. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Homage to that Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

In the Numerical Discourses

පඤ්චකනිපාත-අට්ඨකථා

The Commentary on the Book of Fives

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. The First Fifty

1. සෙඛබලවග්ගො

1. The Chapter on the Powers of a Learner

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Concise Discourse

1. පඤ්චකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ සත්තන්නං සෙඛානං බලානීති සෙඛබලානි. සද්ධාබලාදීසු අස්සද්ධියෙ න කම්පතීති සද්ධාබලං. අහිරිකෙ න කම්පතීති හිරීබලං. අනොත්තප්පෙ න කම්පතීති ඔත්තප්පබලං. කොසජ්ජෙ න කම්පතීති වීරියබලං. අවිජ්ජාය න කම්පතීති පඤ්ඤාබලං. තස්මාති යස්මා ඉමානි සත්තන්නං සෙඛානං බලානි, තස්මා.

1. In the first sutta of the Pañcakanipāta, the powers of the seven learners are the learner's powers. Among the powers beginning with faith: because one is not shaken by faithlessness, it is the power of faith. Because one is not shaken by shamelessness, it is the power of moral shame. Because one is not shaken by lack of moral dread, it is the power of moral dread. Because one is not shaken by laziness, it is the power of energy. Because one is not shaken by ignorance, it is the power of wisdom. Therefore, because these are the powers of the seven learners, they are so called.

2. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

2. Detailed Exposition of the Sutta

2. දුතියෙ කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බානි කායදුච්චරිතාදීනි හිරීයති ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. ඔත්තප්පනිද්දෙසෙ හෙත්වත්ථෙ කරණවචනං, කායදුච්චරිතාදීහි ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙහි ඔත්තප්පති භායතීති අත්ථො.

2. In the second sutta, regarding 'by bodily misconduct,' etc., the instrumental case is used in the sense of the accusative. The meaning is: one is ashamed of and disgusted by bodily misconduct and so on, which are things to be ashamed of. In the explanation of moral dread, the instrumental case is used in the sense of cause. The meaning is: one dreads and fears on account of bodily misconduct, etc., which are the cause of moral dread.

ආරද්ධවීරියොති [Pg.2] පග්ගහිතවීරියො අනොසක්කිතමානසො. පහානායාති පහානත්ථාය. උපසම්පදායාති පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති වීරියථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසූති කුසලෙසු ධම්මෙසු අනොරොපිතධුරො අනොසක්කිතවීරියො.

“One with aroused energy” means one who has exerted energy, with a mind that does not shrink back. “For abandoning” means for the purpose of abandoning. “For attaining” means for the purpose of obtaining. “Strong” means endowed with the strength of energy. “With firm effort” means with steadfast effort. “Not casting off the burden in wholesome qualities” means one who does not lay aside the burden in wholesome qualities, whose energy does not shrink back.

උදයත්ථගාමිනියාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයවයගාමිනියා උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච සමඞ්ගිභූතො. අරියායාති වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතාය පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති සා ච අභිනිවිජ්ඣනතො නිබ්බෙධිකාති වුච්චති, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. තත්ථ මග්ගපඤ්ඤා සමුච්ඡෙදවසෙන අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකා, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන නිබ්බෙධිකා, මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො තබ්බිපස්සනා නිබ්බෙධිකාති වත්තුං වට්ටති. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති ඉධාපි මග්ගපඤ්ඤා සම්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී නාම, විපස්සනාපඤ්ඤා තදඞ්ගවසෙන වට්ටදුක්ඛඤ්ච කිලෙසදුක්ඛඤ්ච ඛෙපයමානා ගච්ඡතීති දුක්ඛක්ඛයගාමිනී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා වා මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභාය සංවත්තනතොපෙසා දුක්ඛක්ඛයගාමිනීති වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි, තථා පඤ්චමෙ.

By 'leading to arising and passing away' is meant that it is capable of penetrating both the arising and passing away of the five aggregates. By 'endowed with wisdom' is meant being possessed of both insight wisdom and path wisdom. By 'noble' is meant that it is pure, standing far from defilements by way of suppression and by way of eradication. By 'penetrative' is meant that it is called penetrative because it pierces through the defilements; the meaning is 'endowed with that wisdom'. Herein, path wisdom is penetrative because, by way of eradication, it pierces and shatters the mass of greed, the mass of hatred, and the mass of delusion, which were previously unpierced and unshattered. Insight wisdom is penetrative by way of its corresponding part. Alternatively, because it conduces to the attainment of path wisdom, it is proper to say that that insight is penetrative. By 'rightly leading to the destruction of suffering' is meant that here too, path wisdom, proceeding by the right cause and method, goes while bringing about the destruction of both the suffering of the round and the suffering of defilements—thus it is called 'rightly leading to the destruction of suffering'. Insight wisdom, by way of its corresponding part, goes while bringing about the destruction of both the suffering of the round and the suffering of defilements—thus it is 'leading to the destruction of suffering'. Or, because it conduces to the attainment of path wisdom, which leads to the destruction of suffering, this insight wisdom too should be understood as 'leading to the destruction of suffering'. Thus, in this sutta, the five powers are taught only as mixed, and likewise in the fifth.

6. සමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Discourse on Attainment

6. ඡට්ඨෙ අකුසලස්ස සමාපත්තීති අකුසලධම්මස්ස සමාපජ්ජනා, තෙන සද්ධිං සමඞ්ගිභාවොති අත්ථො. පරියුට්ඨාය තිට්ඨතීති පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨති.

6. In the sixth, 'the attainment of the unwholesome' means the reaching of an unwholesome state, the state of being endowed with it; this is the meaning. 'It remains overwhelming' means it remains, having enveloped.

7. කාමසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Discourse on Sensuality

7. සත්තමෙ කාමෙසු ලළිතාති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ලළිතා අභිරතා. අසිතබ්‍යාභඞ්ගින්ති තිණලායනඅසිතඤ්චෙව තිණවහනකාජඤ්ච. කුලපුත්තොති ආචාරකුලපුත්තො. ඔහායාති පහාය. අලං [Pg.3] වචනායාති යුත්තං වචනාය. ලබ්භාති සුලභා සක්කා ලභිතුං. හීනා කාමාති පඤ්චන්නං නීචකුලානං කාමා. මජ්ඣිමා කාමාති මජ්ඣිමසත්තානං කාමා. පණීතා කාමාති රාජරාජමහාමත්තානං කාමා. කාමාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්තීති කාමනවසෙන කාමෙතබ්බවසෙන ච කාමාඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. වුද්ධො හොතීති මහල්ලකො හොති. අලංපඤ්ඤොති යුත්තපඤ්ඤො. අත්තගුත්තොති අත්තනාව ගුත්තො රක්ඛිතො, අත්තානං වා ගොපෙතුං රක්ඛිතුං සමත්ථො. නාලං පමාදායාති න යුත්තො පමජ්ජිතුං. සද්ධාය අකතං හොතීති යං සද්ධාය කුසලෙසු ධම්මෙසු කාතුං යුත්තං, තං න කතං හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනපෙක්ඛො දානාහං, භික්ඛවෙ, තස්මිං භික්ඛුස්මිං හොමීති එවං සද්ධාදීහි කාතබ්බං කත්වාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ අනපෙක්ඛො හොමීති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො.

7. In the seventh, 'playful in sensual pleasures' means playful and greatly delighting in sensual pleasures related to objects and defilements. 'A scythe and a carrying-pole' means both the scythe for cutting grass and the carrying-pole for carrying grass. 'Son of a good family' means a son of a family by conduct. 'Having abandoned' means having given up. 'It is suitable for saying' means it is fitting to say. 'It is obtainable' means it is easily obtainable, it is possible to obtain. 'Inferior sensual pleasures' means the sensual pleasures of the five low families. 'Middling sensual pleasures' means the sensual pleasures of middling beings. 'Superior sensual pleasures' means the sensual pleasures of kings and great ministers. 'They are reckoned simply as sensual pleasures' means that by the power of desiring and by the power of being desirable, they are reckoned simply as 'sensual pleasures'. 'He becomes old' means he becomes aged. 'Of suitable wisdom' means possessed of fitting wisdom. 'Self-guarded' means guarded and protected by oneself, or capable of guarding and protecting oneself. 'It is not suitable for negligence' means it is not fitting to be negligent. 'It is not done through faith' means that which is fitting to be done with faith in wholesome states has not been done. In the remaining phrases also, this is the method. By the phrase, 'Now, monks, I am unconcerned for that monk', it shows this meaning: 'Having done what is to be done with faith and so on, I am unconcerned for that person who is established in the fruit of stream-entry.' In this discourse, the path of stream-entry is taught.

8. චවනසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Discourse on Falling Away

8. අට්ඨමෙ සද්ධම්මෙති සාසනසද්ධම්මෙ. අස්සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය ච පක්ඛන්දනසද්ධාය චාති ද්වීහිපි සද්ධාහි විරහිතො. චවති නප්පතිට්ඨාතීති ඉමස්මිං සාසනෙ ගුණෙහි චවති, පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අප්පතිට්ඨානඤ්ච පතිට්ඨානඤ්ච කථිතං.

8. In the eighth, 'in the true Dhamma' means in the true Dhamma of the Dispensation. 'Faithless' means devoid of both the faith of conviction and the faith of aspiration. 'He falls away, is not established' means he falls away from virtues in this Dispensation; he is unable to be established. Thus, in this discourse, both non-establishment and establishment are taught.

9. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the First Discourse on Disrespect

9. නවමෙ නාස්ස ගාරවොති අගාරවො. නාස්ස පතිස්සොති අප්පතිස්සො, අජෙට්ඨකො අනීචවුත්ති. සෙසමෙත්ථ පුරිමසදිසමෙව.

9. In the ninth, 'disrespectful' is so called because 'for him there is no reverence'. 'Disobedient' is so called because 'for him there is no deference'; he is one without a senior, not of humble conduct. The rest here is just like the previous.

10. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Second Sutta on Disrespect

10. දසමෙ අභබ්බොති අභාජනං. වුද්ධින්ති වඩ්ඪිං. විරූළ්හින්ති විරූළ්හමූලතාය නිච්චලභාවං. වෙපුල්ලන්ති මහන්තභාවං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

10. In the tenth sutta, `abhabbo` means unsuitable. `Vuddhiṃ` means growth through virtue. `Virūḷhiṃ` means the state of being unshakable through the path, due to having well-established roots. `Vepullaṃ` means the state of greatness through Nibbāna. The rest is clear everywhere.

සෙඛබලවග්ගො පඨමො.

The Chapter on the Powers of a Trainee, the First.

2. බලවග්ගො

2. The Chapter on Powers

1. අනනුස්සුතසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Sutta on the Unheard

11. දුතියස්ස [Pg.4] පඨමෙ පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ, අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසූති අහං, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු චතූසු සච්චධම්මෙසු. අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තො පටිජානාමීති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කරණෙන අභිජානිත්වා වොසානපාරමිං සබ්බෙසං කිච්චානං නිට්ඨිතත්තා කතකිච්චභාවං පාරං පත්තො පටිජානාමීති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයගුණං දස්සෙති. තථාගතස්සාති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතස්ස. තථාගතබලානීති යථා තෙහි ගන්තබ්බං, තථෙව ගතානි පවත්තානි ඤාණබලානි. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං. පවත්තෙතීති කථෙති.

11. In the first sutta of the second chapter, ‘Monks, before, among unheard-of things...’ means: ‘Monks, I, previously, among the four truths which were unheard of.’ ‘I declare myself one who has attained the perfection of conclusion through direct knowledge’ means: ‘Having directly known by accomplishing the sixteen-fold task regarding the four truths with the four paths, and having reached the other shore—the state of having done what was to be done—because of the completion of all tasks, I make this declaration.’ Thus, on the great seat of enlightenment, he demonstrates his own quality of attainment. `Tathāgatassa` means ‘of the Tathāgata’ for eight reasons. `Tathāgatabalāni` means the powers of knowledge that have gone and proceeded just as they were to be gone to by them. `Āsabhaṃ ṭhānaṃ` means the excellent position. `Sīhanādaṃ` means the fearless roar. `Brahmacakkaṃ` means the supreme wheel. `Pavatteti` means he proclaims.

2. කූටසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Kūṭa Sutta

12. දුතියෙ සෙඛබලානීති සෙඛානං ඤාණබලානි. අග්ගන්ති උත්තමං. සෙසබලානි ගොපානසියො කූටං විය සඞ්ගණ්හාතීති සඞ්ගාහිකං. තානෙව බලානි සංහතානි කරොතීති සඞ්ඝාතනියං.

12. In the second, `sekhabalāni` means the powers of knowledge of the trainees. `Aggaṃ` means supreme. It gathers the remaining powers like the ridge-pole gathers the rafters, hence it is called `saṅgāhikaṃ` (gathering). It makes those very powers consolidated, hence it is called `saṅghātaniyaṃ` (consolidating).

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Saṃkhitta Sutta

13. තතියෙ තත්ථ මුට්ඨස්සච්චෙ න කම්පතීති සතිබලං. උද්ධච්චෙ න කම්පතීති සමාධිබලං.

13. In the third, in that context: because one is not shaken by the unwholesome state of lapsed mindfulness, it is the power of mindfulness. Because one is not shaken by the unwholesome state of restlessness, it is the power of concentration.

4. විත්ථතසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Vitthata Sutta

14. චතුත්ථෙ සතිනෙපක්කෙනාති එත්ථ නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, සා සතියා උපකාරකභාවෙන ගහිතා.

14. In the fourth, regarding 'with mindfulness and prudence'—here, prudence is called wisdom, and it is understood as being supportive of mindfulness.

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Daṭṭhabba Sutta

15. පඤ්චමෙ සවිසයස්මිංයෙව ලොකියලොකුත්තරධම්මෙ කථෙතුං කත්ථ ච, භික්ඛවෙ, සද්ධාබලං දට්ඨබ්බන්තිආදිමාහ. යථා හි චත්තාරො සෙට්ඨිපුත්තා, රාජාති රාජපඤ්චමෙසු සහායෙසු ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති වීථිං ඔතිණ්ණෙසු එකස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො [Pg.5] තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. දුතියතතියචතුත්ථස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. අථ සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ කිඤ්චාපි රාජා සබ්බත්ථ ඉස්සරො, ඉමස්මිං පන කාලෙ අත්තනො ගෙහෙයෙව ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති විචාරෙති, එවමෙවං සද්ධාපඤ්චමෙසු බලෙසු තෙසු සහායෙසු එකතො වීථිං ඔතරන්තෙසු විය එකාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානෙසුපි යථා පඨමස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණං සද්ධාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා දුතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සම්මප්පධානානි පත්වා පග්ගහලක්ඛණං වීරියබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා තතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සතිපට්ඨානානි පත්වා උපට්ඨානලක්ඛණං සතිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා චතුත්ථස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං ඣානවිමොක්ඛෙ පත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණං සමාධිබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ පන යථා ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, රාජාව ගෙහෙ විචාරෙති, එවමෙව අරියසච්චානි පත්වා පජානනලක්ඛණං පඤ්ඤාබලමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්තීති එවමිධ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. එවං පුරිමවග්ගෙ ච ඉධ ච අට්ඨසු සුත්තෙසු සෙඛබලානෙව කථිතානි. කරණ්ඩකොලවාසී මහාදත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘හෙට්ඨා චතූසු සුත්තෙසු සෙඛබලානි කථිතානි, උපරි චතූසු අසෙඛබලානී’’ති.

15. In the fifth sutta, in order to teach with a special presentation about mundane and supramundane phenomena, each within its own domain, he spoke the words beginning with, “And where, monks, should the power of faith be seen?” For it is like when four sons of wealthy merchants and a king, being five companions, descended to the street, thinking, “Let us celebrate the festival.” When they went to the house of one merchant’s son, the other four sat in silence, and only the master of the house arranged things in the house, saying, “Give them hard and soft food; give them perfumes, garlands, ornaments, and so on.” When they went to the house of the second, third, and fourth, the others sat in silence, and only the master of the house arranged things, saying, “Give them hard and soft food; give them perfumes, garlands, ornaments, and so on.” Then, last of all, when they went to the king’s house, although the king is sovereign in all matters, at that time, in his own house, he arranged things, saying, “Give them hard and soft food; give them perfumes, garlands, ornaments, and so on.” In the very same way, among the powers, with faith as the fifth, although they arise in a single object like those companions descending to the street together, just as at the first one’s house the other four sat in silence and only the master of the house made arrangements, so too, on attaining the factors of stream-entry, the power of faith alone, which has the characteristic of resolution, becomes the chief and foremost; the remaining powers follow in accordance with it. Just as at the second one’s house the other four sat in silence and only the master of the house made arrangements, so too, on attaining the right strivings, the power of energy alone, which has the characteristic of exertion, becomes the chief and foremost; the remaining powers follow in accordance with it. Just as at the third one’s house the other four sat in silence and only the master of the house made arrangements, so too, on attaining the foundations of mindfulness, the power of mindfulness alone, which has the characteristic of establishment, becomes the chief and foremost; the remaining powers follow in accordance with it. Just as at the fourth one’s house the other four sat in silence and only the master of the house made arrangements, so too, on attaining the absorptions and liberations, the power of concentration alone, which has the characteristic of non-distraction, becomes the chief and foremost; the remaining powers follow in accordance with it. But last of all, when they went to the king’s house, just as the other four sat in silence and only the king made arrangements in the house, in the very same way, on attaining the noble truths, the power of wisdom alone, which has the characteristic of discernment, becomes the chief and foremost; the remaining powers follow in accordance with it. Thus, here the five powers are taught as being mixed. The sixth sutta is of clear meaning. In this way, in the previous chapter and here, in eight suttas, only the powers of a trainee are taught. However, the Elder Mahādatta, a resident of Karaṇḍakola, said: “In the four lower suttas, the powers of a trainee are taught; in the four upper suttas, the powers of one beyond training are taught.”

7. පඨමහිතසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the First Hita Sutta

17. සත්තමෙ සීලාදයො මිස්සකාව කථිතා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියෙව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව.

17. In the seventh, virtue and so forth are taught as mixed. 'Vimutti' is only the liberation of Arahantship-fruition. The knowledge and vision of liberation is reviewing knowledge, and that is only mundane.

8-10. දුතියහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

8-10. Commentary on the Second Hita Sutta, etc.

18-20. අට්ඨමෙ [Pg.6] දුස්සීලො බහුස්සුතො කථිතො, නවමෙ අප්පස්සුතො දුස්සීලො, දසමෙ බහුස්සුතො ඛීණාසවොති.

In the eighth, an immoral but learned person is spoken of; in the ninth, an unlearned and immoral person; in the tenth, a learned one whose cankers are destroyed.

බලවග්ගො දුතියො.

The Second Chapter on Powers.

3. පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො

3. The Chapter on the Five-Factored

1. පඨමඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the First Agārava Sutta

21. තතියස්ස පඨමෙ අසභාගවුත්තිකොති අසභාගාය විසදිසාය ජීවිතවුත්තියා සමන්නාගතො. ආභිසමාචාරිකං ධම්මන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලං. සෙඛං ධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලාදීනි මිස්සකානි කථිතානි.

21. In the first of the third, 'asabhāgavuttiko' means one endowed with a livelihood that is of a different nature, dissimilar. 'Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ' refers to the morality prescribed by way of observances, which constitutes the highest conduct. 'Sekhaṃ dhammaṃ' means the morality prescribed for trainees. 'Sīlāni' are the four great moralities. 'Sammādiṭṭhi' means the right view that is insight. 'Sammāsamādhi' means both path concentration and fruition concentration. In this sutta, virtue and so forth are taught as mixed.

2. දුතියඅගාරවසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Agārava Sutta

22. දුතියෙ සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන තයොපි ඛන්ධා මිස්සකාව කථිතාති.

22. In the second, 'the aggregate of virtue' means a collection of virtue. This same method applies to the remaining two terms as well. Furthermore, these three aggregates are spoken of only as mixed.

3. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Upakkilesa Sutta

23. තතියෙ න ච පභස්සරන්ති න ච පභාවන්තං. පභඞ්ගු චාති පභිජ්ජනසභාවං. අයොති කාළලොහං. ලොහන්ති ඨපෙත්වා ඉධ වුත්තානි චත්තාරි අවසෙසං ලොහං. සජ්ඣන්ති රජතං. චිත්තස්සාති චාතුභූමකකුසලචිත්තස්ස. තෙභූමකස්ස තාව උපක්කිලෙසා හොන්තු, ලොකුත්තරස්ස කථං හොන්තීති? උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන. යදග්ගෙන හි උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, තදග්ගෙනෙව තෙ ලොකියස්සපි ලොකුත්තරස්සපි උපක්කිලෙසා නාම හොන්ති. පභඞ්ගු චාති ආරම්මණෙ චුණ්ණවිචුණ්ණභාවූපගමනෙන භිජ්ජනසභාවං. සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස අත්ථාය හෙතුනා කාරණෙන සමාධියති. එත්තාවතා [Pg.7] චිත්තං විසොධෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතං ඛීණාසවං දස්සෙති. ඉදානිස්ස අභිඤ්ඤාපටිවෙධං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

23. In the third, 'na ca pabhassaraṃ' means it does not shine. 'Pabhaṅgu ca' means having a nature of breaking. 'Ayo' means black iron. 'Lohaṃ' means the remaining metal, setting aside the four things mentioned here. 'Sajjhaṃ' means silver. 'Cittassa' means of the wholesome mind of the four planes. First, let there be defilements for the mind of the three planes; how can there be defilements for the supramundane? By not allowing them to arise. For by whatever means they are not allowed to arise, by that very means they are called 'defilements' for both the mundane and the supramundane. 'Pabhaṅgu ca' also means having a nature of breaking by being reduced to dust and powder with respect to its object. 'Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya' means it is rightly concentrated for the sake of Arahantship, which is reckoned as the destruction of the taints, for this purpose, cause, and reason. By this much, having purified the mind, he shows the one whose taints are destroyed, established in Arahantship. Now, showing his penetration of direct knowledge, he says the passage beginning with 'yassa ca'. Its meaning is indeed obvious.

4. දුස්සීලසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on Immorality

24. චතුත්ථෙ හතූපනිසොති හතඋපනිස්සයො හතකාරණො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති නාමරූපපරිච්ඡෙදඤාණං ආදිං කත්වා තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති නිබ්බිදා ච විරාගො ච. තත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො මග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති ඵලවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච.

24. In the fourth, 'hatūpaniso' means whose supporting condition has been destroyed, whose cause has been destroyed. 'Yathābhūtañāṇadassana' means tender insight, beginning with the knowledge of discerning name and form. 'Nibbidāvirāgo' means disenchantment and dispassion. Herein, disenchantment is strong insight, dispassion is the path. 'Vimuttiñāṇadassana' means the liberation of fruition and reviewing knowledge.

5. අනුග්ගහිතසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on Support

25. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨීති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි. චෙතොවිමුත්තිඵලාතිආදීසු චෙතොවිමුත්තීති මග්ගඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලඤාණං. සීලානුග්ගහිතාති සීලෙන අනුග්ගහිතා අනුරක්ඛිතා. සුතානුග්ගහිතාති බාහුසච්චෙන අනුග්ගහිතා. සාකච්ඡානුග්ගහිතාති ධම්මසාකච්ඡාය අනුග්ගහිතා. සමථානුග්ගහිතාති චිත්තෙකග්ගතාය අනුග්ගහිතා.

25. In the fifth, 'sammādiṭṭhi' means insight right view. In such expressions as 'cetovimuttiphala,' 'cetovimutti' means the concentration of the path and fruition. 'Paññāvimutti' means the knowledge of fruition. 'Sīlānuggahitā' means supported and guarded by virtue. 'Sutānuggahitā' means supported by vast learning. 'Sākacchānuggahitā' means supported by Dhamma discussion. 'Samathānuggahitā' means supported by one-pointedness of mind.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං මධුරම්බබීජං රොපෙත්වා සමන්තා මරියාදං බන්ධිත්වා කාලානුකාලං උදකං ආසිඤ්චිත්වා කාලානුකාලං මූලානි සොධෙත්වා කාලානුකාලං පතිතපාණකෙ හාරෙත්වා කාලානුකාලං මක්කටජාලං ලුඤ්චිත්වා අම්බං පටිජග්ගන්තො පුරිසො දස්සෙතබ්බො. තස්ස හි පුරිසස්ස මධුරම්බබීජරොපනං විය විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි දට්ඨබ්බා, මරියාදබන්ධනං විය සීලෙන අනුග්ගණ්හනං, උදකාසෙචනං විය සුතෙන අනුග්ගණ්හනං, මූලපරිසොධනං විය සාකච්ඡාය අනුග්ගණ්හනං, පාණකහරණං විය ඣානවිපස්සනාපාරිපන්ථිකසොධනවසෙන සමථානුග්ගණ්හනං, මක්කටජාලලුඤ්චනං විය බලවවිපස්සනානුග්ගණ්හනං, එවං අනුග්ගහිතස්ස රුක්ඛස්ස ඛිප්පමෙව වඩ්ඪිත්වා ඵලප්පදානං විය ඉමෙහි සීලාදීහි අනුග්ගහිතාය මූලසම්මාදිට්ඨියා ඛිප්පමෙව මග්ගවසෙන වඩ්ඪිත්වා චෙතොවිමුත්තිපඤ්ඤාවිමුත්තිඵලප්පදානං වෙදිතබ්බං.

Furthermore, to clarify this meaning, a person should be shown planting a sweet mango seed, establishing boundaries around it, watering it at the proper time, cleaning the roots at the proper time, removing fallen pests at the proper time, and removing spider webs at the proper time, while tending to the mango tree. For that person, planting the sweet mango seed should be seen as insight right view; establishing boundaries is like supporting with virtue; watering is like supporting with learning; cleaning the roots is like supporting with discussion; removing pests is like supporting with tranquility by way of cleansing the dangers to jhāna and insight; removing spider webs is like supporting with strong insight. Just as a tree supported in this way grows quickly and yields fruit, so too should it be understood that fundamental right view, when supported by these qualities—virtue and so on—grows swiftly by way of the path and yields the fruits of liberation of mind and liberation by wisdom.

6. විමුත්තායතනසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Vimuttāyatana Sutta

26. ඡට්ඨෙ [Pg.8] විමුත්තායතනානීති විමුච්චනකාරණානි. යත්ථාති යෙසු විමුත්තායතනෙසු. සත්ථා ධම්මං දෙසෙතීති චතුසච්චධම්මං දෙසෙති. අත්ථපටිසංවෙදිනොති පාළිඅත්ථං ජානන්තස්ස. ධම්මපටිසංවෙදිනොති පාළිං ජානන්තස්ස. පාමොජ්ජන්ති තරුණපීති. පීතීති තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීති. කායොති නාමකායො. පස්සම්භතීති පටිප්පස්සම්භති. සුඛං වෙදෙතීති සුඛං පටිලභති. චිත්තං සමාධියතීති අරහත්තඵලසමාධිනා සමාධියති. අයඤ්හි තං ධම්මං සුණන්තො ආගතාගතට්ඨානෙ ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි ජානාති, තස්ස එවං ජානතො පීති උප්පජ්ජති. සො තස්සා පීතියා අන්තරා ඔසක්කිතුං න දෙන්තො උපචාරකම්මට්ඨානිකො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘චිත්තං සමාධියතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – සමාධිනිමිත්තන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරො සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තං. සුග්ගහිතං හොතීතිආදිසු ආචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති සුට්ඨු මනසිකතං සුට්ඨු උපධාරිතං. සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායාති පඤ්ඤාය සුට්ඨු පච්චක්ඛං කතං. තස්මිං ධම්මෙති තස්මිං කම්මට්ඨානපාළිධම්මෙ. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චපි විමුත්තායතනානි අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතානීති.

26. In the sixth, 'bases of liberation' means causes for liberation. 'Wherein' means in which bases of liberation. 'The Teacher teaches the Dhamma' means he teaches the Dhamma of the Four Truths. 'One who experiences the meaning' means for one who knows the meaning of the Pāli text. 'One who experiences the Dhamma' means for one who knows the Pāli text itself. 'Joy' means tender rapture. 'Rapture' means strong rapture that has the characteristic of delight. 'Body' means the mental body. 'It becomes tranquil' means it is thoroughly tranquilized. 'He feels pleasure' means he obtains pleasure. 'The mind becomes concentrated' means it is concentrated by the concentration of the fruit of Arahantship. Indeed, this monk, hearing that Dhamma, knows the jhānas, insight, paths, and fruits in each and every case; for one who knows thus, rapture arises. That monk, not allowing that rapture to decline in the interval before reaching Arahantship, being one with an access meditation subject, develops insight and attains Arahantship. With reference to this, it is said: 'The mind becomes concentrated.' In the remaining cases, this is the method. This, however, is the distinction: 'the sign of concentration' means concentration itself, which is any one among the thirty-eight objects. Regarding 'well grasped' and so forth, it means that by one learning the meditation subject from the teacher, it is well grasped, well attended to, and well considered. 'Well penetrated by wisdom' means well made manifest by wisdom. 'In that Dhamma' means in that Dhamma text on the meditation subject. Thus, in this discourse, the five bases of liberation are taught as leading to Arahantship.

7. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Samādhi Sutta

27. සත්තමෙ අප්පමාණන්ති පමාණකරධම්මරහිතං ලොකුත්තරං. නිපකා පතිස්සතාති නෙපක්කෙන ච සතියා ච සමන්නාගතා හුත්වා. පඤ්ච ඤාණානීති පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණඤාණානි. පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති අත්තනියෙව උප්පජ්ජන්ති. අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙවාතිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අධිප්පෙතො. මග්ගසමාධීතිපි වදන්තියෙව. සො හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො, පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො, කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො, කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො, අතප්පනියට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. පටිප්පස්සද්ධං පටිප්පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන [Pg.9] වා අරහතා ලද්ධත්තාපි පටිප්පස්සද්ධලද්ධො, එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. තං සමාධිං සමාපජ්ජන්තො තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතොව සමාපජ්ජති, සතොව වුට්ඨහති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති, සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො චා’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානස්ස පච්චත්තංයෙව අපරප්පච්චයඤාණං උප්පජ්ජති, තං එකං ඤාණං. එසෙව නයො සෙසෙසු. එවං ඉමානි පඤ්ච ඤාණානි පච්චත්තඤ්ඤෙව උප්පජ්ජන්තීති.

27. In the seventh sutta, immeasurable means free from the dhammas, i.e., defilements, that perform measurement; the supramundane. Prudent and mindful means being endowed with prudence and mindfulness. Five knowledges means the five reviewing knowledges. Arise for oneself means they arise in oneself. In phrases such as “This concentration is pleasant in the present…”, the concentration of the fruit of Arahantship is intended. Some also say that the concentration of the path is intended. Indeed, it is pleasant in the present because of its pleasantness in each and every moment of absorption; it has a pleasant result in the future because the preceding pleasure of concentration is a condition for the succeeding pleasure of concentration; it is noble because of its farness from the defilements; it is unworldly because of the absence of the material things of sensual pleasures, the material things of the round of existence, and the material things of the world. It is resorted to by great beings because it is resorted to by great beings beginning with the Buddha. It is tranquil because of the tranquility of its factors, the tranquility of its object, and the tranquility from all torment of the defilements; it is sublime because of its unassailable nature. It is obtained through calming because it is obtained through the calming of defilements, or because it has obtained the state of the calming of defilements. Indeed, these two terms, `paṭippassaddhaṃ` (calmed) and `paṭippassaddhi` (calming), are one in meaning. Alternatively, it is obtained through calming also because it is obtained by an Arahant whose defilements are calmed. It is attained through unification because it is attained through the state of unification, or because the state of unification itself is attained. It is not a state arrived at through suppression and restraint with exertion, for, unlike a concentration that is unpracticed and has the taints as its object, it is not attained by suppressing the opposing dhammas and restraining the defilements with exertion and effort. When entering or emerging from that concentration, because one has reached an abundance of mindfulness, one enters mindfully, one emerges mindfully. Alternatively, by the power of a delimited period of time, one enters mindfully, one emerges mindfully. Therefore, herein, when one reviews thus, “This concentration is pleasant in the present and has a pleasant result in the future,” the knowledge that arises for oneself, not reliant on another, is one knowledge. This is the method for the remaining knowledges. Thus, these five knowledges arise for oneself.

8. පඤ්චඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Discourse on the Five Factors

28. අට්ඨමෙ අරියස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනකිලෙසෙහි ආරකා ඨිතස්ස. භාවනං දෙසෙස්සාමීති බ්‍රූහනං වඩ්ඪනං පකාසයිස්සාමි. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං කරජකායං. අභිසන්දෙතීති තෙමෙති ස්නෙහෙති, සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොති. පරිසන්දෙතීති සමන්තතො සන්දෙති. පරිපූරෙතීති වායුනා භස්තං විය පූරෙති. පරිප්ඵරතීති සමන්තතො ඵුසති. සබ්බාවතො කායස්සාති අස්ස භික්ඛුනො සබ්බකොට්ඨාසවතො කායස්ස කිඤ්චි උපාදින්නකසන්තතිපවත්තිට්ඨානෙ ඡවිමංසලොහිතානුගතං අණුමත්තම්පි ඨානං පඨමජ්ඣානසුඛෙන අඵුටං නාම න හොති.

28. In the eighth sutta, of the noble one means of one who stands far from the defilements that are abandoned by way of suppression. I will teach the development means I will show the causing to grow, the increasing. This very body means this kamma-born body. He drenches means he moistens, anoints; he produces rapture and bliss that occurs in all parts of the body. He soaks means he moistens all around. He fills means he fills it like a leather bag is filled by the wind. He pervades means he touches all around. Of the whole body means that of the body of that monk, which has all its parts, there is not what is called a spot even as small as an atom, in a place where the continuity produced by clinging occurs, which is pervaded by skin, flesh, and blood, that is untouched by the bliss of the first jhāna.

දක්ඛොති ඡෙකො පටිබලො න්හානීයචුණ්ණානි කාතුඤ්චෙව යොජෙතුඤ්ච සන්නෙතුඤ්ච. කංසථාලෙති යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ. මත්තිකාභාජනං පන ථිරං න හොති, සන්නෙන්තස්ස භිජ්ජති. තස්මා තං න දස්සෙසි. පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකන්ති සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා. සන්නෙය්‍යාති වාමහත්ථෙන කංසථාලං ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන පමාණයුත්තං උදකං සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා පරිමද්දන්තො පිණ්ඩං කරෙය්‍ය. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිග්ගහිතා. සන්තරබාහිරාති [Pg.10] සද්ධිං අන්තොපදෙසෙන චෙව බහිපදෙසෙන ච, සබ්බත්ථකමෙව උදකසිනෙහෙන ඵුටාති අත්ථො. න ච පග්ඝරිණීති න බින්දු බින්දු උදකං පග්ඝරති, සක්කා හොති හත්ථෙනපි ද්වීහිපි අඞ්ගුලීහි ගහෙතුං ඔවට්ටිකායපි කාතුන්ති අත්ථො.

Skillful means clever, capable of making, combining, and moistening bath powders. In a bronze bowl means in a vessel made of any kind of metal. But an earthen vessel is not firm; it is liable to break for one who is moistening it. Therefore, the Blessed One did not show that. Sprinkling it again and again means sprinkling and sprinkling. He should knead it means he should make a ball, holding the bronze bowl with the left hand and, sprinkling and sprinkling a suitable amount of water with the right hand, knead it. Pervaded by moisture means pervaded by the moisture of water. Saturated with moisture means encompassed all around by the moisture of water. Inside and out means together with the inner region and the outer region; the meaning is that the entire thing is touched by the moisture of water. And it does not ooze means water does not ooze out drop by drop; the meaning is that it is possible to take it with the palm, or with two or three fingers, and it is possible to make it into a small lump.

දුතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උබ්භිදොදකොති උබ්භින්නඋදකො, න හෙට්ඨා උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගච්ඡනඋදකො, අන්තොයෙව පන උප්පජ්ජනඋදකොති අත්ථො. ආයමුඛන්ති ආගමනමග්ගො. දෙවොති මෙඝො. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, අන්වඩ්ඪමාසං වා අනුදසාහං වාති අත්ථො. ධාරන්ති වුට්ඨිං. නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති නප්පවෙසෙය්‍ය, න වස්සෙය්‍යාති අත්ථො. සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වාති සීතා වාරිධාරා තං රහදං පූරයමානා උබ්භිජ්ජිත්වා. හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හි උග්ගන්ත්වා භිජ්ජන්තං උදකං ඛොභෙති, චතූහි දිසාහි පවිසනඋදකං පුරාණපණ්ණතිණකට්ඨදණ්ඩකාදීහි උදකං ඛොභෙති. වුට්ඨිඋදකං ධාරානිපාතබුබ්බුළකෙහි උදකං ඛොභෙති, සන්නිසින්නමෙව පන හුත්වා ඉද්ධිනිම්මිතමිව උප්පජ්ජමානං උදකං ඉමං පදෙසං ඵරති, ඉමං න ඵරතීති නත්ථි. තෙන අඵුටොකාසො නාම න හොති. තත්ථ රහදො විය කරජකායො, උදකං විය දුතියජ්ඣානසුඛං, සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

In the simile of the bliss of the second jhāna, having water that has sprung up means having water that has welled up; it does not mean having water that, having burst forth below, rises up, but rather having water that arises only from within the lake. Inlet means the path of entry. The god means the cloud. From time to time means at intervals, such as once a fortnight or once every ten days. Stream means a stream of rain. Would not let it flow in means would not cause it to enter, would not let it rain. A cool stream of water having sprung up means a cool stream of water, filling that lake, having sprung up. Indeed, water rising from below, moving and breaking up, would stir up the water. Water entering from the four directions would stir up the water with old leaves, old grass, old wood, old sticks, and so on. Rainwater would stir up the water with bubbles from the falling stream. But having become well-settled, the water arising as if created by psychic power—there is no saying, “It pervades this region, it does not pervade this region.” Therefore, there is no place called ‘untouched’ by it. Herein, the kamma-born body should be seen as the lake, and the bliss of the second jhāna should be seen as the water. The remainder should be understood by the preceding method.

තතියජ්ඣානසුඛඋපමායං උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සෙතරත්තනීලෙසු යංකිඤ්චි උප්පලමෙව, ඌනකසතපත්තං පුණ්ඩරීකං, සතපත්තං පදුමං. පත්තනියමං වා විනාපි සෙතං පදුමං, රත්තං පුණ්ඩරීකන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. උදකානුග්ගතානීති උදකතො න උග්ගතානි. අන්තොනිමුග්ගපොසීනීති උදකතලස්ස අන්තො නිමුග්ගානියෙව හුත්වා පොසන්ති වඩ්ඪන්තීති අත්ථො. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

In the simile of the bliss of the third jhāna, because there are lotuses (`uppalāni`) here, it is called a lotus pond (`uppalinī`). This same method applies to the remaining two terms. And here, among white, red, and blue lotuses, any one is just an `uppala`; one with less than a hundred petals is a `puṇḍarīka`; one with a hundred petals is a `paduma`. Alternatively, without a fixed rule regarding petals, a white lotus is a `paduma`, and a red one is a `puṇḍarīka`—this is the decision here. Not risen from the water means not having come up from the water. Nourished while submerged within means that, being submerged within the surface of the water, they are nourished and grow. The remainder should be understood by the preceding method.

චතුත්ථජ්ඣානඋපමායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙනාති එත්ථ නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධං, පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතං වෙදිතබ්බං. ඔදාතෙන වත්ථෙනාති ඉදං උතුඵරණත්ථං වුත්තං. කිලිට්ඨවත්ථෙන හි උතුඵරණං න හොති, තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙන උතුඵරණං බලවං හොති. ඉමිස්සා හි උපමාය වත්ථං විය කරජකායො, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තස්මා යථා සුන්හාතස්ස පුරිසස්ස පරිසුද්ධං වත්ථං සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නස්ස [Pg.11] සරීරතො උතු සබ්බමෙව වත්ථං ඵරති, න කොචි වත්ථස්ස අඵුටොකාසො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන භික්ඛුනො කරජකායස්ස න කොචි ඔකාසො අඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව වා වත්ථං විය, තංසමුට්ඨානරූපං උතුඵරණං විය. යථා හි කත්ථචි කත්ථචි ඔදාතවත්ථෙ කායං අඵුසන්තෙපි තංසමුට්ඨානෙන උතුනා සබ්බත්ථකමෙව කායො ඵුටො හොති, එවං චතුත්ථජ්ඣානසමුට්ඨාපිතෙන සුඛුමරූපෙන සබ්බත්ථකමෙව භික්ඛුනො කායො ඵුටො හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

In the simile of the bliss of the fourth jhāna, regarding 'with a purified mind, with a cleansed mind'—here, it should be known that due to the meaning of being without defilements, it is called 'purified,' and due to the meaning of being radiant, it is called 'cleansed.' The phrase 'with a white cloth' is stated for the purpose of the pervasion of warmth. Indeed, with a soiled cloth, the pervasion of warmth does not occur, but with a cloth just washed and pure, the pervasion of warmth is powerful. In this simile, the physical body should be regarded as the cloth, and the bliss of the fourth jhāna as the pervasion of warmth. Therefore, just as for a man who has bathed well, sitting wrapped in a pure cloth including his head, the warmth from his body pervades the entire cloth, and there is no part of the cloth that is unpervaded; so too, by the bliss of the fourth jhāna, no part of the monk’s physical body is untouched. Thus, the meaning here should be understood. Alternatively, the fourth jhāna consciousness itself should be regarded as the cloth, and the material form arisen from it as the pervasion of warmth. For just as although in some places a white cloth does not touch the body, the body is touched in all places by the warmth arisen from it; so too, the monk’s entire body is touched by the subtle material form produced by the fourth jhāna. Thus, the meaning here should be understood.

පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව. සුග්ගහිතං හොතීති යථා තෙන ඣානවිපස්සනාමග්ගා සුට්ඨු ගහිතා හොන්ති, එවං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං අපරාපරෙන පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති. අඤ්ඤො වා අඤ්ඤන්ති අඤ්ඤො එකො අඤ්ඤං එකං, අත්තනොයෙව හි අත්තා න පාකටො හොති. ඨිතො වා නිසින්නන්ති ඨිතකස්සාපි නිසින්නො පාකටො හොති, තෙනෙවං වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. උදකමණිකොති සමෙඛලා උදකචාටි. සමතිත්තිකොති සමභරිතො. කාකපෙය්‍යාති මුඛවට්ටියං නිසීදිත්වා කාකෙන ගීවං අනාමෙත්වාව පාතබ්බො.

‘The sign for reviewing’ means simply the knowledge of reviewing. ‘Well grasped’ means that just as the jhānas, insight, and paths are well grasped by him, so too the sign for reviewing is well grasped by one subsequent sign for reviewing after another. ‘One or another’ means one person and another person; for indeed, oneself is not manifest to oneself. ‘Standing or sitting’ means that to one who is standing, one who is sitting is manifest; therefore, it is said thus. The same method applies in the remaining cases. ‘A water pot’ means a water pot with a rim. ‘Filled to the brim’ means filled level. ‘Drinkable by a crow’ means that which can be drunk by a crow, having perched on the rim, without having to bend its neck.

සුභූමියන්ති සමභූමියං. ‘‘සුභූමෙ සුඛෙත්තෙ විහතඛාණුකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 2.438) එත්ථ පන මණ්ඩභූමි සුභූමීති ආගතා. චතුමහාපථෙති ද්වින්නං මහාමග්ගානං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානෙ. ආජඤ්ඤරථොති විනීතඅස්සරථො. ඔධස්තපතොදොති යථා රථං අභිරුහිත්වා ඨිතෙන සක්කා හොති ගණ්හිතුං, එවං ආලම්බනං නිස්සාය තිරියතො ඨපිතපතොදො. යොග්ගාචරියොති අස්සාචරියො. ස්වෙව අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. යෙනිච්ඡකන්ති යෙන යෙන මග්ගෙන ඉච්ඡති. යදිච්ඡකන්ති යං යං ගතිං ඉච්ඡති. සාරෙය්‍යාති උජුකං පුරතො පෙසෙය්‍ය. පච්චාසාරෙය්‍යාති පටිනිවත්තෙය්‍ය.

‘On good ground’ means on level ground. But in the passage, “One should plant seeds on good ground, in a good field, where stumps have been removed,” perfectly level ground is given as ‘good ground.’ ‘At a great crossroads’ means at a place where two great roads intersect. ‘A thoroughbred chariot’ means a chariot with trained horses. ‘With goad laid down’ means a goad placed horizontally, resting on a support, in such a way that it is possible for one standing, having mounted the chariot, to grasp it. ‘A trainer’ means a horse trainer. He himself trains the horses to be tamed, therefore he is called a ‘tamer of horses to be tamed.’ ‘Wherever he wishes’ means by whichever path he wishes. ‘Whithersoever he wishes’ means to whichever destination he wishes. ‘He would drive’ means he would send it straight forward. ‘He would drive back’ means he would make it turn back.

එවං හෙට්ඨා පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමාපත්තිපරිකම්මං කථෙත්වා ඉමාහි තීහි උපමාහි පගුණසමාපත්තියා ආනිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාපටිපාටිං දස්සෙතුං සො සචෙ ආකඞ්ඛතීතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

Thus, having previously explained the preliminary work for attainment with five factors, and having shown with these three similes the benefit of proficient attainment, now, in order to show the sequence of direct knowledges for one whose cankers are destroyed, he said, “If he should wish,” and so on. That has a plain meaning.

9. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Caṅkama Sutta

29. නවමෙ [Pg.12] අද්ධානක්ඛමො හොතීති දූරං අද්ධානමග්ගං ගච්ඡන්තො ඛමති, අධිවාසෙතුං සක්කොති. පධානක්ඛමොති වීරියක්ඛමො. චඞ්කමාධිගතො සමාධීති චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන අධිගතො අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරසමාධි. චිරට්ඨිතිකො හොතීති චිරං තිට්ඨති. ඨිතකෙන ගහිතනිමිත්තඤ්හි නිසින්නස්ස නස්සති, නිසින්නෙන ගහිතනිමිත්තං නිපන්නස්ස. චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තෙන චලිතාරම්මණෙ ගහිතනිමිත්තං පන ඨිතස්සපි නිසින්නස්සපි නිපන්නස්සපි න නස්සතීති.

29. In the ninth, 'he is capable of enduring journeys' means he can endure and tolerate traveling a long way on a distant road. 'Capable of striving' means capable of energy. 'Concentration attained by walking' is a certain attainment among the eight attainments, achieved by one who undertakes walking meditation. 'It is long-lasting' means it lasts for a long time. Indeed, the sign grasped by one who is standing is lost for one who is sitting; the sign grasped by one who is sitting is lost for one who is lying down. But for one who undertakes walking meditation, the sign grasped on a single object is not lost whether standing, sitting, or lying down.

10. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Nāgita Sutta

30. දසමෙ උද්ධං උග්ගතත්තා උච්චො, රාසිභාවෙන ච මහා සද්දො එතෙසන්ති උච්චාසද්දමහාසද්දා. තෙසු හි උග්ගතුග්ගතෙසු ඛත්තියමහාසාල-බ්‍රාහ්මණමහාසාලාදීසු මහාසක්කාරං ගහෙත්වා ආගතෙසු ‘‘අසුකස්ස ඔකාසං දෙථ, අසුකස්ස ඔකාසං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘මයං පඨමතරං ආගතා, මය්හං පඨමතරං ආගතා, නත්ථි ඔකාසො’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්තානං සද්දො උච්චො චෙව මහා ච අහොසි. කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටා විය මච්ඡවිලොපෙ. තෙසඤ්හි මච්ඡපච්ඡිං ගහෙත්වා ආගතානං වික්කිණනට්ඨානෙ ‘‘මය්හං දෙථ මය්හං දෙථා’’ති වදතො මහාජනස්ස එවරූපො සද්දො හොති. මීළ්හසුඛන්ති අසුචිසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. ලාභසක්කාරසිලොකසුඛන්ති ලාභසක්කාරඤ්චෙව වණ්ණභණනඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නසුඛං.

30. In the tenth, 'loud and great noise' means the sound is high (ucca) because it is elevated upwards (uddhaṃ uggatattā), and it is great (mahā) because of being a mass (rāsibhāvena). For among them, when the highly renowned, such as wealthy nobles and wealthy brahmins, arrive having received great honor, and it is said, "Give way to so-and-so, give way to so-and-so," the sound of them arguing with one another, saying, "We arrived first, we arrived first, there is no room," became both loud and great. 'As if fishermen at a fish-snatching' means like fishermen at a place where fish are snatched up. For at the selling place of those who have come carrying baskets of fish, the sound of the great crowd saying, "Give it to me, give it to me," is of such a kind. 'Pleasure in filth' means pleasure in impurity. 'Pleasure in torpor' means pleasure in sleep. 'Pleasure in gain, honor, and fame' means the pleasure that arises dependent on gain and honor, and the speaking of praise.

තංනින්නාව ගමිස්සන්තීති තං තදෙව භගවතො ගතට්ඨානං ගමිස්සන්ති, අනුබන්ධිස්සන්තියෙවාති වුත්තං හොති. තථා හි, භන්තෙ, භගවතො සීලපඤ්ඤාණන්ති යස්මා තථාවිධං තුම්හාකං සීලඤ්ච ඤාණඤ්චාති අත්ථො. මා ච මයා යසොති මයා සද්ධිං යසොපි මා සමාගච්ඡතු. පියානන්ති පියජනානං. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා පියභාවස්ස නිප්ඵත්ති. අසුභනිමිත්තානුයොගන්ති අසුභකම්මට්ඨානානුයොගං. සුභනිමිත්තෙති රාගට්ඨානියෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ. එසො තස්ස නිස්සන්දොති එසා තස්ස අසුභනිමිත්තානුයොගස්ස නිප්ඵත්ති. එවමිමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතාති.

'They will go inclined to that' means it is said that they will go to that very place where the Blessed One has gone; they will just follow behind. 'For so, venerable sir, are the Blessed One's virtue and wisdom' means: because your virtue and wisdom are of such a kind. 'And may fame not be with me' means: may fame also not come together with me. 'Of dear ones' means of dear people. 'This is its outcome' means this is the result of the state of being dear. 'Application to the sign of the unattractive' means application to the meditation subject of the unattractive. 'In the sign of the attractive' means in a pleasing object that is a basis for lust. 'This is its outcome' means this is the result of that application to the sign of the unattractive. Thus in this discourse, in these five instances, it is insight that is taught.

පඤ්චඞ්ගිකවග්ගො තතියො.

The Third Pañcaṅgika Chapter.

4. සුමනවග්ගො

4. The Sumanā Chapter

1. සුමනසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sumanā Sutta

31. චතුත්ථස්ස [Pg.13] පඨමෙ සුමනා රාජකුමාරීති මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවං ලද්ධනාමා රාජකඤ්ඤා. විපස්සිසම්මාසම්බුද්ධකාලස්මිං හි නාගරෙසු ‘‘යුද්ධම්පි කත්වා සත්ථාරං අම්හාකං ගණ්හිස්සාමා’’ති සෙනාපතිං නිස්සාය බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං ලභිත්වා පටිපාටියා පුඤ්ඤානි කාතුං ආරද්ධෙසු සබ්බපඨමදිවසො සෙනාපතිස්ස වාරො අහොසි. තස්මිං දිවසෙ සෙනාපති මහාදානං සජ්ජෙත්වා ‘‘අජ්ජ යථා අඤ්ඤො කොචි එකභික්ඛම්පි න දෙති, එවං රක්ඛථා’’ති සමන්තා පුරිසෙ ඨපෙසි. තංදිවසං සෙට්ඨිභරියා රොදමානා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං කීළිත්වා ආගතං ධීතරං ආහ – ‘‘සචෙ, අම්ම, තව පිතා ජීවෙය්‍ය, අජ්ජාහං පඨමං දසබලං භොජෙය්‍ය’’න්ති. සා තං ආහ – ‘‘අම්ම, මා චින්තයි, අහං තථා කරිස්සාමි, යථා බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො අම්හාකං පඨමං භික්ඛං භුඤ්ජිස්සතී’’ති. තතො සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණපාතියා නිරුදකපායාසං පූරෙත්වා සප්පිමධුසක්ඛරාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා අඤ්ඤිස්සා පාතියා පටිකුජ්ජිත්වා තං සුමනමාලාගුළෙහි පරික්ඛිපිත්වා මාලාගුළසදිසං කත්වා භගවතො ගාමං පවිසනවෙලාය සයමෙව උක්ඛිපිත්වා ධාතිගණපරිවුතා ඝරා නික්ඛමි.

31. In the first sutta of the fourth chapter, Sumanā the royal princess is the royal maiden who obtained her name in this way: having made a great offering and established an aspiration. Indeed, in the time of the Perfectly Enlightened One Vipassī, when the city-dwellers, relying on the general, had obtained the Saṅgha headed by the Buddha with the thought, 'We will take the Teacher for ourselves, even by waging war,' and had begun to perform meritorious deeds in succession, the very first day fell to the general. On that day, the general, having prepared a great offering, stationed men all around, saying, 'Today, you must guard in such a way that no one else gives anything to even a single bhikkhu.' That day, the treasurer's wife, weeping, said to her daughter who had come back from playing with five hundred maidens: 'My dear, if your father were alive, today I would be the first to offer food to the One with Ten Powers.' The daughter said to her, 'Mother, do not worry. I will act in such a way that the Saṅgha headed by the Buddha will eat our alms-food first.' Then, filling a golden bowl worth a hundred thousand with thick milk-rice, preparing it with ghee, honey, and sugar, and covering it with another bowl, she surrounded it with clusters of jasmine flowers, making it resemble a flower garland. At the time when the Blessed One was entering the village, she herself lifted it up and, surrounded by a group of nurses, went forth from the house.

අන්තරාමග්ගෙ සෙනාපතිනො උපට්ඨාකා, ‘‘අම්ම, මා ඉතො ආගමා’’ති වදන්ති. මහාපුඤ්ඤා නාම මනාපකථා හොන්ති, න ච තෙසං පුනප්පුනං භණන්තානං කථා පටික්ඛිපිතුං සක්කා හොති. සා ‘‘චූළපිත, මහාපිත, මාතුල, කිස්ස තුම්හෙ ගන්තුං න දෙථා’’ති ආහ. සෙනාපතිනා ‘‘අඤ්ඤස්ස කස්සචි ඛාදනීයං භොජනීයං මා දෙථා’’ති ඨපිතම්හ, අම්මාති. කිං පන මම හත්ථෙ ඛාදනීයං භොජනීයං පස්සථාති? මාලාගුළං පස්සාමාති. කිං තුම්හාකං සෙනාපති මාලාපූජම්පි කාතුං න දෙතීති? දෙති, අම්මාති. තෙන හි අපෙථාති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මාලාගුළං ගණ්හථ භගවා’’ති ආහ. භගවා එකං සෙනාපතිස්ස උපට්ඨාකං ඔලොකෙත්වා මාලාගුළං ගණ්හාපෙසි. සා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘භවාභවාභිනිබ්බත්තියං මෙ සති පරිතස්සනජීවිතං නාම මා හොතු, අයං සුමනමාලා විය නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ පියාව [Pg.14] හොමි, නාමෙන ච සුමනායෙවා’’ති පත්ථනං කත්වා සත්ථාරා ‘‘සුඛිනී හොහී’’ති වුත්තා වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

On the way, the general's attendants said, 'Dear lady, do not come this way.' Those of great merit, indeed, have pleasant speech, and it is not possible to reject their words when they speak again and again. She said, 'Younger uncles, elder uncles, maternal uncles, why do you not let me pass?' They replied, 'Dear lady, we have been stationed by the general with the order: "Do not give hard food or soft food to anyone else."' 'But do you see any hard food or soft food in my hand?' 'We see a flower-ball.' 'Does your general not allow even the offering of flowers?' 'He allows it, dear lady.' 'In that case, move aside.' Having approached the Blessed One, she said, 'Blessed One, please accept this flower-ball.' The Blessed One, looking at one of the general's attendants, had him accept the flower-ball. She paid homage to the Blessed One and made an aspiration: 'When I am reborn in existence after existence, may I not have a life of longing. In every place I am reborn, may I be dear, like this jasmine flower, and may my name be only Sumanā.' When the Teacher said to her, 'May you be happy,' she paid homage, circumambulated him to the right, and departed.

භගවාපි සෙනාපතිස්ස ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. සෙනාපති යාගුං ගහෙත්වා උපගඤ්ඡි, සත්ථා හත්ථෙන පත්තං පිදහි. නිසින්නො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝොති. අත්ථි නො එකො අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩපාතො ලද්ධොති? මාලං අපනෙත්වා පිණ්ඩපාතං අද්දස. චූළුපට්ඨාකො ආහ – ‘‘සාමි මාලාති මං වත්වා මාතුගාමො වඤ්චෙසී’’ති. පායාසො භගවන්තං ආදිං කත්වා සබ්බභික්ඛූනං පහොසි. සෙනාපති අත්තනො දෙය්‍යධම්මං අදාසි. සත්ථා භත්තකිච්චං කත්වා මඞ්ගලං වත්වා පක්කාමි. සෙනාපති ‘‘කා නාම සා පිණ්ඩපාතමදාසී’’ති පුච්ඡි. සෙට්ඨිධීතා සාමීති. සප්පඤ්ඤා ඉත්ථී, එවරූපාය ඝරෙ වසන්තියා පුරිසස්ස සග්ගසම්පත්ති නාම න දුල්ලභාති කං ආනෙත්වා ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙසි?

The Blessed One also went to the general’s house and sat down on the prepared seat. The general took rice gruel and approached. The Teacher covered his bowl with his hand. The general said, 'Venerable sir, the community of monks is seated.' The Teacher replied, 'Indeed, there is an alms-offering that was received on the way.' Removing the flowers, he saw the alms-food. The junior attendant said, 'Master, a woman deceived me, telling me it was flowers.' The milk-rice was sufficient for all the monks, beginning with the Blessed One. The general gave his own offering. The Teacher, having finished his meal, gave a blessing and departed. The general asked, 'What is the name of the woman who gave the alms-food?' 'The treasurer's daughter, master.' Thinking, 'She is a wise woman! For a man with such a woman living in his house, the attainment of heavenly bliss is not difficult to obtain,' he had her brought and established her in the position of chief wife.

සා පිතුගෙහෙ ච සෙනාපතිගෙහෙ ච ධනං ගහෙත්වා යාවතායුකං තථාගතස්ස දානං දත්වා පුඤ්ඤානි කරිත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සකලං දෙවලොකං පරිපූරයමානං සුමනවස්සං වස්සි. දෙවතා ‘‘අයං අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති ‘‘සුමනා දෙවධීතා’’ත්වෙවස්සා නාමං අකංසු. සා එකනවුතිකප්පෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තී නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අවිජහිතසුමනවස්සා ‘‘සුමනා සුමනා’’ත්වෙව නාමා අහොසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තාපි පඤ්චසතා කුමාරිකා තංදිවසඤ්ඤෙව තස්මිං තස්මිං කුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා එකදිවසෙයෙව සබ්බා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිංසු. තංඛණංයෙව ජාණුප්පමාණෙන ඔධිනා සුමනවස්සං වස්සි. තං දිස්වා රාජා ‘‘පුබ්බෙ කතාභිනීහාරා එසා භවිස්සතී’’ති තුට්ඨමානසො ‘‘ධීතා මෙ අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතා’’ති සුමනාත්වෙවස්සා නාමං කත්වා ‘‘මය්හං ධීතා න එකිකාව නිබ්බත්තිස්සතී’’ති නගරං විචිනාපෙන්තො ‘පඤ්ච දාරිකාසතානි ජාතානී’’ති සුත්වා සබ්බා අත්තනාව පොසාපෙසි. මාසෙ මාසෙ සම්පතෙ ‘‘ආනෙත්වා මම ධීතු දස්සෙථා’’ති ආහ. එවමෙසා මහාසක්කාරං කත්වා පත්ථනං පත්ථෙත්වා එවංලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා.

Taking wealth from her father's house and the general's house, she gave alms to the Tathāgata for as long as she lived and performed meritorious deeds. Passing away from there, she was reborn in a heavenly world of the desire realm. At the very moment of her rebirth, a rain of jasmine flowers fell, filling the entire heavenly world to the depth of a knee. The devas, thinking, 'She has come having taken her own name herself,' gave her the name 'Sumanā Devadhītā.' For ninety-one eons, while wandering among devas and humans, in every place she was reborn, she had an unceasing rain of jasmine flowers and was known only by the name 'Sumanā.' Now, at this time, she took conception in the womb of the chief queen of the King of Kosala. Those five hundred maidens also took conception in various families on that very day, and all emerged from their mothers' wombs on the very same day. At that very moment, a rain of jasmine flowers fell to the depth of a knee. Seeing this, the king, with a delighted mind, thought, 'She must have made an aspiration in the past,' and thinking, 'My daughter has come having taken her own name herself,' he gave her the name Sumanā. Then, thinking, 'My daughter will not have been born alone,' he had the city investigated. Hearing that five hundred girls had been born, he had them all raised himself. As each month passed, he would say, 'Bring them and show them to my daughter.' Thus it should be known that she, having made a great offering and established an aspiration, obtained her name in this way.

තස්සා [Pg.15] සත්තවස්සිකකාලෙ අනාථපිණ්ඩිකෙන විහාරං නිට්ඨාපෙත්වා තථාගතස්ස දූතෙ පෙසිතෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථිං අගමාසි. අනාථපිණ්ඩිකො ගන්ත්වා රාජානං එවමාහ – ‘‘මහාරාජ, සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකම්පි මඞ්ගලං තුම්හාකම්පි මඞ්ගලමෙව, සුමනං රාජකුමාරිං පඤ්චහි දාරිකාසතෙහි සද්ධිං පුණ්ණඝටෙ ච ගන්ධමාලාදීනි ච ගාහාපෙත්වා දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං පෙසෙථා’’ති. රාජා ‘‘සාධු මහාසෙට්ඨී’’ති තථා අකාසි. සාපි රඤ්ඤා වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා ධම්මං දෙසෙසි. සා පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අඤ්ඤානිපි පඤ්ච දාරිකාසතානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි පඤ්ච උපාසකසතානි තස්මිංයෙව ඛණෙ සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. එවං තස්මිං දිවසෙ අන්තරාමග්ගෙයෙව ද්වෙ සොතාපන්නසහස්සානි ජාතානි.

When she was seven years of age, Anāthapiṇḍika had completed the monastery and sent messengers to the Tathāgata. The Teacher, accompanied by the Saṅgha of monks, then journeyed to Sāvatthī. Anāthapiṇḍika went and said to the king: “Great King, the Teacher’s arrival here is auspicious for us and for you as well. Please send Princess Sumanā with five hundred maidens, having them carry full water pots, perfumes, garlands, and so forth, to go forth and welcome the One with Ten Powers.” The king replied, “Very well, great merchant,” and did so accordingly. She too, following the king’s instructions, went, paid homage to the Teacher, honored him with perfumes, garlands, and so forth, and stood to one side. The Teacher taught her the Dhamma. She, along with the five hundred maidens, was established in the fruit of stream-entry. Furthermore, another five hundred maidens, five hundred women, and five hundred male lay devotees attained the fruit of stream-entry at that very moment. Thus, on that day, two thousand stream-enterers arose while still on the road.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමීති? පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමතාය. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිර සහායකා ද්වෙ භික්ඛූ අහෙසුං. තෙසු එකො සාරණීයධම්මං පූරෙති, එකො භත්තග්ගවත්තං. සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං ආහ – ‘‘ආවුසො, අදින්නස්ස ඵලං නාම නත්ථි, අත්තනා ලද්ධං පරෙසං දත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති. ඉතරො පන ආහ – ‘‘ආවුසො, ත්වං න ජානාසි, දෙය්‍යධම්මං නාම විනිපාතෙතුං න වට්ටති, අත්තනො යාපනමත්තමෙව ගණ්හන්තෙන භත්තග්ගවත්තං පූරෙතුං වට්ටතී’’ති. තෙසු එකොපි එකං අත්තනො ඔවාදෙ ඔතාරෙතුං නාසක්ඛි. ද්වෙපි අත්තනො පටිපත්තිං පූරෙත්වා තතො චුතා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තත්ථ සාරණීයධම්මපූරකො ඉතරං පඤ්චහි ධම්මෙහි අධිගණ්හි.

Regarding the phrase, 'she approached the Blessed One,' why did she approach? Due to the desire to ask a question. It is said that during the time of Kassapa, the Perfectly Enlightened One, there were two monks who were companions. Of them, one fulfilled the practice of cordiality, while the other fulfilled the duty of the refectory. The one who fulfilled the practice of cordiality said to the other, “Friend, there is no fruit for one who does not give; it is proper to consume what one has obtained only after having given to others.” The other, however, replied, “Friend, you do not understand. It is not proper to waste what is to be given; it is proper to fulfill the duty of the refectory by taking only enough for one’s own sustenance.” Neither was able to persuade the other to accept his own advice. Both, having fulfilled their respective practices, passed away from there and were reborn in a celestial world of the sense-sphere. There, the one who had fulfilled the practice of cordiality surpassed the other in five qualities.

එවං තෙ දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තා එකං බුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා ඉමස්මිං කාලෙ සාවත්ථියං නිබ්බත්තිංසු. සාරණීයධම්මපූරකො කොසලරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, ඉතරො තස්සායෙව උපට්ඨාකඉත්ථියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තෙ ද්වෙපි ජනා එකදිවසෙනෙව ජායිංසු. තෙ නාමග්ගහණදිවසෙ න්හාපෙත්වා සිරිගබ්භෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ද්වින්නම්පි මාතරො බහි සක්කාරං සංවිදහිංසු. තෙසු සාරණීයධම්මපූරකො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මහන්තං සෙතච්ඡත්තං සුපඤ්ඤත්තං සිරිසයනං අලඞ්කතපටියත්තඤ්ච නිවෙසනං දිස්වා ‘‘එකස්මිං රාජකුලෙ නිබ්බත්තොස්මී’’ති අඤ්ඤාසි. සො ‘‘කිං [Pg.16] නු ඛො කම්මං කත්වා ඉධ නිබ්බත්තොස්මී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සාරණීයධම්මනිස්සන්දෙනා’’ති ඤත්වා ‘‘සහායො මෙ කුහිං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො නීචසයනෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘අයං භත්තග්ගවත්තං පූරෙමීති මම වචනං න ගණ්හි, ඉමස්මිං ඉදානි තං ඨානෙ නිග්ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති ‘‘සම්ම මම වචනං නාකාසී’’ති ආහ. අථ කිං ජාතන්ති. පස්ස මය්හං සම්පත්තිං, සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ නිපන්නොස්මි, ත්වං නීචමඤ්චෙ ථද්ධඅත්ථරණමත්තෙ නිපන්නොසීති. කිං පන ත්වං එතං නිස්සාය මානං කරොසි, නනු වෙළුසලාකාහි කත්වා පිලොතිකාය පලිවෙඨිතං සබ්බමෙතං පථවීධාතුමත්තමෙවාති?

Thus, wandering among celestial beings and humans, they passed through one Buddha-interval and in this era were reborn in Sāvatthī. The one who had fulfilled the practice of cordiality took conception in the womb of the chief queen of King Kosala; the other took conception in the womb of her attendant. Both were born on the very same day. On their name-giving day, after they were bathed and laid down in the glorious inner chamber, both their mothers arranged festivities outside. Among them, the one who had fulfilled the practice of cordiality opened his eyes and, seeing the great white parasol, the well-prepared glorious bed, and the adorned and prepared mansion, understood, “I have been born into a royal family.” Reflecting, “Having done what kamma, I wonder, was I born here?” he knew, “It is as a result of the practice of cordiality.” Then, reflecting, “Where, I wonder, has my companion been born?” he saw him lying on a low bed and thought, “This one, saying ‘I will fulfill the duty of the refectory,’ did not take my word. It is now fitting to rebuke him in this situation.” He said, “Friend, you did not follow my word.” The other asked, “What has happened?” The first replied, “Look at my good fortune. I am lying on a glorious bed beneath a white parasol, while you are lying on a low couch with just a coarse covering.” The other then said, “Why do you have such conceit, relying on that? Is it not made with bamboo splints and wrapped with an old cloth? All of this is merely the earth element.”

සුමනා තෙසං කථං සුත්වා ‘‘මම භාතිකානං සන්තිකෙ කොචි නත්ථී’’ති තෙසං සමීපං ගච්ඡන්තී ද්වාරං නිස්සාය ඨිතා ‘‘ධාතූ’’ති වචනං සුත්වා ‘‘ඉදං ධාතූති වචනං බහිද්ධා නත්ථි. මම භාතිකා සමණදෙවපුත්තා භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘සචාහං ‘ඉමෙ එවං කථෙන්තී’ති මාතාපිතූනං කථෙස්සාමි, ‘අමනුස්සා එතෙ’ති නීහරාපෙස්සන්ති. ඉදං කාරණං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා කඞ්ඛච්ඡෙදකං පුරිසහෙරඤ්ඤිකං මම පිතරං මහාගොතමදසබලංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දසබලස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. රාජා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙසි. ජම්බුදීපතලස්මිඤ්හි තිස්සොව කුමාරියො පිතූනං සන්තිකා පඤ්ච රථසතානි ලභිංසු – බිම්බිසාරරඤ්ඤො ධීතා චුන්දී රාජකඤ්ඤා, ධනඤ්චයස්ස සෙට්ඨිස්ස ධීතා විසාඛා, අයං සුමනා රාජකඤ්ඤාති. සා ගන්ධමාලං ආදාය රථෙ ඨිතා පඤ්චරථසතපරිවාරා ‘‘ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

Hearing their conversation, Sumanā thought, “There is no one near my brothers.” As she was going near them, she stood leaning against the door and heard the word “element.” She reflected, “This word ‘element’ does not exist outside the Buddha’s Dispensation. My brothers must be devas who were formerly ascetics.” She then thought, “If I tell my parents, ‘They are speaking like this,’ they will say, ‘These are non-human beings,’ and have them expelled. Without telling this matter to anyone else, I will ask only the Ten-Powered Mahā Gotama, who is the cutter of doubt, who is like a master goldsmith, and who is like a father to me.” Having eaten her morning meal, she approached the king and said, “I will go to attend upon the Ten-Powered One.” The king had five hundred chariots prepared. Indeed, in the land of Jambudīpa, only three maidens received five hundred chariots from their fathers: King Bimbisāra’s daughter, the princess Cundī; the merchant Dhanañcaya’s daughter, Visākhā; and this princess Sumanā. Taking perfumes and garlands, she stood in her chariot, surrounded by five hundred chariots, and thinking, “I will ask this question,” she approached the Blessed One.

ඉධස්සූති ඉධ භවෙය්‍යුං. එකො දායකොති එකො අත්තනා ලද්ධලාභතො පරස්ස දත්වා පරිභුඤ්ජනකො සාරණීයධම්මපූරකො. එකො අදායකොති එකො අත්තනා ලද්ධං පරස්ස අදත්වා පරිභුඤ්ජනකො භත්තග්ගවත්තපූරකො. දෙවභූතානං පන නෙසන්ති දෙවභූතානං එතෙසං. අධිගණ්හාතීති අධිභවිත්වා ගණ්හාති අජ්ඣොත්ථරති අතිසෙති. ආධිපතෙය්‍යෙනාති ජෙට්ඨකකාරණෙන. ඉමෙහි පඤ්චහි ඨානෙහීති සෙසදෙවෙ සක්කො දෙවරාජා විය ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අධිගණ්හාති. මානුසකෙනාතිආදීසු [Pg.17] ආයුනා මහාකස්සපත්ථෙරො විය බාකුලත්ථෙරො විය ආනන්දත්ථෙරො විය ච, වණ්ණෙන මහාගතිම්බඅභයත්ථෙරො විය භණ්ඩාගාරඅමච්චො විය ච, සුඛෙන රට්ඨපාලකුලපුත්තො විය සොණසෙට්ඨිපුත්තො විය යසදාරකො විය ච, යසෙන ධම්මාසොකො විය, තථා ආධිපච්චෙනාති ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි අතිරෙකො ජෙට්ඨකො හොති.

Here, 'idhassu' means 'they would be here in this Dispensation'. 'Eko dāyako' means: a certain one, from the gain he has obtained for himself, gives to another and then partakes; he is a fulfiller of the duties of cordiality. 'Eko adāyako' means: a certain one, having obtained gain for himself, partakes without giving to another; he is a fulfiller of the duties of the refectory. 'Devabhūtānaṃ pana nesaṃ' means 'of these who have become devas'. 'Adhigaṇhāti' means 'he takes by overpowering', 'he overwhelms', 'he surpasses'. 'Ādhipateyyena' means 'by reason of being the chief'. 'Imehi pañcahi ṭhānehi' means: just as Sakka, the king of the devas, surpasses the other devas, so by these five reasons one surpasses. In the passage beginning with 'mānusakena': by lifespan, like the Elder Mahākassapa, the Elder Bākula, and the Elder Ānanda; by beauty, like the Elder Mahāgatimba-abhaya and the treasurer; by happiness, like the clansman Raṭṭhapāla, the merchant's son Soṇa, and the youth Yasa; by fame, like Dhammāsoka; likewise by sovereignty, like Dhammāsoka. Thus, by these five reasons, one is superior and becomes the chief.

යාචිතොව බහුලන්ති බාකුලත්ථෙර-සීවලිත්ථෙර-ආනන්දත්ථෙරාදයො විය යාචිතොව බහුලං චීවරාදීනි පරිභුඤ්ජතීති ඉමෙහි කාරණෙහි අතිරෙකො හොති ජෙට්ඨකො. යදිදං විමුත්තියා විමුත්තින්ති යං එකස්ස විමුත්තියා සද්ධිං ඉතරස්ස විමුත්තිං ආරබ්භ නානාකරණං වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තං න වදාමීති අත්ථො. සත්තවස්සිකදාරකො වා හි විමුත්තිං පටිවිජ්ඣතු වස්සසතිකත්ථෙරො වා භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා, පටිවිද්ධලොකුත්තරමග්ගෙ නානත්තං නාම නත්ථි. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යත්‍ර හි නාමාති යානි නාම.

'Yācitova bahulaṃ' means: like the Elders Bākula, Sīvali, Ānanda, and others, only when requested does one frequently partake of robes and so on; by these reasons, one is superior and the chief. 'Yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ' means: 'Whatever distinction might be stated concerning one person's liberation in relation to another's liberation, I do not state it'—this is the meaning. Indeed, whether a seven-year-old boy penetrates liberation, or a hundred-year-old elder, or a monk, or a nun, or a male lay follower, or a female lay follower, or a deva, or Māra, or Brahmā, in the supramundane path that has been penetrated, there is no such thing as diversity. 'Alameva' means 'it is indeed fitting'. 'Yatra hi nāma' means 'whatever things indeed'.

ගච්ඡං ආකාසධාතුයාති ආකාසෙන ගච්ඡන්තො. සද්ධොති රතනත්තයගුණානං සද්ධාතා. ථනයන්ති ගජ්ජන්තො. විජ්ජුමාලීති මාලාසදිසාය මෙඝමුඛෙ චරන්තියා විජ්ජුලතාය සමන්නාගතො. සතක්කකූති සතකූටො, ඉතො චිතො ච උට්ඨිතෙන වලාහකකූටසතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. දස්සනසම්පන්නොති සොතාපන්නො. භොගපරිබ්‍යූළ්හොති උදකොඝෙන විය දානවසෙන දීයමානෙහි භොගෙහි පරිබ්‍යූළ්හො, දෙවලොකං සම්පාපිතොති අත්ථො. පෙච්චාති පරලොකෙ. සග්ගෙ පමොදතීති යස්මිං සග්ගෙ උප්පජ්ජති, තත්ථෙව මොදතීති.

'Gacchaṃ ākāsadhātuyā' means 'going by way of the sky'. 'Saddho' means one who has faith in the qualities of the Triple Gem. 'Thanayaṃ' means 'thundering'. 'Vijjumālī' means endowed with a streak of lightning, resembling a garland, that moves across the face of the clouds. 'Satakkakū' means 'having a hundred peaks'; the meaning is: endowed with a hundred cloud-peaks that have risen from here and there. 'Dassanasampanno' means a stream-enterer. 'Bhogaparibyūḷho' means abundantly supplied with riches given through the power of generosity, like being flooded by a torrent of water, and having been made to attain the deva world; this is the meaning. 'Pecca' means 'in the next world'. 'Sagge pamodati' means: in whichever heaven one is born, right there one rejoices.

2. චුන්දීසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Cundī Sutta

32. දුතියෙ පඤ්චහි රථසතෙහීති භුත්තපාතරාසා පිතු සන්තිකං පෙසෙත්වා පඤ්ච රථසතානි යොජාපෙත්වා තෙහි පරිවුතාති අත්ථො. උපසඞ්කමීති භාතරා සද්ධිං පවත්තිතං පඤ්හසාකච්ඡං පුච්ඡිස්සාමීති ගන්ධමාලචුණ්ණාදීනි ආදාය උපසඞ්කමි. යදෙව සො හොතීති යදා එව සො හොති. අථ වා යො එව සො හොති. අරියකන්තානි සීලානීති මග්ගඵලසම්පයුත්තානි [Pg.18] සීලානි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති, භවන්තරෙපි න පරිච්චජන්ති. සෙසං චතුක්කනිපාතෙ අග්ගප්පසාදසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

2. In the second sutta, 'with five hundred chariots' means: having eaten his morning meal, having sent word to his father's presence, and having had five hundred chariots yoked, he was surrounded by them; this is the meaning. 'Upasaṅkami' means: thinking, 'I will ask about the discussion of the problem that arose with my brother,' he took perfumes, garlands, powders, and so on, and approached. 'Yadeva so hoti' means 'just when one is', or alternatively, 'whoever one is'. 'Ariyakantāni sīlāni' means virtues associated with the path and fruition. For these are dear to the noble ones, and they do not abandon them even in another existence. The rest should be understood according to the method stated in the Aggappasāda Sutta in the Book of Fours.

3. උග්ගහසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Uggaha Sutta

33. තතියෙ භද්දියෙති භද්දියනගරෙ. ජාතියාවනෙති සයංජාතෙ අරොපිතෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධෙ වනසණ්ඩෙ, තං නගරං උපනිස්සාය තස්මිං වනෙ විහරතීති අත්ථො. අත්තචතුත්ථොති අත්තනා චතුත්ථො. කස්මා පනෙස භගවන්තං අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි? ගෙහෙ කිරස්ස මඞ්ගලං මහන්තං, තත්ථ මහන්තෙන සංවිධානෙන බහූ මනුස්සා සන්නිපතිස්සන්ති. තෙ භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තෙන දුස්සඞ්ගහා භවිස්සන්තීති අත්තචතුත්ථංයෙව නිමන්තෙසි. අපි චස්ස එවම්පි අහොසි – ‘‘දහරකුමාරිකායො මහාභික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ සත්ථරි ඔවදන්තෙ ඔලීනමනා ඔවාදං ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති. ඉමිනාපි කාරණෙන අත්තචතුත්ථමෙව නිමන්තෙසි. ඔවදතු තාසං, භන්තෙති, භන්තෙ භගවා, එතාසං ඔවදතු, එතා ඔවදතූති අත්ථො. උපයොගත්ථස්මිඤ්හි එතං සාමිවචනං. යං තාසන්ති යං ඔවාදානුසාසනං එතාසං. එවඤ්ච පන වත්වා සො සෙට්ඨි ‘‘ඉමා මම සන්තිකෙ ඔවාදං ගණ්හමානා හරායෙය්‍යු’’න්ති භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කාමි.

32. In the third sutta, 'Bhaddiya' means in the city of Bhaddiya. 'Jātiyāvana' means: in a forest grove that is self-arisen, not planted, connected as one with the Himavanta forest; depending on that city for alms, he dwells in that forest—this is the meaning. 'Attacatuttho' means with himself as the fourth. Why then did he invite the Blessed One with only himself as the fourth? It is said that in his house a great auspicious ceremony was taking place, and there many people would gather with a great retinue. Thinking, 'They will be difficult to manage while serving the Saṅgha of bhikkhus,' he invited only the Blessed One with himself as the fourth. Moreover, this thought also occurred to him: 'Young maidens, in the midst of the great Saṅgha of bhikkhus, while the Teacher is giving admonition, with withdrawn minds, might not be able to grasp the admonition.' For this reason too, he invited only the Blessed One with himself as the fourth. 'Ovadatu tāsaṃ, bhante' means: 'Venerable Sir, may the Blessed One admonish them; may he admonish them'—this is the meaning. Indeed, this is a genitive case used in the sense of the accusative. 'Yaṃ tāsaṃ' means: which advice and instruction for them. And having said this, that householder, thinking, 'These maidens, while receiving the admonition in my presence, might be ashamed,' paid homage to the Blessed One and departed.

භත්තූති සාමිකස්ස. අනුකම්පං උපාදායාති අනුද්දයං පටිච්ච. පුබ්බුට්ඨායිනියොති සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා. පච්ඡානිපාතිනියොති සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනසීලා. ඉත්ථියා හි පඨමතරං භුඤ්ජිත්වා සයනං ආරුය්හ නිපජ්ජිතුං න වට්ටති, සබ්බෙ පන ගෙහපරිජනෙ භොජෙත්වා උපකරණභණ්ඩං සංවිධාය ගොරූපාදීනි ආගතානාගතානි ඤත්වා ස්වෙ කත්තබ්බකම්මං විචාරෙත්වා කුඤ්චිකාමුද්දිකං හත්ථෙ කත්වා සචෙ භොජනං අත්ථි, භුඤ්ජිත්වා, නො චෙ අත්ථි, අඤ්ඤං පචාපෙත්වා සබ්බෙ සන්තප්පෙත්වා පච්ඡා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. නිපන්නායපි යාව සූරියුග්ගමනා නිද්දායිතුං න වට්ටති, සබ්බපඨමං පන උට්ඨාය දාසකම්මකරෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කම්මං කරොථා’’ති කම්මන්තං විචාරෙත්වා ධෙනුයො දුහාපෙත්වා සබ්බං ගෙහෙ කත්තබ්බකිච්චං අත්තනො පච්චක්ඛංයෙව කාතුං වට්ටති[Pg.19]. එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘පුබ්බුට්ඨායිනියො පච්ඡානිපාතිනියො’’ති ආහ. ‘‘කිංකාරපටිස්සාවිනියොති කිං කරොම කිං කරොමා’’ති මුඛං ඔලොකෙත්වා විචරණසීලා. මනාපචාරිනියොති මනාපංයෙව කිරියං කරණසීලා. පියවාදිනියොති පියමෙව වචනං වාදනසීලා. පූජෙස්සාමාති චතුපච්චයපූජාය පූජයිස්සාම.

'Bhattū' means of the husband. 'Anukampaṃ upādāya' means on account of compassion. 'Pubbuṭṭhāyiniyo' means those who are in the habit of rising before everyone else. 'Pacchānipātiniyo' means those who are in the habit of retiring after everyone else. For it is not proper for a woman to eat first and then go to bed to lie down. Rather, after feeding all the household members, arranging the utensils and goods, knowing about the arrival and non-arrival of cattle and so on, considering the tasks to be done the next day, holding the key and seal in her hand—if there is food, she may eat; if not, she should have other food cooked, satisfy everyone, and then it is proper to lie down. Even when lying down, it is not proper to sleep until sunrise. Rather, rising before everyone else, she should have the servants and laborers summoned, assign tasks saying, 'Do this and that work,' have the cows milked, and personally oversee all the household duties. It is with reference to this meaning that it is said, 'rising early and retiring late.' 'Kiṃkārapaṭissāviniyo' means those who are in the habit of looking to see what is needed and managing things, thinking, 'What shall we do? What shall we do?' 'Manāpacāriniyo' means those who are in the habit of performing only pleasing actions. 'Piyavādiniyo' means those who are in the habit of speaking only pleasing words. 'Pūjessāma' means we will honor with the offering of the four requisites.

අබ්භාගතෙති අත්තනො සන්තිකං ආගතෙ. ආසනොදකෙන පටිපූජෙස්සාමාති ආසනෙන ච පාදධොවනඋදකෙන ච පූජයිස්සාම. එත්ථ ච මාතාපිතූනං දෙවසිකං සක්කාරො කාතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණානං පන අබ්භාගතානං ආසනං දත්වා පාදධොවනඤ්ච දාතබ්බං, සක්කාරො ච කාතබ්බො.

'Abbhāgate' means those who have come into one's presence. 'Āsanodakena paṭipūjessāma' means we will honor with a seat and with water for washing the feet. And here, daily respect should be paid to mother and father. But for ascetics and brahmins who have come as guests, a seat should be given, water for washing the feet should be offered, and respect should be paid.

උණ්ණාති එළකලොමං. තත්ථ දක්ඛා භවිස්සාමාති එළකලොමානං විජටනධොවනරජනවෙණිකරණාදීසු කප්පාසස්ස ච වට්ටනපිසනඵොටනකන්තනාදීසු ඡෙකා භවිස්සාම. තත්‍රුපායායාති තස්මිං උණ්ණාකප්පාසසංවිධානෙ උපායභූතාය ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති එවං පවත්තාය වීමංසාය සමන්නාගතා. අලං කාතුං අලං සංවිධාතුන්ති අත්තනා කාතුම්පි පරෙහි කාරාපෙතුම්පි යුත්තා චෙව සමත්ථා ච භවිස්සාමාති අත්ථො.

'Uṇṇā' means sheep's wool. 'Tattha dakkhā bhavissāma' means we shall be skilled in such things as disentangling, washing, dyeing, and braiding sheep's wool, and in such things as rolling, carding, ginning, and spinning cotton. 'Tatrupāyāya' means being endowed with the wisdom of investigation which has arisen as a suitable means in the management of wool and cotton, thinking thus: 'At this time, it is suitable to do this.' 'Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ' means we shall be both suitable and capable of doing it ourselves and also of having it done by others.

කතඤ්ච කතතො ජානිස්සාම, අකතඤ්ච අකතතොති සකලදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, උපඩ්ඪදිවසං ඉදං නාම කම්මං කත්වා ආගතානං, නික්කම්මානං ගෙහෙ නිසින්නානං ඉදං නාම දාතුඤ්ච එවඤ්ච කාතුං වට්ටතීති එවං ජානිස්සාම. ගිලානකානඤ්ච බලාබලන්ති සචෙ හි ගිලානකාලෙ තෙසං භෙසජ්ජභොජනාදීනි දත්වා රොගං ඵාසුං න කරොන්ති, ‘‘ඉමෙ අරොගකාලෙ අම්හෙ යං ඉච්ඡන්ති, තං කාරෙන්ති. ගිලානකාලෙ අත්ථි භාවම්පි නො න ජානන්තී’’ති විරත්තරූපා පච්ඡා කිච්චානි න කරොන්ති, දුක්කටානි වා කරොන්ති. තස්මා නෙසං බලාබලං ඤත්වා දාතබ්බඤ්ච කාතබ්බඤ්ච ජානිස්සාමාති එවං තුම්හෙහි සික්ඛිතබ්බන්ති දස්සෙති. ඛාදනීයං භොජනීයඤ්චස්සාති ඛාදනීයඤ්ච භොජනීයඤ්ච අස්ස අන්තොජනස්ස. පච්චංසෙනාති පටිලභිතබ්බෙන අංසෙන, අත්තනො අත්තනො ලද්ධබ්බකොට්ඨාසානුරූපෙනාති අත්ථො. සංවිභජිස්සාමාති දස්සාම. සම්පාදෙස්සාමාති සම්පාදයිස්සාම.

'And we shall know what has been done as done, and what has not been done as not done' means we shall know thus: 'It is proper to give this and do that for those who come after having worked the whole day, for those who come after having worked half a day, and for those sitting at home without work.' And regarding 'the strength and weakness of the sick': for if, when they are ill, one does not make their illness comfortable by giving them medicine, food, and so on, they may think: 'When we are well, these people make us do what they want. When we are sick, they do not even acknowledge our existence.' Thus, disaffected, they later fail to perform their duties, or do them badly. Therefore, it shows that you should train thus: 'Knowing their strength and weakness, we shall know what is to be given and what is to be done.' 'Khādanīyaṃ bhojanīyañcassa' means hard food and soft food for the people of the household. 'Paccaṃsena' means by the share to be received; that is, each according to their rightful portion. 'Saṃvibhajissāma' means we shall distribute. 'Sampādessāma' means we shall provide.

අධුත්තීති [Pg.20] පුරිසධුත්තසුරාධුත්තතාවසෙන අධුත්තියො. අථෙනීති අථෙනියො අචොරියො. අසොණ්ඩීති සුරාසොණ්ඩතාදිවසෙන අසොණ්ඩියො.

'Adhuttī' means not being profligate, by way of profligacy with men and profligacy with liquor. 'Athenī' means not being a thief, not being a robber. 'Asoṇḍī' means not being a drunkard, by way of being a drunkard with liquor and so on.

එවං සුත්තන්තං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යො නං භරති සබ්බදාතිආදිමාහ. තත්ථ භරතීති පොසති පටිජග්ගති. සබ්බකාමහරන්ති සබ්බකාමදදං. සොත්ථීති සුඉත්ථී. එවං වත්තතීති එත්තකං වත්තං පූරෙත්වා වත්තති. මනාපා නාම තෙ දෙවාති නිම්මානරතී දෙවා. තෙ හි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං රූපං මාපෙත්වා අභිරමණතො නිම්මානරතීති ච මනාපාති ච වුච්චන්තීති.

Having thus concluded the discourse, now taking the pinnacle with verses, he spoke the words beginning with 'yo naṃ bharati sabbadā'. Therein, 'bharati' means nourishes and looks after. 'Sabbakāmaharaṃ' means the giver of all sense-pleasures. 'Sotthi' means a good woman. 'She conducts herself thus' means she conducts herself having fulfilled this much duty. 'Manāpā nāma te devā' means the Nimmānaratī devas. For they, because they delight in creating whatever form they wish, are called both Nimmānaratī and Manāpā.

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse to Sīha the General

34. චතුත්ථෙ සන්දිට්ඨිකන්ති සාමං පස්සිතබ්බකං. දායකොති දානසූරො. න සො සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨති, පරිච්චජිතුම්පි සක්කොතීති අත්ථො. දානපතීති යං දානං දෙති, තස්ස පති හුත්වා දෙති, න දාසො, න සහායො. යො හි අත්තනා මධුරං භුඤ්ජති, පරෙසං අමධුරං දෙති, සො දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙති. යො යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දෙති, සො සහායො හුත්වා දෙති. යො පන අත්තනා යෙන කෙනචි යාපෙති, පරෙසං මධුරං දෙති, සො පති ජෙට්ඨකො සාමී හුත්වා දෙති. තාදිසං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘දානපතී’’ති.

34. In the fourth, 'sandiṭṭhikaṃ' means to be seen by oneself. 'Dāyako' means one who is heroic in giving. The meaning is that he does not stand on faith alone, but is also able to relinquish. 'Dānapati' means that when he gives a gift, he gives as its master, not as a servant, nor as a companion. For one who eats sweet food himself but gives others unsavory food gives as a servant of the gift-object, which is called a gift. One who gives the same as what he himself eats gives as a companion. But one who sustains himself on whatever is available, yet gives others sweet food, gives as a master, a senior, a lord. It is with reference to such a one that it was said, 'dānapati'.

අමඞ්කුභූතොති න නිත්තෙජභූතො. විසාරදොති ඤාණසොමනස්සප්පත්තො. සහබ්‍යතං ගතාති සහභාවං එකීභාවං ගතා. කතාවකාසාති යෙන කම්මෙන තත්ථ අවකාසො හොති, තස්ස කතත්තා කතාවකාසා. තං පන යස්මා කුසලමෙව හොති, තස්මා කතකුසලාති වුත්තං. මොදරෙති මොදන්ති පමොදන්ති. අසිතස්සාති අනිස්සිතස්ස තථාගතස්ස. තාදිනොති තාදිලක්ඛණං පත්තස්ස.

'Amaṅkubhūto' means not having become lackluster. 'Visārado' means one who has attained knowledge and gladness. 'Sahabyataṃ gatā' means having attained companionship, having attained unity. 'Katāvakāsā' means that because the action by which there is an opportunity there has been done, they have made an opportunity. And since that is solely wholesome, therefore it is said 'katakusalā' (having done what is skillful). 'Modanti' means they rejoice, they rejoice exceedingly. 'Asitassa' means of the unattached one, the Tathāgata. 'Tādino' means of one who has attained such a characteristic.

5. දානානිසංසසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on the Benefits of Giving

35. පඤ්චමෙ ගිහිධම්මා අනපගතො හොතීති අඛණ්ඩපඤ්චසීලො හොති. සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති සප්පුරිසානං මහාපුරිසානං ධම්මං අනුක්කමන්තො[Pg.21]. සන්තො නං භජන්තීති සප්පුරිසා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකා එතං භජන්ති.

35. In the fifth discourse, 'he has not departed from the household life' (gihidhammā anapagato hoti) means he possesses the five precepts unbroken. 'He follows the Dhamma of the good' (sataṃ dhammaṃ anukkamanti) means he follows the Dhamma of the virtuous and the great ones. 'The virtuous associate with him' (santo naṃ bhajanti) means the virtuous ones—Buddhas, Paccekabuddhas, and disciples of the Tathāgata—associate with him.

6. කාලදානසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Discourse on Timely Giving

36. ඡට්ඨෙ කාලදානානීති යුත්තදානානි, පත්තදානානි අනුච්ඡවිකදානානීති අත්ථො. නවසස්සානීති අග්ගසස්සානි. නවඵලානීති ආරාමතො පඨමුප්පන්නානි අග්ගඵලානි. පඨමං සීලවන්තෙසු පතිට්ඨාපෙතීති පඨමං සීලවන්තානං දත්වා පච්ඡා අත්තනා පරිභුඤ්ජති. වදඤ්ඤූති භාසිතඤ්ඤූ. කාලෙන දින්නන්ති යුත්තප්පත්තකාලෙන දින්නං. අනුමොදන්තීති එකමන්තෙ ඨිතා අනුමොදන්ති. වෙය්‍යාවච්චන්ති කායෙන වෙය්‍යාවටිකකම්මං කරොන්ති. අප්පටිවානචිත්තොති අනුක්කණ්ඨිතචිත්තො. යත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති යස්මිං ඨානෙ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තත්ථ දදෙය්‍ය.

36. In the sixth discourse, 'timely gifts' (kāladānāni) means gifts that are suitable, appropriate, and fitting—this is the meaning. 'New crops' (navasassāni) means the first crops. 'New fruits' (navaphalāni) means the first and choicest fruits produced from the monastery park. 'First establishes it among the virtuous' (paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti) means first giving to the virtuous and then consuming it oneself. 'Generous' (vadaññū) means one who understands what is said. 'Given at the right time' (kālena dinnaṃ) means given at a suitable and appropriate time. 'They rejoice' (anumodanti) means they stand to one side and rejoice. 'Service' (veyyāvaccaṃ) means they perform helpful actions with the body. 'With a mind without reluctance' (appaṭivānacitto) means a mind without regret. 'Where a gift bears great fruit' (yattha dinnaṃ mahapphalaṃ) means one should give in that place where a gift has great result.

7. භොජනසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Discourse on Food

37. සත්තමෙ ආයුං දෙතීති ආයුදානං දෙති. වණ්ණන්ති සරීරවණ්ණං. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. බලන්ති සරීරථාමං. පටිභානන්ති යුත්තමුත්තප්පටිභානං.

37. In the seventh discourse, 'one gives life' (āyuṃ deti) means one gives the gift of life. 'Beauty' (vaṇṇaṃ) means bodily beauty. 'Happiness' (sukhaṃ) means bodily and mental happiness. 'Strength' (balaṃ) means bodily stamina. 'Eloquence' (paṭibhānaṃ) means apt and ready eloquence.

8. සද්ධසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Discourse on Faith

38. අට්ඨමෙ අනුකම්පන්තීති අනුග්ගණ්හන්ති. ඛන්ධිමාව මහාදුමොති ඛන්ධසම්පන්නො මහාරුක්ඛො විය. මනොරමෙ ආයතනෙති රමණීයෙ සමොසරණට්ඨානෙ. ඡායං ඡායත්ථිකා යන්තීති ඡායාය අත්ථිකාව ඡායං උපගච්ඡන්ති. නිවාතවුත්තින්ති නීචවුත්තිං. අත්ථද්ධන්ති කොධමානථද්ධතාය රහිතං. සොරතන්ති සොරච්චෙන සුචිසීලෙන සමන්නාගතං. සඛිලන්ති සම්මොදකං.

38. In the eighth discourse, 'they have compassion' (anukampanti) means they support. 'Like a great tree with a trunk' (khandhimāva mahādumo) means like a great tree endowed with a trunk. 'In a delightful place' (manorame āyatane) means in a pleasing gathering place. 'Those seeking shade go to the shade' (chāyaṃ chāyatthikā yanti) means those desiring shade approach the shade. 'Of humble conduct' (nivātavuttiṃ) means of lowly conduct. 'Not obstinate' (atthaddhaṃ) means free from the obstinacy of anger and pride. 'Gentle' (sorataṃ) means endowed with gentleness and pure virtue. 'Friendly' (sakhilaṃ) means amiable.

9. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Discourse on Sons

39. නවමෙ භතො වා නො භරිස්සතීති අම්හෙහි ථඤ්ඤපායනහත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහි භතො පටිජග්ගිතො අම්හෙ මහල්ලකකාලෙ හත්ථපාදධොවන-න්හාපනයාගුභත්තදානාදීහි භරිස්සති. කිච්චං වා නො කරිස්සතීති අත්තනො කම්මං ඨපෙත්වා අම්හාකං රාජකුලාදීසු උප්පන්නං කිච්චං ගන්ත්වා කරිස්සති[Pg.22]. කුලවංසො චිරං ඨස්සතීති අම්හාකං සන්තකං ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛන්තෙ පුත්තෙ කුලවංසො චිරං ඨස්සති, අම්හෙහි වා පවත්තිතානි සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා පවත්තෙස්සති, එවම්පි නො කුලවංසො චිරං ඨස්සති. දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සතීති කුලවංසානුරූපාය පටිපත්තියා අත්තානං දායජ්ජාරහං කරොන්තො අම්හාකං සන්තකං දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සති. දක්ඛිණං අනුප්පදස්සතීති පත්තිදානං කත්වා තතියදිවසතො පට්ඨාය දානං අනුප්පදස්සති.

39. In the ninth discourse, 'having been supported, he will support us' (bhato vā no bharissati) means: he who has been nourished and cared for by us with milk-feeding, helping his hands and feet to grow, and so on, will in our old age support us by washing our hands and feet, bathing, giving gruel and food, and so on. 'Or he will do our work for us' (kiccaṃ vā no karissati) means: setting aside his own work, he will go and perform the tasks that arise for us in the royal court and elsewhere. 'The family lineage will last long' (kulavaṃso ciraṃ ṭhassati) means: when sons protect our property—fields, land, gold, silver, and so on—without destroying it, the family lineage will last long; or, he will continue the ticketed food offerings and other alms we have established without cutting them off, and in this way too our family lineage will last long. 'He will take up the inheritance' (dāyajjaṃ paṭipajjissati) means: by conducting himself in a manner befitting the family lineage, making himself worthy of the inheritance, he will take up our property which is the inheritance. 'He will give an offering on our behalf' (dakkhiṇaṃ anuppadassati) means: having made a transfer of merit, from the third day onwards, he will give offerings.

සන්තො සප්පුරිසාති ඉමස්මිං ඨානෙ මාතාපිතූසු සම්මා පටිපත්තියා සන්තො සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. පුබ්බෙ කතමනුස්සරන්ති මාතාපිතූහි පඨමතරං කතගුණං අනුස්සරන්තා. ඔවාදකාරීති මාතාපිතූහි දින්නස්ස ඔවාදස්ස කත්තා. භතපොසීති යෙහි භතො, තෙසං පොසකො. පසංසියොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ මහාජනෙන පසංසිතබ්බො හොති.

Here, 'good and true men' (santo sappurisā) should be understood as good people who are tranquil through right conduct towards their parents. 'Remembering what was done before' (pubbe katamanussaranti) means recalling the kindness done first by their parents. 'One who follows advice' (ovādakārī) is one who carries out the advice given by parents. 'One who supports those who nourished him' (bhataposī) means he is a supporter of those by whom he was nourished. 'Praiseworthy' (pasaṃsiyo) means he is to be praised by the populace in this very life.

10. මහාසාලපුත්තසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Discourse to the Son of a Wealthy Brahmin

40. දසමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. සාඛාපත්තපලාසෙන වඩ්ඪන්තීති ඛුද්දකසාඛාහි ච පත්තසඞ්ඛාතෙන ච පලාසෙන වඩ්ඪන්ති. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකෙ පදෙසෙ. බ්‍රහාවනෙති මහාවනෙ අටවියං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

40. In the tenth discourse, 'great sāl trees' (mahāsālā) means great trees. 'They grow with branches, leaves, and foliage' (sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti) means they grow with small branches and with foliage which is designated as leaves. 'In the wilderness' (araññasmiṃ) means in a place without a village. 'In a great forest' (brahāvaṇe) means in a large forest, a wild tract. The rest is clear in meaning throughout.

සුමනවග්ගො චතුත්ථො.

The Sumanā Chapter, the Fourth.

5. මුණ්ඩරාජවග්ගො

5. The Chapter on King Muṇḍa

1. ආදියසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Ādiya Sutta

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ භොගානං ආදියාති භොගානං ආදාතබ්බකාරණානි. උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහුබලෙන සඤ්චිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති සෙදං අවක්ඛිපෙත්වා උප්පාදිතෙහි. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පීණෙතීති පීණිතං [Pg.23] ථූලං කරොති. සෙසමෙත්ථ චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

41. In the first discourse of the fifth chapter, 'benefits of wealth' (bhogānaṃ ādiya) means the reasons for acquiring wealth. 'Acquired through initiative and energy' (uṭṭhānavīriyādhigatehi) means acquired through energy which is called initiative. 'Accumulated by the strength of one’s arms' (bāhābalaparicitehi) means amassed by the power of one’s arms. 'Earned by the sweat of one's brow' (sedāvakkhittehi) means produced by causing sweat to fall. 'Righteous' (dhammikehi) means connected with the Dhamma. 'Righteously gained' (dhammaladdhehi) means obtained without violating the ten wholesome courses of action. 'Nourishes' (pīṇeti) means makes plump and substantial. The rest here should be understood in the same way as explained in the Book of the Fours. The second discourse is clear in meaning.

3. ඉට්ඨසුත්තවණ්ණනා

3. Explanation of the Iṭṭha Sutta

43. තතියෙ ආයුසංවත්තනිකා පටිපදාති දානසීලාදිකා පුඤ්ඤපටිපදා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථාභිසමයාති අත්ථස්ස අභිසමාගමෙන, අත්ථප්පටිලාභෙනාති වුත්තං හොති.

43. In the third discourse, 'the practice conducive to longevity' (āyusaṃvattanikā paṭipadā) means the meritorious practice of generosity, virtue, and so on. This same method applies to the remaining terms as well. 'Realization of the goal' (atthābhisamaya) means the attainment of the goal, that is, the acquisition of the goal.

4. මනාපදායීසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Discourse on the Giver of What is Pleasing

44. චතුත්ථෙ උග්ගොති ගුණෙහි උග්ගතත්තා එවංලද්ධනාමො. සාලපුප්ඵකං ඛාදනීයන්ති චතුමධුරයොජිතෙන සාලිපිට්ඨෙන කතං සාලපුප්ඵසදිසං ඛාදනීයං. තඤ්හි පඤ්ඤායමානවණ්ටපත්තකෙසරං කත්වා ජීරකාදිසම්භාරයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා සප්පිං විනිවත්තෙත්වා කොලුම්බෙ පූරෙත්වා ගන්ධවාසං ගාහාපෙත්වා පිදහිත්වා ලඤ්ඡෙත්වා ඨපිතං හොති. තං සො යාගුං පිවිත්වා නිසින්නස්ස භගවතො අන්තරභත්තෙ දාතුකාමො එවමාහ. පටිග්ගහෙසි භගවාති දෙසනාමත්තමෙතං, උපාසකො පන තං භගවතො ච පඤ්චන්නඤ්ච භික්ඛුසතානං අදාසි. යථා ච තං, එවං සූකරමංසාදීනිපි. තත්ථ සම්පන්නකොලකන්ති සම්පන්නබදරං. සූකරමංසන්ති මධුරරසෙහි බදරෙහි සද්ධිං ජීරකාදිසම්භාරෙහි යොජෙත්වා පක්කං එකසංවච්ඡරිකසූකරමංසං. නිබ්බත්තතෙලකන්ති විනිවත්තිතතෙලං. නාලියසාකන්ති සාලිපිට්ඨෙන සද්ධිං මද්දිත්වා ජීරකාදිසංයුත්තෙ සප්පිම්හි පචිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා වාසං ගාහාපෙත්වා ඨපිතං නාලියසාකං. නෙතං භගවතො කප්පතීති එත්ථ අකප්පියං උපාදාය කප්පියම්පි න කප්පතීති වුත්තං, සෙට්ඨි පන සබ්බම්පි තං ආහරාපෙත්වා රාසිං කත්වා යං යං අකප්පියං, තං තං අන්තරාපණං පහිණිත්වා කප්පියං උපභොගපරිභොගභණ්ඩං අදාසි. චන්දනඵලකං නාතිමහන්තං දීඝතො අඩ්ඪතෙය්‍යරතනං, තිරියං දියඩ්ඪරතනං, සාරවරභණ්ඩත්තා පන මහග්ඝං අහොසි. භගවා තං පටිග්ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්වා භික්ඛූනං අඤ්ජනපිසනත්ථාය දාපෙසි.

44. In the fourth sutta, “Ugga” (uggo) was so named because he was elevated by virtues. “Sālapupphakaṃ khādanīyaṃ” refers to an edible item made from rice flour mixed with the four sweets, resembling a sal flower. It is prepared by shaping it to have a visible stalk, petals, and filaments, cooked in ghee with spices like cumin, then having the ghee removed, filled into containers, scented with perfumes, covered, sealed, and stored. Wishing to offer it to the Blessed One during the mealtime, after he had drunk the gruel and was seated, he spoke thus. “The Blessed One accepted it” (paṭiggahesi bhagavā) is merely a teaching statement; the lay follower, however, offered it to the Blessed One and the five hundred monks. And just as that was prepared, so too were the pork and other items. Therein, “sampannakolakaṃ” means fully ripe jujube fruit. “Sūkaramaṃsaṃ” refers to one-year-old pork cooked with sweet jujube fruits and spices like cumin. “Nibbattatelakaṃ” means with the oil removed. “Nāliyasākaṃ” is a dish of nāliya greens made by mashing them with rice flour, cooking it in ghee mixed with spices like cumin, combining it with the four sweets, having it scented, and storing it. “This is not suitable for the Blessed One” (netaṃ bhagavato kappati)—here, it is said that on account of what is unsuitable, even what is suitable is not suitable. The merchant, however, had all of it brought, made a heap, sent whatever was unsuitable to the market, and offered the suitable goods for use and enjoyment. The sandalwood plank was not very large—two and a half cubits in length, one and a half cubits in width—but being an excellent heartwood item, it was very valuable. The Blessed One accepted it, had it cut into small pieces, and had it given to the monks for the purpose of grinding eye-ointment.

උජ්ජුභූතෙසූති [Pg.24] කායවාචාචිත්තෙහි උජුකෙසු. ඡන්දසාති පෙමෙන. චත්තන්තිආදීසු පරිච්චාගවසෙන චත්තං. මුත්තචාගතාය මුත්තං. අනපෙක්ඛචිත්තතාය චිත්තෙන න උග්ගහිතන්ති අනුග්ගහීතං. ඛෙත්තූපමෙති විරුහනට්ඨෙන ඛෙත්තසදිසෙ.

“Ujjubhūtesu” means upright in body, speech, and mind. “Chandasā” means with affection. In “cattanti” and so on, “cattaṃ” means given up by way of relinquishment. “Muttaṃ” is said on account of open-handed generosity. “Anuggahītaṃ” means not grasped by the mind due to a mind free from longing. “Khettūpama” means like a field in the sense of being a place of growth.

අඤ්ඤතරං මනොමයන්ති සුද්ධාවාසෙසු එකං ඣානමනෙන නිබ්බත්තං දෙවකායං. යථාධිප්පායොති යථාජ්ඣාසයො. ඉමිනා කිං පුච්ඡති? තස්ස කිර මනුස්සකාලෙ අරහත්තත්ථාය අජ්ඣාසයො අහොසි, තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. දෙවපුත්තොපි අරහත්තං පත්තතාය තග්ඝ මෙ භගවා යථාධිප්පායොති ආහ. යත්ථ යත්ථූපපජ්ජතීති තීසු වා කුලසම්පත්තීසු ඡසු වා කාමසග්ගෙසු යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථ දීඝායු යසවා හොතීති. පඤ්චමං චතුක්කනිපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

“Aññataraṃ manomayaṃ” refers to a mind-made divine body produced by jhāna-mind in one of the Pure Abodes. “Yathādhippāyo” means according to his inclination. What does he ask by this? It is said that in his human life, he had an inclination for the sake of arahantship; “I ask about that,” he asks. The devaputta, having attained arahantship, says, “Indeed, Blessed One, it is according to my inclination.” “Wherever he is reborn” (yattha yatthūpapajjati) means whether in the three kinds of family prosperity or in the six desire-realm heavens, wherever he is born, there he is long-lived and glorious. The fifth sutta should be understood in the same way as explained in the Catukkanipāta. The sixth and seventh suttas are clear in meaning.

