतर परकोटे के साथ-साथ जाने वाला महापथ, जहाँ खड़े होकर सैनिक बाहर वालों के साथ युद्ध करते हैं। 'सलाकं' का अर्थ है बाण, तोमर आदि फेंक कर चलाए जाने वाले अस्त्र। 'जेवनिकं' का अर्थ है एक ओर धार वाले शस्त्र आदि शेष हथियार।

හත්ථාරොහාති සබ්බෙපි හත්ථිආචරියහත්ථිවෙජ්ජහත්ථිබන්ධාදයො. අස්සාරොහාති සබ්බෙපි අස්සාචරියඅස්සවෙජ්ජඅස්සබන්ධාදයො. රථිකාති සබ්බෙපි රථාචරියරථයොධරථරක්ඛාදයො. ධනුග්ගහාති ඉස්සාසා. චෙලකාති යෙ යුද්ධෙ ජයද්ධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්ති. චලකාති ‘‘ඉධ රඤ්ඤො ඨානං හොතු, ඉධ අසුකමහාමත්තස්සා’’ති එවං සෙනාබ්‍යූහකාරකා. පිණ්ඩදායිකාති සාහසිකමහායොධා. තෙ කිර පරසෙනං පවිසිත්වා පිණ්ඩපිණ්ඩමිව ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති, උප්පතිත්වා නිග්ගච්ඡන්තීති අත්ථො. යෙ වා සඞ්ගාමමජ්ඣෙ යොධානං භත්තපානීයං ගහෙත්වා පවිසන්ති, තෙසම්පෙතං නාමං. උග්ගා රාජපුත්තාති උග්ගතුග්ගතා සඞ්ගාමාවචරා රාජපුත්තා. පක්ඛන්දිනොති යෙ ‘‘කස්ස සීසං වා ආවුධං වා ආහරාමා’’ති වත්වා ‘‘අසුකස්සා’’ති වුත්තා සඞ්ගාමං පක්ඛන්දිත්වා තදෙව ආහරන්ති, ඉමෙ පක්ඛන්දන්තීති පක්ඛන්දිනො. මහානාගා විය මහානාගා, හත්ථිආදීසුපි අභිමුඛං ආගච්ඡන්තෙසු අනිවත්තියයොධානං එතං අධිවචනං. සූරාති එකසූරා, යෙ සජාලිකාපි සවම්මිකාපි සමුද්දං තරිතුං සක්කොන්ති. චම්මයොධිනොති යෙ චම්මකඤ්චුකං වා පවිසිත්වා සරපරිත්තාණචම්මං වා ගහෙත්වා යුජ්ඣන්ති. දාසකපුත්තාති බලවසිනෙහා ඝරදාසයොධා. දොවාරිකොති ද්වාරපාලකො. වාසනලෙපනසම්පන්නොති වාසනෙන සබ්බවිවරපටිච්ඡාදනෙන සුධාලෙපෙන සම්පන්නො. බහි වා ඛාණුපාකාරසඞ්ඛාතෙන වාසනෙන ඝනමට්ඨෙන ච සුධාලෙපෙන සම්පන්නො පුණ්ණඝටපන්තිං දස්සෙත්වා කතචිත්තකම්මපග්ගහිතද්ධජො. තිණකට්ඨොදකන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං ඝාසත්ථාය ගෙහානඤ්ච ඡාදනත්ථාය ආහරිත්වා බහූසු ඨානෙසු ඨපිතතිණඤ්ච, ගෙහකරණපචනාදීනං අත්ථාය ආහරිත්වා ඨපිතකට්ඨඤ්ච, යන්තෙහි පවෙසෙත්වා පොක්ඛරණීසු ඨපිතඋදකඤ්ච. සන්නිචිතං හොතීති පටිකච්චෙව අනෙකෙසු ඨානෙසු සුට්ඨු නිචිතං හොති. අබ්භන්තරානං රතියාති අන්තොනගරවාසීනං රතිඅත්ථාය. අපරිතස්සායාති [Pg.183] තාසං අනාපජ්ජනත්ථාය. සාලියවකන්ති නානප්පකාරා සාලියො චෙව යවා ච. තිලමුග්ගමාසාපරණ්ණන්ති තිලමුග්ගමාසා ච සෙසාපරණ්ණඤ්ච.

"हत्थारोहा" (हस्ति-आरोहक) का अर्थ है सभी हाथी-प्रशिक्षक, हाथी-वैद्य, हाथी-पालक आदि। "अस्सारोहा" (अश्व-आरोहक) का अर्थ है सभी अश्व-प्रशिक्षक, अश्व-वैद्य, अश्व-पालक आदि। "रथिका" का अर्थ है सभी रथ-प्रशिक्षक, रथ-योद्धा, रथ-रक्षक आदि। "धनुग्गहा" का अर्थ है धनुर्धर। "चेलका" वे हैं जो युद्ध में विजय-ध्वज लेकर आगे चलते हैं। "चलका" वे हैं जो सेना की व्यूह रचना करते हैं, जैसे "यहाँ राजा का स्थान हो, यहाँ अमुक महामात्र का स्थान हो"। "पिण्डदायिका" साहसी महान योद्धा हैं। वे शत्रु सेना में प्रवेश कर, (शत्रु के) सिरों को पिंड (ताड़ के फल) की तरह काट-काट कर उछलते हुए निकल जाते हैं। अथवा, जो युद्ध के बीच में योद्धाओं के लिए भोजन और पानी लेकर प्रवेश करते हैं, उनका भी यही नाम है। "उग्गा राजपुत्ता" वे प्रसिद्ध राजकुमार हैं जो युद्धभूमि में विचरण करते हैं। "पक्खन्दिनो" वे हैं जो "किसका सिर या शस्त्र लाएँ?" ऐसा पूछकर, "अमुक का" कहे जाने पर युद्ध में कूदकर उसे ही ले आते हैं; क्योंकि वे कूदते (आक्रमण करते) हैं, इसलिए "पक्खन्दिनो" कहलाते हैं। "महानागा" वे हैं जो महान हाथियों के समान होते हैं; हाथियों आदि के सामने आने पर भी पीछे न हटने वाले योद्धाओं का यह नाम है। "सूरा" वे हैं जो अत्यंत वीर हैं, जो कवच और जालीदार वस्त्र पहनकर समुद्र को भी पार करने में सक्षम हैं। "चम्मयोधिनो" वे हैं जो चर्म-कंचुक (चमड़े का कवच) पहनकर या बाणों से रक्षा करने वाली ढाल लेकर युद्ध करते हैं। "दासकपुत्ता" वे घर के दास योद्धा हैं जिनका (स्वामी के प्रति) गहरा स्नेह होता है। "दोवारिको" द्वारपाल है। "वासनालेपनसम्पन्नो" का अर्थ है सभी छिद्रों को ढकने वाले लेप और चूने के लेप से युक्त। अथवा, बाहर खूँटों और प्राकार (दीवार) रूपी आवरण से और घने चिकने चूने के लेप से युक्त, पूर्ण-घटों की पंक्तियाँ दिखाकर और सुंदर चित्रकारी वाले ध्वजों को फहराकर सुसज्जित। "तिणकट्ठोदकं" का अर्थ है हाथियों, घोड़ों आदि के चारे के लिए और घरों को छाने के लिए लाया गया और बहुत से स्थानों पर रखा गया घास; घर बनाने और खाना पकाने आदि के लिए लाया गया और रखा गया काष्ठ (लकड़ी); और यंत्रों द्वारा पहुँचाया गया और पुष्करिणियों (तालाबों) में रखा गया जल। "सन्निचितं होति" का अर्थ है पहले से ही अनेक स्थानों पर अच्छी तरह संचित किया गया है। "अब्भन्तरानं रतिया" का अर्थ है नगर के भीतर रहने वालों के मनोरंजन के लिए। "अपरीतस्साय" का अर्थ है उनके भयभीत न होने के लिए। "सालियवकं" का अर्थ है विभिन्न प्रकार के शाली (चावल) और यव (जौ)। "तिलमुग्गमासापरण्णं" का अर्थ है तिल, मूंग, उड़द और अन्य अनाज।

ඉදානි යස්මා තථාගතස්ස නගරෙ කම්මං නාම නත්ථි, නගරසදිසං පන අරියසාවකං, නගරපරික්ඛාරසදිසෙ ච සත්ත ධම්මෙ, චතුආහාරසදිසානි ච චත්තාරි ඣානානි දස්සෙත්වා එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනං විනිවට්ටෙස්සාමීති අයං උපමා ආභතා. තස්මා තං දෙසනං පකාසෙතුං ඉදං එවමෙව ඛොතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සද්ධම්මෙහීති සුධම්මෙහි. සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය චෙව පච්චක්ඛසද්ධාය ච සමන්නාගතො. තත්ථ දානසීලාදීනං ඵලං සද්දහිත්වා දානාදිපුඤ්ඤකරණෙ සද්ධා ඔකප්පනසද්ධා නාම. මග්ගෙන ආගතසද්ධා පච්චක්ඛසද්ධා නාම. පසාදසද්ධාතිපි එසා එව. තස්සා ලක්ඛණාදීහි විභාගො වෙදිතබ්බො.

अब, चूँकि तथागत के लिए नगर में कोई (सांसारिक) कार्य नहीं है, इसलिए नगर के समान आर्यश्रावक को, नगर के उपकरणों के समान सात धर्मों को, और चार प्रकार के आहार के समान चार ध्यानों को दिखाकर, ग्यारह स्थानों पर अर्हत्व को स्थापित कर उपदेश को समाप्त करने के लिए यह उपमा दी गई है। इसलिए उस देशना को प्रकाशित करने के लिए "एवमेव खो" आदि वचन कहे गए हैं। वहाँ "सद्धम्मेहि" का अर्थ है सद्धर्मों से। "सद्धो" का अर्थ है जो श्रद्धा (अवगाहन श्रद्धा) और प्रत्यक्ष श्रद्धा से युक्त है। वहाँ दान, शील आदि के फल पर विश्वास करके दान आदि पुण्य कर्म करने में जो श्रद्धा है, वह "ओकप्पनसद्धा" (अवगाहन श्रद्धा) कहलाती है। मार्ग (आर्य मार्ग) से प्राप्त श्रद्धा "पच्चक्खसद्धा" (प्रत्यक्ष श्रद्धा) कहलाती है। इसे ही "पसादसद्धा" (प्रसाद श्रद्धा) भी कहते हैं। इसके लक्षण आदि के द्वारा विभाजन को समझना चाहिए।

‘‘සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා ච, මහාරාජ, සද්ධා සම්පසාදනලක්ඛණා චා’’ති (මි. ප. 2.1.10) හි වචනතො ඉදං සද්ධාය ලක්ඛණං නාම. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි සද්ධො පසන්නො වෙදිතබ්බො. කතමෙහි තීහි? සීලවන්තානං දස්සනකාමො හොතී’’තිආදිනා (අ. නි. 3.42) නයෙන වුත්තං පන සද්ධාය නිමිත්තං නාම. ‘‘කො චාහාරො සද්ධාය, සද්ධම්මස්සවනන්තිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61) අයං පනස්සා ආහාරො නාම. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයං අනුධම්මො හොති, යං රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරිස්සතී’’ති අයමස්ස අනුධම්මො නාම. ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං, සිරී භොගානමාසයො’’ (සං. නි. 1.79). ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොති’’ (සං. නි. 1.36). ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝං’’ (සං. නි. 1.246). ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨි’’ (සු. නි. 77; සං. නි. 1.197). ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො. උපෙඛාසෙතදන්තවා’’තිආදීසු පන සුත්තෙසු එතිස්සා බද්ධභත්තපුටාදිසරික්ඛතාය අනෙකසරසතා භගවතා පකාසිතා. ඉමස්මිං පන නගරොපමසුත්තන්තෙ එසා අචලසුප්පතිට්ඨිතතාය එසිකාථම්භසදිසා කත්වා දස්සිතා.

"हे महाराज! श्रद्धा सम्प्रखन्दन (कूदने/प्रवृत्त होने) के लक्षण वाली और सम्प्रसादन (चित्त को प्रसन्न करने) के लक्षण वाली होती है" - इस वचन के अनुसार, यह श्रद्धा का लक्षण है। "भिक्षुओं! तीन कारणों से श्रद्धालु और प्रसन्न व्यक्ति को जानना चाहिए। किन तीन से? वह शीलवानों के दर्शन की इच्छा रखता है..." आदि विधि से जो कहा गया है, वह श्रद्धा का "निमित्त" (कारण) है। "श्रद्धा का आहार क्या है? सद्धर्म का श्रवण" - यह इसका "आहार" है। "भिक्षुओं! श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित भिक्षु का यह अनुधर्म है कि वह रूप में निर्वेद (वैराग्य) की बहुलता के साथ विहार करे" - यह इसका "अनुधर्म" है। "श्रद्धा पाथेय (रास्ते का भोजन) बाँधती है, श्री भोगों का आश्रय है", "श्रद्धा पुरुष की दूसरी (साथी) होती है", "श्रद्धा से ओघ को पार करता है", "श्रद्धा बीज है, तप वृष्टि है", "श्रद्धा रूपी सूँड वाला महानाग, उपेक्षा रूपी श्वेत दांतों वाला है" - आदि सूत्रों में भगवान ने इस श्रद्धा की, बंधे हुए भोजन के पोटली आदि के समान होने के कारण, अनेक कार्यों वाली प्रकृति को प्रकाशित किया है। परंतु इस नगरोपम सुत्त में, श्रद्धा के अचल और सुप्रतिष्ठित होने के कारण, इसे "एसिकाथम्भ" (इन्द्रकील/द्वार-स्तम्भ) के समान दिखाया गया है।