8. අලබ්භනීයඨානසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Alabbhanīyaṭhāna Sutta

48. අට්ඨමෙ අලබ්භනීයානීති අලද්ධබ්බානි, න සක්කා ලභිතුං. ඨානානීති කාරණානි. ජරාධම්මං මා ජීරීති යං මය්හං ජරාසභාවං, තං මා ජීරතු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. අබ්බුහීති නීහරි.

48. In the eighth sutta, “alabbhanīyāni” means unobtainable; it is not possible to obtain them. “Ṭhānāni” means reasons. “Jarādhammaṃ mā jīri” means: whatever nature of aging is mine, may that not age. In the remaining phrases also, this is the method. “Nacchādeyya” means it would not be pleasing. “Abbuhī” means he removed.

යතොති යස්මිං කාලෙ. ආපදාසූති උපද්දවෙසු. න වෙධතීති න කම්පති නානුසොචති. අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූති කාරණත්ථවිනිච්ඡයෙ කුසලො. පුරාණන්ති නිබ්බිකාරතාය පොරාණකමෙව. ජප්පෙනාති වණ්ණභණනෙන. මන්තෙනාති මහානුභාවමන්තපරිවත්තනෙන. සුභාසිතෙනාති සුභාසිතකථනෙන. අනුප්පදානෙනාති සතස්ස වා සහස්සස්ස වා දානෙන. පවෙණියා වාති කුලවංසෙන වා, ‘‘ඉදං අම්හාකං පවෙණියා ආචිණ්ණං, ඉදං අනාචිණ්ණ’’න්ති එවං පවෙණිකථනෙනාති අත්ථො. යථා යථා යත්ථ ලභෙථ අත්ථන්ති එතෙසු ජප්පාදීසු යෙන යෙන යත්ථ යත්ථ ඨානෙ ජරාධම්මාදීනං අජීරණතාදිඅත්ථං ලභෙය්‍ය. තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍යාති තෙන තෙන තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පරක්කමං කරෙය්‍ය. කම්මං දළ්හන්ති වට්ටගාමිකම්මං මයා ථිරං කත්වා ආයූහිතං, ස්වාහං ඉදානි කින්ති කරොමීති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අධිවාසෙය්‍යාති.

“Yato” means at which time. “Āpadāsu” means in calamities. “Na vedhati” means he does not tremble, he does not grieve. “Atthavinicchayaññū” means skilled in the determination of cause and effect. “Purāṇaṃ” means, due to its unalterable nature, it is simply of the past. “Jappena” means by speaking of praise. “Mantena” means by reciting a mantra of great power. “Subhāsitena” means by speaking well-spoken words. “Anuppadānena” means by the giving of a hundred or a thousand. “Paveṇiyā vā” means or by lineage; the meaning is by stating the lineage thus: ‘This is a practice of our lineage; this is not a practice of our lineage.’ “Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ” means: among these means such as chanting, by whatever means and in whatever place one might obtain the benefit of not aging, etc., for that which has the nature of aging. “Tathā tathā tattha parakkameyya” means: by that means, in that place, one should make an effort. “Kammaṃ daḷhaṃ” means: ‘The kamma leading to the round of existence has been firmly established and undertaken by me; what shall I do now?’—having reflected thus, one should endure.

9. කොසලසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Kosala Sutta

49. නවමෙ [Pg.25] උපකණ්ණකෙති කණ්ණමූලෙ. දුම්මනොති දුට්ඨුමනො. පත්තක්ඛන්ධොති පතිතක්ඛන්ධො. පජ්ඣායන්තොති චින්තයන්තො. අප්පටිභානොති නිප්පටිභානො හුත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

49. In the ninth sutta, “upakaṇṇake” means at the root of the ear. “Dummano” means having a distressed mind. “Pattakkhandho” means having drooping shoulders. “Pajjhāyanto” means brooding. “Appaṭibhāno” means being without ready wit. The rest is just as stated below.

10. නාරදසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Nārada Sutta

50. දසමෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතොති අධිඔමුච්ඡිතො ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණසභාවාය අතිරෙකමුච්ඡාය තණ්හාය සමන්නාගතො. මහච්චා රාජානුභාවෙනාති මහතා රාජානුභාවෙන, අට්ඨාරසහි සෙනීහි පරිවාරිතො මහතියා රාජිද්ධියා පායාසීති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, එකංසෙනෙව සොකසල්ලහරණොති අත්ථො. ඉති රාජා ඉමං ඔවාදං සුත්වා තස්මිං ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

50. In the tenth sutta, “ajjhomucchito” means being extremely infatuated, having swallowed, having brought to completion, he is endowed with excessive, infatuated craving which has the nature of grasping. “Mahaccā rājānubhāvena” means with great royal power; the meaning is that, surrounded by eighteen armies, he went with great royal splendor. “Taggha” is a particle in the sense of ‘certainly’; the meaning is: it certainly removes the dart of sorrow. Thus the king, having heard this instruction and being established in it, ruled the kingdom righteously and justly and was bound for the heavenly world.

මුණ්ඩරාජවග්ගො පඤ්චමො.

The Muṇḍarāja Chapter, the fifth.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The First Fifty is finished.

2. දුතියපණ්ණාසකං

2. The Second Fifty

(6) 1. නීවරණවග්ගො

(6) 1. The Chapter on the Hindrances

1. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Āvaraṇa Sutta

51. දුතියස්ස [Pg.26] පඨමෙ ආවරණවසෙන ආවරණා. නීවරණවසෙන නීවරණා. චෙතො අජ්ඣාරුහන්තීති චෙතසො අජ්ඣාරුහා. විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච මග්ගපඤ්ඤඤ්ච උප්පත්තිනිවාරණට්ඨෙන දුබ්බලං කරොන්තීති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. යා වා එතෙහි සද්ධිං වොකිණ්ණා පඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තං දුබ්බලං කරොන්තීතිපි පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. අබලායාති පඤ්චනීවරණපරියොනද්ධත්තා අපගතබලාය. උත්තරි වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරි අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං. හාරහාරිනීති හරිතබ්බං හරිතුං සමත්ථා. නඞ්ගලමුඛානීති මාතිකාමුඛානි. තානි හි නඞ්ගලසරික්ඛකත්තා නඞ්ගලෙහි ච ඛතත්තා නඞ්ගලමුඛානීති වුච්චන්ති.

51. In the first sutta of the second fifty: 'Āvaraṇā' (obstructions) are so called in the sense of obstructing. 'Nīvaraṇā' (hindrances) are so called in the sense of completely preventing. They ascend, overwhelming the mind, thus they are called 'overwhelmings of the mind.' They make weak both insight-wisdom and path-wisdom by preventing their arising; thus they are called 'weakeners of wisdom.' Or, because the wisdom that arises mixed with these is made weak by them, they are also called 'weakeners of wisdom.' 'Abalāya' means: to one whose strength is gone because of being enmeshed by the five hindrances. 'Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ' means: a special knowledge and vision capable of producing the state of a noble one, which is beyond the human qualities known as the ten wholesome courses of action. 'Hārahārinī' means: capable of carrying away what is to be carried away. 'Naṅgalamukhāni' means: the mouths of canals. For indeed, they are called 'naṅgalamukhāni' (plow-mouths) because they are similar to plows and because they are made by plows.

එවමෙව ඛොති එත්ථ සොතං විය විපස්සනාඤාණං දට්ඨබ්බං, උභතො නඞ්ගලමුඛානං විවරණකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, මජ්ඣෙනදියා රුක්ඛපාදෙ කොට්ටෙත්වා පලාලතිණමත්තිකාහි ආවරණෙ කතෙ උදකස්ස වික්ඛිත්තවිසටබ්‍යාදිණ්ණකාලො විය පඤ්චහි නීවරණෙහි පරියොනද්ධකාලො, එවං ආවරණෙ කතෙ විහතවෙගස්ස උදකස්ස තිණපලාලාදීනි පරිකඩ්ඪිත්වා සමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය විපස්සනාඤාණෙන සබ්බාකුසලෙ විද්ධංසෙත්වා නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපල්ලාසෙන යොජනා කාතබ්බා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

Herein, in the passage 'Evameva kho,' insight-knowledge should be regarded as like a stream. The time of releasing restraint at the six doors should be regarded as like the time of opening the plow-mouths on both sides. The time of being enmeshed by the five hindrances should be regarded as like the time when the water is scattered, dispersed, and spread all around, after an obstruction has been made in the middle of the river with straw, grass, and clods of earth by driving in tree stumps. When such an obstruction is made, it should be known that the time of being unable to reach the ocean of Nibbāna by destroying all unwholesome states with insight-knowledge is like the time when the water, its force spent, is unable to reach the ocean by dragging along grass, straw, and so on. In the case of the bright side, the application should be made with the opposite of what has been said. In this sutta, the round of existence and that which is free from the round are taught. The second sutta has a clear meaning.

3. පධානියඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Discourse on the Factors of Striving

53. තතියෙ පධානියඞ්ගානීති පධානං වුච්චති පදහනභාවො, පධානමස්ස අත්ථීති පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානීති පධානියඞ්ගානි. සද්ධොති සද්ධාය සමන්නාගතො. සද්ධා පනෙසා ආගමසද්ධා අධිගමසද්ධා ඔකප්පනසද්ධා පසාදසද්ධාති චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං සද්ධා, අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතත්තා ආගමසද්ධා නාම. අරියසාවකානං [Pg.27] පටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. පසාදුප්පත්ති පසාදසද්ධා නාම. ඉධ ඔකප්පනසද්ධා අධිප්පෙතා. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණං. තං සුප්පටිවිද්ධං තථාගතෙනාති සද්දහති. දෙසනාසීසමෙව චෙතං, ඉමිනා පන අඞ්ගෙන තීසුපි රතනෙසු සද්ධා අධිප්පෙතා. යස්ස හි බුද්ධාදීසු පසාදො බලවා, තස්ස පධානවීරියං ඉජ්ඣති.

53. In the third sutta, regarding 'padhāniyaṅgāni' (the factors of striving): The state of exertion is called 'striving.' One who has striving is a 'striver.' The factors of a striving monk are the 'factors of striving.' 'Saddho' means: endowed with faith. Furthermore, this faith is of four kinds: faith from lineage, faith from attainment, faith of conviction, and faith of confidence. Therein, the faith of Omniscient Bodhisattas, because it has come down since their aspiration, is called 'faith from lineage.' The faith of noble disciples, because it is attained through penetration, is called 'faith from attainment.' When it is said, 'The Buddha, the Dhamma, the Saṅgha,' the settling down with an unshakeable state is called 'faith of conviction.' The arising of confidence is 'faith of confidence.' Here, 'faith of conviction' is intended. 'Bodhiṃ' means: the knowledge of the four paths. He has faith thus: 'It has been well penetrated by the Tathāgata.' This is indeed the head of the teaching, but in fact, by this factor, faith in the Three Jewels is intended. Indeed, for one whose confidence in the Buddha and so on is strong, their energy for striving succeeds.

අප්පාබාධොති අරොගො. අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාකිනියා. ගහණියාති කම්මජතෙජොධාතුයා. නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායාති අතිසීතලග්ගහණිකො හි සීතභීරුකො හොති, අච්චුණ්හග්ගහණිකො උණ්හභීරුකො, තෙසං පධානං න ඉජ්ඣති, මජ්ඣිමග්ගහණිකස්ස ඉජ්ඣති. තෙනාහ – මජ්ඣිමාය පධානක්ඛමායාති. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තාති යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා. උදයත්ථගාමිනියාති උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුං පරිච්ඡින්දිතුං සමත්ථාය. එතෙන පඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහකං උදයබ්බයඤාණං වුත්තං. අරියායාති පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති තදඞ්ගවසෙන කිලෙසානං පහීනත්තා යං දුක්ඛං ඛීයති, තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි විපස්සනාපඤ්ඤාව කථිතා. දුප්පඤ්ඤස්ස හි පධානං න ඉජ්ඣති.

'Appābādho' means: free from illness. 'Appātaṅko' means: free from suffering. 'Samavepākiniyā' means: with even digestion. 'Gahaṇiyā' means: with the fire element born of kamma. Regarding 'nātisītāya nāccuṇhāyā' (not too cold, not too hot): one with an excessively cold digestive fire is fearful of cold, and one with an excessively hot digestive fire is fearful of heat. For them, striving does not succeed; it succeeds for one with a medium digestive fire. Therefore, He said: 'majjhimāya padhānakkhamāya' (medium and suitable for striving). 'Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā' means: one who shows one's own faults as they really are. 'Udayatthagāminiyā' means: capable of knowing and defining both arising and passing away. By this, the knowledge of arising and passing away, which comprehends the fifty characteristics, is stated. 'Ariyāya' means: purified. 'Nibbedhikāyā' means: capable of piercing the aggregates of greed, etc., which have not been pierced before. 'Sammā dukkhakkhayagāminiyā' means: leading to the destruction of that suffering which is destroyed because of the abandoning of defilements by way of substitution of opposites. Thus, by all these terms, only insight-wisdom is taught. Indeed, for a person without wisdom, striving does not succeed.

4. සමයසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Samaya Discourse

54. චතුත්ථෙ පධානායාති වීරියකරණත්ථාය. න සුකරං උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතුන්ති න සක්කා හොති පත්තං ගහෙත්වා උඤ්ඡාචරියාය යාපෙතුං. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

54. In the fourth sutta, 'padhānāya' means for the purpose of making effort. 'Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ' means: it is not possible to sustain oneself by the practice of gleaning, having taken a bowl. In this discourse too, only the cycle and that which is free from the cycle are taught.

5. මාතාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Mātāputta Discourse

55. පඤ්චමෙ පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨති. උග්ඝාතිතාති උද්ධුමාතා.

55. In the fifth sutta, 'pariyādāya tiṭṭhati' means: having completely taken, seized, and exhausted, it remains. 'Ugghātitā' means a bloated corpse.

අසිහත්ථෙනාති සීසච්ඡෙදනත්ථාය අසිං ආදාය ආගතෙනාපි. පිසාචෙනාති ඛාදිතුං ආගතයක්ඛෙනාපි. ආසීදෙති ඝට්ටෙය්‍ය. මඤ්ජුනාති මුදුකෙන. කාමොඝවුළ්හානන්ති කාමොඝෙන වුළ්හානං කඩ්ඪිතානං. කාලං ගති භවාභවන්ති [Pg.28] වට්ටකාලං ගතිඤ්ච පුනප්පුනබ්භවෙ ච. පුරක්ඛතාති පුරෙචාරිකා පුරතො ගතායෙව. යෙ ච කාමෙ පරිඤ්ඤායාති යෙ පණ්ඩිතා දුවිධෙපි කාමෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. චරන්ති අකුතොභයාති ඛීණාසවානං කුතොචි භයං නාම නත්ථි, තස්මා තෙ අකුතොභයා හුත්වා චරන්ති. පාරඞ්ගතාති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං උපගතා, සච්ඡිකත්වා ඨිතාති අත්ථො. ආසවක්ඛයන්ති අරහත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

'Asihatthena' means even by an enemy who has come having taken a sword to cut off the head. 'Pisācena' means even by a yakkha who has come to devour. 'Āsīdeti' means would strike. 'Mañjunā' means by a soft one. 'Kāmoghavuḷhānaṃ' means of those swept away, dragged by the flood of sensuality. 'Kālaṃ gati bhavābhavaṃ' means the time of the cycle, the destination, and repeated existence. 'Purakkhatā' means they are forerunners, having gone before. 'Ye ca kāme pariññāya' means: those wise ones who, having fully known the two kinds of sensual pleasures with the three kinds of full understanding... 'Caranti akutobhayā' means: for the destroyers of taints, there is no such thing as fear from any cause; therefore, having become fearless, they go about. 'Pāraṅgatā': here, 'pāraṃ' (the beyond) is said to be Nibbāna; the meaning is that they are established, having approached and realized it. 'Āsavakkhayaṃ' means Arahantship. In this sutta, having taught only the cycle, in the verses, the cycle and that which is free from the cycle are taught.

6. උපජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Upajjhāya Sutta

56. ඡට්ඨෙ මධුරකජාතොති සඤ්ජාතගරුභාවො. දිසා ච මෙ න පක්ඛායන්තීති චතස්සො දිසා ච අනුදිසා ච මය්හං න උපට්ඨහන්තීති වදති. ධම්මා ච මං නප්පටිභන්තීති සමථවිපස්සනාධම්මාපි මෙ න උපට්ඨහන්ති. අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමීති උක්කණ්ඨිතො හුත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසාමි. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති තස්ස කථං සුත්වා ‘‘බුද්ධවෙනෙය්‍යපුග්ගලො අය’’න්ති තං කාරණං භගවතො ආරොචෙතුං උපසඞ්කමි. අවිපස්සකස්ස කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලධම්මෙ අවිපස්සන්තස්ස, අනෙසන්තස්ස අගවෙසන්තස්සාති අත්ථො. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං සත්තතිංසධම්මානං.

56. In the sixth sutta, `madhurakajāto` means a state of heaviness has arisen. `Disā ca me na pakkhāyanti` means he says: ‘The four cardinal directions and the intermediate directions do not appear to me.’ `Dhammā ca maṃ nappaṭibhanti` means: even the dhammas of serenity and insight do not arise for me. `Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi` means: being dissatisfied, I live the holy life. `Yena bhagavā tenupasaṅkami` means: having heard his speech, thinking, ‘This is a person to be trained by the Buddha,’ he approached to inform the Blessed One of that reason. `Avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ` means: of one who does not see wholesome dhammas, who does not seek, who does not search; this is the meaning. `Bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ` means: of the thirty-seven factors of enlightenment, beginning with the foundations of mindfulness.

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බඨානසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Sutta on Themes for Frequent Contemplation

57. සත්තමෙ ජරාධම්මොම්හීති ජරාසභාවො අම්හි. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තොජරාය එව චරාමි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. කම්මස්සකොතිආදීසු කම්මං මය්හං සකං අත්තනො සන්තකන්ති කම්මස්සකො අම්හි. කම්මස්ස දායාදොති කම්මදායාදො, කම්මං මය්හං දායජ්ජං සන්තකන්ති අත්ථො. කම්මං මය්හං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනි. කම්මං මය්හං බන්ධූති කම්මබන්ධු, කම්මඤාතකොති අත්ථො. කම්මං මය්හං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණො. තස්ස දායාදො භවිස්සාමීති තස්ස කම්මස්ස දායාදො තෙන දින්නඵලපටිග්ගාහකො භවිස්සාමීති අත්ථො. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං ආරබ්භ උප්පන්නමදො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මග්ගො සඤ්ජායතීති ලොකුත්තරමග්ගො සඤ්ජායති. සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්තීති දස සංයොජනානි සබ්බසො පහීයන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති සත්ත අනුසයා විගතන්තා පරිච්ඡින්නා පරිවටුමා [Pg.29] හොන්ති. එවමෙත්ථ හෙට්ඨා පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනා කථිතා, ඉමෙසු පඤ්චසු ලොකුත්තරමග්ගො.

57. In the seventh sutta, 'I am subject to aging' (jarādhammomhi) means 'I am of the nature of aging'. 'Not beyond aging' (jaraṃ anatīto) means 'I have not transcended aging; I move only within aging'. The same principle applies to the remaining terms. In 'owner of my kamma' (kammassako), etc., 'kamma is my own possession, belonging to myself'—thus, 'I am the owner of my kamma'. 'Heir to kamma' (kammadāyādo) means 'kamma is my inheritance, my property'—this is the meaning. 'Kamma is my origin' (kammayoni) means 'kamma is my cause'. 'Kamma is my relative' (kammabandhu) means 'kamma is my kin'—this is the meaning. 'Kamma is my refuge' (kammapaṭisaraṇo) means 'kamma is my support'. 'I will be the heir to that' (tassa dāyādo bhavissāmi) means 'I will be the heir of that kamma, the receiver of the fruit given by it'—this is the meaning. 'Intoxication with youth' (yobbanamado) means 'the intoxication arising in dependence on youth'. The same principle applies to the remaining terms. 'The path arises' (maggo sañjāyati) means 'the supramundane path arises'. 'The fetters are entirely abandoned' (saṃyojanāni sabbaso pahīyanti) means 'the ten fetters are entirely abandoned'. 'The underlying tendencies are brought to an end' (anusayā byantīhonti) means 'the seven underlying tendencies are terminated and cut off'. Thus, in the five earlier instances, insight was taught; in these five, the supramundane path was taught.

ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො බ්‍යාධිධම්මාතිආදිමාහ. තත්ථ ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති උපධිරහිතං අරහත්තමග්ගං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ ඉමෙ තයොපි මදෙ අධිභවිං, අතික්කම්ම ඨිතොස්මීති අත්ථො. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොති පබ්බජ්ජං ඛෙමතො දිස්වා. තස්ස මෙ අහු උස්සාහො, නිබ්බානං අභිපස්සතොති තස්ස මය්හං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස වායාමො අහොසි. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි, බ්‍රහ්මචරියවාසතො අනිවත්තිකො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අනිවත්තිකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො. ඉමිනා ලොකුත්තරො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො කථිතොති.

Now, taking up the pinnacle with verses, he speaks of 'subject to disease' (byādhidhammā), and so on. There, 'knowing the Dhamma as free from clinging' (ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ) means knowing the path of Arahantship, which is devoid of clinging. 'I have overcome all intoxications' (sabbe made abhibhosmi) means 'I have overcome all these three intoxications; I stand having transcended them'—this is the meaning. 'Seeing renunciation as safety' (nekkhammaṃ daṭṭhu khemato) means having seen the going forth as secure. 'Then arose in me effort, beholding Nibbāna' (tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato) means 'for me, who was beholding Nibbāna, effort arose'. 'I shall not turn back' (anivatti bhavissāmi) means 'I shall not turn back from the going forth; I shall not turn back from living the holy life; I shall not turn back from the knowledge of omniscience'. 'Devoted to the holy life' (brahmacariyaparāyaṇo) means 'devoted to the holy life of the path'. By this, the supramundane Eightfold Path is taught.

8. ලිච්ඡවිකුමාරකසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Sutta to the Licchavi Youths

58. අට්ඨමෙ සජ්ජානි ධනූනීති සජියානි ආරොපිතධනූනි. අද්දසූති අද්දසංසු. භවිස්සන්ති වජ්ජීති වඩ්ඪිස්සන්ති වජ්ජිරාජානො. අපානුභාති අවඩ්ඪිනිස්සිතා මානථද්ධා. පච්ඡාලියං ඛිපන්තීති පච්ඡතො ගන්ත්වා පිට්ඨිං පාදෙන පහරන්ති. රට්ඨිකස්සාතිආදීසු රට්ඨං භුඤ්ජතීති රට්ඨිකො. පිතරා දත්තං සාපතෙය්‍යං භුඤ්ජතීති පෙත්තනිකො. සෙනාය පති ජෙට්ඨකොති සෙනාපතිකො. ගාමගාමණිකස්සාති ගාමානං ගාමණිකස්ස, ගාමසාමිකස්සාති අත්ථො. පූගගාමණිකස්සාති ගණජෙට්ඨකස්ස. කුලෙසූති තෙසු තෙසු කුලෙසු. පච්චෙකාධිපච්චං කාරෙන්තීති පච්චෙකං ජෙට්ඨකට්ඨානං කාරෙන්ති. කල්‍යාණෙන මනසා අනුකම්පන්තීති සුන්දරෙන චිත්තෙන අනුග්ගණ්හන්ති. ඛෙත්තකම්මන්තසාමන්තසබ්‍යොහාරෙති යෙ ච අත්තනො ඛෙත්තකම්මන්තානං සාමන්තා අනන්තරක්ඛෙත්තසාමිනො, තෙ ච රජ්ජුදණ්ඩෙහි භූමිප්පමාණග්ගාහකෙ සබ්බොහාරෙ ච. බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාති කුලප්පවෙණියා ආගතා ආරක්ඛදෙවතා. සක්කරොතීති තා දෙවතා අග්ගයාගුභත්තාදීහි සක්කරොති.

58. In the eighth sutta, 'bows ready' (sajjāni dhanūni) means prepared, strung bows. 'They saw' (addasūti) means they saw. 'The Vajjis will prosper' (bhavissanti vajjī) means the Vajji kings will increase. 'Not prospering' (apānubhāti) means they are dependent on non-prosperity and are stiff with conceit. 'Kicking from behind' (pacchāliyaṃ khipanti) means going behind and striking the back with the foot. In 'to the provincial governor' (raṭṭhikassa), etc., 'one who enjoys the country' is a provincial governor (raṭṭhika). 'Enjoying the inheritance given by his father' is a paternal heir (pettanika). 'Leader of the army, the eldest' is a general (senāpatika). 'To the village headman' (gāmagāmaṇikassa) means to the leader of villages, to the lord of the village; this is the meaning. 'To the guild leader' (pūgagāmaṇikassa) means to the chief of a guild. 'In families' (kulesu) means in those various families. 'They exercise individual authority' (paccekādhipaccaṃ kārenti) means they establish individual positions of seniority. 'With a benevolent mind, they show compassion' (kalyāṇena manasā anukampanti) means they support them with a good mind. This refers to the owners of fields adjacent to one's own fields and agricultural work, those who take land measurements with ropes and rods, and the judicial officers. 'Deities who receive offerings' (balipaṭiggāhikā devatā) means protective deities who have come down through the family lineage. 'He honors' (sakkaroti) means he honors those deities with the first portion of rice gruel and cooked rice, and so on.

කිච්චකරොති උප්පන්නානං කිච්චානං කාරකො. යෙ චස්ස අනුජීවිනොති යෙ ච එතං උපනිස්සාය ජීවන්ති. උභින්නඤ්චෙව අත්ථායාති උභින්නම්පි හිතත්ථාය පටිපන්නො හොතීති අත්ථො. පුබ්බපෙතානන්ති පරලොකගතානං. දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච ජීවතන්ති යෙ ච දිට්ඨෙ ධම්මෙ [Pg.30] ජීවන්ති. ඉති පදද්වයෙනාපි අතීතපච්චුප්පන්නෙ ඤාතයො දස්සෙති. විත්තිසඤ්ජනනොති තුට්ඨිජනනො. ඝරමාවසන්ති ඝරාවාසං වසන්තො. පුජ්ජො හොති පසංසියොති පූජෙතබ්බො ච පසංසිතබ්බො ච හොතීති.

'One who performs duties' (kiccākaro) means one who performs arisen tasks. 'And those who depend on him' (ye cassa anujīvino) means those who live depending on him. 'For the benefit of both' (ubhinnañceva atthāya) means he is one who practices for the welfare of both—this is the meaning. 'For the departed ancestors' (pubbapetānaṃ) means for those who have gone to the other world. 'And for those living in the present' (diṭṭhe dhamme ca jīvanti) means those who are living in the present existence. Thus, with this pair of terms, he indicates relatives of both the past and present. 'Generating delight' (vittisañjanano) means a generator of contentment. 'Living at home' (gharamāvasanto) means living the household life. 'He is worthy of honor and praise' (pujjo hoti pasaṃsiyo) means he is to be honored and praised.

9-10. වුඩ්ඪපබ්බජිතසුත්තද්වයවණ්ණනා

9-10. Commentary on the Two Suttas on the Elderly Gone Forth

59-60. නවමෙ නිපුණොති සණ්හො සුඛුමකාරණඤ්ඤූ. ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. දසමෙ පදක්ඛිණග්ගාහීති දින්නොවාදං පදක්ඛිණතො ගණ්හන්තො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

In the ninth, `nipuṇo` means subtle, able to know subtle causes. `Ākappasampanno` means endowed with the demeanor of a contemplative. In the tenth, `padakkhiṇaggāhī` means one who is able to accept the given instruction in a supreme manner. The rest is clear throughout.

නීවරණවග්ගො පඨමො.

The First Chapter on the Hindrances.

(7) 2. සඤ්ඤාවග්ගො

(7) 2. The Chapter on Perceptions

1-2. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

1-2. Commentary on the Two Suttas on Perceptions

61-62. දුතියස්ස පඨමෙ මහප්ඵලාති විපාකඵලෙන මහප්ඵලා. විපාකානිසංසෙනෙව මහානිසංසා. අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාති සබ්බස්මිං තෙධාතුසන්නිවෙසෙ ලොකෙ උක්කණ්ඨිතස්ස උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

In the first of the second chapter, `mahapphalā` means of great fruit by way of resultant fruit. `Mahānisaṃsā` means of great benefit only by way of resultant benefit. `Amatogadhā` means having Nibbāna as its foundation. `Sabbaloke anabhiratisaññā` means the perception of non-delight that arises in one who is discontented with the entire world, the aggregation of the three realms. The second is clear in meaning.

3-4. වඩ්ඪසුත්තද්වයවණ්ණනා

3-4. Commentary on the Two Suttas to Vaḍḍha

63-64. තතියෙ වරාදායීති උත්තමස්ස වරස්ස ආදායකො. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙවාති.

In the third, `varādāyī` means the receiver of the supreme, praiseworthy benefit. The rest, here and in the fourth, is clear in meaning.

5. සාකච්ඡසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on Discussion

65. පඤ්චමෙ අලංසාකච්ඡොති සාකච්ඡාය යුත්තො. ආගතං පඤ්හන්ති පුච්ඡිතං පඤ්හං. බ්‍යාකත්තා හොතීති විස්සජ්ජිතා හොති.

65. In the fifth, `alaṃsākaccho` means fit for discussion. `Āgataṃ pañhaṃ` means the question that has been asked. `Byākattā hoti` means one is able to answer.

6. සාජීවසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Livelihood

66. ඡට්ඨෙ [Pg.31] අලංසාජීවොති සාජීවාය යුත්තො. සාජීවොති පඤ්හපුච්ඡනඤ්චෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනඤ්ච. සබ්බෙපි හි සබ්‍රහ්මචාරිනො පඤ්හං උපජීවන්ති, තෙනෙතං පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනං සමානාජීවතාය සාජීවොති වුත්තං. කතං පඤ්හන්ති අභිසඞ්ඛතං පඤ්හං.

66. In the sixth, `alaṃsājīvo` means fit for livelihood. `Sājīvo` refers to both the asking of questions and the answering of questions. Indeed, all fellow practitioners live by means of questions; therefore, because it is a common livelihood, this asking and answering of questions is called `sājīvo`. `Kataṃ pañhaṃ` means a contrived question.

7-10. පඨමඉද්ධිපාදසුත්තාදිවණ්ණනා

7-10. Commentary on the First Discourse on the Bases of Spiritual Power, and so forth

67-70. සත්තමෙ උස්සොළ්හීති අධිමත්තවීරියං. අට්ඨමෙ අත්තනො බොධිමණ්ඩෙ පටිවිද්ධෙ ආගමනඉද්ධිපාදෙ කථෙත්වා උපරි අත්තනොව ඡ අභිඤ්ඤා කථෙසීති. නවමදසමෙසු විපස්සනා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

In the seventh, `ussoḷhī` means exceeding effort. In the eighth, having taught the causal bases of spiritual power that were penetrated at his own Bodhi-maṇḍa, he then taught his own six superknowledges. In the ninth and tenth suttas, insight was taught. The rest is clear throughout.

සඤ්ඤාවග්ගො දුතියො.

The Second Chapter on Perceptions is finished.

(8) 3. යොධාජීවවග්ගො

(8) 3. The Chapter on the Warrior

1. පඨමචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the First Discourse on the Fruit of the Mind's Liberation

71. තතියස්ස පඨමෙ යතො ඛො, භික්ඛවෙති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස භික්ඛුනො ඉදානි වණ්ණභණනත්ථං ඉදං ආරද්ධං. තත්ථ යතො ඛොති යදා ඛො. උක්ඛිත්තපලිඝොති අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා අපනෙත්වා ඨිතො. සංකිණ්ණපරිඛොති සංසාරපරිඛං සංකිරිත්වා විනාසෙත්වා ඨිතො. අබ්බූළ්හෙසිකොති තණ්හාසඞ්ඛාතං එසිකාථම්භං අබ්බුය්හ ලුඤ්චිත්වා ඨිතො. නිරග්ගළොති නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා ඨිතො. පන්නද්ධජො පන්නභාරොති මානද්ධජඤ්ච ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරකිලෙසභාරඤ්ච පාතෙත්වා ඔතාරෙත්වා ඨිතො. විසංයුත්තොති වට්ටෙන විසංයුත්තො. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා භගවතා මග්ගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා නිරොධසයනවරගතස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරතො ඛීණාසවස්ස කාලො දස්සිතො.

71. In the first of the third chapter, this discourse beginning 'Yato kho, bhikkhave...' was undertaken for the purpose of extolling a bhikkhu who has attained Arahantship by developing insight according to the method stated previously. Therein, `yato kho` means 'when indeed.' `Ukkhittapaligho` means one who stands having lifted up and removed the cross-bar of ignorance. `Saṃkiṇṇaparikho` means one who stands having scattered and destroyed the moat of saṃsāra. `Abbūḷhesiko` means one who stands having pulled out the door-post known as craving. `Niraggaḷo` means one who stands having opened the door of the hindrances. `Pannaddhajo pannabhāro` means one who stands having laid down the banner of conceit and lowered the burden of the aggregates, formations, and defilements. `Visaṃyutto` means one who is disjoined from the round of existence. The rest should be understood according to the Pāḷi itself. By this much, the Blessed One has shown the state of a destroyer of cankers who, having exhausted the defilements by means of the path, abides having entered the fruition-attainment that has Nibbāna as its object, and has reached the supreme bed of cessation.

යථා හි ද්වෙ නගරානි එකං චොරනගරං එකං ඛෙමනගරං. අථ එකස්ස මහායොධස්ස එවං භවෙය්‍ය – ‘‘යාවිමං චොරනගරං තිට්ඨති, තාව ඛෙමනගරං භයතො [Pg.32] න මුච්චති, චොරනගරං අනගරං කරිස්සාමී’’ති සන්නාහං කත්වා ඛග්ගං ගහෙත්වා චොරනගරං උපසඞ්කමිත්වා නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකාථම්භෙ ඛග්ගෙන ඡින්දිත්වා සද්ධිං ද්වාරබාහාහි කවාටං භින්දිත්වා පලිඝං උක්ඛිපිත්වා පාකාරං භින්දිත්වා පරිඛං විකිරිත්වා නගරසොභත්ථාය උස්සිතෙ ධජෙ පාතෙත්වා නගරං අග්ගිනා ඣාපෙත්වා ඛෙමනගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ ඤාතිගණපරිවුතො සුරසභොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. එවං චොරනගරං විය සක්කායො, ඛෙමනගරං විය නිබ්බානං, මහායොධො විය යොගාවචරො. තස්සෙවං හොති – ‘‘යාව සක්කායවට්ටං වට්ටති, තාව ද්වත්තිංසකම්මකාරණාඅට්ඨනවුතිරොගපඤ්චවීසතිමහාභයෙහි පරිමුච්චනං නත්ථී’’ති. සො මහායොධො සන්නාහං විය සීලසන්නාහං කත්වා පඤ්ඤාඛග්ගං ගහෙත්වා ඛග්ගෙන එසිකාථම්භෙ විය අරහත්තමග්ගෙන තණ්හෙසිකං ලුඤ්චිත්වා, සො යොධො සද්වාරබාහකං නගරකවාටං විය පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනඅග්ගළං උග්ඝාටෙත්වා, සො යොධො පලිඝං විය අවිජ්ජාපලිඝං උක්ඛිපිත්වා, සො යොධො පාකාරං භින්දන්තො පරිඛං විය කම්මාභිසඞ්ඛාරං භින්දන්තො ජාතිසංසාරපරිඛං විකිරිත්වා, සො යොධො නගරං සොභත්ථාය උස්සාපිතද්ධජෙ විය මානද්ධජෙ පාතෙත්වා සක්කායනගරං ඣාපෙත්වා, සො යොධො ඛෙමනගරෙ උපරිපාසාදෙ සුභොජනං විය කිලෙසපරිනිබ්බානනගරං පවිසිත්වා අමතං නිරොධාරම්මණං ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවමානො කාලං වීතිනාමෙති.

For it is as if there were two cities: one a city of thieves, the other a city of safety. Then a great warrior might think: 'As long as this city of thieves stands, the city of safety is not free from danger. I will make this city of thieves a non-city!' Having donned his armor and taken up his sword, he would approach the city of thieves. At the city gate, he would cut down the erected door-posts with his sword, break down the door-leaf together with the door-posts, lift up the cross-bar, breach the city wall, scatter the moat, fell the banners raised for the city's splendor, burn the city with fire, enter the city of safety, ascend to a palace and, surrounded by his host of kinsmen, enjoy a delicious meal. So too, the personality-group is like the city of thieves, Nibbāna is like the city of safety, and the yogī is like the great warrior. It occurs to him: 'As long as the round of the personality-group turns, there is no release from the thirty-two kinds of afflictions, the ninety-eight diseases, and the twenty-five great fears.' That yogī, like the great warrior donning his armor, dons the armor of virtue. Taking up the sword of wisdom, just as the warrior pulls out the door-posts with his sword, he pulls out the door-post of craving with the path to Arahantship. Just as that warrior unbolts the city door-leaf together with its door-posts, he unbolts the bolt of the five lower fetters. Just as that warrior lifts up the cross-bar, he lifts up the cross-bar of ignorance. Just as that warrior, breaching the city wall, shatters the moat, he, shattering the karmic formations, scatters the moat of birth and saṃsāra. Just as that warrior fells the banners raised for the city's splendor, he fells the banners of conceit. Having burned the city of the personality-group, just as that warrior enters the city of safety and enjoys a fine meal in a palace, he enters the city of Nibbāna, the quenching of defilements, and passes his time experiencing the bliss of fruition-attainment, which has the deathless cessation as its object.

2. දුතියචෙතොවිමුත්තිඵලසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Discourse on the Fruit of the Liberation of Mind

72. දුතියෙ අනිච්චසඤ්ඤාති ඛන්ධපඤ්චකං හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති යදනිච්චං, තං පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති යං දුක්ඛං, තං අවසවත්තනාකාරෙන අනත්තාති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු විපස්සනාඵලං නාම කථිතන්ති.

72. In the second discourse: 'Perception of impermanence' is the perception that arises thus: 'The pentad of aggregates, having come to be, is impermanent by way of its non-existence.' 'Perception of suffering in the impermanent' is the perception that arises thus: 'Whatever is impermanent, that is suffering by way of oppression.' 'Perception of not-self in suffering' is the perception that arises thus: 'Whatever is suffering, that is not-self by way of its uncontrollability.' The remainder is of the same method as stated previously. However, in both these discourses, what is called the fruit of insight is taught.

3. පඨමධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the First Discourse on Dhamma-Abiding

73. තතියෙ දිවසං අතිනාමෙතීති දිවසං අතික්කාමෙති. රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං විස්සජ්ජෙති. දෙසෙතීති කථෙති පකාසෙති. ධම්මපඤ්ඤත්තියාති [Pg.33] ධම්මස්ස පඤ්ඤාපනාය. ධම්මං පරියාපුණාතීති නවඞ්ගවසෙන චතුසච්චධම්මං පරියාපුණාති වළඤ්ජෙති කථෙති. න රිඤ්චති පටිසල්ලානන්ති එකීභාවං න විස්සජ්ජෙති. අනුයුඤ්ජති අජ්ඣත්තං චෙතොසමථන්ති නියකජ්ඣත්තෙ චිත්තසමාධිං ආසෙවති භාවෙති, සමථකම්මට්ඨානෙ යුත්තප්පයුත්තො හොති.

73. In the third discourse: 'He passes the day' means he causes the day to pass. 'He abandons seclusion' means he gives up solitude. 'He teaches' means he speaks and makes it clear. 'By means of the Dhamma-designation' means for the purpose of making the Dhamma known. 'He masters the Dhamma' means he masters, makes use of, and speaks on the Dhamma of the Four Truths by way of the ninefold scriptures. 'He does not abandon seclusion' means he does not give up solitude. 'He applies himself to internal serenity of mind' means he resorts to and develops concentration of mind in his own person; he is diligently engaged in the meditation subject of serenity.

හිතෙසිනාති හිතං එසන්තෙන. අනුකම්පකෙනාති අනුකම්පමානෙන. අනුකම්පං උපාදායාති අනුකම්පං චිත්තෙන පරිග්ගහෙත්වා, පටිච්චාතිපි වුත්තං හොති. කතං වො තං මයාති තං මයා ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දෙසෙන්තෙන තුම්හාකං කතං. එත්තකමෙව හි අනුකම්පකස්ස සත්ථු කිච්චං යදිදං අවිපරීතධම්මදෙසනා, ඉතො පරං පන පටිපත්ති නාම සාවකානං කිච්චං. තෙනාහ – එතානි භික්ඛු රුක්ඛමූලානි…පෙ… අම්හාකං අනුසාසනීති. තත්ථ ච රුක්ඛමූලානීති ඉමිනා රුක්ඛමූලසෙනාසනං දස්සෙති. සුඤ්ඤාගාරානීති ඉමිනා ජනවිවිත්තට්ඨානං. උභයෙනාපි ච යොගානුරූපං සෙනාසනමාචික්ඛති, දායජ්ජං නිය්‍යාතෙති. ඣායථාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන අට්ඨතිංසාරම්මණානි, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච අනිච්චාදිතො ඛන්ධායතනාදීනි උපනිජ්ඣායථ, සමථඤ්ච විපස්සනඤ්ච වඩ්ඪෙථාති වුත්තං හොති. මා පමාදත්ථාති මා පමජ්ජිත්ථ. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථාති යෙ හි පුබ්බෙ දහරකාලෙ ආරොග්‍යකාලෙ සත්තසප්පායාදිසම්පත්තිකාලෙ සත්ථු සම්මුඛීභාවකාලෙ ච යොනිසොමනසිකාරවිරහිතා රත්තින්දිවං මඞ්කුලභත්තා හුත්වා සෙය්‍යසුඛමිද්ධසුඛමනුයුත්තා පමජ්ජන්ති, තෙ පච්ඡා ජරාකාලෙ රොගකාලෙ මරණකාලෙ විපත්තිකාලෙ සත්ථු පරිනිබ්බානකාලෙ ච තං පුබ්බෙ පමාදවිහාරං අනුස්සරන්තා සප්පටිසන්ධිකාලකිරියඤ්ච භාරියං සම්පස්සමානා විප්පටිසාරිනො හොන්ති. තුම්හෙ පන තාදිසා මා අහුවත්ථාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථා’’ති. අයං වො අම්හාකං අනුසාසනීති අයං අම්හාකං සන්තිකා ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථා’’ති තුම්හාකං අනුසාසනී, ඔවාදොති වුත්තං හොති.

‘By one who seeks what is beneficial’ means by one who seeks the good. ‘By a compassionate one’ means by one who is compassionate. ‘Out of compassion’ means having encompassed compassion with the mind, based on it; this is also what is meant. ‘That has been done for you by me’ means: that task has been done for you by me while teaching these five individuals. For this much is the duty of a compassionate Teacher: the teaching of the Dhamma without distortion. Beyond this, however, what is called practice is the duty of the disciples. Therefore, he said: 'These, monks, are the roots of trees… this is our instruction.' Therein, by 'the roots of trees' he indicates a lodging at the foot of a tree. By 'empty dwellings' he indicates a place secluded from people. And by both, he points out a lodging suitable for the meditative endeavor and bestows it as an inheritance. 'Meditate' means: 'Contemplate closely the thirty-eight objects by means of object-scrutiny, and the aggregates, sense-bases, and so on, beginning with impermanence, by means of characteristic-scrutiny; develop both serenity and insight.' This is what is meant. 'Do not be heedless' means do not be negligent. 'Do not be remorseful later' [means this]: For those who formerly, in their youth, in times of health, in times of favorable circumstances, and in the presence of the Teacher, being devoid of wise attention, having become food for bedbugs day and night, are heedless, devoted to the pleasure of lying down and the pleasure of drowsiness; they later, in old age, in times of sickness, at the time of death, in times of misfortune, and after the Teacher's final Nibbāna, remembering that former heedless abiding and seeing the burdensome death that entails rebirth-linking, become remorseful. But you should not be like that. Showing this meaning, he said: 'Do not be remorseful later.' 'This is our instruction to you' means: this, from us to you, 'Meditate, do not be heedless,' is our instruction, our exhortation. This is what is meant.

4. දුතියධම්මවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

4. Exposition of the Second Discourse on Dwellers in the Dhamma

74. චතුත්ථෙ උත්තරි චස්ස පඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාතීති තතො පරියත්තිතො උත්තරි තස්ස ධම්මස්ස සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාති[Pg.34], චත්තාරි සච්චානි න පස්සති නප්පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු බහුස්සුතභික්ඛු විපස්සනාකම්මිකො සොතාපන්නො සකදාගාමී අනාගාමී ඛීණාසවොති ඡ ජනා ධම්මවිහාරිනො නාමාති වෙදිතබ්බා.

74. In the fourth case, the phrase 'he does not understand the meaning beyond that by wisdom' means that he does not understand the meaning of that Dhamma, which is beyond mere learning, with the wisdom of the path accompanied by insight; that is to say, he does not see or penetrate the Four Noble Truths. The same method applies in the remaining cases as well. Thus, in these two discourses, six types of persons are to be known as dwellers in the Dhamma: the learned monk, the monk devoted to insight practice, the stream-enterer, the once-returner, the non-returner, and the arahant.

5. පඨමයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

5. Exposition of the First Discourse on the Warrior

75. පඤ්චමෙ යොධාජීවාති යුද්ධූපජීවිනො. රජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං පාදප්පහාරභින්නාය භූමියා උග්ගතං රජක්ඛන්ධං. න සන්ථම්භතීති සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොති. සහති රජග්ගන්ති රජක්ඛන්ධං දිස්වාපි අධිවාසෙති. ධජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සදීනං පිට්ඨෙසු වා රථෙසු වා උස්සාපිතානං ධජානං අග්ගං. උස්සාරණන්ති හත්ථිඅස්සරථානඤ්චෙව බලකායස්ස ච උච්චාසද්දමහාසද්දං. සම්පහාරෙති සමාගතෙ අප්පමත්තකෙපි පහාරෙ. හඤ්ඤතීති විහඤ්ඤති විඝාතං ආපජ්ජති. බ්‍යාපජ්ජතීති විපත්තිං ආපජ්ජති, පකතිභාවං ජහති. සහති සම්පහාරන්ති ද්වෙ තයො පහාරෙ පත්වාපි සහති අධිවාසෙති. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තංයෙව ජයක්ඛන්ධාවාරට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති සත්තාහමත්තං අභිභවිත්වා ආවසති. කිං කාරණා? ලද්ධපහාරානං පහාරජග්ගනත්ථඤ්චෙව කතකම්මානං විසෙසං ඤත්වා ඨානන්තරදානත්ථඤ්ච ඉස්සරියසුඛානුභවනත්ථඤ්ච.

75. In the fifth section, 'yodhājīvā' means 'those who live by warfare' (yuddhūpajīvino). 'Rajagga' refers to the elevated mass of dust that has risen from the ground broken by the trampling of elephants, horses, and so forth. 'Na santhambhati' means 'he is not able to stand firm.' 'Sahati rajagga' means 'he endures even having seen the mass of dust.' 'Dhajagga' refers to the tops of banners raised on the backs of elephants, horses, or chariots. 'Ussāraṇa' means the loud, tumultuous noise of elephants, horses, chariots, and the army. 'Sampahāra' refers to blows, even minor ones, that are encountered. 'Haññati' means 'he is distressed' (vihaññati) and 'falls into affliction' (vighātaṃ āpajjati). 'Byāpajjati' means 'he falls into misfortune' (vipattiṃ āpajjati) and 'abandons his natural state' (pakatibhāvaṃ jahati). 'Sahati sampahāra' means 'he endures, even having received two or three blows.' 'Tameva saṅgāmasīsaṃ' refers to that very place of the victorious encampment. 'Ajjhāvasati' means 'he dwells there for about a week after conquering.' For what reason? For the nursing of the blows of those who have received them, for allocating positions after recognizing the special deeds of those who have performed them, and for experiencing the pleasure of sovereignty.

ඉදානි යස්මා සත්ථු යොධාජීවෙහි කිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තථාරූපෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං ඔපම්මං ආභතං. තස්මා තෙ පුග්ගලෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ සංසීදතීති මිච්ඡාවිතක්කස්මිං සංසීදති අනුප්පවිසති. න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං අනුපච්ඡිජ්ජමානං ගොපෙතුං න සක්කොති. සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වාති සික්ඛාය දුබ්බලභාවං පකාසෙත්වා. කිමස්ස රජග්ගස්මින්ති කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමාති වදති. අභිරූපාති අභිරූපවතී. දස්සනීයාති දස්සනයොග්ගා. පාසාදිකාති දස්සනෙනෙව චිත්තප්පසාදාවහා. පරමායාති උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති සරීරවණ්ණෙන චෙව අඞ්ගසණ්ඨානෙන ච. ඌහසතීති අවහසති. උල්ලපතීති කථෙති. උජ්ඣග්ඝතීති [Pg.35] පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති. උප්පණ්ඩෙතීති උප්පණ්ඩනකථං කථෙති. අභිනිසීදතීති අභිභවිත්වා සන්තිකෙ වා එකාසනෙ වා නිසීදති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අජ්ඣොත්ථරතීති අවත්ථරති. විනිවෙඨෙත්වා විනිමොචෙත්වාති ගහිතට්ඨානතො තස්සා හත්ථං විනිබ්බෙඨෙත්වා චෙව මොචෙත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

Now, because the Teacher has no need for warriors, this simile has been brought forth in this teaching to illustrate five such individuals. Therefore, while pointing out those individuals, he says, 'evameva kho,' and so forth. Here, 'saṃsīdati' means he sinks into and enters wrong thoughts. 'Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ' means he cannot maintain the holy life without interruption and protect it. 'Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā' means having revealed his weakness in the training. 'Kimassa rajaggasminti' means 'What is that person’s 'mound of dust'?' he asks. 'Abhirūpā' means beautiful. 'Dassanīyā' means worthy of being seen. 'Pāsādikā' means inspiring confidence by mere sight. 'Paramāyā' means supreme. 'Vaṇṇapokkharatāya' means excellence in complexion and bodily form. 'Ūhasati' means he mocks. 'Ullapati' means he speaks. 'Ujjhagghati' means he laughs loudly, clapping his hands. 'Uppaṇḍeti' means he engages in teasing talk. 'Abhinisīdati' means he overpowers and sits nearby or on the same seat. The same method applies to the second phrase as well. 'Ajjhottharati' means he overwhelms. 'Viniveṭhetvā vinimocetvā' means untwisting and releasing her hand from its grasped position. The rest here is of clear meaning. In this discourse, the cycle of existence and liberation has been spoken.

6. දුතියයොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Second Discourse on the Professional Soldier

76. ඡට්ඨෙ අසිචම්මං ගහෙත්වාති අසිඤ්ච චම්මඤ්ච ගහෙත්වා. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්ච සරකලාපඤ්ච සන්නය්හිත්වා. වියූළ්හන්ති යුද්ධසන්නිවෙසවෙසෙන ඨිතං. සඞ්ගාමං ඔතරතීති මහායුද්ධං ඔතරති. උස්සහති වායමතීති උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරොති. හනන්තීති ඝාතෙන්ති. පරියාපාදෙන්තීති පරියාපාදයන්ති. උපලික්ඛන්තීති විජ්ඣන්ති. අපනෙන්තීති සකසෙනං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. අපනෙත්වා ඤාතකානං නෙන්තීති සකසෙනං නෙත්වා තතො ඤාතකානං සන්තිකං නෙන්ති. නීයමානොති අත්තනො ගෙහං වා සෙසඤාතිසන්තිකං වා නිය්‍යමානො. උපට්ඨහන්ති පරිචරන්තීති පහාරසොධනවණකප්පනාදීනි කරොන්තා ජග්ගන්ති ගොපයන්ති.

76. In the sixth sutta, 'asicammaṃ gahetvā' means taking up a sword and a shield. 'Dhanukalāpaṃ sannayhitvā' means slinging on a bow and a quiver. 'Viyūḷhaṃ' means standing arrayed by way of battle formation. 'Saṅgāmaṃ otarati' means he descends into the great battle. 'Ussahati vāyamati' means he makes an effort and strives. 'Hananti' means they slay. 'Pariyāpādenti' means they bring his life to an end. 'Upalikkhanti' means they pierce. 'Apanenti' means they take him and go to their own army. 'Having led him away, they lead him to his relatives' means having led him to their own army, from there they lead him to the presence of his relatives. 'Nīyamāno' means being led to his own home or to the presence of other relatives. 'Upaṭṭhahanti paricaranti' means while doing things such as cleaning the strike-wound and dressing the injury, they watch over and protect him.

අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාති අරක්ඛිතෙන කායද්වාරෙන. අරක්ඛිතාය වාචායාති අරක්ඛිතෙන වචීද්වාරෙන. අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති අරක්ඛිතෙන මනොද්වාරෙන. අනුපට්ඨිතාය සතියාති සතිං සුපට්ඨිතං අකත්වා. අසංවුතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති මනච්ඡට්ඨෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අපිහිතෙහි අගොපිතෙහි. රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙතීති රාගො උප්පජ්ජමානොව සමථවිපස්සනාචිත්තං ධංසෙති, දූරෙ ඛිපති. රාගපරියුට්ඨිතොම්හි, ආවුසො, රාගපරෙතොති අහං, ආවුසො, රාගෙන රත්තො, රාගෙන අනුගතො.

'With an unguarded body' means with an unguarded body-door. 'With unguarded speech' means with an unguarded speech-door. 'With an unguarded mind' means with an unguarded mind-door. 'With unestablished mindfulness' means not having made mindfulness well-established. 'With unrestrained faculties' means with the faculties that have the mind-faculty as the sixth, being unclosed and unprotected. 'Lust assails the mind' means that lust, on arising, destroys the mind of serenity and insight; it casts it far away. 'Friend, I am assailed by lust, overcome by lust' means, 'Friend, I am impassioned by lust, I am pursued by lust.'

අට්ඨිකඞ්කලූපමාතිආදීසු අට්ඨිකඞ්කලූපමා අප්පස්සාදට්ඨෙන. මංසපෙසූපමා බහුසාධාරණට්ඨෙන. තිණුක්කූපමා අනුදහනට්ඨෙන. අඞ්ගාරකාසූපමා මහාභිතාපට්ඨෙන. සුපිනකූපමා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. යාචිතකූපමා තාවකාලිකට්ඨෙන. රුක්ඛඵලූපමා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. අසිසූනූපමා අධිකුට්ටනට්ඨෙන. සත්තිසූලූපමා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. සප්පසිරූපමා සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන[Pg.36]. උස්සහිස්සාමීති උස්සාහං කරිස්සාමි. ධාරයිස්සාමීති සමණභාවං ධාරයිස්සාමි. අභිරමිස්සාමීති අභිරතිං උප්පාදෙස්සාමි න උක්කණ්ඨිස්සාමි. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

In the similes of the skeleton, etc.: the simile of the skeleton is because of the meaning of being without gratification; the simile of the piece of flesh is because of the meaning of being common to many; the simile of the grass torch is because of the meaning of burning; the simile of the heap of embers is because of the meaning of causing great heat; the simile of a dream is because of the meaning of appearing for a moment; the simile of a borrowed object is because of the meaning of being temporary; the simile of the tree’s fruit is because of the meaning of destroying all major and minor limbs; the simile of the butcher's block is because of the meaning of being a place for chopping; the simile of the spear-point is because of the meaning of piercing through; the simile of the snake’s head is because of the meaning of being accompanied by disgust and frightful danger. 'I will make an effort' means I will strive. 'I will bear' means I will bear the state of a renunciant. 'I will delight' means I will cause delight to arise and will not be discontented. The rest here has a clear meaning. In this sutta, the round of existence and the turning away from it has been taught. Thus ends the sixth sutta.

7. පඨමඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the First Discourse on Future Dangers

77. සත්තමෙ ආරඤ්ඤකෙනාති අරඤ්ඤවාසිනා. අප්පත්තස්සාති අසම්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලප්පභෙදස්ස විසෙසස්ස පත්තියා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම ජීවිතන්තරායො ච බ්‍රහ්මචරියන්තරායො ච, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො ච මග්ගන්තරායො ච භවෙය්‍ය. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. වීරියං ආරභාමීති දුවිධම්පි වීරියං කරොමි. සත්ථකාති සත්ථං විය සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකවාතා. වාළෙහීති කක්ඛළෙහි. මාණවෙහීති චොරෙහි. කතකම්මෙහි වා අකතකම්මෙහි වාති එත්ථ චොරිකං කත්වා නික්ඛන්තා කතකම්මා නාම, චොරිකං කාතුං ගච්ඡන්තා අකතකම්මා නාම. තත්ථ කතකම්මා කම්මස්ස නිප්ඵන්නත්තා සත්තානං ගලලොහිතං ගහෙත්වා දෙවතානං බලිං කරොන්ති, අකතකම්මා ‘‘එවං නො කම්මං නිප්ඵජ්ජිස්සතී’’ති පඨමතරං කරොන්ති. ඉදං සන්ධාය තෙ මං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යුන්ති වුත්තං. වාළා අමනුස්සාති කක්ඛළා දුට්ඨා යක්ඛාදයො අමනුස්සා.

77. In the seventh sutta, 'by a forest dweller' means by one who lives in the forest. 'For one who has not attained' means for the attainment of the special state, which has the distinctions of jhāna, insight, path, and fruition, that has not been reached. This same method applies to the remaining phrases. 'That would be an obstacle for me' means: 'That would be an obstacle to my life and an obstacle to the holy life; for one who dies as an ordinary person, it would be an obstacle to heaven and an obstacle to the path.' The particle 'handa' ('come now') occurs in the sense of resolve. 'I will arouse energy' means I will undertake both kinds of energy. 'Like a weapon' means winds that, like a weapon, sever the joints and ligaments. 'By savage ones' means by harsh ones. 'By young men' means by thieves. 'Whether they have committed the deed or not committed the deed': herein, thieves who have left after committing theft are called 'those who have committed the deed'; thieves who are going to commit theft are called 'those who have not committed the deed.' Among them, those who have committed the deed, because their deed is accomplished, take the throat-blood of beings and make an offering to the deities. Those who have not committed the deed, thinking, 'Thus our deed will be accomplished,' first make an offering to the deities. With reference to this, it was said: 'they would deprive me of life.' 'Savage non-humans' means harsh, malevolent non-humans such as yakkhas and so on.

8. දුතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Second Discourse on Future Dangers

78. අට්ඨමෙ පුරා මං සො ධම්මො ආගච්ඡතීති යාව සො ධම්මො මං න උපගච්ඡති, තාව අහං පුරෙතරමෙව වීරියං ආරභාමීති අත්ථො. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා එකීභාවං උපගතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තචක්ඛූහි.

78. In the eighth sutta, the meaning of 'before that state comes to me' is: 'As long as that state of old age does not approach me, so long will I arouse energy beforehand.' 'Having become like milk and water' means having become like milk mixed with water, having attained a state of oneness. 'With affectionate eyes' means with eyes of loving-kindness.

9. තතියඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Third Discourse on Future Dangers

79. නවමෙ ධම්මසන්දොසා විනයසන්දොසොති ධම්මසන්දොසෙන විනයසන්දොසො හොති. කථං පන ධම්මස්මිං දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති නාම? සමථවිපස්සනාධම්මෙසු ගබ්භං අග්ගණ්හන්තෙසු පඤ්චවිධො විනයො න හොති[Pg.37], එවං ධම්මෙ දුස්සන්තෙ විනයො දුස්සති. දුස්සීලස්ස පන සංවරවිනයො නාම න හොති, තස්මිං අසති සමථවිපස්සනා ගබ්භං න ගණ්හාති. එවං විනයසන්දොසෙනපි ධම්මසන්දොසො වෙදිතබ්බො. අභිධම්මකථන්ති සීලාදිඋත්තමධම්මකථං. වෙදල්ලකථන්ති වෙදපටිසංයුත්තං ඤාණමිස්සකකථං. කණ්හධම්මං ඔක්කමමානාති රන්ධගවෙසිතාය උපාරම්භපරියෙසනවසෙන කාළකධම්මං ඔක්කමමානා. අපිච දුට්ඨචිත්තෙන පුග්ගලං ඝට්ටෙන්තාපි තං කණ්හධම්මං අත්තනො දහන්තාපි ලාභසක්කාරත්ථං කථෙන්තාපි කණ්හධම්මං ඔක්කමන්තියෙව.

79. In the ninth sutta, 'from the corruption of the Dhamma, the corruption of the Vinaya' means that through the corruption of the Dhamma, the corruption of the Vinaya occurs. How, then, when the Dhamma is corrupted, is the Vinaya said to be corrupted? When they do not grasp the profound core of the Dhamma of serenity and insight, the five-fold Vinaya does not exist; thus, when the Dhamma is corrupted, the Vinaya is corrupted. Furthermore, for an immoral person, there is no Vinaya of restraint. When that is absent, serenity and insight do not grasp the profound core. Thus, the corruption of the Dhamma should also be understood as being due to the corruption of the Vinaya. 'Talk on the higher Dhamma' means talk on the excellent Dhamma, such as virtue and so on. 'Talk in the question-and-answer format (vedalla)' means talk connected with the attainment of knowledge, mixed with wisdom. 'Descending into the dark state' means descending into the dark state by way of seeking faults. Moreover, monks who oppress a person with a malevolent mind, or who place that dark, unwholesome state in themselves, or who speak for the sake of gain and honor, are indeed descending into the dark state.

ගම්භීරාති පාළිගම්භීරා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථගම්භීරා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරධම්මදීපකා. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරපටිසංයුත්තා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙස්සන්තීති ජානනත්ථාය චිත්තං න ඨපෙස්සන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච වළඤ්ජෙතබ්බෙ ච. කවිතාති සිලොකාදිබන්ධනවසෙන කවීහි කතා. කාවෙය්‍යාති තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිද්ධා ඨිතා. සාවකභාසිතාති බාහිරසාවකෙහි භාසිතා. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ච උත්තානත්ථමෙව.

'Profound' means profound in terms of the Pali text. 'Profound in meaning' means profound in terms of the meaning. 'Supramundane' means they illuminate the supramundane Dhamma. 'Connected with emptiness' means connected with the aggregates, elements, sense bases, and dependent origination. 'They will not apply the mind to final knowledge' means they will not establish the mind for the purpose of knowing. 'To be learned and mastered' means that which should be learned and that which should be practiced. 'Composed by poets' means composed by poets by way of constructing verses and so on. 'Poetic works' is a synonym for that very term. 'External' means those who stand outside the Dispensation. 'Spoken by disciples' means spoken by the disciples of external sectarians. The rest here, because the method has been stated previously and it is easy to understand, is plain in meaning.

10. චතුත්ථඅනාගතභයසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Fourth Discourse on Future Dangers

80. දසමෙ කල්‍යාණකාමාති සුන්දරකාමා. රසග්ගානීති උත්තමරසානි. සංසට්ඨා විහරිස්සන්තීති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨා විහරිස්සන්ති. සන්නිධිකාරපරිභොගන්ති සන්නිධිකතස්ස පරිභොගං. ඔළාරිකම්පි නිමිත්තන්ති එත්ථ පථවිං ඛණන්තොපි ඛණාහීති ආණාපෙන්තොපි පථවියං ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. තිණකට්ඨසාඛාපලාසං ඡින්දන්තොපි ඡින්දාති ආණාපෙන්තොපි හරිතග්ගෙ ඔළාරිකං නිමිත්තං කරොති නාම. ආජීවත්ථාය පණ්ණනිවාපආදීනි ගාහාපෙන්තො ඵලානි ඔචිනන්තෙ වා ඔචිනාපෙන්තෙන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙසු චතූසු සුත්තෙසු සත්ථාරා සාසනෙ වුද්ධිපරිහානි කථිතාති.

80. In the tenth discourse, 'desiring what is fine' means desiring what is beautiful. 'The finest tastes' means the supreme tastes. 'They will live associated' means they will live associated by five kinds of association. 'Enjoying what has been stored' means the enjoyment of what has been stored. Regarding 'also a gross sign': here, one who digs the earth, or orders someone to dig, is said to make a gross sign on the earth. One who cuts grass, sticks, branches, or leaves, or orders someone to cut, is said to make a gross sign on green growth. For the sake of livelihood, there is nothing at all to be said of one who causes leaves for fodder and so on to be taken, or of one who picks fruits or causes them to be picked. In these four discourses, the Teacher has spoken of growth and decline in the Dispensation.

යොධාජීවවග්ගො තතියො.

The Third Chapter on Warriors.

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(9) 4. The Chapter on the Elders

1. රජනීයසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sutta on What is Alluring

81. චතුත්ථස්ස [Pg.38] පඨමෙ රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයෙසු ආරම්මණෙසු. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

81. In the first sutta of the fourth chapter, 'in what is alluring' means in objects that are conditions for lust. In the remaining instances as well, this is the method.

2. වීතරාගසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sutta on One Free from Passion

82. දුතියෙ මක්ඛීති ගුණමක්ඛකො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො.

82. In the second sutta, 'one who is denigrating' means one who disparages good qualities. 'One who is spiteful' means one endowed with spite, which is characterized by partisanship.

3. කුහකසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Sutta on the Deceiver

83. තතියෙ කුහකොති තීහි කුහනවත්ථූහි සමන්නාගතො. ලපකොති ලාභසන්නිස්සිතාය ලපනාය සමන්නාගතො. නෙමිත්තිකොති නිමිත්තකිරියකාරකො. නිප්පෙසිකොති නිප්පෙසනකතාය සමන්නාගතො. ලාභෙන ච ලාභං නිජිගීසිතාති ලාභෙන ලාභගවෙසකො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසවසෙන වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං උත්තානමෙව.

83. In the third sutta, 'a deceiver' means one endowed with the three bases of deception. 'A flatterer' means one endowed with flattery dependent on gain. 'A sign-maker' means one who makes signs. 'A coercer' means one endowed with coercive speech. 'And seeking to gain much by means of gain' means one who seeks gain by means of gain. The wholesome side should be understood by way of the opposite of what has been stated. The fourth sutta is self-evident.

5. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Sutta on the Intolerant

85. පඤ්චමෙ අක්ඛමො හොති රූපානන්ති රූපාරම්මණානං අනධිවාසකො හොති, තදාරම්මණෙහි රාගාදීහි අභිභුය්‍යති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ.

85. In the fifth sutta, 'he is intolerant of forms' means he is unable to endure visual-form objects, being overwhelmed by lust and other defilements related to them. This is the method in all instances.

6. පටිසම්භිදාප්පත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Sutta on One Who Has Attained the Analytical Knowledges

86. ඡට්ඨෙ අත්ථපටිසම්භිදාප්පත්තොති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. ධම්මපටිසම්භිදාප්පත්තොති චතුබ්බිධෙ ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. නිරුත්තිපටිසම්භිදාප්පත්තොති ධම්මනිරුත්තීසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. පටිභානපටිසම්භිදාප්පත්තොති තෙසු තීසු ඤාණෙසු පභෙදගතං ඤාණං පත්තො. සො පන තානි තීණි ඤාණානෙව ජානාති, න තෙසං කිච්චං කරොති. උච්චාවචානීති මහන්තඛුද්දකානි. කිංකරණීයානීති ඉති කත්තබ්බානි.

86. In the sixth sutta, 'one who has attained the analytical knowledge of meaning' means one who has attained the knowledge that has penetrated the distinctions in the five kinds of meanings. 'One who has attained the analytical knowledge of the Dhamma' means one who has attained the knowledge that has penetrated the distinctions in the fourfold Dhamma. 'One who has attained the analytical knowledge of language' means one who has attained the knowledge that has penetrated the distinctions in the linguistic expressions of the Dhamma. 'One who has attained the analytical knowledge of perspicuity' means one who has attained the knowledge that has penetrated the distinctions in those three knowledges. However, he only knows those three knowledges; he does not perform their function. 'High and low' means great and small. 'What is to be done' means 'things to be performed thus'.

7. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Sīlavanta Sutta

87. සත්තමං [Pg.39] උත්තානත්ථමෙව. සීලං පනෙත්ථ ඛීණාසවසීලමෙව, බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවබාහුසච්චමෙව, වාචාපි ඛීණාසවස්ස කල්‍යාණවාචාව, ඣානානිපි කිරියජ්ඣානානෙව කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

87. The seventh is self-explanatory. It should be understood that herein, the virtue spoken of is only the virtue of one whose taints are destroyed, the extensive learning is only the extensive learning of one whose taints are destroyed, the speech is also only the good speech of one whose taints are destroyed, and the jhānas spoken of are only functional jhānas.

8. ථෙරසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Thera Sutta

88. අට්ඨමෙ ථෙරොති ථිරභාවප්පත්තො. රත්තඤ්ඤූති පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තානං බහූනං රත්තීනං ඤාතා. ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. යසස්සීති යසනිස්සිතො. මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති අකුසලකම්මපථෙසු පතිට්ඨාපෙති.

88. In the eighth, 'thera' means one who has attained a state of stability. 'Rattaññū' means one who knows the many nights that have passed since the day of ordination. 'Ñāta' means well-known and manifest. 'Yasassī' means one who is attended by a retinue. 'Micchādiṭṭhika' means one who has a distorted view. 'Having caused to rise up from the true Dhamma' means having caused to rise up from the Dhamma of the ten wholesome paths of action. 'Establishes in the false Dhamma' means establishes in the unwholesome paths of action.

9. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the First Sekha Sutta

89. නවමෙ සෙඛස්සාති සික්ඛකස්ස සකරණීයස්ස. පරිහානායාති උපරිගුණෙහි පරිහානත්ථාය. කම්මාරාමතාති නවකම්මෙ රමනකභාවො. භස්සාරාමතාති ආලාපසල්ලාපෙ රමනකභාවො. නිද්දාරාමතාති නිද්දායනෙ රමනකභාවො. සඞ්ගණිකාරාමතාති ගණසඞ්ගණිකාය රමනකභාවො. යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛතීති යථා යං චිත්තං විමුත්තං, යෙ ච දොසා පහීනා, ගුණා ච පටිලද්ධා, තෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා උපරිගුණපටිලාභාය වායාමං න කරොතීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්තන්නං සෙඛානං උපරිගුණෙහි පරිහානිකාරණඤ්ච වුද්ධිකාරණඤ්ච කථිතං. යඤ්ච නාම සෙඛස්ස පරිහානකාරණං, තං පුථුජ්ජනස්ස පඨමමෙව හොතීති.

89. In the ninth, 'of a trainee' means of one who trains, who has a duty to perform. 'For decline' means for the purpose of decline from higher qualities. 'Delight in work' means the state of delighting in new work. 'Delight in talk' means the state of delighting in initiating talk and conversation. 'Delight in sleep' means the state of delighting in sleeping. 'Delight in company' means the state of delighting in association with a group. 'Does not review the mind as it is liberated' means that one does not reflect on from which faults the mind has been liberated, which faults have been abandoned, and which qualities attained, and thus does not strive for the attainment of higher qualities. Thus, in this sutta, the cause for decline from and the cause for growth in higher qualities for the seven kinds of trainees are taught. And whatever is a cause of decline for a trainee, that is a cause of decline for an ordinary person from the very beginning.

10. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Second Sekha Sutta

90. දසමෙ වියත්තොති බ්‍යත්තො ඡෙකො. කිංකරණීයෙසූති ඉති කත්තබ්බෙසු. චෙතොසමථන්ති සමාධිකම්මට්ඨානං. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. අතිකාලෙනාති අතිපාතොව. අතිදිවාති දිවා වුච්චති මජ්ඣන්හිකො, තං අතික්කමිත්වා. ආභිසල්ලෙඛිකාති අතිවිය කිලෙසසල්ලෙඛිකා. චෙතොවිවරණසප්පායාති චිත්තවිවරණසඞ්ඛාතානං සමථවිපස්සනානං සප්පායා. අප්පිච්ඡකථාති අප්පිච්ඡා හොථාති [Pg.40] කථනකථා. සන්තුට්ඨිකථාති චතූහි පච්චයෙහි සන්තුට්ඨා හොථාති කථනකථා. පවිවෙකකථාති තීහි විවෙකෙහි විවිත්තා හොථාති කථනකථා. අසංසග්ගකථාති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන අසංසට්ඨා හොථාති කථනකථා. වීරියාරම්භකථාති දුවිධං වීරියං ආරභථාති කථනකථා. සීලකථාදීසු සීලං ආරබ්භ කථා සීලකථා. සමාධිං ආරබ්භ, පඤ්ඤං ආරබ්භ, පඤ්චවිධං විමුත්තිං ආරබ්භ, එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණසඞ්ඛාතං විමුත්තිඤාණදස්සනං ආරබ්භ කථා විමුත්තිඤාණදස්සනකථා. න නිකාමලාභීතිආදීසු න ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී, දුක්ඛලාභී න විපුලලාභීති අත්ථො. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

90. In the tenth, 'skilled' means intelligent and clever. 'In what should be done' means in what ought to be done. 'Calm of mind' means the meditation subject of concentration. 'Unsuitably' means unfitting for the teaching. 'At the wrong time' means too early. 'Too late in the day' means having passed midday, for 'day' refers to midday. 'Exceedingly effacing' means exceedingly effacing of defilements. 'Conducive to opening the mind' means conducive to tranquility and insight, which are called 'the opening of the mind'. 'Talk on fewness of wishes' is talk advising, “Be of few wishes.” 'Talk on contentment' is talk advising, “Be content with the four requisites.” 'Talk on seclusion' is talk advising, “Be secluded by the three kinds of seclusion.” 'Talk on non-association' is talk advising, “Do not associate by the five kinds of association.” 'Talk on arousing energy' is talk advising, “Arouse the two kinds of energy.” Regarding 'talk on virtue' and so on: talk concerning virtue is 'talk on virtue'; talk concerning concentration is 'talk on concentration'; talk concerning wisdom is 'talk on wisdom'; talk concerning the fivefold liberation is 'talk on liberation'; and talk concerning the knowledge and vision of liberation, which is known as the nineteenfold reviewing, is 'talk on the knowledge and vision of liberation'. In the words beginning with 'not obtaining at will', the meaning is: not obtaining whenever desired, not obtaining without difficulty, and not obtaining abundantly. The rest has a clear meaning.

ථෙරවග්ගො චතුත්ථො.

The Fourth Chapter on the Elders.

(10) 5. කකුධවග්ගො

(10) 5. The Kakudha Chapter

1-2. සම්පදාසුත්තද්වයවණ්ණනා

1–2. Commentary on the Two Discourses on Accomplishment

91-92. පඤ්චමස්ස පඨමෙ පඤ්ච සම්පදා මිස්සිකා කථිතා. දුතියෙ පුරිමා චතස්සො මිස්සිකා, පඤ්චමී ලොකිකාව.

91–92. In the first sutta of the fifth chapter, five accomplishments are taught as mixed. In the second, the first four are taught as mixed, while the fifth is taught as only worldly.

3. බ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Discourse on Declarations.

93. තතියෙ අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානීති අරහත්තබ්‍යාකරණානි. මන්දත්තාති මන්දභාවෙන අඤ්ඤාණෙන. මොමූහත්තාති අතිමූළ්හභාවෙන. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොතීති අරහත්තං පත්තොස්මීති කථෙති. ඉච්ඡාපකතොති ඉච්ඡාය අභිභූතො. අධිමානෙනාති අධිගතමානෙන. සම්මදෙවාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙනෙව.

93. In the third sutta, 'declarations of final knowledge' means declarations of the fruit of Arahantship. 'Due to dullness' means due to a dull state, due to ignorance. 'Due to delusion' means due to a state of extreme delusion. 'Declares final knowledge' means one says, “I have attained the fruit of Arahantship.” 'Overcome by desire' means being overwhelmed by base desire. 'Due to conceit' means by the conceit of having attained. 'Rightly' means by reason, by method, by cause itself.

4-5. ඵාසුවිහාරසුත්තාදිවණ්ණනා

4–5. Commentary on the Discourses on Comfortable Abiding, etc.

94-95. චතුත්ථෙ ඵාසුවිහාරාති සුඛවිහාරා. පඤ්චමෙ අකුප්පන්ති අරහත්තං.

94–95. In the fourth sutta, 'comfortable abidings' means pleasant abidings. In the fifth, 'the unshakable' means the fruit of Arahantship.

6. සුතධරසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on One Who Bears the Teachings.

96. ඡට්ඨෙ [Pg.41] අප්පට්ඨොති අප්පසමාරම්භො. අප්පකිච්චොති අප්පකරණීයො. සුභරොති සුඛෙන භරිතබ්බො සුපොසො. සුසන්තොසොති තීහි සන්තොසෙහි සුට්ඨු සන්තොසො. ජීවිතපරික්ඛාරෙසූති ජීවිතසම්භාරෙසු. අප්පාහාරොති මන්දාහාරො. අනොදරිකත්තන්ති න ඔදරිකභාවං අමහග්ඝසභාවං අනුයුත්තො. අප්පමිද්ධොති න බහුනිද්දො. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානි.

96. In the sixth sutta, 'appaṭṭho' means having little undertaking. 'Appakicco' means having few duties to perform. 'Subharo' means easily supported, well supported. 'Susantoso' means well content with the three kinds of contentment. 'Jīvitaparikkhāresu' means in the supports of life. 'Appāhāro' means having little food. 'Anodarikattaṃ' means being devoted to not filling the belly, to not being a big eater. 'Appamiddho' means not sleeping much. The seventh and eighth suttas have a clear meaning.

9. සීහසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Discourse on the Lion.

99. නවමෙ සක්කච්චඤ්ඤෙව දෙති නො අසක්කච්චන්ති අනවඤ්ඤාය අවිරජ්ඣිත්වාව දෙති, නො අවඤ්ඤාය විරජ්ඣිත්වා. මා මෙ යොග්ගපථො නස්සාති මයා කතයොග්ගපථො මය්හං මා නස්සතු, ‘‘එකො සීහො උට්ඨාය බිළාරං පහරන්තො විරජ්ඣිත්වා පහරී’’ති එවං වත්තාරො මා හොන්තූති අත්ථො. අන්නභාරනෙසාදානන්ති එත්ථ අන්නං වුච්චති යවභත්තං, තං භාරො එතෙසන්ති අන්නභාරා. යාචකානං එතං නාමං. නෙසාදා වුච්චන්ති සාකුණිකා. ඉති සබ්බපච්ඡිමාය කොටියා එතෙසං යාචකනෙසාදානම්පි සක්කච්චමෙව දෙසෙති.

99. In the ninth sutta, 'sakkaccaññeva deti no asakkaccaṃ' means: one gives without contempt and without failing, not with contempt and having failed. 'Mā me yoggapatho nassā' means: ‘May the path of endeavor made by me not be lost to me.’ The meaning is: let there not be those who say, ‘A lion, rising up to strike a cat, struck having failed.’ Regarding 'annabhāranesādānaṃ': here, 'anna' is said to be barley-meal; those for whom that is a burden are 'annabhārā'. This is a name for beggars. 'Nesādā' are said to be fowlers. Thus, at the very last extreme, he teaches even these beggar-fowlers with respect.

10. කකුධථෙරසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Discourse about the Elder Kakudha.

100. දසමෙ අත්තභාවපටිලාභොති සරීරපටිලාභො. ද්වෙ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානීති එත්ථ මාගධිකං ගාමක්ඛෙත්තං අත්ථි ඛුද්දකං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි මහන්තං. ඛුද්දකං ගාමක්ඛෙත්තං ඉතො චත්තාලීසං උසභානි, ඉතො චත්තාලීසන්ති ගාවුතං හොති, මජ්ඣිමං ඉතො ගාවුතං, ඉතො ගාවුතන්ති අඩ්ඪයොජනං හොති, මහන්තං ඉතො දියඩ්ඪගාවුතං, ඉතො දියඩ්ඪගාවුතන්ති තිගාවුතං හොති. තෙසු ඛුද්දකෙන ගාමක්ඛෙත්තෙන තීණි, ඛුද්දකෙන ච මජ්ඣිමෙන ච ද්වෙ ගාමක්ඛෙත්තානි තස්ස අත්තභාවො. තිගාවුතඤ්හිස්ස සරීරං. පරිහරිස්සාමීති පටිජග්ගිස්සාමි ගොපයිස්සාමි. රක්ඛස්සෙතන්ති රක්ඛස්සු එතං. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. නාස්සස්සාති න [Pg.42] එතස්ස භවෙය්‍ය. සමුදාචරෙය්‍යාමාති කථෙය්‍යාම. සම්මන්නතීති සම්මානං කරොති. යං තුමො කරිස්සති තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතීති යං එස කරිස්සති, එසොව තෙන කම්මෙන පාකටො භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

100. In the tenth sutta, 'attabhāvapaṭilābho' means the acquisition of a body. Regarding 'dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettāni' ('two or three Magadhan village fields'): here, a Magadhan village field can be small, medium, or large. A small village field is forty usabhas from the center in one direction and forty in the other, making a gāvuta. A medium one is a gāvuta from the center in one direction and a gāvuta in the other, making half a yojana. A large one is one and a half gāvutas from the center in one direction and one and a half in the other, making three gāvutas. Among these, his individual existence is the size of three small village fields, or two village fields (a small and a medium one). Indeed, his body is three gāvutas. 'Pariharissāmi' means ‘I will look after it,’ ‘I will protect it.’ 'Rakkhassetaṃ' is to be divided as 'rakkhassu etaṃ' (‘protect this’). 'Moghapuriso' means a worthless man. 'Nāssassā' means ‘may it not be for him.’ 'Samudācareyyāma' means ‘should we speak?’ 'Sammannati' means one pays respect. 'Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī' means: whatever this one does, by that very deed he will become manifest. The rest has a clear meaning everywhere.

කකුධවග්ගො පඤ්චමො.

The Kakudha Chapter, the Fifth.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The Second Fifty is Concluded.

3. තතියපණ්ණාසකං

3. The Third Fifty

(11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො

(11) 1. The Chapter on Pleasant Living

1. සාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sārajja Sutta

101. තතියස්ස [Pg.43] පඨමෙ වෙසාරජ්ජකරණාති විසාරදභාවාවහා. සාරජ්ජං හොතීති දොමනස්සං හොති.

101. In the first sutta of the third chapter, 'vesārajjakaraṇā' means bringing about fearlessness. 'Sārajjaṃ hoti' means sorrow arises.

2. උස්සඞ්කිතසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Ussaṅkita Sutta

102. දුතියෙ උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති උස්සඞ්කිතො ච පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මොපීති අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවො සමානොපි පරෙහි පාපභික්ඛූහි උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොතීති අත්ථො. වෙසියාගොචරොතිආදීසු වෙසියා වුච්චන්ති රූපූපජීවිනියො, තා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, තාසං ගෙහං අභිණ්හගමනොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පන විධවාති මතපතිකා. ථුල්ලකුමාරිකාති මහල්ලිකකුමාරිකායො.

102. In the second sutta, 'ussaṅkitaparisaṅkito' means both suspected and distrusted. 'Api akuppadhammopīti' means that even an Arahant, one who is of an unshakeable nature whose taints are destroyed, may be suspected and distrusted by others as a wicked monk—this is the meaning. Regarding 'frequenting courtesans' and so forth: 'vesiyā' are called women who live by their beauty; 'vesiyāgocaro' means that they are his resort, meaning frequently going to their houses. The same applies to other cases. Here, 'vidhavā' means a woman whose husband has died. 'Thullakumārikā' means older unmarried girls.

3. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Great Robber Sutta

103. තතියෙ ඉතො භොගෙන පටිසන්ථරිස්සාමීති ඉතො මම සාපතෙය්‍යතො භොගං ගහෙත්වා තෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, තස්ස ච මම ච අන්තරං පිදහිස්සාමීති අත්ථො. ගහණානීති පරසන්තකානං භණ්ඩානං ගහණානි. ගුය්හමන්තාති ගුහිතබ්බමන්තා. අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා ගහෙත්වා ඨිතාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. චතුත්ථෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

103. In the third sutta, 'I will treat him with hospitality from here through wealth' means: 'I will take wealth from my own property and with that I will provide hospitality, and I will close the gap between him and me'—this is the meaning. 'Gahaṇāni' means the takings of goods belonging to others. 'Guyhamantā' means secret counsel. 'Antaggāhikāya' means a view clinging to eternalism or annihilationism. The rest here is straightforward in meaning. In the fourth sutta, everything is in accordance with the method already stated.

5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on Comfortable Dwelling

105. පඤ්චමෙ මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තචිත්තෙන පවත්තිතං කායකම්මං. ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛෙ චෙව පරම්මුඛෙ ච. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. යානි තානි සීලානීතිආදි චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන වුත්තං. සමාධිසංවත්තනිකානීති [Pg.44] මග්ගසමාධිඵලසමාධිනිබ්බත්තකානි. සීලසාමඤ්ඤගතොති සමානසීලතං ගතො, එකසදිසසීලො හුත්වාති අත්ථො. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථිතං, දිට්ඨි විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීති.

105. In the fifth sutta, 'bodily action of loving-kindness' means bodily action performed with a mind of loving-kindness. 'Both openly and privately' means both in the presence of others and in their absence. The same method applies to the others. 'Those virtues, etc.' refers to what was stated in terms of the fourfold purity of virtue. 'Leading to concentration' means productive of path-concentration and fruition-concentration. 'Endowed with the common virtues' means having attained similar virtue, having virtue of the same kind—this is the meaning. 'For the one who does so' refers to the one who performs it. Thus, in this sutta, virtue is taught, and 'view' is the right view that is insight.

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Ānanda Sutta

106. ඡට්ඨෙ නො ච පරං අධිසීලෙ සම්පවත්තා හොතීති පරං සීලභාවෙන න ගරහති න උපවදති. අත්තානුපෙක්ඛීති අත්තනොව කතාකතං ජානනවසෙන අත්තානං අනුපෙක්ඛිතා. නො පරානුපෙක්ඛීති පරස්ස කතාකතෙසු අබ්‍යාවටො. අපඤ්ඤාතොති අපාකටො අප්පපුඤ්ඤො. අපඤ්ඤාතකෙනාති අපඤ්ඤාතභාවෙන අපාකටතාය මන්දපුඤ්ඤතාය. නො පරිතස්සතීති පරිතාසං නාපජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

106. In the sixth sutta, 'and does not act with regard to another's higher virtue' means one does not criticize or disparage others on account of their virtue. 'Self-reflective' means being reflective of oneself by knowing one's own actions and omissions. 'Not reflecting on others' means not being concerned with the actions and omissions of others. 'Unrecognized' means unknown, of little merit. 'By being unrecognized' means due to being unknown and of little merit. 'Not agitated' means not experiencing agitation. Thus, in this sutta, it is the one whose taints are destroyed who is spoken of.

7-8. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

7-8. Commentary on the Sīla Sutta, etc.

107-108. සත්තමෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතා, විමුත්ති අරහත්තඵලං, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පනෙත්ථ අසෙඛස්ස පවත්තත්තා අසෙඛන්ති වුත්තං.

In the seventh discourse, virtue, concentration, and wisdom are spoken of as mixed. Liberation is the fruit of arahantship; the knowledge and vision of liberation is reviewing knowledge, which is only mundane. In the eighth as well, this is the method. Herein, reviewing knowledge is called 'of the non-trainee' because it occurs in a non-trainee.

9-10. චාතුද්දිසසුත්තාදිවණ්ණනා

Explanation of the Cātuddisa Sutta, etc.

109-110. නවමෙ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. දසමෙ අලන්ති යුත්තො. ඉධාපි ඛීණාසවොව කථිතො.

In the ninth discourse, 'one of the four directions' means one who has unimpeded movement in the four directions. In this discourse too, only one whose taints are destroyed is spoken of. In the tenth discourse, 'enough' means suitable. Here too, only one whose taints are destroyed is spoken of.

ඵාසුවිහාරවග්ගො පඨමො.

The First Chapter: The Section on Comfortable Abodes.

(12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො

The Andhakavinda Chapter

1. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Kulūpaka Sutta.

111. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවවිස්සාසීති අත්තනා සද්ධිං සන්ථවං අකරොන්තෙසු විස්සාසං අනාපජ්ජන්තෙසුයෙව විස්සාසං කරොති. අනිස්සරවිකප්පීති [Pg.45] අනිස්සරොව සමානො ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං ගණ්හථා’’ති ඉස්සරො විය විකප්පෙති. විස්සට්ඨුපසෙවීති විස්සට්ඨානි භින්නකුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති. උපකණ්ණකජප්පීති කණ්ණමූලෙ මන්තං ගණ්හාති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො.

111. In the first discourse of the second chapter, 'one who trusts without intimacy' means one places trust only in those who do not form intimacy with oneself, in those who do not become familiar. 'One who arranges things without being a master' means, though not a master, one arranges things as if a master, saying, “Give this, take this.” 'One who associates with the dispersed' means one associates with broken families for the sake of uniting them. 'One who whispers in the ear' means one takes counsel near the ear. The bright side should be understood as the opposite of what was stated.

2. පච්ඡාසමණසුත්තවණ්ණනා

2. Explanation of the Pacchāsamaṇa Sutta.

112. දුතියෙ පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාතීති උපජ්ඣායෙ නිවත්තිත්වා ඨිතෙ අත්තනො තුච්ඡපත්තං දත්වා තස්ස පත්තං න ගණ්හාති, තතො වා දීයමානං න ගණ්හාති. න නිවාරෙතීති ඉදං වචනං ආපත්තිවීතික්කමවචනං නාමාති න ජානාති. ඤත්වා වාපි, ‘‘භන්තෙ, එවරූපං නාම වත්තුං න වට්ටතී’’ති න නිවාරෙති. කථං ඔපාතෙතීති තස්ස කථං භින්දිත්වා අත්තනො කථං පවෙසෙති. ජළොති ජඩො. එළමූගොති පග්ඝරිතඛෙළමුඛො. තතියං උත්තානමෙව.

112. In the second discourse, 'does not accept what has come into the bowl' means that when the preceptor has returned and is standing, one gives one's own empty bowl and does not take his bowl, or does not take the almsfood being given from it. 'Does not prevent' means one does not know that such an utterance is called an utterance that causes transgression of an offense. Or, even knowing, one does not prevent him by saying, 'Venerable sir, it is not proper to say such a thing.' 'Interrupts the talk' means one breaks his speech and inserts one's own speech. 'Dull' means stupid. 'Slobbering' means having a mouth from which saliva drips. The third discourse is self-evident.

4. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Andhakavinda Sutta.

114. චතුත්ථෙ සීලවා හොථාති සීලවන්තා හොථ. ආරක්ඛසතිනොති ද්වාරරක්ඛිකාය සතියා සමන්නාගතා. නිපක්කසතිනොති ද්වාරරක්ඛනකෙනෙව ඤාණෙන සමන්නාගතස්සතිනො. සතාරක්ඛෙන චෙතසා සමන්නාගතාති සතාරක්ඛෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. අප්පභස්සාති අප්පකථා. සම්මාදිට්ඨිකාති කම්මස්සකතජ්ඣාන-විපස්සනාමග්ග-ඵලවසෙන පඤ්චවිධාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතා. අපිච පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සම්මාදිට්ඨියෙවාති වෙදිතබ්බා.

114. In the fourth discourse, 'be virtuous' means 'be possessed of virtue.' 'Those with guarding mindfulness' means those endowed with mindfulness that guards the doors. 'Those with prudent mindfulness' means those endowed with the very knowledge that guards the doors. 'Endowed with a mind guarded by mindfulness' means endowed with a mind that has the guard of mindfulness. 'Of few words' means having little talk. 'Those with right view' means those endowed with the fivefold right view, that is, by way of right view of kamma as one's own, of jhāna, of insight, of the path, and of the fruit. Moreover, it should be understood that reviewing knowledge is also indeed right view.

5. මච්ඡරිනීසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Maccharinī Sutta.

115. පඤ්චමෙ ආවාසමච්ඡරිනීති ආවාසං මච්ඡරායති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං වාසං න සහති. කුලමච්ඡරිනීති උපට්ඨාකකුලං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තත්ථ උපසඞ්කමනං න සහති. ලාභමච්ඡරිනීති ලාභං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තං උප්පජ්ජන්තං න සහති. වණ්ණමච්ඡරිනීති ගුණං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං ගුණකථං න සහති. ධම්මමච්ඡරිනීති පරියත්තිධම්මං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං දාතුං න ඉච්ඡති.

115. In the fifth discourse, 'miserly with dwellings' means she is miserly with a monastery and cannot bear others living there. 'Miserly with families' means she is miserly with a supporter family and cannot bear others visiting them. 'Miserly with gains' means she is miserly with gains and cannot bear them arising for others. 'Miserly with praise' means she is miserly with her good qualities and cannot bear talk of others' good qualities. 'Miserly with the Dhamma' means she is miserly with the Dhamma of learning and does not wish to give it to others.

6-7. වණ්ණනාසුත්තාදිවණ්ණනා

Explanation of the Discourses beginning with the Vaṇṇanā Sutta.

116-117. ඡට්ඨෙ [Pg.46] සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙතීති පරෙහි සද්ධාය දින්නපිණ්ඩපාතතො අග්ගං අග්ගහෙත්වා පරස්ස දෙති. සත්තමෙ ඉස්සුකිනීති ඉස්සාය සමන්නාගතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

In the sixth discourse, 'she destroys faith-given offerings' means that without taking the first portion from almsfood given in faith by others, she gives it to another. In the seventh discourse, 'envious' means endowed with envy. The rest is clear in all instances.

අන්ධකවින්දවග්ගො දුතියො.

The Second Chapter: The Andhakavinda.

(13) 3. ගිලානවග්ගො

The Chapter on the Sick.

4. දුතියඋපට්ඨාකසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Second Upaṭṭhāka Sutta.

124. තතියස්ස චතුත්ථෙ නප්පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච අසමන්නාගතො. ආමිසන්තරොති ආමිසහෙතුකො චීවරාදීනි පච්චාසීසමානො.

124. In the fourth discourse of the third chapter, 'incapable' means not endowed with physical strength and the strength of knowledge. 'Motivated by material gain' means having material gain as a motive, expecting robes and other requisites.

5-6. අනායුස්සාසුත්තද්වයවණ්ණනා

Explanation of the Pair of Discourses on What Is Not Conducive to Long Life.

125-126. පඤ්චමෙ අනායුස්සාති ආයුපච්ඡෙදනා, න ආයුවඩ්ඪනා. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො.

In the fifth discourse, 'not conducive to long life' means they are causes for the cutting off of life, not for the increase of life. In the sixth discourse also, this is the method.

7. වපකාසසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Vapakāsa Sutta.

127. සත්තමෙ නාලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති සඞ්ඝතො නික්ඛමිත්වා එකකො වසිතුං න යුත්තො. කාමඤ්චෙස සඞ්ඝමජ්ඣෙපි වසිතුං අයුත්තොව අසඞ්ඝසොභනතාය, ඔවාදානුසාසනිප්පටිබද්ධත්තා පන නිප්පරියායෙනෙව සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුං න යුත්තො. අලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති චාතුද්දිසත්තා සඞ්ඝම්හා නික්ඛම්ම එකකො වසිතුං යුත්තො, සඞ්ඝසොභනතාය පන සඞ්ඝෙපි වසිතුං යුත්තොයෙව. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

127. In the seventh discourse, 'not fit to withdraw from the Sangha' means it is not proper to leave the Sangha and live alone. Although it is indeed improper for him to live in the midst of the Sangha because he does not adorn the Sangha, yet because he is bound to receive admonition and instruction, it is absolutely not proper to withdraw from the Sangha. 'Fit to withdraw from the Sangha' means that because he is one of the four directions, it is proper to leave the Sangha and live alone; however, because he is an adornment to the Sangha, it is also proper to live within the Sangha. The eighth discourse is clear in meaning.

9. පරිකුප්පසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Parikuppa Sutta.

129. නවමෙ ආපායිකාති අපායගාමිනො. නෙරයිකාති නිරයගාමිනො. පරිකුප්පාති පරිකුප්පනසභාවා පුරාණවණසදිසා. අතෙකිච්ඡාති අකත්තබ්බපරිකම්මා. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

129. In the ninth discourse, 'destined for the plane of misery' means those who are heading to the woeful states. 'Destined for hell' means those who are heading to hell. 'Irrevocably ruined' means having a nature that is ruined, like an old wound. 'Incurable' means one for whom a remedy cannot be undertaken. The tenth discourse is clear in meaning.

ගිලානවග්ගො තතියො.

The Third Chapter: On the Sick.

(14) 4. රාජවග්ගො

The Chapter on Kings.

1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Discourse on the Rolling Onward of the Wheel.

131. චතුත්ථස්ස [Pg.47] පඨමෙ ධම්මෙනාති දසකුසලධම්මෙන. චක්කන්ති ආණාචක්කං. අත්ථඤ්ඤූති රජ්ජත්ථං ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති පවෙණිධම්මං ජානාති. මත්තඤ්ඤූති දණ්ඩෙ වා බලම්හි වා පමාණං ජානාති. කාලඤ්ඤූති රජ්ජසුඛානුභවනකාලං, විනිච්ඡයකරණකාලං, ජනපදචාරිකාකාලඤ්ච ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා, අයං බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දසමණපරිසාති ජානාති.

131. In the first discourse of the fourth chapter, 'by Dhamma' means by the ten wholesome principles. 'Wheel' means the wheel of command. 'Knower of what is beneficial' means one who knows what is for the good of the kingdom. 'Knower of the Dhamma' means one who knows the traditional law. 'Knower of measure' means one who knows the measure in punishment or in force. 'Knower of time' means one who knows the time for experiencing the bliss of kingship, the time for making judgments, and the time for touring the country. 'Knower of assemblies' means one who knows: 'This is an assembly of nobles, this is an assembly of brahmins, merchants, commoners, or ascetics.'

තථාගතවාරෙ අත්ථඤ්ඤූති පඤ්ච අත්ථෙ ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති චත්තාරො ධම්මෙ ජානාති. මත්තඤ්ඤූති චතූසු පච්චයෙසු පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති. කාලඤ්ඤූති අයං කාලො පටිසල්ලීනස්ස, අයං සමාපත්තියා, අයං ධම්මදෙසනාය, අයං ජනපදචාරිකායාති එවං කාලං ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා…පෙ… අයං සමණපරිසාති ජානාති. අනුත්තරන්ති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි අනුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං.

In the section on the Tathāgata, 'knower of what is beneficial' means one who knows the five benefits. 'Knower of the Dhamma' means one who knows the four truths. 'Knower of measure' means one who knows the measure in receiving and using the four requisites. 'Knower of time' means one who knows the time thus: 'This is the time for seclusion, this for attainment, this for teaching the Dhamma, this for wandering in the country.' 'Knower of assemblies' means one who knows: 'This is an assembly of nobles... this is an assembly of ascetics.' 'Unsurpassed' means unsurpassed by the nine supramundane dhammas. 'The Wheel of Dhamma' means the excellent wheel.

2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Discourse on the Rolling Onward of the Wheel

132. දුතියෙ පිතරා පවත්තිතං චක්කන්ති චක්කවත්තිම්හි පබ්බජිතෙ වා කාලකතෙ වා චක්කරතනං සත්තාහමත්තං ඨත්වා අන්තරධායති, කථමෙස තං අනුප්පවත්තෙති නාම? පිතු පවෙණියං ඨත්වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙන්තොපි පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙති නාම.

132. In the second sutta, regarding 'the wheel set in motion by the father': when a wheel-turning monarch has gone forth or passed away, the wheel-treasure, having remained for just seven days, disappears. How then is it said that one causes it to roll onward? By standing in the father's tradition, fulfilling the duties of a wheel-turning monarch, and ruling the kingdom as a wheel-turning monarch, one is said to cause to roll onward that very wheel which was set in motion by the father.

3. ධම්මරාජාසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Dhammarāja Sutta

133. තතියං තිකනිපාතෙ වුත්තනයමෙව. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙ පනෙත්ථ පච්ඡිමපදද්වයමෙව විසෙසො. තත්ථ සම්මාආජීවො සෙවිතබ්බො, මිච්ඡාආජීවො න සෙවිතබ්බො. සප්පායො ගාමනිගමො සෙවිතබ්බො, අසප්පායො න සෙවිතබ්බො.

133. The third sutta has the same method as that stated in the Tikanipāta. Here, the distinction is only in the last two pairs of terms concerning what should be resorted to and what should not be resorted to. Therein, right livelihood is to be pursued, and wrong livelihood is not to be pursued. A suitable village or town is to be frequented; an unsuitable one is not to be frequented.

4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Yassaṃdisaṃ Sutta

134. චතුත්ථෙ [Pg.48] උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස හි මාතා ඛත්තියා, මාතුමාතා ඛත්තියා, තස්සාපි මාතා ඛත්තියා. පිතා ඛත්තියො, පිතුපිතා ඛත්තියො, තස්සපි පිතා ඛත්තියො. සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති. යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන, ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

134. In the fourth sutta, 'from both sides' means from both parties. 'From the mother's side and from the father's side' means that his mother is of noble birth, his maternal grandmother is of noble birth, and her mother is also of noble birth. His father is of noble birth, his paternal grandfather is of noble birth, and his father is also of noble birth. Thus, he is well-born from both sides, from his mother's and his father's. 'Of pure conception' means endowed with a pure mother's womb. In the phrase 'with a womb of even ripening,' the kamma-born fire element is called 'gahaṇī' (womb). In the phrase 'up to the seventh paternal-grandfather-generation,' the father's father is the 'pitāmaha' (paternal grandfather), and the generation of the paternal grandfather is the 'pitāmahayuga.' 'Yuga' (generation) refers to the lifespan. This is just a figure of speech; in terms of meaning, the paternal grandfather himself is the 'paternal-grandfather-generation.' Above that, all male ancestors are included by the term 'paternal grandfather.' Thus, up to the seventh man, he is of pure conception. Alternatively, it shows that he is 'not cast off, not reviled, by speech concerning birth.' 'Not cast off' means not cast off or rejected thus: 'Remove this person! What is the use of him?' 'Not reviled' means not reviled; he has never before been subject to abuse or blame. For what reason? By speech concerning birth; that is, by speech of such a kind as, 'This person is of low birth'—this is the meaning.

අඩ්ඪොතිආදීසු යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොති. ඉධ පන න කෙවලං අඩ්ඪොයෙව, මහද්ධනො මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පඤ්චකාමගුණවසෙන මහන්තා උළාරා භොගා අස්සාති මහාභොගො. පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරොති කොසො වුච්චති භණ්ඩාගාරං, නිදහිත්වා ඨපිතෙන ධනෙන පරිපුණ්ණකොසො, ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරොති අත්ථො. අථ වා චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා රට්ඨන්ති, තිවිධං කොට්ඨාගාරං ධනකොට්ඨාගාරං ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරං වත්ථකොට්ඨාගාරන්ති. තං සබ්බම්පි පරිපුණ්ණමස්සාති පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. අස්සවායාති කස්සචි බහුම්පි ධනං දෙන්තස්ස සෙනා න සුණාති, සා අනස්සවා නාම හොති. කස්සචි අදෙන්තස්සාපි සුණාතියෙව, අයං අස්සවා නාම. ඔවාදපටිකරායාති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බ, ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති දින්නඔවාදකරාය. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන යුත්තො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාය [Pg.49] සමන්නාගතො. පටිබලොති සමත්ථො. අත්ථෙ චින්තෙතුන්ති වඩ්ඪිඅත්ථෙ චින්තෙතුං. සො හි පච්චුප්පන්නඅත්ථවසෙනෙව ‘‘අතීතෙපි එවං අහෙසුං, අනාගතෙපි එවං භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙති. විජිතාවීනන්ති විජිතවිජයානං, මහන්තෙන වා විජයෙන සමන්නාගතානං. විමුත්තචිත්තානන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තමානසානං.

In terms such as 'aḍḍho' (wealthy), anyone is wealthy with their own possessions. But here, it is not merely being wealthy, but 'mahaddhano' (greatly wealthy), meaning endowed with great and immeasurably vast wealth. He is 'mahābhogo' (of great enjoyments) because he has great and magnificent enjoyments by way of the five strands of sensual pleasure. 'Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro' (with full treasury and storehouses): a treasury is called a 'kosa'; his treasury is full with wealth that has been stored away, and his storehouse ('koṭṭhāgāra') is full with grain—this is the meaning. Alternatively, the 'kosa' is fourfold: elephants, horses, chariots, and infantry; and the 'koṭṭhāgāra' is threefold: a storehouse for wealth, a storehouse for grain, and a storehouse for cloth. All of these are full for him, thus he is 'paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro.' 'Assavā' (influential): for a certain king, even when giving much wealth, the army does not listen; that army is called 'anassavā' (uninfluential). For another, even without giving, the army listens; this one is called 'assavā.' 'Ovādapaṭikarā' (acting on advice) means acting on the given instruction: 'This should be done by you; this should not be done by you.' 'Paṇḍito' (wise) means endowed with wisdom. 'Byatto' (competent) means possessed of keen intelligence. 'Medhāvī' (intelligent) means endowed with situational intelligence. 'Paṭibalo' (capable) means able. 'To consider what is beneficial' means to ponder matters of progress. Indeed, based on the present benefit, he thinks: 'Thus it was in the past, and thus it will be in the future.' 'Vijitāvīnaṃ' (of the victorious) means of those who have conquered their enemies, or of those endowed with a great victory. 'Vimuttacittānaṃ' (of those with liberated minds) means of those whose minds are liberated by the five kinds of liberation.

5-6. පත්ථනාසුත්තද්වයවණ්ණනා

5-6. Commentary on the Two Discourses on Aspiration

135-136. පඤ්චමෙ නෙගමජානපදස්සාති නිගමවාසිනො ච රට්ඨවාසිනො ච ජනස්ස. හත්ථිස්මින්තිආදීහි හත්ථිඅස්සරථථරුධනුලෙඛමුද්දාගණනාදීනි සොළස මහාසිප්පානි දස්සිතානි. අනවයොති සමත්ථො පරිපුණ්ණො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨෙ ඔපරජ්ජන්ති උපරාජභාවං.

In the fifth sutta, 'of the town and country folk' means of the people dwelling in market towns and in the country. By 'regarding the elephant,' and so on, the sixteen great arts—such as the art of the elephant, the art of the horse, the art of the chariot, the art of the bow, the art of writing, the art of counting on the fingers, the art of calculation, and so on—are shown. 'Without deficiency' means capable, complete. The rest here should be understood according to the method stated below. In the sixth sutta, 'they appoint as viceroy' means the state of being a viceroy.

7. අප්පංසුපතිසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Appaṃsupati Sutta

137. සත්තමෙ පුරිසාධිප්පායාති අස්සද්ධම්මවසෙන පුරිසෙ උප්පන්නාධිප්පායා පුරිසජ්ඣාසයා. ආදානාධිප්පායොති ඉදානි ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉදානි සක්ඛිස්සාමීති එවං ගහණාධිප්පායො. විසංයොගාධිප්පායොති ඉදානි නිබ්බානං පාපුණිස්සාමි, ඉදානි පාපුණිස්සාමීති එවං නිබ්බානජ්ඣාසයො.

137. In the seventh sutta, 'having a man as one's aim' means: having an intention that has arisen towards a man by way of ignoble practice; having an inclination for a man. 'Having taking as one's aim' means: having the intention to steal, thinking, 'Now I will be able to take it.' 'Having disengagement as one's aim' means: having an inclination for Nibbāna, thinking, 'Now I will reach Nibbāna.'

8. භත්තාදකසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Bhattādaka Sutta

138. අට්ඨමෙ භත්තාදකොති භත්තක්ඛාදකො, බහුභත්තභුඤ්ජොති අත්ථො. ඔකාසඵරණොති ඔකාසං ඵරිත්වා අඤ්ඤෙසං සම්බාධං කත්වා ඨානෙන ඔකාසඵරණො. තත්ථ තත්ථ ලණ්ඩං සාරෙති පාතෙතීති ලණ්ඩසාරණො. එත්තකා හත්ථීති ගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී. නිසීදනසයනවසෙන මඤ්චපීඨං මද්දතීති මඤ්චපීඨමද්දනො. භික්ඛුගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී.

138. In the eighth sutta, 'a food-eater' means a food-devourer; the meaning is one who consumes much food. 'One who pervades space' means one who pervades space by standing, having made it constricted for others. 'One who drops dung' is so called because one causes dung to fall here and there. 'A ticket-taker' is so called because at the time of counting, thinking, 'There are this many elephants,' one takes a ticket. 'One who crushes couches and chairs' is so called because one wears down a couch and chair by way of sitting and lying down. 'A ticket-taker' is so called because at the time of counting monks, one takes a ticket.

9. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Akkhama Sutta

139. නවමෙ හත්ථිකායන්ති හත්ථිඝටං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ගාමෙ අවචරන්තීති සඞ්ගාමාවචරා. එකිස්සා වා තිණොදකදත්තියා විමානිතොති [Pg.50] එකදිවසං එකෙන තිණොදකදානෙන විමානිතො, එකදිවසමත්තං අලද්ධතිණොදකොති අත්ථො. ඉතො පරම්පි එසෙව නයො. න සක්කොති චිත්තං සමාදහිතුන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ඨපෙතුං න සක්කොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

139. In the ninth, 'a body of elephants' means a group of elephants. This is the method in the remaining terms as well. 'They roam in battle,' therefore they are 'battle-roamers.' 'Dishonored by a single offering of grass and water' means: dishonored by a single giving of grass and water on one day; the meaning is not receiving grass and water for just one day. From here on, this is the method. 'One is not able to concentrate the mind' means: one is not able to place the mind well on an object. The rest here has a plain meaning. It should be known that in this sutta, the round of existence and that which is contrary to the round are taught.

10. සොතසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Sota Sutta

140. දසමෙ දුරුත්තානන්ති න සුට්ඨු වුත්තානං දොසවසෙන පවත්තිතානං ඵරුසවචනානං. දුරාගතානන්ති දුක්ඛුප්පාදනාකාරෙන සොතද්වාරං ආගතානං. වචනපථානන්ති වචනානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං තාපනසභාවානං වා. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං අප්පායිතුං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. යා සා දිසාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිවසෙන දිස්සති අපදිස්සතීති නිබ්බානං දිසාති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන තං ආගම්ම සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමථං ගච්ඡන්ති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතාති.

140. In the tenth, 'of ill-spoken words' means of harsh words that are not well-spoken, that are produced by way of aversion. 'Of those that have come badly' means of those that have come to the ear-door in a manner that produces suffering. 'Of paths of speech' means of words. 'Of painful things' means of those that are hard to endure. 'Of intense things' means of those that are thick, or of those that have a tormenting nature. 'Of harsh things' means of those that are rough. 'Of bitter things' means of those that are sharp. 'Of disagreeable things' means of those that are not sweet. 'Of unlovely things' means of those unable to please or cause the mind to grow. 'Of life-taking things' means of those that take away life. 'That direction' should be known as Nibbāna, which is pointed out by way of the stilling of all conditioned things, and so on. And because, having reached it, all conditioned things go to stillness, therefore it is called 'the stilling of all conditioned things.' The rest is plain everywhere. Furthermore, in this sutta, virtue, concentration, and wisdom are taught as mixed.

රාජවග්ගො චතුත්ථො.

The Royal Chapter, the Fourth.

(15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො

(15) 5. The Tikaṇḍakī Chapter

1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Avajānāti Sutta

141. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සංවාසෙනාති එකතොවාසෙන. ආදෙය්‍යමුඛොති ආදියනමුඛො, ගහණමුඛොති අත්ථො. තමෙනං දත්වා අවජානාතීති ‘‘අයං දින්නං පටිග්ගහෙතුමෙව ජානාතී’’ති එවං අවමඤ්ඤති. තමෙනං සංවාසෙන අවජානාතීති අප්පමත්තකෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ජානාමහං තයා කතකම්මං, එත්තකං අද්ධානං අහං කිං කරොන්තො වසිං, නනු තුය්හමෙව කතාකතං වීමංසන්තො’’තිආදීනි වත්තා හොති. අථ ඉතරො ‘‘අද්ධා කොචි මය්හං දොසො භවිස්සතී’’ති කිඤ්චි පටිප්ඵරිතුං න සක්කොති. තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හොතීති තං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සීඝමෙව [Pg.51] සද්දහති. සද්දහනට්ඨෙන හි ආදානෙන එස ආදියනමුඛොති වුත්තො. ආධෙය්‍යමුඛොති පාළියා පන ඨපිතමුඛොති අත්ථො. මග්ගෙ ඛටආවාටො විය ආගතාගතං උදකං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සද්දහනවසෙන සම්පටිච්ඡිතුං ඨපිතමුඛොති වුත්තං හොති.

141. In the first of the fifth chapter, saṃvāsena means by living together. Ādeyyamukho means one with a receptive countenance; the meaning is one with a countenance for grasping. 'Having given to him, he despises him' means he thinks contemptuously thus, 'This one only knows how to receive what is given.' 'He despises him through association' means that, having become angry over some trivial matter, he is one who says such things as, 'I know the deed done by you! For all this time that I have lived here, what was I doing? Was I not just investigating what you have done repeatedly?' and so on. Then the other, thinking, 'Surely, there must be some fault of mine,' is unable to say anything in response. 'He is quickly convinced of it' means he quickly believes that praise or blame. For by taking with the nature of belief, he is called ādiyanamukho (one with a receptive countenance). As for the Pāḷi term ādheyyamukho, the meaning is ṭhapitamukho (one with a fixed countenance). Just as a pit dug by the road has a 'countenance' set to receive whatever water comes, so too, it is said that he has a countenance set to receive praise or blame through the power of belief.

ඉත්තරසද්ධොති පරිත්තකසද්ධො. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ න ජානාතීතිආදීසු කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ කුසලා’’ති න ජානාති, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අකුසලා’’ති න ජානාති. තථා සාවජ්ජෙ සදොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ සාවජ්ජා’’ති, අනවජ්ජෙ ච නිද්දොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අනවජ්ජා’’ති, හීනෙ හීනාති, පණීතෙ පණීතාති. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති ‘‘ඉමෙ කණ්හා සුක්කෙ පටිබාහෙත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා නාම, ඉමෙ ච සුක්කා කණ්හෙ පටිබාහිත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා’’ති න ජානාති.

Ittarasaddho means one of little faith. Regarding 'he does not know skillful and unskillful dhammas,' and so on: he does not know of skillful dhammas, 'These are skillful'; he does not know of unskillful dhammas, 'These are unskillful.' Similarly, of blameworthy dhammas which are with fault, 'These are blameworthy'; and of blameless dhammas which are without fault, 'These are blameless'; of inferior dhammas, 'These are inferior'; of superior dhammas, 'These are superior.' Regarding 'dark and white with their counterparts,' he does not know, 'These dark dhammas, because they stand having obstructed the white, are called counterparts; and these white dhammas, because they stand having obstructed the dark, are called counterparts.'

2. ආරභතිසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Ārabhati Sutta

142. දුතියෙ ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතීති ආපත්තිවීතික්කමනවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොති. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තසමාධිඤ්චෙව අරහත්තඵලඤාණඤ්ච. නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා න ජානාති. ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, වුට්ඨිතත්තා පන න විප්පටිසාරී හොති. නාරභති විප්පටිසාරී හොතීති සකිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පච්ඡා කිඤ්චාපි නාපජ්ජති, විප්පටිසාරං පන විනොදෙතුං න සක්කොති. නාරභති න විප්පටිසාරී හොතීති න චෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න ච විප්පටිසාරී හොති. තඤ්ච චෙතොවිමුත්තිං…පෙ… නිරුජ්ඣන්තීති අරහත්තං පන අප්පත්තො හොති. පඤ්චමනයෙන ඛීණාසවො කථිතො.

142. In the second sutta, 'he both initiates and is remorseful' means he initiates by way of transgressing an offense, and because of that, he is remorseful. 'Liberation of mind and liberation by wisdom' refers to the concentration of arahantship and the knowledge of the fruit of arahantship. 'He does not know' means he does not know because of not having attained it. 'He initiates but is not remorseful' means he falls into an offense, but because he has emerged from it, he is not remorseful. 'He does not initiate but is remorseful' means that having once fallen into an offense and having emerged from it, although he does not fall into it again later, he is unable to dispel the remorse. 'He neither initiates nor is remorseful' means he neither falls into an offense, nor is he remorseful. 'And that liberation of mind… cease' means he has not attained arahantship. By the fifth method, the one with destroyed taints is spoken of.

ආරම්භජාති ආපත්තිවීතික්කමසම්භවා. විප්පටිසාරජාති විප්පටිසාරතො ජාතා. පවඩ්ඪන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪන්ති. ආරම්භජෙ ආසවෙ පහායාති වීතික්කමසම්භවෙ ආසවෙ ආපත්තිදෙසනාය වා ආපත්තිවුට්ඨානෙන වා පජහිත්වා. පටිවිනොදෙත්වාති සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන නීහරිත්වා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතූති විපස්සනාචිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතු. සෙසං ඉමිනා උපායෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

Ārambhajā (born of initiation) means born from the occurrence of transgression. Vippaṭisārajā (born of remorse) means born from remorse. 'They increase' means they grow through repeated arising. 'Having abandoned the taints born of initiation' means having abandoned the taints born from transgression either by confessing the offense or by emerging from the offense. 'Having dispelled' means having removed them by reflecting on the state of being established in the culmination of purity. 'He should develop mind and wisdom' means he should develop the insight-mind and the wisdom associated with it. The rest should be understood by this same method.

3. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Sārandada Sutta

143. තතියෙ [Pg.52] කාමාධිමුත්තානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අධිමුත්තානං. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මත්ථාය සහසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො පටිපත්තිපූරකො පුග්ගලො දුල්ලභො ලොකස්මිං.

143. In the third, 'intent on sensual pleasures' means those intent on sensual objects and sensual defilements. 'Practicing in accordance with the Dhamma' means a person who has undertaken the preliminary practice by means of concentration and insight for the sake of the nine supramundane Dhammas; such a person who fulfills the practice is rare in the world.

4. තිකණ්ඩකීසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Tikaṇḍakī Sutta

144. චතුත්ථෙ අප්පටිකූලෙති අප්පටිකූලාරම්මණෙ. පටිකූලසඤ්ඤීති පටිකූලන්ති එවංසඤ්ඤී. එස නයො සබ්බත්ථ. කථං පනායං එවං විහරතීති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං පන අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති. එවං තාව අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. උභයස්මිං පන පුරිමනයස්ස ච පච්ඡිමනයස්ස ච වසෙන තතියචතුත්ථවාරා වුත්තා, ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා චෙසා ඛීණාසවස්ස උපෙක්ඛාසදිසා, න පන ඛීණාසවුපෙක්ඛා. තත්ථ උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති මජ්ඣත්තභාවෙ ඨිතො විහරෙය්‍ය. ක්වචනීති කිස්මිඤ්චි ආරම්මණෙ. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි පදෙසෙ. කිඤ්චනති කොචි අප්පමත්තකොපි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා. තං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු කාතුං සක්කොති, ඤාණවා පඤ්ඤුත්තරො බහුස්සුතසමණොපි කාතුං සක්කොති. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො කාතුං සක්කොන්තියෙව, ඛීණාසවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

144. In the fourth [discourse], 'not repulsive' means a non-repulsive object. 'Perceiving it as repulsive' means one perceives it thus: 'It is repulsive.' This method should be understood in all instances. But how does one dwell in this way? This is the question. Regarding a desirable object, one either pervades it as foul or considers it as impermanent. Thus, one dwells perceiving the non-repulsive as repulsive. Regarding an undesirable object, one either pervades it with loving-kindness or considers it in terms of elements. Thus, one dwells perceiving the repulsive as non-repulsive. In both cases, the third and fourth instances are stated by means of the former and latter methods, and the fifth by means of the six-factored equanimity. This six-factored equanimity is similar to the equanimity of an Arahant, but it is not the equanimity of an Arahant. Therein, 'one should dwell equanimously' means one should dwell established in a state of neutrality. 'Kvacani' means in any object. 'Katthaci' means in any place. 'Kiñcana' means any, even a little. Thus, in this sutta, insight is taught in five instances. A monk who has undertaken insight practice can accomplish this; a wise, supremely intelligent, learned ascetic can also accomplish this. Stream-enterers, once-returners, and non-returners can certainly accomplish this; for an Arahant, there is nothing to be said. The fifth is self-evident.

6. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Mitta Sutta

146. ඡට්ඨෙ කම්මන්තං කාරෙතීති ඛෙත්තාදිකම්මන්තං කාරෙති. අධිකරණං ආදියතීති චත්තාරි අධිකරණානි ආදියති. පාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසූති දිසාපාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසු. පටිවිරුද්ධො හොතීති පච්චනීකග්ගාහිතාය විරුද්ධො හොති. අනවත්ථචාරිකන්ති අනවත්ථානචාරිකං.

6. In the sixth [discourse], 'he makes someone else do the work' means he has others do work, such as in the fields. 'He takes up disputes' means he takes up the four disputes. 'Among leading monks' means among monks who are leaders in the regions. 'He is opposed' means he is opposed due to adopting an opposing view. 'Wandering without settling' means wandering in a place without a fixed boundary.

7. අසප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Discourse on the Gift of an Ignoble Person

147. සත්තමෙ [Pg.53] අසක්කච්චං දෙතීති න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වා දෙතීති අචිත්තීකාරෙන අගාරවවසෙන දෙති. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, අථ වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතීති න එවං ආගමනදිට්ඨිං න උප්පාදෙත්වා දෙති.

146. In the seventh [discourse], 'he gives carelessly' means he gives without honoring, having made it unclean. 'He gives without respect' means he gives in a disrespectful manner, by way of irreverence. 'He gives as if discarding' means he does not give continuously, or alternatively, he gives as if wishing to discard it. 'He gives without belief in future results' means he gives without generating the view that a result of the deed done will come.

සුක්කපක්ඛෙ චිත්තීකත්වා දෙතීති දෙය්‍යධම්මෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙසු ච චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දෙති. තත්ථ දෙය්‍යධම්මං පණීතං ඔජවන්තං කත්වා දෙන්තො දෙය්‍යධම්මෙ චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. පුග්ගලං විචිනිත්වා දෙන්තො දක්ඛිණෙය්‍යෙසු චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. සහත්ථා දෙතීති ආණත්තියා පරහත්ථෙන අදත්වා ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ විචරන්තෙන මෙ හත්ථපාදානං අලද්ධකාලස්ස පමාණං නාම නත්ථි, වට්ටමොක්ඛං භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සහත්ථෙනෙව දෙති. ආගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අනාගතභවස්ස පච්චයො භවිස්සතී’’ති කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතීති.

7. In the bright section: 'He gives with respect' means he gives after establishing respect for both the gift-object and for the recipients. Herein, one who gives after making the gift-object excellent and nutritious is called one who establishes respect for the gift-object. One who gives after investigating the person is called one who establishes respect for the recipients. 'He gives with his own hand' means, not giving by another's hand through a command, he gives with his own hand, thinking: 'For me, wandering in beginningless saṃsāra, there is no measure of the time I have been without hands and feet; I will bring about release from the round, an escape from existence.' 'With belief in future results' means he gives, having faith in both kamma and its result, thinking: 'This will be a condition for a future existence.'

8. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Discourse on the Gift of a Good Person

148. අට්ඨමෙ සද්ධායාති දානඤ්ච දානඵලඤ්ච සද්දහිත්වා. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අනග්ගහිතචිත්තොති අග්ගහිතචිත්තො මුත්තචාගො හුත්වා. අනුපහච්චාති අනුපඝාතෙත්වා ගුණෙ අමක්ඛෙත්වා. කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්තීති අත්ථා ආගච්ඡමානා වයොවුඩ්ඪකාලෙ අනාගන්ත්වා යුත්තප්පත්තකාලෙ පඨමවයස්මිංයෙව ආගච්ඡන්ති චෙව බහූ ච හොන්ති.

147. In the eighth [discourse], 'with faith' means having believed in the gift and the fruit of the gift. 'At the right time' means at a suitable, opportune time. 'With an unattached mind' means being one with an unattached mind and open-handed generosity. 'Without harming' means without causing offense, without disparaging the qualities. 'His benefits arrive in time and are abundant' means that benefits, when they come, do not arrive in old age, but arrive at a suitable time, in the first stage of life, and they are abundant.

9. පඨමසමයවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the First Discourse on Timely Liberation

149. නවමෙ සමයවිමුත්තස්සාති අප්පිතප්පිතක්ඛණෙයෙව වික්ඛම්භිතෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය ලොකියවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තස්ස. දසමං උත්තානත්ථමෙව.

In the ninth [discourse], 'of one liberated in time' means: of one whose mind is liberated by the mundane liberation designated as 'timely liberation' because of being liberated from defilements that are suppressed at the very moment of application. The tenth has a clear meaning.

තිකණ්ඩකීවග්ගො පඤ්චමො.

8. The Tikaṇḍakī Chapter, the Fifth.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

148. The Third Fifty is concluded.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

4. The Fourth Fifty

(16) 1. සද්ධම්මවග්ගො

(16) 1. The Chapter on the True Dhamma

1. පඨමසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Discourse on Right Certainty

151. චතුත්ථස්ස [Pg.54] පඨමෙ අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තභූතං මග්ගනියාමං ඔක්කමිතුං අභබ්බො අභාජනං. කථං පරිභොතීතිආදීසු ‘‘කිං කථා නාම එසා’’ති වදන්තො කථං පරිභොති නාම. ‘‘කිං නාමෙස කථෙති, කිං අයං ජානාතී’’ති වදන්තො කථිකං පරිභොති නාම. ‘‘මයං කිං ජානාම, කුතො අම්හාකං එතං සොතුං බල’’න්ති වදන්තො අත්තානං පරිභොති නාම. විපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

9. In the first of the fourth [chapter], 'he is incapable of entering the fixed course of rightness in wholesome qualities' means he is incapable and unfit to enter the path, which is the fixed course of rightness in wholesome qualities. In such phrases as 'How does he disparage?', one who says, 'What kind of talk is this?' is said to disparage the talk. One who says, 'What is this person saying? What does he know?' is said to disparage the speaker. One who says, 'What do we know? Where is the benefit for us to hear this?' is said to disparage oneself. The bright side should be understood in the opposite way.

2. දුතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

2. Explanation of the Second Discourse on Right Certainty

152. දුතියෙ අනඤ්ඤාතෙ අඤ්ඤාතමානීති අවිඤ්ඤාතස්මිංයෙව ‘‘විඤ්ඤාතමිදං මයා’’ති එවංමානී.

149. In the second [discourse], 'believing the unknown to be known' means regarding what is actually unknown, thinking, 'This is known by me.'

3. තතියසම්මත්තනියාමසුත්තවණ්ණනා

3. Explanation of the Third Discourse on Right Certainty

153. තතියෙ මක්ඛී ධම්මං සුණාතීති මක්ඛී හුත්වා ගුණමක්ඛනචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. උපාරම්භචිත්තොති නිග්ගහාරොපනචිත්තො. රන්ධගවෙසීති ගුණරන්ධං ගුණච්ඡිද්දං ගවෙසන්තො.

In the third [discourse], 'one who disparages listens to the Dhamma' means: being a disparager, one listens to the Dhamma with a mind that disparages virtues. 'With a fault-finding mind' means with a mind intent on censure. 'Seeking flaws' means seeking a flaw in virtue, a defect in virtue.

4. පඨමසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the First Discourse on the Disappearance of the True Dhamma

154. චතුත්ථෙ න සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තීති ඔහිතසොතා සුකතකාරිනො හුත්වා න සුණන්ති. න පරියාපුණන්තීති යථාසුතං ධම්මං වළඤ්ජන්තාපි සක්කච්චං න වළඤ්ජෙන්ති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

In the fourth [discourse], 'they do not listen to the Dhamma respectfully' means they do not listen by becoming attentive-eared and dutiful. 'They do not master it' means that even while making use of the Dhamma as heard, they do not make use of it respectfully. The fifth has a clear meaning.

6. තතියසද්ධම්මසම්මොසසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Third Discourse on the Disappearance of the True Dhamma

156. ඡට්ඨෙ අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. ආචරියා හි සුත්තන්තස්ස පටිසරණං නාම, තෙසං අභාවා අප්පටිසරණො හොති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

4. In the sixth [discourse], 'without reliance' means without a standing place. For the teachers who uphold the Pāli are the reliance for the discourses; due to their absence, one is without reliance. The rest here is of the same method as previously stated.

7. දුක්කථාසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Discourse on Unwholesome Talk

157. සත්තමෙ [Pg.55] පුග්ගලං උපනිධායාති තං තං පුග්ගලං උපනික්ඛිපිත්වා, සක්ඛිං කත්වාති අත්ථො. කච්ඡමානායාති කථියමානාය. සෙසමෙත්ථ අට්ඨමඤ්ච උත්තානත්ථමෙවාති.

157. In the seventh, puggalaṃ upanidhāya means having established that very person as a witness. Kacchamānāya means 'while being discussed'. The rest here, and in the eighth, is clear in meaning.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Udāyī Sutta

159. නවමෙ අනුපුබ්බිං කථං කථෙස්සාමීති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගන්ති එවං දෙසනානුපුබ්බිං කථං වා, යං යං සුත්තපදං වා ගාථාපදං වා නික්ඛිත්තං හොති, තස්ස තස්ස අනුරූපකථං කථෙස්සාමීති චිත්තං උපට්ඨපෙත්වා පරෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. පරියායදස්සාවීති තස්ස තස්ස අත්ථස්ස තං තං කාරණං දස්සෙන්තො. කාරණඤ්හි ඉධ පරියායොති වුත්තං. අනුද්දයතං පටිච්චාති ‘‘මහාසම්බාධප්පත්තෙ සත්තෙ සම්බාධතො මොචෙස්සාමී’’ති අනුකම්පං ආගම්ම. න ආමිසන්තරොති න ආමිසහෙතුකො, අත්තනො චතුපච්චයලාභං අනාසීසන්තොති අත්ථො. අත්තානඤ්ච පරඤ්ච අනුපහච්චාති අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදිවසෙන අත්තානඤ්ච පරඤ්ච ගුණුපඝාතෙන අනුපහන්ත්වා.

159. In the ninth, 'I shall speak a gradual discourse' means that one should teach the Dhamma to others, having established in mind, 'After generosity comes virtue, after virtue comes heaven'—thus a gradual discourse of teaching; or, 'I shall speak a discourse suitable to each sutta passage or verse passage that has been laid down.' 'Showing the method' means showing the respective reason for each point, for here 'method' is said to refer to the reason. 'Based on compassion' means having come to compassion, thinking, 'I will free beings who have fallen into great constriction from that constriction.' 'Not for the sake of material reward' means not motivated by material gain, meaning not hoping for one's own acquisition of the four requisites. 'Without harming oneself or others' means without harming oneself and others by destroying their virtues through self-exaltation, disparagement of others, and so forth.

10. දුප්පටිවිනොදයසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Discourse on What is Difficult to Dispel

160. දසමෙ දුප්පටිවිනොදයාති යානි හස්සාදීනි කිච්චානි නිප්ඵාදෙතුං ඨානානි උප්පන්නානි හොන්ති, තෙසු මත්ථකං අසම්පත්තෙසු අන්තරායෙව දුන්නීහාරා දුවික්ඛම්භයා හොන්ති. පටිභානන්ති කථෙතුකාමතා වුච්චති. ඉමානි පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයානි, න සුප්පටිවිනොදයානි. උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛණඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති.

160. In the tenth discourse, ‘difficult to dispel’ means that when occasions for laughter and so forth arise to accomplish their purpose, before they reach their culmination, they are difficult to remove and hard to suppress midway. ‘Readiness to speak’ is said to be the wish to speak. These five are difficult to dispel, not easy to dispel. However, by means of skillful methods, reasoning, and appropriate reflection, instruction, and so forth, it is possible to dispel them.

සද්ධම්මවග්ගො පඨමො.

The Chapter on the True Dhamma, the First.

(17) 2. ආඝාතවග්ගො

(17) 2. The Chapter on Resentment

1. පඨමආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the First Discourse on Removing Resentment

161. දුතියස්ස [Pg.56] පඨමෙ ආඝාතං පටිවිනෙන්ති වූපසමෙන්තීති ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බොති යත්ථ ආරම්මණෙ භික්ඛුනො ආඝාතො උප්පන්නො හොති, තත්ථ සො සබ්බො ඉමෙහි පඤ්චහි පටිවිනොදෙතබ්බොති අත්ථො. මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බාති තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා. කරුණායපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛා පන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවෙතබ්බා. යස්මා පන යං පුග්ගලං පස්සතො චිත්තං න නිබ්බාති, තස්මිං මුදිතා න සණ්ඨහති, තස්මා සා න වුත්තා. අසතිඅමනසිකාරොති යථා සො පුග්ගලො න උපට්ඨාති, කුට්ටාදීහි අන්තරිතො විය හොති, එවං තස්මිං අසතිඅමනසිකාරො ආපජ්ජිතබ්බො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

161. In the first discourse of the second chapter, they are called āghātapaṭivinayā because they dispel and appease resentment. ‘Wherever resentment arises in a bhikkhu, it should be entirely dispelled’ means that in whatever object resentment arises for a bhikkhu, all of it should be dispelled by these five methods. ‘Loving-kindness should be developed toward that person’ means loving-kindness should be developed by way of the jhānas of the triad and tetrad. The same method applies to compassion. Equanimity, however, should be developed by way of the jhānas of the tetrad and pentad. But since the mind is not appeased when seeing a certain person, sympathetic joy is not established in regard to them; therefore, it is not mentioned. ‘Non-recollection and non-attention’ means that one should apply non-recollection and non-attention to that person so that they do not come to mind, as if hidden by a wall and so forth. The rest is clear, as it is of the method stated previously.

2. දුතියආඝාතපටිවිනයසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Discourse on Removing Resentment

162. දුතියෙ ආඝාතො එතෙසු පටිවිනෙතබ්බොති ආඝාතපටිවිනයා. ආඝාතො එතෙහි පටිවිනෙතබ්බොතිපි ආඝාතපටිවිනයා. පටිවිනයොති හි පටිවිනයවත්ථූනම්පි පටිවිනයකාරණානම්පි එතං අධිවචනං, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. පඤ්ච හි පුග්ගලා පටිවිනයවත්ථූ හොන්ති පඤ්චහි උපමාහි පඤ්ච පටිපත්තියො පටිවිනයකාරණානි. ලභති ච කාලෙන කාලං චෙතසො විවරං චෙතසො පසාදන්ති කාලෙ කාලෙ සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස උප්පන්නොකාසසඞ්ඛාතං විවරඤ්චෙව සද්ධාසම්පන්නභාවසඞ්ඛාතං පසාදඤ්ච ලභති.

162. In the second discourse, because resentment should be dispelled in regard to these persons, they are called āghātapaṭivinayā. Because resentment should be dispelled by these practices, they are also called āghātapaṭivinayā. For 'removal' is a designation for both the objects of removal and the causes of removal; and both are applicable here. For five persons are objects of removal, and five practices with five similes are causes of removal. ‘And from time to time one obtains an opening of mind and confidence of mind’ means that from time to time one obtains both an opening, reckoned as the opportunity that has arisen for the mind of serenity and insight, and confidence, reckoned as a state of being endowed with faith.

රථියායාති අන්තරවීථියං. නන්තකන්ති පිලොතිකඛණ්ඩං. නිග්ගහෙත්වාති අක්කමිත්වා. යො තත්ථ සාරොති යං තත්ථ ථිරට්ඨානං. තං පරිපාතෙත්වාති තං ලුඤ්චිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ පංසුකූලිකො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, රථියාය නන්තකං විය වෙරිපුග්ගලො, දුබ්බලට්ඨානං විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතා, ථිරට්ඨානං විය පරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, දුබ්බලට්ඨානං ඡඩ්ඩෙත්වා ථිරට්ඨානං ආදාය ගන්ත්වා සිබ්බිත්වා රජිත්වා පාරුපිත්වා [Pg.57] විචරණකාලො විය අපරිසුද්ධකායසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධවචීසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

‘On the road’ means on the main street. ‘A rag’ means a piece of worn-out cloth. ‘Having held it down’ means having stepped on it. ‘Whatever is the essence there’ means whatever firm part is there. ‘Having torn that off’ means having plucked that out. Just so, here, one who dwells in loving-kindness should be seen as like a rag-robe wearer; the hostile person as like the rag on the road; impure bodily conduct as like the weak spot; pure verbal conduct as like the firm spot. Just as is the time of discarding the weak spot, taking the firm spot, going, sewing it, dyeing it, wearing it, and wandering about, so too should the time of dwelling at ease be seen: by not attending to the impure bodily conduct, but attending to the pure verbal conduct, and extinguishing the arising of a mind of hate towards the hostile person.

සෙවාලපණකපරියොනද්ධාති සෙවාලෙන ච උදකපප්පටකෙන ච පටිච්ඡන්නා. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන අනුගතො. කිලන්තොති මග්ගකිලන්තො. තසිතොති තණ්හාභිභූතො. පිපාසිතොති පානීයං පාතුකාමො. අපවියූහිත්වාති අපනෙත්වා. පිවිත්වාති පසන්නඋදකං පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සෙවාලපණකං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, පසන්නඋදකං විය පරිසුද්ධකායසමාචාරතා, සෙවාලපණකං අපබ්‍යූහිත්වා පසන්නොදකං පිවිත්වා ගමනං විය අපරිසුද්ධවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා පරිසුද්ධකායසමාචාරතං මනසිකත්වා වෙරිම්හි චිත්තුප්පාදං නිබ්බාපෙත්වා ඵාසුවිහාරකාලො දට්ඨබ්බො.

‘Covered with moss and water-plants’ means covered by both moss and water-scum. ‘Overcome by heat’ means followed along by heat. ‘Weary’ means weary from the road. ‘Thirsty’ means overcome by craving. ‘Parched’ means desiring to drink water. ‘Having parted it’ means having removed it. ‘Having drunk’ means having drunk the clear water. Just so, here, one who dwells in loving-kindness should be seen as like the man oppressed by heat; impure verbal conduct as like the moss and water-plants; pure bodily conduct as like the clear water. Just as is the act of parting the moss and water-plants, drinking the clear water, and going on one's way, so too should the time of dwelling at ease be seen: by not attending to the impure verbal conduct, but attending to the pure bodily conduct, and extinguishing the arising of a mind of hate towards the hostile person.

ඛොභෙස්සාමීති චාලෙස්සාමි. ලොළෙස්සාමීති ආකුලං කරිස්සාමි. අපෙය්‍යම්පි තං කරිස්සාමීති පිවිතුං අසක්කුණෙය්‍යං කරිස්සාමි. චතුක්කුණ්ඩිකොති ජාණූහි ච හත්ථෙහි ච භූමියං පතිට්ඨානෙන චතුක්කුණ්ඩිකො හුත්වා. ගොපීතකං පිවිත්වාති ගාවියො විය මුඛෙන ආකඩ්ඪෙන්තො පිවිත්වා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, ගොපදං විය වෙරිපුග්ගලො, ගොපදෙ පරිත්තඋදකං විය තස්සබ්භන්තරෙ පරිත්තගුණො, චතුක්කුණ්ඩිකස්ස ගොපීතකං පිවිත්වා පක්කමනං විය තස්ස අපරිසුද්ධකායවචීසමාචාරතං අමනසිකත්වා යං සො කාලෙන කාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය චෙතසො විවරප්පසාදසඞ්ඛාතං පීතිපාමොජ්ජං ලභති, තං මනසිකත්වා චිත්තුප්පාදනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

‘I will stir it’ means I will shake it. ‘I will roil it’ means I will make it turbid. ‘I will make it undrinkable’ means I will make it unable to be drunk. ‘On all fours’ means having gone down on all fours by establishing oneself on the ground with knees and hands. ‘Having drunk in the manner of a cow’ means having drunk by drawing it in with the mouth like cows do. Just so, here, one who dwells in loving-kindness should be seen as like the man oppressed by heat; the hostile person as like a cow’s hoofprint; the little water in the hoofprint as like the few good qualities within him. Just as is the act of one on all fours drinking in the manner of a cow and then departing, so too the extinguishing of the arising of a mind of hate should be understood: by not attending to his impure bodily and verbal conduct, but by attending to whatever delight and joy—reckoned as an opening and confidence of mind—he obtains from time to time by relying on hearing the Dhamma.

ආබාධිකොති ඉරියාපථභඤ්ජනකෙන විසභාගාබාධෙන ආබාධිකො. පුරතොපිස්සාති පුරතොපි භවෙය්‍ය. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිවිනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සො අනාථගිලානො විය සබ්බකණ්හධම්මසමන්නාගතො පුග්ගලො, අද්ධානමග්ගො විය අනමතග්ගසංසාරො, පුරතො ච පච්ඡතො ච ගාමානං දූරභාවො විය නිබ්බානස්ස දූරභාවො, සප්පායභොජනානං අලාභො විය සාමඤ්ඤඵලභොජනානං අලාභො, සප්පායභෙසජ්ජානං අලාභො [Pg.58] විය සමථවිපස්සනානං අභාවො, පතිරූපඋපට්ඨාකානං අලාභො විය ඔවාදානුසාසනීහි කිලෙසතිකිච්ඡකානං අභාවො, ගාමන්තනායකස්ස අලාභො විය නිබ්බානසම්පාපකස්ස තථාගතස්ස වා තථාගතසාවකස්ස වා අලද්ධභාවො, අඤ්ඤතරස්ස පුරිසස්ස දිස්වා කාරුඤ්ඤුපට්ඨානං විය තස්මිං පුග්ගලෙ මෙත්තාවිහාරිකස්ස කාරුඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං.

‘Sick’ means being afflicted with a discordant illness that destroys the bodily postures. ‘Ahead of him’ means it could also be in front. ‘Misfortune and ruin’ means decline and destruction. Just so, here, that person endowed with all dark qualities should be seen as like the sick person without a protector; the long-distance road as like beginningless saṃsāra; the farness of villages both ahead and behind as like the farness of Nibbāna; the lack of suitable food as like the non-obtaining of the food that is the fruits of the holy life; the lack of suitable medicine as like the absence of serenity and insight; the lack of suitable attendants as like the absence of teachers who cure the disease of the defilements with admonition and instruction; the lack of a guide to the next village as like the state of not having found the Tathāgata or a disciple of the Tathāgata who can lead one to Nibbāna. Just as compassion arises upon seeing a certain man, so too the extinguishing of the mind of hate should be understood by arousing compassion for that person on the part of one who dwells in loving-kindness.

අච්ඡොදකාති පසන්නොදකා. සාතොදකාති මධුරොදකා. සීතොදකාති තනුසීතසලිලා. සෙතකාති ඌමිභිජ්ජනට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණා. සුපතිත්ථාති සමතිත්ථා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඝම්මාභිතත්තො පුරිසො විය මෙත්තාවිහාරී දට්ඨබ්බො, සා පොක්ඛරණී විය පරිසුද්ධසබ්බද්වාරො පුරිසො, න්හත්වා පිවිත්වා පච්චුත්තරිත්වා රුක්ඛච්ඡායාය නිපජ්ජිත්වා යථාකාමං ගමනං විය තෙසු ද්වාරෙසු යං ඉච්ඡති, තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තනිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං. තතියචතුත්ථානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.

‘Of clear water’ means having transparent water. ‘Of pleasant water’ means having sweet water. ‘Of cool water’ means having cool, refreshing water. ‘White’ means having a white color in the places where the waves break. ‘With good bathing places’ means having even fords. Just so, here, one who dwells in loving-kindness should be seen as like the man oppressed by heat; a person whose every door is pure as like that pond. Just as is the act of bathing, drinking, getting out, lying down in the shade of a tree, and going as one pleases, so too the extinguishing of the mind of hate should be understood by making whatever one wishes among that person's doors of conduct one's object of attention. The third and fourth are by the same method as explained previously.

5. පඤ්හපුච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Sutta on Asking Questions

165. පඤ්චමෙ පරිභවන්ති පරිභවන්තො, එවං පරිභවිස්සාමීති පරිභවනත්ථාය පුච්ඡතීති අත්ථො. අඤ්ඤාතුකාමොති ජානිතුකාමො හුත්වා.

165. In the fifth, `paribhavanti` means: desiring to despise, he asks for the purpose of despising, thinking, 'Thus I will despise.' This is the meaning. `Aññātukāmo` means being one who desires to know.

6. නිරොධසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Sutta on Cessation

166. ඡට්ඨෙ අත්ථෙතං ඨානන්ති අත්ථි එතං කාරණං. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍යාති නො චෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහත්තං පාපුණෙය්‍ය. කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානන්ති කාමාවචරදෙවානං. අඤ්ඤතරං මනොමයං කායන්ති ඣානමනෙන නිබ්බත්තං අඤ්ඤතරං සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මකායං. උදායීති ලාළුදායී. සො හි ‘‘මනොමය’’න්ති සුත්වා ‘‘ආරුප්පෙ න භවිතබ්බ’’න්ති පටිබාහි. ථෙරො ‘‘සාරිපුත්තො කිං ජානාති, යස්ස සම්මුඛා එවං භික්ඛූ වචනං පටික්කොසන්තී’’ති එවං බාලානං ලද්ධිඋප්පත්තිපටිබාහනත්ථං තං වචනං අනධිවාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

166. In the sixth, `atthe taṃ ṭhānaṃ` means this reason exists. `No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya` means if one were not to attain arahantship in this very existence. `Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ` means of the devas of the sensual sphere. `Aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ` means a certain body of the Pure Abode Brahmās produced by the jhāna-mind. `Udāyī` is Lāḷudāyī. Indeed, having heard 'mind-made,' he rejected it, thinking, 'It must be in the formless realm.' The Elder, in order to prevent the arising of a wrong view among foolish people, did not endure that statement and approached the Blessed One.

අත්ථි නාමාති අමරිසනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව චෙත්ථ ‘‘අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථා’’ති අනාගතවචනං කතං. අයඤ්හෙත්ථත්ථො – ආනන්ද, තුම්හෙ ථෙරං [Pg.59] භික්ඛුං විහෙඨියමානං අජ්ඣුපෙක්ඛථ, න වො එතං මරිසයාමි න සහාමි නාධිවාසෙමීති. කස්මා පන භගවා ආනන්දථෙරංයෙව එවමාහාති? ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තා. ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස හි එවං වදන්තො පටිබාහිතුං භාරො. අපිචෙස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පියසහායො, තෙනාපිස්ස එස භාරො. තත්ථ කිඤ්චාපි භගවා ආනන්දත්ථෙරං ගරහන්තො එවමාහ, න පනෙසා තස්සෙව ගරහා, සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසංයෙව ගරහාති වෙදිතබ්බා. විහාරන්ති ගන්ධකුටිං.

`Atthi nāma` is a particle that occurs in the sense of impatience. For that very reason, the future tense word `ajjhupekkhissatha` is used here. Herein, this is the meaning: 'Ānanda, can it be that you are indifferent to a monk harassing the Elder? I cannot bear this from you, I cannot tolerate it, I cannot endure it.' Why, then, did the Blessed One speak thus only to the Elder Ānanda? Because of his being the custodian of the Dhamma. Indeed, it is the responsibility of the custodian of the Dhamma to restrain those who speak thus. Moreover, he was a dear companion of the Elder Sāriputta; for that reason also, this was his responsibility. Therein, although the Blessed One spoke thus as if rebuking the Elder Ānanda, this was not a rebuke of him alone; it should be known as a rebuke of all who were present. `Vihāraṃ` means to the perfumed chamber.

අනච්ඡරියන්ති න අච්ඡරියං. යථාති කාරණවචනං. ආයස්මන්තංයෙවෙත්ථ උපවානං පටිභාසෙය්‍යාති එත්ථ භගවතා ච එවං එතදෙව කාරණං ආරබ්භ උදාහටෙ ආයස්මතොයෙව උපවානස්ස පටිවචනං පටිභාතු උපට්ඨාතූති දීපෙති. සාරජ්ජං ඔක්කන්තන්ති දොමනස්සං අනුපවිට්ඨං. සීලවාතිආදීහි ඛීණාසවසීලාදීනියෙව කථිතානි. ඛණ්ඩිච්චෙනාතිආදීනි සක්කාරාදීනං කාරණපුච්ඡාවසෙන වුත්තානි. කිං ඛණ්ඩිච්චාදීහි කාරණෙහි තං තං සබ්‍රහ්මචාරිං සක්කරෙය්‍යුන්ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො.

`Anacchariyaṃ` means it is not surprising. The word `yathā` is a word that expresses reason. In the passage `āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyya`, it shows this meaning: when this very reason was brought up by the Blessed One, 'Let a reply occur only to the Venerable Upavāṇa; let it be present to him.' `Sārajjaṃ okkantaṃ` means dejection has entered. By `sīlavā` and so on, the virtue and other qualities of one whose cankers are destroyed are spoken of. `Khaṇḍiccena` and so on are spoken by way of asking the reason for respect and so on. Herein, this is the intended meaning: 'For what reasons, such as being broken-toothed, would his fellow practitioners respect him?'

7. චොදනාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Codanā Sutta

167. සත්තමෙ චොදකෙනාති වත්ථුසන්දස්සනා ආපත්තිසන්දස්සනා සංවාසප්පටික්ඛෙපො සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති චතූහි චොදනාවත්ථූහි චොදයමානෙන. කාලෙන වක්ඛාමි නො අකාලෙනාති එත්ථ චුදිතකස්ස කාලො කථිතො, න චොදකස්ස. පරං චොදෙන්තෙන හි පරිසමජ්ඣෙ වා උපොසථපවාරණග්ගෙ වා ආසනසාලාභොජනසාලාදීසු වා න චොදෙතබ්බො, දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ ‘‘කරොතායස්මා ඔකාසං, අහං ආයස්මන්තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙතබ්බො. පුග්ගලං පන උපපරික්ඛිත්වා යො ලොලපුග්ගලො අභූතං වත්වා භික්ඛූනං අයසං ආරොපෙති, සො ඔකාසකම්මං විනාපි චොදෙතබ්බො. භූතෙනාති තච්ඡෙන සභාවෙන. සණ්හෙනාති මට්ඨෙන මුදුකෙන. අත්ථසංහිතෙනාති අත්ථකාමතාය හිතකාමතාය උපෙතෙන. අවිප්පටිසාරො උපදහාතබ්බොති අමඞ්කුභාවො උපනෙතබ්බො. අලං [Pg.60] තෙ අවිප්පටිසාරායාති යුත්තං තෙ අමඞ්කුභාවාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. අට්ඨමං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

167. In the seventh sutta, `codakena` (by a reprover) means by one who reproaches with the four grounds for reproof: pointing out the matter, pointing out the offense, rejecting association, and rejecting proper conduct. In the passage, 'I will speak at the right time, not at the wrong time,' the time for the one being reproved is stated, not for the reprover. For when reproaching another, one should not reproach in the midst of an assembly, in the Uposatha or Pavāraṇā hall, or in places like the sitting hall or the dining hall. Instead, when seated in a daytime resting place, one should request permission, saying, ‘Venerable, may you grant me leave? I wish to speak to you,’ and then reproach. However, having investigated the individual, if he is a fickle individual who, by speaking untruths, brings the monks into disrepute, such a person should be reproached even without seeking permission. ‘Truthfully’ (bhūtena) means with truth, in accordance with the actual nature. ‘Gently’ (saṇhena) means smoothly and mildly. ‘With beneficial intent’ (atthasaṃhitena) means endowed with a desire for their welfare and benefit. ‘Freedom from remorse should be established’ (avippaṭisāro upadahātabbo) means a state of not being downcast should be brought about. ‘It is enough for you to be free from remorse’ (alaṃ te avippaṭisārāya) means it is suitable for you to not be downcast. The rest here is indeed straightforward. The eighth sutta is evident, as its method has been previously explained.

9. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Khippanisanti Sutta

169. නවමෙ ඛිප්පං නිසාමයති උපධාරෙතීති ඛිප්පනිසන්ති. සුග්ගහිතං කත්වා ගණ්හාතීති සුග්ගහිතග්ගාහී. අත්ථකුසලොති අට්ඨකථාය ඡෙකො. ධම්මකුසලොති පාළියං ඡෙකො. නිරුත්තිකුසලොති නිරුත්තිවචනෙසු ඡෙකො. බ්‍යඤ්ජනකුසලොති අක්ඛරප්පභෙදෙ ඡෙකො. පුබ්බාපරකුසලොති අත්ථපුබ්බාපරං, ධම්මපුබ්බාපරං, අක්ඛරපුබ්බාපරං, බ්‍යඤ්ජනපුබ්බාපරං, අනුසන්ධිපුබ්බාපරන්ති ඉමස්මිං පඤ්චවිධෙ පුබ්බාපරෙ ඡෙකො. තත්ථ අත්ථපුබ්බාපරකුසලොති හෙට්ඨා අත්ථෙන උපරි අත්ථං ජානාති, උපරි අත්ථෙන හෙට්ඨා අත්ථං ජානාති. කථං? සො හි හෙට්ඨා අත්ථං ඨපෙත්වා උපරි අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘හෙට්ඨා අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උපරි අත්ථං ඨපෙත්වා හෙට්ඨා අත්ථෙ වුත්තෙපි ‘‘උපරි අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. උභතො ඨපෙත්වා මජ්ඣෙ අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘උභතො අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. මජ්ඣෙ අත්ථං ඨපෙත්වා උභතොභාගෙසු අත්ථෙ වුත්තෙ ‘‘මජ්ඣෙ අත්ථො අත්ථී’’ති ජානාති. ධම්මපුබ්බාපරාදීසුපි එසෙව නයො. අනුසන්ධිපුබ්බාපරෙ පන සීලං ආදිං කත්වා ආරද්ධෙ සුත්තන්තෙ මත්ථකෙ ඡසු අභිඤ්ඤාසු ආගතාසු ‘‘යථානුසන්ධිං යථානුපරිච්ඡෙදං සුත්තන්තො ගතො’’ති ජානාති. දිට්ඨිවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සච්චෙසු ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාති. කලහභණ්ඩනවසෙන ආරද්ධෙ උපරි සාරණීයධම්මෙසු ආගතෙසුපි, ද්වත්තිංසතිරච්ඡානකථාවසෙන ආරද්ධෙ උපරි දසකථාවත්ථූසු (අ. නි. 10.69; උදා.31) ආගතෙසුපි ‘‘යථානුසන්ධිනා ගතො’’ති ජානාතීති.

169. In the ninth sutta, `khippanisanti` is so called because one quickly treasures in the heart and remembers. `Suggahitaggāhī` is so called because one grasps what has been well-grasped. `Atthakusalo` (skilled in meaning) means one is skilled in the commentary. `Dhammakusalo` (skilled in the Dhamma) means one is skilled in the Pāḷi. `Niruttikusalo` (skilled in language) means one is skilled in expressions of language. `Byañjanakusalo` (skilled in letters) means one is skilled in the distinctions of letters. `Pubbāparakusalo` (skilled in sequence) means one is skilled in this fivefold sequence: the sequence of meaning, the sequence of the Pāḷi, the sequence of letters, the sequence of words, and the sequence of connection. Therein, `atthapubbāparakusalo` (skilled in the sequence of meaning) means that by means of the meaning stated below, one knows the meaning stated above, and by means of the meaning stated above, one knows the meaning stated below. How? When a meaning above is stated, having set aside the meaning below, one knows, 'There is a meaning below.' When a meaning below is stated, having set aside the meaning above, one knows, 'There is a meaning above.' When a meaning in the middle is stated, having set aside both ends, one knows, 'There is a meaning on both ends.' When a meaning on both ends is stated, having set aside the meaning in the middle, one knows, 'There is a meaning in the middle.' This same method applies to the sequence of the Pāḷi and so on. As for the sequence of connection, when a sutta is begun starting with virtue and the six super-knowledges appear at the end, one knows, 'The sutta has proceeded according to the connection and according to the division.' When a sutta is begun by way of views, even if the truths appear later, one knows, 'It has not proceeded according to the connection.' When a sutta is begun by way of quarrels and disputes, even if the principles of cordiality appear later, one knows, 'It has not proceeded according to the connection.' When a sutta is begun by way of the thirty-two kinds of animal talk, even if the ten topics of discussion appear later, one knows, 'It has not proceeded according to the connection.'

10. භද්දජිසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Bhaddaji Sutta

170. දසමෙ අභිභූති අභිභවිත්වා ඨිතො ජෙට්ඨකො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො. වසවත්තීති සබ්බං ජනං වසෙ වත්තෙති. යථා පස්සතොති ඉට්ඨාරම්මණං වා හොතු අනිට්ඨාරම්මණං වා[Pg.61], යෙනාකාරෙන තං පස්සන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. යථා සුණතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අථ වා යං චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිරන්තරමෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තං තස්ස අරහත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරං නාම හොති. තං සන්ධාය වුත්තං – ඉදං දස්සනානං අග්ගන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

170. In the tenth sutta, 'abhibhū' means the foremost one who stands having overcome. 'Anabhibhūto' means unconquered by others. 'Aññadatthu' is a particle in the sense of certainty. 'Dasso' (seer) is by way of seeing; the intention is that he sees all. 'Vasavattī' means he makes all people follow his will. 'As one sees': for one who sees it, whether the object be desirable or undesirable, in whatever way. 'Immediately, the destruction of the taints occurs' means that immediately the fruit of Arahantship arises. 'As one hears': here too, this is the method. Alternatively, having seen a form with the eye, and having immediately established insight, one attains the fruit of Arahantship; that fruit of Arahantship of that person is called 'immediately following eye-consciousness.' Referring to that, it was said: 'This is the foremost of sights.' In the second phrase too, this is the method.

යථා සුඛිතස්සාති යෙන මග්ගසුඛෙන සුඛිතස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති සමනන්තරමෙව අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං සුඛානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගසුඛං සුඛානං උත්තමං. යථා සඤ්ඤිස්සාති ඉධාපි මග්ගසඤ්ඤාව අධිප්පෙතා. යථා භූතස්සාති යස්මිං භවෙ යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතස්ස. අනන්තරාති අනන්තරායෙන අරහත්තං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති අයං පච්ඡිමො අත්තභාවො භවානං අග්ගං නාම. අථ වා යථා භූතස්සාති යෙහි ඛන්ධෙහි මග්ගක්ඛණෙ භූතස්ස විජ්ජමානස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති මග්ගානන්තරමෙව ඵලං උප්පජ්ජති. ඉදං භවානං අග්ගන්ති ඉදං මග්ගක්ඛණෙ ඛන්ධපඤ්චකං භවානං අග්ගං නාමාති.

'As one who is happy' means one who is happy with the happiness of the path. 'Immediately, the destruction of the taints occurs' means that immediately the fruit of Arahantship arises. 'This is the foremost of happinesses' means this happiness of the path is supreme among happinesses. 'As one who perceives': here too, perception associated with the path is intended. 'As one who has become': for one who is established in whatever existence, in whatever individual existence. 'Immediately' means the fruit of Arahantship arises without obstacle. 'This is the foremost of existences' means this final individual existence is called the foremost among existences. Alternatively, 'as one who has become': for one who has become manifest with those aggregates at the moment of the path. 'Immediately, the destruction of the taints occurs' means that immediately after the path, the fruit arises. 'This is the foremost of existences' means this pentad of aggregates at the moment of the path is called the foremost among existences.

ආඝාතවග්ගො දුතියො.

The Second Chapter on Resentment.

(18) 3. උපාසකවග්ගො

(18) 3. The Chapter on Lay Followers

1-3. සාරජ්ජසුත්තාදිවණ්ණනා

1-3. Commentary on the Sārajja Sutta, etc.

171-173. තතියස්ස පඨමදුතියතතියෙසු අගාරියප්පටිපත්ති කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි හොන්තු, වට්ටන්තියෙව.

In the first, second, and third suttas of the third chapter, the practice of householders is taught. Let them be stream-enterers or once-returners, it is indeed proper.

4. වෙරසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Vera Sutta

174. චතුත්ථෙ භයානීති චිත්තුත්‍රාසභයානි. වෙරානීති අකුසලවෙරානිපි පුග්ගලවෙරානිපි. චෙතසිකන්ති චිත්තනිස්සිතං. දුක්ඛන්ති කායපසාදවත්ථුකං දුක්ඛං. දොමනස්සන්ති දොමනස්සවෙදනං. ඉමස්මිං සුත්තෙ විරතිපහානං කථිතං.

174. In the fourth sutta, 'fears' means terrors of the mind. 'Enmities' means both unwholesome enmities and personal enmities. 'Mental' means dependent on the mind. 'Suffering' means suffering that has the sensitive body-matter as its base. 'Displeasure' means the feeling of displeasure. In this sutta, abandoning by way of abstinence is taught.

5. චණ්ඩාලසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Caṇḍāla Sutta

175. පඤ්චමෙ [Pg.62] උපාසකපතිකුට්ඨොති උපාසකපච්ඡිමකො. කොතූහලමඞ්ගලිකොති ‘‘ඉමිනා ඉදං භවිස්සතී’’ති එවං පවත්තත්තා කොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො. මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මන්ති මඞ්ගලං ඔලොකෙති, කම්මං න ඔලොකෙති. ඉතො ච බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. පුබ්බකාරං කරොතීති දානාදිකං කුසලකිච්චං පඨමතරං කරොති.

175. In the fifth, `upāsakapaṭikuṭṭho` means the lowest of lay supporters. `Kotūhalamaṅgaliko` means one who, because it occurs thus, “By this, this will be,” is endowed with auspicious signs that are seen, heard, or cognized, which are known as ‘curiosity’. `Maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ` means he looks to auspicious signs; he does not look to kamma. `Ito ca bahiddhā` means outside of this Dispensation. `Pubbakāraṃ karoti` means he first does a wholesome duty such as giving.

6. පීතිසුත්තවණ්ණනා

6. The Commentary on the Pīti Sutta

176. ඡට්ඨෙ කින්ති මයන්ති කෙන නාම උපායෙන මයං. පවිවෙකං පීතින්ති පඨමදුතියජ්ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකපීතිං. කාමූපසංහිතන්ති කාමනිස්සිතං දුවිධෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං. අකුසලූපසංහිතන්ති ‘‘මිගසූකරාදයො විජ්ඣිස්සාමී’’ති සරං ඛිපිත්වා තස්මිං විරද්ධෙ ‘‘විරද්ධං මයා’’ති එවං අකුසලෙ නිස්සාය උප්පජ්ජනකං. තාදිසෙසු පන ඨානෙසු අවිරජ්ඣන්තස්ස ‘‘සුට්ඨු මෙ විද්ධං, සුට්ඨු මෙ පහට’’න්ති උප්පජ්ජනකං අකුසලූපසංහිතං සුඛං සොමනස්සං නාම. දානාදිඋපකරණානං අසම්පත්තියා උප්පජ්ජමානං පන කුසලූපසංහිතං දුක්ඛං දොමනස්සන්ති වෙදිතබ්බං.

176. In the sixth, `kinti mayaṃ` means: by what means shall we? `Pavivekaṃ pītiṃ` means: the joy that arises in dependence on the first and second jhānas, etc. `Kāmūpasaṃhitaṃ` means: that which is dependent on sensual pleasure, arising with the twofold sensual pleasures as its object. `Akusalūpasaṃhitaṃ` means: that which arises in dependence on the unwholesome, as when, having shot an arrow with the thought, “I will shoot deer, pigs, etc.,” and having missed, one thinks, “I have missed.” Furthermore, in such cases, for one who does not miss, the happiness and joy that arises thinking, “I have shot well, I have struck well,” is called happiness and joy connected with the unwholesome. Furthermore, the suffering and displeasure that arises from the lack of requisites for giving, etc., should be known as suffering and displeasure connected with the wholesome.

7. වණිජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

7. The Commentary on the Vaṇijjā Sutta

177. සත්තමෙ වණිජ්ජාති වාණිජකම්මානි. උපාසකෙනාති තිසරණගතෙන. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූකරමිගාදයො පොසෙත්වා තෙසං වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යංකිඤ්චි මජ්ජං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං කාරෙත්වා තස්ස වික්කයො. ඉති සබ්බම්පි ඉමං වණිජ්ජං නෙව අත්තනා කාතුං, න පරෙ සමාදපෙත්වා කාරෙතුං වට්ටති.

177. In the seventh, `vaṇijjā` means trading activities. `Upāsakena` means by a lay follower who has gone for refuge to the Three Jewels. `Satthavaṇijjā` is trade in weapons: having caused weapons to be made and selling them. `Sattavaṇijjā` is trade in beings: the selling of human beings. `Maṃsavaṇijjā` is trade in meat: rearing pigs, deer, etc., and selling them. `Majjavaṇijjā` is trade in intoxicants: making any kind of intoxicant and selling it. `Visavaṇijjā` is trade in poison: making poison and selling it. Thus, it is not proper to do any of this trading oneself, nor to have it done by inciting others.

8. රාජසුත්තවණ්ණනා

8. The Commentary on the Rājasutta

178. අට්ඨමෙ පබ්බාජෙන්තීති රට්ඨම්හා පබ්බාජෙන්ති. යථාපච්චයං වා කරොන්තීති යථාධිප්පායං යථාජ්ඣාසයං කරොන්ති. තථෙව පාපකම්මං පවෙදෙන්තීති යථා තෙන කතං, තං තථෙව අඤ්ඤෙසං ආරොචෙන්ති කථෙන්ති.

178. In the eighth, `pabbājenti` means they banish from the country. `Yathāpaccayaṃ vā karonti` means they act according to their wish and inclination. `Tatheva pāpakammaṃ pavedenti` means they announce and relate to others the evil deed exactly as it was done by that person.

9. ගිහිසුත්තවණ්ණනා

9. The Exposition of the Gihisutta

179. නවමෙ [Pg.63] සංවුතකම්මන්තන්ති පිහිතකම්මන්තං. ආභිචෙතසිකානන්ති උත්තමචිත්තනිස්සිතානං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති පච්චක්ඛෙයෙව ධම්මෙ පවත්තික්ඛණෙ සුඛවිහාරානං. අරියකන්තෙහීති අරියානං කන්තෙහි මග්ගඵලසීලෙහි.

179. In the ninth, `saṃvutakammantaṃ` means one whose actions are closed off. `Ābhicetasikānaṃ` means of those who are dependent on the supreme mind. `Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ` means of pleasant abidings in this very life, at the moment of occurrence. `Ariyakantehi` means with the virtues associated with the path and fruit, which are beloved by the noble ones.

අරියධම්මං සමාදායාති එත්ථ අරියධම්මොති පඤ්ච සීලානි කථිතානි. මෙරයං වාරුණින්ති චතුබ්බිධං මෙරයං පඤ්චවිධඤ්ච සුරං. ධම්මඤ්චානුවිතක්කයෙති නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සතිවසෙනෙව විතක්කෙය්‍ය. අබ්‍යාපජ්ඣං හිතං චිත්තන්ති නිද්දුක්ඛං මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරචිත්තං. දෙවලොකාය භාවයෙති බ්‍රහ්මලොකත්ථාය භාවෙය්‍ය. පුඤ්ඤත්ථස්ස ජිගීසතොති පුඤ්ඤෙන අත්ථිකස්ස පුඤ්ඤං ගවෙසන්තස්ස. සන්තෙසූති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධතථාගතසාවකෙසු. විපුලා හොති දක්ඛිණාති එවං දින්නදානං මහප්ඵලං හොති. අනුපුබ්බෙනාති සීලපූරණාදිනා අනුක්කමෙන. සෙසං තිකනිපාතෙ වුත්තත්ථමෙව.

In the passage `ariyadhammaṃ samādāya`, here `ariyadhammo` is said to be the five precepts. `Merayaṃ vāruṇiṃ` refers to the four kinds of fermented liquor and the five kinds of distilled liquor. `Dhammañcānuvitakkaye` means one should reflect on the ninefold supramundane Dhamma by way of recollection. `Abyāpajjhaṃ hitaṃ cittaṃ` means a mind free from suffering, associated with the divine abodes beginning with loving-kindness. `Devalokāya bhāvaye` means one should develop it for the sake of the Brahma world. `Puññatthassa jigīsato` means for one who is in need of merit, who seeks merit. `Santesu` means among the Buddhas, Paccekabuddhas, and disciples of the Tathāgata. `Vipulā hoti dakkhiṇā` means a gift given thus is of great fruit. `Anupubbena` means in sequence, beginning with the fulfillment of virtue. The rest has the meaning already stated in the Tikanipāta.

10. ගවෙසීසුත්තවණ්ණනා

10. Exposition of the Gavesī Sutta

180. දසමෙ සිතං පාත්වාකාසීති මහාමග්ගෙනෙව ගච්ඡන්තො තං සාලවනං ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ඨානෙ කිඤ්චි සුකාරණං උප්පන්නපුබ්බ’’න්ති අද්දස කස්සපබුද්ධකාලෙ ගවෙසිනා උපාසකෙන කතං සුකාරණං. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉදං සුකාරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපාකටං පටිච්ඡන්නං, හන්ද නං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරොමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ ඨිතොව සිතපාතුකම්මං අකාසි, අග්ගග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා මන්දහසිතං හසි. යථා හි ලොකියමනුස්සා උදරං පහරන්තා ‘‘කහං කහ’’න්ති හසන්ති, න එවං බුද්ධා. බුද්ධානං පන හසිතං හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තමෙව හොති.

180. In the tenth, `sitaṃ pātvākāsi` means that while traveling along the great road, he looked at that grove of sal trees and, while considering, “I wonder if any good cause has ever arisen in this place?” he saw the good cause that was performed by the lay follower Gavesī during the time of the Buddha Kassapa. Then this thought occurred to him: “This good cause is not manifest to the community of bhikkhus; it is concealed. Let me now make it manifest to the community of bhikkhus.” Stepping off the path, he stood in a certain spot and performed the act of manifesting a smile; showing the tips of his teeth, he smiled a gentle smile. For just as worldly people laugh “ha ha,” striking their chests, the Buddhas do not laugh in such a way. Rather, the smiling of the Buddhas is merely the appearance of joy and delight.

හසිතඤ්ච නාමෙතං තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහි හොති. තත්ථ ලොකියමහාජනො අකුසලතො චතූහි, කාමාවචරකුසලතො චතූහීති අට්ඨහි චිත්තෙහි හසති, සෙඛා අකුසලතො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තානි ද්වෙ අපනෙත්වා ඡහි චිත්තෙහි හසන්ති, ඛීණාසවා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහි, එකෙන අහෙතුකකිරියචිත්තෙනාති පඤ්චහි චිත්තෙහි [Pg.64] හසන්ති. තෙසුපි බලවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙ ද්වීහි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි හසන්ති, දුබ්බලාරම්මණෙ දුහෙතුකචිත්තද්වයෙන ච අහෙතුකචිත්තෙන චාති තීහි චිත්තෙහි හසන්ති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං භගවතො පහට්ඨාකාරමත්තහසිතං උප්පාදෙති.

And this thing called smiling occurs with thirteen types of consciousness accompanied by joy. Among them, ordinary worldly people laugh with eight types of consciousness: four unwholesome and four sense-sphere wholesome. Learners, having excluded the two unwholesome types associated with wrong view, laugh with six types of consciousness. Those whose taints are destroyed laugh with five types of consciousness: four rooted functional types of consciousness and one rootless functional type of consciousness. Among these too, when a strong object comes into range, they laugh with two types of consciousness associated with knowledge; when a weak object comes into range, they laugh with three types of consciousness: the two two-rooted types of consciousness and the one rootless type of consciousness. In this instance, however, the rootless functional mind-consciousness-element accompanied by joy produces the Blessed One's smile, which is merely the appearance of delight.

තං පනෙතං හසිතං එවං අප්පමත්තකම්පි ථෙරස්ස පාකටං අහොසි. කථං? තථාරූපෙ හි කාලෙ තථාගතස්ස චතූහි දාඨාහි චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො සමොසරිතා විජ්ජුලතා විය විරොචමානා මහාතාලක්ඛන්ධප්පමාණා රස්මිවට්ටියො උට්ඨහිත්වා තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධායන්ති. තෙන සඤ්ඤාණෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්ඡතො ගච්ඡමානොපි සිතපාතුභාවං ජානාති.

Furthermore, this smile, slight as it was, became manifest to the Elder. How? For at such a time, from the four canine teeth of the Tathāgata, shining like a streak of lightning flashing from the mouth of a great rain cloud that pervades the four continents, pairs of rays the size of great palm-tree trunks arose, circumambulated the excellent head three times to the right, and disappeared right at the tips of the canine teeth. By that sign, the Venerable Ānanda, even while walking behind the Blessed One, knew of the manifestation of the smile.

ඉද්ධන්ති සමිද්ධං. ඵීතන්ති අතිසමිද්ධං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති ජනසමාකුලං. සීලෙසු අපරිපූරකාරීති පඤ්චසු සීලෙසු අසමත්තකාරී. පටිදෙසිතානීති උපාසකභාවං පටිදෙසිතානි. සමාදපිතානීති සරණෙසු පතිට්ඨාපිතානීති අත්ථො. ඉච්චෙතං සමසමන්ති ඉති එතං කාරණං සබ්බාකාරතො සමභාවෙනෙව සමං, න එකදෙසෙන. නත්ථි කිඤ්චි අතිරෙකන්ති මය්හං ඉමෙහි කිඤ්චි අතිරෙකං නත්ථි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අතිරෙකායාති විසෙසකාරණත්ථාය පටිපජ්ජාමීති අත්ථො. සීලෙසු පරිපූරකාරිං ධාරෙථාති පඤ්චසු සීලෙසු සමත්තකාරීති ජානාථ. එත්තාවතා තෙන පඤ්ච සීලානි සමාදින්නානි නාම හොන්ති. කිමඞ්ග පන න මයන්ති මයං පන කෙනෙව කාරණෙන පරිපූරකාරිනො න භවිස්සාම. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

'Prosperous' means accomplished. 'Thriving' means exceedingly accomplished, like a tree in full bloom. 'Crowded with people' means thronged with people. 'One who does not fulfill the precepts' means one who does not accomplish the five precepts. 'Were declared' means their state as lay followers was declared. 'Were established' means they were established in the refuges; this is the meaning. 'Thus, this is equal' means this reason is equal in every respect, not just in some part. 'There is nothing superior' means 'For me, there is no practice that surpasses these.' `Handa` is a particle in the sense of resolve. 'For the sake of superiority' means 'I will practice for the sake of a special cause'; this is the meaning. 'You should regard him as one who fulfills the precepts' means you should know that he is one who accomplishes the five precepts. To this extent, the five precepts are said to have been undertaken by him. 'Why then not we?' means 'For what reason, then, should we not become fulfillers?' The rest here is self-evident.

උපාසකවග්ගො තතියො.

The Chapter on Lay Followers, the Third.

(19) 4. අරඤ්ඤවග්ගො

(19) 4. The Forest Chapter

1. ආරඤ්ඤිකසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Discourse on Forest Dwellers

181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ මන්දත්තා මොමූහත්තාති නෙව සමාදානං ජානාති, න ආනිසංසං. අත්තනො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤාණෙනෙව ආරඤ්ඤකො [Pg.65] හොති. පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොති ‘‘අරඤ්ඤෙ මෙ විහරන්තස්ස ‘අයං ආරඤ්ඤකො’ති චතුපච්චයසක්කාරං කරිස්සන්ති, ‘අයං භික්ඛු ලජ්ජී පවිවිත්තො’තිආදීහි ච ගුණෙහි සම්භාවෙස්සන්තී’’ති එවං පාපිකාය ඉච්ඡාය ඨත්වා තාය එව ඉච්ඡාය අභිභූතො හුත්වා ආරඤ්ඤකො හොති. උම්මාදවසෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විහරන්තො පන උම්මාදා චිත්තක්ඛෙපා ආරඤ්ඤකො නාම හොති. වණ්ණිතන්ති ඉදං ආරඤ්ඤකඞ්ගං නාම බුද්ධෙහි ච බුද්ධසාවකෙහි ච වණ්ණිතං පසත්ථන්ති ආරඤ්ඤකො හොති. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථී, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා. තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය, න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච උත්තානත්ථමෙව.

181. In the first discourse of the fourth chapter, mandattā momūhattā ('due to dullness and delusion') means he knows neither the undertaking nor its benefits. But due to his own dullness and delusion, he becomes a forest-dweller simply out of ignorance. Pāpiccho icchāpakato ('with evil desires, overcome by wishes') means: thinking, “While I am dwelling in the forest, they will provide me with the honor of the four requisites, saying, ‘This is a forest-dweller,’ and they will praise me with virtues such as, ‘This monk is conscientious and secluded,’” thus, abiding in such an evil desire and being overcome by that very desire, he becomes a forest-dweller. As for one who enters the forest by way of madness and dwells there, he is called a forest-dweller on account of madness and mental distraction. Vaṇṇitaṃ ('praised') means: thinking, 'This ascetic practice of forest-dwelling is praised and commended by the Buddhas and the disciples of the Buddha,' he becomes a forest-dweller. Idamatthitaṃ ('the state of having this purpose') means: for him, there is a purpose in this good practice, thus he is one 'having this purpose' (idamatthī); the state of one 'having this purpose' is idamatthitā. Relying on that very state of having a purpose, and not on any other worldly allurement—this is the meaning. The rest, both here and in the discourses that follow, has a clear meaning.

අරඤ්ඤවග්ගො චතුත්ථො.

The Forest Chapter, the Fourth.

(20) 5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(20) 5. The Brahmin Chapter

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Soṇa Discourse

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ බ්‍රාහ්මණධම්මාති බ්‍රාහ්මණසභාවා. සුනඛෙසූති කුක්කුරෙසු. නෙව කිණන්ති න වික්කිණන්තීති න ගණ්හන්තා කිණන්ති, න දදන්තා වික්කිණන්ති. සම්පියෙනෙව සංවාසං සංබන්ධාය සම්පවත්තෙන්තීති පියො පියං උපසඞ්කමිත්වා පවෙණියා බන්ධනත්ථං සංවාසං පවත්තයන්ති. උදරාවදෙහකන්ති උදරං අවදිහිත්වා උපචිනිත්වා පූරෙත්වා. අවසෙසං ආදාය පක්කමන්තීති යං භුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති, තං භණ්ඩිකං කත්වා ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

191. In the first discourse of the fifth chapter, brāhmaṇadhammā ('brahmin principles') means the nature of a brahmin. Sunakhesu ('among dogs') means among dogs. Neva kiṇanti na vikkiṇanti ('they neither buy nor sell') means: it is not that those who take are buying, nor that those who give are selling. Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattenti ('they enter into association only out of affection for the sake of connection') means: a beloved one, having approached another beloved one, brings about association for the purpose of binding the lineage. Udarāvadehakaṃ ('stuffing the belly') means having put into, accumulated in, and filled the belly. Avasesaṃ ādāya pakkamanti ('they depart taking the remainder') means: whatever they are unable to eat, they make into a bundle, take it, and go. In this discourse, only the round of existence is taught.

2. දොණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

2. Explanation of the Doṇa Discourse

192. දුතියෙ ත්වම්පි නොති ත්වම්පි නු. පවත්තාරොති පවත්තයිතාරො. යෙසන්ති යෙසං සන්තකං. මන්තපදන්ති වෙදසඞ්ඛාතං මන්තමෙව. ගීතන්ති අට්ඨකාදීහි දසහි පොරාණකබ්‍රාහ්මණෙහි සරසම්පත්තිවසෙන සජ්ඣායිතං. පවුත්තන්ති අඤ්ඤෙසං වුත්තං, වාචිතන්ති අත්ථො. සමීහිතන්ති සමුපබ්‍යූළ්හං රාසිකතං, පිණ්ඩං [Pg.66] කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. තදනුගායන්තීති එතරහි බ්‍රාහ්මණා තං තෙහි පුබ්බෙහි ගීතං අනුගායන්ති අනුසජ්ඣායන්ති. තදනුභාසන්තීති තං අනුභාසන්ති. ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. භාසිතමනුභාසන්තීති තෙහි භාසිතං අනුභාසන්ති. සජ්ඣායිතමනුසජ්ඣායන්තීති තෙහි සජ්ඣායිතං අනුසජ්ඣායන්ති. වාචිතමනුවාචෙන්තීති තෙහි අඤ්ඤෙසං වාචිතං අනුවාචෙන්ති. සෙය්‍යථිදන්ති තෙ කතමෙති අත්ථො. අට්ඨකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙ කිර දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා පරූපඝාතං අකත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වා මන්තෙ ගන්ථෙසුං. අපරාපරෙ පන බ්‍රාහ්මණා පාණාතිපාතාදීනි පක්ඛිපිත්වා තයො වෙදෙ භින්දිත්වා බුද්ධවචනෙන සද්ධිං විරුද්ධෙ අකංසු. ත්‍යාස්සු’මෙති එත්ථ අස්සූති නිපාතමත්තං, තෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමෙ පඤ්ච බ්‍රාහ්මණෙ පඤ්ඤාපෙන්තීති අත්ථො.

192. In the second discourse, tvampi no means tvampi nu ('do you also...?'). Pavattāro means originators. Yesaṃ means 'belonging to them.' Mantapadanti refers to the mantra itself, known as the Veda. Gītaṃ ('sung') refers to that which was chanted by the ten ancient brahmins, beginning with Aṭṭhaka, by means of perfection of sound. Pavuttaṃ ('spoken') means spoken to others, that is, taught; this is the meaning. Samīhitaṃ ('compiled') means gathered together, made into a collection, made into a mass and kept; this is the meaning. Tadanugāyanti ('they sing in imitation') means: nowadays, the brahmins sing in imitation of that which was sung by those of the past; they chant in imitation. Tadanubhāsanti ('they speak in imitation') means they speak in imitation of it. This is a synonym for the previous term. Bhāsitamanubhāsanti ('they speak in imitation of what was spoken') means they speak in imitation of what was spoken by them. Sajjhāyitamanusajjhāyanti ('they chant in imitation of what was chanted') means they chant in imitation of what was chanted by them. Vācitamanuvācenti ('they teach in imitation of what was taught') means they teach in imitation of what was taught by them to others. Seyyathidaṃ ('namely') means 'which are they?'; this is the meaning. Aṭṭhaka and so on are their names. It is said that they, having looked with the divine eye and not causing harm to others, composed the mantras after comparing them with the teaching of the Blessed One, Kassapa the Perfectly Enlightened One. But later brahmins, having inserted things like the killing of living beings, corrupted the three Vedas and made them contradictory to the word of the Buddha. In the phrase tyāssu’me, assu is merely a particle; the meaning is that those brahmins designate these five brahmins.

මන්තෙ අධීයමානොති වෙදෙ සජ්ඣායන්තො ගණ්හන්තො. ආචරියධනන්ති ආචරියදක්ඛිණං ආචරියභාගං. න ඉස්සත්ථෙනාති න යොධාජීවකම්මෙන උප්පාදෙති. න රාජපොරිසෙනාති න රාජුපට්ඨාකභාවෙන. කෙවලං භික්ඛාචරියායාති සුද්ධාය භික්ඛාචරියාය එව. කපාලං අනතිමඤ්ඤමානොති තං භික්ඛාභාජනං අනතිමඤ්ඤමානො. සො හි පුණ්ණපත්තං ආදාය සීසං න්හාතො කුලද්වාරෙසු ඨත්වා ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, මන්තාපි මෙ ගහිතා, ආචරියස්ස ආචරියධනං දස්සාමි, ධනං මෙ දෙථා’’ති යාචති. තං සුත්වා මනුස්සා යථාසත්ති යථාබලං අට්ඨපි සොළසපි සතම්පි සහස්සම්පි දෙන්ති. එවං සකලගාමං චරිත්වා ලද්ධධනං ආචරියස්ස නිය්‍යාදෙති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං ඛො දොණ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො හොතීති එවං බ්‍රහ්මවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මසමො නාම හොති.

Mante adhīyamāno ('studying the sacred texts') means chanting and learning the Vedas. Ācariyadhanaṃ ('teacher's wealth') means the teacher's offering, the teacher's share. Na issatthena ('not by archery') means he does not generate it through the work of living as a warrior. Na rājaporisena ('not by royal service') means not through being a king's attendant. Kevalaṃ bhikkhācariyāya ('only by the practice of alms-gathering') means only by the pure practice of going for alms. Kapālaṃ anatimaññamāno ('not despising the bowl') means not looking down upon the alms bowl. For he, having taken a full bowl and bathed his head, stands at the doors of families and begs, saying, “I have practiced the celibate life from youth for forty-eight years, and I have learned the sacred texts. I will give the teacher's wealth to my teacher; give me wealth.” Hearing this, people give according to their ability and strength—eight, sixteen, a hundred, or even a thousand. Having wandered through the entire village in this way, he hands over the wealth he has received to his teacher. This was said in reference to that. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo brahmasamo hoti ('Thus, Doṇa, a brahmin is equal to Brahmā') means: thus, because of being endowed with the divine abodes, a brahmin is called 'one who is equal to Brahmā'.

නෙව කයෙන න වික්කයෙනාති නෙව අත්තනා කයං කත්වා ගණ්හාති, න පරෙන වික්කයං කත්වා දින්නං. උදකූපස්සට්ඨන්ති උදකෙන උපස්සට්ඨං පරිච්චත්තං. සො හි යස්මිං කුලෙ වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, ගන්ත්වා තස්ස ද්වාරෙ තිට්ඨති. ‘‘කස්මා ඨිතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරබ්‍රහ්මචරියං චරිං, තං සබ්බං තුම්හාකං දෙමි, තුම්හෙ මය්හං දාරිකං දෙථා’’ති වදති. තෙ දාරිකං ආනෙත්වා තස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා දෙන්ති. සො තං උදකූපස්සට්ඨං භරියං ගණ්හිත්වා ගච්ඡති. අතිමීළ්හජොති අතිමීළ්හෙ [Pg.67] මහාගූථරාසිම්හි ජාතො. තස්ස සාති තස්ස එසා. න දවත්ථාති න කීළනත්ථා. න රතත්ථාති න කාමරතිඅත්ථා. මෙථුනං උප්පාදෙත්වාති ධීතරං වා පුත්තං වා උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි පවෙණි ඝටීයිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජති. සුගතිං සග්ගං ලොකන්ති බ්‍රහ්මලොකමෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. දෙවසමො හොතීති දිබ්බවිහාරෙහි සමන්නාගතත්තා දෙවසමො නාම හොති.

Neva kayena na vikkayena ('neither by purchase nor by sale') means he neither takes a wife by purchasing her himself, nor accepts one given after being sold by another. Udakūpassaṭṭhaṃ ('relinquished with water') means given up by means of water. For if there is a girl of marriageable age in a certain family, he goes and stands at their door. When asked, “Why are you standing here?” he says, “I have practiced the celibate life from youth for forty-eight years. I give all of that to you; you give me your daughter.” They bring the girl, and letting water fall on his hand, they give her to him. He takes that wife, relinquished with water, and departs. Atimīḷhajo ('born in extreme filth') means born in a great heap of excrement. Tassa sā ('she is his') means she belongs to him. Na davatthā ('not for sport') means not for the sake of amusement. Na ratatthā ('not for pleasure') means not for the sake of sensual delight. Methunaṃ uppādetvā ('having produced a union') means: after begetting a daughter or a son, thinking, “Now the lineage will be connected,” he leaves home and goes forth into homelessness. Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ ('a good destination, a heavenly world') refers only to the Brahmā world. Devasamo hoti ('he is equal to a deva') means: because of being endowed with the divine abodes, he is called 'one who is equal to a deva'.

තමෙව පුත්තස්සාදං නිකාමයමානොති ය්වාස්ස ධීතරං වා පුත්තං වා ජාතං දිස්වා පුත්තපෙමං පුත්තස්සාදො උප්පජ්ජති, තං පත්ථයමානො ඉච්ඡමානො. කුටුම්බං අජ්ඣාවසතීති කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා කුටුම්බමජ්ඣෙ වසති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

“Desiring only that delight in a child” means: upon seeing a daughter or a son who has been born, whatever affection for a child and delight in a child arises, he aspires for and desires it. “He dwells amidst the household” means: having established a household, he dwells in the midst of the household. The remainder here is indeed clear.

3. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Saṅgārava Sutta.

193. තතියෙ පගෙවාති පඨමඤ්ඤෙව. කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගග්ගහිතෙන. කාමරාගපරෙතෙනාති කාමරාගානුගතෙන. නිස්සරණන්ති තිවිධං කාමරාගස්ස නිස්සරණං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, තදඞ්ගනිස්සරණං, සමුච්ඡෙදනිස්සරණන්ති. තත්ථ අසුභෙ පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, විපස්සනා තදඞ්ගනිස්සරණං නාම, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං නාම. තං තිවිධම්පි නප්පජානාතීති අත්ථො. අත්තත්ථම්පීතිආදීසු අරහත්තසඞ්ඛාතො අත්තනො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පච්චයදායකානං අත්ථො පරත්ථො නාම, ස්වෙව දුවිධො උභයත්ථො නාම. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

193. In the third, 'just as before' means 'from the very first'. 'Overcome by sensual passion' means 'seized by sensual passion'. 'Engrossed in sensual passion' means 'followed by sensual passion'. Regarding 'escape', the escape from sensual passion is threefold: escape by suppression, escape by substitution, and escape by cutting off. Among these, the first jhāna on the impure is called escape by suppression; the path of Arahantship is called escape by cutting off. The meaning is that one does not know that escape, which is of three kinds. In 'one's own welfare', etc., one's own welfare, designated as the fruit of Arahantship, is called 'one's own welfare'; the welfare of the donors of requisites is called 'the welfare of others'; that very two-fold welfare is called 'the welfare of both'. In this way, the meaning should be understood in all sections.

අයං පන විසෙසො – බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණන්තිආදීසු හි ද්වෙව නිස්සරණානි වික්ඛම්භනනිස්සරණඤ්ච සමුච්ඡෙදනිස්සරණඤ්ච. තත්ථ බ්‍යාපාදස්ස තාව මෙත්තාය පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං, ථිනමිද්ධස්ස ආලොකසඤ්ඤා වික්ඛම්භනනිස්සරණං, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස යො කොචි සමථො වික්ඛම්භනනිස්සරණං, උද්ධච්චස්ස පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගො, කුක්කුච්චස්ස අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. විචිකිච්ඡාය ධම්මවවත්ථානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, පඨමමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං.

This, however, is the distinction: for 'the escape from ill will' and so on, there are only two escapes: escape by suppression and escape by cutting off. Among these, for ill will, the first jhāna on loving-kindness is called escape by suppression; the path of non-returning is escape by cutting off. For sloth and torpor, the perception of light is escape by suppression; the path of Arahantship is escape by cutting off. For restlessness and remorse, any serenity is escape by suppression; furthermore, among these, for restlessness, the path of Arahantship is escape by cutting off; for remorse, the path of non-returning is escape by cutting off. For doubt, the determination of phenomena is escape by suppression; the first path is escape by cutting off.

යා පනෙත්ථ සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණ, උදපත්තො සංසට්ඨො ලාඛාය වාතිආදිකා උපමා වුත්තා, තාසු උදපත්තොති උදකභරිතා පාති. සංසට්ඨොති [Pg.68] වණ්ණභෙදකරණවසෙන සංසට්ඨො. උක්කුධිතොති කුධිතො. උස්සදකජාතොති උසුමකජාතො. සෙවාලපණකපරියොනද්ධොති තිලබීජකාදිභෙදෙන සෙවාලෙන වා නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන වා උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තෙන පණකෙන පරියොනද්ධො. වාතෙරිතොති වාතෙන එරිතො කම්පිතො. ආවිලොති අප්පසන්නො. ලුළිතොති අසන්නිසින්නො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. අන්ධකාරෙ නික්ඛිත්තොති කොට්ඨකන්තරාදිභෙදෙ අනාලොකට්ඨානෙ ඨපිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ භගවා තීහි භවෙහි දෙසනං නිවට්ටෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨපෙසි, බ්‍රාහ්මණො පන සරණමත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

Regarding the simile given here, “Just as, brahmin, a bowl of water mixed with lac dye…”, and so on: among these, 'a bowl of water' means a bowl filled with water. 'Mixed' means mixed by means of causing a change of color. 'Boiling' means seething. 'Having produced steam' means having vapor produced. 'Overspread with algae and moss' means overspread with algae of various kinds such as the 'sesame seed' type, or with moss that has arisen, covering the water's surface, having the color of a dark green frog's back. 'Stirred by the wind' means shaken by the wind. 'Turbid' means not clear. 'Agitated' means not well-settled. 'Become muddy' means become like mud. 'Placed in darkness' means placed in a location without light, such as between granaries. In this sutta, the Blessed One, having delivered the teaching with the three kinds of existence, concluded it with the pinnacle of Arahantship. The brahmin, however, was established merely in the refuges.

4. කාරණපාලීසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Kāraṇapālī Sutta

194. චතුත්ථෙ කාරණපාලීති පාලොති තස්ස නාමං, රාජකුලානං පන කම්මන්තෙ කාරෙතීති කාරණපාලී නාම ජාතො. කම්මන්තං කාරෙතීති පාතොව උට්ඨාය ද්වාරට්ටාලකපාකාරෙ අකතෙ කාරෙති, ජිණ්ණෙ පටිජග්ගාපෙති. පිඞ්ගියානිං බ්‍රාහ්මණන්ති එවංනාමකං අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨිතං අරියසාවකං බ්‍රාහ්මණං. සො කිර පාතොව උට්ඨාය ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා නගරං ආගච්ඡති, ඉදං බ්‍රාහ්මණස්ස දෙවසිකං වත්තන්ති. තං සො එවං වත්තං කත්වා ආගච්ඡන්තං අද්දස. එතදවොචාති ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්ඤවා ඤාණුත්තරො, කහං නු ඛො පාතොව ගන්ත්වා ආගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අනුක්කමෙන සන්තිකං ආගතං සඤ්ජානිත්වා ‘‘හන්ද කුතො නූ’’තිආදිවචනං අවොච.

194. In the fourth sutta, Kāraṇapālī: 'Pālī' is his name. But because he causes work to be done for the royal families, he came to be known as Kāraṇapālī. 'He causes work to be done' means that, rising early in the morning, he causes gates, watchtowers, and ramparts that are not yet made to be made, and he has the dilapidated ones repaired. 'The brahmin Piṅgiyāni' refers to a brahmin of that name who is a noble disciple established in the fruit of non-returning. It is said that he would rise early, have perfumes, garlands, and so forth taken, go to the Teacher, pay homage, make offerings with the perfumes and garlands, and then return to the city. This was the brahmin's daily practice. So he [Kāraṇapālī] saw him [Piṅgiyāni] coming after having performed this duty. 'He said this' means that, having thought, 'This brahmin is wise and has superior knowledge. Where could he be going so early and returning from?', and having recognized him as he gradually approached, he spoke the words beginning with, 'Well now, from where...?'

තත්ථ දිවා දිවස්සාති දිවසස්සාපි දිවා, මජ්ඣන්හිකකාලෙති අත්ථො. පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති භවං පිඞ්ගියානී සමණං ගොතමං පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති, උදාහු නොති අයමෙත්ථ අත්ථො. කො චාහං, භොති, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජානනෙ අහං කො නාම? කො ච සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමීති කුතො චාහං සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමි, කෙන නාම කාරණෙන ජානිස්සාමීති එවං සබ්බථාපි අත්තනො අජානනභාවං දීපෙති. සොපි නූනස්ස තාදිසොවාති යො සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානෙය්‍ය, සොපි නූන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තාදිසො [Pg.69] බුද්ධොයෙව භවෙය්‍ය. සිනෙරුං වා හි පථවිං වා ආකාසං වා පමෙතුකාමෙන තප්පමාණො දණ්ඩො වා රජ්ජු වා ලද්ධුං වට්ටති, සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්ඤං ජානන්තෙනපි තස්ස ඤාණසදිසමෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ලද්ධුං වට්ටතීති දීපෙති. ආදරවසෙන පනෙත්ථ ආමෙඩිතං කතං. උළාරායාති උත්තමාය සෙට්ඨාය. කො චාහං, භොති, භො, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස පසංසනෙ කො නාම. කො ච සමණං ගොතමං පසංසිස්සාමීති කෙන කාරණෙන පසංසිස්සාමි.

Therein, 'by day of the day' means in the daytime of the day; the meaning is 'at midday'. 'You think him wise' means: 'Does the venerable Piṅgiyāni consider the ascetic Gotama to be wise, or not?'—this is the meaning here. 'And who am I, good sir?' means: 'Good sir, in knowing the keenness of the ascetic Gotama's wisdom, who am I? And how could I know the keenness of the ascetic Gotama's wisdom?'—meaning, 'For what reason could I know the keenness of the ascetic Gotama's wisdom?' Thus, in every way, he shows his own inability to know. 'Surely, he would be one like him' means: 'Whoever could know the keenness of the ascetic Gotama's wisdom, surely that person too, having fulfilled the ten perfections and attained omniscience, would be a Buddha just like him.' Indeed, for one who wishes to measure Sineru, or the earth, or the sky, it is necessary to obtain a rod or a rope of that same measure. He shows that, similarly, one who would know the wisdom of the ascetic Gotama must obtain the wisdom of omniscience that is just like his knowledge. Here, the repetition is made out of respect. 'Of the sublime' means of the supreme, of the best. 'And who am I, good sir?' means: 'Good sir, in praising the ascetic Gotama, who am I? And how shall I praise the ascetic Gotama?'—meaning, 'For what reason would I be able to praise him?'

පසත්ථප්පසත්ථොති සබ්බගුණානං උපරි චරෙහි සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො, න තස්ස අඤ්ඤෙහි පසංසනකිච්චං අත්ථි. යථා හි චම්පකපුප්ඵං වා නීලුප්පලං වා පදුමං වා ලොහිතචන්දනං වා අත්තනො වණ්ණගන්ධසිරියාව පාසාදිකඤ්චෙව සුගන්ධඤ්ච, න තස්ස ආගන්තුකෙහි වණ්ණගන්ධෙහි ථොමනකිච්චං අත්ථි. යථා ච මණිරතනං වා චන්දමණ්ඩලං වා අත්තනො ආලොකෙනෙව ඔභාසති, න තස්ස අඤ්ඤෙන ඔභාසනකිච්චං අත්ථි, එවං සමණො ගොතමො සබ්බලොකපසත්ථෙහි අත්තනො ගුණෙහෙව පසත්ථො ථොමිතො, සබ්බලොකස්ස සෙට්ඨතං පාපිතො. න තස්ස අඤ්ඤෙන පසංසනකිච්චං අත්ථි.

'Praised by the praised' means he is praised by his own virtues, which are praised by the entire world; for him, there is no need for praise from others. For just as a campaka flower, a blue lotus, a lotus, or red sandalwood is pleasing and fragrant by its own color, scent, and beauty, and there is no need to extol it with adventitious colors and scents; and just as a jewel or the moon-disc shines with its own light, and there is no need for it to be illuminated by another; so too is the ascetic Gotama praised and extolled by his own virtues, which are praised by the entire world. He has been brought to a state of being esteemed by the entire world. For him, there is no need for praise from another.

පසත්ථෙහි වා පසත්ථොතිපි පසත්ථප්පසත්ථො. කෙ පන පසත්ථා නාම? රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලවාසිකෙහි පසත්ථො, බිම්බිසාරො අඞ්ගමගධවාසීහි, වෙසාලිකා ලිච්ඡවී වජ්ජිතට්ඨවාසීහි පසත්ථා, පාවෙය්‍යකා මල්ලා කොසිනාරකා මල්ලා අඤ්ඤෙපි තෙ තෙ ඛත්තියා තෙහි තෙහි ජානපදෙහි පසත්ථා, චඞ්කිආදයො බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණගණෙහි, අනාථපිණ්ඩිකාදයො උපාසකා උපාසකගණෙහි, විසාඛාආදිකා උපාසිකා අනෙකසතාහි උපාසිකාහි, සකුලුදායිආදයො පරිබ්බාජකා අනෙකෙහි පරිබ්බාජකසතෙහි, උප්පලවණ්ණත්ථෙරිආදිකා මහාසාවිකා අනෙකෙහි භික්ඛුනිසතෙහි, සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො මහාථෙරා අනෙකසතෙහි භික්ඛූහි, සක්කාදයො දෙවා අනෙකසහස්සෙහි දෙවෙහි, මහාබ්‍රහ්මාදයො බ්‍රහ්මානො අනෙකසහස්සෙහි බ්‍රහ්මෙහි පසත්ථා. තෙ සබ්බෙපි දසබලං ථොමෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්තීති භගවා ‘‘පසත්ථප්පසත්ථො’’ති වුච්චති. අත්ථවසන්ති අත්ථානිසංසං.

Alternatively, 'praised by the praised' means he is praised by those who are themselves praised. Who, then, are these praised ones? King Pasenadi of Kosala is praised by the inhabitants of Kasi and Kosala; King Bimbisāra is praised by the inhabitants of Anga and Magadha; the Mallas of Pāvā and the Mallas of Kusinārā, and other such nobles are praised by those in their respective countries. Brahmins such as Caṅkī are praised by groups of brahmins; male lay disciples such as Anāthapiṇḍika are praised by groups of male lay disciples; female lay disciples such as Visākhā are praised by many hundreds of female lay disciples; wanderers such as Sakuludāyī are praised by many hundreds of wanderers; great female disciples such as the Therī Uppalavaṇṇā are praised by many hundreds of nuns; great elders such as the Thera Sāriputta are praised by many hundreds of monks; gods such as Sakka are praised by many thousands of gods; great brahmās such as Mahābrahmā are praised by many thousands of brahmās. All of these praised ones extol, commend, and praise the Possessor of the Ten Powers. Therefore, the Blessed One is called 'praised by the praised'. 'For the sake of the meaning' means for the sake of the benefit and advantage.

අථස්ස [Pg.70] සො අත්තනො පසාදකාරණං ආචික්ඛන්තො සෙය්‍යථාපි, භො, පුරිසොතිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගරසපරිතිත්තොති භොජනරසෙසු පායාසො ස්නෙහරසෙසු ගොසප්පි, කසාවරසෙසු ඛුද්දකමධු අනෙළකං, මධුරරසෙසු සක්කරාති එවමාදයො අග්ගරසා නාම. තෙසු යෙන කෙනචි පරිතිත්තො ආකණ්ඨප්පමාණං භුඤ්ජිත්වා ඨිතො. අඤ්ඤෙසං හීනානන්ති අග්ගරසෙහි අඤ්ඤෙසං හීනරසානං. සුත්තසොති සුත්තතො, සුත්තභාවෙනාති අත්ථො. සෙසුපි එසෙව නයො. තතො තතොති සුත්තාදීසු තතො තතො. අඤ්ඤෙසං පුථුසමණබ්‍රාහ්මණාප්පවාදානන්ති යෙ අඤ්ඤෙසං පුථූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධිසඞ්ඛාතප්පවාදා, තෙසං. න පිහෙතීති න පත්ථෙති, තෙ කථියමානෙ සොතුම්පි න ඉච්ඡති. ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතොති ජිඝච්ඡාය චෙව දුබ්බලභාවෙන ච අනුගතො. මධුපිණ්ඩිකන්ති සාලිපිට්ඨං භජ්ජිත්වා චතුමධුරෙන යොජෙත්වා කතං බද්ධසත්තුපිණ්ඩිකං, මධුරපූවමෙව වා. අධිගච්ඡෙය්‍යාති ලභෙය්‍ය. අසෙචනකන්ති මධුරභාවකරණත්ථාය අඤ්ඤෙන රසෙන අනාසිත්තකං ඔජවන්තං පණීතරසං.

Then, explaining the reason for his own confidence, he spoke the words beginning with, 'Just as, good sir, a man...'. Therein, 'sated with the finest flavors': among food flavors, milk-rice; among fatty flavors, cow's ghee; among astringent flavors, flawless small-bee honey; and among sweet flavors, sugar—these and the like are called the finest flavors. Being sated with any one of these, having eaten his fill up to his throat, he is satisfied. 'Of other, inferior ones' means of other, inferior flavors compared to the finest flavors. 'From the Sutta' means by way of the Sutta, in the state of being a Sutta. This same method applies to the remaining terms as well. 'From this and that' means from this and that among the Suttas and so on. 'Of the various doctrines of other ascetics and brahmins' means of those variously spoken words of other numerous ascetics and brahmins, which are known as their views. 'He does not long for' means he does not desire; he does not even wish to hear them being spoken of. 'Afflicted by hunger and weakness' means overcome by hunger and the state of weakness. 'A honey-cake' means a dense cake-ball made by roasting fine rice flour and combining it with the four sweet things; or simply a very sweet cake. 'He might obtain' means he might receive. 'Without admixture' means not sprinkled with another flavor for the purpose of making it sweet; it is possessed of nutritive essence and has a sublime flavor.

හරිචන්දනස්සාති සුවණ්ණවණ්ණචන්දනස්ස. ලොහිතචන්දනස්සාති රත්තවණ්ණචන්දනස්ස. සුරභිගන්ධන්ති සුගන්ධං. දරථාදයො වට්ටදරථා, වට්ටකිලමථා, වට්ටපරිළාහා එව. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ඔඝොති වුච්චති. එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති. එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

'Of haricandana' means of sandalwood of golden color. 'Of lohitacandana' means of sandalwood of red color. 'Of fragrant scent' means having a good scent. 'Distress and so on' are indeed the distress of the round of rebirth, the weariness of the round of rebirth, and the burning of the round of rebirth. 'He uttered an udāna' means he uttered an utterance. Just as whatever oil a measuring pot cannot hold, it flows out and goes away—that is called 'avaseka'. And whatever water a lake cannot hold, it overflows and goes away—that is called 'ogha'. Even so, whatever speech born of joy the heart cannot hold, becoming excessive and not remaining inside, it comes out—that is called an 'udāna'. The meaning is: he uttered such a speech born of joy.

5. පිඞ්ගියානීසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Piṅgiyānī Sutta

195. පඤ්චමෙ නීලාති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකං. නීලවණ්ණාතිආදි තස්සෙව විභාගදස්සනං. තත්ථ න තෙසං පකතිවණ්ණො නීලො, නීලවිලෙපනවිලිත්තත්තා පනෙතං වුත්තං. නීලවත්ථාති පටදුකූලකොසෙය්‍යාදීනිපි තෙසං නීලානෙව හොන්ති. නීලාලඞ්කාරාති නීලමණීහි නීලපුප්ඵෙහි අලඞ්කතා, තෙසං හත්ථාලඞ්කාර-අස්සාලඞ්කාර-රථාලඞ්කාර-සාණිවිතානකඤ්චුකාපි සබ්බෙ නීලායෙව හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

195. In the fifth [sutta], the word 'nīla' is all-encompassing. 'Nīlavaṇṇa' and so forth shows the specific divisions of that very term. In this context, their natural color is not blue; rather, this is said because they were anointed with blue paste. 'Nīlavattha' means their garments—such as cloth, fine cloth, and silk—are also blue. 'Nīlālaṅkāra' means they were adorned with blue gems and blue flowers; all their elephant ornaments, horse ornaments, chariot ornaments, canopies, curtains, and tunics are also blue. In this way, the meaning should be understood in all instances.

පදුමං [Pg.71] යථාති යථා සතපත්තං රත්තපදුමං. කොකනදන්ති තස්සෙව වෙවචනං. පාතොති පගෙව සුරියුග්ගමනකාලෙ. සියාති භවෙය්‍ය. අවීතගන්ධන්ති අවිගතගන්ධං. අඞ්ගීරසන්ති භගවතො අඞ්ගමඞ්ගෙහි රස්මියො නිච්ඡරන්ති, තස්මා අඞ්ගීරසොති වුච්චති. තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙති ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ආලොකකරණවසෙන අන්තලික්ඛෙ තපන්තං ආදිච්චං විය විරොචමානං. අඞ්ගීරසං පස්සාති අත්තානමෙව වා මහාජනං වා සන්ධාය එවං වදති.

'Padumaṃ yathā' means: just as a red lotus with many petals. 'Kokanada' is a synonym for that very term. 'Pāto' means early, at the time of sunrise. 'Siyā' means it would be. 'Avītagandhaṃ' means not devoid of fragrance. 'Aṅgīrasaṃ' means: rays emanate from the major and minor limbs of the Blessed One; therefore, he is called Aṅgīrasa. 'Tapantamādiccamivantalikkhe' means: shining like the sun blazing in the sky by means of illuminating the four great continents with their retinue of two thousand lesser islands. 'Aṅgīrasaṃ passa' (Behold Aṅgīrasa): he speaks thus, referring either to himself or to the great populace.

6. මහාසුපිනසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Sutta of the Great Dreams

196. ඡට්ඨෙ මහාසුපිනාති මහන්තෙහි පුරිසෙහි පස්සිතබ්බතො මහන්තානඤ්ච අත්ථානං නිමිත්තභාවතො මහාසුපිනා. පාතුරහෙසුන්ති පාකටා අහෙසුං. තත්ථ සුපිනං පස්සන්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති ධාතුක්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ්බනිමිත්තතො වාති.

196. In the sixth [sutta], 'great dreams' (mahāsupinā) are so called because they are to be seen by great men and because they are portents of great benefits. 'They appeared' means they became manifest. In this context, one who sees a dream sees it for four reasons: from a disturbance of the elements, from a previous experience, from the presentation by a deity, or from a premonition.

තත්ථ පිත්තාදීනං ඛොභකරණපච්චයප්පයොගෙන ඛුභිතධාතුකො ධාතුක්ඛොභතො සුපිනං පස්සති. පස්සන්තො ච නානාවිධං සුපිනං පස්සති පබ්බතා පතන්තො විය, ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය, වාළමිගහත්ථිචොරාදීහි අනුබද්ධො විය ච. අනුභූතපුබ්බතො පස්සන්තො පුබ්බෙ අනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං පස්සති. දෙවතොපසංහාරතො පස්සන්තස්ස දෙවතා අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා අත්ථාය වා අනත්ථාය වා නානාවිධානි ආරම්මණානි උපසංහරන්ති. සො තාසං දෙවතානං ආනුභාවෙන තානි ආරම්මණානි පස්සති. පුබ්බනිමිත්තතො පස්සන්තො පුඤ්ඤාපුඤ්ඤවසෙන උප්පජ්ජිතුකාමස්ස අත්ථස්ස වා අනත්ථස්ස වා පුබ්බනිමිත්තභූතං සුපිනං පස්සති බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තං, කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ, අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො ඉමෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විය චාති.

Among these, due to a disturbance of the elements, one whose elements are disturbed by the application of causes that agitate bile and so forth sees a dream. And in seeing, one sees various kinds of dreams: as if falling from a mountain, as if going through the sky, and as if being pursued by wild beasts, elephants, thieves, and others. Seeing from a previous experience, one sees an object that has been experienced before. When one sees a dream from the presentation by a deity, the deities, out of a desire for one's benefit or harm, present various objects for one's benefit or harm. Through the power of those deities, one sees those objects. Seeing from a premonition, one sees a dream that is a premonition of a benefit or non-benefit about to arise due to merit or demerit, just as the Bodhisatta's mother saw a premonition of obtaining a son, as King Kosala saw the sixteen dreams, and as this very Blessed One, being the Bodhisatta, saw these five great dreams.

තත්ථ යං ධාතුක්ඛොභතො අනුභූතපුබ්බතො ච සුපිනෙ පස්සති, න තං සච්චං හොති. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද්ධා හි දෙවතා උපායෙන විනාසෙතුකාමා විපරීතම්පි කත්වා දස්සෙන්ති. යං පන පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති, තං එකන්තං සච්චමෙව [Pg.72] හොති. එතෙසං චතුන්නං මූලකාරණානං සංසග්ගභෙදතොපි සුපිනභෙදො හොතියෙව.

Therein, whatever one sees in a dream due to a disturbance of the elements or a previous experience, that is not true. Whatever one sees due to the presentation by a deity, that may be true or false. For angry deities, desiring to destroy by some means, may create and show even the opposite. But whatever one sees from a premonition, that is certainly and only true. From the variation in the combination of these four root causes, there is indeed a variation in dreams.

තං පනෙතං චතුබ්බිධම්පි සුපිනං සෙඛපුථුජ්ජනාව පස්සන්ති අප්පහීනවිපල්ලාසත්තා, අසෙඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා. කිං පනෙතං පස්සන්තො සුත්තො පස්සති පටිබුද්ධො, උදාහු නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධොති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව සුත්තො පස්සති, අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජති. භවඞ්ගචිත්තෙන හි සුපති, තං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං රාගාදිසම්පයුත්තං වා න හොති. සුපිනං පස්සන්තස්ස ච ඊදිසානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අථ පටිබුද්ධො පස්සති, විනයවිරොධො ආපජ්ජති. යඤ්හි පටිබුද්ධො පස්සති, තං සබ්බොහාරිකචිත්තෙන පස්සති. සබ්බොහාරිකචිත්තෙන ච කතෙ වීතික්කමෙ අනාපත්ති නාම නත්ථි. සුපිනං පස්සන්තෙන පන කතෙපි වීතික්කමෙ එකන්තං අනාපත්ති එව. අථ නෙව සුත්තො න පටිබුද්ධො පස්සති, න නාම පස්සති. එවඤ්ච සති සුපිනස්ස අභාවො ච ආපජ්ජති? න අභාවො. කස්මා? යස්මා කපිමිද්ධපරෙතො පස්සති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති.

Furthermore, these four kinds of dreams are seen only by trainees and worldlings, because they have not abandoned perversions; non-trainees do not see them, because they have abandoned perversions. But does one who sees a dream see it while asleep, while awake, or while neither asleep nor awake? In this matter, if one sees it while asleep, a contradiction with the Abhidhamma arises. For one sleeps with the life-continuum consciousness (bhavaṅgacitta), and that consciousness does not have form-signs and so on as its object, nor is it associated with greed and so on. But for one who sees a dream, such minds do arise. If one sees it while awake, a contradiction with the Vinaya arises. For whatever one sees while awake, one sees with a mind engaged in worldly transaction (sabbohārikacitta). And when a transgression is committed with a mind engaged in worldly transaction, there is no such thing as 'no offense'. But when a transgression is committed by one seeing a dream, it is certainly 'no offense'. If one sees it while neither asleep nor awake, one does not see at all. And if this were so, would the non-existence of dreams result? It would not result in non-existence. Why? Because one who is overcome by 'monkey-sleep' (kapimiddha) sees. For this was said: 'Indeed, great king, one overcome by monkey-sleep sees a dream.'

කපිමිද්ධපරෙතොති මක්කටනිද්දාය යුත්තො. යථා හි මක්කටස්ස නිද්දා ලහුපරිවත්තා හොති, එවං යා නිද්දා පුනප්පුනං කුසලාදිචිත්තවොකිණ්ණත්තා ලහුපරිවත්තා, යස්සා පවත්තියං පුනප්පුනං භවඞ්ගතො උත්තරණං හොති, තාය යුත්තො සුපිනං පස්සති. තෙනායං සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි අබ්‍යාකතොපි. තත්ථ සුපිනන්තෙ චෙතියවන්දනධම්මස්සවනධම්මදෙසනාදීනි කරොන්තස්ස කුසලො, පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස අකුසලො, ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙ අබ්‍යාකතොති වෙදිතබ්බො. ස්වායං දුබ්බලවත්ථුකත්තා චෙතනාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං අසමත්ථො. පවත්තෙ පන අඤ්ඤෙහි කුසලාකුසලෙහි උපත්ථම්භිතො විපාකං දෙති. කිඤ්චාපි විපාකං දෙති, අථ ඛො අවිසයෙ උප්පන්නත්තා අබ්බොහාරිකාව සුපිනන්තචෙතනා. සො පනෙස සුපිනො කාලවසෙනපි දිවා තාව දිට්ඨො න සමෙති, තථා පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ච. බලවපච්චූසෙ පන අසිතපීතඛායිතෙ සම්මා පරිණාමං ගතෙ කායස්මිං ඔජාය පතිට්ඨිතාය අරුණෙ උග්ගච්ඡමානෙව දිට්ඨො [Pg.73] සුපිනො සමෙති. ඉට්ඨනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො ඉට්ඨං පටිලභති, අනිට්ඨනිමිත්තං පස්සන්තො අනිට්ඨං.

'One overcome by monkey-sleep' means one endowed with the sleep of a monkey. For just as a monkey's sleep is quickly changing, so too is the sleep that is quickly changing, being repeatedly interspersed with wholesome thoughts and so on, in the course of which there is frequent rising from the life-continuum. One endowed with such sleep sees a dream. Therefore, this dream can be wholesome, unwholesome, or indeterminate. Herein, for one who performs acts in a dream such as venerating a cetiya, listening to the Dhamma, or teaching the Dhamma, it is wholesome. For one who performs acts such as taking life, it is unwholesome. Free from these two extremes, it should be understood as indeterminate at the moments of adverting and registering. This volition, having a weak basis, is incapable of drawing forth rebirth-linking. In the course of existence, however, being supported by other wholesome and unwholesome states, it gives a result. Although it gives a result, the volition in a dream, having arisen in an improper sphere, is merely non-transactional. Furthermore, this dream, by the power of time, does not come true if seen during the day, nor likewise if seen in the first, middle, or last watch of the night. But a dream seen at powerful dawn, when what has been eaten, drunk, and consumed has been well digested, when nutriment is established in the body, and just as the dawn is rising, comes true. One who sees a dream with a desired sign obtains a desired result; one who sees a dream with an undesired sign obtains an undesired result.

ඉමෙ පන පඤ්ච මහාසුපිනෙ නෙව ලොකියමහාජනො පස්සති, න මහාරාජානො, න චක්කවත්තිරාජානො, න අග්ගසාවකා, න පච්චෙකබුද්ධා, න සම්මාසම්බුද්ධා, එකො සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොයෙව පස්සති. අම්හාකං පන බොධිසත්තො කදා ඉමෙ සුපිනෙ පස්සීති? ‘‘ස්වෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති චාතුද්දසියං පක්ඛස්ස රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි. තෙරසියන්තිපි වදන්තියෙව. සො ඉමෙ සුපිනෙ දිස්වා උට්ඨාය පල්ලඞ්කං ආභුඤ්ජිත්වා නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ මයා කපිලවත්ථුනගරෙ ඉමෙ සුපිනා දිට්ඨා අස්සු, පිතු මහාරාජස්ස කථෙය්‍යං. සචෙ පන මෙ මාතා ජීවෙය්‍ය, තස්සා කථෙය්‍යං. ඉමස්මිං ඛො පන ඨානෙ ඉමෙසං පටිග්ගාහකො නාම නත්ථි, අහමෙව පටිගණ්හිස්සාමී’’ති. තතො ‘‘ඉදං ඉමස්ස පුබ්බනිමිත්තං ඉදං ඉමස්සා’’ති සයමෙව සුපිනෙ පටිග්ගණ්හිත්වා උරුවෙලගාමෙ සුජාතාය දින්නං පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ බොධිං පත්වා අනුක්කමෙන ජෙතවනෙ විහරන්තො අත්තනො මකුලබුද්ධකාලෙ දිට්ඨෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ විත්ථාරෙතුං භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං දෙසනං ආරභි.