සද්ධෙසිකොති සද්ධං එසිකාථම්භං කත්වා අරියසාවකො අකුසලං පජහතීති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු යොජනා කාතබ්බා. අපිචෙත්ථ හිරොත්තප්පෙහි තීසු ද්වාරෙසු සංවරො සම්පජ්ජති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති[Pg.184]. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනාය කූටං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

"सद्धेसिको" का अर्थ है श्रद्धा को द्वार-स्तम्भ बनाकर आर्यश्रावक अकुशल का त्याग करता है - इस विधि से सभी पदों में योजना करनी चाहिए। इसके अतिरिक्त, यहाँ ह्री और ओत्तप्प के द्वारा तीनों द्वारों (काय, वाणी, मन) में संवर सिद्ध होता है, वह चतुपारिशुद्धि शील होता है। इस प्रकार, इस सुत्त में ग्यारह स्थानों पर अर्हत्व को स्थापित कर देशना के शिखर (चरम) को ग्रहण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए।

4. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

४. धम्मञ्ञू सुत्त की व्याख्या।

68. චතුත්ථෙ කාලං ජානාතීති යුත්තප්පත්තකාලං ජානාති. අයං කාලො උද්දෙසස්සාති අයං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනකාලො. පරිපුච්ඡායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පරිපුච්ඡාය. යොගස්සාති යොගෙ කම්මං පක්ඛිපනස්ස. පටිසල්ලානස්සාති නිලීයනස්ස එකීභාවස්ස. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ හොතීති එවං භික්ඛු පුග්ගලානං පරොපරං තික්ඛමුදුභාවං ජානනසමත්ථො නාම හොති.

६८. चौथे सुत्त में, 'कालं जानाति' का अर्थ है कि वह उचित और प्राप्त समय को जानता है। 'अयं कालो उद्देसस्सा' का अर्थ है कि यह बुद्ध वचनों को सीखने का समय है। 'परिपृच्छाय' का अर्थ है अर्थ और अनर्थ, कारण और अकारण के विषय में पूछने के लिए। 'योगस्स' का अर्थ है योग (कर्मस्थान) के अभ्यास में स्वयं को लगाने के लिए। 'प्रतिसंलयन' का अर्थ है एकांतवास और अकेलेपन के लिए। 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो' का अर्थ है नौ लोकोत्तर धर्मों के अनुरूप धर्म, जो पूर्वभाग की विपश्यना प्रतिपदा है, उसका अभ्यास करने वाला। 'इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु पुद्गल-परोपरज्ञ होता है' का अर्थ है कि इस प्रकार भिक्षु व्यक्तियों की श्रेष्ठता और हीनता, उनकी तीक्ष्णता और मृदुता को जानने में समर्थ होता है।

5. පාරිච්ඡත්තකසුත්තවණ්ණනා

५. पारिच्छत्तक सुत्त की व्याख्या।

69. පඤ්චමෙ පන්නපලාසොති පතිතපලාසො. ජාලකජාතොති සඤ්ජාතපත්තපුප්ඵජාලො. තස්ස හි පත්තජාලඤ්ච පුප්ඵජාලඤ්ච සහෙව නික්ඛමති. ඛාරකජාතොති පාටියෙක්කං සඤ්ජාතෙන සුවිභත්තෙන පත්තජාලකෙන ච පුප්ඵජාලකෙන ච සමන්නාගතො. කුටුමලකජාතොති සඤ්ජාතමකුළො. කොරකජාතොති අවිකසිතෙහි මහාකුච්ඡීහි සම්භින්නමුඛෙහි පුප්ඵෙහි සමන්නාගතො. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බාකාරෙන සුපුප්ඵිතො. දිබ්බෙ චත්තාරො මාසෙති දිබ්බෙන ආයුනා චත්තාරො මාසෙ. මනුස්සගණනාය පන තානි ද්වාදස වස්සසහස්සානි හොන්ති. පරිචාරෙන්තීති ඉතො චිතො ච ඉන්ද්‍රියානි චාරෙන්ති, කීළන්ති රමන්තීති අත්ථො.

६९. पाँचवें सुत्त में, 'पन्नपलासो' का अर्थ है गिरे हुए पत्तों वाला। 'जालकजातो' का अर्थ है पत्तों और फूलों के जाल से युक्त। क्योंकि उसके पत्तों का जाल और फूलों का जाल साथ ही निकलते हैं। 'खारकजातो' का अर्थ है अलग-अलग उत्पन्न और सुविभक्त पत्तों के जाल और फूलों के जाल से युक्त। 'कुटुमलकजातो' का अर्थ है उत्पन्न कलियों वाला। 'कोरकजातो' का अर्थ है बिना खिले, बड़े कोटर वाले और बंद मुख वाले फूलों से युक्त। 'सब्बपालिफुल्लो' का अर्थ है सभी प्रकार से अच्छी तरह खिला हुआ। 'दिव्य चार महीने' का अर्थ है दिव्य आयु के अनुसार चार महीने। मनुष्यों की गणना के अनुसार तो वे बारह हजार वर्ष होते हैं। 'परिचारेंति' का अर्थ है कि इधर-उधर इंद्रियों को विचरित करते हैं, क्रीड़ा करते हैं और रमण करते हैं।

ආභාය ඵුටං හොතීති තත්තකං ඨානං ඔභාසෙන ඵුටං හොති. තෙසඤ්හි පුප්ඵානං බාලසූරියස්ස විය ආභා හොති, පත්තානි පණ්ණච්ඡත්තප්පමාණානි, අන්තො මහාතුම්බමත්තා රෙණු හොති. පුප්ඵිතෙ පන පාරිච්ඡත්තකෙ ආරොහනකිච්චං වා අඞ්කුසකං ගහෙත්වා නමනකිච්චං වා පුප්ඵාහරණත්ථං චඞ්ගොටකකිච්චං වා නත්ථි, කන්තනකවාතො උට්ඨහිත්වා පුප්ඵානි වණ්ටතො කන්තති, සම්පටිච්ඡනකවාතො සම්පටිච්ඡති, පවෙසනකවාතො සුධම්මං දෙවසභං පවෙසෙති, සම්මජ්ජනකවාතො පුරාණපුප්ඵානි නීහරති, සන්ථරණකවාතො පත්තකණ්ණිකකෙසරානි රඤ්ජෙන්තො සන්ථරති. මජ්ඣට්ඨානෙ ධම්මාසනං [Pg.185] හොති යොජනප්පමාණො රතනපල්ලඞ්කො උපරි තියොජනෙන සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන, තදනන්තරං සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආසනං අත්ථරියති, තතො තෙත්තිංසාය දෙවපුත්තානං, තතො අඤ්ඤෙසං මහෙසක්ඛානං දෙවානං, අඤ්ඤතරදෙවතානං පුප්ඵකණ්ණිකාව ආසනං හොති. දෙවා දෙවසභං පවිසිත්වා නිසීදන්ති. තතො පුප්ඵෙහි රෙණුවට්ටි උග්ගන්ත්වා උපරිකණ්ණිකං ආහච්ච නිපතමානා දෙවතානං තිගාවුතප්පමාණං අත්තභාවං ලාඛාරසපරිකම්මසජ්ජිතං විය සුවණ්ණචුණ්ණපිඤ්ජරං විය කරොති. එකච්චෙ දෙවා එකෙකං පුප්ඵං ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරන්තාපි කීළන්තියෙව. පහරණකාලෙපි මහාතුම්බප්පමාණා රෙණු නික්ඛමිත්වා සරීරං පභාසම්පන්නෙහි ගන්ධචුණ්ණෙහි සඤ්ජතමනොසිලාරාගං විය කරොති. එවං සා කීළා චතූහි මාසෙහි පරියොසානං ගච්ඡති. අයමානුභාවොති අයං අනුඵරිතුං ආනුභාවො.