Furthermore, these five great dreams are not seen by the great people of the world, nor by great kings, nor by wheel-turning monarchs, nor by chief disciples, nor by Paccekabuddhas, nor by Perfectly Self-Enlightened Buddhas—only the one Omniscient Bodhisatta sees them. But when did our Bodhisatta see these dreams? He saw them on the fourteenth day of the lunar fortnight, at the time of the night's dawning, on the occasion of thinking, "Tomorrow I shall become a Buddha." Some also say it was on the thirteenth day. Having seen these dreams, he arose, sat cross-legged, and reflected: "If I had seen these dreams in the city of Kapilavatthu, I would have told my father, the great king. And if my mother were alive, I would have told her. But in this place, there is no one to receive them, so I myself shall interpret them." Then, having interpreted the dreams himself, thinking, "This is the prior sign of this result," he consumed the milk-rice offered by Sujātā in the village of Uruvelā, ascended to the seat of enlightenment, attained awakening, and in due course, while dwelling in Jetavana, he addressed the monks and began this discourse to explain in detail the five great dreams he had seen at the time of his budding as a Buddha.

තත්ථ මහාපථවීති චක්කවාළගබ්භං පූරෙත්වා ඨිතා මහාපථවී. මහාසයනං අහොසීති සිරිසයනං අහොසි. ඔහිතොති ඨපිතො. සො පන න උදකස්මිංයෙව ඨපිතො අහොසි, අථ ඛො පාචීනසමුද්දස්ස උපරූපරිභාගෙන ගන්ත්වා පාචීනචක්කවාළමත්ථකෙ ඨපිතො අහොසීති වෙදිතබ්බො. පච්ඡිමෙ සමුද්දෙ දක්ඛිණෙ සමුද්දෙති එතෙසුපි එසෙව නයො. තිරියා නාම තිණජාතීති දබ්බතිණං වුච්චති. නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසීති නඞ්ගලමත්තෙන රත්තදණ්ඩෙන නාභිතො උග්ගන්ත්වා පස්සන්තස්ස පස්සන්තස්සෙව විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං බ්‍යාමමත්තං යට්ඨිමත්තං ගාවුතමත්තං අඩ්ඪයොජනමත්තං යොජනමත්තන්ති එවං උග්ගන්ත්වා උග්ගන්ත්වා අනෙකයොජනසහස්සං නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසි. පාදෙහි උස්සක්කිත්වාති අග්ගනඛතො පට්ඨාය පාදෙහි අභිරුහිත්වා. නානාවණ්ණාති එකො නීලවණ්ණො, එකො පීතවණ්ණො, එකො ලොහිතවණ්ණො, එකො පණ්ඩුපලාසවණ්ණොති එවං නානාවණ්ණා. සෙතාති පණ්ඩරා පරිසුද්ධා. මහතො මීළ්හපබ්බතස්සාති තියොජනුබ්බෙධස්ස ගූථපබ්බතස්ස. උපරූපරි චඞ්කමතීති මත්ථකමත්ථකෙ චඞ්කමති[Pg.74]. දීඝායුකබුද්ධා පන තියොජනිකෙ මීළ්හපබ්බතෙ අනුපවිසිත්වා නිසින්නා විය හොන්ති.

Herein, 'the great earth' refers to the great earth that stands filling the Cakkavāḷa-sphere. 'It was a great couch' means it was a glorious couch. 'Placed' means established. It should be understood that it was not placed only upon the water; rather, having gone over the upper part of the eastern ocean, it was placed on the summit of the eastern Cakkavāḷa mountain. The same principle applies to the western and southern oceans. 'A species of grass called Tiriyā' refers to dabba-grass. 'Having risen from the navel, it stood striking the sky' means that with a red stalk the length of a plow-handle, it rose from the navel, and as one watched, it grew to the length of a span, a cubit, a fathom, a rod, a gāvuta, half a yojana, and a yojana—thus it rose and rose, striking the sky for many thousands of yojanas. 'Climbing up with his feet' means climbing up with the feet, starting from the tips of the toes. 'Of various colors' means one was yellow, and one was the color of a pale palāsa leaf—thus of various colors. 'White' means pure white. 'Of a great dung mountain' refers to a dung mountain three yojanas high. 'He walks up and down on top' means he walked the ambulatory path on the very summit. Long-lived Buddhas, however, are as if seated, having entered the three-yojana-high dung mountain.

එවං එත්තකෙන ඨානෙන පුබ්බනිමිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි සහ පුබ්බනිමිත්තෙහි පටිලාභං දස්සෙතුං යම්පි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බගුණදායකත්තා බුද්ධානං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා සම්මාසම්බොධි නාම. තස්මා යං සො චක්කවාළමහාපථවිං සිරිසයනභූතං අද්දස, තං බුද්ධභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං හිමවන්තපබ්බතරාජානං බිම්බොහනං අද්දස, තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබිම්බොහනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං චත්තාරො හත්ථපාදෙ චක්කවාළමත්ථකෙ ඨිතෙ අද්දස, තං ධම්මචක්කස්ස අප්පටිවත්තියභාවෙ පුබ්බනිමිත්තං. යං අත්තානං උත්තානකං නිපන්නං අද්දස, තං තීසු භවෙසු අවකුජ්ජානං සත්තානං උත්තානමුඛභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා පස්සන්තො විය අහොසි, තං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං යාව භවග්ගා එකාලොකං අහොසි, තං අනාවරණඤාණස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

Thus, having shown the prior signs with this much, now, in order to show the attainment together with the prior signs, he spoke the words beginning with "Yampi, bhikkhave..." Herein, because it gives all virtuous qualities, the Arahant-path of the Buddhas is called the Unsurpassed Perfect Self-Awakening. Therefore, that he saw the great earth of the Cakkavāḷa become a glorious couch, that was a prior sign of his becoming a Buddha. That he saw Himavanta, the king of mountains, become a pillow, that was a prior sign of the pillow that is omniscient knowledge. That he saw his four limbs—hands and feet—standing on the summit of the Cakkavāḷa mountain, that was a prior sign of the irreversible nature of the Wheel of Dhamma. That he saw himself lying supine, that was a prior sign of beings in the three existences, who were face down, being turned upright. That he was as if opening his eyes and seeing, that was a prior sign of the attainment of the divine eye. That there was a single light up to the peak of existence, that was a prior sign of unobstructed knowledge. The remainder should be known by way of the Pāḷi itself.

7. වස්සසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Vassasutta

197. සත්තමෙ නෙමිත්තාති නිමිත්තපාඨකා. තෙජොධාතු පකුප්පතීති මහාඅග්ගික්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. පාණිනා උදකං සම්පටිච්ඡිත්වාති උප්පන්නං උතුසමුට්ඨානං උදකං තියොජනසතෙන හත්ථෙන පටිග්ගහෙත්වා. පමත්තා හොන්තීති අත්තනො කීළාය පමත්තා හොන්ති විප්පවුට්ඨසතිනො. තෙසඤ්හි සකාය රතියා ‘‘රමාමා’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ අකාලෙපි දෙවො වස්සති, තදභාවෙ න වස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘න කාලවස්ස’’න්ති. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

197. In the seventh discourse, 'nemittā' refers to those who are readers of signs. 'The fire element is disturbed' means a great mass of fire arises. 'Having received water with the hand' means having received with a hand spanning three hundred yojanas the rainwater that has arisen from the season. 'They are heedless' means they are heedless in their own play, their mindfulness lost. For when the thought, 'Let us delight,' arises in their minds due to their own enjoyment, the rain god rains even out of season, and in its absence, does not rain. Referring to that, this was said: 'He does not rain in season.' The eighth and ninth discourses are straightforward in meaning.

10. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Nissāraṇīyasutta

200. දසමෙ නිස්සාරණීයාති නිස්සටා විසඤ්ඤුත්තා. ධාතුයොති අත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමං මනසිකරොතොති කාමං මනසිකරොන්තස්ස, අසුභජ්ඣානතො වුට්ඨාය අගදං ගහෙත්වා විසං වීමංසන්තො විය වීමංසනත්ථං කාමාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්සාති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති නප්පවිසති. නප්පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති. න සන්තිට්ඨතීති නප්පතිට්ඨහති. න විමුච්චතීති න අධිමුච්චති. යථා පන කුක්කුටපත්තං වා න්හාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පටිලීයති පතිකුටති පතිවට්ටති න සංපසාරීයති, එවං පටිලීයති [Pg.75] න සංපසාරීයති. නෙක්ඛම්මං ඛො පනාති ඉධ නෙක්ඛම්මං නාම අසුභෙසු පඨමජ්ඣානං, තදස්ස මනසිකරොතො චිත්තං පක්ඛන්දති. තස්ස තං චිත්තන්ති තස්ස තං අසුභජ්ඣානචිත්තං. සුගතන්ති ගොචරෙ ගතත්තා සුට්ඨු ගතං. සුභාවිතන්ති අහානභාගියත්තා සුට්ඨු භාවිතං. සුවුට්ඨිතන්ති කාමතො වුට්ඨිතං. සුවිමුත්තන්ති කාමෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. කාමපච්චයා ආසවා නාම කාමහෙතුකා චත්තාරො ආසවා. විඝාතාති දුක්ඛා. පරිළාහාති කාමරාගපරිළාහා. න සො තං වෙදනං වෙදියතීති සො තං කාමවෙදනං විඝාතපරිළාහවෙදනඤ්ච න වෙදියති. ඉදමක්ඛාතං කාමානං නිස්සරණන්ති ඉදං අසුභජ්ඣානං කාමෙහි නිස්සටත්තා කාමානං නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තතියමග්ගං පත්වා අනාගාමිඵලෙන නිබ්බානං දිස්වා ‘‘පුන කාමා නාම නත්ථී’’ති ජානාති. තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණමෙව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

200. In the tenth discourse, 'nissāraṇīya' means that which is freed, disengaged. 'Dhātuyo' refers to their nature being empty of self. 'One who attends to sensual pleasure' means: for a monk who, having emerged from the jhāna on the unattractive, sends his mind towards sensual pleasure for the purpose of examination, like one who takes an antidote to examine poison; this is the meaning. 'It does not rush in' means it does not enter. 'It does not become clear' means it does not attain serenity. 'It does not stand firm' means it does not become established. 'It is not intent upon' means it is not resolved. Just as a chicken feather or a sinew-knot, when thrown into a fire, shrinks, curls up, recoils, and does not spread out, so too does it shrink and not spread out. Here, in 'But renunciation...', 'renunciation' means the first jhāna on the unattractive. For one who attends to this, the mind rushes in. 'His mind' means his mind of the jhāna on the unattractive. 'Well-gone' means well-gone because it has gone to its object. 'Well-developed' means well-developed because it partakes of non-decline. 'Well-arisen' means well-arisen from sensual pleasure. 'Well-liberated' means well-liberated from sensual pleasures. The taints due to sensual pleasures are the four taints that have sensual pleasure as their cause. 'Distress' means suffering. 'Fever' means the fever of sensual passion. 'He does not experience that feeling' means he does not experience that feeling of sensual pleasure, nor the feeling of distress and fever. 'This is called the escape from sensual pleasures' means this jhāna on the unattractive, because it is an escape from sensual pleasures, is called the escape from sensual pleasures. But one who, having made that jhāna a basis, contemplating the formations, having reached the third path and seen Nibbāna with the fruit of non-returning, knows: 'Again, there are no such things as sensual pleasures.' His mind is the ultimate escape. In the remaining passages, this is the method.

අයං පන විසෙසො – දුතියවාරෙ මෙත්තාඣානානි බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණං නාම. තතියවාරෙ කරුණාඣානානි විහිංසාය නිස්සරණං නාම. චතුත්ථවාරෙ අරූපජ්ඣානානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අච්චන්තනිස්සරණඤ්චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බං. පඤ්චමවාරෙ සක්කායං මනසිකරොතොති සුද්ධසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන ච ඵලෙන ච නිබ්බානං දිස්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො ‘‘පුන සක්කායො නත්ථී’’ති උප්පන්නං අරහත්තඵලසමාපත්තිචිත්තං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. ඉදානි එවං සක්කායනිස්සරණං නිරොධං පත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස වණ්ණං කථෙන්තො තස්ස කාමනන්දීපි නානුසෙතීතිආදිමාහ. තත්ථ නානුසෙතීති න නිබ්බත්තති. අනනුසයාති අනිබ්බත්තියා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

This, however, is the distinction: in the second section, the jhānas of loving-kindness are called the escape from ill will. In the third section, the jhānas of compassion are called the escape from cruelty. In the fourth section, the formless jhānas are called the escape from forms. And here, the fruit of Arahantship should be connected as the ultimate escape. In the fifth section, 'one attends to personality' means: for a dry-insight meditator who has attained Arahantship by comprehending the mere formations, when, having arisen from the attainment of fruition, they send their mind towards the five aggregates subject to clinging for the purpose of examination. 'This is called the escape from personality' means: for a bhikkhu who stands having seen Nibbāna by means of the Arahant path and fruit, the mind of the attainment of Arahant fruition that has arisen thus, 'Again, there is no personality,' is called the escape from personality. Now, speaking in praise of the one whose taints are destroyed, who stands having reached cessation which is the escape from personality, He said: 'Delight in sensual pleasure does not lie latent in him,' and so on. Therein, 'does not lie latent' means it does not arise. 'Without latent tendency' means due to non-arising. The rest here is straightforward in meaning.

බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඤ්චමො.

The Chapter on the Brahmin, the Fifth.

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The Fourth Fifty is Concluded.

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

5. The Fifth Fifty

(21) 1. කිමිලවග්ගො

(21) 1. The Kimila Section

1. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Kimila Sutta.

201. පඤ්චමස්ස [Pg.76] පඨමෙ කිමිලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. නිචුලවනෙති මුචලින්දවනෙ. එතදවොචාති අයං කිර ථෙරො තස්මිංයෙව නගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණං පටිලභි. සො අත්තනා නිවුත්ථං ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනොසක්කනකාලෙ පබ්බජිත්වා චතූසු පරිසාසු සාසනෙ අගාරවං කරොන්තීසු නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං ආරුය්හ තත්ථ සමණධම්මං කත්වා අත්තනො නිවුත්ථභාවං අද්දස. සො ‘‘සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා තං කාරණං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

201. In the first sutta of the fifth vagga, in the city named Kimilā. Niculavana: that is, the Mucalinda Grove. ‘He said this’: it seems this elder, the son of a merchant in that very city, went forth in the presence of the Teacher and attained the knowledge of past lives. Recalling the continuity of aggregates in which he had dwelt, he saw that during the decline of the Dispensation of Kassapa, the Ten-Powered One, when the four assemblies were behaving disrespectfully toward the teaching, he built a ladder, climbed a mountain, practiced the recluse’s life there, and perceived his own state of dwelling. Thinking, ‘I will approach the Teacher and ask him about that reason,’ he spoke these words beginning with, ‘What indeed, venerable sir?’

සත්ථරි අගාරවා විහරන්ති අප්පතිස්සාති සත්ථරි ගාරවඤ්චෙව ජෙට්ඨකභාවඤ්ච අනුපට්ඨපෙත්වා විහරන්ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ චෙතියඞ්ගණාදීසු ඡත්තං ධාරෙත්වා උපාහනා ආරුය්හ විචරන්තො නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො සත්ථරි අගාරවො විහරති නාම. ධම්මස්සවනග්ගෙ පන නිසීදිත්වා නිද්දායන්තො චෙව නානප්පකාරඤ්ච නිරත්ථකකථං කථෙන්තො ධම්මෙ අගාරවො විහරති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ බාහාවික්ඛෙපකං නානත්තකථං කථෙන්තො ථෙරනවමජ්ඣිමෙසු ච චිත්තීකාරං අකරොන්තො සඞ්ඝෙ අගාරවො විහරති නාම. සික්ඛං අපරිපූරෙන්තො සික්ඛාය අගාරවො විහරති නාම. අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහභණ්ඩනාදීනි කරොන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවො විහරති නාම. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

‘Those who dwell disrespectfully toward the Teacher are without deference’: they dwell without establishing reverence and seniority toward the Teacher. The same method applies to the rest. Here, one who carries an umbrella in the courtyard of a shrine, wears sandals, wanders about, and engages in various kinds of meaningless talk, is said to dwell disrespectfully toward the Teacher. Furthermore, one who sits in the hall for hearing the Dhamma, falls asleep, and engages in various kinds of meaningless talk is said to dwell disrespectfully toward the Dhamma. One who gestures with their arms in the midst of the Saṅgha, engages in various kinds of talk, and fails to show respect to elders, newly ordained monks, and those in between is said to dwell disrespectfully toward the Saṅgha. One who does not fulfill the training is said to dwell disrespectfully toward the training. One who engages in quarrels and disputes with one another is said to dwell disrespectfully toward one another. The second sutta is clear in meaning.

3. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

3. Explanation of the Assājānīya Sutta.

203-204. තතියෙ අජ්ජවෙනාති උජුභාවෙන අවඞ්කගමනෙන. ජවෙනාති පදජවෙන. මද්දවෙනාති සරීරමුදුතාය. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිසීලතාය. භික්ඛුවාරෙ අජ්ජවන්ති ඤාණස්ස උජුකගමනං. ජවොති සූරං හුත්වා ඤාණස්ස ගමනභාවො. මද්දවන්ති [Pg.77] සීලමද්දවං. ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්තියෙව. සොරච්චං සුචිසීලතායෙව. චතුත්ථෙ පඤ්ච බලානි මිස්සකානි කථිතානි.

In the third sutta, ‘by straightforwardness’ means by uprightness, by not going crookedly. ‘By speed’ means by speed of foot. ‘By gentleness’ means by softness of body. ‘By patience’ means by the patience of endurance. ‘By meekness’ means by pure virtue. In the section on monks, ‘straightforwardness’ refers to the direct movement of knowledge. ‘Speed’ means the state of knowledge’s movement, being heroic. ‘Gentleness’ means the gentleness of virtue. ‘Patience’ is indeed the patience of endurance. ‘Meekness’ is indeed pure virtue. In the fourth sutta, the five strengths are described as mixed.

5. චෙතොඛිලසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Cetokhila Sutta

205. පඤ්චමෙ චෙතොඛිලාති චිත්තස්ස ථද්ධභාවා, කචවරභාවා, ඛාණුකභාවා. සත්ථරි කඞ්ඛතීති සත්ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා කඞ්ඛති. සරීරෙ කඞ්ඛමානො ‘‘ද්වත්තිංසවරපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං නාම සරීරං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති, ගුණෙ කඞ්ඛමානො ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. විචිකිච්ඡතීති විචිනන්තො කිච්ඡති, දුක්ඛං ආපජ්ජති, විනිච්ඡෙතුං න සක්කොති. නාධිමුච්චතීති එවමෙතන්ති අධිමොක්ඛං න පටිලභති. න සම්පසීදතීති ගුණෙසු ඔතරිත්වා නිබ්බිචිකිච්ඡභාවෙන පසීදිතුං අනාවිලො භවිතුං න සක්කොති. ආතප්පායාති කිලෙසසන්තාපකවීරියකරණත්ථාය. අනුයොගායාති පුනප්පුනං යොගාය. සාතච්චායාති සතතකිරියාය. පධානායාති පදහනත්ථාය. අයං පඨමො චෙතොඛිලොති අයං සත්ථරි විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතො පඨමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො එවමෙතස්ස භික්ඛුනො අප්පහීනො හොති.

205. In the fifth sutta, ‘mental barrenness’ refers to the mind’s rigidity, its being like refuse, and its being like a stump. ‘Doubting the Teacher’ means one doubts the Teacher’s body or qualities. Doubting the body, one wonders, ‘Does a body adorned with the thirty-two marks of a great man exist or not?’ Doubting the qualities, one wonders, ‘Does the omniscient knowledge capable of knowing the past, future, and present exist or not?’ ‘Being perplexed’ means that while investigating, one struggles, falls into suffering, and is unable to decide. ‘Not being convinced’ means one does not attain the conviction that ‘it is thus.’ ‘Not being serene’ means one is unable to settle into the qualities with a doubt-free mind, to become serene, to become unperturbed. ‘For ardour’ means for the sake of making an effort that torments the defilements. ‘For application’ means for repeated practice. ‘For continuity’ means for constant action. ‘For striving’ means for the sake of exertion. ‘This is the first mental barrenness’: this first rigidity of mind, designated as doubt toward the Teacher, remains unabandoned in this monk.

ධම්මෙති පරියත්තිධම්මෙ ච පටිවෙධධම්මෙ ච. පරියත්තිධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති වදන්ති, අත්ථි නු ඛො එතං නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘විපස්සනානිස්සන්දො මග්ගො නාම, මග්ගනිස්සන්දං ඵලං නාම, සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සග්ගො නිබ්බානං නාමාති වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සඞ්ඝෙ කඞ්ඛතීති ‘‘උජුප්පටිපන්නො’’තිආදීනං පදානං වසෙන ‘‘එවරූපං පටිපදං පටිපන්නො චත්තාරො මග්ගට්ඨා චත්තාරො ඵලට්ඨාති අට්ඨන්නං පුග්ගලානං සමූහභූතො සඞ්ඝො නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සික්ඛාය කඞ්ඛමානො ‘‘අධිසීලසික්ඛා නාම අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාමාති වදන්ති, සා අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. අයං පඤ්චමොති අයං සබ්‍රහ්මචාරීසු කොපසඞ්ඛාතො පඤ්චමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො කචවරභාවො ඛාණුකභාවො.

‘The Dhamma’ refers to both the Dhamma of study and the Dhamma of penetration. Doubting the Dhamma of study, one wonders, ‘They say the Buddha’s words consist of the three baskets, eighty-four thousand aggregates of the Dhamma—does this exist or not?’ Doubting the Dhamma of penetration, one wonders, ‘They say the result of insight is the path, the result of the path is the fruit, and the relinquishment of all formations is called Nibbāna—does this exist or not?’ ‘Doubting the Saṅgha,’ by way of such phrases as ‘practicing uprightly,’ one wonders, ‘Does the Saṅgha—which is a group of eight individuals, the four on the path and the four established in the fruit, who have undertaken such a practice—exist or not?’ Doubting the training, one wonders, ‘They speak of the higher training in virtue, the higher training in mind, and the higher training in wisdom—does this exist or not?’ ‘This is the fifth’: this fifth rigidity of mind, its being like refuse, and its being like a stump, is designated as anger toward fellow practitioners.

6. විනිබන්ධසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Vinibandha Sutta

206. ඡට්ඨෙ චෙතසොවිනිබන්ධාති චිත්තං විනිබන්ධිත්වා මුට්ඨියං කත්වා විය ගණ්හන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. කාමෙති වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි. කායෙති [Pg.78] අත්තනො කායෙ. රූපෙති බහිද්ධාරූපෙ. යාවදත්ථන්ති යත්තකං ඉච්ඡති, තත්තකං. උදරාවදෙහකන්ති උදරපූරං. තඤ්හි උදරං අවදෙහනතො උදරාවදෙහකන්ති වුච්චති. සෙය්‍යසුඛන්ති මඤ්චපීඨසුඛං, උතුසුඛං වා. පස්සසුඛන්ති යථා සම්පරිවත්තකං සයන්තස්ස දක්ඛිණපස්ස වාමපස්සානං සුඛං හොති, එවං උප්පන්නසුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. අනුයුත්තොති යුත්තප්පයුත්තො විහරති. පණිධායාති පත්ථයිත්වා. සීලෙනාතිආදීසු සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. වතන්ති වතසමාදානං. තපොති තපචරණං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරති. දෙවො වා භවිස්සාමීති මහෙසක්ඛදෙවො වා භවිස්සාමි. දෙවඤ්ඤතරො වාති අප්පෙසක්ඛදෙවෙසු වා අඤ්ඤතරොති.

206. In the sixth sutta, ‘bonds of the mind’ are so called because they bind the mind, grasping it as if making a fist. ‘Sensual pleasures’ refers to both sensual objects and sensual defilements. ‘Body’ means one’s own body. ‘Form’ means external forms. ‘As much as one wants’ means as much as one desires, that much. ‘To one’s belly’s content’ means filling the belly. For it is called ‘to one’s belly’s content’ because it fills the belly. ‘The pleasure of lying down’ means the comfort of beds and chairs, or seasonal comfort. ‘The pleasure of the side’ means the comfort that arises for one who, while lying down, turns over, that of the right and left sides. ‘The pleasure of torpor’ means the pleasure of sleep. ‘Devoted’ means one dwells diligently engaged. ‘Having made an aspiration’ means having aspired. In phrases such as ‘by virtue,’ ‘virtue’ refers to the fourfold purification virtue. ‘Observance’ means the undertaking of an observance. ‘Asceticism’ means ascetic practice. ‘The holy life’ means abstinence from sexual activity. ‘I will become a god’ means ‘I will become a deity of great power.’ ‘Or some other god’ means ‘or one among the deities of lesser power.’

7-8. යාගුසුත්තාදිවණ්ණනා

Commentary on the Yāgu Sutta and Others

207-208. සත්තමෙ වාතං අනුලොමෙතීති වාතං අනුලොමෙත්වා හරති. වත්ථිං සොධෙතීති ධමනියො සුද්ධා කරොති. ආමාවසෙසං පාචෙතීති සචෙ ආමාවසෙසකං හොති, තං පාචෙති. අට්ඨමෙ අචක්ඛුස්සන්ති න චක්ඛූනං හිතං, චක්ඛුං විසුද්ධං න කරොති.

In the seventh sutta, 'it makes the wind compliant' means: having made the wind compliant, it carries it away. 'It cleanses the bladder' means: it makes the channels pure. 'It digests the undigested remainder' means: if there is an undigested remainder, it digests it. In the eighth sutta, 'not for the eyes' means: it is not beneficial for the eyes; it does not make the eye pure.

9. ගීතස්සරසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Gītassara Sutta

209. නවමෙ ආයතකෙනාති දීඝෙන, පරිපුණ්ණපදබ්‍යඤ්ජනකං ගාථාවත්තඤ්ච විනාසෙත්වා පවත්තෙන. සරකුත්තිම්පි නිකාමයමානස්සාති එවං ගීතස්සරො කාතබ්බොති සරකිරියං පත්ථයමානස්ස. සමාධිස්ස භඞ්ගො හොතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස විනාසො හොති.

209. In the ninth sutta, 'with a drawn-out voice' means: with a long voice; by a manner of recitation that destroys both the speech that has complete words and syllables and the proper conduct for reciting verses. 'Of one desiring the artifice of the voice' means: of one who aspires to the practice of sound, thinking, 'Thus should the sound of singing be made.' 'There is a break in concentration' means: there is the destruction of the mind of serenity and insight.

10. මුට්ඨස්සතිසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Muṭṭhassati Sutta

210. දසමෙ දුක්ඛං සුපතීති නානාවිධං සුපිනං පස්සන්තො දුක්ඛං සුපති. දුක්ඛං පටිබුජ්ඣතීති පටිබුජ්ඣන්තොපි උත්තසිත්වා සලොමහංසො පටිබුජ්ඣති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිසම්පජඤ්ඤං මිස්සකං කථිතං.

210. In the tenth sutta, 'one sleeps miserably' means: seeing various dreams, one sleeps miserably. 'One awakens miserably' means: even when awakening, one awakens startled and with hair standing on end. In this sutta, mindfulness and clear comprehension are taught in a mixed way.

කිමිලවග්ගො පඨමො.

The First Chapter: Kimila

(22) 2. අක්කොසකවග්ගො

(22) 2. The Chapter on the Reviler

1. අක්කොසකසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Akkosaka Sutta

211. දුතියස්ස [Pg.79] පඨමෙ අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයදස්සනෙන පරිභාසකො. ඡින්නපරිපන්ථොති ලොකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපරිපන්ථො. රොගාතඞ්කන්ති රොගොයෙව කිච්ඡජීවිකායාවහනතො රොගාතඞ්කො නාම.

211. In the first sutta of the second chapter, 'a reviler and abuser' means: one who reviles with the ten grounds for reviling; one who abuses by showing danger. 'One whose obstacles are cut off' means: one whose obstacles are cut off because the supramundane obstacle is cut off. 'Disease and affliction' means: disease itself is called 'affliction' because it brings about a difficult livelihood.

2. භණ්ඩනකාරකසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Bhaṇḍanakāraka Sutta

212. දුතියෙ අධිකරණකාරකොති චතුන්නං අධිකරණානං අඤ්ඤතරස්ස කාරකො. අනධිගතන්ති පුබ්බෙ අප්පත්තවිසෙසං.

212. In the second sutta, 'a maker of legal issues' means: a maker of any of the four legal issues. 'Not attained' means: a special state not previously reached.

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Sīla Sutta

213. තතියෙ දුස්සීලොති අසීලො නිස්සීලො. සීලවිපන්නොති විපන්නසීලො භින්නසංවරො. පමාදාධිකරණන්ති පමාදකාරණා. ඉදඤ්ච සුත්තං ගහට්ඨානං වසෙන ආගතං, පබ්බජිතානම්පි පන ලබ්භතෙව. ගහට්ඨො හි යෙන යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති, යදි කසියා, යදි වණිජ්ජාය, පාණාතිපාතාදිවසෙන පමත්තො තං තං යථාකාලං සම්පාදෙතුං න සක්කොති, අථස්ස මූලං විනස්සති. මාඝාතකාලෙපි පාණාතිපාතං අදින්නාදානාදීනි ච කරොන්තො දණ්ඩවසෙන මහතිං භොගජානිං නිගච්ඡති. පබ්බජිතො දුස්සීලො පමාදකාරණා සීලතො බුද්ධවචනතො ඣානතො සත්තඅරියධනතො ච ජානිං නිගච්ඡති. ගහට්ඨස්ස ‘‘අසුකො අසුකකුලෙ ජාතො දුස්සීලො පාපධම්මො පරිච්චත්තඉධලොකපරලොකො සලාකභත්තමත්තම්පි න දෙතී’’ති චතුපරිසමජ්ඣෙ පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. පබ්බජිතස්ස ‘‘අසුකො නාසක්ඛි සීලං රක්ඛිතුං බුද්ධවචනං ගහෙතුං, වෙජ්ජකම්මාදීහි ජීවති, ඡහි අගාරවෙහි සමන්නාගතො’’ති එවං අබ්භුග්ගච්ඡති.

213. In the third sutta, 'immoral' means: without virtue, devoid of virtue. 'Of corrupt virtue' means: one with ruined virtue, one with broken restraint. 'On account of negligence' means: because of negligence. This sutta is presented by way of householders, but it is certainly applicable to monastics as well. For a householder, by whatever craft he makes a living, whether by farming or by trade, if he is negligent by way of killing living beings and so on, he is not able to accomplish his various tasks at the proper time, and the basis of his welfare is destroyed. Even at a time when killing is prohibited, by killing living beings, taking what is not given, and so on, he incurs a great loss of wealth by way of fines. An immoral monastic, because of negligence, incurs loss with regard to virtue, the Buddha's word, meditative absorption, and the seven noble treasures. For a householder, an evil reputation arises in the midst of the fourfold assembly: 'So-and-so, born in such-and-such a family, is immoral, of evil nature, has abandoned his welfare in this world and the next, and does not even give a ticket-meal.' For a monastic, an evil reputation arises thus: 'So-and-so was not able to guard his virtue or to grasp the Buddha's word; he lives by medical practice and so on, and is endowed with the six kinds of disrespect.'

අවිසාරදොති ගහට්ඨො තාව ‘‘අවස්සං බහූනං සන්නිපාතට්ඨානෙ කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මං නිග්ගණ්හිස්සන්ති වා, රාජකුලස්ස වා දස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති. මඞ්කුභූතො ච පතිතක්ඛන්ධො අධොමුඛො [Pg.80] අඞ්ගුට්ඨකෙන භූමිං කසන්තො නිසීදති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. පබ්බජිතොපි ‘‘බහූ භික්ඛූ සන්නිපතිතා, අවස්සං කොචි මම කම්මං ජානිස්සති, අථ මෙ උපොසථම්පි පවාරණම්පි ඨපෙත්වා සාමඤ්ඤා චාවෙත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්තී’’ති සභයො උපසඞ්කමති, විසාරදො හුත්වා කථෙතුං න සක්කොති. එකච්චො පන දුස්සීලොපි දප්පිතො විය චරති, සොපි අජ්ඣාසයෙන මඞ්කු හොතියෙව.

'Lacking confidence' means: first, a householder approaches with fear, thinking, 'Surely, in a gathering of many people, someone will know of my deed, and then they will censure me or report me to the royal court.' Being shamefaced, with drooping shoulders, with face downcast, he sits scratching the ground with his big toe; he is not able to speak with confidence. A monastic, too, approaches with fear, thinking, 'Many monks are gathered; surely someone will know of my deed, and then, having suspended my Uposatha and Pavāraṇā, and having made me fall from the state of a monk, they will expel me.' He is not able to speak with confidence. A certain immoral person, however, may wander about as if proud, but even he is indeed shamefaced by disposition.

සම්මූළ්හො කාලං කරොතීති තස්ස හි මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස දුස්සීලකම්මං සමාදාය වත්තිතට්ඨානං ආපාථං ආගච්ඡති. සො උම්මීලෙත්වා ඉධලොකං පස්සති, නිම්මීලෙත්වා පරලොකං. තස්ස චත්තාරො අපායා උපට්ඨහන්ති, සත්තිසතෙන සීසෙ පහරියමානො විය හොති. සො ‘‘වාරෙථ වාරෙථා’’ති විරවන්තො මරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මූළ්හො කාලං කරොතී’’ති. පඤ්චමපදං උත්තානමෙව. ආනිසංසකථා වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බා.

'He dies bewildered' means: for him, lying on his deathbed, the place where he lived having undertaken immoral deeds comes into view. Opening his eyes, he sees this world; closing his eyes, he sees the next world. The four states of deprivation appear to him; it is as if he is being struck on the head with a hundred spears. He dies crying out, 'Ward it off! Ward it off!' Therefore it is said, 'He dies bewildered.' The fifth point is self-evident. The talk on benefits should be understood by way of the reverse of what has been said.

4. බහුභාණිසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Bahubhāṇi Sutta

214. චතුත්ථෙ බහුභාණිස්මින්ති පඤ්ඤාය අපරිච්ඡින්දිත්වා බහුං භණන්තෙ. මන්තභාණිස්මින්ති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය පරිච්ඡින්දිත්වා භණන්තෙ.

214. In the fourth discourse, 'one who speaks much' (bahubhāṇī) refers to one who speaks much without discerning with wisdom. 'One who speaks with discernment' (mantabhāṇī) refers to one who speaks after discerning with wisdom, for 'mantā' is said to be wisdom.

5. පඨමඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the First Akkhanti Sutta

215. පඤ්චමෙ වෙරබහුලොති පුග්ගලවෙරෙනපි අකුසලවෙරෙනපි බහුවෙරො. වජ්ජබහුලොති දොසබහුලො.

215. In the fifth discourse, 'full of enmity' (verabahulo) means one who has much enmity, both personal enmity and unwholesome enmity. 'Full of faults' (vajjabahulo) means one who has many defects.

6. දුතියඅක්ඛන්තිසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Second Akkhanti Sutta

216. ඡට්ඨෙ ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. විප්පටිසාරීති මඞ්කුභාවෙන සමන්නාගතො.

216. In the sixth discourse, 'cruel' (luddo) means harsh and rough. 'Remorseful' (vippaṭisārī) means endowed with a state of dejection.

7.පඨමඅපාසාදිකසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the First Apāsādika Sutta

217. සත්තමෙ අපාසාදිකෙති අපාසාදිකෙහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතෙ. පාසාදිකෙති පසාදාවහෙ පරිසුද්ධසමාචාරෙ. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව.

217. In the seventh discourse, 'uninspiring of confidence' (apāsādike) means endowed with bodily actions and so forth that are uninspiring of confidence. 'Inspiring of confidence' (pāsādike) means inspiring confidence, with perfectly pure conduct. The eighth and ninth discourses are clear in meaning.

10. මධුරාසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Madhurā Sutta

220. දසමෙ [Pg.81] පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආදීනවා මධුරායන්ති එකං සමයං භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො මධුරානගරං සම්පාපුණිත්වා අන්තොනගරං පවිසිතුං ආරභි. අථෙකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා යක්ඛිනී අචෙලා හුත්වා ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා ජිව්හං නිල්ලාලෙත්වා දසබලස්ස පුරතො අට්ඨාසි. සත්ථා අන්තොනගරං අප්පවිසිත්වා තතොව නික්ඛමිත්වා විහාරං අගමාසි. මහාජනො ඛාදනීයභොජනීයඤ්චෙව සක්කාරසම්මානඤ්ච ආදාය විහාරං ගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං අදාසි. සත්ථා තස්ස නගරස්ස නිග්ගණ්හනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආරභි. තත්ථ විසමාති න සමතලා. බහුරජාති වාතපහරණකාලෙ උද්ධතෙන රජක්ඛන්ධෙන පරියොනද්ධා විය හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

220. In the tenth discourse, regarding the phrase 'these five dangers of Madhurā, bhikkhus'—at one time the Blessed One, surrounded by the Saṅgha of bhikkhus, was traveling on a tour and arrived at the city of Madhurā. He began to enter the inner city. Then a female yakkha with wrong views, having become naked, stretched out her two hands, lolled out her tongue, and stood in front of the One of Ten Powers. The Teacher, without entering the inner city, came out from there and went to the monastery. The great multitude, taking edibles and foods as well as honor and respect, went to the monastery and gave alms to the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha. The Teacher began this discourse in order to censure that city. There, 'uneven' (visamā) means not level. 'Full of dust' (bahurajā) means it is as if covered by a mass of dust stirred up when the wind blows. The rest is clear throughout.

අක්කොසකවග්ගො දුතියො.

The Chapter on Abuse, the Second.

(23) 3. දීඝචාරිකවග්ගො

(23) 3. The Chapter on Long Journeying

1. පඨමදීඝචාරිකසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Dīghacārika Sutta

221. තතියස්ස පඨමෙ අනවත්ථචාරිකන්ති අවවත්ථිතචාරිකං. සුතං න පරියොදපෙතීති යම්පිස්ස සුතං අත්ථි, තං පරියොදපෙතුං න සක්කොති. සුතෙනෙකච්චෙන අවිසාරදො හොතීති ථොකථොකෙන සුතෙන විජ්ජමානෙනාපි ඤාණෙන සොමනස්සප්පත්තො න හොති. සමවත්ථචාරෙති සමවත්ථිතචාරෙ. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

221. In the first discourse of the third chapter, 'unsettled in journeying' (anavatthacārikaṃ) means unestablished in journeying. 'Does not purify what is learned' (sutaṃ na pariyodapeti) means he is unable to purify whatever learning he has. 'Is not confident in some learning' (sutenekaccena avisārado hoti) means he does not attain joy through even the small knowledge he possesses. 'Settled in journeying' (samavatthacāre) means established in journeying. The second discourse is clear in meaning.

3-4. අතිනිවාසසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. Explanation of the Atinivāsa Sutta and Other Discourses

223-224. තතියෙ බහුභණ්ඩොති බහුපරික්ඛාරො. බහුභෙසජ්ජොති සප්පිනවනීතාදීනං බහුතාය බහුභෙසජ්ජො. බ්‍යත්තොති බ්‍යාසත්තො. සංසට්ඨොති පඤ්චවිධෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨො හුත්වා. අනනුලොමිකෙනාති සාසනස්ස අනනුච්ඡවිකෙන. චතුත්ථෙ වණ්ණමච්ඡරීති ගුණමච්ඡරී. ධම්මමච්ඡරීති පරියත්තිමච්ඡරී.

In the third discourse, 'many possessions' (bahubhaṇḍo) means much equipment. 'Many medicines' (bahubhesajjo) means having many medicines due to the abundance of ghee, fresh butter, and so forth. 'Competent' (byatto) means clever. 'Mingling' (saṃsaṭṭho) means being associated through five kinds of association. 'Inappropriate' (ananulomikena) means unsuitable for the Dispensation. In the fourth discourse, 'stingy with praise' (vaṇṇamaccharī) means stingy with virtues. 'Stingy with the Dhamma' (dhammamaccharī) means stingy with the scriptural learning.

5-6. කුලූපකසුත්තාදිවණ්ණනා

5-6. Explanation of the Kulūpaka Sutta and Other Discourses

225-226. පඤ්චමෙ [Pg.82] අනාමන්තචාරෙ ආපජ්ජතීති ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො සමානො සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති සික්ඛාපදෙ (පාරා. 294) වුත්තං ආපත්තිං ආපජ්ජති. රහො නිසජ්ජායාතිආදීනිපි තෙසං තෙසං සික්ඛාපදානං වසෙන වෙදිතබ්බානි. ඡට්ඨෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තපමාණකාලං. සත්තමං උත්තානමෙව.

In the fifth discourse, 'one incurs the offense of wandering without leave' means one incurs the offense stated in the training rule: 'Should a bhikkhu who has been invited and has a meal, without asking leave of a bhikkhu who is present, go visiting among families either before or after the meal...' (Pārā. 294). The phrases 'sitting in private' and so forth should also be understood according to their respective training rules. In the sixth discourse, 'for too long' means exceeding the time limit. The seventh is clear in meaning.

8. උස්සූරභත්තසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Discourse on Meals Eaten After Midday

228. අට්ඨමෙ උස්සූරභත්තෙති අතිදිවාපචනභත්තෙ. න කාලෙන පටිපූජෙන්තීති යාගුකාලෙ යාගුං, ඛජ්ජකකාලෙ ඛජ්ජකං, භොජනකාලෙ භොජනං අපචන්තා යුත්තප්පයුත්තකාලස්ස අතිනාමිතත්තා න කාලෙන පටිපූජෙන්ති, අත්තනො චිත්තෙනෙව දෙන්ති නාම. තතො තෙපි තෙසු අත්තනො ගෙහං ආගතෙසු තථෙව කරොන්ති. කුලපවෙණියා ආගතා බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතාපි යුත්තප්පයුත්තකාලෙන ලාභං ලභමානායෙව රක්ඛන්ති ගොපයන්ති පීළං අකත්වා. අකාලෙ ලභමානා පන ‘‘ඉමෙ අම්හෙසු අනාදරා’’ති ආරක්ඛං න කරොන්ති.

228. In the eighth discourse, 'meal eaten after midday' means food cooked too late in the day. 'Not serving on time' means not preparing gruel at the time for gruel, snacks at the time for snacks, or the main meal at the time for the main meal. Because the appropriate and suitable time has been exceeded, they do not serve on time, but rather give according to their own inclination. Consequently, when those monastics come to their homes, they also do likewise. Even the deities who receive offerings, having come in the family tradition, protect and guard them without causing harm only if they receive their gain at the appropriate and suitable time. But if they receive it at the wrong time, they think, 'These people are disrespectful towards us,' and do not provide protection.

සමණබ්‍රාහ්මණාපි ‘‘එතෙසං ගෙහෙ භොජනවෙලාය භොජනං න හොති, ඨිතමජ්ඣන්හිකෙ දෙන්තී’’ති මඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු කාතබ්බං න කරොන්ති. විමුඛා කම්මං කරොන්තීති ‘‘පාතො කිඤ්චි න ලභාම, ඛුදාය පටිපීළිතා කම්මං කාතුං න සක්කොමා’’ති කම්මං විස්සජ්ජෙත්වා නිසීදන්ති. අනොජවන්තං හොතීති අකාලෙ භුත්තං ඔජං හරිතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

Even ascetics and brahmins, thinking, 'In this household, food is not available at mealtime; they give it only at high noon,' do not perform for them what should be done on auspicious occasions. 'They turn away from work' means they abandon their tasks and sit idle, thinking, 'We get nothing in the morning; afflicted by hunger, we are unable to work.' 'It is not invigorating' means food eaten at the wrong time is unable to draw out nutritive essence. The bright fortnight should be understood as the opposite of what was said.

9. පඨමකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the First Discourse on the Black Serpent

229. නවමෙ සභීරූති සනිද්දො මහානිද්දං නිද්දායති. සප්පටිභයොති තං නිස්සාය භයං උප්පජ්ජති, තස්මා සප්පටිභයො. මිත්තදුබ්භීති පානභොජනදායකම්පි මිත්තං දුබ්භති හිංසති. මාතුගාමෙපි එසෙව නයො.

229. In the ninth discourse: `sabhīru` means one who is sleepy, who sleeps a great sleep. `Sappaṭibhaya` means that on account of that cobra, fear arises; therefore, one is with fear. `Mittadubbhī` means one who harms, who vexes a friend, even one who gives drink and food. In the case of a woman as well, this is the method.

10. දුතියකණ්හසප්පසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Second Discourse on the Black Serpent

230. දසමෙ [Pg.83] ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො. දුජ්ජිව්හොති ද්විධා භින්නජිව්හො. ඝොරවිසතාති ඝොරවිසතාය. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

230. In the tenth discourse: 'of deadly venom' means one with harsh venom. 'Double-tongued' means one with a tongue split in two. 'The state of having deadly venom' is because of having deadly venom. In the remaining two terms as well, the same method applies.

දීඝචාරිකවග්ගො තතියො.

The Chapter on Wandering Long, the Third.

(24) 4. ආවාසිකවග්ගො

(24) 4. The Chapter on Residents

1. ආවාසිකසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Discourse on the Resident

231. චතුත්ථස්ස පඨමෙ න ආකප්පසම්පන්නොති සමණාකප්පෙන සම්පන්නො. අභාවනීයො හොතීති වඩ්ඪනීයො න හොති. දුතියං උත්තානමෙව.

231. In the first discourse of the fourth chapter: 'not endowed with proper conduct' means not endowed with the demeanor of an ascetic. 'Is not to be cultivated' means is not to be developed. The second is clear in meaning.

3. සොභනසුත්තවණ්ණනා

3. Explanation of the Discourse on the Beautiful One

233. තතියෙ පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා පටිබලො.

233. In the third discourse: `paṭibala` means one is capable because of being endowed with both physical strength and the strength of knowledge.

4. බහූපකාරසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Discourse on Great Help

234. චතුත්ථෙ ඛණ්ඩඵුල්ලන්ති පතිතට්ඨානඤ්ච භින්නට්ඨානඤ්ච. පටිසඞ්ඛරොතීති පටිපාකතිකං කරොති. ආරොචෙතීති ඉදං පවාරිතකුලානං වසෙන වුත්තං.

234. In the fourth discourse: `khaṇḍaphulla` means the place that has fallen and the place that is broken. `Paṭisaṅkharoti` means one makes it back to its original state. This word `āroceti` is spoken by way of the families who have extended an invitation.

5. අනුකම්පසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Discourse on Compassion

235. පඤ්චමෙ අධිසීලෙසූති පඤ්චසු සීලෙසු. ධම්මදස්සනෙ නිවෙසෙතීති චතුසච්චධම්මදස්සනෙ පතිට්ඨාපෙති. අරහග්ගතන්ති සබ්බසක්කාරානං අරහෙ රතනත්තයෙව ගතං, තීසු වත්ථූසු ගරුචිත්තීකාරං උපට්ඨපෙථාති අත්ථො. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

235. In the fifth discourse: `adhisīlesu` means in the five precepts. `Dhammadassane niveseti` means one establishes them in the seeing of the Dhamma of the Four Noble Truths. `Arahaggataṃ` means concerning the Triple Gem, which is worthy of all offerings; the meaning is, 'You should establish reverence for the three objects.' The sixth is clear in meaning.

7. දුතියඅවණ්ණාරහසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Second Discourse on One Not Deserving Blame

237. සත්තමෙ [Pg.84] ආවාසපලිගෙධීති ආවාසං බලවගිද්ධිවසෙන ගිලිත්වා විය ඨිතො. සෙසං සබ්බං උත්තානමෙවාති.

237. In the seventh discourse: `āvāsapaligedhī` means one who stands as if having swallowed the dwelling by way of strong greed. All the rest is clear in meaning.

ආවාසිකවග්ගො චතුත්ථො.

The Chapter on Residents, the Fourth.

(25) 5. දුච්චරිතවග්ගො

(25) 5. The Chapter on Wrongdoing

1. පඨමදුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Discourse on Wrongdoing

241. පඤ්චමස්ස පඨමෙ දුච්චරිතෙ සුචරිතෙති ඉදං අභෙදතො වුත්තං, කායදුච්චරිතෙතිආදි කායද්වාරාදීනං වසෙන භෙදතො. සද්ධම්මාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො. අසද්ධම්මෙති අකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අස්සද්ධම්මෙ.

241. In the first discourse of the fifth chapter, 'misconduct' and 'good conduct' are stated undifferentiatedly, while 'bodily misconduct' and so on are differentiated according to the bodily door and so on. 'True Dhamma' means the Dhamma consisting of the ten wholesome courses of action. 'False Dhamma' means the non-Dhamma designated as the unwholesome courses of action.

9. සිවථිකසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Discourse on the Charnel Ground

249. නවමෙ සිවථිකායාති සුසානෙ. ආරොදනාති ආරොදනට්ඨානං. අසුචිනාති ජිගුච්ඡනීයෙන.

249. In the ninth discourse: `sivathikāya` means in a cemetery. `Ārodanā` means a place of lamentation. `Asucinā` means by that which is repulsive.

10. පුග්ගලප්පසාදසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Discourse on Confidence in a Person

250. දසමෙ පුග්ගලප්පසාදෙති එකපුග්ගලස්මිං උප්පන්නප්පසාදෙ. අන්තෙ නිසීදාපෙතීති භික්ඛූනං ආසනපරියන්තෙ නිසීදාපෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

250. In the tenth discourse, 'confidence in a person' means confidence that has arisen in a single individual. 'He makes him sit at the end' means he has him sit at the edge of the monks' seating. The rest is clear in meaning everywhere.

දුච්චරිතවග්ගො පඤ්චමො.

The Chapter on Wrongdoing, the Fifth.

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The Fifth Fifty is concluded.

(26) 6. උපසම්පදාවග්ගො

(26) 6. The Chapter on Full Ordination

1-3. උපසම්පාදෙතබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

1-3. Explanation of the Discourses Beginning with 'One to be Fully Ordained'

251-253. ඡට්ඨස්ස [Pg.85] පඨමෙ උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා උපසම්පාදෙතබ්බං. දුතියෙ නිස්සයො දාතබ්බොති ආචරියෙන හුත්වා නිස්සයො දාතබ්බො. තතියෙ සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා සාමණෙරො ගහෙතබ්බො. ඉති ඉමානි තීණිපි සුත්තානි පඨමබොධියං ඛීණාසවවසෙන වුත්තානි. චතුත්ථාදීනි අනුපදවණ්ණනාතො උත්තානත්ථානෙව.

In the first discourse of the sixth fifty, 'one should be fully ordained' means one should be given full ordination by a preceptor. In the second, 'dependence should be given' means dependence should be given by a teacher. In the third, 'a novice should be attended to' means a novice should be accepted by a preceptor. Thus, these three discourses were spoken at the time of the First Awakening with reference to those whose taints are destroyed. The fourth and following are clear in meaning from the word-by-word explanation.

1. සම්මුතිපෙය්‍යාලාදිවණ්ණනා

1. Explanation of the Repetition Series on Appointment, etc.

272. භත්තුද්දෙසකාදීනං විනිච්ඡයකථා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 325) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බාති. සම්මතො න පෙසෙතබ්බොති පකතියා සම්මතො ‘‘ගච්ඡ භත්තානි උද්දිසාහී’’ති න පෙසෙතබ්බො.

272. The discussion on the determination of the alms-meal appointer, etc., should be understood according to the method stated in the Samantapāsādikā Vinaya Commentary (Cūḷavagga Commentary 325). 'One who is appointed should not be sent' means one who is appointed in the usual way should not be sent with the instruction, 'Go and announce the meal.'

273-285. සාටියග්ගාහාපකොති වස්සිකසාටිකාය ගාහාපකො. පත්තග්ගාහාපකොති ‘‘යො ච තස්සා භික්ඛුපරිසාය පත්තපරියන්තො, සො තස්ස භික්ඛුනො පදාතබ්බො’’ති එත්ථ වුත්තපත්තග්ගාහාපකො.

'The robe allotter' is one who allots the rainy-season robe. 'The bowl allotter' refers to the one mentioned here: 'Whatever is the bowl portion of that community of monks, that should be given to that monk.'

293-302. ආජීවකොති නග්ගපරිබ්බාජකො. නිගණ්ඨොති පුරිමභාගප්පටිච්ඡන්නො. මුණ්ඩසාවකොති නිගණ්ඨසාවකො. ජටිලකොති තාපසො. පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. මාගණ්ඩිකාදයොපි තිත්ථියා එව. එතෙසං පන සීලෙසු පරිපූරකාරිතාය අභාවෙන සුක්කපක්ඛො න ගහිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

'An Ājīvaka' is a naked wanderer. 'A Nigaṇṭha' is one who covers the forepart. 'A Muṇḍasāvaka' is a disciple of a Nigaṇṭha. 'A Jaṭila' is an ascetic. 'A Paribbājaka' is a clothed wanderer. Māgaṇḍika and others are also sectarians. However, because of the lack of complete fulfillment in their virtues, the bright side is not taken. The rest here is evident.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

The Commentary to the Aṅguttara Nikāya, the Manorathapūraṇī

පඤ්චකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Book of Fives is concluded.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

In the Numerical Discourses

ඡක්කනිපාත-අට්ඨකථා

The Commentary to the Book of the Sixes

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. The First Fifty

1. ආහුනෙය්‍යවග්ගො

1. The Section on Those Worthy of Offerings

1. පඨමආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Discourse on Those Worthy of Offerings

1. ඡක්කනිපාතස්ස [Pg.87] පඨමෙ ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූති, භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. නෙව සුමනො හොති න දුම්මනොති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගසහගතෙන සොමනස්සෙන සුමනො වා අනිට්ඨාරම්මණෙ දොසසහගතෙන දොමනස්සෙන දුම්මනො වා න හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති මජ්ඣත්තාරම්මණෙ අසමපෙක්ඛනෙන අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකභාවං අනාපජ්ජිත්වා සතො සම්පජානො හුත්වා ආරම්මණෙ මජ්ඣත්තො විහරති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරො කථිතො.

In the first [discourse] of the Book of the Sixes, 'here, monks, a monk' means, monks, a monk in this dispensation. 'He is neither pleased nor displeased' means he is not pleased with a desirable object through joy accompanied by greed, nor is he displeased with an undesirable object through displeasure accompanied by aversion. 'He dwells equanimous, mindful, and clearly comprehending' means that, not having fallen into a state of equanimity through the equanimity of ignorance by not properly regarding a neutral object, he dwells balanced towards the object, being mindful and clearly comprehending. In this discourse, the constant dwelling of one whose taints are destroyed is taught.

2. දුතියආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

2. Explanation of the Second Discourse on Those Worthy of Offerings

2-4. දුතියෙ අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානෙව. ආසවානං ඛයා අනාසවන්ති ආසවානං ඛයෙන අනාසවං, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං විය අභාවෙනාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤා පටිපාටියා කථිතා. තතියචතුත්ථෙසු ඛීණාසවො කථිතො.

2–4. In the second [discourse], the phrases ‘various kinds of psychic power’ and so forth are as stated in the Visuddhimagga. The phrase ‘taintless through the destruction of the taints’ means taintless through the destruction of the taints, not through their absence, as in the case of eye-consciousness and so forth. In this discourse, the sequence of the direct knowledges of one whose taints are destroyed is taught. In the third and fourth [discourses], one whose taints are destroyed is discussed.

5-7. ආජානීයසුත්තත්තයවණ්ණනා

5–7. Explanation of the Three Discourses on the Thoroughbreds

5-7. පඤ්චමෙ අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. ඛමොති අධිවාසකො. රූපානන්ති රූපාරම්මණානං. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. ඡට්ඨෙ බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. සත්තමෙ ජවසම්පන්නොති පදජවෙන සම්පන්නො.

5–7. In the fifth [discourse], ‘with limbs’ means with limbs that are qualities. ‘Enduring’ means one who endures. ‘Of forms’ means of objects of form. ‘Perfect in appearance’ means endowed with beauty of body. In the sixth [discourse], ‘perfect in strength’ means endowed with strength of body. In the seventh [discourse], ‘perfect in speed’ means endowed with speed of foot.

8-9. අනුත්තරියසුත්තාදිවණ්ණනා

8–9. Explanation Beginning with the Discourse on the Unsurpassable

8-9. අට්ඨමෙ අනුත්තරියානීති අඤ්ඤෙන උත්තරිතරෙන රහිතානි නිරුත්තරානි. දස්සනානුත්තරියන්ති රූපදස්සනෙසු අනුත්තරං. එස නයො සබ්බපදෙසු[Pg.88]. හත්ථිරතනාදීනඤ්හි දස්සනං න දස්සනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන දසබලස්ස වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වා කසිණඅසුභනිමිත්තාදීනං වා අඤ්ඤතරස්ස දස්සනං දස්සනානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණකථාසවනං න සවනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන තිණ්ණං වා රතනානං ගුණකථාසවනං තෙපිටකබුද්ධවචනසවනං වා සවනානුත්තරියං නාම. මණිරතනාදීනං ලාභො න ලාභානුත්තරියං, සත්තවිධඅරියධනලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම. හත්ථිසිප්පාදිසික්ඛනං න සික්ඛානුත්තරියං, සික්ඛාත්තයස්ස පූරණං පන සික්ඛානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං පාරිචරියා න පාරිචරියානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං පාරිචරියා පාරිචරියානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණානුස්සරණං න අනුස්සතානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං ගුණානුස්සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම. ඉති ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි. නවමෙ බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධගුණාරම්මණා සති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

1. 8–9. In the eighth [discourse], ‘the unsurpassed’ means those things that are without a superior, lacking anything higher. ‘Unsurpassable seeing’ means the unsurpassed among sights. This principle applies in all instances. For example, seeing treasures such as elephants is not unsurpassable seeing, but for one with unwavering faith and affection, seeing the Ten-Powered One, the Saṅgha of bhikkhus, or any object among such things as a kasiṇa-sign or an asubha-sign, is called unsurpassable seeing. Hearing praise of nobles and so forth is not unsurpassable hearing, but for one with unwavering faith and affection, hearing praise of the Three Jewels or hearing the word of the Buddha in the Tipiṭaka is called unsurpassable hearing. Gaining treasures such as jewels is not unsurpassable gain, but gaining the seven kinds of noble wealth is called unsurpassable gain. Learning skills such as elephant-craft is not unsurpassable training, but fulfilling the threefold training is called unsurpassable training. Serving nobles and so forth is not unsurpassable service, but serving the Three Jewels is called unsurpassable service. Recalling the virtues of nobles and so forth is not unsurpassable recollection, but recalling the virtues of the Three Jewels is called unsurpassable recollection. Thus, these six unsurpassed things, both mundane and supramundane, have been taught. In the ninth [discourse], ‘mindfulness of the Buddha’ means mindfulness that has the qualities of the Buddha as its object. This same principle applies to the remaining terms.

10. මහානාමසුත්තවණ්ණනා

10. Explanation of the Mahānāma Sutta

10. දසමෙ මහානාමොති දසබලස්ස චූළපිතු පුත්තො එකො සක්‍යරාජා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා දාසපරිජනපරිවුතො ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා යත්ථ සත්ථා, තත්ථ අගමාසි. අරියඵලං අස්ස ආගතන්ති ආගතඵලො. සික්ඛාත්තයසාසනං එතෙන විඤ්ඤාතන්ති විඤ්ඤාතසාසනො. ඉති අයං රාජා ‘‘සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡාමී’’ති පුච්ඡන්තො එවමාහ.

1. In the tenth [discourse], Mahānāma is a certain Sakyan king, the son of the Ten-Powered One’s younger paternal uncle. As for the phrase, ‘He approached the Blessed One,’ it means: having eaten his morning meal, surrounded by an entourage of servants, and having caused perfumes, garlands, and so on to be taken, he went to where the Teacher was. ‘The noble fruit has come to him,’ thus he is called āgataphala (one to whom the fruit has come). ‘The teaching of the threefold training has been understood by him,’ thus he is called viññātasāsana (one who has understood the teaching). Thus this king, intending, ‘I shall ask about the dependent dwelling of a stream-enterer,’ and wishing to ask, spoke thus.

නෙවස්ස රාගපරියුට්ඨිතන්ති න උප්පජ්ජමානෙන රාගෙන උට්ඨහිත්වා ගහිතං. උජුගතන්ති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානෙ උජුකමෙව ගතං. තථාගතං ආරබ්භාති තථාගතගුණෙ ආරබ්භ. අත්ථවෙදන්ති අට්ඨකථං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මවෙදන්ති පාළිං නිස්සාය උප්පන්නං පීතිපාමොජ්ජං. ධම්මූපසඤ්හිතන්ති පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච නිස්සාය උප්පන්නං. පමුදිතස්සාති දුවිධෙන පාමොජ්ජෙන පමුදිතස්ස. පීති ජායතීති පඤ්චවිධා පීති නිබ්බත්තති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායො ච කරජකායො ච දරථපටිප්පස්සද්ධියා පටිප්පස්සම්භති. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපිතං හොති. විසමගතාය පජායාති රාගදොසමොහවිසමගතෙසු සත්තෙසු. සමප්පත්තොති සමං උපසමං පත්තො හුත්වා. සබ්‍යාපජ්ඣායාති සදුක්ඛාය. ධම්මසොතං [Pg.89] සමාපන්නොති විපස්සනාසඞ්ඛාතං ධම්මසොතං සමාපන්නො. බුද්ධානුස්සතිං භාවෙතීති බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති මහානාමො සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුච්ඡි. සත්ථාපිස්ස තමෙව කථෙසි. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපන්නොව කථිතොති.

1. ‘Not obsessed by lust’ means not seized by arising lust. ‘Gone straight’ means gone straight indeed in the meditation subject of recollection of the Buddha. ‘Concerning the Tathāgata’ means having taken the virtues of the Tathāgata as an object. ‘Meaning-inspired joy’ means the joy and gladness that has arisen relying on the commentary. ‘Dhamma-inspired joy’ means the joy and gladness that has arisen relying on the Pāli text. ‘Connected with the Dhamma’ means that which has arisen relying on both the Pāli and the commentary. ‘For one who is gladdened’ means for one who is gladdened by the twofold gladness. ‘Joy arises’ means the fivefold joy is produced. ‘The body becomes tranquil’ means both the mental body and the physical body are calmed by the calming of distress. ‘Happiness’ means bodily and mental happiness. ‘Becomes concentrated’ means it becomes well-placed on the object. ‘Among a generation that has gone to the uneven’ means among beings who have gone to the uneven through lust, hatred, and delusion. ‘Having attained evenness’ means having reached calm. ‘With affliction’ means with suffering. ‘Having entered the stream of Dhamma’ means having entered the stream of Dhamma called insight. ‘He develops recollection of the Buddha’ means he cultivates and increases the meditation subject of recollection of the Buddha. In this way, the meaning should be understood everywhere. Thus, Mahānāma asked about the dependent dwelling of a stream-enterer, and the Teacher also explained that very thing to him. Thus, in this sutta, only the stream-enterer is spoken of.

ආහුනෙය්‍යවග්ගො පඨමො.

1. The First Chapter on Those Worthy of Offerings.

2. සාරණීයවග්ගො

2. The Chapter on Amiability

1. පඨමසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the First Discourse on Amiability

11. දුතියස්ස පඨමෙ සාරණීයාති සරිතබ්බයුත්තකා. මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තෙන චිත්තෙන කාතබ්බං කායකම්මං. වචීකම්මමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි ච පන භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි, ගිහීසුපි ලබ්භන්ති. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තෙන චිත්තෙන ආභිසමාචාරිකධම්මපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං, පත්තපටිග්ගහණං, ආසනපඤ්ඤාපනං, අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම.

11. In the first sutta of the second chapter, sāraṇīyā means 'things that should be remembered.' 'Loving bodily action' is bodily action to be done with a mind associated with loving-kindness. This same method applies also to verbal and mental actions. Furthermore, these actions are presented in connection with monks, but they are also found among laypeople. For monks, the fulfillment of the duties of proper conduct with a mind associated with loving-kindness is called 'loving bodily action.' For laypeople, actions such as going for the purpose of venerating a cetiya, venerating the Bodhi tree, or inviting the Saṅgha; seeing monks who have entered the village for alms and going out to meet them, taking their bowls, preparing a seat, and accompanying them on their way—such actions are called 'loving bodily action.'

භික්ඛූනං මෙත්තෙන චිත්තෙන ආචාරපණ්ණත්තිසික්ඛාපනං, කම්මට්ඨානකථනං, ධම්මදෙසනා, තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලාපුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤාපෙථ, පානීයං උපට්ඨාපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිවචනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම.

For monks, with a mind of loving-kindness, the laying down of training rules regarding conduct, the explaining of meditation subjects, the teaching of the Dhamma, and the word of the Buddha which is the Tipiṭaka—this is called 'loving verbal action.' For laypeople, at the time of saying such things as: ‘Let us go to venerate the cetiya; let us go to venerate the Bodhi tree; let us listen to the Dhamma; let us make offerings of lamps, garlands, and flowers; let us undertake and practice the three kinds of good conduct; let us give ticket-food and so on; let us give the rains-residence cloth; today let us give the four requisites to the Saṅgha; having invited the Saṅgha, prepare the edibles and so on; arrange the seats; set up the water; go out to meet the Saṅgha and bring them; having seated them on the prepared seats, with enthusiasm, perform the services’—this is called 'loving verbal action.'

භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි ච කත්වා විවිත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති [Pg.90] චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ඣා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

For monks, rising early in the morning, attending to the body, performing duties such as those in the cetiya courtyard, and then sitting in a secluded place and thinking, ‘May the monks in this monastery be happy, free from enmity, and free from affliction’—this is called 'loving mental action.' For laypeople, thinking, ‘May the venerable sirs be happy, free from enmity, and free from affliction’—this is called 'loving mental action.'

ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච. තත්ථ නවකානං චීවරකම්මාදීසු සහායභාවගමනං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම, ථෙරානං පන පාදධොවනදානාදිභෙදං සබ්බම්පි සාමීචිකම්මං සම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. උභයෙහිපි දුන්නික්ඛිත්තානං දාරුභණ්ඩාදීනං තෙසු අවඤ්ඤං අකත්වා අත්තනා දුන්නික්ඛිත්තානං විය පටිසාමනං පරම්මුඛා මෙත්තං කායකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො’’ති එවං පග්ගය්හ වචනං සම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. විහාරෙ අසන්තං පන පටිපුච්ඡන්තස්ස ‘‘කහං අම්හාකං දෙවත්ථෙරො, කහං අම්හාකං තිස්සත්ථෙරො, කදා නු ඛො ආගමිස්සතී’’ති එවං මමායනවචනං පරම්මුඛා මෙත්තං වචීකම්මං නාම. මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානි පන නයනානි උම්මීලෙත්වා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනං සම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ‘‘දෙවත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරො අරොගො හොතු අප්පාබාධො’’ති සමන්නාහරණං පරම්මුඛා මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

‘Openly and in secret’ means both in their presence and in their absence. Among these, for junior monks, becoming a companion in tasks such as robe-making is called 'loving bodily action in their presence.' For senior monks, all respectful service of various kinds, such as giving water for washing the feet, is called 'loving bodily action in their presence.' For both groups, when wooden articles and so on have been badly placed, putting them away properly without contempt for those monks, as if one were putting away one's own badly placed things, is called 'loving bodily action in their absence.' Speaking in praise, saying, ‘Devatthera, Tissatthera,’ is called 'loving verbal action in their presence.' When asking about a monk who is not in the monastery, speech showing endearment, such as, ‘Where is our Devatthera? Where is our Tissatthera? When will he come?’ is called 'loving verbal action in their absence.' Opening the eyes, which are softened by the glue of loving-kindness and affection, and looking with a serene face is called 'loving mental action in their presence.' Directing the mind, thinking, ‘May Devatthera and Tissatthera be healthy and have few ailments,’ is called 'loving mental action in their absence.'

ලාභාති චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා. ධම්මිකාති කුහනාදිභෙදං මිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන භික්ඛාචරියවත්තෙන උප්පන්නා. අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පීති පච්ඡිමකොටියා පත්තපරියාපන්නං පත්තස්ස අන්තොගතං ද්වත්තිකටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි. අප්පටිවිභත්තභොගීති එත්ථ ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාම ආමිසපටිවිභත්තං පන පුග්ගලපටිවිභත්තඤ්ච. තත්ථ ‘‘එත්තකං දස්සාමි, එත්තකං න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන පටිවිභජනං ආමිසපටිවිභත්තං නාම. ‘‘අසුකස්ස දස්සාමි, අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන විභජනං පන පුග්ගලපටිවිභත්තං නාම. තදුභයම්පි අකත්වා යො අප්පටිවිභත්තං භුඤ්ජති, අයං අප්පටිවිභත්තභොගී නාම. සීලවන්තෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභොගීති එත්ථ සාධාරණභොගිනො ඉදං ලක්ඛණං – යං යං පණීතං ලභති, තං තං නෙව ලාභෙනලාභං-නිජිගීසනතාමුඛෙන ගිහීනං දෙති, න අත්තනා පරිභුඤ්ජති, පටිග්ගණ්හන්තො ච ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූ’’ති ගහෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං සඞ්ඝසන්තකං විය පස්සති.

Gains means requisites such as robes and so forth that have been obtained. 'Righteously' means that they are obtained through the practice of going for alms according to the Dhamma and with fairness, having avoided wrong livelihood of various kinds such as deceit. 'Even just what fits into the bowl' means, at the lowest limit, what is contained in the bowl, what has gone inside the bowl, even just the amount of two or three spoonfuls of alms-food. Herein, regarding 'one who partakes without dividing,' there are two kinds of division: division of material things and division of persons. Among these, dividing with the thought, 'I will give this much, I will not give that much,' is called division of material things. And dividing with the thought, 'I will give to this person, I will not give to that person,' is called division of persons. Whoever, without making both of these two divisions, partakes, is called 'one who partakes without dividing.' Herein, regarding 'one who partakes in common with virtuous fellow practitioners,' this is the characteristic of one who partakes in common: whatever excellent thing one obtains, one neither gives it to householders with the primary motive of desiring to overcome another's gain with one's own gain, nor does one partake of it oneself. And when accepting, having taken it with the thought 'Let it be in common with the Saṅgha,' one regards it as if it were the property of the Saṅgha, to be partaken of after striking the bell.

ඉමං පන සාරණීයධම්මං කො පූරෙති, කො න පූරෙති? දුස්සීලො තාව න පූරෙති. න හි තස්ස සන්තකං සීලවන්තා ගණ්හන්ති. පරිසුද්ධසීලො පන [Pg.91] වත්තං අඛණ්ඩෙන්තො පූරෙති. තත්‍රිදං වත්තං – යො හි ඔදිස්සකං කත්වා මාතු වා පිතු වා ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා දෙති, සො දාතබ්බං දෙති. සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති, පලිබොධජග්ගනං නාම හොති. සාරණීයධම්මො හි මුත්තපලිබොධස්ස වට්ටති. තෙන පන ඔදිස්සකං දෙන්තෙන ගිලානගිලානුපට්ඨාකආගන්තුකගමිකානඤ්චෙව නවපබ්බජිතස්ස ච සඞ්ඝාටිපත්තග්ගහණං අජානන්තස්ස දාතබ්බං. එතෙසං දත්වා අවසෙසං ථෙරාසනතො පට්ඨාය ථොකං ථොකං අදත්වා යො යත්තකං ගණ්හාති, තස්ස තත්තකං දාතබ්බං. අවසිට්ඨෙ අසති පුන පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය යං යං පණීතං, තං තං දත්වා සෙසං භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වචනතො දුස්සීලස්ස අදාතුම්පි වට්ටති.

Now, who fulfills this principle of amiability, and who does not? Firstly, an immoral one does not fulfill it. Indeed, the virtuous do not accept what belongs to him. But one of pure virtue fulfills it, not breaking the observance. Herein, this is the observance: Whoever, having designated something, gives it to his mother, or father, or teachers, preceptors, and so on, he gives what should be given. But for him, it is not the principle of amiability; it is called 'attending to an impediment.' Indeed, the principle of amiability is suitable for one who is free from impediments. But by that one giving a designated thing, it should be given to the sick, to the one attending the sick, to a visitor, to one departing, and to a newly ordained one who does not know how to take the outer robe and bowl. After giving to these, as for the remainder, starting from the seat of the elders, one should not give it out in small portions; whatever amount someone takes, that much should be given to them. If there is no remainder, having gone for alms again, starting from the seat of the elders, having given whatever is excellent, the rest should be consumed. Because of the statement 'with the virtuous,' it is also permissible not to give to an immoral person.

අයං පන සාරණීයධම්මො සුසික්ඛිතාය පරිසාය සුපූරො හොති, සුසික්ඛිතාය හි පරිසාය යො අඤ්ඤතො ලභති, සො න ගණ්හාති. අඤ්ඤතො අලභන්තොපි පමාණයුත්තමෙව ගණ්හති, න අතිරෙකං. අයං පන සාරණීයධම්මො එවං පුනප්පුනං පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං ලද්ධං දෙන්තස්සාපි ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරෙති, න තතො ඔරං. සචෙ හි ද්වාදසමෙ වස්සෙ සාරණීයධම්මපූරකො පිණ්ඩපාතපූරං පත්තං ආසනසාලායං ඨපෙත්වා න්හායිතුං ගච්ඡති, සඞ්ඝත්ථෙරො ච ‘‘කස්සෙසො පත්තො’’ති වත්වා ‘‘සාරණීයධම්මපූරකස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආහරථ න’’න්ති සබ්බං පිණ්ඩපාතං විචාරෙත්වාව භුඤ්ජිත්වා රිත්තපත්තං ඨපෙති. අථ ඛො සො භික්ඛු රිත්තපත්තං දිස්වා ‘‘මය්හං අසෙසෙත්වාව පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙති, සාරණීයධම්මො භිජ්ජති, පුන ද්වාදස වස්සානි පූරෙතබ්බො හොති. තිත්ථියපරිවාසසදිසො හෙස, සකිං ඛණ්ඩෙ ජාතෙ පුන පූරෙතබ්බොව. යො පන ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ, යස්ස මෙ පත්තගතං අනාපුච්ඡාව සබ්‍රහ්මචාරී පරිභුඤ්ජන්තී’’ති සොමනස්සං ජනෙති, තස්ස පුණ්ණො නාම හොති.

Furthermore, this principle of amiability is easy to fulfill in a well-trained assembly. Indeed, in a well-trained assembly, one who receives from elsewhere does not take; and one who does not receive from elsewhere takes only a suitable amount, not in excess. Moreover, this principle of amiability is fulfilled in twelve years, and not less, even for one who repeatedly goes for alms in this way and gives whatever he obtains. For if, in the twelfth year, the monk fulfilling the principle of amiability places his bowl filled with alms-food in the dining hall and goes to bathe, and the elder of the Saṅgha, having asked, 'Whose bowl is this?' and having been told, 'It belongs to the one fulfilling the principle of amiability,' says, 'Bring it,' and then, having apportioned all the alms-food, partakes of it and leaves the bowl empty; and if that monk, upon seeing the empty bowl, gives rise to displeasure, thinking, 'They have partaken of it without leaving any for me,' the principle of amiability is broken. It must be fulfilled again for twelve years. For this is similar to the probation of the sectarians: once it is broken, it must be fulfilled again. But for one who generates joy, thinking, 'A gain it is for me! Well-gained it is for me, that my fellow practitioners partake of what is in my bowl without asking!'—for him, it is called 'fulfilled'.

එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්ස පන නෙව ඉස්සා න මච්ඡරියං හොති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, සුලභපච්චයො. පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානම්පි න ඛීයති, භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං ලභති, භයෙ වා ඡාතකෙ වා පත්තෙ දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති.

Furthermore, for one who has thus fulfilled the principle of amiability, there is neither envy nor stinginess. He is dear to human beings and dear to non-human beings, and his requisites are easy to obtain. What has gone into his bowl, even when being given away, is not exhausted. In a place where goods are to be distributed, he obtains the best portion. When he encounters danger or famine, deities become solicitous.

තත්‍රිමානි [Pg.92] වත්ථූනි – සෙනගිරිවාසී තිස්සත්ථෙරො කිර මහාගිරිගාමං උපනිස්සාය වසති, පඤ්ඤාස මහාථෙරා නාගදීපං චෙතියවන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා ගිරිගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා නික්ඛමිංසු. ථෙරො පවිසන්තො තෙ දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘ලද්ධං, භන්තෙ’’ති? විචරිම්හා, ආවුසොති. සො අලද්ධභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති. මයං, ආවුසො, පඤ්ඤාස ජනා පත්තතෙමනමත්තම්පි න ලභිම්හාති. භන්තෙ, නෙවාසිකා නාම පටිබලා හොන්ති, අලභන්තාපි භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං ජානන්තීති. ථෙරා ආගමෙසුං. ථෙරො ගාමං පාවිසි. ධුරගෙහෙයෙව මහාඋපාසිකා ඛීරභත්තං සජ්ජෙත්වා ථෙරං ඔලොකයමානා ඨිතා ථෙරස්ස ද්වාරං සම්පත්තස්සෙව පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. සො තං ආදාය ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති සඞ්ඝත්ථෙරං ආහ. ථෙරො ‘‘අම්හෙහි එත්තකෙහි කිඤ්චි න ලද්ධං, අයං සීඝමෙව ගහෙත්වා ආගතො, කිං නු ඛො’’ති සෙසානං මුඛං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකනාකාරෙනෙව ඤත්වා, ‘‘භන්තෙ, ධම්මෙන සමෙන ලද්ධො, නික්කුක්කුච්චා ගණ්හථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය සබ්බෙසං යාවදත්ථං දත්වා අත්තනාපි යාවදත්ථං භුඤ්ජි.

Herein are these stories: It is said that the elder Tissa, a resident of Senagiri, lived near Mahāgirigāma. Fifty great elders, while going to Nāgadīpa to pay homage to the shrine, went for alms in Girigāma but, having obtained nothing, they departed. The elder, upon entering, saw them and asked, 'Venerable sirs, was anything obtained?' 'We wandered, friend,' they replied. Knowing they had obtained nothing, he said, 'Venerable sirs, please wait here until I return.' They replied, 'Friend, we are fifty persons and did not obtain even enough to moisten a bowl.' He said, 'Venerable sirs, resident monks are capable; even when not receiving, they know the customary alms-round path.' The elders waited. The elder entered the village. At the very first house, a great laywoman had prepared milk-rice and was standing watching for the elder. As soon as the elder reached the door, she filled his bowl and gave it to him. Taking it, he went to the elders and said to the elder of the Saṅgha, 'Venerable sirs, please take this.' The elder of the Saṅgha looked at the faces of the others, thinking, 'So many of us have obtained nothing, yet this one has returned quickly with this. What can this be?' The elder Tissa, knowing by their very manner of looking, said, 'Venerable sirs, this was obtained righteously and fairly. Take it without hesitation.' Then, starting from the first, he gave to all of them as much as they wished, and he himself also partook as much as he wished.

අථ නං භත්තකිච්චාවසානෙ ථෙරා පුච්ඡිංසු – ‘‘කදා, ආවුසො, ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣී’’ති? නත්ථි මෙ, භන්තෙ, ලොකුත්තරධම්මොති. ඣානලාභීසි, ආවුසොති. එතම්පි, භන්තෙ, නත්ථීති? නනු, ආවුසො, පාටිහාරියන්ති. සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො, තස්ස මෙ පූරිතකාලතො පට්ඨාය සචෙපි භික්ඛුසතසහස්සං හොති, පත්තගතං න ඛීයතීති. සාධු සාධු, සප්පුරිස, අනුච්ඡවිකමිදං තුය්හන්ති. ඉදං තාව පත්තගතං න ඛීයතීති එත්ථ වත්ථු.

Then, after the meal, the elders asked him, “Friend, when did you penetrate the supramundane Dhamma?” “Venerable sirs, I have no supramundane Dhamma.” “Are you an attainer of jhāna, friend?” “This too, venerable sirs, I do not have.” “Surely, friend, this must be a miraculous power?” “Venerable sirs, I have fulfilled the principle of amiability. From the time I fulfilled this, even if there were a hundred thousand monks, the almsfood in my bowl would not be exhausted.” “Good, good, noble one, this is fitting for you.” This, to begin with, is the story concerning 'what has gone into the bowl is not exhausted'.

අයමෙව පන ථෙරො චෙතියපබ්බතෙ ගිරිභණ්ඩමහාපූජාය දානට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං දානෙ කිං වරභණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡි. ද්වෙ සාටකා, භන්තෙති. එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තීති? තං සුත්වා අමච්චො රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘එකො දහරො එවං වදතී’’ති. ‘‘දහරස්ස එවං චිත්තං, මහාථෙරානං පන සුඛුමසාටකා [Pg.93] වට්ටන්තී’’ති වත්වා ‘‘මහාථෙරානං දස්සාමී’’ති ඨපෙසි. තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝෙ පටිපාටියා ඨිතෙ දෙන්තස්ස මත්ථකෙ ඨපිතාපි තෙ සාටකා හත්ථං නාරොහන්ති, අඤ්ඤෙව ආරොහන්ති. දහරස්ස දානකාලෙ පන හත්ථං ආරුළ්හා. සො තස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා අමච්චස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා දහරං නිසීදාපෙත්වා දානං දත්වා සඞ්ඝං විස්සජ්ජෙත්වා දහරස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘කදා, භන්තෙ, ඉමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්ථා’’ති ආහ. සො පරියායෙනපි අසන්තං අවදන්තො ‘‘නත්ථි මය්හං, මහාරාජ, ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. නනු, භන්තෙ, පුබ්බෙව අවචුත්ථාති. ආම, මහාරාජ, සාරණීයධම්මපූරකො අහං, තස්ස මෙ ධම්මස්ස පූරිතකාලතො පට්ඨාය භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති. ‘‘සාධු සාධු, භන්තෙ, අනුච්ඡවිකමිදං තුම්හාක’’න්ති වත්වා පක්කාමි. ඉදං භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති එත්ථ වත්ථු.

Moreover, this same elder went to the donation site during the great offering of goods at Cetiyapabbata and asked, “What is the finest item in this donation?” When told, “Two cloths, venerable sir,” he stated, “These will come to me.” Hearing this, a minister reported to the king, “A young monk speaks thus.” The king, thinking, “Such is the mind of a young one, but fine cloths are fitting for the great elders,” set them aside for the great elders. When the monastic community stood in order and the king was giving, though those cloths were placed on top, they did not come to his hand; only other cloths did. But at the time of giving to the young monk, they ascended to his hand. The king, having placed them in his hand, looked at the minister's face, had the young monk sit down, gave the donation, dismissed the Saṅgha, and then sat near the young monk and asked, “Venerable sir, when did you penetrate this Dhamma?” Not wishing to speak even indirectly of what was not present, the monk replied, “Great king, I have no supramundane Dhamma.” “But, venerable sir, did you not say so before?” “Yes, great king. I am one who has fulfilled the principle of amiability. From the time that principle was fulfilled, in any place where goods are distributed, the finest item comes to me.” “Good, good, venerable sir, this is fitting for you,” the king said and departed. This is the story concerning 'in a place where goods are distributed, he obtains the finest item'.

බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ පන භාතරගාමවාසිනො නාගත්ථෙරියා අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු. ථෙරී පච්චූසසමයෙ ‘‘අතිවිය අප්පනිග්ඝොසො ගාමො, උපධාරෙථ තාවා’’ති දහරභික්ඛුනියො ආහ. තා ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරියා ආරොචෙසුං. සා සුත්වා ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථ, අත්තනො උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරෙසුයෙව යොගං කරොථා’’ති වත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං පාරුපිත්වා අත්තද්වාදසමා ගාමද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ද්වාදසන්නම්පි භික්ඛුනීනං පිණ්ඩපාතං දත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, අඤ්ඤත්ථ මා ගච්ඡථ, නිච්චං ඉධෙව ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. ථෙරියා පන කනිට්ඨභාතා නාගත්ථෙරො නාම අත්ථි. සො ‘‘මහන්තං භයං, න සක්කා යාපෙතුං, පරතීරං ගමිස්සාමී’’ති අත්තද්වාදසමොව අත්තනො වසනට්ඨානා නික්ඛන්තො ‘‘ථෙරිං දිස්වා ගමිස්සාමී’’ති භාතරගාමං ආගතො. ථෙරී ‘‘ථෙරා ආගතා’’ති සුත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං අය්‍යා’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සා ‘‘අජ්ජ එකදිවසං විහාරෙව වසිත්වා ස්වෙ ගමිස්සථා’’ති ආහ. ථෙරා විහාරං අගමිංසු.

Now, due to the danger from the thief Brāhmaṇa Tissa, the residents of Bhātaragāma fled without informing the elder nun Nāgā. At dawn, the elder nun said to the young nuns, “The village is unusually quiet—first, go and investigate.” They went, discovered that everyone had fled, and came back and reported to the elder nun. Hearing this, she said, “Do not worry about their departure. Apply yourselves only to your own recitation, questioning, and wise attention.” Then, at the time for the almsround, she robed herself and, as one of twelve, stood at the village gate under a banyan tree. The deity dwelling in the tree gave almsfood to all twelve nuns and said, “Noble ladies, do not go elsewhere—always come here.” Now, the elder nun had a younger brother, the elder Nāga. He thought, “The danger is great; it is not possible to carry on here. I will go to the other shore.” As one of twelve, he left his dwelling place, thinking, “I will see the elder nun before I go,” and came to Bhātaragāma. Hearing that the elders had come, the elder nun went to them and asked, “What is it, venerable sirs?” He explained the situation. She said, “Stay in the monastery for one day today, and go tomorrow.” The elders went to the monastery.

ථෙරී පුනදිවසෙ රුක්ඛමූලෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති ථෙරී’’ති වත්වා තුණ්හී අට්ඨාසි. ධම්මිකො, තාත, පිණ්ඩපාතො, කුක්කුච්චං අකත්වා පරිභුඤ්ජථාති[Pg.94]. වට්ටිස්සති ථෙරීති? සා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආකාසෙ අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘සත්තතාලමත්තෙ ඨිතම්පි භික්ඛුනීභත්තමෙව ථෙරී’’ති වත්වා ‘‘භයං නාම සබ්බකාලං න හොති, භයෙ වූපසන්තෙ අරියවංසං කථයමානො, ‘භො පිණ්ඩපාතික, භික්ඛුනීභත්තං භුඤ්ජිත්වා වීතිනාමයිත්ථා’ති චිත්තෙන අනුවදියමානො සන්ථම්භිතුං න සක්ඛිස්සාමි, අප්පමත්තා හොථ ථෙරියො’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි.

The next day, the elder nun, having gone for alms at the foot of the tree, approached the elder and said, “Please partake of this almsfood.” The elder, asking, “Will this be proper, elder nun?” remained silent. “The almsfood is righteous, dear brother; partake of it without scruple.” “Will it be proper, elder nun?” She took the bowl and threw it into the air; the bowl remained suspended in the air. The elder said, “Even standing at a height of seven palm trees, it is still a nun's almsfood, elder nun. This danger will not last forever. When the danger has subsided, and I am speaking on the noble lineage, if I am reproached in my mind with the thought, ‘Oh, this alms-goer sustained himself by eating a nun's almsfood,’ I will not be able to remain composed. Be heedful, elder nuns,” and he set out on the path.

රුක්ඛදෙවතාපි ‘‘සචෙ ථෙරො ථෙරියා හත්ථතො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිස්සති, න තං නිවත්තෙස්සාමි. සචෙ න පරිභුඤ්ජිස්සති, නිවත්තෙස්සාමී’’ති චින්තයමානා ඨත්වා ථෙරස්ස ගමනං දිස්වා රුක්ඛා ඔරුය්හ ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති වත්වා පත්තං ගහෙත්වා ථෙරං රුක්ඛමූලංයෙව ආනෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පිණ්ඩපාතං දත්වා කතභත්තකිච්චං පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා ද්වාදස භික්ඛුනියො ද්වාදස ච භික්ඛූ සත්ත වස්සානි උපට්ඨහි. ඉදං දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්තීති එත්ථ වත්ථු. තත්‍ර හි ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි.

The tree-deity also stood there thinking, “If the elder partakes of the almsfood from the elder nun's hand, I will not turn him back. If he does not partake, I will turn him back.” Seeing the elder's departure, she descended from the tree and said, “Venerable sir, give me the bowl.” Taking the bowl, she brought the elder back to the foot of the tree, prepared a seat, and gave him the almsfood. After he had finished his meal, she made him give a promise, and for seven years she attended upon the twelve nuns and the twelve monks. This is the story concerning 'deities take an interest'. Indeed, in that case, the elder nun was one who had fulfilled the qualities conducive to amiability.

අඛණ්ඩානීතිආදීසු යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියං වා කුච්ඡියං වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. යස්ස පන සබ්බෙන සබ්බං අභින්නානි, තස්ස තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි නාම හොන්ති. තානි පනෙතානි තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණතො භුජිස්සානි, බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි, තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා ‘‘ඉදං නාම ත්වං ආපන්නපුබ්බො’’ති කෙනචි පරාමට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච අපරාමට්ඨානි, උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානීති වුච්චන්ති.

Regarding 'unbroken,' and so forth: For any monk whose training rule among the seven groups of offenses is broken at the beginning or at the end, his virtue is called 'broken,' like a cloth cut at the edge. For one whose training rule is broken in the middle, his virtue is called 'pierced,' like a cloth with a hole. For one for whom two or three training rules are broken in succession, his virtue is called 'spotted,' like a cow that has a dissimilar-colored mark of black, red, or the like, on its back or belly. For one for whom training rules are broken intermittently, his virtue is called 'mottled,' like a cow variegated with dissimilar spots. But for one whose training rules are entirely unbroken, those virtues are called 'unbroken,' 'unpierced,' 'unspotted,' and 'unmottled.' Furthermore, these virtues, because they liberate from the state of being a slave to craving and bring about a state of freedom, are called 'liberating.' Because they are praised by the wise, beginning with the Buddha, they are called 'praised by the wise.' Because they are not grasped by craving and views, and because it is impossible for anyone to wrongly assess them by saying, 'You have previously committed this offense,' they are called 'ungrasped.' And because they lead to access concentration or absorption concentration, they are called 'conducive to concentration.'

සීලසාමඤ්ඤගතො [Pg.95] විහරතීති තෙසු තෙසු දිසාභාගෙසු විහරන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමානභාවූපගතසීලො විහරති. සොතාපන්නාදීනඤ්හි සීලං සමුද්දන්තරෙපි දෙවලොකෙපි වසන්තානං අඤ්ඤෙසං සොතාපන්නාදීනං සීලෙන සමානමෙව හොති, නත්ථි මග්ගසීලෙ නානත්තං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

‘He dwells having attained commonality in virtue’ means: he dwells having virtue that has reached a state of sameness with the monks dwelling in those various regions. Indeed, the virtue of stream-enterers and so forth is exactly the same as the virtue of other stream-enterers and so forth who dwell even in the middle of the ocean or in the deva world. There is no difference in the virtue of the path. This was said in reference to that.

යායං දිට්ඨීති මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාදිට්ඨි. අරියාති නිද්දොසා. නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකා. තක්කරස්සාති යො තථාකාරී හොති. දුක්ඛක්ඛයායාති සබ්බදුක්ඛක්ඛයත්ථං. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො හුත්වා විහරතීති.

‘This view’ means: right view associated with the path. ‘Noble’ means: faultless. ‘Leads out’ means: it is emancipating. ‘For one who acts accordingly’ means: for one who acts in that way. ‘For the destruction of suffering’ means: for the purpose of the destruction of all suffering. ‘Having attained commonality of view’ means: having reached a state of same view, he dwells.

2. දුතියසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Discourse on States of Conciliation

12. දුතියෙ යො තෙ ධම්මෙ පූරෙති, තං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියං කරොන්තීති පියකරණා. ගරුං කරොන්තීති ගරුකරණා. සඞ්ගහායාති සඞ්ගණ්හනත්ථාය. අවිවාදායාති අවිවදනත්ථාය. සාමග්ගියාති සමග්ගභාවත්ථාය. එකීභාවායාති එකභාවත්ථාය නින්නානාකරණාය. සංවත්තන්තීති වත්තන්ති පවත්තන්ති.

12. In the second sutta: Whichever monk fulfills those dhammas, they make him dear to his companions in the holy life; therefore, they are called 'endearing.' They make him respected; therefore, they are called 'respect-inspiring.' ‘For cohesion’ means for the purpose of mutual support. ‘For non-dispute’ means for the purpose of not causing disputes. ‘For harmony’ means for the purpose of a state of harmony. ‘For unification’ means for the purpose of a state of oneness, not for creating separateness. ‘They conduce to’ means they exist and they proceed.

3. නිස්සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Nissāraṇīya Sutta

13. තතියෙ නිස්සාරණීයා ධාතුයොති නිස්සරණධාතුයොව. මෙත්තා හි ඛො මෙ චෙතොවිමුත්තීති එත්ථ පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා තිකචතුක්කජ්ඣානිකා මෙත්තාව මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති නාම. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානසදිසා කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨා කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා ආචිතා උපචිතා. සුසමාරද්ධාති සුප්පගුණකරණෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා තිට්ඨති. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති යස්මා අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති, තස්මා ‘‘මා එවං භණී’’ති වත්තබ්බො. යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති යා අයං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, ඉදං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස, බ්‍යාපාදතො නිස්සටාති අත්ථො. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානතො වුට්ඨිතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා ‘‘පුන [Pg.96] බ්‍යාපාදො නත්ථී’’ති තතියඵලෙන නිබ්බානං පස්සති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

13. In the third sutta, 'the elements of escape' are indeed the elements of liberation. Here, in the passage 'the liberation of mind through loving-kindness,' because it is liberated from opposing states, loving-kindness associated with the three-fold and four-fold jhānas is called 'the liberation of mind through loving-kindness.' 'Developed' means increased. 'Made much of' means done again and again. 'Made into a vehicle' means made similar to a vehicle yoked with a thoroughbred horse. 'Made a foundation' means made a basis. 'Steadfastly established' means resolved upon. 'Familiarized' means accumulated and built up from all around. 'Well undertaken' means well commenced by means of making it proficient. 'It remains, having encompassed' means it remains, having pervaded and grasped. 'He should not be spoken to thus' means: because he makes an untrue declaration, he should be told, "Do not speak thus." 'That is, the liberation of mind through loving-kindness' means: whatever this liberation of mind through loving-kindness is, this is the escape from ill will; the meaning is that one has escaped from ill will. As for the one who, having arisen from the three-fold or four-fold jhāna on loving-kindness, contemplates the formations, attains the third path, and sees Nibbāna with the third fruit, thinking, "There is no more ill will," for him, that mind is the utter escape from ill will. By this method, the meaning should be understood in all instances.

අනිමිත්තාචෙතොවිමුත්තීති බලවවිපස්සනා. දීඝභාණකා පන අරහත්තඵලසමාපත්තීති වදන්ති. සා හි රාගනිමිත්තාදීනඤ්චෙව රූපනිමිත්තාදීනඤ්ච නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවා අනිමිත්තාති වුත්තා. නිමිත්තානුසාරීති වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරණසභාවං.

'The signless liberation of mind' is powerful insight. The reciters of the Dīgha Nikāya, however, say it is the attainment of the fruit of Arahantship. Indeed, it is called 'signless' because of the absence of the sign of lust and so on, the sign of form and so on, and the sign of permanence and so on. 'Following after the sign' means having the nature of following after the sign with the distinctions mentioned.

අස්මීති අස්මිමානො. අයමහමස්මීති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අයං නාම අහං අස්මීති. එත්තාවතා අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති. විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලන්ති විචිකිච්ඡාභූතං කථංකථාසල්ලං. මා හෙවන්තිස්ස වචනීයොති සචෙ තෙ පඨමමග්ගවජ්ඣා විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, අරහත්තබ්‍යාකරණං මිච්ඡා හොති, තස්මා ‘‘මා අභූතං ගණ්හී’’ති වාරෙතබ්බො. අස්මීති මානසමුග්ඝාතොති අරහත්තමග්ගො. අරහත්තමග්ගඵලවසෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන අස්මිමානො නත්ථීති අරහත්තමග්ගො ‘‘අස්මීති මානසමුග්ඝාතො’’ති වුත්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අභූතබ්‍යාකරණං නාම කථිතං.

'I am' is the conceit 'I am.' 'I am this' means: 'This being here in the five aggregates, I am.' By this much, Arahantship is declared. 'The dart of doubt, of "how? how?"' is the dart of questioning which is doubt. 'He should not be spoken to thus' means: if for you doubt—which is to be cut off by the first path—should arise, the declaration of Arahantship is mistaken. Therefore, he should be prevented, with the words, "Do not take up what is not real." 'The uprooting of the conceit "I am"' is the path of Arahantship. For when Nibbāna is seen by the power of the fruit of the path of Arahantship, there is again no conceit 'I am'; therefore, the path of Arahantship is called 'the uprooting of the conceit "I am".' Thus, in this sutta, what is called an untrue declaration has been taught.

4. භද්දකසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Bhaddaka Sutta

14. චතුත්ථෙ න භද්දකන්ති න ලද්ධකං. තත්ථ යො හි භීතභීතො මරති, තස්ස න භද්දකං මරණං හොති. යො අපායෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තස්ස න භද්දිකා කාලකිරියා හොති. කම්මාරාමොතිආදීසු ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. විහාරකරණාදිම්හි නවකම්මෙ ආරාමො අස්සාති කම්මාරාමො. තස්මිංයෙව කම්මෙ රතොති කම්මරතො. තදෙව කම්මාරාමතං පුනප්පුනං යුත්තොති අනුයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. එත්ථ ච භස්සන්ති ආලාපසල්ලාපො. නිද්දාති සොප්පං. සඞ්ගණිකාති ගණසඞ්ගණිකා. සා ‘‘එකස්ස දුතියො හොති, ද්වින්නං හොති තතියකො’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බා. සංසග්ගොති දස්සනසවනසමුල්ලාපසම්භොගකායසංසග්ගවසෙන පවත්තො සංසට්ඨභාවො. පපඤ්චොති තණ්හාදිට්ඨිමානවසෙන පවත්තො මදනාකාරසණ්ඨිතො කිලෙසපපඤ්චො. සක්කායන්ති තෙභූමකවට්ටං. සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති හෙතුනා නයෙන සකලවට්ටදුක්ඛස්ස පරිවටුමපරිච්ඡෙදකරණත්ථං. මගොති මගසදිසො. නිප්පපඤ්චපදෙති නිබ්බානපදෙ. ආරාධයීති පරිපූරයි තං සම්පාදෙසීති.

14. In the fourth sutta, `na bhaddakaṃ` means not good. Therein, for one who dies terrified, their death is not good. For one who takes rebirth in a plane of misery, their passing away is not a good death. In `kammārāmo` and so forth, `āramaṇaṃ`, `ārāmo`, and `abhirati` mean delight; this is the meaning. One who has delight in new work, such as constructing a monastery, is a `kammārāmo`. One who delights in that very work is a `kammarato`. One who is repeatedly engaged in that very delight in work is an `anuyutto`. This method should be understood for all terms. And here, `bhassaṃ` means initial talk and repeated talk. `Niddā` means sleeping. `Saṅgaṇikā` means delighting in company. This should be understood by the method of: 'for one there is a second; for two there is a third,' and so on. `Saṃsaggo` is the state of being associated that occurs by way of association through seeing, hearing, conversing together, using things in common, and bodily contact. `Papañco` is the defilement-proliferation which occurs by way of craving, views, and conceit, and is established in the manner of intoxication. `Sakkāyaṃ` is the cycle of the three planes. `Sammā dukkhassa antakiriyāyā` (for the right ending of suffering) means for the purpose of making a boundary known as the end to all the suffering of the cycle, by a proper cause and method. `Mago` means like a deer. `Nippapañcapade` means in the state of Nibbāna. `Ārādhayi` means fulfilled it, accomplished it.

5. අනුතප්පියසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Anutappiya Sutta

15. පඤ්චමෙ [Pg.97] අනුතප්පාති අනුසොචිතබ්බා අනුතාපකාරී. ඉමෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු ගාථාසු ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

15. In the fifth sutta, `anutappā` means one who is to be grieved over, one who causes remorse. In both these suttas and in the verses, the cycle and the ending of the cycle have been taught.

6. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Nakulapitu Sutta

16. ඡට්ඨෙ බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. එතදවොචාති සාමිකස්ස භෙසජ්ජං කත්වා බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තී ඉදානි සීහනාදං නදිත්වා සච්චකිරියාය බ්‍යාධිං වූපසමෙතුං සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එතං ‘‘මා ඛො ත්ව’’න්තිආදිවචනං අවොච. සාපෙක්ඛොති සතණ්හො. න නකුලමාතාති එත්ථ න-කාරො න සක්ඛතීති එවං පරපදෙන යොජෙතබ්බො. සන්ථරිතුන්ති නිච්ඡිද්දං කාතුං, සණ්ඨපෙතුන්ති අත්ථො. වෙණිං ඔලිඛිතුන්ති එළකලොමානි කප්පෙත්වා විජටෙත්වා වෙණිං කාතුං.

16. In the sixth sutta, `bāḷhagilāno` means exceedingly ill. `Etadavoca` means: being unable to pacify the illness by preparing medicine for her husband, she now uttered a bold speech like a lion's roar and, sitting near him, spoke the words beginning with `mā kho tvaṃ` in order to pacify the illness by an act of truth. `Sāpekho` means with craving. In `na nakulamātā`, the letter `na` should be connected with the following word, as in `na sakkhi` (was not able). `Santharituṃ` means to make it without a hole, to establish it; this is the meaning. `Veṇiṃ olikhituṃ` means to prepare and arrange sheep's wool, to clean it, and to make a braid.

අඤ්ඤං ඝරං ගමිස්සතීති අඤ්ඤං සාමිකං ගණ්හිස්සති. සොළස වස්සානි ගහට්ඨකං බ්‍රහ්මචරියං සමාචිණ්ණන්ති ඉතො සොළසවස්සමත්ථකෙ ගහට්ඨබ්‍රහ්මචරියවාසො සමාචිණ්ණො. දස්සනකාමතරාති අතිරෙකෙන දස්සනකාමා. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සීහනාදං නදිත්වා ‘‘ඉමිනා සච්චෙන තව සරීරෙ බ්‍යාධි ඵාසු හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි.

`Aññaṃ gharaṃ gamissati` means she will take another husband. `Soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇaṃ` means that for sixteen years, the noble life of a householder has been well practiced. `Dassanakāmatarā` means exceedingly desirous of seeing. With these three factors, having uttered a lion's roar, she performed an act of truth, saying, 'By this truth, may the illness in your body be eased!'

ඉදානි භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා අත්තනො සීලාදිගුණෙහිපි සච්චකිරියං කාතුං සියා ඛො පන තෙතිආදිමාහ. තත්ථ පරිපූරකාරිනීති සමත්තකාරිනී. චෙතොසමථස්සාති සමාධිකම්මට්ඨානස්ස. ඔගාධප්පත්තාති ඔගාධං අනුප්පවෙසං පත්තා. පතිගාධප්පත්තාති පතිගාධං පතිට්ඨං පත්තා. අස්සාසප්පත්තාති අස්සාසං අවස්සයං පත්තා. වෙසාරජ්ජප්පත්තාති සොමනස්සඤාණං පත්තා. අපරප්පච්චයාති පරප්පච්චයො වුච්චති පරසද්ධා පරපත්තියායනා, තාය විරහිතාති අත්ථො. ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි අත්තනො ගුණෙ ආරබ්භ සච්චකිරියං අකාසි. ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. යාවතාති යත්තිකායො. තාසං අඤ්ඤතරාති තාසං අන්තරෙ එකා. අනුකම්පිකාති හිතානුකම්පිකා. ඔවාදිකාති ඔවාදදායිකා. අනුසාසිකාති අනුසිට්ඨිදායිකා.

Now, having made the Blessed One a witness, in order to perform an act of truth by means of her own virtues such as morality, she spoke the words beginning with `siyā kho pana te`. Therein, `paripūrakārinī` means one who is accustomed to making things complete. `Cetosamathassa` means of the meditation subject of serenity. `Ogādhappattā` means having reached the state of entering. `Patigādhappattā` means having reached establishment. `Assāsappattā` means having reached relief, a state of reliance. `Vesārajjappattā` means having attained knowledge associated with joy. `Aparappaccayā`: faith caused by another is called `parappaccayo`; the meaning is being devoid of that faith which is `parapattiyāyanā` (going by another's report). With these three factors, taking her own virtues such as morality and concentration as object, she performed an act of truth. `Gilānā vuṭṭhito` means having been ill, he arose. `Yāvatā` means however many. `Tāsaṃ aññatarā` means one among them. `Anukampikā` means one who compassionately looks after one's welfare. `Ovādikā` means one who gives exhortation. `Anusāsikā` means one who gives instruction.

7. සොප්පසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Soppa Sutta

17. සත්තමෙ [Pg.98] පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එකීභාවාය ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතො ඵලසමාපත්තිවිහාරතො වුට්ඨිතො. යථාවිහාරන්ති අත්තනො අත්තනො වසනවිහාරං. නවාති පබ්බජ්ජාය නවකා. තෙ පඤ්චසතමත්තා අහෙසුං. කාකච්ඡමානාති කාකසද්දං කරොන්තා දන්තෙ ඛාදන්තා. ථෙරාති ථිරභාවං පත්තා. තෙන නොති තෙන නු. සෙය්‍යසුඛාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව. රට්ඨිකොති යො රට්ඨං භුඤ්ජති. පෙත්තණිකොති යො පිතරා භුත්තානුභුත්තං භුඤ්ජති. සෙනාපතිකොති සෙනාය ජෙට්ඨකො. ගාමගාමණිකොති ගාමභොජකො. පූගගාමණිකොති ගණජෙට්ඨකො. අවිපස්සකො කුසලානං ධම්මානන්ති කුසලානං ධම්මානං අනෙසකො අගවෙසකො හුත්වා. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානන්ති සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං.

17. In the seventh sutta, 'emerged from seclusion' (paṭisallānā vuṭṭhito) means: having arisen from the abiding in the attainment of fruition, from the delight in reflecting on the Dhamma in solitude. 'According to their dwelling' (yathāvihāraṃ) means: to their own respective dwelling. 'New' (navā) means: new by way of ordination. They were five hundred in number. 'Making a cawing sound' (kākacchamānā) means: making a sound like a crow's caw while gnashing their teeth. 'Elders' (therā) means: those who have attained the state of an elder. 'Tena no' means: tena nu. 'The bliss of sleep, etc.' (seyyasukhādīni) has the meaning as stated below. 'A provincial governor' (raṭṭhiko) means: he who enjoys the country. 'An inheritor' (pettaṇiko) means: he who enjoys what was enjoyed and repeatedly enjoyed by his father. 'A commander' (senāpatiko) means: the chief of the army. 'A village headman' (gāmagāmaṇiko) means: one who enjoys a village. 'A guild leader' (pūgagāmaṇiko) means: the chief of a group. 'Not a seer of wholesome states' (avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ) means: being one who does not seek or search for wholesome states. 'Of the states belonging to enlightenment' (bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ) means: of the thirty-seven states belonging to enlightenment.

8. මච්ඡබන්ධසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Macchabandha Sutta

18. අට්ඨමෙ මච්ඡිකන්ති මච්ඡඝාතකං. හත්ථිනා යාතීති හත්ථියායී. පරතොපි එසෙව නයො. වජ්ඣෙති වධිතබ්බෙ. වධායනීතෙති වධාය උපනීතෙ. පාපකෙන මනසාති ලාමකෙන වධකචිත්තෙන. පාළියං පන වධායුපනීතෙති ලිඛන්ති. මාගවිකොති මිගඝාතකො. කො පන වාදො මනුස්සභූතන්ති යො මනුස්සභූතං පාපකෙන මනසා අනුපෙක්ඛති, තස්ස සම්පත්තියා අභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. ඉදං පාපකස්ස කම්මුනො අනිට්ඨඵලභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. යෙසං පන තාදිසං කම්මං කරොන්තානම්පි යසපටිලාභො හොති, තෙසං තං අකුසලං නිස්සාය කුසලං විපච්චතීති වෙදිතබ්බං. තෙන පනස්ස අකුසලකම්මෙන උපහතත්තා විපාකො න චිරට්ඨිතිකො හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ අකුසලපක්ඛොව කථිතො.

18. In the eighth sutta, 'a fisherman' (macchikaṃ) means: a fish-killer. 'He who goes by elephant' (hatthinā yāti) is a `hatthiyāyī`. In the later words also, this is the method. 'To be killed' (vajjhe) means: those who are to be killed. 'Brought for killing' (vadhāyanīte) means: brought for the purpose of killing. 'With a base mind' (pāpakena manasā) means: with a base, killing mind. But in the Pāḷi text, they write 'vadhāyūpanīto'. 'A hunter' (māgaviko) means: a deer-killer. 'What then is to be said of one who is a human being?' (ko pana vādo manussabhūtaṃ) means: for one who regards a human being with a base mind, what is to be said in the absence of their success? This was said to show the state of having an undesirable result from a base action. However, for those who, even while doing such an action, obtain renown, it should be known thus: for them, a wholesome action ripens depending on that unwholesome action. But for that person, because of being oppressed by that unwholesome action, its result is not long-lasting. In this sutta, only the unwholesome side was taught.

9. පඨමමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the First Discourse on Mindfulness of Death

19. නවමෙ නාතිකෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාමයෙ පාසාදෙ. අමතොගධාති නිබ්බානොගධා, නිබ්බානපතිට්ඨාති අත්ථො. භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. මරණස්සතින්ති මරණස්සතිකම්මට්ඨානං. අහො වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. බහුං වත මෙ කතං අස්සාති [Pg.99] තුම්හාකං සාසනෙ මම කිච්චං බහු කතං අස්ස. තදන්තරන්ති තං අන්තරං ඛණං ඔකාසං. අස්සසිත්වා වා පස්සසාමීති එත්ථ අස්සාසො වුච්චති අන්තො පවිසනවාතො, පස්සාසො බහි නික්ඛමනවාතො. ඉති අයං භික්ඛු යාව අන්තො පවිට්ඨවාතො බහි නික්ඛමති, බහි නික්ඛන්තො වාතො අන්තො පවිසති, තාව ජීවිතං පත්ථෙන්තො එවමාහ. දන්ධන්ති මන්දං ගරුකං අසීඝප්පවත්තං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ මරණස්සති අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතාති.

19. In the ninth sutta, 'at Nātika' (nātike) means: in a village of that name. 'In the brick hall' (giñjakāvasathe) means: in a mansion made of brick. 'Immersed in the deathless' (amatogadhā) means: immersed in Nibbāna, established in Nibbāna—this is the meaning. 'Do you develop?' (bhāvetha no) means: bhāvetha nu. 'Mindfulness of death' (maraṇassatiṃ) means: the meditation subject of mindfulness of death. 'Aho vata' is a particle that occurs in the sense of longing. 'Oh, may much have been done by me!' (bahuṃ vata me kataṃ assā) means: may much of my duty, which is for my own welfare, have been done in your dispensation. 'In that interval' (tadantaraṃ) means: that interval, moment, or opportunity. 'Having breathed in or I shall breathe out' (assasitvā vā passasāmi): here, 'in-breath' (assāso) is said to be the in-going breath; 'out-breath' (passāso) is said to be the out-going breath. Thus this monk, desiring life for as long as the in-breath goes out and the out-breath comes in, spoke thus. 'Slowly' (dandhaṃ) means: gently, heavily, not proceeding swiftly. 'For the destruction of the taints' (āsavānaṃ khayāya) means: for the sake of the fruit of arahantship. In this sutta, mindfulness of death is taught as having been made to lead to arahantship.

10. දුතියමරණස්සතිසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Second Discourse on Mindfulness of Death

20. දසමෙ පතිගතායාති පටිපන්නාය. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සො මමස්ස අන්තරායොති එත්ථ තිවිධො අන්තරායො ජීවිතන්තරායො, සමණධම්මන්තරායො, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායො චෙව මග්ගන්තරායො චාති. තං සබ්බම්පි සන්ධායෙවමාහ. බ්‍යාපජ්ජෙය්‍යාති අජිණ්ණකාදිවසෙන විපජ්ජෙය්‍ය. අධිමත්තොති බලවා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගවීරියං. උස්සාහොති උස්සාපනවීරියං. උස්සොළ්හීති සම්පාදනවීරියං. අප්පටිවානීති අනුක්කණ්ඨනා අප්පටිසඞ්ඝරණා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

20. In the tenth sutta, 'patigatāya' means having arrived. 'Iti paṭisañcikkhati' means he considers in this way. Herein, 'so mamassa antarāyo' refers to a threefold obstacle: an obstacle to life, an obstacle to the practice of a recluse, and for one who dies the death of an ordinary person, an obstacle to heaven and an obstacle to the path. Referring to all this, he spoke thus. 'Byāpajjeyya' means may one perish by way of indigestion and so on. 'Adhimatto' means strong. 'Chando' means the desire to act. 'Vāyāmo' means the energy of application. 'Ussāho' means the energy of exertion. 'Ussoḷhī' means the energy of accomplishment. 'Appaṭivānī' means not cutting short, not holding back. The rest has a clear meaning everywhere.

සාරණීයවග්ගො දුතියො.

The Second Chapter on Conduciveness to Amity.

3. අනුත්තරියවග්ගො

3. The Chapter on the Unsurpassed

1-2. සාමකසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. Commentary on the Sāmaka Sutta, etc.

21-22. තතියස්ස පඨමෙ සාමගාමකෙති සාමකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමකෙ. පොක්ඛරණියායන්ති පොක්ඛරණියානාමකෙ විහාරෙ. අභික්කන්තාය රත්තියාති රත්තියා පඨමයාමං අතික්කම්ම මජ්ඣිමයාමෙ සම්පත්තෙ. අභික්කන්තවණ්ණාති අභික්කන්තඅතිමනාපවණ්ණා. කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. පොක්ඛරණියං ඔභාසෙත්වාති පොක්ඛරණියානාමකං මහාවිහාරං අත්තනො ඔභාසෙන ඵරිත්වා. සමනුඤ්ඤොති සමානඅනුඤ්ඤො සමානචිත්තො. දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති ලාමකමිත්තතා[Pg.100]. ඉමස්මිං සුත්තෙ පරිහානියධම්මාව කථිතා. දුතියෙ අපරිහානියධම්මා ලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

21-22. In the first of the third, 'Sāmagāmake' means in the small village that obtained its name thus because of the abundance of Sāmāka grain. 'Pokkharaṇiyāyaṃ' means in the monastery named Pokkharaṇiyā. 'When the night was advanced' (abhikkantāya rattiyā) means when, having passed the first watch of the night, the middle watch was reached. 'Abhikkantavaṇṇā' means having a surpassing and very pleasing complexion. 'Kevalakappaṃ' means the entire. 'Having illuminated Pokkharaṇiyā' (pokkharaṇiyaṃ obhāsetvā) means having pervaded the great monastery named Pokkharaṇiyā with one's own radiance. 'Samanuñño' means having a like-minded, well-pleased mind. 'Dovacassatā' means the state of being difficult to speak to. 'Pāpamittatā' means the state of having base friends. In this sutta, only the dhammas that are causes for decline are taught. In the second, the dhammas that are not causes for decline, mixed with the supramundane, are taught.

3. භයසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Bhaya Sutta

23. තතියෙ කාමරාගරත්තායන්ති කාමරාගරත්තො අයං. ඡන්දරාගවිනිබද්ධොති ඡන්දරාගෙන විනිබද්ධො. භයාති චිත්තුත්‍රාසභයා. පඞ්කාති කිලෙසපඞ්කතො. සඞ්ගො පඞ්කො ච උභයන්ති සඞ්ගො ච පඞ්කො ච ඉදම්පි උභයං. එතෙ කාමා පවුච්චන්ති, යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනොති යස්මිං සඞ්ගෙ ච පඞ්කෙ ච පුථුජ්ජනො සත්තො ලග්ගො ලග්ගිතො පලිබුද්ධො. උපාදානෙති චතුබ්බිධෙ උපාදානෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච සම්භවෙ පච්චයභූතෙ. අනුපාදා විමුච්චන්තීති අනුපාදියිත්වා විමුච්චන්ති. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ, නිබ්බානාරම්මණාය විමුත්තියා විමුච්චන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං ඨානෙ විවට්ටෙත්වා අරහත්තමෙව පත්තො එස භික්ඛු. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො තෙ ඛෙමප්පත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ ඛෙමප්පත්තාති ඛෙමභාවං පත්තා. සුඛිනොති ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති අබ්භන්තරෙ කිලෙසාභාවෙන දිට්ඨධම්මෙයෙව අභිනිබ්බුතා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවටං කථිතං.

23. In the third, 'kāmarāgarattāyaṃ' means this being is attached through sensual lust. 'Chandarāgavinibaddho' means bound by passionate desire. 'Bhayā' means from fear, that is, the terror of the mind. 'Saṅgā' means from attachment, that is, from the attachment of defilements. 'Saṅgo ca paṅko ca ubhayaṃ' means both attachment and mire; this pair is also meant. 'Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjanoti' means: in which attachment and mire the ordinary person is attached, stuck, ensnared, and entangled. 'Upādāne' means in the fourfold clinging. 'Jātimaraṇasambhave' means in what has become the cause for the arising of birth and death. 'Anupādā vimuccanti' means not clinging, they are liberated. 'Jātimaraṇasaṅkhaye' means in the destruction of birth and death, that is, in Nibbāna, which is called the complete destruction of birth and death; the meaning is that they are liberated by the liberation that has Nibbāna as its object. In this context, this monk, having turned away from the round of existence, has attained only Arahantship. Now, praising that one whose cankers are destroyed, he spoke the words beginning with 'te khemappattā'. Therein, 'khemappattā' means having reached the state of security. 'Sukhino' means being happy with supramundane happiness. 'Diṭṭhadhammābhinibbutā' means being extinguished in this very life due to the absence of defilements within. In this sutta, having spoken only of the round of existence, in the verses, both the round and the unbinding from the round are taught.

4. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

4. Explanation of the Himavanta Sutta

24. චතුත්ථෙ පදාලෙය්‍යාති භින්දෙය්‍ය. ඡවායාති ලාමිකාය. සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලො හොතීති ආහාරසප්පායඋතුසප්පායානි පරිග්ගහෙත්වා සමාධිං සමාපජ්ජිතුං කුසලො හොති ඡෙකො සමත්ථො පටිබලො. සමාධිස්ස ඨිතිකුසලොති සමාධිස්ස ඨිතියං කුසලො, සමාධිං ඨපෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලොති සමාධිස්ස වුට්ඨානෙ කුසලො, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස කල්ලිතකුසලොති සමාධිස්ස කල්ලතාය කුසලො, සමාධිචිත්තං හාසෙතුං කල්ලං කාතුං සක්කොතීති අත්ථො. සමාධිස්ස ගොචරකුසලොති සමාධිස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරකෙ ධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරකෙ සෙවන්තොපි, ‘‘අයං සමාධිනිමිත්තාරම්මණො [Pg.101] අයං ලක්ඛණාරම්මණො’’ති ජානන්තොපි සමාධිස්ස ගොචරකුසලො නාම හොති. සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලොති උපරිඋපරිසමාපත්තිසමාපජ්ජනත්ථාය පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුං සක්කොන්තො සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලො නාම හොති. සො පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය දුතියං සමාපජ්ජති, දුතියජ්ඣානා…පෙ… තතියජ්ඣානා වුට්ඨාය චතුත්ථං සමාපජ්ජතීති.

24. In the fourth, 'padāleyyāti' means 'one should split'. 'Chavāyāti' means 'base'. 'Skilled in attaining concentration' means: having taken suitable food and suitable seasons, one is skilled, clever, capable, and able to attain concentration. 'Skilled in the stability of concentration' means: one is skilled in the stability of concentration; the meaning is that one is able to establish concentration. 'Skilled in emerging from concentration' means: one is skilled in emerging from concentration; the meaning is that one is able to emerge according to the determination. 'Skilled in the readiness of concentration' means: one is skilled in the readiness of concentration; the meaning is that one is able to make the concentrated mind joyful and ready. 'Skilled in the range of concentration' means: one who avoids states that are unsuitable and unhelpful for concentration and resorts to those that are suitable and helpful, and one who knows, "This concentration has a sign as its object; this one has a characteristic as its object," is called skilled in the range of concentration. 'Skilled in directing concentration' means: one who is able to direct the concentration of the first jhāna and so on for the purpose of attaining higher and higher attainments is called skilled in directing concentration. That person, emerging from the first jhāna, attains the second. Emerging from the second jhāna... and so on... emerging from the third jhāna, one attains the fourth.

5. අනුස්සතිට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Anussatiṭṭhāna Sutta

25. පඤ්චමෙ අනුස්සතිට්ඨානානීති අනුස්සතිකාරණානි. ඉතිපි සො භගවාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) විත්ථාරිතානෙව. ඉදම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආරම්මණං කරිත්වාති ඉදං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං ආරම්මණං කරිත්වා. විසුජ්ඣන්තීති පරමවිසුද්ධිං නිබ්බානං පාපුණන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

25. In the fifth, 'anussatiṭṭhānāni' means the causes for recollection. Those beginning with 'Itipi so bhagavā' have been explained in detail in the Visuddhimagga. 'Having made this the object, O bhikkhus' means: having made this meditation subject, the recollection of the Buddha, the object. 'They are purified' means: they attain Nibbāna, the supreme purity. The rest has an obvious meaning everywhere. In this sutta, however, it should be known that six bases of recollection are taught as mixed.

6. මහාකච්චානසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Mahākaccāna Sutta

26. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති පඤ්චකාමගුණසම්බාධෙ. ඔකාසාධිගමොති එත්ථ ඔකාසා වුච්චන්ති ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, තෙසං අධිගමො. විසුද්ධියාති විසුජ්ඣනත්ථාය. සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායාති සොකානඤ්ච පරිදෙවානඤ්ච සමතික්කමත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියත්ථාය.

26. In the sixth, 'in confinement' means in the confinement of the five strands of sensual pleasure. Regarding 'attainment of an opportunity', here, the six bases of recollection are called 'opportunities'; their attainment is meant. 'For purity' means for the purpose of purification. 'For the overcoming of sorrow and lamentation' means for the purpose of overcoming sorrow and lamentation. 'For cessation' means for the purpose of going to cessation. 'For the attainment of the true way' means for the purpose of attaining the path together with insight. 'For the realization of Nibbāna' means for the purpose of directly experiencing unconditioned Parinibbāna.

සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ආකාසසමෙනාති අලග්ගනට්ඨෙන චෙව අපලිබුද්ධට්ඨෙන ච ආකාසසදිසෙන. විපුලෙනාති න පරිත්තකෙන. මහග්ගතෙනාති මහන්තභාවං ගතෙන, මහන්තෙහි වා අරියසාවකෙහි ගතෙන, පටිපන්නෙනාති අත්ථො. අප්පමාණෙනාති ඵරණඅප්පමාණතාය අප්පමාණෙන. අවෙරෙනාති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරරහිතෙන. අබ්‍යාපජ්ඣෙනාති කොධදුක්ඛවජ්ජිතෙන. සබ්බමෙතං බුද්ධානුස්සතිචිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. පරතොපි එසෙව නයො. විසුද්ධිධම්මාති විසුජ්ඣනසභාවා. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි මිස්සකානෙව කථිතානීති.

'In every way' means in all aspects. 'Like space' means like space because of being unattached and unobstructed. 'Vast' means not limited. 'Gone to greatness' means having reached a great state, or reached and practiced by great noble disciples; this is the meaning. 'Immeasurable' means immeasurable due to the immeasurability of its pervasion. 'Without enmity' means free from the enmity of the unwholesome and the enmity of persons. 'Without affliction' means devoid of the suffering of anger. All this is said with reference to the mind associated with the recollection of the Buddha. This same method applies to what follows. 'States of purity' means having the nature of purification. In this sutta too, the six bases of recollection are taught as mixed.

7. පඨමසමයසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the First Occasion Sutta

27. සත්තමෙ [Pg.102] මනොභාවනීයස්සාති එත්ථ මනං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති මනොභාවනීයො. දස්සනායාති දස්සනත්ථං. නිස්සරණන්ති නිග්ගමනං වූපසමනං. ධම්මං දෙසෙතීති කාමරාගප්පජහනත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං කථෙති. දුතියවාරාදීසු බ්‍යාපාදප්පහානාය මෙත්තාකම්මට්ඨානං, ථිනමිද්ධප්පහානාය ථිනමිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං, ආලොකසඤ්ඤං වා වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං වා අඤ්ඤතරං, උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානාය සමථකම්මට්ඨානං, විචිකිච්ඡාපහානාය තිණ්ණං රතනානං ගුණකථං කථෙන්තො ධම්මං දෙසෙතීති වෙදිතබ්බො. ආගම්මාති ආරබ්භ. මනසිකරොතොති ආරම්මණවසෙන චිත්තෙ කරොන්තස්ස. අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති අනන්තරායෙන ආසවානං ඛයො හොති.

27. In the seventh, regarding 'manobhāvanīyassa': because one develops (bhāveti)—that is, increases (vaḍḍheti)—the mind, one is called 'manobhāvanīyo', one who develops the mind. 'Dassanāya' means for the purpose of seeing. 'Nissaraṇa' means escape, appeasement. 'He teaches the Dhamma' means he speaks on the meditation subject of unattractiveness for the purpose of abandoning sensual lust. In the second and subsequent instances, it should be understood that 'he teaches the Dhamma' by speaking on the meditation subject of loving-kindness for abandoning ill will; for abandoning sloth and torpor, he speaks on the perception of light or one of the bases for arousing energy; for abandoning restlessness and remorse, he speaks on the meditation subject of tranquility; and for abandoning doubt, he teaches the Dhamma by speaking on the virtues of the Three Jewels. 'Āgammā' means with reference to. 'Manasikaroto' means for one who makes it present in the mind by way of an object. 'Anantarā āsavānaṃ khayo hoti' means the destruction of the taints occurs without obstacle.

8. දුතියසමයසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Second Occasion Sutta

28. අට්ඨමෙ මණ්ඩලමාළෙති භොජනසාලාය. චාරිත්තකිලමථොති පිණ්ඩපාතචරියාය උප්පන්නකිලමථො. භත්තකිලමථොති භත්තදරථො. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරපච්චන්තෙ ඡායාය. යදෙවස්ස දිවා සමාධිනිමිත්තං මනසිකතං හොතීති යං එව තස්ස තතො පුරිමදිවසභාගෙ සමථනිමිත්තං චිත්තෙ කතං හොති. තදෙවස්ස තස්මිං සමයෙ සමුදාචරතීති තංයෙව එතස්ස තස්මිං සමයෙ දිවාවිහාරෙ නිසින්නස්ස මනොද්වාරෙ සඤ්චරති. ඔජට්ඨායීති ඔජාය ඨිතො පතිට්ඨිතො. ඵාසුකස්ස හොතීති ඵාසුකං අස්ස හොති. සම්මුඛාති කථෙන්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ. සුතන්ති සොතෙන සුතං. පටිග්ගහිතන්ති චිත්තෙන පටිග්ගහිතං.

28. In the eighth, maṇḍalamāḷe means in the dining hall. Cārittakilamatho is the weariness that has arisen from going on the alms-round. Bhattakilamatho is distress from food. Vihārapacchāyāyaṃ means in the shade at the edge of the monastery. Yad ev’ assa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hoti means whatever sign of tranquility was made present in the mind for that person in the earlier part of that day. Tad ev’ assa tasmiṃ samaye samudācarati means that very sign of tranquility moves about in the mind-door of this one sitting in the day-dwelling at that time. Ojaṭṭhāyī means standing on or established in vitality. Phāsukassa hoti means it is comfortable for him. Sammukhā means in a place directly in front of the one speaking. Sutan means heard with the ear. Paṭiggahitan means received with the mind.

9. උදායීසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Udāyī Sutta

29. නවමෙ උදායින්ති ලාළුදායිත්ථෙරං. සුණොමහං, ආවුසොති, ආවුසො, නාහං බධිරො, සුණාමි භගවතො වචනං, පඤ්හං පන උපපරික්ඛාමීති. අධිචිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තං. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානන්ති ඉදං ඣානත්තයසඞ්ඛාතං අනුස්සතිකාරණං. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතීති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය පවත්තති. ආලොකසඤ්ඤන්ති ආලොකනිමිත්තෙ උප්පන්නසඤ්ඤං. දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති සඤ්ඤං ඨපෙති[Pg.103]. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථානෙන දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, රත්තිම්පි තථෙව තං මනසි කරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා වානෙන රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා මනසිකතා, දිවාපි තං තථෙව මනසි කරොති. විවටෙනාති පාකටෙන. අපරියොනද්ධෙනාති නීවරණෙහි අනොනද්ධෙන. සප්පභාසං චිත්තං භාවෙතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසකං චිත්තං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. යං පන ‘‘ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොතී’’ති වුත්තං, තං ථිනමිද්ධවිනොදනාලොකසඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං, න දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකන්ති වෙදිතබ්බං. ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුසඞ්ඛාතස්ස ඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය.

29. In the ninth, Udāyiṃ refers to the Elder Lāḷudāyī. Suṇom’ ahaṃ, āvuso means: 'Friend, I am not deaf; I hear the Blessed One’s question, but I am examining the question.' Adhicittan means the mind of tranquility and insight. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānan means this cause for recollection, which is designated as the threefold jhāna. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati means it conduces to dwelling happily in this very existence. Ālokasaññan means the perception that has arisen in the sign of light. Divā saññaṃ adhiṭṭhāti means he establishes the perception 'as day.' Yathā divā tathā rattiṃ means just as he has attended to the perception of light by day, so too he attends to it at night. Yathā rattiṃ tathā divā means just as he has attended to the perception of light at night, so too he attends to it by day. Vivaṭena means manifest. Apariyonaddhena means not covered by the hindrances. Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti means for the purpose of the knowledge of the divine eye, he increases and develops the luminous insight mind. However, what is said as 'he attends to the perception of light' is said in reference to the perception of light for dispelling sloth and torpor; it should be understood that this is not the light of the divine eye knowledge. Ñāṇadassanappaṭilābhāya means for obtaining the knowledge and vision designated as the divine eye.

ඉමමෙව කායන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ කායගතාසතිකම්මට්ඨානෙ වුත්තං. කාමරාගප්පහානායාති පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පහානත්ථාය. සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍යාති යථා පස්සෙය්‍ය. සරීරන්ති මතසරීරං. සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතන්ති සුසානෙ අපවිද්ධං. එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතං. ද්වීහං මතස්ස අස්සාති ද්වීහමතං. තීහං මතස්ස අස්සාති තීහමතං. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. විනීලං වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං. පරිභින්නට්ඨානෙහි නවහි වා වණමුඛෙහි විස්සන්දමානං පුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. විපුබ්බකං ජාතං තථාභාවං ගතන්ති විපුබ්බකජාතං.

In the sections beginning with Imam eva kāyaṃ, whatever should be said has all been stated by me in every way and in detail in the Visuddhimagga, in the section on the meditation subject of mindfulness directed to the body. Kāmarāgappahānāya means for the purpose of abandoning the lust that has the five strands of sensual pleasure as its object. Seyyathāpi passeyya means just as one might see. Sarīran means a dead body. Sivathikāya chaḍḍitan means discarded in a charnel ground. Ekāhamataṃ means it has been dead for one day. Dvīhamataṃ means it has been dead for two days. Tīhamataṃ means it has been dead for three days. Because it is puffed up with a swollen state that has risen up sequentially after the exhaustion of the life faculty, like a leather bag due to wind, it is called uddhumātaṃ, bloated. Uddhumātam eva uddhumātakaṃ, a bloated thing is just a bloated thing. Or, because of its repulsiveness, a disgusting bloated thing is uddhumātakaṃ. A body of changed color is called vinīlaṃ, discolored. Vinīlam eva vinīlakaṃ, a discolored thing is just a discolored thing. Or, because of its repulsiveness, a disgusting discolored thing is vinīlakaṃ. This is a term for a corpse that is red in places with much flesh, white in places where pus has collected, and in blue places is mostly blue, as if wrapped in a blue cloth. A body with pus flowing from broken places or from the nine wound-openings is vipubbaṃ, festering. Vipubbam eva vipubbakaṃ, a festering thing is just a festering thing. Or, because of its repulsiveness, a disgusting festering thing is vipubbakaṃ. Vipubbakajātaṃ means it has become a festering thing, it has gone to such a state.

සො ඉමමෙව කායන්ති සො භික්ඛු ඉමං අත්තනො කායං තෙන කායෙන සද්ධිං ඤාණෙන උපසංහරති උපනෙති. කථං? අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතොති. ඉදං වුත්තං හොති – ආයු උස්මා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං ධම්මානං අත්ථිතාය අයං කායො ඨානගමනාදිඛමො හොති, ඉමෙසං පන විගමා අයම්පි එවංධම්මො එවංපූතිකසභාවොයෙවාති. එවංභාවීති එවමෙවං උද්ධුමාතාදිභෙදො භවිස්සති. එවං අනතීතොති එවං උද්ධුමාතාදිභාවං අනතික්කන්තො.

So imam eva kāyan means: that bhikkhu, with knowledge, brings this body of his to bear upon and compares it with that (dead) body. How? 'This body, too, has such a nature, it is bound to become so, it has not gone beyond that.' This is what is meant: because of the existence of these three things—life, heat, and consciousness—this body is capable of standing, going, and so on. But because of the absence of these, this body too has such a nature, it has a putrid nature. Evaṃbhāvī means it will become of such a kind, distinguished as bloated and so on. Evaṃanatīto means not having gone beyond such a state as being bloated and so on.

ඛජ්ජමානන්ති [Pg.104] උදරාදීසු නිසීදිත්වා උදරමංසඔට්ඨමංසඅක්ඛිකමංසාදීනි ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදියමානං. සමංසලොහිතන්ති සෙසාවසෙසමංසලොහිතයුත්තං. නිම්මංසලොහිතමක්ඛිතන්ති මංසෙ ඛීණෙපි ලොහිතං න සුස්සති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නිම්මංසලොහිතමක්ඛිත’’න්ති. අඤ්ඤෙනාති අඤ්ඤෙන දිසාභාගෙන. හත්ථට්ඨිකන්ති චතුසට්ඨිභෙදම්පි හත්ථට්ඨිකං පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං විප්පකිණ්ණං. පාදට්ඨිකාදීසුපි එසෙව නයො. තෙරොවස්සිකානීති අතික්කන්තසංවච්ඡරානි. පූතීනීති අබ්භොකාසෙ ඨිතානි වාතාතපවුට්ඨිසම්ඵස්සෙන තෙරොවස්සිකානෙව පූතීනි හොන්ති, අන්තොභූමිගතානි පන චිරතරං තිට්ඨන්ති. චුණ්ණකජාතානීති චුණ්ණවිචුණ්ණං හුත්වා විප්පකිණ්ණානි. සබ්බත්ථ සො ඉමමෙවාති වුත්තනයෙන ඛජ්ජමානාදීනං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති අස්මීති පවත්තස්ස නවවිධස්ස මානස්ස සමුග්ඝාතත්ථාය. අනෙකධාතුපටිවෙධායාති අනෙකධාතූනං පටිවිජ්ඣනත්ථාය. සතොව අභික්කමතීති ගච්ඡන්තො සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව ගච්ඡති. සතොව පටික්කමතීති පටිනිවත්තන්තොපි සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතොව නිවත්තති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථාය. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිඤාණානි මිස්සකානි කථිතානීති.

'Being eaten' means: staying on the belly and so on, and tearing out again and again the flesh of the belly, the flesh of the lips, the flesh of the eyes, and so on, it is eaten. 'With flesh and blood' means: endowed with the remaining flesh and blood. 'Smeared with blood but without flesh' means: even when the flesh is consumed, the blood does not dry up; referring to that, it is said, 'smeared with blood but without flesh.' 'By another' means: by another direction or part. 'Hand bone' means: the hand bone, of sixty-four kinds, scattered individually, one by one. For foot bones and so on, this is the method. 'Over a year old' means: having passed years. 'Rotten' means: those situated in the open, through contact with wind, sun, and rain, become rotten over a long period of time; but those that have gone inside the earth last for a very long time. 'Become powder' means: having become powder and dust, they are scattered. Everywhere, the application should be made by way of 'being eaten,' etc., according to the method stated as 'he, this very...' 'For the uprooting of the conceit "I am"' means: for the purpose of uprooting the ninefold conceit that proceeds as 'I am.' 'For the penetration of the many elements' means: for the purpose of penetrating the many elements. 'He goes forward mindfully' means: when going, he goes endowed with mindfulness and wisdom. 'He returns mindfully' means: when turning back, he turns back endowed with mindfulness and wisdom. For the remaining phrases, this is the method. 'For mindfulness and clear comprehension' means: for the sake of mindfulness and for the sake of knowledge.

10. අනුත්තරියසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Sutta on the Unsurpassables

30. දසමෙ උච්චාවචන්ති යං කිඤ්චි මහන්තඛුද්දකං, උච්චනීචං වා. හීනන්ති නිහීනං. ගම්මන්ති ගාමවාසිකානං දස්සනං. පොථුජ්ජනිකන්ති පුථුජ්ජනානං සන්තකං. අනරියන්ති න අරියං න උත්තමං න පරිසුද්ධං. අනත්ථසංහිතන්ති න අත්ථසන්නිස්සිතං. න නිබ්බිදායාති න වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය. න විරාගායාති න රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. න නිරොධායාති න රාගාදීනං අප්පවත්තිනිරොධාය. න උපසමායාති න රාගාදීනං වූපසමනත්ථාය. න අභිඤ්ඤායාති න අභිජානනත්ථාය. න සම්බොධායාති න සම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස චතුමග්ගඤාණස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථාය. න නිබ්බානායාති න නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය.

30. In the tenth sutta, 'high and low' means: whatever is great or small, or high and low. 'Inferior' means: base. 'Vulgar' means: seen by village-dwellers. 'Worldly' means: belonging to ordinary people. 'Ignoble' means: not noble, not supreme, not pure. 'Not connected with the goal' means: not based on benefit. 'Not for disenchantment' means: it does not lead to the purpose of becoming disenchanted with the round of existence. 'Not for dispassion' means: it does not lead to the purpose of becoming free from lust and so on. 'Not for cessation' means: it does not lead to the purpose of the non-arising cessation of lust and so on. 'Not for peace' means: it does not lead to the purpose of calming lust and so on. 'Not for direct knowledge' means: it does not lead to the purpose of knowing with higher knowledge. 'Not for enlightenment' means: it does not lead to the purpose of penetrating the knowledge of the four paths called enlightenment. 'Not for Nibbāna' means: it does not lead to the purpose of realizing Nibbāna.

නිවිට්ඨසද්ධොති පතිට්ඨිතසද්ධො. නිවිට්ඨපෙමොති පතිට්ඨිතපෙමො. එකන්තගතොති එකන්තං ගතො, අචලප්පත්තොති අත්ථො. අභිප්පසන්නොති අතිවිය පසන්නො. එතදානුත්තරියන්ති එතං අනුත්තරං. හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතීති හත්ථිනිමිත්තං [Pg.105] සික්ඛිතබ්බං හත්ථිසිප්පං සික්ඛති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. උච්චාවචන්ති මහන්තඛුද්දකං සිප්පං සික්ඛති.

'One with settled faith' means: one with established faith. 'One with settled love' means: one with established love. 'Gone to the ultimate' means: gone certainly; the meaning is having reached the unshakable. 'Exceedingly pleased' means: very pleased. `Etadānuttariyaṃ` means: this is unsurpassable. 'He trains even in [the art of] the elephant' means: he trains in the elephant craft, a skill to be learned based on the signs of an elephant. For the remaining phrases, this is the method. 'High and low' means: he trains in great and small crafts.

උපට්ඨිතා පාරිචරියෙති පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා. භාවයන්ති අනුස්සතින්ති අනුත්තරං අනුස්සතිං භාවෙන්ති. විවෙකප්පටිසංයුත්තන්ති නිබ්බානනිස්සිතං කත්වා. ඛෙමන්ති නිරුපද්දවං. අමතගාමිනන්ති නිබ්බානගාමිනං, අරියමග්ගං භාවෙන්තීති අත්ථො. අප්පමාදෙ පමොදිතාති සතියා අවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙ අප්පමාදෙ ආමොදිතා පමොදිතා. නිපකාති නෙපක්කෙන සමන්නාගතා. සීලසංවුතාති සීලෙන සංවුතා පිහිතා. තෙ වෙ කාලෙන පච්චෙන්තීති තෙ වෙ යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ජානන්ති. යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣතීති යස්මිං ඨානෙ සකලං වට්ටදුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තං අමතං මහානිබ්බානං තෙ භික්ඛූ ජානන්තීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඡ අනුත්තරියානි මිස්සකානි කථිතානීති.

`Upaṭṭhitā pāricariyā` means: they are established in service. 'They develop recollection' means: they develop the unsurpassable recollection. 'Connected with seclusion' means: having made it based on Nibbāna. 'Safety' means: without affliction. 'Leading to the deathless' means: leading to Nibbāna; the meaning is that they cultivate the noble path. 'Delighting in heedfulness' means: they rejoice and delight in heedfulness, which is defined as the non-absence of mindfulness. 'Discerning' means: endowed with discernment. 'Restrained by virtue' means: restrained and covered by virtue. 'They truly know in time' means: they truly know at a suitable and proper time. 'Where suffering ceases' means: in whichever place all the suffering of the round ceases, those monks know that deathless, great Nibbāna. In this sutta, six unsurpassable qualities are taught as mixed.

අනුත්තරියවග්ගො තතියො.

The Chapter on the Unsurpassables, the Third.

4. දෙවතාවග්ගො

4. The Chapter on Deities.

1. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on the Trainee.

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සෙඛස්සාති සත්තවිධස්ස සෙඛස්ස. පුථුජ්ජනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පරිහානායාති උපරූපරිගුණපරිහානාය.

31. In the first [sutta] of the fourth [chapter], `sekhassa` means: of the sevenfold trainee. But concerning an ordinary person, there is nothing to be said. `Parihānāya` means: for the decline of the higher and higher qualities.

2-3. අපරිහානසුත්තද්වයවණ්ණනා

2-3. Commentary on the Two Discourses on Non-Decline.

32-33. දුතියෙ සත්ථුගාරවතාති සත්ථරි ගරුභාවො. ධම්මගාරවතාති නවවිධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුභාවො. සඞ්ඝගාරවතාති සඞ්ඝෙ ගරුභාවො. සික්ඛාගාරවතාති තීසු සික්ඛාසු ගරුභාවො. අප්පමාදගාරවතාති අප්පමාදෙ ගරුභාවො. පටිසන්ථාරගාරවතාති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධෙ පටිසන්ථාරෙ ගරුභාවො. සත්ථා ගරු අස්සාති සත්ථුගරු. ධම්මො ගරු අස්සාති ධම්මගරු. තිබ්බගාරවොති බහලගාරවො. පටිසන්ථාරෙ [Pg.106] ගාරවො අස්සාති පටිසන්ථාරගාරවො. තතියෙ සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො සගාරවො. හිරොත්තප්පං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතං.

In the second [sutta], `satthugāravatā` means: reverence for the Teacher. `Dhammagāravatā` means: reverence for the ninefold supramundane Dhamma. `Saṅghagāravatā` means: reverence for the Saṅgha. `Sikkhāgāravatā` means: reverence for the three trainings. `Appamādagāravatā` means: reverence for heedfulness. `Paṭisanthāragāravatā` means: reverence for the two kinds of hospitality, by way of the Dhamma and material things. `Satthugaru` means: one for whom the Teacher is revered. `Dhammagaru` means: one for whom the Dhamma is revered. `Tibbagāravo` means: having abundant reverence. `Paṭisanthāragāravo` means: one who has reverence for hospitality. In the third [sutta], `sappatisso` means: with a senior, with reverence. Here, shame and fear of wrongdoing are taught in combination.

4. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Mahāmoggallāna Sutta.

34. චතුත්ථෙ තිස්සො නාම භික්ඛූති ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකො. මහිද්ධිකො මහානුභාවොති ඉජ්ඣනට්ඨෙන මහතී ඉද්ධි අස්සාති මහිද්ධිකො. අනුඵරණට්ඨෙන මහා ආනුභාවො අස්සාති මහානුභාවො. චිරස්සං ඛො, මාරිස මොග්ගල්ලාන, ඉමං පරියායමකාසීති එවරූපං ලොකෙ පකතියා පියසමුදාහාරවචනං හොති. ලොකියා හි චිරස්සං ආගතම්පි අනාගතපුබ්බම්පි මනාපජාතියං ආගතං දිස්වා ‘‘කුතො භවං ආගතො, චිරස්සං භවං ආගතො, කථං තෙ ඉධාගමනමග්ගො ඤාතො, කිං මග්ගමූළ්හොසී’’තිආදීනි වදන්ති. අයං පන ආගතපුබ්බත්තායෙව එවමාහ. ථෙරො හි කාලෙන කාලං බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡතියෙව. තත්ථ පරියායමකාසීති වාරං අකාසි. යදිදං ඉධාගමනායාති යො අයං ඉධාගමනාය වාරො, තං චිරස්සං අකාසීති වුත්තං හොති. ඉදමාසනං පඤ්ඤත්තන්ති මහාරහං බ්‍රහ්මපල්ලඞ්කං පඤ්ඤාපෙත්වා එවමාහ. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලෙන මග්ගප්පසාදෙන. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං කථිතං.

34. In the fourth sutta, the monk named Tissa was the elder’s co-resident disciple. ‘Of great psychic power and great might’ (mahiddhiko mahānubhāvo): ‘Of great psychic power’ (mahiddhiko) means he possessed great psychic power (mahatī iddhi) in the sense of accomplishment (ijjhanaṭṭhena). ‘Of great might’ (mahānubhāvo) means he possessed great might (mahā ānubhāvo) in the sense of pervading (anupharaṇaṭṭhena). ‘It has been a long time, friend Moggallāna, since you made this visit’ (cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi): such a phrase is a conventional term of fond address in the world. For worldly people, when they see someone agreeable who has arrived after a long absence or who has never come before, they say things like, ‘Where have you come from? It’s been a long time since you came. How did you know the way here? Were you lost on the way?’ and so on. But this one said this precisely because he had come before. For the elder indeed goes to the Brahmā realm from time to time. Therein, ‘made a visit’ (pariyāyamakāsi) means he made a turn (vāraṃ akāsi). ‘That is, for coming here’ (yadidaṃ idhāgamanāya) means: the turn that is for coming here, he is said to have made after a long time. ‘This seat is prepared’ (idamāsanaṃ paññattaṃ): having prepared a Brahmā-couch worthy of a great one, he spoke thus. ‘With unwavering confidence’ (aveccappasādena) means with the attained, unshakeable confidence of the path. In this discourse, the knowledge of the path of stream-entry is taught.

5. විජ්ජාභාගියසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Vijjābhāgiya Sutta

35. පඤ්චමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති දුක්ඛානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති අනත්තානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. පහානසඤ්ඤාති පහානානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. විරාගසඤ්ඤාති විරාගානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. නිරොධසඤ්ඤාති නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා.

35. In the fifth sutta, ‘partaking of knowledge’ (vijjābhāgiyā) means pertaining to the portion of knowledge (vijjākoṭṭhāsikā). ‘Perception of impermanence’ (aniccasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of impermanence. ‘Perception of suffering in the impermanent’ (anicce dukkhasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of suffering. ‘Perception of not-self in suffering’ (dukkhe anattasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of not-self. ‘Perception of abandoning’ (pahānasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of abandoning. ‘Perception of dispassion’ (virāgasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of dispassion. ‘Perception of cessation’ (nirodhasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplation of cessation.

6. විවාදමූලසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Sutta on the Roots of Dispute

36. ඡට්ඨෙ [Pg.107] විවාදමූලානීති විවාදස්ස මූලානි. කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති. තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති, අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තථා ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති, අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො යං බහුකෙහි ගහිතං, තං ගච්ඡන්ති. ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා විහරන්තා අපායෙ නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. අජ්ඣත්තං වාති තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය. බහිද්ධාති පරෙසං පරිසාය.

36. In the sixth sutta, ‘roots of dispute’ (vivādamūlāni) means the roots of dispute. ‘One who is angry’ (kodhano) is one endowed with anger, characterized by being prone to anger. ‘One who is resentful’ (upanāhī) is one endowed with resentment, characterized by not relinquishing enmity. ‘For the harm and suffering of devas and humans’ (ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ): How does a dispute between two monks lead to harm and suffering for devas and humans? As in the Kosambaka chapter, when two monks engage in a dispute, their pupils in that monastery also dispute, and the community of bhikkhunīs that receives their advice also disputes. Then their supporters dispute, and the guardian deities of humans divide into two factions. Similarly, the guardian deities of those who speak according to the Dhamma become proponents of the Dhamma, while those of the non-Dhamma speakers become proponents of non-Dhamma. Then the friends of the guardian deities, the earth deities, also split. Thus, in succession, all devas and humans, up to the Brahma world, except for noble disciples, divide into two factions. However, the non-Dhamma speakers are more numerous than the Dhamma speakers. Thus, they go with what is held by the majority. Rejecting the Dhamma, the majority take up the non-Dhamma. Those who live prioritizing the non-Dhamma are reborn in the lower realms. In this way, the dispute between two monks leads to harm and suffering for devas and humans. ‘Internally’ (ajjhattaṃ vā) means within your own community. ‘Externally’ (bahiddhā) means in the community of others.

මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරස්ස සක්කාරාදීනි ඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී, අහෙතුවාදී, අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

‘One who is hypocritical’ (makkhī) is one endowed with hypocrisy (makkha), characterized by disparaging others’ virtues. ‘One who is spiteful’ (paḷāsī) is one endowed with spite (paḷāsa), characterized by partisanship. ‘One who is envious’ (issukī) is one endowed with envy (issā), characterized by being envious of others’ gains, etc. ‘One who is stingy’ (maccharī) is one endowed with stinginess regarding dwellings, etc. ‘One who is deceitful’ (saṭho) is a cheat (kerāṭiko). ‘One who is a trickster’ (māyāvī) is one who conceals what has been done. ‘One of evil wishes’ (pāpiccho) is an immoral person who desires to display non-existent qualities. ‘One of wrong view’ (micchādiṭṭhī) is a nihilist, a proponent of causelessness, and a proponent of inaction. ‘One who clings to his own view’ (sandiṭṭhiparāmāsī) grasps only the view he himself has seen. ‘One who is tenacious’ (ādhānaggāhī) is one who grasps firmly. ‘One who relinquishes with difficulty’ (duppaṭinissaggī) is one whom it is not possible to make relinquish what has been grasped. In this sutta, only the round of rebirth is discussed.

7. දානසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on Giving

37. සත්තමෙ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ඩකනගරවාසිනී. ඡළඞ්ගසමන්නාගතන්ති ඡහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති දානං දෙති. පුබ්බෙව දානා සුමනොති දානං දස්සාමීති මාසඩ්ඪමාසතො පට්ඨාය [Pg.108] සොමනස්සප්පත්තො හොති. එත්ථ හි පුබ්බෙචෙතනා දස්සාමීති චිත්තුප්පාදකාලතො පට්ඨාය ‘‘ඉතො උට්ඨිතෙන දානං දස්සාමී’’ති ඛෙත්තග්ගහණං ආදිං කත්වා චින්තෙන්තස්ස ලබ්භති. දදං චිත්තං පසාදෙතීති එවං වුත්තා මුඤ්චචෙතනා පන දානකාලෙයෙව ලබ්භති. දත්වා අත්තමනො හොතීති අයං පන අපරචෙතනා අපරාපරං අනුස්සරන්තස්ස ලබ්භති. වීතරාගාති විගතරාගා ඛීණාසවා. රාගවිනයාය වා පටිපන්නාති රාගවිනයපටිපදං පටිපන්නා. උක්කට්ඨදෙසනා චෙසා, න කෙවලං පන ඛීණාසවානං, අනාගාමි-සකදාගාමි-සොතාපන්නානම්පි අන්තමසො තදහුපබ්බජිතස්ස භණ්ඩගාහකසාමණෙරස්සාපි දින්නා දක්ඛිණා ඡළඞ්ගසමන්නාගතාව හොති. සොපි හි සොතාපත්තිමග්ගත්ථමෙව පබ්බජිතො.

37. In the seventh sutta, 'Veḷukaṇḍakī' means a female resident of the city of Veḷukaṇḍaka. 'Endowed with six factors' means endowed with six factors that are qualities. 'Establishes an offering' means gives a gift. 'Joyful even before giving' means from a month or half a month before giving, one becomes joyful with the thought, “I will give a gift.” Here, the preliminary volition is obtained by one who, starting from the time the thought 'I will give' arises, thinks, beginning with taking a field, 'With what has arisen from this, I will give a gift.' 'While giving, one clarifies the mind' refers to the so-called volition of relinquishing, which is obtained only at the time of giving. 'Having given, one is delighted' refers to this subsequent volition, which is obtained by one who recollects it again and again. 'Free from passion' means those free from passion, the arahants. 'Or practicing for the removal of passion' means those who have undertaken the practice for the removal of passion. And this is a superlative teaching. However, an offering endowed with six factors is not only one given to arahants, but also to non-returners, once-returners, and stream-enterers, and at the very least, even to a novice who is a storekeeper and who ordained that very day. For he too ordained solely for the sake of the path to stream-entry.

යඤ්ඤස්ස සම්පදාති දානස්ස පරිපුණ්ණතා. සඤ්ඤතාති සීලසඤ්ඤමෙන සඤ්ඤතා. සයං ආචමයිත්වානාති අත්තනාව හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා. සකෙහි පාණිභීති අත්තනො හත්ථෙහි. සයෙහීතිපි පාඨො. සද්ධොති රතනත්තයගුණෙ සද්දහන්තො. මුත්තෙන චෙතසාති ලාභමච්ඡරියාදීහි විමුත්තෙන චිත්තෙන. අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකන්ති නිද්දුක්ඛං උළාරසුඛසොමනස්සං දෙවලොකං.

‘The accomplishment of sacrifice’ means the completeness of the gift. ‘Restrained’ means restrained by the restraint of virtue. ‘Sayaṃ ācamayitvāna’ means having washed the hands and feet and rinsed the mouth oneself. ‘With one’s own hands’ means with one’s own hands. There is also the reading ‘sayehi’. ‘Faithful’ means believing in the virtues of the Triple Gem. ‘With a mind freed’ means with a mind freed from stinginess regarding gain and so on. ‘A world of unafflicted happiness’ means the heavenly world, free from suffering, with sublime happiness and gladness.

8. අත්තකාරීසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Attakārī Sutta

38. අට්ඨමෙ අද්දසං වා අස්සොසිං වාති අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මා අද්දසං, අසුකස්මිං නාම ඨානෙ වසතීති මා අස්සොසිං, කථෙන්තස්ස වා වචනං මා අස්සොසිං. කථඤ්හි නාමාති කෙන නාම කාරණෙන. ආරම්භධාතූති ආරභනවසෙන පවත්තවීරියං. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛමනසභාවං වීරියං. පරක්කමධාතූති පරක්කමසභාවො. ථාමධාතූති ථාමසභාවො. ඨිතිධාතූති ඨිතිසභාවො. උපක්කමධාතූති උපක්කමසභාවො. සබ්බං චෙතං තෙන තෙනාකාරෙන පවත්තස්ස වීරියස්සෙව නාමං.

38. In the eighth, the phrase ‘I did not see or hear’ means: I did not open my eyes to see; I did not hear that someone lives in such and such a place; or I did not hear the words of someone speaking. ‘How indeed’ means by what reason. ‘The element of initiative’ means energy that proceeds by way of initiating. ‘The element of exertion’ means energy that has the nature of emerging from sloth. ‘The element of striving’ means the nature of striving. ‘The element of strength’ means the nature of strength. ‘The element of steadfastness’ means the nature of steadfastness. ‘The element of endeavor’ means the nature of endeavor. And all these are names for energy itself, proceeding in this or that manner.

9-10. නිදානසුත්තාදිවණ්ණනා

9-10. Explanation of the Nidāna Sutta, etc.

39-40. නවමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. සමුදයායාති පිණ්ඩකරණත්ථාය. නිදානන්ති පච්චයො. ලොභජෙනාති ලොභතො ජාතෙන. න [Pg.109] පඤ්ඤායන්තීති ‘‘එවරූපෙන කම්මෙන නිබ්බත්තා’’ති න දිස්සන්ති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දසමෙ නිචුලවනෙති මහාමුචලින්දවනෙ. සද්ධම්මොති සාසනසද්ධම්මො.

In the ninth, ‘actions’ means actions that lead to the round of existence. ‘For the sake of arising’ means for the purpose of combination. ‘Source’ means condition. ‘Born from greed’ means born from greed. ‘They do not appear’ means ‘produced by such an action’ they are not seen. In the bright side, ‘actions’ means actions that lead to release from the round of existence. Thus, in this sutta, the round and the release from it are taught. In the tenth, ‘in the Niculavana’ means in the great Mucalinda grove. ‘The true Dhamma’ means the true Dhamma of the Dispensation.

11. දාරුක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

11. Explanation of the Dārukkhandha Sutta

41. එකාදසමෙ චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසිභාවං පත්තො. පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍යාති ථද්ධාකාරං පථවීධාතූති සල්ලක්ඛෙය්‍ය. යං නිස්සායාති යං විජ්ජමානං ථද්ධාකාරං පථවීධාතුං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං පථවීත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය, සා එත්ථ පථවීධාතු අත්ථීති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි. යථෙව හි තස්මිං ථද්ධාකාරා පථවීධාතු අත්ථි, එවං යූසාකාරා ආපොධාතු, උණ්හාකාරා තෙජොධාතු, විත්ථම්භනාකාරා වායොධාතු, රත්තවණ්ණම්හි සාරෙ පදුමපුප්ඵවණ්ණා සුභධාතු, පූතිභූතෙ චුණ්ණෙ චෙව ඵෙග්ගුපපටිකාසු ච අමනුඤ්ඤවණ්ණා අසුභධාතු, තං නිස්සාය අමුං දාරුක්ඛන්ධං අසුභන්ත්වෙව අධිමුච්චෙය්‍ය සල්ලක්ඛෙය්‍යාති. ඉමස්මිං සුත්තෙ මිස්සකවිහාරො නාම කථිතො.

41. In the eleventh sutta, ‘one who has attained mastery of mind’ means one who has attained the state of mastery over the mind. ‘One should resolve upon it as just earth’ means one should perceive the earth element as being of a solid nature. ‘Depending on which’ means: depending on which existing earth element of a solid nature, one should resolve upon this log as just earth, thinking, ‘That earth element exists here.’ By this method, the remaining terms should also be understood. For just as the earth element of a solid nature exists in that log, so too the water element of a cohesive nature, the fire element of a hot nature, and the air element of a distending nature exist. In the red-colored heartwood, the beautiful element with the color of a lotus flower exists. In the powder that has become putrid and in the sapwood and bark, the foul element of a disagreeable color exists. Depending on that, one should resolve upon and perceive that log as just ‘foul’. In this sutta, what is called the ‘mixed dwelling’ is taught.

12. නාගිතසුත්තවණ්ණනා

12. Explanation of the Nāgita Sutta

42. ද්වාදසමෙ ගාමන්තවිහාරින්ති ගාමන්තසෙනාසනවාසිං. සමාහිතං නිසින්නන්ති තස්මිං ගාමන්තසෙනාසනෙ සමාධිං අප්පෙත්වා නිසින්නං. ඉදානිමන්ති ඉදානි ඉමං. සමාධිම්හා චාවෙස්සතීති සමාධිතො උට්ඨාපෙස්සති. න අත්තමනො හොමීති න සකමනො හොමි. පචලායමානන්ති නිද්දායමානං. එකත්තන්ති එකසභාවං, එකග්ගතාභූතං අරඤ්ඤසඤ්ඤංයෙව චිත්තෙ කරිස්සතීති අත්ථො. අනුරක්ඛිස්සතීති අනුග්ගණ්හිස්සති. අවිමුත්තං වා චිත්තං විමොචෙස්සතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිමුත්තං චිත්තං ඉදානි පඤ්චහි විමුත්තීහි විමොචයිස්සති. රිඤ්චතීති වජ්ජෙති විස්සජ්ජෙති. පටිපණාමෙත්වාති පනුදිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා. උච්චාරපස්සාවකම්මායාති උච්චාරපස්සාවකරණත්ථාය. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා අරඤ්ඤසෙනාසනස්ස වණ්ණො කථිතො. සුත්තස්ස පන පඨමකොට්ඨාසෙ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

42. In the twelfth sutta, ‘dwelling near a village’ means residing in a lodging near a village. ‘Seated in concentration’ means seated in that lodging near a village, having entered into concentration. ‘Now this…’ means at this time, this person. ‘Will disturb from concentration’ means will cause to rise from concentration. ‘I would not be pleased’ means I would not be of my own mind. ‘Drowsy’ means sleepy. ‘Oneness’ means a single nature, having become one-pointed; the meaning is that one will establish only the perception of the forest in the mind. ‘Will protect’ means will support. ‘Or will free the unfreed mind’ means at another time, the mind that was unfreed, one will now free by the five kinds of freedom. ‘Leaves’ means avoids, relinquishes. ‘Having set aside’ means having dispelled, having relinquished. ‘For the act of defecation and urination’ means for the purpose of performing the act of defecation and urination. By this much, the Teacher has spoken the praise of a forest lodging. As for what should be said in the first section of the sutta, that has already been stated below.

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

The Devatā Chapter, the Fourth.

5. ධම්මිකවග්ගො

5. The Dhammika Chapter

1. නාගසුත්තවණ්ණනා

1. Explanation of the Nāga Sutta

43. පඤ්චමස්ස [Pg.110] පඨමෙ ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධින්ති ඉදං ‘‘ආයාමානන්දා’’ති ථෙරං ආමන්තෙත්වා ගතත්තා වුත්තං, සත්ථා පන අනූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො තත්ථ අගමාසීති වෙදිතබ්බො. තෙනුපසඞ්කමීති තෙහෙව පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. පරිසිඤ්චිත්වාති වොහාරවචනමෙතං, න්හායිත්වාති අත්ථො. පුබ්බාපයමානොති රත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා උත්තරාසඞ්ගචීවරං ද්වීහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා පච්ඡිමලොකධාතුං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථිමලොකධාතුං අභිමුඛො වොදකභාවෙන ගත්තානි පුබ්බසදිසානි කුරුමානො අට්ඨාසීති අත්ථො. භික්ඛුසඞ්ඝොපි තෙන තෙන ඨානෙන ඔතරිත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා සත්ථාරංයෙව පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. ඉති තස්මිං සමයෙ ආකාසතො පතමානං රත්තසුවණ්ණකුණ්ඩලං විය සූරියො පච්ඡිමලොකධාතුං පටිපජ්ජි, පරිසුද්ධරජතමණ්ඩලො විය පාචීනලොකධාතුතො චන්දො අබ්භුග්ගඤ්ඡි, මජ්ඣට්ඨානෙපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො සම්මාසම්බුද්ධො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙත්වා පුබ්බකොට්ඨකනදීතීරෙ ලොකං අලඞ්කුරුමානො අට්ඨාසි.

43. In the first sutta of the fifth vagga, the phrase ‘with the Venerable Ānanda’ was said because of having gone after addressing the elder, ‘Let us go, Ānanda.’ It should be known, however, that the Teacher went there surrounded by no less than five hundred monks. ‘He approached’ means he approached surrounded by those very five hundred monks. ‘Parisiñcitvā’ (having sprinkled) is a conventional expression; the meaning is ‘having bathed’. The meaning of ‘Pubbāpayamāno’ is: having put on a red, double-layered lower garment, holding the upper robe with both hands, with the western world-sphere behind him and facing the eastern world-sphere, making his limbs dry and as they were before, he stood. The community of monks also, descending at various places, having bathed, and having come up again, stood surrounding only the Teacher. Thus, at that time, the sun, like a red-gold earring falling from the sky, went to the western world-sphere; the moon, like a circle of pure silver, rose from the eastern world-sphere; and in the middle place, the Perfectly Enlightened One, surrounded by five hundred monks, emitting the six-colored Buddha-rays, stood on the bank of the river at the eastern bathing place, adorning the world.

තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… සෙතො නාම නාගොති සෙතවණ්ණතාය එවං ලද්ධනාමො හත්ථිනාගො. මහාතූරියතාළිතවාදිතෙනාති මහන්තෙන තූරියතාළිතවාදිතෙන. තත්ථ පඨමං සඞ්ඝට්ටනං තාළිතං නාම හොති, තතො පරං වාදිතං. ජනොති හත්ථිදස්සනත්ථං සන්නිපතිතමහාජනො. දිස්වා එවමාහාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඝංසිත්වා න්හාපෙත්වා උත්තාරෙත්වා බහිතීරෙ ඨපෙත්වා ගත්තානි වොදකානි කත්වා හත්ථාලඞ්කාරෙන අලඞ්කතං තං මහානාගං දිස්වා ඉදං ‘‘අභිරූපො වත, භො’’ති පසංසාවචනමාහ. කායුපපන්නොති සරීරසම්පත්තියා උපපන්නො, පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගොති අත්ථො. ආයස්මා උදායීති පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරො. එතදවොචාති තං මහාජනං හත්ථිස්ස වණ්ණං භණන්තං දිස්වා ‘‘අයං ජනො අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තහත්ථිනො වණ්ණං කථෙති, න බුද්ධහත්ථිස්ස. අහං දානි ඉමිනා හත්ථිනාගෙන උපමං කත්වා බුද්ධනාගස්ස වණ්ණං [Pg.111] කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘හත්ථිමෙව නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ මහන්තන්ති ආරොහසම්පන්නං. බ්‍රහන්තන්ති පරිණාහසම්පන්නං. එවමාහාති එවං වදති. අථ භගවා යස්මා අයං නාගසද්දො හත්ථිම්හිචෙව අස්සගොණඋරගරුක්ඛමනුස්සෙසු චාපි පවත්තති, තස්මා හත්ථිම්පි ඛොතිආදිමාහ.

At that time… 'Seto nāma nāgo' means a bull elephant who received the name Seto because of his white color. 'Mahātūriyatāḷitavāditenāti' means with a great striking and playing of musical instruments. Therein, the first striking is called tāḷita, and the striking that comes after that is vādita. 'Jano' means the great populace assembled for the purpose of seeing the elephant. 'Disvā evamāha' means: having seen that great nāga—which had been adorned with elephant ornaments after its major and minor limbs were scrubbed, it was bathed, brought up, placed on the outer bank, and its limbs were made dry—they spoke this word of praise: 'Oh, how very beautiful!' 'Kāyupapanno' means endowed with bodily perfection; the meaning is having complete major and minor limbs. 'The Venerable Udāyī' is the Elder Kāḷudāyī who had attained the analytical knowledges. 'Etadavoca' means: seeing that great populace speaking of the elephant's beauty, he thought, 'This populace speaks of the beauty of an elephant born with a rootless relinking-consciousness, not of the Buddha-elephant. Now I, having made a simile with this bull elephant, will speak of the beauty of the Buddha-nāga.' And having thought thus, he spoke this utterance beginning, 'Is it only the elephant, venerable sir?' Therein, 'mahanta' means endowed with stature. 'Brahanta' means endowed with girth. 'Evamāha' means thus he speaks. Then, because this word 'nāga' applies to elephants, and also to horses, cattle, serpents, trees, and humans, the Blessed One said, 'Even an elephant…' and so on.

ආගුන්ති පාපකං ලාමකං අකුසලධම්මං. තමහං නාගොති බ්‍රූමීති තං අහං ඉමෙහි තීහි ද්වාරෙහි දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ද්වාදසන්නඤ්ච අකුසලචිත්තානං අකරණතො නාගොති වදාමි. අයඤ්හි න ආගුං කරොතීති ඉමිනා අත්ථෙන නාගො. ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදාමීති ඉමාහි චතුසට්ඨිපදාහි සොළසහි ගාථාහි අනුමොදාමි අභිනන්දාමි.

'Āgu' means an evil, wicked, unwholesome quality. 'That I call a nāga' means: I call him a nāga because of not doing the ten unwholesome courses of action and the twelve unwholesome states of consciousness through these three doors. Indeed, this one does no āgu (evil); for this reason, he is a nāga. 'I rejoice in these verses' means: I rejoice in, I delight in these sixteen verses with sixty-four lines.

මනුස්සභූතන්ති දෙවාදිභාවං අනුපගන්ත්වා මනුස්සමෙව භූතං. අත්තදන්තන්ති අත්තනායෙව දන්තං, න අඤ්ඤෙහි දමථං උපනීතං. භගවා හි අත්තනා උප්පාදිතෙනෙව මග්ගදමථෙන චක්ඛුතොපි දන්තො, සොතතොපි, ඝානතොපි, ජිව්හාතොපි, කායතොපි, මනතොපීති ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු දන්තො සන්තො නිබ්බුතො පරිනිබ්බුතො. තෙනාහ – ‘‘අත්තදන්ත’’න්ති. සමාහිතන්ති දුවිධෙනාපි සමාධිනා සමාහිතං. ඉරියමානන්ති විහරමානං. බ්‍රහ්මපථෙති සෙට්ඨපථෙ, අමතපථෙ, නිබ්බානපථෙ. චිත්තස්සූපසමෙ රතන්ති පඨමජ්ඣානෙන පඤ්ච නීවරණානි වූපසමෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ, තතියජ්ඣානෙන පීතිං, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං වූපසමෙත්වා තස්මිං චිත්තස්සූපසමෙ රතං අභිරතං.

'Manussabhūta' means having become a human being, not having attained the state of a deva or other beings. 'Attadanta' means tamed by oneself, not led to taming by others. Indeed, the Blessed One, by the taming of the path generated by himself, is tamed in these six places—through the eye, through the ear, through the nose, through the tongue, through the body, and through the mind; he is tamed, peaceful, quenched, completely quenched. Therefore, he said: 'attadanta' (self-tamed). 'Samāhita' means concentrated by both kinds of concentration. 'Iriyamāna' means abiding. 'Brahmapathe' means on the best path, the deathless path, the path to Nibbāna. 'Delighting in the stilling of the mind' means: having stilled the five hindrances with the first jhāna, thought-conception and discursive thinking with the second jhāna, zest with the third jhāna, and pleasure and pain with the fourth jhāna, he delights and greatly delights in that stilling of the mind.

නමස්සන්තීති කායෙන නමස්සන්ති, වාචාය නමස්සන්ති, මනසා නමස්සන්ති, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා නමස්සන්ති, සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති. සබ්බධම්මානපාරගුන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධායතනධාතුධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන පාරගතං පාරප්පත්තං මත්ථකප්පත්තං. දෙවාපි තං නමස්සන්තීති දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො සුඛප්පත්තා ච සබ්බෙව දසසහස්සචක්කවාළවාසිනො දෙවාපි තුම්හෙ නමස්සන්ති. ඉති මෙ අරහතො සුතන්ති ඉති මයා චතූහි කාරණෙහි අරහාති ලද්ධවොහාරානං තුම්හාකංයෙව සන්තිකෙ සුතන්ති දීපෙති.

'They pay homage' means: they pay homage with the body, they pay homage with speech, they pay homage with the mind, they pay homage by the practice in conformity with the Dhamma; they honor and revere. 'One who has gone to the far shore of all dhammas' means: one who has gone to the far shore of all dhammas of the aggregates, sense bases, and elements through direct knowledge, full understanding, abandoning, development, realization, and attainment. Thus, by these six kinds of going to the far shore, he has gone to the far shore, reached the far shore, reached the summit. 'Even the devas pay homage to him' means: devas who have encountered suffering, such as the devaputta Subrahma and others, and also all the devas who have encountered happiness, who dwell in the ten-thousand-world-system, pay homage to you. 'Thus have I heard from the Arahant' clarifies this meaning: 'Thus have I heard it in the very presence of you who have received the designation "Arahant" for four reasons.'

සබ්බසංයොජනාතීතන්ති [Pg.112] සබ්බානි දසවිධසංයොජනානි අතික්කන්තං. වනා නිබ්බනමාගතන්ති කිලෙසවනතො නිබ්බනං කිලෙසවනරහිතං නිබ්බානං ආගතං සම්පත්තං. කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතන්ති දුවිධෙහි කාමෙහි නික්ඛන්තත්තා පබ්බජ්ජා අට්ඨ සමාපත්තියො චත්තාරො ච අරියමග්ගා කාමෙහි නෙක්ඛම්මං නාම, තත්ථ රතං අභිරතං. මුත්තං සෙලාව කඤ්චනන්ති සෙලධාතුතො මුත්තං කඤ්චනසදිසං.

'Sabbasaṃyojanātīta' means having transcended all ten kinds of fetters. 'Vanā nibbanamāgataṃ' (Having come from the forest to the forest-free) means having come from the forest of defilements to Nibbāna, which is devoid of the forest of defilements, having reached it. 'Kāmehi nekkhammarataṃ' (Delighting in renunciation from sensual pleasures) means: because of having gone out from the two kinds of sensual pleasures, the going forth, the eight attainments, and the four noble paths are called 'renunciation from sensual pleasures'; he delights and greatly delights therein. 'Muttaṃ selāva kañcanaṃ' (Freed like gold from rock) means like pure gold released from its ore.

සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකඤ්හි අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සොතාපන්නො අච්චරුචි නාම, සොතාපන්නං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සකදාගාමී…පෙ… ඛීණාසවං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය පච්චෙකසම්බුද්ධො, පච්චෙකසම්බුද්ධං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සම්මාසම්බුද්ධො අච්චරුචි නාම. හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙති යථා හිමවා පබ්බතරාජා අඤ්ඤෙ පබ්බතෙ අතිරොචති, එවං අතිරොචතීති අත්ථො. සච්චනාමොති තච්ඡනාමො භූතනාමො ආගුං අකරණෙනෙව නාගොති එවං අවිතථනාමො.

'Sabbe accarucī' means one of excelling delight: having a delight that has arisen by transcending all beings. For, by reason of a delight that has arisen from transcending the eighth person, the stream-enterer is called 'one of excelling delight'. By reason of a delight that has arisen from transcending the stream-enterer, the once-returner… and so on… By reason of a delight that has arisen from transcending the Arahant, the Paccekabuddha is called 'one of excelling delight'. By reason of a delight that has arisen from transcending the Paccekabuddha, the Perfectly Self-Enlightened One is called 'one of excelling delight'. 'Himavāvaññe siluccaye' (Like the Himavā surpasses other mountains) means: just as Himavā, the king of mountains, surpasses other mountains in splendor, so does he surpass in splendor. This is the meaning. 'Saccanāmo' (True in name) means: having a true name, a real name. Because he does no evil (`āgu`), he is called a Nāga. Thus, his name is unerring.

සොරච්චන්ති සුචිසීලං. අවිහිංසාති කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච. පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස දුවෙ පුරිමපාදා.

'Soracca' (gentleness) means pure virtue. 'Avihiṃsā' (non-harming) means both the jhāna of compassion and the access concentration which is the preliminary part of compassion. 'Pādā nāgassa te duve' (These two are the feet of the Nāga) means: these two are the front feet of the Buddha-Nāga.

තපොති ධුතසමාදානං. බ්‍රහ්මචරියන්ති අරියමග්ගසීලං. චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස අපරෙ ද්වෙ පච්ඡිමපාදා. සද්ධාහත්ථොති සද්ධාමයාය සොණ්ඩාය සමන්නාගතො. උපෙක්ඛාසෙතදන්තවාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාමයෙහි සෙතදන්තෙහි සමන්නාගතො.

'Tapo' (austerity) means the undertaking of ascetic practices. 'Brahmacariya' (the holy life) means the virtue of the Noble Path. 'Caraṇā nāgassa tyāpare' (The other feet of the Nāga) means these are the other two hind feet of the Buddha-Nāga. 'Saddhāhattho' (Having faith as a trunk) means endowed with a trunk made of faith. 'Upekkhāsetadantavā' (Having white tusks of equanimity) means endowed with white tusks consisting of the six-factored equanimity.

සති ගීවාති යථා නාගස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගස්මිං සිරාජාලානං ගීවා පතිට්ඨා, එවං බුද්ධනාගස්ස සොරච්චාදීනං ධම්මානං සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සති ගීවා’’ති. සිරො පඤ්ඤාති යථා හත්ථිනාගස්ස සිරො උත්තමඞ්ගො, එවං බුද්ධනාගස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තෙන හි සො සබ්බධම්මෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘සිරො පඤ්ඤා’’ති. වීමංසා ධම්මචින්තනාති යථා හත්ථිනාගස්ස අග්ගසොණ්ඩො වීමංසා නාම හොති. සො තාය ථද්ධමුදුකං ඛාදිතබ්බාඛාදිතබ්බඤ්ච වීමංසති, තතො පහාතබ්බං පජහති, ආදාතබ්බං ආදියති, එවමෙව බුද්ධනාගස්ස ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදකඤාණසඞ්ඛාතා ධම්මචින්තනා වීමංසා. තෙන හි ඤාණෙන සො භබ්බාභබ්බෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීමංසා ධම්මචින්තනා’’ති[Pg.113]. ධම්මකුච්ඡිසමාතපොති ධම්මො වුච්චති චතුත්ථජ්ඣානසමාධි, කුච්ඡියෙව සමාතපො කුච්ඡිසමාතපො. සමාතපො නාම සමාතපනට්ඨානං. ධම්මො කුච්ඡිසමාතපො අස්සාති ධම්මකුච්ඡිසමාතපො. චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්මිං ඨිතස්ස හි තෙ තෙ ඉද්ධිවිධාදිධම්මා ඉජ්ඣන්ති, තස්මා සො කුච්ඡිසමාතපොති වුත්තො. විවෙකොති කායචිත්තඋපධිවිවෙකො. යථා නාගස්ස වාලධි මක්ඛිකා වාරෙති, එවං තථාගතස්ස විවෙකො ගහට්ඨපබ්බජිතෙ වාරෙති. තස්මා සො වාලධීති වුත්තො.

Mindfulness is the neck: just as the neck is the support for the network of the major and minor limbs of a nāga, so too is mindfulness the support for the qualities of pure virtue and so on of the Buddha-Nāga. Therefore, it is said: 'Mindfulness is the neck.' Wisdom is the head: just as the head is the foremost limb of the elephant-nāga, so too is the Buddha-Nāga’s omniscience-knowledge the foremost limb. Indeed, by that knowledge he knows all dhammas. Therefore, it is said: 'Wisdom is the head.' Investigation is reflection on the Dhamma: just as an elephant-nāga investigates with the tip of its trunk what is hard and soft, what should be eaten and not eaten, and then rejects what should be rejected and takes up what should be taken up; even so, for the Buddha-Nāga, investigation is the reflection on the Dhamma, which is described as the knowledge that distinguishes the categories of the Dhamma. Indeed, by that knowledge he knows what is suitable and unsuitable. Therefore, it is said: 'Investigation is reflection on the Dhamma.' The Dhamma-belly which is the foundation of practice: 'Dhamma' refers to the concentration of the fourth jhāna; the belly itself is the foundation of practice, hence 'the belly which is the foundation of practice.' 'Samātapa' means the place of practice. He has the Dhamma which is the belly that is the foundation of practice, thus he is called 'Dhammakucchisamātapo'. Indeed, for one established in the concentration of the fourth jhāna, those various qualities such as the kinds of psychic power are accomplished. Therefore, it is called 'the belly which is the foundation of practice'. Seclusion is the tail: this is seclusion of body, seclusion of mind, and seclusion from the substrata of existence. Just as the nāga’s tail wards off flies, so too does the Tathāgata’s seclusion ward off householders and monastics. Therefore, it is called the tail.

ඣායීති දුවිධෙන ඣානෙන ඣායී. අස්සාසරතොති නාගස්ස හි අස්සාසපස්සාසා විය බුද්ධනාගස්ස ඵලසමාපත්ති, තත්ථ රතො, අස්සාසපස්සාසෙහි විය තාය විනා න වත්තතීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සංවුතොති සබ්බද්වාරෙසු සංවුතො. අනවජ්ජානීති සම්මාආජීවෙන උප්පන්නභොජනානි. සාවජ්ජානීති පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නභොජනානි.

One who enters jhāna: one who is accustomed to entering jhāna by means of the two kinds of jhāna. 'Delighting in the in-breath': just as a nāga has in-breaths and out-breaths, so the Buddha-Nāga has the attainment of fruition, and in that he delights. The meaning is that just as one cannot exist without in-breaths and out-breaths, so he does not exist without that attainment of fruition. 'Restrained in all respects' means: restrained in all doors. 'Blameless' refers to foods that have arisen through right livelihood. 'Blameworthy' refers to foods that have arisen by means of the five kinds of wrong livelihood.

අණුංථූලන්ති ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච. සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං ඡින්දිත්වාන. නුපලිප්පති ලොකෙනාති ලොකෙන සද්ධිං තණ්හාමානදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිප්පති. මහාගිනීති මහාඅග්ගි. විඤ්ඤූහි දෙසිතාති ඉධ පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරොව විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො, තෙන දෙසිතාති අත්ථො. විඤ්ඤස්සන්ති මහානාගා, නාගං නාගෙන දෙසිතන්ති උදායිත්ථෙරනාගෙන දෙසිතං බුද්ධනාගං ඉතරෙ ඛීණාසවා නාගා විජානිස්සන්ති.

'Subtle and gross' means small and great. 'Having cut all bonds' means having severed all ten kinds of fetters. 'He is not smeared by the world' means he is not smeared by the smears of craving, conceit, and views, together with the world. 'A great fire' means a great fire. 'Taught by the wise': here, the Elder Kāḷudāyi, who attained the analytical knowledges, is indeed the wise, learned one; it was taught by him—this is the meaning. 'The great Nāgas will understand, the Nāga taught by a Nāga' means: the other Arahant-nāgas will understand the Buddha-Nāga who was taught by the Elder Udāyi-nāga.

සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සතීති බොධිපල්ලඞ්කෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො, යමකසාලන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සති. එවං පටිසම්භිදාප්පත්තො උදායිත්ථෙරො සොළසහි ගාථාහි චතුසට්ඨියා පදෙහි දසබලස්ස වණ්ණං කථෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. භගවා අනුමොදි. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසූති.

'The Nāga, shedding his body, will attain final Nibbāna' means: having been fully extinguished on the seat of enlightenment through the parinibbāna of the defilements, he will attain parinibbāna between the twin sāla trees with the nibbāna-element without residue remaining. Thus, the Elder Udāyi, having attained the analytical knowledges, concluded his discourse, speaking the praise of the Ten-Powered One with sixteen verses. The Blessed One rejoiced. At the end of the discourse, eighty-four thousand beings drank the drink of the deathless.

2. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා

2. The Commentary on the Migasālā Sutta

44. දුතියෙ කථං කථං නාමාති කෙන කෙන කාරණෙන. අඤ්ඤෙය්‍යොති ආජානිතබ්බො. යත්‍ර හි නාමාති යස්මිං නාම ධම්මෙ. සමසමගතිකාති [Pg.114] සමභාවෙනෙව සමගතිකා. භවිස්සන්තීති ජාතා. සකදාගාමිපත්තො තුසිතං කායං උපපන්නොති සකදාගාමිපුග්ගලො හුත්වා තුසිතභවනෙයෙව නිබ්බත්තො. කථං කථං නාමාති කෙන කෙන නු ඛො කාරණෙන, කිං නු ඛො ජානිත්වා දෙසිතො, උදාහු අජානිත්වාති. ථෙරො කාරණං අජානන්තො එවං ඛො පනෙතං භගිනි භගවතා බ්‍යාකතන්ති ආහ.

44. In the second sutta, ‘how, how indeed?’ means by what, by what reason. ‘Should be understood’ means should be known. ‘Where indeed’ means in what phenomenon. ‘Of the same destiny’ means having an equal destiny. ‘Will be’ means born. ‘A once-returner attained, reborn in the Tusita realm’ means, having become a once-returner individual, he was reborn in the Tusita plane itself. ‘How, how indeed?’ means by what reason, by what reason? Was it taught having known, or was it taught without knowing? The elder, not knowing the reason, said, “But, sister, it was declared by the Blessed One thus.”

අම්මකා අම්මකපඤ්ඤාති ඉත්ථී හුත්වා ඉත්ථිසඤ්ඤාය එව සමන්නාගතා. කෙ ච පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණෙති එත්ථ පුරිසපුග්ගලපරොපරියඤාණං වුච්චති පුරිසපුග්ගලානං තික්ඛමුදුවසෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණං. තස්මා කා ච බාලා මිගසාලා, කෙ ච පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියඤාණෙ අප්පටිහතවිසයා සම්මාසම්බුද්ධා, උභයමෙතං දූරෙ සුවිදූරෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

‘Ammakā, with a woman's perception’ means, being a woman, she is endowed only with a woman's perception. In this passage, ‘And what is the knowledge of the faculties of other individuals,’ the knowledge of the faculties of other individuals is said to be the knowledge of the faculties of individuals with regard to their sharpness or dullness. Therefore, what sort of person is the foolish Migasālā, and what sort of persons are the Perfectly Enlightened Ones, whose domain is unobstructed regarding the knowledge of the faculties of other individuals? Both of these are far, very far apart. This is the summary here.

ඉදානි මිගසාලාය අත්තනො දූරභාවං දස්සෙන්තො ඡයිමෙ, ආනන්දාතිආදිමාහ. සොරතො හොතීති පාපතො සුට්ඨු ඔරතො විරතො හොති. සුරතොතිපි පාඨො. අභිනන්දන්ති සබ්‍රහ්මචාරී එකත්තවාසෙනාති තෙන සද්ධිං එකතොවාසෙන සබ්‍රහ්මචාරී අභිනන්දන්ති තුස්සන්ති. එකන්තවාසෙනාතිපි පාඨො, සතතවාසෙනාති අත්ථො. සවනෙනපි අකතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං අසුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි අකතං හොතීති එත්ථ බාහුසච්චං වුච්චති වීරියං, වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අකතං හොතීති අත්ථො. දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හොතීති දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති. සාමායිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභති. හානගාමීයෙව හොතීති පරිහානිමෙව ගච්ඡති.

Now, showing his own distance with respect to Migasālā, he says, ‘These six, Ānanda,’ and so on. ‘He is well-restrained’ means from evil he is well and thoroughly restrained. There is also a reading ‘surato.’ ‘Fellow practitioners delight in living together’ means fellow practitioners delight and rejoice in living together with him. There is also a reading ‘ekantavāsenā,’ the meaning of which is ‘by constant living.’ ‘Not done even by hearing’ means what ought to be heard is not heard. ‘Not done even by great learning’: here 'great learning' refers to energy; the meaning is that what ought to be done with energy is not done. ‘Not penetrated even by view’ means what should be penetrated by wisdom is not penetrated. ‘Does not attain even temporary liberation’ means he does not obtain joy and gladness by relying on hearing the Dhamma from time to time. ‘He is one who goes to decline’ means he goes only to decline.

පමාණිකාති පුග්ගලෙසු පමාණග්ගාහකා. පමිනන්තීති පමෙතුං තුලෙතුං ආරභන්ති. එකො හීනොති එකො ගුණෙහි හීනො. එකො පණීතොති එකො ගුණෙහි පණීතො. තං හීති තං පමාණකරණං.

‘Those who measure’ means those who take the measure of individuals. ‘They measure’ means they strive to compare and weigh. ‘One is inferior’ means one is inferior in qualities. ‘One is superior’ means one is superior in qualities. ‘That’ means that act of measuring.

අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ධම්මසොතො නිබ්බහතීති සූරං හුත්වා පවත්තමානවිපස්සනාඤාණං නිබ්බහති, අරියභූමිං [Pg.115] සම්පාපෙති. තදන්තරං කො ජානෙය්‍යාති තං අන්තරං තං කාරණං අඤ්ඤත්‍ර තථාගතෙන කො ජානෙය්‍යාති අත්ථො.

‘More surpassing’ means more beautiful. ‘More refined’ means more supreme. ‘The Dhamma-stream carries forth’ means insight knowledge that has arisen powerfully carries forth, bringing one to the noble plane. ‘Who would know that difference?’—the meaning is, who other than the Tathāgata would know that difference, that cause?

කොධමානොති කොධො ච මානො ච. ලොභධම්මාති ලොභොයෙව. වචීසඞ්ඛාරාති ආලාපසල්ලාපවසෙන වචනානෙව. යො වා පනස්ස මාදිසොති යො වා පන අඤ්ඤොපි මයා සදිසො සම්මාසම්බුද්ධොයෙව අස්ස, සො පුග්ගලෙසු පමාණං ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. ඛඤ්ඤතීති ගුණඛණනං පාපුණාති. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, ඡ පුග්ගලාති ද්වෙ සොරතා, ද්වෙ අධිගතකොධමානලොභධම්මා, ද්වෙ අධිගතකොධමානවචීසඞ්ඛාරාති ඉමෙ ඡ පුග්ගලා. ගතින්ති ඤාණගතිං. එකඞ්ගහීනාති එකෙකෙන ගුණඞ්ගෙන හීනා. පූරණො සීලෙන විසෙසී අහොසි, ඉසිදත්තො පඤ්ඤාය. පූරණස්ස සීලං ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤාඨානෙ ඨිතං, ඉසිදත්තස්ස පඤ්ඤා පූරණස්ස සීලට්ඨානෙ ඨිතාති.

‘Anger and conceit’ means anger and conceit. ‘Greedy nature’ means greed itself. ‘Verbal formations’ means words themselves, by way of conversation and discussion. ‘Or one like me’ means: or another who is like me, a Perfectly Enlightened One, could take the measure of individuals. ‘Is undermined’ means he comes to the undermining of his qualities. ‘These six individuals, Ānanda’ means these six individuals: two who are well-restrained, two who are not free from anger, conceit, and greed, and two who are not free from anger, conceit, and verbal formations. ‘Destiny’ means the course of knowledge. ‘Deficient in one aspect’ means deficient in one or another aspect of a quality. Pūraṇa was distinguished by virtue, Isidatta by wisdom. Pūraṇa’s virtue stood in the place of Isidatta’s wisdom, and Isidatta’s wisdom stood in the place of Pūraṇa’s virtue.

3. ඉණසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Iṇasutta

45. තතියෙ දාලිද්දියන්ති දලිද්දභාවො. කාමභොගිනොති කාමෙ භුඤ්ජනකසත්තස්ස. අස්සකොති අත්තනො සන්තකෙන රහිතො. අනාළ්හිකොති න අඩ්ඪො. ඉණං ආදියතීති ජීවිතුං අසක්කොන්තො ඉණං ආදියති. වඩ්ඪිං පටිස්සුණාතීති දාතුං අසක්කොන්තො වඩ්ඪිං දස්සාමීති පටිජානාති. අනුචරන්තිපි නන්ති පරිසමජ්ඣගණමජ්ඣාදීසු ආතපඨපනපංසුඔකිරණාදීහි විප්පකාරං පාපෙන්තො පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධන්ති. සද්ධා නත්ථීති ඔකප්පනකසද්ධාමත්තකම්පි නත්ථි. හිරී නත්ථීති හිරීයනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. ඔත්තප්පං නත්ථීති භායනාකාරමත්තකම්පි නත්ථි. වීරියං නත්ථීති කායිකවීරියමත්තකම්පි නත්ථි. පඤ්ඤා නත්ථීති කම්මස්සකතපඤ්ඤාමත්තකම්පි නත්ථි. ඉණාදානස්මිං වදාමීති ඉණග්ගහණං වදාමි. මා මං ජඤ්ඤූති මා මං ජානාතු.

45. In the third sutta, ‘poverty’ means the state of being poor. ‘One who indulges in sensual pleasures’ refers to a being who enjoys sensual objects. ‘Without property’ means devoid of one’s own possessions. ‘Destitute’ means not wealthy. ‘Takes on debt’ means being unable to make a living, he takes on debt. ‘Agrees to interest’ means being unable to pay, he promises, “I will give interest.” ‘They follow and harass him’ means they follow him from behind, causing him distress in places like the midst of an assembly by making him stand in the sun, throwing dust, and so on. ‘No faith’ means not even a mere conviction based on settled trust exists. ‘No shame’ means not even a mere semblance of shame exists. ‘No fear of wrongdoing’ means not even a mere semblance of fear exists. ‘No energy’ means not even a mere physical energy exists. ‘No wisdom’ means not even the mere wisdom of the ownership of kamma exists. ‘I speak of taking on debt’ means I speak of taking on debt. ‘Let them not know me’ means let them not know me.

දාලිද්දියං දුක්ඛන්ති ධනදලිද්දභාවො දුක්ඛං. කාමලාභාභිජප්පිනන්ති කාමලාභං පත්ථෙන්තානං. පාපකම්මවිනිබ්බයොති පාපකම්මවඩ්ඪකො. සංසප්පතීති පරිප්ඵන්දති. ජානන්ති ජානන්තො. යස්ස විප්පටිසාරජාති යෙ අස්ස [Pg.116] විප්පටිසාරතො ජාතා. යොනිමඤ්ඤතරන්ති එකං තිරච්ඡානයොනිං. දදං චිත්තං පසාදයන්ති චිත්තං පසාදෙන්තො දදමානො.

‘Poverty is suffering’ means the state of being poor in wealth is suffering. ‘For one who craves sensual gains’ means for those who long for the gain of sensual objects. ‘A producer of evil kamma’ means an increaser of evil kamma. ‘He struggles’ means he writhes. ‘Knowing’ means knowing. ‘From which remorse is born’ means those things which are born from his remorse. ‘One or another womb’ means one animal womb. ‘Giving while gladdening the mind’ means giving while gladdening the mind.

කටග්ගාහොති ජයග්ගාහො, අනපරාධග්ගාහො හොති. ඝරමෙසිනොති ඝරාවාසං පරියෙසන්තස්ස වසමානස්ස වා. චාගො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගොති සඞ්ඛං ගතං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. චාගා පුඤ්ඤන්ති වා පාඨො. පතිට්ඨිතාති පතිට්ඨිතසද්ධා නාම සොතාපන්නස්ස සද්ධා. හිරිමනොති හිරිසම්පයුත්තචිත්තො. නිරාමිසං සුඛන්ති තීණි ඣානානි නිස්සාය උප්පජ්ජනකසුඛං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියො. ඣානානි උපසම්පජ්ජාති චත්තාරි ඣානානි පත්වා. එකොදි නිපකො සතොති එකග්ගචිත්තො කම්මස්සකතඤාණසතීහි ච සමන්නාගතො.

‘The taking of the prize’ means the taking of victory, the state of being without fault. ‘For one seeking a home’ means for one who seeks the household life or who is living in it. ‘Generosity increases merit’ means the merit that is reckoned as generosity increases. Or, there is the reading ‘merit from generosity.’ ‘Established’ means established faith, which is the faith of a stream-enterer. ‘Having shame’ means having a mind associated with shame. ‘Unworldly happiness’ means the happiness that arises depending on the three jhānas. ‘Equanimity’ means the equanimity of the fourth jhāna. ‘With energy aroused’ means one whose energy is fully and well exerted. ‘Having attained the jhānas’ means having reached the four jhānas. ‘Unified, prudent, and mindful’ means having a unified mind and being endowed with wisdom and mindfulness.

එවං ඤත්වා යථාභූතන්ති එවං එත්තකං කාරණං යථාසභාවං ජානිත්වා. සබ්බසංයොජනක්ඛයෙති නිබ්බානෙ. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ සබ්බසො අනුපාදියිත්වා සම්මා හෙතුනා නයෙන මග්ගචිත්තං විමුච්චති. ‘‘එතං ඤත්වා යථාභූතං, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්තිපි පාළියං ලිඛිතං, තස්ස එතං සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යථාභූතං ඤත්වාති අත්ථො. පුරිමපච්ඡිමෙහි පන සද්ධිං න ඝටීයති.

‘Thus having known as it really is’ means having known this much of a cause thus, in accordance with its true nature. ‘In the destruction of all fetters’ means in Nibbāna. ‘In every way’ means in all aspects. ‘Without grasping’ means not taking up any object by way of craving and views. ‘The mind is rightly liberated’ means this is what is said: in Nibbāna, which is designated as the destruction of all fetters, by not grasping in any way, the path-mind is rightly liberated by the appropriate cause and method. It is also written in the Pāḷi as, “Having known this as it really is, the destruction of all fetters.” The meaning of this is: “having known as it really is this Nibbāna, which is designated as the destruction of all fetters.” However, it does not connect with what comes before and after.

තස්ස සම්මා විමුත්තස්සාති තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස ඛීණාසවස්ස. ඤාණං හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. තාදිනොති තංසණ්ඨිතස්ස. අකුප්පාති අකුප්පාරම්මණත්තා කුප්පකාරණානං කිලෙසානඤ්ච අභාවෙන අකුප්පා. විමුත්තීති මග්ගවිමුත්තිපි ඵලවිමුත්තිපි. භවසංයොජනක්ඛයෙති භවසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ භවසංයොජනානඤ්ච ඛයන්තෙ උප්පන්නා. එතං ඛො පරමං ඤාණන්ති එතං මග්ගඵලඤාණං පරමඤාණං නාම. සුඛමනුත්තරන්ති එතදෙව මග්ගඵලසුඛං අනුත්තරං සුඛං නාම. ආණණ්‍යමුත්තමන්ති සබ්බෙසං අණණානං ඛීණාසවො උත්තමඅණණො, තස්මා අරහත්තඵලං ආණණ්‍යමුත්තමන්ති අරහත්තඵලෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

‘Of one who is rightly liberated’ means of that one rightly liberated, the one whose taints are destroyed. ‘There is knowledge’ means there is the reviewing knowledge. ‘Of such a one’ means of one who is stable in that state. ‘Unshakable’ means it is unshakable because its object is unshakable and because of the absence of the defilements that cause shaking. ‘Liberation’ means both the liberation of the path and the liberation of the fruit. ‘In the destruction of the fetters of existence’ means in Nibbāna, which is designated as the destruction of the fetters of existence; or, it refers to what has arisen at the end of the destruction of the fetters of existence. ‘This indeed is the supreme knowledge’ means this knowledge of the path and fruit is called the supreme knowledge. ‘The unsurpassed bliss’ means this very bliss of the path and fruit is called the unsurpassed bliss. ‘The supreme freedom from debt’ means that among all those free from debt, the one whose taints are destroyed is the supreme one free from the debt of defilements; therefore, the fruit of Arahantship is the supreme freedom from debt. Thus, with the fruit of Arahantship, he brings the teaching to its climax. And in this sutta, in the prose, only the round of existence was taught, but in the verses, both the round and what is free from the round were taught. Thus ends the third sutta.

4. මහාචුන්දසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Mahācunda Sutta

46. චතුත්ථෙ [Pg.117] චෙතීසූති චෙතිරට්ඨෙ. සයංජාතියන්ති එවංනාමකෙ නිගමෙ. මහාචුන්දොති ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. ධම්මෙ යොගො අනුයොගො එතෙසන්ති ධම්මයොගා. ධම්මකථිකානං එතං නාමං. ඣායන්තීති ඣායී. අපසාදෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති හිංසන්ති. ඣායන්තීති චින්තෙන්ති. පජ්ඣායන්තීතිආදීනි උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතානි. කිමිමෙ ඣායන්තීති කිං නාම ඉමෙ ඣායන්ති. කින්තිමෙ ඣායන්තීති කිමත්ථං ඉමෙ ඣායන්ති. කථං ඉමෙ ඣායන්තීති කෙන කාරණෙන ඉමෙ ඣායන්ති. අමතං ධාතුං කායෙන ඵුසිත්වා විහරන්තීති මරණවිරහිතං නිබ්බානධාතුං සන්ධාය කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තා අනුක්කමෙන තං නාමකායෙන ඵුසිත්වා විහරන්ති. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගුළ්හං පටිච්ඡන්නං ඛන්ධධාතුආයතනාදිඅත්ථං. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා පස්සන්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙවාති.

46. In the fourth, cetīsu means in the Cetī country. Sayaṃjātiyaṃ means in the town of that name. Mahācundo is the younger brother of the General of the Dhamma. Because for them there is the Dhamma which is repeatedly practiced, they are called dhammayogā; this is a name for Dhamma-preachers. They contemplate, therefore they are jhāyī (meditators). Apasādenti means they strike, they harm. Jhāyanti means they contemplate. Pajjhāyanti and so on are intensified by means of a prefix. Kimime jhāyanti means: what is it that these contemplate? Kintime jhāyanti means: for what purpose do these contemplate? Kathaṃ ime jhāyanti means: for what reason do these contemplate? Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharanti means: referring to the Nibbāna-element which is free from death, those dwelling having taken up a meditation subject, gradually contact it with the body of name and dwell. Gambhīraṃ atthapadaṃ means a profound matter of meaning: a hidden, concealed meaning concerning the aggregates, elements, sense bases, and so on. Paññāya ativijjha passanti means: they see by penetrating with the wisdom of the path together with insight. In this context, however, the wisdom of comprehension and penetration, and also the wisdom of learning and questioning, are indeed applicable.

5-6. සන්දිට්ඨිකසුත්තද්වයවණ්ණනා

5-6. Commentary on the Two Sandiṭṭhika Suttas

47-48. පඤ්චමෙ සන්තං වා අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තෙ විජ්ජමානං. ලොභොතිආදීහි තීණි අකුසලමූලානි දස්සිතානි. ලොභධම්මාතිආදීහි තංසම්පයුත්තකා ධම්මා. ඡට්ඨෙ කායසන්දොසන්ති කායද්වාරස්ස දුස්සනාකාරං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණාව කථිතා.

In the fifth, santaṃ vā ajjhattaṃ means existing in one's own interior. By lobho, and so on, the three unwholesome roots are shown. By lobhadhammā, and so on, are shown the states associated with them. In the sixth, kāyasandosaṃ means the manner of corrupting the body-door. In the remaining two as well, this is the method. In these two suttas, only reflection is taught.

7. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Khema Sutta

49. සත්තමෙ වුසිතවාති වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං අභිසඞ්ඛාරභාරඤ්ච ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං පත්තොති අත්ථො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති ඛීණභවබන්ධනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. තස්ස න එවං හොති අත්ථි මෙ සෙය්‍යොති වාතිආදීහි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො තයො මානා පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අත්ථි මය්හං සෙය්‍යො, අත්ථි සදිසො, අත්ථි හීනො’’ති මානො හොති. නත්ථි මෙ සෙය්‍යොතිආදීහිපි තෙයෙව [Pg.118] පටික්ඛිත්තා. න හි ඛීණාසවස්ස ‘‘අහමෙව සෙය්‍යො, අහං සදිසො, අහං හීනො, අඤ්ඤෙ සෙය්‍යාදයො නත්ථී’’ති එවං මානො හොති.

49. In the seventh, vusitavā means one who has completed the living of the holy life. Katakaraṇīyo means one who, having done what was to be done by means of the four paths, is established. Ohitabhāro means one who, having put down the burden of the aggregates, the burden of defilements, and the burden of formations, is established. Anuppattasadattho means: sadattho (one's own goal) is said to be Arahantship; he has attained it—this is the meaning. Parikkhīṇabhavasaṃyojano means one whose fetter of existence is destroyed. Sammadaññāvimutto means liberated by knowing rightly with reason and cause. For such a one, it does not occur "There is one better than me," and so on. By this, the three conceits, beginning with "I am superior to the superior," are rejected. Indeed, for one whose cankers are destroyed, the conceit "There is one superior to me, there is one equal, there is one inferior" does not occur. By "There is none superior to me," and so on, those very same conceits are rejected. Indeed, for one whose cankers are destroyed, the conceit "I alone am superior, I am equal, I am inferior; there are no others who are superior, and so on" does not occur.

අචිරපක්කන්තෙසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිත්වා අචිරංයෙව පක්කන්තෙසු. අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති අරහත්තං කථෙන්ති. හසමානකා මඤ්ඤෙ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තීති හසමානා විය කථෙන්ති. විඝාතං ආපජ්ජන්තීති දුක්ඛං ආපජ්ජන්ති.

Acirapakkantesu means: when they had departed not long after having declared Arahantship. Aññaṃ byākaronti means: they speak of Arahantship. Hasamānakā maññe aññaṃ byākaronti means: they speak as if laughing. Vighātaṃ āpajjanti means: they come to suffering.

න උස්සෙසු න ඔමෙසු, සමත්තෙ නොපනීයරෙති එත්ථ උස්සාති උස්සිතතා සෙය්‍යපුග්ගලා. ඔමාති හීනා. සමත්තොති සදිසො. ඉති ඉමෙසු තීසුපි සෙය්‍යහීනසදිසෙසු ඛීණාසවා මානෙන න උපනීයරෙ, න උපනෙන්ති, න උපගච්ඡන්තීති අත්ථො. ඛීණා ජාතීති ඛීණා තෙසං ජාති. වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්ථං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. චරන්ති සංයොජනවිප්පමුත්තාති සබ්බසංයොජනෙහි විමුත්තා හුත්වා චරන්ති. සුත්තෙපි ගාථායම්පි ඛීණාසවො කථිතො.

In the passage Na ussesu na omesu, samatte nopanīyare, ussā means exalted, superior persons. Omā means inferior persons. Samatto means an equal person. Thus, in regard to these three—the superior, inferior, and equal—the one whose cankers are destroyed is not led by conceit, does not bring himself near, does not approach; this is the meaning. Khīṇā jāti means: their birth is destroyed. Vusitaṃ brahmacariyaṃ means: the holy life of the path has been lived. Caranti saṃyojanavippamuttā means: having become liberated from all fetters, they fare on. The one whose cankers are destroyed is spoken of in both the sutta and the gāthā.

8. ඉන්ද්‍රියසංවරසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Discourse on Restraint of the Senses

50. අට්ඨමෙ හතූපනිසං හොතීති හතූපනිස්සයං හොති. සීලවිපන්නස්සාති විපන්නසීලස්ස. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනාඤාණං. නිබ්බිදාවිරාගොති එත්ථ නිබ්බිදා බලවවිපස්සනා, විරාගො අරියමග්ගො. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති එත්ථ විමුත්තීති අරහත්තඵලං, ඤාණදස්සනන්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උපනිස්සයසම්පන්නං හොතීති සම්පන්නඋපනිස්සයං හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලානුරක්ඛණඉන්ද්‍රියසංවරො කථිතො.

50. In the eighth discourse, hatūpanisaṃ hoti means it has its strong cause destroyed. Sīlavipannassa means for one whose virtue is corrupted. Yathābhūtañāṇadassanaṃ is tender insight-knowledge. In nibbidā virāgo, nibbidā is strong insight; virāgo is the Noble Path. In vimuttiñāṇadassanaṃ, vimuttiṃ is the fruit of Arahantship; ñāṇadassanaṃ is reviewing knowledge. Upanissayasampannaṃ hoti means it has a complete, strong cause. In this discourse, the restraint of the senses which protects virtue is taught.

9. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Ānanda Sutta

51. නවමෙ කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. අස්සුතඤ්චෙවාති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අස්සුතපුබ්බං. න සම්මොසං ගච්ඡන්තීති විනාසං න ගච්ඡන්ති. චෙතසො සම්ඵුට්ඨපුබ්බාති චිත්තෙන ඵුසිතපුබ්බා. සමුදාචරන්තීති මනොද්වාරෙ චරන්ති. අවිඤ්ඤාතඤ්ච විජානාතීති අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අවිඤ්ඤාතකාරණං ජානාති. පරියාපුණාතීති වළඤ්ජෙති කථෙති. දෙසෙතීති පකාසෙති. පරං වාචෙතීති පරං උග්ගණ්හාපෙති.

51. In the ninth discourse, kittāvatā means by what measure. Assutañceva means not heard before at another time. Na sammosaṃ gacchanti means they do not go to destruction. Cetaso samphuṭṭhapubbā means previously reached by the mind. Samudācaranti means they occur at the mind-door. Aviññātañca vijānāti means at another time, one knows a cause that was not known. Pariyāpuṇāti means one masters and speaks of it. Deseti means one makes it clear. Paraṃ vāceti means one causes another to learn.

ආගතාගමාති [Pg.119] දීඝාදීසු යො කොචි ආගමො ආගතො එතෙසන්ති ආගතාගමා. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙපාතිමොක්ඛධරා. පරිපුච්ඡතීති අනුසන්ධිපුබ්බාපරං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ඉදඤ්චිදඤ්ච පුච්ඡිස්සාමීති පරිතුලති පරිච්ඡින්දති. ඉදං, භන්තෙ, කථන්ති, භන්තෙ, ඉදං අනුසන්ධිපුබ්බාපරං කථං හොතීති පුච්ඡති. ඉමස්ස ක්වත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථොති පුච්ඡති. අවිවටන්ති අවිවරිතං. විවරන්තීති පාකටං කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. තත්ථ යස්මිං ධම්මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, ස්වෙව කඞ්ඛාඨානියො නාමාති වෙදිතබ්බො.

Āgatāgamā means: for them, there is some oral tradition that has come down from the Dīgha Nikāya and so on; therefore, they are called āgatāgama. Dhammadharā means bearers of the Suttanta Piṭaka. Vinayadharā means bearers of the Vinaya Piṭaka. Mātikādharā means bearers of the two Pātimokkhas. Paripucchati means one asks about the before and after of the connection. Paripañhati means, thinking, 'I will ask about this meaning and that meaning,' one weighs and delimits. Idaṃ, bhante, kathaṃ means one asks, 'Venerable sir, how is this before and after of the connection?' Imassa ko attho means one asks, 'What is the meaning of this spoken text?' Avivaṭaṃ means that which has not been investigated by wisdom. Vivarantī means they make it manifest. Kaṅkhāṭhāniyesu means in things that have become a cause for doubt. Therein, it should be known thus: whatever teaching doubt arises in, that very teaching is called a cause of doubt.

10. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Khattiya Sutta

52. දසමෙ භොගාධිප්පායාති භොගසංහරණත්ථං ඨපිතාධිප්පායා පවත්තඅජ්ඣාසයා. පඤ්ඤූපවිචාරාති පඤ්ඤවන්තො භවෙය්‍යාමාති එවං පඤ්ඤත්ථාය පවත්තූපවිචාරා. අයමෙව නෙසං විචාරො චිත්තෙ උපවිචරති. බලාධිට්ඨානාති බලකායාධිට්ඨානා. බලකායඤ්හි ලද්ධා තෙ ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. පථවිභිනිවෙසාති පථවිසාමිනො භවිස්සාමාති එවං පථවිඅත්ථාය කතචිත්තාභිනිවෙසා. ඉස්සරියපරියොසානාති රජ්ජාභිසෙකපරියොසානා. අභිසෙකඤ්හි පත්වා තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

52. In the tenth discourse, `bhogādhippāyā` means: they have an intention established for the purpose of accumulating possessions, an existing inclination. `Paññūpavicārā` means: they have an existing investigation for the sake of wisdom, thinking, 'May we become wise.' This very investigation arises close to their minds. `Balādhiṭṭhānā` means: they have the host of troops as their foundation. Indeed, having obtained the host of troops, they are called 'those who have gained a foundation.' `Pathavibhinivesā` means: they have a mental adherence made for the sake of the earth, thinking, 'We shall become lords of the earth.' `Issariyapariyosānā` means: they have the royal consecration as their culmination. Indeed, having reached the consecration, they are called 'those who have reached the culmination.' In this way, the meaning should be understood in all instances.

සෙසපදෙසු පනෙත්ථ අයමධිප්පායො – බ්‍රාහ්මණා තාව මන්තෙ ලභිත්වා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති, ගහපතිකා යංකිඤ්චි සිප්පං, ඉත්ථී කුලදායජ්ජසාමිකං පුත්තං, චොරා යංකිඤ්චි ආවුධසත්ථං, සමණා සීලපරිපුණ්ණා ලද්ධපතිට්ඨා නාම හොන්ති. තස්මා මන්තාධිට්ඨානාතිආදීනි වුත්තානි.

Furthermore, in the remaining terms here, this is the intention: Firstly, brahmins, having obtained the Vedas, are called 'those who have gained a foundation'; householders, having obtained some craft; a woman, having obtained a son who is the master of the clan's inheritance; thieves, having obtained some life-taking weapon; and ascetics, being complete in virtue, are called 'those who have gained a foundation.' Therefore, such things as 'establishment in the Vedas' and so on were spoken by the Blessed One.

බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘යඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති චිත්තං අභිනිවිසති, බ්‍රහ්මලොකෙ පත්තෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. තස්මා තෙ යඤ්ඤාභිනිවෙසා බ්‍රහ්මලොකපරියොසානාති වුත්තා. කම්මන්තකරණත්ථාය මනො එතෙසං අභිනිවිසතීති කම්මන්තාභිනිවෙසා. කම්මෙ නිට්ඨිතෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති නිට්ඨිතකම්මන්තපරියොසානා.

And for brahmins, the mind adheres to the thought, 'We shall perform a sacrifice'; having reached the Brahma-world, they are called 'those who have reached the culmination.' Therefore, they are spoken of as 'those with adherence to sacrifice, with the Brahma-world as their culmination.' Their mind adheres for the purpose of doing work; therefore, they are 'those with adherence to work.' When the work is finished, they are called 'those who have reached the culmination'; therefore, they are 'those with finished work as their culmination.'

පුරිසාධිප්පායාති පුරිසෙසු පවත්තඅජ්ඣාසයා. අලඞ්කාරත්ථාය මනො උපවිචරති එතිස්සාති අලඞ්කාරූපවිචාරා. අසපත්තී හුත්වා එකිකාව [Pg.120] ඝරෙ වසෙය්‍යන්ති එවමස්සා චිත්තං අභිනිවිසතීති අසපත්තීභිනිවෙසා. ඝරාවාසිස්සරියෙ ලද්ධෙ පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්තීති ඉස්සරියපරියොසානා.

‘Having men as her intention’ means she has an inclination that has arisen towards men. ‘Occupied with adornment’ means her mind is occupied for the purpose of adornment. Her mind adheres thus: 'Being without a co-wife, may I live alone in the house'; therefore, she is one with ‘adherence to being without a co-wife.’ Having obtained mastery in the household life, she is called 'one who has reached the culmination'; therefore, she is one with ‘mastery as her culmination.’

පරභණ්ඩස්ස ආදානෙ අධිප්පායො එතෙසන්ති ආදානාධිප්පායා. ගහනෙ නිලීයනට්ඨානෙ එතෙසං මනො උපවිචරතීති ගහනූපවිචාරා. අන්ධකාරත්ථාය එතෙසං චිත්තං අභිනිවිසතීති අන්ධකාරාභිනිවෙසා. අදස්සනප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති අදස්සනපරියොසානා.

‘Having taking as their intention’ means they have an intention to take another's property. ‘Occupied with the thicket’ means their mind is occupied in a thicket, a hiding place. ‘Adherence to darkness’ means their mind adheres for the purpose of darkness. Having reached a state of not being seen, they are called 'those who have reached the culmination'; therefore, they are ‘those with not being seen as their culmination.’

අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුචිභාවසීලෙ ච අධිප්පායො එතෙසන්ති ඛන්තිසොරච්චාධිප්පායා. අකිඤ්චනභාවෙ නිග්ගහණභාවෙ චිත්තං එතෙසං අභිනිවිසතීති ආකිඤ්චඤ්ඤාභිනිවෙසා. නිබ්බානප්පත්තා පරියොසානප්පත්තා හොන්තීති නිබ්බානපරියොසානා.

‘Having patience and gentleness as their intention’ means they have an intention for enduring patience and for virtue which is the state of purity. ‘Adherence to nothingness’ means their mind adheres to the state of being without possessions and the state of being without oppression. Having reached Nibbāna, they are called 'those who have reached the culmination'; therefore, they are ‘those with Nibbāna as their culmination.’

11. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

11. Commentary on the Appamāda Sutta

53. එකාදසමෙ සමධිග්ගය්හාති සුට්ඨු ගණ්හිත්වා. ජඞ්ගලානං පාණානන්ති පථවීතලචාරීනං සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං උපනික්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨං අක්ඛායති. පබ්බජලායකොති පබ්බජතිණච්ඡෙදකො. ඔධුනාතීති හෙට්ඨා මුඛං ධුනාති. නිධුනාතීති උභොහි පස්සෙහි ධුනාති. නිච්ඡාදෙතීති බාහාය වා පහරති, රුක්ඛෙ වා පහරති. අම්බපිණ්ඩියාති අම්බඵලපිණ්ඩියා. වණ්ටූපනිබන්ධනානීති වණ්ටෙ උපනිබන්ධනානි, වණ්ටෙ වා පතිට්ඨිතානි. තදන්වයානි භවන්තීති වණ්ටානුවත්තකානි භවන්ති, අම්බපිණ්ඩිදණ්ඩකානුවත්තකානි භවන්තීතිපි අත්ථො. ඛුද්දරාජානොති ඛුද්දකරාජානො, පකතිරාජානො වා.

53. In the eleventh sutta, 'having encompassed' means having grasped well. 'Of jungle creatures' means of creatures with feet that move on the surface of the earth. 'Kinds of footprints' means footprints. 'They come to a convergence' means they go to a collection, they are included. 'Is called the chief' means it is said to be the best. 'A reaper of grass' means a cutter of grass. 'He shakes down' means he shakes it facing downwards. 'He shakes thoroughly' means he shakes it on both sides. 'He strips' means he strikes it with his arm or strikes it on a tree. 'A cluster of mangoes' means a cluster of mango fruit. 'Bound to the stalk' means bound on the stem, or established on the stem. 'They follow it' means they follow the stem; the meaning can also be taken as they follow the stalk of the mango cluster. 'Minor kings' means petty kings, or ordinary kings.

12. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

12. Commentary on the Dhammika Sutta

54. ද්වාදසමෙ සබ්බසොති සබ්බෙසු. සත්තසු විහාරෙසූති සත්තසු පරිවෙණෙසු. පරිභාසතීති පරිභවති භයං උපදංසෙති. විහිංසතීති විහෙඨෙති. විතුදතීති විජ්ඣති. රොසෙති වාචායාති වාචාය ඝට්ටෙති. පක්කමන්තීති දිසා පක්කමන්ති. න සණ්ඨහන්තීති නප්පතිට්ඨහන්ති. රිඤ්චන්තීති [Pg.121] ඡඩ්ඩෙන්ති විස්සජ්ජෙන්ති. පබ්බාජෙය්‍යාමාති නීහරෙය්‍යාම. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. අලන්ති යුත්තමෙතං, යං තං පබ්බාජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කිං තෙ ඉමිනාති කිං තව ඉමිනා ජාතිභූමියං වාසෙන. තීරදස්සිං සකුණන්ති දිසාකාකං. මුඤ්චන්තීති දිසාදස්සනත්ථං විස්සජ්ජෙන්ති. සාමන්තාති අවිදූරෙ. සමන්තාතිපි පාඨො, සමන්තතොති අත්ථො. අභිනිවෙසොති පත්ථරිත්වා ඨිතසාඛානං නිවෙසො. මූලසන්තානකානන්ති මූලානං නිවෙසො.

54. In the twelfth sutta, 'in all' means in all. 'In the seven residences' means in the seven monastic compounds. 'He reproaches' means he oppresses, he shows danger. 'He harms' means he harasses. 'He pierces' means he stabs. 'He angers with speech' means he provokes with speech. 'They depart' means they depart to the various directions. 'They do not stand' means they are not established. 'They abandon' means they give up, they release. 'We should banish' means we should expel. The word 'handa' is a particle that occurs in the sense of determination. 'Enough' means it is proper that they should banish him; this is the meaning. 'What is this to you?' means what benefit is there for you from this dwelling in your land of birth? 'A shore-seeing bird' means a direction-crow. 'They release' means they release it for the purpose of seeing the direction. 'Nearby' means not far. 'Samantā' is also a reading; the meaning is 'from all around'. 'Settling' means the settling-place of branches that stand having spread out. 'Of the root-lineage' means the settling-place of the roots.

ආළ්හකථාලිකාති තණ්ඩුලාළ්හකස්ස භත්තපචනථාලිකා. ඛුද්දං මධුන්ති ඛුද්දමක්ඛිකාහි කතං දණ්ඩකමධුං. අනෙලකන්ති නිද්දොසං. න ච සුදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඵලානි හිංසන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසෙ ඵලානි න හිංසන්ති. අත්තනො කොට්ඨාසෙහි මූලං වා තචං වා පත්තං වා ඡින්දන්තො නාම නත්ථි, අත්තනො අත්තනො සාඛාය හෙට්ඨා පතිතානෙව පරිභුඤ්ජන්ති. අඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසතො අඤ්ඤස කොට්ඨාසං පරිවත්තිත්වා ගතම්පි ‘‘න අම්හාකං සාඛාය ඵල’’න්ති ඤත්වා නො ඛාදන්ති. යාවදත්ථං භක්ඛිත්වාති කණ්ඨප්පමාණෙන ඛාදිත්වා. සාඛං භඤ්ජිත්වාති ඡත්තප්පමාණමත්තං ඡින්දිත්වා ඡායං කත්වා පක්කාමි. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. පක්කමිස්සතීති පක්කන්තො. නාදාසීති දෙවතාය ආනුභාවෙන ඵලමෙව න ගණ්හි. එවඤ්හි සා අධිට්ඨාසි.

'A pot for an āḷhaka' means a pot for cooking rice from one āḷhaka of rice-grains. 'Honey from small bees' means stalk-honey made by small bees. 'Without blemish' means faultless. 'And they do not harm one another's fruits' means they do not harm the fruits in one another's portion. There is no one who cuts a root, bark, or leaf from their own portions; they only consume what has fallen beneath their own respective branches. Even a fruit that has rolled from another's portion to another's portion, knowing 'this is not a fruit of our branch,' they do not eat it. 'Having eaten as much as needed' means having eaten to the measure of the throat. 'Having broken a branch' means having cut a leaf the size of an umbrella, made shade, and then departed. 'Whoever indeed' means who indeed. 'Will depart' means departed. 'He did not take' means by the power of the deity, he did not take the fruit. For indeed, she had resolved thus.

තෙනුපසඞ්කමීති ජනපදවාසීහි ගන්ත්වා, ‘‘මහාරාජ, රුක්ඛො ඵලං න ගණ්හි, අම්හාකං නු ඛො දොසො තුම්හාක’’න්ති වුත්තෙ ‘‘නෙව මය්හං දොසො අත්ථි, න ජානපදානං, අම්හාකං විජිතෙ අධම්මො නාම න වත්තති, කෙන නු ඛො කාරණෙන රුක්ඛො න ඵලිතො, සක්කං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන සක්කො දෙවානමින්දො තෙනුපසඞ්කමි. පවත්තෙසීති පරිවත්තෙසි. උම්මූලමකාසීති උද්ධංමූලං අකාසි. අපි නු ත්වන්ති අපි නු තව. අට්ඨිතායෙවාති අට්ඨිතාය එව. සච්ඡවීනීති සමානච්ඡවීනි පකතිට්ඨානෙ ඨිතානි. න පච්චක්කොසතීති නප්පටික්කොසති. රොසන්තන්ති ඝට්ටෙන්තං. භණ්ඩන්තන්ති පහරන්තං.

'He approached him' means: The country-dwellers went and said, 'Great king, the tree did not bear fruit. Is it our fault, or is it yours?' When this was said, he thought, 'The fault is neither mine nor the country-dwellers. In our kingdom, unrighteousness does not occur. For what reason, then, has the tree not borne fruit? I will approach Sakka and ask.' Having thought thus, he approached Sakka, the lord of the gods. 'Overturned' means turned over. 'Uprooted' means made the root go upwards. 'And you?' means 'and yours?'. 'While not standing firm' means while being unstable. 'Of the same skin' means having the same skin, standing in their natural place. 'Does not revile in return' means does not scold back. 'The one who is angry' means the one who is provoking. 'The one who is quarreling' means the one who is striking.

සුනෙත්තොති නෙත්තා වුච්චන්ති අක්ඛීනි, තෙසං සුන්දරතාය සුනෙත්තො. තිත්ථකරොති සුගතිඔගාහනතිත්ථස්ස කාරකො. වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන [Pg.122] විගතරාගො. පසවතීති පටිලභති. දිට්ඨිසම්පන්නන්ති දස්සනසම්පන්නං, සොතාපන්නන්ති අත්ථො. ඛන්තින්ති අත්තනො ගුණඛණනං. යථාමං සබ්‍රහ්මචාරීසූති යථා ඉමං සබ්‍රහ්මචාරීසු අක්කොසනපරිභාසනං, අඤ්ඤං එවරූපං ගුණඛන්තිං න වදාමීති අත්ථො. න නො සමසබ්‍රහ්මචාරීසූති එත්ථ සමජනො නාම සකජනො වුච්චති. තස්මා න නො සකෙසු සමානබ්‍රහ්මචාරීසු චිත්තානි පදුට්ඨානි භවිස්සන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

'Sunetta' means: eyes are called 'nettā'; because of their beauty, he is Sunetto. 'A ford-maker' means a maker of a ford for descending into a good destination. 'Free from passion' means free from passion by way of suppression. 'He produces' means he obtains. 'Accomplished in view' means accomplished in vision; the meaning is a stream-enterer. 'Patience' means the endurance of one's own virtue. 'As I among fellow practitioners' means: the meaning is that I declare this person among fellow practitioners as one who has the endurance of virtue. 'Not for us among equal fellow practitioners' means: here, 'samajana' is said to be one's own people. Therefore, the meaning here is: 'Our minds will not be corrupted towards our own, equal fellow practitioners.'

ජොතිපාලො ච ගොවින්දොති නාමෙන ජොතිපාලො ඨානෙන මහාගොවින්දො. සත්තපුරොහිතොති රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං පුරොහිතො. අහිංසකා අතීතංසෙති එතෙ ඡ සත්ථාරො අතීතංසෙ අහිංසකා අහෙසුං. නිරාමගන්ධාති කොධාමගන්ධෙන නිරාමගන්ධා. කරුණෙවිමුත්තාති කරුණජ්ඣානෙ අධිමුත්තා, කරුණාය ච කරුණාපුබ්බභාගෙ ච ඨිතා. යෙතෙති එතෙ, අයමෙව වා පාඨො. න සාධුරූපං ආසීදෙති සාධුසභාවං න ඝට්ටෙය්‍ය. දිට්ඨිට්ඨානප්පහායිනන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතප්පහායිනං. සත්තමොති අරහත්තතො පට්ඨාය සත්තමො. අවීතරාගොති අවිගතරාගො. එතෙන අනාගාමිභාවං පටික්ඛිපති. පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූති පඤ්ච විපස්සනින්ද්‍රියානි මුදූනි. තස්ස හි තානි සකදාගාමිං උපාදාය මුදූනි නාම හොන්ති. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහඤාණං. පුබ්බෙව උපහඤ්ඤතීති පඨමතරඤ්ඤෙව උපහඤ්ඤති. අක්ඛතොති ගුණඛණනෙන අක්ඛතො අනුපහතො හුත්වා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'Jotipāla and Govinda' means Jotipāla by name, Mahāgovinda by position. 'Priest of seven' means the priest of the seven kings beginning with Reṇu. 'Non-violent in the past' means these six teachers were non-violent in the past. 'Without the raw stench' means without the raw stench of anger. 'Intent on compassion' means intent on the compassion-jhāna, and established in compassion and the preliminary part of compassion. 'Those who' means these; or this itself is the reading. 'One should not assail a virtuous person' means one should not clash with a person of virtuous nature. 'Of those who abandon the bases of views' means of those who abandon the sixty-two wrong views. 'The seventh' means the seventh starting from Arahantship. 'Not free from passion' means with passion not gone. By this, he rejects the state of a non-returner. 'The five faculties are soft' means the five insight-faculties are soft. Indeed, for him, those faculties are called 'soft' in comparison to a once-returner. 'Insight' means the knowledge that comprehends formations. 'Is afflicted beforehand' means is afflicted at the very first. 'Unharmed' means having become un-dug, unharmed by the destruction of virtue. The rest is clear everywhere.

ධම්මිකවග්ගො පඤ්චමො.

The fifth chapter.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The first fifty is completed.

2. දුතියපණ්ණාසකං

2. The Second Fifty

6. මහාවග්ගො

6. The Great Division

1. සොණසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Soṇa Sutta

55. ඡට්ඨස්ස [Pg.123] පඨමෙ සොණොති සුඛුමාලසොණත්ථෙරො. සීතවනෙති එවංනාමකෙ සුසානෙ. තස්මිං කිර පටිපාටියා පඤ්ච චඞ්කමනපණ්ණසාලාසතානි මාපිතානි, තෙසු ථෙරො අත්තනො සප්පායචඞ්කමනං ගහෙත්වා සමණධම්මං කරොති. තස්ස ආරද්ධවීරියස්ස හුත්වා චඞ්කමතො පාදතලානි භිජ්ජිංසු, ජාණූහි චඞ්කමතො ජාණුකානිපි හත්ථතලානිපි භිජ්ජිංසු, ඡිද්දානි අහෙසුං. එවං ආරද්ධවීරියො විහරන්තො ඔභාසනිමිත්තමත්තකම්පි දස්සෙතුං නාසක්ඛි. තස්ස වීරියෙන කිලමිතකායස්ස කොටියං පාසාණඵලකෙ නිසින්නස්ස යො විතක්කො උදපාදි, තං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරද්ධවීරියාති පරිපුණ්ණපග්ගහිතවීරියා. න අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතීති සචෙ හි අහං උග්ඝටිතඤ්ඤූ වා අස්සං විපඤ්චිතඤ්ඤූ වා නෙය්‍යො වා, නූන මෙ චිත්තං විමුච්චෙය්‍ය. අද්ධා පනස්මි පදපරමො, යෙන මෙ චිත්තං න විමුච්චතීති සන්නිට්ඨානං කත්වා සංවිජ්ජන්ති ඛො පනාතිආදීනි චින්තෙසි. තත්ථ භොගාති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තං.

2. In the first of the sixth, 'Soṇa' refers to the delicate Elder Soṇa. 'In Sītavana' means in the charnel ground of that name. There, it is said, five hundred leaf-hut walking paths were built in succession, and in them the elder, having taken a suitable walking path for himself, practiced the duties of a monk. As he was walking with strenuous effort, the soles of his feet cracked; and as he walked on his knees, his kneecaps and the palms of his hands also cracked and became perforated. Dwelling with such intense effort, he could not produce even the slightest sign of light. Then, while his body was exhausted from exertion, as he sat on a stone slab at the end of the walking path, the thought that arose in him is shown by the passage beginning, 'Then to the venerable...' Here, 'with strenuous effort' means with fully undertaken and exerted energy. 'The mind is not freed from the taints through non-clinging' means: he reflected, 'If I were one of quick understanding, or one of expanded understanding, or one who needs to be led, surely my mind would be freed. Truly, I must be one for whom the text is the highest resort, which is why my mind is not freed.' Having made this determination, he reflected, 'Yet there exist...' Here, 'bhogā' is in the nominative case with the meaning of 'for use'.

පාතුරහොසීති ථෙරස්ස චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘අයං සොණො අජ්ජ සීතවනෙ පධානභූමියං නිසින්නො ඉමං විතක්කං විතක්කෙති, ගන්ත්වාස්ස විතක්කං සහොත්ථං ගණ්හිත්වා වීණොපමං කම්මට්ඨානං කථෙස්සාමී’’ති පමුඛෙ පාකටො අහොසි. පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙති පධානිකභික්ඛූ අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඔවදිතුං ආගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නිසීදනත්ථං යථාලාභෙන ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වාව පධානං කරොන්ති, අඤ්ඤං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සන්ථරිත්වා උපරි සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙන්ති. ථෙරොපි ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පධානං අකාසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ’’ති.

6. 'He appeared' means: Knowing the elder's train of thought, he became manifest before him, having thought, 'This Soṇa, sitting today in the striving-ground in Sītavana, is thinking this thought. I will go, and having seized his thought as if it were stolen goods, I will teach him the meditation subject of the lute simile.' 'On the prepared seat' means: Monks engaged in striving, when the Blessed Buddha comes to their dwelling place to advise them, first prepare a seat for him to sit on according to what is available, and only then do they practice their striving. If they cannot find anything else, they spread out even old leaves and place their outer robe on top. The elder, too, had prepared a seat before he engaged in his striving. It is with reference to this that it was said: 'on the prepared seat'.

තං කිං මඤ්ඤසීති සත්ථා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො අවසෙසකම්මට්ඨානෙහි අත්ථො නත්ථි, අයං ගන්ධබ්බසිප්පෙ ඡෙකො චිණ්ණවසී, අත්තනො විසයෙ කථියමානං [Pg.124] ඛිප්පමෙව සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති වීණොපමං කථෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ. වීණාය තන්තිස්සරෙ කුසලතා නාම වීණාය වාදනකුසලතා, සො ච තත්ථ කුසලො. මාතාපිතරො හිස්ස ‘‘අම්හාකං පුත්තො අඤ්ඤං සිප්පං සික්ඛන්තො කායෙන කිලමිස්සති, ඉදං පන සයනෙ නිසින්නෙනෙව සක්කා උග්ගණ්හිතු’’න්ති ගන්ධබ්බසිප්පමෙව උග්ගණ්හාපෙසුං. තස්ස –

1. 'What do you think?' means: The Teacher, thinking, 'This monk has no need for the remaining meditation subjects; he is skilled in the art of music and has mastery from practice. When taught about a matter in his own domain, he will quickly understand,' in order to teach the lute simile, said, 'What do you think?' and so on. Skill in the sound of the strings of a lute is called skill in playing the lute, and he was skilled in that. His parents had thought, 'While our son learns another art, his body will become weary. But this one can be learned even while sitting in bed,' so they had him learn only the art of music. For him—

‘‘සත්ත සරා තයො ගාමා, මුච්ඡනා එකවීසති;

ඨානා එකූනපඤ්ඤාස, ඉච්චෙතෙ සරමණ්ඩලා’’ති. –

55. "Seven notes, three scales, twenty-one modulations, forty-nine positions—thus these are the circles of notes."

ආදිකං ගන්ධබ්බසිප්පං සබ්බමෙව පගුණං අහොසි. අච්චායතාති අතිආයතා ඛරමුච්ඡනා. සරවතීති සරසම්පන්නා. කම්මඤ්ඤාති කම්මක්ඛමා කම්මයොග්ගා. අතිසිථිලාති මන්දමුච්ඡනා. සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨිතාති මජ්ඣිමෙ සරෙ ඨපෙත්වා මුච්ඡිතා.

The entire art of music, beginning with the aforementioned, was well-practiced by him. `Accāyatā` means excessively stretched, played harshly. `Saravatī` means endowed with sound. `Kammaññā` means workable, suitable for the task. `Atisithilā` means played gently. `Same guṇe patiṭṭhitā` means established in the middle tone and played.

අච්චාරද්ධන්ති අතිගාළ්හං. උද්ධච්චාය සංවත්තතීති උද්ධතභාවාය සංවත්තති. අතිලීනන්ති අතිසිථිලං. කොසජ්ජායාති කුසීතභාවත්ථාය. වීරියසමථං අධිට්ඨහාති වීරියසම්පයුත්තං සමථං අධිට්ඨහ, වීරියං සමථෙන යොජෙහීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣාති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමතං සමභාවං අධිට්ඨාහි. තත්ථ සද්ධං පඤ්ඤාය, පඤ්ඤඤ්ච සද්ධාය, වීරියං සමාධිනා, සමාධිඤ්ච වීරියෙන යොජයතා ඉන්ද්‍රියානං සමතා අධිට්ඨිතා නාම හොති. සති පන සබ්බත්ථිකා, සා සදා බලවතීයෙව වට්ටති. තඤ්ච පන තෙසං යොජනාවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.60-62) පකාසිතමෙව. තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහීති තස්මිඤ්ච සමභාවෙ සති යෙන ආදාසෙ මුඛබිම්බෙනෙව නිමිත්තෙන උප්පජ්ජිතබ්බං, තං සමථනිමිත්තං විපස්සනානිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං ඵලනිමිත්තඤ්ච ගණ්හාහි නිබ්බත්තෙහීති එවමස්ස සත්ථා අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙසි.

`Accāraddhaṃ` means excessively strenuous. `Uddhaccāya saṃvattati` means it leads to a state of agitation. `Atilīnaṃ` means excessively slack. `Kosajjāya` means for the purpose of a state of laziness. `Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhaha` means: 'Establish tranquility conjoined with energy'; the meaning is, 'Yoke energy with concentration.' `Indriyānañca samataṃ paṭivijjha` means: 'Establish the balance of the faculties.' Therein, the balance of the faculties is said to be established by one who yokes faith with wisdom, and wisdom with faith; energy with concentration, and concentration with energy. But mindfulness is needed in all matters; it is fitting that it is always strong. The method of combining these is explained in the Visuddhimagga. `Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhi` means: 'And when that state of balance is present, grasp the sign by which it is to be produced—like the reflection of a face in a mirror—that is, the sign of tranquility, the sign of insight, the sign of the path, and the sign of the fruit; bring it into being.' Thus the Teacher, placing him in Arahantship, taught him the meditation subject.

තත්ථ ච නිමිත්තං අග්ගහෙසීති සමථනිමිත්තඤ්ච විපස්සනානිමිත්තඤ්ච අග්ගහෙසි. ඡ ඨානානීති ඡ කාරණානි. අධිමුත්තො හොතීති පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතො හොති. නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොතිආදි සබ්බං අරහත්තවසෙනෙව වුත්තං. අරහත්තඤ්හි සබ්බකිලෙසෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, තෙහෙව පවිවිත්තත්තා පවිවෙකො, බ්‍යාපජ්ඣාභාවතො අබ්‍යාපජ්ඣං, තණ්හාක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා [Pg.125] තණ්හාක්ඛයො, උපාදානක්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපාදානක්ඛයො, සම්මොහාභාවතො අසම්මොහොති වුච්චති.

`Tattha ca nimittaṃ aggahesi` means he grasped the sign of tranquility and the sign of insight. `Cha ṭhānāni` means six causes. `Adhimutto hoti` means he stands, having penetrated and directly experienced it. The entire passage beginning with `Nekkhammādhimutto` is spoken solely by way of Arahantship. Indeed, Arahantship is called `nekkhamma` (renunciation) because it is an escape from all defilements; `paviveka` (seclusion) because it is seclusion from them; `abyāpajjha` (non-affliction) because of the absence of affliction; `taṇhākkhaya` (destruction of craving) because it arises upon the destruction of craving; `upādānakkhaya` (destruction of clinging) because it arises upon the destruction of clinging; and `asammoha` (non-delusion) because of the absence of delusion.

කෙවලං සද්ධාමත්තකන්ති පටිවෙධරහිතං කෙවලං පටිවෙධපඤ්ඤාය අසම්මිස්සකං සද්ධාමත්තකං. පටිචයන්ති පුනප්පුනං කරණෙන වඩ්ඪිං. වීතරාගත්තාති මග්ගපටිවෙධෙන රාගස්ස විගතත්තායෙව නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා සච්ඡිකත්වා ඨිතො හොති, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන විහරති, තන්නින්නමානසොයෙව ච හොතීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

`Kevalaṃ saddhāmattakaṃ` means mere worldly faith, devoid of penetration, unmixed with the wisdom of penetration. `Paṭicayaṃ` means growth through repeated action. `Vītarāgattā` means: because lust has departed through the penetration of the path, he stands, having penetrated and directly realized Arahantship, which is called renunciation. He abides by abiding in the attainment of fruition, and he has a mind inclined towards that—this is the meaning. In the remaining passages, this is the method.

ලාභසක්කාරසිලොකන්ති චතුපච්චයලාභඤ්ච තෙසඤ්ඤෙව සුකතභාවඤ්ච වණ්ණභණනඤ්ච. නිකාමයමානොති ඉච්ඡමානො පත්ථයමානො. පවිවෙකාධිමුත්තොති පවිවෙකෙ අධිමුත්තො අරහන්ති එවං අරහත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

As for 'gain, honor, and fame': it means the gain of the four requisites, the state of those very requisites being well-made, and the speaking of their praise. As for 'desiring': it means wishing, longing. As for 'inclined to seclusion': by stating 'I am inclined to seclusion,' he thus declares Arahantship. This is the meaning.

සීලබ්බතපරාමාසන්ති සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසිත්වා ගහිතං ගහණමත්තං. සාරතො පච්චාගච්ඡන්තොති සාරභාවෙන ජානන්තො. අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තොති අබ්‍යාපජ්ඣං අරහත්තං බ්‍යාකරොති. ඉමිනාව නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘නෙක්ඛම්මාධිමුත්තොති ඉමස්මිංයෙව අරහත්තං කථිතං, සෙසෙසු පඤ්චසු නිබ්බාන’’න්ති එකෙ වදන්ති. අපරෙ ‘‘අසම්මොහාධිමුත්තොති එත්ථෙව නිබ්බානං කථිතං, සෙසෙසු අරහත්ත’’න්ති වදන්ති. අයං පනෙත්ථ සාරො – සබ්බෙස්වෙව තෙසු අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි කථිතමෙවාති.

As for 'attachment to rites and rituals': it is the mere grasping that is grasped by misapprehending precepts and vows. As for 'knowing as essence': it means knowing in terms of essence. As for 'inclined to non-affliction': he declares the Arahantship that is without affliction. By this very method, the meaning should be understood in all instances. Furthermore, some say here: 'As for "inclined to renunciation," in this term alone is Arahantship spoken of; in the remaining five, Nibbāna is spoken of.' Others say: 'As for "inclined to non-delusion," in this very term is Nibbāna spoken of; in the remaining terms, Arahantship is spoken of.' But this is the essential point here: in all of them, both Arahantship and Nibbāna are indeed spoken of.

භුසාති බලවන්තො දිබ්බරූපසදිසා. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති එතස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. කිලෙසා හි උප්පජ්ජමානා චිත්තං ගණ්හන්ති නාම. අමිස්සීකතන්ති කිලෙසා හි ආරම්මණෙන සද්ධිං චිත්තං මිස්සං කරොන්ති, තෙසං අභාවා අමිස්සීකතං. ඨිතන්ති පතිට්ඨිතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අචලප්පත්තං. වයඤ්චස්සානුපස්සතීති තස්ස චෙස චිත්තස්ස උප්පාදම්පි වයම්පි පස්සති. භුසා වාතවුට්ඨීති බලවා වාතක්ඛන්ධො. නෙව සම්පකම්පෙය්‍යාති එකභාගෙන චාලෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පකම්පෙය්‍යාති ථූණං විය සබ්බභාගතො කම්පෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. න සම්පවෙධෙය්‍යාති වෙධෙත්වා පවෙධෙත්වා පාතෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය.

As for 'mighty': they are powerful, like divine forms. As for 'they do not overwhelm his mind': they are not able to seize the mind of this one whose taints are destroyed and remain. Indeed, it is said that defilements, when arising, seize the mind. As for 'unmixed': indeed, defilements make the mind mixed with the object; due to their absence, it is unmixed. As for 'established': it is firmly established. As for 'attained to the imperturbable': it has reached the unshakable. As for 'and he observes its passing away': this one sees both the arising and the passing away of that mind. As for 'a fierce wind and rain': a powerful mass of wind. As for 'it would not shake': it could not cause it to be moved on one side. As for 'it would not cause to tremble': it could not cause it to shake from all parts, like a post. As for 'it would not cause to be agitated': having shaken and shaken violently, it could not cause it to fall.

නෙක්ඛම්මං [Pg.126] අධිමුත්තස්සාති අරහත්තං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස ඛීණාසවස්ස. සෙසපදෙසුපි අරහත්තමෙව කථිතං. උපාදානක්ඛයස්ස චාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අසම්මොහඤ්ච චෙතසොති චිත්තස්ස ච අසම්මොහං අධිමුත්තස්ස. දිස්වා ආයතනුප්පාදන්ති ආයතනානං උප්පාදඤ්ච වයඤ්ච දිස්වා. සම්මා චිත්තං විමුච්චතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන ඉමාය විපස්සනාපටිපත්තියා ඵලසමාපත්තිවසෙන චිත්තං විමුච්චති, නිබ්බානාරම්මණෙ අධිමුච්චති. අථ වා ඉමිනා ඛීණාසවස්ස පටිපදා කථිතා. තස්ස හි ආයතනුප්පාදං දිස්වා ඉමාය විපස්සනාය අධිගතස්ස අරියමග්ගස්සානුභාවෙන සබ්බකිලෙසෙහි සම්මා චිත්තං විමුච්චති. එවං තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස…පෙ… න විජ්ජති. තත්ථ සන්තචිත්තස්සාති නිබ්බුතචිත්තස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

As for 'of one inclined to renunciation': it means of one with taints destroyed who stands firm, having penetrated Arahantship. By the remaining terms also, only Arahantship is spoken of. As for 'and of the destruction of clinging': the genitive case is used in the sense of the accusative. As for 'and non-delusion of mind': it means of one inclined to the non-delusion of the mind. As for 'having seen the arising of the sense-bases': it means having seen the arising and passing away of the sense-bases. As for 'the mind is rightly liberated': the mind is liberated rightly—that is, by cause and by method—by this practice of insight, by way of the attainment of fruition; it is inclined towards Nibbāna as its object. Alternatively, by this, the practice of one whose taints are destroyed is taught. Indeed, for that one, having seen the arising of the sense-bases, by the power of the noble path attained through this insight, the mind is rightly liberated from all defilements. For that monk with a peaceful mind, meaning a stilled mind, there is no accumulation for what has been done, and there is nothing further to be done. The rest here has a plain meaning.

2. ඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Phagguna Sutta

56. දුතියෙ සමධොසීති උට්ඨානාකාරං දස්සෙසි. පටික්කමන්තීති පරිහායන්ති. නො අභික්කමන්තීති න වඩ්ඪන්ති. සීසවෙඨනං දදෙය්‍යාති සීසං වෙඨෙත්වා දණ්ඩකෙන සම්පරිවත්තකං බන්ධෙය්‍ය. ඉන්ද්‍රියානි විප්පසීදිංසූති තස්මිං මරණසමයෙ ඡ ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානි අහෙසුං. අත්ථුපපරික්ඛායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං උපපරික්ඛනෙ. අනුත්තරෙ උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ. අවිමුත්තං හොතීති අරහත්තඵලෙන අධිමුත්තං හොති.

56. In the second, by 'he settled', he showed the aspect of exertion. 'They decline' means they diminish. 'They do not advance' means they do not increase. 'He would give a head-binding' means he would bind his head by wrapping it and, with a stick, turning it back and forth. 'His faculties became serene' means at that time of death, his six faculties were especially clear. 'By examination of the goal' means by investigating what is beneficial and not beneficial, what is a cause and not a cause. 'In the supreme destruction of attachments' means in Nibbāna. 'He is resolved' means he is inclined by the fruit of Arahantship.

3. ඡළභිජාතිසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Sutta on the Six High Births

57. තතියෙ ඡළභිජාතියොති ඡ ජාතියො. තත්‍රිදන්ති තත්‍රායං. ලුද්දාති දාරුණා. භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකාති සමණා නාමෙතෙ. එකසාටකාති එකෙනෙව පිලොතිකඛණ්ඩෙන පුරතො පටිච්ඡාදනකා. අකාමකස්ස බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුන්ති සත්ථෙ ගච්ඡමානෙ ගොණම්හි මතෙ ගොමංසමූලං උප්පාදනත්ථාය විභජිත්වා ඛාදමානා එකස්ස ගොමංසං අනිච්ඡන්තස්සෙව කොට්ඨාසං කත්වා ‘‘අයඤ්ච තෙ ඛාදිතබ්බො, මූලඤ්ච දාතබ්බ’’න්ති තං කොට්ඨාසසඞ්ඛාතං බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුං, බලක්කාරෙන හත්ථෙ ඨපෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අඛෙත්තඤ්ඤුනාති අභිජාතිපඤ්ඤත්තියා ඛෙත්තං අජානන්තෙන. තං සුණාහීති තං මම පඤ්ඤත්තිං සුණාහි. කණ්හාභිජාතිකොති කාළකජාතිකො. කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කණ්හසභාවො හුත්වා ජායති නිබ්බත්තති, කණ්හාභිජාතියං වා ජායති. නිබ්බානං [Pg.127] අභිජායතීති නිබ්බානං පාපුණාති, අරියභූමිසඞ්ඛාතාය වා නිබ්බානජාතියා ජායති.

57. In the third, 'six high births' means six births. 'Therein this' means among those. 'Cruel' means harsh. 'Monks of thorn-like livelihood' means these are ascetics only by name. 'Wearing a single cloth' means they are covered in front by only a single piece of rag. 'They would force a portion on an unwilling person' means when a caravan is travelling, if an ox dies, they, dividing the beef to generate its value and eating it, would make a portion for one who does not want the beef and would force that portion, called a share, on him, saying, 'This must be eaten by you, and its value must be given.' The meaning is that they would forcibly place it in his hand. 'By one who does not know the field' means by one who does not know the field for the designation of birth. 'Listen to that' means listen to that designation of mine. 'Of dark birth' means one of black birth. 'He is born into a dark state' means having a dark nature, he is born, he arises; or he is born into a dark birth. 'He is born into Nibbāna' means he reaches Nibbāna, or he is born with the Nibbāna-nature, which is called the noble ground.

4. ආසවසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Sutta on the Taints

58. චතුත්ථෙ සංවරා පහාතබ්බාති සංවරෙන පහාතබ්බා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. පටිසඞ්ඛාති පටිසඤ්ජානිත්වා, පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො. යොනිසොති උපායෙන පථෙන. එත්ථ ච අසංවරෙ ආදීනවපටිසඞ්ඛා යොනිසො පටිසඞ්ඛාති වෙදිතබ්බා. සා චායං ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, තත්තාය අයොසලාකාය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය චක්ඛුන්ද්‍රියං සම්පලිමට්ඨං, න ත්වෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො’’තිආදිනා ආදිත්තපරියායෙන (සං. නි. 4.235) වෙදිතබ්බා. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතො විහරතීති එත්ථ චක්ඛුමෙව ඉන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියං, සංවරණතො සංවරො, පිදහනතො ථකනතොති වුත්තං හොති. සතියා එතං අධිවචනං. චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරො. ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හෙස තස්මිං ද්වාරෙ කිලෙසානං උප්පත්තිවාරණතො චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරොති වුච්චති. සංවුතොති තෙන සංවරෙන උපෙතො. තථා හි ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. අථ වා සංවරීති සංවුතො, ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතොති චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසඞ්ඛාතං සතිකවාටං චක්ඛුද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ කවාටං විය සංවරි ථකෙසි පිදහීති වුත්තං හොති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො සුන්දරතරො. තථා හි ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අසංවුතස්ස විහරතො, සංවුතස්ස විහරතො’’ති එතෙසු පදෙසු අයමෙවත්ථො දිස්සතීති.

58. In the fourth, 'taints to be abandoned by restraint' means they are to be abandoned by means of restraint. This same method applies in the remaining cases as well. 'Here' means in this Dispensation. 'By reflection' means having known and having reviewed; this is the meaning. 'Wisely' means by a proper means, by a proper path. And here, the reflection on the danger in non-restraint should be understood as 'wise reflection'. And this should be understood through the Discourse on Burning, which begins: 'Better, monks, that the eye faculty be scorched with a red-hot iron rod that is burning, blazing, and glowing, than that there be the grasping of signs and features in forms cognizable by the eye.' Regarding 'he dwells restrained by the restraint of the eye faculty': here, the eye itself is the faculty, hence 'eye faculty'. It is 'restraint' (saṃvaro) because of restraining (saṃvaraṇa); it is said to mean closing (pidahana) and blocking (thakana). This is a term for mindfulness. Restraint at the eye faculty is 'restraint of the eye faculty'. For although it arises at the moment of impulsion, it is called 'restraint of the eye faculty' because it prevents the arising of defilements at that door. 'Restrained' (saṃvuto) means endowed with that restraint. For so it is said in the Vibhaṅga on 'restrained by the restraint of the Pātimokkha': 'He is endowed with this restraint of the Pātimokkha... possessed of it.' Alternatively, saṃvuto means 'he has restrained' (saṃvari); that is to say, 'he has blocked, he has closed'. 'Restrained by the restraint of the eye faculty' means he has restrained—blocked, closed—the door-leaf of mindfulness, called 'restraint of the eye faculty', at the eye door, like a door-leaf at a house door. This is what is meant. Here, this latter meaning is more beautiful. For indeed, in these phrases, 'of one dwelling with the eye faculty unrestrained' and 'of one dwelling restrained', this is the very meaning that is seen.

යං හිස්සාතිආදිම්හි යං චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරං අස්ස භික්ඛුනො අසංවුතස්ස අථකෙත්වා අපිදහිත්වා විහරන්තස්සාති අත්ථො. යෙකාරස්ස වා එස යන්ති ආදෙසො, යෙ අස්සාති අත්ථො. ආසවා විඝාතපරිළාහාති චත්තාරො ආසවා ච අඤ්ඤෙ ච විඝාතකරා කිලෙසපරිළාහා විපාකපරිළාහා වා. චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණං ආපාථගතං කාමස්සාදවසෙන අස්සාදයතො අභිනන්දතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමී’’ති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවො [Pg.128] උප්පජ්ජති, සත්තොති වා සත්තස්සාති වා ගණ්හතො දිට්ඨාසවො උප්පජ්ජති, සබ්බෙහෙව සහජාතං අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවොති චත්තාරො ආසවා උප්පජ්ජන්ති. එතෙහි සම්පයුත්තා අපරෙ කිලෙසා විඝාතපරිළාහා ආයතිං වා තෙසං විපාකා තෙහිපි අසංවුතස්සෙව විහරතො උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති වුච්චන්ති. එවංස තෙති එවං අස්ස තෙ, එතෙනුපායෙන න හොන්ති, නො අඤ්ඤථාති වුත්තං හොති. පටිසඞ්ඛා යොනිසො සොතින්ද්‍රියසංවරසංවුතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ වුච්චන්ති ආසවා සංවරා පහාතබ්බාති ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු චත්තාරො චත්තාරො කත්වා චතුවීසති ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

In the phrase beginning `yaṃ hissa`, the meaning is: for that monk who dwells unrestrained, not having blocked or closed the restraint of the eye faculty, those taints arise. Alternatively, this `yaṃ` is a substitute for `ye`; the meaning is 'which taints for him'. 'Taints, distresses, and torments' means the four taints and other distress-causing defilement-torments or resultant torments. For when a pleasant object comes into the range of the eye door, for one who savors and delights in it with the taste for sensual pleasure, the taint of sensual pleasure arises. For one who savors it with a wish for future existence, thinking, 'May I obtain such as this in another good destination,' the taint of existence arises. For one who grasps it as 'a being' or 'belonging to a being', the taint of views arises. The ignorance that is co-nascent with all of them is the taint of ignorance. Thus, the four taints arise. It is said that other defilements associated with these, which are distresses and torments, or their future results, would arise for one dwelling unrestrained. Regarding `evaṃsa te`: thus for him, by this method they do not arise, not otherwise; this is what is meant. This same method applies also to the phrases beginning 'by reflection, wisely, he dwells restrained by the restraint of the ear faculty'. 'These are called the taints to be abandoned by restraint' means that in these six doors, taking four taints for each, twenty-four taints are said to be 'abandoned by restraint'.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) සීලකථාය වුත්තමෙව. යං හිස්සාති යඤ්හි චීවරං පිණ්ඩපාතාදීසු වා අඤ්ඤතරං අස්ස. අප්පටිසෙවතොති එවං යොනිසො අප්පටිසෙවන්තස්ස. ඉමස්මිං වාරෙ අලද්ධං චීවරාදිං පත්ථයතො ලද්ධං වා අස්සාදයතො කාමාසවස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බා, ඊදිසං අඤ්ඤස්මිම්පි සුගතිභවෙ ලභිස්සාමීති භවපත්ථනාය අස්සාදයතො භවාසවස්ස, අහං ලභාමි න ලභාමීති වා මය්හං වා ඉදන්ති අත්තසඤ්ඤං අධිට්ඨහතො දිට්ඨාසවස්ස, සබ්බෙහෙව පන සහජාතො අවිජ්ජාසවොති එවං චතුන්නං ආසවානං උප්පත්ති විඝාතපරිළාහාව නවවෙදනුප්පාදනතොපි වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බාති ඉමෙ එකමෙකස්මිං පච්චයෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා සොළස ආසවා ඉමිනා ඤාණසංවරසඞ්ඛාතෙන පච්චවෙක්ඛණපටිසෙවනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

Whatever should be said regarding 'reflecting wisely on the robe' and so forth has all been stated in the section on virtue in the Visuddhimagga. Regarding 'whatever there is for him': whatever requisite, whether a robe, almsfood, or another, there is for him. Regarding 'not making use of it': for one who does not make use of it thus wisely. In this case, for one who longs for an unattained robe and so forth, or who delights in what has been attained, the arising of the taint of sensual desire should be understood. For one who delights with the longing for existence, thinking, 'I will obtain such a requisite in another happy existence,' the arising of the taint of existence should be understood. For one who establishes the perception of self, thinking, 'I gain,' 'I do not gain,' or 'This is mine,' the arising of the taint of views should be understood. Moreover, delusion co-arisen with all of them is the taint of ignorance. Thus the arising of the four taints, which are vexations and feverish states, should also be understood from the production of new feelings. As to 'These, monks, are called the taints to be abandoned by use': this means that these sixteen taints—making four for each requisite—are said to be abandoned by this reflective use, which is called restraint by knowledge.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො ඛමො හොති සීතස්සාති උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා ඛන්තා හොති සීතස්ස, සීතං ඛමති සහති, න අවීරපුරිසො විය අප්පමත්තකෙනපි සීතෙන චලති කම්පති කම්මට්ඨානං විජහති. උණ්හාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච වචනමෙව වචනපථොති වෙදිතබ්බො. දුක්ඛානන්තිආදීසු දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛා, බහලට්ඨෙන තිබ්බා, ඵරුසට්ඨෙන ඛරා, තිඛිණට්ඨෙන කටුකා, අස්සාදවිරහතො අසාතා, මනං අවඩ්ඪනතො අමනාපා, පාණහරණසමත්ථතාය පාණහරාති වෙදිතබ්බා. යං හිස්සාති සීතාදීසු යංකිඤ්චි එකධම්මම්පි අස්ස. අනධිවාසතොති අනධිවාසෙන්තස්ස අක්ඛමන්තස්ස[Pg.129]. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – සීතෙන ඵුට්ඨස්ස උණ්හං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, එවං සබ්බත්ථ. ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ සීතං වා උණ්හං වා’’ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මය්හං සීතං උණ්හන්ති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ සීතාදීසු එකමෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමාය ඛන්තිසංවරසඞ්ඛාතාය අධිවාසනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්තීති අත්ථො.

Regarding 'reflecting wisely, one becomes patient with cold': having reflected by means and by path, one becomes patient with cold; one endures and bears the cold, and does not waver or tremble like a man without fortitude at even a slight chill, nor does one abandon the meditation subject. The same method applies to heat and so forth. And here, the word itself should be understood as the 'path of words'. Regarding 'painful' and so on: they are called 'painful' (dukkhā) because they are difficult to bear; 'intense' (tibbā) because they are dense; 'harsh' (kharā) because they are rough; 'sharp' (kaṭukā) because they are piercing; 'unpleasant' (asātā) due to the absence of gratification; 'disagreeable' (amanāpā) because they do not enhance the mind; and 'life-destroying' (pāṇaharā) due to their ability to take away life—thus they should be understood. Regarding 'whatever there is for him': whatever single phenomenon among cold and so forth there may be for him. Regarding 'not enduring': for one not enduring, not tolerating. Here, the arising of taints should be understood thus: for one touched by cold and longing for heat, the taint of sensual desire arises; so it is in all cases. For one longing for existence, thinking, 'There is no cold or heat in a happy existence,' the taint of existence arises. The grasping, 'My cold, my heat,' is the taint of views. Delusion conjoined with all of them is the taint of ignorance. As to 'these are called': this is the meaning: these many taints—making four for each case of cold and so forth—are said to be abandoned by this endurance, which is called restraint by patience.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතීති අහං සමණොති න චණ්ඩස්ස හත්ථිස්ස ආසන්නෙ ඨාතබ්බං. තතොනිදානඤ්හි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං භවෙය්‍යාති එවං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙති පටික්කමති. එස නයො සබ්බත්ථ. චණ්ඩන්ති දුට්ඨං වාළං. ඛාණුන්ති ඛදිරඛාණුකාදිං. කණ්ටකට්ඨානන්ති යත්ථ කණ්ටකා විජ්ඣන්ති, තං ඔකාසං. සොබ්භන්ති සබ්බතො ඡින්නතටං. පපාතන්ති එකතො ඡින්නතටං. චන්දනිකන්ති උච්ඡිට්ඨොදකගබ්භමලාදීනං ඡඩ්ඩනට්ඨානං. ඔළිගල්ලන්ති තෙසංයෙව කද්දමාදීනං සන්දනොකාසං. තං ජණ්ණුමත්තම්පි අසුචිභරිතං හොති. ද්වෙපි චෙතානි ඨානානි අමනුස්සුස්සදට්ඨානානි හොන්ති, තස්මා වජ්ජෙතබ්බානි. අනාසනෙති එත්ථ අයුත්තං ආසනං අනාසනං, තං අත්ථතො අනියතවත්ථුභූතං රහොපටිච්ඡන්නාසනන්ති වෙදිතබ්බං. අගොචරෙති එත්ථපි අයුත්තො ගොචරො අගොචරො. සො වෙසියාදිභෙදතො පඤ්චවිධො. පාපකෙ මිත්තෙති ලාමකෙ දුස්සීලෙ මිත්තපතිරූපකෙ අමිත්තෙ. පාපකෙසූති ලාමකෙසු. ඔකප්පෙය්‍යුන්ති සද්දහෙය්‍යුං අධිමුච්චෙය්‍යුං ‘‘අද්ධා අයමායස්මා අකාසි වා කරිස්සති වා’’ති. යං හිස්සාති හත්ථිආදීසු යංකිඤ්චි එකම්පි අස්ස. ආසවුප්පත්ති පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – හත්ථිආදිනිදානෙන දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස සුඛං පත්ථයතො කාමාසවො උප්පජ්ජති, ‘‘නත්ථි සුගතිභවෙ ඊදිසං දුක්ඛ’’න්ති භවං පත්ථෙන්තස්ස භවාසවො, මං හත්ථී මද්දති මං අස්සොති ගාහො දිට්ඨාසවො, සබ්බෙහෙව සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවොති. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ හත්ථිආදීසු එකෙකස්ස වසෙන චත්තාරො චත්තාරො කත්වා අනෙකෙ ආසවා ඉමිනා සීලසංවරසඞ්ඛාතෙන පරිවජ්ජනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

Regarding 'reflecting wisely, one avoids a fierce elephant': thinking, 'I am a monk,' one should not stand near a fierce elephant. For from that cause, death or suffering equivalent to death might arise. Thus, having reflected by means and by path, one avoids and retreats from a fierce elephant. This is the method in all cases. 'Fierce' means a vicious wild animal. 'A stump' refers to an acacia stump and so forth. 'A thorny place' means a place where thorns pierce. 'A chasm' means a bank cut away on all sides. 'A precipice' means a bank cut away on one side. 'A cesspool' is a place for discarding things like leftover water, fetal waste, and other impurities. 'A sewer' is a place where their sludge and so forth flows. It is filled with filth, even if only knee-deep. Both these places can be haunts of non-human beings, and therefore should be avoided. Regarding 'an unsuitable seat': here, an improper seat is an unsuitable seat; it should be understood in meaning as a secluded and concealed seat that is the basis for an undetermined offense. Regarding 'an unsuitable resort': here too, an improper resort is an unsuitable resort. It is of five kinds, distinguished by prostitutes and so forth. 'Evil companions' means wretched, immoral false friends or enemies. 'Among the wicked' means among the wretched. 'They would be convinced' means they would believe or conclude, thinking, 'Surely this venerable one has done or will do an improper act.' Regarding 'whatever there is for him': whatever single one among elephants and the like there may be for him. Here, the arising of taints should be understood as follows: for one afflicted by suffering with a cause such as an elephant, and who longs for happiness, the taint of sensual desire arises. For one who longs for existence, thinking, 'There is no such suffering in a happy existence,' the taint of existence arises. The grasping, 'An elephant tramples me, a horse tramples me,' is the taint of views. Delusion conjoined with all of them is the taint of ignorance. As to 'these are called': this means that these many taints—making four for each case of elephants and so forth—are said to be abandoned by this avoidance, which is called restraint by virtue.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීති ‘‘ඉතිපායං විතක්කො අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, ඉතිපි දුක්ඛවිපාකො, සො ච ඛො [Pg.130] අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.207-208) නයෙන යොනිසො කාමවිතක්කෙ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති, අබ්භන්තරෙ වා න වාසෙතීති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති? පජහති. කිං කචවරං විය පිටකෙනාති? න හි, අපි ච ඛො නං විනොදෙති තුදති විජ්ඣති නීහරති. කිං බලිබද්දං විය පතොදෙනාති? න හි, අථ ඛො නං බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති, යථාස්ස අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා නං කරොති. කථං පන නං තථා කරොතීති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතො හොති, තථා කරොති. සෙසවිතක්කද්වයෙපි එසෙව නයො. උප්පන්නුප්පන්නෙති උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ, උප්පන්නමත්තෙයෙවාති වුත්තං හොති. සකිං වා උප්පන්නෙ විනොදෙත්වා දුතියෙ වාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා න හොති, සතක්ඛත්තුම්පි උප්පන්නෙ උප්පන්නෙ විනොදෙතියෙව. පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති තෙයෙව කාමවිතක්කාදයො, සබ්බෙපි වා නව මහාවිතක්කෙ. තත්ථ තයො වුත්තා, අවසෙසා ‘‘ඤාතිවිතක්කො, ජනපදවිතක්කො, අමරාවිතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිසංයුත්තො විතක්කො, අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්තො විතක්කො’’ති (මහානි. 207) ඉමෙ ඡ. යං හිස්සාති එතෙසු විතක්කෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. කාමවිතක්කො පනෙත්ථ කාමාසවො එව, තබ්බිසෙසො භවාසවො, තංසම්පයුත්තො දිට්ඨාසවො, සබ්බවිතක්කෙසු අවිජ්ජා අවිජ්ජාසවොති එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමවිතක්කාදිවසෙන වුත්තප්පකාරා ආසවා ඉමිනා තස්මිං තස්මිං විතක්කෙ ආදීනවපච්චවෙක්ඛණසහිතෙන වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන විනොදනෙන පහාතබ්බාති වුච්චන්ති.

The meaning of 'reflecting wisely, one does not tolerate an arisen sensual thought' is: having wisely reflected on the drawback in sensual thoughts according to the method beginning 'this thought is unwholesome, blameworthy, has painful results, and leads to self-affliction,' one does not tolerate an arisen sensual thought in that particular object. The meaning is that one does not place the mind on it, nor does one allow it to dwell internally. What does one do by not tolerating it? One abandons it. Does one discard it like rubbish with a basket? No, but rather one dispels it, pierces it, and expels it. Does one drive it away like an ox with a goad? No, but rather one brings it to an end, makes it cease, so that not even a trace remains inside, not even the slightest fragment. How does one accomplish this? One brings it to non-existence, brings it to non-existence again and again; by suppression-abandonment, one makes it thoroughly suppressed. The same method applies to the remaining two kinds of thoughts. The meaning of 'whenever they arise' is: when they arise, when they arise; that is to say, as soon as they arise. Having dispelled it once when it arises, one is not indifferent on a second occasion; even if it arises a hundred times, one dispels it each time. 'Evil unwholesome states' refers to those very sensual thoughts and so forth, or all nine great thoughts. Among them, three have been mentioned, while the remaining six are: thoughts of kinship, thoughts of homeland, thoughts of immortality, thoughts connected with compassion for others, thoughts connected with gain, honor, and fame, and thoughts connected with not being despised. The meaning of 'whatever' is: any one of these thoughts that might arise for him. Here, the sensual thought is just the taint of sensuality; its specific aspect is the taint of existence; the view conjoined with it is the taint of views; in all thoughts, ignorance is the taint of ignorance—thus, the arising of taints should be understood. The meaning of 'these are called' is that these taints, described by way of sensual thought and so on, are said to be abandoned by this act of dispelling, which is accompanied by reflection on the drawback in each respective thought.

පටිසඞ්ඛා යොනිසො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අභාවනාය ආදීනවං භාවනාය ච ආනිසංසං උපායෙන පථෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. බොජ්ඣඞ්ගානං භාවනා හෙට්ඨා විත්ථාරිතාව. යං හිස්සාති එතෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අස්ස. ආසවුප්පත්තියං පනෙත්ථ ඉමෙසං අරියමග්ගසම්පයුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං අභාවිතත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං කාමාසවාදයො ආසවා, භාවයතො එවංස තෙ [Pg.131] න හොන්තීති අයං නයො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ වුච්චන්තීති ඉමෙ කාමාසවාදයො ආසවා ඉමාය ලොකුත්තරාය බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය පහාතබ්බාති වුච්චන්ති. ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි පහීනාසවං භික්ඛුං ථොමෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති සාමිවචනෙ තො-කාරො, යස්සාති වුත්තං හොති. පොරාණා පන යම්හි කාලෙති වණ්ණයන්ති. යෙ ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, තෙ සංවරා පහීනා හොන්තීති යෙ ආසවා සංවරෙන පහාතබ්බා, තෙ සංවරෙනෙව පහීනා හොන්ති, න අප්පහීනෙසුයෙව පහීනසඤ්ඤී හොතීති.

Reflecting wisely, one develops the enlightenment factor of mindfulness—this means: having reflected on the drawback in not developing it and the benefit in developing it, by a suitable means and path, one develops the enlightenment factor of mindfulness. This same method applies in all cases. The development of the enlightenment factors has already been explained in detail below. 'Whatever' means whatever one among these enlightenment factors there may be for him. Here, regarding the arising of taints: because these enlightenment factors associated with the noble path have not been developed, taints such as the taint of sensuality would arise. For one who develops them thus, those taints, as well as distresses and fevers, do not arise. This method should be understood. 'These are called' means: these taints, such as the taint of sensuality, are said to be abandoned by this supramundane development of the enlightenment factors.

5. දාරුකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Dārukammika Sutta

59. පඤ්චමෙ දාරුකම්මිකොති දාරුවික්කයෙන පවත්තිතාජීවො එකො උපාසකො. කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දනං. අඞ්ගෙනාති අගුණඞ්ගෙන, සුක්කපක්ඛෙ ගුණඞ්ගෙන. නෙමන්තනිකොති නිමන්තනං ගණ්හනකො. සඞ්ඝෙ දානං දස්සාමීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමි. සො එවං වත්වා සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා පක්කාමි. අථස්ස අපරභාගෙ පඤ්චසතා කුලූපකා භික්ඛූ ගිහිභාවං පාපුණිංසු. සො ‘‘කුලූපකභික්ඛූ තෙ විබ්භන්තා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං එත්ථ මය්හ’’න්ති වත්වා චිත්තුප්පාදවෙමත්තමත්තම්පි න අකාසි. ඉදං සන්ධාය සත්ථා සඞ්ඝෙ තෙ දානං දදතො චිත්තං පසීදිස්සතීති ආහ.

5. In the fifth sutta, 'dārukammika' means a lay follower who made a living by selling firewood. 'Kāsika sandalwood' means fine sandalwood. 'Aṅgena' means with a defective part; during the bright fortnight, with a good part. 'Nemantanika' means one who accepts invitations. 'I will give a gift to the Saṅgha' means 'I will give to the community of monks.' Having said this, he paid homage to the Teacher and departed. Later, five hundred monks who frequented his family returned to the lay state. When it was said, 'Those monks who frequented your family have disrobed,' he replied, 'What is that to me?' and did not show even the slightest change of mind. With reference to this, the Teacher said, 'His mind will be serene when giving a gift to the Saṅgha.'

6. හත්ථිසාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Hatthisāriputta Sutta

60. ඡට්ඨෙ අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මමිස්සකං කථං. කථං ඔපාතෙතීති තෙසං කථං විච්ඡින්දිත්වා අත්තනො කථං කථෙති. ථෙරානං භික්ඛූනන්ති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, ථෙරෙහි භික්ඛූහි සද්ධින්ති අත්ථො. යා ච ථෙරානං අභිධම්මකථා, තං අයම්පි කථෙතුං සක්කොතීති අත්ථො. චෙතොපරියායන්ති චිත්තවාරං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. සොරතසොරතොති සූරතො විය සූරතො, සොරච්චසමන්නාගතො වියාති අත්ථො. නිවාතනිවාතොති නිවාතො විය නිවාතො, නිවාතවුත්ති වියාති අත්ථො. උපසන්තුපසන්තොති උපසන්තො විය උපසන්තො[Pg.132]. වපකස්සතෙව සත්ථාරාති සත්ථු සන්තිකා අපගච්ඡති. සංසට්ඨස්සාති පඤ්චහි සංසග්ගෙහි සංසට්ඨස්ස. විස්සට්ඨස්සාති විස්සජ්ජිතස්ස. පාකතස්සාති පාකතින්ද්‍රියස්ස.

59. In the sixth, 'abhidhammakathā' means a talk mixed with Abhidhamma. 'Kathaṃ opātetīti' means having cut off their talk, he speaks his own talk. 'Therānaṃ bhikkhūnaṃ' is a genitive case in the sense of instrumentality, meaning 'with the monks who are elders.' It means he is also capable of discussing the Abhidhamma topics the elders speak of. 'Cetopariyāya' means the sphere of the mind. 'Idha' means in this world. 'Soratasorato' means 'gentle as gentle,' which means like one who is gentle, possessed of gentleness. 'Nivātanivāto' means 'humble as humble,' which means like the humble, behaving humbly. 'Upasantupasanto' means 'peaceful as peaceful,' which means like the peaceful. 'Vapakassateva satthārā' means he goes away from the Teacher's presence. 'Saṃsaṭṭhassa' means associated through the five kinds of association. 'Vissaṭṭhassa' means released. 'Pākatassa' means with evident faculties.

කිට්ඨාදොති කිට්ඨඛාදකො. අන්තරධාපෙය්‍යාති නාසෙය්‍ය. ගොපසූති ගාවො ච අජිකා ච. සිප්පිසම්බුකන්ති සිප්පියො ච සම්බුකා ච. සක්ඛරකඨලන්ති සක්ඛරා ච කඨලානි ච. ආභිදොසිකන්ති අභිඤ්ඤාතදොසං කුද්‍රූසකභොජනං. නච්ඡාදෙය්‍යාති න රුච්චෙය්‍ය. තත්ථ යදෙතං පුරිසං භුත්තාවින්ති උපයොගවචනං, තං සාමිඅත්ථෙ දට්ඨබ්බං. අමුං හාවුසො, පුරිසන්ති, ආවුසො, අමුං පුරිසං.

'Kiṭṭhādo' means one who eats grain plants. 'Antaradhāpeyya' means one should destroy. 'Gopasu' means cows and goats. 'Sippisambuka' means oysters and snails. 'Sakkharakaṭhala' means gravel and potsherds. 'Ābhidosika' means food made from kudrūsaka grain with a known fault. 'Nacchādeyya' means it would not be agreeable. There, the accusative case in the phrase 'purisaṃ bhuttāvi' is to be understood in the sense of the genitive. 'Amuṃ hāvuso, purisaṃ' means, 'Friend, of that man.'

සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං නිමිත්තානං. අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං. චීරිකසද්දොති ඣල්ලිකසද්දො. සරිස්සති නෙක්ඛම්මස්සාති පබ්බජ්ජාය ගුණං සරිස්සති. අරහතං අහොසීති භගවතො සාවකානං අරහන්තානං අන්තරෙ එකො අරහා අහොසි. අයඤ්හි ථෙරො සත්ත වාරෙ ගිහී හුත්වා සත්ත වාරෙ පබ්බජි. කිං කාරණා? කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිරෙස එකස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ වණ්ණං කථෙසි. සො තෙනෙව කම්මෙන අරහත්තස්ස උපනිස්සයෙ විජ්ජමානෙයෙව සත්ත වාරෙ ගිහිභාවෙ ච පබ්බජ්ජාය ච සඤ්චරන්තො සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණීති.

'Sabbanimittānaṃ' means of all signs, such as the sign of permanence and so on. 'Animittaṃ cetosamādhi' means powerful insight concentration. 'Cīrikasadda' means the sound of crickets. 'Sarissati nekkhammassa' means he will recollect the virtue of going forth. 'Arahataṃ ahosi' means he became one Arahant among the Blessed One's Arahant disciples. This elder, indeed, was a householder seven times and went forth seven times. For what reason? It is said that during the time of Kassapa the Perfectly Self-Enlightened One, he spoke to a certain monk in praise of the householder life. Because of that very kamma, although the supporting condition for Arahantship was present, wandering back and forth between the householder life and the ordained life seven times, in the seventh instance, having gone forth, he attained Arahantship.

7. මජ්ඣෙසුත්තවණ්ණනා

7. Explanation of the Sutta on the Middle

61. සත්තමෙ පාරායනෙ මෙත්තෙය්‍යපඤ්හෙති පාරායනසමාගමම්හි මෙත්තෙය්‍යමාණවස්ස පඤ්හෙ. උභොන්තෙ විදිත්වානාති ද්වෙ අන්තෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානිත්වා. මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතීති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය උභො අන්තෙ විදිත්වා මජ්ඣෙ න ලිප්පති, වෙමජ්ඣෙට්ඨානෙ න ලිප්පති. සිබ්බනිමච්චගාති සිබ්බනිසඞ්ඛාතං තණ්හං අතීතො. ඵස්සොති ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා අයං අත්තභාවො. එකො අන්තොති අයමෙකො කොට්ඨාසො. ඵස්සසමුදයොති ඵස්සො සමුදයො අස්සාති ඵස්සසමුදයො, ඉමස්මිං අත්තභාවෙ කතකම්මඵස්සපච්චයා නිබ්බත්තො අනාගතත්තභාවො. දුතියො අන්තොති දුතියො කොට්ඨාසො. ඵස්සනිරොධොති නිබ්බානං. මජ්ඣෙති සිබ්බිනිතණ්හං ඡෙත්වා ද්විධාකරණට්ඨෙන නිබ්බානං මජ්ඣෙ නාම හොති. තණ්හා හි [Pg.133] නං සිබ්බතීති තණ්හා නං අත්තභාවද්වයසඞ්ඛාතං ඵස්සඤ්ච ඵස්සසමුදයඤ්ච සිබ්බති ඝට්ටෙති. කිං කාරණා? තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා. යදි හි තණ්හා න සිබ්බෙය්‍ය, තස්ස තස්ස භවස්ස නිබ්බත්ති න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ඨානෙ කොටිමජ්ඣිකූපමං ගණ්හන්ති. ද්වින්නඤ්හි කණ්ඩානං එකතො කත්වා මජ්ඣෙ සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං කොටි මජ්ඣන්ති වුච්චති. සුත්තෙ ඡින්නෙ උභො කණ්ඩානි උභතො පතන්ති. එවමෙත්ථ කණ්ඩද්වයං විය වුත්තප්පකාරා ද්වෙ අන්තා, සිබ්බිත්වා ඨිතසුත්තං විය තණ්හා, සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩද්වයස්ස උභතොපතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අන්තද්වයං නිරුද්ධමෙව හොති. එත්තාවතාති එත්තකෙන ඉමිනා උභො අන්තෙ විදිත්වා තණ්හාය මජ්ඣෙ අනුපලිත්තභාවෙන අභිඤ්ඤෙය්‍යං චතුසච්චධම්මං අභිජානාති නාම, තීරණපරිඤ්ඤාය ච පහානපරිඤ්ඤාය ච පරිජානිතබ්බං ලොකියසච්චද්වයං පරිජානාති නාම. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වට්ටදුක්ඛස්ස කොටිකරො පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරො හොති නාම.

61. In the seventh, in the Pārāyana, 'the Metteyya question' means: in the Pārāyana assembly, the question of the youth Metteyya. 'Having known both ends' means: having known the two ends, the two portions. 'In the middle, one of wisdom is not smeared' means: wisdom is called 'mantā'; with that wisdom, having known both ends, one is not smeared in the middle, one is not smeared in the central position. 'Having overcome the seamstress' means: having gone beyond craving, which is called the seamstress. 'Contact' means: this present individual existence, because it is produced through the power of contact. 'One end' means: this is one portion. 'The origin of contact' means: contact is its origin, thus it is the 'origin of contact'; the future individual existence is produced conditioned by contact together with kamma performed in this present individual existence. 'The second end' means: this is the second portion. 'The cessation of contact' is Nibbāna. 'Middle' means: Nibbāna is called the middle because it has the meaning of making two by cutting craving, the seamstress. 'For craving sews it' means: craving sews and connects it, that is, contact and the origin of contact, which are designated as the pair of individual existences. For what reason? For the production of that very existence. Indeed, if craving did not sew, the production of that existence would not occur. In this place, they take up the simile of the end and the middle. Of two edges brought together and sewn in the middle with a thread, the end is called the middle. When the thread is cut, both edges fall to either side. Thus, herein, the two ends of the aforesaid kind are to be seen like the pair of edges, and craving is to be seen like the thread that has sewn them. Just as the pair of edges falls to either side when the thread is cut, so too, when craving has ceased, the pair of ends ceases indeed. 'To this extent' means: by this much, having known both ends and by being unsmeared by craving in the middle, one is said to know through direct knowledge the doctrine of the Four Truths, which is to be directly known. One is said to fully understand the two worldly truths, which are to be fully understood through the full understanding of scrutinizing and the full understanding of abandoning. 'In this very life' means: in this very present individual existence. 'He becomes an end-maker of suffering' means: one becomes a maker of the end, a maker of the limit and conclusion, of the suffering of the round of existences.

දුතියවාරෙ තිණ්ණං කණ්ඩානං වසෙන උපමා වෙදිතබ්බා. තිණ්ණඤ්හි කණ්ඩානං සුත්තෙන සංසිබ්බිතානං සුත්තෙ ඡින්නෙ තීණි කණ්ඩානි තීසු ඨානෙසු පතන්ති, එවමෙත්ථ කණ්ඩත්තයං විය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා, සුත්තං විය තණ්හා. සා හි අතීතං පච්චුප්පන්නෙන, පච්චුප්පන්නඤ්ච අනාගතෙන සද්ධිං සංසිබ්බති. සුත්තෙ ඡින්නෙ කණ්ඩත්තයස්ස තීසු ඨානෙසු පතනං විය තණ්හාය නිරුද්ධාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ඛන්ධා නිරුද්ධාව හොන්ති.

In the second instance, the simile should be understood by means of three edges. For when three edges are sewn together with a thread, if the thread is cut, the three edges fall in three places. Thus, herein, the past, future, and present aggregates are to be seen as the triad of edges, and craving as the thread. Indeed, that craving sews the past together with the present, and the present with the future. Just as the triad of edges falls in three places when the thread is cut, so too, when craving has ceased, the past, future, and present aggregates are indeed ceased.

තතියවාරෙ අදුක්ඛමසුඛා මජ්ඣෙති ද්වින්නං වෙදනානං අන්තරට්ඨකභාවෙන මජ්ඣෙ. සුඛඤ්හි දුක්ඛස්ස, දුක්ඛං වා සුඛස්ස අන්තරං නාම නත්ථි. තණ්හා සිබ්බිනීති වෙදනාසු නන්දිරාගො වෙදනානං උපච්ඡෙදං නිවාරෙතීති තා සිබ්බති නාම.

In the third instance, 'neither-painful-nor-pleasant is in the middle' means: it is in the middle because of its nature of standing between the two feelings. For pleasure is not what is called the interval of pain, nor is pain the interval of pleasure. 'Craving is the seamstress' means: delight-lust in feelings prevents the cutting off of feelings; therefore, it is said to sew them.

චතුත්ථවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි සෙසවිඤ්ඤාණම්පි නාමරූපපච්චයසමුදාගතත්තා නාමරූපානං මජ්ඣෙ නාම.

In the fourth instance, 'consciousness is in the middle' means: both rebirth-linking consciousness and the remaining consciousness are called 'in the middle' of name-and-form, because they have arisen from name-and-form as their condition.

පඤ්චමවාරෙ විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙති කම්මවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ, අජ්ඣත්තිකායතනෙසු වා මනායතනෙන කම්මස්ස ගහිතත්තා ඉධ යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම, මනොද්වාරෙ වා ආවජ්ජනස්ස අජ්ඣත්තිකායතනනිස්සිතත්තා ජවනවිඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ නාම.

In the fifth instance, 'consciousness is in the middle' means: kamma-consciousness is in the middle. Or, because kamma is grasped by the mind-base among the internal sense bases, herein any consciousness whatsoever is called 'middle'. Or, because adverting at the mind-door is dependent on an internal sense base, impulsion-consciousness is called 'middle'.

ඡට්ඨවාරෙ [Pg.134] සක්කායොති තෙභූමකවට්ටං. සක්කායසමුදයොති සමුදයසච්චං. සක්කායනිරොධොති නිරොධසච්චං. පරියායෙනාති තෙන තෙන කාරණෙනෙව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

In the sixth instance, 'identity' is the round of the three planes. 'The origin of identity' is the truth of origin. 'The cessation of identity' is the truth of cessation. 'By way of' means by that very reason. The remainder should be understood everywhere in the manner already stated.

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Sutta on the Knowledge of the Faculties of Persons

62. අට්ඨමෙ අඤ්ඤතරොති දෙවදත්තපක්ඛිකො එකො. සමන්නාහරිත්වාති ආවජ්ජිත්වා. ඉදං සො ‘‘කිං නු ඛො භගවතා ජානිත්වා කථිතං, උදාහු අජානිත්වා, එකංසිකං වා කථිතං උදාහු විභජ්ජකථිත’’න්ති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. ආපායිකොති අපායෙ නිබ්බත්තනකො. නෙරයිකොති නිරයගාමී. කප්පට්ඨොති කප්පට්ඨියකම්මස්ස කතත්තා කප්පං ඨස්සති. අතෙකිච්ඡොති න සක්කා තිකිච්ඡිතුං. ද්වෙජ්ඣන්ති ද්විධාභාවං. වාලග්ගකොටිනිත්තුදනමත්තන්ති වාලස්ස අග්ගකොටියා දස්සෙතබ්බමත්තකං, වාලග්ගකොටිනිපාතමත්තකං වා. පුරිසින්ද්‍රියඤාණානීති පුරිසපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණානි, ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනඤාණානීති අත්ථො.

62. In the eighth [sutta], 'a certain one' (aññataro) means a certain monk who was in Devadatta's faction. 'Having considered' (samannāharitvā) means having adverted. He asks with this intention: 'Was this spoken by the Blessed One having known, or was it spoken without knowing? Was it spoken definitively, or was it spoken having analyzed it?' 'Destined for the lower realms' (āpāyiko) means one who will be reborn in the lower realms. 'Hell-bound' (nerayiko) means one who will go to hell. 'Fixed for an aeon' (kappaṭṭho) means he will remain for an aeon because of having done an action that lasts for an aeon. 'Incurable' (atekiccho) means it is not possible to cure. 'Duality' (dvejjaṃ) means a state of twofoldness. 'Just the measure of the tip of a hair' (vālaggakoṭinittudanamattaṃ) means an amount that can be shown by the tip of a hair, or an amount of space just enough to place the tip of a hair. 'Knowledge of the faculties of persons' (purisindriyañāṇāni) means the knowledges of the superiority and inferiority of the faculties of male persons, that is, the knowledges of knowing the sharp and dull states of the faculties.

විජ්ජමානා කුසලාපි ධම්මා අකුසලාපි ධම්මාති එත්තකා කුසලා ධම්මා විජ්ජන්ති, එත්තකා අකුසලා ධම්මාති ජානාමි. අන්තරහිතාති අදස්සනං ගතා. සම්මුඛීභූතාති සමුදාචාරවසෙන පාකටා ජාතා. කුසලමූලන්ති කුසලජ්ඣාසයො. කුසලා කුසලන්ති තම්හා කුසලජ්ඣාසයා අඤ්ඤම්පි කුසලං නිබ්බත්තිස්සති. සාරදානීති සාරාදානි ගහිතසාරානි, සරදමාසෙ වා නිබ්බත්තානි. සුඛසයිතානීති සුඛසන්නිචිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. නික්ඛිත්තානීති වුත්තානි. සප්පටිභාගාති සරික්ඛකා. අභිදො අද්ධරත්තන්ති අභිඅද්ධරත්තං අද්ධරත්තෙ අභිමුඛීභූතෙ. භත්තකාලසමයෙති රාජකුලානං භත්තකාලසඞ්ඛාතෙ සමයෙ. පරිහානධම්මොති කො එවං භගවතා ඤාතොති? අජාතසත්තුරාජා. සො හි පාපමිත්තං නිස්සාය මග්ගඵලෙහි පරිහීනො. අපරෙපි සුප්පබුද්ධසුනක්ඛත්තාදයො භගවතා ඤාතාව. අපරිහානධම්මොති එවං භගවතා කො ඤාතො? සුසීමො පරිබ්බාජකො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා. පරිනිබ්බායිස්සතීති එවං කො ඤාතො භගවතාති? සන්තතිමහාමත්තො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා.

'Wholesome states exist, unwholesome states exist' (vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā) means: I know that 'this many wholesome states exist, and this many unwholesome states exist.' 'Disappeared' (antarahitā) means gone from sight. 'Manifest' (sammukhībhūtā) means having become manifest by way of repeated occurrence. 'Root of wholesomeness' (kusalamūlaṃ) means wholesome inclination. 'Wholesome from wholesome' (kusalā kusalaṃ) means that from that wholesome inclination, other wholesome [states] will also arise. 'Autumnal' (sāradāni) means having an extracted essence, or produced in the autumn month. 'Well-stored' (sukhasayitāni) means well-accumulated. 'In a fertile field' (sukhette) means in a good field. 'Placed' (nikkhittāni) means sown. 'Of similar kind' (sappaṭibhāgā) means similar. 'Approaching midnight' (abhido addharattaṃ) means when midnight is approaching. 'At mealtime' (bhattakālasamaye) means at the time designated as mealtime for royal families. 'Of a nature to decline' (parihānadhammo)—who is known by the Blessed One in this way? This is the question. King Ajātasattu. Indeed, he, relying on an evil friend, declined from the path and fruit. Others too, such as Suppabuddha and Sunakkhatta, are also known by the Blessed One. 'Not of a nature to decline' (aparihānadhammo)—who is known by the Blessed One in this way? This is the question. Susīma the wanderer and others of such a nature. 'Will attain final Nibbāna' (parinibbāyissati)—who is known by the Blessed One in this way? This is the question. Santati the great minister and others of such a nature.

9. නිබ්බෙධිකසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Nibbedhika Sutta.

63. නවමෙ [Pg.135] අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ අප්පදාලිතපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපරියායො, නිබ්බිජ්ඣනකාරණන්ති අත්ථො. නිදානසම්භවොති කාමෙ නිදෙති උප්පාදනසමත්ථතාය නිය්‍යාදෙතීති නිදානං. සම්භවති තතොති සම්භවො, නිදානමෙව සම්භවො නිදානසම්භවො. වෙමත්තතාති නානාකරණං.

63. In the ninth [sutta], because it pierces and splits the aggregates of greed and so on, which have not been pierced before, not been split before, it is called the 'Discourse on Piercing' (nibbedhikapariyāyo). The meaning is: the cause of piercing. 'Originating from the source' (nidānasambhava) means: it brings forth (nideti), it delivers (niyyādeti) sensual pleasures (kāme) by its capacity to produce them; therefore, it is 'nidāna' (source). From that, it arises (sambhavati); therefore, it is 'sambhava' (origin). The source itself is the origin; hence, nidānasambhavo. 'Diversity' (vemattatā) means making various.

කාමගුණාති කාමයිතබ්බට්ඨෙන කාමා, බන්ධනට්ඨෙන ගුණා ‘‘අන්තගුණ’’න්තිආදීසු විය. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසඤ්හිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසඤ්හිතා. රජනීයාති රාගුප්පත්තිකාරණභූතා. නෙතෙ කාමාති න එතෙ කමනට්ඨෙන කාමා නාම හොන්ති. සඞ්කප්පරාගොති සඞ්කප්පවසෙන උප්පන්නරාගො. කාමොති අයං කාමප්පහානාය පටිපන්නෙහි පහාතබ්බො. කමනට්ඨෙන කාමා නාම. චිත්‍රානීති චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණානි.

'Strands of sensual pleasure' (kāmaguṇā) are 'kāmā' in the sense of being desirable, and 'guṇā' in the sense of binding, as in 'antaguṇaṃ', etc. 'Cognizable by the eye' (cakkhuviññeyyā) means to be seen by eye-consciousness. 'Agreeable' (iṭṭhā) means: whether they are sought for or not, they are agreeable objects. This is the meaning. 'Pleasing' (kantā) means desirable. 'Lovely' (manāpā) means that which increases [delight in] the mind. 'Endearing in form' (piyarūpā) means of a nature to be loved. 'Connected with sensual desire' (kāmūpasañhitā) means connected with the sensual desire that arises having taken them as an object. 'Alluring' (rajanīyā) means being a cause for the arising of lust. 'These are not sensual pleasures' (nete kāmā) means: these are not called 'kāmā' in the sense of desiring. 'Thought-lust' (saṅkapparāgo) means lust arisen by way of thought. 'Sensual pleasure' (kāmo) means: this [thought-lust] is to be abandoned by those practicing for the abandonment of sensual desire; it is called 'kāma' in the sense of desiring. 'Varied' (citrāni) means varied and diverse objects.

ඵස්සොති සහජාතඵස්සො. කාමයමානොති කාමං කාමයමානො. තජ්ජං තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තජ්ජාතිකං. පුඤ්ඤභාගියන්ති දිබ්බෙ කාමෙ පත්ථෙත්වා සුචරිතපාරිපූරියා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො පුඤ්ඤභාගියො නාම, දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ නිබ්බත්තස්ස අත්තභාවො අපුඤ්ඤභාගියො නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමානං විපාකොති අයං දුවිධොපි කාමපත්ථනං නිස්සාය උප්පන්නත්තා කාමානං විපාකොති වුච්චති. සො ඉමං නිබ්බෙධිකන්ති සො භික්ඛු ඉමං ඡත්තිංසට්ඨානෙසු නිබ්බිජ්ඣනකං සෙට්ඨචරියං ජානාති. කාමනිරොධන්ති කාමානං නිරොධනෙ එවං ලද්ධනාමං. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ බ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතො මග්ගොව කාමනිරොධොති වුත්තො.

'Contact' (phasso) means co-nascent contact. 'Desiring' (kāmayamāno) means one who desires sensual pleasure. 'Suitable for that, suitable for that' (tajjaṃ tajjaṃ) means of that kind, of that kind. 'Meritorious portion' (puññabhāgiyaṃ) means: having aspired to divine sensual pleasures, the state of existence of one who is reborn in the deva world due to the perfection of good conduct is called a 'meritorious portion'. The state of existence of one who is reborn in the lower realms due to the perfection of bad conduct is called a 'non-meritorious portion'. 'This, monks, is called the result of sensual pleasures' (ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipāko) means: because this twofold state of existence also arises dependent on the aspiration for sensual pleasures, it is called the result of sensual pleasures. 'He... this penetrative [teaching]' (so imaṃ nibbedhikaṃ) means: that monk knows this superior practice which is penetrative in the thirty-six instances. 'The cessation of sensual pleasure' (kāmanirodhaṃ) means: the noble path, which has obtained the name 'kāmanirodha' because of the cessation of sensual pleasure. Indeed, in this instance, the noble path itself, designated as the holy life, is called 'the cessation of sensual pleasure'.

සාමිසාති කිලෙසාමිසසම්පයුත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ වොහාරවෙපක්කන්ති වොහාරවිපාකං. කථාසඞ්ඛාතො හි වොහාරො සඤ්ඤාය විපාකො නාම. යථා යථා නන්ති එත්ථ නං-ඉති නිපාතමත්තමෙව. ඉති යස්මා යථා යථා සඤ්ජානාති, තථා [Pg.136] තථා එවංසඤ්ඤී අහොසින්ති කථෙති, තස්මා වොහාරවෙපක්කාති අත්ථො.

'With bait' (sāmisā) means conjoined with the bait of defilements. By this method, the meaning should be understood in all instances. Moreover, here, 'result of expression' (vohāravepakkaṃ) means the result of expression. Indeed, expression, designated as speech, is the result of perception. Here, in 'yathā yathā naṃ', 'naṃ' is merely a particle. Thus, because as one perceives, so one says, 'He was one who perceived in this way,' therefore, the meaning is 'the result of expression'.

අවිජ්ජාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතා බහලඅවිජ්ජා. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගමනීයා, නිරයෙ නිබ්බත්තිපච්චයාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. චෙතනාහන්ති චෙතනං අහං. ඉධ සබ්බසඞ්ගාහිකා සංවිදහනචෙතනා ගහිතා. චෙතයිත්වාති ද්වාරප්පවත්තචෙතනා. මනසාති චෙතනාසම්පයුත්තචිත්තෙන. නිරයවෙදනීයන්ති නිරයෙ විපාකදායකං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අධිමත්තන්ති බලවදුක්ඛං. දන්ධවිරාගීති ගරුකං න ඛිප්පං සණිකං විගච්ඡනකදුක්ඛං. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. පරියෙට්ඨින්ති පරියෙසනං. එකපදං ද්විපදන්ති එකපදමන්තං වා ද්විපදමන්තං වා, කො මන්තං ජානාතීති අත්ථො. සම්මොහවෙපක්කන්ති සම්මොහවිපාකං. දුක්ඛස්ස හි සම්මොහො නිස්සන්දවිපාකො නාම. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. පරියෙසනාපි හි තස්ස නිස්සන්දවිපාකොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

'Ignorance' (avijjā) is dense ignorance, the state of not knowing in eight instances. They are called 'leading to hell' (nirayagamanīyā) because they cause one to go to hell; the meaning is that they are a condition for arising in hell. The same method applies to the remaining terms. 'Volition, I say' (cetanāhaṃ) means 'I declare volition'. Here, all-encompassing volition, the volition that arranges, is intended. 'Having willed' (cetayitvā) refers to volition that proceeds at the [sense] doors. 'With the mind' (manasā) means with the mind associated with volition. 'To be experienced in hell' (nirayavedanīyaṃ) means that which gives its result in hell. The same method applies to the remaining terms. 'Intense' (adhimattaṃ) means strong suffering. 'Slow to fade' (dandhavirāgī) means heavy suffering that does not cease quickly, but slowly. 'Beating the breast and wailing' (urattāḷiṃ kandati) means striking the breast and weeping. 'Searching' (pariyeṭṭhiṃ) means seeking. 'One line or two' (ekapadaṃ dvipadaṃ) means a mantra of one line or a mantra of two lines; the meaning is that the person afflicted by suffering does not know that mantra. 'Resulting in delusion' (sammohavepakkaṃ) means the result which is delusion. For delusion is called the resultant-effect of suffering. The same method applies to the second term. For searching, too, is its resultant-effect. In this discourse, the round and what is free from the round are spoken of.

10. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Sīhanāda Sutta

64. දසමෙ ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨං නිච්චලට්ඨානං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං පමුඛනාදං. බ්‍රහ්මචක්කන්ති සෙට්ඨඤාණචක්කං පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්ච. ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති චතුන්නං ඣානානං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං තිණ්ණං සමාධීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනඤ්ච. සංකිලෙසන්ති හානභාගියං ධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියං ධම්මං. වුට්ඨානන්ති ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගනඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන [Pg.137] සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. අනෙකවිහිතන්තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402) වණ්ණිතානි. ආසවක්ඛයඤාණං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුරිමස්සාපි ඤාණත්තයස්ස විත්ථාරකථං ඉච්ඡන්තෙන මජ්ඣිමට්ඨකථාය මහාසීහනාදවණ්ණනා (ම. නි. අට්ඨ. 1.146 ආදයො) ඔලොකෙතබ්බා. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. සමාධි මග්ගොති සමාධි එතෙසං ඤාණානං අධිගමාය උපායො. අසමාධීති අනෙකග්ගභාවො. කුම්මග්ගොති මිච්ඡාමග්ගො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තථාගතස්ස ඤාණබලං කථිතන්ති.

64. In the tenth sutta, 'the foremost position' (āsabhaṃ ṭhānaṃ) means the supreme, unshakeable position. 'Lion's roar' (sīhanādaṃ) means a fearless roar, a foremost roar. 'Brahma-wheel' (brahmacakkaṃ) means the supreme wheel of knowledge, which is both the knowledge of penetration and the knowledge of teaching. 'A possibility as a possibility' (ṭhānañca ṭhānato) means a cause as a cause. 'By which' (yampi) means by which knowledge. 'This too belongs to the Tathāgata' (idampi tathāgatassāti) means this knowledge of the possible and the impossible is a power of the Tathāgata. Thus, the meaning should be understood in all terms. 'Of the undertaking of kamma' (kammasamādānānaṃ) means: of wholesome and unwholesome kamma that has been done having been undertaken; or, kamma itself is the undertaking of kamma. 'By way of condition, by way of cause' (ṭhānaso hetuso) means by way of condition and by way of root-cause. Therein, destination, substratum, time, and endeavor are the 'condition' for the result; kamma is the 'root-cause'. 'Of jhānas, liberations, concentrations, and attainments' (jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ) means of the four jhānas, eight liberations, three concentrations, and nine successive attainments. 'Defilement' (saṃkilesaṃ) means a state partaking of decline. 'Purification' (vodānaṃ) means a state partaking of distinction. 'Emergence' (vuṭṭhānaṃ): "Purification is also emergence, and emergence from that particular concentration is also emergence"—thus it is said of both proficient jhāna and the attainments of bhavaṅga and fruition. Indeed, a lower proficient jhāna is the proximate cause for a higher one; therefore it is said, "purification is also emergence". Furthermore, emergence from all jhānas occurs through bhavaṅga; emergence from the attainment of cessation occurs through the attainment of fruition. With reference to that, it is said, "emergence from that particular concentration is also emergence". 'Various kinds', etc., are explained in the Visuddhimagga. The knowledge of the destruction of the taints has the meaning already stated. One who desires a detailed account of the previous three knowledges should look in the commentary on the Mahāsīhanāda Sutta in the Majjhima Nikāya Commentary. 'Of one who is concentrated' (samāhitassa) means of one with a one-pointed mind. 'Concentration is the path' (samādhi maggo) means concentration is the means for the attainment of these knowledges. 'Lack of concentration' (asamādhi) means the state of not being one-pointed. 'A wrong path' (kumaggo) means a false path. In this sutta, the Tathāgata's power of knowledge is taught.

මහාවග්ගො ඡට්ඨො.

The Great Chapter, the Sixth.

7. දෙවතාවග්ගො

7. The Chapter on Deities

1-3. අනාගාමිඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

1-3. Commentary on the Anāgāmiphala Sutta, etc.

65-67. සත්තමස්ස පඨමෙ අස්සද්ධියන්ති අස්සද්ධභාවං. දුප්පඤ්ඤතන්ති නිප්පඤ්ඤභාවං. දුතියෙ පමාදන්ති සතිවිප්පවාසං. තතියෙ ආභිසමාචාරිකන්ති උත්තමසමාචාරභූතං වත්තවසෙන පණ්ණත්තිසීලං. සෙඛධම්මන්ති සෙඛපණ්ණත්තිසීලං. සීලානීති චත්තාරි මහාසීලානි.

In the first sutta of the seventh chapter, 'lack of faith' (assaddhiyaṃ) means the state of faithlessness. 'Lack of wisdom' (duppaññataṃ) means the state of lacking wisdom. In the second, 'heedlessness' (pamādaṃ) means the absence of mindfulness. In the third, 'conduct according to discipline' (ābhisamācārikaṃ) refers to the virtue laid down by way of the code of conduct, which is the noble practice. 'Qualities of a trainee' (sekhadhammaṃ) means the virtue laid down for trainees. 'Virtues' (sīlāni) refers to the four great virtues.

4. සඞ්ගණිකාරාමසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Saṅgaṇikārāma Sutta

68. චතුත්ථෙ සඞ්ගණිකාරාමොති ගණසඞ්ගණිකාරාමො. සුත්තන්තිකගණාදීසු පන ගණෙසු අත්තනො වා පරිසාසඞ්ඛාතෙ ගණෙ රමතීති ගණාරාමො. පවිවෙකෙති කායවිවෙකෙ. චිත්තස්ස නිමිත්තන්ති සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස නිමිත්තං සමාධිවිපස්සනාකාරං. සම්මාදිට්ඨින්ති විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං. සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්චෙව ඵලසමාධිඤ්ච. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි. නිබ්බානන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානං.

68. In the fourth sutta, 'one who delights in company' (saṅgaṇikārāmo) means one who delights in company and association. However, among groups such as those devoted to the suttas, etc., 'one who delights in a group' (gaṇārāmo) means one who delights in one's own group or in a group designated as an assembly. 'In seclusion' (paviveke) means in bodily seclusion. 'The mind's sign' (cittassa nimittaṃ) means the cause for the mind of concentration and insight, the mode of concentration and insight. 'Right view' (sammādiṭṭhiṃ) means the right view that is insight. 'Concentration' (samādhiṃ) means both path concentration and fruition concentration. 'Fetters' (saṃyojanāni) means the ten fetters. 'Nibbāna' (nibbānaṃ) means Nibbāna without conditions.

5. දෙවතාසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Devatā Sutta

69. පඤ්චමෙ සොවචස්සතාති සුබ්බචභාවො. කල්‍යාණමිත්තතාති සුචිමිත්තතා. සත්ථුගාරවොති සත්ථරි ගාරවයුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ.

69. In the fifth, 'amenability' (sovacassatā) means the state of being easy to admonish. 'Good friendship' (kalyāṇamittatā) means having pure friends. 'Respect for the Teacher' (satthugāravo) means one who is endowed with respect for the Teacher. This is the method everywhere.

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Samādhi Sutta

70. ඡට්ඨෙ [Pg.138] න සන්තෙනාති පච්චනීකකිලෙසෙහි අවූපසන්තෙන. න පණීතෙනාති න අතප්පකෙන. න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙනාති කිලෙසප්පටිප්පස්සද්ධියා අලද්ධෙන අප්පත්තෙන. න එකොදිභාවාධිගතෙනාති න එකග්ගභාවං උපගතෙන.

70. In the sixth, 'not by a peaceful one' (na santena) means not being calmed of opposing defilements. 'Not by a sublime one' (na paṇītena) means not being satisfying. 'Not by one who has obtained tranquility' (na paṭippassaddhiladdhena) means not having obtained the calming of defilements, not having reached it. 'Not by one who has attained unification' (na ekodibhāvādhigatena) means not having reached the state of one-pointedness.

7. සක්ඛිභබ්බසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Sakkhibhabba Sutta

71. සත්තමෙ තත්‍ර තත්‍රාති තස්මිං තස්මිං විසෙසෙ. සක්ඛිභබ්බතන්ති පච්චක්ඛභාවං. ආයතනෙති කාරණෙ. හානභාගියාදයො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.39) සංවණ්ණිතා. අසක්කච්චකාරීති න සුකතකාරී, න ආදරකාරී. අසප්පායකාරීති න සප්පායකාරී, න උපකාරභූතධම්මකාරී.

71. In the seventh, 'in each and every case' (tatra tatra) means in that and that particular state. 'Capability of realization' (sakkhibhabbatā) means the state of being directly experienced. 'As a basis' (āyatane) means as a cause. The sections on decline, etc., are explained in the Visuddhimagga. 'One who acts disrespectfully' (asakkaccakārī) means not one who acts well, not one who acts with respect. 'One who acts unsuitably' (asappāyakārī) means not one who acts suitably, not one who practices states that are beneficial.

8. බලසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Bala Sutta

72. අට්ඨමෙ බලතන්ති බලභාවං ථාමභාවං. අසාතච්චකාරීති න සතතකාරී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

72. In the eighth, 'power' (balataṃ) means the state of power, the state of strength. 'One who does not act persistently' (asātaccakārī) means not one who acts constantly. The rest is according to the method already stated.

9-10. තජ්ඣානසුත්තද්වයවණ්ණනා

9-10. Commentary on the Two Suttas on That Jhāna

73-74. නවමෙ න යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොතීති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවො න යථාසභාවතො ඣානපඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොති. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

In the ninth, 'it is not well seen with right wisdom as it really is' (na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hoti) means that the danger in sensual pleasures as objects and sensual pleasures as defilements is not well seen according to its true nature with the wisdom associated with jhāna. The tenth has a clear meaning.

දෙවතාවග්ගො සත්තමො.

The Chapter on Deities is the seventh.

8. අරහත්තවග්ගො

8. The Chapter on Arahantship

1. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on Suffering

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ සවිඝාතන්ති සඋපඝාතං සොපද්දවං. සපරිළාහන්ති කායිකචෙතසිකෙන පරිළාහෙන සපරිළාහං. පාටිකඞ්ඛාති ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනී.

75. In the first sutta of the eighth chapter, 'with distress' (savighātaṃ) means with affliction, with calamity. 'With anguish' (sapariḷāhaṃ) means with burning, that is, with bodily and mental burning. 'Is to be expected' (pāṭikaṅkhā) means it is to be expected, it is inevitable.

2. අරහත්තසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Discourse on Arahantship

76. දුතියෙ [Pg.139] මානන්ති ජාතිආදීහි මඤ්ඤනං. ඔමානන්ති හීනොහමස්මීති මානං. අතිමානන්ති අතික්කමිත්වා පවත්තං අච්චුණ්ණතිමානං. අධිමානන්ති අධිගතමානං. ථම්භන්ති කොධමානෙහි ථද්ධභාවං. අතිනිපාතන්ති හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානං.

76. In the second sutta, 'conceit' (mānaṃ) means conceiving by way of birth and so on. 'Self-deprecation' (omānaṃ) means the conceit, 'I am inferior.' 'Arrogance' (atimānaṃ) means conceit that has occurred having surpassed, excessive conceit. 'Overestimation' (adhimānaṃ) means the conceit of attainment. 'Stubbornness' (thambhaṃ) means the state of being stubborn due to anger and conceit. 'Self-contempt' (atinipātaṃ) means, for an inferior person, the conceit, 'I am inferior.'

3. උත්තරිමනුස්සධම්මසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Discourse on Superhuman States

77. තතියෙ උත්තරිමනුස්සධම්මාති මනුස්සධම්මතො උත්තරි. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති අරියභාවං කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනවිසෙසං, චත්තාරො මග්ගෙ චත්තාරි ච ඵලානීති අත්ථො. කුහනන්ති තිවිධං කුහනවත්ථුං. ලපනන්ති ලාභත්ථිකතාය උක්ඛිපිත්වා අවක්ඛිපිත්වා වා ලපනං.

77. In the third [sutta], `uttarimanussadhammā` means superior to the states of humans. `Alamariyañāṇadassanavisesaṃ` means the special quality of knowledge and vision capable of bringing about the state of a noble one; this is the meaning: the four paths and the four fruits. `Kuhanaṃ` means the threefold basis of deceit. `Lapanaṃ` means speaking by either extolling or disparaging out of a desire for gain.

4. සුඛසොමනස්සසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on Happiness and Gladness

78. චතුත්ථෙ යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං පග්ගහිතං හොති. ධම්මාරාමොති ධම්මෙ රතිං වින්දති. භාවනාය රමති, භාවෙන්තො වා රමතීති භාවනාරාමො. පහානෙ රමති, පජහන්තො වා රමතීති පහානාරාමො. තිවිධෙ පවිවෙකෙ රමතීති පවිවෙකාරාමො. අබ්‍යාපජ්ඣෙ නිද්දුක්ඛභාවෙ රමතීති අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො. නිප්පපඤ්චසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රමතීති නිප්පපඤ්චාරාමො.

78. In the fourth [sutta], `yoni cassa āraddhā hoti` means: for him the reason is fully and well undertaken. `Dhammārāmo` means: he finds delight in the Dhamma. `Bhāvanārāmo` means: he delights in development, or he delights while developing. `Pahānārāmo` means: he delights in abandoning, or he delights while abandoning. `Pavivekārāmo` means: he delights in the threefold seclusion. `Abyāpajjhārāmo` means: he delights in the state of non-affliction, of being without suffering. `Nippapañcārāmo` means: he delights in Nibbāna, which is designated as being without proliferation.

5. අධිගමසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Discourse on Attainment

79. පඤ්චමෙ න ආයකුසලොති න ආගමනකුසලො. න අපායකුසලොති න අපගමනකුසලො. ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං. න ආරක්ඛතීති න රක්ඛති.

79. In the fifth [sutta], `na āyakusalo` means not skilled in the cause [of wholesome and unwholesome states]. `Na apāyakusalo` means not skilled in the cessation [of wholesome and unwholesome states]. `Chandaṃ` means the desire which is the wish to do. `Na ārakkhati` means does not guard.

6. මහන්තත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Greatness

80. ඡට්ඨෙ ආලොකබහුලොති ඤාණාලොකබහුලො. යොගබහුලොති යොගෙ බහුලං කරොති. වෙදබහුලොති පීතිපාමොජ්ජබහුලො. අසන්තුට්ඨිබහුලොති කුසලධම්මෙසු අසන්තුට්ඨො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතවීරියො. උත්තරි ච පතාරෙතීති සම්පති ච උත්තරිඤ්ච වීරියං කරොතෙව. සත්තමං උත්තානමෙව.

80. In the sixth [sutta], `ālokabahulo` means abounding in the light of wisdom. `Yogabahulo` means he does much in the way of exertion. `Vedabahulo` means abounding in rapture and joy. `Asantuṭṭhibahulo` means not content with wholesome states. `Anikkhittadhuro` means one who has not put down the burden, one with aroused energy. `Uttari ca patāreti` means he makes effort even further than his capacity. The seventh [sutta] is self-evident.

8-10. දුතියනිරයසුත්තාදිවණ්ණනා

8–10. Commentary on the Second Niraya Sutta and others.

82-84. අට්ඨමෙ [Pg.140] පගබ්භොති කායපාගබ්භියාදීහි සමන්නාගතො. නවමං උත්තානත්ථමෙව. දසමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡතං නිස්සාය උප්පන්නෙන ලොභදුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

In the eighth [sutta], `pagabbho` means endowed with bodily presumptuousness and so on. The ninth [sutta] is self-evident in meaning. In the tenth [sutta], `vighātavā` means afflicted with the suffering of greed born from great ambition. The rest is self-evident everywhere.

අරහත්තවග්ගො අට්ඨමො.

The Arahantship Chapter, the Eighth.

9. සීතිවග්ගො

9. The Coolness Chapter

1. සීතිභාවසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on the State of Coolness

85. නවමස්ස පඨමෙ සීතිභාවන්ති සීතලභාවං. යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හිතබ්බන්තිආදීසු උද්ධච්චසමයෙ චිත්තං සමාධිනා නිග්ගහෙතබ්බං නාම, කොසජ්ජානුපතිතකාලෙ වීරියෙන පග්ගහෙතබ්බං නාම, නිරස්සාදගතකාලෙ සමාධිනා සම්පහංසිතබ්බං නාම, සමප්පවත්තකාලෙ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං නාම.

85. In the first [sutta] of the ninth [chapter], `sītibhāvaṃ` means the state of being cool. Regarding `yasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhitabbaṃ` and so on: at a time of restlessness, the mind should be restrained by concentration; when fallen into laziness, it should be roused by energy; when it has reached a state of joylessness, it should be gladdened by concentration; when it is proceeding evenly, it should be regarded with the equanimity of an enlightenment factor.

2. ආවරණසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Discourse on Hindrances

86. දුතියෙ කම්මාවරණතායාති පඤ්චානන්තරියකම්මෙහි. කිලෙසාවරණතායාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. විපාකාවරණතායාති අකුසලවිපාකපටිසන්ධියා වා කුසලවිපාකෙහි අහෙතුකපටිසන්ධියා වාති.

86. In the second [sutta], `kammāvaraṇatāya` refers to the five deeds with immediate retribution. `Kilesāvaraṇatāya` refers to fixed wrong view. `Vipākāvaraṇatāya` refers to rebirth that is an unwholesome result, or, in the case of a wholesome result, a rootless or two-rooted rebirth.

4-5. සුස්සූසතිසුත්තාදිවණ්ණනා

4–5. Commentary on the Sussūsati Sutta and others.

88-89. චතුත්ථෙ අනත්ථන්ති අවඩ්ඪිං. අත්ථං රිඤ්චතීති වඩ්ඪිඅත්ථං ඡඩ්ඩෙති. අනනුලොමිකායාති සාසනස්ස අනනුලොමිකාය. පඤ්චමෙ දිට්ඨිසම්පදන්ති සොතාපත්තිමග්ගං.

In the fourth [sutta], `anatthaṃ` means decline. `Atthaṃ riñcati` means one discards the benefit that is increase. `Ananulomikāya` means unconducive to the Teaching. In the fifth [sutta], `diṭṭhisampadaṃ` means the path of stream-entry.

8-11. අභබ්බට්ඨානසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

8–11. Commentary on the Quartet of Discourses on Impossible States

92-95. අට්ඨමෙ අනාගමනීයං වත්ථුන්ති අනුපගන්තබ්බං කාරණං, පඤ්චන්නං වෙරානං ද්වාසට්ඨියා ච දිට්ඨිගතානමෙතං අධිවචනං. අට්ඨමං භවන්ති කාමාවචරෙ අට්ඨමං පටිසන්ධිං. නවමෙ කොතූහලමඞ්ගලෙනාති දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන[Pg.141]. දසමෙ සයංකතන්තිආදීනි අත්තදිට්ඨිවසෙන වුත්තානි. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අහෙතුනිබ්බත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

In the eighth [sutta], `anāgamanīyaṃ vatthuṃ` means a reason not to be approached; this is a term for the five enmities and the sixty-two views. `Aṭṭhamaṃ bhavaṃ` refers to the eighth rebirth in the desire realm. In the ninth [sutta], `kotūhalamaṅgalena` refers to auspicious rites based on what is seen, heard, or sensed. In the tenth [sutta], `sayaṃkataṃ` and so on are stated with reference to the self-view. `Adhiccasamuppannaṃ` means produced without a cause. The rest is self-evident everywhere.

සීතිවග්ගො නවමො.

The Coolness Chapter, the Ninth.

10. ආනිසංසවග්ගො

10. The Chapter on Benefits

1-2. පාතුභාවසුත්තාදිවණ්ණනා

1–2. Commentary on the Discourse on Appearance and others.

96-97. දසමස්ස පඨමෙ අරියායතනෙති මජ්ඣිමදෙසෙ. ඉන්ද්‍රියානන්ති මනච්ඡට්ඨානං. දුතියෙ සද්ධම්මනියතොති සාසනසද්ධම්මෙ නියතො. අසාධාරණෙනාති පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණෙන.

In the first [sutta] of the tenth [chapter], `ariyāyatane` means the Middle Country. `Indriyānaṃ` means the six [faculties], with mind as the sixth. In the second [sutta], `saddhammaniyato` means fixed in the true Dhamma of the Dispensation. `Asādhāraṇena` means uncommon to ordinary people.

7. අනවත්ථිතසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on the Unstable

102. සත්තමෙ අනොධිං කරිත්වාති ‘‘එත්තකාව සඞ්ඛාරා අනිච්චා, න ඉතො පරෙ’’ති එවං සීමං මරියාදං අකත්වා. අනවත්ථිතාති අවත්ථිතාය රහිතා, භිජ්ජමානාව හුත්වා උපට්ඨහිස්සන්තීති අත්ථො. සබ්බලොකෙති සකලෙ තෙධාතුකෙ. සාමඤ්ඤෙනාති සමණභාවෙන, අරියමග්ගෙනාති අත්ථො.

102. In the seventh [sutta], `anodhiṃ karitvā` means not setting a limit or boundary by thinking, 'Only this many formations are impermanent, not those beyond this.' `Anavatthitā` means devoid of stability; the meaning is that, being only in a state of perishing, they will not endure. `Sabbaloke` means in the entire threefold realm. `Sāmaññena` means by the state of a recluse; the meaning is, by the noble path.

8. උක්ඛිත්තාසිකසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Discourse on the Upraised Sword

103. අට්ඨමෙ මෙත්තාවතායාති මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියාය. සත්ත හි සෙඛා තථාගතං මෙත්තාවතාය පරිචරන්ති, ඛීණාසවො පරිචිණ්ණසත්ථුකො.

103. In the eighth [sutta], `mettāvatāya` means with service endowed with loving-kindness. Indeed, the seven trainees attend to the Tathāgata with loving-kindness; the one whose taints are destroyed is one who has already served the Teacher.

9. අතම්මයසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Discourse on Not Being Made of That

104. නවමෙ අතම්මයොති තම්මයා වුච්චන්ති තණ්හාදිට්ඨියො, තාහි රහිතො. අහංකාරාති අහංකාරදිට්ඨි. මමංකාරාති මමංකාරතණ්හා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

104. In the ninth [sutta], regarding `atammayo`: craving and views are called `tammayā`; it means one is devoid of them. `Ahaṃkāra` is the view of 'I-making.' `Mamaṃkāra` is the craving of 'mine-making.' The rest is self-evident everywhere.

ආනිසංසවග්ගො දසමො.

The Chapter on Benefits, the Tenth.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The Second Fifty is concluded.

11. තිකවග්ගො

11. The Chapter of Threes

1. රාගසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Discourse on Lust

107. එකාදසමස්ස [Pg.142] පඨමෙ අසුභාති අසුභකම්මට්ඨානං. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. පඤ්ඤාති සහවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා.

107. In the first [sutta] of the eleventh [chapter], `asubhā` means the meditation subject of foulness. `Mettā` means the meditation subject of loving-kindness. `Paññā` means path-wisdom together with insight.

6. අස්සාදසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Discourse on Gratification

112. ඡට්ඨෙ අස්සාදදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. අත්තානුදිට්ඨීති අත්තානං අනුගතා වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨීති ද්වාසට්ඨිවිධාපි දිට්ඨි. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි, නත්ථි දින්නන්තිආදිකා වා මිච්ඡාදිට්ඨි, කම්මස්සකතඤාණං සම්මාදිට්ඨි.

112. In the sixth [sutta], `assādadiṭṭhi` is the eternalism view. `Attānudiṭṭhi` is the twenty-based identity view that follows the self. `Micchādiṭṭhi` is the sixty-two kinds of wrong view. `Sammādiṭṭhi` is path right view. Or alternatively, the view such as 'There is nothing in what is given,' etc., is wrong view, while the knowledge of ownership of kamma is right view.

7. අරතිසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on Discontent

113. සත්තමෙ අධම්මචරියාති දස අකුසලකම්මපථා.

113. In the seventh [sutta], `adhammacariyā` means the ten unwholesome courses of action.

10. උද්ධච්චසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Discourse on Restlessness

116. දසමෙ අසංවරොති අනධිවාසකභාවො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

116. In the tenth [sutta], `asaṃvaro` means the state of non-endurance. The rest is self-evident everywhere.

තිකවග්ගො එකාදසමො.

The Eleventh Chapter.

12. සාමඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා

12. Commentary on the Sāmañña Vagga

119-121. ඉතො පරෙසු තපුස්සොති ද්වෙවාචිකුපාසකො. තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතොති බුද්ධගුණෙසු පතිට්ඨිතචිත්තො පහීනකඞ්ඛො. අමතං අද්දසාති අමතද්දසො. අරියෙනාති නිද්දොසෙන ලොකුත්තරසීලෙන. ඤාණෙනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. විමුත්තියාති සෙඛඵලවිමුත්තියා[Pg.143]. තවකණ්ණිකොති එවංනාමකො ගහපති. තපකණ්ණිකොතිපි පාළි.

119-121. In the following sections, 'Tapussa' is a lay follower with two-phrased refuge. 'Gone to the goal in the Tathāgata' means one whose mind is established in the virtues of the Buddha, with doubt abandoned. Because 'he saw the Deathless,' he is a 'seer of the Deathless.' 'By the noble' means by faultless supramundane virtue. 'By knowledge' means by reviewing knowledge. 'By liberation' means by the fruition-liberation of a trainee. 'Tavakaṇṇika' is a householder of that name. 'Tapakaṇṇika' is also a Pāli reading.

24. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා

24. Commentary on the Abbreviated Passage Beginning with Lust

140. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

140. Rāgassa means the lust associated with the five strands of sensual pleasure. The rest has a clear meaning everywhere.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

In the Manorathapūraṇī, the Commentary on the Aṅguttara Nikāya:

ඡක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Book of Sixes is concluded.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

In the Aṅguttara Nikāya:

සත්තකනිපාත-අට්ඨකථා

Commentary on the Book of the Sevens

පණ්ණාසකං

The Fifty

1. ධනවග්ගො

1. The Chapter on Wealth

1-5. පඨමපියසුත්තාදිවණ්ණනා

1-5. Commentary on the First Pīya Sutta and so forth

1-5. සත්තකනිපාතස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනවඤ්ඤත්තිකාමොති අභිඤ්ඤාතභාවකාමො. තතියෙ යොනිසො විචිනෙ ධම්මන්ති උපායෙන චතුසච්චධම්මං විචිනාති. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සච්චධම්මං විපස්සති. පජ්ජොතස්සෙවාති දීපස්සෙව. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති තස්ස ඉමෙහි බලෙහි සමන්නාගතස්ස ඛීණාසවස්ස දීපනිබ්බානං විය චරිමකචිත්තස්ස වත්ථාරම්මණෙහි විමොක්ඛො හොති, ගතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. චතුත්ථෙ සද්ධො හොතීතිආදීනි පඤ්චකනිපාතෙ වණ්ණිතානෙව. පඤ්චමෙ ධනානීති අදාලිද්දියකරණට්ඨෙන ධනානි.

1-5. In the first of the Book of the Sevens, anavaññattikāmo means desiring the state of not being known by others. In the third, yoniso vicine dhammaṃ means one investigates the Dhamma of the Four Truths by means of a suitable method. Paññāya atthaṃ vipassati means one sees the Dhamma of the Truths with the wisdom of the path together with insight. Pajjotassa eva means 'of a lamp'. Vimokkho hoti cetaso means for that taint-destroyed one who is endowed with these powers, like the extinguishing of a lamp, there is liberation for the final consciousness from its bases and objects; its destination is not known. In the fourth, saddho hoti, and so on, have already been explained in the Book of Fives. In the fifth, dhanāni means wealth in the sense of not causing poverty.

7. උග්ගසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Ugga Sutta

7. සත්තමෙ උග්ගො රාජමහාමත්තොති පසෙනදිකොසලස්ස මහාඅමච්චො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො උපසඞ්කමි. අඩ්ඪොති නිධානගතෙන ධනෙන අඩ්ඪො. මිගාරො රොහණෙය්‍යොති රොහණසෙට්ඨිනො නත්තාරං මිගාරසෙට්ඨිං සන්ධායෙවමාහ. මහද්ධනොති වළඤ්ජනධනෙන මහද්ධනො. මහාභොගොති උපභොගපරිභොගභණ්ඩස්ස මහන්තතාය මහාභොගො. හිරඤ්ඤස්සාති සුවණ්ණස්සෙව. සුවණ්ණාමෙව හිස්ස කොටිසඞ්ඛ්‍යං අහොසි. රූපියස්සාති සෙසස්ස තට්ටකසරකඅත්ථරණපාවුරණාදිනො පරිභොගපරික්ඛාරස්ස පමාණසඞ්ඛානෙ වාදොයෙව නත්ථි.

7. In the seventh, uggo rājamahāmatto (Ugga the royal minister) means the great minister of King Pasenadi of Kosala. Upasaṅkami (he approached) means he approached after having eaten his morning meal. Aḍḍho (wealthy) means wealthy with buried wealth. Migāro rohaṇeyyo (Migāra of Rohaṇa) was said in reference to Migāra the wealthy man, the grandson of Rohaṇa the wealthy man. Mahaddhano (of great wealth) means having great wealth in terms of wealth for daily use. Mahābhogo (of great possessions) means having great possessions due to the abundance of goods for use and enjoyment. Hiraññassāti means of gold itself; his gold alone amounted to a crore. Rūpiyassāti: of the remaining requisites for use—such as trays, bowls, floor-coverings, and cloaks—there is no way even to state the measure.