‘आभा से व्याप्त होता है’ का अर्थ है कि उतना स्थान (पचास योजन) प्रकाश से व्याप्त हो जाता है। क्योंकि उन फूलों की आभा बाल सूर्य के समान होती है, पत्ते छत्र के परिमाण के होते हैं, और भीतर बड़े तुम्बे के बराबर पराग होता है। पारिच्छत्तक के खिलने पर, फूल तोड़ने के लिए ऊपर चढ़ने, अंकुश लेकर झुकाने या टोकरी रखने की आवश्यकता नहीं होती। काटने वाली हवा उठकर फूलों को उनके डंठल से काट देती है, झेलने वाली हवा उन्हें झेल लेती है, प्रवेश कराने वाली हवा उन्हें सुधर्मा देवसभा में पहुँचा देती है, बुहारने वाली हवा पुराने फूलों को बाहर निकाल देती है, और बिछाने वाली हवा पंखुड़ियों और केसर को सजाते हुए बिछा देती है। मध्य स्थान में एक योजन परिमाण का रत्न-पलंग रूपी धर्मासन होता है, जिसके ऊपर तीन योजन का श्वेत छत्र लगा होता है। उसके बाद देवराज शक्र का आसन बिछाया जाता है, फिर तैंतीस देवपुत्रों का, फिर अन्य महानुभाव देवों का, और साधारण देवताओं के लिए फूलों की कर्णिका ही आसन होती है। देवगण देवसभा में प्रवेश कर बैठते हैं। तब फूलों से पराग की राशि उठकर ऊपर की कर्णिका से टकराकर गिरती हुई देवताओं के तीन गव्यूत परिमाण वाले शरीर को लाख के रस से रंगे हुए के समान अथवा स्वर्ण चूर्ण से रंगे हुए के समान कर देती है। कुछ देव एक-एक फूल लेकर एक-दूसरे को मारते हुए क्रीड़ा करते हैं। प्रहार के समय भी बड़े तुम्बे के परिमाण वाला पराग निकलकर शरीर को आभायुक्त सुगंधित चूर्ण से रंगे हुए मनःशिला के रंग के समान कर देता है। इस प्रकार वह क्रीड़ा चार महीनों में समाप्त होती है। ‘अयं आनुभावो’ का अर्थ है कि यह चारों ओर फैलने का प्रभाव है।

ඉදානි යස්මා න සත්ථා පාරිච්ඡත්තකෙන අත්ථිකො, තෙන පන සද්ධිං උපමෙත්වා සත්ත අරියසාවකෙ දස්සෙතුකාමො, තස්මා තෙ දස්සෙතුං එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජාය චෙතෙතීති පබ්බජිස්සාමීති චින්තෙති. දෙවානංවාති දෙවානං විය. යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතීති පථවිතලතො යාව බ්‍රහ්මලොකා සාධුකාරසද්දෙන සබ්බං එකසද්දමෙව හොති. අයමානුභාවොති අයං ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අනුඵරණානුභාවො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලං පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොති, කසිණපරිකම්මං පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතං, විපස්සනාය සද්ධිං තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති. දෙසනාය හෙට්ඨතො වා උපරිතො වා උභයතො වා පරිච්ඡෙදො හොති, ඉධ පන උභයතො පරිච්ඡෙදො. තෙනෙතං වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

अब चूँकि शास्ता को पारिच्छत्तक वृक्ष से कोई प्रयोजन नहीं है, बल्कि उसके साथ तुलना करके वे सात आर्य श्रावकों को दिखाना चाहते हैं, इसलिए उन्हें दिखाने के लिए 'एवमेव खो' आदि कहा। वहाँ 'प्रव्रज्या के लिए चेतता है' का अर्थ है कि वह सोचता है 'मैं प्रव्रजित होऊँगा'। 'देवों के समान'। 'ब्रह्मलोक तक शब्द गूँजता है' का अर्थ है कि पृथ्वी तल से लेकर ब्रह्मलोक तक साधुकार के शब्द से सब एक ही शब्दमय हो जाता है। ‘अयं आनुभावो’ का अर्थ है कि यह क्षीणास्त्रव भिक्षु का सर्वत्र व्याप्त होने वाला प्रभाव है। इस सुत्त में, चतुपारिशुद्धि शील प्रव्रज्या पर आश्रित है, कसिण-परिकर्म प्रथम ध्यान पर आश्रित है, और विपश्यना के साथ तीन मार्ग और तीन फल अर्हत्व मार्ग पर आश्रित हैं। देशना का परिच्छेद नीचे से, ऊपर से या दोनों ओर से होता है, यहाँ दोनों ओर से परिच्छेद है। इसलिए यह कहा गया है। संक्षेप में यहाँ वट्ट और विवट्ट (संसार और निर्वाण) के बारे में कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए।

6. සක්කච්චසුත්තවණ්ණනා

६. सक्कच्च सुत्त की व्याख्या।

70. ඡට්ඨෙ පරිසුද්ධා ච භවිස්සන්තීති භිය්‍යොසොමත්තාය පරිසුද්ධා භවිස්සන්ති නිම්මලා. සකම්මාරගතොති එත්ථ ස-කාරො නිපාතමත්තං, කම්මාරගතො කම්මාරුද්ධනගතොති අත්ථො.

७०. छठे सुत्त में, 'परिशुद्ध होंगे' का अर्थ है कि वे अत्यधिक मात्रा में परिशुद्ध और निर्मल होंगे। 'सकम्मारगतो' में 'स' कार केवल निपात है, इसका अर्थ है सुनार की भट्टी में गया हुआ।

7. භාවනාසුත්තවණ්ණනා

७. भावना सुत्त की व्याख्या।

71. සත්තමෙ [Pg.186] අනනුයුත්තස්සාති න යුත්තප්පයුත්තස්ස හුත්වා විහරතො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛූපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති සුක්කපක්ඛූපමාය එව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්‍යථාපි නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පනෙතං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨං වචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි, උස්මීකතානීති වුත්තං හොති. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො.