8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Saṃyojana Sutta

8. අට්ඨමෙ [Pg.146] අනුනයසංයොජනන්ති කාමරාගසංයොජනං. සබ්බානෙව චෙතානි බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති වෙදිතබ්බානි. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

8. In the eighth, anunayasaṃyojanaṃ (the fetter of attachment) means the fetter of sensual lust. And all these should be understood as 'fetters' in the sense of binding. In this sutta, only the round of existence is spoken of. The rest has a clear meaning everywhere.

ධනවග්ගො පඨමො.

The First Chapter on Wealth.

2. අනුසයවග්ගො

2. The Chapter on Latent Dispositions.

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Discourse on Families.

13. දුතියස්ස තතියෙ නාලන්ති න යුත්තං නානුච්ඡවිකං. න මනාපෙනාති න මනම්හි අප්පනකෙන ආකාරෙන නිසින්නාසනතො පච්චුට්ඨෙන්ති, අනාදරමෙව දස්සෙන්ති. සන්තමස්ස පරිගුහන්තීති විජ්ජමානම්පි දෙය්‍යධම්මං එතස්ස නිගුහන්ති පටිච්ඡාදෙන්ති. අසක්කච්චං දෙන්ති නො සක්කච්චන්ති ලූඛං වා හොතු පණීතං වා, අසහත්ථා අචිත්තීකාරෙන දෙන්ති, නො චිත්තීකාරෙන.

13. In the third [sutta] of the second [vagga]: `nālaṃ` means not suitable, not appropriate. `Not in a pleasing manner` (na manāpena) means they do not rise from their seated position even with a slight gesture in the mind, showing only disrespect. `They conceal what he has` (santamassa pariguhanti) means they conceal or cover up a gift-worthy item even though it is present. `They give disrespectfully, not respectfully` (asakkaccaṃ denti no sakkaccaṃ) means whether it is coarse or excellent, they give it not with their own hand and without respect, not with respect.

4. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Discourse on Persons.

14. චතුත්ථෙ උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො, අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො විමුත්තො, මග්ගෙන නාමකායතො. සො චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (පු. ප. 208) එවං අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා.

14. In the fourth [sutta]: `liberated in both ways` (ubhatobhāgavimutto) means liberated from two parts: liberated from the material body by means of the formless attainments, and from the mental body by means of the path. That person is of five kinds by way of: the four persons who, having emerged from each one of the four formless attainments and contemplated the conditioned phenomena, attain Arahantship; and the Non-returner who, having emerged from the attainment of cessation, attains Arahantship. Here, the Pāli text comes by way of one who has obtained the eight liberations: “And what kind of person is one liberated in both ways? Here, a certain person dwells having touched the eight liberations with the body, and his taints are destroyed through wisdom, having seen.”

පඤ්ඤාය විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සො සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි ඣානෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තා චත්තාරො චාති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධො හොති. පාළි පනෙත්ථ අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතා. යථාහ – ‘‘න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය [Pg.147] චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො පඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති.

`Liberated by wisdom` (paññāya vimutto) is one liberated by wisdom (paññāvimutto). He is of five kinds: the dry-insight practitioner, and the four types of persons who attain Arahantship after emerging from the four formless jhānas. Here, the Pāli text comes by way of the rejection of the eight liberations. As it is said: “Indeed, he does not dwell having touched the eight liberations with the body, but his taints are destroyed through wisdom, having seen. This person is called one liberated by wisdom.”

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති කායසක්ඛී. සො ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. සො සොතාපත්තිඵලට්ඨං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගට්ඨා ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කායසක්ඛී’’ති (පු. ප. 208).

`He has directly realized the limit of what is touched` (phuṭṭhantaṃ sacchikato); therefore, he is a body-witness (kāyasakkhī). He first touches the contact of jhāna and afterwards directly realizes Nibbāna, which is cessation. He is of six kinds, beginning with one established in the fruit of stream-entry up to one established in the path of Arahantship. Therefore, it is said: “Here, a certain person dwells having touched the eight liberations with the body, and through wisdom, having seen, some of his taints are destroyed. This person is called a body-witness.”

දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපලක්ඛණං – දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොති දිට්ඨං විදිතං සච්ඡිකතං ඵුසිතං පඤ්ඤායාති දිට්ඨිප්පත්තො. විත්ථාරතො පන සොපි කායසක්ඛී විය ඡබ්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… අයං වුච්චති පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තො’’ති.

`He has attained the limit of what is seen` (diṭṭhantaṃ patto); therefore, he is one who has attained to view (diṭṭhippatto). In this regard, this is the concise characteristic: “Conditioned phenomena are suffering; cessation is bliss”—this having been known, seen, understood, directly realized, and touched by wisdom, he is therefore one who has attained to view. But in detail, he too is of six kinds, like the body-witness. Therefore it is said: “Here, a certain person understands as it actually is: ‘This is suffering’… ‘This is the path leading to the cessation of suffering.’ And the teachings proclaimed by the Tathāgata are well seen and well traversed by his wisdom… This person is called one who has attained to view.”

සද්ධාය විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. සොපි වුත්තනයෙනෙව ඡබ්බිධො හොති. තෙනාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා පඤ්ඤාය…පෙ… නො ච ඛො යථාදිට්ඨිප්පත්තස්ස. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’ති. එතස්ස හි සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ සද්දහන්තස්ස විය ඔකප්පෙන්තස්ස විය අධිමුච්චන්තස්ස විය ච කිලෙසක්ඛයො හොති, දිට්ඨිප්පත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං සූරං හුත්වා වහති. තස්මා යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං න හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවතරො වායාමො කාතබ්බො හොති, එවරූපා සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා. යථා පන සුනිසිතෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි සීඝං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං [Pg.148] න හොති, එවරූපා පඤ්ඤාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා වෙදිතබ්බා.

`Liberated by faith` (saddhāya vimutto) is one liberated by faith (saddhāvimutto). He, too, is of six kinds in the way already stated. Therefore, it is said: “Here, a certain person understands as it really is, ‘This is suffering’… ‘This is the path leading to the cessation of suffering.’ And the teachings proclaimed by the Tathāgata are well seen and well traversed by his wisdom… but not like one who has attained to view. This person is called one liberated by faith.” For this person liberated by faith, at the moment of the preliminary-part path, the destruction of defilements occurs as if believing, as if accepting, as if resolving. But for one who has attained to view, at the moment of the preliminary-part path, the knowledge that cuts off defilements proceeds without delay, sharp, and valiant. Therefore, just as when cutting a banana trunk with a not-so-sharp sword the cut is not smooth, the sword does not move swiftly, a sound is heard, and a stronger effort must be made—such is the development of the preliminary-part path for the one liberated by faith. But just as when cutting a banana trunk with a well-sharpened sword the cut is smooth, the sword moves swiftly, no sound is heard, and no great effort is needed—such should the development of the preliminary-part path for the one liberated by wisdom be understood.

ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. ධම්මොති පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිම්හිපි එසෙව නයො. උභොපෙතෙ සොතාපත්තිමග්ගට්ඨායෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, පඤ්ඤාවාහිං පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ධම්මානුසාරී. යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධාවාහිං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති (පු. ප. 208). අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා උභතොභාගවිමුත්තාදිකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.771, 889) පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ වුත්තා. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

`He follows after the Dhamma` (dhammaṃ anussarati); therefore, he is a Dhamma-follower (dhammānusārī). Here, `Dhamma` means wisdom; the meaning is that one develops the path with wisdom as its forerunner. The same principle applies to the faith-follower (saddhānusārī). Both of these are established only in the path of stream-entry. It is also said: “For a person who is practicing for the realization of the fruit of stream-entry, when the faculty of wisdom is predominant, they develop the noble path that is led by wisdom and has wisdom as its forerunner. Such a person is called a Dhamma-follower. For a person who is practicing for the realization of the fruit of stream-entry, when the faculty of faith is predominant, they develop the noble path that is led by faith and has faith as its forerunner. Such a person is called a faith-follower.” This is the summary here. In detail, however, this discussion on the one liberated in both ways and so on is stated in the Visuddhimagga in the section on the development of wisdom. Therefore, it should be understood according to the method stated there.

5. උදකූපමාසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Udakūpama Sutta

15. පඤ්චමෙ උදකූපමාති නිමුජ්ජනාදිආකාරං ගහෙත්වා උදකෙන උපමිතා. සකිං නිමුග්ගොති එකවාරමෙව නිමුග්ගො. එකන්තකාළකෙහීති නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. උම්මුජ්ජතීති උට්ඨහති. සාධූති සොභනා භද්දකා. හායතියෙවාති චඞ්කවාරෙ ආසිත්තඋදකං විය පරිහායතෙව. උම්මුජ්ජිත්වා විපස්සති විලොකෙතීති උට්ඨහිත්වා ගන්තබ්බදිසං විපස්සති විලොකෙති. පතරතීති ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො තරති නාම. පටිගාධප්පත්තො හොතීති උට්ඨාය විලොකෙත්වා පතරිත්වා එකස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාපත්තො නාම හොති, තිට්ඨති න පුනාගච්ඡති. තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨතීති සබ්බකිලෙසොඝං තරිත්වා පරතීරං ගන්ත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨිතො නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

5. In the fifth sutta, 'the simile of water' refers to individuals who are compared with water, taking into account the manner of sinking and so forth. 'Sinks once' means he sinks only one time. 'Utterly dark' is said in reference to fixed wrong view. 'Emerges' means he rises up. 'Excellent' means beautiful, good. 'Declines indeed' means he declines just like water poured on a straining cloth. 'Having emerged, he sees and observes' means having risen up, he sees and observes the direction to be gone to. 'He crosses over' means he crosses while facing the direction to be gone to. 'He gains a firm footing' means having risen up, observed, and crossed over, he is said to have reached a state of establishment in one place; he stands and does not return again. 'Having crossed over, gone beyond, he stands on dry ground' means having crossed the flood of all defilements and gone to the far shore, he is said to be established on the ground of Nibbāna. In this discourse, the cycle and the escape from the cycle are spoken of.

6. අනිච්චානුපස්සීසුත්තවණ්ණනා

6. Explanation of the Aniccānupassī Sutta

16. ඡට්ඨෙ අනිච්චාති එවං පඤ්ඤාය ඵරන්තො අනුපස්සතීති අනිච්චානුපස්සී. අනිච්චාති එවං සඤ්ඤා අස්සාති අනිච්චසඤ්ඤී. අනිච්චාති එවං ඤාණෙන පටිසංවෙදිතා අස්සාති අනිච්චපටිසංවෙදී. සතතන්ති සබ්බකාලං. සමිතන්ති යථා [Pg.149] පුරිමචිත්තෙන පච්ඡිමචිත්තං සමිතං සමුපගතං ඝට්ටිතං හොති, එවං. අබ්බොකිණ්ණන්ති නිරන්තරං අඤ්ඤෙන චෙතසා අසංමිස්සං. චෙතසා අධිමුච්චමානොති චිත්තෙන සන්නිට්ඨාපයමානො. පඤ්ඤාය පරියොගාහමානොති විපස්සනාඤාණෙන අනුපවිසමානො.

15. In the sixth sutta, 'one who contemplates impermanence' contemplates, pervading with wisdom thus: 'impermanent.' 'One with the perception of impermanence' is one who has the perception thus: 'impermanent.' 'One who experiences impermanence' is one for whom there are things experienced with knowledge thus: 'impermanent.' 'Continuously' means at all times. 'Connected' means just as a subsequent thought is connected with, comes together with, and is joined to a preceding thought, so it is. 'Uninterruptedly' means without interval, unmixed with another thought. 'Resolving with the mind' means determining with the mind. 'Penetrating with wisdom' means entering with insight-knowledge.

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා එකක්ඛණෙයෙව. ඉධ සමසීසී කථිතො. සො චතුබ්බිධො හොති රොගසමසීසී, වෙදනාසමසීසී, ඉරියාපථසමසීසී, ජීවිතසමසීසීති. තත්ථ යස්ස අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨස්ස සතො රොගවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං රොගසමසීසී නාම. යස්ස පන අඤ්ඤතරං වෙදනං වෙදයතො වෙදනාවූපසමො ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං වෙදනාසමසීසී නාම. යස්ස පන ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගිනො විපස්සන්තස්ස ඉරියාපථස්ස පරියොසානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ඉරියාපථසමසීසී නාම. යස්ස පන උපක්කමතො වා සරසතො වා ජීවිතපරියාදානඤ්ච ආසවක්ඛයො ච එකප්පහාරෙනෙව හොති, අයං ජීවිතසමසීසී නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. තත්ථ කිඤ්චාපි ආසවපරියාදානං මග්ගචිත්තෙන, ජීවිතපරියාදානං චුතිචිත්තෙන හොතීති උභින්නං එකක්ඛණෙ සම්භවො නාම නත්ථි. යස්මා පනස්ස ආසවෙසු ඛීණමත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණවාරානන්තරමෙව ජීවිතපරියාදානං ගච්ඡති, අන්තරං න පඤ්ඤායති, තස්මා එවං වුත්තං.

6. 'Not before and not after' means neither earlier nor later, but in a single moment. Here, the 'samasīsī' person is spoken of. He is of four kinds: the disease-samasīsī, the feeling-samasīsī, the posture-samasīsī, and the life-samasīsī. Herein, for a person who is afflicted by some disease, when the pacification of the disease and the destruction of the taints occur in a single stroke, this person is called the disease-samasīsī. Furthermore, for a person experiencing some feeling, when the pacification of the feeling and the destruction of the taints occur in a single stroke, this person is called the feeling-samasīsī. Furthermore, for a person endowed with one of the postures such as standing and practicing insight, when the end of the posture and the destruction of the taints occur in a single stroke, this person is called the posture-samasīsī. Furthermore, for a person whose life is exhausted either through exertion or by its natural ending, when the exhaustion of life and the destruction of the taints occur in a single stroke, this person is called the life-samasīsī. This last one is what is intended here. Therein, although the exhaustion of the taints occurs with the path-consciousness and the exhaustion of life occurs with the death-consciousness, so there is indeed no possibility of both occurring in a single moment; nevertheless, because for this person, as soon as the taints are destroyed, the exhaustion of life occurs immediately after the turn of reviewing, and no interval is discerned, it is stated thus.

අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො නිබ්බත්තක්ඛණෙ වා ථොකං අතික්කමිත්වා වා වෙමජ්ඣෙ ඨත්වා වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්සෙතං නාමං. උපහච්චපරිනිබ්බායීති යො තත්ථෙව ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො තෙසංයෙව පුග්ගලානං අසඞ්ඛාරෙනෙව අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති යො සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙති. උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති යො හෙට්ඨා චතූසු සුද්ධාවාසෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අනුපුබ්බෙන අකනිට්ඨෙ උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පාපුණාති.

'One who attains parinibbāna in the interval' is the name for one who, having been reborn in any of the five Pure Abodes, attains Arahantship either at the moment of rebirth, or after a short time has passed, or while in the middle of the life-span. 'One who attains parinibbāna upon approach' is the name for one who, right there in that Pure Abode, having passed beyond the middle of the life-span, attains Arahantship. 'One who attains parinibbāna without exertion' is the name for one among those very persons who destroys the defilements without prompting and without effort. 'One who attains parinibbāna with exertion' is the name for one who destroys the defilements with prompting and with effort. 'One who goes upstream to Akaniṭṭha' is the name for one who, having been reborn in any of the four lower Pure Abodes, passes away from there and, being reborn successively, arises in the Akaniṭṭha realm and attains Arahantship.

7-9. දුක්ඛානුපස්සීසුත්තාදිවණ්ණනා

7-9. Commentary on the Discourses on Contemplation of Suffering, etc.

17-19. සත්තමෙ [Pg.150] දුක්ඛානුපස්සීති පීළනාකාරං දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො. අට්ඨමෙ අනත්තානුපස්සීති අවසවත්තනාකාරං අනත්තාති අනුපස්සන්තො. නවමෙ සුඛානුපස්සීති සුඛන්ති එවං ඤාණෙන අනුපස්සන්තො.

17-19. In the seventh discourse, 'one who contemplates suffering' means one who repeatedly contemplates the characteristic of oppression as suffering. In the eighth, 'one who contemplates non-self' means one who repeatedly contemplates the characteristic of not being subject to one's will as non-self. In the ninth, 'one who contemplates happiness' means one who repeatedly contemplates with knowledge thus: 'It is happiness'.

10. නිද්දසවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Discourse on the Grounds for Designation

20. දසමෙ නිද්දසවත්ථූනීති නිද්දසාදිවත්ථූනි, ‘‘නිද්දසො භික්ඛු, නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසො’’ති එවං වචනකාරණානි. අයං කිර පඤ්හො තිත්ථියසමයෙ උප්පන්නො. තිත්ථියා හි දසවස්සකාලෙ මතං නිගණ්ඨං නිද්දසොති වදන්ති. සො කිර පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සො, නවවස්සොපි එකවස්සොපි න හොති. එතෙනෙව නයෙන වීසතිවස්සාදිකාලෙපි මතං නිගණ්ඨං ‘‘නිබ්බීසො නිත්තිංසො නිච්චත්තාලීසො නිප්පඤ්ඤාසො’’ති වදන්ති. ආයස්මා ආනන්දො ගාමෙ විචරන්තො තං කථං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ආහ – ‘‘න ඉදං, ආනන්ද, තිත්ථියානං අධිවචනං, මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචනං. ඛීණාසවො හි දසවස්සකාලෙ පරිනිබ්බුතො පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සොව, නවවස්සොපි…පෙ… එකවස්සොපි. න කෙවලඤ්ච එකවස්සොව, එකාදසමාසිකොපි…පෙ… එකමාසිකොපි එකමුහුත්තිකොපි න හොතියෙව’’. කස්මා? පුන පටිසන්ධියා අභාවා. නිබ්බීසාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා ‘‘මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වත්වා යෙහි කාරණෙහි නිද්දසො හොති, තානි දස්සෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි.

20. In the tenth discourse, 'grounds for designation' means the grounds for 'niddasa' (without ten), etc., such as, 'a monk is without ten, without twenty, without thirty, without forty, without fifty'—these are the reasons for such statements. This question, it is said, arose in the doctrine of the sectarians. For the sectarians declare a Nigaṇṭha who has died at the age of ten years as 'niddasa' (without ten). He, it is said, does not become ten years old again. Not only does he not become ten years old, he does not become nine years old or even one year old. In the same way, they declare a Nigaṇṭha who has died at the age of twenty years or more as 'nibbīsa' (without twenty), 'nittiṃsa' (without thirty), 'niccattālīsa' (without forty), 'nippaññāsa' (without fifty). The Venerable Ānanda, while wandering in the village, heard this talk and, upon returning to the monastery, reported it to the Blessed One. The Blessed One said: 'This, Ānanda, is not a designation of the sectarians; in my dispensation, this is a designation of one whose taints are destroyed. For one whose taints are destroyed, having attained final Nibbāna at the age of ten years, does not become ten years old again. Not only does he not become ten years old, but not nine years old... not even one year old. Not only does he not become one year old, but not eleven months... not even one month, or even for one moment.' Why? Because there is no further relinking. The same method applies to 'nibbīsa', etc. Thus, the Blessed One, having said, 'In my dispensation, this is the designation of one whose taints are destroyed,' began this discourse to show the reasons why one is 'niddasa'.

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති සික්ඛාත්තයපූරණෙ බලවච්ඡන්දො හොති. ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමොති අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපි සික්ඛාපූරණෙ අවිගතපෙමෙනෙව සමන්නාගතො හොති. ධම්මනිසන්තියාති ධම්මනිසාමනාය. විපස්සනායෙතං අධිවචනං. ඉච්ඡාවිනයෙති තණ්හාවිනයෙ. පටිසල්ලානෙති එකීභාවෙ. වීරියාරම්භෙති කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස [Pg.151] පූරණෙ. සතිනෙපක්කෙති සතියඤ්චෙව නිපකභාවෙ. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගදස්සනෙ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

Therein, 'here' means in this dispensation. 'He has intense desire in undertaking the training' means he has a strong desire to fulfill the threefold training. 'And in the future, he has unfading affection in undertaking the training' means he is endowed with unfading affection for fulfilling the training also in the future, on subsequent days, etc. 'In reflection on the Dhamma' means in the investigation of the Dhamma. This is a designation for insight. 'In the removal of desire' means in the removal of craving. 'In seclusion' means in the state of being alone. 'In the undertaking of energy' means in the fulfilling of bodily and mental energy. 'In mindfulness and prudence' means in mindfulness and in wisdom. 'In the penetration of view' means in the seeing of the path. The rest is clear everywhere.

අනුසයවග්ගො දුතියො.

The Chapter on Latent Tendencies, the Second.

3. වජ්ජිසත්තකවග්ගො

3. The Chapter of the Seven on the Vajjis

1. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sārandada Discourse

21. තතියස්ස පඨමෙ සාරන්දදෙ චෙතියෙති එවංනාමකෙ විහාරෙ. අනුප්පන්නෙ කිර තථාගතෙ තත්ථ සාරන්දදස්ස යක්ඛස්ස නිවාසනට්ඨානං චෙතියං අහොසි, අථෙත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙසුං. සො සාරන්දදචෙතියංත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. යාවකීවඤ්චාති යත්තකං කාලං. අභිණ්හං සන්නිපාතාති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං සන්නිපතන්තාපි අන්තරන්තරා සන්නිපතන්තාපි අභිණ්හං සන්නිපාතාව. සන්නිපාතබහුලාති ‘‘හිය්‍යොපි පුරිමදිවසම්පි සන්නිපතම්හ, පුන අජ්ජ කිමත්ථං සන්නිපතාමා’’ති වොසානමනාපජ්ජනෙන සන්නිපාතබහුලා. වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානීති අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා හි දිසාසු ආගතං සාසනං න සුණන්ති, තතො ‘‘අසුකගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, අසුකට්ඨානෙ චොරා පරියුට්ඨිතා’’ති න ජානන්ති. චොරාපි ‘‘පමත්තා රාජානො’’ති ඤත්වා ගාමනිගමාදීනි පහරන්තා ජනපදං නාසෙන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො බලං පෙසෙත්වා අමිත්තමද්දනං කරොන්ති. චොරාපි ‘‘අප්පමත්තා රාජානො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානී’’ති.

21. In the first discourse of the third chapter: 'at the Sārandada Cetiya' means in the monastery of that name. It is said that before the Tathāgata arose, there was a shrine at that place, the dwelling place of the yakkha Sārandada. Later, they built a monastery there for the Blessed One, and it became known as the Sārandada Cetiya. 'As long as' means for whatever length of time. 'Frequent assemblies' means that whether they assemble three times a day or from time to time, they are indeed frequent assemblers. 'Assembling often' means they assemble often without giving way to cessation, thinking, 'We assembled yesterday and the day before; for what purpose should we assemble again today?' 'For the Licchavis and Vajjis, only growth is to be expected, not decline.' Indeed, if they do not assemble frequently, they do not hear the news coming from the various regions. Consequently, they do not know: 'The border of such-and-such village or town is disturbed,' or 'Thieves have arisen in such-and-such a place.' The thieves, too, knowing, 'The kings are heedless,' attack villages, towns, and so on, destroying the country. In this way, the kings decline. But when they assemble frequently, they hear such news. Then, they send forces and crush their enemies. The thieves, too, realizing, 'The kings are vigilant; we cannot roam in gangs,' break up and flee. In this way, the kings prosper. Therefore, it was said: 'For the Licchavis and Vajjis, only growth is to be expected, not decline.'

සමග්ගාතිආදීසු සන්නිපාතභෙරියා නිග්ගතාය ‘‘අජ්ජ මෙ කිච්චං අත්ථි මඞ්ගලං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. භෙරිසද්දං පන සුත්වාව භුඤ්ජමානාපි අලඞ්කුරුමානාපි වත්ථානි නිවාසයමානාපි අද්ධභුත්තා අද්ධාලඞ්කතා වත්ථං නිවාසෙන්තාව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති [Pg.152] – ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකතො වුට්ඨහන්තා පන සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ ගාමසීමා වා නිගමසීමා වා ආකුලා, චොරා වා පරියුට්ඨිතා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා අමිත්තමද්දනං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එකස්ස පන කම්මන්තෙ ඔසීදමානෙ සෙසා පුත්තභාතරො පෙසෙත්වා තස්ස කම්මන්තං උපත්ථම්භයමානාපි ආගන්තුකරාජානං ‘‘අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතු, අසුකස්ස ගෙහං ගච්ඡතූ’’ති අවත්වා සබ්බෙ එකතො සඞ්ගණ්හන්තාපි එකස්ස මඞ්ගලෙ වා රොගෙ වා අඤ්ඤස්මිං වා පන තාදිසෙ සුඛදුක්ඛෙ උප්පන්නෙ සබ්බෙ තත්ථ සහායභාවං ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්ති නාම.

Regarding 'in concord,' and so on: When the assembly drum is sounded, those who make excuses, saying, 'Today I have business; I have an auspicious ceremony,' are not said to assemble in concord. But those who, upon the very hearing of the drum's sound, assemble even while eating, while adorning themselves, or while dressing—coming half-eaten, half-adorned, and still in the act of dressing—are said to assemble in concord. Furthermore, having assembled, having deliberated, discussed, and done what should be done, if they do not rise up together, they are not said to depart in concord. For when they rise up in this way, those who leave first think: 'We have heard only the external talk; the discussion of the decision will happen now.' But those who rise up together are said to depart in concord. Moreover, having heard, 'In such-and-such a place, the village border or town border is disturbed, or thieves have arisen,' when it is asked, 'Who will go and subdue the enemy?' those who go, saying, 'I first! I first!' are also said to depart in concord. Furthermore, when one person's work is failing, the others send their sons and brothers to support his work; when a visiting king arrives, without saying, 'Let him go to so-and-so's house, let him go to so-and-so's house,' they all receive him together; and when for one person an auspicious event, sickness, or other such happiness or sorrow arises, they all go there to act as companions—in these ways, they are said to perform the duties of the Vajjis in concord.

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු පුබ්බෙ අකතං සුඞ්කං වා බලිං වා දණ්ඩං වා ආහරාපෙන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම. පොරාණපවෙණියා ආගතමෙව පන අනාහරාපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම. චොරොති ගහෙත්වා දස්සිතෙ අවිචිනිත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්තා පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය න වත්තන්ති නාම. තෙසං අපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්තානං අභිනවසුඞ්කාදිපීළිතා මනුස්සා ‘‘අතිඋපද්දුතම්හ, කෙ ඉමෙසං විජිතෙ වසිස්සන්තී’’ති පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි අගණ්හන්තානං කොසො පරිහායති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං අලභමානා ථාමබලෙන පරිහායන්ති. තෙ නෙව යුද්ධක්ඛමා හොන්ති න පාරිචරියක්ඛමා. පොරාණං වජ්ජිධම්මං සමාදාය අවත්තන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං පුත්තං පිතරං භාතරං අචොරංයෙව චොරොති කත්වා ඡින්දිංසු භින්දිංසූ’’ති කුජ්ඣිත්වා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං රාජූනං පරිහානි හොති. අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්තානං පන ‘‘පවෙණිආගතංයෙව රාජානො කරොන්තී’’ති මනුස්සා හට්ඨතුට්ඨා කසිවාණිජ්ජාදිකෙ කම්මන්තෙ සම්පාදෙන්ති. පඤ්ඤත්තං අසමුච්ඡින්දන්තානං පවෙණිආගතානි සුඞ්කාදීනි ගණ්හන්තානං කොසො වඩ්ඪති, තතො හත්ථිඅස්සබලකායඔරොධාදයො යථානිබද්ධං වට්ටං ලභමානා ථාමබලසම්පන්නා යුද්ධක්ඛමා චෙව පාරිචරියක්ඛමා ච හොන්ති. පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ [Pg.153] සමාදාය වත්තන්තානං මනුස්සා න උජ්ඣායන්ති. ‘‘රාජානො පොරාණපවෙණියා කරොන්ති, අට්ටකුලිකසෙනාපතිඋපරාජූහි පරික්ඛිතං සයම්පි පරික්ඛිපිත්වා පවෙණිපොත්ථකං වාචාපෙත්වා අනුච්ඡවිකමෙව දණ්ඩං පවත්තයන්ති, එතෙසං දොසො නත්ථි, අම්හාකංයෙව දොසො’’ති අප්පමත්තා කම්මන්තෙ කරොන්ති. එවං රාජූනං වුද්ධි හොති.

Regarding 'what has not been enacted,' and so on: Those who introduce a toll, tax, or fine that was not previously made are said to enact what was not enacted. But those who fail to collect what has come down through ancient tradition are said to abolish what has been enacted. Those who, having arrested and presented someone as a thief, pronounce punishments of cutting and breaking without investigation, are said not to abide by and practice the ancient Vajjian law. For those who enact what was not enacted, the people, oppressed by new tolls and so on, think, 'We are greatly harassed! Who can live in their domain?' They enter the border regions, become thieves or their companions, and destroy the country. For those who abolish what has been enacted, by not collecting traditional tolls and so on, the treasury declines. Consequently, the elephant corps, cavalry, army, and harem, not receiving their established allowance, decline in strength and power. They become unfit for war and unfit for service. In the domain of those who do not abide by the ancient Vajjian law, the people grow angry, thinking, 'They took our son, father, or brother, who was not a thief, declared him a thief, and had him cut and broken!' They enter the border regions, become thieves or their companions, and destroy the country. In this way, the kings decline. But for those who do not enact what was not enacted, the people, joyful and delighted, think, 'The kings act only according to tradition!' and they successfully carry out their work in agriculture, trade, and so on. For those who do not abolish what has been enacted and collect the traditional tolls and so on, their treasury grows. Consequently, the elephant corps, cavalry, army, and harem, receiving their established allowance, become endowed with strength and power, fit for war and for service. For those who abide by the ancient Vajjian laws, the people do not find fault. They think, 'The kings act according to ancient tradition. They themselves uphold what was established by the eight clansmen, the general, and the viceroy; they have the book of tradition read and apply only a suitable punishment. There is no fault in them; the fault is ours alone.' Being vigilant, they carry out their work. In this way, the kings prosper.

සක්කරිස්සන්තීති යංකිඤ්චි තෙසං සක්කාරං කරොන්තා සුන්දරමෙව කරිස්සන්ති. ගරුං කරිස්සන්තීති ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කරිස්සන්ති. මානෙස්සන්තීති මනෙන පියායිස්සන්ති. පූජෙස්සන්තීති පච්චයපූජාය පූජෙස්සන්ති. සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං ගන්ත්වා තෙසං කථං සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති. තත්ථ යෙ එවං මහල්ලකානං රාජූනං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය වා නෙසං උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙ තෙහි විස්සට්ඨා අනොවදියමානා කීළාපසුතා රජ්ජතො පරිහායන්ති. යෙ පන තථා පටිපජ්ජන්ති, තෙසං මහල්ලකරාජානො ‘‘ඉදං කාතබ්බං ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති පොරාණපවෙණිං ආචික්ඛන්ති. සඞ්ගාමං පත්වාපි ‘‘එවං පවිසිතබ්බං, එවං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති උපායං දස්සෙන්ති. තෙ තෙහි ඔවදියමානා යථාඔවාදං පටිපජ්ජමානා සක්කොන්ති රජ්ජපවෙණිං සන්ධාරෙතුං. තෙන වුත්තං – ‘‘වුද්ධියෙව ලිච්ඡවී වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා’’ති.

They will honor them—whatever honor they show, they will do it well. They will respect them—they will establish a state of reverence and then act. They will esteem them—they will hold them dear in their hearts. They will venerate them—they will venerate them with offerings of requisites. They will consider them worth listening to—going to attend on them two or three times a day, they will consider their words worthy to be heard and believed. Here, those who do not show such honors to the elder kings, or who do not go to attend on them for advice, are abandoned by them. Unadvised, given to play, they decline from their rule. But for those who conduct themselves thus, the elder kings instruct them in the ancient tradition, saying, 'This should be done, this should not be done.' Even when they have reached the battlefield, they show them the strategy, saying, 'Enter like this, withdraw like this.' Being thus advised by them and practicing according to the advice, they are able to maintain the royal lineage. Therefore, it is said: 'Growth is indeed to be expected for the Licchavis of the Vajjis.'

කුලිත්ථියොති කුලඝරණියො. කුලකුමාරියොති අනිවිද්ධා තාසං ධීතරො. ඔකස්සාති වා පසය්හාති වා පසය්හාකාරස්සෙවෙතං නාමං. ඔකාසාතිපි පඨන්ති. තත්ථ ඔකස්සාති අවකසිත්වා ආකඩ්ඪිත්වා. පසය්හාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වාති අයං වචනත්ථො. එවඤ්හි කරොන්තානං විජිතෙ මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ගෙහෙ පුත්තභාතරොපි, ඛෙළසිඞ්ඝානිකාදීනි මුඛෙන අපනෙත්වා සංවඩ්ඪිතා ධීතරොපි ඉමෙ බලක්කාරෙන ගහෙත්වා අත්තනො ඝරෙ වාසෙන්තී’’ති කුපිතා පච්චන්තං පවිසිත්වා චොරා වා චොරසහායා වා හුත්වා ජනපදං හනන්ති. එවං අකරොන්තානං පන විජිතෙ මනුස්සා අප්පොස්සුක්කා සකානි කම්මානි කරොන්තා රාජකොසං වඩ්ඪෙන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

'Women of good family' refers to matrons of the clan. 'Young girls of good family' refers to their virgin daughters. 'By dragging away' or 'by force'—these are names for an act of coercion. Some also read it as 'okāsā.' Therein, 'by dragging away' means having forcibly dragged them away. 'By force' means having overpowered and overwhelmed them—this is the meaning of the words. For when they act thus, people in their dominion become enraged, thinking, 'The mothers of our sons, and our daughters whom we raised by wiping away their spit and mucus with our mouths—these men take them by force and keep them in their own homes!' Entering the borderlands, they become thieves or allies of thieves and ravage the countryside. But when they do not act thus, people in their dominion, being untroubled, attend to their own work and enrich the royal treasury. Thus, in this matter, growth and decline should be understood.

වජ්ජීනං [Pg.154] වජ්ජිචෙතියානීති වජ්ජිරාජූනං වජ්ජිරට්ඨෙ චිත්තීකතට්ඨෙන චෙතියානීති ලද්ධනාමානි යක්ඛට්ඨානානි. අබ්භන්තරානීති අන්තොනගරෙ ඨිතානි. බාහිරානීති බහිනගරෙ ඨිතානි. දින්නපුබ්බං කතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ දින්නඤ්ච කතඤ්ච. නො පරිහාපෙස්සන්තීති අහාපෙත්වා යථාපවත්තමෙව කරිස්සන්ති. ධම්මිකං බලිං පරිහාපෙන්තානඤ්හි දෙවතා ආරක්ඛං සුසංවිහිතං න කරොන්ති, අනුප්පන්නං දුක්ඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං වඩ්ඪෙන්ති, සඞ්ගාමෙ පත්තෙ සහායා න හොන්ති. අපරිහාපෙන්තානං පන ආරක්ඛං සුසංවිහිතං කරොන්ති, අනුප්පන්නං සුඛං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තියොපි උප්පන්නං කාසසීසරොගාදිං හරන්ති, සඞ්ගාමසීසෙ සහායා හොන්තීති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

'The Vajjian shrines of the Vajjis' refers to the places of yakkhas in the Vajjian country of the Vajjian kings, which have received the name 'cetiyas' because they are objects of veneration. 'Internal' means those situated inside the city. 'External' means those situated outside the city. 'What was formerly given and formerly done' means what was given and done in the past. 'They will not let it decline' means they will continue it just as it has been established, without diminishing it. For when people diminish the righteous offerings, the deities do not provide well-arranged protection. Even if unable to cause unarisen suffering to arise, they aggravate existing ailments such as coughs and head diseases, and they are not allies when battle is joined. But for those who do not diminish them, the deities provide well-arranged protection. Even if unable to cause unarisen happiness to arise, they remove existing ailments such as coughs and head diseases, and they are allies at the forefront of battle. Thus, in this matter, growth and decline should be understood.

ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්තීති එත්ථ රක්ඛා එව යථා අනිච්ඡිතං නාගච්ඡති, එවං ආවරණතො ආවරණං. යථා ඉච්ඡිතං න නස්සති, එවං ගොපායනතො ගුත්ති. තත්ථ බලකායෙන පරිවාරෙත්වා රක්ඛනං පබ්බජිතානං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම න හොති. යථා පන විහාරස්ස උපවනෙ රුක්ඛෙ න ඡින්දන්ති, වාජිකා වාජං න කරොන්ති, පොක්ඛරණීසු මච්ඡෙ න ගණ්හන්ති, එවං කරණං ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති නාම. කින්තීති කෙන නු ඛො කාරණෙන.

Regarding 'righteous protection, shielding, and guarding': herein, protection (rakkhā) is called shielding (āvaraṇa) because it bars in such a way that the undesirable does not approach. It is called guarding (gutti) because it preserves in such a way that the desirable is not lost. In this context, providing protection for renunciates by surrounding them with an army is not called 'righteous protection, shielding, and guarding.' Rather, when people do not cut down trees in the monastery's nearby grove, when hunters do not engage in killing, and when they do not catch fish in the ponds—such action is called 'righteous protection, shielding, and guarding.' Why is that? For what reason?

තත්ථ යෙ අනාගතානං අරහන්තානං ආගමනං න ඉච්ඡන්ති, තෙ අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා. පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොන්ති, ගන්ත්වා න පස්සන්ති, පටිසන්ථාරං න කරොන්ති, පඤ්හං න පුච්ඡන්ති, ධම්මං න සුණන්ති, දානං න දෙන්ති, අනුමොදනං න සුණන්ති, නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකො නාම රාජා අස්සද්ධො අප්පසන්නො, පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ පච්චුග්ගමනං න කරොති…පෙ… නිවාසනට්ඨානං න සංවිදහතී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා තස්ස නගරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි නගරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අරහන්තානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාව චින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන රාජූනං ඉමිනා නීහාරෙන කෙ වසිස්සන්තී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං අනාගතෙසු අනාගච්ඡන්තෙසු ආගතෙසු දුක්ඛං විහරන්තෙසු සො දොසො පබ්බජිතානං අනාවාසො හොති. තතො දෙවතාරක්ඛා න හොති, දෙවතාරක්ඛාය අසති අමනුස්සා ඔකාසං [Pg.155] ලභන්ති, අමනුස්සා උස්සන්නා අනුප්පන්නං බ්‍යාධිං උප්පාදෙන්ති. සීලවන්තානං දස්සනපඤ්හපුච්ඡනාදිවත්ථුකස්ස පුඤ්ඤස්ස අනාගමො හොති. විපරියායෙන යථාවුත්තකණ්හපක්ඛවිපරීතස්ස සුක්කපක්ඛස්ස සම්භවො හොතීති එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

Therein, those who do not desire the coming of arahants who have not yet come are faithless and without confidence. When renunciates arrive, they do not go out to meet them, do not go to visit them, do not exchange friendly greetings, do not ask questions, do not listen to the Dhamma, do not give alms, do not listen to the blessing, and do not arrange a dwelling place. Then, ill repute spreads about them: 'King so-and-so is faithless and without confidence; when renunciates arrive, he does not go out to meet them… he does not arrange a dwelling place.' Hearing this, renunciates, even when passing by the gate of that city, do not enter the city. Thus, it is simply the non-arrival of arahants who have not yet come. Furthermore, when there is no comfortable dwelling for those who have already arrived, even those who came without knowing this, think, 'We came intending to stay, but with these kings behaving in this manner, who would stay?' and so they depart and go elsewhere. Thus, with those who have not yet come not arriving, and with those who have arrived dwelling in discomfort, that place becomes uninhabitable for renunciates. Consequently, there is no protection from the deities; when there is no protection from the deities, non-human beings find an opportunity; when non-human beings are rampant, they cause unarisen diseases to arise. There is no arising of merit that is based on seeing virtuous ones, asking questions, and so forth. Conversely, the opposite occurs: the bright side, which is the reverse of the dark side just described, comes to be. Thus, in this matter, growth and decline should be understood.

2. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Vassakāra Sutta

22. දුතියෙ අභියාතුකාමොති අභිභවනත්ථාය යාතුකාමො. වජ්ජීති වජ්ජිරාජානො. එවංමහිද්ධිකෙති එවං මහතියා රාජිද්ධියා සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං සමග්ගභාවං කථෙති. එවංමහානුභාවෙති එවං මහන්තෙන රාජානුභාවෙන සමන්නාගතෙ. එතෙන නෙසං හත්ථිසිප්පාදීසු කතසික්ඛතං කථෙති, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, සුසික්ඛිතා වතිමෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා, යත්‍ර හි නාම සුඛුමෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන අසනං අතිපාතයිස්සන්ති පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං අවිරාධිත’’න්ති (සං. නි. 5.1115). උච්ඡෙච්ඡාමීති උච්ඡින්දිස්සාමි. විනාසෙස්සාමීති අදස්සනං නයිස්සාමි. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව, ඤාතිබ්‍යසනඤ්ච. ආපාදෙස්සාමීති පාපයිස්සාමි.

22. In the second sutta, 'wishing to attack' (abhiyātukāmo) means desiring to go in order to subdue. 'The Vajjis' (Vajjī) means the Vajjian kings. 'Of such great power' (evaṃmahiddhike) means endowed with such great royal power. By this, he speaks of their state of unity. 'Of such great influence' (evaṃmahānubhāve) means endowed with such great royal influence. By this, he speaks of their state of having completed training in the elephant art and so on, in reference to which it was said: 'These Licchavi princes are so trained, so well-trained, that they can shoot an arrow through a subtle keyhole, shaft after shaft, without missing.' 'I will uproot' (ucchejjāmi) means I will cut them off. 'I will annihilate' (vināsessāmi) means I will bring them to disappearance. 'Ruin and downfall' (anayabyasanaṃ) means both non-prosperity and the destruction of relatives. 'I will bring upon them' (āpādessāmi) means I will cause them to arrive at this.

ඉති කිර සො ඨානනිසජ්ජාදීසු ඉමං යුද්ධකථමෙව කථෙති, ‘‘ගමනසජ්ජා හොථා’’ති ච බලකායං ආණාපෙති. කස්මා? ගඞ්ගාය කිර එකං පට්ටනගාමං නිස්සාය අද්ධයොජනං අජාතසත්තුනො විජිතං, අද්ධයොජනං ලිච්ඡවීනං. තත්‍ර පබ්බතපාදතො මහග්ඝභණ්ඩං ඔතරති. තං සුත්වා ‘‘අජ්ජ යාමි, ස්වෙ යාමී’’ති අජාතසත්තුනො සංවිදහන්තස්සෙව ලිච්ඡවිනො සමග්ගා සම්මොදමානා පුරෙතරං ආගන්ත්වා සබ්බං ගණ්හන්ති. අජාතසත්තු පච්ඡා ආගන්ත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා කුජ්ඣිත්වා ගච්ඡති. තෙ පුනසංවච්ඡරෙපි තථෙව කරොන්ති. අථ සො බලවාඝාතජාතො, තදා එවමකාසි.

Thus, it is said, in standing, sitting, and so forth, he spoke only of this talk of war, and he commanded his army, 'Be ready for departure!' Why? It is said that, based at a port village on the Ganges, half a yojana was Ajātasattu’s dominion, and half a yojana was the Licchavis’. There, valuable goods would descend from the foot of the mountain. Having heard of this, while Ajātasattu was still making arrangements, thinking, 'I will go today, I will go tomorrow,' the Licchavis, united and rejoicing in harmony, would arrive first and seize everything. Ajātasattu, arriving later and learning of that event, would go away in anger. They would do the same thing again in the following years. Then, with strong enmity having arisen in him, he acted thus at that time.

තතො චින්තෙසි – ‘‘ගණෙන සද්ධිං යුද්ධං නාම භාරියං, එකොපි මොඝප්පහාරො නාම නත්ථි. එකෙන ඛො පන පණ්ඩිතෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා කරොන්තො නිරපරාධො හොති, පණ්ඩිතො ච සත්ථාරා සදිසො නත්ථි, සත්ථා ච අවිදූරෙ ධුරවිහාරෙ වසති, හන්දාහං පෙසෙත්වා පුච්ඡාමි. සචෙ මෙ ගතෙන [Pg.156] කොචි අත්ථො භවිස්සති, සත්ථා තුණ්හී භවිස්සති. අනත්ථෙ පන සති ‘කිං රඤ්ඤො තත්ථ ගතෙනා’ති වක්ඛතී’’ති. සො වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං පෙසෙසි. බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං – අථ ඛො රාජා…පෙ… ආපාදෙස්සාමි වජ්ජීති.

Then he thought: 'War with a group is indeed burdensome, and not a single blow is futile. However, one who acts after consulting with a wise person is blameless, and there is no wise person equal to the Teacher. The Teacher dwells not far away in the chief monastery. Well now, I shall send someone and ask. If there is some benefit for me in going, the Teacher will remain silent. But if there is disadvantage, he will say, "What is to be gained by the king going there?"' So he sent the brahmin Vassakāra. The brahmin went and reported that matter to the Blessed One. Therefore, it was said: 'Then the king… I will bring the Vajjis to ruin.'

භගවන්තං බීජයමානොති ථෙරො වත්තසීසෙ ඨත්වා භගවන්තං බීජති, භගවතො පන සීතං වා උණ්හං වා නත්ථි. භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා තෙන සද්ධිං අමන්තෙත්වා ථෙරෙන සද්ධිං මන්තෙතුකාමො කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතන්තිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව.

Regarding 'fanning the Blessed One' (Bhagavantaṃ bījayamāno), the Elder, standing in the performance of his duties, fanned the Blessed One; but for the Blessed One, there is neither cold nor heat. The Blessed One, having heard the brahmin’s words, did not consult with him, but wishing to consult with the Elder, said the words beginning with, 'What have you heard, Ānanda?' That has the meaning already stated.

එකමිදාහන්ති ඉදං භගවා පුබ්බෙ වජ්ජීනං ඉමස්ස වජ්ජිසත්තකස්ස දෙසිතභාවප්පකාසනත්ථං ආහ. අකරණීයාති අකත්තබ්බා, අග්ගහෙතබ්බාති අත්ථො. යදිදන්ති නිපාතමත්තං. යුද්ධස්සාති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අභිමුඛං යුද්ධෙන ගහෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනායාති ඨපෙත්වා උපලාපනං. උපලාපනා නාම ‘‘අලං විවාදෙන, ඉදානි සමග්ගා හොමා’’ති හත්ථිඅස්සරථහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි පෙසෙත්වා සඞ්ගහකරණං, එවඤ්හි සඞ්ගහං කත්වා කෙවලං විස්සාසෙන සක්කා ගණ්හිතුන්ති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදාති ඨපෙත්වා මිථුභෙදං. ඉමිනා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදං කත්වාපි සක්කා එතෙ ගහෙතු’’න්ති දස්සෙති. ඉදං බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය නයං ලභිත්වා ආහ. කිං පන භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස ඉමාය කථාය නයලාභං ජානාතීති? ආම ජානාති. ජානන්තො කස්මා කථෙසි? අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘මයා අකථිතෙපි කතිපාහෙන ගන්ත්වා සබ්බෙ ගණ්හිස්සති, කථිතෙ පන සමග්ගෙ භින්දන්තො තීහි සංවච්ඡරෙහි ගණ්හිස්සති. එත්තකම්පි ජීවිතමෙව වරං. එත්තකඤ්හි ජීවන්තා අත්තනො පතිට්ඨාභූතං පුඤ්ඤං කරිස්සන්තී’’ති. අභිනන්දිත්වාති චිත්තෙන නන්දිත්වා. අනුමොදිත්වාති ‘‘යාව සුභාසිතමිදං භොතා ගොතමෙනා’’ති වාචාය අනුමොදිත්වා. පක්කාමීති රඤ්ඤො සන්තිකං ගතො. රාජාපි තමෙව පෙසෙත්වා සබ්බෙ භින්දිත්වා ගන්ත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි.

Regarding 'this one thing' (ekamidāhaṃ), the Blessed One said this to make it known that he had previously taught this heptad of principles to the Vajjis. 'Not to be overcome' (akaraṇīyā) means not to be acted against, not to be seized; this is the meaning. 'That is' (yadidaṃ) is merely a particle. 'By war' (yuddhassa) is the genitive case in the instrumental sense; the meaning is that they cannot be seized by direct warfare. 'Except by cajolery' (aññatra upalāpanāya) means setting aside cajolery. Cajolery means the act of support by sending elephants, horses, chariots, gold, silver, and so on, saying, 'Enough with strife, let us now be united.' The meaning is that, having supported them in this way, they can be seized through mere trust. 'Except by creating dissension' (aññatra mithubhedā) means setting aside mutual division. By this, it shows: 'Even by creating mutual division, it is possible to seize them.' The brahmin said this, having grasped the method from the Blessed One’s talk. But did the Blessed One know that the brahmin would grasp the method from this talk? Yes, he knew. Knowing, why did he speak? Out of compassion. It is said that he thought thus: 'If I do not speak, he will go and seize them all in a few days. But if I speak, by causing division among the united, he will seize them in three years. Even that much life is excellent. For, living that long, they will perform merit that will be a foundation for themselves.' 'Having delighted' (abhinanditvā) means being pleased in mind. 'Having approved' (anumoditvā) means rejoicing with speech, saying, 'How well-spoken this is by the good Gotama.' 'He departed' (pakkāmi) means he went to the king’s presence. The king, too, sent that very person, and after causing division among them all, he went and brought them to ruin and disaster.

3. පඨමසත්තකසුත්තවණ්ණනා

3. Explanation of the First Sutta of the Heptad

23. තතියෙ අභිණ්හං සන්නිපාතාති ඉදං වජ්ජිසත්තකෙ වුත්තසදිසමෙව. ඉධාපි ච අභිණ්හං අසන්නිපතන්තා දිසාසු ආගතසාසනං න සුණන්ති, තතො [Pg.157] ‘‘අසුකවිහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකස්මිං ඨානෙ භික්ඛූ වෙජ්ජකම්මදූතකම්මාදීනි කරොන්ති, විඤ්ඤත්තිබහුලා ඵලපුප්ඵදානාදීහි ජීවිකං කප්පෙන්තී’’තිආදීනි න ජානන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘පමත්තො සඞ්ඝො’’ති ඤත්වා රාසිභූතා සාසනං ඔසක්කාපෙන්ති. අභිණ්හං සන්නිපතන්තා පන තං පවත්තිං සුණන්ති, තතො භික්ඛුසඞ්ඝං පෙසෙත්වා සීමං උජුං කාරෙන්ති, උපොසථප්පවාරණායො පවත්තාපෙන්ති, මිච්ඡාජීවානං උස්සන්නට්ඨානෙ අරියවංසිකෙ පෙසෙත්වා අරියවංසං කථාපෙන්ති, පාපභික්ඛූනං විනයධරෙහි නිග්ගහං කාරාපෙන්ති. පාපභික්ඛූපි ‘‘අප්පමත්තො සඞ්ඝො, න සක්කා අම්හෙහි වග්ගබන්ධනෙන විචරිතු’’න්ති භිජ්ජිත්වා පලායන්ති. එවමෙත්ථ වුද්ධිහානියො වෙදිතබ්බා.

3. In the third sutta, the phrase 'frequent assemblies' is just as was stated in the Vajjisattaka. Here too, not assembling frequently, they do not hear the news that has come from the various regions. Consequently, they do not know of such matters as: 'The boundary of such-and-such monastery is disturbed; the Uposatha and Pavāraṇā ceremonies are suspended; in such-and-such a place, monks perform medical practice, messenger duties, and so on; being full of solicitations, they make a living by giving fruits, flowers, and the like.' The evil monks, too, knowing, 'The Saṅgha is heedless,' form a faction and cause the Dispensation to decline. However, by assembling frequently, they hear of such occurrences. Then, having sent a group of monks, they have the boundary rectified, they have the Uposatha and Pavāraṇā ceremonies established, in places where those of wrong livelihood are numerous they send those who teach the noble lineage and have the noble lineage taught, and they have the evil monks censured by masters of the Vinaya. The evil monks, too, thinking, 'The Saṅgha is heedful; it is not possible for us to go about by forming factions,' break up and flee. Thus, in this context, growth and decline should be understood.

සමග්ගාතිආදීසු චෙතියපටිජග්ගනත්ථං වා බොධිඝරඋපොසථාගාරච්ඡාදනත්ථං වා කතිකවත්තං වා ඨපෙතුකාමතාය ‘‘සඞ්ඝො සන්නිපතතූ’’ති භෙරියා වා ඝණ්ටියා වා ආකොටිතමත්තාය ‘‘මය්හං චීවරකම්මං අත්ථි, මය්හං පත්තො පචිතබ්බො, මය්හං නවකම්මං අත්ථී’’ති වික්ඛෙපං කරොන්තා න සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සබ්බං පන තං කම්මං ඨපෙත්වා ‘‘අහං පුරිමතරං, අහං පුරිමතර’’න්ති එකප්පහාරෙනෙව සන්නිපතන්තා සමග්ගා සන්නිපතන්ති නාම. සන්නිපතිතා පන චින්තෙත්වා මන්තෙත්වා කත්තබ්බං කත්වා එකතොව අවුට්ඨහන්තා න සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. එවං වුට්ඨිතෙසු හි යෙ පඨමං ගච්ඡන්ති, තෙසං එවං හොති ‘‘අම්හෙහි බාහිරකථාව සුතා, ඉදානි විනිච්ඡයකථා භවිස්සතී’’ති. එකප්පහාරෙනෙව වුට්ඨහන්තා සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම. අපිච ‘‘අසුකට්ඨානෙ විහාරසීමා ආකුලා, උපොසථප්පවාරණා ඨිතා, අසුකට්ඨානෙ වෙජ්ජකම්මාදිකාරකා පාපභික්ඛූ උස්සන්නා’’ති සුත්වා ‘‘කො ගන්ත්වා තෙසං නිග්ගහං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං පඨමං, අහං පඨම’’න්ති වත්වා ගච්ඡන්තාපි සමග්ගා වුට්ඨහන්ති නාම.

23. Regarding 'in concord' and so on, the decision should be understood in this way. If, for the purpose of maintaining a cetiya, or for roofing the Bodhi-house or the Uposatha-house, or with the desire to establish a code of conduct, it is announced, 'Let the Saṅgha assemble,' and upon the mere striking of a drum or a bell, some, making distractions by saying, 'I have robe-work to do,' 'My bowl must be fired,' or 'I have new work to do,' they are not called 'assembling in concord.' But, having set aside all such work, those who assemble all at once, thinking, 'I will assemble first, I will assemble first,' are called 'assembling in concord.' Furthermore, having assembled, after thinking, consulting, and doing what should be done, if they do not rise up all together, they are not called 'rising up in concord.' For among those who have risen up in this way, for those who go first, this thought occurs: 'Only the external talk was heard by us; now the talk of the decision will take place.' Those who rise up all at once are called 'rising up in concord.' Moreover, having heard, 'In such-and-such a place the monastery boundary is disturbed, the Uposatha and Pavāraṇā are suspended, in such-and-such a place evil monks who perform medical practice and so on are numerous,' when it is asked, 'Who will go and censure them?' those who go, saying, 'I first, I first,' are also called 'rising up in concord.'

ආගන්තුකං පන දිස්වා ‘‘ඉමං පරිවෙණං යාහි, එතං පරිවෙණං යාහි, අයං කො’’ති අවත්වා සබ්බෙ වත්තං කරොන්තාපි, ජිණ්ණපත්තචීවරකං දිස්වා තස්ස භික්ඛාචාරවත්තෙන පත්තචීවරං පරියෙසන්තාපි, ගිලානස්ස ගිලානභෙසජ්ජං පරියෙසමානාපි, ගිලානමෙව අනාථං ‘‘අසුකපරිවෙණං යාහී’’ති අවත්වා අත්තනො අත්තනො පරිවෙණෙ පටිජග්ගන්තාපි, එකො ඔලීයමානකො [Pg.158] ගන්ථො හොති, පඤ්ඤවන්තං භික්ඛුං සඞ්ගණ්හිත්වා තෙන තං ගන්ථං උක්ඛිපාපෙන්තාපි සමග්ගා සඞ්ඝකරණීයානි කරොන්ති නාම.

Furthermore, on seeing a visiting monk, without saying, 'Go to this cell,' 'Go to that cell,' or 'Who is this?,' all perform their duties; on seeing a monk with a worn-out bowl and robe, they search for a bowl and robe for him by means of the alms-round duty; they search for medicine for the sick; on seeing a sick and helpless monk, without saying, 'Go to such-and-such a cell,' they look after him in their own respective cells; when there is a text that is declining, they support a wise monk and through him have that text taken up—in all these cases, they are called 'performing the duties of the Saṅgha in concord.'

අප්පඤ්ඤත්තන්තිආදීසු නවං අධම්මිකං කතිකවත්තං වා සික්ඛාපදං වා ගණ්හන්තා අප්පඤ්ඤත්තං පඤ්ඤාපෙන්ති නාම පුරාණසන්ථතවත්ථුස්මිං සාවත්ථියං භික්ඛූ විය. උද්ධම්මං උබ්බිනයං සාසනං දීපෙන්තා පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දන්ති නාම, වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. ඛුද්දානුඛුද්දකා පන ආපත්තියො සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තා යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය න වත්තන්ති නාම අස්සජිපුනබ්බසුකා විය. තථා අකරොන්තා පන අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤාපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තන්ති නාම ආයස්මා උපසෙනො විය, ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො විය, ආයස්මා මහාකස්සපො විය ච. වුද්ධියෙවාති සීලාදිගුණෙහි වුද්ධියෙව, නො පරිහානි.

Regarding 'what is not enacted' and so on, the decision should be understood in this way. Those who take up a new, unrighteous code of conduct or training rule are called 'enacting what has not been enacted,' like the monks in Sāvatthī in the case of the old felt cloth. Those who propound the Dispensation as being against the Dhamma and against the Vinaya are called 'cutting off what has been enacted,' like the Vajjian sons in Vesālī one hundred years after the Blessed One had attained Parinibbāna. Furthermore, those who intentionally transgress minor and very minor offenses, and do not practice in accordance with the training rules as they were enacted, having undertaken them, are like Assaji and Punabbasuka. On the other hand, those who do not act thus do not enact what has not been enacted, do not cut off what has been enacted, and practice in accordance with the training rules as they were enacted, having undertaken them, like the Venerable Upasena, the Venerable Yasa son of Kākaṇḍaka, and the Venerable Mahākassapa. 'Growth indeed' means growth only in qualities such as virtue; not decline.

ථෙරාති ථිරභාවප්පත්තා ථෙරකාරකෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා. බහූ රත්තියො ජානන්තීති රත්තඤ්ඤූ. චිරං පබ්බජිතානං එතෙසන්ති චිරපබ්බජිතා. සඞ්ඝස්ස පිතිට්ඨානෙ ඨිතාති සඞ්ඝපිතරො. පිතිට්ඨානෙ ඨිතත්තා සඞ්ඝං පරිණෙන්ති, පුබ්බඞ්ගමා හුත්වා තීසු සික්ඛාසු පවත්තෙන්තීති සඞ්ඝපරිණායකා.

`Thera` (elder) means one who has reached a state of steadfastness, endowed with qualities that make one an elder. Because they know many nights, they are called `rattaññū` (of long standing). Because they have been gone forth for a long time, they are called `cirapabbajitā` (long-ordained). Because they stand in the position of a father to the Saṅgha, they are called `saṅghapitaro` (fathers of the Saṅgha). Because they stand in the position of a father, they lead the Saṅgha; having become foremost, they cause others to practice in the three trainings, therefore they are called `saṅghapariṇāyakā` (leaders of the Saṅgha).

යෙ තෙසං සක්කාරාදීනි න කරොන්ති, ඔවාදත්ථාය ද්වෙ තයො වාරෙ උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, තෙපි තෙසං ඔවාදං න දෙන්ති, පවෙණිකථං න කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං න සික්ඛාපෙන්ති. තෙ තෙහි විස්සට්ඨා සීලාදීහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි සත්තහි ච අරියධනෙහීති එවමාදීහි ගුණෙහි පරිහායන්ති. යෙ පන තෙසං සක්කාරාදීනි කරොන්ති, උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, තෙසං තෙ ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිකං ඔවාදං දෙන්ති, පවෙණිකථං කථෙන්ති, සාරභූතං ධම්මපරියායං සික්ඛාපෙන්ති, තෙරසහි ධුතඞ්ගෙහි දසහි කථාවත්ථූහි අනුසාසන්ති. තෙ තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪමානා සාමඤ්ඤත්ථං අනුපාපුණන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො දට්ඨබ්බා.

Those junior monks who do not give respect and so on to those elders, and do not go to attend on them two or three times for the sake of receiving admonition—to them, those elders also give no admonition, do not speak the traditional talk, and do not have them learn the essential Dhamma discourse. They, having been abandoned by those elders, decline from qualities such as the aggregates of Dhamma beginning with virtue, and from the seven noble treasures. But for those junior monks who do give respect and so on to those elders and go to attend on them, the elders give admonition, such as, 'Thus you should advance,' they speak the traditional talk, they have them learn the essential Dhamma discourse, and they instruct them with the thirteen ascetic practices and the ten topics of discourse. They, having stood in the elders' admonition and growing in qualities such as virtue, gradually attain the goal of recluseship. Thus, in this context, decline and growth should be seen.

පුනබ්භවො සීලමස්සාති පොනොබ්භවිකා, පුනබ්භවදායිකාති අත්ථො, තස්සා පොනොබ්භවිකාය. න වසං ගච්ඡිස්සන්තීති එත්ථ යෙ චතුන්නං පච්චයානං කාරණා උපට්ඨාකානං පදානුපදිකා හුත්වා ගාමතො ගාමං විචරන්ති, තෙ තස්සා [Pg.159] වසං ගච්ඡන්ති නාම. ඉතරෙ න ගච්ඡන්ති. තත්ථ හානිවුද්ධියො පාකටායෙව.

'Ponobbhavikā' means that renewed existence is its nature; that is to say, it is a giver of renewed existence. Regarding 'they will not come under its control,' those who, for the sake of the four requisites, wander from village to village, having become followers in the footsteps of their supporters—they are said to come under its control. Others do not. Therein, decline and growth are indeed evident.

ආරඤ්ඤකෙසූති පඤ්චධනුසතිකපච්ඡිමෙසු. සාපෙක්ඛාති සාලයා. ගාමන්තසෙනාසනෙසු හි ඣානං අප්පෙත්වාපි තතො වුට්ඨිතමත්තොව ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදිසද්දං සුණාති, යෙනස්ස අධිගතවිසෙසොපි හායතියෙව. අරඤ්ඤසෙනාසනෙ නිද්දායිත්වාපි පබුද්ධමත්තො සීහබ්‍යග්ඝමොරාදීනං සද්දං සුණාති, යෙන අරඤ්ඤෙ පීතිං පටිලභිත්වා තමෙව සම්මසන්තො අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. ඉති භගවා ගාමන්තසෙනාසනෙ ඣානං අප්පෙත්වා නිසින්නභික්ඛුතො අරඤ්ඤෙ නිද්දායමානමෙව පසංසති. තස්මා තමෙව අත්ථවසං පටිච්ච ‘‘ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු සාපෙක්ඛා භවිස්සන්තී’’ති ආහ.

'In wilderness dwellings' means in those at a minimum of five hundred bow-lengths. 'With expectation' means with longing. For in dwellings near a village, even having entered jhāna, just as soon as one emerges from it, one hears the sounds of women, men, boys, and girls, by which even the special attainment one has gained indeed declines. In a wilderness dwelling, even having slept, just upon awakening one hears the sounds of lions, tigers, peacocks, and so on, by which, having obtained joy in the wilderness and contemplating that very thing, one becomes established in the highest fruit. Thus, the Blessed One praises the very monk who is sleeping in the wilderness over a monk seated in a dwelling near a village having entered jhāna. Therefore, on account of that very benefit, he said, 'They will have longing for wilderness dwellings.'

පච්චත්තඤ්ඤෙව සතිං උපට්ඨාපෙස්සන්තීති අත්තනාව අත්තනො අබ්භන්තරෙ සතිං උපට්ඨපෙස්සන්ති. පෙසලාති පියසීලා. ඉධාපි සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං අනිච්ඡන්තා නෙවාසිකා අස්සද්ධා හොන්ති අප්පසන්නා, විහාරං සම්පත්තභික්ඛූනං පච්චුග්ගමන-පත්තචීවරපටිග්ගහණ-ආසනපඤ්ඤාපනතාලවණ්ටග්ගහණාදීනි න කරොන්ති. අථ නෙසං අවණ්ණො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරවාසිනො භික්ඛූ අස්සද්ධා අප්පසන්නා විහාරං පවිට්ඨානං වත්තප්පටිවත්තම්පි න කරොන්තී’’ති. තං සුත්වා පබ්බජිතා විහාරද්වාරෙන ගච්ඡන්තාපි විහාරං න පවිසන්ති. එවං අනාගතානං අනාගමනමෙව හොති. ආගතානං පන ඵාසුවිහාරෙ අසති යෙපි අජානිත්වා ආගතා, තෙ ‘‘වසිස්සාමාති තාවචින්තෙත්වා ආගතම්හා, ඉමෙසං පන නෙවාසිකානං ඉමිනා නීහාරෙන කො වසිස්සතී’’ති නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්ති. එවං සො විහාරො අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං අනාවාසොව හොති. තතො නෙවාසිකා සීලවන්තානං දස්සනං අලභන්තා කඞ්ඛාවිනොදකං වා ආචාරසික්ඛාපකං වා මධුරධම්මසවනං වා න ලභන්ති. තෙසං නෙව අග්ගහිතධම්මග්ගහණං න ගහිතසජ්ඣායකරණං හොති. ඉති නෙසං හානියෙව හොති, න වුද්ධි.

'They will establish mindfulness right within themselves' means they will establish mindfulness within themselves by themselves. 'Pesalā' means those of amiable virtue. Here too, the resident monks, not wishing for the arrival of fellow monastics, become faithless and uninspired; they do not perform such duties as going out to meet the monks who have arrived at the monastery, taking their bowl and robe, preparing a seat, or taking a fan. Then a bad reputation arises for them: 'The monks residing in such-and-such monastery are faithless and uninspired; they do not perform even the major and minor duties for those who have entered the monastery.' Hearing that, monastics, even while passing by the monastery gate, do not enter the monastery. Thus, for those who have not yet come, there is only non-arrival. As for those who have come, since there is no comfortable dwelling, even those who came without knowing, thinking, 'We came having first intended to stay, but with this manner of these resident monks, who will stay?' leave and go. Thus that monastery becomes indeed an unsuitable dwelling for other monks. Then the resident monks, not obtaining the sight of virtuous ones, do not obtain the dispelling of their doubts, or instruction in proper conduct, or the hearing of the sweet Dhamma. For them there is neither the grasping of the ungrasped Dhamma nor the recitation of what has been grasped. Thus for them there is only decline, not growth.

යෙ පන සබ්‍රහ්මචාරීනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, තෙ සද්ධා හොන්ති පසන්නා, ආගතානං සබ්‍රහ්මචාරීනං පච්චුග්ගමනාදීනි කත්වා සෙනාසනං පඤ්ඤපෙත්වා දෙන්ති[Pg.160], තෙ ගහෙත්වා භික්ඛාචාරං පවිසන්ති, කඞ්ඛං විනොදෙන්ති, මධුරධම්මස්සවනං ලභන්ති. අථ නෙසං කිත්තිසද්දො උග්ගච්ඡති ‘‘අසුකවිහාරෙ භික්ඛූ එවං සද්ධා පසන්නා වත්තසම්පන්නා සඞ්ගාහකා’’ති. තං සුත්වා භික්ඛූ දූරතොපි ආගච්ඡන්ති. තෙසං නෙවාසිකා වත්තං කරොන්ති, සමීපං ගන්ත්වා වුඩ්ඪතරං ආගන්තුකං වන්දිත්වා නිසීදන්ති, නවකතරස්ස සන්තිකෙ ආසනං ගහෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ වසිස්සථ, ගමිස්සථා’’ති පුච්ඡන්ති. ‘‘ගමිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සප්පායං සෙනාසනං, සුලභා භික්ඛා’’තිආදීනි වත්වා ගන්තුං න දෙන්ති. විනයධරො චෙ හොති, තස්ස සන්තිකෙ විනයං සජ්ඣායන්ති. සුත්තන්තාදිධරො චෙ, තස්ස සන්තිකෙ තං තං ධම්මං සජ්ඣායන්ති. තෙ ආගන්තුකථෙරානං ඔවාදෙ ඨත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණන්ති. ආගන්තුකා ‘‘එකං ද්වෙ දිවසානි වසිස්සාමාති ආගතම්හා, ඉමෙසං පන සුඛසංවාසතාය දස ද්වාදස වස්සානි වසිම්හා’’ති වත්තාරො හොන්ති. එවමෙත්ථ හානිවුද්ධියො වෙදිතබ්බා.

But those who wish for the arrival of their fellow monastics are faithful and inspired. For the fellow monastics who have arrived, having performed the duties of going out to meet them and so on, they prepare and give them lodging. Taking them, they enter the alms-round, dispel their doubts, and obtain the hearing of the sweet Dhamma. Then the sound of their fame arises: 'In such-and-such monastery, the monks are so faithful, inspired, accomplished in their duties, and supportive.' Hearing that, monks come even from afar. The resident monks perform their duties towards them; approaching, they pay respects to a more senior visitor and sit down. Having taken a seat near a more junior one, they sit and ask, 'Will you stay in this monastery, or will you go?' When it is said, 'We will go,' they say, 'The lodging is suitable, alms are easy to obtain,' and so on, and do not let them go. If there is a master of the Vinaya, they recite the Vinaya in his presence. If there is one who holds the Suttas and so on, they recite that particular Dhamma in his presence. They, abiding in the instruction of the visiting elders, attain arahantship together with the analytical knowledges. The visitors become speakers of this: 'We came thinking, "We will stay for one or two days," but because of the pleasant co-residence with these monks, we have stayed for ten or twelve years.' Thus, herein, decline and growth should be understood.

4. දුතියසත්තකසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Second Sutta of the Septet

24. චතුත්ථෙ න කම්මාරාමාති යෙ දිවසං චීවරකම්ම-කායබන්ධනපරිස්සාවන-ධම්මකරණ-සම්මජ්ජනි-පාදකඨලිකාදීනෙව කරොන්ති, තෙ සන්ධායෙස පටික්ඛෙපො. යො පන තෙසං කරණවෙලාය එවං එතානි කරොති, උද්දෙසවෙලාය උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලාය සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තවෙලාය චෙතියඞ්ගණවත්තං කරොති, මනසිකාරවෙලාය මනසිකාරං කරොති, න සො කම්මාරාමො නාම.

24. In the fourth, 'delighting in work' is a rejection made in reference to those who spend their day just doing tasks like making robes, waistbands, water filters, water pots, brooms, and foot-scrapers. However, one who does these tasks only at the appropriate time, takes up a lesson at the time for lessons, recites at the time for recitation, performs duties in the stupa courtyard at the time for duties, and applies his mind to his meditation subject at the time for mental application—such a one is not called 'one who delights in work.'

යො ඉත්ථිවණ්ණපුරිසවණ්ණාදිවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තොයෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති, එවරූපෙ භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොති, අයං භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තින්දිවං ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සොව භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273) වුත්තත්තා.

One who spends day and night engaged in talk and conversation about the beauty of women, the beauty of men, and so on, and does not make a limit to such talk—this person is called 'one who delights in talk.' However, one who spends day and night teaching the Dhamma or answering questions—this person is of little speech and indeed makes a limit to talk. Why? Because it is said: 'When you have gathered, monks, two things are to be done: either talk on the Dhamma or noble silence' (MN 26).

යො ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායතියෙව, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගං [Pg.161] ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො. තෙනෙවාහ – ‘‘අභිජානාමහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387).

One who, whether standing, walking, or sitting, is overcome by sloth and torpor and just sleeps—this is called one who delights in sleep. But when one's mind sinks into the life-continuum due to an affliction of the physical body, this is not called delighting in sleep. Therefore, it is said: 'I recall, Aggivessana, in the last month of summer, after the meal, having returned from the alms-round, spreading my outer robe folded fourfold, lying down on my right side, mindful and clearly comprehending, I fell asleep' (MN 36).

යො ‘‘එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියො, තිණ්ණං චතුත්ථො’’ති එවං සංසට්ඨොව විහරති, එකකො අස්සාදං න ලභති, අයං සඞ්ගණිකාරාමො. යො පන චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකොව අස්සාදං ලභති, නායං සඞ්ගණිකාරාමො.

One who lives mingled with others, thinking, 'A second for one, a third for two, a fourth for three,' and does not find delight in being alone—this is one who delights in company. But one who finds delight in being alone in the four postures is not one who delights in company.

අසන්තසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතා දුස්සීලා පාපිච්ඡා නාම. යෙසං පාපකා මිත්තා චතූසු ඉරියාපථෙසු සහ අයනතො පාපසහායා, යෙ ච තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරතාය පාපෙසු සම්පවඞ්කා, තෙ පාපමිත්තා පාපසහායා පාපසම්පවඞ්කා නාම.

Immoral persons endowed with the desire to be esteemed for qualities they do not possess are called 'those of evil wishes.' Those who have evil friends are called 'evil companions' because they associate together in the four postures; and those who, due to their inclination, leaning, and tendency towards them, are bent towards evil persons—they are called 'evil friends,' 'evil companions,' and 'those bent towards evil.'

ඔරමත්තකෙනාති අවරමත්තකෙන අප්පමත්තකෙන. අන්තරාති අරහත්තං අප්පත්වාව එත්ථන්තරෙ. වොසානන්ති පරිනිට්ඨිතභාවං ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති ඔසක්කනං. ඉදං වුත්තං හොති – යාව සීලපාරිසුද්ධිජ්ඣානවිපස්සනා සොතාපන්නභාවාදීනං අඤ්ඤතරමත්තකෙන වොසානං නාපජ්ජිස්සන්ති, තාව වුද්ධියෙව භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානීති.

'By a small amount' means by an inferior, trifling amount. 'In the meantime' means before attaining Arahantship, in that interval. 'Conclusion' means the state of completion, or drawing back with the thought, 'This much is enough.' This is what is said: So long as monks do not reach a conclusion with some small measure of purity of virtue, jhāna, insight, the state of a stream-enterer, and so on, only growth is to be expected for them, not decline.

7. සඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Saññā Sutta

27. සත්තමෙ අනිච්චසඤ්ඤාදයො අනිච්චානුපස්සනාදීහි සහගතසඤ්ඤා.

27. In the seventh sutta, perceptions of impermanence and so on are perceptions accompanied by the contemplation of impermanence and so on.

8. පඨමපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the First Sutta on Decline

28. අට්ඨමෙ උප්පන්නානං සඞ්ඝකිච්චානං නිත්ථරණෙන භාරං වහන්තීති භාරවාහිනො. තෙ තෙන පඤ්ඤායිස්සන්තීති තෙ ථෙරා තෙන අත්තනො ථෙරභාවානුරූපෙන කිච්චෙන පඤ්ඤායිස්සන්ති. තෙසු යොගං ආපජ්ජතීති පයොගං ආපජ්ජති, සයං තානි කිච්චානි කාතුං ආරභතීති.

28. In the eighth sutta, they are called burden-bearers because they bear the burden by bringing to completion the arisen duties of the Sangha. As to 'They will be known by that,' it means those elders will be known by that deed befitting their status as elders. As to 'He applies effort in regard to them,' it means he applies effort; he himself undertakes to perform those duties.

9. දුතියපරිහානිසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Second Sutta on Decline

29. නවමෙ [Pg.162] භික්ඛුදස්සනං හාපෙතීති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සනත්ථාය ගමනං හාපෙති. අධිසීලෙති පඤ්චසීලදසසීලසඞ්ඛාතෙ උත්තමසීලෙ. ඉතො බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසතීති දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකෙ පරියෙසති. තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතීති තෙසං බාහිරානං තිත්ථියානං දත්වා පච්ඡා භික්ඛූනං දෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

29. In the ninth sutta, as to 'he neglects the seeing of bhikkhus,' it means he neglects going to see the Sangha of bhikkhus. As to adhisīle (in higher virtue), it means in the supreme virtue reckoned as the five precepts and the ten precepts. As to 'outside of this,' it means outside of this Dispensation. As to 'he seeks one worthy of offerings,' it means he searches for recipients of offerings. As to 'and there he performs a prior service,' it means having given to those outsiders, the sectarians, he gives to the bhikkhus afterwards. The rest is clear everywhere.

වජ්ජිසත්තකවග්ගො තතියො.

The Third Chapter on the Seven Vajjian Principles.

4. දෙවතාවග්ගො

4. The Chapter on Deities

5. පඨමමිත්තසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the First Sutta on a Friend

36. චතුත්ථස්ස පඤ්චමෙ දුද්දදන්ති දුප්පරිච්චජං මහාරහං භණ්ඩකං. දුක්කරං කරොතීති කාතුං අසුකරං කම්මං කරොති. දුක්ඛමං ඛමතීති සහායස්ස අත්ථාය දුරධිවාසං අධිවාසෙති. ගුය්හමස්ස ආවිකරොතීති අත්තනො ගුය්හං තස්ස ආවිකරොති. ගුය්හමස්ස පරිගුහතීති තස්ස ගුය්හං අඤ්ඤෙසං නාචික්ඛති. ඛීණෙන නාතිමඤ්ඤතීති තස්ස භොගෙ ඛීණෙ තෙන ඛයෙන තං නාතිමඤ්ඤති, තස්මිං ඔමානං අත්තනි ච අතිමානං න කරොති.

36. In the fifth sutta of the fourth chapter, as to duddadaṃ (what is hard to give), it means a possession that is hard to relinquish and of great value. As to 'he does what is difficult,' it means he performs a deed that is not easy to do. As to 'he endures what is painful,' it means for the sake of a companion, he endures what is hard to bear. As to 'he reveals his secret to that one,' it means he discloses his own secret to that one. As to 'he conceals that one's secret,' it means he does not tell that one's secret to others. As to 'he does not despise him when he is ruined,' it means when his wealth is depleted, he does not despise him because of that depletion; he does not show contempt towards him nor conceit in himself.

6. දුතියමිත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Second Sutta on a Friend

37. ඡට්ඨෙ වත්තාති වචනකුසලො. වචනක්ඛමොති වචනං ඛමති, දින්නං ඔවාදං කරොති. ගම්භීරන්ති ගුය්හං රහස්සං ඣානනිස්සිතං විපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානනිස්සිතං.

37. In the sixth sutta, as to vattā (a speaker), it means one who is skilled in speech. As to vacanakkhamo (one who is patient with speech), it means he endures speech and carries out the advice that is given. As to gambhīraṃ (profound), it means hidden, secret, related to jhāna, and related to insight, the path, fruition, and Nibbāna.

7. පඨමපටිසම්භිදාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the First Sutta on Analytical Knowledge

38. සත්තමෙ ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්තන්ති උප්පන්නෙ චෙතසො ලීනත්තෙ ‘‘ඉදං මෙ චෙතසො ලීනත්ත’’න්ති යථාසභාවතො ජානාති. අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං නාම ථිනමිද්ධානුගතං. බහිද්ධා වික්ඛිත්තං නාම පඤ්චසු කාමගුණෙසු [Pg.163] වික්ඛිත්තං. වෙදනාතිආදීනි පපඤ්චමූලවසෙන ගහිතානි. වෙදනා හි තණ්හාය මූලං සුඛවසෙන තණ්හුප්පත්තිතො, සඤ්ඤා දිට්ඨියා මූලං අවිභූතාරම්මණෙ දිට්ඨිඋප්පත්තිතො, විතක්කො මානස්ස මූලං විතක්කවසෙන අස්මීති මානුප්පත්තිතො. සප්පායාසප්පායෙසූති උපකාරානුපකාරෙසු. නිමිත්තන්ති කාරණං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

38. In the seventh sutta, as to 'This is the sluggishness of my mind,' it means that when sluggishness of mind has arisen, one knows it according to its true nature as: 'This is the sluggishness of my mind.' What is called 'internally contracted' is a mind accompanied by sloth and torpor. What is called 'externally distracted' is a mind scattered among the five strands of sensual pleasure. 'Feeling' and so on are taken by way of being the root of proliferation. For feeling is the root of craving, because craving arises by way of pleasant feeling. Perception is the root of wrong view, because wrong view arises in regard to an indistinct object. Thought is the root of conceit, because conceit arises by way of the thought, 'I am.' As to 'in the suitable and unsuitable,' it means in what is helpful and unhelpful. As to nimitta (sign), it means cause. The rest has a clear meaning everywhere.

දෙවතාවග්ගො චතුත්ථො.

The Fourth Chapter on Deities.

5. මහායඤ්ඤවග්ගො

5. The Chapter on the Great Sacrifice

1-2. සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. Commentary on the Discourse on the Seven Stations of Consciousness and Others

44-45. පඤ්චමස්ස පඨමෙ විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ඨානානි. සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, යථා මනුස්සාති අත්ථො. අපරිමාණෙසු හි චක්කවාළෙසු අපරිමාණානං මනුස්සානං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන ද්වෙපි එකසදිසා නත්ථි. යෙපි හි කත්ථචි යමකභාතරො වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා සදිසා හොන්ති, තෙසම්පි ආලොකිතවිලොකිතකථිතහසිතගමනට්ඨානාදීහි විසෙසො හොතියෙව. තස්මා නානත්තකායාති වුත්තා. පටිසන්ධිසඤ්ඤා පන නෙසං තිහෙතුකාපි ද්විහෙතුකාපි අහෙතුකාපි හොති. තස්මා නානත්තසඤ්ඤිනොති වුත්තා. එකච්චෙ ච දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා. තෙසු හි කෙසඤ්චි කායො නීලො හොති, කෙසඤ්චි පීතකාදිවණ්ණො. සඤ්ඤා පන තෙසං ද්විහෙතුකාපි තිහෙතුකාපි හොති, අහෙතුකා නත්ථි. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති චතුඅපායවිනිමුත්තා උත්තරමාතා යක්ඛිනී, පියඞ්කරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තාති එවමාදිකා අඤ්ඤෙ ච වෙමානිකා පෙතා. එතෙසඤ්හි පීතඔදාතකාළමඞ්ගුරච්ඡවිසාමවණ්ණාදිවසෙන චෙව කිස ථූලරස්සදීඝවසෙන ච කායො නානා හොති, මනුස්සානං විය ද්විහෙතුකතිහෙතුකඅහෙතුකවසෙන සඤ්ඤාපි. තෙ පන දෙවා විය න මහෙසක්ඛා, කපණමනුස්සා විය අප්පෙසක්ඛා දුල්ලභඝාසච්ඡාදනා දුක්ඛපීළිතා විහරන්ති. එකච්චෙ කාළපක්ඛෙ දුක්ඛිතා ජුණ්හපක්ඛෙ සුඛිතා හොන්ති. තස්මා සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතිකාති වුත්තා. යෙ පනෙත්ථ තිහෙතුකා, තෙසං ධම්මාභිසමයොපි හොති පියඞ්කරමාතාදීනං විය.

44-45. In the first of the fifth chapter, 'stations of consciousness' are the abodes of rebirth-linking consciousness. The particle 'seyyathāpi' is used in the sense of an illustration; the meaning is 'just as humans'. Indeed, in the countless world-systems, among the countless human beings, there are not even two who are exactly alike in terms of color, form, and so on. For even if somewhere there are twin brothers who are similar in color or form, there is still a difference in their looking, glancing, speaking, laughing, walking, standing, and so on. Therefore, they are said to be 'of diverse bodies'. Their rebirth-linking perception, however, can be accompanied by three roots, two roots, or no roots. Therefore, they are said to be 'of diverse perceptions'. 'And some devas' refers to the six sense-sphere devas. For among them, the body of some is blue, while for others it is of a yellow or other color. Their perception, however, can be accompanied by two roots or three roots; it is never rootless. 'And some who have fallen into a woeful state' refers to those freed from the four woeful planes, such as the yakkhaṇī Uttaramātā, Piyaṅkaramātā, Phussamittā, Dhammaguttā, and other petas with celestial mansions. For their bodies are diverse in terms of color—yellow, white, black, the color of a bedbug, dark, and so on—and in terms of build—thin, stout, short, and tall. Like humans, their perception can also be accompanied by two roots, three roots, or no roots. They are not, however, powerful like devas; like destitute humans, they are of little power, find it difficult to obtain food and clothing, and live afflicted by suffering. Some are miserable during the dark fortnight and happy during the bright fortnight. Therefore, because they have fallen from an accumulation of happiness, they are called 'vinipātika' (those who have fallen). Among them, for those who are three-rooted, there can also be the comprehension of the Dhamma, as in the case of Piyaṅkaramātā and others.

බ්‍රහ්මකායිකාති [Pg.164] බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො. පඨමාභිනිබ්බත්තාති තෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානෙන අභිනිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පන පරිත්තෙන අභිනිබ්බත්තා, තෙසං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං. බ්‍රහ්මපුරොහිතා මජ්ඣිමෙන, තෙසං උපඩ්ඪකප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච තෙසං විප්ඵාරිකතරො හොති. මහාබ්‍රහ්මානො පණීතෙන, තෙසං කප්පො ආයුප්පමාණං, කායො ච පන තෙසං අතිවිප්ඵාරිකොව හොති. ඉති තෙ කායස්ස නානත්තා පඨමජ්ඣානවසෙන සඤ්ඤාය එකත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොති වෙදිතබ්බා.

'Brahmakāyika' refers to the Brahmās of the Retinue, the Brahmā Ministers, and the Great Brahmās. 'First arisen' means they are all born through the first jhāna. The Brahmās of the Retinue are born through the lesser [first jhāna]; their lifespan is one-third of an aeon. The Brahmā Ministers are born through the middling [first jhāna]; their lifespan is half an aeon, and their bodies are more expansive. The Great Brahmās are born through the sublime [first jhāna]; their lifespan is a full aeon, and their bodies are exceedingly expansive. Thus, because of the diversity of their bodies and the uniformity of their perception by means of the first jhāna, they should be understood as being 'of diverse bodies and uniform perception'.

යථා ච තෙ, එවං චතූසු අපායෙසු සත්තා. නිරයෙසු හි කෙසඤ්චි ගාවුතං, කෙසඤ්චි අඩ්ඪයොජනං, කෙසඤ්චි යොජනං අත්තභාවො හොති, දෙවදත්තස්ස පන යොජනසතිකො ජාතො. තිරච්ඡානෙසුපි කෙචි ඛුද්දකා, කෙචි මහන්තා. පෙත්තිවිසයෙසුපි කෙචි සට්ඨිහත්ථා, කෙචි අසීතිහත්ථා හොන්ති, කෙචි සුවණ්ණා, කෙචි දුබ්බණ්ණා. තථා කාලකඤ්චිකා අසුරා. අපිචෙත්ථ දීඝපිට්ඨිකපෙතා නාම සට්ඨියොජනිකාපි හොන්ති. සඤ්ඤා පන සබ්බෙසම්පි අකුසලවිපාකාහෙතුකාව හොති. ඉති ආපායිකාපි නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති.

Just as it is for them, so it is for beings in the four woeful planes. In the hells, the bodies of some are a gāvuta in size, some half a yojana, and some a full yojana; but Devadatta’s became one hundred yojanas. Among animals, some are small, some large. In the realm of ghosts, some are sixty cubits tall, some eighty cubits; some are of good color, some of bad color. Likewise for the Kālakañcika asuras. Moreover, among them, there are ghosts called Dīghapiṭṭhika who are even sixty yojanas. The perception of all of them, however, is solely rootless, the result of unwholesome kamma. Thus, beings of the woeful planes are also counted as being 'of diverse bodies and uniform perception'.

ආභස්සරාති දණ්ඩඋක්කාය අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති විස්සරතීති ආභස්සරා. තෙසු පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානද්වයං පරිත්තං භාවෙත්වා උපපන්නා පරිත්තාභා නාම හොන්ති, තෙසං ද්වෙ කප්පා ආයුප්පමාණං. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා උපපන්නා අප්පමාණාභා නාම හොන්ති, තෙසං චත්තාරො කප්පා ආයුප්පමාණං. පණීතං භාවෙත්වා උපපන්නා ආභස්සරා නාම හොන්ති, තෙසං අට්ඨ කප්පා ආයුප්පමාණං. ඉධ පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සබ්බෙව තෙ ගහිතා. සබ්බෙසඤ්හි තෙසං කායො එකවිප්ඵාරොව හොති, සඤ්ඤා පන අවිතක්කවිචාරමත්තා වා අවිතක්කඅවිචාරා වාති නානා.

'Ābhassarā' (Radiant) are so called because from their bodies radiance issues forth and scatters as if breaking off and falling, like the flame of a torch. Among them, in the fivefold jhāna system, those who are reborn having developed the pair of the second and third jhānas to a lesser degree are called Parittābhā (Of Limited Radiance); their lifespan is two aeons. Those reborn having developed them to a middling degree are called Appamāṇābhā (Of Immeasurable Radiance); their lifespan is four aeons. Those reborn having developed them to a sublime degree are called Ābhassarā (Radiant); their lifespan is eight aeons. Here, however, all of them are included by way of the highest designation. For the bodies of all of them are of a uniform radiance, but their perceptions are diverse: some are with only sustained application but without initial application, while others are without initial application and without sustained application.

සුභකිණ්හාති සුභෙන වොකිණ්ණා විකිණ්ණා, සුභෙන සරීරප්පභාවණ්ණෙන එකග්ඝනාති අත්ථො. එතෙසඤ්හි න ආභස්සරානං විය ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පභා ගච්ඡති. පඤ්චකනයෙ පන පරිත්තමජ්ඣිමපණීතස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වසෙන සොළසබාත්තිංසචතුස්සට්ඨිකප්පායුකා පරිත්තඅප්පමාණසුභකිණ්හා නාම හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ එකත්තකායා චෙව චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාය [Pg.165] එකත්තසඤ්ඤිනො චාති වෙදිතබ්බා. වෙහප්ඵලාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිමෙව භජන්ති. අසඤ්ඤසත්තා විඤ්ඤාණාභාවා එත්ථ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති, සත්තාවාසෙසු ගච්ඡන්ති.

'Subhakiṇhā' means 'pervaded with beauty'; the meaning is that they are a single solid mass of beautiful bodily radiance and color. For their radiance, unlike that of the Ābhassarā brahmās, does not issue forth by breaking apart. In the fivefold jhāna system, by means of the fourth jhāna that is lesser, middling, and sublime, they are reborn as beings named Parittasubhā, Appamāṇasubhā, and Subhakiṇhā, with lifespans of sixteen, thirty-two, and sixty-four aeons respectively. Thus, all of them should be understood as having uniform bodies and, due to the perception of the fourth jhāna, uniform perception. The Vehapphalā brahmās also belong to the fourth station of consciousness. The non-percipient beings, due to the absence of consciousness, are not included here, but they are included among the abodes of beings.

සුද්ධාවාසා විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතා න සබ්බකාලිකා, කප්පසතසහස්සම්පි අසඞ්ඛෙය්‍යම්පි බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ න උප්පජ්ජන්ති. සොළසකප්පසහස්සඅබ්භන්තරෙ බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසුයෙව උප්පජ්ජන්ති. ධම්මචක්කප්පවත්තිස්ස භගවතො ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා හොන්ති. තස්මා නෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිං න සත්තාවාසං භජන්ති. මහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘න ඛො පන සො, සාරිපුත්ත, ආවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහී’’ති (ම. නි. 1.160) ඉමිනා සුත්තෙන සුද්ධාවාසාපි චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතිං චතුත්ථසත්තාවාසඤ්ච භජන්තීති වදති, තං අප්පතිබාහියත්තා සුත්තස්ස අනුඤ්ඤාතං.

The Suddhāvāsa (Pure Abodes) brahmās exist in the evolving phase of the world cycle; they are not perpetual. For a hundred thousand aeons or even an incalculable number of aeons, they do not arise in a world devoid of Buddhas. They arise only within an interval of sixteen thousand aeons when Buddhas have arisen. They are like the temporary camp-site of the Blessed One who turns the Wheel of Dhamma. Therefore, they belong neither to a station of consciousness nor to an abode of beings. The Elder Mahāsīva, however, states that based on the sutta, 'Indeed, Sāriputta, that abode is not easily found which I have not previously dwelled in during this long time, apart from the Suddhāvāsa devas' (MN 1.160), the Suddhāvāsa abodes also belong to the fourth station of consciousness and the fourth abode of beings. Since this is not contradicted by the Sutta, it is permitted.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං යථෙව සඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්සාපි සුඛුමත්තා නෙව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං. තස්මා විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු න වුත්තං. දුතියෙ සමාධිපරික්ඛාරාති මග්ගසමාධිස්ස සම්භාරා.

Just as the base of neither-perception-nor-non-perception is so called due to the subtlety of perception, so too, due to the subtlety of consciousness, it is neither consciousness nor non-consciousness. Therefore, it is not mentioned among the stations of consciousness. In the second sutta, 'requisites for concentration' means the supports for the concentration of the path.

3. පඨමඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the First Discourse on Fire

46. තතියෙ සබ්බෙපි රාගාදයො අනුඩහනට්ඨෙන අග්ගී. ආහුනෙය්‍යග්ගීතිආදීසු පනෙත්ථ ආහුනං වුච්චති සක්කාරො, ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. මාතාපිතරො හි පුත්තානං බහුපකාරත්තා ආහුනං අරහන්ති, තෙසු විප්පටිපජ්ජමානා පුත්තා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා කිඤ්චාපි මාතාපිතරො න අනුඩහන්ති, අනුඩහනස්ස පන පච්චයා හොන්ති. ඉති අනුඩහනට්ඨෙනෙව ආහුනෙය්‍යග්ගීති වුච්චන්ති. ගහපතීති පන ගෙහසාමිකො වුච්චති, සො මාතුගාමස්ස සයනවත්ථාලඞ්කාරාදිඅනුප්පදානෙන බහුපකාරො. තං අතිචරන්තො මාතුගාමො නිරයාදීසු නිබ්බත්තති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන ගහපතග්ගීති වුත්තො. දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති එත්ථ පන දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා, භික්ඛුසඞ්ඝො දක්ඛිණෙය්‍යො. සො හි ගිහීනං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු දසසු සීලෙසු මාතාපිතුපට්ඨානෙ ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණුපට්ඨානෙති එවමාදීසු කල්‍යාණධම්මෙසු නියොජනෙන බහුපකාරො. තස්මිං මිච්ඡාපටිපන්නා ගිහී [Pg.166] භික්ඛුසඞ්ඝං අක්කොසිත්වා පරිභාසිත්වා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුඩහනට්ඨෙන දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති වුත්තො. කට්ඨතො නිබ්බත්තො පාකතිකොව අග්ගි කට්ඨග්ගි නාම.

3. In the third [sutta], all lusts and so forth are fires in the sense of burning. In 'the fire worthy of offerings' (āhuneyyaggī) and so forth, 'offering' (āhuna) is said to be honor (sakkāra). Because they are worthy of offerings, they are called 'worthy of offerings' (āhuneyyā). Parents, because they are of great benefit to their children, are worthy of offerings. Children who act wrongly towards them are reborn in hell and so forth. Thus, although parents do not burn, they are conditions for burning. Therefore, they are called 'the fire worthy of offerings' precisely in the sense of burning. A householder (gahapati) is said to be the master of the house. He is of great benefit to his wife by providing beds, clothes, ornaments, and so forth. A wife who transgresses against him is reborn in hell and so forth. Thus, he too is called 'the householder’s fire' in the same way, in the sense of burning. Here, in 'the fire worthy of gifts' (dakkhiṇeyyaggī), dakkhiṇā refers to the four requisites, and the monastic community (bhikkhusaṅgho) is worthy of gifts (dakkhiṇeyyo). They are of great benefit to laypeople by guiding them in the three refuges, the five precepts, the ten precepts, service to parents, support of righteous ascetics and brahmins, and other such wholesome qualities. Laypeople who act wrongly towards them, having reviled and abused the monastic community, are reborn in hell and so forth. Therefore, they too are called 'the fire worthy of gifts' in the same way, in the sense of burning. The fire produced from wood, which is just an ordinary one, is called a wood fire.

4. දුතියඅග්ගිසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Second Discourse on Fire

47. චතුත්ථෙ උග්ගතසරීරස්සාති සො කිර බ්‍රාහ්මණමහාසාලො අත්තභාවෙනපි භොගෙහිපි උග්ගතො සාරප්පත්තො අහොසි, තස්මා උග්ගතසරීරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. උපක්ඛටොති පච්චුපට්ඨිතො. ථූණූපනීතානීති යූපසඞ්ඛාතං ථූණං උපනීතානි. යඤ්ඤත්ථායාති වධිත්වා යජනත්ථාය. උපසඞ්කමීති සො කිර සබ්බං තං යඤ්ඤසම්භාරං සජ්ජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සමණො කිර ගොතමො මහාපඤ්ඤො, කිං නු ඛො මෙ යඤ්ඤස්ස වණ්ණං කථෙස්සති උදාහු අවණ්ණං, පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති ඉමිනා කාරණෙන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. අග්ගිස්ස ආදානන්ති යඤ්ඤයජනත්ථාය නවස්ස මඞ්ගලග්ගිනො ආදියනං. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බෙන සුතෙන සබ්බං සුතං සමෙති සංසන්දති, එකසදිසං හොතීති දස්සෙති. සත්ථානීති විහිංසනට්ඨෙන සත්ථානි වියාති සත්ථානි. සයං පඨමං සමාරම්භතීති අත්තනාව පඨමතරං ආරභති. හන්තුන්ති හනිතුං.

46. In the fourth [sutta], 'of one with an exalted body'—it is said that he was a wealthy brahmin, eminent both in person and in wealth, having attained the essence of prosperity; therefore he was known as 'one with an exalted body.' 'Prepared' means made ready. 'Brought to the pillar' means brought to the pillar known as a sacrificial post (yūpa). 'For the sake of sacrifice' means for the purpose of sacrificing after slaughter. 'He approached'—it is said that after preparing all the sacrificial materials, he thought: 'The ascetic Gotama is said to be of great wisdom. Will he speak in praise of my sacrifice or in dispraise? Having asked, I will know.' For this reason, he approached the Blessed One. 'Taking up fire' refers to the kindling of a new auspicious fire for the purpose of sacrifice. 'All with all' shows that all that is heard agrees with all that is heard, it harmonizes, it becomes of one kind. 'Weapons'—because of the meaning of harming, they are like weapons, and therefore are called weapons. 'He himself first begins' means he himself is the first to begin. `Hantun` means to kill.

පහාතබ්බාති පරිහරිතබ්බා. අතොහයන්ති අතො හි මාතාපිතිතො අයං. ආහුතොති ආගතො. සම්භූතොති උප්පන්නො. අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, ගහපතග්ගීති අයං පුත්තදාරාදිගණො යස්මා, ගහපති, විය ගෙහසාමිකො විය හුත්වා අග්ගති විචරති, තස්මා ගහපතග්ගීති වුච්චති. අත්තානන්ති චිත්තං. දමෙන්තීති ඉන්ද්‍රියදමනෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති රාගාදිසමනෙන සමෙන්ති. තෙසඤ්ඤෙව පරිනිබ්බාපනෙන පරිනිබ්බාපෙන්ති. නික්ඛිපිතබ්බොති යථා න විනස්සති, එවං ඨපෙතබ්බො. උපවායතන්ති උපවායතු. එවඤ්ච පන වත්වා බ්‍රාහ්මණො සබ්බෙසම්පි තෙසං පාණානං ජීවිතං දත්වා යඤ්ඤසාලං විද්ධංසෙත්වා සත්ථු සාසනෙ ඔපානභූතො අහොසීති.

4. 'Should be abandoned' means should be avoided. 'From this'—because this is from mother and father. 'Brought forth' means having come. 'Produced' means having arisen. This, brahmin, is called the householder's fire—this group of sons, wives, and so on, because, like a householder, like the master of the house, it moves about as the foremost. Therefore, it is called the householder's fire. 'The self' means the mind. 'They restrain' means they restrain by restraining the senses. 'They calm' means they calm by the calming of lust and so on. They completely quench by the complete quenching of those very things. 'Should be laid aside' means it should be kept in such a way that it does not perish. 'Let him blow' means let him blow. And having spoken thus, the brahmin, having given life to all those beings, destroyed the sacrificial hall, and became a wellspring in the Teacher's dispensation.

5-6. සඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා

5-6. Commentary on the Two Discourses on Perception

48-49. පඤ්චමෙ [Pg.167] අමතොගධාති නිබ්බානපතිට්ඨා. අමතපරියොසානාති නිබ්බානාවසානා. ඡට්ඨෙ මෙථුනධම්මසමාපත්තියාති මෙථුනධම්මෙන සමඞ්ගිභාවතො. න්හාරුදද්දුලන්ති න්හාරුඛණ්ඩං න්හාරුවිලෙඛනං වා. අනුසන්දතීති පවත්තති. නත්ථි මෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසොති නත්ථි මය්හං පුබ්බෙන අභාවිතකාලෙන සද්ධිං අපරං භාවිතකාලෙ විසෙසො. ලොකචිත්‍රෙසූති තිධාතුකලොකසන්නිවාසසඞ්ඛාතෙසු ලොකචිත්‍රෙසු. ආලස්‍යෙති ආලසියභාවෙ. විස්සට්ඨියෙති විස්සට්ඨභාවෙ. අනනුයොගෙති යොගස්ස අනනුයුඤ්ජනෙ. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහඞ්කාරදිට්ඨිතො ච මමඞ්කාරතණ්හාතො ච නවවිධමානතො ච අපගතං. විධාසමතික්කන්තන්ති තිස්සො විධා අතික්කන්තං. සන්තන්ති තප්පච්චනීකකිලෙසෙහි සන්තං. සුවිමුත්තන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි සුට්ඨු විමුත්තං.

In the fifth, 'immersed in the deathless' means established in Nibbāna. 'Ending in the deathless' means culminating in Nibbāna. In the sixth, 'by the attainment of the sexual act' means from being endowed with the sexual act. 'A tangle of sinews' means a piece of sinew or a scraping of sinew. 'It flows on' means it proceeds. 'There is no distinction for me between before and after' means: for me, there is no distinction for the later time of development compared with the former time of non-development. 'In the world's variegatedness' means in the variegated worlds which are reckoned as the abodes of the three realms. 'In sloth' means in the state of laziness. 'In neglect' means in the state of neglect. 'In non-application' means in the non-application of effort. 'Devoid of 'I'-making, 'mine'-making, and conceit' means devoid of the view of 'I'-making, the craving of 'mine'-making, and the ninefold conceit. 'Having transcended distinctions' means having transcended the three distinctions. 'Peaceful' means peaceful from the opposing defilements. 'Well-liberated' means well liberated by the five liberations.

7. මෙථුනසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Discourse on Sexual Intercourse

50. සත්තමෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො දාසකම්මකරපරිවුතො උපසඞ්කමි. භවම්පිනොති භවම්පි නු. බ්‍රහ්මචාරී පටිජානාතීති ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවං බ්‍රහ්මචරියවාසං පටිජානාතීති පුච්ඡති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘බ්‍රාහ්මණසමයෙ වෙදං උග්ගණ්හන්තා අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති. සමණො පන ගොතමො අගාරං අජ්ඣාවසන්තො තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකරතියා අභිරමි, ඉදානි කිං නු ඛො වක්ඛතී’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායෙවං පුච්ඡති. තතො භගවා මන්තෙන කණ්හසප්පං ගණ්හන්තො විය අමිත්තං ගීවාය පාදෙන අක්කමන්තො විය අත්තනො සංකිලෙසකාලෙ ඡබ්බස්සානි පධානචරියාය රජ්ජසුඛං වා පාසාදෙසු නාටකසම්පත්තිං වා ආරබ්භ විතක්කමත්තස්සාපි අනුප්පන්නභාවං සන්ධාය සීහනාදං නදන්තො යඤ්හි තං බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වයංද්වයසමාපත්තින්ති ද්වීහි ද්වීහි සමාපජ්ජිතබ්බභාවං. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. සඤ්ජග්ඝතීති හසිතකථං කථෙති. සංකීළතීති කෙළිං කරොති. සංකෙළායතීති මහාහසිතං හසති. චක්ඛුනා චක්ඛුන්ති අත්තනො චක්ඛුනා තස්සා චක්ඛුං පටිවිජ්ඣිත්වා උපනිජ්ඣායති. තිරොකුට්ටං වා තිරොපාකාරං වාති පරකුට්ටෙ වා පරපාකාරෙ [Pg.168] වා. දෙවොති එකො දෙවරාජා. දෙවඤ්ඤතරොති අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච.

50. In the seventh discourse, 'he approached' means he approached having eaten his morning meal, surrounded by servants and workers. 'Does the venerable one also...?' means 'Does the venerable one also claim it?'. 'Do you claim to be a celibate?' means he asks, 'Do you declare the life of celibacy thus, saying, "I am a celibate"?'. It seems he thought thus: 'Brahmins, while learning the Vedas, practice celibacy for forty-eight years. But the ascetic Gotama, while living the household life, delighted in the three mansions with their threefold theatrical performances. Now, what will he declare?'. With this in mind, he asks. Then the Blessed One, like one seizing a black serpent with a mantra or treading on an enemy's neck with his foot, referring to the non-arising of even a mere thought concerning royal pleasure or the excellence of theatrical performances in the mansions during the six years of his striving at the time when he was subject to defilements, roaring a lion's roar, he spoke, beginning with 'That, O brahmin...' and so forth. There, 'a twofold attainment' means the state of being attainable by two and two. 'From suffering' means from all the suffering of the round of existence. 'He jests' means he speaks joking talk. 'He sports' means he engages in sport. 'He laughs loudly' means he laughs a great laugh. 'With the eye, the eye' means having pierced her eye with his own eye, he scrutinizes her. 'Beyond a wall or beyond a fence' means on the other side of another's wall or on the other side of another's fence. 'A deva' means one king of the devas. 'A certain deva' means a certain devaputta. 'Unsurpassed perfect self-enlightenment' means both Arahantship and all-knowing knowledge.

8. සංයොගසුත්තවණ්ණනා

8. Explanation of the Discourse on Connections

51. අට්ඨමෙ සංයොගවිසංයොගන්ති සංයොගවිසංයොගසාධකං. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. අජ්ඣත්තං ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති නියකජ්ඣත්තෙ ඉත්ථිභාවං. ඉත්ථිකුත්තන්ති ඉත්ථිකිරියං. ඉත්ථාකප්පන්ති නිවාසනපාරුපනාදිඉත්ථිආකප්පං. ඉත්ථිවිධන්ති ඉත්ථියා මානවිධං. ඉත්ථිඡන්දන්ති ඉත්ථියා අජ්ඣාසයච්ඡන්දං. ඉත්ථිස්සරන්ති ඉත්ථිසද්දං. ඉත්ථාලඞ්කාරන්ති ඉත්ථියා පසාධනභණ්ඩං. පුරිසින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. බහිද්ධා සංයොගන්ති පුරිසෙන සද්ධිං සමාගමං. අතිවත්තතීති අනභිරතාති එවං වුත්තාය බලවවිපස්සනාය අරියමග්ගං පත්වා අතිවත්තති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

51. In the eighth discourse, 'bondage and non-bondage' means that which accomplishes bondage and non-bondage. 'The exposition of the Dhamma' means the reason for the teaching. 'The internal female faculty' means the state of being a woman within oneself. 'Feminine conduct' means feminine actions. 'Feminine appearance' means a woman's appearance, such as dressing and draping. 'The feminine manner' means a woman's manner of pride. 'Feminine desire' means a woman's desire which is her inclination. 'Feminine voice' means a woman's sound. 'Feminine adornment' means a woman's items for adornment. This same method applies to the male faculty and so on. 'External bondage' means association with a man. 'One transcends' means: not delighting, one transcends by reaching the noble path through powerful insight as has been stated. In this discourse, the cycle of existence and the freedom from it are taught.

9. දානමහප්ඵලසුත්තවණ්ණනා

9. Explanation of the Discourse on the Great Fruit of Giving

52. නවමෙ සාපෙඛොති සතණ්හො. පටිබද්ධචිත්තොති විපාකෙ බද්ධචිත්තො. සන්නිධිපෙඛොති නිධානපෙඛො හුත්වා. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. තං කම්මං ඛෙපෙත්වාති තං කම්මවිපාකං ඛෙපෙත්වා. ඉද්ධින්ති විපාකිද්ධිං. යසන්ති පරිවාරසම්පදං. ආධිපච්චන්ති ජෙට්ඨභාවකාරණං. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ පුන ආගන්තා, න තත්‍රූපපත්තිකො න උපරූපපත්තිකො, හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති අත්ථො. සාහු දානන්ති දානං නාමෙතං සාධු භද්දකං සුන්දරං. තානි මහායඤ්ඤානීති තානි සප්පිනවනීතදධිමධුඵාණිතාදීහි නිට්ඨානං ගතානි මහාදානානි. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතඤ්චෙව පරිවාරභූතඤ්ච. බ්‍රහ්මකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතන්ති න සක්කා තත්ථ දානෙන උපපජ්ජිතුං. යස්මා පන තං සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරභූතං, තස්මා තෙන දානාලඞ්කතෙන චිත්තෙන ඣානඤ්චෙව අරියමග්ගඤ්ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානෙන තත්ථ උපපජ්ජති. අනාගාමී හොතීති ඣානානාගාමී නාම හොති. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉත්ථභාවං න ආගන්තා, උපරූපපත්තිකො වා තත්‍රූපපත්තිකො වා හුත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති. ඉති ඉමෙසු දානෙසු පඨමං තණ්හුත්තරියදානං, දුතියං චිත්තීකාරදානං, තතියං හිරොත්තප්පදානං, චතුත්ථං නිරවසෙසදානං[Pg.169], පඤ්චමං දක්ඛිණෙය්‍යදානං, ඡට්ඨං සොමනස්සුපවිචාරදානං, සත්තමං අලඞ්කාරපරිවාරදානං නාමාති.