७१. सातवें (सुत्त) में, 'अनानयुत्तस्स' का अर्थ है—जो (साधना में) पूरी तरह से लगा हुआ न रहकर विहार करता है। 'सेय्यथापि भिक्खवे कुक्कुटिया अण्डानि'—यहाँ कृष्णपक्ष और शुक्लपक्ष के भेद से दो उपमाएँ कही गई हैं। उनमें से कृष्णपक्ष की उपमा अर्थ को सिद्ध नहीं करती, दूसरी (शुक्लपक्ष की) सिद्ध करती है; इसलिए शुक्लपक्ष की उपमा से ही अर्थ समझना चाहिए। 'सेय्यथा' एक निपात है जो उपमा के अर्थ में प्रयुक्त होता है। 'अपि' सम्भावना के अर्थ में है। दोनों मिलकर 'सेय्यथापि नाम भिक्खवे' (जैसे कि हे भिक्षुओं) इस अर्थ को दर्शाते हैं। 'कुक्कुटिया अण्डानि अट्ठ वा दस वा द्वादस वा'—यहाँ यद्यपि मुर्गी के अंडे बताए गए प्रकार से कम या अधिक भी हो सकते हैं, फिर भी वचन की मधुरता (सुगमता) के लिए ऐसा कहा गया है। लोक में ऐसा वचन मधुर होता है। 'तानस्सु' का अर्थ है—'वे (अंडे) हों'। 'कुक्कुटिया सम्मा अधिसयितानि'—उस जननी मुर्गी द्वारा पंख फैलाकर उनके ऊपर बैठने से अच्छी तरह से सेए गए। 'सम्मा परिसेदितानि'—समय-समय पर (मुर्गी की) गर्मी पहुँचाकर चारों ओर से अच्छी तरह स्वेदित (गर्म) किए गए, अर्थात् 'उस्मीकतानि' (गर्म किए गए) कहा गया है। 'सम्मा परिभावितानि'—समय-समय पर चारों ओर से अच्छी तरह भावित किए गए, अर्थात् मुर्गी की गंध उनमें समाविष्ट की गई—यह अर्थ है।

කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමං තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති. යොපි නෙසං අල්ලසිනෙහො, සො පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡති. කපාලස්ස තනුත්තා බහිද්ධා ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘චිරං වත මයං සංකුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හ, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව. නික්ඛමන්තා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.

'किञ्चापि तस्सा कुक्कुटिया'—उस मुर्गी के इन तीन प्रकार के कार्यों को प्रमाद-रहित होकर करने पर, चाहे ऐसी इच्छा उत्पन्न न भी हो (कि मेरे बच्चे सुखपूर्वक निकलें), फिर भी वे चूजे बताए गए तरीके से कुशलतापूर्वक अंडे फोड़कर निकलने के योग्य होते हैं। क्योंकि उस मुर्गी द्वारा इन तीन विधियों से उन अंडों की रक्षा किए जाने पर वे सड़ते नहीं हैं। उनमें जो गीलापन (स्नेह) होता है, वह सूख जाता है, छिलका पतला हो जाता है, पैरों के नाखून और चोंच कठोर हो जाते हैं, और वे स्वयं भी परिपक्व हो जाते हैं। छिलके के पतला होने के कारण बाहर का प्रकाश भीतर दिखाई देने लगता है, तब वे सोचते हैं—"अहो! हम लंबे समय से हाथ-पैर सिकोड़कर इस संकीर्ण स्थान में सोए हुए थे, और यह बाहर प्रकाश दिख रहा है, अब यहाँ हमारा सुखपूर्वक रहना होगा।" ऐसा सोचकर निकलने की इच्छा से वे पैर से छिलके पर प्रहार करते हैं, गर्दन फैलाते हैं, जिससे वह छिलका दो भागों में टूट जाता है। तब वे पंख फड़फड़ाते हुए और उस क्षण के अनुरूप चहचहाते हुए बाहर निकल आते हैं। निकलते ही वे गाँव के क्षेत्र को सुशोभित करते हुए विचरण करते हैं।

එවමෙව [Pg.187] ඛොති ඉදං ඔපම්මසම්පටිපාදනං. තං එවං අත්ථෙන සංසන්දෙත්වා වෙදිතබ්බං – තස්සා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං විය හි ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනං අනුයුත්තකාලො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය භාවනං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. තස්සා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං, අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටපොතකානං නඛතුණ්ඩකානං ථද්ධභාවො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො, කුක්කුටපොතකානං පරිණාමකාලො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය තස්ස භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා විචරන්තස්ස තජ්ජාතිකං උතුසප්පායං වා භොජනසප්පායං වා පුග්ගලසප්පායං වා ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො.

'एवमेव खो'—यह उपमा का उपमेय के साथ समन्वय है। उसे इस प्रकार अर्थ के साथ जोड़कर समझना चाहिए—जैसे उस मुर्गी का अंडों को सेना आदि तीन प्रकार के कार्य करना है, वैसे ही इस भिक्षु का भावना (साधना) में लगा हुआ समय समझना चाहिए। जैसे मुर्गी के तीन प्रकार के कार्यों को पूरा करने से अंडों का न सड़ना है, वैसे ही भावना में लगे हुए भिक्षु के तीन प्रकार की अनुपश्यनाओं को सिद्ध करने से विपश्यना ज्ञान का क्षय न होना समझना चाहिए। जैसे तीन प्रकार के कार्यों से अंडों के गीलेपन का सूखना है, वैसे ही उस भिक्षु के तीन प्रकार की अनुपश्यनाओं की सिद्धि से तीनों भवों के प्रति आसक्ति (तृष्णा) का क्षय होना समझना चाहिए। जैसे अंडों के छिलकों का पतला होना है, वैसे ही भिक्षु के अविद्या रूपी अंडकोष (छिलके) का पतला होना समझना चाहिए। जैसे चूजों के नाखून और चोंच का कठोर होना है, वैसे ही भिक्षु के विपश्यना ज्ञान की तीक्ष्णता, प्रखरता, निर्मलता और शूरता को समझना चाहिए। जैसे चूजों के परिपक्व होने का समय है, वैसे ही भिक्षु के विपश्यना ज्ञान की परिपक्वता का समय, वृद्धि का समय और (ज्ञान के) गर्भ धारण का समय समझना चाहिए। जैसे चूजों द्वारा पैरों के नाखूनों या चोंच से अंडे के छिलके को तोड़कर, पंख फड़फड़ाकर कुशलतापूर्वक बाहर निकलने का समय है, वैसे ही उस भिक्षु द्वारा विपश्यना ज्ञान रूपी गर्भ को धारण कर विचरण करते हुए, उसके अनुकूल ऋतु-सुविधा, भोजन-सुविधा, पुद्गल-सुविधा या धर्मश्रवण-सुविधा प्राप्त कर, एक ही आसन पर बैठे हुए विपश्यना को बढ़ाते हुए, क्रमशः प्राप्त अर्हत् मार्ग द्वारा अविद्या रूपी अंडकोष को तोड़कर, अभिज्ञा रूपी पंखों को फड़फड़ाकर कुशलतापूर्वक अर्हत् पद प्राप्त करने का समय समझना चाहिए।

යථා පන කුක්කුටපොතකානං පරිණතභාවං ඤත්වා මාතාපි අණ්ඩකොසං භින්දති, එවං තථාරූපස්ස භික්ඛුනො ඤාණපරිපාකං ඤත්වා සත්ථාපි –

जैसे चूजों की परिपक्वता को जानकर माता (मुर्गी) भी अंडे के छिलके को तोड़ देती है, वैसे ही उस प्रकार के भिक्षु के ज्ञान की परिपक्वता को जानकर शास्ता (बुद्ध) भी—

‘‘උච්ඡින්ද සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285) –

"अपने स्नेह (आसक्ति) को उसी प्रकार काट डालो जैसे हाथ से शरद ऋतु के कुमुद (कमल) को; शांति के मार्ग (निर्वाण) को ही बढ़ाओ, जिसका सुगत (बुद्ध) ने उपदेश दिया है।"

ආදිනා නයෙන ඔභාසං ඵරිත්වා ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති. සො ගාථාපරියොසානෙ අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තතො පට්ඨාය යථා තෙ කුක්කුටපොතකා ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා තත්ථ විචරන්ති, එවං අයම්පි මහාඛීණාසවො නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා සඞ්ඝාරාමං උපසොභයමානො විචරති.

इत्यादि विधि से आभा (प्रकाश) फैलाकर गाथा के माध्यम से अविद्या रूपी अंडकोष पर प्रहार करते हैं। वह भिक्षु गाथा की समाप्ति पर अविद्या रूपी अंडकोष को छिन्न कर अर्हत् पद प्राप्त कर लेता है। उसके बाद से, जैसे वे चूजे गाँव के क्षेत्र को सुशोभित करते हुए वहाँ विचरण करते हैं, वैसे ही यह महान क्षीणास्त्रव (अर्हत्) भी निर्वाण को आलम्बन बनाकर फल-समापत्ति में प्रविष्ट होकर संघाराम को सुशोभित करते हुए विचरण करता है।

ඵලගණ්ඩස්සාති [Pg.188] වඩ්ඪකිස්ස. සො හි ඔලම්බකසඞ්ඛාතං ඵලං චාරෙත්වා දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති ඵලගණ්ඩොති වුච්චති. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකස්ස ගහණට්ඨානෙ. එත්තකං මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණන්ති පබ්බජිතස්ස හි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය යොනිසොමනසිකාරෙන වත්තපටිපත්තියා ච නිච්චකාලං ආසවා ඛීයන්ති. එවං ඛීයමානානං පන නෙසං ‘‘එත්තකං අජ්ජ ඛීණං එත්තකං හිය්‍යො’’ති එවමස්ස ඤාණං න හොතීති අත්ථො. ඉමාය උපමාය විපස්සනානිසංසො දීපිතො.

'फलगण्डस्स' का अर्थ है—बढ़ई (सूत्रधार) का। वह 'ओलम्बक' (साहुल) नामक धागे को पकड़कर लकड़ी की गाँठों को दूर करता है, इसलिए उसे 'फलगण्ड' कहा जाता है। 'वासीजटे' का अर्थ है—बसूले (वासी) की मूठ पकड़ने के स्थान पर। 'एत्तकं मे अज्ज आसवानं खीणं'—प्रव्रजित व्यक्ति के प्रव्रज्या के संक्षेप, स्वाध्याय, परिपृच्छा, योनिशो मनसिकार और व्रत-प्रतिपत्ति से निरंतर आस्रवों का क्षय होता रहता है। इस प्रकार क्षीण होते हुए उन आस्रवों के विषय में उसे ऐसा ज्ञान नहीं होता कि "आज इतने आस्रव क्षीण हुए, कल इतने हुए थे।" इस उपमा से विपश्यना के लाभ को दर्शाया गया है।

හෙමන්තිකෙනාති හෙමන්තසමයෙන. පටිප්පස්සම්භන්තීති ථිරභාවෙන පරිහායන්ති. එවමෙව ඛොති එත්ථ මහාසමුද්දො විය සාසනං දට්ඨබ්බං, නාවා විය යොගාවචරො, නාවාය මහාසමුද්දෙ පරියායනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ විචරණං, නාවාය මහාසමුද්දඋදකෙන ඛජ්ජමානානං බන්ධනානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහියෙව සංයොජනානං තනුභාවො, නාවාය ථලෙ උක්ඛිත්තකාලො විය භික්ඛුනො නිස්සයමුත්තකස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසනකාලො, දිවා වාතාතපෙන සංසුස්සනං විය විපස්සනාඤාණෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සංසුස්සනං, රත්තිං හිමොදකෙන තෙමනං විය කම්මට්ඨානං නිස්සාය උප්පන්නෙන පීතිපාමොජ්ජෙන චිත්තතෙමනං, රත්තින්දිවං වාතාතපෙහි චෙව හිමොදකෙන ච පරිසුක්ඛපරිතින්තානං බන්ධනානං දුබ්බලභාවො විය විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහි සංයොජනානං භිය්‍යොසොමත්තාය දුබ්බලභාවො, පාවුස්සකමෙඝො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, මෙඝවුට්ඨිඋදකෙන නාවාය අන්තොපූතිභාවො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙ කම්මට්ඨානෙ එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස අරහත්තඵලාධිගමො. පූතිබන්ධනාය නාවාය කිඤ්චි කාලං ඨානං විය ඛීණසංයොජනස්ස අරහතො මහාජනං අනුග්ගණ්හන්තස්ස යාවතායුකං ඨානං, පූතිබන්ධනාය නාවාය අනුපුබ්බෙන භිජ්ජිත්වා අපණ්ණත්තිකභාවූපගමො විය ඛීණාසවස්ස උපාදින්නක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොති ඉමාය උපමාය සංයොජනානං දුබ්බලතා දීපිතා.