52. In the ninth discourse, 'with expectation' means with craving. 'With a bound mind' means having a mind bound to the result. 'Expecting to store up' means being one who expects a store. 'After passing away' means having gone to the next world. 'Having exhausted that kamma' means having exhausted the result of that kamma. 'Power' refers to the power of the result. 'Glory' means the accomplishment of a retinue. 'Sovereignty' refers to the making of the state of being a leader. 'Returning to this state' means returning again to this state of being, to these five aggregates; not being reborn in that same realm nor in a higher realm, one becomes one who comes to a lower realm. This is the meaning. 'Excellent is giving' means this giving is good and excellent. 'Those great sacrifices' refers to those great gifts completed with ghee, fresh butter, curd, honey, molasses, and so on. 'Adornment and equipment of the mind' means that which is both an adornment and a requisite for the mind of serenity and insight. 'Companionship with the devas of the Brahmā world' means it is not possible to be reborn there by means of giving. However, because that giving is an adornment for the mind of serenity and insight, therefore, with that mind adorned by giving, having produced both jhāna and the noble path, one is reborn there by means of jhāna. 'One becomes a non-returner' means one becomes a non-returner by means of jhāna. 'Not returning to this state' means not returning again to this state of being; having been reborn either in a higher realm or in that same realm, one attains final Nibbāna right there. Thus, among these gifts, the first is named the gift surpassing craving; the second, the gift of respect; the third, the gift of moral shame and dread; the fourth, the gift without remainder; the fifth, the gift to those worthy of offerings; the sixth, the gift with joyful reflection; and the seventh is named the gift that is an adornment and a requisite.

10. නන්දමාතාසුත්තවණ්ණනා

10. The Commentary on the Nandamātā Sutta

53. දසමං අත්ථුප්පත්තිවසෙන දෙසිතං. සත්ථා කිර වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ඔහාය ‘‘දක්ඛිණාගිරිං චාරිකං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමි, රාජා පසෙනදි කොසලො, අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති, විසාඛා මහාඋපාසිකා, අඤ්ඤෙ ච බහුජනා දසබලං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිංසු. අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ‘‘සත්ථාරං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛි’’න්ති රහො චින්තයමානො නිසීදි. අථ නං පුණ්ණා නාම දාසී දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො තෙ, සාමි, න පුබ්බෙ විය ඉන්ද්‍රියානි විප්පසන්නානී’’ති පුච්ඡි. ආම, පුණ්ණෙ, සත්ථා චාරිකං පක්කන්තො, තමහං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛිං. න ඛො පන සක්කා ජානිතුං පුන සීඝං ආගච්ඡෙය්‍ය වා න වා, තෙනාහං චින්තයමානො නිසින්නොති. සචාහං දසබලං නිවත්තෙය්‍යං, කිං මෙ කරෙය්‍යාසීති? භුජිස්සං තං කරිස්සාමීති. සා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ’’ති ආහ. මම නිවත්තනපච්චයා ත්වං කිං කරිස්සසීති? තුම්හෙ, භන්තෙ, මම පරාධීනභාවං ජානාථ, අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතුං න සක්කොමි, සරණෙසු පන පතිට්ඨාය පඤ්ච සීලානි රක්ඛිස්සාමීති. සාධු සාධු පුණ්ණෙති, සත්ථා ධම්මගාරවෙන එකපදස්මිඤ්ඤෙව නිවත්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ධම්මගරු, භික්ඛවෙ, තථාගතො ධම්මගාරවො’’ති (අ. නි. 5.99).

53. The tenth discourse was taught by way of an incident. It is said that the Master, having completed the rains retreat and performed the Pavāraṇā, leaving behind his two chief disciples, set out with the intention, “I will go on a journey to Dakkhiṇāgiri.” King Pasenadi of Kosala, the householder Anāthapiṇḍika, the great laywoman Visākhā, and many other people were unable to persuade the Ten-Powered One to turn back. The householder Anāthapiṇḍika, thinking, “I was not able to persuade the Master to turn back,” sat reflecting in a secluded place. Then a female slave named Puṇṇā, seeing him, asked, “Master, why are your faculties not as serene as before?” “Yes, Puṇṇā, the Master has set out on a journey, and I was not able to persuade him to turn back. It is not possible to know whether he will return soon or not; for that reason, I am sitting here reflecting.” “If I were to persuade the Ten-Powered One to turn back, what would you do for me?” “I would set you free.” She went, paid homage to the Master, and said, “Venerable sir, please turn back.” “On account of my turning back, what will you do?” “Venerable sir, you know my state of dependence on others; I am not able to do anything else. However, having established myself in the refuges, I will observe the five precepts.” “Good, good, Puṇṇā!” The Master, out of reverence for the Dhamma, turned back at that very word. For this was said: “Bhikkhus, the Tathāgata has respect for the Dhamma, has reverence for the Dhamma.”

සත්ථා නිවත්තිත්වා ජෙතවනමහාවිහාරං පාවිසි. මහාජනො පුණ්ණාය සාධුකාරසහස්සානි අදාසි. සත්ථා තස්මිං සමාගමෙ ධම්මං දෙසෙසි, චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. පුණ්ණාපි සෙට්ඨිනා අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. සම්මාසම්බුද්ධො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘අහං යං දිසං චාරිකාය නික්ඛන්තො, තත්ථ න ගච්ඡාමි. තුම්හෙ තුම්හාකං පරිසාය සද්ධිං තං දිසං චාරිකං ගච්ඡථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. ඉමිස්සං අත්ථුප්පත්තියං එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තොතිආදි වුත්තං.

The Master turned back and entered the Great Monastery of Jetavana. The great crowd of people gave thousands of acclamations to Puṇṇā. The Master delivered a discourse at that gathering, and eighty-four thousand living beings drank the beverage of the deathless. Puṇṇā, having been permitted by the great merchant, went to the bhikkhunī residence and went forth. The Perfectly Self-Enlightened One summoned Sāriputta and Moggallāna and, saying, “I will not go to the region for which I set out on my journey. You, together with your retinue, should go on a journey to that region,” he sent them off. In connection with this incident, the passage beginning “At one time the Venerable Sāriputta…” and so on, was spoken.

තත්ථ වෙළුකණ්ඩකීති වෙළුකණ්ටකනගරවාසිනී. තස්ස කිර නගරස්ස පාකාරගුත්තත්ථාය පාකාරපරියන්තෙන වෙළූ රොපිතා, තෙනස්ස වෙළුකණ්ටකන්තෙව [Pg.170] නාමං ජාතං. පාරායනන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතපාරං අයනතො පාරායනන්ති ලද්ධවොහාරං ධම්මං. සරෙන භාසතීති සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලෙ සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ නිසින්නා සමාපත්තිබලෙන රත්තිභාගං වීතිනාමෙත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘ඉමං රත්තාවසෙසං කතරාය රතියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ධම්මරතියා’’ති කතසන්නිට්ඨානා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා අඩ්ඪතෙය්‍යගාථාසතපරිමාණං පාරායනසුත්තං මධුරෙන සරභඤ්ඤෙන භාසති. අස්සොසි ඛොති ආකාසට්ඨකවිමානානි පරිහරිත්වා තස්ස පාසාදස්ස උපරිභාගං ගතෙන මග්ගෙන නරවාහනයානං ආරුය්හ ගච්ඡමානො අස්සොසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානො අට්ඨාසීති ‘‘කිං සද්දො එස භණෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නන්දමාතාය උපාසිකාය සරභඤ්ඤසද්දො’’ති වුත්තෙ ඔතරිත්වා ‘‘ඉදමවොචා’’ති ඉදං දෙසනාපරියොසානං ඔලොකෙන්තො අවිදූරට්ඨානෙ ආකාසෙ අට්ඨාසි.

Therein, ‘Veḷukaṇḍakī’ means a female resident of the city of Veḷukaṇṭaka. It is said that for the protection of that city's wall, bamboo was planted along the perimeter of the wall; hence its name became Veḷukaṇṭaka. ‘Pārāyana’ refers to the Dhamma that has gained the designation ‘Pārāyana’ because it is the way to reach the far shore, which is called Nibbāna. ‘She speaks with a voice’ means that, seated in a well-secured place on the upper floor of a seven-storied mansion, having spent the night-part by the power of meditative attainment, she emerged from that attainment and thought, “By what delight shall I spend the remainder of this night?” Having made the resolution, “With delight in the Dhamma,” she, a noble female disciple who had attained the three fruits, recites the Pārāyana Sutta, which has the measure of two hundred and fifty gāthās, with a sweet, melodious recitation. ‘He heard’ means that while traveling, having mounted a vehicle carried by men, along a path that went above that mansion, avoiding the mansions situated in the sky, he heard. ‘Waiting for the conclusion of the recitation, he stood still’ means that having asked, “Sirs, what is this sound?” and being told, “It is the sound of the melodious recitation of the lay follower Nandamātā,” he descended and, awaiting this conclusion of the discourse, stood in the sky in a place not far away.

සාධු භගිනි, සාධු භගිනීති ‘‘සුග්ගහිතා තෙ භගිනි ධම්මදෙසනා සුකථිතා, පාසාණකචෙතියෙ නිසීදිත්වා සොළසන්නං පාරායනිකබ්‍රාහ්මණානං සම්මාසම්බුද්ධෙන කථිතදිවසෙ ච අජ්ජ ච න කිඤ්චි අන්තරං පස්සාමි, මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය තෙ සත්ථු කථිතෙන සද්ධිං සදිසමෙව කථිත’’න්ති වත්වා සාධුකාරං දදන්තො එවමාහ. කො පනෙසො භද්‍රමුඛාති ඉමස්මිං සුසංවිහිතාරක්ඛට්ඨානෙ එවං මහන්තෙන සද්දෙන කො නාමෙස, භද්‍රමුඛ, ලද්ධමුඛ, කිං නාගො සුපණ්ණො දෙවො මාරො බ්‍රහ්මාති සුවණ්ණපට්ටවණ්ණං වාතපානං විවරිත්වා විගතසාරජ්ජා තීණි ඵලානි පත්තා අරියසාවිකා වෙස්සවණෙන සද්ධිං කථයමානා එවමාහ. අහං තෙ භගිනි භාතාති සයං සොතාපන්නත්තා අනාගාමිඅරියසාවිකං ජෙට්ඨිකං මඤ්ඤමානො ‘‘භගිනී’’ති වත්වා පුන තං පඨමවයෙ ඨිතත්තා අත්තනො කනිට්ඨං, අත්තානං පන නවුතිවස්සසතසහස්සායුකත්තා මහල්ලකතරං මඤ්ඤමානො ‘‘භාතා’’ති ආහ. සාධු භද්‍රමුඛාති, භද්‍රමුඛ, සාධු සුන්දරං, ස්වාගමනං තෙ ආගමනං, ආගන්තුං යුත්තට්ඨානමෙවසි ආගතොති අත්ථො. ඉදං තෙ හොතු ආතිථෙය්‍යන්ති ඉදමෙව ධම්මභණනං තව අතිථිපණ්ණාකාරො හොතු, න හි තෙ අඤ්ඤං ඉතො උත්තරිතරං දාතබ්බං පස්සාමීති අධිප්පායො[Pg.171]. එවඤ්චෙව මෙ භවිස්සති ආතිථෙය්‍යන්ති එවං අත්තනො පත්තිදානං යාචිත්වා ‘‘අයං තෙ ධම්මකථිකසක්කාරො’’ති අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨසතානි රත්තසාලීනං පූරෙත්වා ‘‘යාවායං උපාසිකා චරති, තාව මා ඛයං ගමිංසූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පක්කාමි. යාව උපාසිකා අට්ඨාසි, තාව කොට්ඨානං හෙට්ඨිමතලං නාම දට්ඨුං නාසක්ඛිංසු. තතො පට්ඨාය ‘‘නන්දමාතාය කොට්ඨාගාරං වියා’’ති වොහාරො උදපාදි.

‘Excellent, sister! Excellent, sister!’ means that, giving his approval, he spoke thus: ‘Well-grasped by you, sister, is the Dhamma teaching, well-spoken. On the day the Perfectly Self-Enlightened One spoke to the sixteen Pārāyana brahmins while seated at the Pāsāṇaka Cetiya, and today—I see no difference at all. Like a piece of gold broken in the middle, what you have spoken is exactly the same as what was spoken by the Master.’ ‘But who is this, auspicious one?’: This means that the noble female disciple—who had attained the three fruits and was free from timidity—wishing to speak with Vessavaṇa, opened a golden-colored window in that well-secured place and, upon hearing such a loud voice, spoke thus: ‘Who is this, auspicious one? Is it a nāga, a supaṇṇa, a deva, Māra, or Brahmā?’ ‘I am your brother, sister’ means that he, being a stream-enterer, considering the anāgāmī noble female disciple his elder, said ‘sister’; then again, because she was in the first stage of life, considering her younger than himself, and considering himself to be much older on account of having a lifespan of nine million years, he said ‘brother.’ ‘Excellent, auspicious one!’ means: ‘Auspicious one, it is good, it is excellent; your coming is a welcome one. You have come to a fitting place.’ ‘Let this be your hospitality’ means: ‘Let this very recitation of the Dhamma be your guest-offering. Indeed, I see nothing more excellent than this to be given to you.’ This is the intention. ‘And so this will be my hospitality’ means that, having thus requested the sharing of merit for himself, and saying, ‘This is your honorarium as a Dhamma teacher,’ he filled twelve hundred and fifty granaries with red rice, made the resolution, ‘As long as this laywoman is about, may these not be depleted,’ and then departed. For as long as the laywoman lived, they were not able to see the bottom floor of the granaries. From that time onwards, the expression arose: ‘Like the granary of Nandamātā.’

අකතපාතරාසොති අභුත්තපාතරාසො. පුඤ්ඤන්ති පුබ්බචෙතනා ච මුඤ්චනචෙතනා ච. පුඤ්ඤමහීති අපරචෙතනා. සුඛාය හොතූති සුඛත්ථාය හිතත්ථාය හොතු. එවං අත්තනො දානෙ වෙස්සවණස්ස පත්තිං අදාසි.

'Without having eaten the morning meal' means without having consumed the morning meal. 'Merit' means both the prior volition and the volition at the time of relinquishing. 'The ground of merit' means the subsequent volition. 'May it be for happiness' means may it be for the sake of happiness and for the sake of benefit. Thus, she gave a share of the merit from her gift to Vessavaṇa.

පකරණෙති කාරණෙ. ඔක්කස්ස පසය්හාති ආකඩ්ඪිත්වා අභිභවිත්වා. යක්ඛයොනින්ති භුම්මදෙවතාභාවං. තෙනෙව පුරිමෙන අත්තභාවෙන උද්දස්සෙතීති පුරිමසරීරසදිසමෙව සරීරං මාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො සිරිගබ්භසයනතලෙ අත්තානං දස්සෙති. උපාසිකා පටිදෙසිතාති උපාසිකා අහන්ති එවං උපාසිකාභාවං දෙසෙසිං. යාවදෙති යාවදෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'Regarding the cause' means because of a reason. 'Having dragged down by force' means having dragged and having overwhelmed. 'The yakkha-womb' means the state of being a terrestrial deity. 'He displayed himself in that former existence' means, having created a body just like his former one, adorned and prepared, he showed himself on the glorious couch in the inner chamber. 'The laywoman devotee declared' means, 'I am a laywoman devotee,' thus she made known her state as a laywoman devotee. 'As long as' means just so long. The rest is clear throughout.

මහායඤ්ඤවග්ගො පඤ්චමො.

The Chapter on the Great Sacrifice is the fifth.

පණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

The First Fifty is completed.

6. අබ්‍යාකතවග්ගො

6. The Chapter on the Undeclared

1. අබ්‍යාකතසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Sutta on the Undeclared

54. ඡට්ඨවග්ගස්ස [Pg.172] පඨමෙ අබ්‍යාකතවත්ථූසූති එකංසාදිවසෙන අකථිතවත්ථූසු. තථාගතොති සත්තො. දිට්ඨිගතමෙතන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිමත්තකමෙතං, න තාය දිට්ඨියා ගහිතසත්තො නාම අත්ථි. පටිපදන්ති අරියමග්ගං. න ඡම්භතීති දිට්ඨිවසෙන න කම්පති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තණ්හාගතන්ති දිට්ඨිතණ්හා. සඤ්ඤාගතාදීසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිසඤ්ඤා එව හෙත්ථ සඤ්ඤාගතං, දිට්ඨිනිස්සිතමානොයෙව දිට්ඨිමඤ්ඤිතමෙව වා මඤ්ඤිතං, දිට්ඨිපපඤ්චොව පපඤ්චිතං, දිට්ඨුපාදානමෙව උපාදානං, දිට්ඨියා විරූපං පටිසරණභාවොයෙව විප්පටිසාරො නාමාති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච දිට්ඨිග්ගහණෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො, දිට්ඨිනිරොධගාමිනිපටිපදාගහණෙන සොතාපත්තිමග්ගො ගහිතොති.

54. In the first sutta of the sixth chapter, 'on the undeclared points' means on topics not spoken of by way of being one-sided, and so on. 'Tathāgata' means a being. 'This is a view-held thing' means this is merely a wrong view; there is no such thing as a being grasped by that view. 'The path' means the Noble Path. 'He does not waver' means he does not tremble due to view. The same method applies to the remaining phrases. 'Gone to craving' means craving associated with view. The same method applies to 'gone to perception' and so on. Here, 'gone to perception' is indeed perception associated with view; 'what is conceived' is either conceit dependent on view or what is conceived by view; 'what is proliferated' is the proliferation that is view; 'clinging' is the clinging to views; and remorse is to be understood as the state of perversely resorting to a view. Here, by the taking of 'view', the sixty-two views are taken, and by the taking of 'the path leading to the cessation of views', the path of stream-entry is taken.

2. පුරිසගතිසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Sutta on the Courses of a Person

55. දුතියෙ පුරිසගතියොති පුරිසස්ස ඤාණගතියො. අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අපච්චයනිබ්බානං. නො චස්සාති අතීතෙ අත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං නො චෙ අභවිස්ස. නො ච මෙ සියාති එතරහි මෙ අයං අත්තභාවො න සියා. න භවිස්සතීති එතරහි මෙ අනාගතත්තභාවනිබ්බත්තකං කම්මං න භවිස්සති. න ච මෙ භවිස්සතීති අනාගතෙ මෙ අත්තභාවො න භවිස්සති. යදත්ථි යං භූතන්ති යං අත්ථි යං භූතං පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධපඤ්චකං. තං පජහාමීති උපෙක්ඛං පටිලභතීති තං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහාමීති විපස්සනුපෙක්ඛං පටිලභති. භවෙ න රජ්ජතීති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ තණ්හාදිට්ඨීහි න රජ්ජති. සම්භවෙ න රජ්ජතීති අනාගතෙපි තථෙව න රජ්ජති. අත්ථුත්තරි පදං සන්තන්ති උත්තරි සන්තං නිබ්බානපදං නාම අත්ථි. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති තං සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. න සබ්බෙන සබ්බන්ති එකච්චානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා සච්චපටිච්ඡාදකස්ස තමස්ස සබ්බසො අවිද්ධංසිතත්තා න සබ්බාකාරෙන සබ්බං. හඤ්ඤමානෙති සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා මුට්ඨිකාය කොට්ටියමානෙ. අන්තරාපරිනිබ්බායීති උපපත්තිසමනන්තරතො පට්ඨාය ආයුනො වෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා එත්ථන්තරෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො හොති. අනුපහච්ච තලන්ති ආකාසතලං අනුපහච්ච අනතික්කමිත්වා[Pg.173], භූමිං අප්පත්වා ආකාසෙයෙව නිබ්බායෙය්‍යාති ඉමාහි තීහි උපමාහි තයො අන්තරාපරිනිබ්බායී දස්සිතා.

55. In the second sutta, 'the courses of a person' means the courses of a person’s knowledge. 'Final Nibbāna without clinging' means Nibbāna without a cause. 'If it were not so' means: if in a past life the kamma that produces existence had not been. 'It would not be for me' means in this present time, this existence would not be for me. 'It will not be' means in this present time, the kamma that produces a future existence will not be. 'And it will not be for me' means in the future, there will be no existence for me. 'What is, what has come to be' means the present five aggregates that exist and have come to be. 'Thinking, "I will abandon that," he attains equanimity' means, regarding those aggregates, by abandoning passionate desire, he attains the equanimity of insight. 'He is not attached to existence' means he is not attached to the past five aggregates through craving and views. 'He is not attached to becoming' means in the same way, he is not attached to the future five aggregates either. 'There is a further, peaceful state' means there exists the state to be attained called Nibbāna, which is supremely peaceful. 'He sees with right wisdom' means he sees it well with the wisdom of the path together with the wisdom of insight. 'Not entirely everything' means because some defilements are not abandoned and because the delusion that conceals the truth is not entirely destroyed, the whole is not realized in every way. 'Being struck' means being seized with tongs and beaten with a hammer. 'One who attains final Nibbāna in the interval' means, starting from immediately after rebirth, without passing the middle of the lifespan, he is extinguished within that interval by the final extinguishing of defilements. 'Without striking the surface' means without passing the sky-surface and without reaching the ground, one would be extinguished in the sky itself. By these three similes, the three types of those who attain final Nibbāna in the interval are shown.

උපහච්චපරිනිබ්බායීති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පච්ඡිමකොටිං අප්පත්වා පරිනිබ්බුතො හොති. උපහච්ච තලන්ති ජලමානා ගන්ත්වා ආකාසතලං අතික්කමිත්වා පථවීතලං වා උපහනිත්වා පථවියං පතිතමත්තාව නිබ්බායෙය්‍ය. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බායීති සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී. ගච්ඡන්ති නිරාරක්ඛං අරඤ්ඤං. දායන්ති සාරක්ඛං අභයත්ථාය දින්නං අරඤ්ඤං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියපුග්ගලාව කථිතාති.

'One who attains final Nibbāna upon reaching' means one who, having passed the middle of the lifespan but without reaching the final limit, is extinguished. 'Having struck a surface' means, going while blazing, having passed the sky-surface and having struck the earth-surface, it would be extinguished just upon falling to the earth. 'One who attains final Nibbāna without exertion' is so called because, having exhausted the defilements without exertion and without effort, one attains final Nibbāna. 'One who attains final Nibbāna with exertion' is so called because, having exhausted the defilements with exertion and with effort, one attains final Nibbāna. '`Gaccha`' means an unprotected wilderness. '`Dāya`' means a protected wilderness given for the sake of safety. The rest here has a clear meaning. In this sutta, only noble individuals are discussed.

3. තිස්සබ්‍රහ්මාසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Tissa Brahmā Sutta

56. තතියෙ භික්ඛුනියොති මහාපජාපතියා පරිවාරා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො. විමුත්තාති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තා. අනුපාදිසෙසාති උපාදානසෙසං අට්ඨපෙත්වා පඤ්චහි විමුත්තීහි අනවසෙසාහිපි විමුත්තා. සඋපාදිසෙසෙ වා සඋපාදිසෙසොති සඋපාදානසෙසෙ පුග්ගලෙ ‘‘සඋපාදානසෙසො අය’’න්ති. ඉතරස්මිම්පි එසෙව නයො. තිස්සොති ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකබ්‍රහ්මා. අනුලොමිකානීති පටිපත්තියා අනුලොමානි විවිත්තානි අන්තිමපරියන්තිමානි. ඉන්ද්‍රියානීති සද්ධාදීනි විපස්සනින්ද්‍රියානි. සමන්නානයමානොති සමන්නාහාරෙ ඨපයමානො. න හි පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සත්තමස්ස පුග්ගලස්ස දස්සනත්ථං. සත්තමො හි සද්ධානුසාරිපුග්ගලො න දස්සිතො. අථ භගවා බලවවිපස්සකවසෙන තං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති සබ්බෙසං නිච්චනිමිත්තාදීනං. අනිමිත්තන්ති බලවවිපස්සනාසමාධිං.

56. In the third sutta, 'bhikkhunīs' refers to the five hundred bhikkhunīs in Mahāpajāpatī's retinue. 'Liberated' means liberated by the five liberations. 'Without residue' means liberated by the five liberations without remainder, having not left a residue of clinging. 'With residue' means, regarding a person with a residue of clinging, it is the knowledge, 'This one has a residue of clinging.' The same method applies to the other case. 'Tissa' is the Brahmā who was the Elder's co-resident disciple. 'Conducive' means conducive to the practice, secluded, and ultimate. 'Faculties' refers to the insight faculties, beginning with faith. 'Applying' means placing them in a state of balance. Why was the passage beginning 'But not for you...' introduced? It was introduced to show the seventh person. For the seventh person, the faith-follower, had not been shown. Then the Blessed One, demonstrating him by way of strong insight, spoke thus. Therein, 'of all signs' refers to all signs of permanence and so on. 'The signless' refers to the concentration of strong insight.

4. සීහසෙනාපතිසුත්තවණ්ණනා

4. Commentary on the Sīha the General Sutta

57. චතුත්ථෙ මච්ඡරීති පඤ්චමච්ඡෙරයුත්තො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරියො, පරෙසං දිය්‍යමානම්පි වාරෙති. අනුප්පදානරතොති පුනප්පුනං දානං දදමානොව රමති. අනුකම්පන්තාති ‘‘කො අජ්ජ අම්හෙහි අනුග්ගහෙතබ්බො, කස්ස දෙය්‍යධම්මං වා පටිග්ගණ්හෙය්‍යාම, ධම්මං වා දෙසෙය්‍යාමා’’ති එවං චිත්තෙන අනුකම්පමානා.

57. In the fourth sutta, 'stingy' refers to one endowed with the five kinds of stinginess. 'Miserly' means obstinately stingy, preventing even what is being given to others. 'Delighting in giving' means one who delights in giving again and again. 'Compassionate' means being compassionate in mind, thinking: 'Who today should be helped by us? Whose suitable gift should we accept, or to whom should we teach the Dhamma?'

5. අරක්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Arakkheyya Sutta

58. පඤ්චමෙ [Pg.174] නිමිත්තන්ති ධම්මනිමිත්තම්පි පුග්ගලනිමිත්තම්පි. අයඤ්හි අත්තනා දෙසිතධම්මෙ එකපදම්පි දුරක්ඛාතං අනිය්‍යානිකං අපස්සන්තො ධම්මනිමිත්තං න සමනුපස්සති, ‘‘දුරක්ඛාතො තයා ධම්මො න ස්වාක්ඛාතො’’ති උට්ඨහිත්වා පටිප්ඵරන්තං එකං පුග්ගලම්පි අපස්සන්තො පුග්ගලනිමිත්තං න සමනුපස්සති නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානානෙව.

58. In the fifth sutta, 'sign' refers to both the sign of the Dhamma and the sign of a person. For He, not seeing even a single word in the Dhamma taught by himself as poorly explained or not leading to deliverance, does not perceive the sign of the Dhamma. Not seeing even one person rising up and objecting, 'The Dhamma was poorly taught by you, not well-proclaimed,' He is said not to perceive the sign of a person. The same method applies to the remaining two cases. The sixth and seventh suttas are straightforward.

8. පචලායමානසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Pacalāyamāna Sutta

61. අට්ඨමෙ පචලායමානොති තං ගාමං උපනිස්සාය එකස්මිං වනසණ්ඩෙ සමණධම්මං කරොන්තො සත්තාහං චඞ්කමනවීරියෙන නිම්මථිතත්තා කිලන්තගත්තො චඞ්කමනකොටියං පචලායමානො නිසින්නො හොති. පචලායසි නොති නිද්දායසි නු. අනුමජ්ජිත්වාති පරිමජ්ජිත්වා. ආලොකසඤ්ඤන්ති මිද්ධවිනොදනආලොකසඤ්ඤං. දිවාසඤ්ඤන්ති දිවාතිසඤ්ඤං. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං රත්තිම්පි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා ච තෙ රත්තිං ආලොකසඤ්ඤා අධිට්ඨිතා, තථා නං දිවාපි අධිට්ඨහෙය්‍යාසි. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථාය සහොභාසං. පච්ඡාපුරෙසඤ්ඤීති පුරතො ච පච්ඡතො ච අභිහරණසඤ්ඤාය සඤ්ඤාවා. අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහීති බහි අවික්ඛිත්තෙහි අන්තො අනුපවිට්ඨෙහෙව පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. එත්තකෙන ඨානෙන භගවා ථෙරස්ස මිද්ධවිනොදනකම්මට්ඨානං කථෙසි. සොණ්ඩන්ති මානසොණ්ඩං. කිච්චකරණීයානීති එත්ථ අවස්සං කත්තබ්බානි කිච්චානි, ඉතරානි කරණීයානි. මඞ්කුභාවොති නිත්තෙජතා දොමනස්සතා. එත්තකෙන ඨානෙන සත්ථාරා ථෙරස්ස භික්ඛාචාරවත්තං කථිතං.

61. In the eighth sutta, 'nodding off' means: relying on that village and practicing the ascetic's duties in a certain forest grove, for seven days, because of being worn out by the effort of walking meditation, with a weary body, he is seated at the end of the walking path, nodding off. 'Are you nodding off?' means 'Are you sleeping?' 'Having rubbed' means having stroked. 'Perception of light' means the perception of light for dispelling drowsiness. 'Perception of daytime' means the perception of day. 'As by day, so by night' means: just as the perception of light is established by day, so you should establish it at night. 'As by night, so by day' means: and just as the perception of light is established by you at night, so you should establish it by day. 'Radiant' means accompanied by brightness, for the purpose of the knowledge of the divine eye. 'Perceiving before and after' means one who has perception by means of the perception of attending forwards and backwards. 'With faculties gone within' means with the five faculties not scattered outside, but indeed having entered within. 'The pleasure of drowsiness' means the pleasure of sleep. By this much, the Blessed One taught the Elder the meditation subject for dispelling drowsiness. 'Trunk' means the trunk of conceit. 'Duties and obligations' means: herein, things that must certainly be done are 'duties' (kiccāni); the others are 'obligations' (karaṇīyāni). 'Dejection' means lack of energy and displeasure. By this much, the Teacher explained to the Elder the observances of the alms-round.

ඉදානි භස්සෙ පරියන්තකාරිතාය සමාදපෙතුං තස්මාතිහාතිආදිමාහ. තත්ථ විග්ගාහිකකථන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තා විග්ගාහිකකථා. නාහං මොග්ගල්ලානාතිආදි පාපමිත්තසංසග්ගවිවජ්ජනත්ථං වුත්තං. කිත්තාවතා නු ඛොති කිත්තකෙන නු ඛො. තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොතීති තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ තං ආරම්මණං කත්වා විමුත්තචිත්තතාය [Pg.175] තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො නාම සංඛිත්තෙන කිත්තාවතා හොති. යාය පටිපත්තියා තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තො හොති, තමෙව ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො පුබ්බභාගපටිපදං සංඛිත්තෙන දෙසෙථාති පුච්ඡති. අච්චන්තනිට්ඨොති ඛයවයසඞ්ඛාතං අන්තං අතීතාති අච්චන්තා, අච්චන්තා නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො, එකන්තනිට්ඨො සතතනිට්ඨොති අත්ථො. අච්චන්තයොගක්ඛෙමීති අච්චන්තං යොගක්ඛෙමී, නිච්චයොගක්ඛෙමීති අත්ථො. අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරීති අච්චන්තං බ්‍රහ්මචාරී, නිච්චබ්‍රහ්මචාරීති අත්ථො. අච්චන්තං පරියොසානමස්සාති පුරිමනයෙනෙව අච්චන්තපරියොසානො. සෙට්ඨො දෙවමනුස්සානන්ති දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සෙට්ඨො උත්තමො. එවරූපො භික්ඛු කිත්තාවතා හොති, සඞ්ඛෙපෙනෙව තස්ස පටිපත්තිං කථෙථාති යාචති.

Now, to get him to undertake making a limit in speech, the passage beginning 'Therefore...' was spoken. Therein, 'contentious talk' refers to contentious talk that proceeds by way of statements like, 'You do not understand this Dhamma and Vinaya,' and so on. The passage beginning, 'I am not, Moggallāna...' was spoken for the purpose of avoiding association with bad friends. 'To what extent, pray?' means 'by what measure, pray?' The phrase 'is liberated by the destruction of craving' means: by what measure, in brief, is one called 'liberated by the destruction of craving' on account of a mind liberated by taking as its object Nibbāna, the destruction of craving? He asks: 'By what practice does one become liberated through the destruction of craving? Please explain to me in brief that preliminary practice of a bhikkhu whose taints are destroyed.' 'Utterly perfected' means: 'utterly' (accanta) because it has gone beyond the end (anta) designated as destruction and passing away; one is 'utterly perfected' (accantaniṭṭho) because one has an utter perfection (accantā niṭṭhā); the meaning is completely perfected, perpetually perfected. 'Utterly secure from bondage' means utterly secure from bondage; the meaning is always secure from bondage. 'Utterly living the holy life' means utterly living the holy life; the meaning is always living the holy life. One is 'utterly consummated' (accantapariyosāno) by the same method as before, because one has an utter consummation (accantaṃ pariyosānaṃ). 'Foremost among devas and humans' means the best, the highest of devas and humans. He requests: 'By what measure does such a bhikkhu come to be? Please explain his practice to me in brief.'

සබ්බෙ ධම්මා නාලං අභිනිවෙසායාති එත්ථ සබ්බෙ ධම්මා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙ සබ්බෙපි තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසාය නාලං න පරියත්තා න සමත්තා න යුත්තා. කස්මා? ගහිතාකාරෙන අතිට්ඨනතො. තෙ හි නිච්චා සුඛා අත්තාති ගහිතාපි අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තාව සම්පජ්ජන්ති. තස්මා නාලං අභිනිවෙසාය. අභිජානාතීති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානාති. පරිජානාතීති තථෙව තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. යංකිඤ්චි වෙදනන්ති අන්තමසො පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං යංකිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි වෙදනං අනුභවති. ඉමිනා භගවා ථෙරස්ස වෙදනාවසෙන ච විනිවට්ටෙත්වා අරූපපරිග්ගහං දස්සෙසි.

Regarding the phrase 'All phenomena are not fit for clinging': Here, 'all phenomena' means the five aggregates, the twelve sense bases, and the eighteen elements. All of these are not fit, not sufficient, not complete, and not suitable for clinging by way of craving and wrong view. Why? Because they do not remain in the way they are grasped. For even when they are grasped as permanent, pleasant, and self, they turn out to be only impermanent, suffering, and non-self. Therefore, they are not fit for clinging. 'He knows directly' means he knows directly through the full understanding of what is known that 'it is impermanent, suffering, non-self'. 'He fully understands' means he fully understands in the same way through the full understanding by investigation. 'Whatever feeling' means he experiences whatever slight feeling, even down to that associated with the five sense-consciousnesses. By this, the Blessed One, having caused the Elder to turn away by way of feeling, showed the comprehension of immaterial phenomena.

අනිච්චානුපස්සීති අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. විරාගානුපස්සීති එත්ථ ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ සඞ්ඛාරානං ඛයං ඛයතො පස්සනා විපස්සනාපි, අච්චන්තවිරාගං නිබ්බානං විරාගතො දස්සනමග්ගඤාණම්පි විරාගානුපස්සනා. තදුභයසමඞ්ගිපුග්ගලො විරාගානුපස්සී නාම. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘විරාගානුපස්සී’’ති, විරාගතො අනුපස්සන්තොති අත්ථො. නිරොධානුපස්සිම්හිපි එසෙව නයො. නිරොධොපි හි ඛයනිරොධො අච්චන්තනිරොධොති දුවිධොයෙව. පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථ පටිනිස්සග්ගො වුච්චති වොස්සග්ගො. සො ච පරිච්චාගවොස්සග්ගො පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති දුවිධො හොති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනා. සා හි තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච වොස්සජති. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති මග්ගො. සො හි නිබ්බානං ආරම්මණතො පක්ඛන්දති. ද්වීහිපි වා කාරණෙහි සො වොස්සග්ගොයෙව, සමුච්ඡෙදවසෙන ඛන්ධානං කිලෙසානඤ්ච වොස්සජනතො නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දනතො. තස්මා [Pg.176] කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. නිරොධාය නිබ්බානධාතුයා චිත්තං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති උභයම්පෙතං මග්ගෙ සමෙති. තදුභයසමඞ්ගී පුග්ගලො ඉමාය පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතත්තා පටිනිස්සග්ගානුපස්සී නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති කිඤ්චි එකම්පි සඞ්ඛාරගතං තණ්හාවසෙන න උපාදියති න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අග්ගණ්හන්තො තණ්හාපරිතස්සනාය න පරිතස්සති. පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතීති සයමෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. ඛීණා ජාතීතිආදිනා පනස්ස පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා. ඉති භගවා සංඛිත්තෙන ඛීණාසවස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදං පුච්ඡිතො සංඛිත්තෙනෙව කථෙසි. ඉදං පන සුත්තං ථෙරස්ස ඔවාදොපි අහොසි විපස්සනාපි. සො ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති.

‘Contemplating impermanence’ means one who contemplates as impermanent. Regarding ‘contemplating dispassion’: Here, there are two kinds of dispassion: dispassion as destruction and absolute dispassion. Therein, both the seeing, which is insight, of the destruction of formations as destruction, and the path-knowledge that sees Nibbāna, the absolute dispassion, as dispassion, is the contemplation of dispassion. A person endowed with both is called one who contemplates dispassion. With reference to this, it is said, ‘one who contemplates dispassion,’ meaning one who contemplates as dispassion. The same method applies to ‘one who contemplates cessation.’ For cessation is also twofold: cessation as destruction and absolute cessation. Regarding ‘one who contemplates relinquishment’: Here, relinquishment is called letting go (vossagga). And it is twofold: letting go by abandoning (pariccāgavossagga) and letting go by plunging into (pakkhandanavossagga). Herein, letting go by abandoning is insight (vipassanā). For it lets go of both defilements and aggregates by way of substitution. Letting go by plunging into is the path. For it plunges into Nibbāna as its object. Or, it is called letting go for two reasons: because of letting go of aggregates and defilements by way of cutting off, and because of plunging into Nibbāna. Therefore, because it abandons defilements and aggregates, it is letting go by abandoning. Because the mind plunges into the Nibbāna-element for the sake of cessation, it is letting go by plunging into. Both of these come together in the path. A person endowed with both, being furnished with this contemplation of relinquishment, is called one who contemplates relinquishment. With reference to this, it is said. ‘He does not cling to anything in the world’ means: he does not cling to, does not grasp, does not misapprehend even a single conditioned thing by way of craving. ‘Not clinging, he is not agitated’ means: not grasping, he is not agitated with the agitation of craving. ‘He is personally fully extinguished’ means: he himself is fully extinguished with the full extinguishment of defilements. By ‘Destroyed is birth,’ etc., his reviewing knowledge is shown. Thus, the Blessed One, having been asked in brief about the preliminary practice of one whose cankers are destroyed, spoke in brief. Moreover, this discourse was both an exhortation and insight for the Elder. He, having developed insight in this very discourse, attained Arahantship.

9. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Discourse on Loving-Kindness

62. නවමෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථාති පුඤ්ඤානි කරොන්තා තෙසං මා භායිත්ථ. මෙත්තචිත්තං භාවෙසින්ති තිකචතුක්කජ්ඣානිකාය මෙත්තාය සම්පයුත්තං පණීතං කත්වා චිත්තං භාවෙසින්ති දස්සෙති. සංවට්ටමානෙ සුදාහන්ති සංවට්ටමානෙ සුදං අහං. සංවට්ටමානෙති ඣායමානෙ විපජ්ජමානෙ. ධම්මිකොති දසකුසලධම්මසමන්නාගතො. ධම්මරාජාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මෙන වා ලද්ධරජ්ජත්තා ධම්මරාජා. චාතුරන්තොති පුරත්ථිමසමුද්දාදීනං චතුන්නං සමුද්දානං වසෙන චාතුරන්තාය පථවියා ඉස්සරො. විජිතාවීති විජිතසඞ්ගාමො. ජනපදො තස්මිං ථාවරියං ථිරභාවං පත්තොති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්සං. සූරාති අභීරුනො. වීරඞ්ගරූපාති වීරානං අඞ්ගං වීරඞ්ගං, වීරියස්සෙතං නාමං. වීරඞ්ගරූපමෙතෙසන්ති වීරඞ්ගරූපා. වීරියජාතිකා වීරියසභාවා වීරියමයා විය අකිලාසුනො දිවසම්පි යුජ්ඣන්තා න කිලමන්තීති වුත්තං හොති. සාගරපරියන්තන්ති චක්කවාළපබ්බතං සීමං කත්වා ඨිතසමුද්දපරියන්තං. අදණ්ඩෙනාති ධනදණ්ඩෙනපි ඡෙජ්ජභෙජ්ජානුසාසනෙන සත්ථදණ්ඩෙනපි විනායෙව. අසත්ථෙනාති එකතොධාරාදිනා පරවිහෙඨනසත්ථෙනපි විනායෙව. ධම්මෙන අභිවිජියාති එහි ඛො, මහාරාජාති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා ධම්මෙනෙව වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිවිජිනිත්වා.

62. In the ninth sutta: ‘Monks, do not fear merit’ means: while making merit, do not fear it. ‘I developed a mind of loving-kindness’ shows: ‘I developed the mind, having made it refined and associated with the loving-kindness of the three-fold and four-fold jhānic systems.’ The phrase `Saṃvaṭṭamāne sudāhaṃ` should be parsed as `saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ`. `Saṃvaṭṭamāne` means when it is burning up, when it is perishing. ‘Righteous’ means endowed with the ten wholesome courses of action. ‘King of Dhamma’ is a synonym for that very word. Or, because he obtained kingship by the Dhamma, he is a King of Dhamma. ‘Whose domain has four ends’ means ruler of the earth that has four ends, by way of the four oceans beginning with the eastern ocean. ‘Victorious’ means one who has won the battle. Because the country under him attained stability and firmness, he is called `janapadatthāvariyappatto`. ‘Over a thousand’ means more than a thousand. ‘Heroes’ means fearless ones. Regarding ‘of heroic form’: the limb (aṅga) of heroes is vīraṅga; this is a name for energy (vīriya). They have heroic form (vīraṅgarūpa), thus they are vīraṅgarūpā. It is said that they are of an energetic nature, have a nature of energy, are as if made of energy, are untiring, and do not become fatigued even when fighting for a whole day. ‘Ocean-bounded’ means bounded by the ocean which stands having the Cakkavāḷa mountain range as its boundary. ‘Without a rod’ means without the rod of wealth, and without the rod of weapons, which is an instruction involving cutting and breaking. ‘Without a sword’ means without even a weapon for harming others, such as a single-edged sword. ‘Having conquered by Dhamma’ means: having conquered the earth in the aforesaid manner only by the Dhamma beginning with ‘Living beings should not be killed,’ with his arrival accepted by rival kings saying, ‘Come, great king!’.

සුඛෙසිනොති [Pg.177] සුඛපරියෙසකෙ සත්තෙ ආමන්තෙති. සුඤ්ඤබ්‍රහ්මූපගොති සුඤ්ඤබ්‍රහ්මවිමානූපගො. පථවිං ඉමන්ති ඉමං සාගරපරියන්තං මහාපථවිං. අසාහසෙනාති න සාහසිකකම්මෙන. සමෙන මනුසාසිතන්ති සමෙන කම්මෙන අනුසාසිං. තෙහි එතං සුදෙසිතන්ති තෙහි සඞ්ගාහකෙහි මහාකාරුණිකෙහි බුද්ධෙහි එතං එත්තකං ඨානං සුදෙසිතං සුකථිතං. පථබ්‍යොති පුථවිසාමිකො.

‘Seekers of happiness’ means: he addresses beings who are seekers of happiness. ‘Gone to the empty Brahma-world’ means one who has gone to the empty Brahma-mansion. ‘This earth’ means this great earth bounded by the ocean. ‘Without violence’ means not by a violent action. ‘I ruled with fairness’ means ‘I instructed with a fair action.’ ‘This was well-taught by them’ means: this much of a topic was well-taught, well-spoken by those Buddhas who are inclusive and greatly compassionate. ‘Of the earth’ means lord of the earth.

10. භරියාසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Bhariyā Sutta

63. දසමෙ කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙති කෙවට්ටානං මච්ඡපච්ඡිං ඔතාරෙත්වා ඨිතට්ඨානෙ ජාලෙ වා උදකතො උක්ඛිත්තමත්තෙ මච්ඡග්ගාහකානං මහාසද්දො හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සුජාතාති විසාඛාය කනිට්ඨා. සා නෙව සස්සුං ආදියතීති සස්සුයා කත්තබ්බවත්තං නාම අත්ථි, තං න කරොති, සස්සූතිපි නං න ගණෙති. න සසුරං ආදියතීති වචනං න ගණ්හාති. එවං අනාදරතායපි අග්ගහණෙනපි න ආදියති නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එවං අනාථපිණ්ඩිකො සුණිසාය ආචාරං ගහෙත්වා සත්ථු පුරතො නිසීදි. සාපි සුජාතා ‘‘කිං නු ඛො අයං සෙට්ඨි දසබලස්ස සන්තිකෙ මය්හං ගුණං කථෙස්සති උදාහු අගුණ’’න්ති ගන්ත්වා අවිදූරෙ සද්දං සුණන්තී අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා එහි සුජාතෙති ආමන්තෙසි.

63. In the tenth sutta, ‘Like fishermen, I think, at the plundering of fish,’ refers to the great noise made by those taking the fish, either in the place where the fishermen have set down their fish-baskets, or just as the net is lifted from the water; this was said in reference to that. Sujātā was Visākhā’s younger sister. ‘She does not heed her mother-in-law’ means that there is a duty to be performed towards the mother-in-law, but she does not do it, nor does she regard her as a mother-in-law. ‘She does not heed her father-in-law’ means she does not take his words. Thus, due to her disrespect and non-acceptance, she is called ‘not heeding’. The same principle applies to the rest. Thus Anāthapiṇḍika, having taken up his daughter-in-law’s conduct, sat before the Teacher. Sujātā, too, thinking, ‘I wonder, will this merchant speak of my virtues or faults in the presence of the Ten-Powered One?’ went and stood nearby, listening to the sound. Then the Teacher addressed her, ‘Come, Sujātā.’

අහිතානුකම්පිනීති න හිතානුකම්පිනී. අඤ්ඤෙසූති පරපුරිසෙසු. අතිමඤ්ඤතෙති ඔමානාති මානවසෙන අතිමඤ්ඤති. ධනෙන කීතස්සාති ධනෙන කීතා අස්ස. වධාය උස්සුකා වධිතුං උස්සුක්කමාපන්නා. යං ඉත්ථියා වින්දති සාමිකො ධනන්ති ඉත්ථියා සාමිකො යං ධනං ලභති. අප්පම්පි තස්ස අපහාතුමිච්ඡතීති ථොකතොපි අස්ස හරිතුං ඉච්ඡති, උද්ධනෙ ආරොපිතඋක්ඛලියං පක්ඛිපිතබ්බතණ්ඩුලතොපි ථොකං හරිතුමෙව වායමති. අලසාති නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව හොති. ඵරුසාති ඛරා. දුරුත්තවාදිනීති දුබ්භාසිතභාසිනී, කක්ඛළං වාළකථමෙව කථෙති. උට්ඨායකානං අභිභුය්‍ය වත්තතීති එත්ථ උට්ඨායකානන්ති බහුවචනවසෙන විරියුට්ඨානසම්පන්නො සාමිකො වුත්තො, තස්ස තං උට්ඨානසම්පත්තිං අභිභවිත්වා හෙට්ඨා කත්වා වත්තති. පමොදතීති ආමොදිතපමොදිතා හොති[Pg.178]. කොලෙය්‍යකාති කුලසම්පන්නා. පතිබ්බතාති පතිදෙවතා. වධදණ්ඩතජ්ජිතාති දණ්ඩකං ගහෙත්වා වධෙන තජ්ජිතා, ‘‘ඝාතෙස්සාමි න’’න්ති වුත්තා. දාසීසමන්ති සාමිකස්ස වත්තපූරිකා දාසීති මං භගවා ධාරෙතූති වත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි.

‘Not compassionate towards what is beneficial’ means she is not compassionate towards what is beneficial. ‘Among others’ means among other men. ‘She looks down upon’ means she despises by way of contempt and conceit. ‘Bought with wealth’ means she was bought with wealth. ‘Eager for killing’ means she is intent on killing. ‘Whatever wealth the husband finds for the woman’ means whatever wealth the woman's husband obtains. ‘She wishes to take even a little from it’ means she desires to take even a small amount from it; she strives to take even a little, even from the rice to be put into a pot placed on a stove. ‘Lazy’ means she remains seated where she is seated and stands where she is standing. ‘Harsh’ means rough. ‘She speaks rude words’ means she speaks evil speech, uttering only harsh and cruel speech. ‘She acts by overpowering the industrious’—here, by ‘the industrious’ (in the plural form), the husband, who is endowed with energy and exertion, is meant; she acts by overpowering and subjugating his endowment with exertion. ‘She delights’ means she is joyful and exceedingly happy. ‘Of good lineage’ means endowed with good family. ‘A devoted wife’ means one for whom her husband is her deity. ‘Threatened with punishment and death’ means threatened with a stick and with killing, being told, ‘I will kill you.’ ‘Like a female slave’ means: ‘May the Blessed One regard me as a female slave who fulfills her husband’s duties.’ Having said this, she became established in the refuges.

11. කොධනසුත්තවණ්ණනා

11. Commentary on the Kodhana Sutta.

64. එකාදසමෙ සපත්තකන්තාති සපත්තානං වෙරීනං කන්තා පියා තෙහි ඉච්ඡිතපත්ථිතා. සපත්තකරණාති සපත්තානං වෙරීනං අත්ථකරණා. කොධපරෙතොති කොධානුගතො. පචුරත්ථතායාති බහුඅත්ථතාය බහුහිතතාය. අනත්ථම්පීති අවුද්ධිම්පි. අත්ථො මෙ ගහිතොති වුඩ්ඪි මෙ ගහිතා.

64. In the eleventh [sutta], ‘dear to rivals’ means dear and beloved to enemies, to rivals, desired and wished for by them. ‘Doing things for rivals’ means doing things for the benefit of enemies, of rivals. ‘Possessed by anger’ means followed by anger. ‘For the sake of abundance’ means for the sake of much benefit, for the sake of much welfare. ‘Even harm’ means even non-growth. ‘Benefit has been grasped by me’ means growth has been grasped by me.

අථො අත්ථං ගහෙත්වානාති අථො වුද්ධිං ගහෙත්වා. අනත්ථං අධිපජ්ජතීති අනත්ථො මෙ ගහිතොති සල්ලක්ඛෙති. වධං කත්වානාති පාණාතිපාතකම්මං කත්වා. කොධසම්මදසම්මත්තොති කොධමදෙන මත්තො, ආදින්නගහිතපරාමට්ඨොති අත්ථො. ආයසක්‍යන්ති අයසභාවං, අයසො නියසො හොතීති අත්ථො. අන්තරතො ජාතන්ති අබ්භන්තරෙ උප්පන්නං. අත්ථං න ජානාතීති වුද්ධිඅත්ථං න ජානාති. ධම්මං න පස්සතීති සමථවිපස්සනාධම්මං න පස්සති. අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරං තමං බහලතමං. සහතෙති අභිභවති.

‘Then, having grasped benefit’ means then, having grasped growth. ‘He attains harm’ means he perceives, ‘Harm has been grasped by me.’ ‘Having done killing’ means having performed the act of destroying life. ‘Intoxicated by the intoxication of anger’ means intoxicated by the madness of anger; the meaning is ‘seized, grasped, and wrongly held’. ‘To disgrace’ means the state of disgrace; the meaning is: he becomes disgraced. ‘Born from within’ means arisen internally. ‘Does not know the benefit’ means does not know the benefit of growth. ‘Does not see the Dhamma’ means does not see the Dhamma of serenity and insight. ‘Blinding darkness’ means the thick darkness that causes the state of blindness. ‘It crushes’ means it overwhelms.

දුම්මඞ්කුයන්ති දුම්මඞ්කුභාවං නිත්තෙජතං දුබ්බණ්ණමුඛතං. යතො පතායතීති යදා නිබ්බත්තති. න වාචො හොති ගාරවොති වචනස්සපි ගරුභාවො න හොති. න දීපං හොති කිඤ්චනන්ති කාචි පතිට්ඨා නාම න හොති. තපනීයානීති තාපජනකානි. ධම්මෙහීති සමථවිපස්සනාධම්මෙහි. ආරකාති දූරෙ. බ්‍රාහ්මණන්ති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණං. යාය මාතු භතොති යාය මාතරා භතො පොසිතො. පාණදදිං සන්තින්ති ජීවිතදායිකං සමානං. හන්ති කුද්ධො පුථුත්තානන්ති කුද්ධො පුග්ගලො පුථු නානාකාරණෙහි අත්තානං හන්ති. නානාරූපෙසු මුච්ඡිතොති නානාරම්මණෙසු අධිමුච්ඡිතො හුත්වා. රජ්ජුයා බජ්ඣ මීයන්තීති රජ්ජුයා බන්ධිත්වා මරන්ති. පබ්බතාමපි කන්දරෙති පබ්බතකන්දරෙපි පතිත්වා මරන්ති.

‘Sullenness’ means the state of being sullen, without luster, with an ugly-colored face. ‘When it arises’ means when it is produced. ‘There is no respect for speech’ means there is no weightiness even of speech. ‘There is no island whatsoever’ means there is no support whatsoever. ‘Those that cause torment’ means those that generate torment. ‘From the dhammas’ means from the dhammas of serenity and insight. ‘Far away’ means far. ‘The Brahmin’ means the Brahmin whose cankers are destroyed. ‘He who was supported by his mother’ means he who was supported and nourished by his mother. ‘The one who gave life’ means being a giver of life. ‘The angry one harms oneself in many ways’ means an angry person harms themselves for various different reasons. ‘Infatuated with various forms’ means having become utterly infatuated with various sense-objects. ‘Being bound by a rope, they die’ means they die having been bound by a rope. ‘Even from a mountain into a chasm’ means they die having fallen even into a mountain chasm.

භූනහච්චානීති [Pg.179] හතවුද්ධීනි. ඉතායන්ති ඉති අයං. තං දමෙන සමුච්ඡින්දෙති තං කොධං දමෙන ඡින්දෙය්‍ය. කතරෙන දමෙනාති? පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියාති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව විපස්සනාසම්පයුත්තෙන කායිකචෙතසිකවීරියෙන ච මග්ගසම්මාදිට්ඨියා ච. තථෙව ධම්මෙ සික්ඛෙථාති යථා අකුසලං සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, සමථවිපස්සනාධම්මෙපි තථෙව සික්ඛෙය්‍ය. මා නො දුම්මඞ්කුයං අහූති මා අම්හාකං දුම්මඞ්කුභාවො අහොසීති ඉමමත්ථං පත්ථයමානා. අනායාසාති අනුපායාසා. අනුස්සුකාති කත්ථචි උස්සුක්කං අනාපන්නා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

‘Destroyers of growth’ means those whose growth is destroyed. ‘Thus this’ is the word division of ‘itāyaṃ’. ‘One should cut it off with taming’ means one should cut off that anger with taming. With what taming? ‘With wisdom, energy, and view’ means with insight-wisdom, with bodily and mental energy associated with insight, and with the right view associated with the path. ‘Likewise, one should train in the Dhamma’ means just as one would cut off the unwholesome, so too should one train in the dhammas of serenity and insight. ‘May there not be sullenness for us’ means wishing for this meaning: ‘May the state of sullenness not be for us.’ ‘Without trouble’ means without distress. ‘Without anxiety’ means not having fallen into anxiety about anything. The rest is clear everywhere.

අබ්‍යාකතවග්ගො ඡට්ඨො.

The Sixth Chapter: The Undeclared.

7. මහාවග්ගො

7. The Great Chapter

1. හිරිඔත්තප්පසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the Hiriottappa Sutta

65. සත්තමස්ස පඨමෙ හතූපනිසොති හතඋපනිසො ඡින්නපච්චයො. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනා. නිබ්බිදාවිරාගොති බලවවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති අරහත්තවිමුත්ති ච පච්චවෙක්ඛණා ච.

65. In the first [sutta] of the seventh [vagga], ‘with cause destroyed’ means having a destroyed cause, a cut-off condition. ‘The knowledge and vision of things as they really are’ is nascent insight. ‘Disenchantment and dispassion’ is both strong insight and the path. ‘The knowledge and vision of liberation’ is the liberation of Arahantship and reviewing knowledge.

2. සත්තසූරියසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Satta Sūriya Sutta

66. දුතියෙ යස්මා අයං සත්තසූරියදෙසනා තෙජොසංවට්ටදස්සනවසෙන පවත්තා, තස්මා තයො සංවට්ටා, තිස්සො සංවට්ටසීමා, තීණි සංවට්ටමූලානී, තීණි කොලාහලානීති අයං තාව ආදිතොව ඉමස්ස සුත්තස්ස පුරෙචාරිකකථා වෙදිතබ්බා. සා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403) පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතාව. එතදවොචාති අනිච්චකම්මට්ඨානිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං අජ්ඣාසයෙන උපාදින්නකානං අනුපාදින්නකානං සඞ්ඛාරානං විපත්තිදස්සනත්ථං එතං ‘‘අනිච්චා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා’’තිආදිසත්තසූරියොපමසුත්තන්තං අවොච. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. සඞ්ඛාරාති උපාදින්නකඅනුපාදින්නකා සඞ්ඛාරධම්මා. අද්ධුවාති එවං අචිරට්ඨෙන න ධුවා. අනස්සාසිකාති [Pg.180] අසස්සතභාවෙන අස්සාසරහිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව.

66. In the second [sutta], because this teaching of the seven suns proceeds by way of showing the destruction by fire, therefore [there are] three destructions, three boundaries of destruction, three roots of destruction, and three commotions. This much should be known from the very beginning as the preliminary discourse of this sutta. That [preliminary discourse] has been elaborated in the Visuddhimagga in the exposition on the recollection of past lives. ‘He spoke this’ means: for the purpose of showing the destruction of conditioned things, whether appropriated or unappropriated, according to the disposition of the five hundred bhikkhus who had impermanence as their meditation subject, He spoke this Sutta of the Simile of the Seven Suns, beginning with, ‘Impermanent, O bhikkhus, are formations.’ Therein, ‘impermanent’ means they are impermanent in the sense of non-existence after having come to be. ‘Formations’ means conditioned phenomena, whether appropriated or unappropriated. ‘Not lasting’ means they are not lasting in the sense of being not for long. ‘Unreliable’ means they are devoid of solace due to being ungratifying. ‘It is indeed enough’ means it is indeed fitting.

අජ්ඣොගාළ්හොති උදකෙ අනුපවිට්ඨො. අච්චුග්ගතොති උදකපිට්ඨිතො උග්ගතො. දෙවො න වස්සතීති පඨමං තාව උපකප්පනමෙඝො නාම කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකමෙඝො හුත්වා වස්සති, තදා නික්ඛන්තබීජං න පුන ගෙහං පවිසති. තතො පට්ඨාය ධමකරණෙ නිරුද්ධං විය උදකං හොති, පුන එකබින්දුම්පි දෙවො න වස්සතීති උපමානධම්මකථාව පමාණං. විනස්සන්තෙ පන ලොකෙ පඨමං අවීචිතො පට්ඨාය තුච්ඡො හොති, තතො උට්ඨහිත්වා සත්තා මනුස්සලොකෙ ච තිරච්ඡානෙසු ච නිබ්බත්තන්ති. තිරච්ඡානෙසු නිබ්බත්තාපි පුත්තභාතිකෙසු මෙත්තං පටිලභිත්වා කාලකතා දෙවමනුස්සෙසු නිබ්බත්තන්ති. දෙවතා ආකාසෙන චරන්තියො ආරොචෙන්ති – ‘‘න ඉදං ඨානං සස්සතං න නිබද්ධං, මෙත්තං භාවෙථ, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං භාවෙථා’’ති. තෙ මෙත්තාදයො භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති.

‘Submerged’ means entered into the water. ‘Emerged’ means risen from the surface of the water. Regarding the phrase ‘The deva does not rain’: first, a cloud called the world-ending cloud, having become a single cloud, rains over a hundred thousand koṭis of world-systems. At that time, the scattered seed does not enter the house again. From then on, the water becomes as if stopped in a water-course, and again the deva does not rain even a single drop. This discourse on the simile is the authority. But when the world is perishing, it first becomes empty, starting from Avīci. Rising from there, beings are reborn in the human world and among animals. Even beings reborn among animals, having gained loving-kindness for their sons and brothers, when they die, are reborn among devas and humans. Deities traveling through the sky announce: ‘This place is not permanent, not fixed. Develop loving-kindness, compassion, gladness, and equanimity!’ They, having developed loving-kindness and so on, pass away from there and are reborn in the Brahma-world.

බීජගාමාති එත්ථ බීජගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානි. භූතගාමො නාම යංකිඤ්චි නික්ඛන්තමූලපණ්ණං හරිතකං. ඔසධිතිණවනප්පතයොති එත්ථ ඔසධීති ඔසධරුක්ඛා. තිණාති බහිසාරා තාලනාළිකෙරාදයො. වනප්පතයොති වනජෙට්ඨකරුක්ඛා. කුන්නදියොති ඨපෙත්වා පඤ්ච මහානදියො අවසෙසා නින්නගා. කුසොබ්භාති ඨපෙත්වා සත්ත මහාසරෙ අවසෙසා රහදාදයො. දුතියො සූරියොතිආදීසු දුතියසූරියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති. තතියකාලෙ එකො උදෙති, එකො අත්ථඞ්ගමෙති, එකො මජ්ඣෙ හොති. චතුත්ථකාලෙ චතුකුලිකෙ ගාමෙ චත්තාරො පිණ්ඩචාරිකා ද්වාරපටිපාටියා ඨිතා විය හොන්ති. පඤ්චමාදිකාලෙපි එසෙව නයො. පලුජ්ජන්තීති ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්ති. නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායති න මසීති චක්කවාළමහාපථවී සිනෙරුපබ්බතරාජා හිමවා චක්කවාළපබ්බතො ඡ කාමසග්ගා පඨමජ්ඣානිකබ්‍රහ්මලොකාති එත්තකෙ ඨානෙ දඩ්ඪෙ අච්ඡරාය ගහෙතබ්බමත්තාපි ඡාරිකා වා අඞ්ගාරො වා න පඤ්ඤායති. කො මන්තා කො සද්ධාතාති කො තස්ස සද්ධාපනත්ථාය සමත්ථො, කො වා තස්ස සද්ධාතා. අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨපදෙහීති දිට්ඨපදෙ [Pg.181] සොතාපන්නෙ අරියසාවකෙ ඨපෙත්වා කො අඤ්ඤො සද්දහිස්සතීති අත්ථො.

Here, `bījagāma` means the five kinds of seeds. `Bhūtagāma` means any green plant that has put forth roots and leaves. In `osadhitiṇavanappatayo`, `osadhi` means medicinal plants. `Tiṇā` means those with an outer core, such as palm and coconut trees. `Vanappatayo` means the chief trees in the forest. `Kunnadiyo` means the remaining small rivers, excluding the five great rivers. `Kusobbhā` means the remaining small lakes and so on, excluding the seven great lakes. In phrases such as ‘the second sun’: at the time of the second sun, one rises, and one sets. At the time of the third, one rises, one sets, and one is in the middle. At the time of the fourth, it is as if four alms-collecting bhikkhus were standing in order of the doors in a village of four families. At the time of the fifth and so on, this is the method. `Palujjanti` means they fall, having been broken again and again. `Neva chārikā paññāyati na masi` means: when these places are burned—namely, the great earth of the Cakkavāḷa, Sineru king of mountains, Himavā, the Cakkavāḷa mountain range, the six kāma heavens, and the first-jhāna brahma worlds—not even as much ash or charcoal as could be picked up with a finger-snap is apparent. `Ko mantā ko saddhātā` means: Who is able to consult whom for the purpose of inspiring faith? Or who would have faith in that person? `Aññatra diṭṭhapadehi` means: excluding the noble disciples, the stream-enterers, who have seen the state of Nibbāna, what other person would be able to believe? This is the meaning.

වීතරාගොති වික්ඛම්භනවසෙන වීතරාගො. සාසනං ආජානිංසූති අනුසිට්ඨිං ජානිංසු, බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. සමසමගතියොති දුතියත්තභාවෙ සබ්බාකාරෙන සමගතිකො එකගතිකො. උත්තරි මෙත්තං භාවෙය්‍යන්ති පඨමජ්ඣානතො උත්තරි යාව තිකචතුක්කජ්ඣානා පණීතං කත්වා මෙත්තං භාවෙය්‍යං. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. එවං අනිච්චලක්ඛණං දීපෙත්වා සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ පඤ්චසතාපි තෙ අනිච්චකම්මට්ඨානිකා භික්ඛූ දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා නිසින්නාසනෙසුයෙව අරහත්තං පාපුණිංසූති.

‘Free from lust’ means free from lust by means of suppression. ‘They understood the teaching’ means they knew the instruction; they practiced the path for the sake of co-existence in the Brahma-world. ‘Of equal, same destiny’ means in a second existence, having an equal state and a single destination in all respects. ‘One should develop loving-kindness further’ means: one should develop loving-kindness, making it sublime, beyond the first jhāna up to the three-fold and four-fold jhānas. ‘Possessing the eye’ means possessing the eye with the five kinds of eyes. ‘Fully extinguished’ means fully extinguished by the full extinguishing of the defilements right at the Bodhi-throne. Thus, having shown the characteristic of impermanence, while the Teacher was concluding the discourse, those five hundred bhikkhus who practiced the meditation on impermanence, having sent forth their knowledge in accordance with the discourse, attained Arahantship right on the seats where they were sitting.

3. නගරොපමසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Simile of the City Sutta

67. තතියෙ යතොති යදා. පච්චන්තිමන්ති රට්ඨපරියන්තෙ රට්ඨාවසානෙ නිවිට්ඨං. මජ්ඣිමදෙසනගරස්ස පන රක්ඛාකිච්චං නත්ථි, තෙන තං න ගහිතං. නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතන්ති නගරාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතං. අකරණීයන්ති අකත්තබ්බං අජිනියං. ගම්භීරනෙමාති ගම්භීරආවාටා. සුනිඛාතාති සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතා. තං පනෙතං එසිකාථම්භං ඉට්ඨකාහි වා කරොන්ති සිලාහි වා ඛදිරාදීහි වා සාරරුක්ඛෙහි. තං නගරගුත්තත්ථාය කරොන්තා බහිනගරෙ කරොන්ති, අලඞ්කාරත්ථාය කරොන්තා අන්තොනගරෙ. තං ඉට්ඨකාමයං කරොන්තා මහන්තං ආවාටං කත්වා චයං චිනිත්වා උපරි අට්ඨංසං කත්වා සුධාය ලිම්පන්ති. යදා හත්ථිනා දන්තෙහි අභිහතො න චලති, තදා සුලිත්තො නාම හොති. සිලාථම්භාදයොපි අට්ඨංසා එව හොන්ති. තෙ සචෙ අට්ඨ රතනා හොන්ති, චතුරතනමත්තං ආවාටෙ පවිසති, චතුරතනමත්තං උපරි හොති. සොළසරතනවීසතිරතනෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙසඤ්හි උපඩ්ඪං හෙට්ඨා හොති, උපඩ්ඪං උපරි. තෙ ගොමුත්තවඞ්කා හොන්ති, තෙන තෙසං අන්තරෙ පදරමයං කත්වා කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තෙ පන කතචිත්තකම්මා පග්ගහිතද්ධජාව හොන්ති.

67. In the third Sutta. `Yato` means `yadā` (when). `Paccantimaṃ` means situated at the country's border, at the country's end. For a city in the middle country, however, there is no duty of guarding; therefore, that is not included. `Nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ` means adorned with the city's ornaments. `Akaraṇīyaṃ` means unassailable by enemies, unconquerable. `Gambhīranemā` means having deep ditches. `Sunikhātā` means well-embedded. Now, this city-pillar is made of bricks, or of stones, or of heartwood trees like khadira and so on. Those who make it for the city's protection make it outside the city; those who make it for decoration make it inside the city. When making it of bricks, they dig a large pit, build up a mound, make the top octagonal, and plaster it with lime. When it does not move even when struck by an elephant's tusks, it is called well-plastered. Stone pillars and the like are also octagonal. If they are eight ratanas, four ratanas enter the pit and four ratanas are above. This is also the method for those of sixteen or twenty ratanas. Indeed, for all of them, half is below and half is above. They are curved like the stream of a cow's urine; therefore, it is possible to do construction in the space between them by making a wooden platform. And they, with artistic work done upon them, are indeed like raised banners.

පරිඛාති [Pg.182] පරික්ඛිපිත්වා ඨිතමාතිකා. අනුපරියායපථොති අන්තො පාකාරස්ස පාකාරෙන සද්ධිං ගතො මහාපථො, යත්ථ ඨිතා බහිපාකාරෙ ඨිතෙහි සද්ධිං යුජ්ඣන්ති. සලාකන්ති සරතොමරාදිනිස්සග්ගියාවුධං. ජෙවනිකන්ති එකතොධාරාදිසෙසාවුධං.

`Parikhā` is a moat established, having surrounded the city. `Anupariyāyapatho` is the great road inside the wall that runs alongside the wall, where those stationed there fight with those stationed on the outer wall. `Salākaṃ` is a missile weapon such as an arrow or javelin. `Jevanikaṃ` is a single-edged weapon and other remaining weapons.

හත්ථාරොහාති සබ්බෙපි හත්ථිආචරියහත්ථිවෙජ්ජහත්ථිබන්ධාදයො. අස්සාරොහාති සබ්බෙපි අස්සාචරියඅස්සවෙජ්ජඅස්සබන්ධාදයො. රථිකාති සබ්බෙපි රථාචරියරථයොධරථරක්ඛාදයො. ධනුග්ගහාති ඉස්සාසා. චෙලකාති යෙ යුද්ධෙ ජයද්ධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්ති. චලකාති ‘‘ඉධ රඤ්ඤො ඨානං හොතු, ඉධ අසුකමහාමත්තස්සා’’ති එවං සෙනාබ්‍යූහකාරකා. පිණ්ඩදායිකාති සාහසිකමහායොධා. තෙ කිර පරසෙනං පවිසිත්වා පිණ්ඩපිණ්ඩමිව ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති, උප්පතිත්වා නිග්ගච්ඡන්තීති අත්ථො. යෙ වා සඞ්ගාමමජ්ඣෙ යොධානං භත්තපානීයං ගහෙත්වා පවිසන්ති, තෙසම්පෙතං නාමං. උග්ගා රාජපුත්තාති උග්ගතුග්ගතා සඞ්ගාමාවචරා රාජපුත්තා. පක්ඛන්දිනොති යෙ ‘‘කස්ස සීසං වා ආවුධං වා ආහරාමා’’ති වත්වා ‘‘අසුකස්සා’’ති වුත්තා සඞ්ගාමං පක්ඛන්දිත්වා තදෙව ආහරන්ති, ඉමෙ පක්ඛන්දන්තීති පක්ඛන්දිනො. මහානාගා විය මහානාගා, හත්ථිආදීසුපි අභිමුඛං ආගච්ඡන්තෙසු අනිවත්තියයොධානං එතං අධිවචනං. සූරාති එකසූරා, යෙ සජාලිකාපි සවම්මිකාපි සමුද්දං තරිතුං සක්කොන්ති. චම්මයොධිනොති යෙ චම්මකඤ්චුකං වා පවිසිත්වා සරපරිත්තාණචම්මං වා ගහෙත්වා යුජ්ඣන්ති. දාසකපුත්තාති බලවසිනෙහා ඝරදාසයොධා. දොවාරිකොති ද්වාරපාලකො. වාසනලෙපනසම්පන්නොති වාසනෙන සබ්බවිවරපටිච්ඡාදනෙන සුධාලෙපෙන සම්පන්නො. බහි වා ඛාණුපාකාරසඞ්ඛාතෙන වාසනෙන ඝනමට්ඨෙන ච සුධාලෙපෙන සම්පන්නො පුණ්ණඝටපන්තිං දස්සෙත්වා කතචිත්තකම්මපග්ගහිතද්ධජො. තිණකට්ඨොදකන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං ඝාසත්ථාය ගෙහානඤ්ච ඡාදනත්ථාය ආහරිත්වා බහූසු ඨානෙසු ඨපිතතිණඤ්ච, ගෙහකරණපචනාදීනං අත්ථාය ආහරිත්වා ඨපිතකට්ඨඤ්ච, යන්තෙහි පවෙසෙත්වා පොක්ඛරණීසු ඨපිතඋදකඤ්ච. සන්නිචිතං හොතීති පටිකච්චෙව අනෙකෙසු ඨානෙසු සුට්ඨු නිචිතං හොති. අබ්භන්තරානං රතියාති අන්තොනගරවාසීනං රතිඅත්ථාය. අපරිතස්සායාති [Pg.183] තාසං අනාපජ්ජනත්ථාය. සාලියවකන්ති නානප්පකාරා සාලියො චෙව යවා ච. තිලමුග්ගමාසාපරණ්ණන්ති තිලමුග්ගමාසා ච සෙසාපරණ්ණඤ්ච.

Hatthārohā means all elephant masters, elephant doctors, elephant keepers, and the like. Assārohā means all horse masters, horse doctors, horse keepers, and the like. Rathikā means all chariot masters, chariot warriors, chariot guards, and the like. Dhanuggahā means archers. Celakā means those who, in battle, carry the victory banner and go in front. Calakā means those who arrange the army formations, saying, 'Let the king’s position be here, let so-and-so's great minister’s position be there.' Piṇḍadāyikā means daring great warriors. It is said they enter the enemy army, and cutting off heads like clusters of fruit, they leap away; this is the meaning. Or, it is also the name for those who, in the midst of battle, take food and water and serve the warriors. Uggā rājaputtā means renowned princes who frequent the battlefield. Pakkhandino means those who, having said, 'Whose head or weapon shall we bring?' and having been told 'So-and-so's,' charge into battle and bring that very thing. Because they charge in, they are called pakkhandino. Mahānāgā means like great elephants; this is a designation for warriors who do not retreat even when elephants and others are coming towards them. Sūrā means singularly brave ones; those who are able to cross the ocean even with their chain mail and armor. Cammayodhino means those who fight having entered a leather tunic or holding a leather shield for protection from arrows. Dāsakaputtā means household slave warriors of strong loyalty. Dovāriko means a doorkeeper. Vāsanalepanasampanno means endowed with a covering for all crevices and with lime plaster. Or, endowed with an outer fence of stakes and with thick, smooth lime plaster, displaying rows of full water pots and having raised banners with artistic work done upon them. Tiṇakaṭṭhodakaṃ means grass brought and stored in many places for fodder for elephants, horses, and so on, and for thatching houses; and firewood brought and stored for the purpose of building houses, cooking, and so on; and water brought in by machines and stored in ponds. Sannicitaṃ hoti means it is well stored up in many places from the very beginning. Abbhantarānaṃ ratiyā means for the delight of the city-dwellers. Aparitassāya means for the purpose of their not falling into terror. Sāliyavakaṃ means various kinds of fine rice and barley. Tilamuggamāsāparaṇṇaṃ means sesame, green gram, black gram, and other pulses.

ඉදානි යස්මා තථාගතස්ස නගරෙ කම්මං නාම නත්ථි, නගරසදිසං පන අරියසාවකං, නගරපරික්ඛාරසදිසෙ ච සත්ත ධම්මෙ, චතුආහාරසදිසානි ච චත්තාරි ඣානානි දස්සෙත්වා එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනං විනිවට්ටෙස්සාමීති අයං උපමා ආභතා. තස්මා තං දෙසනං පකාසෙතුං ඉදං එවමෙව ඛොතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සද්ධම්මෙහීති සුධම්මෙහි. සද්ධොති ඔකප්පනසද්ධාය චෙව පච්චක්ඛසද්ධාය ච සමන්නාගතො. තත්ථ දානසීලාදීනං ඵලං සද්දහිත්වා දානාදිපුඤ්ඤකරණෙ සද්ධා ඔකප්පනසද්ධා නාම. මග්ගෙන ආගතසද්ධා පච්චක්ඛසද්ධා නාම. පසාදසද්ධාතිපි එසා එව. තස්සා ලක්ඛණාදීහි විභාගො වෙදිතබ්බො.

Now, since for the Tathāgata there is no so-called work to be done in a city, this simile has been brought forth with the thought: 'Having shown the noble disciple to be like a city, the seven good qualities to be like the city's equipment, and the four jhānas to be like the four kinds of food, I will conclude the teaching by placing it in Arahantship in eleven instances.' Therefore, to make that teaching clear, this discourse beginning with 'Evameva kho' was undertaken. Therein, 'saddho' (faithful) means endowed with both conviction-faith and direct-experience-faith. In this context, faith in performing meritorious deeds such as giving, by believing in the fruit of giving, virtue, and so on, is called conviction-faith. The faith that comes by way of the path is called direct-experience-faith. This itself is also called faith of serene clarity. Its analysis by way of characteristics and so on should be understood.

‘‘සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා ච, මහාරාජ, සද්ධා සම්පසාදනලක්ඛණා චා’’ති (මි. ප. 2.1.10) හි වචනතො ඉදං සද්ධාය ලක්ඛණං නාම. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි සද්ධො පසන්නො වෙදිතබ්බො. කතමෙහි තීහි? සීලවන්තානං දස්සනකාමො හොතී’’තිආදිනා (අ. නි. 3.42) නයෙන වුත්තං පන සද්ධාය නිමිත්තං නාම. ‘‘කො චාහාරො සද්ධාය, සද්ධම්මස්සවනන්තිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61) අයං පනස්සා ආහාරො නාම. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයං අනුධම්මො හොති, යං රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරිස්සතී’’ති අයමස්ස අනුධම්මො නාම. ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං, සිරී භොගානමාසයො’’ (සං. නි. 1.79). ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොති’’ (සං. නි. 1.36). ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝං’’ (සං. නි. 1.246). ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨි’’ (සු. නි. 77; සං. නි. 1.197). ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො. උපෙඛාසෙතදන්තවා’’තිආදීසු පන සුත්තෙසු එතිස්සා බද්ධභත්තපුටාදිසරික්ඛතාය අනෙකසරසතා භගවතා පකාසිතා. ඉමස්මිං පන නගරොපමසුත්තන්තෙ එසා අචලසුප්පතිට්ඨිතතාය එසිකාථම්භසදිසා කත්වා දස්සිතා.

“Faith, great king, is characterized by leaping forward and by serenity”; thus from this statement, this is called the characteristic of faith. “A faithful and devoted person, monks, is to be recognized by three things. Which three? He desires to see the virtuous,” and so on—by this method, what is spoken of is called the sign of faith. “And what is the nutriment for faith? It should be said: listening to the true Dhamma”; this is called its nutriment. “For a monk gone forth in faith, monks, this is the corresponding Dhamma: that he will dwell with much disenchantment towards form”; this is called its corresponding Dhamma. “Faith binds provisions for the journey; prosperity is the basis of enjoyments.” “Faith is a person’s companion.” “By faith, one crosses the flood.” “Faith is the seed, austerity is the rain.” “The great nāga has faith as its trunk, equanimity as its white tusks,” and so on—in these discourses, its manifold nature, similar to a bound bundle of food and the like, has been revealed by the Blessed One. But in this City-simile Discourse, it is shown as being like a gate-pillar, due to its nature of being unshakable and well-established.

සද්ධෙසිකොති සද්ධං එසිකාථම්භං කත්වා අරියසාවකො අකුසලං පජහතීති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු යොජනා කාතබ්බා. අපිචෙත්ථ හිරොත්තප්පෙහි තීසු ද්වාරෙසු සංවරො සම්පජ්ජති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති[Pg.184]. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපිත්වා දෙසනාය කූටං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Faith as the gate-pillar: having made faith the gate-pillar, the noble disciple abandons the unwholesome. In this way, the application should be made in all passages. Moreover, here, restraint at the three doors is accomplished through moral shame and moral dread; this constitutes the fourfold purification virtue. Thus, it should be understood that in this sutta, by including Arahantship in eleven places, the pinnacle of the teaching has been grasped.

4. ධම්මඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

4. The Explanation of the Dhammaññū Sutta

68. චතුත්ථෙ කාලං ජානාතීති යුත්තප්පත්තකාලං ජානාති. අයං කාලො උද්දෙසස්සාති අයං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනකාලො. පරිපුච්ඡායාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පරිපුච්ඡාය. යොගස්සාති යොගෙ කම්මං පක්ඛිපනස්ස. පටිසල්ලානස්සාති නිලීයනස්ස එකීභාවස්ස. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ හොතීති එවං භික්ඛු පුග්ගලානං පරොපරං තික්ඛමුදුභාවං ජානනසමත්ථො නාම හොති.

68. In the fourth, “he knows the time”—he knows the appropriate and suitable time. “This is the time for learning”—this is the time for learning the Buddha’s words. “For questioning”—for inquiring into meaning and non-meaning, cause and non-cause. “For exertion”—for undertaking the work of the practice. “For seclusion”—for dwelling in solitude, for being alone. “Practicing in accordance with the Dhamma”—he has undertaken the preliminary path, the Dhamma that is in conformity with the nine supramundane Dhammas. “Thus, monks, a monk is one who knows the caliber of persons”—thus, a monk is said to be capable of knowing the sharp and dull nature of persons.

5. පාරිච්ඡත්තකසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Pāricchattaka Sutta.

69. පඤ්චමෙ පන්නපලාසොති පතිතපලාසො. ජාලකජාතොති සඤ්ජාතපත්තපුප්ඵජාලො. තස්ස හි පත්තජාලඤ්ච පුප්ඵජාලඤ්ච සහෙව නික්ඛමති. ඛාරකජාතොති පාටියෙක්කං සඤ්ජාතෙන සුවිභත්තෙන පත්තජාලකෙන ච පුප්ඵජාලකෙන ච සමන්නාගතො. කුටුමලකජාතොති සඤ්ජාතමකුළො. කොරකජාතොති අවිකසිතෙහි මහාකුච්ඡීහි සම්භින්නමුඛෙහි පුප්ඵෙහි සමන්නාගතො. සබ්බපාලිඵුල්ලොති සබ්බාකාරෙන සුපුප්ඵිතො. දිබ්බෙ චත්තාරො මාසෙති දිබ්බෙන ආයුනා චත්තාරො මාසෙ. මනුස්සගණනාය පන තානි ද්වාදස වස්සසහස්සානි හොන්ති. පරිචාරෙන්තීති ඉතො චිතො ච ඉන්ද්‍රියානි චාරෙන්ති, කීළන්ති රමන්තීති අත්ථො.

69. In the fifth, “fallen leaves”—leaves that have fallen. “Net-like”—having a network of leaves and flowers. For its network of leaves and network of flowers emerge together. “Having distinct clusters”—endowed with a distinct and well-divided network of leaves and network of flowers. “Budding”—having developed buds. “Having large buds”—endowed with flowers that have not yet opened, with large calyxes whose tips are splitting open. “In full bloom”—fully flowered in every way. “For four divine months”—four months by divine lifespan. But by human calculation, these amount to twelve thousand years. “They attend”—they direct their senses here and there, playing and delighting—this is the meaning.

ආභාය ඵුටං හොතීති තත්තකං ඨානං ඔභාසෙන ඵුටං හොති. තෙසඤ්හි පුප්ඵානං බාලසූරියස්ස විය ආභා හොති, පත්තානි පණ්ණච්ඡත්තප්පමාණානි, අන්තො මහාතුම්බමත්තා රෙණු හොති. පුප්ඵිතෙ පන පාරිච්ඡත්තකෙ ආරොහනකිච්චං වා අඞ්කුසකං ගහෙත්වා නමනකිච්චං වා පුප්ඵාහරණත්ථං චඞ්ගොටකකිච්චං වා නත්ථි, කන්තනකවාතො උට්ඨහිත්වා පුප්ඵානි වණ්ටතො කන්තති, සම්පටිච්ඡනකවාතො සම්පටිච්ඡති, පවෙසනකවාතො සුධම්මං දෙවසභං පවෙසෙති, සම්මජ්ජනකවාතො පුරාණපුප්ඵානි නීහරති, සන්ථරණකවාතො පත්තකණ්ණිකකෙසරානි රඤ්ජෙන්තො සන්ථරති. මජ්ඣට්ඨානෙ ධම්මාසනං [Pg.185] හොති යොජනප්පමාණො රතනපල්ලඞ්කො උපරි තියොජනෙන සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන, තදනන්තරං සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආසනං අත්ථරියති, තතො තෙත්තිංසාය දෙවපුත්තානං, තතො අඤ්ඤෙසං මහෙසක්ඛානං දෙවානං, අඤ්ඤතරදෙවතානං පුප්ඵකණ්ණිකාව ආසනං හොති. දෙවා දෙවසභං පවිසිත්වා නිසීදන්ති. තතො පුප්ඵෙහි රෙණුවට්ටි උග්ගන්ත්වා උපරිකණ්ණිකං ආහච්ච නිපතමානා දෙවතානං තිගාවුතප්පමාණං අත්තභාවං ලාඛාරසපරිකම්මසජ්ජිතං විය සුවණ්ණචුණ්ණපිඤ්ජරං විය කරොති. එකච්චෙ දෙවා එකෙකං පුප්ඵං ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරන්තාපි කීළන්තියෙව. පහරණකාලෙපි මහාතුම්බප්පමාණා රෙණු නික්ඛමිත්වා සරීරං පභාසම්පන්නෙහි ගන්ධචුණ්ණෙහි සඤ්ජතමනොසිලාරාගං විය කරොති. එවං සා කීළා චතූහි මාසෙහි පරියොසානං ගච්ඡති. අයමානුභාවොති අයං අනුඵරිතුං ආනුභාවො.

The light spreads—that is, that entire place is suffused with radiance. For those flowers have a glow like the rising sun, the leaves are the size of parasols, and inside, the pollen is as large as a large betel-box. When the coral tree is in bloom, there is no task of climbing, or taking a hook to bend it down, or using a basket for carrying the flowers. The wind that cuts arises and severs the flowers from their stems; the wind that receives gathers them; the wind that causes them to enter brings them into the Sudhammā divine assembly; the wind that sweeps removes the old flowers; and the wind that strews, arranging them in order, scatters the petals and pollen. In the central place, there is a Dhamma-seat, a jeweled couch a yojana in size, with a white parasol three yojanas in size held above it. Next to it, the seat of Sakka, king of the devas, is laid out; then those of the thirty-three devaputtas; then those of other powerful devas. For the devas of unknown lineage, the flower's corolla itself is the seat. The devas enter the divine assembly and sit down. Then, the wind, having taken up the pollen dust from the flowers, strikes the pinnacle above and falls, making the bodies of the devas, which are three gāvutas in size, as if smeared with lac-juice or smeared with gold dust. Some devas, taking one flower each, play by striking one another. Even when they strike, pollen the size of a large betel-box emerges and makes their bodies as if colored with well-prepared red arsenic and realgar by means of fragrant powders endowed with radiance. Thus, that play comes to an end in four months. This is the power to pervade.

ඉදානි යස්මා න සත්ථා පාරිච්ඡත්තකෙන අත්ථිකො, තෙන පන සද්ධිං උපමෙත්වා සත්ත අරියසාවකෙ දස්සෙතුකාමො, තස්මා තෙ දස්සෙතුං එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජාය චෙතෙතීති පබ්බජිස්සාමීති චින්තෙති. දෙවානංවාති දෙවානං විය. යාව බ්‍රහ්මලොකා සද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතීති පථවිතලතො යාව බ්‍රහ්මලොකා සාධුකාරසද්දෙන සබ්බං එකසද්දමෙව හොති. අයමානුභාවොති අයං ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අනුඵරණානුභාවො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලං පබ්බජ්ජානිස්සිතං හොති, කසිණපරිකම්මං පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතං, විපස්සනාය සද්ධිං තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති. දෙසනාය හෙට්ඨතො වා උපරිතො වා උභයතො වා පරිච්ඡෙදො හොති, ඉධ පන උභයතො පරිච්ඡෙදො. තෙනෙතං වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Now, because the Teacher has no need for the coral tree, but rather, wishing to show the seven noble disciples by comparing them with it, he therefore spoke the words beginning with “Just so…”. Here, “one intends to go forth” means one thinks, “I will go forth.” `Devānaṃ vā` means: like that of the devas. “The sound of approval rises as far as the Brahmā world” means from the surface of the earth up to the Brahmā world, all becomes a single, simultaneous sound of approval. “This is the power” means this rising of the sound of fame up to the Brahmā world is the pervading power of the bhikkhu whose taints are destroyed. In this sutta, the fourfold purification virtue is dependent on the going forth, the preliminary kasina practice is dependent on the first jhāna, and together with insight, the three paths and the three fruits are dependent on the path of arahantship. The exposition has a delimitation either from below, by way of the fourfold purification virtue; or from above, by way of insight, paths, and fruits; or from both sides. But here, it is from both sides. Therefore, this was said. Furthermore, it should be understood that here, in brief, the round of existence and that which is free from the round are taught.

6. සක්කච්චසුත්තවණ්ණනා

6. Commentary on the Sakkacca Sutta.

70. ඡට්ඨෙ පරිසුද්ධා ච භවිස්සන්තීති භිය්‍යොසොමත්තාය පරිසුද්ධා භවිස්සන්ති නිම්මලා. සකම්මාරගතොති එත්ථ ස-කාරො නිපාතමත්තං, කම්මාරගතො කම්මාරුද්ධනගතොති අත්ථො.

70. In the sixth, they will be purified; indeed, they will be purified to a greater extent, they will be immaculate. Regarding 'sakammāragato,' here the 'sa-' is merely a particle; the meaning is 'gone to the smith's forge, gone to the smith's furnace.'

7. භාවනාසුත්තවණ්ණනා

7. Commentary on the Bhāvanā Sutta.

71. සත්තමෙ [Pg.186] අනනුයුත්තස්සාති න යුත්තප්පයුත්තස්ස හුත්වා විහරතො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛූපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති සුක්කපක්ඛූපමාය එව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්‍යථාපි නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පනෙතං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨං වචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි, උස්මීකතානීති වුත්තං හොති. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො.

71. In the seventh (sutta), 'not devoted' means living without being yoked and applied. Just as, bhikkhus, a hen's eggs—here two similes are stated, based on the dark fortnight and the bright fortnight. Among these, the simile of the dark fortnight does not accomplish the meaning, while the other does. Therefore, the meaning should be understood through the simile of the bright fortnight. 'Seyyathā' is a particle in the sense of comparison. 'Api' is in the sense of emphasis. Both together show, 'Just as, bhikkhus...' 'A hen has eight or ten or twelve eggs'—here, although a hen may have fewer or more eggs than stated, this is spoken for the sake of idiomatic expression. For such an expression is idiomatic in the world. 'Tānassu' means 'those would be,' 'they would come to be.' 'Properly sat upon by the hen' means they are properly sat upon by that mother hen who, spreading her wings, lies over them. 'Properly incubated' means she warms them thoroughly all around from time to time, making them heated. 'Properly imbued' means they are thoroughly imbued from all around from time to time, being made to take on the hen's smell—this is the meaning.

කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමං තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති. යොපි නෙසං අල්ලසිනෙහො, සො පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡති. කපාලස්ස තනුත්තා බහිද්ධා ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘චිරං වත මයං සංකුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හ, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව. නික්ඛමන්තා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.

'Even though that hen' means, even though for that hen, having acted diligently by performing these three actions, such a desire might not arise. 'Yet they are capable' means those chicks are indeed capable of breaking out safely in the manner described. For because those eggs were nurtured by that hen in these three ways, they did not rot. Whatever moisture was in them was used up, the shell became thin, their claws and beaks became hard, and they themselves matured. Due to the thinness of the shell, the light outside became visible inside. Therefore, desiring to break out, thinking, 'For so long we have lain with contracted limbs in this narrow space, and now light outside is visible; here now will be our pleasant abiding,' they strike the shell with their feet, stretch their necks, and then the shell splits in two. Then, shaking their wings, making sounds appropriate to the moment, they emerge. And having emerged, they roam about, adorning the village fields.

එවමෙව [Pg.187] ඛොති ඉදං ඔපම්මසම්පටිපාදනං. තං එවං අත්ථෙන සංසන්දෙත්වා වෙදිතබ්බං – තස්සා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං විය හි ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනං අනුයුත්තකාලො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය භාවනං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. තස්සා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං, අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටපොතකානං නඛතුණ්ඩකානං ථද්ධභාවො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො, කුක්කුටපොතකානං පරිණාමකාලො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය තස්ස භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා විචරන්තස්ස තජ්ජාතිකං උතුසප්පායං වා භොජනසප්පායං වා පුග්ගලසප්පායං වා ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො.

Just so, this is the application of the simile. It should be understood by connecting the meaning in this way: just as there is that hen's performance of the three kinds of actions, such as sitting on the eggs, so too is the time when this bhikkhu is devoted to meditation. Just as through the hen's accomplishment of the three actions there is the non-rotting of the eggs, so too for the bhikkhu devoted to meditation, through the accomplishment of the three contemplations, there is the non-decline of insight-knowledge. Just as through her performance of the three actions there is the exhaustion of the eggs' moisture, so too through that bhikkhu's accomplishment of the three contemplations there is the exhaustion of the sticky craving that follows the three realms of existence. Just as there is the thinness of the eggshells, so too there is the thinness of the bhikkhu's eggshell of ignorance. Just as there is the hardness of the chicks' claws and beaks, so too there is the sharpness, firmness, special clarity, and courage of the bhikkhu's insight knowledge. Just as there is the time for the chicks to mature, so too there is the time for the bhikkhu's insight knowledge to mature, to grow, to grasp the embryo. Just as there is the time when the chicks, breaking the eggshell with the tip of their claws or with their beaks and flapping their wings, emerge safely, so too should be understood the time of safely attaining Arahantship for that bhikkhu who, having taken up the embryo of insight knowledge and living accordingly, having obtained suitable conditions—whether favorable weather, suitable food, a suitable person, or hearing the Dhamma suitably—and, while sitting in one place developing insight, breaks the eggshell of ignorance with the successively attained path of Arahantship and flaps the wings of higher knowledge.

යථා පන කුක්කුටපොතකානං පරිණතභාවං ඤත්වා මාතාපි අණ්ඩකොසං භින්දති, එවං තථාරූපස්ස භික්ඛුනො ඤාණපරිපාකං ඤත්වා සත්ථාපි –

Just as a mother hen, knowing the ripeness of her chicks, also breaks the eggshell, so too, the Teacher, knowing the maturity of such a bhikkhu's knowledge—

‘‘උච්ඡින්ද සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285) –

“Cut off your own sticky craving, as one plucks an autumn water lily with the hand; cultivate only the path to peace, Nibbāna taught by the Sugata.”

ආදිනා නයෙන ඔභාසං ඵරිත්වා ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති. සො ගාථාපරියොසානෙ අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තතො පට්ඨාය යථා තෙ කුක්කුටපොතකා ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා තත්ථ විචරන්ති, එවං අයම්පි මහාඛීණාසවො නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා සඞ්ඝාරාමං උපසොභයමානො විචරති.

With a verse in this way, having pervaded with radiance, he strikes the eggshell of ignorance. At the conclusion of the verse, having broken the eggshell of ignorance, he attains Arahantship. From then on, just as those chicks, adorning the village fields, wander there, so too does this great one, whose taints are destroyed, having entered the fruition attainment with Nibbāna as its object, wander, adorning the monastery.

ඵලගණ්ඩස්සාති [Pg.188] වඩ්ඪකිස්ස. සො හි ඔලම්බකසඞ්ඛාතං ඵලං චාරෙත්වා දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති ඵලගණ්ඩොති වුච්චති. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකස්ස ගහණට්ඨානෙ. එත්තකං මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණන්ති පබ්බජිතස්ස හි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය යොනිසොමනසිකාරෙන වත්තපටිපත්තියා ච නිච්චකාලං ආසවා ඛීයන්ති. එවං ඛීයමානානං පන නෙසං ‘‘එත්තකං අජ්ජ ඛීණං එත්තකං හිය්‍යො’’ති එවමස්ස ඤාණං න හොතීති අත්ථො. ඉමාය උපමාය විපස්සනානිසංසො දීපිතො.

'Phalagaṇḍassa' means 'of the carpenter.' For he is called 'phalagaṇḍa' because, by holding a marking string called 'olambaka,' he removes the knots from the wood. 'Vāsijaṭe' means 'at the gripping place of the adze handle.' Regarding 'So much of my taints are destroyed today': for a person who has gone forth, the taints are constantly destroyed by the state of monkhood, by learning the Pāḷi text, by learning the commentary, by appropriate attention, and by the fulfillment of major and minor duties. But as they are being destroyed, the knowledge does not arise in him, 'So much was destroyed today, so much yesterday'—this is the meaning. By this simile, the benefit of insight is shown.

හෙමන්තිකෙනාති හෙමන්තසමයෙන. පටිප්පස්සම්භන්තීති ථිරභාවෙන පරිහායන්ති. එවමෙව ඛොති එත්ථ මහාසමුද්දො විය සාසනං දට්ඨබ්බං, නාවා විය යොගාවචරො, නාවාය මහාසමුද්දෙ පරියායනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ විචරණං, නාවාය මහාසමුද්දඋදකෙන ඛජ්ජමානානං බන්ධනානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහියෙව සංයොජනානං තනුභාවො, නාවාය ථලෙ උක්ඛිත්තකාලො විය භික්ඛුනො නිස්සයමුත්තකස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසනකාලො, දිවා වාතාතපෙන සංසුස්සනං විය විපස්සනාඤාණෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සංසුස්සනං, රත්තිං හිමොදකෙන තෙමනං විය කම්මට්ඨානං නිස්සාය උප්පන්නෙන පීතිපාමොජ්ජෙන චිත්තතෙමනං, රත්තින්දිවං වාතාතපෙහි චෙව හිමොදකෙන ච පරිසුක්ඛපරිතින්තානං බන්ධනානං දුබ්බලභාවො විය විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහි සංයොජනානං භිය්‍යොසොමත්තාය දුබ්බලභාවො, පාවුස්සකමෙඝො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, මෙඝවුට්ඨිඋදකෙන නාවාය අන්තොපූතිභාවො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙ කම්මට්ඨානෙ එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස අරහත්තඵලාධිගමො. පූතිබන්ධනාය නාවාය කිඤ්චි කාලං ඨානං විය ඛීණසංයොජනස්ස අරහතො මහාජනං අනුග්ගණ්හන්තස්ස යාවතායුකං ඨානං, පූතිබන්ධනාය නාවාය අනුපුබ්බෙන භිජ්ජිත්වා අපණ්ණත්තිකභාවූපගමො විය ඛීණාසවස්ස උපාදින්නක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොති ඉමාය උපමාය සංයොජනානං දුබ්බලතා දීපිතා.

'In the winter season' means 'during the winter time.' 'They are allayed' means 'they diminish from a state of firmness.' Just so, here, the Dispensation should be seen like the great ocean, and the meditator like a boat. The boat's journey across the great ocean is like this bhikkhu's wandering near his teachers and preceptors during his less-than-five-year period. The attenuation of the boat's bonds worn by the ocean water is like the attenuation of the bhikkhu's fetters by the very fact of being a monk, by learning the Pāḷi text, learning the commentary, and so forth. The boat being hauled onto land is like the bhikkhu, freed from dependence, taking up a meditation subject and dwelling in the forest. The drying by day from wind and sun is like the drying up of the moisture of craving through insight-knowledge. The moistening at night by dew-water is like the moistening of the mind by joy and gladness arising in dependence on the meditation subject. The bonds becoming weak day and night from wind, sun, and dew-water is like the fetters becoming exceedingly weak through insight-knowledge, joy, and gladness. The rain cloud of the rainy season is like the knowledge of the path to Arahantship. The boat rotting internally from rainwater is like the attainment of the fruition of Arahantship for one who has aroused insight, who is developing insight by way of the sevenfold analysis of form, etc., and, while the meditation subject is becoming manifest, having obtained favorable conditions such as climate in a single day, sits in a single session. The boat with rotten bonds lasting for some time is like the Arahant, whose fetters are destroyed, abiding for his lifespan while assisting the great multitude. The boat with rotten bonds gradually breaking apart and reaching a state of non-designation is like the one whose taints are destroyed, through the breakup of the appropriated aggregates, attaining the state of non-designation by final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue. Thus, by this simile, the weakness of the fetters is shown.

8. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

8. Commentary on the Aggikkhandhopama Sutta

72. අට්ඨමං [Pg.189] අත්ථුප්පත්තියං කථිතං. අත්ථුප්පත්ති පනස්ස හෙට්ඨා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තවණ්ණනාය (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51 ආදයො) විත්ථාරිතා එව. පස්සථ නොති පස්සථ නු. ආලිඞ්ගිත්වාති උපගූහිත්වා. උපනිසීදෙය්‍යාති සමීපෙ නිස්සාය නිසීදෙය්‍ය. උපනිපජ්ජෙය්‍යාති උපගන්ත්වා නිපජ්ජෙය්‍ය. ආරොචයාමීති ආචික්ඛාමි. පටිවෙදයාමීති පටිවෙදෙත්වා ජානාපෙත්වා කථෙමි. වාලරජ්ජුයාති අස්සවාලගොවාලෙහි වට්ටිතරජ්ජුයා. පච්චොරස්මින්ති උරමජ්ඣෙ. ඵෙණුද්දෙහකන්ති ඵෙණං උද්දෙහිත්වා, උස්සාදෙත්වාති අත්ථො. අත්තත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකලොකියලොකුත්තරං අත්ථං. පරත්ථොභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තස්ස (අ. නි. 1.51 ආදයො) අත්ථුප්පත්තියං කථිතමෙව. ඉදඤ්ච පන සුත්තං කථෙත්වා සත්ථා චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තං කථෙසි. නවමං උත්තානත්ථමෙව.

72. The eighth (sutta) was spoken in connection with its origination. Its origination, however, has already been detailed below in the commentary on the Cūḷaccharāsaṅghāta Sutta. 'Passatha no' means 'passatha nu' (do you see?). 'Āliṅgitvā' means 'having embraced.' 'Upanisīdeyya' means 'should sit down nearby.' 'Upanipajjeyya' means 'should lie down, approaching close.' 'Ārocayāmi' means 'I announce.' 'Paṭivedayāmi' means 'having informed and made known, I speak.' 'Vālarajjuyā' means 'with a rope twisted from the tail-hairs of horses and cows.' 'Paccorasmiṃ' means 'in the middle of the chest.' 'Pheṇuddehakaṃ' means 'having caused foam to arise and having raised it up'—this is the meaning. 'Attatthaṃ' means one's own benefit: the benefit pertaining to this life, to the next life, the worldly, and the supramundane. The same method applies to 'parattha' (the benefit of others) and 'ubhayattha' (the benefit of both). Whatever else should be said here, all that has been spoken in the origination story of the Cūḷaccharāsaṅghāta Sutta. And having spoken this sutta, the Teacher spoke the Cūḷaccharāsaṅghāta Sutta. The ninth has a plain meaning.

10. අරකසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Araka Sutta

74. දසමෙ පරිත්තන්ති අප්පං ථොකං. තඤ්හි සරසපරිත්තතායපි ඛණපරිත්තතායපි ඨිතිපරිත්තතායපි පරිත්තමෙව. ලහුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො ලහුකං. මන්තායං බොද්ධබ්බන්ති මන්තාය බොද්ධබ්බං, පඤ්ඤාය ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතසම්භවා. හාරහාරිනීති රුක්ඛනළවෙළුආදීනි හරිතබ්බානි හරිතුං සමත්ථා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

74. In the tenth (sutta), 'parittaṃ' means little, small. Indeed, that life is short due to its short essence, short duration, and short stability. Because it arises and ceases quickly, it is called 'lahukaṃ' (quick). 'Mantāya boddhabbaṃ' means it should be known by wisdom; the meaning is that it should be known by wisdom. 'Pabbateyyā' means originating from a mountain. 'Hārahārinī' means capable of carrying things that are to be carried, such as trees, reeds, and bamboos. The rest is clear in meaning everywhere.

මහාවග්ගො සත්තමො.

The Great Chapter, the Seventh.

8. විනයවග්ගො

8. The Vinaya Chapter

1. පඨමවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

1. Commentary on the First Sutta on One Versed in the Vinaya

75. අට්ඨමස්ස පඨමෙ ආපත්තිං ජානාතීති ආපත්තිංයෙව ආපත්තීති ජානාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

75. In the first (sutta) of the eighth (vagga), 'āpattiṃ jānāti' means he knows an offense as 'an offense'. In the remaining phrases, too, this is the method.

2. දුතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Second Sutta on One Versed in the Vinaya

76. දුතියෙ [Pg.190] ස්වාගතානීති සුආගතානි සුප්පගුණානි. සුවිභත්තානීති කොට්ඨාසතො සුට්ඨු විභත්තානි. සුප්පවත්තීනීති ආවජ්ජිතාවජ්ජිතට්ඨානෙ සුට්ඨු පවත්තානි දළ්හප්පගුණානි. සුවිනිච්ඡිතානීති සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි. සුත්තසොති විභඞ්ගතො. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ඛන්ධකපරිවාරතො.

76. In the second (sutta), 'svāgatāni' means well-mastered, well-practiced. 'Suvibhattāni' means well-divided by way of sections. 'Suppavattīni' means they proceed well in whatever place is adverted to, being firmly practiced. 'Suvinicchitāni' means well-adjudicated. 'Suttaso' means by way of the Vibhaṅga. 'Anubyañjanaso' means by way of the Khandhaka and Parivāra.

3. තතියවිනයධරසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Third Sutta on One Versed in the Vinaya

77. තතියෙ විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො හොති. අසංහීරොති න සක්කා හොති ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං.

77. In the third (sutta), 'vinaye kho pana ṭhito hoti' means he is established in the characteristic of the Vinaya. 'Asaṃhīro' means it is not possible to make him abandon a view that has been grasped.

9. සත්ථුසාසනසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Sutta on the Teacher's Dispensation

83. නවමෙ එකොති අදුතියො. වූපකට්ඨොති කායෙන ගණතො, චිත්තෙන කිලෙසෙහි වූපකට්ඨො විවෙකට්ඨො දූරීභූතො. අප්පමත්තොති සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. නිබ්බිදායාති වට්ටෙ උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. වූපසමායාති කිලෙසවූපසමාය අප්පවත්තියා. අභිඤ්ඤායාති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති මග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධස්ස අත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය.

83. In the ninth (sutta), 'eko' means without a companion. 'Vūpakaṭṭho' means withdrawn, secluded, and distant, with the body from the group and with the mind from the defilements. 'Appamatto' means established in the non-absence of mindfulness. 'Pahitatto' means having a mind dispatched towards Nibbāna. 'Nibbidāya' is for the purpose of weariness with the round of existence. 'Virāgāya' is for the purpose of dispassion towards lust and so on. 'Nirodhāya' is for the purpose of causing non-arising. 'Vūpasamāya' is for the calming of defilements, for non-arising. 'Abhiññāya' is for the purpose of knowing with higher knowledge, having applied the three characteristics. 'Sambodhāya' is for the purpose of the enlightenment designated as the path. 'Nibbānāya' is for the purpose of realizing Nibbāna.

10. අධිකරණසමථසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Sutta on the Settlement of Issues

84. දසමෙ අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත්තාධිකරණං කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමථත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා. තෙසං විනිච්ඡයො විනයසංවණ්ණනතො (චූළව. අට්ඨ. 186-187 ආදයො) ගහෙතබ්බො. අපිච දීඝනිකායෙ සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායම්පි [Pg.191] (දී. නි. අට්ඨ. 3.331 අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා) විත්ථාරිතොයෙව, තථා මජ්ඣිමනිකායෙ සාමගාමසුත්තවණ්ණනායාති (ම. නි. අට්ඨ. 3.46).

84. In the tenth sutta, because they settle and appease legal questions (adhikaraṇa), they are called settlements of legal questions (adhikaraṇasamathā). 'Uppannuppannānaṃ' means 'of those that have arisen and arisen.' 'Adhikaraṇānaṃ' means of these four legal questions: legal questions of dispute, legal questions of accusation, legal questions of offenses, and legal questions of procedure. 'Samathāya vūpasamāya' means for the purpose of settling and for the purpose of appeasing. 'Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako'—these seven settlements should be applied. Their adjudication is to be understood from the commentary on the Vinaya. Moreover, it is explained in detail in the commentary on the Saṅgīti Sutta in the Dīgha Nikāya, and likewise in the commentary on the Sāmagāma Sutta in the Majjhima Nikāya.

විනයවග්ගො අට්ඨමො.

The Vinaya Chapter, the Eighth.

ඉතො පරානි සත්ත සුත්තානි උත්තානත්ථානෙව. න හෙත්ථ කිඤ්චි හෙට්ඨා අවුත්තනයං නාම අත්ථීති.

Henceforth, the seven suttas have an obvious meaning. There is nothing here whatsoever of a method not mentioned before.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

In the Manorathapūraṇī, the commentary to the Aṅguttara Nikāya.

සත්තකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Book of the Sevens is concluded.