"हेमन्तिकेन" का अर्थ है हेमंत ऋतु (सर्दियों) के समय में। "पठिप्पस्सम्भन्ति" का अर्थ है स्थिरता के भाव से क्षीण होना। इसी प्रकार यहाँ महासमुद्र के समान शासन (बुद्ध-शासन) को देखना चाहिए, नौका के समान योगावचर (साधक) को, नौका का महासमुद्र में भ्रमण करने के समान इस भिक्षु का पाँच वर्ष से कम की अवधि में आचार्य और उपाध्याय के पास विचरण करने को देखना चाहिए। जैसे महासमुद्र के जल से नौका के बंधन (रस्सियाँ) घिसकर कमजोर हो जाते हैं, वैसे ही भिक्षु के प्रव्रज्या के संक्षेप से, उद्देस (पाठ) और परिपुच्छा (प्रश्न-उत्तर) आदि के द्वारा ही संयोजनों की दुर्बलता को देखना चाहिए। जैसे नौका को स्थल पर रखे जाने का समय है, वैसे ही निस्सय-मुक्त (गुरु के आश्रय से मुक्त) भिक्षु का कर्मस्थान लेकर अरण्य में निवास करने का समय देखना चाहिए। जैसे दिन में हवा और धूप से सूखना होता है, वैसे ही विपश्यना ज्ञान के द्वारा तृष्णा रूपी स्नेह (चिपचिपाहट) का सूखना देखना चाहिए। जैसे रात में ओस के जल से भीगना होता है, वैसे ही कर्मस्थान के आश्रय से उत्पन्न प्रीति और प्रमोद के द्वारा चित्त का भीगना देखना चाहिए। जैसे रात-दिन हवा, धूप और ओस के जल से सूखने और भीगने वाले बंधनों की दुर्बलता होती है, वैसे ही विपश्यना ज्ञान, प्रीति और प्रमोद के द्वारा संयोजनों की अत्यधिक दुर्बलता को देखना चाहिए। वर्षा ऋतु के मेघ के समान अर्हत् मार्ग ज्ञान को देखना चाहिए। जैसे मेघ की वर्षा के जल से नौका के भीतर सड़न (पूतभाव) पैदा होती है, वैसे ही आरब्ध-विपश्यक (विपश्यना में लगे हुए) भिक्षु का रूप-सत्तक आदि के वश से विपश्यना बढ़ाते हुए, कर्मस्थान के स्पष्ट होने पर, एक दिन ऋतु-सप्पाय आदि प्राप्त कर एक ही पर्यंक (आसन) पर बैठे हुए अर्हत् फल की प्राप्ति को देखना चाहिए। जैसे सड़े हुए बंधनों वाली नौका का कुछ समय तक टिकना होता है, वैसे ही क्षीण-संयोजन वाले अर्हत् का महाजन पर अनुग्रह करते हुए आयु के अंत तक टिकना जानना चाहिए। जैसे सड़े हुए बंधनों वाली नौका का क्रमशः टूटकर 'अज्ञेय' (प्रज्ञप्ति से परे) भाव को प्राप्त होना है, वैसे ही क्षीणास्त्रव (अर्हत्) का उपादिन्न-स्कंधों के भेद (मृत्यु) से अनुपधिशेष निर्वाण धातु में परिनिर्वाण होने पर 'अज्ञेय' भाव को प्राप्त होना देखना चाहिए। इस उपमा के द्वारा संयोजनों की दुर्बलता दिखाई गई है।

8. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

८. अग्निक्खन्धोपम सुत्त की व्याख्या।

72. අට්ඨමං [Pg.189] අත්ථුප්පත්තියං කථිතං. අත්ථුප්පත්ති පනස්ස හෙට්ඨා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තවණ්ණනාය (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51 ආදයො) විත්ථාරිතා එව. පස්සථ නොති පස්සථ නු. ආලිඞ්ගිත්වාති උපගූහිත්වා. උපනිසීදෙය්‍යාති සමීපෙ නිස්සාය නිසීදෙය්‍ය. උපනිපජ්ජෙය්‍යාති උපගන්ත්වා නිපජ්ජෙය්‍ය. ආරොචයාමීති ආචික්ඛාමි. පටිවෙදයාමීති පටිවෙදෙත්වා ජානාපෙත්වා කථෙමි. වාලරජ්ජුයාති අස්සවාලගොවාලෙහි වට්ටිතරජ්ජුයා. පච්චොරස්මින්ති උරමජ්ඣෙ. ඵෙණුද්දෙහකන්ති ඵෙණං උද්දෙහිත්වා, උස්සාදෙත්වාති අත්ථො. අත්තත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකලොකියලොකුත්තරං අත්ථං. පරත්ථොභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තස්ස (අ. නි. 1.51 ආදයො) අත්ථුප්පත්තියං කථිතමෙව. ඉදඤ්ච පන සුත්තං කථෙත්වා සත්ථා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තං කථෙසි. නවමං උත්තානත්ථමෙව.

७२. आठवाँ सुत्त 'अत्थुप्पत्ति' (विषय की उत्पत्ति) के संबंध में कहा गया है। इसकी उत्पत्ति का विस्तार नीचे चूलच्छरा-संघात सुत्त की व्याख्या में किया गया है। "पस्सथ नो" का अर्थ है "पस्सथ नु" (क्या तुम देखते हो?)। "आलिंगित्वा" का अर्थ है गले लगाकर (आलिंगन कर)। "उपनिसीदेय्या" का अर्थ है समीप में आश्रय लेकर बैठना। "उपनिपज्जेय्या" का अर्थ है पास जाकर लेटना। "आरोचेयामि" का अर्थ है मैं कहता हूँ (आचिक्खामि)। "पटिवेदयामि" का अर्थ है जानकर या बोध कराकर कहता हूँ। "वालरज्जुया" का अर्थ है घोड़े या गाय के बालों से बनी रस्सी से। "पच्चोरस्मिं" का अर्थ है छाती के मध्य में। "फेणुद्देहकं" का अर्थ है झाग (फेन) को ऊपर उठाकर या बढ़ाकर। "अत्तत्थं" का अर्थ है अपना दृष्टधार्मिक (वर्तमान), साम्परायिक (परलोक), लौकिक और लोकोत्तर अर्थ (हित)। परार्थ और उभयार्थ में भी यही विधि है। यहाँ जो कुछ शेष कहने योग्य है, वह सब चूलच्छरा-संघात सुत्त की उत्पत्ति में कहा ही गया है। और इस सुत्त को कहकर शास्ता ने चूलच्छरा-संघात सुत्त को कहा। नौवाँ सुत्त स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

10. අරකසුත්තවණ්ණනා

१०. अरक सुत्त की व्याख्या।

74. දසමෙ පරිත්තන්ති අප්පං ථොකං. තඤ්හි සරසපරිත්තතායපි ඛණපරිත්තතායපි ඨිතිපරිත්තතායපි පරිත්තමෙව. ලහුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො ලහුකං. මන්තායං බොද්ධබ්බන්ති මන්තාය බොද්ධබ්බං, පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතසම්භවා. හාරහාරිනීති රුක්ඛනළවෙළුආදීනි හරිතබ්බානි හරිතුං සමත්ථා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

७४. दसवें सुत्त में "परित्तं" का अर्थ है अल्प, थोड़ा। वह (प्राणियों का जीवन) अपने स्वभाव की अल्पता से, क्षण की अल्पता से और स्थिति की अल्पता से भी अल्प ही है। शीघ्र उत्पन्न होकर निरुद्ध होने के कारण "लहुकं" (लघु) कहलाता है। "मन्तायं बोद्धब्बं" का अर्थ है प्रज्ञा (मन्ता) से जानना चाहिए। "पब्बतेय्या" का अर्थ है पर्वत से उत्पन्न होने वाली। "हारहारिनी" का अर्थ है वृक्ष, नरकुल, बाँस आदि ले जाने योग्य वस्तुओं को ले जाने में समर्थ। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

මහාවග්ගො සත්තමො.

महावग्ग सातवाँ (समाप्त)।

8. විනයවග්ගො

८. विनयवग्ग।

1. පඨමවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम विनयधर सुत्त की व्याख्या।

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ ආපත්තිං ජානාතීති ආපත්තිංයෙව ආපත්තීති ජානාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

७५. आठवें वग्ग के प्रथम सुत्त में "आपत्तिं जानाति" का अर्थ है आपत्ति को ही आपत्ति के रूप में जानना। शेष पदों में भी यही विधि है।

2. දුතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय विनयधर सुत्त की व्याख्या।

76. දුතියෙ [Pg.190] ස්වාගතානීති සුආගතානි සුප්පගුණානි. සුවිභත්තානීති කොට්ඨාසතො සුට්ඨු විභත්තානි. සුප්පවත්තීනීති ආවජ්ජිතාවජ්ජිතට්ඨානෙ සුට්ඨු පවත්තානි දළ්හප්පගුණානි. සුවිනිච්ඡිතානීති සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි. සුත්තසොති විභඞ්ගතො. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ඛන්ධකපරිවාරතො.

७६. दूसरे सुत्त में "स्वागतानि" का अर्थ है भली-भाँति आए हुए, अच्छी तरह अभ्यस्त। "सुविभत्तानि" का अर्थ है अंशों (कोट्ठास) के अनुसार अच्छी तरह विभाजित। "सुप्पवत्तीनि" का अर्थ है विचार करने के स्थानों पर अच्छी तरह प्रवृत्त, दृढ़ता से अभ्यस्त। "सुविनिच्छितानि" का अर्थ है अच्छी तरह विनिश्चित (तय किए हुए)। "सुत्तसो" का अर्थ है विभंग के अनुसार। "अनुब्यञ्जनसो" का अर्थ है खन्धक और परिवार के अनुसार।

3. තතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

३. तृतीय विनयधर सुत्त की व्याख्या।

77. තතියෙ විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො හොති. අසංහීරොති න සක්කා හොති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං.

७७. तीसरे सुत्त में "विनये खो पन ठितो होति" का अर्थ है विनय के लक्षणों में प्रतिष्ठित होना। "असंहीरो" का अर्थ है जिसे ग्रहण किए हुए (सही) मत से विचलित न किया जा सके।

9. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා

९. सत्थुसासन सुत्त की व्याख्या।

83. නවමෙ එකොති අදුතියො. වූපකට්ඨොති කායෙන ගණතො, චිත්තෙන කිලෙසෙහි වූපකට්ඨො විවෙකට්ඨො දූරීභූතො. අප්පමත්තොති සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. නිබ්බිදායාති වට්ටෙ උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. වූපසමායාති කිලෙසවූපසමාය අප්පවත්තියා. අභිඤ්ඤායාති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති මග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධස්ස අත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය.

८३. नौवें सुत्त में "एको" का अर्थ है अद्वितीय (अकेला)। "वूपकट्ठो" का अर्थ है शरीर से समूह से दूर और चित्त से क्लेशों से दूर, विवेक-स्थित, दूर हुआ। "अप्पमत्तो" का अर्थ है स्मृति की निरंतरता (सति-अविप्पवास) में स्थित। "पहितत्तो" का अर्थ है (निर्वाण की ओर) प्रेषित चित्त वाला। "निब्बिदाय" का अर्थ है संसार (वट्ठ) से ऊबने के लिए। "विरागाय" का अर्थ है राग आदि के वैराग्य के लिए। "निरोधाय" का अर्थ है (दुःख की) अप्रवृत्ति करने के लिए। "वूपसमाय" का अर्थ है क्लेशों के उपशम (शांति) के लिए, अप्रवृत्ति के लिए। "अभिञ्ञाय" का अर्थ है त्रिलक्षणों को आरोपित कर विशेष ज्ञान से जानने के लिए। "सम्बोधाय" का अर्थ है मार्ग-संज्ञक सम्बोध के लिए। "निब्बानाय" का अर्थ है निर्वाण के साक्षात्कार के लिए।

10. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා

१०. अधिकरणसमथ सुत्त की व्याख्या।

84. දසමෙ අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත්තාධිකරණං කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමථත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා. තෙසං විනිච්ඡයො විනයසංවණ්ණනතො (චූළව. අට්ඨ. 186-187 ආදයො) ගහෙතබ්බො. අපිච දීඝනිකායෙ සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායම්පි [Pg.191] (දී. නි. අට්ඨ. 3.331 අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා) විත්ථාරිතොයෙව, තථා මජ්ඣිමනිකායෙ සාමගාමසුත්තවණ්ණනායාති (ම. නි. අට්ඨ. 3.46).

८४. दसवें (सूत्र) में, 'अधिकरणों को शांत करते हैं, उपशमित करते हैं' इसलिए 'अधिकरण-शमथ' कहलाते हैं। 'उत्पन्न-उत्पन्न' का अर्थ है 'उत्पन्न हुए, उत्पन्न हुए'। 'अधिकरणों का' का अर्थ है इन चार का—विवादाधिकरण, अनुवादाधिकरण, आपत्ताधिकरण और कृत्याधिकरण। 'शमन के लिए, उपशमन के लिए' का अर्थ है शमन के प्रयोजन के लिए और उपशमन के प्रयोजन के लिए। 'सम्मुख-विनय देना चाहिए... पे... तृण-प्रस्तारक'—ये सात शमथ देने चाहिए। उनका निश्चय विनय-वर्णना (चुलवग्ग अट्ठकथा आदि) से ग्रहण करना चाहिए। इसके अतिरिक्त, दीघनिकाय की संगीति-सुत्त वर्णना में भी विस्तार से बताया गया है, और उसी प्रकार मज्झिमनिकाय की सामगाम-सुत्त वर्णना में भी।

විනයවග්ගො අට්ඨමො.

आठवाँ विनय-वग्ग।

ඉතො පරානි සත්ත සුත්තානි උත්තානත්ථානෙව. න හෙත්ථ කිඤ්චි හෙට්ඨා අවුත්තනයං නාම අත්ථීති.

इसके बाद के सात सूत्र स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं। यहाँ ऐसा कुछ भी नहीं है जो पहले न कहा गया हो।

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में।

සත්තකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सप्तक निपात की वर्णना समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

සිංහල
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Español
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi