. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Aṅguttaranikāye

Tăng Chi Bộ Kinh

Pañcakanipāta-aṭṭhakathā

Chú giải Tăng Chi Bộ, chương Năm Pháp

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Phẩm Năm Mươi Kinh Đầu Tiên

1. Sekhabalavaggo

1. Phẩm Sức Mạnh Của Bậc Hữu Học

1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

1. Giải Thích Kinh Tóm Tắt

1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame sattannaṃ sekhānaṃ balānīti sekhabalāni. Saddhābalādīsu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Ahirike na kampatīti hirībalaṃ. Anottappe na kampatīti ottappabalaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Tasmāti yasmā imāni sattannaṃ sekhānaṃ balāni, tasmā.

1. Trong kinh đầu tiên của chương Năm Pháp, (có câu) "các sức mạnh của bảy bậc hữu học" nên được gọi là các hữu học lực. Trong các pháp như tín lực v.v..., vì không lay động bởi sự vô tín nên gọi là tín lực. Vì không lay động bởi sự vô tàm nên gọi là tàm lực. Vì không lay động bởi sự vô quý nên gọi là quý lực. Vì không lay động bởi sự biếng nhác nên gọi là tấn lực. Vì không lay động bởi sự vô minh nên gọi là tuệ lực. Do đó (tasmā) có nghĩa là: vì những pháp này là sức mạnh của bảy bậc hữu học, do đó (chúng được gọi như vậy).

2. Vitthatasuttavaṇṇanā

2. Giải Thích Kinh Chi Tiết

2. Dutiye kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbāni kāyaduccaritādīni hirīyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho.

2. Trong kinh thứ hai, ở các câu bắt đầu bằng "kāyaduccaritena", cách công cụ được dùng với nghĩa của cách đối cách. Nghĩa là: vị ấy hổ thẹn, ghê tởm các thân ác hành v.v... là những điều đáng hổ thẹn. Trong phần giải thích về quý (ottappa), cách công cụ được dùng với nghĩa của nguyên nhân. Nghĩa là: vị ấy ghê sợ, lo sợ do các thân ác hành v.v... là những nguyên nhân của sự ghê sợ tội lỗi.

Āraddhavīriyoti [Pg.2] paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo.

"Tinh cần tinh tấn" (āraddhavīriyo) có nghĩa là đã nỗ lực tinh tấn, tâm không thối chuyển. "Để đoạn tận" (pahānāya) có nghĩa là vì mục đích đoạn tận. "Để thành tựu" (upasampadāya) có nghĩa là vì mục đích chứng đắc. "Có sức mạnh" (thāmavā) có nghĩa là có được sức mạnh của sự tinh tấn. "Kiên trì nỗ lực" (daḷhaparakkamo) có nghĩa là có sự nỗ lực vững chắc. "Không từ bỏ gánh nặng trong các thiện pháp" (anikkhittadhuro kusalesu dhammesu) có nghĩa là trong các thiện pháp, không đặt gánh nặng xuống, với sự tinh tấn không thối chuyển.

Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgibhūto. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Nibbedhikāyāti sā ca abhinivijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññā samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā, vipassanāpaññā tadaṅgavasena nibbedhikā, maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato tabbipassanā nibbedhikāti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma, vipassanāpaññā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhāya saṃvattanatopesā dukkhakkhayagāminīti veditabbā. Iti imasmiṃ sutte pañca balāni missakāneva kathitāni, tathā pañcame.

"Hướng đến sự sanh diệt" (udayatthagāminiyā) có nghĩa là hướng đến sự sanh và diệt của năm uẩn, có khả năng thâm nhập sự sanh và diệt. "Thành tựu trí tuệ" (paññāya samannāgato) có nghĩa là thành tựu cả tuệ minh sát và tuệ đạo. "Thánh thiện" (ariyāya) có nghĩa là trong sạch vì xa lìa các phiền não bằng cách trấn áp và bằng cách đoạn trừ. "Có khả năng xuyên thấu" (nibbedhikāya) có nghĩa là tuệ ấy được gọi là 'xuyên thấu' vì nó đâm thủng; 'thành tựu với tuệ ấy' là ý nghĩa. Trong đó, tuệ đạo, bằng cách đoạn trừ, đâm thủng và phá vỡ khối tham, khối sân, khối si chưa từng được đâm thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây, nên gọi là 'xuyên thấu' (nibbedhikā); tuệ minh sát là 'xuyên thấu' bằng cách đoạn trừ từng phần. Hoặc, có thể nói rằng tuệ minh sát là 'xuyên thấu' vì nó dẫn đến sự chứng đắc tuệ đạo. "Chánh hướng đến sự đoạn tận khổ đau" (sammā dukkhakkhayagāminiyā): ở đây cũng vậy, tuệ đạo, trong khi làm tiêu tan khổ luân hồi và khổ phiền não bằng nguyên nhân và phương pháp chân chánh, đã đi đến (Niết-bàn); do đó được gọi là 'chánh hướng đến sự đoạn tận khổ đau'. Tuệ minh sát, bằng cách đoạn trừ từng phần, trong khi làm tiêu tan khổ luân hồi và khổ phiền não, đã đi đến; do đó được gọi là 'hướng đến sự đoạn tận khổ đau'. Hoặc, nên hiểu rằng tuệ minh sát là 'hướng đến sự đoạn tận khổ đau' vì nó dẫn đến sự chứng đắc tuệ đạo, là tuệ hướng đến sự đoạn tận khổ đau. Như vậy, trong kinh này, năm lực được thuyết giảng là sự pha trộn (giữa hiệp thế và siêu thế), tương tự như vậy trong kinh thứ năm.

6. Samāpattisuttavaṇṇanā

6. Giải Thích Kinh Về Sự Chứng Đắc

6. Chaṭṭhe akusalassa samāpattīti akusaladhammassa samāpajjanā, tena saddhiṃ samaṅgibhāvoti attho. Pariyuṭṭhāya tiṭṭhatīti pariyonandhitvā tiṭṭhati.

6. Trong kinh thứ sáu, "sự chứng đắc bất thiện" (akusalassa samāpatti) có nghĩa là sự đạt đến pháp bất thiện, nghĩa là sự thành tựu cùng với pháp ấy. "Nó khởi lên và tồn tại" (pariyuṭṭhāya tiṭṭhati) có nghĩa là sau khi bao trùm, nó tồn tại.

7. Kāmasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Về Dục

7. Sattame kāmesu laḷitāti vatthukāmakilesakāmesu laḷitā abhiratā. Asitabyābhaṅginti tiṇalāyanaasitañceva tiṇavahanakājañca. Kulaputtoti ācārakulaputto. Ohāyāti pahāya. Alaṃ [Pg.3] vacanāyāti yuttaṃ vacanāya. Labbhāti sulabhā sakkā labhituṃ. Hīnā kāmāti pañcannaṃ nīcakulānaṃ kāmā. Majjhimā kāmāti majjhimasattānaṃ kāmā. Paṇītā kāmāti rājarājamahāmattānaṃ kāmā. Kāmātveva saṅkhaṃ gacchantīti kāmanavasena kāmetabbavasena ca kāmāicceva saṅkhaṃ gacchanti. Vuddho hotīti mahallako hoti. Alaṃpaññoti yuttapañño. Attaguttoti attanāva gutto rakkhito, attānaṃ vā gopetuṃ rakkhituṃ samattho. Nālaṃ pamādāyāti na yutto pamajjituṃ. Saddhāya akataṃ hotīti yaṃ saddhāya kusalesu dhammesu kātuṃ yuttaṃ, taṃ na kataṃ hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homīti evaṃ saddhādīhi kātabbaṃ katvāva sotāpattiphale patiṭṭhite tasmiṃ puggale anapekkho homīti dasseti. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito.

7. Trong kinh thứ bảy, "đam mê trong các dục" (kāmesu laḷitā) có nghĩa là đam mê, thích thú trong các dục đối tượng và dục phiền não. "Lưỡi hái và đòn gánh" (asitabyābhaṅgi) có nghĩa là cả lưỡi hái cắt cỏ và đòn gánh để gánh cỏ. "Thiện gia nam tử" (kulaputto) có nghĩa là người con trai của gia đình tốt về mặt hạnh kiểm. "Từ bỏ" (ohāya) có nghĩa là đã từ bỏ. "Đủ để nói" (alaṃ vacanāya) có nghĩa là thích hợp để nói. "Có thể đạt được" (labbhā) có nghĩa là dễ dàng đạt được, có thể đạt được. "Dục hạ liệt" (hīnā kāmā) có nghĩa là dục của năm gia đình hạ tiện. "Dục trung bình" (majjhimā kāmā) có nghĩa là dục của các chúng sanh bậc trung. "Dục cao thượng" (paṇītā kāmā) có nghĩa là dục của các vị vua và đại thần. "Chúng được kể là dục" (kāmātveva saṅkhaṃ gacchanti) có nghĩa là chúng được kể là 'dục' do bởi sự ham muốn và do bởi là đối tượng đáng ham muốn. "Trở nên già" (vuddho hoti) có nghĩa là trở nên lớn tuổi. "Đủ trí tuệ" (alaṃpañño) có nghĩa là có trí tuệ thích hợp. "Tự phòng hộ" (attagutto) có nghĩa là được tự mình phòng hộ, bảo vệ, hoặc có khả năng canh giữ, bảo vệ chính mình. "Không đáng để dễ duôi" (nālaṃ pamādāya) có nghĩa là không thích hợp để dễ duôi. "Không được làm bởi đức tin" (saddhāya akataṃ hoti) có nghĩa là điều gì nên được làm bởi đức tin trong các thiện pháp, điều đó đã không được làm. Trong các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự. (Câu) "Này các Tỳ-kheo, nay Ta không còn bận tâm về vị Tỳ-kheo ấy" (anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homi) cho thấy rằng: "Sau khi đã làm những gì cần làm bằng đức tin v.v..., Ta không còn bận tâm về người đã an trú trong quả Dự lưu." Trong kinh này, đạo Dự lưu được thuyết giảng.

8. Cavanasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Về Sự Sa Sút

8. Aṭṭhame saddhammeti sāsanasaddhamme. Assaddhoti okappanasaddhāya ca pakkhandanasaddhāya cāti dvīhipi saddhāhi virahito. Cavati nappatiṭṭhātīti imasmiṃ sāsane guṇehi cavati, patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Iti imasmiṃ sutte appatiṭṭhānañca patiṭṭhānañca kathitaṃ.

8. Trong kinh thứ tám, "trong Chánh pháp" (saddhamme) có nghĩa là trong Chánh pháp của giáo pháp. "Vô tín" (assaddho) có nghĩa là thiếu cả hai loại đức tin: đức tin xác quyết và đức tin hăm hở. "Sa sút, không an trú" (cavati nappatiṭṭhāti) có nghĩa là sa sút khỏi các đức hạnh trong giáo pháp này, không thể an trú. Như vậy, trong kinh này, cả sự không an trú và sự an trú đều được thuyết giảng.

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

9. Giải Thích Kinh Thứ Nhất Về Sự Bất Kính

9. Navame nāssa gāravoti agāravo. Nāssa patissoti appatisso, ajeṭṭhako anīcavutti. Sesamettha purimasadisameva.

9. Trong kinh thứ chín, "vị ấy không có sự tôn trọng" (nāssa gāravo) nên gọi là bất kính (agāravo). "Vị ấy không có sự vâng lời" (nāssa patisso) nên gọi là không vâng lời (appatisso), không có bậc trưởng thượng, không có hạnh khiêm hạ. Phần còn lại ở đây cũng giống như các kinh trước.

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

10. Giải Thích Kinh Thứ Hai Về Sự Bất Kính

10. Dasame abhabboti abhājanaṃ. Vuddhinti vaḍḍhiṃ. Virūḷhinti virūḷhamūlatāya niccalabhāvaṃ. Vepullanti mahantabhāvaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

10. Trong kinh thứ mười, "không có khả năng" (abhabbo) có nghĩa là không phải là vật chứa đựng. "Sự tăng trưởng" (vuddhiṃ) có nghĩa là sự lớn mạnh. "Sự phát triển" (virūḷhiṃ) có nghĩa là trạng thái không lay chuyển do có gốc rễ đã mọc vững chắc. "Sự quảng đại" (vepullaṃ) có nghĩa là trạng thái vĩ đại. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Sekhabalavaggo paṭhamo.

Phẩm Hữu Học Lực, Phẩm Thứ Nhất.

2. Balavaggo

2. Phẩm Sức Mạnh

1. Ananussutasuttavaṇṇanā

1. Giải Thích Kinh Về Điều Chưa Từng Nghe

11. Dutiyassa [Pg.4] paṭhame pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesūti ahaṃ, bhikkhave, pubbe ananussutesu catūsu saccadhammesu. Abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmīti catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa karaṇena abhijānitvā vosānapāramiṃ sabbesaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā katakiccabhāvaṃ pāraṃ patto paṭijānāmīti mahābodhipallaṅke attano āgamanīyaguṇaṃ dasseti. Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassa. Tathāgatabalānīti yathā tehi gantabbaṃ, tatheva gatāni pavattāni ñāṇabalāni. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhacakkaṃ. Pavattetīti katheti.

11. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai. (Câu) ‘Này các tỳ khưu, trước kia, đối với các pháp chưa từng được nghe’ có nghĩa là: Này các tỳ khưu, Ta, trước kia, đối với bốn pháp chân đế chưa từng được nghe. (Câu) ‘Tuyên bố đã đạt đến sự viên mãn rốt ráo nhờ thắng trí’ có nghĩa là: đối với bốn chân đế, bằng bốn đạo, do việc thực hiện phận sự có mười sáu phương diện, sau khi đã biết rõ bằng trí tuệ thù thắng, đã đạt đến bờ bên kia là sự viên mãn rốt ráo, do vì tất cả các phận sự đã được hoàn tất, (Ta) tuyên bố đã đạt đến bờ bên kia là trạng thái đã làm xong việc cần làm. (Như vậy), ngài đã chỉ ra phẩm chất đáng được chứng đắc của mình tại Bồ-đoàn. ‘Của Như Lai’ có nghĩa là: của bậc Như Lai do tám nguyên nhân. ‘Các Như Lai lực’ có nghĩa là: các năng lực trí tuệ đã đi đến, đã vận hành đúng như cách chúng cần được đi đến bởi các vị ấy. ‘Vị trí tối thượng’ (āsabhaṃ ṭhānaṃ) có nghĩa là: địa vị cao tột. ‘Tiếng rống sư tử’ (sīhanādaṃ) có nghĩa là: tiếng rống không sợ hãi. ‘Bánh xe Phạm thiên’ (brahmacakkaṃ) có nghĩa là: bánh xe cao tột. ‘Làm cho vận hành’ (pavattetīti) có nghĩa là: thuyết giảng.

2. Kūṭasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Kūṭa (Mái nhà).

12. Dutiye sekhabalānīti sekhānaṃ ñāṇabalāni. Agganti uttamaṃ. Sesabalāni gopānasiyo kūṭaṃ viya saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ. Tāneva balāni saṃhatāni karotīti saṅghātaniyaṃ.

12. Trong kinh thứ hai. ‘Các hữu học lực’ có nghĩa là: các năng lực trí tuệ của các vị hữu học. ‘Tối thượng’ có nghĩa là: cao tột. Do vì thu nhiếp các lực còn lại giống như nóc nhà thu nhiếp các cây kèo, nên được gọi là thu nhiếp (saṅgāhika). Do vì làm cho chính các lực ấy được kết hợp lại, nên được gọi là hợp nhất (saṅghātaniya).

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Saṃkhitta (Tóm tắt).

13. Tatiye tattha muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ.

13. Trong kinh thứ ba. Ở đây, do vì không bị dao động trong sự thất niệm, nên (gọi là) niệm lực. Do vì không bị dao động trong sự trạo cử, nên (gọi là) định lực.

4. Vitthatasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Vitthata (Chi tiết).

14. Catutthe satinepakkenāti ettha nepakkaṃ vuccati paññā, sā satiyā upakārakabhāvena gahitā.

14. Trong kinh thứ tư. (Trong câu) ‘satinepakkena’. Ở đây, ‘nepakka’ được gọi là trí tuệ, nó được lấy (với nghĩa) là yếu tố hỗ trợ cho niệm.

5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Daṭṭhabba (Nên được thấy).

15. Pañcame savisayasmiṃyeva lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabbantiādimāha. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā, rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro [Pg.5] tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyatatiyacatutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evamevaṃ saddhāpañcamesu balesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyabalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti evamidha pañca balāni missakāni kathitāni. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Evaṃ purimavagge ca idha ca aṭṭhasu suttesu sekhabalāneva kathitāni. Karaṇḍakolavāsī mahādattatthero panāha – ‘‘heṭṭhā catūsu suttesu sekhabalāni kathitāni, upari catūsu asekhabalānī’’ti.

15. Trong kinh thứ năm, để thuyết giảng về các pháp hiệp thế và siêu thế trong chính đối tượng riêng của chúng, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Này các tỳ khưu, tín lực nên được thấy ở đâu?’. Ví như có bốn người con của trưởng giả và một vị vua, trong số năm người bạn này có vị vua là thứ năm, khi họ đi xuống phố với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ vui chơi trong lễ hội’, vào lúc đến nhà của người con trưởng giả thứ nhất, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt trong nhà rằng: ‘Hãy mang đồ ăn thức uống đến cho những người này, hãy mang hương hoa, đồ trang sức v.v... đến’. Vào lúc đến nhà của người con trưởng giả thứ hai, thứ ba, và thứ tư, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt trong nhà rằng: ‘Hãy mang đồ ăn thức uống đến cho những người này, hãy mang hương hoa, đồ trang sức v.v... đến’. Sau đó, sau cùng hết, vào lúc đến nhà của vua, mặc dù vua là người có quyền lực ở mọi nơi, nhưng vào lúc này, chính trong nhà của mình, vua sắp đặt rằng: ‘Hãy mang đồ ăn thức uống đến cho những người này, hãy mang hương hoa, đồ trang sức v.v... đến’. Tương tự như vậy, trong năm lực có tín lực là thứ năm, mặc dù chúng sanh khởi trong cùng một đối tượng giống như những người bạn kia cùng nhau đi xuống phố, nhưng cũng giống như khi ở nhà người thứ nhất, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt, cũng vậy, khi đạt đến các chi phần của Dự lưu, chỉ có tín lực với đặc tính là lòng tin vững chắc mới là chủ đạo, là đi đầu, các pháp còn lại đi theo sau nó. Giống như khi ở nhà người thứ hai, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt, cũng vậy, khi đạt đến các Chánh cần, chỉ có tấn lực với đặc tính là sự nỗ lực mới là chủ đạo, là đi đầu, các pháp còn lại đi theo sau nó. Giống như khi ở nhà người thứ ba, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt, cũng vậy, khi đạt đến các Niệm xứ, chỉ có niệm lực với đặc tính là sự an trú mới là chủ đạo, là đi đầu, các pháp còn lại đi theo sau nó. Giống như khi ở nhà người thứ tư, bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà sắp đặt, cũng vậy, khi đạt đến các thiền giải thoát, chỉ có định lực với đặc tính là không phân tán mới là chủ đạo, là đi đầu, các pháp còn lại đi theo sau nó. Còn sau cùng hết, vào lúc đến nhà của vua, giống như bốn người còn lại ngồi im lặng, chỉ có vua sắp đặt trong nhà, cũng vậy, khi đạt đến các Thánh đế, chỉ có tuệ lực với đặc tính là sự hiểu biết rõ mới là chủ đạo, là đi đầu, các pháp còn lại đi theo sau nó. Như vậy, ở đây năm lực được thuyết giảng một cách hỗn hợp. Kinh thứ sáu có ý nghĩa rõ ràng. Như vậy, trong phẩm trước và ở đây, trong tám bài kinh, chỉ có các hữu học lực được thuyết giảng. Nhưng trưởng lão Mahādatta, trú ở Karaṇḍakola, đã nói rằng: ‘Trong bốn kinh dưới, các hữu học lực được thuyết giảng; trong bốn kinh trên, các vô học lực được thuyết giảng’.

7. Paṭhamahitasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Hita thứ nhất.

17. Sattame sīlādayo missakāva kathitā. Vimuttīti arahattaphalavimuttiyeva. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

17. Trong kinh thứ bảy, các pháp bắt đầu bằng giới được thuyết giảng một cách hỗn hợp. ‘Giải thoát’ chính là sự giải thoát của A-la-hán quả. ‘Giải thoát tri kiến’ là trí tuệ phản khán, và trí tuệ ấy chỉ là pháp hiệp thế.

8-10. Dutiyahitasuttādivaṇṇanā

Chú giải các kinh Hita thứ hai v.v...

18-20. Aṭṭhame [Pg.6] dussīlo bahussuto kathito, navame appassuto dussīlo, dasame bahussuto khīṇāsavoti.

Trong kinh thứ tám, người có giới hạnh xấu nhưng đa văn được nói đến; trong kinh thứ chín, người ít nghe và có giới hạnh xấu; trong kinh thứ mười, người đa văn và đã tận diệt các lậu hoặc.

Balavaggo dutiyo.

Phẩm Lực, thứ hai.

3. Pañcaṅgikavaggo

3. Phẩm Năm Chi.

1. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Agārava thứ nhất.

21. Tatiyassa paṭhame asabhāgavuttikoti asabhāgāya visadisāya jīvitavuttiyā samannāgato. Ābhisamācārikaṃ dhammanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paññattasīlaṃ. Sekhaṃ dhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Sammāsamādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Imasmiṃ sutte sīlādīni missakāni kathitāni.

21. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba. ‘Người có sinh kế không tương xứng’ có nghĩa là: người có cách sinh sống không tương xứng, không phù hợp. ‘Pháp thuộc về các tập quán tốt đẹp’ có nghĩa là: giới được chế định dựa trên các bổn phận, vốn là những hành vi cao thượng. ‘Pháp của bậc hữu học’ có nghĩa là: giới được chế định cho bậc hữu học. ‘Các giới’ có nghĩa là: bốn giới lớn. ‘Chánh kiến’ có nghĩa là: chánh kiến minh sát. ‘Chánh định’ có nghĩa là: cả định của đạo và định của quả. Trong kinh này, các pháp bắt đầu bằng giới được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

2. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Agārava thứ hai.

22. Dutiye sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Ime pana tayopi khandhā missakāva kathitāti.

22. Trong kinh thứ hai. ‘Giới uẩn’ có nghĩa là: một khối lượng giới. Đối với hai uẩn còn lại cũng theo phương pháp này. Hơn nữa, cả ba uẩn này được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

3. Upakkilesasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Upakkilesa (Phiền não).

23. Tatiye na ca pabhassaranti na ca pabhāvantaṃ. Pabhaṅgu cāti pabhijjanasabhāvaṃ. Ayoti kāḷalohaṃ. Lohanti ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ. Sajjhanti rajataṃ. Cittassāti cātubhūmakakusalacittassa. Tebhūmakassa tāva upakkilesā hontu, lokuttarassa kathaṃ hontīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassapi lokuttarassapi upakkilesā nāma honti. Pabhaṅgu cāti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyāti āsavānaṃ khayasaṅkhātassa arahattassa atthāya hetunā kāraṇena samādhiyati. Ettāvatā [Pg.7] cittaṃ visodhetvā arahatte patiṭṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dasseti. Idānissa abhiññāpaṭivedhaṃ dassento yassa yassa cātiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

23. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) na ca pabhassaranti có nghĩa là không có sự hiện diện. Pabhaṅgu ca có nghĩa là có bản chất dễ vỡ. Ayo là sắt đen. Lohaṃ là đồng, ngoại trừ bốn vật đã được nói đến ở đây. Sajjhaṃ là bạc. Cittassa là của tâm thiện thuộc bốn cõi. Phiền não của tâm tam giới thì có thể có, nhưng làm sao có phiền não cho (tâm) siêu thế? (Đáp:) Do không cho phép (tâm) sanh khởi. Vì lý do nào mà chúng không cho phép (tâm) sanh khởi, chính vì lý do đó mà chúng được gọi là phiền não của cả (tâm) hiệp thế lẫn siêu thế. Pabhaṅgu ca là có bản chất tan vỡ do trở thành bột mịn trong đối tượng. Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya có nghĩa là định tĩnh đúng đắn vì mục đích, vì nguyên nhân, vì lý do của quả A-la-hán, được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Bằng chừng ấy, Ngài chỉ ra bậc Lậu Tận đã thanh lọc tâm và an trú trong quả A-la-hán. Bây giờ, để chỉ ra sự chứng ngộ các thắng trí của vị ấy, Ngài nói câu bắt đầu bằng yassa yassa ca. Câu ấy có nghĩa rõ ràng.

4. Dussīlasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Người Giới Hạnh Xấu (Dussīlasutta).

24. Catutthe hatūpanisoti hataupanissayo hatakāraṇo. Yathābhūtañāṇadassananti nāmarūpaparicchedañāṇaṃ ādiṃ katvā taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti nibbidā ca virāgo ca. Tattha nibbidā balavavipassanā, virāgo maggo. Vimuttiñāṇadassananti phalavimutti ca paccavekkhaṇañāṇañca.

24. Trong kinh thứ tư, hatūpaniso có nghĩa là có cận y bị hủy hoại, có nguyên nhân bị hủy hoại. Yathābhūtañāṇadassanaṃ là tuệ minh sát non trẻ, bắt đầu từ tuệ phân biệt danh sắc. Nibbidāvirāgo là sự nhàm chán và sự ly tham. Trong đó, nibbidā (sự nhàm chán) là tuệ minh sát mạnh mẽ, virāgo (sự ly tham) là đạo. Vimuttiñāṇadassanaṃ là quả giải thoát và tuệ phản khán.

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Được Hỗ Trợ (Anuggahitasutta).

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhi. Cetovimuttiphalātiādīsu cetovimuttīti maggaphalasamādhi. Paññāvimuttīti phalañāṇaṃ. Sīlānuggahitāti sīlena anuggahitā anurakkhitā. Sutānuggahitāti bāhusaccena anuggahitā. Sākacchānuggahitāti dhammasākacchāya anuggahitā. Samathānuggahitāti cittekaggatāya anuggahitā.

25. Trong kinh thứ năm, sammādiṭṭhi là chánh kiến minh sát. Trong các câu bắt đầu bằng cetovimuttiphalā, cetovimutti là định của đạo và quả. Paññāvimutti là tuệ quả. Sīlānuggahitā là được hỗ trợ, được bảo vệ bởi giới. Sutānuggahitā là được hỗ trợ bởi sự đa văn. Sākacchānuggahitā là được hỗ trợ bởi sự đàm luận Pháp. Samathānuggahitā là được hỗ trợ bởi sự nhất tâm.

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ madhurambabījaṃ ropetvā samantā mariyādaṃ bandhitvā kālānukālaṃ udakaṃ āsiñcitvā kālānukālaṃ mūlāni sodhetvā kālānukālaṃ patitapāṇake hāretvā kālānukālaṃ makkaṭajālaṃ luñcitvā ambaṃ paṭijagganto puriso dassetabbo. Tassa hi purisassa madhurambabījaropanaṃ viya vipassanāsammādiṭṭhi daṭṭhabbā, mariyādabandhanaṃ viya sīlena anuggaṇhanaṃ, udakāsecanaṃ viya sutena anuggaṇhanaṃ, mūlaparisodhanaṃ viya sākacchāya anuggaṇhanaṃ, pāṇakaharaṇaṃ viya jhānavipassanāpāripanthikasodhanavasena samathānuggaṇhanaṃ, makkaṭajālaluñcanaṃ viya balavavipassanānuggaṇhanaṃ, evaṃ anuggahitassa rukkhassa khippameva vaḍḍhitvā phalappadānaṃ viya imehi sīlādīhi anuggahitāya mūlasammādiṭṭhiyā khippameva maggavasena vaḍḍhitvā cetovimuttipaññāvimuttiphalappadānaṃ veditabbaṃ.

Hơn nữa, để làm rõ ý nghĩa này, nên chỉ ra một người chăm sóc cây xoài bằng cách trồng hạt xoài ngọt, làm hàng rào xung quanh, tưới nước đúng lúc, làm sạch rễ đúng lúc, loại bỏ sâu bọ rơi xuống đúng lúc, gỡ mạng nhện đúng lúc. Thật vậy, việc trồng hạt xoài ngọt của người ấy nên được xem như chánh kiến minh sát; việc làm hàng rào nên được xem như sự hỗ trợ bởi giới; việc tưới nước nên được xem như sự hỗ trợ bởi văn (nghe pháp); việc làm sạch rễ nên được xem như sự hỗ trợ bởi sự đàm luận; việc loại bỏ sâu bọ nên được xem như sự hỗ trợ bởi chỉ tịnh, qua việc thanh lọc các chướng ngại của thiền và minh sát; việc gỡ mạng nhện nên được xem như sự hỗ trợ bởi tuệ minh sát mạnh mẽ. Giống như cây được hỗ trợ như vậy nhanh chóng lớn lên và cho quả, cũng vậy, nên biết rằng chánh kiến gốc được hỗ trợ bởi giới, v.v., này nhanh chóng phát triển nhờ đạo và cho ra quả là tâm giải thoát và tuệ giải thoát.

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Các Nền Tảng Giải Thoát (Vimuttāyatanasutta).

26. Chaṭṭhe [Pg.8] vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Yatthāti yesu vimuttāyatanesu. Satthā dhammaṃ desetīti catusaccadhammaṃ deseti. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo. Passambhatīti paṭippassambhati. Sukhaṃ vedetīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādisu ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti suṭṭhu manasikataṃ suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme. Iti imasmiṃ sutte pañcapi vimuttāyatanāni arahattaṃ pāpetvā kathitānīti.

26. Trong kinh thứ sáu, vimuttāyatanāni là các nguyên nhân của sự giải thoát. Yattha là trong những nền tảng giải thoát nào. Satthā dhammaṃ deseti là thuyết Tứ diệu đế. Atthapaṭisaṃvedino là của người biết ý nghĩa Pāli. Dhammapaṭisaṃvedino là của người biết Pāli (văn bản). Pāmojjaṃ là hỷ non trẻ. Pīti là hỷ mạnh mẽ, là trạng thái hoan hỷ. Kāyo là danh thân. Passambhati là trở nên an tịnh. Sukhaṃ vedeti là đạt được lạc. Cittaṃ samādhiyati là định tĩnh với định của quả A-la-hán. Thật vậy, vị này, khi nghe pháp ấy, biết được thiền, minh sát, đạo và quả ở mỗi nơi (pháp) đến. Khi biết như vậy, hỷ sanh khởi nơi vị ấy. Vị ấy, không để cho hỷ đó bị gián đoạn ở giữa chừng, trở thành người có đề mục cận định, phát triển minh sát và đạt đến quả A-la-hán. Nhắm đến vị ấy mà nói: "tâm được định tĩnh". Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy. Đây là điểm đặc biệt: samādhinimittaṃ chính là định trong một trong ba mươi tám đối tượng là tướng của định. Trong các câu bắt đầu bằng suggahitaṃ hoti, (có nghĩa là) được nắm bắt tốt, được tác ý tốt, được ghi nhớ tốt bởi người học đề mục thiền từ vị thầy. Suppaṭividdhaṃ paññāya là được chứng ngộ tốt đẹp bằng trí tuệ. Tasmiṃ dhamme là trong pháp Pāli về đề mục thiền đó. Như vậy, trong kinh này, cả năm nền tảng giải thoát được nói đến sau khi đã dẫn đến quả A-la-hán.

7. Samādhisuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Định (Samādhisutta).

27. Sattame appamāṇanti pamāṇakaradhammarahitaṃ lokuttaraṃ. Nipakā patissatāti nepakkena ca satiyā ca samannāgatā hutvā. Pañca ñāṇānīti pañca paccavekkhaṇañāṇāni. Paccattaññeva uppajjantīti attaniyeva uppajjanti. Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. Maggasamādhītipi vadantiyeva. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho, purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko, kilesehi ārakattā ariyo, kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo, atappaniyaṭṭhena paṇīto. Kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena [Pg.9] vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhaladdho, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Taṃ samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullappattattā satova samāpajjati, satova vuṭṭhahati. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati, sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko cā’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, taṃ ekaṃ ñāṇaṃ. Eseva nayo sesesu. Evaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti.

27. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘vô lượng’ (appamāṇanti) có nghĩa là pháp siêu thế, không có các pháp làm giới hạn. (Cụm từ) ‘có trí tuệ, có chánh niệm’ (Nipakā patissatā’ti) có nghĩa là đã trở nên có trí tuệ và chánh niệm. (Cụm từ) ‘năm trí tuệ’ (Pañca ñāṇānī’ti) có nghĩa là năm trí tuệ quán xét. (Cụm từ) ‘chỉ sanh khởi nơi tự thân’ (Paccattaññeva uppajjantī’ti) có nghĩa là chỉ sanh khởi nơi chính mình. Trong các câu như ‘định này có sự an lạc trong hiện tại’ (Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevā’tiādīsu), định của quả A-la-hán được ám chỉ. Cũng có người nói rằng đó là định của đạo. Thật vậy, vị ấy có sự an lạc trong hiện tại (paccuppannasukho) do sự an lạc trong mỗi khoảnh khắc nhập định; có quả an lạc trong tương lai (āyatiṃ sukhavipāko) do sự an lạc của định trước là duyên cho sự an lạc của định sau; là thánh thiện (ariyo) do xa lìa các phiền não; là vô vật thực (nirāmiso) do không có vật thực là dục, vật thực là vòng luân hồi, và vật thực là thế gian. Được các bậc đại nhân thực hành (mahāpurisasevito) do được các bậc đại nhân như chư Phật... thực hành. Là tịch tịnh (santo) do sự an tịnh của các chi, sự an tịnh của đối tượng, và sự an tịnh của tất cả sự nóng nảy do phiền não; là cao thượng (paṇīto) theo nghĩa không bị thiêu đốt. Đạt được do sự an tịnh (paṭippassaddhaladdho) vì đã đạt được do sự an tịnh của phiền não, hoặc vì đã đạt đến trạng thái an tịnh của phiền não. Thật vậy, hai từ ‘paṭippassaddhaṃ’ và ‘paṭippassaddhi’ này về mặt ý nghĩa là một. Hoặc là ‘đạt được do sự an tịnh’ (paṭippassaddhaladdho) vì đã được vị A-la-hán có phiền não đã an tịnh đạt được; đạt được do trạng thái nhất tâm (ekodibhāvādhigato) vì đã đạt được do trạng thái nhất tâm, hoặc vì đã đạt được chính trạng thái nhất tâm. Không phải là sự vận hành có cố gắng, chế ngự, và ngăn ngừa (na sasaṅkhāraniggayhavāritagato) vì không phải đạt được bằng cách có sự cố gắng, có sự nỗ lực để chế ngự các pháp đối nghịch và ngăn ngừa phiền não, giống như định hữu lậu chưa được thực hành thuần thục. Vị ấy khi nhập định ấy hoặc khi xuất khỏi định ấy, do đã đạt đến sự viên mãn của chánh niệm, nên nhập định với chánh niệm, xuất định với chánh niệm. Hoặc, vị ấy nhập định với chánh niệm, xuất định với chánh niệm theo khoảng thời gian đã được xác định. Do đó, ở đây, khi vị ấy quán xét rằng: ‘định này có sự an lạc trong hiện tại và có quả an lạc trong tương lai,’ trí tuệ không do duyên nơi người khác sanh khởi nơi tự thân, đó là một trí tuệ. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Như vậy, năm trí tuệ này chỉ sanh khởi nơi tự thân.

8. Pañcaṅgikasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Năm Chi.

28. Aṭṭhame ariyassāti vikkhambhanavasena pahīnakilesehi ārakā ṭhitassa. Bhāvanaṃ desessāmīti brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ pakāsayissāmi. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

28. Trong kinh thứ tám, (cụm từ) ‘của bậc Thánh’ (ariyassā’ti) có nghĩa là của vị đã đứng xa lìa các phiền não đã được đoạn trừ bằng cách trấn áp. (Cụm từ) ‘Ta sẽ thuyết giảng về sự tu tập’ (Bhāvanaṃ desessāmī’ti) có nghĩa là Ta sẽ tuyên thuyết về sự làm cho tăng trưởng, sự phát triển. (Cụm từ) ‘chính thân này’ (Imameva kāyan’ti) có nghĩa là thân do nghiệp sanh này. (Từ) ‘làm cho thấm nhuần’ (Abhisandetī’ti) có nghĩa là làm cho ướt, làm cho dính kết, làm cho hỷ lạc đã sanh khởi có mặt khắp nơi. (Từ) ‘làm cho thấm nhuần khắp nơi’ (Parisandetī’ti) có nghĩa là làm cho thấm nhuần khắp xung quanh. (Từ) ‘làm cho sung mãn’ (Paripūretī’ti) có nghĩa là làm cho đầy, giống như cái bễ được làm đầy bằng gió. (Từ) ‘làm cho tràn ngập’ (Parippharatī’ti) có nghĩa là chạm đến khắp xung quanh. (Cụm từ) ‘toàn thân’ (Sabbāvato kāyassā’ti) có nghĩa là không có một nơi nào, dù chỉ nhỏ như nguyên tử, trong thân có đủ các phần của vị tỳ khưu ấy, nơi sự diễn tiến của dòng tương tục được chấp thủ, nơi có da, thịt, máu theo sau, mà lại không được sự an lạc của thiền thứ nhất chạm đến.

Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikābhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dassesi. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti [Pg.10] saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

(Từ) ‘khéo léo’ (Dakkho’ti) có nghĩa là tài giỏi, có khả năng làm bột tắm, trộn và nhào bột. (Cụm từ) ‘trong chậu đồng’ (Kaṃsathāle’ti) có nghĩa là trong một cái chậu làm bằng bất kỳ loại đồng nào. Còn chậu đất thì không bền, nó sẽ vỡ khi người ta nhào trộn. Do đó, Ngài đã không chỉ ra điều đó. (Cụm từ) ‘rắc đi rắc lại’ (Paripphosakaṃ paripphosakan’ti) có nghĩa là rắc nước nhiều lần. (Từ) ‘nên nhào trộn’ (Sanneyyā’ti) có nghĩa là tay trái cầm chậu đồng, tay phải rắc đi rắc lại một lượng nước vừa phải, vừa nhào trộn vừa làm thành một khối bột. (Cụm từ) ‘được chất dính thấm vào’ (Snehānugatā’ti) có nghĩa là được chất dính của nước thấm vào. (Cụm từ) ‘được chất dính bao bọc’ (Snehaparetā’ti) có nghĩa là được chất dính của nước bao bọc. (Cụm từ) ‘trong ngoài’ (Santarabāhirā’ti) có nghĩa là cùng với phần bên trong và phần bên ngoài, nghĩa là toàn bộ được chất dính của nước chạm đến. (Cụm từ) ‘và không chảy rỉ’ (Na ca pagghariṇī’ti) có nghĩa là nước không chảy rỉ ra từng giọt, có thể cầm được bằng bàn tay hoặc bằng hai ngón tay, và cũng có thể làm thành hình tròn.

Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana uppajjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaḍḍhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti nappaveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītā vāridhārā taṃ rahadaṃ pūrayamānā ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātabubbuḷakehi udakaṃ khobheti, sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hoti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ, sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Trong ví dụ về sự an lạc của thiền thứ hai, (cụm từ) ‘có nước trào ra’ (ubbidodako’ti) có nghĩa là có nước phun ra, không phải là nước vọt lên từ bên dưới, mà là nước sanh khởi ngay bên trong hồ. (Cụm từ) ‘lối vào’ (Āyamukhan’ti) có nghĩa là đường đi đến. (Từ) ‘trời’ (Devo’ti) có nghĩa là mây mưa. (Cụm từ) ‘thỉnh thoảng’ (Kālena kālan’ti) có nghĩa là đôi lúc, mỗi nửa tháng hoặc mỗi mười ngày. (Từ) ‘dòng nước’ (Dhāran’ti) có nghĩa là dòng mưa. (Cụm từ) ‘không cho chảy vào’ (Nānuppaveccheyyā’ti) có nghĩa là không cho vào, không mưa xuống. (Cụm từ) ‘dòng nước mát trào ra’ (Sītā vāridhārā ubbhijjitvā’ti) có nghĩa là dòng nước mát trào ra, làm đầy hồ nước ấy. Thật vậy, nước vọt lên từ bên dưới, khi phun lên và vỡ ra, sẽ làm xáo động nước; nước chảy vào từ bốn phương sẽ làm xáo động nước với lá cây, cỏ, cành cây, que củi cũ...; nước mưa sẽ làm xáo động nước với những bong bóng do dòng nước rơi xuống. Nhưng nước này, sau khi đã lắng đọng, sanh khởi như thể được tạo ra bởi thần thông, không có chuyện nó tràn ngập nơi này mà không tràn ngập nơi kia. Do đó, không có nơi nào không được nó chạm đến. Ở đây, thân do nghiệp sanh nên được xem như hồ nước, sự an lạc của thiền thứ hai nên được xem như nước, phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước.

Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posanti vaḍḍhantīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Trong ví dụ về sự an lạc của thiền thứ ba, (từ) ‘uppalinī’ có nghĩa là ‘có hoa súng ở đây’. Phương pháp này cũng tương tự trong hai từ còn lại. Và ở đây, trong số các màu trắng, đỏ, và xanh, bất kỳ loại nào cũng là hoa súng (uppala); loại có dưới một trăm cánh là hoa sen trắng (puṇḍarīka); loại có một trăm cánh là hoa sen hồng (paduma). Hoặc, không cần quy định về số cánh, hoa màu trắng là sen hồng (paduma), hoa màu đỏ là sen trắng (puṇḍarīka), đây là sự phân định ở đây. (Cụm từ) ‘không vươn lên khỏi mặt nước’ (Udakānuggatānī’ti) có nghĩa là không vươn lên khỏi mặt nước. (Cụm từ) ‘nuôi sống khi chìm bên trong’ (Antonimuggaposīnī’ti) có nghĩa là chúng được nuôi sống và tăng trưởng khi chìm hẳn bên trong mặt nước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước.

Catutthajjhānaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa [Pg.11] sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti, evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci katthaci odātavatthe kāyaṃ aphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭo hoti, evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhāpitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno kāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

Trong ví dụ về thiền thứ tư, ở đây, trong câu ‘với tâm thanh tịnh, trong sạch’, nên hiểu rằng ‘thanh tịnh’ (parisuddha) là do ý nghĩa không có phiền não, ‘trong sạch’ (pariyodāta) là do ý nghĩa trong sáng. Câu ‘với tấm vải trắng sạch’ này được nói đến vì mục đích thấm nhuần hơi ấm. Thật vậy, với tấm vải dơ bẩn, sự thấm nhuần hơi ấm không xảy ra; với tấm vải thanh tịnh do được giặt sạch ngay lúc đó, sự thấm nhuần hơi ấm trở nên mạnh mẽ. Trong ví dụ này, thân sinh bởi nghiệp giống như tấm vải, lạc của thiền thứ tư giống như sự thấm nhuần hơi ấm. Do đó, cũng như hơi ấm từ thân thể của một người đàn ông đã tắm gội sạch sẽ, đang ngồi, quấn tấm vải thanh tịnh trùm cả đầu, thấm nhuần khắp cả tấm vải, không có một chỗ nào của tấm vải không được thấm nhuần; cũng vậy, bởi lạc của thiền thứ tư, không có một chỗ nào của thân sinh bởi nghiệp của vị tỳ khưu không được thấm nhuần. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Hoặc, chính tâm thiền thứ tư giống như tấm vải, sắc do tâm ấy sanh khởi giống như sự thấm nhuần hơi ấm. Ví như, mặc dù ở một vài nơi, tấm vải trắng sạch không chạm vào thân, nhưng bởi hơi ấm sanh khởi từ tấm vải ấy, toàn bộ thân thể đều được thấm nhuần; cũng vậy, bởi sắc vi tế được sanh khởi từ thiền thứ tư, toàn bộ thân thể của vị tỳ khưu đều được thấm nhuần. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

Paccavekkhaṇanimittanti paccavekkhaṇañāṇameva. Suggahitaṃ hotīti yathā tena jhānavipassanāmaggā suṭṭhu gahitā honti, evaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ aparāparena paccavekkhaṇanimittena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Añño vā aññanti añño eko aññaṃ ekaṃ, attanoyeva hi attā na pākaṭo hoti. Ṭhito vā nisinnanti ṭhitakassāpi nisinno pākaṭo hoti, tenevaṃ vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Udakamaṇikoti samekhalā udakacāṭi. Samatittikoti samabharito. Kākapeyyāti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo.

‘Tướng để quán xét’ (paccavekkhaṇanimitta) chính là trí quán xét. ‘Được khéo nắm giữ’ (suggahitaṃ hoti) có nghĩa là: cũng như bởi vị ấy, các thiền, minh sát, và đạo được khéo nắm giữ, cũng vậy, tướng để quán xét được khéo nắm giữ bởi tướng để quán xét tiếp theo. ‘Người này hay người khác’ (añño vā aññaṃ) có nghĩa là một người này (thấy) một người khác, vì thật vậy, tự mình không hiện rõ đối với chính mình. ‘Đang đứng hay đang ngồi’ (ṭhito vā nisinnaṃ) có nghĩa là đối với người đang đứng, người đang ngồi cũng hiện rõ, do đó được nói như vậy. Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy. ‘Bình nước’ (udakamaṇika) là cái lu nước có vành. ‘Đầy đến miệng’ (samatittika) là được đổ đầy bằng miệng. ‘Quạ có thể uống’ (kākapeyya) là (nước mà) con quạ có thể uống khi đậu trên vành miệng mà không cần phải cúi cổ xuống.

Subhūmiyanti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūme sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhāpeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. Ājaññarathoti vinītaassaratho. Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. Yoggācariyoti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi. Yenicchakanti yena yena maggena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya. Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.

‘Trên đất tốt’ (subhūmiyaṃ) là trên đất bằng phẳng. Tuy nhiên, ở đây trong câu “nên gieo hạt giống trên đất tốt, trong ruộng tốt, nơi đã nhổ sạch gốc cây”, đất bằng phẳng như mặt nước được gọi là đất tốt. ‘Tại ngã tư đường’ (catumahāpathe) là tại nơi hai con đường lớn giao nhau. ‘Cỗ xe thuần chủng’ (ājaññaratha) là cỗ xe có ngựa đã được huấn luyện. ‘Với roi ngựa đặt xuống’ (odhastapatodo) là roi ngựa được đặt ngang, dựa vào thành xe, để người đánh xe đứng trên xe có thể cầm lấy được. ‘Người huấn luyện’ (yoggācariya) là người thầy dạy ngựa. Chính vị ấy huấn luyện những con ngựa cần được huấn luyện, nên gọi là ‘người đánh xe điều phục ngựa’ (assadammasārathi). ‘Bất cứ nơi nào muốn’ (yenicchakaṃ) là muốn đi theo con đường nào. ‘Bất cứ nơi nào muốn’ (yadicchakaṃ) là muốn đi đến nơi nào. ‘Có thể điều khiển đi tới’ (sāreyya) là có thể cho đi thẳng về phía trước. ‘Có thể điều khiển đi lui’ (paccāsāreyya) là có thể cho quay trở lại.

Evaṃ heṭṭhā pañcahi aṅgehi samāpattiparikammaṃ kathetvā imāhi tīhi upamāhi paguṇasamāpattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassetuṃ so sace ākaṅkhatītiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

Như vậy, sau khi đã nói ở phần trước về sự chuẩn bị cho thiền chứng bằng năm chi phần, và sau khi đã chỉ ra lợi ích của thiền chứng đã thuần thục bằng ba ví dụ này, bây giờ, để chỉ ra thứ tự các thắng trí của bậc lậu tận, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng ‘vị ấy nếu mong muốn’. Điều đó có ý nghĩa rõ ràng.

9. Caṅkamasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Caṅkama (Kinh hành)

29. Navame [Pg.12] addhānakkhamo hotīti dūraṃ addhānamaggaṃ gacchanto khamati, adhivāsetuṃ sakkoti. Padhānakkhamoti vīriyakkhamo. Caṅkamādhigato samādhīti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena adhigato aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññatarasamādhi. Ciraṭṭhitiko hotīti ciraṃ tiṭṭhati. Ṭhitakena gahitanimittañhi nisinnassa nassati, nisinnena gahitanimittaṃ nipannassa. Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena calitārammaṇe gahitanimittaṃ pana ṭhitassapi nisinnassapi nipannassapi na nassatīti.

29. Trong kinh thứ chín, ‘chịu đựng được đường dài’ (addhānakkhamo hoti) có nghĩa là khi đi trên con đường dài, vị ấy có thể chịu đựng, có thể kham nhẫn. ‘Chịu đựng được sự tinh tấn’ (padhānakkhamo) là chịu đựng được sự nỗ lực. ‘Định chứng đắc do kinh hành’ (caṅkamādhigato samādhi) là một định nào đó trong tám thiền chứng đã được chứng đắc bởi người quyết tâm kinh hành. ‘Trụ được lâu dài’ (ciraṭṭhitiko hoti) có nghĩa là trụ được lâu. Vì thật vậy, tướng được nắm bắt bởi người đang đứng thì bị mất đi đối với người đang ngồi, tướng được nắm bắt bởi người đang ngồi thì bị mất đi đối với người đang nằm. Tuy nhiên, tướng được nắm bắt trong đối tượng động bởi người quyết tâm kinh hành thì không bị mất đi đối với người đang đứng, đang ngồi, hay đang nằm.

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Nāgita

30. Dasame uddhaṃ uggatattā ucco, rāsibhāvena ca mahā saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Tesu hi uggatuggatesu khattiyamahāsāla-brāhmaṇamahāsālādīsu mahāsakkāraṃ gahetvā āgatesu ‘‘asukassa okāsaṃ detha, asukassa okāsaṃ dethā’’ti vutte ‘‘mayaṃ paṭhamataraṃ āgatā, mayhaṃ paṭhamataraṃ āgatā, natthi okāso’’ti evaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃ saddo ucco ceva mahā ca ahosi. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilope. Tesañhi macchapacchiṃ gahetvā āgatānaṃ vikkiṇanaṭṭhāne ‘‘mayhaṃ detha mayhaṃ dethā’’ti vadato mahājanassa evarūpo saddo hoti. Mīḷhasukhanti asucisukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Lābhasakkārasilokasukhanti lābhasakkārañceva vaṇṇabhaṇanañca nissāya uppannasukhaṃ.

30. Trong kinh thứ mười, do (tiếng nói) vút lên cao nên là ‘lớn tiếng’ (ucco), và do tính chất đông đảo nên là ‘ồn ào’ (mahā saddo) của họ, (nên họ được gọi là) những người lớn tiếng, ồn ào. Thật vậy, trong số họ, khi những vị Sát-đế-lỵ đại phú, Bà-la-môn đại phú, v.v... nổi tiếng đã đến sau khi nhận được sự cúng dường lớn lao, và khi được nói rằng: “Hãy nhường chỗ cho người này, hãy nhường chỗ cho người kia”, thì tiếng nói của những người nói với nhau rằng: “Chúng tôi đến trước, tôi đến trước, không có chỗ đâu” đã trở nên vừa lớn tiếng vừa ồn ào. ‘Như những người chài lưới ở nơi tranh cướp cá’ (kevaṭṭā maññe macchavilope) là giống như những người chài lưới ở nơi tranh cướp cá. Thật vậy, tại nơi bán hàng của những người mang giỏ cá đến, có một tiếng ồn như vậy của đám đông nói rằng: “Bán cho tôi, bán cho tôi”. ‘Lạc thú thấp hèn’ (mīḷhasukha) là lạc thú bất tịnh. ‘Lạc thú của sự hôn trầm’ (middhasukha) là lạc thú của giấc ngủ. ‘Lạc thú của lợi lộc, cung kính, và danh tiếng’ (lābhasakkārasilokasukha) là lạc thú sanh khởi do nương vào lợi lộc, cung kính, và sự tán dương.

Taṃninnāva gamissantīti taṃ tadeva bhagavato gataṭṭhānaṃ gamissanti, anubandhissantiyevāti vuttaṃ hoti. Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇanti yasmā tathāvidhaṃ tumhākaṃ sīlañca ñāṇañcāti attho. Mā ca mayā yasoti mayā saddhiṃ yasopi mā samāgacchatu. Piyānanti piyajanānaṃ. Eso tassa nissandoti esā piyabhāvassa nipphatti. Asubhanimittānuyoganti asubhakammaṭṭhānānuyogaṃ. Subhanimitteti rāgaṭṭhāniye iṭṭhārammaṇe. Eso tassa nissandoti esā tassa asubhanimittānuyogassa nipphatti. Evamimasmiṃ sutte imesu pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitāti.

‘Họ sẽ đi theo hướng đó’ (taṃninnāva gamissanti) có nghĩa là họ sẽ đi đến chính nơi mà Đức Thế Tôn đã đi đến, được nói rằng họ chắc chắn sẽ đi theo. ‘Bạch ngài, giới và trí của Đức Thế Tôn là như vậy’ (Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇaṃ) có ý nghĩa là “bởi vì giới và trí của các ngài là như vậy”. ‘Mong rằng danh tiếng đừng đến với tôi’ (mā ca mayā yaso) có nghĩa là mong rằng danh tiếng cũng đừng đến cùng với tôi. ‘Của những người thân yêu’ (piyānaṃ) là của những người thân. ‘Đó là kết quả của điều ấy’ (eso tassa nissando) là đây là sự thành tựu của tình thương yêu. ‘Sự thực hành tướng bất tịnh’ (asubhanimittānuyogaṃ) là sự thực hành đề mục bất tịnh. ‘Trong tướng tịnh’ (subhanimitte) là trong đối tượng khả ái, là nơi sanh khởi của tham ái. ‘Đó là kết quả của điều ấy’ (eso tassa nissando) là đây là sự thành tựu của việc thực hành tướng bất tịnh ấy. Như vậy, trong kinh này, chính minh sát đã được thuyết giảng trong năm trường hợp này.

Pañcaṅgikavaggo tatiyo.

Phẩm Năm Chi, thứ ba.

4. Sumanavaggo

4. Phẩm Sumana

1. Sumanasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Sumana

31. Catutthassa [Pg.13] paṭhame sumanā rājakumārīti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.

31. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, về công chúa Sumanā: Nàng công chúa có được tên gọi như vậy là do đã thực hiện sự cúng dường trọng đại và đã phát nguyện. Thật vậy, vào thời của đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Vipassī, khi dân chúng trong thành, sau khi đã nhờ vị tướng quân mà thỉnh được Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, với ý nghĩ rằng: "Chúng ta sẽ thỉnh đức Đạo Sư, dù phải chiến đấu," và bắt đầu lần lượt thực hiện các việc phước thiện, thì ngày đầu tiên hết là phiên của vị tướng quân. Vào ngày ấy, vị tướng quân đã chuẩn bị một buổi đại bố thí và đã bố trí người canh gác khắp nơi, nói rằng: "Hôm nay, các ngươi hãy canh giữ sao cho không một ai khác có thể cúng dường dù chỉ một vị tỳ khưu." Vào ngày đó, vợ của vị trưởng giả đang khóc, đã nói với người con gái vừa đi chơi với năm trăm thiếu nữ trở về: "Này con, nếu cha con còn sống, hôm nay mẹ đã là người đầu tiên được cúng dường đến bậc Thập Lực." Cô gái ấy nói với bà: "Thưa mẹ, mẹ đừng lo lắng, con sẽ làm sao cho Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu sẽ thọ thực vật thực của chúng ta trước tiên." Sau đó, cô cho đầy món cháo sữa đặc vào một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, nêm nếm với bơ, mật ong, đường phèn, rồi úp một cái bát khác lên, quấn quanh nó bằng những vòng hoa lài và làm cho nó trông giống như một vòng hoa. Vào lúc đức Thế Tôn đi vào làng, cô tự mình đội (cái bát) lên, có đoàn nhũ mẫu vây quanh, và đi ra khỏi nhà.

Antarāmagge senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva [Pg.14] homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

Dọc đường, những người phục vụ của vị tướng quân nói: "Này cô, xin đừng đi lối này." Những người có phước lớn thường có lời nói dễ mến, và không thể nào từ chối lời nói của họ khi họ nói đi nói lại. Cô gái nói: "Này các chú, các bác, các cậu, tại sao quý vị không cho con đi?" (Họ đáp:) "Thưa cô, chúng tôi được vị tướng quân bố trí ở đây với lệnh rằng: 'Không được cho bất cứ ai khác dâng cúng vật thực cứng hay vật thực mềm.'" (Cô hỏi:) "Vậy quý vị có thấy vật thực cứng hay vật thực mềm nào trong tay con không?" (Họ đáp:) "Chúng tôi thấy một vòng hoa." (Cô hỏi:) "Chẳng lẽ tướng quân của quý vị cũng không cho phép cúng dường hoa sao?" (Họ đáp:) "Thưa cô, có cho phép." (Cô nói:) "Nếu vậy, xin hãy tránh đường." Rồi cô đến gần đức Thế Tôn và bạch: "Bạch đức Thế Tôn, xin Ngài hãy nhận lấy vòng hoa này." Đức Thế Tôn nhìn một người phục vụ của vị tướng quân và bảo người ấy nhận lấy vòng hoa. Cô gái đảnh lễ đức Thế Tôn và phát nguyện rằng: "Trong các kiếp tái sanh, mong rằng con không phải sống một cuộc đời khao khát mong chờ. Mong rằng ở mỗi nơi con tái sanh, con sẽ được yêu mến như vòng hoa lài này, và tên của con cũng sẽ là Sumanā." Khi được đức Đạo Sư phán: "Mong con được an lạc," cô đã đảnh lễ, đi nhiễu quanh theo chiều bên phải rồi ra về.

Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti. Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?

Đức Thế Tôn cũng đi đến nhà của vị tướng quân và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn. Vị tướng quân cầm cháo đến gần, đức Đạo Sư dùng tay đậy bát lại. (Vị tướng quân bạch:) "Bạch ngài, Tăng chúng đã an tọa." (Đức Phật phán:) "Này, có một phần vật thực khất thực đã nhận được ở dọc đường." (Người phục vụ) dỡ vòng hoa ra và thấy vật thực khất thực. Người phục vụ trẻ tuổi nói: "Thưa ngài, một người phụ nữ đã lừa con bằng cách nói rằng đó là hoa." Món cháo sữa ấy đủ dùng cho tất cả các vị tỳ khưu, bắt đầu từ đức Thế Tôn. Vị tướng quân đã dâng cúng vật phẩm của mình. Đức Đạo Sư sau khi làm xong Phật sự về bữa ăn, đã thuyết pháp chúc phúc rồi ra về. Vị tướng quân hỏi: "Người phụ nữ đã dâng cúng vật thực khất thực ấy tên là gì?" (Người phục vụ đáp:) "Thưa ngài, đó là con gái của vị trưởng giả." (Vị tướng quân nghĩ:) "Người phụ nữ này thật có trí tuệ. Khi có một người phụ nữ như vậy sống trong nhà, tài sản ở cõi trời không khó đạt được đối với người đàn ông." Nghĩ vậy, ông đã cho mời cô gái ấy đến và lập làm người vợ cả.

Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.

Cô gái ấy, sau khi lấy tài sản từ nhà cha và nhà vị tướng quân, đã cúng dường đến đức Như Lai và làm các việc phước thiện cho đến trọn đời, sau khi mệnh chung từ đó, đã tái sanh vào cõi trời Dục giới. Ngay trong khoảnh khắc tái sanh, một cơn mưa hoa lài đã rơi xuống, phủ khắp toàn bộ cõi trời, dày đến đầu gối. Các vị chư thiên nghĩ rằng: "Vị này đã tự mình mang theo tên của mình mà đến," và đã đặt tên cho nàng là thiên nữ Sumanā. Nàng, trong suốt chín mươi mốt kiếp, khi luân hồi trong cõi trời và cõi người, ở mỗi nơi tái sanh, đều có cơn mưa hoa lài không dứt và luôn có tên là Sumanā. Còn trong thời hiện tại, nàng đã thọ thai trong bụng của hoàng hậu chánh cung của vua xứ Kosala. Năm trăm thiếu nữ kia cũng thọ thai trong các gia đình khác nhau vào chính ngày đó và tất cả đều ra khỏi lòng mẹ trong cùng một ngày. Ngay lúc ấy, một cơn mưa hoa lài đã rơi xuống, dày đến đầu gối. Thấy vậy, nhà vua với tâm hoan hỷ nghĩ rằng: "Nàng này hẳn đã có lời nguyện từ trước." Nghĩ rằng: "Con gái ta đã tự mình mang theo tên của mình mà đến," ngài đã đặt tên cho nàng là Sumanā. Nghĩ rằng: "Con gái ta không thể sanh ra một mình," ngài cho người đi dò hỏi trong thành và khi nghe tin "có năm trăm bé gái đã được sanh ra," ngài đã tự mình cho nuôi dưỡng tất cả. Mỗi tháng, khi đến kỳ, ngài nói: "Hãy mang chúng đến cho con gái ta xem." Cần phải hiểu rằng, nàng có được tên gọi như vậy là do đã thực hiện sự cúng dường trọng đại và đã phát nguyện như thế.

Tassā [Pg.15] sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.

Vào lúc công chúa ấy được bảy tuổi, khi trưởng giả Anāthapiṇḍika xây dựng xong tịnh xá và phái sứ giả đến đức Như Lai, đức Đạo Sư cùng với Tăng chúng tùy tùng đã đi đến thành Sāvatthī. Trưởng giả Anāthapiṇḍika đi đến và thưa với đức vua như vầy: “Tâu đại vương, việc đức Đạo Sư quang lâm đến đây là điềm lành cho chúng thần và cũng là điềm lành cho cả đại vương. Xin đại vương hãy phái công chúa Sumanā cùng với năm trăm thiếu nữ, cho mang theo những bình nước đầy, hương hoa, v.v... để đi nghênh đón đức Thập Lực.” Đức vua đáp: “Lành thay, đại trưởng giả,” và đã làm như vậy. Vị công chúa ấy cũng đi theo cách thức được vua cha chỉ dạy, đảnh lễ đức Đạo Sư, cúng dường bằng hương hoa, v.v... rồi đứng sang một bên. Đức Đạo Sư thuyết pháp cho nàng. Nàng cùng với năm trăm thiếu nữ đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Cũng trong khoảnh khắc ấy, năm trăm thiếu nữ khác, năm trăm nữ nhân, và năm trăm nam cư sĩ đã đạt được quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, trong ngày hôm đó, ngay trên đường đi, đã có hai ngàn vị Tu-đà-hoàn xuất hiện.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.

(Về câu) “đến nơi đức Thế Tôn đang ngự,” tại sao lại đến? Vì muốn hỏi một câu hỏi. Tương truyền, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, có hai vị tỳ khưu là bạn của nhau. Trong hai vị ấy, một vị thực hành pháp hòa kính (sāraṇīyadhamma), một vị thực hành hạnh đầu phòng ăn (bhattaggavatta). Vị thực hành pháp hòa kính nói với vị kia: “Này hiền hữu, việc không cho đi thì không có quả báo. Điều thích hợp là sau khi cho người khác vật mình nhận được rồi mới dùng.” Vị kia lại nói: “Này hiền hữu, hiền hữu không biết, không nên làm hư hoại vật cúng dường. Điều thích hợp là chỉ nhận vừa đủ để nuôi mạng và thực hành hạnh đầu phòng ăn.” Trong hai vị, không ai có thể làm cho người kia chấp nhận lời khuyên của mình. Cả hai vị, sau khi đã hoàn mãn hạnh của mình, mệnh chung từ đó và tái sanh vào cõi trời Dục giới. Ở đó, vị đã thực hành pháp hòa kính vượt trội hơn vị kia về năm phương diện.

Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ [Pg.16] nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?

Như vậy, hai vị ấy lang thang trong cõi trời và cõi người, trải qua một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, rồi vào thời này đã tái sanh ở thành Sāvatthī. Vị thực hành pháp hòa kính đã nhập thai vào bụng của chánh cung hoàng hậu của vua Kosala, còn vị kia đã nhập thai vào bụng của người nữ hầu cận của chính hoàng hậu ấy. Cả hai người đều được sinh ra trong cùng một ngày. Vào ngày đặt tên, sau khi được tắm rửa, họ được đặt nằm trong một căn phòng sang trọng, và mẹ của cả hai đã chuẩn bị lễ vật ở bên ngoài. Trong hai người, vị thực hành pháp hòa kính mở mắt ra, thấy lọng trắng lớn, giường nằm sang trọng được trải sẵn, và cung điện được trang hoàng lộng lẫy, liền biết rằng: “Ta đã sanh ra trong một hoàng tộc.” Vị ấy suy xét: “Ta đã làm nghiệp gì mà được sanh ra ở đây?” và biết rằng: “Do kết quả của pháp hòa kính,” rồi lại suy xét: “Bạn của ta đã sanh ra ở đâu?” thì thấy người bạn đang nằm trên một chiếc giường thấp kém, bèn nghĩ: “Người này nói ‘tôi sẽ thực hành hạnh đầu phòng ăn’ mà không nghe lời ta, bây giờ là lúc thích hợp để chế ngự hắn tại nơi này,” rồi nói: “Này bạn, bạn đã không làm theo lời tôi.” (Vị kia hỏi:) “Vậy chuyện gì đã xảy ra?” (Vị đầu đáp:) “Hãy xem tài sản của tôi đây, tôi đang nằm trên giường sang trọng dưới lọng trắng, còn bạn thì nằm trên một chiếc giường thấp với tấm trải thô cứng.” (Vị kia đáp:) “Tại sao bạn lại kiêu mạn vì điều đó? Chẳng phải tất cả những thứ đó chỉ được làm bằng những thanh tre, được bọc bằng vải cũ, và tất cả chỉ là địa đại thôi sao?”

Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.

Công chúa Sumanā nghe cuộc trò chuyện của họ, nghĩ rằng: “Không có ai ở gần các em trai của ta,” rồi trong khi đi đến gần họ, nàng đứng tựa vào cửa và nghe được từ “giới” (dhātu). Nàng suy nghĩ: “Từ ‘giới’ này không có ở ngoài giáo pháp. Các em trai của ta hẳn là những vị trời đã từng là sa-môn.” Nàng lại nghĩ: “Nếu ta thưa với cha mẹ rằng ‘chúng nói chuyện như vậy,’ họ sẽ cho rằng ‘chúng là phi nhân’ và sẽ đuổi chúng đi. Không nói nguyên do này cho người khác, ta sẽ chỉ hỏi đức Thập Lực Gotama, người cha của ta, người thợ bạc có thể cắt đứt sự nghi ngờ.” Sau khi dùng bữa sáng, nàng đến gặp đức vua và thưa: “Con sẽ đi đến hầu hạ đức Thập Lực.” Đức vua cho chuẩn bị năm trăm cỗ xe. Thật vậy, trên khắp cõi Diêm-phù-đề, chỉ có ba vị công chúa nhận được năm trăm cỗ xe từ cha của mình: công chúa Cundī, con gái vua Bimbisāra; Visākhā, con gái trưởng giả Dhanañcaya; và công chúa Sumanā này. Nàng mang theo hương hoa, đứng trên xe, với đoàn tùy tùng năm trăm cỗ xe, nghĩ rằng: “Ta sẽ hỏi câu hỏi này,” rồi đi đến nơi đức Thế Tôn đang ngự.

Idhassūti idha bhaveyyuṃ. Eko dāyakoti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. Eko adāyakoti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. Devabhūtānaṃ pana nesanti devabhūtānaṃ etesaṃ. Adhigaṇhātīti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. Ādhipateyyenāti jeṭṭhakakāraṇena. Imehi pañcahi ṭhānehīti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. Mānusakenātiādīsu [Pg.17] āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.

Idhassūti là idha bhaveyyuṃ (có mặt ở đây). Eko dāyako có nghĩa là: một người, sau khi cho người khác từ phần lợi lộc mình nhận được, rồi mới thọ dụng; là người hoàn thành các pháp đáng nhớ. Eko adāyako có nghĩa là: một người, không cho người khác phần mình nhận được, mà tự thọ dụng; là người hoàn thành phận sự ở nhà ăn. Devabhūtānaṃ pana nesaṃ là devabhūtānaṃ etesaṃ (của những vị đã trở thành chư thiên ấy). Adhigaṇhāti có nghĩa là chế ngự, nắm giữ, bao trùm, vượt trội. Ādhipateyyena có nghĩa là do nguyên nhân làm người đứng đầu. Imehi pañcahi ṭhānehi có nghĩa là: giống như vua trời Sakka vượt trội các vị trời khác, (vị ấy) vượt trội do năm nguyên nhân này. Trong các câu bắt đầu bằng mānusakenāti, (vượt trội) về tuổi thọ giống như trưởng lão Mahākassapa, trưởng lão Bākula, và trưởng lão Ānanda; về dung sắc giống như trưởng lão Mahāgatimba-abhaya và vị quan giữ kho; về an lạc giống như thiện gia nam tử Raṭṭhapāla, con trai của triệu phú Soṇa, và thiếu gia Yasa; về danh tiếng giống như vua Dhammāsoka; tương tự, về quyền uy. Do năm nguyên nhân này, vị ấy trở nên vượt trội, là người đứng đầu.

Yācitova bahulanti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. Alamevāti yuttameva. Yatra hi nāmāti yāni nāma.

Yācitova bahulaṃ có nghĩa là: giống như các vị trưởng lão Bākula, Sīvali, Ānanda, v.v., chỉ sau khi được thỉnh cầu nhiều lần mới thọ dụng y phục, v.v. Do những nguyên nhân này, vị ấy trở nên vượt trội, là người đứng đầu. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ có nghĩa là: điều khác biệt nào đáng lẽ phải được nói đến liên quan đến sự giải thoát của người này so với sự giải thoát của người khác, Ta không nói điều đó. Thật vậy, dù là một đứa trẻ bảy tuổi chứng ngộ giải thoát, hay một vị trưởng lão trăm tuổi, một tỳ khưu, một tỳ khưu ni, một nam cư sĩ, một nữ cư sĩ, một vị trời, một ma vương, hay một vị Phạm thiên chứng ngộ giải thoát, thì trong đạo siêu thế đã được chứng ngộ, không có cái gọi là sự khác biệt. Alameva có nghĩa là yuttameva (thật thích hợp). Yatra hi nāma có nghĩa là yāni nāma (bất cứ điều gì).

Gacchaṃ ākāsadhātuyāti ākāsena gacchanto. Saddhoti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. Thanayanti gajjanto. Vijjumālīti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. Satakkakūti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. Dassanasampannoti sotāpanno. Bhogaparibyūḷhoti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. Peccāti paraloke. Sagge pamodatīti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.

Gacchaṃ ākāsadhātuyā có nghĩa là đi trong hư không. Saddho có nghĩa là người có lòng tin vào ân đức của Tam Bảo. Thanayaṃ có nghĩa là gầm vang. Vijjumālī có nghĩa là được trang bị bởi tia chớp di chuyển ở miệng mây, giống như một tràng hoa. Satakkaku có nghĩa là có trăm đỉnh; nghĩa là, được trang bị bởi một trăm đỉnh mây nổi lên từ đây đó. Dassanasampanno có nghĩa là bậc Dự lưu. Bhogaparibyūḷho có nghĩa là được bao bọc bởi của cải được ban cho nhờ sức mạnh của bố thí, giống như được bao bọc bởi dòng nước; nghĩa là, đã được đưa đến cõi trời. Pecca có nghĩa là ở đời sau. Sagge pamodati có nghĩa là: sanh vào cõi trời nào, vị ấy hoan hỷ ngay tại cõi trời đó.

2. Cundīsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Cundī

32. Dutiye pañcahi rathasatehīti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. Upasaṅkamīti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. Yadeva so hotīti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. Ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni [Pg.18] sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

32. Trong kinh thứ hai, pañcahi rathasatehi có nghĩa là: sau khi dùng bữa sáng, nàng cho người đến chỗ phụ thân, cho thắng năm trăm cỗ xe, và được chúng vây quanh. Upasaṅkami có nghĩa là: với ý nghĩ "Ta sẽ hỏi về cuộc thảo luận vấn đề đã diễn ra cùng với em trai," nàng mang theo hương, hoa, bột thơm, v.v., và đi đến. Yadeva so hoti là yadā eva so hoti (khi nào người ấy có). Hoặc là yo eva so hoti (bất cứ người nào có). Ariyakantāni sīlāni là các giới tương ưng với đạo và quả. Thật vậy, chúng được các bậc Thánh ưa thích, và các ngài không từ bỏ chúng ngay cả trong kiếp sống khác. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Aggappasāda ở chương Bốn Pháp.

3. Uggahasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Uggaha

33. Tatiye bhaddiyeti bhaddiyanagare. Jātiyāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. Attacatutthoti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. Ovadatu tāsaṃ, bhanteti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. Yaṃ tāsanti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.

33. Trong kinh thứ ba, bhaddiye có nghĩa là ở thành Bhaddiya. Jātiyāvane có nghĩa là: ngài sống trong một khu rừng tự nhiên, không được trồng, liền kề với dãy Himavanta, lấy thành phố ấy làm nơi khất thực. Attacatuttho có nghĩa là ngài là người thứ tư. Tại sao vị này lại chỉ thỉnh Đức Thế Tôn là người thứ tư? Được biết, có một lễ hội lớn tại nhà ông, và ở đó, với sự chuẩn bị công phu, nhiều người sẽ tụ tập. Ông nghĩ rằng sẽ khó quản lý khi phục vụ Tăng đoàn, vì vậy ông chỉ thỉnh Đức Thế Tôn là người thứ tư. Và ông cũng có suy nghĩ thế này: "Các thiếu nữ trẻ, giữa đông đảo Tăng đoàn, khi Bậc Đạo Sư đang giáo huấn, có thể sẽ rụt rè và không thể tiếp thu lời giáo huấn." Vì lý do này, ông cũng chỉ thỉnh Đức Thế Tôn là người thứ tư. Ovadatu tāsaṃ, bhante có nghĩa là: "Bạch ngài, mong Đức Thế Tôn hãy giáo huấn cho họ, hãy giáo huấn họ." Ở đây, từ này ở sở hữu cách được dùng với nghĩa đối cách. Yaṃ tāsaṃ có nghĩa là lời khuyên và chỉ dạy nào dành cho họ. Sau khi nói như vậy, vị triệu phú ấy nghĩ rằng: "Những cô gái này có thể sẽ xấu hổ khi nhận lời giáo huấn trước mặt ta," rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và lui ra.

Bhattūti sāmikassa. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca. Pubbuṭṭhāyiniyoti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Pacchānipātiniyoti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva kātuṃ vaṭṭati[Pg.19]. Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. ‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. Manāpacāriniyoti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. Piyavādiniyoti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. Pūjessāmāti catupaccayapūjāya pūjayissāma.

Bhattūti là của người chồng. Anukampaṃ upādāyāti là do duyên lòng thương xót. Pubbuṭṭhāyiniyoti là có thói quen thức dậy trước tất cả. Pacchānipātiniyoti là có thói quen đi ngủ sau tất cả. Thật vậy, người phụ nữ không nên ăn trước rồi leo lên giường đi ngủ; trái lại, sau khi đã cho tất cả người nhà ăn, sắp xếp đồ đạc dụng cụ, biết được trâu bò v.v... đã về hay chưa, suy xét công việc phải làm vào ngày mai, cầm chìa khóa trong tay, nếu có thức ăn thì ăn, nếu không có thì cho nấu món khác, làm cho tất cả mọi người được hài lòng, rồi sau đó mới nên đi ngủ. Ngay cả khi đã nằm xuống, cũng không nên ngủ cho đến khi mặt trời mọc; trái lại, nên thức dậy trước tất cả, cho gọi các người làm công tớ gái, rồi phân công công việc rằng: ‘Hãy làm việc này, việc này,’ vắt sữa bò cái, và nên tự mình trực tiếp làm tất cả các công việc phải làm trong nhà. Ngài đã nói ‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’ là nhắm đến ý nghĩa này. ‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti’ là có thói quen quán xuyến, nhìn ngó xem ‘chúng ta nên làm gì? chúng ta nên làm gì?’. Manāpacāriniyoti là có thói quen chỉ làm những hành động vừa ý. Piyavādiniyoti là có thói quen chỉ nói lời ái ngữ. Pūjessāmāti là chúng con sẽ cúng dường bằng sự cúng dường bốn món vật dụng.

Abbhāgateti attano santikaṃ āgate. Āsanodakena paṭipūjessāmāti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.

Abbhāgateti là những vị khách đã đến nơi ở của mình. Āsanodakena paṭipūjessāmāti là chúng con sẽ cúng dường bằng chỗ ngồi và nước rửa chân. Và ở đây, đối với cha mẹ, sự tôn trọng nên được thực hiện hằng ngày. Còn đối với các vị Sa-môn, Bà-la-môn là khách đến, nên dâng chỗ ngồi và nước rửa chân, và sự tôn trọng cũng nên được thực hiện.

Uṇṇāti eḷakalomaṃ. Tattha dakkhā bhavissāmāti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. Tatrupāyāyāti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.

Uṇṇāti là lông cừu. Tattha dakkhā bhavissāmāti là chúng con sẽ trở nên khéo léo trong các việc như gỡ rối, giặt, nhuộm, bện lông cừu, và trong các việc như cán, chải, kéo, xe sợi bông. Tatrupāyāyāti là thành tựu trí tuệ thẩm sát, là phương pháp trong việc sắp xếp len và bông đó, diễn tiến như vầy: ‘vào thời điểm này, nên làm việc này’. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti có nghĩa là: chúng con sẽ vừa thích hợp vừa có khả năng để tự mình làm hoặc để cho người khác làm.

Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. Gilānakānañca balābalanti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. Paccaṃsenāti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. Saṃvibhajissāmāti dassāma. Sampādessāmāti sampādayissāma.

Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti là chúng con sẽ biết như thế này: đối với những người đã làm công việc này cả ngày rồi trở về, đối với những người đã làm công việc này nửa ngày rồi trở về, đối với những người không làm việc gì mà chỉ ngồi trong nhà, thì nên cho vật này và làm như thế này. Gilānakānañca balābalanti là, thật vậy, nếu trong lúc họ bệnh mà không cho thuốc men, thức ăn v.v... và không làm cho bệnh tình thuyên giảm, thì họ sẽ trở nên bất mãn, nghĩ rằng: ‘Những người này, lúc chúng ta không bệnh thì bắt chúng ta làm điều họ muốn. Lúc chúng ta bệnh thì họ còn không biết đến sự tồn tại của chúng ta,’ rồi sau đó họ không làm các công việc, hoặc làm không tốt. Do đó, Ngài chỉ dạy rằng: ‘Các con phải học tập như vầy: sau khi biết được tình trạng mạnh yếu của họ, chúng con sẽ biết điều nên cho và điều nên làm.’ Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti là vật thực cứng và vật thực mềm cho người trong nhà này. Paccaṃsenāti là với phần nên được nhận, có nghĩa là tương ứng với phần nên được nhận của mỗi người. Saṃvibhajissāmāti là chúng con sẽ phân phát. Sampādessāmāti là chúng con sẽ làm cho đầy đủ.

Adhuttīti [Pg.20] purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. Athenīti atheniyo acoriyo. Asoṇḍīti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.

Adhuttīti là không phóng đãng, theo cách phóng đãng với đàn ông và phóng đãng với rượu. Athenīti là không trộm cắp, không phải là kẻ trộm. Asoṇḍīti là không nghiện ngập, theo cách nghiện rượu v.v...

Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto yo naṃ bharati sabbadātiādimāha. Tattha bharatīti posati paṭijaggati. Sabbakāmaharanti sabbakāmadadaṃ. Sotthīti suitthī. Evaṃ vattatīti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. Manāpā nāma te devāti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.

Sau khi kết thúc bài kinh như vậy, bây giờ, để đi đến phần cao điểm bằng các câu kệ, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yo naṃ bharati sabbadā’. Ở đây, bharatīti là nuôi dưỡng, chăm sóc. Sabbakāmaharanti là mang lại mọi dục lạc. Sotthīti là người phụ nữ tốt. Evaṃ vattatīti là sống sau khi đã chu toàn trọn vẹn bổn phận. Manāpā nāma te devāti là chư thiên Nimmānaratī. Bởi vì các vị ấy, sau khi hóa hiện ra sắc tướng tùy theo ý muốn rồi thưởng thức, nên được gọi là Nimmānaratī và Manāpā.

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

4. Phần Chú giải kinh Sīhasenāpati

34. Catutthe sandiṭṭhikanti sāmaṃ passitabbakaṃ. Dāyakoti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.

34. Trong kinh thứ tư, sandiṭṭhikanti là điều có thể được thấy bởi chính mình. Dāyakoti là người dũng cảm trong việc bố thí. Ý nghĩa là: người ấy không chỉ dừng lại ở mức độ có đức tin, mà còn có khả năng từ bỏ. Dānapatīti là người ấy cho món vật thí nào, thì cho với tư cách là người chủ của món vật thí ấy, không phải là người tôi tớ, không phải là người bạn. Thật vậy, người nào tự mình ăn đồ ngon, cho người khác đồ không ngon, người ấy cho với tư cách là người tôi tớ của vật thí được gọi là của bố thí. Người nào tự mình ăn vật gì, thì cho đúng vật ấy, người ấy cho với tư cách là người bạn của vật thí. Còn người nào tự mình sống bằng bất cứ thứ gì, nhưng cho người khác đồ ngon, người ấy cho với tư cách là người chủ, bậc trưởng thượng, bậc tôn chủ của vật thí. Từ ‘dānapati’ được nói ra là nhắm đến người như vậy.

Amaṅkubhūtoti na nittejabhūto. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Sahabyataṃ gatāti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. Katāvakāsāti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā katakusalāti vuttaṃ. Modareti modanti pamodanti. Asitassāti anissitassa tathāgatassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa.

Amaṅkubhūtoti là không trở nên mất uy lực. Visāradoti là đạt đến sự hoan hỷ đi kèm với trí tuệ. Sahabyataṃ gatāti là đã đi đến trạng thái đồng hữu, trạng thái hợp nhất. Katāvakāsāti là do nghiệp nào mà có cơ hội ở nơi đó, vì đã làm nghiệp ấy nên có được cơ hội. Nhưng vì nghiệp ấy chỉ là thiện, do đó được gọi là katakusalā (người đã làm điều thiện). Modareti là hoan hỷ, vui mừng. Asitassāti là của đức Như Lai, bậc không nương tựa. Tādinoti là của bậc đã đạt đến đặc tính như vậy.

5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā

5. Phần Chú giải kinh Dānānisaṃsa

35. Pañcame gihidhammā anapagato hotīti akhaṇḍapañcasīlo hoti. Sataṃ dhammaṃ anukkamanti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto[Pg.21]. Santo naṃ bhajantīti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.

35. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) gihidhammā anapagato hoti có nghĩa là: là người có năm giới không bị sứt mẻ. (Cụm từ) Sataṃ dhammaṃ anukkamanti có nghĩa là: đi theo con đường pháp của các bậc chân nhân, các bậc đại nhân. (Cụm từ) Santo naṃ bhajantīti có nghĩa là: các bậc chân nhân là các vị Phật, Phật Độc Giác, và các vị thinh văn của Như Lai thân cận với người ấy.

6. Kāladānasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Bố Thí Đúng Thời.

36. Chaṭṭhe kāladānānīti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. Navasassānīti aggasassāni. Navaphalānīti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. Vadaññūti bhāsitaññū. Kālena dinnanti yuttappattakālena dinnaṃ. Anumodantīti ekamante ṭhitā anumodanti. Veyyāvaccanti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. Appaṭivānacittoti anukkaṇṭhitacitto. Yattha dinnaṃ mahapphalanti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.

36. Trong kinh thứ sáu, (từ) kāladānāni có nghĩa là các món thí hợp lẽ, các món thí thích hợp, các món thí tương xứng. (Từ) navasassāni có nghĩa là hoa màu đầu mùa. (Từ) navaphalāni có nghĩa là các loại quả đầu mùa được sanh khởi đầu tiên từ tu viện. (Cụm từ) paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti có nghĩa là: trước tiên dâng cúng đến những bậc có giới, sau đó tự mình dùng. (Từ) vadaññū có nghĩa là người hiểu lời nói. (Cụm từ) kālena dinnaṃ có nghĩa là vật được cho vào thời điểm thích hợp, tương xứng. (Từ) anumodanti có nghĩa là đứng một bên mà tùy hỷ. (Từ) veyyāvaccaṃ có nghĩa là họ làm công việc phục vụ bằng thân. (Từ) appaṭivānacitto có nghĩa là có tâm không thối chuyển. (Cụm từ) yattha dinnaṃ mahapphalaṃ có nghĩa là: vật được cho ở nơi nào có quả lớn, nên cho ở nơi ấy.

7. Bhojanasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Vật Thực.

37. Sattame āyuṃ detīti āyudānaṃ deti. Vaṇṇanti sarīravaṇṇaṃ. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Balanti sarīrathāmaṃ. Paṭibhānanti yuttamuttappaṭibhānaṃ.

37. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) āyuṃ deti có nghĩa là cho sự bố thí tuổi thọ. (Từ) vaṇṇaṃ có nghĩa là (sự bố thí) sắc đẹp của thân. (Từ) sukhaṃ có nghĩa là (sự bố thí) lạc thuộc thân và tâm. (Từ) balaṃ có nghĩa là (sự bố thí) sức mạnh của thân. (Từ) paṭibhānaṃ có nghĩa là (sự bố thí) trí tuệ biện tài ứng đối nhanh nhạy.

8. Saddhasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Tín.

38. Aṭṭhame anukampantīti anuggaṇhanti. Khandhimāva mahādumoti khandhasampanno mahārukkho viya. Manorame āyataneti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. Chāyaṃ chāyatthikā yantīti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. Nivātavuttinti nīcavuttiṃ. Atthaddhanti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. Soratanti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. Sakhilanti sammodakaṃ.

38. Trong kinh thứ tám, (từ) anukampanti có nghĩa là nâng đỡ. (Cụm từ) khandhimāva mahādumo có nghĩa là giống như cây đại thụ có thân cây vững chắc. (Cụm từ) manorame āyatane có nghĩa là ở nơi hội họp khả ái. (Cụm từ) chāyaṃ chāyatthikā yanti có nghĩa là những con chim cần bóng mát tìm đến bóng mát. (Từ) nivātavuttiṃ có nghĩa là có hạnh khiêm hạ. (Từ) atthaddhaṃ có nghĩa là không có sự cứng nhắc do sân và mạn. (Từ) sorataṃ có nghĩa là người nhu hòa, thành tựu giới trong sạch. (Từ) sakhilaṃ có nghĩa là người làm cho hoan hỷ.

9. Puttasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Người Con.

39. Navame bhato vā no bharissatīti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. Kiccaṃ vā no karissatīti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati[Pg.22]. Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. Dāyajjaṃ paṭipajjissatīti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. Dakkhiṇaṃ anuppadassatīti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.

39. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) bhato vā no bharissati có nghĩa là: người con được chúng ta nuôi dưỡng, chăm sóc bằng cách cho bú mớm, làm cho tay chân phát triển v.v... sẽ nuôi dưỡng lại chúng ta vào lúc tuổi già bằng cách rửa tay chân, tắm rửa, dâng cháo cơm v.v... (Cụm từ) kiccaṃ vā no karissati có nghĩa là: gác lại công việc của mình, (người con) sẽ đi làm công việc của chúng ta đã phát sanh ở hoàng tộc v.v... (Cụm từ) kulavaṃso ciraṃ ṭhassati có nghĩa là: khi người con bảo vệ tài sản của chúng ta như ruộng đất, vàng bạc v.v... không để bị hư hoại, dòng dõi sẽ tồn tại lâu dài; hoặc là, (người con) sẽ tiếp tục thực hiện các vật thực theo thẻ thăm v.v... do chúng ta đã khởi sự, không để bị gián đoạn; như vậy dòng dõi của chúng ta cũng sẽ tồn tại lâu dài. (Cụm từ) dāyajjaṃ paṭipajjissati có nghĩa là: làm cho bản thân xứng đáng thừa hưởng gia tài bằng sự thực hành tương xứng với dòng dõi, (người con) sẽ tiếp nhận gia tài là tài sản của chúng ta. (Cụm từ) dakkhiṇaṃ anuppadassati có nghĩa là: làm việc hồi hướng phước, bắt đầu từ ngày thứ ba, (người con) sẽ dâng cúng vật thí.

Santo sappurisāti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. Pubbe katamanussaranti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. Ovādakārīti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. Bhataposīti yehi bhato, tesaṃ posako. Pasaṃsiyoti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.

(Cụm từ) santo sappurisā có nghĩa là: ở đây, nên hiểu là các bậc chân nhân, những người hiền thiện do sự thực hành đúng đắn đối với cha mẹ. (Cụm từ) pubbe katamanussaranti có nghĩa là: những người tưởng nhớ đến công ơn mà cha mẹ đã làm trước tiên. (Từ) ovādakārī có nghĩa là người thực hành lời giáo huấn do cha mẹ đã ban cho. (Từ) bhataposī có nghĩa là người nuôi dưỡng những vị (cha mẹ) mà mình đã được nuôi dưỡng bởi họ. (Từ) pasaṃsiyo có nghĩa là người đáng được đại chúng tán thán ngay trong hiện tại.

10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Con Trai Của Đại Phú Hộ.

40. Dasame mahāsālāti mahārukkhā. Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. Araññasminti agāmake padese. Brahāvaneti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

40. Trong kinh thứ mười, (từ) mahāsālā có nghĩa là các cây đại thụ. (Cụm từ) sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti có nghĩa là: chúng tăng trưởng nhờ các cành nhỏ và nhờ lá, tức là tán lá. (Từ) araññasmiṃ có nghĩa là ở nơi không có làng mạc. (Từ) brahā vane có nghĩa là trong khu rừng lớn, trong rừng rậm. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.

Sumanavaggo catuttho.

Phẩm Sumanā thứ tư.

5. Muṇḍarājavaggo

5. Phẩm Vua Muṇḍa.

1. Ādiyasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Lợi Ích (của Tài Sản).

41. Pañcamassa paṭhame bhogānaṃ ādiyāti bhogānaṃ ādātabbakāraṇāni. Uṭṭhānavīriyādhigatehīti uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatehi. Bāhābalaparicitehīti bāhubalena sañcitehi. Sedāvakkhittehīti sedaṃ avakkhipetvā uppāditehi. Dhammikehīti dhammayuttehi. Dhammaladdhehīti dasakusalakammaṃ akopetvā laddhehi. Pīṇetīti pīṇitaṃ [Pg.23] thūlaṃ karoti. Sesamettha catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

41. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, (cụm từ) bhogānaṃ ādiyā có nghĩa là những lý do để thọ hưởng tài sản. (Từ) uṭṭhānavīriyādhigatehi có nghĩa là (tài sản) có được nhờ sự tinh tấn được gọi là sự nỗ lực. (Từ) bāhābalaparicitehi có nghĩa là (tài sản) được tích lũy bằng sức mạnh của cánh tay. (Từ) sedāvakkhittehi có nghĩa là (tài sản) được tạo ra bằng cách đổ mồ hôi. (Từ) dhammikehi có nghĩa là (tài sản) hợp pháp. (Từ) dhammaladdhehi có nghĩa là (tài sản) có được mà không vi phạm mười con đường nghiệp thiện. (Từ) pīṇeti có nghĩa là làm cho được sung mãn, to lớn. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong chương Bốn Pháp. Kinh thứ hai có nghĩa rõ ràng.

3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Điều Khả Ý.

43. Tatiye āyusaṃvattanikā paṭipadāti dānasīlādikā puññapaṭipadā. Sesesupi eseva nayo. Atthābhisamayāti atthassa abhisamāgamena, atthappaṭilābhenāti vuttaṃ hoti.

43. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) āyusaṃvattanikā paṭipadā có nghĩa là con đường phước thiện gồm có bố thí, trì giới v.v... Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp này. (Cụm từ) atthābhisamayā có nghĩa là: do sự hội đủ của lợi ích, do sự thành tựu lợi ích, được nói là như vậy.

4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Người Cho Vật Vừa Ý.

44. Catutthe uggoti guṇehi uggatattā evaṃladdhanāmo. Sālapupphakaṃ khādanīyanti catumadhurayojitena sālipiṭṭhena kataṃ sālapupphasadisaṃ khādanīyaṃ. Tañhi paññāyamānavaṇṭapattakesaraṃ katvā jīrakādisambhārayutte sappimhi pacitvā sappiṃ vinivattetvā kolumbe pūretvā gandhavāsaṃ gāhāpetvā pidahitvā lañchetvā ṭhapitaṃ hoti. Taṃ so yāguṃ pivitvā nisinnassa bhagavato antarabhatte dātukāmo evamāha. Paṭiggahesi bhagavāti desanāmattametaṃ, upāsako pana taṃ bhagavato ca pañcannañca bhikkhusatānaṃ adāsi. Yathā ca taṃ, evaṃ sūkaramaṃsādīnipi. Tattha sampannakolakanti sampannabadaraṃ. Sūkaramaṃsanti madhurarasehi badarehi saddhiṃ jīrakādisambhārehi yojetvā pakkaṃ ekasaṃvaccharikasūkaramaṃsaṃ. Nibbattatelakanti vinivattitatelaṃ. Nāliyasākanti sālipiṭṭhena saddhiṃ madditvā jīrakādisaṃyutte sappimhi pacitvā catumadhurena yojetvā vāsaṃ gāhāpetvā ṭhapitaṃ nāliyasākaṃ. Netaṃ bhagavato kappatīti ettha akappiyaṃ upādāya kappiyampi na kappatīti vuttaṃ, seṭṭhi pana sabbampi taṃ āharāpetvā rāsiṃ katvā yaṃ yaṃ akappiyaṃ, taṃ taṃ antarāpaṇaṃ pahiṇitvā kappiyaṃ upabhogaparibhogabhaṇḍaṃ adāsi. Candanaphalakaṃ nātimahantaṃ dīghato aḍḍhateyyaratanaṃ, tiriyaṃ diyaḍḍharatanaṃ, sāravarabhaṇḍattā pana mahagghaṃ ahosi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpesi.

44. Trong bài kinh thứ tư, Ugga (uggo) là người có tên được đặt như vậy (evaṃladdhanāmo) do sự nổi bật (uggatattā) về các phẩm hạnh (guṇehi). Vật thực hình hoa sala (Sālapupphakaṃ khādanīyaṃ) là vật thực (khādanīyaṃ) giống như hoa sala (sālapupphasadisaṃ) được làm (kataṃ) bằng bột gạo thơm (sālipiṭṭhena) trộn với tứ mật (catumadhurayojitena). Vật ấy được làm có cuống, lá, và nhụy hoa có màu sắc rõ ràng, rồi được nấu trong bơ lỏng có pha với các gia vị như thì là, v.v..., sau đó vớt ra để ráo bơ, cho đầy vào trong hộp, cho ướp hương thơm, đậy lại, niêm phong, rồi được cất giữ. Vị ấy (so) muốn dâng cúng (dātukāmo) vật ấy (taṃ) trong khoảng thời gian giữa bữa ăn (antarabhatte) cho Đức Thế Tôn (bhagavato) đang ngồi (nisinnassa) sau khi đã dùng cháo (yāguṃ pivitvā), nên đã nói như vậy. Câu "Đức Thế Tôn đã nhận" (Paṭiggahesi bhagavā) chỉ là cách nói theo bài thuyết giảng, còn thực ra (pana) vị cận sự nam (upāsako) đã dâng cúng vật ấy (taṃ) cho Đức Thế Tôn (bhagavato) và cho năm trăm vị tỳ-khưu (pañcannañca bhikkhusatānaṃ). Và cũng như vật ấy, các món như thịt heo, v.v... cũng vậy. Trong đó, sampannakolakaṃ có nghĩa là quả táo dại chín mọng (sampannabadaraṃ). Thịt heo (Sūkaramaṃsaṃ) là thịt heo một năm tuổi (ekasaṃvaccharikasūkaramaṃsaṃ) được nấu chín (pakkaṃ) cùng với (saddhiṃ) quả táo dại có vị ngọt (madhurarasehi badarehi) và được trộn (yojetvā) với các gia vị như thì là, v.v... (jīrakādisambhārehi). Nibbattatelakaṃ có nghĩa là đã được vớt ra để ráo dầu (vinivattitatelaṃ). Rau muống (Nāliyasākaṃ) là rau muống (nāliyasākaṃ) được trộn (madditvā) cùng với (saddhiṃ) bột gạo thơm (sālipiṭṭhena), nấu (pacitvā) trong bơ lỏng (sappimhi) có pha với các gia vị như thì là, v.v... (jīrakādisaṃyutte), trộn (yojetvā) với tứ mật (catumadhurena), cho ướp hương (vāsaṃ gāhāpetvā) rồi được cất giữ (ṭhapitaṃ). Trong câu "Vật này không thích hợp với Đức Thế Tôn" (Netaṃ bhagavato kappati), ý nói rằng dựa vào vật không thích hợp (akappiyaṃ upādāya) mà cả vật thích hợp (kappiyampi) cũng được nói là không thích hợp (na kappatīti vuttaṃ). Tuy nhiên (pana), vị trưởng giả (seṭṭhi) đã cho mang tất cả những vật ấy đến, gom thành một đống, rồi những vật nào không thích hợp (yaṃ yaṃ akappiyaṃ) thì cho gửi ra chợ (antarāpaṇaṃ pahiṇitvā), còn những vật dụng tiêu dùng và sử dụng thích hợp (kappiyaṃ upabhogaparibhogabhaṇḍaṃ) thì đã dâng cúng (adāsi). Tấm ván gỗ chiên-đàn (Candanaphalakaṃ) không quá lớn (nātimahantaṃ), chiều dài hai cùi tay rưỡi (dīghato aḍḍhateyyaratanaṃ), chiều ngang một cùi tay rưỡi (tiriyaṃ diyaḍḍharatanaṃ), nhưng (pana) vì là vật dụng quý giá tinh túy (sāravarabhaṇḍattā) nên đã có giá trị lớn (mahagghaṃ ahosi). Đức Thế Tôn (Bhagavā) sau khi nhận lấy (paṭiggahetvā) vật ấy (taṃ), đã cho cắt ra thành từng mảnh nhỏ (khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvā) và cho các vị tỳ-khưu (bhikkhūnaṃ) để dùng vào việc tán thuốc nhỏ mắt (añjanapisanatthāya dāpesi).

Ujjubhūtesūti [Pg.24] kāyavācācittehi ujukesu. Chandasāti pemena. Cattantiādīsu pariccāgavasena cattaṃ. Muttacāgatāya muttaṃ. Anapekkhacittatāya cittena na uggahitanti anuggahītaṃ. Khettūpameti viruhanaṭṭhena khettasadise.

Ujjubhūtesu có nghĩa là: nơi những người thẳng thắn (ujukesu) qua thân, khẩu, ý (kāyavācācittehi). Chandasā có nghĩa là: với lòng yêu mến (pemena). Trong các từ như cattaṃ, v.v..., cattaṃ có nghĩa là đã từ bỏ theo nghĩa xả thí (pariccāgavasena). Muttaṃ có nghĩa là đã cho đi vì sự bố thí rộng rãi (muttacāgatāya). Anuggahītaṃ có nghĩa là: không bị tâm nắm giữ (cittena na uggahitaṃ) do tâm không luyến tiếc (anapekkhacittatāya). Khettūpame có nghĩa là: tương tự như thửa ruộng (khettasadise) vì có ý nghĩa là nơi nảy mầm (viruhanaṭṭhena).

Aññataraṃ manomayanti suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāyaṃ. Yathādhippāyoti yathājjhāsayo. Iminā kiṃ pucchati? Tassa kira manussakāle arahattatthāya ajjhāsayo ahosi, taṃ pucchāmīti pucchati. Devaputtopi arahattaṃ pattatāya taggha me bhagavā yathādhippāyoti āha. Yattha yatthūpapajjatīti tīsu vā kulasampattīsu chasu vā kāmasaggesu yattha yattha uppajjati, tattha tattha dīghāyu yasavā hotīti. Pañcamaṃ catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.

Aññataraṃ manomayaṃ có nghĩa là: một thân chư thiên (devakāyaṃ) được tạo ra bởi tâm thiền (jhānamanena nibbattaṃ) ở một trong các cõi Tịnh Cư (suddhāvāsesu ekaṃ). Yathādhippāyo có nghĩa là: theo như ý nguyện (yathājjhāsayo). Với từ này, Ngài hỏi điều gì? Nghe nói rằng (kira) khi còn là người (manussakāle), vị ấy (tassa) đã có ý nguyện (ajjhāsayo ahosi) muốn chứng đắc quả A-la-hán (arahattatthāya), Ngài hỏi rằng: "Ta hỏi về điều đó". Vị thiên tử (Devaputto) cũng vì đã chứng đắc quả A-la-hán (arahattaṃ pattatāya) nên đã nói rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, ý nguyện của con quả thật là như vậy" (taggha me bhagavā yathādhippāyo). Yattha yatthūpapajjati có nghĩa là: dù sanh ở nơi nào (yattha yattha uppajjati), hoặc trong ba dòng dõi cao quý (tīsu vā kulasampattīsu), hoặc trong sáu cõi trời dục giới (chasu vā kāmasaggesu), thì ở ngay nơi đó (tattha tattha) vị ấy được sống lâu (dīghāyu), có danh tiếng (yasavā hoti). Bài kinh thứ năm nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phẩm Bốn Pháp (catukkanipāte). Các bài kinh thứ sáu và thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng.

8. Alabbhanīyaṭhānasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Alabbhanīyaṭhāna (Những Điều Không Thể Đạt Được).

48. Aṭṭhame alabbhanīyānīti aladdhabbāni, na sakkā labhituṃ. Ṭhānānīti kāraṇāni. Jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīratu. Sesapadesupi eseva nayo. Nacchādeyyāti na rucceyya. Abbuhīti nīhari.

48. Trong bài kinh thứ tám, alabbhanīyāni có nghĩa là: những điều không thể đạt được (aladdhabbāni), không thể (na sakkā) có được (labhituṃ). Ṭhānāni có nghĩa là: các trường hợp (kāraṇāni). Jarādhammaṃ mā jīri có nghĩa là: bản chất già (jarāsabhāvaṃ) nào (yaṃ) của ta (mayhaṃ), mong rằng nó (taṃ) đừng già đi (mā jīratu). Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Nacchādeyya có nghĩa là: không nên ưa thích (na rucceyya). Abbuhī có nghĩa là: đã nhổ lên (nīhari).

Yatoti yasmiṃ kāle. Āpadāsūti upaddavesu. Na vedhatīti na kampati nānusocati. Atthavinicchayaññūti kāraṇatthavinicchaye kusalo. Purāṇanti nibbikāratāya porāṇakameva. Jappenāti vaṇṇabhaṇanena. Mantenāti mahānubhāvamantaparivattanena. Subhāsitenāti subhāsitakathanena. Anuppadānenāti satassa vā sahassassa vā dānena. Paveṇiyā vāti kulavaṃsena vā, ‘‘idaṃ amhākaṃ paveṇiyā āciṇṇaṃ, idaṃ anāciṇṇa’’nti evaṃ paveṇikathanenāti attho. Yathā yathā yattha labhetha atthanti etesu jappādīsu yena yena yattha yattha ṭhāne jarādhammādīnaṃ ajīraṇatādiatthaṃ labheyya. Tathā tathā tattha parakkameyyāti tena tena tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne parakkamaṃ kareyya. Kammaṃ daḷhanti vaṭṭagāmikammaṃ mayā thiraṃ katvā āyūhitaṃ, svāhaṃ idāni kinti karomīti evaṃ paccavekkhitvā adhivāseyyāti.

Yato có nghĩa là: vào lúc nào (yasmiṃ kāle). Āpadāsu có nghĩa là: trong những tai họa (upaddavesu). Na vedhati có nghĩa là: không run sợ (na kampati), không sầu muộn (nānusocati). Atthavinicchayaññū có nghĩa là: người khéo léo (kusalo) trong việc phán xét nguyên nhân và kết quả (kāraṇatthavinicchaye). Purāṇaṃ có nghĩa là: như cũ (porāṇakameva) do không thay đổi (nibbikāratāya). Jappena có nghĩa là: bằng việc tán thán phẩm hạnh (vaṇṇabhaṇanena). Mantena có nghĩa là: bằng việc trì tụng thần chú có đại oai lực (mahānubhāvamantaparivattanena). Subhāsitena có nghĩa là: bằng việc nói lời thiện lành (subhāsitakathanena). Anuppadānena có nghĩa là: bằng việc bố thí (dānena) một trăm (satassa vā) hoặc một ngàn (sahassassa vā). Paveṇiyā vā có nghĩa là: hoặc bằng dòng dõi gia tộc (kulavaṃsena vā), ý nghĩa là bằng việc trình bày về truyền thống gia tộc như sau: "Đây là điều đã được thực hành theo truyền thống của chúng ta, đây là điều không được thực hành" (paveṇikathanena). Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ có nghĩa là: trong những phương pháp như trì tụng, v.v... này, bằng phương pháp nào (yena yena), ở nơi nào (yattha yattha ṭhāne), người ấy có thể đạt được (labheyya) lợi ích là không bị già, v.v... (ajīraṇatādiatthaṃ) đối với các pháp có bản chất già, v.v... (jarādhammādīnaṃ). Tathā tathā tattha parakkameyya có nghĩa là: bằng phương pháp ấy (tena tena), ở nơi ấy (tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne), người ấy nên nỗ lực (parakkamaṃ kareyya). Kammaṃ daḷhaṃ có nghĩa là: nên chịu đựng (adhivāseyya) sau khi quán xét rằng (evaṃ paccavekkhitvā): "Nghiệp dẫn đến luân hồi (vaṭṭagāmikammaṃ) đã được ta (mayā) tạo tác và tích lũy một cách vững chắc (thiraṃ katvā āyūhitaṃ), bây giờ (idāni) ta (svāhaṃ) biết làm gì đây (kinti karomi)?"

9. Kosalasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Kosala.

49. Navame [Pg.25] upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Dummanoti duṭṭhumano. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Pajjhāyantoti cintayanto. Appaṭibhānoti nippaṭibhāno hutvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

49. Trong bài kinh thứ chín, upakaṇṇake có nghĩa là: ở gần tai (kaṇṇamūle). Dummano có nghĩa là: có tâm ưu phiền (duṭṭhumano). Pattakkhandho có nghĩa là: vai rũ xuống (patitakkhandho). Pajjhāyanto có nghĩa là: đang trầm tư (cintayanto). Appaṭibhāno có nghĩa là: trở nên không thể đối đáp (nippaṭibhāno hutvā). Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói ở trước.

10. Nāradasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Nārada.

50. Dasame ajjhomucchitoti adhiomucchito gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇasabhāvāya atirekamucchāya taṇhāya samannāgato. Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena, aṭṭhārasahi senīhi parivārito mahatiyā rājiddhiyā pāyāsīti attho. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃseneva sokasallaharaṇoti attho. Iti rājā imaṃ ovādaṃ sutvā tasmiṃ ṭhito dhammena samena rajjaṃ kāretvā saggaparāyaṇo ahosi.

50. Trong bài kinh thứ mười, ajjhomucchito có nghĩa là: bị chìm đắm quá mức (adhiomucchito), bị nuốt chửng (gilitvā), bị kết liễu (pariniṭṭhapetvā), và bị chi phối bởi (samannāgato) ái dục (taṇhāya) có bản chất chiếm hữu (gahaṇasabhāvāya) và si mê quá độ (atirekamucchāya). Mahaccā rājānubhāvena có nghĩa là: với oai lực lớn lao của nhà vua (mahatā rājānubhāvena); ý nghĩa là, vị ấy đã ra đi (pāyāsi) với quyền lực hoàng gia vĩ đại (mahatiyā rājiddhiyā), được hộ tống bởi mười tám binh đoàn (aṭṭhārasahi senīhi parivārito). Taggha là một bất biến từ (nipāto) có nghĩa là chắc chắn (ekaṃsatthe); ý nghĩa là, chắc chắn loại trừ được mũi tên sầu muộn (ekaṃseneva sokasallaharaṇo). Như vậy, đức vua (rājā) sau khi nghe lời giáo huấn này (imaṃ ovādaṃ sutvā), đã an trú trong đó (tasmiṃ ṭhito), trị vì vương quốc (rajjaṃ kāretvā) một cách hợp pháp (dhammena) và công bằng (samena), và sau khi chết đã sanh về cõi trời (saggaparāyaṇo ahosi).

Muṇḍarājavaggo pañcamo.

Phẩm Vua Muṇḍa, phẩm thứ năm.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt năm mươi kinh đầu tiên.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. Năm mươi kinh thứ hai.

(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(6) 1. Phẩm Triền Cái.

1. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Āvaraṇa (Chướng Ngại).

51. Dutiyassa [Pg.26] paṭhame āvaraṇavasena āvaraṇā. Nīvaraṇavasena nīvaraṇā. Ceto ajjhāruhantīti cetaso ajjhāruhā. Vipassanāpaññañca maggapaññañca uppattinivāraṇaṭṭhena dubbalaṃ karontīti paññāya dubbalīkaraṇā. Yā vā etehi saddhiṃ vokiṇṇā paññā uppajjati, taṃ dubbalaṃ karontītipi paññāya dubbalīkaraṇā. Abalāyāti pañcanīvaraṇapariyonaddhattā apagatabalāya. Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesanti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttari ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ. Hārahārinīti haritabbaṃ harituṃ samatthā. Naṅgalamukhānīti mātikāmukhāni. Tāni hi naṅgalasarikkhakattā naṅgalehi ca khatattā naṅgalamukhānīti vuccanti.

51. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, (câu) `āvaraṇā` (chướng ngại) là do vì ngăn che. (Câu) `nīvaraṇā` (triền cái) là do vì ngăn cản. (Câu) `cetaso ajjhāruhā` (những thứ xâm chiếm tâm) là vì chúng xâm chiếm tâm. (Câu) `paññāya dubbalīkaraṇā` (những thứ làm cho trí tuệ suy yếu) là vì chúng làm cho tuệ quán và tuệ đạo trở nên yếu ớt theo ý nghĩa ngăn cản sự phát sanh. Hoặc trí tuệ nào sanh khởi bị pha trộn cùng với các pháp này, chúng làm cho trí tuệ ấy trở nên yếu ớt, vì thế cũng (gọi là) những thứ làm cho trí tuệ suy yếu. (Câu) `Abalāya` (không có sức mạnh) có nghĩa là: do bị năm triền cái trói buộc nên đã mất đi sức mạnh. (Câu) `Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ` (tri kiến đặc biệt của bậc Thánh, vượt trên các pháp của con người) có nghĩa là: tri kiến đặc biệt có khả năng tạo ra trạng thái bậc Thánh, vượt trên các pháp của con người được gọi là mười thiện nghiệp đạo. (Câu) `Hārahārinī` (cuốn trôi đi) có nghĩa là: có khả năng cuốn đi những gì cần được cuốn đi. (Câu) `Naṅgalamukhānīti` (miệng lưỡi cày) có nghĩa là: miệng các con mương. Quả vậy, chúng được gọi là `naṅgalamukhāni` vì chúng giống như lưỡi cày và vì chúng được đào bằng lưỡi cày.

Evameva khoti ettha sotaṃ viya vipassanāñāṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhato naṅgalamukhānaṃ vivaraṇakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa vissaṭṭhakālo, majjhenadiyā rukkhapāde koṭṭetvā palālatiṇamattikāhi āvaraṇe kate udakassa vikkhittavisaṭabyādiṇṇakālo viya pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhakālo, evaṃ āvaraṇe kate vihatavegassa udakassa tiṇapalālādīni parikaḍḍhitvā samuddaṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo viya vipassanāñāṇena sabbākusale viddhaṃsetvā nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo veditabbo. Sukkapakkhe vuttavipallāsena yojanā kātabbā. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

Ở đây, trong câu `evameva kho`, tuệ quán nên được xem như dòng nước; thời điểm buông lỏng sự phòng hộ trong sáu căn (nên được xem) như thời điểm mở miệng các con mương ở cả hai bên; thời điểm bị năm triền cái trói buộc (nên được xem) như thời điểm nước bị phân tán, lan rộng, chảy khắp nơi khi một con đập được tạo ra ở giữa sông bằng cách đóng cọc, dùng rơm rạ, cỏ và đất; nên biết rằng, thời điểm không có khả năng đạt đến biển cả Níp-bàn bằng cách phá tan tất cả các pháp bất thiện nhờ tuệ quán, (giống) như thời điểm dòng nước bị mất tốc độ, không có khả năng cuốn theo cỏ, rơm rạ... để đi đến biển cả, khi con đập được tạo ra như vậy. Trong vế thiện, sự kết hợp nên được thực hiện theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Trong kinh này, vòng luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi đã được thuyết giảng. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng.

3. Padhāniyaṅgasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Các Chi Phần Tinh Cần

53. Tatiye padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā, abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ [Pg.27] paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati.

53. Trong kinh thứ ba, (về câu) `padhāniyaṅgāni` (các chi phần tinh cần): trạng thái nỗ lực được gọi là `padhāna` (sự tinh cần); vị ấy có sự tinh cần, nên (gọi là) `padhāniyo` (người tinh cần); các chi phần của vị tỳ khưu tinh cần, nên (gọi là) `padhāniyaṅgāni`. (Câu) `Saddho` (có đức tin) có nghĩa là: người thành tựu đức tin. Và đức tin này có bốn loại: `āgamasaddhā` (đức tin do truyền thừa), `adhigamasaddhā` (đức tin do chứng ngộ), `okappanasaddhā` (đức tin do xác quyết), và `pasādasaddhā` (đức tin do tịnh tín). Trong đó, đức tin của các vị Toàn Giác Bồ-tát, vì đến từ lúc phát nguyện, nên được gọi là `āgamasaddhā`. Đức tin của các vị Thánh đệ tử, vì đạt được qua sự thấu triệt, nên được gọi là `adhigamasaddhā`. Khi nói "Phật, Pháp, Tăng", sự xác quyết một cách không lay chuyển được gọi là `okappanasaddhā`. Sự phát sanh lòng tịnh tín được gọi là `pasādasaddhā`. Ở đây, `okappanasaddhā` được ám chỉ. (Câu) `Bodhiṃ` (sự giác ngộ) có nghĩa là: trí tuệ của bốn đạo. Vị ấy tin rằng: "Điều đó đã được Như Lai khéo thấu triệt". Và đây chỉ là phần chính của bài pháp, nhưng qua chi phần này, đức tin nơi cả ba ngôi báu được ám chỉ. Quả vậy, người nào có lòng tịnh tín mạnh mẽ nơi Phật, v.v..., sự tinh tấn nỗ lực của người ấy sẽ thành tựu.

Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipākiniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītalaggahaṇiko hi sītabhīruko hoti, accuṇhaggahaṇiko uṇhabhīruko, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati, majjhimaggahaṇikassa ijjhati. Tenāha – majjhimāya padhānakkhamāyāti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya. Etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.

(Câu) `Appābādho` (ít bệnh) có nghĩa là: không có bệnh. (Câu) `Appātaṅko` (ít não) có nghĩa là: không có khổ. (Câu) `Samavepākiniyā` (tiêu hóa đều) có nghĩa là: tiêu hóa quân bình. (Câu) `Gahaṇiyā` (vị hỏa) có nghĩa là: hỏa giới do nghiệp sanh. (Về câu) `Nātisītāya nāccuṇhāya` (không quá lạnh, không quá nóng): Quả vậy, người có vị hỏa quá lạnh thì sợ lạnh, người có vị hỏa quá nóng thì sợ nóng, sự tinh cần của họ không thành tựu; (sự tinh cần) của người có vị hỏa trung bình thì thành tựu. Vì thế, Ngài nói: `majjhimāya padhānakkhamāya` (trung bình, thích hợp cho sự tinh cần). (Câu) `Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā` (bộc lộ bản thân như thật) có nghĩa là: người bộc lộ khuyết điểm của mình như thật. (Câu) `Udayatthagāminiyā` (hướng đến sanh diệt) có nghĩa là: có khả năng đi đến, phân định sự sanh và sự diệt. Qua câu này, tuệ sanh diệt, vốn nắm bắt năm mươi tướng, đã được nói đến. (Câu) `Ariyāya` (thánh thiện) có nghĩa là: trong sạch. (Câu) `Nibbedhikāyā` (xuyên thủng) có nghĩa là: có khả năng xuyên thủng các uẩn tham, v.v... chưa từng được xuyên thủng trước đây. (Câu) `Sammā dukkhakkhayagāminiyā` (chân chánh đưa đến sự đoạn tận khổ) có nghĩa là: do các phiền não được đoạn trừ bằng cách đoạn trừ từng phần, nên khổ nào bị tiêu diệt, (trí tuệ ấy) đưa đến sự đoạn tận của khổ ấy. Như vậy, qua tất cả các từ này, chỉ có tuệ quán được nói đến. Quả vậy, sự tinh cần của người có trí tuệ yếu kém không thành tựu.

4. Samayasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Thời Gian

54. Catutthe padhānāyāti vīriyakaraṇatthāya. Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetunti na sakkā hoti pattaṃ gahetvā uñchācariyāya yāpetuṃ. Imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

54. Trong kinh thứ tư, (câu) `padhānāya` (cho sự tinh cần) có nghĩa là: vì mục đích thực hành tinh tấn. (Câu) `Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ` (không dễ dàng sống bằng cách lượm lặt và nhận lấy) có nghĩa là: không thể sống bằng cách cầm bát đi xin theo hạnh lượm lặt. Trong kinh này cũng vậy, chỉ có vòng luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng.

5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Mẹ và Con

55. Pañcame pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhati. Ugghātitāti uddhumātā.

55. Trong kinh thứ năm, (câu) `pariyādāya tiṭṭhati` (đứng chiếm đoạt) có nghĩa là: sau khi làm cho cạn kiệt, sau khi chiếm lấy, sau khi làm cho tiêu hao, nó đứng đó. (Câu) `Ugghātitā` (bị rút ra) có nghĩa là: (tử thi) bị sình trương.

Asihatthenāti sīsacchedanatthāya asiṃ ādāya āgatenāpi. Pisācenāti khādituṃ āgatayakkhenāpi. Āsīdeti ghaṭṭeyya. Mañjunāti mudukena. Kāmoghavuḷhānanti kāmoghena vuḷhānaṃ kaḍḍhitānaṃ. Kālaṃ gati bhavābhavanti [Pg.28] vaṭṭakālaṃ gatiñca punappunabbhave ca. Purakkhatāti purecārikā purato gatāyeva. Ye ca kāme pariññāyāti ye paṇḍitā duvidhepi kāme tīhi pariññāhi parijānitvā. Caranti akutobhayāti khīṇāsavānaṃ kutoci bhayaṃ nāma natthi, tasmā te akutobhayā hutvā caranti. Pāraṅgatāti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ upagatā, sacchikatvā ṭhitāti attho. Āsavakkhayanti arahattaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

(Câu) `Asihatthena` (với người cầm gươm trong tay) có nghĩa là: ngay cả với (kẻ thù) đến, tay cầm gươm để chặt đầu. (Câu) `Pisācena` (với quỷ ăn thịt) có nghĩa là: ngay cả với dạ-xoa đến để ăn thịt. (Câu) `Āsīdeti` (tiếp cận) có nghĩa là: nên va chạm. (Câu) `Mañjunā` (dịu dàng) có nghĩa là: mềm mại. (Câu) `Kāmoghavuḷhānaṃ` (những người bị bộc lưu dục cuốn trôi) có nghĩa là: những người bị bộc lưu dục cuốn trôi, kéo đi. (Câu) `Kālaṃ gati bhavābhavaṃ` (thời gian, cảnh giới, sự tái sanh) có nghĩa là: thời gian của vòng luân hồi, cảnh giới, và các kiếp sống lặp đi lặp lại. (Câu) `Purakkhatā` (được đặt lên trước) có nghĩa là: những người đi trước, đã đi ở phía trước. (Câu) `Ye ca kāme pariññāya` (những ai liễu tri các dục) có nghĩa là: những bậc trí giả nào, sau khi liễu tri cả hai loại dục bằng ba loại liễu tri. (Câu) `Caranti akutobhayā` (họ sống không sợ hãi từ đâu) có nghĩa là: đối với các bậc lậu tận, không có cái gọi là sự sợ hãi từ bất cứ đâu; do đó, sau khi trở thành người không sợ hãi từ đâu, họ sống. (Câu) `Pāraṅgatā` (đã đến bờ kia) có nghĩa là: Níp-bàn được gọi là bờ kia; họ là những người đã đến đó, đã chứng ngộ và an trú. Đây là ý nghĩa. (Câu) `Āsavakkhayaṃ` (sự đoạn tận các lậu hoặc) có nghĩa là: quả A-la-hán. Trong kinh này, sau khi chỉ thuyết về vòng luân hồi, trong các câu kệ, vòng luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng.

6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Thầy Tế Độ

56. Chaṭṭhe madhurakajātoti sañjātagarubhāvo. Disā ca me na pakkhāyantīti catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantīti vadati. Dhammā ca maṃ nappaṭibhantīti samathavipassanādhammāpi me na upaṭṭhahanti. Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmīti ukkaṇṭhito hutvā brahmacariyavāsaṃ vasāmi. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tassa kathaṃ sutvā ‘‘buddhaveneyyapuggalo aya’’nti taṃ kāraṇaṃ bhagavato ārocetuṃ upasaṅkami. Avipassakassa kusalānaṃ dhammānanti kusaladhamme avipassantassa, anesantassa agavesantassāti attho. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsadhammānaṃ.

56. Trong kinh thứ sáu, madhurakajāto có nghĩa là có sự nặng nề phát sanh. Disā ca me na pakkhāyanti có nghĩa là: Bốn phương và các phương phụ không hiện rõ đối với tôi, vị ấy nói vậy. Dhammā ca maṃ nappaṭibhanti có nghĩa là: Các pháp chỉ và quán cũng không hiện rõ đối với tôi. Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi có nghĩa là: Sau khi trở nên chán nản, tôi sống đời phạm hạnh. Yena bhagavā tenupasaṅkami có nghĩa là: Sau khi nghe lời của vị ấy, (nghĩ rằng): “Vị này là người có thể được đức Phật giáo hóa,” vị ấy đã đi đến để trình báo duyên cớ ấy lên đức Thế Tôn. Avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ có nghĩa là: của người không thấy rõ, không tìm kiếm, không truy tầm các thiện pháp. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ có nghĩa là: của ba mươi bảy pháp bắt đầu bằng các niệm xứ.

7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Về Các Điều Cần Thường Xuyên Quán Xét.

57. Sattame jarādhammomhīti jarāsabhāvo amhi. Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto, antojarāya eva carāmi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammassakotiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassako amhi. Kammassa dāyādoti kammadāyādo, kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhūti kammabandhu, kammañātakoti attho. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalapaṭiggāhako bhavissāmīti attho. Yobbanamadoti yobbanaṃ ārabbha uppannamado. Sesesupi eseva nayo. Maggo sañjāyatīti lokuttaramaggo sañjāyati. Saṃyojanāni sabbaso pahīyantīti dasa saṃyojanāni sabbaso pahīyanti. Anusayā byantīhontīti satta anusayā vigatantā paricchinnā parivaṭumā [Pg.29] honti. Evamettha heṭṭhā pañcasu ṭhānesu vipassanā kathitā, imesu pañcasu lokuttaramaggo.

57. Trong kinh thứ bảy, jarādhammomhi có nghĩa là: tôi có bản chất già. Jaraṃ anatīto có nghĩa là: không vượt qua được sự già, tôi chỉ đi trong sự già. Trong các đoạn còn lại cũng theo phương pháp này. Trong các câu bắt đầu bằng kammassako, (có nghĩa là): “Nghiệp là của riêng tôi, là sở hữu của tôi,” vì thế tôi là người có nghiệp là của riêng. Kammassa dāyādo là người thừa tự của nghiệp; có nghĩa là: “Nghiệp là tài sản thừa kế của tôi.” Kammayoni (có nghĩa là): “Nghiệp là thai tạng, là nguyên nhân của tôi.” Kammabandhu (có nghĩa là): “Nghiệp là quyến thuộc của tôi,” có nghĩa là có nghiệp là quyến thuộc. Kammapaṭisaraṇo (có nghĩa là): “Nghiệp là nơi nương tựa, là chỗ đứng của tôi.” Tassa dāyādo bhavissāmi có nghĩa là: “Tôi sẽ là người thừa tự của nghiệp ấy, là người nhận lấy quả do nghiệp ấy cho.” Yobbanamado là sự say sưa phát sanh do duyên vào tuổi trẻ. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Maggo sañjāyati có nghĩa là: đạo siêu thế phát sanh. Saṃyojanāni sabbaso pahīyanti có nghĩa là: mười kiết sử được đoạn trừ hoàn toàn. Anusayā byantīhonti có nghĩa là: bảy tùy miên trở nên được tận diệt, được chấm dứt, không còn tái diễn. Như vậy, ở đây trong năm trường hợp đầu, pháp quán được thuyết giảng; trong năm trường hợp này (sau), là đạo siêu thế.

Idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto byādhidhammātiādimāha. Tattha ñatvā dhammaṃ nirūpadhinti upadhirahitaṃ arahattamaggaṃ ñatvā. Sabbe made abhibhosmīti sabbe ime tayopi made adhibhaviṃ, atikkamma ṭhitosmīti attho. Nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti pabbajjaṃ khemato disvā. Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassatoti tassa mayhaṃ nibbānaṃ abhipassantassa vāyāmo ahosi. Anivatti bhavissāmīti pabbajjato anivattiko bhavissāmi, brahmacariyavāsato anivattiko, sabbaññutaññāṇato anivattiko bhavissāmi. Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo. Iminā lokuttaro aṭṭhaṅgiko maggo kathitoti.

Bây giờ, khi nêu lên phần cao điểm bằng các câu kệ, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng byādhidhammā. Trong đó, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ có nghĩa là: sau khi biết được đạo A-la-hán không còn sanh y. Sabbe made abhibhosmi có nghĩa là: tôi đã chế ngự, đã vượt qua và đứng vững trên cả ba sự say sưa này. Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato có nghĩa là: sau khi thấy sự xuất gia là an ổn. Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato có nghĩa là: đối với tôi, người đang thấy rõ Niết-bàn, sự tinh tấn đã phát sanh. Anivatti bhavissāmi có nghĩa là: tôi sẽ là người không thối chuyển khỏi sự xuất gia, không thối chuyển khỏi đời sống phạm hạnh, tôi sẽ là người không thối chuyển khỏi Nhất thiết trí. Brahmacariyaparāyaṇo có nghĩa là: có phạm hạnh của đạo làm đích đến. Bằng câu này, Bát Chánh Đạo siêu thế được thuyết giảng.

8. Licchavikumārakasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Về Các Vương Tử Licchavi.

58. Aṭṭhame sajjāni dhanūnīti sajiyāni āropitadhanūni. Addasūti addasaṃsu. Bhavissanti vajjīti vaḍḍhissanti vajjirājāno. Apānubhāti avaḍḍhinissitā mānathaddhā. Pacchāliyaṃ khipantīti pacchato gantvā piṭṭhiṃ pādena paharanti. Raṭṭhikassātiādīsu raṭṭhaṃ bhuñjatīti raṭṭhiko. Pitarā dattaṃ sāpateyyaṃ bhuñjatīti pettaniko. Senāya pati jeṭṭhakoti senāpatiko. Gāmagāmaṇikassāti gāmānaṃ gāmaṇikassa, gāmasāmikassāti attho. Pūgagāmaṇikassāti gaṇajeṭṭhakassa. Kulesūti tesu tesu kulesu. Paccekādhipaccaṃ kārentīti paccekaṃ jeṭṭhakaṭṭhānaṃ kārenti. Kalyāṇena manasā anukampantīti sundarena cittena anuggaṇhanti. Khettakammantasāmantasabyohāreti ye ca attano khettakammantānaṃ sāmantā anantarakkhettasāmino, te ca rajjudaṇḍehi bhūmippamāṇaggāhake sabbohāre ca. Balipaṭiggāhikā devatāti kulappaveṇiyā āgatā ārakkhadevatā. Sakkarotīti tā devatā aggayāgubhattādīhi sakkaroti.

58. Trong kinh thứ tám, sajjāni dhanūni có nghĩa là: những cây cung đã được chuẩn bị, đã được giương dây. Addasū là `addasaṃsu` (họ đã thấy). Bhavissanti vajjī có nghĩa là: các vua Vajjī sẽ thịnh vượng. Apānubhā có nghĩa là: dựa vào sự không thịnh vượng, cứng đầu vì ngã mạn. Pacchāliyaṃ khipanti có nghĩa là: đi từ phía sau và đá vào lưng bằng chân. Trong các câu bắt đầu bằng raṭṭhikassa, (có nghĩa là): raṭṭhiko là người hưởng dụng xứ sở. Pettaniko là người hưởng dụng tài sản do cha cho. Senāpatiko là người chủ, người đứng đầu quân đội. Gāmagāmaṇikassa có nghĩa là của người lãnh đạo các làng, người chủ của làng. Pūgagāmaṇikassa có nghĩa là của người đứng đầu hội đoàn. Kulesu có nghĩa là: trong các gia tộc này, gia tộc nọ. Paccekādhipaccaṃ kārenti có nghĩa là: họ làm cho (người khác) giữ địa vị đứng đầu riêng rẽ. Kalyāṇena manasā anukampanti có nghĩa là: họ nâng đỡ với tâm tốt đẹp. Khettakammantasāmantasabyohāre (có nghĩa là): những người là chủ của các thửa ruộng liền kề, gần công việc đồng áng của mình, và những người đo đạc đất đai bằng dây và gậy, và các quan tòa. Balipaṭiggāhikā devatā có nghĩa là: các vị trời hộ trì đã đến theo truyền thống gia tộc. Sakkaroti có nghĩa là: tôn trọng các vị trời ấy bằng cháo và cơm phần đầu, v.v.

Kiccakaroti uppannānaṃ kiccānaṃ kārako. Ye cassa anujīvinoti ye ca etaṃ upanissāya jīvanti. Ubhinnañceva atthāyāti ubhinnampi hitatthāya paṭipanno hotīti attho. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ. Diṭṭhe dhamme ca jīvatanti ye ca diṭṭhe dhamme [Pg.30] jīvanti. Iti padadvayenāpi atītapaccuppanne ñātayo dasseti. Vittisañjananoti tuṭṭhijanano. Gharamāvasanti gharāvāsaṃ vasanto. Pujjo hoti pasaṃsiyoti pūjetabbo ca pasaṃsitabbo ca hotīti.

Kiccakaro có nghĩa là: người làm các công việc đã phát sanh. Ye cassa anujīvino có nghĩa là: và những ai sống nương nhờ vào (gia tộc cao quý) này. Ubhinnañceva atthāya có nghĩa là: người ấy thực hành vì lợi ích của cả hai (nhóm bà con). Pubbapetānaṃ có nghĩa là: của những người đã đi đến thế giới bên kia. Diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ có nghĩa là: và những ai đang sống trong hiện tại. Như vậy, bằng cả hai câu này, Ngài chỉ ra các bà con trong quá khứ và hiện tại. Vittisañjanano có nghĩa là: người làm phát sanh sự hoan hỷ. Gharamāvasaṃ có nghĩa là: người sống đời tại gia. Pujjo hoti pasaṃsiyo có nghĩa là: là người đáng được cúng dường và đáng được tán thán.

9-10. Vuḍḍhapabbajitasuttadvayavaṇṇanā

9-10. Chú giải hai kinh Về Người Xuất Gia Khi Lớn Tuổi.

59-60. Navame nipuṇoti saṇho sukhumakāraṇaññū. Ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Dasame padakkhiṇaggāhīti dinnovādaṃ padakkhiṇato gaṇhanto. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

59-60. Trong kinh thứ chín, nipuṇo có nghĩa là: tế nhị, người biết được nguyên nhân vi tế. Ākappasampanno có nghĩa là: người đầy đủ oai nghi của sa-môn. Trong kinh thứ mười, padakkhiṇaggāhī có nghĩa là: người tiếp nhận lời giáo huấn được ban cho một cách trân trọng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Nīvaraṇavaggo paṭhamo.

Phẩm Triền Cái thứ nhất.

(7) 2. Saññāvaggo

(7) 2. Phẩm Tưởng.

1-2. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

1-2. Chú giải hai kinh Tưởng.

61-62. Dutiyassa paṭhame mahapphalāti vipākaphalena mahapphalā. Vipākānisaṃseneva mahānisaṃsā. Amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Sabbaloke anabhiratisaññāti sabbasmiṃ tedhātusannivese loke ukkaṇṭhitassa uppajjanakasaññā. Dutiyaṃ uttānatthameva.

61-62. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, mahapphalā có nghĩa là: có quả lớn do quả dị thục. Mahānisaṃsā (có nghĩa là) có lợi ích lớn chỉ do lợi ích của quả. Amatogadhā có nghĩa là: có Niết-bàn làm nơi nương tựa. Sabbaloke anabhiratisaññā có nghĩa là: tưởng phát sanh cho người chán nản trong toàn thể thế gian là nơi an trú của ba cõi. Kinh thứ hai có nghĩa rõ ràng.

3-4. Vaḍḍhasuttadvayavaṇṇanā

3-4. Chú giải hai kinh Vaḍḍha.

63-64. Tatiye varādāyīti uttamassa varassa ādāyako. Sesamettha catutthe ca uttānatthamevāti.

63-64. Trong kinh thứ ba, varādāyī có nghĩa là: người tiếp nhận điều cao thượng, điều được tán thán. Phần còn lại ở đây và trong kinh thứ tư đều có nghĩa rõ ràng.

5. Sākacchasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Sākaccha

65. Pañcame alaṃsākacchoti sākacchāya yutto. Āgataṃ pañhanti pucchitaṃ pañhaṃ. Byākattā hotīti vissajjitā hoti.

65. Trong kinh thứ năm, `alaṃsākaccho` có nghĩa là thích hợp cho việc hội luận. `Āgataṃ pañhaṃ` là câu hỏi đã được nêu ra. `Byākattā hoti` có nghĩa là được giải đáp.

6. Sājīvasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Sājīva

66. Chaṭṭhe [Pg.31] alaṃsājīvoti sājīvāya yutto. Sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañca. Sabbepi hi sabrahmacārino pañhaṃ upajīvanti, tenetaṃ pañhapucchanavissajjanaṃ samānājīvatāya sājīvoti vuttaṃ. Kataṃ pañhanti abhisaṅkhataṃ pañhaṃ.

66. Trong kinh thứ sáu, `alaṃsājīvo` có nghĩa là thích hợp cho việc sinh sống. `Sājīvo` là việc hỏi câu hỏi và việc trả lời câu hỏi. Quả vậy, tất cả các vị đồng phạm hạnh sống nương vào câu hỏi, do đó việc hỏi và trả lời câu hỏi này được gọi là `sājīvo` vì là phương tiện sinh sống tương đồng. `Kataṃ pañhaṃ` là câu hỏi đã được chuẩn bị.

7-10. Paṭhamaiddhipādasuttādivaṇṇanā

7-10. Chú giải kinh Iddhipāda thứ nhất, v.v...

67-70. Sattame ussoḷhīti adhimattavīriyaṃ. Aṭṭhame attano bodhimaṇḍe paṭividdhe āgamanaiddhipāde kathetvā upari attanova cha abhiññā kathesīti. Navamadasamesu vipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

67-70. Trong kinh thứ bảy, `ussoḷhī` là sự tinh tấn tột bậc. Trong kinh thứ tám, sau khi thuyết về các thần túc là nền tảng đã được chứng ngộ tại Bồ-đề đoàn của chính ngài, tiếp đến ngài đã thuyết về sáu thắng trí của chính mình. Trong các kinh thứ chín và thứ mười, pháp quán đã được thuyết giảng. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều rõ ràng.

Saññāvaggo dutiyo.

Phẩm Tưởng, thứ hai.

(8) 3. Yodhājīvavaggo

(8) 3. Phẩm Yodhājīva (Chiến sĩ)

1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Quả của Tâm giải thoát thứ nhất

71. Tatiyassa paṭhame yato kho, bhikkhaveti heṭṭhā vuttanayena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa bhikkhuno idāni vaṇṇabhaṇanatthaṃ idaṃ āraddhaṃ. Tattha yato khoti yadā kho. Ukkhittapalighoti avijjāpalighaṃ ukkhipitvā apanetvā ṭhito. Saṃkiṇṇaparikhoti saṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā vināsetvā ṭhito. Abbūḷhesikoti taṇhāsaṅkhātaṃ esikāthambhaṃ abbuyha luñcitvā ṭhito. Niraggaḷoti nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā ṭhito. Pannaddhajo pannabhāroti mānaddhajañca khandhābhisaṅkhārakilesabhārañca pātetvā otāretvā ṭhito. Visaṃyuttoti vaṭṭena visaṃyutto. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito.

71. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, câu ‘yato kho, bhikkhave’ được bắt đầu nhằm mục đích tán thán vị tỳ khưu đã chứng đắc A-la-hán quả bằng cách phát triển pháp quán theo phương pháp đã được nói ở dưới. Trong ấy, `yato kho` là `yadā kho`. `Ukkhittapaligho` là người đứng vững sau khi đã nhổ lên và loại bỏ then cài vô minh. `Saṃkiṇṇaparikho` là người đứng vững sau khi đã san bằng và phá hủy hào luân hồi. `Abbūḷhesiko` là người đứng vững sau khi đã nhổ lên và bật gốc cột trụ được gọi là ái dục. `Niraggaḷo` là người đứng vững sau khi đã mở toang cánh cửa triền cái. `Pannaddhajo pannabhāro` là người đứng vững sau khi đã hạ xuống và đặt xuống ngọn cờ ngã mạn và gánh nặng uẩn, hành, và phiền não. `Visaṃyutto` là không còn liên hệ với vòng luân hồi. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp của chính văn Pāli. Bằng chừng ấy, Đức Thế Tôn đã chỉ ra thời điểm của vị lậu tận, người an trú sau khi đã nhập quả định với Niết-bàn làm đối tượng, người đã đến được giường nằm tối thượng của sự đoạn diệt, sau khi đã tận diệt các phiền não bằng đạo.

Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato [Pg.32] na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikāthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā nagarasobhatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti – ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇāaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho sannāhaṃ viya sīlasannāhaṃ katvā paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikāthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ vikiritvā, so yodho nagaraṃ sobhatthāya ussāpitaddhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde subhojanaṃ viya kilesaparinibbānanagaraṃ pavisitvā amataṃ nirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.

Ví như có hai thành phố, một là thành phố của kẻ trộm, một là thành phố an ổn. Bấy giờ, một vị đại dũng sĩ có thể khởi lên ý nghĩ như vầy: ‘Chừng nào thành phố của kẻ trộm này còn tồn tại, chừng đó thành phố an ổn vẫn chưa thoát khỏi hiểm nguy, ta sẽ biến thành phố của kẻ trộm thành nơi không phải là thành phố.’ Sau khi mặc áo giáp, cầm lấy gươm, vị ấy tiến đến thành phố của kẻ trộm, dùng gươm chặt đứt các cột trụ được dựng ở cổng thành, cùng với các trụ cửa phá vỡ cánh cửa, nhổ then cài, phá tường thành, san bằng hào nước, hạ những ngọn cờ được dựng lên để tô điểm cho thành phố, dùng lửa thiêu rụi thành phố, rồi đi vào thành phố an ổn, lên lầu đài, và thưởng thức bữa ăn ngon lành cùng với quyến thuộc vây quanh. Tương tự như vậy, thân kiến ví như thành phố của kẻ trộm, Niết-bàn ví như thành phố an ổn, hành giả ví như vị đại dũng sĩ. Vị ấy khởi lên ý nghĩ như vầy: ‘Chừng nào vòng luân hồi của thân kiến còn xoay chuyển, chừng đó vẫn chưa có sự giải thoát khỏi ba mươi hai loại hành hạ, chín mươi tám thứ bệnh, và hai mươi lăm nỗi sợ hãi lớn.’ Vị ấy, giống như vị đại dũng sĩ mặc áo giáp, đã mặc áo giáp giới hạnh, cầm lấy gươm tuệ, và giống như dùng gươm chặt các cột trụ, đã dùng đạo A-la-hán để nhổ bật gốc cột trụ ái dục; vị dũng sĩ ấy, giống như mở toang cánh cửa thành cùng với trụ cửa, đã mở toang then cài của năm hạ phần kiết sử; vị dũng sĩ ấy, giống như nhổ then cài, đã nhổ lên then cài vô minh; vị dũng sĩ ấy, giống như phá tường thành và hào nước, đã phá vỡ các nghiệp hành và san bằng hào sinh và luân hồi; vị dũng sĩ ấy, giống như hạ những ngọn cờ được dựng lên để tô điểm cho thành phố, đã hạ xuống những ngọn cờ ngã mạn, đã thiêu rụi thành phố thân kiến; vị dũng sĩ ấy, giống như thưởng thức bữa ăn ngon trên lầu đài ở thành phố an ổn, đã đi vào thành phố của sự tịch diệt phiền não và trải qua thời gian trong khi đang hưởng thụ lạc của quả định, vốn có sự đoạn diệt bất tử làm đối tượng.

2. Dutiyacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Quả của Tâm giải thoát thứ hai

72. Dutiye aniccasaññāti khandhapañcakaṃ hutvā abhāvākārena aniccanti uppajjanakasaññā. Anicce dukkhasaññāti yadaniccaṃ, taṃ paṭipīḷanākārena dukkhanti uppajjanakasaññā. Dukkhe anattasaññāti yaṃ dukkhaṃ, taṃ avasavattanākārena anattāti uppajjanakasaññā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imesu pana dvīsupi suttesu vipassanāphalaṃ nāma kathitanti.

72. Trong kinh thứ hai, `aniccasaññā` là tưởng sanh khởi rằng: “Năm uẩn, sau khi đã hiện hữu, là vô thường theo phương diện không tồn tại.” `Anicce dukkhasaññā` là tưởng sanh khởi rằng: “Cái gì vô thường, cái đó là khổ theo phương diện bức bách.” `Dukkhe anattasaññā` là tưởng sanh khởi rằng: “Cái gì khổ, cái đó là vô ngã theo phương diện không tuân theo ý muốn.” Phần còn lại giống như phương pháp đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, trong cả hai bài kinh này, cái được gọi là quả của pháp quán đã được thuyết giảng.

3. Paṭhamadhammavihārīsuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Trú trong Pháp thứ nhất

73. Tatiye divasaṃ atināmetīti divasaṃ atikkāmeti. Riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ vissajjeti. Desetīti katheti pakāseti. Dhammapaññattiyāti [Pg.33] dhammassa paññāpanāya. Dhammaṃ pariyāpuṇātīti navaṅgavasena catusaccadhammaṃ pariyāpuṇāti vaḷañjeti katheti. Na riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ na vissajjeti. Anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathanti niyakajjhatte cittasamādhiṃ āsevati bhāveti, samathakammaṭṭhāne yuttappayutto hoti.

73. Trong kinh thứ ba, `divasaṃ atināmeti` có nghĩa là làm cho ngày trôi qua. `Riñcati paṭisallānaṃ` có nghĩa là từ bỏ sự độc cư. `Deseti` có nghĩa là nói, trình bày rõ. `Dhammapaññattiyā` có nghĩa là vì mục đích làm cho người khác biết đến Pháp. `Dhammaṃ pariyāpuṇāti` có nghĩa là học hỏi, thực hành, và thuyết giảng Tứ diệu đế theo Cửu phần giáo. `Na riñcati paṭisallānaṃ` có nghĩa là không từ bỏ sự độc cư. `Anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ` có nghĩa là thực hành và phát triển sự định tâm trong nội tâm của chính mình, chuyên cần nỗ lực trong đề mục thiền chỉ.

Hitesināti hitaṃ esantena. Anukampakenāti anukampamānena. Anukampaṃ upādāyāti anukampaṃ cittena pariggahetvā, paṭiccātipi vuttaṃ hoti. Kataṃ vo taṃ mayāti taṃ mayā ime pañca puggale desentena tumhākaṃ kataṃ. Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṃ yadidaṃ aviparītadhammadesanā, ito paraṃ pana paṭipatti nāma sāvakānaṃ kiccaṃ. Tenāha – etāni bhikkhu rukkhamūlāni…pe… amhākaṃ anusāsanīti. Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṃ dasseti. Suññāgārānīti iminā janavivittaṭṭhānaṃ. Ubhayenāpi ca yogānurūpaṃ senāsanamācikkhati, dāyajjaṃ niyyāteti. Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṃsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṃ hoti. Mā pamādatthāti mā pamajjittha. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle ārogyakāle sattasappāyādisampattikāle satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṃ maṅkulabhattā hutvā seyyasukhamiddhasukhamanuyuttā pamajjanti, te pacchā jarākāle rogakāle maraṇakāle vipattikāle satthu parinibbānakāle ca taṃ pubbe pamādavihāraṃ anussarantā sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṃ sampassamānā vippaṭisārino honti. Tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṃ dassento āha – ‘‘mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā’’ti. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti ayaṃ amhākaṃ santikā ‘‘jhāyatha mā pamādatthā’’ti tumhākaṃ anusāsanī, ovādoti vuttaṃ hoti.

Hitesinā có nghĩa là bởi người tìm cầu điều lợi ích. Anukampakena có nghĩa là bởi người có lòng thương xót. Anukampaṃ upādāya có nghĩa là do duyên vào, do nắm giữ lòng thương xót bằng tâm. Kataṃ vo taṃ mayā có nghĩa là: việc ấy đã được Ta, người thuyết giảng về năm hạng người này, làm cho các ngươi. Thật vậy, chỉ có chừng ấy là phận sự của bậc Đạo Sư có lòng thương xót, đó là việc thuyết giảng Chánh pháp không sai lạc; ngoài việc này ra, sự thực hành là phận sự của các vị thinh văn. Do đó, Ngài nói: "Này các Tỷ-kheo, đây là những gốc cây... đây là lời giáo huấn của chúng ta." Trong ấy, bằng từ rukkhamūlāni (những gốc cây), Ngài chỉ ra trú xứ gốc cây. Bằng từ suññāgārāni (những ngôi nhà trống), Ngài chỉ ra nơi vắng vẻ người. Và bằng cả hai, Ngài chỉ dạy trú xứ thích hợp cho việc hành thiền, Ngài trao truyền tài sản thừa kế. Jhāyatha (hãy thiền định) có nghĩa là: hãy chuyên chú quán xét ba mươi tám đề mục bằng sự chuyên chú vào đề mục, và hãy chuyên chú quán xét các uẩn, xứ v.v... từ phương diện vô thường v.v... bằng sự chuyên chú vào đặc tướng; hãy phát triển cả thiền chỉ (samatha) lẫn thiền quán (vipassanā). Mā pamādattha có nghĩa là chớ có dể duôi. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha (chớ có hối hận về sau) có nghĩa là: những ai trước kia, trong thời trẻ, thời khỏe mạnh, thời có đầy đủ vật thực thích hợp, và trong thời diện kiến bậc Đạo Sư, do thiếu như lý tác ý, đã sống dể duôi, ngày đêm chỉ như con rệp hút máu, chuyên tâm vào sự an lạc của giấc ngủ và sự an lạc của sự buồn ngủ, thì những người ấy về sau, trong lúc già, lúc bệnh, lúc chết, lúc gặp hoạn nạn, và sau khi bậc Đạo Sư đã nhập Niết-bàn, khi nhớ lại nếp sống dể duôi trước kia và thấy rõ việc chết nặng nề có sự tái sanh, họ sẽ có lòng hối hận. Còn các ngươi, chớ có trở thành những người như vậy. Để chỉ rõ ý nghĩa này, Ngài đã nói: "Chớ có hối hận về sau." Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī (đây là lời giáo huấn của chúng ta cho các ngươi) có nghĩa là: lời giáo huấn này từ chúng ta cho các ngươi là "hãy thiền định, chớ có dể duôi", đó là lời khuyên dạy.

4. Dutiyadhammavihārīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Người Sống Với Pháp thứ hai.

74. Catutthe uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānātīti tato pariyattito uttari tassa dhammassa sahavipassanāya maggapaññāya atthaṃ nappajānāti[Pg.34], cattāri saccāni na passati nappaṭivijjhatīti attho. Sesavāresupi eseva nayo. Evametesu dvīsupi suttesu bahussutabhikkhu vipassanākammiko sotāpanno sakadāgāmī anāgāmī khīṇāsavoti cha janā dhammavihārino nāmāti veditabbā.

74. Trong kinh thứ tư, câu uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti có nghĩa là: vị ấy không biết được ý nghĩa của pháp ấy một cách cao hơn pháp học, bằng tuệ đạo cùng với tuệ quán; không thấy, không thâm nhập được bốn sự thật. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Như vậy, trong cả hai kinh này, cần phải hiểu rằng có sáu hạng người được gọi là người sống với pháp (dhammavihārī), đó là: vị Tỷ-kheo đa văn, vị hành giả thiền quán, vị Tu-đà-hoàn, vị Tư-đà-hàm, vị A-na-hàm, và vị lậu tận.

5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Chiến Binh thứ nhất.

75. Pañcame yodhājīvāti yuddhūpajīvino. Rajagganti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. Sahati rajagganti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. Dhajagganti hatthiassadīnaṃ piṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. Ussāraṇanti hatthiassarathānañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre. Haññatīti vihaññati vighātaṃ āpajjati. Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. Sahati sampahāranti dve tayo pahāre patvāpi sahati adhivāseti. Tameva saṅgāmasīsanti taṃyeva jayakkhandhāvāraṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhapahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.

75. Trong kinh thứ năm, yodhājīvā là những người sống bằng nghề chiến đấu. Rajaggaṃ là khối bụi bốc lên từ mặt đất bị vỡ ra do móng chân của voi, ngựa, v.v... Na santhambhati là không thể đứng vững. Sahati rajaggaṃ là chịu đựng được, dù thấy khối bụi. Dhajaggaṃ là ngọn của những lá cờ được dựng lên trên lưng voi, ngựa, v.v... hoặc trên xe. Ussāraṇaṃ là tiếng la hét lớn, tiếng ồn ào của voi, ngựa, xe và của đoàn quân. Sampahāre là những đòn tấn công, dù chỉ là nhỏ nhặt, khi chúng đến. Haññati là bị tổn hại, gặp phải sự phiền não. Byāpajjati là gặp phải tai họa, từ bỏ trạng thái bình thường. Sahati sampahāraṃ là chịu đựng, kham nhẫn được dù đã lãnh hai, ba đòn tấn công. Tameva saṅgāmasīsaṃ là chính nơi đóng quân chiến thắng ấy. Ajjhāvasati là chiếm giữ và ở lại trong khoảng bảy ngày. Vì lý do gì? Để chăm sóc vết thương cho những người bị thương, và để biết được sự đặc biệt của những người đã chiến đấu hầu ban cho địa vị, và để hưởng thụ sự an lạc của quyền lực.

Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ. Tasmā te puggale dassento evameva khotiādimāha. Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ saṃsīdati anuppavisati. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretunti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. Kimassa rajaggasminti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. Abhirūpāti abhirūpavatī. Dassanīyāti dassanayoggā. Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca. Ūhasatīti avahasati. Ullapatīti katheti. Ujjhagghatīti [Pg.35] pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti. Abhinisīdatīti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. Ajjhottharatīti avattharati. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassā hatthaṃ vinibbeṭhetvā ceva mocetvā ca. Sesamettha uttānatthamevāti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

Bây giờ, vì bậc Đạo Sư không có việc gì với các chiến binh, nhưng trong giáo pháp này, để chỉ ra năm hạng người có tính chất tương tự, ví dụ này đã được đưa ra. Do đó, để chỉ ra những hạng người ấy, Ngài đã nói evameva kho v.v... Trong đó, saṃsīdati là chìm đắm, lún sâu vào tà tư duy. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ là không thể duy trì, không thể bảo vệ đời sống phạm hạnh một cách không gián đoạn. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā là sau khi biểu lộ sự yếu kém về học giới. Kimassa rajaggasmiṃ có nghĩa là: đối với hạng người ấy, cái gì được gọi là rajagga? Abhirūpā là có dung sắc xinh đẹp. Dassanīyā là đáng nhìn. Pāsādikā là người mang lại sự trong sáng cho tâm chỉ bằng cách nhìn thấy. Paramāya là tối thượng. Vaṇṇapokkharatāya là do nước da và do hình dáng thân thể. Ūhasati là chế nhạo. Ullapati là nói chuyện. Ujjhagghati là vỗ tay và cười lớn. Uppaṇḍeti là nói lời bông đùa. Abhinisīdati là ngồi gần, hoặc ngồi chung một chỗ, một cách lấn lướt. Trong trường hợp thứ hai cũng theo phương pháp này. Ajjhottharati là bao trùm, lấn át. Viniveṭhetvā vinimocetvā là sau khi gỡ tay của người nữ ấy ra khỏi chỗ bị nắm và làm cho thoát ra. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh này, vòng luân hồi (vaṭṭa) và sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) đã được thuyết giảng.

6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Chiến Binh thứ hai.

76. Chaṭṭhe asicammaṃ gahetvāti asiñca cammañca gahetvā. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā. Viyūḷhanti yuddhasannivesavesena ṭhitaṃ. Saṅgāmaṃ otaratīti mahāyuddhaṃ otarati. Ussahati vāyamatīti ussāhañca vāyāmañca karoti. Hanantīti ghātenti. Pariyāpādentīti pariyāpādayanti. Upalikkhantīti vijjhanti. Apanentīti sakasenaṃ gahetvā gacchanti. Apanetvā ñātakānaṃ nentīti sakasenaṃ netvā tato ñātakānaṃ santikaṃ nenti. Nīyamānoti attano gehaṃ vā sesañātisantikaṃ vā niyyamāno. Upaṭṭhahanti paricarantīti pahārasodhanavaṇakappanādīni karontā jagganti gopayanti.

76. Trong kinh thứ sáu. (Cụm từ) ‘asicammaṃ gahetvā’ có nghĩa là: cầm lấy gươm và khiên da. (Cụm từ) ‘dhanukalāpaṃ sannayhitvā’ có nghĩa là: mang cung và bao đựng tên. (Cụm từ) ‘viyūḷhaṃ’ có nghĩa là: đứng dàn trận. (Cụm từ) ‘saṅgāmaṃ otarati’ có nghĩa là: đi vào trận chiến lớn. (Cụm từ) ‘ussahati vāyamati’ có nghĩa là: thực hiện sự cố gắng và nỗ lực. (Cụm từ) ‘hananti’ có nghĩa là: giết. (Cụm từ) ‘pariyāpādenti’ có nghĩa là: làm cho cạn kiệt (mạng sống). (Cụm từ) ‘upalikkhanti’ có nghĩa là: đâm, bắn. (Cụm từ) ‘apanenti’ có nghĩa là: bắt và dẫn đi về quân đội của mình. (Cụm từ) ‘apanetvā ñātakānaṃ nenti’ có nghĩa là: dẫn về quân đội của mình, từ đó dẫn đến chỗ bà con quyến thuộc. (Cụm từ) ‘nīyamāno’ có nghĩa là: được dẫn về nhà mình hoặc đến chỗ bà con quyến thuộc còn lại. (Cụm từ) ‘upaṭṭhahanti paricaranti’ có nghĩa là: vừa làm những việc như rửa vết thương, băng bó vết thương, v.v... vừa trông nom, bảo vệ.

Arakkhiteneva kāyenāti arakkhitena kāyadvārena. Arakkhitāya vācāyāti arakkhitena vacīdvārena. Arakkhitena cittenāti arakkhitena manodvārena. Anupaṭṭhitāya satiyāti satiṃ supaṭṭhitaṃ akatvā. Asaṃvutehi indriyehīti manacchaṭṭhehi indriyehi apihitehi agopitehi. Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti rāgo uppajjamānova samathavipassanācittaṃ dhaṃseti, dūre khipati. Rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgaparetoti ahaṃ, āvuso, rāgena ratto, rāgena anugato.

(Cụm từ) ‘arakkhiteneva kāyena’ có nghĩa là: bởi thân môn không được phòng hộ. (Cụm từ) ‘arakkhitāya vācāya’ có nghĩa là: bởi khẩu môn không được phòng hộ. (Cụm từ) ‘arakkhitena cittena’ có nghĩa là: bởi ý môn không được phòng hộ. (Cụm từ) ‘anupaṭṭhitāya satiyā’ có nghĩa là: do không làm cho niệm được an trú vững chắc. (Cụm từ) ‘asaṃvutehi indriyehi’ có nghĩa là: bởi các căn có ý căn là thứ sáu, không được đóng lại, không được bảo vệ. (Cụm từ) ‘rāgo cittaṃ anuddhaṃseti’ có nghĩa là: chính tham ái đang sanh khởi đã phá hoại tâm chỉ và quán, ném đi xa. (Cụm từ) ‘rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto’ có nghĩa là: này hiền giả, tôi bị tham ái ám ảnh, bị tham ái xâm chiếm.

Aṭṭhikaṅkalūpamātiādīsu aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena[Pg.36]. Ussahissāmīti ussāhaṃ karissāmi. Dhārayissāmīti samaṇabhāvaṃ dhārayissāmi. Abhiramissāmīti abhiratiṃ uppādessāmi na ukkaṇṭhissāmi. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

Trong các ví dụ bắt đầu bằng ‘aṭṭhikaṅkalūpamā’: (Dục vọng) được ví như bộ xương vì có ý nghĩa ít vị ngọt. Được ví như miếng thịt vì có ý nghĩa chung cho nhiều người. Được ví như bó đuốc cỏ vì có ý nghĩa thiêu đốt. Được ví như hố than hừng vì có ý nghĩa gây nóng nảy nhiều. Được ví như giấc mộng vì có ý nghĩa hiện hữu chốc lát. Được ví như đồ vay mượn vì có ý nghĩa tạm thời. Được ví như trái cây vì có ý nghĩa làm tổn hại tất cả các chi lớn nhỏ. Được ví như cái thớt vì có ý nghĩa là nơi để chặt. Được ví như mũi nhọn cây thương vì có ý nghĩa đâm xuyên. Được ví như đầu rắn vì có ý nghĩa đáng kinh sợ và hiểm nguy. (Cụm từ) ‘ussahissāmi’ có nghĩa là: tôi sẽ cố gắng. (Cụm từ) ‘dhārayissāmi’ có nghĩa là: tôi sẽ duy trì phận sự sa-môn. (Cụm từ) ‘abhiramissāmi’ có nghĩa là: tôi sẽ làm phát sanh sự hoan hỷ, sẽ không chán nản. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Trong bài kinh này, luân hồi và thoát ly luân hồi được thuyết giảng.

7. Paṭhamaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ nhất.

77. Sattame āraññakenāti araññavāsinā. Appattassāti asampattassa jhānavipassanāmaggaphalappabhedassa visesassa pattiyā. Sesapadesupi eseva nayo. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyo ca brahmacariyantarāyo ca, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ca maggantarāyo ca bhaveyya. Handāti vavassaggatthe nipāto. Vīriyaṃ ārabhāmīti duvidhampi vīriyaṃ karomi. Satthakāti satthaṃ viya sandhibandhanacchedakavātā. Vāḷehīti kakkhaḷehi. Māṇavehīti corehi. Katakammehi vā akatakammehi vāti ettha corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāma, corikaṃ kātuṃ gacchantā akatakammā nāma. Tattha katakammā kammassa nipphannattā sattānaṃ galalohitaṃ gahetvā devatānaṃ baliṃ karonti, akatakammā ‘‘evaṃ no kammaṃ nipphajjissatī’’ti paṭhamataraṃ karonti. Idaṃ sandhāya te maṃ jīvitā voropeyyunti vuttaṃ. Vāḷā amanussāti kakkhaḷā duṭṭhā yakkhādayo amanussā.

77. Trong kinh thứ bảy. (Cụm từ) ‘āraññakena’ có nghĩa là: bởi người sống trong rừng. (Cụm từ) ‘appattassa’ có nghĩa là: để đạt đến pháp đặc biệt gồm có sự phân loại thiền, tuệ, đạo, quả mà (vị ấy) chưa đạt được. Trong các đoạn khác cũng theo cách này. (Cụm từ) ‘so mamassa antarāyo’ có nghĩa là: nó có thể là sự nguy hiểm cho mạng sống của ta và sự nguy hiểm cho phạm hạnh của ta, và đối với người đang thực hiện cái chết của phàm phu, nó có thể là sự nguy hiểm cho cõi trời và sự nguy hiểm cho đạo quả. (Từ) ‘handa’ là một tiểu từ có nghĩa là quyết tâm. (Cụm từ) ‘vīriyaṃ ārabhāmi’ có nghĩa là: tôi thực hiện cả hai loại tinh tấn. (Cụm từ) ‘satthakā’ có nghĩa là: những cơn gió cắt đứt các khớp nối như con dao. (Cụm từ) ‘vāḷehi’ có nghĩa là: bởi những kẻ hung dữ. (Cụm từ) ‘māṇavehi’ có nghĩa là: bởi những tên trộm. Về (cụm từ) ‘katakammehi vā akatakammehi vā’, ở đây, những kẻ trộm đã thực hiện việc trộm cắp rồi bỏ đi được gọi là ‘katakammā’; những kẻ trộm đang đi để thực hiện việc trộm cắp được gọi là ‘akatakammā’. Trong số đó, những kẻ ‘katakammā’ do việc làm đã hoàn tất nên lấy máu cổ của chúng sanh để cúng tế cho chư thiên; còn những kẻ ‘akatakammā’ thì (nghĩ rằng) ‘làm như vậy việc của chúng ta sẽ thành tựu’ nên cúng tế cho chư thiên trước tiên. Nhắm đến điều này, câu ‘chúng có thể tước đoạt mạng sống của ta’ đã được nói. (Cụm từ) ‘vāḷā amanussā’ có nghĩa là: phi nhân hung dữ là những kẻ thô bạo, độc ác như dạ-xoa, v.v...

8. Dutiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ hai.

78. Aṭṭhame purā maṃ so dhammo āgacchatīti yāva so dhammo maṃ na upagacchati, tāva ahaṃ puretarameva vīriyaṃ ārabhāmīti attho. Khīrodakībhūtāti khīrodakaṃ viya bhūtā ekībhāvaṃ upagatā. Piyacakkhūhīti mettacakkhūhi.

78. Trong kinh thứ tám. (Cụm từ) ‘purā maṃ so dhammo āgacchati’ có ý nghĩa là: chừng nào pháp ấy (già) chưa đến với ta, chừng đó ta sẽ khởi sự tinh tấn ngay từ trước. (Cụm từ) ‘khīrodakībhūtā’ có nghĩa là: trở nên như sữa với nước, đã đạt đến sự hợp nhất. (Cụm từ) ‘piyacakkhūhi’ có nghĩa là: bởi những con mắt từ ái.

9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ ba.

79. Navame dhammasandosā vinayasandosoti dhammasandosena vinayasandoso hoti. Kathaṃ pana dhammasmiṃ dussante vinayo dussati nāma? Samathavipassanādhammesu gabbhaṃ aggaṇhantesu pañcavidho vinayo na hoti[Pg.37], evaṃ dhamme dussante vinayo dussati. Dussīlassa pana saṃvaravinayo nāma na hoti, tasmiṃ asati samathavipassanā gabbhaṃ na gaṇhāti. Evaṃ vinayasandosenapi dhammasandoso veditabbo. Abhidhammakathanti sīlādiuttamadhammakathaṃ. Vedallakathanti vedapaṭisaṃyuttaṃ ñāṇamissakakathaṃ. Kaṇhadhammaṃ okkamamānāti randhagavesitāya upārambhapariyesanavasena kāḷakadhammaṃ okkamamānā. Apica duṭṭhacittena puggalaṃ ghaṭṭentāpi taṃ kaṇhadhammaṃ attano dahantāpi lābhasakkāratthaṃ kathentāpi kaṇhadhammaṃ okkamantiyeva.

79. Trong kinh thứ chín. (Cụm từ) ‘dhammasandosā vinayasandoso’ có nghĩa là: do sự hư hoại của Pháp mà có sự hư hoại của Luật. Nhưng làm thế nào mà khi Pháp hư hoại, Luật lại được gọi là hư hoại? Khi không nắm bắt được cốt tủy trong các pháp chỉ và quán, thì năm loại Luật không có. Như vậy, khi Pháp hư hoại, Luật hư hoại. Lại nữa, đối với người ác giới, không có cái gọi là luật phòng hộ; khi không có luật ấy, chỉ và quán không nắm bắt được cốt tủy. Như vậy, cũng nên hiểu rằng do sự hư hoại của Luật mà có sự hư hoại của Pháp. (Cụm từ) ‘abhidhammakathaṃ’ có nghĩa là: cuộc nói chuyện về pháp cao thượng như giới, v.v... (Cụm từ) ‘vedallakathaṃ’ có nghĩa là: cuộc nói chuyện liên quan đến sự chứng đắc trí tuệ, cuộc nói chuyện pha trộn với trí tuệ. (Cụm từ) ‘kaṇhadhammaṃ okkamamānā’ có nghĩa là: bước vào pháp đen tối do tìm kiếm lỗi lầm, do tìm kiếm sự khiển trách. Hơn nữa, những vị tỳ-khưu với tâm ác ý công kích người khác, hoặc những vị đặt pháp đen tối ấy vào mình, hoặc những vị nói vì lợi dưỡng và cung kính, cũng đều là bước vào pháp đen tối.

Gambhīrāti pāḷigambhīrā. Gambhīratthāti atthagambhīrā. Lokuttarāti lokuttaradhammadīpakā. Suññatāpaṭisaṃyuttāti khandhadhātuāyatanapaccayākārapaṭisaṃyuttā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapessantīti jānanatthāya cittaṃ na ṭhapessanti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca vaḷañjetabbe ca. Kavitāti silokādibandhanavasena kavīhi katā. Kāveyyāti tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahiddhā ṭhitā. Sāvakabhāsitāti bāhirasāvakehi bhāsitā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyattā ca uttānatthameva.

(Cụm từ) ‘gambhīrā’ có nghĩa là: sâu sắc về mặt văn bản Pāli. (Cụm từ) ‘gambhīratthā’ có nghĩa là: sâu sắc về mặt ý nghĩa. (Cụm từ) ‘lokuttarā’ có nghĩa là: làm sáng tỏ pháp siêu thế. (Cụm từ) ‘suññatāpaṭisaṃyuttā’ có nghĩa là: liên quan đến uẩn, giới, xứ, và duyên khởi. (Cụm từ) ‘na aññā cittaṃ upaṭṭhapessanti’ có nghĩa là: họ sẽ không đặt tâm vào để biết. (Cụm từ) ‘uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ’ có nghĩa là: cần phải học thuộc và cần phải thực hành. (Cụm từ) ‘kavikatā’ có nghĩa là: được các thi sĩ sáng tác theo cách kết cấu kệ頌, v.v... (Cụm từ) ‘kāveyyā’ là từ đồng nghĩa của chính từ đó. (Cụm từ) ‘bāhirakā’ có nghĩa là: nằm ngoài giáo pháp. (Cụm từ) ‘sāvakabhāsitā’ có nghĩa là: được các đệ tử ngoại đạo nói. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói ở dưới và vì dễ hiểu.

10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Nỗi Sợ Hãi Vị Lai thứ tư.

80. Dasame kalyāṇakāmāti sundarakāmā. Rasaggānīti uttamarasāni. Saṃsaṭṭhā viharissantīti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭhā viharissanti. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Oḷārikampi nimittanti ettha pathaviṃ khaṇantopi khaṇāhīti āṇāpentopi pathaviyaṃ oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ chindantopi chindāti āṇāpentopi haritagge oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Ājīvatthāya paṇṇanivāpaādīni gāhāpento phalāni ocinante vā ocināpentena vattabbameva natthi. Imesu catūsu suttesu satthārā sāsane vuddhiparihāni kathitāti.

80. Trong kinh thứ mười, (cụm từ) kalyāṇakāmā có nghĩa là những người mong muốn điều tốt đẹp. Rasaggāni có nghĩa là những vị ngon thượng hạng. Saṃsaṭṭhā viharissanti có nghĩa là họ sẽ sống chung đụng qua năm loại giao du. Sannidhikāraparibhogaṃ có nghĩa là sự thọ dụng vật đã được cất giữ. Trong câu oḷārikampi nimittaṃ, ở đây, vị tỳ khưu tự mình đào đất hay ra lệnh ‘hãy đào’ được gọi là tạo dấu hiệu thô thiển trên đất. Vị tỳ khưu tự mình chặt cỏ, cây, cành, lá hay ra lệnh ‘hãy chặt’ được gọi là tạo dấu hiệu thô thiển trên cây cỏ xanh tươi. Không cần phải nói đến việc vị tỳ khưu cho nhận những thứ như rau cải để sinh sống, hoặc tự mình hái hay cho người hái các loại trái cây. Trong bốn bài kinh này, bậc Đạo Sư đã thuyết giảng về sự thịnh suy trong giáo pháp.

Yodhājīvavaggo tatiyo.

Phẩm Yodhājīva, phẩm thứ ba.

(9) 4. Theravaggo

(9) 4. Phẩm Trưởng Lão (Theravagga)

1. Rajanīyasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Rajanīya

81. Catutthassa [Pg.38] paṭhame rajanīyesūti rāgassa paccayesu ārammaṇesu. Sesesupi eseva nayo.

81. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, (cụm từ) rajanīyesu có nghĩa là trong các đối tượng là nhân duyên của tham ái. Trong các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự.

2. Vītarāgasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Vītarāga

82. Dutiye makkhīti guṇamakkhako. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato.

82. Trong kinh thứ hai, makkhī có nghĩa là người gièm pha đức hạnh. Paḷāsī có nghĩa là người có tính ganh đua, với đặc điểm là muốn hơn người.

3. Kuhakasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Kuhaka

83. Tatiye kuhakoti tīhi kuhanavatthūhi samannāgato. Lapakoti lābhasannissitāya lapanāya samannāgato. Nemittikoti nimittakiriyakārako. Nippesikoti nippesanakatāya samannāgato. Lābhena ca lābhaṃ nijigīsitāti lābhena lābhagavesako. Sukkapakkho vuttavipallāsavasena veditabbo. Catutthaṃ uttānameva.

83. Trong kinh thứ ba, kuhako có nghĩa là người có ba hình thức lừa đảo. Lapako có nghĩa là người có tính ba hoa dựa vào lợi lộc. Nemittiko có nghĩa là người làm dấu hiệu (để được cúng dường). Nippesiko có nghĩa là người có lời nói chèn ép (thí chủ). Lābhena ca lābhaṃ nijigīsita có nghĩa là người tìm kiếm lợi lộc bằng lợi lộc. Phần trong sạch (sukkapakkha) nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Kinh thứ tư có ý nghĩa rõ ràng.

5. Akkhamasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Akkhama

85. Pañcame akkhamo hoti rūpānanti rūpārammaṇānaṃ anadhivāsako hoti, tadārammaṇehi rāgādīhi abhibhuyyati. Eseva nayo sabbattha.

85. Trong kinh thứ năm, akkhamo hoti rūpānaṃ có nghĩa là không thể kham nhẫn đối với các đối tượng sắc, bị tham ái v.v... có đối tượng ấy áp đảo. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi.

6. Paṭisambhidāppattasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Paṭisambhidāppatta

86. Chaṭṭhe atthapaṭisambhidāppattoti pañcasu atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Dhammapaṭisambhidāppattoti catubbidhe dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Niruttipaṭisambhidāppattoti dhammaniruttīsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Paṭibhānapaṭisambhidāppattoti tesu tīsu ñāṇesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. So pana tāni tīṇi ñāṇāneva jānāti, na tesaṃ kiccaṃ karoti. Uccāvacānīti mahantakhuddakāni. Kiṃkaraṇīyānīti iti kattabbāni.

86. Trong kinh thứ sáu, atthapaṭisambhidāppatto có nghĩa là người đã đạt đến trí tuệ thấu suốt năm loại ý nghĩa. Dhammapaṭisambhidāppatto có nghĩa là người đã đạt đến trí tuệ thấu suốt bốn loại pháp (nhân). Niruttipaṭisambhidāppatto có nghĩa là người đã đạt đến trí tuệ thấu suốt các ngôn ngữ của pháp. Paṭibhānapaṭisambhidāppatto có nghĩa là người đã đạt đến trí tuệ thấu suốt ba loại trí tuệ ấy. Vị ấy chỉ biết ba loại trí tuệ đó, chứ không thực hiện được phận sự của chúng. Uccāvacāni có nghĩa là lớn và nhỏ. Kiṃkaraṇīyāni có nghĩa là những việc cần phải làm như thế này.

7. Sīlavantasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Sīlavanta

87. Sattamaṃ [Pg.39] uttānatthameva. Sīlaṃ panettha khīṇāsavasīlameva, bāhusaccampi khīṇāsavabāhusaccameva, vācāpi khīṇāsavassa kalyāṇavācāva, jhānānipi kiriyajjhānāneva kathitānīti veditabbāni.

87. Kinh thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, nên hiểu rằng giới được nói đến chỉ là giới của bậc lậu tận, sự đa văn cũng chỉ là sự đa văn của bậc lậu tận, lời nói cũng chỉ là lời nói tốt đẹp của bậc lậu tận, và các thiền cũng chỉ là các thiền duy tác được nói đến.

8. Therasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Thera

88. Aṭṭhame theroti thirabhāvappatto. Rattaññūti pabbajitadivasato paṭṭhāya atikkantānaṃ bahūnaṃ rattīnaṃ ñātā. Ñātoti paññāto pākaṭo. Yasassīti yasanissito. Micchādiṭṭhikoti ayāthāvadiṭṭhiko. Saddhammā vuṭṭhāpetvāti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā. Asaddhamme patiṭṭhāpetīti akusalakammapathesu patiṭṭhāpeti.

88. Trong kinh thứ tám, thero có nghĩa là người đã đạt đến trạng thái vững chắc. Rattaññū có nghĩa là người biết nhiều đêm đã trôi qua kể từ ngày xuất gia. Ñāto có nghĩa là người nổi tiếng, được biết đến. Yasassī có nghĩa là người có đoàn tùy tùng. Micchādiṭṭhiko có nghĩa là người có tà kiến. Saddhammā vuṭṭhāpetvā có nghĩa là làm cho từ bỏ pháp của mười thiện nghiệp đạo. Asaddhamme patiṭṭhāpeti có nghĩa là thiết lập trong các bất thiện nghiệp đạo.

9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Sekha thứ nhất

89. Navame sekhassāti sikkhakassa sakaraṇīyassa. Parihānāyāti upariguṇehi parihānatthāya. Kammārāmatāti navakamme ramanakabhāvo. Bhassārāmatāti ālāpasallāpe ramanakabhāvo. Niddārāmatāti niddāyane ramanakabhāvo. Saṅgaṇikārāmatāti gaṇasaṅgaṇikāya ramanakabhāvo. Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhatīti yathā yaṃ cittaṃ vimuttaṃ, ye ca dosā pahīnā, guṇā ca paṭiladdhā, te paccavekkhitvā upariguṇapaṭilābhāya vāyāmaṃ na karotīti attho. Iti imasmiṃ sutte sattannaṃ sekhānaṃ upariguṇehi parihānikāraṇañca vuddhikāraṇañca kathitaṃ. Yañca nāma sekhassa parihānakāraṇaṃ, taṃ puthujjanassa paṭhamameva hotīti.

89. Trong kinh thứ chín, sekhassa có nghĩa là của bậc hữu học, người còn việc phải làm. Parihānāya có nghĩa là để suy thoái khỏi các đức tính cao hơn. Kammārāmatā có nghĩa là trạng thái ưa thích công việc mới. Bhassārāmatā có nghĩa là trạng thái ưa thích chuyện trò. Niddārāmatā có nghĩa là trạng thái ưa thích ngủ nghỉ. Saṅgaṇikārāmatā có nghĩa là trạng thái ưa thích hội chúng. Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhati có nghĩa là: không quán xét tâm đã được giải thoát như thế nào, những phiền não nào đã được đoạn trừ, và những đức tính nào đã được chứng đắc, rồi không nỗ lực để chứng đắc các đức tính cao hơn. Như vậy, trong kinh này, nguyên nhân suy thoái và nguyên nhân tăng trưởng các đức tính cao hơn của bảy hạng hữu học đã được thuyết giảng. Và điều gì là nguyên nhân suy thoái của bậc hữu học, thì đó cũng là nguyên nhân suy thoái của kẻ phàm phu ngay từ đầu.

10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Sekha thứ hai

90. Dasame viyattoti byatto cheko. Kiṃkaraṇīyesūti iti kattabbesu. Cetosamathanti samādhikammaṭṭhānaṃ. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Atikālenāti atipātova. Atidivāti divā vuccati majjhanhiko, taṃ atikkamitvā. Ābhisallekhikāti ativiya kilesasallekhikā. Cetovivaraṇasappāyāti cittavivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā. Appicchakathāti appicchā hothāti [Pg.40] kathanakathā. Santuṭṭhikathāti catūhi paccayehi santuṭṭhā hothāti kathanakathā. Pavivekakathāti tīhi vivekehi vivittā hothāti kathanakathā. Asaṃsaggakathāti pañcavidhena saṃsaggena asaṃsaṭṭhā hothāti kathanakathā. Vīriyārambhakathāti duvidhaṃ vīriyaṃ ārabhathāti kathanakathā. Sīlakathādīsu sīlaṃ ārabbha kathā sīlakathā. Samādhiṃ ārabbha, paññaṃ ārabbha, pañcavidhaṃ vimuttiṃ ārabbha, ekūnavīsatipaccavekkhaṇasaṅkhātaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ ārabbha kathā vimuttiñāṇadassanakathā. Na nikāmalābhītiādīsu na icchiticchitalābhī, dukkhalābhī na vipulalābhīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

90. Trong kinh thứ mười, viyatto có nghĩa là người sáng suốt, khéo léo. Kiṃkaraṇīyesu có nghĩa là trong những việc cần phải làm như thế này. Cetosamathaṃ có nghĩa là đề mục thiền định. Ananulomikena có nghĩa là không phù hợp với giáo pháp. Atikālena có nghĩa là quá sớm. Atidivā có nghĩa là: divā được gọi là giữa trưa, (ở đây là) sau khi đã quá trưa. Ābhisallekhikā có nghĩa là làm cho phiền não bị bào mòn một cách quá mức. Cetovivaraṇasappāyā có nghĩa là thích hợp cho thiền chỉ và thiền quán, được gọi là sự khai mở tâm trí. Appicchakathā là câu chuyện nói rằng: ‘Hãy là người thiểu dục’. Santuṭṭhikathā là câu chuyện nói rằng: ‘Hãy biết đủ với bốn món vật dụng’. Pavivekakathā là câu chuyện nói rằng: ‘Hãy sống viễn ly với ba loại viễn ly’. Asaṃsaggakathā là câu chuyện nói rằng: ‘Hãy không giao du với năm loại giao du’. Vīriyārambhakathā là câu chuyện nói rằng: ‘Hãy khởi sự hai loại tinh tấn’. Trong các từ như sīlakathā, câu chuyện liên quan đến giới gọi là sīlakathā. Câu chuyện liên quan đến định, liên quan đến tuệ, liên quan đến năm loại giải thoát, câu chuyện liên quan đến giải thoát tri kiến được gọi là mười chín pháp quán xét, gọi là vimuttiñāṇadassanakathā. Trong các từ như na nikāmalābhī, có nghĩa là không nhận được theo ý muốn, không nhận được một cách dễ dàng, không nhận được một cách dồi dào. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

Theravaggo catuttho.

Phẩm Trưởng Lão (Theravagga), phẩm thứ tư.

(10) 5. Kakudhavaggo

(10) 5. Phẩm Kakudha (Kakudhavagga)

1-2. Sampadāsuttadvayavaṇṇanā

1-2. Chú giải hai kinh Sampadā

91-92. Pañcamassa paṭhame pañca sampadā missikā kathitā. Dutiye purimā catasso missikā, pañcamī lokikāva.

91-92. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, năm pháp toàn hảo được thuyết giảng là (pháp) hỗn hợp (hiệp thế và siêu thế). Trong kinh thứ hai, bốn pháp đầu là hỗn hợp, pháp thứ năm chỉ là pháp hiệp thế.

3. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Tuyên Bố

93. Tatiye aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇāni. Mandattāti mandabhāvena aññāṇena. Momūhattāti atimūḷhabhāvena. Aññaṃ byākarotīti arahattaṃ pattosmīti katheti. Icchāpakatoti icchāya abhibhūto. Adhimānenāti adhigatamānena. Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva.

93. Trong kinh thứ ba, aññābyākaraṇānīti là những lời tuyên bố về quả A-la-hán. Mandattāti là do sự đần độn, do sự vô minh. Momūhattāti là do sự quá si mê. Aññaṃ byākarotīti là nói rằng: ‘Tôi đã đắc quả A-la-hán.’ Icchāpakatoti là bị lòng ham muốn chế ngự. Adhimānenāti là do sự tăng thượng mạn về điều đã chứng đắc. Sammadevāti là do nguyên nhân, do phương pháp, chính do lý do.

4-5. Phāsuvihārasuttādivaṇṇanā

4-5. Chú giải kinh An Trú v.v...

94-95. Catutthe phāsuvihārāti sukhavihārā. Pañcame akuppanti arahattaṃ.

94-95. Trong kinh thứ tư, phāsuvihārāti là những sự an trú an lạc. Trong kinh thứ năm, akuppanti là quả A-la-hán.

6. Sutadharasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Trì Pháp

96. Chaṭṭhe [Pg.41] appaṭṭhoti appasamārambho. Appakiccoti appakaraṇīyo. Subharoti sukhena bharitabbo suposo. Susantosoti tīhi santosehi suṭṭhu santoso. Jīvitaparikkhāresūti jīvitasambhāresu. Appāhāroti mandāhāro. Anodarikattanti na odarikabhāvaṃ amahagghasabhāvaṃ anuyutto. Appamiddhoti na bahuniddo. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

96. Trong kinh thứ sáu, appaṭṭhoti là ít bận rộn. Appakiccoti là ít phận sự. Subharoti là dễ nuôi, được nuôi dưỡng tốt. Susantosoti là rất tri túc với ba loại tri túc. Jīvitaparikkhāresūti là đối với các vật dụng cần thiết cho sự sống. Appāhāroti là ăn ít. Anodarikattanti là chuyên tâm vào việc không tham ăn, không ăn nhiều. Appamiddhoti là không ngủ nhiều. Các kinh thứ bảy và thứ tám có ý nghĩa rõ ràng.

9. Sīhasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Sư Tử

99. Navame sakkaccaññeva deti no asakkaccanti anavaññāya avirajjhitvāva deti, no avaññāya virajjhitvā. Mā me yoggapatho nassāti mayā katayoggapatho mayhaṃ mā nassatu, ‘‘eko sīho uṭṭhāya biḷāraṃ paharanto virajjhitvā paharī’’ti evaṃ vattāro mā hontūti attho. Annabhāranesādānanti ettha annaṃ vuccati yavabhattaṃ, taṃ bhāro etesanti annabhārā. Yācakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Nesādā vuccanti sākuṇikā. Iti sabbapacchimāya koṭiyā etesaṃ yācakanesādānampi sakkaccameva deseti.

99. Trong kinh thứ chín, sakkaccaññeva deti no asakkaccanti là vị ấy cho mà không khinh thường, không sai sót, chứ không phải cho với sự khinh thường và sai sót. Mā me yoggapatho nassāti có nghĩa là: ‘Mong rằng con đường nỗ lực do ta tạo ra sẽ không bị hủy hoại đối với ta,’ và ‘Mong rằng sẽ không có những người nói rằng: “Một con sư tử đứng dậy, khi vồ con mèo đã vồ hụt.”’ Annabhāranesādānanti: ở đây annaṃ được gọi là cơm lúa mạch; những người có gánh nặng ấy là annabhārā. Đây là tên gọi của những người ăn xin. Nesādā được gọi là những người bẫy chim. Như vậy, đối với hạng người cuối cùng nhất là những người ăn xin và những người bẫy chim này, Ngài cũng thuyết giảng một cách trân trọng.

10. Kakudhatherasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Trưởng lão Kakudha

100. Dasame attabhāvapaṭilābhoti sarīrapaṭilābho. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettānīti ettha māgadhikaṃ gāmakkhettaṃ atthi khuddakaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi mahantaṃ. Khuddakaṃ gāmakkhettaṃ ito cattālīsaṃ usabhāni, ito cattālīsanti gāvutaṃ hoti, majjhimaṃ ito gāvutaṃ, ito gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti, mahantaṃ ito diyaḍḍhagāvutaṃ, ito diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti. Tesu khuddakena gāmakkhettena tīṇi, khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakkhettāni tassa attabhāvo. Tigāvutañhissa sarīraṃ. Pariharissāmīti paṭijaggissāmi gopayissāmi. Rakkhassetanti rakkhassu etaṃ. Moghapurisoti tucchapuriso. Nāssassāti na [Pg.42] etassa bhaveyya. Samudācareyyāmāti katheyyāma. Sammannatīti sammānaṃ karoti. Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatīti yaṃ esa karissati, esova tena kammena pākaṭo bhavissati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

100. Trong kinh thứ mười, attabhāvapaṭilābhoti là sự thành tựu thân thể. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettānīti: ở đây, khu đất làng ở xứ Ma-kiệt-đà có loại nhỏ, có loại trung, có loại lớn. Khu đất làng nhỏ là bốn mươi usabha từ đây, bốn mươi từ đây, tức là một gāvuta. Loại trung là một gāvuta từ đây, một gāvuta từ đây, tức là một do-tuần rưỡi. Loại lớn là một gāvuta rưỡi từ đây, một gāvuta rưỡi từ đây, tức là ba gāvuta. Trong số ấy, thân thể của vị ấy bằng ba khu đất làng loại nhỏ, hoặc bằng hai khu đất làng gồm loại nhỏ và loại trung. Thân của vị ấy quả thật là ba gāvuta. Pariharissāmīti là tôi sẽ chăm sóc, tôi sẽ bảo vệ. Rakkhassetanti là rakkhassu etaṃ (ngươi hãy bảo vệ điều này). Moghapurisoti là người trống rỗng. Nāssassāti là không nên có cho vị ấy. Samudācareyyāmāti là chúng ta nên nói. Sammannatīti là tỏ lòng tôn kính. Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatīti là điều gì người này làm, chính người này sẽ được biết đến qua hành động ấy. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Kakudhavaggo pañcamo.

Phẩm Kakudha là phẩm thứ năm.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Thiên năm mươi thứ hai đã kết thúc.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

3. Thiên năm mươi thứ ba

(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(11) 1. Phẩm An Trú

1. Sārajjasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Rụt Rè

101. Tatiyassa [Pg.43] paṭhame vesārajjakaraṇāti visāradabhāvāvahā. Sārajjaṃ hotīti domanassaṃ hoti.

101. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, vesārajjakaraṇāti là những pháp mang lại trạng thái vô úy. Sārajjaṃ hotīti là có sự ưu phiền.

2. Ussaṅkitasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Bị Nghi Ngờ

102. Dutiye ussaṅkitaparisaṅkitoti ussaṅkito ca parisaṅkito ca. Api akuppadhammopīti api akuppadhammo khīṇāsavo samānopi parehi pāpabhikkhūhi ussaṅkitaparisaṅkito hotīti attho. Vesiyāgocarotiādīsu vesiyā vuccanti rūpūpajīviniyo, tā gocaro assāti vesiyāgocaro, tāsaṃ gehaṃ abhiṇhagamanoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha pana vidhavāti matapatikā. Thullakumārikāti mahallikakumārikāyo.

102. Trong kinh thứ hai, ussaṅkitaparisaṅkitoti là bị nghi ngờ và bị nghi ngờ khắp nơi. Api akuppadhammopīti có nghĩa là: mặc dù là bậc Lậu Tận, có pháp bất động, vị ấy vẫn bị những người khác nghi ngờ khắp nơi là ‘vị tỳ khưu xấu ác.’ Vesiyāgocarotiādīsu: vesiyā được gọi là những người sống bằng sắc đẹp; người có những người ấy làm đối tượng đi đến là vesiyāgocaro; có nghĩa là thường xuyên đến nhà của họ. Trong các đoạn còn lại, phương pháp cũng tương tự. Trong đó, vidhavāti là người có chồng đã chết. Thullakumārikāti là những thiếu nữ lớn tuổi.

3. Mahācorasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Đại Tặc

103. Tatiye ito bhogena paṭisantharissāmīti ito mama sāpateyyato bhogaṃ gahetvā tena paṭisanthāraṃ karissāmi, tassa ca mama ca antaraṃ pidahissāmīti attho. Gahaṇānīti parasantakānaṃ bhaṇḍānaṃ gahaṇāni. Guyhamantāti guhitabbamantā. Antaggāhikāyāti sassataṃ vā ucchedaṃ vā gahetvā ṭhitāya. Sesamettha uttānatthameva. Catutthe sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

103. Trong kinh thứ ba, ito bhogena paṭisantharissāmīti có nghĩa là: ‘Ta sẽ lấy của cải từ tài sản của ta ở đây và dùng nó để tạo mối giao hảo, ta sẽ lấp đầy khoảng cách giữa người ấy và ta.’ Gahaṇānīti là sự chiếm đoạt tài sản của người khác. Guyhamantāti là những lời bàn bạc bí mật. Antaggāhikāyāti là (kiến) chấp giữ một cực đoan, hoặc thường kiến hoặc đoạn kiến. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ tư, tất cả đều theo phương pháp đã được nói ở dưới.

5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh An Trú

105. Pañcame mettaṃ kāyakammanti mettacittena pavattitaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhe ceva parammukhe ca. Itaresupi eseva nayo. Yāni tāni sīlānītiādi catupārisuddhisīlavasena vuttaṃ. Samādhisaṃvattanikānīti [Pg.44] maggasamādhiphalasamādhinibbattakāni. Sīlasāmaññagatoti samānasīlataṃ gato, ekasadisasīlo hutvāti attho. Takkarassāti yo naṃ karoti, tassa. Iti imasmiṃ sutte sīlaṃ missakaṃ kathitaṃ, diṭṭhi vipassanāsammādiṭṭhīti.

105. Trong kinh thứ năm, mettaṃ kāyakammanti là thân nghiệp được thực hiện với tâm từ. Āvi ceva raho cāti là cả nơi công khai và nơi kín đáo. Trong các đoạn khác, phương pháp cũng tương tự. Yāni tāni sīlānītiādi được nói theo nghĩa của Tứ Biến Tịnh Giới. Samādhisaṃvattanikānīti là những pháp tạo ra đạo định và quả định. Sīlasāmaññagatoti có nghĩa là đã đạt đến sự tương đồng về giới, đã trở thành người có giới tương đương. Takkarassāti là đối với người thực hành điều ấy. Như vậy, trong kinh này, giới được thuyết giảng kết hợp; diṭṭhi là chánh kiến thuộc về minh sát.

6. Ānandasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Ānanda

106. Chaṭṭhe no ca paraṃ adhisīle sampavattā hotīti paraṃ sīlabhāvena na garahati na upavadati. Attānupekkhīti attanova katākataṃ jānanavasena attānaṃ anupekkhitā. No parānupekkhīti parassa katākatesu abyāvaṭo. Apaññātoti apākaṭo appapuñño. Apaññātakenāti apaññātabhāvena apākaṭatāya mandapuññatāya. No paritassatīti paritāsaṃ nāpajjati. Iti imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

106. Trong kinh thứ sáu, no ca paraṃ adhisīle sampavattā hotīti là không chỉ trích, không khiển trách người khác về phương diện giới hạnh. Attānupekkhīti là quán xét chính mình qua việc biết những điều đã làm và chưa làm của bản thân. No parānupekkhīti là không bận tâm đến những điều đã làm và chưa làm của người khác. Apaññātoti là không được biết đến, ít phước đức. Apaññātakenāti là do không được biết đến, do không nổi bật, do ít phước đức. No paritassatīti là không rơi vào sự khao khát. Như vậy, trong kinh này, chỉ có bậc Lậu Tận được nói đến.

7-8. Sīlasuttādivaṇṇanā

7-8. Chú giải kinh Giới v.v...

107-108. Sattame sīlasamādhipaññā missikā kathitā, vimutti arahattaphalaṃ, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ lokiyameva. Aṭṭhamepi eseva nayo. Paccavekkhaṇañāṇaṃ panettha asekhassa pavattattā asekhanti vuttaṃ.

107-108. Ở kinh thứ bảy, giới, định, và tuệ được thuyết giảng một cách hỗn hợp. (Ở đây) giải thoát là A-la-hán quả. Giải thoát tri kiến là phản khán trí, chỉ là pháp thế gian. Ở kinh thứ tám cũng theo phương pháp này. Ở đây, phản khán trí được gọi là ‘vô học’ vì nó khởi lên ở bậc vô học.

9-10. Cātuddisasuttādivaṇṇanā

9-10. Chú giải kinh Cātuddisa, v.v...

109-110. Navame cātuddisoti catūsu disāsu appaṭihatacāro. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito. Dasame alanti yutto. Idhāpi khīṇāsavova kathito.

109-110. Ở kinh thứ chín, cātuddiso nghĩa là đi lại không bị ngăn ngại ở bốn phương. Trong kinh này, chỉ có bậc lậu tận được thuyết giảng. Ở kinh thứ mười, alaṃ nghĩa là thích hợp. Ở đây cũng chỉ có bậc lậu tận được thuyết giảng.

Phāsuvihāravaggo paṭhamo.

Phẩm An Trú là phẩm thứ nhất.

(12) 2. Andhakavindavaggo

(12) 2. Phẩm Andhakavinda

1. Kulūpakasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Kulūpaka

111. Dutiyassa paṭhame asanthavavissāsīti attanā saddhiṃ santhavaṃ akarontesu vissāsaṃ anāpajjantesuyeva vissāsaṃ karoti. Anissaravikappīti [Pg.45] anissarova samāno ‘‘imaṃ detha, imaṃ gaṇhathā’’ti issaro viya vikappeti. Vissaṭṭhupasevīti vissaṭṭhāni bhinnakulāni ghaṭanatthāya upasevati. Upakaṇṇakajappīti kaṇṇamūle mantaṃ gaṇhāti. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo.

111. Ở kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, asanthavavissāsī nghĩa là tin tưởng vào những người không thân quen với mình, (và) chỉ tin tưởng vào những người không tin cậy mình. Anissaravikappī nghĩa là không có quyền hành nhưng lại sắp đặt như người có quyền hành rằng: “Hãy cho cái này, hãy lấy cái này”. Vissaṭṭhupasevī nghĩa là thân cận với các gia đình đã bị chia rẽ để hàn gắn lại. Upakaṇṇakajappī nghĩa là nghe lời bàn bạc ở bên tai. Phần thiện (sukkapakkha) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói.

2. Pacchāsamaṇasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Pacchāsamaṇa

112. Dutiye pattapariyāpannaṃ na gaṇhātīti upajjhāye nivattitvā ṭhite attano tucchapattaṃ datvā tassa pattaṃ na gaṇhāti, tato vā dīyamānaṃ na gaṇhāti. Na nivāretīti idaṃ vacanaṃ āpattivītikkamavacanaṃ nāmāti na jānāti. Ñatvā vāpi, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma vattuṃ na vaṭṭatī’’ti na nivāreti. Kathaṃ opātetīti tassa kathaṃ bhinditvā attano kathaṃ paveseti. Jaḷoti jaḍo. Eḷamūgoti paggharitakheḷamukho. Tatiyaṃ uttānameva.

112. Ở kinh thứ hai, pattapariyāpannaṃ na gaṇhāti nghĩa là khi thầy tế độ đứng lại sau khi quay về, (vị ấy) đưa bát không của mình và không nhận lấy bát của vị thầy ấy, hoặc không nhận vật thực được cho từ bát ấy. Na nivāreti nghĩa là không biết rằng: “Lời nói này là lời nói phạm tội”. Hoặc dù biết cũng không ngăn cản rằng: “Bạch ngài, không được phép nói lời như vậy”. Kathaṃ opātetīti nghĩa là ngắt lời của người khác và chen lời của mình vào. Jaḷo nghĩa là ngu đần. Eḷamūgo nghĩa là người có miệng chảy nước dãi. Kinh thứ ba có nghĩa rõ ràng.

4. Andhakavindasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Andhakavinda

114. Catutthe sīlavā hothāti sīlavantā hotha. Ārakkhasatinoti dvārarakkhikāya satiyā samannāgatā. Nipakkasatinoti dvārarakkhanakeneva ñāṇena samannāgatassatino. Satārakkhena cetasā samannāgatāti satārakkhena cittena samannāgatā. Appabhassāti appakathā. Sammādiṭṭhikāti kammassakatajjhāna-vipassanāmagga-phalavasena pañcavidhāya sammādiṭṭhiyā samannāgatā. Apica paccavekkhaṇañāṇampi sammādiṭṭhiyevāti veditabbā.

114. Ở kinh thứ tư, sīlavā hotha nghĩa là hãy là người có giới. Ārakkhasatino nghĩa là có chánh niệm phòng hộ các căn. Nipakkasatino nghĩa là có chánh niệm được thành tựu bởi trí tuệ phòng hộ các căn. Satārakkhena cetasā samannāgatā nghĩa là có tâm được chánh niệm bảo vệ. Appabhassā nghĩa là ít nói. Sammādiṭṭhikā nghĩa là có chánh kiến, (tức là) có năm loại chánh kiến theo nghiệp và quả của nghiệp, thiền, minh sát, đạo và quả. Hơn nữa, nên biết rằng phản khán trí cũng chính là chánh kiến.

5. Maccharinīsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Maccharinī

115. Pañcame āvāsamaccharinīti āvāsaṃ maccharāyati, tattha aññesaṃ vāsaṃ na sahati. Kulamaccharinīti upaṭṭhākakulaṃ maccharāyati, aññesaṃ tattha upasaṅkamanaṃ na sahati. Lābhamaccharinīti lābhaṃ maccharāyati, aññesaṃ taṃ uppajjantaṃ na sahati. Vaṇṇamaccharinīti guṇaṃ maccharāyati, aññesaṃ guṇakathaṃ na sahati. Dhammamaccharinīti pariyattidhammaṃ maccharāyati, aññesaṃ dātuṃ na icchati.

115. Ở kinh thứ năm, āvāsamaccharinī nghĩa là bỏn xẻn về trú xứ, không thể chịu đựng được việc người khác ở tại đó. Kulamaccharinī nghĩa là bỏn xẻn về gia đình hộ độ, không thể chịu đựng được việc người khác đến gần nơi đó. Lābhamaccharinī nghĩa là bỏn xẻn về lợi lộc, không thể chịu đựng được lợi lộc đó phát sinh cho người khác. Vaṇṇamaccharinī nghĩa là bỏn xẻn về danh tiếng, không thể chịu đựng được lời tán thán đức hạnh của người khác. Dhammamaccharinī nghĩa là bỏn xẻn về pháp học, không muốn cho người khác.

6-7. Vaṇṇanāsuttādivaṇṇanā

6-7. Chú giải kinh Vaṇṇanā, v.v...

116-117. Chaṭṭhe [Pg.46] saddhādeyyaṃ vinipātetīti parehi saddhāya dinnapiṇḍapātato aggaṃ aggahetvā parassa deti. Sattame issukinīti issāya samannāgatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

116-117. Ở kinh thứ sáu, saddhādeyyaṃ vinipāteti nghĩa là không nhận phần tốt nhất từ vật thực khất thực được người khác dâng cúng với đức tin, mà lại cho người khác. Ở kinh thứ bảy, issukinī nghĩa là có lòng ganh tỵ. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.

Andhakavindavaggo dutiyo.

Phẩm Andhakavinda là phẩm thứ hai.

(13) 3. Gilānavaggo

(13) 3. Phẩm Bệnh Nhân

4. Dutiyaupaṭṭhākasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Upaṭṭhāka thứ hai

124. Tatiyassa catutthe nappaṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca asamannāgato. Āmisantaroti āmisahetuko cīvarādīni paccāsīsamāno.

124. Ở kinh thứ tư của phẩm thứ ba, nappaṭibalo nghĩa là không có đủ thân lực và trí lực. Āmisantaro nghĩa là có tài vật làm nguyên nhân, mong đợi y phục, v.v...

5-6. Anāyussāsuttadvayavaṇṇanā

5-6. Chú giải hai kinh Anāyussā

125-126. Pañcame anāyussāti āyupacchedanā, na āyuvaḍḍhanā. Chaṭṭhepi eseva nayo.

125-126. Ở kinh thứ năm, anāyussā nghĩa là làm tổn giảm tuổi thọ, không làm tăng trưởng tuổi thọ. Ở kinh thứ sáu cũng theo phương pháp này.

7. Vapakāsasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Vapakāsa

127. Sattame nālaṃ saṅghamhā vapakāsitunti saṅghato nikkhamitvā ekako vasituṃ na yutto. Kāmañcesa saṅghamajjhepi vasituṃ ayuttova asaṅghasobhanatāya, ovādānusāsanippaṭibaddhattā pana nippariyāyeneva saṅghamhā vapakāsituṃ na yutto. Alaṃ saṅghamhā vapakāsitunti cātuddisattā saṅghamhā nikkhamma ekako vasituṃ yutto, saṅghasobhanatāya pana saṅghepi vasituṃ yuttoyeva. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

127. Ở kinh thứ bảy, nālaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ nghĩa là không thích hợp để sống một mình sau khi rời khỏi Tăng chúng. Dù rằng vị ấy không thích hợp sống giữa Tăng chúng vì không làm đẹp cho Tăng chúng, nhưng vì còn liên hệ đến sự giáo huấn và chỉ dạy nên chắc chắn không thích hợp để sống xa rời Tăng chúng. Alaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ nghĩa là thích hợp để sống một mình sau khi rời khỏi Tăng chúng vì có thể đi lại bốn phương không bị ngăn ngại, nhưng vì làm đẹp cho Tăng chúng nên cũng thích hợp để sống trong Tăng chúng. Kinh thứ tám có nghĩa rõ ràng.

9. Parikuppasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Parikuppa

129. Navame āpāyikāti apāyagāmino. Nerayikāti nirayagāmino. Parikuppāti parikuppanasabhāvā purāṇavaṇasadisā. Atekicchāti akattabbaparikammā. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

129. Ở kinh thứ chín, āpāyikā nghĩa là những người sẽ đi đến cõi dữ. Nerayikā nghĩa là những người sẽ đi đến địa ngục. Parikuppā nghĩa là những người có bản chất hay tái phát, giống như vết thương cũ. Atekicchā nghĩa là những người không thể cứu chữa được. Kinh thứ mười có nghĩa rõ ràng.

Gilānavaggo tatiyo.

Phẩm Bệnh Nhân là phẩm thứ ba.

(14) 4. Rājavaggo

(14) 4. Phẩm Vua

1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Cakkānuvattana thứ nhất

131. Catutthassa [Pg.47] paṭhame dhammenāti dasakusaladhammena. Cakkanti āṇācakkaṃ. Atthaññūti rajjatthaṃ jānāti. Dhammaññūti paveṇidhammaṃ jānāti. Mattaññūti daṇḍe vā balamhi vā pamāṇaṃ jānāti. Kālaññūti rajjasukhānubhavanakālaṃ, vinicchayakaraṇakālaṃ, janapadacārikākālañca jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇavessasuddasamaṇaparisāti jānāti.

131. Ở kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, dhammena nghĩa là bằng mười thiện pháp. Cakkaṃ nghĩa là bánh xe quyền lực. Atthaññū nghĩa là biết lợi ích của quốc gia. Dhammaññū nghĩa là biết pháp truyền thống. Mattaññū nghĩa là biết chừng mực trong việc trừng phạt hoặc trong quân đội. Kālaññū nghĩa là biết thời điểm để hưởng thụ hạnh phúc của vương quyền, thời điểm để xét xử, và thời điểm để vi hành trong nước. Parisaññū nghĩa là biết rằng: “Hội chúng này là hội chúng Sát-đế-lỵ, hội chúng này là hội chúng Bà-la-môn, Vessa, Sudda, và Sa-môn”.

Tathāgatavāre atthaññūti pañca atthe jānāti. Dhammaññūti cattāro dhamme jānāti. Mattaññūti catūsu paccayesu paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti. Kālaññūti ayaṃ kālo paṭisallīnassa, ayaṃ samāpattiyā, ayaṃ dhammadesanāya, ayaṃ janapadacārikāyāti evaṃ kālaṃ jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā…pe… ayaṃ samaṇaparisāti jānāti. Anuttaranti navahi lokuttaradhammehi anuttaraṃ. Dhammacakkanti seṭṭhacakkaṃ.

Trong phần về đức Như Lai, người hiểu rõ ý nghĩa (atthaññū) là người biết năm loại lợi ích. Người hiểu rõ pháp (dhammaññū) là người biết bốn pháp. Người biết chừng mực (mattaññū) là người biết chừng mực trong việc nhận và dùng bốn món vật dụng. Người biết thời (kālaññū) là người biết thời gian như vầy: ‘Đây là thời để độc cư, đây là thời để nhập định, đây là thời để thuyết pháp, đây là thời để du hành trong xứ.’ Người biết hội chúng (parisaññū) là người biết: ‘Hội chúng này là hội chúng Sát-đế-lỵ… hội chúng này là hội chúng Sa-môn.’ Vô thượng (anuttaraṃ) là vô thượng bởi chín pháp siêu thế. Pháp luân (dhammacakkaṃ) là bánh xe cao quý.

2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

2. Phụ chú giải kinh Chuyển Luân thứ hai.

132. Dutiye pitarā pavattitaṃ cakkanti cakkavattimhi pabbajite vā kālakate vā cakkaratanaṃ sattāhamattaṃ ṭhatvā antaradhāyati, kathamesa taṃ anuppavatteti nāma? Pitu paveṇiyaṃ ṭhatvā cakkavattivattaṃ pūretvā cakkavattirajjaṃ kārentopi pitarā pavattitameva anuppavatteti nāma.

132. Trong kinh thứ hai, (cụm từ) ‘bánh xe được vận hành bởi người cha’ có nghĩa là: Khi vị Chuyển luân vương xuất gia hoặc băng hà, bánh xe báu tồn tại chỉ trong bảy ngày rồi biến mất. Làm thế nào vị ấy (người con) được gọi là làm cho bánh xe ấy vận hành tiếp nối? Dù đang trị vì vương quốc của Chuyển luân vương, sau khi đứng vững trong truyền thống của người cha và hoàn thành các bổn phận của Chuyển luân vương, vị ấy được gọi là làm cho vận hành tiếp nối chính bánh xe đã được vận hành bởi người cha.

3. Dhammarājāsuttavaṇṇanā

3. Phụ chú giải kinh Pháp Vương.

133. Tatiyaṃ tikanipāte vuttanayameva. Sevitabbāsevitabbe panettha pacchimapadadvayameva viseso. Tattha sammāājīvo sevitabbo, micchāājīvo na sevitabbo. Sappāyo gāmanigamo sevitabbo, asappāyo na sevitabbo.

133. Kinh thứ ba cũng theo phương pháp đã được nói trong chương Ba Pháp của Tăng Chi Bộ. Ở đây, chỉ có sự khác biệt ở hai cặp từ cuối cùng. Trong đó, chánh mạng nên được thực hành, tà mạng không nên được thực hành. Làng mạc và thị trấn thích hợp nên được thân cận, (làng mạc và thị trấn) không thích hợp thì không nên thân cận.

4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

4. Phụ chú giải kinh Phương Hướng Nào.

134. Catutthe [Pg.48] ubhatoti dvīhipi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti yassa hi mātā khattiyā, mātumātā khattiyā, tassāpi mātā khattiyā. Pitā khattiyo, pitupitā khattiyo, tassapi pitā khattiyo. So ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti ettha pana kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati. Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko, atha vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenāti dasseti. Akkhittoti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakkuṭṭhoti na upakkuṭṭho na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena, ‘‘itipi hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

134. Trong kinh thứ tư, (thuần chủng) từ cả hai phía (ubhato) có nghĩa là từ cả hai bên. Từ bên mẹ và từ bên cha, nghĩa là vị nào có mẹ là dòng Sát-đế-lỵ, bà ngoại là dòng Sát-đế-lỵ, bà cố ngoại cũng là dòng Sát-đế-lỵ. Cha là dòng Sát-đế-lỵ, ông nội là dòng Sát-đế-lỵ, ông cố nội cũng là dòng Sát-đế-lỵ. Vị ấy sanh ra tốt đẹp từ cả hai phía, từ bên mẹ và từ bên cha. Thai tạng trong sạch (saṃsuddhagahaṇiko) có nghĩa là được thành tựu từ bụng mẹ trong sạch. Ở đây, trong câu ‘với thai tạng có quả chín đều,’ hỏa giới do nghiệp sanh được gọi là ‘gahaṇī’ (thai tạng). Cho đến đời ông nội thứ bảy (yāva sattamā pitāmahayugā), ở đây cha của cha là ông nội (pitāmaho), đời của ông nội là đời ông nội (pitāmahayugaṃ). ‘Yugaṃ’ (đời) được gọi là tuổi thọ. Đây chỉ là cách nói, về mặt ý nghĩa thì chính ông nội là ‘đời ông nội.’ Từ đó trở lên, tất cả các tổ tiên đều được bao gồm bởi từ ‘ông nội.’ Như vậy, cho đến người đàn ông thứ bảy, thai tạng vẫn trong sạch. Hoặc là, điều này cho thấy (vị ấy) không bị chê bai, không bị chỉ trích về mặt dòng dõi. Không bị chê bai (akkhitto) nghĩa là không bị xua đuổi, không bị bác bỏ với lời nói như: ‘Hãy đuổi người này đi, có ích gì với người này?’ Không bị chỉ trích (anupakkuṭṭho) nghĩa là không bị mắng nhiếc, chưa từng bị mắng nhiếc hay chê bai. Vì lý do gì? Vì dòng dõi, nghĩa là với những lời nói như: ‘Người này thuộc dòng dõi thấp kém.’

Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti. Idha pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti attho. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho. Atha vā catubbidho koso hatthī assā rathā raṭṭhanti, tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti. Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Assavāyāti kassaci bahumpi dhanaṃ dentassa senā na suṇāti, sā anassavā nāma hoti. Kassaci adentassāpi suṇātiyeva, ayaṃ assavā nāma. Ovādapaṭikarāyāti ‘‘idaṃ vo kattabba, idaṃ na kattabba’’nti dinnaovādakarāya. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti paññāveyyattiyena yutto. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāya [Pg.49] samannāgato. Paṭibaloti samattho. Atthe cintetunti vaḍḍhiatthe cintetuṃ. So hi paccuppannaatthavaseneva ‘‘atītepi evaṃ ahesuṃ, anāgatepi evaṃ bhavissantī’’ti cinteti. Vijitāvīnanti vijitavijayānaṃ, mahantena vā vijayena samannāgatānaṃ. Vimuttacittānanti pañcahi vimuttīhi vimuttamānasānaṃ.

Trong các từ như giàu có (aḍḍho), bất cứ ai cũng giàu có với tài sản của mình. Nhưng ở đây, không chỉ đơn thuần là giàu có, mà là rất giàu có (mahaddhano), nghĩa là có được tài sản lớn lao, vô lượng. Có tài sản lớn (mahābhogo) nghĩa là có những tài sản to lớn, cao quý do năm dục trưởng dưỡng. Kho tàng và kho lẫm đầy đủ (paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro) có nghĩa là: ‘koso’ (kho tàng) được gọi là kho chứa đồ, kho tàng đầy đủ với của cải được cất giữ; và kho lẫm đầy đủ với lúa gạo. Hoặc là, có bốn loại ‘koso’ (quân lực): voi, ngựa, xe, và quốc độ; và ba loại ‘koṭṭhāgāraṃ’ (kho lẫm): kho của cải, kho lúa gạo, kho vải vóc. Vị ấy có tất cả những thứ đó đều đầy đủ nên được gọi là người có kho tàng và kho lẫm đầy đủ. (Quân đội) biết vâng lời (assavā) có nghĩa là: quân đội của một vị vua nào đó, dù được ban cho nhiều của cải, vẫn không nghe lời; đó gọi là quân đội không vâng lời (anassavā). Quân đội của một vị vua nào đó, dù không được ban cho (của cải), vẫn nghe lời; đó gọi là quân đội vâng lời (assavā). (Quân đội) làm theo lời giáo huấn (ovādapaṭikarā) có nghĩa là làm theo lời khuyên đã được ban: ‘Điều này các ngươi nên làm, điều này không nên làm.’ Bậc trí (paṇḍito) là người có trí tuệ. Thông thạo (byatto) là người có sự sắc bén của trí tuệ. Có trí nhớ tốt (medhāvī) là người có trí tuệ phát sanh tại chỗ. Có khả năng (paṭibalo) là có năng lực. Suy xét về lợi ích (atthe cintetuṃ) là suy xét về những lợi ích cho sự phát triển. Vị ấy, dựa vào lợi ích hiện tại, suy xét rằng: ‘Trong quá khứ cũng đã như vậy, trong tương lai cũng sẽ như vậy.’ Của những người chiến thắng (vijitāvīnaṃ) là của những người đã chiến thắng kẻ thù, hoặc của những người có được chiến thắng vĩ đại. Của những người có tâm giải thoát (vimuttacittānaṃ) là của những người có tâm đã giải thoát nhờ năm loại giải thoát.

5-6. Patthanāsuttadvayavaṇṇanā

5-6. Phụ chú giải hai kinh về Lời Nguyện.

135-136. Pañcame negamajānapadassāti nigamavāsino ca raṭṭhavāsino ca janassa. Hatthismintiādīhi hatthiassarathatharudhanulekhamuddāgaṇanādīni soḷasa mahāsippāni dassitāni. Anavayoti samattho paripuṇṇo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhe oparajjanti uparājabhāvaṃ.

135-136. Trong kinh thứ năm, của người dân thị trấn và xứ sở (negamajānapadassa) có nghĩa là của người dân sống ở thị trấn và người dân sống ở xứ sở. Bằng các từ như về voi (hatthismiṃ), mười sáu nghề thủ công lớn được chỉ ra, bao gồm: thuật cưỡi voi, thuật cưỡi ngựa, thuật đánh xe, thuật dùng kiếm, thuật bắn cung, thuật viết, thuật tính nhẩm, thuật toán, v.v. Không thiếu sót (anavayo) có nghĩa là có khả năng, đầy đủ. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Trong kinh thứ sáu, (trao) chức phó vương (oparajjaṃ) có nghĩa là địa vị của phó vương.

7. Appaṃsupatisuttavaṇṇanā

7. Phụ chú giải kinh Ngủ Ít.

137. Sattame purisādhippāyāti assaddhammavasena purise uppannādhippāyā purisajjhāsayā. Ādānādhippāyoti idāni gahetuṃ sakkhissāmi, idāni sakkhissāmīti evaṃ gahaṇādhippāyo. Visaṃyogādhippāyoti idāni nibbānaṃ pāpuṇissāmi, idāni pāpuṇissāmīti evaṃ nibbānajjhāsayo.

137. Trong kinh thứ bảy, có ý hướng về nam nhân (purisādhippāyā) có nghĩa là có ý định khởi lên đối với nam nhân do tà pháp, có khuynh hướng về nam nhân. Có ý định lấy trộm (ādānādhippāyo) có nghĩa là có ý định lấy với suy nghĩ: ‘Bây giờ ta có thể lấy, bây giờ ta có thể (lấy).’ Có ý định ly ái (visaṃyogādhippāyo) có nghĩa là có khuynh hướng về Niết-bàn với suy nghĩ: ‘Bây giờ ta sẽ đạt đến Niết-bàn, bây giờ ta sẽ đạt đến.’

8. Bhattādakasuttavaṇṇanā

8. Phụ chú giải kinh Người Ăn Cơm.

138. Aṭṭhame bhattādakoti bhattakkhādako, bahubhattabhuñjoti attho. Okāsapharaṇoti okāsaṃ pharitvā aññesaṃ sambādhaṃ katvā ṭhānena okāsapharaṇo. Tattha tattha laṇḍaṃ sāreti pātetīti laṇḍasāraṇo. Ettakā hatthīti gaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī. Nisīdanasayanavasena mañcapīṭhaṃ maddatīti mañcapīṭhamaddano. Bhikkhugaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī.

138. Trong kinh thứ tám, người ăn cơm (bhattādako) có nghĩa là người ăn thức ăn, người dùng nhiều thức ăn. Người chiếm chỗ (okāsapharaṇo) là người chiếm chỗ bằng cách đứng choán hết không gian, làm cho người khác bị chật chội. Người vãi phân (laṇḍasāraṇo) là người làm rơi vãi phân ở chỗ này chỗ kia. Người nhận thẻ (salākaggāhī) là người nhận thẻ khi đếm (ví dụ) ‘có bao nhiêu con voi.’ Người làm hư giường ghế (mañcapīṭhamaddano) là người làm hư giường ghế bằng cách ngồi và nằm. Người nhận thẻ (salākaggāhī) là người nhận thẻ khi đếm các vị Tỳ-khưu.

9. Akkhamasuttavaṇṇanā

9. Phụ chú giải kinh Không Kham Nhẫn.

139. Navame hatthikāyanti hatthighaṭaṃ. Sesesupi eseva nayo. Saṅgāme avacarantīti saṅgāmāvacarā. Ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānitoti [Pg.50] ekadivasaṃ ekena tiṇodakadānena vimānito, ekadivasamattaṃ aladdhatiṇodakoti attho. Ito parampi eseva nayo. Na sakkoti cittaṃ samādahitunti ārammaṇe cittaṃ sammā ṭhapetuṃ na sakkoti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

139. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) hatthikāyaṃ có nghĩa là đoàn voi. Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp này. (Cụm từ) saṅgāmāvacarā (có nghĩa là) chúng đi lại trong chiến trận. (Cụm từ) ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānitoti có nghĩa là: bị xem thường bởi việc cho cỏ và nước một lần trong một ngày, có nghĩa là không nhận được cỏ và nước chỉ trong một ngày. Từ đây về sau cũng theo phương pháp này. (Cụm từ) na sakkoti cittaṃ samādahituṃ có nghĩa là: không thể đặt tâm một cách đúng đắn vào đối tượng. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Nên biết rằng, trong bài kinh này, luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi đã được thuyết giảng.

10. Sotasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Sota.

140. Dasame duruttānanti na suṭṭhu vuttānaṃ dosavasena pavattitānaṃ pharusavacanānaṃ. Durāgatānanti dukkhuppādanākārena sotadvāraṃ āgatānaṃ. Vacanapathānanti vacanānaṃ. Dukkhānanti dukkhamānaṃ. Tibbānanti bahalānaṃ tāpanasabhāvānaṃ vā. Kharānanti pharusānaṃ. Kaṭukānanti tikhiṇānaṃ. Asātānanti amadhurānaṃ. Amanāpānanti manaṃ appāyituṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. Pāṇaharānanti jīvitaharānaṃ. Yā sā disāti sabbasaṅkhārasamathādivasena dissati apadissatīti nibbānaṃ disāti veditabbaṃ. Yasmā pana taṃ āgamma sabbe saṅkhārā samathaṃ gacchanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte sīlasamādhipaññā missikā kathitāti.

140. Trong kinh thứ mười, (cụm từ) duruttānaṃ có nghĩa là những lời nói thô lỗ, không được nói ra một cách tốt đẹp, được phát sinh do sân hận. (Cụm từ) durāgatānaṃ có nghĩa là những (lời nói) đã đến tai theo cách thức làm phát sinh đau khổ. (Cụm từ) vacanapathānaṃ có nghĩa là những lời nói. (Cụm từ) dukkhānaṃ có nghĩa là những (lời nói) khó kham nhẫn. (Cụm từ) tibbānaṃ có nghĩa là những (lời nói) mãnh liệt, hoặc có tính chất gây phiền não. (Cụm từ) kharānaṃ có nghĩa là những (lời nói) thô thiển. (Cụm từ) kaṭukānaṃ có nghĩa là những (lời nói) sắc bén. (Cụm từ) asātānaṃ có nghĩa là những (lời nói) không ngọt ngào. (Cụm từ) amanāpānaṃ có nghĩa là những (lời nói) không có khả năng làm cho tâm tăng trưởng, phát triển. (Cụm từ) pāṇaharānaṃ có nghĩa là những (lời nói) đoạt mạng sống. (Cụm từ) yā sā disā (có nghĩa là): nên biết rằng Niết-bàn được gọi là phương hướng (disā) vì được chỉ ra, được trình bày bằng cách thức như là sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi. Và bởi vì khi đạt đến đó, tất cả các pháp hữu vi đều đi đến chỗ tịch tịnh, cho nên được gọi là sabbasaṅkhārasamatho (sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi). Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. Trong bài kinh này, giới, định, và tuệ được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

Rājavaggo catuttho.

Phẩm Vua, thứ tư.

(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(15) 5. Phẩm Tikaṇḍakī

1. Avajānātisuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Avajānāti.

141. Pañcamassa paṭhame saṃvāsenāti ekatovāsena. Ādeyyamukhoti ādiyanamukho, gahaṇamukhoti attho. Tamenaṃ datvā avajānātīti ‘‘ayaṃ dinnaṃ paṭiggahetumeva jānātī’’ti evaṃ avamaññati. Tamenaṃ saṃvāsena avajānātīti appamattake kismiñcideva kujjhitvā ‘‘jānāmahaṃ tayā katakammaṃ, ettakaṃ addhānaṃ ahaṃ kiṃ karonto vasiṃ, nanu tuyhameva katākataṃ vīmaṃsanto’’tiādīni vattā hoti. Atha itaro ‘‘addhā koci mayhaṃ doso bhavissatī’’ti kiñci paṭippharituṃ na sakkoti. Taṃ khippaññeva adhimuccitā hotīti taṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā sīghameva [Pg.51] saddahati. Saddahanaṭṭhena hi ādānena esa ādiyanamukhoti vutto. Ādheyyamukhoti pāḷiyā pana ṭhapitamukhoti attho. Magge khaṭaāvāṭo viya āgatāgataṃ udakaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā saddahanavasena sampaṭicchituṃ ṭhapitamukhoti vuttaṃ hoti.

141. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, (cụm từ) saṃvāsena có nghĩa là do sống chung. (Cụm từ) ādeyyamukho có nghĩa là người có bộ mặt dễ tin, có nghĩa là bộ mặt dễ chấp nhận. (Cụm từ) tamenaṃ datvā avajānāti có nghĩa là: xem thường rằng “người này chỉ biết nhận những gì được cho”. (Cụm từ) tamenaṃ saṃvāsena avajānāti có nghĩa là: khi nổi giận vì một chuyện nhỏ nhặt nào đó, người ấy có thể nói những lời như: “Tôi biết việc ông đã làm, bấy lâu nay tôi đã sống làm gì, chẳng phải là tôi đã xem xét những việc ông đã làm và chưa làm hay sao?”. Khi đó, người kia nghĩ rằng: “Chắc chắn ta có lỗi gì đó” nên không thể nói lại điều gì. (Cụm từ) taṃ khippaññeva adhimuccitā hoti có nghĩa là: người ấy nhanh chóng tin vào lời khen hoặc lời chê đó. Thật vậy, do sự chấp nhận với ý nghĩa tin tưởng nên người này được gọi là ādiyanamukho (người có bộ mặt dễ tin). Còn trong văn bản Pāli là ādheyyamukho thì có nghĩa là ṭhapitamukho (người có bộ mặt được sắp đặt sẵn). Giống như cái hố được đào bên đường, miệng hố được đặt sẵn để đón nhận nước chảy đến, cũng vậy, người này được nói là có bộ mặt được đặt sẵn để đón nhận lời khen hay tiếng chê qua việc tin tưởng.

Ittarasaddhoti parittakasaddho. Kusalākusale dhamme na jānātītiādīsu kusale dhamme ‘‘ime kusalā’’ti na jānāti, akusale dhamme ‘‘ime akusalā’’ti na jānāti. Tathā sāvajje sadosadhamme ‘‘ime sāvajjā’’ti, anavajje ca niddosadhamme ‘‘ime anavajjā’’ti, hīne hīnāti, paṇīte paṇītāti. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti ‘‘ime kaṇhā sukke paṭibāhetvā ṭhitattā sappaṭibhāgā nāma, ime ca sukkā kaṇhe paṭibāhitvā ṭhitattā sappaṭibhāgā’’ti na jānāti.

(Cụm từ) ittarasaddho có nghĩa là người có đức tin ít ỏi. Trong các câu như kusalākusale dhamme na jānāti (không biết các pháp thiện và bất thiện), (có nghĩa là) vị ấy không biết về các pháp thiện rằng: “đây là các pháp thiện”, không biết về các pháp bất thiện rằng: “đây là các pháp bất thiện”. Tương tự, vị ấy không biết về các pháp có tội, có lỗi rằng: “đây là các pháp có tội”; và về các pháp không có tội, không có lỗi rằng: “đây là các pháp không có tội”; về các pháp thấp kém rằng: “đây là các pháp thấp kém”; về các pháp cao thượng rằng: “đây là các pháp cao thượng”. (Về cụm từ) kaṇhasukkasappaṭibhāge (các pháp đen trắng có đối phần), (có nghĩa là) vị ấy không biết rằng: “các pháp đen này, do tồn tại đối lập với các pháp trắng, nên được gọi là có đối phần; và các pháp trắng này, do tồn tại đối lập với các pháp đen, nên được gọi là có đối phần”.

2. Ārabhatisuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Ārabhati.

142. Dutiye ārabhati ca vippaṭisārī ca hotīti āpattivītikkamanavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hoti. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti arahattasamādhiñceva arahattaphalañāṇañca. Nappajānātīti anadhigatattā na jānāti. Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, vuṭṭhitattā pana na vippaṭisārī hoti. Nārabhati vippaṭisārī hotīti sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkoti. Nārabhati na vippaṭisārī hotīti na ceva āpattiṃ āpajjati, na ca vippaṭisārī hoti. Tañca cetovimuttiṃ…pe… nirujjhantīti arahattaṃ pana appatto hoti. Pañcamanayena khīṇāsavo kathito.

142. Trong kinh thứ hai, (câu) ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti (vừa nỗ lực, vừa hối hận) có nghĩa là: vị ấy vừa nỗ lực theo cách vi phạm giới luật, và do duyên đó, vị ấy có hối hận. (Cụm từ) cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ (tâm giải thoát, tuệ giải thoát) có nghĩa là định A-la-hán quả và tuệ A-la-hán quả. (Cụm từ) nappajānāti (không biết rõ) có nghĩa là: không biết rõ vì chưa chứng đắc. (Câu) ārabhati na vippaṭisārī hoti (nỗ lực nhưng không hối hận) có nghĩa là: vị ấy phạm giới, nhưng vì đã ra khỏi (tội) nên không hối hận. (Câu) nārabhati vippaṭisārī hoti (không nỗ lực nhưng hối hận) có nghĩa là: sau khi phạm giới một lần và đã ra khỏi tội đó, dù sau này không phạm nữa, nhưng vị ấy không thể xua tan được sự hối hận. (Câu) nārabhati na vippaṭisārī hoti (không nỗ lực, không hối hận) có nghĩa là: vị ấy vừa không phạm giới, vừa không có hối hận. (Câu) tañca cetovimuttiṃ…pe… nirujjhantīti (tâm giải thoát ấy... bị đoạn diệt) có nghĩa là: vị ấy chưa đạt đến quả A-la-hán. Bằng phương pháp thứ năm, bậc Lậu Tận đã được nói đến.

Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā. Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā. Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. Ārambhaje āsave pahāyāti vītikkamasambhave āsave āpattidesanāya vā āpattivuṭṭhānena vā pajahitvā. Paṭivinodetvāti suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena nīharitvā. Cittaṃ paññañca bhāvetūti vipassanācittañca taṃsampayuttaṃ paññañca bhāvetu. Sesaṃ iminā upāyeneva veditabbanti.

(Cụm từ) ārambhajā có nghĩa là: sanh khởi từ sự vi phạm giới luật. (Cụm từ) vippaṭisārajā có nghĩa là: sanh khởi từ sự hối hận. (Cụm từ) pavaḍḍhanti (tăng trưởng) có nghĩa là: chúng tăng trưởng do sanh khởi lặp đi lặp lại. (Cụm từ) ārambhaje āsave pahāya (từ bỏ các lậu hoặc sanh từ sự nỗ lực) có nghĩa là: đã từ bỏ các lậu hoặc sanh khởi từ sự vi phạm bằng cách sám hối tội hoặc bằng cách ra khỏi tội. (Cụm từ) paṭivinodetvā (sau khi xua tan) có nghĩa là: đã loại bỏ bằng cách quán xét trạng thái an trú trong sự thanh tịnh hoàn toàn. (Cụm từ) cittaṃ paññañca bhāvetu (hãy tu tập tâm và tuệ) có nghĩa là: hãy tu tập tâm thiền quán và tuệ tương ưng với tâm ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp này.

3. Sārandadasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Sārandada.

143. Tatiye [Pg.52] kāmādhimuttānanti vatthukāmakilesakāmesu adhimuttānaṃ. Dhammānudhammappaṭipannoti navalokuttaradhammatthāya sahasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno paṭipattipūrako puggalo dullabho lokasmiṃ.

143. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) kāmādhimuttānaṃ có nghĩa là: của những chúng sanh thiên về dục đối tượng và dục phiền não. (Cụm từ) dhammānudhammappaṭipanno có nghĩa là: một người đã thực hành con đường tu tập giai đoạn đầu cùng với giới hạnh vì lợi ích của chín pháp siêu thế, một người hoàn thành sự thực hành như vậy thì khó tìm được ở trên đời.

4. Tikaṇḍakīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Tikaṇḍakī.

144. Catutthe appaṭikūleti appaṭikūlārammaṇe. Paṭikūlasaññīti paṭikūlanti evaṃsaññī. Esa nayo sabbattha. Kathaṃ panāyaṃ evaṃ viharatīti? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ pana asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati. Evaṃ tāva appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Ubhayasmiṃ pana purimanayassa ca pacchimanayassa ca vasena tatiyacatutthavārā vuttā, chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo. Chaḷaṅgupekkhā cesā khīṇāsavassa upekkhāsadisā, na pana khīṇāsavupekkhā. Tattha upekkhako vihareyyāti majjhattabhāve ṭhito vihareyya. Kvacanīti kismiñci ārammaṇe. Katthacīti kismiñci padese. Kiñcanati koci appamattakopi. Iti imasmiṃ sutte pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitā. Taṃ āraddhavipassako bhikkhu kātuṃ sakkoti, ñāṇavā paññuttaro bahussutasamaṇopi kātuṃ sakkoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino kātuṃ sakkontiyeva, khīṇāsave vattabbameva natthīti. Pañcamaṃ uttānameva.

144. Trong bài kinh thứ tư, (cụm từ) appaṭikūle có nghĩa là trong đối tượng không đáng ghê tởm. (Cụm từ) paṭikūlasaññī có nghĩa là người có tưởng là đáng ghê tởm. Phương pháp này (nên được hiểu) ở tất cả mọi nơi. Nhưng làm thế nào vị này sống như vậy? Về vật khả ái, vị ấy biến mãn với tưởng bất tịnh, hoặc hướng đến với tưởng vô thường. Như vậy, vị ấy sống với tưởng ghê tởm trong đối tượng không đáng ghê tởm. Về vật không khả ái, vị ấy biến mãn với tâm từ, hoặc hướng đến theo phương diện giới. Như vậy, vị ấy sống với tưởng không ghê tởm trong đối tượng đáng ghê tởm. Nhưng trong cả hai trường hợp, các đoạn thứ ba và thứ tư được nói theo phương pháp trước và phương pháp sau, đoạn thứ năm theo phương diện lục chi xả. Và lục chi xả này tương tự như tâm xả của bậc lậu tận, nhưng không phải là tâm xả của bậc lậu tận. Ở đây, (cụm từ) upekkhako vihareyya có nghĩa là vị ấy nên sống an trú trong trạng thái trung lập. Kvacani có nghĩa là trong đối tượng nào đó. Katthaci có nghĩa là ở nơi nào đó. Kiñcana có nghĩa là bất cứ điều gì, dù chỉ một chút. Như vậy, trong bài kinh này, chính thiền minh sát được thuyết giảng ở năm trường hợp. Vị tỳ khưu đã nỗ lực tu tập minh sát có thể thực hiện điều đó, vị sa-môn có trí tuệ, trí tuệ vượt trội, đa văn cũng có thể thực hiện điều đó. Các bậc Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm chắc chắn có thể thực hiện được, đối với bậc lậu tận thì không cần phải nói. Bài kinh thứ năm có ý nghĩa rõ ràng.

6. Mittasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Người Bạn

146. Chaṭṭhe kammantaṃ kāretīti khettādikammantaṃ kāreti. Adhikaraṇaṃ ādiyatīti cattāri adhikaraṇāni ādiyati. Pāmokkhesu bhikkhūsūti disāpāmokkhesu bhikkhūsu. Paṭiviruddho hotīti paccanīkaggāhitāya viruddho hoti. Anavatthacārikanti anavatthānacārikaṃ.

146. Trong bài kinh thứ sáu, (cụm từ) kammantaṃ kāreti có nghĩa là khiến làm các công việc như ruộng nương v.v. (Cụm từ) adhikaraṇaṃ ādiyati có nghĩa là chấp nhận bốn loại tranh tụng. (Cụm từ) pāmokkhesu bhikkhūsu có nghĩa là đối với các vị tỳ khưu lãnh đạo ở các phương. (Cụm từ) paṭiviruddho hoti có nghĩa là trở nên chống đối do việc chấp thủ quan điểm đối nghịch. (Cụm từ) anavatthacārikaṃ có nghĩa là việc đi không có giới hạn.

7. Asappurisadānasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Bố Thí Của Người Xấu

147. Sattame [Pg.53] asakkaccaṃ detīti na sakkaritvā suciṃ katvā deti. Acittīkatvā detīti acittīkārena agāravavasena deti. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, atha vā chaḍḍetukāmo viya deti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti katassa nāma phalaṃ āgamissatīti na evaṃ āgamanadiṭṭhiṃ na uppādetvā deti.

147. Trong bài kinh thứ bảy, (cụm từ) asakkaccaṃ deti có nghĩa là cho một cách không cung kính, làm cho (vật) không sạch sẽ rồi cho. (Cụm từ) acittīkatvā deti có nghĩa là cho với thái độ không tôn trọng, do không kính trọng. (Cụm từ) apaviddhaṃ deti có nghĩa là không cho thường xuyên, hoặc cho như thể muốn vứt bỏ. (Cụm từ) anāgamanadiṭṭhiko deti có nghĩa là cho mà không khởi lên tà kiến về sự (quả) sẽ đến rằng: 'Quả của việc đã làm sẽ đến'.

Sukkapakkhe cittīkatvā detīti deyyadhamme ca dakkhiṇeyyesu ca cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā deti. Tattha deyyadhammaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ katvā dento deyyadhamme cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Puggalaṃ vicinitvā dento dakkhiṇeyyesu cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Sahatthā detīti āṇattiyā parahatthena adatvā ‘‘anamatagge saṃsāre vicarantena me hatthapādānaṃ aladdhakālassa pamāṇaṃ nāma natthi, vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sahattheneva deti. Āgamanadiṭṭhikoti ‘‘anāgatabhavassa paccayo bhavissatī’’ti kammañca vipākañca saddahitvā detīti.

Về phần thiện, (cụm từ) cittīkatvā deti có nghĩa là cho sau khi đã thiết lập sự tôn trọng đối với vật thí và người nhận. Ở đây, người cho, sau khi làm cho vật thí trở nên cao quý và bổ dưỡng, được gọi là người thiết lập sự tôn trọng đối với vật thí. Người cho, sau khi đã lựa chọn người nhận, được gọi là người thiết lập sự tôn trọng đối với người nhận. (Cụm từ) sahatthā deti có nghĩa là không cho bằng tay người khác qua sự ra lệnh, mà cho bằng chính tay mình (với suy nghĩ rằng): 'Đối với ta, người đang lang thang trong vòng luân hồi vô thủy, không thể đo lường được khoảng thời gian mà tay chân này chưa từng có. Ta sẽ thực hiện việc giải thoát khỏi vòng luân hồi, sự thoát ly khỏi các cõi hữu.' (Cụm từ) āgamanadiṭṭhiko có nghĩa là cho với niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp (với suy nghĩ rằng): 'Điều này sẽ là duyên cho kiếp sống tương lai'.

8. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Bố Thí Của Người Tốt

148. Aṭṭhame saddhāyāti dānañca dānaphalañca saddahitvā. Kālenāti yuttappattakālena. Anaggahitacittoti aggahitacitto muttacāgo hutvā. Anupahaccāti anupaghātetvā guṇe amakkhetvā. Kālāgatā cassa atthā pacurā hontīti atthā āgacchamānā vayovuḍḍhakāle anāgantvā yuttappattakāle paṭhamavayasmiṃyeva āgacchanti ceva bahū ca honti.

148. Trong bài kinh thứ tám, (cụm từ) saddhāya có nghĩa là tin tưởng vào việc bố thí và quả của việc bố thí. (Cụm từ) kālena có nghĩa là vào thời điểm thích hợp. (Cụm từ) anaggahitacitto có nghĩa là có tâm không bị trói buộc, trở thành người xả thí một cách rộng rãi. (Cụm từ) anupahacca có nghĩa là không làm tổn hại, không chê bai các phẩm hạnh. (Cụm từ) kālāgatā cassa atthā pacurā honti có nghĩa là các lợi ích, khi đến, không đến vào lúc tuổi già mà đến vào thời điểm thích hợp, ngay trong thời tuổi trẻ, và chúng đến nhiều.

9. Paṭhamasamayavimuttasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Thời Giải Thoát Thứ Nhất

149. Navame samayavimuttassāti appitappitakkhaṇeyeva vikkhambhitehi kilesehi vimuttattā samayavimuttisaṅkhātāya lokiyavimuttiyā vimuttacittassa. Dasamaṃ uttānatthameva.

149. Trong bài kinh thứ chín, (cụm từ) samayavimuttassa có nghĩa là của người có tâm được giải thoát bằng sự giải thoát thế gian, được gọi là thời giải thoát, do đã được giải thoát khỏi các phiền não đã được trấn áp ngay trong khoảnh khắc nhập định. Bài kinh thứ mười có ý nghĩa rõ ràng.

Tikaṇḍakīvaggo pañcamo.

Phẩm Tikaṇḍakī là phẩm thứ năm.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt tập năm mươi thứ ba.

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

4. Tập Năm Mươi Thứ Tư

(16) 1. Saddhammavaggo

(16) 1. Phẩm Diệu Pháp

1. Paṭhamasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Chánh Tánh Quyết Định Thứ Nhất

151. Catutthassa [Pg.54] paṭhame abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattabhūtaṃ magganiyāmaṃ okkamituṃ abhabbo abhājanaṃ. Kathaṃ paribhotītiādīsu ‘‘kiṃ kathā nāma esā’’ti vadanto kathaṃ paribhoti nāma. ‘‘Kiṃ nāmesa katheti, kiṃ ayaṃ jānātī’’ti vadanto kathikaṃ paribhoti nāma. ‘‘Mayaṃ kiṃ jānāma, kuto amhākaṃ etaṃ sotuṃ bala’’nti vadanto attānaṃ paribhoti nāma. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

151. Trong bài kinh thứ nhất của phẩm thứ tư, (cụm từ) abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ có nghĩa là không có khả năng, không phải là पात्र (vật chứa) để đi vào sự quyết định của đạo lộ, vốn là trạng thái đúng đắn trong các thiện pháp. Trong các câu như kathaṃ paribhoti, người nói: 'Bài pháp này là gì?' được gọi là người khinh miệt bài pháp. Người nói: 'Vị này nói cái gì vậy, vị này biết gì đâu?' được gọi là người khinh miệt người thuyết pháp. Người nói: 'Chúng ta biết gì đâu, chúng ta làm gì có sức mạnh để nghe điều này?' được gọi là người khinh miệt chính mình. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại.

2. Dutiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Chánh Tánh Quyết Định Thứ Hai

152. Dutiye anaññāte aññātamānīti aviññātasmiṃyeva ‘‘viññātamidaṃ mayā’’ti evaṃmānī.

152. Trong bài kinh thứ hai, (cụm từ) anaññāte aññātamānī có nghĩa là người có ngã mạn rằng: 'Điều này đã được ta biết' đối với điều chưa được biết.

3. Tatiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Chánh Tánh Quyết Định Thứ Ba

153. Tatiye makkhī dhammaṃ suṇātīti makkhī hutvā guṇamakkhanacittena dhammaṃ suṇāti. Upārambhacittoti niggahāropanacitto. Randhagavesīti guṇarandhaṃ guṇacchiddaṃ gavesanto.

153. Trong bài kinh thứ ba, (cụm từ) makkhī dhammaṃ suṇāti có nghĩa là trở thành người hay gièm pha, nghe pháp với tâm gièm pha công đức. (Cụm từ) upārambhacitto có nghĩa là có tâm muốn khiển trách. (Cụm từ) randhagavesī có nghĩa là người tìm kiếm lỗi lầm, khuyết điểm trong các phẩm hạnh.

4. Paṭhamasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Diệu Pháp Biến Mất Thứ Nhất

154. Catutthe na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantīti ohitasotā sukatakārino hutvā na suṇanti. Na pariyāpuṇantīti yathāsutaṃ dhammaṃ vaḷañjantāpi sakkaccaṃ na vaḷañjenti. Pañcamaṃ uttānameva.

154. Trong bài kinh thứ tư, (cụm từ) na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti có nghĩa là họ không lắng tai nghe, không hành xử đúng đắn mà nghe pháp. (Cụm từ) na pariyāpuṇanti có nghĩa là dù có thực hành pháp theo như đã nghe, họ cũng không thực hành một cách cung kính. Bài kinh thứ năm có ý nghĩa rõ ràng.

6. Tatiyasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Diệu Pháp Biến Mất Thứ Ba

156. Chaṭṭhe appaṭisaraṇoti appatiṭṭho. Ācariyā hi suttantassa paṭisaraṇaṃ nāma, tesaṃ abhāvā appaṭisaraṇo hoti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

156. Trong bài kinh thứ sáu, (cụm từ) appaṭisaraṇo có nghĩa là không có nơi nương tựa. Thật vậy, các vị thầy được gọi là nơi nương tựa của kinh tạng; do không có các vị ấy, nên trở thành người không có nơi nương tựa. Phần còn lại ở đây theo phương pháp đã được nói ở dưới.

7. Dukkathāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Ác Ngữ

157. Sattame [Pg.55] puggalaṃ upanidhāyāti taṃ taṃ puggalaṃ upanikkhipitvā, sakkhiṃ katvāti attho. Kacchamānāyāti kathiyamānāya. Sesamettha aṭṭhamañca uttānatthamevāti.

157. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) puggalaṃ upanidhāya có nghĩa là: sau khi đặt người này người kia, sau khi lấy làm nhân chứng. Phần còn lại ở đây và trong kinh thứ tám có ý nghĩa rõ ràng.

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Udāyī.

159. Navame anupubbiṃ kathaṃ kathessāmīti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ sagganti evaṃ desanānupubbiṃ kathaṃ vā, yaṃ yaṃ suttapadaṃ vā gāthāpadaṃ vā nikkhittaṃ hoti, tassa tassa anurūpakathaṃ kathessāmīti cittaṃ upaṭṭhapetvā paresaṃ dhammo desetabbo. Pariyāyadassāvīti tassa tassa atthassa taṃ taṃ kāraṇaṃ dassento. Kāraṇañhi idha pariyāyoti vuttaṃ. Anuddayataṃ paṭiccāti ‘‘mahāsambādhappatte satte sambādhato mocessāmī’’ti anukampaṃ āgamma. Na āmisantaroti na āmisahetuko, attano catupaccayalābhaṃ anāsīsantoti attho. Attānañca parañca anupahaccāti attukkaṃsanaparavambhanādivasena attānañca parañca guṇupaghātena anupahantvā.

159. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) anupubbiṃ kathaṃ kathessāmi (tôi sẽ thuyết một bài pháp tuần tự) có nghĩa là: sau khi bố thí là giới, sau giới là cõi trời, như vậy là bài pháp tuần tự theo sự thuyết giảng; hoặc là, câu kinh nào hay câu kệ nào được đặt ra, (vị ấy nghĩ) 'tôi sẽ nói lời tương ứng với câu kinh hay câu kệ ấy,' sau khi khởi tâm như vậy, vị ấy nên thuyết pháp cho người khác. Pariyāyadassāvī (người thấy được phương pháp) có nghĩa là người trình bày nguyên nhân này nguyên nhân kia của ý nghĩa này ý nghĩa kia. Vì ở đây, nguyên nhân được gọi là phương pháp (pariyāya). Anuddayataṃ paṭicca (do lòng bi mẫn) có nghĩa là dựa vào lòng thương xót rằng: 'Tôi sẽ giải thoát chúng sanh đã rơi vào cảnh khốn cùng khỏi sự khốn cùng.' Na āmisantaro (không vì vật chất) có nghĩa là không có vật chất làm nguyên nhân, tức là không mong cầu sự đắc được bốn món vật dụng cho bản thân. Attānañca parañca anupahacca (không làm hại mình và người) có nghĩa là không làm hại mình và người khác bằng cách hủy hoại đức hạnh qua việc tự tán dương và chê bai người khác.

10. Duppaṭivinodayasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Duppaṭivinodaya.

160. Dasame duppaṭivinodayāti yāni hassādīni kiccāni nipphādetuṃ ṭhānāni uppannāni honti, tesu matthakaṃ asampattesu antarāyeva dunnīhārā duvikkhambhayā honti. Paṭibhānanti kathetukāmatā vuccati. Imāni pañca duppaṭivinodayāni, na suppaṭivinodayāni. Upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhaṇaanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti.

160. Trong kinh thứ mười, duppaṭivinodayā (những điều khó loại bỏ) có nghĩa là: những việc như tiếng cười v.v... khi đã khởi lên để được hoàn thành, nhưng trước khi chúng đạt đến đỉnh điểm, ngay ở khoảng giữa, chúng đã trở nên khó loại trừ, khó trấn áp. Paṭibhānaṃ (sự ứng đối) được gọi là ý muốn nói. Năm điều này khó loại bỏ, không dễ loại bỏ. Tuy nhiên, có thể loại bỏ chúng bằng phương tiện, bằng nguyên nhân, bằng những cách thích hợp như quán xét, khuyên răn, v.v...

Saddhammavaggo paṭhamo.

Phẩm Chánh Pháp, thứ nhất.

(17) 2. Āghātavaggo

(17) 2. Phẩm Oán Hận.

1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Āghātapaṭivinaya thứ nhất.

161. Dutiyassa [Pg.56] paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti āghātapaṭivinayā. Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabboti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti, tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho. Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbāti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā. Karuṇāyapi eseva nayo. Upekkhā pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā. Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti, tasmiṃ muditā na saṇṭhahati, tasmā sā na vuttā. Asatiamanasikāroti yathā so puggalo na upaṭṭhāti, kuṭṭādīhi antarito viya hoti, evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

161. Trong kinh thứ nhất của phẩm thứ hai, āghātapaṭivinayā (những phương pháp loại trừ oán hận) là vì chúng loại bỏ, làm lắng dịu oán hận. (Cụm từ) yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo (ở đâu oán hận đã khởi lên nơi vị tỳ khưu cần phải được loại bỏ hoàn toàn) có nghĩa là: đối với đối tượng nào mà oán hận đã khởi lên nơi vị tỳ khưu, thì tất cả oán hận ấy đối với đối tượng đó cần phải được loại bỏ bằng năm (phương pháp) này. Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā (nên tu tập tâm từ đối với người ấy) có nghĩa là nên tu tập tâm từ bằng sức mạnh của tam thiền và tứ thiền. Đối với tâm bi cũng theo phương pháp tương tự. Còn tâm xả thì nên tu tập bằng sức mạnh của tứ thiền và ngũ thiền. Nhưng vì rằng, khi thấy người nào mà tâm không lắng dịu, thì tâm hỷ không thể an trú nơi người ấy, do đó tâm hỷ không được nói đến. Asati-amanasikāro (không niệm và không tác ý) có nghĩa là: cần phải đạt đến trạng thái không niệm, không tác ý đối với người ấy, để người ấy không hiện khởi, giống như bị che khuất bởi bức tường v.v... Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng vì đã được giải thích theo phương pháp ở dưới.

2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Āghātapaṭivinaya thứ hai.

162. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti āghātapaṭivinayā. Āghāto etehi paṭivinetabbotipi āghātapaṭivinayā. Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ, tadubhayampi idha vaṭṭati. Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni. Labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādanti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati.

162. Trong kinh thứ hai, (chúng được gọi là) āghātapaṭivinayā vì 'oán hận cần được loại bỏ nơi những người này'. (Chúng cũng được gọi là) āghātapaṭivinayā vì 'oán hận cần được loại bỏ bằng những phương pháp này'. Thật vậy, 'paṭivinayo' (sự loại bỏ) này là tên gọi cho cả các đối tượng cần loại bỏ (paṭivinayavatthu) và các nguyên nhân loại bỏ (paṭivinayakāraṇa), cả hai đều thích hợp ở đây. Thật vậy, năm hạng người là đối tượng cần loại bỏ, và qua năm ví dụ, năm cách thực hành là nguyên nhân loại bỏ. (Cụm từ) labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ (và thỉnh thoảng, vị ấy có được sự cởi mở của tâm, sự trong sáng của tâm) có nghĩa là: thỉnh thoảng, vị ấy có được sự cởi mở được gọi là cơ hội phát sinh cho tâm chỉ và quán, và sự trong sáng được gọi là trạng thái đầy đủ đức tin.

Rathiyāyāti antaravīthiyaṃ. Nantakanti pilotikakhaṇḍaṃ. Niggahetvāti akkamitvā. Yo tattha sāroti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ. Taṃ paripātetvāti taṃ luñcitvā. Evameva khoti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo, rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo, dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā, thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā, dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvā [Pg.57] vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

Rathiyāya (trên đường) có nghĩa là trên con đường ở giữa. Nantakaṃ (tấm giẻ) có nghĩa là mảnh vải cũ. Niggahetvā (sau khi giữ lấy) có nghĩa là sau khi dẫm lên. Yo tattha sāro (phần cốt lõi ở đó) có nghĩa là phần chắc chắn ở đó. Taṃ paripātetvā (sau khi xé nó ra) có nghĩa là sau khi nhổ nó ra. Ở đây, (trong câu) evameva kho (cũng vậy), cần hiểu người trú trong tâm từ giống như vị tỳ khưu mặc y phấn tảo; người oan trái giống như tấm giẻ trên đường; thân hành không trong sạch giống như phần yếu; khẩu hành trong sạch giống như phần chắc chắn. Thời gian an trú thoải mái cần được hiểu như sau: giống như thời gian đi lại sau khi đã bỏ phần yếu, lấy phần chắc, đi, may, nhuộm, đắp y, vị ấy không tác ý đến thân hành không trong sạch, tác ý đến khẩu hành trong sạch, dập tắt tâm (sân) khởi lên đối với người oan trái.

Sevālapaṇakapariyonaddhāti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā. Ghammaparetoti ghammena anugato. Kilantoti maggakilanto. Tasitoti taṇhābhibhūto. Pipāsitoti pānīyaṃ pātukāmo. Apaviyūhitvāti apanetvā. Pivitvāti pasannaudakaṃ pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā, pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā, sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

Sevālapaṇakapariyonaddhā (bị bao phủ bởi rong rêu) có nghĩa là bị che phủ bởi rong (sevāla) và rêu nước (udakapappaṭaka). Ghammapareto (bị nắng nóng hành hạ) có nghĩa là bị nắng nóng theo sau. Kilanto (mệt mỏi) có nghĩa là mệt mỏi vì đường đi. Tasito (khát) có nghĩa là bị ái dục (về nước) xâm chiếm. Pipāsito (muốn uống) có nghĩa là muốn uống nước. Apaviyūhitvā (sau khi gạt ra) có nghĩa là sau khi loại bỏ. Pivitvā (sau khi uống) có nghĩa là sau khi uống nước trong. Ở đây, (trong câu) evameva kho (cũng vậy), cần hiểu người trú trong tâm từ giống như người đàn ông bị nắng nóng hành hạ; khẩu hành không trong sạch giống như rong rêu; thân hành trong sạch giống như nước trong. Thời gian an trú thoải mái cần được hiểu như sau: giống như việc đi tiếp sau khi đã gạt rong rêu ra, uống nước trong, vị ấy không tác ý đến khẩu hành không trong sạch, tác ý đến thân hành trong sạch, dập tắt tâm (sân) khởi lên đối với người oan trái.

Khobhessāmīti cālessāmi. Loḷessāmīti ākulaṃ karissāmi. Apeyyampi taṃ karissāmīti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi. Catukkuṇḍikoti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā. Gopītakaṃ pivitvāti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, gopadaṃ viya veripuggalo, gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo, catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃ dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati, taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

Khobhessāmīti là ta sẽ làm cho dao động. Loḷessāmīti là ta sẽ làm cho náo động. Apeyyampi taṃ karissāmīti là ta sẽ làm cho nó không thể uống được. Catukkuṇḍikoti là bò bằng bốn chi, tức là bằng cách đặt đầu gối và tay trên mặt đất. Gopītakaṃ pivitvāti là uống như bò, tức là hút bằng miệng rồi uống giống như những con bò cái. Evameva kho ở đây, nên được hiểu rằng: người an trú tâm từ giống như người bị nóng bức hành hạ, kẻ thù giống như dấu chân bò, chút ít phẩm chất bên trong người ấy giống như chút nước trong dấu chân bò. Giống như việc người bò bốn chi uống như bò rồi bỏ đi, nên biết việc dập tắt tâm (sân) đã khởi lên bằng cách không tác ý đến sự không trong sạch trong thân hành, khẩu hành của người ấy, mà tác ý đến hỷ và hoan hỷ được gọi là sự trong sáng rộng mở của tâm mà người ấy thỉnh thoảng có được nhờ nghe pháp.

Ābādhikoti iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko. Puratopissāti puratopi bhaveyya. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Evameva khoti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo, addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro, purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo, sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho, sappāyabhesajjānaṃ alābho [Pg.58] viya samathavipassanānaṃ abhāvo, patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo, gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo, aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

Ābādhikoti là người có bệnh, bị bệnh bởi một căn bệnh không tương hợp làm hủy hoại oai nghi. Puratopissāti là cũng có thể ở phía trước. Anayabyasananti là sự không tăng trưởng và sự hủy hoại. Evameva kho ở đây, nên được hiểu rằng: người có đầy đủ tất cả các pháp đen tối (bất thiện) giống như người bệnh không nơi nương tựa; vòng luân hồi không rõ khởi đầu giống như con đường dài; sự xa xôi của Níp-bàn giống như sự xa xôi của các ngôi làng ở phía trước và phía sau; sự không có được thức ăn là quả Sa-môn giống như không có được thức ăn thích hợp; sự không có được thiền chỉ và thiền quán giống như không có được thuốc men thích hợp; sự không có được các vị thầy chữa bệnh phiền não bằng lời giáo huấn và chỉ dạy giống như không có được người chăm sóc thích hợp; sự không có được đức Như Lai hoặc vị đệ tử của Như Lai, là người đưa đến Níp-bàn, giống như không có được người dẫn đường đến làng. Giống như lòng bi mẫn hiện khởi khi thấy một người nào đó, nên biết việc dập tắt tâm (sân) bằng cách làm khởi lên lòng bi mẫn của người an trú tâm từ đối với người (thù) ấy.

Acchodakāti pasannodakā. Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti tanusītasalilā. Setakāti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā. Supatitthāti samatitthā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso, nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresu yaṃ icchati, taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ. Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva.

Acchodakāti là có nước trong. Sātodakāti là có nước ngọt. Sītodikāti là có nước trong và mát. Setakāti là có màu trắng ở những nơi sóng vỗ. Supatitthāti là có bến nước bằng phẳng. Evameva kho ở đây, nên được hiểu rằng: người an trú tâm từ giống như người bị nóng bức hành hạ; người có tất cả các căn môn (thân, khẩu, ý) trong sạch giống như hồ sen kia. Giống như việc tắm, uống, lên bờ, nằm nghỉ dưới bóng cây rồi đi tùy ý, nên biết việc dập tắt tâm (sân) bằng cách lấy đối tượng nào mình muốn trong các căn môn ấy làm đề mục. Kinh thứ ba và thứ tư có phương pháp đã được nói ở dưới.

5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Vấn Đáp (Pañhapucchāsutta)

165. Pañcame paribhavanti paribhavanto, evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho. Aññātukāmoti jānitukāmo hutvā.

165. Trong kinh thứ năm, paribhavanti có nghĩa là hỏi với ý muốn khinh miệt, (nghĩ rằng): "Ta sẽ khinh miệt như thế này," hỏi với mục đích khinh miệt. Aññātukāmoti là trở thành người muốn biết.

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Đoạn Diệt (Nirodhasutta)

166. Chaṭṭhe atthetaṃ ṭhānanti atthi etaṃ kāraṇaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānanti kāmāvacaradevānaṃ. Aññataraṃ manomayaṃ kāyanti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ. Udāyīti lāḷudāyī. So hi ‘‘manomaya’’nti sutvā ‘‘āruppe na bhavitabba’’nti paṭibāhi. Thero ‘‘sāriputto kiṃ jānāti, yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī’’ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

166. Trong kinh thứ sáu, atthetaṃ ṭhānanti là có nguyên nhân này. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti là nếu không đạt được quả A-la-hán ngay trong kiếp sống này. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānanti là chư thiên cõi Dục. Aññataraṃ manomayaṃ kāyanti là một thân Phạm thiên nào đó ở cõi Tịnh Cư, được tạo ra bởi tâm thiền. Udāyīti là Lāḷudāyī. Vị ấy, khi nghe lời nói "do ý tạo", đã nghĩ rằng "phải là cõi Vô Sắc" nên đã ngăn cản. Vị Trưởng lão (Sāriputta), để ngăn chặn sự phát sinh tà kiến của những kẻ ngu, đã không kham nhẫn lời nói ấy và đi đến nơi đức Thế Tôn ngự.

Atthi nāmāti amarisanatthe nipāto. Teneva cettha ‘‘ajjhupekkhissathā’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Ayañhetthattho – ānanda, tumhe theraṃ [Pg.59] bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha, na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti. Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti? Dhammabhaṇḍāgārikattā. Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro. Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo, tenāpissa esa bhāro. Tattha kiñcāpi bhagavā ānandattheraṃ garahanto evamāha, na panesā tasseva garahā, sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā. Vihāranti gandhakuṭiṃ.

Atthi nāma là một tiểu từ dùng với nghĩa không thể kham nhẫn. Chính vì vậy, ở đây đã dùng thì tương lai "ajjhupekkhissatha". Đây là ý nghĩa ở đây: "Này Ānanda, các ngươi đã thờ ơ khi một vị tỳ khưu trưởng lão bị quấy nhiễu. Ta không thể chịu đựng, không thể kham nhẫn được việc này của các ngươi." Tại sao đức Thế Tôn lại nói như vậy chỉ với trưởng lão Ānanda? Vì ngài là vị quản lý kho tàng Pháp. Thật vậy, vị quản lý kho tàng Pháp có trách nhiệm ngăn cản những vị nói như vậy. Hơn nữa, vị này là bạn thân của trưởng lão Sāriputta, vì vậy đây cũng là trách nhiệm của ngài. Ở đây, mặc dù đức Thế Tôn đã nói như vậy để khiển trách trưởng lão Ānanda, nhưng nên biết rằng lời khiển trách này không chỉ dành cho một mình ngài, mà là lời khiển trách dành cho tất cả những vị có mặt. Vihāranti là vào hương thất.

Anacchariyanti na acchariyaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ. Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyāti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti. Sārajjaṃ okkantanti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ. Sīlavātiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni. Khaṇḍiccenātiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni. Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo.

Anacchariyanti là không đáng ngạc nhiên. Yathā là từ chỉ nguyên nhân. Trong câu Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyya, khi đức Thế Tôn cũng đã nêu lên chính nguyên nhân này, câu ấy cho thấy ý nghĩa: "Mong rằng lời đáp lại hãy hiện khởi, hãy xuất hiện chỉ nơi tôn giả Upavāna." Sārajjaṃ okkantanti là sự buồn rầu đã xâm nhập. Bằng các từ như sīlavā, chỉ nói về giới đức v.v... của bậc lậu tận. Các từ như khaṇḍiccena được nói theo cách hỏi về nguyên nhân của sự tôn kính v.v... Thật vậy, đây là chủ ý ở đây: "Các vị đồng phạm hạnh sẽ tôn kính vị ấy vì những lý do gì như răng rụng v.v...?"

7. Codanāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Khiển Trách (Codanāsutta)

167. Sattame codakenāti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo, divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasaṃhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena. Avippaṭisāro upadahātabboti amaṅkubhāvo upanetabbo. Alaṃ [Pg.60] te avippaṭisārāyāti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya. Sesamettha uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva.

167. Trong kinh thứ bảy, (câu) codakena có nghĩa là: bởi người chỉ trích, với bốn sự việc chỉ trích là: sự trình bày sự việc, sự trình bày tội, sự ngăn cản việc sống chung, sự ngăn cản việc tỏ lòng tôn kính. Trong câu: “Tôi sẽ nói đúng thời, không nói phi thời,” thời điểm của người bị chỉ trích được nói đến, chứ không phải (thời điểm) của người chỉ trích. Thật vậy, người chỉ trích không nên chỉ trích ở giữa hội chúng, hoặc ở nhà cử hành lễ Uposatha hay Pavāraṇā, hoặc ở những nơi như nhà ngồi nghỉ, nhà ăn. Vào lúc đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, sau khi đã xin phép rằng: “Xin ngài trưởng lão cho phép, tôi muốn thưa chuyện với ngài trưởng lão,” thì mới nên chỉ trích. Tuy nhiên, sau khi xem xét cá nhân, nếu người nào là kẻ phù phiếm, nói điều không thật, gán ghép sự tai tiếng cho các vị tỳ khưu, thì người ấy nên bị chỉ trích ngay cả khi không cần xin phép. Bhūtena có nghĩa là: bằng sự thật, bằng thực chất. Saṇhena có nghĩa là: bằng (lời) tao nhã, mềm mỏng. Atthasaṃhitena có nghĩa là: được đi kèm với lòng mong muốn lợi ích, mong muốn điều tốt lành. Avippaṭisāro upadahātabbo có nghĩa là: nên tạo ra sự không hối hận. Alaṃ te avippaṭisārāya có nghĩa là: ngài không nên hối hận. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Kinh thứ tám đã rõ ràng vì phương pháp đã được nói ở trước.

9. Khippanisantisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Khippanisanti

169. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti khippanisanti. Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti suggahitaggāhī. Atthakusaloti aṭṭhakathāya cheko. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ cheko. Niruttikusaloti niruttivacanesu cheko. Byañjanakusaloti akkharappabhede cheko. Pubbāparakusaloti atthapubbāparaṃ, dhammapubbāparaṃ, akkharapubbāparaṃ, byañjanapubbāparaṃ, anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko. Tattha atthapubbāparakusaloti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti, upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti. Kathaṃ? So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘heṭṭhā attho atthī’’ti jānāti. Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘upari attho atthī’’ti jānāti. Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ubhato attho atthī’’ti jānāti. Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘majjhe attho atthī’’ti jānāti. Dhammapubbāparādīsupi eseva nayo. Anusandhipubbāpare pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsu āgatāsu ‘‘yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato’’ti jānāti. Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānāti. Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi, dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu (a. ni. 10.69; udā.31) āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānātīti.

169. Trong kinh thứ chín, khippanisanti là người nhanh chóng lắng nghe, ghi nhớ. Suggahitaggāhī là người nắm bắt sau khi đã nắm bắt tốt. Atthakusalo là người thiện xảo về ý nghĩa, tức là về chú giải. Dhammakusalo là người thiện xảo về Pháp, tức là về Pāli. Niruttikusalo là người thiện xảo về ngữ nguyên. Byañjanakusalo là người thiện xảo về các loại mẫu tự. Pubbāparakusalo là người thiện xảo về trước và sau, trong năm phương diện này: trước và sau của ý nghĩa, trước và sau của Pháp (văn bản), trước và sau của mẫu tự, trước và sau của âm tiết, trước và sau của sự liên kết. Trong đó, thiện xảo về trước và sau của ý nghĩa là: người ấy biết ý nghĩa ở sau nhờ ý nghĩa ở trước, biết ý nghĩa ở trước nhờ ý nghĩa ở sau. Như thế nào? Khi ý nghĩa ở trước được bỏ qua và ý nghĩa ở sau được nói đến, người ấy biết rằng: “Có ý nghĩa ở trước.” Khi ý nghĩa ở sau được bỏ qua và ý nghĩa ở trước được nói đến, người ấy cũng biết rằng: “Có ý nghĩa ở sau.” Khi cả hai (trước và sau) được bỏ qua và ý nghĩa ở giữa được nói đến, người ấy biết rằng: “Có ý nghĩa ở cả hai bên.” Khi ý nghĩa ở giữa được bỏ qua và ý nghĩa ở cả hai phần (trước và sau) được nói đến, người ấy biết rằng: “Có ý nghĩa ở giữa.” Đối với trước và sau của Pháp v.v... cũng theo phương pháp này. Còn về trước và sau của sự liên kết, khi một bài kinh được bắt đầu với giới và ở cuối cùng, sáu thắng trí xuất hiện, người ấy biết rằng: “Bài kinh đã diễn tiến theo đúng sự liên kết, theo đúng sự phân chia.” Khi (bài kinh) được bắt đầu với tà kiến, dù cho các chân lý xuất hiện ở sau, người ấy biết rằng: “(Bài kinh) đã không diễn tiến theo đúng sự liên kết.” Khi (bài kinh) được bắt đầu với sự cãi vã, tranh chấp, dù cho các pháp đáng ghi nhớ xuất hiện ở sau; hoặc khi (bài kinh) được bắt đầu với ba mươi hai loại chuyện vô ích, dù cho mười đề tài thảo luận xuất hiện ở sau, người ấy cũng biết rằng: “(Bài kinh) đã không diễn tiến theo đúng sự liên kết.”

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Bhaddaji

170. Dasame abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti adhippāyo. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vatteti. Yathā passatoti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vā[Pg.61], yenākārena taṃ passantassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyeva arahattaṃ uppajjati. Yathā suṇatoti etthāpi eseva nayo. Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – idaṃ dassanānaṃ agganti. Dutiyapadepi eseva nayo.

170. Trong kinh thứ mười, abhibhū là người đứng vững sau khi đã chinh phục, là bậc tối thượng. Anabhibhūto là người không bị kẻ khác chinh phục. Aññadatthu là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn. Dasso là người thấy, do năng lực của sự thấy; ý muốn nói là người thấy tất cả. Vasavattī là người khiến cho tất cả mọi người phải theo ý mình. Yathā passato có nghĩa là: đối với người đang thấy đối tượng ấy, dù là đối tượng đáng ưa hay không đáng ưa, bằng bất cứ cách nào. Anantarā āsavānaṃ khayo hoti có nghĩa là: ngay sau đó, quả A-la-hán sanh khởi. Ở câu yathā suṇato cũng theo phương pháp này. Hoặc là, sau khi thấy một sắc bằng mắt, vị ấy thiết lập tuệ quán ngay lập tức và đắc quả A-la-hán, quả A-la-hán ấy của vị đó được gọi là (xảy ra) ngay sau nhãn thức. Nhắm đến điều này, câu “Đây là tối thượng của các sự thấy” đã được nói. Trong câu thứ hai cũng theo phương pháp này.

Yathā sukhitassāti yena maggasukhena sukhitassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti samanantarameva arahattaṃ uppajjati. Idaṃ sukhānaṃ agganti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ. Yathā saññissāti idhāpi maggasaññāva adhippetā. Yathā bhūtassāti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa. Anantarāti anantarāyena arahattaṃ uppajjati. idaṃ bhavānaṃ agganti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma. Atha vā yathā bhūtassāti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti maggānantarameva phalaṃ uppajjati. Idaṃ bhavānaṃ agganti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti.

Yathā sukhitassa có nghĩa là: đối với người có được sự an lạc nhờ vào an lạc của đạo. Anantarā āsavānaṃ khayo hoti có nghĩa là: ngay sau đó, quả A-la-hán sanh khởi. Idaṃ sukhānaṃ aggaṃ có nghĩa là: an lạc của đạo này là tối thượng trong các an lạc. Yathā saññissa: ở đây cũng có ý chỉ tưởng của đạo. Yathā bhūtassa có nghĩa là: đối với người đang tồn tại trong bất cứ kiếp sống nào, trong bất cứ thân mạng nào. Anantarā có nghĩa là: không có chướng ngại, quả A-la-hán sanh khởi. Idaṃ bhavānaṃ aggaṃ có nghĩa là: thân mạng cuối cùng này được gọi là tối thượng của các kiếp sống. Hoặc là, yathā bhūtassa có nghĩa là: đối với người đang tồn tại, đang hiện hữu với các uẩn ấy trong khoảnh khắc của đạo. Anantarā āsavānaṃ khayo hoti có nghĩa là: ngay sau đạo, quả sanh khởi. Idaṃ bhavānaṃ aggaṃ có nghĩa là: năm uẩn trong khoảnh khắc của đạo này được gọi là tối thượng của các kiếp sống.

Āghātavaggo dutiyo.

Phẩm Āghāta thứ hai.

(18) 3. Upāsakavaggo

(18) 3. Phẩm Upāsaka

1-3. Sārajjasuttādivaṇṇanā

1-3. Chú giải kinh Sārajja v.v...

171-173. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyesu agāriyappaṭipatti kathitā. Sotāpannasakadāgāminopi hontu, vaṭṭantiyeva.

171-173. Trong các kinh thứ nhất, thứ hai, và thứ ba của phẩm thứ ba, pháp hành của người tại gia được thuyết giảng. Dù cho họ là bậc Dự lưu hay Nhất lai, (pháp hành này) vẫn thích hợp.

4. Verasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Vera

174. Catutthe bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverānipi puggalaverānipi. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyapasādavatthukaṃ dukkhaṃ. Domanassanti domanassavedanaṃ. Imasmiṃ sutte viratipahānaṃ kathitaṃ.

174. Trong kinh thứ tư, bhayāni là những sự sợ hãi, tức là sự kinh hãi của tâm. Verāni là những mối oan trái, bao gồm cả oan trái bất thiện và oan trái do cá nhân. Cetasikaṃ là thuộc về tâm, tức là nương vào tâm. Dukkhaṃ là khổ, tức là khổ có thân tịnh sắc làm vật nền. Domanassaṃ là ưu, tức là thọ ưu. Trong kinh này, sự đoạn trừ bằng cách kiêng tránh được thuyết giảng.

5. Caṇḍālasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Caṇḍāla

175. Pañcame [Pg.62] upāsakapatikuṭṭhoti upāsakapacchimako. Kotūhalamaṅgalikoti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato. Maṅgalaṃ pacceti no kammanti maṅgalaṃ oloketi, kammaṃ na oloketi. Ito ca bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Pubbakāraṃ karotīti dānādikaṃ kusalakiccaṃ paṭhamataraṃ karoti.

175. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) upāsakapatikuṭṭho có nghĩa là người cận sự nam hạ liệt nhất. (Cụm từ) Kotūhalamaṅgaliko có nghĩa là người tin vào điềm triệu chứng kiến, nghe biết, hay cảm nhận được, được gọi là sự ồn ào (kotūhala), do diễn tiến theo cách rằng: "Do cái này, điều này sẽ xảy ra". (Cụm từ) Maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ có nghĩa là người ấy trông chờ vào điềm triệu, không trông chờ vào nghiệp. (Cụm từ) Ito ca bahiddhā có nghĩa là ở ngoài giáo pháp này. (Cụm từ) Pubbakāraṃ karoti có nghĩa là làm việc thiện như bố thí v.v... trước tiên.

6. Pītisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Hỷ.

176. Chaṭṭhe kinti mayanti kena nāma upāyena mayaṃ. Pavivekaṃ pītinti paṭhamadutiyajjhānāni nissāya uppajjanakapītiṃ. Kāmūpasaṃhitanti kāmanissitaṃ duvidhe kāme ārabbha uppajjanakaṃ. Akusalūpasaṃhitanti ‘‘migasūkarādayo vijjhissāmī’’ti saraṃ khipitvā tasmiṃ viraddhe ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti evaṃ akusale nissāya uppajjanakaṃ. Tādisesu pana ṭhānesu avirajjhantassa ‘‘suṭṭhu me viddhaṃ, suṭṭhu me pahaṭa’’nti uppajjanakaṃ akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ nāma. Dānādiupakaraṇānaṃ asampattiyā uppajjamānaṃ pana kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassanti veditabbaṃ.

176. Trong kinh thứ sáu, (cụm từ) kinti mayaṃ có nghĩa là "chúng tôi, bằng phương tiện nào?". (Cụm từ) Pavivekaṃ pītiṃ có nghĩa là hỷ sanh khởi do nương vào các thiền như sơ thiền, nhị thiền. (Cụm từ) Kāmūpasaṃhitaṃ có nghĩa là (hỷ) sanh khởi do duyên theo hai loại dục, nương vào dục. (Cụm từ) Akusalūpasaṃhitaṃ có nghĩa là (hỷ) sanh khởi do nương vào bất thiện, như khi bắn tên với ý nghĩ: "Ta sẽ bắn nai, heo, v.v...", rồi khi bắn trượt, (nghĩ rằng): "Ta đã bắn trượt". Mặt khác, trong những trường hợp như vậy, đối với người không bắn trượt, lạc và hỷ sanh khởi (với ý nghĩ): "Ta đã bắn giỏi, ta đã đâm giỏi" được gọi là (lạc và hỷ) liên hệ đến bất thiện. Mặt khác, khổ và ưu sanh khởi do sự không thành tựu các vật dụng cho việc bố thí v.v... nên được hiểu là (khổ và ưu) liên hệ đến thiện.

7. Vaṇijjāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Buôn Bán.

177. Sattame vaṇijjāti vāṇijakammāni. Upāsakenāti tisaraṇagatena. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃkiñci majjaṃ kāretvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ kāretvā tassa vikkayo. Iti sabbampi imaṃ vaṇijjaṃ neva attanā kātuṃ, na pare samādapetvā kāretuṃ vaṭṭati.

177. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) vaṇijjā có nghĩa là các việc buôn bán. (Cụm từ) Upāsakena có nghĩa là bởi người cận sự nam đã quy y Tam Bảo. (Cụm từ) Satthavaṇijjā là việc buôn bán vũ khí, sau khi đã cho làm ra chúng. (Cụm từ) Sattavaṇijjā là việc buôn bán chúng sanh (người). (Cụm từ) Maṃsavaṇijjā là việc buôn bán thịt, sau khi đã nuôi heo, nai, v.v... (Cụm từ) Majjavaṇijjā là việc buôn bán chất say, sau khi đã cho làm ra bất cứ loại chất say nào. (Cụm từ) Visavaṇijjā là việc buôn bán thuốc độc, sau khi đã cho làm ra thuốc độc. Như vậy, tất cả các việc buôn bán này không nên tự mình làm, cũng không nên xúi giục người khác làm.

8. Rājasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Vua.

178. Aṭṭhame pabbājentīti raṭṭhamhā pabbājenti. Yathāpaccayaṃ vā karontīti yathādhippāyaṃ yathājjhāsayaṃ karonti. Tatheva pāpakammaṃ pavedentīti yathā tena kataṃ, taṃ tatheva aññesaṃ ārocenti kathenti.

178. Trong kinh thứ tám, (cụm từ) pabbājenti có nghĩa là họ trục xuất ra khỏi xứ. (Cụm từ) Yathāpaccayaṃ vā karonti có nghĩa là họ làm theo ý muốn, theo sở thích của họ. (Cụm từ) Tatheva pāpakammaṃ pavedenti có nghĩa là họ thông báo, kể lại cho người khác về ác nghiệp ấy đúng như nó đã được người kia thực hiện.

9. Gihisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Cư Sĩ.

179. Navame [Pg.63] saṃvutakammantanti pihitakammantaṃ. Ābhicetasikānanti uttamacittanissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti paccakkheyeva dhamme pavattikkhaṇe sukhavihārānaṃ. Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi maggaphalasīlehi.

179. Trong kinh thứ chín, (cụm từ) saṃvutakammantaṃ có nghĩa là có công việc được che đậy (thu thúc). (Cụm từ) Ābhicetasikānaṃ có nghĩa là (của những pháp) thuộc về tâm cao thượng, nương vào tâm cao thượng. (Cụm từ) Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ có nghĩa là (của những pháp) được gọi là sự an trú lạc trong khoảnh khắc hiện hành, trong chính tự thân hiện tại. (Cụm từ) Ariyakantehi có nghĩa là bởi các giới được các bậc Thánh yêu mến, (tức là) giới của đạo và quả.

Ariyadhammaṃ samādāyāti ettha ariyadhammoti pañca sīlāni kathitāni. Merayaṃ vāruṇinti catubbidhaṃ merayaṃ pañcavidhañca suraṃ. Dhammañcānuvitakkayeti navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ anussativaseneva vitakkeyya. Abyāpajjhaṃ hitaṃ cittanti niddukkhaṃ mettādibrahmavihāracittaṃ. Devalokāya bhāvayeti brahmalokatthāya bhāveyya. Puññatthassa jigīsatoti puññena atthikassa puññaṃ gavesantassa. Santesūti buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakesu. Vipulā hoti dakkhiṇāti evaṃ dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti. Anupubbenāti sīlapūraṇādinā anukkamena. Sesaṃ tikanipāte vuttatthameva.

Ở đây, trong câu Ariyadhammaṃ samādāya, năm giới được gọi là Thánh pháp. (Cụm từ) Merayaṃ vāruṇiṃ có nghĩa là bốn loại rượu men và năm loại rượu nấu. (Cụm từ) Dhammañcānuvitakkaye có nghĩa là nên suy xét chín loại pháp siêu thế bằng cách tùy niệm. (Cụm từ) Abyāpajjhaṃ hitaṃ cittaṃ có nghĩa là tâm không khổ, tâm phạm trú như từ v.v... (Cụm từ) Devalokāya bhāvaye có nghĩa là nên tu tập vì lợi ích của cõi Phạm thiên. (Cụm từ) Puññatthassa jigīsato có nghĩa là đối với người mong muốn phước báu, người tìm cầu phước báu. (Cụm từ) Santesu có nghĩa là đối với các vị Phật, Phật Độc Giác, và các vị Thinh văn của Như Lai. (Cụm từ) Vipulā hoti dakkhiṇā có nghĩa là sự cúng dường được dâng cúng như vậy có quả lớn. (Cụm từ) Anupubbena có nghĩa là theo thứ tự, bắt đầu bằng việc viên mãn giới. Phần còn lại có ý nghĩa đã được nói đến trong chương Ba Pháp.

10. Gavesīsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Gavesī.

180. Dasame sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggeneva gacchanto taṃ sālavanaṃ oloketvā ‘‘atthi nu kho imasmiṃ ṭhāne kiñci sukāraṇaṃ uppannapubba’’nti addasa kassapabuddhakāle gavesinā upāsakena kataṃ sukāraṇaṃ. Athassa etadahosi – ‘‘idaṃ sukāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitova sitapātukammaṃ akāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā udaraṃ paharantā ‘‘kahaṃ kaha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā. Buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.

180. Trong kinh thứ mười, (cụm từ) sitaṃ pātvākāsi có nghĩa là: trong khi đang đi trên đại lộ, Ngài nhìn vào khu rừng Sāla ấy và thấy được thiện nhân đã được thực hiện bởi cận sự nam Gavesī vào thời của Đức Phật Kassapa, (sau khi quán xét rằng): "Có thiện nhân nào đã từng sanh khởi ở nơi này không?". Bấy giờ, Ngài khởi lên ý nghĩ này: "Thiện nhân này không hiển lộ, bị che khuất đối với Tăng chúng, thôi nào, ta sẽ làm cho nó hiển lộ đối với Tăng chúng". (Nghĩ vậy), Ngài rời khỏi con đường, và trong khi đang đứng ở một nơi nào đó, Ngài đã biểu lộ nụ cười. Ngài mỉm cười nhẹ nhàng, để lộ đầu các răng cửa. Giống như những người thế gian vỗ ngực cười "ha ha", các vị Phật không cười như vậy. Trái lại, nụ cười của các vị Phật chỉ đơn thuần là một biểu hiện của sự hoan hỷ.

Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekhā akusalato diṭṭhigatasampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi, ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi [Pg.64] hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthamāgate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato pahaṭṭhākāramattahasitaṃ uppādeti.

Và nụ cười này sanh khởi với mười ba tâm câu hành với thọ hỷ. Trong đó, phàm nhân cười với tám tâm: bốn tâm bất thiện và bốn tâm thiện Dục giới. Bậc hữu học, sau khi loại trừ hai tâm bất thiện tương ưng tà kiến, cười với sáu tâm. Bậc lậu tận cười với năm tâm: bốn tâm duy tác hữu nhân và một tâm duy tác vô nhân. Trong số các tâm ấy, khi đối tượng mạnh mẽ xuất hiện, các ngài cười với hai tâm tương ưng trí tuệ; khi đối tượng yếu ớt xuất hiện, các ngài cười với ba tâm: hai tâm nhị nhân và tâm vô nhân. Tuy nhiên, trong trường hợp này, tâm duy tác vô nhân, ý thức giới, câu hành với thọ hỷ đã làm sanh khởi nụ cười của Đức Thế Tôn, vốn chỉ là một biểu hiện của sự hoan hỷ.

Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi cātuddīpikamahāmeghamukhato samosaritā vijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhappamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.

Tuy nhiên, nụ cười ấy, dù nhỏ nhiệm như vậy, vẫn hiển lộ đối với vị trưởng lão. Bằng cách nào? Vì vào lúc như vậy, từ bốn răng nanh của Như Lai, những luồng hào quang lớn bằng thân cây thốt nốt, chiếu sáng như tia chớp lóe ra từ đám mây lớn bao trùm bốn châu, phát sanh, đi nhiễu quanh đầu cao quý của Ngài ba vòng theo chiều bên phải, rồi biến mất ngay tại đầu các răng nanh. Nhờ dấu hiệu đó, Tôn giả Ānanda, dù đang đi theo sau Đức Thế Tôn, vẫn biết được sự biểu lộ của nụ cười.

Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti atisamiddhaṃ sabbapāliphullaṃ viya. Ākiṇṇamanussanti janasamākulaṃ. Sīlesu aparipūrakārīti pañcasu sīlesu asamattakārī. Paṭidesitānīti upāsakabhāvaṃ paṭidesitāni. Samādapitānīti saraṇesu patiṭṭhāpitānīti attho. Iccetaṃ samasamanti iti etaṃ kāraṇaṃ sabbākārato samabhāveneva samaṃ, na ekadesena. Natthi kiñci atirekanti mayhaṃ imehi kiñci atirekaṃ natthi. Handāti vavassaggatthe nipāto. Atirekāyāti visesakāraṇatthāya paṭipajjāmīti attho. Sīlesu paripūrakāriṃ dhārethāti pañcasu sīlesu samattakārīti jānātha. Ettāvatā tena pañca sīlāni samādinnāni nāma honti. Kimaṅga pana na mayanti mayaṃ pana keneva kāraṇena paripūrakārino na bhavissāma. Sesamettha uttānamevāti.

Iddhanti là samiddhaṃ (thịnh vượng). Phītanti là atisamiddhaṃ (rất thịnh vượng), ví như cây trổ hoa khắp cành. Ākiṇṇamanussanti là janasamākulaṃ (đông đúc dân chúng). Sīlesu aparipūrakārīti là người không làm cho trọn vẹn năm giới. Paṭidesitānīti là đã được trình bày về phận sự của người cận sự nam. Samādapitānīti có nghĩa là đã được thiết lập trong các sự quy y. Iccetaṃ samasamanti là nguyên nhân này là tương đương về mọi phương diện, không phải chỉ một phần. Natthi kiñci atirekanti là đối với tôi, không có gì vượt trội hơn những vị này. Handāti là tiểu từ có nghĩa là quyết định. Atirekāyāti có nghĩa là: tôi sẽ thực hành vì mục đích tạo ra sự đặc biệt. Sīlesu paripūrakāriṃ dhārethāti là hãy biết rằng: là người làm cho trọn vẹn năm giới. Chừng ấy, vị ấy được gọi là đã thọ trì năm giới. Kimaṅga pana na mayanti là huống nữa là chúng ta, vì lý do gì mà chúng ta lại không trở thành người làm cho trọn vẹn? Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

Upāsakavaggo tatiyo.

Phẩm Cận Sự Nam, thứ ba.

(19) 4. Araññavaggo

(19) 4. Phẩm Rừng Rậm

1. Āraññikasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Hạnh Rừng Rậm

181. Catutthassa paṭhame mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ. Attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññako [Pg.65] hoti. Pāpiccho icchāpakatoti ‘‘araññe me viharantassa ‘ayaṃ āraññako’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti, ‘ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto’tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī’’ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññako hoti. Ummādavasena araññaṃ pavisitvā viharanto pana ummādā cittakkhepā āraññako nāma hoti. Vaṇṇitanti idaṃ āraññakaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti āraññako hoti. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Taṃ idamatthitaṃyeva nissāya, na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho. Sesamettha ito paresu ca uttānatthameva.

181. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, mandattā momūhattāti là không biết sự thọ trì, cũng không biết quả báu. Do sự đần độn, si mê, do vô minh của mình mà trở thành người sống trong rừng. Pāpiccho icchāpakatoti là: "Khi ta sống trong rừng, họ sẽ cúng dường bốn món vật dụng và tôn kính rằng 'vị này là người sống trong rừng', và họ sẽ tán thán bằng các đức hạnh như 'vị tỳ khưu này có liêm sỉ, sống độc cư' v.v...". Do đứng trong ước muốn xấu xa như vậy, bị chính ước muốn ấy chi phối mà trở thành người sống trong rừng. Còn người đi vào rừng và sống ở đó do điên cuồng thì được gọi là người sống trong rừng do điên cuồng, do tâm tán loạn. Vaṇṇitanti là: "Hạnh đầu đà ở rừng này đã được chư Phật và các vị Phật tử tán thán, ca ngợi", (nghĩ vậy) nên trở thành người sống trong rừng. Idamatthitanti là vị này có mục đích với pháp hành tốt đẹp này, nên gọi là idamatthī (người có mục đích); trạng thái của người có mục đích là idamatthitā. Nghĩa là: nương tựa vào chính trạng thái có mục đích ấy, chứ không phải nương tựa vào bất cứ lợi lộc thế gian nào khác. Phần còn lại ở đây và trong các kinh sau đã rõ nghĩa.

Araññavaggo catuttho.

Phẩm Rừng Rậm, thứ tư.

(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(20) 5. Phẩm Bà La Môn

1. Soṇasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Soṇa

191. Pañcamassa paṭhame brāhmaṇadhammāti brāhmaṇasabhāvā. Sunakhesūti kukkuresu. Neva kiṇanti na vikkiṇantīti na gaṇhantā kiṇanti, na dadantā vikkiṇanti. Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattentīti piyo piyaṃ upasaṅkamitvā paveṇiyā bandhanatthaṃ saṃvāsaṃ pavattayanti. Udarāvadehakanti udaraṃ avadihitvā upacinitvā pūretvā. Avasesaṃ ādāya pakkamantīti yaṃ bhuñjituṃ na sakkonti, taṃ bhaṇḍikaṃ katvā gahetvā gacchanti. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

191. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, brāhmaṇadhammāti là bản chất của Bà-la-môn. Sunakhesūti là ở loài chó. Neva kiṇanti na vikkiṇantīti là người nhận không gọi là mua, người cho không gọi là bán. Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattentīti là người thân đến với người thân, để kết nối dòng dõi mà tiến hành việc chung sống. Udarāvadehakanti là làm cho bụng đầy, tích trữ, lấp đầy. Avasesaṃ ādāya pakkamantīti là cái gì không thể ăn hết, họ gói lại, lấy và đi. Trong kinh này, chỉ nói về vòng luân hồi.

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Bà La Môn Doṇa

192. Dutiye tvampi noti tvampi nu. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samīhitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ [Pg.66] katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbehi gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti. Idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ anubhāsanti. Sajjhāyitamanusajjhāyantīti tehi sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. Seyyathidanti te katameti attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Tyāssu’meti ettha assūti nipātamattaṃ, te brāhmaṇā ime pañca brāhmaṇe paññāpentīti attho.

192. Trong kinh thứ hai, tvampi noti là tvampi nu (cả ngươi nữa sao?). Pavattāroti là pavattayitāro (những người khởi xướng). Yesanti là yesaṃ santakaṃ (sở hữu của những ai). Mantapadanti là chính là câu thần chú được gọi là Vệ-đà. Gītanti là được mười vị Bà-la-môn xưa như Aṭṭhaka v.v... tụng đọc với âm điệu hoàn hảo. Pavuttanti có nghĩa là được nói, được truyền dạy cho người khác. Samīhitanti có nghĩa là được thu thập, được gom lại thành đống, được đặt để. Tadanugāyantīti là ngày nay các Bà-la-môn hát theo, tụng theo bài ca đã được những vị xưa kia hát. Tadanubhāsantīti là họ nói theo điều đó. Đây là đồng nghĩa với từ trước. Bhāsitamanubhāsantīti là họ nói theo điều đã được các vị ấy nói. Sajjhāyitamanusajjhāyantīti là họ tụng theo điều đã được các vị ấy tụng. Vācitamanuvācentīti là họ truyền dạy lại điều đã được các vị ấy truyền dạy cho người khác. Seyyathidanti có nghĩa là: các vị ấy là ai? Aṭṭhakotiādīni là tên của các vị ấy. Tương truyền, các vị ấy sau khi nhìn bằng thiên nhãn, không làm hại chúng sinh khác, đã đối chiếu với giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa Chánh Đẳng Giác mà biên soạn các câu thần chú. Còn các Bà-la-môn đời sau đã thêm vào việc sát sanh v.v..., phá vỡ ba tập Vệ-đà, và làm ra những điều trái ngược với lời Phật dạy. Trong câu Tyāssu’me, assu chỉ là một tiểu từ; nghĩa là: các Bà-la-môn ấy đã chế định ra năm loại Bà-la-môn này.

Mante adhīyamānoti vede sajjhāyanto gaṇhanto. Ācariyadhananti ācariyadakkhiṇaṃ ācariyabhāgaṃ. Na issatthenāti na yodhājīvakammena uppādeti. Na rājaporisenāti na rājupaṭṭhākabhāvena. Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti suddhāya bhikkhācariyāya eva. Kapālaṃ anatimaññamānoti taṃ bhikkhābhājanaṃ anatimaññamāno. So hi puṇṇapattaṃ ādāya sīsaṃ nhāto kuladvāresu ṭhatvā ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, mantāpi me gahitā, ācariyassa ācariyadhanaṃ dassāmi, dhanaṃ me dethā’’ti yācati. Taṃ sutvā manussā yathāsatti yathābalaṃ aṭṭhapi soḷasapi satampi sahassampi denti. Evaṃ sakalagāmaṃ caritvā laddhadhanaṃ ācariyassa niyyādeti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti evaṃ brahmavihārehi samannāgatattā brāhmaṇo brahmasamo nāma hoti.

Mante adhīyamānoti là tụng đọc, học hỏi các tập Vệ-đà. Ācariyadhananti là tài vật dâng cho thầy, phần của thầy. Na issatthenāti là không tạo ra bằng nghề nghiệp của người lính. Na rājaporisenāti là không phải bằng cách phục vụ vua. Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti là chỉ bằng hạnh khất thực thanh tịnh. Kapālaṃ anatimaññamānoti là không xem thường bình bát khất thực ấy. Vị ấy, sau khi tắm gội, mang bát đầy, đứng ở cửa nhà các gia đình và xin rằng: "Tôi đã thực hành phạm hạnh từ thuở thiếu niên suốt bốn mươi tám năm, tôi cũng đã học các câu thần chú, tôi sẽ dâng tài vật cho thầy, xin hãy cho tôi tài vật". Nghe vậy, người ta tùy theo khả năng, tùy theo sức lực mà cho tám, mười sáu, một trăm, hoặc một ngàn. Như vậy, sau khi đi khắp làng, vị ấy dâng tài vật đã nhận được cho thầy. Điều này được nói ra nhắm đến việc ấy. Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti là như vậy, do đầy đủ các phạm trú, vị Bà-la-môn được gọi là tương đương với Phạm thiên.

Neva kayena na vikkayenāti neva attanā kayaṃ katvā gaṇhāti, na parena vikkayaṃ katvā dinnaṃ. Udakūpassaṭṭhanti udakena upassaṭṭhaṃ pariccattaṃ. So hi yasmiṃ kule vayappattā dārikā atthi, gantvā tassa dvāre tiṭṭhati. ‘‘Kasmā ṭhitosī’’ti vutte ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, taṃ sabbaṃ tumhākaṃ demi, tumhe mayhaṃ dārikaṃ dethā’’ti vadati. Te dārikaṃ ānetvā tassa hatthe udakaṃ pātetvā denti. So taṃ udakūpassaṭṭhaṃ bhariyaṃ gaṇhitvā gacchati. Atimīḷhajoti atimīḷhe [Pg.67] mahāgūtharāsimhi jāto. Tassa sāti tassa esā. Na davatthāti na kīḷanatthā. Na ratatthāti na kāmaratiatthā. Methunaṃ uppādetvāti dhītaraṃ vā puttaṃ vā uppādetvā ‘‘idāni paveṇi ghaṭīyissatī’’ti nikkhamitvā pabbajati. Sugatiṃ saggaṃ lokanti brahmalokameva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Devasamo hotīti dibbavihārehi samannāgatattā devasamo nāma hoti.

“Neva kayena na vikkayena” có nghĩa là: không nhận lấy sau khi tự mình mua, cũng không phải là (người vợ) được trao cho sau khi người khác đã bán. “Udakūpassaṭṭhaṃ” có nghĩa là: được trao, được từ bỏ bằng nước. Vị ấy, trong gia tộc nào có thiếu nữ đến tuổi, đi đến và đứng ở cửa nhà ấy. Khi được hỏi: “Vì sao ông đứng đó?”, vị ấy nói: “Tôi đã thực hành phạm hạnh đồng tử trong bốn mươi tám năm, tôi cho các vị tất cả điều đó, các vị hãy cho tôi thiếu nữ.” Họ dẫn thiếu nữ đến, làm cho nước rơi vào tay vị ấy rồi trao cho. Vị ấy nhận người vợ được trao bằng nước ấy rồi đi. “Atimīḷhajo” có nghĩa là: sanh trong đống phân lớn, quá nhiều. “Tassa sā” có nghĩa là: đây là của vị ấy. “Na davatthā” có nghĩa là: không phải vì mục đích vui đùa. “Na ratatthā” có nghĩa là: không phải vì mục đích ái lạc trong các dục. “Methunaṃ uppādetvā” có nghĩa là: sau khi sanh ra con gái hoặc con trai, (nghĩ rằng) “bây giờ dòng dõi sẽ được nối kết”, rồi từ bỏ và xuất gia. “Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ” có nghĩa là: điều này được nói nhắm đến chính cõi Phạm thiên. “Devasamo hoti” có nghĩa là: do đã thành tựu các trú xứ của chư thiên (tức các thiền) nên được gọi là người tương đương chư thiên.

Tameva puttassādaṃ nikāmayamānoti yvāssa dhītaraṃ vā puttaṃ vā jātaṃ disvā puttapemaṃ puttassādo uppajjati, taṃ patthayamāno icchamāno. Kuṭumbaṃ ajjhāvasatīti kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā kuṭumbamajjhe vasati. Sesamettha uttānamevāti.

“Tameva puttassādaṃ nikāmayamāno” có nghĩa là: sau khi thấy con gái hoặc con trai đã sanh, tình thương con nào, vị ngọt của con cái nào sanh khởi, vị ấy mong mỏi, ước muốn điều đó. “Kuṭumbaṃ ajjhāvasati” có nghĩa là: thiết lập gia sản rồi sống giữa gia sản. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng.

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Saṅgārava

193. Tatiye pagevāti paṭhamaññeva. Kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitena. Kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena. Nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, tadaṅganissaraṇaṃ, samucchedanissaraṇanti. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. Attatthampītiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidho ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

193. Trong kinh thứ ba, “pageva” có nghĩa là: ngay từ đầu. “Kāmarāgapariyuṭṭhitena” có nghĩa là: bị tham dục ái luyến nắm giữ. “Kāmarāgaparetena” có nghĩa là: bị tham dục ái luyến đi theo. “Nissaraṇaṃ” có nghĩa là: sự xuất ly khỏi tham dục ái luyến có ba loại: trấn phục xuất ly, sát-na xuất ly, và đoạn tuyệt xuất ly. Trong ấy, sơ thiền trong đề mục bất tịnh được gọi là trấn phục xuất ly; tuệ quán (vipassanā) được gọi là sát-na xuất ly; A-la-hán đạo được gọi là đoạn tuyệt xuất ly. Ý nghĩa là: không biết rõ cả ba loại ấy. Trong các câu bắt đầu bằng “attatthampi”, lợi ích của bản thân, được gọi là A-la-hán quả, được gọi là tự lợi; lợi ích của các thí chủ cúng dường vật dụng được gọi là tha lợi; chính cả hai loại ấy được gọi là lợi ích cho cả hai. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp.

Ayaṃ pana viseso – byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ, thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.

Và đây là điểm đặc biệt: trong các câu bắt đầu bằng “sự xuất ly khỏi sân”, chỉ có hai sự xuất ly là trấn phục xuất ly và đoạn tuyệt xuất ly. Trong đó, đối với sân, trước hết sơ thiền trong đề mục tâm từ được gọi là trấn phục xuất ly, A-na-hàm đạo là đoạn tuyệt xuất ly. Đối với hôn trầm-thụy miên, quang tưởng là trấn phục xuất ly, A-la-hán đạo là đoạn tuyệt xuất ly. Đối với trạo cử-hối quá, bất kỳ sự định tĩnh nào cũng là trấn phục xuất ly; ở đây, đối với trạo cử, A-la-hán đạo là đoạn tuyệt xuất ly; đối với hối quá, A-na-hàm đạo là đoạn tuyệt xuất ly. Đối với hoài nghi, sự phân định các pháp là trấn phục xuất ly, sơ đạo là đoạn tuyệt xuất ly.

Yā panettha seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti. Saṃsaṭṭhoti [Pg.68] vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. Ukkudhitoti kudhito. Ussadakajātoti usumakajāto. Sevālapaṇakapariyonaddhoti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena paṇakena pariyonaddho. Vāteritoti vātena erito kampito. Āviloti appasanno. Luḷitoti asannisinno. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Andhakāre nikkhittoti koṭṭhakantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhapesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhitoti.

Ví dụ nào đã được nói ở đây, bắt đầu bằng “Này Bà-la-môn, ví như một bát nước bị trộn lẫn với cánh kiến...”, trong các ví dụ ấy, “udapatto” có nghĩa là: cái bát chứa đầy nước. “Saṃsaṭṭho” có nghĩa là: bị trộn lẫn theo cách làm thay đổi màu sắc. “Ukkudhito” có nghĩa là: sôi sục. “Ussadakajāto” có nghĩa là: có hơi bốc lên. “Sevālapaṇakapariyonaddho” có nghĩa là: bị che phủ bởi rêu có nhiều loại như tilabījaka, hoặc bị che phủ bởi rong sinh ra che kín mặt nước, có màu như lưng con cóc xanh. “Vāterito” có nghĩa là: bị gió làm cho khuấy động, rung chuyển. “Āvilo” có nghĩa là: không trong. “Luḷito” có nghĩa là: không lắng xuống. “Kalalībhūto” có nghĩa là: trở thành bùn. “Andhakāre nikkhitto” có nghĩa là: được đặt ở nơi không có ánh sáng, như giữa các kho thóc. Trong kinh này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng qua ba cõi hữu, và kết thúc với đỉnh cao là quả A-la-hán; còn vị Bà-la-môn thì chỉ an trú trong sự quy y mà thôi.

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Kāraṇapālī

194. Catutthe kāraṇapālīti pāloti tassa nāmaṃ, rājakulānaṃ pana kammante kāretīti kāraṇapālī nāma jāto. Kammantaṃ kāretīti pātova uṭṭhāya dvāraṭṭālakapākāre akate kāreti, jiṇṇe paṭijaggāpeti. Piṅgiyāniṃ brāhmaṇanti evaṃnāmakaṃ anāgāmiphale patiṭṭhitaṃ ariyasāvakaṃ brāhmaṇaṃ. So kira pātova uṭṭhāya gandhamālādīni gāhāpetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā nagaraṃ āgacchati, idaṃ brāhmaṇassa devasikaṃ vattanti. Taṃ so evaṃ vattaṃ katvā āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo paññavā ñāṇuttaro, kahaṃ nu kho pātova gantvā āgacchatī’’ti cintetvā anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā ‘‘handa kuto nū’’tiādivacanaṃ avoca.

194. Trong kinh thứ tư, “Kāraṇapālī” có nghĩa là: Pālī là tên của vị ấy, nhưng vì vị ấy khiến cho hoàng tộc làm các công việc, nên có tên là Kāraṇapālī. “Kammantaṃ kāreti” có nghĩa là: sáng sớm thức dậy, vị ấy cho làm những cổng thành, tháp canh, tường thành chưa được làm, và cho sửa chữa những cái đã cũ. “Brāhmaṇaṃ Piṅgiyāniṃ” có nghĩa là: vị Bà-la-môn, vị Thánh đệ tử có tên như vậy, đã an trú trong quả A-na-hàm. Nghe nói, vị ấy sáng sớm thức dậy, cho lấy hương hoa v.v..., đi đến gần Đức Bổn Sư, đảnh lễ, cúng dường bằng hương hoa v.v... rồi trở về thành; đây là phận sự hằng ngày của vị Bà-la-môn. Vị ấy (Kāraṇapālī) đã thấy vị kia (Piṅgiyāni) đang đi đến sau khi đã làm phận sự như vậy. “Etadavoca” có nghĩa là: (vị ấy) suy nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn này có trí tuệ, có trí năng vượt trội, vậy ông ta đi đâu vào sáng sớm rồi trở về?”, rồi nhận ra vị kia đang tuần tự đi đến gần, và đã nói những lời bắt đầu bằng “Này bạn, từ đâu đến?”.

Tattha divā divassāti divasassāpi divā, majjhanhikakāleti attho. Paṇḍito maññeti bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyajānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena nāma kāraṇena jānissāmīti evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso [Pg.69] buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā hi pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇo daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati, samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttamāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma. Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi.

Ở đây, (cụm từ) `divā divassa` có nghĩa là: ban ngày của ban ngày, tức là vào lúc giữa trưa. (Cụm từ) `Paṇḍito maññe` có nghĩa ở đây là: "Tôn giả Piṅgiyānī có cho rằng Sa-môn Gotama là bậc hiền trí hay không?". (Cụm từ) `Ko cāhaṃ, bho`: Này Tôn giả, tôi là ai trong việc biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama? Tôi là ai chứ? Và `Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi` có nghĩa là: Do đâu mà tôi có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, do nguyên nhân nào mà tôi có thể biết được? Như vậy, bằng mọi cách, vị ấy đã trình bày trạng thái không thể biết của mình. (Cụm từ) `Sopi nūnassa tādisova` có nghĩa là: người nào có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, vị ấy chắc chắn phải là bậc Giác Ngộ tương tự như vậy, đã viên mãn mười Ba-la-mật và chứng đắc Toàn Giác Trí. Thật vậy, người muốn đo lường núi Sineru, hoặc quả đất, hoặc hư không, thì cần phải có được cây gậy hoặc sợi dây có cùng kích thước ấy; (tương tự), người biết được trí tuệ của Sa-môn Gotama cũng cần phải có được Toàn Giác Trí tương đương với trí tuệ của Ngài. (Câu này) trình bày ý nghĩa này. Ở đây, sự lặp lại được thực hiện do lòng tôn kính. (Từ) `Uḷārāya` có nghĩa là: cao thượng, tối thắng. (Cụm từ) `Ko cāhaṃ, bho`: Này Tôn giả, tôi là ai trong việc tán thán Sa-môn Gotama? Và `Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmi` có nghĩa là: Do nguyên nhân nào mà tôi có thể tán thán (Ngài)?

Pasatthappasatthoti sabbaguṇānaṃ upari carehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi, evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito, sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito. Na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi.

(Cụm từ) `Pasatthappasattha` có nghĩa là: được tán thán bởi chính các đức hạnh của mình, những đức hạnh được toàn thể thế gian tán thán; đối với Ngài, không có việc cần được tán thán bởi (đức hạnh của) những người khác. Ví như hoa campaka, hoặc hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc gỗ chiên-đàn đỏ, tự chúng đã khả ái và thơm ngát bởi sắc, hương, và vẻ đẹp của chính mình, chúng không cần được tán thán bởi sắc và hương từ bên ngoài. Và ví như ngọc quý hoặc vầng trăng tự tỏa sáng bằng ánh sáng của chính mình, chúng không cần được làm cho sáng bởi (ánh sáng) khác. Cũng vậy, Sa-môn Gotama được tán thán, ca ngợi bởi chính các đức hạnh của mình, những đức hạnh được toàn thể thế gian tán thán, và Ngài đã được đưa đến địa vị tối thắng trong toàn thể thế gian. Đối với Ngài, không có việc cần được tán thán bởi (đức hạnh của) người khác.

Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthappasattho. Ke pana pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi, vesālikā licchavī vajjitaṭṭhavāsīhi pasatthā, pāveyyakā mallā kosinārakā mallā aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā, caṅkiādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā upāsakagaṇehi, visākhāādikā upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇattheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahātherā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthappasattho’’ti vuccati. Atthavasanti atthānisaṃsaṃ.

Hoặc, `pasatthappasattha` có nghĩa là được tán thán bởi những người được tán thán. Vậy, những người được tán thán là ai? Vua Pasenadi xứ Kosala được tán thán bởi dân chúng xứ Kāsi và Kosala; vua Bimbisāra bởi dân chúng xứ Aṅga và Magadha; các vị Licchavī ở Vesālī bởi dân chúng ở tám xứ Vajji; các vị Mallā ở Pāvā, các vị Mallā ở Kosinārā, và các vị Sát-đế-lỵ khác được tán thán bởi dân chúng ở các xứ sở của họ; các Bà-la-môn như Caṅki được tán thán bởi các nhóm Bà-la-môn; các nam cư sĩ như Anāthapiṇḍika được tán thán bởi các nhóm nam cư sĩ; các nữ cư sĩ như Visākhā được tán thán bởi hàng trăm nữ cư sĩ; các du sĩ như Sakuludāyi được tán thán bởi hàng trăm du sĩ; các vị đại nữ thinh văn như Trưởng lão ni Uppalavaṇṇā được tán thán bởi hàng trăm Tỳ-khưu-ni; các vị đại Trưởng lão như Trưởng lão Sāriputta được tán thán bởi hàng trăm Tỳ-khưu; các vị trời như Sakka được tán thán bởi hàng ngàn vị trời; các vị Phạm thiên như Mahābrahmā được tán thán bởi hàng ngàn vị Phạm thiên. Tất cả những vị được tán thán ấy đều ca ngợi, tán dương, tán thán bậc Thập Lực. Vì vậy, Đức Thế Tôn được gọi là `pasatthappasattha`. (Cụm từ) `Atthavasaṃ` có nghĩa là lợi ích, kết quả.

Athassa [Pg.70] so attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, purisotiādimāha. Tattha aggarasaparitittoti bhojanarasesu pāyāso sneharasesu gosappi, kasāvarasesu khuddakamadhu aneḷakaṃ, madhurarasesu sakkarāti evamādayo aggarasā nāma. Tesu yena kenaci parititto ākaṇṭhappamāṇaṃ bhuñjitvā ṭhito. Aññesaṃ hīnānanti aggarasehi aññesaṃ hīnarasānaṃ. Suttasoti suttato, suttabhāvenāti attho. Sesupi eseva nayo. Tato tatoti suttādīsu tato tato. Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādānanti ye aññesaṃ puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhisaṅkhātappavādā, tesaṃ. Na pihetīti na pattheti, te kathiyamāne sotumpi na icchati. Jighacchādubbalyaparetoti jighacchāya ceva dubbalabhāvena ca anugato. Madhupiṇḍikanti sālipiṭṭhaṃ bhajjitvā catumadhurena yojetvā kataṃ baddhasattupiṇḍikaṃ, madhurapūvameva vā. Adhigaccheyyāti labheyya. Asecanakanti madhurabhāvakaraṇatthāya aññena rasena anāsittakaṃ ojavantaṃ paṇītarasaṃ.

Bấy giờ, vị ấy (Piṅgiyāni), để giải thích cho vị kia về nguyên nhân phát sinh niềm tịnh tín của mình, đã nói câu `seyyathāpi, bho, puriso` v.v... Trong đó, (cụm từ) `aggarasaparititto` có nghĩa là: trong các vị của thức ăn, cháo sữa; trong các vị béo, bơ sữa bò; trong các vị chát, mật ong nhỏ không có con ong; trong các vị ngọt, đường – những thứ như vậy được gọi là các vị ngon thượng hạng. (Đó là người) đã thỏa mãn với bất kỳ vị ngon thượng hạng nào trong số đó, đã ăn đến tận cổ họng. (Cụm từ) `Aññesaṃ hīnānaṃ` có nghĩa là: của các vị thấp kém khác so với các vị ngon thượng hạng. (Từ) `Suttaso` có nghĩa là `suttato`, theo thể văn xuôi. Đó là ý nghĩa. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. (Cụm từ) `Tato tato` có nghĩa là: từ đó và từ đó, trong các thể loại như Kinh, v.v... (Cụm từ) `Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādānaṃ` có nghĩa là: của những thuyết được gọi là tà kiến của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn khác. (Cụm từ) `Na piheti` có nghĩa là: không mong muốn, không khao khát; khi chúng được nói đến, vị ấy cũng không muốn nghe. (Cụm từ) `Jighacchādubbalyaparetoti` có nghĩa là: bị chi phối bởi đói và yếu sức. (Từ) `Madhupiṇḍikaṃ` có nghĩa là: bánh bột gạo rang, trộn với bốn loại mật, làm thành viên; hoặc đơn giản là bánh ngọt. (Từ) `Adhigaccheyya` có nghĩa là: có thể nhận được. (Từ) `Asecanakaṃ` có nghĩa là: không cần chan thêm vị khác để làm cho ngọt; (tự nó đã) bổ dưỡng, có vị ngon tuyệt hảo.

Haricandanassāti suvaṇṇavaṇṇacandanassa. Lohitacandanassāti rattavaṇṇacandanassa. Surabhigandhanti sugandhaṃ. Darathādayo vaṭṭadarathā, vaṭṭakilamathā, vaṭṭapariḷāhā eva. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.

(Từ) `Haricandanassa` có nghĩa là: của gỗ chiên-đàn màu vàng. (Từ) `Lohitacandanassa` có nghĩa là: của gỗ chiên-đàn màu đỏ. (Từ) `Surabhigandhaṃ` có nghĩa là: hương thơm. (Các từ) `Darathādayo` chính là sự phiền muộn trong vòng luân hồi, sự mệt mỏi trong vòng luân hồi, sự thiêu đốt trong vòng luân hồi. (Cụm từ) `Udānaṃ udānesi` có nghĩa là: đã thốt lên lời cảm hứng. Ví như dầu mà đồ chứa không thể giữ được, nó chảy tràn ra ngoài, đó được gọi là `avaseka` (sự tràn). Và nước mà hồ không thể chứa được, nó tràn ngập ra ngoài, đó được gọi là `ogha` (trận lụt). Cũng vậy, lời nói do hỷ lạc mà trái tim không thể chứa nổi, trở nên quá mức, không thể an trụ bên trong mà tuôn ra bên ngoài, đó được gọi là `udāna` (lời cảm hứng). Ý nghĩa là: đã thốt ra lời nói tràn đầy hỷ lạc như vậy.

5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Piṅgiyāni

195. Pañcame nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, tesaṃ hatthālaṅkāra-assālaṅkāra-rathālaṅkāra-sāṇivitānakañcukāpi sabbe nīlāyeva honti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.

195. Trong kinh thứ năm, (từ) nīla (màu xanh) này là (từ) bao hàm tất cả. (Các từ) nīlavaṇṇa (sắc xanh), v.v... là sự trình bày chi tiết của chính từ ấy. Ở đây, màu sắc tự nhiên của họ không phải là màu xanh, nhưng điều này được nói đến do họ được thoa phết bằng thuốc thơm màu xanh. Nīlavattha (y phục màu xanh) là các loại y phục bằng vải mịn, lụa, v.v... của họ cũng đều là màu xanh. Nīlālaṅkāra (trang sức màu xanh) là (họ) được trang sức bằng ngọc bích và hoa màu xanh; tất cả các đồ trang sức cho voi, trang sức cho ngựa, trang sức cho xe, màn che và áo dài của họ cũng đều là màu xanh. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các đoạn nên được hiểu.

Padumaṃ [Pg.71] yathāti yathā satapattaṃ rattapadumaṃ. Kokanadanti tasseva vevacanaṃ. Pātoti pageva suriyuggamanakāle. Siyāti bhaveyya. Avītagandhanti avigatagandhaṃ. Aṅgīrasanti bhagavato aṅgamaṅgehi rasmiyo niccharanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. Tapantamādiccamivantalikkheti dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu ālokakaraṇavasena antalikkhe tapantaṃ ādiccaṃ viya virocamānaṃ. Aṅgīrasaṃ passāti attānameva vā mahājanaṃ vā sandhāya evaṃ vadati.

Padumaṃ yathā (như hoa sen) là như hoa sen đỏ trăm cánh. Kokanadaṃ là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Pāto (vào buổi sáng) là vào lúc sáng sớm, lúc mặt trời mọc. Siyā là bhaveyya (có thể là). Avītagandhaṃ (hương thơm không phai) là hương thơm chưa tan biến. Aṅgīrasaṃ là (vì) các tia sáng phát ra từ các chi phần lớn nhỏ của Đức Thế Tôn, do đó (Ngài) được gọi là Aṅgīrasa. Tapantamādiccamivantalikkhe (như mặt trời chói sáng trên không trung) là (Ngài) rực rỡ như mặt trời chiếu sáng trên không trung, có công năng soi sáng khắp bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo bao quanh. (Câu) Aṅgīrasaṃ passa (hãy nhìn xem Aṅgīrasa), (Ngài) nói như vậy là hoặc ám chỉ chính mình, hoặc ám chỉ đến đại chúng.

6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Đại Mộng

196. Chaṭṭhe mahāsupināti mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupinā. Pāturahesunti pākaṭā ahesuṃ. Tattha supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.

196. Trong kinh thứ sáu, (gọi là) mahāsupinā (những giấc mộng lớn) là vì chúng được thấy bởi những bậc vĩ nhân và vì là điềm báo của những lợi ích to lớn. Pāturahesuṃ (đã xuất hiện) là đã trở nên rõ ràng. Ở đây, người thấy chiêm bao là thấy do bốn nguyên nhân: hoặc do các yếu tố bị xáo trộn, hoặc do đã từng trải qua, hoặc do chư thiên mách bảo, hoặc do là điềm báo trước.

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayappayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati. Passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthicorādīhi anubaddho viya ca. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti. So tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, kosalarājā viya soḷasa supine, ayameva bhagavā bodhisattabhūto ime pañca mahāsupine viya cāti.

Trong đó, người có các yếu tố bị xáo trộn do sự tác động của các duyên gây xáo trộn mật, v.v... thấy chiêm bao là do các yếu tố bị xáo trộn. Và khi thấy, người ấy thấy nhiều loại chiêm bao khác nhau: như là đang rơi từ trên núi xuống, như là đang đi trên hư không, và như là đang bị các loài thú dữ, voi, kẻ trộm, v.v... rượt đuổi. Người thấy (chiêm bao) do đã từng trải qua là thấy đối tượng đã từng trải qua trước đây. Đối với người thấy (chiêm bao) do chư thiên mách bảo, chư thiên vì muốn điều lợi ích hay không lợi ích, vì mục đích lợi ích hay không lợi ích, mà mang đến nhiều đối tượng khác nhau. Vị ấy nhờ oai lực của các vị trời đó mà thấy các đối tượng ấy. Người thấy (chiêm bao) do là điềm báo trước là thấy giấc chiêm bao làm điềm báo trước cho điều lợi ích hay không lợi ích sắp sanh khởi do bởi phước và không phước, như là mẹ của vị Bồ-tát thấy điềm báo về việc được con trai, như là vua Kosala thấy mười sáu giấc mộng, và như chính Đức Thế Tôn này khi còn là Bồ-tát đã thấy năm giấc đại mộng này.

Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supine passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantaṃ saccameva [Pg.72] hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.

Trong đó, giấc chiêm bao nào mà người ta thấy do các yếu tố bị xáo trộn và do đã từng trải qua, giấc chiêm bao đó không có thật. Giấc chiêm bao nào mà người ta thấy do chư thiên mách bảo, giấc chiêm bao đó có thể thật hoặc có thể giả. Vì rằng, các vị trời giận dữ, muốn dùng mưu kế để hãm hại, cũng làm cho thấy những điều sai lệch. Còn giấc chiêm bao nào mà người ta thấy do là điềm báo trước, giấc chiêm bao đó chắc chắn là thật. Sự khác biệt của các giấc chiêm bao cũng có là do sự khác biệt trong việc kết hợp của bốn nguyên nhân căn bản này.

Taṃ panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekhā na passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti. Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati. Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, na nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvo ca āpajjati? Na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti.

Lại nữa, cả bốn loại chiêm bao này chỉ có các bậc hữu học và phàm phu mới thấy, vì họ chưa từ bỏ các điên đảo; các bậc vô học không thấy, vì họ đã từ bỏ các điên đảo. Lại nữa, người thấy (chiêm bao) là thấy khi đang ngủ, khi đang thức, hay là thấy khi không ngủ cũng không thức? Ở đây, nếu thấy khi đang ngủ thì xảy ra mâu thuẫn với A-tỳ-đàm. Vì rằng, người ta ngủ với tâm hộ kiếp (bhavaṅga), tâm ấy không có đối tượng là sắc tướng, v.v... và cũng không tương ưng với tham, v.v... Còn đối với người thấy chiêm bao thì các tâm như vậy lại sanh khởi. Còn nếu thấy khi đang thức thì xảy ra mâu thuẫn với Luật. Vì rằng, điều gì mà người ta thấy khi đang thức là thấy với tâm hoàn toàn tỉnh táo (sabbohārika-citta). Và khi sự vi phạm được thực hiện với tâm hoàn toàn tỉnh táo thì không có cái gọi là vô tội. Nhưng đối với người thấy chiêm bao, dù có thực hiện sự vi phạm thì chắc chắn là vô tội. Còn nếu thấy khi không ngủ cũng không thức, thì không gọi là thấy. Và nếu như vậy, sẽ dẫn đến việc không có chiêm bao? (Đáp:) Không dẫn đến việc không có. Tại sao? Bởi vì người bị trạng thái ngủ gà ngủ gật (kapimiddha) chi phối thì thấy. Điều này đã được nói: 'Thưa Đại vương, người bị trạng thái ngủ gà ngủ gật chi phối thì thấy chiêm bao'.

Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho. Pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti, atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. So panesa supino kālavasenapi divā tāva diṭṭho na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme pacchimayāme ca. Balavapaccūse pana asitapītakhāyite sammā pariṇāmaṃ gate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāneva diṭṭho [Pg.73] supino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ.

“Bị chi phối bởi giấc ngủ của loài khỉ” có nghĩa là người có giấc ngủ như loài khỉ. Giống như giấc ngủ của loài khỉ thì thay đổi nhanh chóng, cũng vậy, giấc ngủ nào thay đổi nhanh chóng do thường xuyên xen lẫn với các tâm thiện v.v..., trong sự diễn tiến của giấc ngủ ấy có sự vượt lên khỏi dòng hữu phần một cách thường xuyên, người có giấc ngủ ấy thấy chiêm bao. Do đó, giấc chiêm bao này có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Trong đó, đối với người làm những việc như đảnh lễ bảo tháp, nghe pháp, thuyết pháp trong chiêm bao thì là thiện; đối với người làm những việc như sát sanh trong chiêm bao thì là bất thiện; nên hiểu rằng, thoát khỏi hai cực đoan ấy, trong sát-na hướng môn và sát-na đoán định thì là vô ký. Tư tâm này, do có đối tượng yếu ớt, nên không có khả năng kéo theo sự tái sanh. Tuy nhiên, trong dòng diễn tiến (kiếp sống), khi được các nghiệp thiện và bất thiện khác hỗ trợ, nó vẫn cho quả. Mặc dù cho quả, nhưng tư tâm trong chiêm bao, do sanh khởi không đúng cảnh vực, nên không được kể là (hành vi có thể định tội). Hơn nữa, giấc chiêm bao này, xét về mặt thời gian, nếu thấy vào ban ngày thì không ứng nghiệm; cũng vậy, (thấy) trong canh đầu, canh giữa, và canh cuối cũng (không ứng nghiệm). Tuy nhiên, vào lúc rạng đông, khi những thứ đã ăn, uống, nếm được tiêu hóa tốt, khi dưỡng chất đã được thiết lập trong cơ thể, giấc chiêm bao được thấy ngay khi bình minh ló dạng thì ứng nghiệm. Người thấy chiêm bao có điềm tốt thì được điều tốt, người thấy điềm xấu thì gặp điều xấu.

Ime pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Amhākaṃ pana bodhisatto kadā ime supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Terasiyantipi vadantiyeva. So ime supine disvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhuñjitvā nisinno cintesi – ‘‘sace mayā kapilavatthunagare ime supinā diṭṭhā assu, pitu mahārājassa katheyyaṃ. Sace pana me mātā jīveyya, tassā katheyyaṃ. Imasmiṃ kho pana ṭhāne imesaṃ paṭiggāhako nāma natthi, ahameva paṭigaṇhissāmī’’ti. Tato ‘‘idaṃ imassa pubbanimittaṃ idaṃ imassā’’ti sayameva supine paṭiggaṇhitvā uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha bodhiṃ patvā anukkamena jetavane viharanto attano makulabuddhakāle diṭṭhe pañca mahāsupine vitthāretuṃ bhikkhū āmantetvā imaṃ desanaṃ ārabhi.

Hơn nữa, năm đại mộng này, chúng sanh thế gian không thấy, các vị đại vương không thấy, các vị Chuyển luân vương không thấy, các vị Thượng thủ Thinh văn không thấy, các vị Phật Độc Giác không thấy, các bậc Chánh Đẳng Giác cũng không thấy; chỉ một vị Bồ-tát Toàn Giác mới thấy. Vị Bồ-tát của chúng ta đã thấy những giấc mộng này khi nào? Ngài đã thấy vào lúc đêm rạng sáng ngày mười bốn của tháng, (vào lúc) sẽ nói rằng: “Ngày mai ta sẽ thành Phật”. Cũng có người nói là ngày mười ba. Ngài, sau khi thấy những giấc mộng này, thức dậy, ngồi kiết-già và suy nghĩ: “Nếu ta thấy những giấc mộng này ở thành Ca-tỳ-la-vệ, ta sẽ kể cho phụ vương. Nếu mẫu hậu của ta còn sống, ta sẽ kể cho người. Nhưng ở nơi này, không có ai gọi là người có thể giải đoán những giấc mộng này, chính ta sẽ tự mình giải đoán.” Sau đó, tự mình giải đoán các giấc mộng rằng: “Đây là điềm báo trước của việc này, đây là của việc kia,” rồi thọ dụng món cháo sữa do nàng Sujātā dâng cúng ở làng Uruvelā, đến Bồ-đề đoàn, đạt được giác ngộ, và lần lượt trong khi đang trú tại Jetavana, để giải rộng năm đại mộng đã thấy vào thời còn là vị Phật vừa chớm nở, Ngài đã gọi các Tỳ-khưu và bắt đầu bài pháp này.

Tattha mahāpathavīti cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā mahāpathavī. Mahāsayanaṃ ahosīti sirisayanaṃ ahosi. Ohitoti ṭhapito. So pana na udakasmiṃyeva ṭhapito ahosi, atha kho pācīnasamuddassa uparūparibhāgena gantvā pācīnacakkavāḷamatthake ṭhapito ahosīti veditabbo. Pacchime samudde dakkhiṇe samuddeti etesupi eseva nayo. Tiriyā nāma tiṇajātīti dabbatiṇaṃ vuccati. Nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosīti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā passantassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. Pādehi ussakkitvāti agganakhato paṭṭhāya pādehi abhiruhitvā. Nānāvaṇṇāti eko nīlavaṇṇo, eko pītavaṇṇo, eko lohitavaṇṇo, eko paṇḍupalāsavaṇṇoti evaṃ nānāvaṇṇā. Setāti paṇḍarā parisuddhā. Mahato mīḷhapabbatassāti tiyojanubbedhassa gūthapabbatassa. Uparūpari caṅkamatīti matthakamatthake caṅkamati[Pg.74]. Dīghāyukabuddhā pana tiyojanike mīḷhapabbate anupavisitvā nisinnā viya honti.

Trong đó, “đại địa” là đại địa đứng lấp đầy trong lòng thế giới luân. “Đã là giường nằm lớn” nghĩa là đã là giường nằm tốt lành. “Đặt xuống” nghĩa là được đặt. Nên hiểu rằng, tay ấy không phải được đặt trên mặt nước, mà là đã đi qua phần trên của biển đông và được đặt trên đỉnh của dãy núi thế giới luân phía đông. Trong các câu “ở biển tây”, “ở biển nam” này cũng theo phương pháp tương tự. “Loại cỏ tên là Tiriyā” được gọi là cỏ dabba. “Mọc lên từ rốn, chạm đến hư không và đứng lại” có nghĩa là: với thân màu đỏ dài bằng một cái ách cày, nó mọc lên từ rốn, và trong khi người ta nhìn, nó cứ thế mọc lên, mọc lên, dài bằng một gang tay, một hắc tay, một sải tay, một cây gậy, một gāvuta, nửa do-tuần, một do-tuần, và cứ thế đạt đến hư không hàng ngàn do-tuần rồi đứng lại. “Bò lên bằng chân” nghĩa là leo lên bằng chân, bắt đầu từ đầu móng chân. “Nhiều màu sắc” nghĩa là một con màu xanh, một con màu vàng, một con màu đỏ, một con màu lá úa, như vậy là nhiều màu sắc. “Màu trắng” nghĩa là màu trắng tinh khiết. “Của ngọn núi phân lớn” nghĩa là của ngọn núi phân cao ba do-tuần. “Kinh hành ở trên cao” nghĩa là kinh hành trên đỉnh cao nhất. Còn các vị Phật có tuổi thọ dài thì dường như đi vào và ngồi trên ngọn núi phân cao ba do-tuần.

Evaṃ ettakena ṭhānena pubbanimittāni dassetvā idāni saha pubbanimittehi paṭilābhaṃ dassetuṃ yampi, bhikkhavetiādimāha. Tattha sabbaguṇadāyakattā buddhānaṃ arahattamaggo anuttarā sammāsambodhi nāma. Tasmā yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantapabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ pāḷivaseneva veditabbanti.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra các điềm báo trước bằng chừng ấy đoạn, bây giờ để chỉ ra sự thành tựu cùng với các điềm báo trước, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng “Này các Tỳ-khưu, điều mà...”. Trong đó, do là thứ mang lại tất cả các phẩm hạnh, A-la-hán đạo của các vị Phật được gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Do đó, việc Ngài đã thấy đại địa thế giới luân trở thành chiếc giường tốt lành, đó là điềm báo trước của việc thành Phật. Việc Ngài đã thấy vua núi Hy-mã-lạp-sơn làm chiếc gối, đó là điềm báo trước của chiếc gối là trí tuệ Toàn Giác. Việc Ngài đã thấy bốn tay chân đặt trên đỉnh núi thế giới luân, đó là điềm báo trước về tính chất không thể xoay chuyển của bánh xe Pháp. Việc Ngài đã thấy mình nằm ngửa, đó là điềm báo trước về việc làm cho các chúng sanh đang úp mặt trong ba cõi được ngửa mặt lên. Việc Ngài dường như mở mắt và nhìn thấy, đó là điềm báo trước của việc chứng đắc thiên nhãn. Việc có một ánh sáng duy nhất cho đến cõi Hữu Đảnh, đó là điềm báo trước của trí tuệ không bị ngăn che. Phần còn lại nên được hiểu theo như bản văn Pāli.

7. Vassasuttavaṇṇanā

7. Sớ giải kinh Mưa

197. Sattame nemittāti nimittapāṭhakā. Tejodhātu pakuppatīti mahāaggikkhandho uppajjati. Pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvāti uppannaṃ utusamuṭṭhānaṃ udakaṃ tiyojanasatena hatthena paṭiggahetvā. Pamattā hontīti attano kīḷāya pamattā honti vippavuṭṭhasatino. Tesañhi sakāya ratiyā ‘‘ramāmā’’ti citte uppanne akālepi devo vassati, tadabhāve na vassati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘na kālavassa’’nti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

197. Trong kinh thứ bảy, (câu) nemittā có nghĩa là những người đọc điềm báo. (Câu) tejodhātu pakuppati có nghĩa là khối lửa lớn phát sanh. (Câu) pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvā có nghĩa là đã hứng lấy nước mưa do thời tiết sanh ra bằng bàn tay (dài) ba trăm do-tuần. (Câu) pamattā honti có nghĩa là họ trở nên dễ duôi, thất niệm trong sự vui đùa của mình. Thật vậy, khi tâm của các vị ấy khởi lên rằng: “Chúng ta hãy vui thích” trong sự hoan hỷ của riêng mình, thì trời mưa dù trái mùa; khi không có (tâm) ấy thì trời không mưa. Nhắm đến điều đó, lời này đã được nói: “Trời không mưa đúng thời.” Các kinh thứ tám và thứ chín có ý nghĩa rõ ràng.

10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Xuất Ly

200. Dasame nissāraṇīyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāmaṃ manasikarototi kāmaṃ manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti nappavisati. Nappasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Na santiṭṭhatīti nappatiṭṭhahati. Na vimuccatīti na adhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati patikuṭati pativaṭṭati na saṃpasārīyati, evaṃ paṭilīyati [Pg.75] na saṃpasārīyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vediyatīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vediyati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyamaggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā ‘‘puna kāmā nāma natthī’’ti jānāti. Tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.

200. Trong kinh thứ mười, (từ) nissāraṇīyā có nghĩa là đã xuất ly, không tương ưng với (pháp đối nghịch). (Từ) dhātuyo có nghĩa là các bản chất trống rỗng tự ngã. (Câu) kāmaṃ manasikaroto có nghĩa là đối với người đang tác ý đến dục, giống như người ra khỏi thiền bất tịnh, lấy thuốc giải rồi xem xét chất độc, (đây là) người hướng tâm đến dục để xem xét. Na pakkhandati có nghĩa là không đi vào. Nappasīdati có nghĩa là không đạt đến sự trong sáng. Na santiṭṭhati có nghĩa là không an trú. Na vimuccati có nghĩa là không hướng tâm đến. Giống như lông gà hay búi gân khi bị ném vào lửa thì co lại, cuộn lại, rút lại, không duỗi ra, cũng vậy, (tâm) co lại, không duỗi ra. Ở đây, trong câu nekkhammaṃ kho pana, nekkhammaṃ tức là sơ thiền trong các đề mục bất tịnh. Khi vị ấy tác ý đến điều đó, tâm hướng đến. (Câu) tassa taṃ cittaṃ có nghĩa là tâm thiền bất tịnh của vị ấy. Sugataṃ có nghĩa là đã đi tốt đẹp vì đã đi vào cảnh giới. Subhāvitaṃ có nghĩa là đã tu tập tốt đẹp vì không có phần suy giảm. Suvuṭṭhitaṃ có nghĩa là đã ra khỏi dục. Suvimuttaṃ có nghĩa là đã giải thoát tốt đẹp khỏi các dục. Các lậu hoặc do duyên dục là bốn lậu hoặc có dục làm nhân. Vighātā là các khổ. Pariḷāhā là các phiền não do tham dục. (Câu) na so taṃ vedanaṃ vediyati có nghĩa là vị ấy không cảm thọ cảm thọ dục đó và cảm thọ phiền não não hại. (Câu) idaṃ akkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ có nghĩa là thiền bất tịnh này được gọi là sự xuất ly khỏi các dục vì đã thoát khỏi các dục. Vị nào lấy thiền ấy làm nền tảng, trong khi quán xét các hành, đạt đến đạo thứ ba, thấy được Níp-bàn bằng quả Bất Lai, rồi biết rằng: “Lại nữa, các dục không có.” Tâm của vị ấy chính là sự xuất ly hoàn toàn. Trong các đoạn còn lại, phương pháp cũng như vậy.

Ayaṃ pana viseso – dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ. Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno ‘‘puna sakkāyo natthī’’ti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ. Idāni evaṃ sakkāyanissaraṇaṃ nirodhaṃ patvā ṭhitassa khīṇāsavassa vaṇṇaṃ kathento tassa kāmanandīpi nānusetītiādimāha. Tattha nānusetīti na nibbattati. Ananusayāti anibbattiyā. Sesamettha uttānatthamevāti.

Đây là điểm đặc biệt: Trong trường hợp thứ hai, các thiền tâm từ được gọi là sự xuất ly khỏi sân. Trong trường hợp thứ ba, các thiền bi được gọi là sự xuất ly khỏi hại. Trong trường hợp thứ tư, các thiền vô sắc được gọi là sự xuất ly khỏi các sắc. Và ở đây, quả A-la-hán nên được kết hợp là sự xuất ly hoàn toàn. Trong trường hợp thứ năm, (câu) sakkāyaṃ manasikaroto (chỉ) vị thuần quán đã đạt đến A-la-hán sau khi nắm bắt các hành thuần túy, ra khỏi thiền quả, rồi hướng tâm đến năm thủ uẩn để xem xét. (Câu) idaṃ akkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇaṃ có nghĩa là: đối với vị tỳ khưu đã thấy Níp-bàn bằng đạo và quả A-la-hán, tâm nhập thiền quả A-la-hán khởi lên rằng “thân kiến không còn nữa” được gọi là sự xuất ly khỏi thân kiến. Bây giờ, khi nói về phẩm chất của vị lậu tận đã an trú, đạt đến sự diệt là sự xuất ly khỏi thân kiến như vậy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng tassa kāmanandīpi nānuseti. Ở đó, nānuseti có nghĩa là không phát sanh. Ananusayā có nghĩa là do không phát sanh. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Brāhmaṇavaggo pañcamo.

Phẩm Bà-la-môn là phẩm thứ năm.

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Phần năm mươi thứ tư đã kết thúc.

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

5. Phần năm mươi thứ năm

(21) 1. Kimilavaggo

(21) 1. Phẩm Kimila

1. Kimilasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Kimila

201. Pañcamassa [Pg.76] paṭhame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Niculavaneti mucalindavane. Etadavocāti ayaṃ kira thero tasmiṃyeva nagare seṭṭhiputto satthu santike pabbajitvā pubbenivāsañāṇaṃ paṭilabhi. So attanā nivutthaṃ khandhasantānaṃ anussaranto kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle pabbajitvā catūsu parisāsu sāsane agāravaṃ karontīsu nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha tattha samaṇadhammaṃ katvā attano nivutthabhāvaṃ addasa. So ‘‘satthāraṃ upasaṅkamitvā taṃ kāraṇaṃ pucchissāmī’’ti etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

201. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, (câu) kimilāyaṃ có nghĩa là tại thành phố có tên như vậy. (Câu) niculavane có nghĩa là trong khu rừng Mucalinda. (Câu) etadavoca (có nghĩa là): Vị trưởng lão này, nghe nói, là con trai của một vị trưởng giả ở chính thành phố đó, đã xuất gia nơi Đức Thế Tôn và đắc được túc mạng minh. Vị ấy, trong khi nhớ lại dòng tương tục của các uẩn mà mình đã từng sống, đã thấy được tình trạng mình đã từng sống: đã xuất gia vào thời kỳ giáo pháp của Đức Phật Mười Lực Kassapa suy tàn, khi bốn chúng không còn tôn kính giáo pháp, vị ấy đã bắc thang leo lên núi, ở đó thực hành sa-môn pháp. Vị ấy, (nghĩ rằng): “Ta sẽ đến gần Đức Thế Tôn và hỏi về nguyên nhân đó,” đã nói lời bắt đầu bằng ko nu kho, bhante.

Satthari agāravā viharanti appatissāti satthari gāravañceva jeṭṭhakabhāvañca anupaṭṭhapetvā viharanti. Sesesupi eseva nayo. Tattha cetiyaṅgaṇādīsu chattaṃ dhāretvā upāhanā āruyha vicaranto nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento satthari agāravo viharati nāma. Dhammassavanagge pana nisīditvā niddāyanto ceva nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento dhamme agāravo viharati nāma. Saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ nānattakathaṃ kathento theranavamajjhimesu ca cittīkāraṃ akaronto saṅghe agāravo viharati nāma. Sikkhaṃ aparipūrento sikkhāya agāravo viharati nāma. Aññamaññaṃ kalahabhaṇḍanādīni karonto aññamaññaṃ agāravo viharati nāma. Dutiyaṃ uttānatthameva.

(Câu) satthari agāravā viharanti appatissā có nghĩa là họ sống không thiết lập sự tôn kính và địa vị trưởng thượng đối với Đức Thế Tôn. Trong các (trường hợp) còn lại, phương pháp cũng như vậy. Ở đó, người đi lại trong sân tháp, v.v., che dù, mang giày dép, và nói những lời vô ích đủ loại, được gọi là sống không tôn kính Đức Thế Tôn. Lại nữa, người ngồi ngủ gật và nói những lời vô ích đủ loại trong giảng đường, được gọi là sống không tôn kính Pháp. Người nói những lời khác nhau, vung tay giữa Tăng chúng, và không tỏ lòng kính trọng đối với các vị trưởng lão, trung niên, và tân tỳ khưu, được gọi là sống không tôn kính Tăng. Người không hoàn thành học giới, được gọi là sống không tôn kính học giới. Người gây ra cãi vã, tranh chấp, v.v., với nhau, được gọi là sống không tôn kính lẫn nhau. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng.

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Ngựa Thuần Chủng

203-204. Tatiye ajjavenāti ujubhāvena avaṅkagamanena. Javenāti padajavena. Maddavenāti sarīramudutāya. Khantiyāti adhivāsanakkhantiyā. Soraccenāti sucisīlatāya. Bhikkhuvāre ajjavanti ñāṇassa ujukagamanaṃ. Javoti sūraṃ hutvā ñāṇassa gamanabhāvo. Maddavanti [Pg.77] sīlamaddavaṃ. Khantīti adhivāsanakkhantiyeva. Soraccaṃ sucisīlatāyeva. Catutthe pañca balāni missakāni kathitāni.

203-204. Trong kinh thứ ba, ajjavenāti (với sự ngay thẳng) là do sự ngay thẳng, do sự đi không cong vẹo. Javenāti (với sự nhanh nhẹn) là do sự nhanh nhẹn của bước chân. Maddavenāti (với sự mềm mại) là do sự mềm mại của thân thể. Khantiyāti (với sự kham nhẫn) là do sự kham nhẫn chịu đựng. Soraccenāti (với sự hiền hòa) là do sự có giới trong sạch. Trong phần về vị tỳ khưu, ajjavanti (sự ngay thẳng) là sự đi ngay thẳng của trí tuệ. Javoti (sự nhanh nhẹn) là trạng thái đi tới của trí tuệ sau khi đã trở nên dũng mãnh. Maddavanti (sự mềm mại) là sự mềm mại của giới. Khantīti (sự kham nhẫn) chính là sự kham nhẫn chịu đựng. Soraccaṃ (sự hiền hòa) chính là sự có giới trong sạch. Trong kinh thứ tư, năm lực được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Cọc Rào Của Tâm

205. Pañcame cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā, kacavarabhāvā, khāṇukabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsavarapurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. Nādhimuccatīti evametanti adhimokkhaṃ na paṭilabhati. Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti. Ātappāyāti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo evametassa bhikkhuno appahīno hoti.

205. Trong kinh thứ năm, cetokhilāti (cọc rào của tâm) là trạng thái cứng nhắc, trạng thái như rác rưởi, trạng thái như cọc nhọn của tâm. Satthari kaṅkhati (hoài nghi về Bậc Đạo Sư) là hoài nghi về thân thể hoặc về các đức hạnh của Bậc Đạo Sư. Người hoài nghi về thân thể thì hoài nghi rằng: “Thân thể được trang hoàng với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân có thật hay không?” Người hoài nghi về các đức hạnh thì hoài nghi rằng: “Nhất thiết trí có khả năng biết được quá khứ, vị lai, và hiện tại có thật hay không?” Vicikicchatīti (nghi ngờ) là trong khi tìm hiểu thì bị mệt mỏi, gặp phải khổ đau, không thể quyết đoán được. Nādhimuccatīti (không quyết tín) là không đạt được sự quyết đoán rằng: “Việc này là như vậy.” Na sampasīdatīti (không tịnh tín) là không thể đi vào các đức hạnh, không thể trở nên không vẩn đục để tịnh tín với trạng thái không còn hoài nghi. Ātappāyāti (để nhiệt tâm) là vì mục đích thực hiện sự tinh tấn làm nóng cháy các phiền não. Anuyogāyāti (để chuyên cần) là để nỗ lực nhiều lần. Sātaccāyāti (để kiên trì) là để hành động liên tục. Padhānāyāti (để tinh cần) là vì mục đích nỗ lực. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti (đây là cọc rào của tâm thứ nhất) có nghĩa là: trạng thái cứng nhắc thứ nhất này của tâm, được gọi là sự hoài nghi về Bậc Đạo Sư, đã không được đoạn trừ nơi vị tỳ khưu ấy như vậy.

Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissandaṃ phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipanno’’tiādīnaṃ padānaṃ vasena ‘‘evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.

Dhammeti (về Pháp) là về Pháp học và về Pháp hành. Người hoài nghi về Pháp học thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng lời Phật dạy là Tam Tạng, gồm tám mươi bốn ngàn pháp uẩn, điều ấy có thật hay không?” Người hoài nghi về Pháp hành thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng Đạo là kết quả của minh sát, Quả là kết quả của Đạo, Niết-bàn là sự từ bỏ tất cả các pháp hữu vi, điều ấy có thật hay không?” Saṅghe kaṅkhatīti (hoài nghi về Tăng) là hoài nghi rằng: “Tăng, là tập hợp của tám hạng Thánh nhân gồm bốn vị trú trong Đạo và bốn vị trú trong Quả, những vị đã thực hành con đường thực hành như vậy theo các từ ngữ ‘ujuppaṭipanno’ v.v..., có thật hay không?” Sikkhāya kaṅkhamāno (người hoài nghi về học giới) thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng có tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, và tăng thượng tuệ học, điều ấy có thật hay không?” Ayaṃ pañcamoti (đây là điều thứ năm) có nghĩa là: đây là trạng thái cứng nhắc, trạng thái như rác rưởi, trạng thái như cọc nhọn thứ năm của tâm, được gọi là sự tức giận đối với các bạn đồng tu phạm hạnh.

6. Vinibandhasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Trói Buộc

206. Chaṭṭhe cetasovinibandhāti cittaṃ vinibandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti [Pg.78] attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ, utusukhaṃ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassa vāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Tapoti tapacaraṇaṃ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataroti.

206. Trong kinh thứ sáu, cetasovinibandhāti (những sự trói buộc của tâm) là vì chúng trói buộc tâm và nắm giữ như thể làm cho nằm trong nắm tay, nên được gọi là cetasovinibandhā. Kāmeti (trong các dục) là trong cả dục trần và dục phiền não. Kāyeti (trong thân) là trong thân của chính mình. Rūpeti (trong sắc) là trong sắc ở bên ngoài. Yāvadatthanti (vừa đủ) là bao nhiêu mong muốn, bấy nhiêu. Udarāvadehakanti (cho đầy bụng) là làm cho đầy bụng. Thật vậy, vì nó làm cho bụng đầy nên được gọi là udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti (lạc do nằm) là lạc thú của giường và ghế, hoặc là lạc do thời tiết. Passasukhanti (lạc do trở mình) là lạc được sinh khởi như thế nào khi người nằm trở mình có được sự thoải mái ở bên sườn phải và bên sườn trái. Middhasukhanti (lạc do hôn trầm) là lạc do giấc ngủ. Anuyuttoti (chuyên tâm) là sống chuyên cần, nỗ lực. Paṇidhāyāti (với ước nguyện) là sau khi đã mong cầu. Trong các từ sīlenāti v.v..., sīlanti là tứ thanh tịnh giới. Vatanti là sự thọ trì hạnh nguyện. Tapoti là sự thực hành khổ hạnh. Brahmacariyanti là sự kiêng cữ dâm dục. Devo vā bhavissāmīti (tôi sẽ là một vị trời) là tôi sẽ là một vị trời có đại thần lực. Devaññataro vāti (hoặc một vị trời nào đó) là hoặc một vị trời nào đó trong số các vị trời có ít thần lực.

7-8. Yāgusuttādivaṇṇanā

7-8. Chú giải kinh Cháo, v.v...

207-208. Sattame vātaṃ anulometīti vātaṃ anulometvā harati. Vatthiṃ sodhetīti dhamaniyo suddhā karoti. Āmāvasesaṃ pācetīti sace āmāvasesakaṃ hoti, taṃ pāceti. Aṭṭhame acakkhussanti na cakkhūnaṃ hitaṃ, cakkhuṃ visuddhaṃ na karoti.

207-208. Trong kinh thứ bảy, vātaṃ anulometīti (làm cho gió thuận chiều) là làm cho gió thuận chiều rồi mang đi. Vatthiṃ sodhetīti (làm sạch bàng quang) là làm cho các mạch được trong sạch. Āmāvasesaṃ pācetīti (tiêu hóa thức ăn còn lại) là nếu có thức ăn sống còn sót lại, nó làm cho tiêu hóa. Trong kinh thứ tám, acakkhussanti (không lợi ích cho mắt) là không làm lợi ích cho mắt, không làm cho mắt được trong sạch.

9. Gītassarasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Giọng Hát

209. Navame āyatakenāti dīghena, paripuṇṇapadabyañjanakaṃ gāthāvattañca vināsetvā pavattena. Sarakuttimpi nikāmayamānassāti evaṃ gītassaro kātabboti sarakiriyaṃ patthayamānassa. Samādhissa bhaṅgo hotīti samathavipassanācittassa vināso hoti.

209. Trong kinh thứ chín, āyatakenāti (với giọng kéo dài) là với giọng dài, được thực hiện bằng cách phá vỡ lời nói có câu chữ đầy đủ và cả quy tắc đọc kệ. Sarakuttimpi nikāmayamānassāti (của người mong muốn cả sự uốn éo giọng) là của người mong muốn sự thể hiện của giọng nói rằng: “Giọng hát nên được thực hiện như thế này.” Samādhissa bhaṅgo hotīti (có sự phá vỡ định) là có sự hủy hoại tâm chỉ và tâm quán.

10. Muṭṭhassatisuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Thất Niệm

210. Dasame dukkhaṃ supatīti nānāvidhaṃ supinaṃ passanto dukkhaṃ supati. Dukkhaṃ paṭibujjhatīti paṭibujjhantopi uttasitvā salomahaṃso paṭibujjhati. Imasmiṃ sutte satisampajaññaṃ missakaṃ kathitaṃ.

210. Trong kinh thứ mười, dukkhaṃ supatīti (ngủ một cách khổ sở) là người thấy nhiều loại giấc mộng khác nhau ngủ một cách khổ sở. Dukkhaṃ paṭibujjhatīti (thức dậy một cách khổ sở) là ngay cả khi thức dậy, người ấy cũng thức dậy trong sợ hãi và nổi da gà. Trong kinh này, niệm và tỉnh giác được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

Kimilavaggo paṭhamo.

Phẩm Kimila là phẩm thứ nhất.

(22) 2. Akkosakavaggo

(22) 2. Phẩm Mắng Nhiếc

1. Akkosakasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Người Mắng Nhiếc

211. Dutiyassa [Pg.79] paṭhame akkosakaparibhāsakoti dasahi akkosavatthūhi akkosako, bhayadassanena paribhāsako. Chinnaparipanthoti lokuttaraparipanthassa chinnattā chinnaparipantho. Rogātaṅkanti rogoyeva kicchajīvikāyāvahanato rogātaṅko nāma.

211. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, akkosakaparibhāsakoti (người mắng nhiếc và hăm dọa) là người mắng nhiếc bằng mười sự mắng nhiếc, là người hăm dọa bằng cách chỉ ra sự nguy hiểm. Chinnaparipanthoti (người đã cắt đứt chướng ngại) là người đã cắt đứt chướng ngại vì chướng ngại siêu thế đã được cắt đứt. Rogātaṅkanti (bệnh tật và hiểm nghèo) là chính bệnh tật, vì nó mang lại sự sinh nhai khó khăn, nên được gọi là rogātaṅko.

2. Bhaṇḍanakārakasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Người Gây Tranh Cãi

212. Dutiye adhikaraṇakārakoti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ aññatarassa kārako. Anadhigatanti pubbe appattavisesaṃ.

212. Trong kinh thứ hai, adhikaraṇakārakoti (người gây ra tranh tụng) là người tạo ra một trong bốn loại tranh tụng. Anadhigatanti (điều chưa chứng đắc) là pháp đặc biệt chưa đạt được trước đây.

3. Sīlasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Giới

213. Tatiye dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlaṃ vinassati. Māghātakālepi pāṇātipātaṃ adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati. Gahaṭṭhassa ‘‘asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ buddhavacanaṃ gahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.

213. Trong kinh thứ ba, dussīlo (kẻ ác giới) là asīlo (không có giới), nissīlo (vô giới). Sīlavipanno (người có giới bị hư hỏng) là vipannasīlo (người có giới đã bị hư hoại), bhinnasaṃvaro (người có sự phòng hộ bị phá vỡ). Pamādādhikaraṇaṃ (do nhân là sự dể duôi) là pamādakāraṇā (do nguyên nhân là sự dể duôi). Và bài kinh này được thuyết giảng theo trường hợp của hàng tại gia, tuy nhiên cũng có thể áp dụng cho cả hàng xuất gia. Thật vậy, người tại gia mưu sinh bằng bất cứ nghề nghiệp nào, dù là nghề nông, dù là nghề buôn, do dể duôi trong việc sát sanh v.v... nên không thể chu toàn công việc ấy đúng thời, rồi vốn liếng của người ấy bị tiêu tan. Ngay cả trong thời gian cấm sát sanh, người ấy vẫn làm việc sát sanh, trộm cắp v.v... nên phải chịu sự tổn thất tài sản to lớn do bị phạt. Người xuất gia ác giới, do nguyên nhân là sự dể duôi, đi đến sự tổn thất về giới, về lời dạy của đức Phật, về thiền định, và về bảy Thánh tài. Đối với người tại gia, tiếng xấu lan truyền giữa bốn chúng rằng: "Người tên là... sanh trong gia tộc... là kẻ ác giới, có pháp ác, đã từ bỏ lợi ích ở đời này và đời sau, ngay cả một phần vật thực theo phiếu cũng không bố thí." Đối với người xuất gia, (tiếng xấu) lan truyền như vầy: "Vị tên là... đã không thể giữ gìn giới luật, không thể học hỏi lời Phật dạy, sống bằng nghề y dược v.v..., và hội đủ sáu sự không cung kính."

Avisāradoti gahaṭṭho tāva ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ niggaṇhissanti vā, rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati. Maṅkubhūto ca patitakkhandho adhomukho [Pg.80] aṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññā cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.

Avisārado (không dạn dĩ): Trước hết, người tại gia đến gần với tâm sợ hãi rằng: "Chắc chắn ở nơi hội họp của nhiều người, ai đó sẽ biết việc làm của ta, rồi họ sẽ khiển trách ta, hoặc sẽ tố cáo với hoàng gia." Và người ấy ngồi xuống trong tình trạng bối rối, vai rũ, mặt cúi gằm, dùng ngón chân cái cào đất, không thể nói năng một cách dạn dĩ được. Người xuất gia cũng vậy, đến gần với tâm sợ hãi rằng: "Nhiều vị tỳ khưu đã tụ họp, chắc chắn vị nào đó sẽ biết việc làm của ta, rồi họ sẽ đình chỉ lễ Bố-tát và Tự tứ của ta, làm cho ta rời khỏi sa-môn hạnh và trục xuất ta," không thể nói năng một cách dạn dĩ được. Tuy nhiên, có một số người dù ác giới vẫn đi lại như thể kiêu hãnh, nhưng người ấy trong thâm tâm vẫn là bối rối.

Sammūḷho kālaṃ karotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammaṃ samādāya vattitaṭṭhānaṃ āpāthaṃ āgacchati. So ummīletvā idhalokaṃ passati, nimmīletvā paralokaṃ. Tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So ‘‘vāretha vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva. Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.

Sammūḷho kālaṃ karoti (chết trong mê loạn): Thật vậy, đối với người ấy đang nằm trên giường bệnh chờ chết, nơi mà người ấy đã hành xử bằng cách thực hành nghiệp ác giới, hiện ra trong tầm nhận thức. Người ấy mở mắt ra thì thấy đời này, nhắm mắt lại thì thấy đời sau. Bốn đường ác hiện ra trước người ấy, giống như bị hàng trăm ngọn giáo đâm vào đầu. Người ấy chết trong khi đang la hét: "Hãy ngăn lại! Hãy ngăn lại!" Do đó, được nói rằng: "chết trong mê loạn." Ý nghĩa của câu thứ năm đã rõ ràng. Phần nói về quả báu nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói.

4. Bahubhāṇisuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Bahubhāṇi.

214. Catutthe bahubhāṇisminti paññāya aparicchinditvā bahuṃ bhaṇante. Mantabhāṇisminti mantā vuccati paññā, tāya paricchinditvā bhaṇante.

214. Trong kinh thứ tư, bahubhāṇismiṃ (nơi người nói nhiều) là nơi người nói nhiều mà không phân định bằng trí tuệ. Trong câu mantabhāṇismiṃ (nơi người nói có suy xét), mantā được gọi là trí tuệ; (nghĩa là) nơi người nói sau khi đã phân định bằng trí tuệ ấy.

5. Paṭhamaakkhantisuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Akkhanti thứ nhất.

215. Pañcame verabahuloti puggalaverenapi akusalaverenapi bahuvero. Vajjabahuloti dosabahulo.

215. Trong kinh thứ năm, verabahulo (người có nhiều oán thù) là người có nhiều oán thù do oán thù với cá nhân và oán thù do bất thiện. Vajjabahulo (người có nhiều lỗi lầm) là người có nhiều khuyết điểm.

6. Dutiyaakkhantisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Akkhanti thứ hai.

216. Chaṭṭhe luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Vippaṭisārīti maṅkubhāvena samannāgato.

216. Trong kinh thứ sáu, luddo (hung dữ) là dāruṇo (tàn bạo), kakkhaḷo (thô bạo). Vippaṭisārī (hối hận) là người có trạng thái bối rối.

7.Paṭhamaapāsādikasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Apāsādika thứ nhất.

217. Sattame apāsādiketi apāsādikehi kāyakammādīhi samannāgate. Pāsādiketi pasādāvahe parisuddhasamācāre. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

217. Trong kinh thứ bảy, apāsādike (nơi người không đáng tin) là nơi người có thân nghiệp v.v... không đáng tin. Pāsādike (nơi người đáng tin) là nơi người có hạnh kiểm trong sạch, mang lại sự tín thành. Các kinh thứ tám và thứ chín có ý nghĩa rõ ràng.

10. Madhurāsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Madhurā.

220. Dasame [Pg.81] pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāyanti ekaṃ samayaṃ bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno madhurānagaraṃ sampāpuṇitvā antonagaraṃ pavisituṃ ārabhi. Athekā micchādiṭṭhikā yakkhinī acelā hutvā dve hatthe pasāretvā jivhaṃ nillāletvā dasabalassa purato aṭṭhāsi. Satthā antonagaraṃ appavisitvā tatova nikkhamitvā vihāraṃ agamāsi. Mahājano khādanīyabhojanīyañceva sakkārasammānañca ādāya vihāraṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Satthā tassa nagarassa niggaṇhanatthāya imaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha visamāti na samatalā. Bahurajāti vātapaharaṇakāle uddhatena rajakkhandhena pariyonaddhā viya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

220. Trong kinh thứ mười, câu "Này các Tỳ khưu, có năm điều nguy hại này ở Madhurā": Một thời, Thế Tôn được Tăng chúng Tỳ khưu vây quanh, trong khi đang du hành, đã đến thành Madhurā và bắt đầu đi vào trong thành. Bấy giờ, một nữ dạ-xoa có tà kiến, trong tình trạng không mặc y phục, đã dang hai tay, lè lưỡi ra và đứng trước mặt bậc Thập Lực. Bậc Đạo Sư đã không đi vào trong thành, mà từ chính nơi đó đã rời đi và trở về tu viện. Dân chúng mang theo vật thực cứng, vật thực mềm, cùng với các vật phẩm cúng dường và tôn kính, đi đến tu viện và dâng cúng lên Tăng chúng Tỳ khưu do đức Phật dẫn đầu. Bậc Đạo Sư đã bắt đầu bài kinh này nhằm mục đích khiển trách thành phố ấy. Trong đó, visamā (không bằng phẳng) là không có mặt đất bằng phẳng. Bahurajā (nhiều bụi) là vào lúc gió thổi, (thành phố) như bị bao phủ bởi một khối bụi bay lên. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Akkosakavaggo dutiyo.

Phẩm Akkosaka thứ hai.

(23) 3. Dīghacārikavaggo

(23) 3. Phẩm Dīghacārika.

1. Paṭhamadīghacārikasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Dīghacārika thứ nhất.

221. Tatiyassa paṭhame anavatthacārikanti avavatthitacārikaṃ. Sutaṃ na pariyodapetīti yampissa sutaṃ atthi, taṃ pariyodapetuṃ na sakkoti. Sutenekaccena avisārado hotīti thokathokena sutena vijjamānenāpi ñāṇena somanassappatto na hoti. Samavatthacāreti samavatthitacāre. Dutiyaṃ uttānatthameva.

221. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, anavatthacārikaṃ (người du hành không định sở) là avavatthitacārikaṃ (người du hành không có nơi chốn nhất định). Sutaṃ na pariyodapeti (không làm trong sạch điều đã nghe): Dù người ấy có những gì đã được nghe, người ấy cũng không thể làm cho điều đó trở nên trong sạch. Sutenekaccena avisārado hoti (không dạn dĩ với một số điều đã nghe): Người ấy không đạt được sự hoan hỷ với tri kiến hiện có, dù chỉ là một chút ít những gì đã được nghe. Samavatthacāre (nơi người du hành có định sở) là nơi người du hành có nơi chốn nhất định. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng.

3-4. Atinivāsasuttādivaṇṇanā

3-4. Chú giải kinh Atinivāsa v.v...

223-224. Tatiye bahubhaṇḍoti bahuparikkhāro. Bahubhesajjoti sappinavanītādīnaṃ bahutāya bahubhesajjo. Byattoti byāsatto. Saṃsaṭṭhoti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭho hutvā. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Catutthe vaṇṇamaccharīti guṇamaccharī. Dhammamaccharīti pariyattimaccharī.

223-224. Trong kinh thứ ba, bahubhaṇḍo (người có nhiều vật dụng) là người có nhiều vật tứ sự. Bahubhesajjo (người có nhiều thuốc men) là người có nhiều thuốc men do có nhiều bơ, bơ lỏng v.v... Byatto (lanh lợi) là byāsatto (sắc sảo). Saṃsaṭṭho (thân cận) là người đã trở nên thân cận qua năm loại giao du. Ananulomikena (bằng cách không thuận theo) là bằng cách không phù hợp với giáo pháp. Trong kinh thứ tư, vaṇṇamaccharī (keo kiệt về danh tiếng) là keo kiệt về phẩm hạnh. Dhammamaccharī (keo kiệt về pháp) là keo kiệt về pháp học.

5-6. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

5-6. Chú giải kinh Kulūpaka v.v...

225-226. Pañcame [Pg.82] anāmantacāre āpajjatīti ‘‘nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti sikkhāpade (pārā. 294) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Raho nisajjāyātiādīnipi tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbāni. Chaṭṭhe ativelanti atikkantapamāṇakālaṃ. Sattamaṃ uttānameva.

225-226. Trong kinh thứ năm, câu ‘phạm vào việc đi lại không xin phép’ (anāmantacāre āpajjati) có nghĩa là: phạm vào tội đã được nói trong học giới (pārā. 294) rằng: ‘vị tỳ khưu đã được mời và có vật thực, nếu không xin phép vị tỳ khưu hiện có mà đi đến các gia đình trước bữa ăn hay sau bữa ăn’. Các điều như ‘ngồi chỗ kín’ (raho nisajjāya) v.v... cũng nên được hiểu theo (năng lực của) từng học giới ấy. Trong kinh thứ sáu, ‘quá giờ’ (ativelaṃ) có nghĩa là quá thời gian quy định. Kinh thứ bảy tự nó đã rõ ràng.

8. Ussūrabhattasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Ussūrabhatta (Dùng bữa khi mặt trời đã đứng bóng)

228. Aṭṭhame ussūrabhatteti atidivāpacanabhatte. Na kālena paṭipūjentīti yāgukāle yāguṃ, khajjakakāle khajjakaṃ, bhojanakāle bhojanaṃ apacantā yuttappayuttakālassa atināmitattā na kālena paṭipūjenti, attano citteneva denti nāma. Tato tepi tesu attano gehaṃ āgatesu tatheva karonti. Kulapaveṇiyā āgatā balipaṭiggāhikā devatāpi yuttappayuttakālena lābhaṃ labhamānāyeva rakkhanti gopayanti pīḷaṃ akatvā. Akāle labhamānā pana ‘‘ime amhesu anādarā’’ti ārakkhaṃ na karonti.

228. Trong kinh thứ tám, ‘bữa ăn khi mặt trời đã đứng bóng’ (ussūrabhatte) có nghĩa là bữa ăn được nấu khi trời đã quá trưa. ‘Không cúng dường đúng thời’ (na kālena paṭipūjenti) có nghĩa là: vì đã để lỡ mất thời gian thích hợp nên họ không nấu cháo vào giờ cháo, vật thực cứng vào giờ vật thực cứng, bữa ăn vào giờ ăn, do đó họ không cúng dường đúng thời, mà chỉ cho theo ý của mình mà thôi. Vì vậy, những người kia cũng làm như vậy khi họ đến nhà của những người này. Các vị trời nhận vật cúng tế theo truyền thống gia đình cũng vậy, chỉ khi nhận được lợi lộc vào thời điểm thích hợp thì mới bảo vệ, hộ trì, không làm hại. Còn khi nhận được không đúng thời, họ nghĩ rằng: ‘Những người này không tôn trọng chúng ta,’ nên không bảo vệ.

Samaṇabrāhmaṇāpi ‘‘etesaṃ gehe bhojanavelāya bhojanaṃ na hoti, ṭhitamajjhanhike dentī’’ti maṅgalāmaṅgalesu kātabbaṃ na karonti. Vimukhā kammaṃ karontīti ‘‘pāto kiñci na labhāma, khudāya paṭipīḷitā kammaṃ kātuṃ na sakkomā’’ti kammaṃ vissajjetvā nisīdanti. Anojavantaṃ hotīti akāle bhuttaṃ ojaṃ harituṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

Các vị sa-môn, bà-la-môn cũng vậy, nghĩ rằng: ‘Vào giờ ăn, trong nhà của những người này không có thức ăn, họ cho vào lúc đứng trưa,’ nên không làm những việc cần làm trong các dịp lễ lành hay không lành. ‘Làm việc một cách chán nản’ (vimukhā kammaṃ karonti) có nghĩa là: họ nghĩ rằng: ‘Buổi sáng chúng ta không nhận được gì, bị đói khát hành hạ, không thể làm việc được,’ rồi bỏ việc và ngồi ì. ‘Không có dưỡng chất’ (anojavantaṃ hoti) có nghĩa là: thức ăn được ăn không đúng thời không thể mang lại dưỡng chất. Phần bạch nguyệt nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói.

9. Paṭhamakaṇhasappasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Con Rắn Đen thứ nhất

229. Navame sabhīrūti saniddo mahāniddaṃ niddāyati. Sappaṭibhayoti taṃ nissāya bhayaṃ uppajjati, tasmā sappaṭibhayo. Mittadubbhīti pānabhojanadāyakampi mittaṃ dubbhati hiṃsati. Mātugāmepi eseva nayo.

229. Trong kinh thứ chín, ‘nhút nhát’ (sabhīru) có nghĩa là có sự buồn ngủ, ngủ một giấc ngủ say. ‘Có sự nguy hiểm’ (sappaṭibhayo) có nghĩa là: do nương vào nó mà sự sợ hãi phát sinh, vì vậy gọi là có sự nguy hiểm. ‘Phản bạn’ (mittadubbhī) có nghĩa là làm hại, hãm hại người bạn, ngay cả người đã cho đồ ăn thức uống. Đối với người nữ, cũng theo cách này.

10. Dutiyakaṇhasappasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Con Rắn Đen thứ hai

230. Dasame [Pg.83] ghoravisoti kakkhaḷaviso. Dujjivhoti dvidhā bhinnajivho. Ghoravisatāti ghoravisatāya. Sesadvayepi eseva nayo.

230. Trong kinh thứ mười, ‘nọc độc kinh khủng’ (ghoraviso) có nghĩa là có nọc độc dữ dội. ‘Lưỡi hai chẽ’ (dujjivho) có nghĩa là có lưỡi chẻ hai. ‘Do có nọc độc kinh khủng’ (ghoravisatā) là do có nọc độc dữ dội. Trong hai trường hợp còn lại, cũng theo cách này.

Dīghacārikavaggo tatiyo.

Phẩm Dīghacārika (Đi Lại Lâu), phẩm thứ ba.

(24) 4. Āvāsikavaggo

(24) 4. Phẩm Āvāsika (Trú Xứ)

1. Āvāsikasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Āvāsika (Trú Xứ)

231. Catutthassa paṭhame na ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Abhāvanīyo hotīti vaḍḍhanīyo na hoti. Dutiyaṃ uttānameva.

231. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘không có oai nghi’ (na ākappasampanno) có nghĩa là không thành tựu oai nghi của sa-môn. ‘Không đáng thân cận’ (abhāvanīyo hoti) có nghĩa là không thể phát triển được. Kinh thứ hai tự nó đã rõ ràng.

3. Sobhanasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Sobhana (Làm Đẹp)

233. Tatiye paṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca samannāgatattā paṭibalo.

233. Trong kinh thứ ba, ‘có khả năng’ (paṭibalo) có nghĩa là: có khả năng vì được trang bị cả thân lực và trí lực.

4. Bahūpakārasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Bahūpakāra (Hỗ Trợ Nhiều)

234. Catutthe khaṇḍaphullanti patitaṭṭhānañca bhinnaṭṭhānañca. Paṭisaṅkharotīti paṭipākatikaṃ karoti. Ārocetīti idaṃ pavāritakulānaṃ vasena vuttaṃ.

234. Trong kinh thứ tư, ‘hư và bể’ (khaṇḍaphullaṃ) có nghĩa là chỗ bị rơi và chỗ bị vỡ. ‘Sửa chữa lại’ (paṭisaṅkharoti) có nghĩa là làm cho trở lại như cũ. Từ ‘thông báo’ (āroceti) này được nói theo phương diện các gia đình đã thỉnh mời.

5. Anukampasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Anukampā (Lòng Bi Mẫn)

235. Pañcame adhisīlesūti pañcasu sīlesu. Dhammadassane nivesetīti catusaccadhammadassane patiṭṭhāpeti. Arahaggatanti sabbasakkārānaṃ arahe ratanattayeva gataṃ, tīsu vatthūsu garucittīkāraṃ upaṭṭhapethāti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

235. Trong kinh thứ năm, ‘trong các giới cao thượng’ (adhisīlesu) có nghĩa là trong năm giới. ‘Làm cho vững tin trong sự thấy pháp’ (dhammadassane niveseti) có nghĩa là làm cho an trú trong sự thấy pháp Tứ đế. ‘Sự tôn kính bậc đáng cúng dường’ (arahaggataṃ) có nghĩa là sự đạt đến Tam Bảo, là đối tượng xứng đáng với mọi sự cúng dường; ý nghĩa là: ‘hãy thiết lập sự kính trọng trong ba đối tượng (Tam Bảo)’. Kinh thứ sáu tự nó đã rõ ràng.

7. Dutiyaavaṇṇārahasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Avaṇṇāraha thứ hai (Không Đáng Tán Dương)

237. Sattame [Pg.84] āvāsapaligedhīti āvāsaṃ balavagiddhivasena gilitvā viya ṭhito. Sesaṃ sabbaṃ uttānamevāti.

237. Trong kinh thứ bảy, ‘tham đắm trú xứ’ (āvāsapaligedhī) có nghĩa là người sống như thể nuốt chửng trú xứ do sự tham đắm mãnh liệt. Phần còn lại trong tất cả các trường hợp đều tự nó đã rõ ràng.

Āvāsikavaggo catuttho.

Phẩm Āvāsika (Trú Xứ), phẩm thứ tư.

(25) 5. Duccaritavaggo

(25) 5. Phẩm Duccarita (Ác Hạnh)

1. Paṭhamaduccaritasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Duccarita (Ác Hạnh) thứ nhất

241. Pañcamassa paṭhame duccarite sucariteti idaṃ abhedato vuttaṃ, kāyaduccaritetiādi kāyadvārādīnaṃ vasena bhedato. Saddhammāti dasakusalakammapathadhammato. Asaddhammeti akusalakammapathasaṅkhāte assaddhamme.

241. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, các từ ‘trong ác hạnh, trong thiện hạnh’ (duccarite sucarite) này được nói một cách không phân biệt; các từ bắt đầu bằng ‘thân ác hạnh’ (kāyaduccarite) được nói một cách có phân biệt theo thân môn v.v... ‘Từ diệu pháp’ (saddhammā) là từ pháp thập thiện nghiệp đạo. ‘Trong phi diệu pháp’ (asaddhamme) là trong phi diệu pháp được gọi là thập bất thiện nghiệp đạo.

9. Sivathikasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Sivathikā (Bãi Tha Ma)

249. Navame sivathikāyāti susāne. Ārodanāti ārodanaṭṭhānaṃ. Asucināti jigucchanīyena.

249. Trong kinh thứ chín, ‘tại bãi tha ma’ (sivathikāya) có nghĩa là trong nghĩa địa. ‘Sự than khóc’ (ārodanā) có nghĩa là nơi than khóc. ‘Bởi vật ô uế’ (asucinā) có nghĩa là bởi vật đáng ghê tởm.

10. Puggalappasādasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Puggalappasāda (Tịnh Tín Nơi Cá Nhân)

250. Dasame puggalappasādeti ekapuggalasmiṃ uppannappasāde. Ante nisīdāpetīti bhikkhūnaṃ āsanapariyante nisīdāpeti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

250. Trong kinh thứ mười, ‘trong sự tịnh tín nơi cá nhân’ (puggalappasāde) có nghĩa là trong sự tịnh tín phát sinh nơi một cá nhân. ‘Cho ngồi ở cuối’ (ante nisīdāpeti) có nghĩa là cho ngồi ở cuối chỗ ngồi của các vị tỳ khưu. Phần còn lại trong tất cả các trường hợp đều có ý nghĩa rõ ràng.

Duccaritavaggo pañcamo.

Phẩm Duccarita (Ác Hạnh), phẩm thứ năm.

Pañcamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi kinh thứ năm đã hoàn tất.

(26) 6. Upasampadāvaggo

(26) 6. Phẩm Upasampadā (Phẩm Cụ Túc Giới)

1-3. Upasampādetabbasuttādivaṇṇanā

1-3. Chú giải kinh Upasampādetabba, v.v...

251-253. Chaṭṭhassa [Pg.85] paṭhame upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā upasampādetabbaṃ. Dutiye nissayo dātabboti ācariyena hutvā nissayo dātabbo. Tatiye sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā sāmaṇero gahetabbo. Iti imāni tīṇipi suttāni paṭhamabodhiyaṃ khīṇāsavavasena vuttāni. Catutthādīni anupadavaṇṇanāto uttānatthāneva.

251-253. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu, (cụm từ) `upasampādetabbaṃ` có nghĩa là: sau khi trở thành thầy tế độ, nên cho thọ cụ túc giới. Trong kinh thứ hai, (cụm từ) `nissayo dātabbo` có nghĩa là: sau khi trở thành thầy y chỉ, nên cho y chỉ. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) `sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo` có nghĩa là: sau khi trở thành thầy tế độ, nên nhận vị sa-di. Như vậy, cả ba kinh này đã được thuyết giảng vào lúc sơ giác ngộ theo phương diện của bậc lậu tận. Các kinh từ thứ tư trở đi có ý nghĩa rõ ràng do được giải thích theo từng từ.

1. Sammutipeyyālādivaṇṇanā

1. Chú giải về phần lược Sammuti, v.v...

272. Bhattuddesakādīnaṃ vinicchayakathā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 325) vuttanayena veditabbāti. Sammato na pesetabboti pakatiyā sammato ‘‘gaccha bhattāni uddisāhī’’ti na pesetabbo.

272. Lời giải quyết về các vị như bhattuddesaka (người chỉ định vật thực) nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ Chú giải Luật tạng tên là Samantapāsādikā (Cūḷava. aṭṭha. 325). (Cụm từ) `Sammato na pesetabbo` có nghĩa là: vị đã được chỉ định theo thông lệ thì không nên được sai đi với lời rằng: "Hãy đi, hãy chỉ định vật thực".

273-285. Sāṭiyaggāhāpakoti vassikasāṭikāya gāhāpako. Pattaggāhāpakoti ‘‘yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo’’ti ettha vuttapattaggāhāpako.

273-285. `Sāṭiyaggāhāpako` là người khiến nhận y tắm mưa. `Pattaggāhāpako` là người khiến nhận bình bát đã được nói đến trong đoạn văn: "bình bát cuối cùng trong chúng tỳ-khưu ấy nên được trao cho vị tỳ-khưu ấy".

293-302. Ājīvakoti naggaparibbājako. Nigaṇṭhoti purimabhāgappaṭicchanno. Muṇḍasāvakoti nigaṇṭhasāvako. Jaṭilakoti tāpaso. Paribbājakoti channaparibbājako. Māgaṇḍikādayopi titthiyā eva. Etesaṃ pana sīlesu paripūrakāritāya abhāvena sukkapakkho na gahito. Sesamettha uttānamevāti.

293-302. `Ājīvaka` là du sĩ lõa thể. `Nigaṇṭha` là người che phần thân trước. `Muṇḍasāvaka` là đệ tử của Nigaṇṭha. `Jaṭilaka` là đạo sĩ khổ hạnh. `Paribbājaka` là du sĩ có y phục che thân. Các vị như Māgaṇḍika, v.v... cũng chính là ngoại đạo. Tuy nhiên, do không có sự thực hành viên mãn các giới của họ, nên bạch phần không được đề cập. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Của bộ Chú giải Tăng Chi Bộ tên là Manorathapūraṇī

Pañcakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải chương Năm Pháp đã hoàn tất.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Aṅguttaranikāye

Trong Tăng Chi Bộ

Chakkanipāta-aṭṭhakathā

Chú giải chương Sáu Pháp

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Năm Mươi Kinh Đầu Tiên

1. Āhuneyyavaggo

1. Phẩm Āhuneyya (Phẩm Đáng Cúng Dường)

1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Āhuneyya thứ nhất

1. Chakkanipātassa [Pg.87] paṭhame idha, bhikkhave, bhikkhūti, bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. Neva sumano hoti na dummanoti iṭṭhārammaṇe rāgasahagatena somanassena sumano vā aniṭṭhārammaṇe dosasahagatena domanassena dummano vā na hoti. Upekkhako viharati sato sampajānoti majjhattārammaṇe asamapekkhanena aññāṇupekkhāya upekkhakabhāvaṃ anāpajjitvā sato sampajāno hutvā ārammaṇe majjhatto viharati. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa satatavihāro kathito.

1. Trong kinh đầu tiên của chương Sáu Pháp, (cụm từ) `idha, bhikkhave, bhikkhu` có nghĩa là: Này các tỳ-khưu, vị tỳ-khưu trong giáo pháp này. (Cụm từ) `Neva sumano hoti na dummano` có nghĩa là: không hoan hỷ với thọ hỷ tương ưng tham đối với đối tượng khả ái, và không ưu phiền với thọ ưu tương ưng sân đối với đối tượng không khả ái. (Cụm từ) `Upekkhako viharati sato sampajāno` có nghĩa là: không rơi vào trạng thái xả do vô minh, do không quán xét kỹ đối với đối tượng trung tính, mà trở nên có chánh niệm, tỉnh giác, trú với tâm trung dung đối với đối tượng. Trong kinh này, sự an trú thường xuyên của bậc lậu tận đã được thuyết giảng.

2. Dutiyaāhuneyyasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Āhuneyya thứ hai

2-4. Dutiye anekavihitaṃ iddhividhantiādīni visuddhimagge vuttāneva. Āsavānaṃ khayā anāsavanti āsavānaṃ khayena anāsavaṃ, na cakkhuviññāṇādīnaṃ viya abhāvenāti. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa abhiññā paṭipāṭiyā kathitā. Tatiyacatutthesu khīṇāsavo kathito.

2-4. Trong kinh thứ hai, các (cụm từ) bắt đầu bằng `anekavihitaṃ iddhividhaṃ` đã được nói đến trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). (Cụm từ) `Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ` có nghĩa là: vô lậu do sự đoạn tận các lậu hoặc, chứ không phải vô lậu do sự không có (lậu hoặc) như trường hợp của nhãn thức, v.v... Trong kinh này, thứ tự các thắng trí của bậc lậu tận đã được thuyết giảng. Trong các kinh thứ ba và thứ tư, bậc lậu tận đã được nói đến.

5-7. Ājānīyasuttattayavaṇṇanā

5-7. Chú giải ba kinh Ājānīya

5-7. Pañcame aṅgehīti guṇaṅgehi. Khamoti adhivāsako. Rūpānanti rūpārammaṇānaṃ. Vaṇṇasampannoti sarīravaṇṇena sampanno. Chaṭṭhe balasampannoti kāyabalena sampanno. Sattame javasampannoti padajavena sampanno.

5-7. Trong kinh thứ năm, `aṅgehi` là với các chi phần là phẩm chất. `Khamo` là người có khả năng kham nhẫn. `Rūpānaṃ` là của các đối tượng sắc. `Vaṇṇasampanno` là có dung sắc thân thể toàn hảo. Trong kinh thứ sáu, `balasampanno` là có sức mạnh thân thể. Trong kinh thứ bảy, `javasampanno` là có tốc độ của đôi chân.

8-9. Anuttariyasuttādivaṇṇanā

8-9. Chú giải kinh Anuttariya, v.v...

8-9. Aṭṭhame anuttariyānīti aññena uttaritarena rahitāni niruttarāni. Dassanānuttariyanti rūpadassanesu anuttaraṃ. Esa nayo sabbapadesu[Pg.88]. Hatthiratanādīnañhi dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇaasubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādīnaṃ lābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhāttayassa pūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ na anussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma. Iti imāni cha anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. Navame buddhānussatīti buddhaguṇārammaṇā sati. Sesapadesupi eseva nayo.

8-9. Trong kinh thứ tám, `anuttariyāni` là không có gì khác vượt trội hơn, là vô thượng. `Dassanānuttariyaṃ` là sự thấy vô thượng trong các sự thấy sắc. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả các trường hợp. Quả vậy, sự thấy tượng báu, v.v... không phải là sự thấy vô thượng; nhưng đối với người có đức tin vững chắc, do lòng mến mộ sâu sắc, sự thấy bậc Thập Lực, hoặc chúng Tỳ-khưu, hoặc một trong các tướng kasina, tướng bất tịnh, v.v... được gọi là sự thấy vô thượng. Sự nghe lời tán thán phẩm hạnh của vua chúa, v.v... không phải là sự nghe vô thượng; nhưng đối với người có đức tin vững chắc, do lòng mến mộ sâu sắc, sự nghe lời tán thán phẩm hạnh của Tam Bảo hoặc sự nghe Tam Tạng Phật ngôn được gọi là sự nghe vô thượng. Sự được ngọc báu, v.v... không phải là sự được vô thượng; nhưng sự được bảy loại Thánh tài được gọi là sự được vô thượng. Sự học nghề huấn luyện voi, v.v... không phải là sự học vô thượng; nhưng sự viên mãn Tam học được gọi là sự học vô thượng. Sự phục vụ vua chúa, v.v... không phải là sự phục vụ vô thượng; nhưng sự phục vụ Tam Bảo được gọi là sự phục vụ vô thượng. Sự tùy niệm phẩm hạnh của vua chúa, v.v... không phải là sự tùy niệm vô thượng; nhưng sự tùy niệm phẩm hạnh của Tam Bảo được gọi là sự tùy niệm vô thượng. Như vậy, sáu pháp vô thượng này, bao gồm cả hiệp thế và siêu thế, đã được thuyết giảng. Trong kinh thứ chín, `buddhānussati` là niệm lấy ân đức Phật làm đối tượng. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Mahānāma

10. Dasame mahānāmoti dasabalassa cūḷapitu putto eko sakyarājā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhuttapātarāso hutvā dāsaparijanaparivuto gandhamālādīni gāhāpetvā yattha satthā, tattha agamāsi. Ariyaphalaṃ assa āgatanti āgataphalo. Sikkhāttayasāsanaṃ etena viññātanti viññātasāsano. Iti ayaṃ rājā ‘‘sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchāmī’’ti pucchanto evamāha.

10. Trong kinh thứ mười, `Mahānāma` là một vị vua dòng Thích-ca, là con của người chú của bậc Thập Lực. (Cụm từ) `Yena bhagavā tenupasaṅkami` có nghĩa là: sau khi đã dùng bữa sáng, được đoàn tùy tùng tôi tớ vây quanh, cho mang theo hương, hoa, v.v..., đã đi đến nơi có bậc Đạo Sư. `Āgataphalo` (người đã đạt được quả) có nghĩa là: Thánh quả đã đến với vị ấy. `Viññātasāsano` (người đã liễu tri giáo pháp) có nghĩa là: giáo pháp Tam học đã được vị ấy liễu tri. Như vậy, vị vua này, khi hỏi (với ý nghĩ) "Ta sẽ hỏi về nơi nương trú của bậc Dự lưu", đã nói như vậy.

Nevassa rāgapariyuṭṭhitanti na uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahitaṃ. Ujugatanti buddhānussatikammaṭṭhāne ujukameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārabbha. Atthavedanti aṭṭhakathaṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammavedanti pāḷiṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammūpasañhitanti pāḷiñca aṭṭhakathañca nissāya uppannaṃ. Pamuditassāti duvidhena pāmojjena pamuditassa. Pīti jāyatīti pañcavidhā pīti nibbattati. Kāyo passambhatīti nāmakāyo ca karajakāyo ca darathapaṭippassaddhiyā paṭippassambhati. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Samādhiyatīti ārammaṇe sammā ṭhapitaṃ hoti. Visamagatāya pajāyāti rāgadosamohavisamagatesu sattesu. Samappattoti samaṃ upasamaṃ patto hutvā. Sabyāpajjhāyāti sadukkhāya. Dhammasotaṃ [Pg.89] samāpannoti vipassanāsaṅkhātaṃ dhammasotaṃ samāpanno. Buddhānussatiṃ bhāvetīti buddhānussatikammaṭṭhānaṃ brūheti vaḍḍheti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Iti mahānāmo sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchi. Satthāpissa tameva kathesi. Evaṃ imasmiṃ sutte sotāpannova kathitoti.

Nevassa rāgapariyuṭṭhitanti có nghĩa là không bị tham ái đang sanh khởi, khởi lên nắm giữ. Ujugatanti có nghĩa là đi thẳng đến trong đề mục niệm Phật. Tathāgataṃ ārabbhāti có nghĩa là hướng đến các ân đức của Như Lai. Atthavedanti có nghĩa là hỷ và hoan hỷ sanh lên nương vào chú giải. Dhammavedanti có nghĩa là hỷ và hoan hỷ sanh lên nương vào Pāḷi. Dhammūpasañhitanti có nghĩa là sanh lên nương vào cả Pāḷi và chú giải. Pamuditassāti có nghĩa là đối với người hoan hỷ bởi hai loại hoan hỷ. Pīti jāyatīti có nghĩa là năm loại hỷ sanh khởi. Kāyo passambhatīti có nghĩa là danh thân và sắc thân được an tịnh do sự lắng dịu của phiền não. Sukhanti có nghĩa là thân lạc và tâm lạc. Samādhiyatīti có nghĩa là được đặt đúng đắn trong đối tượng. Visamagatāya pajāyāti có nghĩa là trong chúng sanh đi đến sự không đồng đều do tham, sân, si. Samappattoti có nghĩa là đã đạt đến sự an tịnh, sự vắng lặng. Sabyāpajjhāyāti có nghĩa là có sự đau khổ. Dhammasotaṃ samāpannoti có nghĩa là đã đạt đến dòng pháp được gọi là vipassanā. Buddhānussatiṃ bhāvetīti có nghĩa là làm cho tăng trưởng, làm cho phát triển đề mục niệm Phật. Ý nghĩa ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp này. Như vậy, vương tử Mahānāma đã hỏi về trú xứ nương tựa của bậc Dự lưu. Bậc Đạo Sư cũng đã nói về chính điều ấy cho vị ấy. Như vậy, trong bài kinh này, chỉ có bậc Dự lưu được nói đến.

Āhuneyyavaggo paṭhamo.

Phẩm Āhuneyya thứ nhất.

2. Sāraṇīyavaggo

2. Phẩm Sāraṇīya.

1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Sāraṇīya thứ nhất.

11. Dutiyassa paṭhame sāraṇīyāti saritabbayuttakā. Mettaṃ kāyakammanti mettena cittena kātabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni ca pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhanti. Bhikkhūnañhi mettena cittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ, pattapaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

11. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, sāraṇīyāti có nghĩa là những điều đáng được ghi nhớ. Mettaṃ kāyakammanti có nghĩa là thân nghiệp được thực hiện với tâm từ. Trong khẩu nghiệp và ý nghiệp cũng theo phương pháp này. Hơn nữa, ba nghiệp này đến theo trường hợp của các vị tỳ khưu, cũng có thể có được ở hàng tại gia. Quả vậy, đối với các vị tỳ khưu, việc làm tròn đầy các pháp oai nghi nhỏ nhặt với tâm từ được gọi là thân nghiệp từ ái. Đối với hàng tại gia, việc đi lại để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây bồ đề, thỉnh mời chư Tăng; việc thấy các vị tỳ khưu đã vào làng để khất thực rồi đi ra đón rước, việc nhận lấy bát, việc sửa soạn chỗ ngồi, việc đi tiễn, và những việc tương tự như vậy được gọi là thân nghiệp từ ái.

Bhikkhūnaṃ mettena cittena ācārapaṇṇattisikkhāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhāpetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādivacanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

Đối với các vị tỳ khưu, việc chế định học giới về oai nghi, việc nói về đề mục thiền, việc thuyết pháp, và cả lời dạy của Đức Phật là Tam Tạng, (được thực hiện) với tâm từ, được gọi là khẩu nghiệp từ ái. Đối với hàng tại gia, vào lúc nói những lời như: "Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây bồ đề, chúng ta hãy nghe pháp, chúng ta hãy cúng dường đèn, tràng hoa và bông hoa, chúng ta hãy thọ trì và thực hành ba thiện hạnh, chúng ta hãy dâng cúng các vật thực theo thẻ v.v..., chúng ta hãy dâng cúng y an cư mùa mưa, hôm nay chúng ta hãy dâng cúng bốn món vật dụng đến chư Tăng, sau khi thỉnh mời chư Tăng, quý vị hãy chuẩn bị các vật thực v.v..., hãy sửa soạn chỗ ngồi, hãy dâng nước uống, hãy đi ra đón rước và thỉnh mời chư Tăng, sau khi để các ngài an tọa trên chỗ ngồi đã được sửa soạn, quý vị hãy siêng năng làm các công việc phục vụ," được gọi là khẩu nghiệp từ ái.

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti [Pg.90] cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

Đối với các vị tỳ khưu, sau khi thức dậy sớm, chăm sóc thân thể và làm các phận sự ở sân bảo tháp v.v..., rồi ngồi ở nơi thanh vắng và suy nghĩ rằng: "Mong rằng các vị tỳ khưu trong tu viện này được an lạc, không có oan trái, không có phiền não," được gọi là ý nghiệp từ ái. Đối với hàng tại gia, việc suy nghĩ rằng: "Mong rằng các bậc tôn quý được an lạc, không có oan trái, không có phiền não," được gọi là ý nghiệp từ ái.

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanadānādibhedaṃ sabbampi sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kahaṃ amhākaṃ devatthero, kahaṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero arogo hotu appābādho’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

Āvi ceva raho cāti có nghĩa là cả công khai và kín đáo, tức là cả trước mặt và sau lưng. Trong đó, đối với các vị tỳ khưu trẻ, việc trở thành bạn đồng hành trong các công việc làm y v.v... được gọi là thân nghiệp từ ái trước mặt; còn đối với các vị trưởng lão, tất cả các phận sự tôn kính có nhiều loại như dâng nước rửa chân v.v... được gọi là thân nghiệp từ ái trước mặt. Đối với cả hai hạng (tỳ khưu), việc cất dọn các đồ dùng bằng gỗ v.v... đã được đặt không đúng chỗ, không tỏ ra khinh thường đối với các vị ấy, mà cất dọn như thể là đồ của chính mình đã đặt không đúng chỗ, được gọi là thân nghiệp từ ái sau lưng. Lời nói tán dương như: "Trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa" được gọi là khẩu nghiệp từ ái sau lưng. Còn đối với người hỏi về vị tỳ khưu không có mặt trong tu viện, lời nói thể hiện sự quý mến như: "Trưởng lão Deva của chúng ta ở đâu? Trưởng lão Tissa của chúng ta ở đâu? Khi nào ngài sẽ trở về?" được gọi là khẩu nghiệp từ ái sau lưng. Còn việc mở những con mắt dịu dàng vì tình thương và lòng mến, và nhìn với gương mặt trong sáng được gọi là ý nghiệp từ ái trước mặt. Việc tác ý rằng: "Mong trưởng lão Deva, trưởng lão Tissa được vô bệnh, ít bệnh," được gọi là ý nghiệp từ ái sau lưng.

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ pana puggalapaṭivibhattañca. Tattha ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena paṭivibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma. Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati, taṃ taṃ neva lābhenalābhaṃ-nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati, paṭiggaṇhanto ca ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.

Lợi lộc là các vật dụng đã nhận được như y phục v.v... Hợp pháp là đã phát sanh do hạnh khất thực, đúng pháp, công bằng, sau khi đã từ bỏ tà mạng có nhiều loại như lừa phỉnh v.v... Cho đến chỉ là vật thực nằm gọn trong bát, ở mức độ thấp nhất, là vật thực nằm bên trong bát, dù chỉ là hai ba muỗng canh. Trong câu "thọ dụng không phân chia", có hai sự phân chia: phân chia vật thực và phân chia cá nhân. Trong đó, sự phân chia với tâm nghĩ rằng: "Ta sẽ cho chừng này, ta sẽ không cho chừng này" được gọi là phân chia vật thực. Sự phân chia với tâm nghĩ rằng: "Ta sẽ cho vị này, ta sẽ không cho vị kia" được gọi là phân chia cá nhân. Vị nào không làm cả hai điều ấy mà thọ dụng, vị ấy được gọi là người thọ dụng không phân chia. Trong câu "thọ dụng chung với các vị đồng phạm hạnh có giới đức", đây là đặc điểm của người thọ dụng chung: Bất cứ vật thực hảo hạng nào nhận được, vị ấy không cho hàng tại gia với ý muốn dùng lợi lộc của mình để tìm kiếm lợi lộc khác, cũng không tự mình thọ dụng; và khi nhận, vị ấy nhận với ý nghĩ "Mong rằng vật này là của chung cho Tăng chúng", rồi xem nó như tài sản của Tăng chúng cần được thọ dụng sau khi đã đánh chuông báo hiệu.

Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūreti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana [Pg.91] vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhassa vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

Và pháp đáng ghi nhớ này, ai là người làm cho viên mãn, ai là người không làm cho viên mãn? Trước hết, người ác giới không làm cho viên mãn. Thật vậy, các vị có giới đức không nhận vật sở hữu của người ấy. Còn người có giới thanh tịnh thì làm cho viên mãn, không làm gián đoạn phận sự. Trong đó, đây là phận sự: Vị nào chỉ định rồi cho mẹ, hoặc cha, hoặc thầy tế độ, thầy y chỉ v.v..., vị ấy cho vật đáng cho. Nhưng đối với vị ấy, pháp đáng ghi nhớ không phát sanh, mà chỉ phát sanh sự bận tâm lo lắng. Thật vậy, pháp đáng ghi nhớ chỉ thích hợp với người đã thoát khỏi sự bận tâm. Vị ấy, khi cho có chỉ định, nên cho các vị bệnh, vị chăm sóc bệnh, khách, người đi đường, và vị mới tu chưa biết cách mang y bát. Sau khi cho những vị này, đối với phần còn lại, nên chia cho mỗi vị một ít bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão. Nếu không còn lại gì, nên đi khất thực lại, rồi chia các vật thực hảo hạng bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão, sau đó mới thọ dụng phần còn lại. Vì đã được nói "với những người có giới đức", nên cũng được phép không cho người ác giới.

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhati, na atirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūreti, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nhāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca ‘‘kasseso patto’’ti vatvā ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvāva bhuñjitvā rittapattaṃ ṭhapeti. Atha kho so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

Và pháp đáng ghi nhớ này dễ dàng viên mãn trong một hội chúng được huấn luyện tốt. Thật vậy, trong một hội chúng được huấn luyện tốt, vị nào nhận được từ nơi khác thì không nhận thêm; dù không nhận được từ nơi khác, vị ấy cũng chỉ nhận một lượng vừa phải, không nhận quá nhiều. Và pháp đáng ghi nhớ này, đối với vị tỳ khưu dù đã cho đi tất cả những gì nhận được sau khi đi khất thực nhiều lần như vậy, cũng phải mất mười hai năm mới viên mãn, không thể ít hơn. Thật vậy, nếu vào năm thứ mười hai, vị tỳ khưu thực hành pháp đáng ghi nhớ ấy, sau khi đặt bát đầy vật thực tại nhà ăn, đi tắm, và vị trưởng lão Tăng hỏi: "Bát này của ai?", khi được trả lời: "Của vị thực hành pháp đáng ghi nhớ", ngài nói: "Hãy mang nó đến đây", rồi sau khi phân phát và dùng hết tất cả vật thực, ngài đặt lại cái bát rỗng. Khi ấy, vị tỳ khưu ấy thấy cái bát rỗng, nếu sanh lòng bất mãn rằng: "Họ đã dùng hết mà không chừa lại cho ta", thì pháp đáng ghi nhớ bị phá vỡ, phải thực hành lại trong mười hai năm nữa. Pháp này giống như biệt trú của ngoại đạo; một khi đã bị phá vỡ, phải thực hành lại từ đầu. Nhưng vị nào sanh tâm hoan hỷ rằng: "Thật là lợi ích cho ta, thật là may mắn cho ta, khi các vị đồng phạm hạnh dùng vật thực trong bát của ta mà không cần hỏi!", đối với vị ấy, pháp đáng ghi nhớ được xem là viên mãn.

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā na macchariyaṃ hoti, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo. Pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā patte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

Và đối với vị đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy, không có ganh tỵ, không có bỏn xẻn, được loài người yêu mến, được phi nhân yêu mến, dễ dàng có được bốn món vật dụng. Vật thực trong bát của vị ấy, dù được cho đi, cũng không vơi cạn; tại nơi phân phát vật phẩm, vị ấy nhận được phần tốt nhất; khi gặp nguy hiểm hoặc đói kém, chư thiên sẽ quan tâm lo lắng.

Tatrimāni [Pg.92] vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati, paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheraṃ āha. Thero ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā, ‘‘bhante, dhammena samena laddho, nikkukkuccā gaṇhathā’’ti ādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

Về điều này, có những câu chuyện sau: Nghe nói, trưởng lão Tissa, trú tại tu viện Senagiri, sống gần làng Mahāgirigāma. Năm mươi vị đại trưởng lão, trong khi đi đến đảo Nāgadīpa để đảnh lễ bảo tháp, đã đi khất thực trong làng Girigāma nhưng không nhận được gì và đã rời đi. Trưởng lão Tissa, khi đang đi vào, thấy các vị ấy và hỏi: "Bạch các ngài, các ngài có nhận được vật thực không?" Họ đáp: "Thưa hiền giả, chúng tôi đã đi rồi." Vị ấy, biết rằng họ không nhận được gì, liền nói: "Bạch các ngài, xin các ngài hãy ở lại đây cho đến khi tôi quay lại." Họ nói: "Thưa hiền giả, chúng tôi năm mươi người mà còn không nhận được dù chỉ đủ làm ướt bát." Ngài đáp: "Bạch các ngài, các vị tỳ khưu thường trú thì có khả năng. Dù không nhận được gì, họ cũng biết đường đi khất thực quen thuộc." Các vị trưởng lão đã chờ đợi. Trưởng lão Tissa đi vào làng. Ngay tại nhà đầu làng, một vị đại nữ thí chủ đã chuẩn bị cơm sữa và đang đứng trông chờ vị trưởng lão. Ngay khi vị trưởng lão đến cửa, bà đã đổ đầy bát của ngài và cúng dường. Vị ấy mang vật thực đó đến chỗ các vị trưởng lão và nói với vị trưởng lão Tăng: "Bạch ngài, xin hãy thọ dụng." Vị trưởng lão Tăng nghĩ: "Nhiều người như chúng ta mà không nhận được gì, còn vị này lại nhận được nhanh chóng và mang đến. Cớ sao vậy nhỉ?", rồi nhìn mặt các vị còn lại. Trưởng lão Tissa, chỉ qua cái nhìn đã hiểu, liền nói: "Bạch các ngài, vật thực này được nhận một cách đúng pháp, công bằng. Xin các ngài hãy thọ dụng đừng do dự." Rồi ngài chia cho tất cả các vị từ đầu cho đến khi họ vừa đủ, và chính ngài cũng thọ dụng vừa đủ.

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti. Etampi, bhante, natthīti? Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti. Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu.

Bấy giờ, sau khi thọ thực xong, các vị trưởng lão hỏi vị ấy: “Này hiền giả, ngài đã chứng ngộ pháp siêu thế khi nào vậy?” – “Bạch các ngài, con không có pháp siêu thế.” – “Này hiền giả, ngài có đắc thiền không?” – “Bạch các ngài, pháp ấy con cũng không có.” – “Này hiền giả, vậy còn thần thông thì sao?” – “Bạch các ngài, con đã viên mãn pháp đáng nhớ nghĩ (sāraṇīyadhamma), kể từ lúc con viên mãn pháp ấy, dù có một trăm ngàn vị tỳ-khưu, vật thực trong bát của con cũng không cạn kiệt.” – “Lành thay, lành thay, này bậc thiện nhân, điều này thật xứng đáng với ngài.” Đây là câu chuyện trong đoạn “vật thực trong bát không cạn kiệt.”

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti? Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā [Pg.93] vaṭṭantī’’ti vatvā ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhāka’’nti vatvā pakkāmi. Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu.

Lại nữa, chính vị trưởng lão này, trong đại lễ cúng dường vật phẩm tại núi Cetiya, đã đi đến nơi bố thí và hỏi: “Trong buổi cúng dường này, vật phẩm nào là quý giá nhất?” – “Bạch ngài, là hai tấm y.” – “Những thứ ấy sẽ đến với tôi.” Nghe vậy, một vị quan tâu với đức vua: “Có một vị trẻ nói như vậy.” Vị quan nghĩ: “Vị trẻ có tâm như vậy, nhưng y phục mịn màng thì thích hợp với các đại trưởng lão hơn,” rồi nói: “Thần sẽ dâng lên các vị đại trưởng lão,” và để riêng ra. Khi chư Tăng đang đứng theo thứ tự, lúc đức vua dâng cúng, dù đã đặt trên đầu, những tấm y ấy vẫn không vào tay ngài, chỉ có những tấm y khác vào tay. Nhưng đến lúc dâng cho vị trẻ thì chúng lại vào tay. Đức vua bèn đặt y vào tay vị ấy, nhìn mặt vị quan, rồi mời vị trẻ ngồi xuống, thực hiện việc cúng dường, cho chư Tăng ra về, rồi ngồi lại gần vị trẻ và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã chứng ngộ pháp này khi nào?” Vị ấy, không muốn nói đến pháp không có thực dù là nói quanh, đã đáp: “Tâu đại vương, tôi không có pháp siêu thế.” – “Bạch ngài, chẳng phải trước đó ngài đã nói sao?” – “Thưa vâng, tâu đại vương, tôi là người đã viên mãn pháp đáng nhớ nghĩ, kể từ lúc tôi viên mãn pháp ấy, tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm thượng hạng luôn đến với tôi.” – “Lành thay, lành thay, bạch ngài, điều này thật xứng đáng với ngài,” đức vua nói vậy rồi lui ra. Đây là câu chuyện trong đoạn “tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm thượng hạng đến với ngài.”

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva āgaccheyyāthā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi. So ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ ayyā’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamiṃsu.

Lại nữa, trong nạn giặc Bà-la-môn Tissa, dân làng Bhātara đã bỏ trốn mà không báo cho trưởng lão ni Nāgā. Vào lúc rạng đông, vị trưởng lão ni nói với các tỳ-khưu-ni trẻ: “Ngôi làng yên tĩnh lạ thường, các con hãy đi xem sao.” Các vị ấy đi xem, biết được rằng tất cả dân làng đã bỏ đi, liền trở về báo cho trưởng lão ni. Nghe vậy, bà nói: “Các con đừng bận tâm đến việc họ đã bỏ đi, hãy chuyên tâm vào việc học hỏi, tra vấn và như lý tác ý của mình.” Nói xong, vào giờ đi khất thực, bà đắp y, cùng với mười một vị khác đi đến cổng làng và đứng dưới gốc một cây đa. Vị trời trú ngụ trên cây đã dâng vật thực cho cả mười hai vị tỳ-khưu-ni và nói: “Thưa các ngài, xin đừng đi nơi khác, hãy luôn đến đây.” Lại nữa, vị trưởng lão ni có một người em trai tên là trưởng lão Nāga. Vị này nghĩ: “Nạn giặc lớn quá, không thể sống ở đây được, ta sẽ đi sang bờ bên kia,” rồi cùng với mười một vị khác rời khỏi nơi ở của mình và nghĩ: “Ta sẽ đi gặp trưởng lão ni rồi mới đi,” nên đã đến làng Bhātara. Trưởng lão ni nghe tin “các vị trưởng lão đã đến,” liền đi đến gần các vị ấy và hỏi: “Thưa các ngài, có chuyện gì vậy?” Vị trưởng lão kia bèn kể lại sự tình. Bà nói: “Hôm nay, xin các ngài hãy ở lại tu viện một ngày, ngày mai hãy đi.” Các vị trưởng lão bèn đi vào tu viện.

Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko, tāta, piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti[Pg.94]. Vaṭṭissati therīti? Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī’’ti vatvā ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ paṭipajji.

Ngày hôm sau, trưởng lão ni sau khi đi khất thực dưới gốc cây, đã đến gần vị trưởng lão và nói: “Xin ngài hãy thọ dụng vật thực này.” Vị trưởng lão nói: “Thưa trưởng lão ni, có thích hợp không?” rồi đứng im lặng. – “Thưa ngài, vật thực này là đúng pháp, xin ngài đừng do dự mà hãy thọ dụng.” – “Thưa trưởng lão ni, có thích hợp không?” Bà bèn lấy cái bát và ném lên không trung, cái bát đứng yên trên không trung. Vị trưởng lão nói: “Thưa trưởng lão ni, dù nó đứng ở độ cao bảy cây thốt nốt, nó vẫn là vật thực của tỳ-khưu-ni,” rồi nói tiếp: “Cái gọi là nạn giặc không phải lúc nào cũng có, khi nạn giặc đã yên, lúc đang thuyết về Thánh chủng (ariyavaṃsa), nếu bị tâm khiển trách rằng: ‘Này vị hành đầu-đà khất thực, ngài đã sống qua ngày bằng vật thực của tỳ-khưu-ni,’ thì ta sẽ không thể đứng vững được. Các vị trưởng lão ni hãy tinh tấn,” rồi ngài lên đường.

Rukkhadevatāpi ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na taṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti vatvā pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

Vị trời cây cũng đang đứng đó suy nghĩ: “Nếu vị trưởng lão thọ dụng vật thực từ tay trưởng lão ni, ta sẽ không giữ ngài lại. Nếu ngài không thọ dụng, ta sẽ giữ ngài lại.” Thấy vị trưởng lão ra đi, vị trời cây xuống khỏi cây, nói: “Bạch ngài, xin hãy đưa con cái bát,” rồi nhận lấy bát, mời vị trưởng lão trở lại gốc cây, dọn chỗ ngồi, dâng vật thực, và sau khi ngài thọ thực xong, đã khiến ngài hứa nhận sự hộ độ. Vị trời ấy đã hộ độ mười hai vị tỳ-khưu-ni và mười hai vị tỳ-khưu trong suốt bảy năm. Đây là câu chuyện trong đoạn “chư thiên cũng nhiệt tâm.” Quả vậy, trong trường hợp đó, vị trưởng lão ni là người đã viên mãn pháp đáng nhớ nghĩ.

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgabinduvicitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni, buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti.

Trong các từ 'không sứt mẻ' (akhaṇḍāni) v.v..., vị nào có học giới bị vi phạm ở phần đầu hoặc phần cuối trong bảy nhóm tội, giới của vị ấy được gọi là bị sứt mẻ (khaṇḍa), giống như tấm vải bị rách ở biên. Vị nào bị vi phạm ở giữa, giới của vị ấy được gọi là bị thủng (chidda), giống như tấm vải bị thủng ở giữa. Vị nào vi phạm hai hoặc ba học giới một cách tuần tự, giới của vị ấy được gọi là bị lang (sabala), giống như con bò cái có một màu nào đó trong các màu đen, đỏ, v.v... với màu sắc không tương đồng nổi lên ở lưng hoặc ở bụng. Vị nào vi phạm cách quãng, giới của vị ấy được gọi là bị lốm đốm (kammāsa), giống như con bò cái có nhiều màu sắc đa dạng với những đốm không tương đồng cách quãng. Vị nào hoàn toàn không vi phạm, các giới ấy của vị ấy được gọi là không sứt mẻ, không thủng, không lang, không lốm đốm. Hơn nữa, các giới ấy giải thoát khỏi sự nô lệ cho ái dục và tạo ra trạng thái tự do, nên được gọi là 'giới đem lại tự do' (bhujissāni); vì được các bậc hiền trí như chư Phật tán thán, nên được gọi là 'giới được bậc trí tán thán' (viññuppasatthāni); vì không bị ái và tà kiến chấp thủ, và vì không ai có thể nắm bắt sai lầm rằng 'ngươi đã từng phạm tội này', nên được gọi là 'giới không bị chấp thủ' (aparāmaṭṭhāni); và vì chúng dẫn đến cận định hoặc an chỉ định, nên được gọi là 'giới làm nền tảng cho định' (samādhisaṃvattanikāni).

Sīlasāmaññagato [Pg.95] viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'Sống với giới tương đồng' (sīlasāmaññagato viharati) có nghĩa là vị ấy sống với giới đã đạt đến trạng thái tương đồng cùng với các vị tỳ khưu đang sống ở các phương hướng khác nhau. Thật vậy, giới của các bậc Dự lưu v.v... đang sống dù ở giữa đại dương hay ở cõi trời cũng đều tương đồng với giới của các bậc Dự lưu v.v... khác; không có sự khác biệt trong đạo giới. Điều này được nói ra nhắm đến ý nghĩa đó.

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharatīti.

'Tri kiến này' (yāyaṃ diṭṭhi) là chánh kiến tương ưng với đạo. 'Thánh thiện' (ariyā) là không có lỗi lầm. 'Hướng đến xuất ly' (niyyāti) là có khả năng đưa ra khỏi (vòng khổ). 'Đối với người thực hành như vậy' (takkarassa) là người có thói quen thực hành như vậy. 'Để đoạn tận khổ' (dukkhakkhayāya) là vì mục đích đoạn tận tất cả khổ. 'Sống với tri kiến tương đồng' (diṭṭhisāmaññagato) là sống sau khi đã đạt đến trạng thái có tri kiến tương đồng.

2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Sāraṇīya thứ hai.

12. Dutiye yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgahāyāti saṅgaṇhanatthāya. Avivādāyāti avivadanatthāya. Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāya. Ekībhāvāyāti ekabhāvatthāya ninnānākaraṇāya. Saṃvattantīti vattanti pavattanti.

12. Trong kinh thứ hai, vị nào viên mãn các pháp ấy, (các pháp ấy) làm cho vị ấy trở nên khả ái đối với các vị đồng phạm hạnh, vì thế (chúng) được gọi là 'tạo ra sự khả ái' (piyakaraṇā). (Chúng) làm cho (vị ấy) được kính trọng, vì thế (chúng) được gọi là 'tạo ra sự kính trọng' (garukaraṇā). 'Để nhiếp phục' (saṅgahāya) là vì mục đích nhiếp phục. 'Để không tranh cãi' (avivādāya) là vì mục đích không tranh cãi. 'Để hòa hợp' (sāmaggiyā) là vì mục đích có được trạng thái hòa hợp. 'Để hợp nhất' (ekībhāvāya) là vì mục đích có được trạng thái hợp nhất, không chia rẽ. 'Dẫn đến' (saṃvattanti) là hiện hữu, diễn tiến.

3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Nissāraṇīya.

13. Tatiye nissāraṇīyā dhātuyoti nissaraṇadhātuyova. Mettā hi kho me cetovimuttīti ettha paccanīkadhammehi vimuttattā tikacatukkajjhānikā mettāva mettācetovimutti nāma. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānasadisā katā. Vatthukatāti patiṭṭhā katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā ācitā upacitā. Susamāraddhāti suppaguṇakaraṇena suṭṭhu samāraddhā. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā tiṭṭhati. Mā hevantissa vacanīyoti yasmā abhūtabyākaraṇaṃ byākaroti, tasmā ‘‘mā evaṃ bhaṇī’’ti vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna [Pg.96] byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantanissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

13. Trong kinh thứ ba, 'các giới có khả năng xuất ly' (nissāraṇīyā dhātuyo) chính là các giới làm nơi xuất ly. Ở đây, trong câu 'tâm giải thoát do từ của ta' (mettā hi kho me cetovimutti), chính tâm từ thuộc tam thiền và tứ thiền được gọi là 'tâm giải thoát do từ' vì nó đã giải thoát khỏi các pháp đối nghịch. 'Được tu tập' (bhāvitā) là được làm cho tăng trưởng. 'Được làm cho sung mãn' (bahulīkatā) là được thực hành lặp đi lặp lại. 'Được làm thành cỗ xe' (yānīkatā) là được làm cho giống như cỗ xe đã được thắng ngựa. 'Được làm thành nền tảng' (vatthukatā) là được làm thành nơi an trú. 'Được thực hành' (anuṭṭhitā) là được quyết định. 'Được tích lũy' (paricitā) là được tu tập, tích lũy, vun bồi từ mọi phía. 'Được khéo khởi sự' (susamāraddhā) là được nỗ lực một cách tốt đẹp bằng việc thực hành thuần thục. 'Bao trùm và an trú' (pariyādāya tiṭṭhati) là an trú sau khi đã bao trùm và nắm giữ. 'Không nên nói với Tissa như vậy' (mā hevaṃ tissa vacanīyo) có nghĩa là: vì ông ta tuyên bố điều không có thật, do đó nên nói rằng 'chớ nói như vậy'. 'Tâm giải thoát do từ này' (yadidaṃ mettācetovimutti) có nghĩa là: tâm giải thoát do từ này là sự xuất ly khỏi sân, (nghĩa là) đã thoát khỏi sân. Vị nào sau khi xuất khỏi tam thiền và tứ thiền của tâm từ, quán xét các pháp hữu vi, đạt đến đạo thứ ba, rồi thấy được Níp-bàn bằng quả thứ ba với (sự hiểu biết) rằng 'sân không còn nữa', tâm của vị ấy là sự xuất ly hoàn toàn khỏi sân. Bằng phương pháp này, ý nghĩa nên được hiểu ở tất cả mọi nơi.

Animittācetovimuttīti balavavipassanā. Dīghabhāṇakā pana arahattaphalasamāpattīti vadanti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā animittāti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāvaṃ.

'Vô tướng tâm giải thoát' (animittācetovimutti) là tuệ quán có năng lực mạnh. Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trường Bộ nói rằng đó là A-la-hán quả định. Thật vậy, quả định ấy được gọi là 'vô tướng' vì không có các tướng như tướng tham v.v..., tướng sắc v.v..., và tướng thường v.v... 'Tùy theo tướng' (nimittānusārī) là có bản chất tùy theo tướng đã được nói đến với các loại khác nhau.

Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti. Ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. Mā hevantissa vacanīyoti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā ‘‘mā abhūtaṃ gaṇhī’’ti vāretabbo. Asmīti mānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo ‘‘asmīti mānasamugghāto’’ti vutto. Iti imasmiṃ sutte abhūtabyākaraṇaṃ nāma kathitaṃ.

'Tôi là' (asmi) là ngã mạn 'tôi là'. 'Đây là tôi, tôi là' (ayamaham asmi) là (quan niệm) trong năm uẩn rằng 'cái gọi là tự ngã này là tôi'. Với chừng ấy, quả A-la-hán đã được tuyên bố. 'Mũi tên hoài nghi làm sao, thế nào' (vicikicchākathaṃkathāsallaṃ) là mũi tên 'làm sao, thế nào' chính là hoài nghi. 'Không nên nói với Tissa như vậy' (mā hevaṃ tissa vacanīyo) có nghĩa là: nếu hoài nghi, vốn bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên, khởi lên nơi ông, thì việc tuyên bố quả A-la-hán là sai lầm. Do đó, nên ngăn cản rằng 'chớ chấp nhận điều không có thật'. 'Sự nhổ bật ngã mạn tôi là' (asmīti mānasamugghāto) là đạo A-la-hán. Thật vậy, khi Níp-bàn được thấy nhờ năng lực của đạo và quả A-la-hán, ngã mạn 'tôi là' không còn nữa, do đó đạo A-la-hán được gọi là 'sự nhổ bật ngã mạn tôi là'. Như vậy, trong kinh này, điều gọi là sự tuyên bố không có thật đã được thuyết giảng.

4. Bhaddakasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Bhaddaka.

14. Catutthe na bhaddakanti na laddhakaṃ. Tattha yo hi bhītabhīto marati, tassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti. Yo apāye paṭisandhiṃ gaṇhāti, tassa na bhaddikā kālakiriyā hoti. Kammārāmotiādīsu āramaṇaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Vihārakaraṇādimhi navakamme ārāmo assāti kammārāmo. Tasmiṃyeva kamme ratoti kammarato. Tadeva kammārāmataṃ punappunaṃ yuttoti anuyutto. Esa nayo sabbattha. Ettha ca bhassanti ālāpasallāpo. Niddāti soppaṃ. Saṅgaṇikāti gaṇasaṅgaṇikā. Sā ‘‘ekassa dutiyo hoti, dvinnaṃ hoti tatiyako’’tiādinā nayena veditabbā. Saṃsaggoti dassanasavanasamullāpasambhogakāyasaṃsaggavasena pavatto saṃsaṭṭhabhāvo. Papañcoti taṇhādiṭṭhimānavasena pavatto madanākārasaṇṭhito kilesapapañco. Sakkāyanti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sammā dukkhassa antakiriyāyāti hetunā nayena sakalavaṭṭadukkhassa parivaṭumaparicchedakaraṇatthaṃ. Magoti magasadiso. Nippapañcapadeti nibbānapade. Ārādhayīti paripūrayi taṃ sampādesīti.

14. Trong kinh thứ tư, (cụm từ) na bhaddakaṃ có nghĩa là không tốt đẹp. Ở đây, vị nào chết trong khi sợ hãi kinh hoàng, cái chết của vị ấy không phải là cái chết tốt đẹp. Vị nào tái sanh trong cõi khổ, sự mệnh chung của vị ấy không phải là sự mệnh chung tốt đẹp. Trong các từ như kammārāma, ārāma là sự vui thích, có nghĩa là sự hoan hỷ. Vị ấy có sự vui thích trong công việc mới như việc xây dựng trú xứ, nên gọi là kammārāma (người vui thích trong công việc). Vị ấy say mê trong chính công việc ấy, nên gọi là kammarata (người say mê công việc). Vị ấy chuyên tâm nhiều lần vào chính sự vui thích trong công việc ấy, nên gọi là anuyutta (người chuyên tâm). Phương pháp này nên được hiểu ở tất cả mọi nơi. Và ở đây, bhassa là sự nói chuyện, trò chuyện. Niddā là giấc ngủ. Saṅgaṇikā là sự vui thích trong hội chúng. Điều ấy nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng: "Đối với một người thì có người thứ hai, đối với hai người thì có người thứ ba". Saṃsagga là tình trạng thân cận phát sanh do sự thân cận qua thấy, nghe, trò chuyện, chung hưởng, và thân thể. Papañca là hý luận phiền não, phát sanh do tham, tà kiến, và ngã mạn, có hình tướng say đắm. Sakkāya là vòng luân hồi trong ba cõi. (Cụm từ) sammā dukkhassa antakiriyāya có nghĩa là để chấm dứt, phân định toàn bộ khổ luân hồi một cách chơn chánh, đúng phương pháp. Mago là tương tự như con nai. (Trong cụm từ) nippapañcapade có nghĩa là trong cảnh giới Niết-bàn. Ārādhayi có nghĩa là đã làm cho viên mãn, đã thành tựu điều đó.

5. Anutappiyasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Anutappiya.

15. Pañcame [Pg.97] anutappāti anusocitabbā anutāpakārī. Imesu dvīsupi suttesu gāthāsu ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

15. Trong kinh thứ năm, (từ) anutappā có nghĩa là đáng bị sầu muộn, gây ra hối hận. Trong cả hai bài kinh và các kệ ngôn này, pháp luân hồi và pháp thoát ly luân hồi đã được thuyết giảng.

6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Nakulapitu.

16. Chaṭṭhe bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Etadavocāti sāmikassa bhesajjaṃ katvā byādhiṃ vūpasametuṃ asakkontī idāni sīhanādaṃ naditvā saccakiriyāya byādhiṃ vūpasametuṃ santike nisīditvā etaṃ ‘‘mā kho tva’’ntiādivacanaṃ avoca. Sāpekkhoti sataṇho. Na nakulamātāti ettha na-kāro na sakkhatīti evaṃ parapadena yojetabbo. Santharitunti nicchiddaṃ kātuṃ, saṇṭhapetunti attho. Veṇiṃ olikhitunti eḷakalomāni kappetvā vijaṭetvā veṇiṃ kātuṃ.

16. Trong kinh thứ sáu, bāḷhagilāno là bệnh nặng. (Cụm từ) etadavoca có nghĩa là: không thể làm cho bệnh của người chồng thuyên giảm sau khi đã làm thuốc, bây giờ, sau khi rống lên tiếng rống sư tử, để làm cho bệnh thuyên giảm bằng lời chân thật, bà đã ngồi gần bên và nói lời này bắt đầu bằng "mong ngài chớ...". Sāpekkho là có ái luyến. Ở đây, trong câu na nakulamātā, chữ na nên được kết hợp với từ theo sau là sakkhati (không thể). Santharituṃ có nghĩa là làm cho không có kẽ hở, tức là sắp đặt. Veṇiṃ olikhituṃ là làm thành bím tóc sau khi đã chải và gỡ rối lông cừu.

Aññaṃ gharaṃ gamissatīti aññaṃ sāmikaṃ gaṇhissati. Soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇanti ito soḷasavassamatthake gahaṭṭhabrahmacariyavāso samāciṇṇo. Dassanakāmatarāti atirekena dassanakāmā. Imehi tīhi aṅgehi sīhanādaṃ naditvā ‘‘iminā saccena tava sarīre byādhi phāsu hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.

(Câu) aññaṃ gharaṃ gamissati có nghĩa là sẽ lấy một người chồng khác. (Câu) soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇaṃ có nghĩa là: kể từ mười sáu năm trước, đời sống phạm hạnh tại gia đã được thực hành tốt đẹp. Dassanakāmatarā là vô cùng mong muốn được thấy. Sau khi rống lên tiếng rống sư tử với ba phương diện này, bà đã thực hiện lời chân thật rằng: "Với lời chân thật này, mong rằng bệnh trong thân của ngài được an ổn".

Idāni bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā attano sīlādiguṇehipi saccakiriyaṃ kātuṃ siyā kho pana tetiādimāha. Tattha paripūrakārinīti samattakārinī. Cetosamathassāti samādhikammaṭṭhānassa. Ogādhappattāti ogādhaṃ anuppavesaṃ pattā. Patigādhappattāti patigādhaṃ patiṭṭhaṃ pattā. Assāsappattāti assāsaṃ avassayaṃ pattā. Vesārajjappattāti somanassañāṇaṃ pattā. Aparappaccayāti parappaccayo vuccati parasaddhā parapattiyāyanā, tāya virahitāti attho. Imehi tīhi aṅgehi attano guṇe ārabbha saccakiriyaṃ akāsi. Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito. Yāvatāti yattikāyo. Tāsaṃ aññatarāti tāsaṃ antare ekā. Anukampikāti hitānukampikā. Ovādikāti ovādadāyikā. Anusāsikāti anusiṭṭhidāyikā.

Bây giờ, để thực hiện lời chân thật về các phẩm hạnh như giới của mình, lấy Đức Thế Tôn làm chứng, bà đã nói (câu) bắt đầu bằng siyā kho pana te. Ở đây, paripūrakārinī là người thực hành viên mãn. Cetosamathassa là của đề mục thiền định. Ogādhappattā là đã đạt đến sự thâm nhập, sự đi vào. Patigādhappattā là đã đạt đến sự vững chắc, sự an trú. Assāsappattā là đã đạt đến sự an ổn, nơi nương tựa. Vesārajjappattā là đã đạt đến trí tuệ đi kèm với hỷ. Aparappaccayā có nghĩa là: parappaccayo được gọi là niềm tin do người khác, sự tin theo người khác; (họ) đã thoát khỏi điều đó. Với ba phương diện này, bà đã thực hiện lời chân thật liên quan đến các phẩm hạnh của mình. Gilānā vuṭṭhito là đã khỏi bệnh sau khi bị bệnh. Yāvatā là bao nhiêu. Tāsaṃ aññatarā là một người trong số họ. Anukampikā là người có lòng bi mẫn vì lợi ích. Ovādikā là người ban lời khuyên dạy. Anusāsikā là người ban lời giáo huấn.

7. Soppasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Soppa.

17. Sattame [Pg.98] paṭisallānā vuṭṭhitoti ekībhāvāya dhammanijjhānakkhantito phalasamāpattivihārato vuṭṭhito. Yathāvihāranti attano attano vasanavihāraṃ. Navāti pabbajjāya navakā. Te pañcasatamattā ahesuṃ. Kākacchamānāti kākasaddaṃ karontā dante khādantā. Therāti thirabhāvaṃ pattā. Tena noti tena nu. Seyyasukhādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Raṭṭhikoti yo raṭṭhaṃ bhuñjati. Pettaṇikoti yo pitarā bhuttānubhuttaṃ bhuñjati. Senāpatikoti senāya jeṭṭhako. Gāmagāmaṇikoti gāmabhojako. Pūgagāmaṇikoti gaṇajeṭṭhako. Avipassako kusalānaṃ dhammānanti kusalānaṃ dhammānaṃ anesako agavesako hutvā. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ.

17. Trong kinh thứ bảy, paṭisallānā vuṭṭhito là đã xuất khỏi sự độc cư, tức là đã xuất khỏi trạng thái an trú trong quả thiền định, khỏi sự kham nhẫn quán chiếu pháp trong sự đơn độc. Yathāvihāraṃ là trú xứ cư ngụ của mỗi vị. Navā là các vị tỳ khưu mới tu. Các vị ấy có số lượng khoảng năm trăm. Kākacchamānā là đang tạo ra tiếng động như tiếng quạ, đang nghiến răng. Therā là các vị đã đạt đến trạng thái trưởng lão. Tena no là tena nu (do đó chăng?). (Các từ) seyyasukhādīni có ý nghĩa đã được nói ở dưới. Raṭṭhiko là người cai trị xứ. Pettaṇiko là người hưởng thụ tài sản đã được cha mình hưởng thụ. Senāpatiko là người đứng đầu quân đội. Gāmagāmaṇiko là người cai quản làng. Pūgagāmaṇiko là người đứng đầu hội đoàn. Avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ là người không tìm kiếm, không truy tầm các thiện pháp. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ là của ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề.

8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Macchabandha.

18. Aṭṭhame macchikanti macchaghātakaṃ. Hatthinā yātīti hatthiyāyī. Paratopi eseva nayo. Vajjheti vadhitabbe. Vadhāyanīteti vadhāya upanīte. Pāpakena manasāti lāmakena vadhakacittena. Pāḷiyaṃ pana vadhāyupanīteti likhanti. Māgavikoti migaghātako. Ko pana vādo manussabhūtanti yo manussabhūtaṃ pāpakena manasā anupekkhati, tassa sampattiyā abhāve kimeva vattabbaṃ. Idaṃ pāpakassa kammuno aniṭṭhaphalabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yesaṃ pana tādisaṃ kammaṃ karontānampi yasapaṭilābho hoti, tesaṃ taṃ akusalaṃ nissāya kusalaṃ vipaccatīti veditabbaṃ. Tena panassa akusalakammena upahatattā vipāko na ciraṭṭhitiko hoti. Imasmiṃ sutte akusalapakkhova kathito.

18. Trong kinh thứ tám, macchikaṃ là người giết cá. Người đi bằng voi là hatthiyāyī. Ở các từ sau cũng theo phương pháp này. Vajjhe là những chúng sanh đáng bị giết. Vadhāyanīte là những chúng sanh được dẫn đến để giết. Pāpakena manasā là với tâm ác độc, với tâm giết hại. Tuy nhiên, trong bản Pāḷi, họ viết là vadhāyupanīte. Māgaviko là người giết nai (thợ săn). (Câu) ko pana vādo manussabhūtaṃ có nghĩa là: người nào nhìn một người đã sanh làm người với tâm ác độc, khi người ấy không có tài sản thì còn nói gì được nữa. Điều này được nói để chỉ ra rằng nghiệp ác có quả không mong muốn. Tuy nhiên, đối với những người dù làm nghiệp như vậy mà vẫn có được danh tiếng, nên hiểu rằng thiện nghiệp của họ trổ quả nhờ vào bất thiện nghiệp đó. Nhưng do bị bất thiện nghiệp ấy tác hại, quả (thiện) của người ấy không tồn tại lâu dài. Trong kinh này, chỉ có phần bất thiện được thuyết giảng.

9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Niệm Sự Chết thứ nhất.

19. Navame nātiketi evaṃnāmake gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye pāsāde. Amatogadhāti nibbānogadhā, nibbānapatiṭṭhāti attho. Bhāvetha noti bhāvetha nu. Maraṇassatinti maraṇassatikammaṭṭhānaṃ. Aho vatāti patthanatthe nipāto. Bahuṃ vata me kataṃ assāti [Pg.99] tumhākaṃ sāsane mama kiccaṃ bahu kataṃ assa. Tadantaranti taṃ antaraṃ khaṇaṃ okāsaṃ. Assasitvā vā passasāmīti ettha assāso vuccati anto pavisanavāto, passāso bahi nikkhamanavāto. Iti ayaṃ bhikkhu yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhanto vāto anto pavisati, tāva jīvitaṃ patthento evamāha. Dandhanti mandaṃ garukaṃ asīghappavattaṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Imasmiṃ sutte maraṇassati arahattaṃ pāpetvā kathitāti.

19. Trong kinh thứ chín, `nātike` có nghĩa là trong ngôi làng có tên như vậy. `Giñjakāvasathe` có nghĩa là trong ngôi nhà gạch. `Amatogadhā` có nghĩa là đi sâu vào Niết-bàn, có Niết-bàn làm nơi nương tựa. `Bhāvetha no` là `bhāvetha nu`. `Maraṇassatiṃ` có nghĩa là đề mục niệm sự chết. `Aho vata` là một tiểu từ có ý nghĩa mong mỏi. `Bahuṃ vata me kataṃ assa` có nghĩa là: mong sao nhiều phận sự của tôi trong giáo pháp của các ngài được tôi thực hiện. `Tadantaraṃ` có nghĩa là trong khoảng thời gian đó, trong khoảnh khắc đó, trong cơ hội đó. Trong câu `assasitvā vā passasāmīti`, `assāso` được gọi là hơi thở đi vào bên trong, `passāso` là hơi thở đi ra bên ngoài. Như vậy, vị tỳ khưu này, trong khi mong mỏi sự sống chừng nào hơi thở đã đi vào bên trong đi ra bên ngoài, hơi thở đã đi ra bên ngoài đi vào bên trong, đã nói như vậy. `Dandhaṃ` có nghĩa là chậm chạp, nặng nề, diễn tiến không nhanh chóng. `Āsavānaṃ khayāya` có nghĩa là vì mục đích quả A-la-hán. Trong kinh này, niệm sự chết được thuyết giảng bằng cách đưa đến quả A-la-hán.

10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Niệm Sự Chết thứ hai.

20. Dasame patigatāyāti paṭipannāya. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. So mamassa antarāyoti ettha tividho antarāyo jīvitantarāyo, samaṇadhammantarāyo, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ceva maggantarāyo cāti. Taṃ sabbampi sandhāyevamāha. Byāpajjeyyāti ajiṇṇakādivasena vipajjeyya. Adhimattoti balavā. Chandoti kattukamyatāchando. Vāyāmoti payogavīriyaṃ. Ussāhoti ussāpanavīriyaṃ. Ussoḷhīti sampādanavīriyaṃ. Appaṭivānīti anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

20. Trong kinh thứ mười, `patigatāya` có nghĩa là đã đạt đến. `Iti paṭisañcikkhati` có nghĩa là quán xét như vậy. Ở đây, trong câu `so mamassa antarāyo`, chướng ngại có ba loại: chướng ngại cho mạng sống, chướng ngại cho pháp sa-môn, và đối với người đang thực hiện cái chết của phàm phu thì có chướng ngại đối với cõi trời và chướng ngại đối với đạo lộ. Ngài đã nói như vậy là nhắm đến tất cả những điều đó. `Byāpajjeyya` có nghĩa là có thể bị hoại đi do chứng khó tiêu v.v... `Adhimatto` có nghĩa là mạnh mẽ. `Chando` là dục muốn làm. `Vāyāmo` là tinh tấn trong sự nỗ lực. `Ussāho` là tinh tấn trong sự hăng hái. `Ussoḷhī` là tinh tấn trong sự thành tựu. `Appaṭivānī` là không thoái chuyển, không từ bỏ. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Sāraṇīyavaggo dutiyo.

Phẩm Sāraṇīya thứ hai.

3. Anuttariyavaggo

3. Phẩm Vô Thượng.

1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Sāmaka v.v...

21-22. Tatiyassa paṭhame sāmagāmaketi sāmakānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāmake. Pokkharaṇiyāyanti pokkharaṇiyānāmake vihāre. Abhikkantāya rattiyāti rattiyā paṭhamayāmaṃ atikkamma majjhimayāme sampatte. Abhikkantavaṇṇāti abhikkantaatimanāpavaṇṇā. Kevalakappanti sakalakappaṃ. Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvāti pokkharaṇiyānāmakaṃ mahāvihāraṃ attano obhāsena pharitvā. Samanuññoti samānaanuñño samānacitto. Dovacassatāti dubbacabhāvo. Pāpamittatāti lāmakamittatā[Pg.100]. Imasmiṃ sutte parihāniyadhammāva kathitā. Dutiye aparihāniyadhammā lokuttaramissakā kathitā.

21-22. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, `sāmagāmake` có nghĩa là trong ngôi làng nhỏ có tên như vậy do sự phong phú của lúa sāmaka. `Pokkharaṇiyāyaṃ` có nghĩa là trong ngôi tịnh xá tên là Pokkharaṇiyā. `Abhikkantāya rattiyā` có nghĩa là khi đêm đã trôi qua canh đầu và đến canh giữa. `Abhikkantavaṇṇā` có nghĩa là có dung sắc thù thắng, vô cùng khả ái. `Kevalakappaṃ` có nghĩa là toàn bộ. `Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvā` có nghĩa là sau khi làm cho ngôi đại tịnh xá tên Pokkharaṇiyā tỏa sáng với ánh quang của mình. `Samanuñño` có nghĩa là có tâm đồng thuận, có ý nghĩ giống nhau. `Dovacassatā` là tình trạng khó nói, khó dạy. `Pāpamittatā` là có bạn xấu. Trong kinh này, chỉ có các pháp đưa đến suy thoái được thuyết giảng. Trong kinh thứ hai, các pháp không đưa đến suy thoái, có pha trộn với pháp siêu thế, được thuyết giảng.

3. Bhayasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Bhaya (Sự Sợ Hãi).

23. Tatiye kāmarāgarattāyanti kāmarāgaratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena vinibaddho. Bhayāti cittutrāsabhayā. Paṅkāti kilesapaṅkato. Saṅgo paṅko ca ubhayanti saṅgo ca paṅko ca idampi ubhayaṃ. Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjanoti yasmiṃ saṅge ca paṅke ca puthujjano satto laggo laggito palibuddho. Upādāneti catubbidhe upādāne. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte. Anupādā vimuccantīti anupādiyitvā vimuccanti. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne, nibbānārammaṇāya vimuttiyā vimuccantīti attho. Imasmiṃ ṭhāne vivaṭṭetvā arahattameva patto esa bhikkhu. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento te khemappattātiādimāha. Tattha khemappattāti khemabhāvaṃ pattā. Sukhinoti lokuttarasukhena sukhitā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti abbhantare kilesābhāvena diṭṭhadhammeyeva abhinibbutā. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭaṃ kathitaṃ.

23. Trong kinh thứ ba, `kāmarāgarattāyaṃ` có nghĩa là chúng sanh này tham đắm trong dục ái. `Chandarāgavinibaddho` có nghĩa là bị trói buộc bởi dục ái. `Bhayā` có nghĩa là từ sự sợ hãi là sự kinh hãi của tâm. `Paṅkā` có nghĩa là từ vũng lầy phiền não. `Saṅgo paṅko ca ubhayaṃ` có nghĩa là cả hai điều này: sự dính mắc và vũng lầy. `Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjano` có nghĩa là phàm phu bị dính mắc, bám víu, vướng mắc, trói buộc trong sự dính mắc và vũng lầy ấy. `Upādāne` có nghĩa là trong bốn loại thủ. `Jātimaraṇabhave` có nghĩa là trong sự hiện hữu là duyên cho sanh và tử. `Anupādā vimuccanti` có nghĩa là họ giải thoát do không chấp thủ. `Jātimaraṇasaṅkhaye` có nghĩa là trong Niết-bàn, được gọi là nơi đoạn tận của sanh và tử; nghĩa là họ giải thoát bằng sự giải thoát có Niết-bàn làm đối tượng. Ở đây, vị tỳ khưu này đã thoát khỏi vòng luân hồi và chỉ đạt đến quả A-la-hán. Bây giờ, trong khi tán thán vị lậu tận ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng `te khemappattā`. Trong đó, `khemappattā` có nghĩa là đã đạt đến trạng thái an ổn. `Sukhino` có nghĩa là có được sự an lạc bằng hạnh phúc siêu thế. `Diṭṭhadhammābhinibbutā` có nghĩa là đã tịch tịnh ngay trong hiện tại do không còn phiền não bên trong. Trong kinh này, sau khi chỉ nói về vòng luân hồi (vaṭṭa), trong các câu kệ, cả vòng luân hồi (vaṭṭa) và sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) được thuyết giảng.

4. Himavantasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Himavanta (Tuyết Sơn).

24. Catutthe padāleyyāti bhindeyya. Chavāyāti lāmikāya. Samādhissa samāpattikusalo hotīti āhārasappāyautusappāyāni pariggahetvā samādhiṃ samāpajjituṃ kusalo hoti cheko samattho paṭibalo. Samādhissa ṭhitikusaloti samādhissa ṭhitiyaṃ kusalo, samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho. Samādhissa vuṭṭhānakusaloti samādhissa vuṭṭhāne kusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa kallitakusaloti samādhissa kallatāya kusalo, samādhicittaṃ hāsetuṃ kallaṃ kātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa gocarakusaloti samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā sappāye upakārake sevantopi, ‘‘ayaṃ samādhinimittārammaṇo [Pg.101] ayaṃ lakkhaṇārammaṇo’’ti jānantopi samādhissa gocarakusalo nāma hoti. Samādhissa abhinīhārakusaloti upariuparisamāpattisamāpajjanatthāya paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharituṃ sakkonto samādhissa abhinīhārakusalo nāma hoti. So paṭhamajjhānā vuṭṭhāya dutiyaṃ samāpajjati, dutiyajjhānā…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ samāpajjatīti.

24. Trong kinh thứ tư, `padāleyya` có nghĩa là có thể phá vỡ. `Chavāya` có nghĩa là thấp kém. `Samādhissa samāpattikusalo hoti` có nghĩa là sau khi nắm giữ thức ăn thích hợp và thời tiết thích hợp, vị ấy trở nên thiện xảo, khéo léo, có khả năng, có năng lực để nhập định. `Samādhissa ṭhitikusalo` có nghĩa là thiện xảo trong việc duy trì định; nghĩa là có khả năng thiết lập định. `Samādhissa vuṭṭhānakusalo` có nghĩa là thiện xảo trong việc xuất định; nghĩa là có khả năng xuất định theo như đã phân định. `Samādhissa kallitakusalo` có nghĩa là thiện xảo trong sự thích hợp của định; nghĩa là có khả năng làm cho tâm định hoan hỷ, làm cho nó thích hợp. `Samādhissa gocarakusalo` được gọi là người thiện xảo về hành xứ của định, là người tránh các pháp không thích hợp, không hữu ích cho định và thực hành các pháp thích hợp, hữu ích; và cũng là người biết rằng: "định này có tướng làm đối tượng", "định này có đặc tính làm đối tượng". `Samādhissa abhinīhārakusalo` được gọi là người thiện xảo trong việc hướng tâm đến định, là người có khả năng hướng tâm đến định như thiền thứ nhất v.v... để nhập các tầng thiền cao hơn và cao hơn nữa. Vị ấy, sau khi xuất khỏi thiền thứ nhất, nhập thiền thứ hai; sau khi xuất khỏi thiền thứ hai... sau khi xuất khỏi thiền thứ ba, nhập thiền thứ tư.

5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Anussatiṭṭhāna (Căn Cứ Tùy Niệm).

25. Pañcame anussatiṭṭhānānīti anussatikāraṇāni. Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthāritāneva. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvāti idaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Visujjhantīti paramavisuddhiṃ nibbānaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imasmiṃ pana sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāni kathitānīti veditabbāni.

25. Trong kinh thứ năm, anussatiṭṭhānāni (các nền tảng tùy niệm) có nghĩa là anussatikāraṇāni (các nguyên nhân của tùy niệm). Các câu như “Itipi so bhagavā” v.v... đã được ta giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). “Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā” (này các Tỳ khưu, sau khi lấy điều này làm đối tượng) có nghĩa là sau khi lấy đề mục thiền này, tức là niệm Phật, làm đối tượng. “Visujjhanti” (họ được thanh tịnh) có nghĩa là họ đạt đến sự thanh tịnh tối thượng, tức là Nibbāna (Niết-bàn). Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. Tuy nhiên, cần hiểu rằng trong bài kinh này, sáu nền tảng tùy niệm được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Mahākaccāna (Đại Ca-chiên-diên).

26. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti ettha okāsā vuccanti cha anussatiṭṭhānāni, tesaṃ adhigamo. Visuddhiyāti visujjhanatthāya. Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokānañca paridevānañca samatikkamatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayaparinibbānassa paccakkhakiriyatthāya.

26. Trong kinh thứ sáu, sambādhe (trong sự chật hẹp) có nghĩa là trong sự chật hẹp của năm dục trưởng dưỡng. Trong câu “okāsādhigamo” (sự chứng đắc cơ hội), sáu nền tảng tùy niệm được gọi là okāsā (cơ hội), và (adhigamo là) sự chứng đắc chúng. “Visuddhiyā” (để thanh tịnh) có nghĩa là nhằm mục đích thanh lọc. “Sokaparidevānaṃ samatikkamāya” (để vượt qua sầu bi) có nghĩa là nhằm mục đích vượt qua sầu và bi. “Atthaṅgamāya” (để đoạn diệt) có nghĩa là nhằm mục đích đi đến sự chấm dứt. “Ñāyassa adhigamāya” (để chứng ngộ chánh đạo) có nghĩa là nhằm mục đích chứng đắc đạo cùng với tuệ quán. “Nibbānassa sacchikiriyāya” (để chứng ngộ Niết-bàn) có nghĩa là nhằm mục đích trực tiếp chứng ngộ Vô Dư Y Niết-bàn.

Sabbasoti sabbākārena. Ākāsasamenāti alagganaṭṭhena ceva apalibuddhaṭṭhena ca ākāsasadisena. Vipulenāti na parittakena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena, mahantehi vā ariyasāvakehi gatena, paṭipannenāti attho. Appamāṇenāti pharaṇaappamāṇatāya appamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti kodhadukkhavajjitena. Sabbametaṃ buddhānussaticittameva sandhāya vuttaṃ. Paratopi eseva nayo. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā. Imasmimpi sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāneva kathitānīti.

“Sabbaso” (hoàn toàn) có nghĩa là bằng mọi cách. “Ākāsasamena” (như hư không) có nghĩa là giống như hư không, vì ý nghĩa không dính mắc và không bị cản trở. “Vipulena” (rộng lớn) có nghĩa là không nhỏ bé. “Mahaggatena” (đại hành) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vĩ đại, hoặc đã được các bậc Thánh đệ tử vĩ đại đi đến, thực hành. “Appamāṇena” (vô lượng) có nghĩa là vô lượng do sự vô lượng của sự biến mãn. “Averena” (không oán thù) có nghĩa là không có oán thù từ bất thiện và oán thù từ chúng sanh. “Abyāpajjhena” (không sân hận) có nghĩa là không có khổ do sân hận. Tất cả những điều này được nói liên quan đến tâm niệm Phật. Về sau cũng theo phương pháp này. “Visuddhidhammā” (các pháp thanh tịnh) có nghĩa là có bản chất thanh tịnh. Trong bài kinh này cũng vậy, sáu nền tảng tùy niệm được thuyết giảng một cách hỗn hợp.

7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Samaya thứ nhất (Kinh Thời Điểm Thứ Nhất).

27. Sattame [Pg.102] manobhāvanīyassāti ettha manaṃ bhāveti vaḍḍhetīti manobhāvanīyo. Dassanāyāti dassanatthaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ vūpasamanaṃ. Dhammaṃ desetīti kāmarāgappajahanatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ katheti. Dutiyavārādīsu byāpādappahānāya mettākammaṭṭhānaṃ, thinamiddhappahānāya thinamiddhavinodanakammaṭṭhānaṃ, ālokasaññaṃ vā vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā aññataraṃ, uddhaccakukkuccappahānāya samathakammaṭṭhānaṃ, vicikicchāpahānāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakathaṃ kathento dhammaṃ desetīti veditabbo. Āgammāti ārabbha. Manasikarototi ārammaṇavasena citte karontassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyena āsavānaṃ khayo hoti.

27. Trong kinh thứ bảy, trong câu “manobhāvanīyassa”, manobhāvanīyo là người làm cho tâm phát triển, tăng trưởng. “Dassanāya” (để thấy) có nghĩa là nhằm mục đích thấy. “Nissaraṇaṃ” (sự xuất ly) có nghĩa là sự ra khỏi, sự lắng dịu. “Dhammaṃ deseti” (thuyết pháp) có nghĩa là: để từ bỏ tham dục, Ngài thuyết về đề mục bất tịnh. Trong các trường hợp thứ hai v.v..., cần hiểu rằng: để từ bỏ sân hận, Ngài thuyết về đề mục tâm từ; để từ bỏ hôn trầm thụy miên, Ngài thuyết về đề mục loại trừ hôn trầm thụy miên, hoặc là tưởng về ánh sáng, hoặc một trong các cơ sở để khởi tinh tấn v.v...; để từ bỏ trạo cử hối quá, Ngài thuyết về đề mục thiền chỉ; để từ bỏ hoài nghi, Ngài thuyết pháp bằng cách nói về đức hạnh của Tam Bảo. “Āgamma” (nhờ vào) có nghĩa là bắt đầu từ. “Manasikaroto” (khi tác ý) có nghĩa là đối với người đang đặt (đối tượng) vào tâm theo cách của đối tượng. “Anantarā āsavānaṃ khayo hoti” (sự đoạn tận các lậu hoặc không gián đoạn) có nghĩa là sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra không có chướng ngại.

8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Samaya thứ hai (Kinh Thời Điểm Thứ Hai).

28. Aṭṭhame maṇḍalamāḷeti bhojanasālāya. Cārittakilamathoti piṇḍapātacariyāya uppannakilamatho. Bhattakilamathoti bhattadaratho. Vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāya. Yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hotīti yaṃ eva tassa tato purimadivasabhāge samathanimittaṃ citte kataṃ hoti. Tadevassa tasmiṃ samaye samudācaratīti taṃyeva etassa tasmiṃ samaye divāvihāre nisinnassa manodvāre sañcarati. Ojaṭṭhāyīti ojāya ṭhito patiṭṭhito. Phāsukassa hotīti phāsukaṃ assa hoti. Sammukhāti kathentassa sammukhaṭṭhāne. Sutanti sotena sutaṃ. Paṭiggahitanti cittena paṭiggahitaṃ.

28. Trong kinh thứ tám, maṇḍalamāḷe (trong sảnh đường) có nghĩa là trong trai đường. Cārittakilamatho (sự mệt mỏi do đi lại) có nghĩa là sự mệt mỏi phát sinh do việc đi khất thực. Bhattakilamatho (sự mệt mỏi do bữa ăn) có nghĩa là sự bận tâm về vật thực. Vihārapacchāyāyaṃ (trong bóng mát của tịnh xá) có nghĩa là trong bóng mát ở cuối tịnh xá. “Yadeva assa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hoti” (bất cứ định tướng nào được vị ấy tác ý vào ban ngày) có nghĩa là bất cứ tướng của thiền chỉ nào đã được vị ấy đặt vào tâm trong phần trước của ngày hôm đó. “Tadeva assa tasmiṃ samaye samudācarati” (chính tướng ấy khởi lên cho vị ấy vào lúc đó) có nghĩa là chính tướng của thiền chỉ ấy khởi lên trong tâm môn của vị ấy đang ngồi trú ban ngày vào lúc đó. Ojaṭṭhāyī (duy trì dưỡng chất) có nghĩa là được đứng vững, được thiết lập trong dưỡng chất. “Phāsukassa hoti” (vị ấy được an lạc) có nghĩa là sự an lạc có cho vị ấy. Sammukhā (trước mặt) có nghĩa là tại nơi đối diện với người đang nói. Sutaṃ (được nghe) có nghĩa là được nghe bằng tai. Paṭiggahitaṃ (được tiếp nhận) có nghĩa là được tiếp nhận bằng tâm.

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Udāyī (Ca-ḷu-đà-di).

29. Navame udāyinti lāḷudāyittheraṃ. Suṇomahaṃ, āvusoti, āvuso, nāhaṃ badhiro, suṇāmi bhagavato vacanaṃ, pañhaṃ pana upaparikkhāmīti. Adhicittanti samādhivipassanācittaṃ. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānanti idaṃ jhānattayasaṅkhātaṃ anussatikāraṇaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatīti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya pavattati. Ālokasaññanti ālokanimitte uppannasaññaṃ. Divā saññaṃ adhiṭṭhātīti divāti saññaṃ ṭhapeti[Pg.103]. Yathā divā tathā rattinti yathānena divā ālokasaññā manasikatā, rattimpi tatheva taṃ manasi karoti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā vānena rattiṃ ālokasaññā manasikatā, divāpi taṃ tatheva manasi karoti. Vivaṭenāti pākaṭena. Apariyonaddhenāti nīvaraṇehi anonaddhena. Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsakaṃ cittaṃ brūheti vaḍḍheti. Yaṃ pana ‘‘ālokasaññaṃ manasi karotī’’ti vuttaṃ, taṃ thinamiddhavinodanālokasaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na dibbacakkhuñāṇālokanti veditabbaṃ. Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhusaṅkhātassa ñāṇadassanassa paṭilābhāya.

29. Trong kinh thứ chín, Udāyiṃ (Udāyī) có nghĩa là trưởng lão Lāḷudāyī. “Suṇomahaṃ, āvuso” (thưa hiền giả, tôi có nghe) có nghĩa là: “Thưa hiền giả, tôi không điếc, tôi có nghe lời của Đức Thế Tôn, nhưng tôi đang xem xét câu hỏi.” Adhicittaṃ (tăng thượng tâm) có nghĩa là tâm của thiền chỉ và thiền quán. “Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ” (bạch ngài, đây là nền tảng tùy niệm) có nghĩa là nguyên nhân của tùy niệm này, được gọi là tập hợp ba tầng thiền. “Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati” (đưa đến sự an trú lạc trong hiện tại) có nghĩa là nó diễn tiến nhằm mục đích an trú lạc trong chính kiếp sống này. Ālokasaññaṃ (quang tưởng) có nghĩa là tưởng phát sinh trong tướng ánh sáng. “Divā saññaṃ adhiṭṭhāti” (an trú vào tưởng ban ngày) có nghĩa là thiết lập tưởng “ban ngày”. “Yathā divā tathā rattiṃ” (ban ngày thế nào, ban đêm thế ấy) có nghĩa là: như vị hành giả này đã tác ý đến quang tưởng vào ban ngày, vị ấy cũng tác ý đến nó như vậy vào ban đêm. “Yathā rattiṃ tathā divā” (ban đêm thế nào, ban ngày thế ấy) có nghĩa là: như vị hành giả này đã tác ý đến quang tưởng vào ban đêm, vị ấy cũng tác ý đến nó như vậy vào ban ngày. Vivaṭena (với tâm rộng mở) có nghĩa là với (tâm) hiển lộ. Apariyonaddhena (không bị bao phủ) có nghĩa là không bị các triền cái trói buộc. “Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti” (tu tập tâm có quang minh) có nghĩa là: nhằm mục đích có được thiên nhãn trí, vị ấy làm cho tâm tuệ quán cùng với ánh sáng được tăng trưởng, phát triển. Nhưng điều đã được nói “ālokasaññaṃ manasi karoti” (tác ý đến quang tưởng), cần hiểu rằng điều đó được nói liên quan đến quang tưởng để loại trừ hôn trầm thụy miên, chứ không phải ánh sáng của thiên nhãn trí. “Ñāṇadassanappaṭilābhāya” (để chứng đắc tri kiến) có nghĩa là để chứng đắc tri kiến được gọi là thiên nhãn.

Imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Kāmarāgappahānāyāti pañcakāmaguṇikassa rāgassa pahānatthāya. Seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘chính thân này’, điều gì cần phải được nói, tất cả điều ấy đã được tôi nói một cách chi tiết về mọi phương diện trong Thanh Tịnh Đạo, ở đề mục niệm thân. ‘Để đoạn trừ tham dục’ có nghĩa là nhằm mục đích đoạn trừ lòng tham ái đối với năm loại dục trưởng dưỡng. ‘Ví như người ấy thấy’ có nghĩa là như người ấy thấy. ‘Thi thể’ có nghĩa là tử thi. ‘Bị quăng bỏ trong nghĩa địa’ có nghĩa là bị vứt bỏ trong bãi tha ma. ‘Chết được một ngày’ là do tử thi ấy đã chết được một ngày. ‘Chết được hai ngày’ là do tử thi ấy đã chết được hai ngày. ‘Chết được ba ngày’ là do tử thi ấy đã chết được ba ngày. Giống như ống bễ căng phồng vì gió, sau khi mạng căn đã chấm dứt, theo tuần tự, do trạng thái sình lên nên được gọi là ‘sình trương’; chính cái sình trương là ‘vật sình trương’. Hoặc do đáng ghê tởm nên vật sình trương đáng khinh bỉ được gọi là ‘vật sình trương’. ‘Xanh bầm’ được gọi là vật có màu sắc biến đổi; chính cái xanh bầm là ‘vật xanh bầm’. Hoặc do đáng ghê tởm nên vật xanh bầm đáng khinh bỉ được gọi là ‘vật xanh bầm’. Đây là tên gọi của tử thi có màu đỏ ở những nơi nhiều thịt, màu trắng ở những nơi tụ mủ, và phần lớn có màu xanh ở những chỗ thâm, giống như được quấn bằng vải xanh. Mủ đang chảy ra từ những chỗ nứt vỡ hoặc từ chín lỗ vết thương là ‘mưng mủ’; chính cái mưng mủ là ‘vật mưng mủ’. Hoặc do đáng ghê tởm nên vật mưng mủ đáng khinh bỉ được gọi là ‘vật mưng mủ’. ‘Đã trở nên mưng mủ’ có nghĩa là đã sinh ra, đã đạt đến trạng thái như vậy.

So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu usmā viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyevāti. Evaṃbhāvīti evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissati. Evaṃ anatītoti evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkanto.

‘Vị ấy (so sánh) chính thân này’ có nghĩa là vị tỳ khưu ấy dùng trí tuệ để so sánh, đối chiếu thân này của mình với tử thi kia. Bằng cách nào? ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể vượt khỏi tình trạng như vậy’. Điều này có nghĩa là: do sự tồn tại của ba pháp này là mạng căn, hơi ấm và thức, thân này có khả năng đứng, đi, v.v...; nhưng do sự vắng mặt của chúng, thân này cũng có cùng bản chất như vậy, tức là có bản chất thối rữa. ‘Sẽ trở thành như vậy’ có nghĩa là sẽ trở nên khác biệt như sình trương v.v... ‘Không thể vượt khỏi tình trạng như vậy’ có nghĩa là không vượt qua được trạng thái sình trương v.v...

Khajjamānanti [Pg.104] udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikamaṃsādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimmaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘nimmaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo. Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. Asmimānasamugghātāyāti asmīti pavattassa navavidhassa mānassa samugghātatthāya. Anekadhātupaṭivedhāyāti anekadhātūnaṃ paṭivijjhanatthāya. Satova abhikkamatīti gacchanto satipaññāhi samannāgatova gacchati. Satova paṭikkamatīti paṭinivattantopi satipaññāhi samannāgatova nivattati. Sesapadesupi eseva nayo. Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Iti imasmiṃ sutte satiñāṇāni missakāni kathitānīti.

‘Bị ăn’ có nghĩa là (các loài vật) đậu trên bụng v.v..., rỉa từng mảnh thịt bụng, thịt môi, thịt mắt v.v... rồi ăn. ‘Còn thịt và máu’ có nghĩa là còn sót lại thịt và máu. ‘Không còn thịt nhưng dính máu’ có nghĩa là dù thịt đã hết nhưng máu chưa khô, nói như vậy là nhắm đến trường hợp đó. ‘Ở một hướng khác’ có nghĩa là ở một phương hướng khác. ‘Một khúc xương tay’ có nghĩa là sáu mươi bốn loại xương tay bị vứt vương vãi, mỗi khúc một nơi. Đối với xương chân v.v... cũng tương tự. ‘Hơn một năm’ có nghĩa là đã trôi qua nhiều năm. ‘Bị mục nát’ có nghĩa là (những khúc xương) nằm ngoài trời, do tiếp xúc với gió, nắng, mưa trong thời gian dài nên trở nên mục nát; còn những khúc xương nằm dưới lòng đất thì tồn tại lâu hơn. ‘Trở thành bột’ có nghĩa là đã vỡ vụn thành bột và vương vãi khắp nơi. Ở tất cả mọi nơi, cần phải áp dụng theo phương pháp đã nói ‘vị ấy (so sánh) chính thân này’ tùy theo trường hợp bị ăn v.v... ‘Để nhổ lên ngã mạn’ có nghĩa là nhằm mục đích nhổ lên chín loại ngã mạn khởi lên rằng ‘tôi là’. ‘Để thâm nhập nhiều giới’ có nghĩa là nhằm mục đích thấu suốt nhiều giới. ‘Chánh niệm khi bước tới’ có nghĩa là khi đi, vị ấy đi với đầy đủ chánh niệm và trí tuệ. ‘Chánh niệm khi bước lui’ có nghĩa là khi quay lại, vị ấy cũng quay lại với đầy đủ chánh niệm và trí tuệ. Đối với các câu còn lại cũng tương tự. ‘Vì chánh niệm và tỉnh giác’ có nghĩa là vì lợi ích của chánh niệm và trí tuệ. Như vậy, trong kinh này, chánh niệm và trí tuệ được thuyết giảng xen kẽ.

10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Vô Thượng

30. Dasame uccāvacanti yaṃ kiñci mahantakhuddakaṃ, uccanīcaṃ vā. Hīnanti nihīnaṃ. Gammanti gāmavāsikānaṃ dassanaṃ. Pothujjanikanti puthujjanānaṃ santakaṃ. Anariyanti na ariyaṃ na uttamaṃ na parisuddhaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasannissitaṃ. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Na nirodhāyāti na rāgādīnaṃ appavattinirodhāya. Na upasamāyāti na rāgādīnaṃ vūpasamanatthāya. Na abhiññāyāti na abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na sambodhisaṅkhātassa catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya. Na nibbānāyāti na nibbānassa sacchikiriyāya.

30. Trong kinh thứ mười, ‘cao thấp’ có nghĩa là bất cứ thứ gì lớn hay nhỏ, hoặc cao hay thấp. ‘Hèn hạ’ có nghĩa là thấp kém. ‘Thôn dã’ có nghĩa là cảnh tượng của những người dân quê ngu dốt. ‘Của phàm phu’ có nghĩa là tài sản của phàm phu. ‘Không phải của bậc Thánh’ có nghĩa là không phải Thánh, không cao thượng, không trong sạch. ‘Không liên hệ đến lợi ích’ có nghĩa là không dựa vào lợi ích. ‘Không nhằm mục đích nhàm chán’ có nghĩa là không đưa đến sự nhàm chán trong vòng luân hồi. ‘Không nhằm mục đích ly tham’ có nghĩa là không đưa đến sự dứt bỏ tham ái v.v... ‘Không nhằm mục đích đoạn diệt’ có nghĩa là không đưa đến sự chấm dứt không còn tái sanh của tham ái v.v... ‘Không nhằm mục đích an tịnh’ có nghĩa là không đưa đến sự lắng dịu tham ái v.v... ‘Không nhằm mục đích thắng trí’ có nghĩa là không đưa đến sự biết bằng trí tuệ thù thắng. ‘Không nhằm mục đích giác ngộ’ có nghĩa là không đưa đến sự thâm nhập bốn đạo trí được gọi là giác ngộ. ‘Không nhằm mục đích Niết-bàn’ có nghĩa là không đưa đến sự chứng ngộ Niết-bàn.

Niviṭṭhasaddhoti patiṭṭhitasaddho. Niviṭṭhapemoti patiṭṭhitapemo. Ekantagatoti ekantaṃ gato, acalappattoti attho. Abhippasannoti ativiya pasanno. Etadānuttariyanti etaṃ anuttaraṃ. Hatthismimpi sikkhatīti hatthinimittaṃ [Pg.105] sikkhitabbaṃ hatthisippaṃ sikkhati. Sesapadesupi eseva nayo. Uccāvacanti mahantakhuddakaṃ sippaṃ sikkhati.

‘Có đức tin vững chắc’ có nghĩa là có đức tin đã được thiết lập. ‘Có lòng mến vững chắc’ có nghĩa là có lòng mến đã được thiết lập. ‘Hoàn toàn quy hướng’ có nghĩa là đã đi đến chỗ chắc chắn, nghĩa là đã đạt đến trạng thái không lay chuyển. ‘Hoàn toàn tịnh tín’ có nghĩa là vô cùng trong sạch, tin tưởng. ‘Đây là điều vô thượng’ có nghĩa là điều này là vô song. ‘Học về voi’ có nghĩa là học nghề huấn luyện voi, một nghề cần phải học liên quan đến voi. Đối với các câu còn lại cũng tương tự. ‘Cao thấp’ có nghĩa là học một nghề, dù lớn hay nhỏ.

Upaṭṭhitā pāricariyeti pāricariyāya paccupaṭṭhitā. Bhāvayanti anussatinti anuttaraṃ anussatiṃ bhāventi. Vivekappaṭisaṃyuttanti nibbānanissitaṃ katvā. Khemanti nirupaddavaṃ. Amatagāminanti nibbānagāminaṃ, ariyamaggaṃ bhāventīti attho. Appamāde pamoditāti satiyā avippavāsasaṅkhāte appamāde āmoditā pamoditā. Nipakāti nepakkena samannāgatā. Sīlasaṃvutāti sīlena saṃvutā pihitā. Te ve kālena paccentīti te ve yuttappayuttakāle jānanti. Yattha dukkhaṃ nirujjhatīti yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti. Imasmiṃ sutte cha anuttariyāni missakāni kathitānīti.

Upaṭṭhitā pāricariyeti là paccupaṭṭhitā pāricariyāya (có mặt trong sự phục vụ). Bhāvayanti anussatinti là bhāventi anuttaraṃ anussatiṃ (họ tu tập sự tùy niệm vô thượng). Vivekappaṭisaṃyuttanti là đã làm cho nương tựa vào Níp-bàn. Khemanti là không có tai họa. Amatagāminanti là nibbānagāminaṃ, có nghĩa là họ tu tập Thánh đạo đưa đến Níp-bàn. Appamāde pamoditāti là āmoditā pamoditā appamāde (hoan hỷ, vui thích trong sự không dể duôi), được gọi là không vắng mặt chánh niệm. Nipakāti là samannāgatā nepakkena (thành tựu trí tuệ). Sīlasaṃvutāti là saṃvutā pihitā sīlena (được thu thúc, che đậy bằng giới). Te ve kālena paccentīti là te ve jānanti yuttappayuttakāle (các vị ấy biết vào thời điểm thích hợp). Yattha dukkhaṃ nirujjhatīti là yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti (ở nơi nào toàn bộ khổ luân hồi được đoạn diệt, các vị tỳ-khưu ấy biết Níp-bàn vĩ đại bất tử ấy). Trong bài kinh này, sáu pháp vô thượng hỗn hợp đã được thuyết giảng.

Anuttariyavaggo tatiyo.

Phẩm Vô Thượng, thứ ba.

4. Devatāvaggo

4. Phẩm Chư Thiên

1. Sekhasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Hữu Học

31. Catutthassa paṭhame sekhassāti sattavidhassa sekhassa. Puthujjane pana vattabbameva natthi. Parihānāyāti uparūpariguṇaparihānāya.

31. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, sekhassa (của bậc hữu học) là của bậc hữu học có bảy loại. Còn đối với phàm nhân thì không cần phải nói. Parihānāyāti là để cho sự suy giảm các phẩm chất cao hơn và cao hơn nữa.

2-3. Aparihānasuttadvayavaṇṇanā

2-3. Chú giải hai kinh Bất Thoái Giảm

32-33. Dutiye satthugāravatāti satthari garubhāvo. Dhammagāravatāti navavidhe lokuttaradhamme garubhāvo. Saṅghagāravatāti saṅghe garubhāvo. Sikkhāgāravatāti tīsu sikkhāsu garubhāvo. Appamādagāravatāti appamāde garubhāvo. Paṭisanthāragāravatāti dhammāmisavasena duvidhe paṭisanthāre garubhāvo. Satthā garu assāti satthugaru. Dhammo garu assāti dhammagaru. Tibbagāravoti bahalagāravo. Paṭisanthāre [Pg.106] gāravo assāti paṭisanthāragāravo. Tatiye sappatissoti sajeṭṭhako sagāravo. Hirottappaṃ panettha missakaṃ kathitaṃ.

32-33. Trong bài kinh thứ hai, satthugāravatā là sự tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Dhammagāravatā là sự tôn kính đối với chín loại Pháp siêu thế. Saṅghagāravatā là sự tôn kính đối với Tăng. Sikkhāgāravatā là sự tôn kính đối với ba học giới. Appamādagāravatā là sự tôn kính đối với sự không dể duôi. Paṭisanthāragāravatā là sự tôn kính đối với hai loại tiếp đãi bằng pháp và bằng vật thực. Satthugaru là vị ấy có sự tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Dhammagaru là vị ấy có sự tôn kính đối với Pháp. Tibbagāravo là có sự tôn kính mãnh liệt. Paṭisanthāragāravo là vị ấy có sự tôn kính đối với sự tiếp đãi. Trong bài kinh thứ ba, sappatisso là có bậc trưởng thượng, có sự tôn kính. Ở đây, tàm và quý hỗn hợp đã được thuyết giảng.

4. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Đại Mục-kiền-liên

34. Catutthe tisso nāma bhikkhūti therasseva saddhivihāriko. Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanaṭṭhena mahatī iddhi assāti mahiddhiko. Anupharaṇaṭṭhena mahā ānubhāvo assāti mahānubhāvo. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ brahmalokaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāraṃ akāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ cirassaṃ akāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti mahārahaṃ brahmapallaṅkaṃ paññāpetvā evamāha. Aveccappasādenāti adhigatena acalena maggappasādena. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggañāṇaṃ kathitaṃ.

34. Trong bài kinh thứ tư, tisso nāma bhikkhu (vị tỳ-khưu tên Tissa) là vị đệ tử cùng ở của ngài Trưởng lão. Mahiddhiko mahānubhāvo (có đại thần thông, có đại oai lực): vì có nghĩa là thành tựu, vị ấy có thần thông vĩ đại, do đó gọi là mahiddhiko; vì có nghĩa là biến mãn, vị ấy có oai lực vĩ đại, do đó gọi là mahānubhāvo. Câu Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi (Thưa hiền giả Mục-kiền-liên, đã lâu lắm rồi ngài mới tạo ra dịp này) là loại lời nói giao tiếp thân mật thông thường trong thế gian. Thật vậy, người đời khi thấy một người đáng mến đến, dù là người đã lâu mới đến hay người chưa từng đến trước đây, họ cũng nói những lời như: "Thưa ngài từ đâu đến?", "Thưa ngài, lâu rồi mới đến", "Làm sao ngài biết đường đến đây?", "Phải chăng ngài đã lạc đường?". Còn vị này (Phạm thiên Tissa) nói như vậy chính là vì (ngài Trưởng lão) đã từng đến trước đây. Thật vậy, ngài Trưởng lão thỉnh thoảng vẫn đi đến cõi Phạm thiên. Ở đây, pariyāyamakāsi (đã tạo ra dịp) là đã làm một lượt. Yadidaṃ idhāgamanāya (tức là đến đây) có nghĩa là: lượt đến đây, lượt nào có, lượt đó ngài đã thực hiện sau một thời gian dài. Idamāsanaṃ paññattaṃ (chỗ ngồi này đã được dọn sẵn) là sau khi dọn sẵn bảo tọa của Phạm thiên xứng đáng cho bậc vĩ nhân, đã nói như vậy. Aveccappasādena (với niềm tin bất động) là bằng tịnh tín nơi đạo quả đã chứng đắc, không lay chuyển. Trong bài kinh này, Tu-đà-hoàn Đạo tuệ đã được thuyết giảng.

5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Thuộc Về Phần Minh

35. Pañcame vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsikā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā. Nirodhasaññāti nirodhānupassanāñāṇe uppannasaññā.

35. Trong bài kinh thứ năm, vijjābhāgiyā là thuộc về phần minh. Aniccasaññā (vô thường tưởng) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán vô thường. Anicce dukkhasaññā (khổ tưởng trong cái vô thường) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán khổ. Dukkhe anattasaññā (vô ngã tưởng trong cái khổ) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán vô ngã. Pahānasaññā (đoạn tận tưởng) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán sự đoạn tận. Virāgasaññā (ly tham tưởng) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán sự ly tham. Nirodhasaññā (diệt tưởng) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán sự đoạn diệt.

6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Căn Nguyên Tranh Cãi

36. Chaṭṭhe [Pg.107] vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tathā dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ gacchanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhāti paresaṃ parisāya.

36. Trong bài kinh thứ sáu, vivādamūlāni là những cội rễ của sự tranh cãi. Kodhanoti là thành tựu sân hận có trạng thái phẫn nộ. Upanāhīti là thành tựu sự phẫn uất có trạng thái không từ bỏ oán thù. Ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ (không vì lợi ích, vì đau khổ cho chư thiên và nhân loại): sự tranh cãi của hai vị tỳ-khưu làm thế nào dẫn đến không lợi ích, đau khổ cho chư thiên và nhân loại? Giống như trong chương Kosambaka, khi hai vị tỳ-khưu rơi vào tranh cãi, trong tu viện ấy, các đệ tử của họ cũng tranh cãi, Tăng-già tỳ-khưu-ni nhận lời giáo huấn của họ cũng tranh cãi. Sau đó, các thí chủ hộ độ của họ cũng tranh cãi, rồi các vị trời hộ trì cho loài người cũng chia làm hai phe. Cũng vậy, các vị trời hộ trì cho những người theo Chánh pháp thì theo phe Chánh pháp, các vị trời hộ trì cho những người theo phi pháp thì theo phe phi pháp. Từ đó, các vị địa thiên là bạn của các vị trời hộ trì cũng bị chia rẽ. Cứ như thế tuần tự cho đến cõi Phạm thiên, ngoại trừ các Thánh đệ tử, tất cả chư thiên và nhân loại đều chia làm hai phe. Tuy nhiên, những người theo phi pháp lại đông hơn những người theo Chánh pháp. Do đó, điều gì được số đông chấp nhận, họ theo điều đó. Từ bỏ Chánh pháp, số đông chấp nhận phi pháp. Họ sống tôn sùng phi pháp và tái sanh vào cõi khổ. Như vậy, sự tranh cãi của hai vị tỳ-khưu dẫn đến không lợi ích, đau khổ cho chư thiên và nhân loại. Ajjhattaṃ vā (hoặc nội bộ) là trong hội chúng nội bộ của các ông. Bahiddhā (bên ngoài) là trong hội chúng của người khác.

Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parassa sakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī, ahetuvādī, akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

Makkhī là người có makkha, tức là đặc tính bôi nhọ các phẩm chất của người khác. Paḷāsī là người có paḷāsa, tức là đặc tính cạnh tranh. Issukī là người có issā, tức là tật đố, có đặc tính ganh tỵ đối với sự cung kính v.v... của người khác. Maccharī là người có tính bỏn xẻn, tức là có sự bỏn xẻn về trú xứ v.v... Saṭha là người xảo trá. Māyāvī là người che giấu việc đã làm. Pāpiccha là người có ước muốn xấu xa, là người ác giới, mong muốn phô bày những gì không có thật. Micchādiṭṭhi là người theo thuyết hư vô, thuyết vô nhân, thuyết vô hành. Sandiṭṭhiparāmāsī là người chấp thủ chính kiến đã thấy của mình. Ādhānaggāhī là người nắm giữ một cách chắc chắn. Duppaṭinissaggī là người không thể làm cho từ bỏ điều đã chấp thủ. Trong bài kinh này, chỉ có pháp hữu vi luân hồi được thuyết giảng.

7. Dānasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Dāna (Bố Thí)

37. Sattame veḷukaṇḍakīti veḷukaṇḍakanagaravāsinī. Chaḷaṅgasamannāgatanti chahi guṇaṅgehi samannāgataṃ. Dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetīti dānaṃ deti. Pubbeva dānā sumanoti dānaṃ dassāmīti māsaḍḍhamāsato paṭṭhāya [Pg.108] somanassappatto hoti. Ettha hi pubbecetanā dassāmīti cittuppādakālato paṭṭhāya ‘‘ito uṭṭhitena dānaṃ dassāmī’’ti khettaggahaṇaṃ ādiṃ katvā cintentassa labbhati. Dadaṃ cittaṃ pasādetīti evaṃ vuttā muñcacetanā pana dānakāleyeva labbhati. Datvā attamano hotīti ayaṃ pana aparacetanā aparāparaṃ anussarantassa labbhati. Vītarāgāti vigatarāgā khīṇāsavā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā. Ukkaṭṭhadesanā cesā, na kevalaṃ pana khīṇāsavānaṃ, anāgāmi-sakadāgāmi-sotāpannānampi antamaso tadahupabbajitassa bhaṇḍagāhakasāmaṇerassāpi dinnā dakkhiṇā chaḷaṅgasamannāgatāva hoti. Sopi hi sotāpattimaggatthameva pabbajito.

37. Trong kinh thứ bảy, Veḷukaṇḍakī là người nữ cư trú ở thành Veḷukaṇḍaka. Chaḷaṅgasamannāgataṃ là được thành tựu sáu chi phần công đức. Dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti là thực hiện việc bố thí. Pubbeva dānā sumano là người có tâm hoan hỷ, bắt đầu từ nửa tháng hay một tháng (trước đó) với ý nghĩ: 'Ta sẽ bố thí'. Ở đây, tiền tư duy (pubbecetanā) được có đối với người suy tư, bắt đầu từ lúc tâm khởi lên: 'Ta sẽ bố thí', cho đến việc nhận ruộng với ý nghĩ: 'Ta sẽ bố thí với (hoa lợi) phát sanh từ đây'. Dadaṃ cittaṃ pasādeti: Còn tư duy xả thí (muñcacetanā) đã được nói đến như vậy thì chỉ được có vào lúc bố thí. Datvā attamano hoti: Còn hậu tư duy (aparacetanā) này thì được có đối với người tùy niệm liên tục về sau. Vītarāgā là các vị lậu tận đã ly tham. Rāgavinayāya vā paṭipannā là các vị đã thực hành con đường điều phục tham ái. Và đây là bài pháp tối thượng. Tuy nhiên, không chỉ sự cúng dường dâng đến các vị lậu tận, mà sự cúng dường dâng đến các bậc Bất Lai, Nhất Lai, Dự Lưu, cho đến cả vị sa-di giữ kho vừa mới xuất gia trong ngày hôm ấy cũng là sự cúng dường thành tựu sáu chi phần. Bởi vì vị ấy cũng xuất gia chính vì mục đích đắc Dự Lưu Đạo.

Yaññassa sampadāti dānassa paripuṇṇatā. Saññatāti sīlasaññamena saññatā. Sayaṃ ācamayitvānāti attanāva hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā. Sakehi pāṇibhīti attano hatthehi. Sayehītipi pāṭho. Saddhoti ratanattayaguṇe saddahanto. Muttena cetasāti lābhamacchariyādīhi vimuttena cittena. Abyāpajjhaṃ sukhaṃ lokanti niddukkhaṃ uḷārasukhasomanassaṃ devalokaṃ.

Yaññassa sampadā là sự viên mãn của việc bố thí. Saññatā là những người được thu thúc bằng sự thu thúc trong giới. Sayaṃ ācamayitvāna là tự mình rửa tay chân và rửa mặt (cho các bậc đáng cúng dường). Sakehi pāṇibhi là bằng chính đôi tay của mình. Cũng có bản đọc là sayehīti. Saddho là người có đức tin vào các ân đức của Tam Bảo. Muttena cetasā là với tâm giải thoát khỏi sự bỏn xẻn về lợi lộc v.v... Abyāpajjhaṃ sukhaṃ lokaṃ là cõi trời không có khổ đau, có lạc và ưu cao thượng.

8. Attakārīsuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Attakārī (Người Hành Động)

38. Aṭṭhame addasaṃ vā assosiṃ vāti akkhīni ummīletvā mā addasaṃ, asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatīti mā assosiṃ, kathentassa vā vacanaṃ mā assosiṃ. Kathañhi nāmāti kena nāma kāraṇena. Ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ. Parakkamadhātūti parakkamasabhāvo. Thāmadhātūti thāmasabhāvo. Ṭhitidhātūti ṭhitisabhāvo. Upakkamadhātūti upakkamasabhāvo. Sabbaṃ cetaṃ tena tenākārena pavattassa vīriyasseva nāmaṃ.

38. Trong kinh thứ tám, addasaṃ vā assosiṃ vā có nghĩa là: 'Mong rằng tôi đừng thấy sau khi mở mắt ra, mong rằng tôi đừng nghe rằng (người ấy) sống ở nơi tên là như vậy, hoặc mong rằng tôi đừng nghe lời của người đang nói'. Kathañhi nāma là vì lý do nào. Ārambhadhātu là tinh tấn khởi lên do sự bắt đầu. Nikkamadhātu là tinh tấn có bản chất thoát ra khỏi sự lười biếng. Parakkamadhātu là bản chất của sự nỗ lực. Thāmadhātu là bản chất của sức mạnh. Ṭhitidhātu là bản chất của sự kiên trì. Upakkamadhātu là bản chất của sự cố gắng. Tất cả những điều này đều là tên gọi của tinh tấn đã khởi lên theo cách thức này hay cách thức khác.

9-10. Nidānasuttādivaṇṇanā

9-10. Chú giải kinh Nidāna v.v...

39-40. Navame kammānanti vaṭṭagāmikammānaṃ. Samudayāyāti piṇḍakaraṇatthāya. Nidānanti paccayo. Lobhajenāti lobhato jātena. Na [Pg.109] paññāyantīti ‘‘evarūpena kammena nibbattā’’ti na dissanti. Sukkapakkhe kammānanti vivaṭṭagāmikammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dasame niculavaneti mahāmucalindavane. Saddhammoti sāsanasaddhammo.

39-40. Trong kinh thứ chín, kammānaṃ là các nghiệp đưa đến luân hồi. Samudayāya là với mục đích tích tập. Nidānaṃ là nguyên nhân. Lobhajena là do tham sanh ra. Na paññāyanti là chúng không được thấy rõ là 'đã được sanh ra bởi nghiệp như thế này'. Trong phần thiện, kammānaṃ là các nghiệp đưa đến thoát khỏi luân hồi. Như vậy, trong bài kinh này, pháp luân hồi và pháp thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng. Trong kinh thứ mười, niculavane là trong khu rừng Mucalinda lớn. Saddhammo là chánh pháp của giáo pháp.

11. Dārukkhandhasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Dārukkhandha (Khúc Gỗ)

41. Ekādasame cetovasippattoti cittavasibhāvaṃ patto. Pathavītveva adhimucceyyāti thaddhākāraṃ pathavīdhātūti sallakkheyya. Yaṃ nissāyāti yaṃ vijjamānaṃ thaddhākāraṃ pathavīdhātuṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya, sā ettha pathavīdhātu atthīti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Yatheva hi tasmiṃ thaddhākārā pathavīdhātu atthi, evaṃ yūsākārā āpodhātu, uṇhākārā tejodhātu, vitthambhanākārā vāyodhātu, rattavaṇṇamhi sāre padumapupphavaṇṇā subhadhātu, pūtibhūte cuṇṇe ceva pheggupapaṭikāsu ca amanuññavaṇṇā asubhadhātu, taṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ asubhantveva adhimucceyya sallakkheyyāti. Imasmiṃ sutte missakavihāro nāma kathito.

41. Trong kinh thứ mười một, cetovasippatto là người đã đạt đến trạng thái thuần thục về tâm. Pathavītveva adhimucceyya là nên ghi nhận rằng địa đại là trạng thái cứng chắc. Yaṃ nissāya có nghĩa là: nương vào địa đại, tức trạng thái cứng chắc đang hiện hữu nào, người ấy nên hướng tâm đến khúc gỗ kia chỉ là đất; địa đại ấy có ở đây. Theo phương pháp này, các từ còn lại cũng nên được hiểu. Thật vậy, giống như trong khúc gỗ ấy có địa đại là trạng thái cứng chắc, cũng vậy, có thủy đại là trạng thái kết dính, có hỏa đại là trạng thái nóng, có phong đại là trạng thái chống đỡ. Trong phần lõi cây có màu đỏ, có tịnh đại (subhadhātu) có màu sắc như hoa sen. Trong phần bột đã mục nát và trong phần vỏ cây, có bất tịnh đại (asubhadhātu) có màu sắc khôngน่า ưa. Nương vào đó, người ấy nên hướng tâm, nên ghi nhận khúc gỗ kia chỉ là bất tịnh. Trong bài kinh này, pháp trú hỗn hợp (missakavihāro) đã được thuyết giảng.

12. Nāgitasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Nāgita

42. Dvādasame gāmantavihārinti gāmantasenāsanavāsiṃ. Samāhitaṃ nisinnanti tasmiṃ gāmantasenāsane samādhiṃ appetvā nisinnaṃ. Idānimanti idāni imaṃ. Samādhimhā cāvessatīti samādhito uṭṭhāpessati. Na attamano homīti na sakamano homi. Pacalāyamānanti niddāyamānaṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, ekaggatābhūtaṃ araññasaññaṃyeva citte karissatīti attho. Anurakkhissatīti anuggaṇhissati. Avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessatīti aññasmiṃ kāle avimuttaṃ cittaṃ idāni pañcahi vimuttīhi vimocayissati. Riñcatīti vajjeti vissajjeti. Paṭipaṇāmetvāti panuditvā vissajjetvā. Uccārapassāvakammāyāti uccārapassāvakaraṇatthāya. Iminā ettakena ṭhānena satthārā araññasenāsanassa vaṇṇo kathito. Suttassa pana paṭhamakoṭṭhāse yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.

42. Trong kinh thứ mười hai, gāmantavihārin là người sống ở trú xứ gần làng. Samāhitaṃ nisinnaṃ là vị tỳ khưu đang ngồi nhập định ở trú xứ gần làng ấy. Idāniman là idāni imaṃ (bây giờ, vị này). Samādhimhā cāvessati là sẽ làm cho xuất khỏi định. Na attamano homi là ta không có tâm hài lòng. Pacalāyamānaṃ là đang buồn ngủ. Ekattanti có nghĩa là sẽ tác ý trong tâm chỉ tưởng về rừng, vốn có một trạng thái duy nhất, đã trở thành nhất tâm. Anurakkhissati là sẽ nắm giữ. Avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessati là tâm chưa được giải thoát vào lúc khác, bây giờ sẽ giải thoát bằng năm loại giải thoát. Riñcati là từ bỏ, xả ly. Paṭipaṇāmetvā là sau khi loại trừ, sau khi xả ly. Uccārapassāvakammāya là với mục đích đi đại tiện, tiểu tiện. Với chừng ấy điểm này, đức Đạo Sư đã thuyết giảng về sự tán thán trú xứ trong rừng. Còn điều gì cần nói trong phần đầu của bài kinh, điều đó đã được nói ở dưới rồi.

Devatāvaggo catuttho.

Phẩm Chư Thiên, thứ tư.

5. Dhammikavaggo

5. Phẩm Dhammika

1. Nāgasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Nāga

43. Pañcamassa [Pg.110] paṭhame āyasmatā ānandena saddhinti idaṃ ‘‘āyāmānandā’’ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ, satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo. Tenupasaṅkamīti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami. Parisiñcitvāti vohāravacanametaṃ, nhāyitvāti attho. Pubbāpayamānoti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho. Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi. Iti tasmiṃ samaye ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji, parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi, majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi.

43. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, câu này: "cùng với trưởng lão Ānanda" được nói đến do (Đức Phật) đã đi sau khi gọi vị trưởng lão rằng: "Này Ānanda, chúng ta hãy đi". Tuy nhiên, nên hiểu rằng bậc Đạo Sư được bao quanh bởi không dưới năm trăm vị tỳ-khưu đã đi đến nơi ấy. (Cụm từ) "Ngài đã đi đến gần" có nghĩa là ngài đã đi đến gần, được bao quanh bởi chính năm trăm vị tỳ-khưu ấy. (Cụm từ) "sau khi rưới nước" là lời nói theo cách dùng thông thường, có nghĩa là "sau khi tắm". (Cụm từ) "đang phơi mình" có nghĩa là: sau khi đắp tấm nội y hai lớp màu đỏ, cầm y thượng phục bằng hai tay, quay lưng về phía tây phương thế giới, hướng mặt về phía đông phương thế giới, ngài đã đứng làm cho các chi phần của thân thể khô ráo trở lại như trước. Tăng chúng tỳ-khưu cũng xuống (sông) ở chỗ này chỗ kia, tắm xong, lên bờ, và đứng vây quanh chính bậc Đạo Sư. Như vậy, vào lúc ấy, mặt trời giống như chiếc vòng tai bằng vàng đỏ đang rơi từ hư không đã đi về phía tây phương thế giới; mặt trăng giống như đĩa bạc thanh tịnh đã mọc lên từ phía đông phương thế giới; và ở vị trí trung tâm, bậc Chánh Đẳng Giác được năm trăm vị tỳ-khưu vây quanh, phóng ra sáu màu hào quang của Phật, đã đứng trang điểm cho thế gian ở trên bờ sông tại bến tắm phía đông.

Tena kho pana samayena…pe… seto nāma nāgoti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo. Mahātūriyatāḷitavāditenāti mahantena tūriyatāḷitavāditena. Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti, tato paraṃ vāditaṃ. Janoti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano. Disvā evamāhāti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘abhirūpo vata, bho’’ti pasaṃsāvacanamāha. Kāyupapannoti sarīrasampattiyā upapanno, paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho. Āyasmā udāyīti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero. Etadavocāti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti, na buddhahatthissa. Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ [Pg.111] kathessāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘hatthimeva nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha mahantanti ārohasampannaṃ. Brahantanti pariṇāhasampannaṃ. Evamāhāti evaṃ vadati. Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati, tasmā hatthimpi khotiādimāha.

Vào lúc bấy giờ... v.v... (cụm từ) "con voi chúa tên Seto" có nghĩa là con voi chúa có được tên như vậy là do có màu trắng. (Cụm từ) "với tiếng nhạc cụ lớn được gõ và tấu lên" có nghĩa là với tiếng nhạc cụ lớn được gõ và tấu lên. Trong đó, việc gõ trước tiên được gọi là `tāḷita` (gõ), sau đó (việc gõ) tiếp theo là `vādita` (tấu). (Từ) "dân chúng" có nghĩa là đám đông dân chúng tụ tập lại để xem voi. (Cụm từ) "thấy vậy liền nói" có nghĩa là: sau khi thấy con voi chúa to lớn ấy, được chà rửa các chi phần lớn nhỏ, được tắm, được đưa lên bờ, được đặt ở bên ngoài bờ, được làm cho thân thể khô ráo, được trang hoàng bằng các đồ trang sức của voi, (đám đông) đã thốt lên lời tán thán này: "Ôi, thật đẹp thay!". (Từ) "thân hình cân đối" có nghĩa là có được sự hoàn hảo của thân thể, nghĩa là có các chi phần lớn nhỏ đầy đủ. (Cụm từ) "Trưởng lão Udāyī" là trưởng lão Kāḷudāyī, người đã đắc các tuệ phân tích. (Cụm từ) "đã nói điều này" có nghĩa là: sau khi thấy đám đông dân chúng ấy đang ca ngợi vẻ đẹp của con voi, ngài suy nghĩ rằng: "Dân chúng này ca ngợi vẻ đẹp của con voi được sinh ra trong sự tái sanh vô nhân, chứ không ca ngợi vẻ đẹp của con voi Phật. Bây giờ, ta sẽ lấy con voi chúa này làm ví dụ để ca ngợi vẻ đẹp của con voi Phật", rồi ngài đã nói lên lời này, bắt đầu bằng: "Bạch ngài, có phải chỉ có con voi này...". Trong đó, "to lớn" (mahanta) là có chiều cao hoàn hảo. "Vạm vỡ" (brahanta) là có chu vi hoàn hảo. (Cụm từ) "nói như vầy" có nghĩa là nói như vậy. Khi ấy, Đức Thế Tôn, vì từ `nāga` này được dùng cho cả voi, ngựa, bò, rắn, cây cối và con người, nên ngài đã nói (những lời) bắt đầu bằng: "Này các tỳ-khưu, con voi...".

Āgunti pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ. Tamahaṃ nāgoti brūmīti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi. Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo. Imāhi gāthāhi anumodāmīti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi.

(Từ) `āgu` có nghĩa là pháp bất thiện, xấu xa, đê tiện. (Cụm từ) "Ta gọi người ấy là nāga" có nghĩa là: Ta gọi người ấy là `nāga` do vị ấy không làm mười con đường nghiệp bất thiện và mười hai tâm bất thiện qua ba cửa này. Vị này quả thật "không làm điều xấu ác" (`na āguṃ karoti`), vì ý nghĩa này nên (gọi là) `nāga`. (Cụm từ) "Ta tùy hỷ với những câu kệ này" có nghĩa là: Ta tùy hỷ, Ta hoan hỷ với mười sáu câu kệ có sáu mươi bốn pāda (dòng) này.

Manussabhūtanti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ. Attadantanti attanāyeva dantaṃ, na aññehi damathaṃ upanītaṃ. Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto, sotatopi, ghānatopi, jivhātopi, kāyatopi, manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto. Tenāha – ‘‘attadanta’’nti. Samāhitanti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ. Iriyamānanti viharamānaṃ. Brahmapatheti seṭṭhapathe, amatapathe, nibbānapathe. Cittassūpasame ratanti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā, dutiyajjhānena vitakkavicāre, tatiyajjhānena pītiṃ, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ.

(Từ) "là người" có nghĩa là không đi đến trạng thái của chư thiên v.v... mà đã trở thành chính là con người. (Từ) "tự điều phục" có nghĩa là được điều phục bởi chính mình, không phải được người khác đưa đến sự điều phục. Quả vậy, Đức Thế Tôn, với sự điều phục của đạo quả do chính Ngài làm cho phát sanh, đã được điều phục từ mắt, từ tai, từ mũi, từ lưỡi, từ thân, và từ ý; như vậy, ở sáu nơi này, Ngài đã được điều phục, tịch tịnh, dập tắt (phiền não), hoàn toàn dập tắt (phiền não). Vì thế, Ngài nói: "tự điều phục". (Từ) "định tĩnh" có nghĩa là được định tĩnh bởi cả hai loại định. (Từ) "đi lại" có nghĩa là đang trú. (Từ) "trên con đường Phạm thiên" có nghĩa là trên con đường cao thượng, trên con đường bất tử, trên con đường Niết-bàn. (Cụm từ) "thích thú trong sự an tịnh của tâm" có nghĩa là: sau khi làm lắng dịu năm triền cái bằng thiền thứ nhất, làm lắng dịu tầm và tứ bằng thiền thứ hai, (làm lắng dịu) hỷ bằng thiền thứ ba, làm lắng dịu lạc và khổ bằng thiền thứ tư, vị ấy thích thú, hết sức thích thú trong sự an tịnh của tâm ấy.

Namassantīti kāyena namassanti, vācāya namassanti, manasā namassanti, dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti, sakkaronti garuṃ karonti. Sabbadhammānapāragunti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ. Devāpi taṃ namassantīti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti. Iti me arahato sutanti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti.

(Từ) "họ đảnh lễ" có nghĩa là: họ đảnh lễ bằng thân, họ đảnh lễ bằng lời, họ đảnh lễ bằng ý, họ đảnh lễ bằng sự thực hành pháp và tùy pháp, họ tôn kính, họ trọng vọng. (Cụm từ) "người đến bờ kia của tất cả các pháp" có nghĩa là: người đã đến bờ kia bằng thắng trí, đến bờ kia bằng liễu tri, đến bờ kia bằng đoạn tận, đến bờ kia bằng sự tu tập, đến bờ kia bằng sự chứng ngộ, đến bờ kia bằng sự nhập định đối với tất cả các pháp uẩn, xứ, và giới; như vậy, người đã đi đến bờ kia, đã đạt đến bờ kia, đã đạt đến đỉnh cao bằng sáu cách đi đến bờ kia. (Cụm từ) "chư thiên cũng đảnh lễ vị ấy" có nghĩa là: cả các vị trời như thiên tử Subrahma v.v... đã gặp đau khổ, và tất cả các vị trời đã gặp hạnh phúc, cư ngụ trong mười ngàn thế giới, cũng đảnh lễ các ngài. (Cụm từ) "con đã nghe điều này từ bậc A-la-hán" chỉ ra rằng: "Như vậy, con đã nghe từ chính sự hiện diện của các ngài, những người có danh xưng là 'A-la-hán' do bốn lý do".

Sabbasaṃyojanātītanti [Pg.112] sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ. Vanā nibbanamāgatanti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ. Kāmehi nekkhammaratanti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma, tattha rataṃ abhirataṃ. Muttaṃ selāva kañcananti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ.

(Cụm từ) "vượt qua mọi kiết sử" có nghĩa là đã vượt qua tất cả mười loại kiết sử. (Cụm từ) "từ rừng đến nơi không rừng" có nghĩa là từ khu rừng phiền não đã đến, đã đạt được Niết-bàn, nơi không có khu rừng phiền não, nơi thoát khỏi khu rừng phiền não. (Cụm từ) "thích thú trong sự xuất ly khỏi các dục" có nghĩa là: do đã thoát khỏi hai loại dục (dục đối tượng và dục phiền não), nên sự xuất gia, tám định chứng, và bốn thánh đạo được gọi là sự xuất ly khỏi các dục; vị ấy thích thú, hết sức thích thú trong đó. (Cụm từ) "vàng ròng thoát khỏi đá" có nghĩa là giống như vàng ròng đã thoát khỏi quặng đá.

Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma, sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī…pe… khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho, paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma. Himavāvaññe siluccayeti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. Saccanāmoti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo.

Sabbe accarucīti (Vượt trội ưa thích hơn tất cả) có nghĩa là có sự ưa thích vượt trội hơn tất cả chúng sanh. Do có sự ưa thích vượt trội hơn vị thứ tám (tức Tu-đà-hoàn đạo), nên vị Tu-đà-hoàn được gọi là accaruci (vượt trội ưa thích). Do có sự ưa thích vượt trội hơn vị Tu-đà-hoàn, nên vị Tư-đà-hàm... cho đến... Do có sự ưa thích vượt trội hơn vị lậu tận, nên vị Phật Độc Giác; do có sự ưa thích vượt trội hơn vị Phật Độc Giác, nên vị Chánh Đẳng Giác được gọi là accaruci. Himavāvaññe siluccaye (Như Hy-mã-lạp vượt các núi đá) có nghĩa là: Giống như vua núi Hy-mã-lạp chói sáng vượt trội hơn các núi khác, cũng vậy, Ngài chói sáng vượt trội. Saccanāmo (Tên gọi chân thật) có nghĩa là có tên gọi đúng đắn, tên gọi xác thực. Do không làm điều ác (āgu) nên được gọi là nāga (long tượng). Như vậy, Ngài có tên gọi không sai lệch.

Soraccanti sucisīlaṃ. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Pādā nāgassa te duveti te buddhanāgassa duve purimapādā.

Soraccaṃ (Nhu hòa) là giới trong sạch. Avihiṃsā (Bất hại) là tâm bi và tiền phần của tâm bi. Pādā nāgassa te duve (Hai chân của long tượng) có nghĩa là hai pháp ấy là hai chân trước của vị Phật-long tượng.

Tapoti dhutasamādānaṃ. Brahmacariyanti ariyamaggasīlaṃ. Caraṇā nāgassa tyāpareti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā. Saddhāhatthoti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato. Upekkhāsetadantavāti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato.

Tapo (Khổ hạnh) là sự thực hành hạnh đầu-đà. Brahmacariyaṃ (Phạm hạnh) là giới của Thánh đạo. Caraṇā nāgassa tyāpare (Các chân sau của long tượng) có nghĩa là hai pháp còn lại ấy là hai chân sau của vị Phật-long tượng. Saddhāhattho (Vòi là tín) có nghĩa là được trang bị cái vòi bằng tín. Upekkhāsetadantavā (Ngà trắng là xả) có nghĩa là được trang bị cặp ngà trắng bằng xả sáu chi.

Sati gīvāti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā, evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati. Tena vuttaṃ – ‘‘sati gīvā’’ti. Siro paññāti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo, evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ. Tena hi so sabbadhamme jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘siro paññā’’ti. Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti. So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati, tato pahātabbaṃ pajahati, ādātabbaṃ ādiyati, evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā. Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vīmaṃsā dhammacintanā’’ti[Pg.113]. Dhammakucchisamātapoti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi, kucchiyeva samātapo kucchisamātapo. Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ. Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo. Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti, tasmā so kucchisamātapoti vutto. Vivekoti kāyacittaupadhiviveko. Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti, evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti. Tasmā so vāladhīti vutto.

Sati gīvā (Niệm là cái cổ): Giống như cái cổ của con voi là nơi nương tựa của mạng lưới gân trong các chi phần lớn nhỏ, cũng vậy, niệm là nơi nương tựa của các pháp như nhu hòa v.v... của vị Phật-long tượng. Do đó, có lời dạy: “Niệm là cái cổ.” Siro paññā (Tuệ là cái đầu): Giống như cái đầu của voi chúa là chi phần cao quý nhất, cũng vậy, Nhất thiết chủng trí là chi phần cao quý nhất của vị Phật-long tượng. Vì nhờ trí ấy, Ngài biết tất cả các pháp. Do đó, có lời dạy: “Tuệ là cái đầu.” Vīmaṃsā dhammacintanā (Trạch là sự tư duy về các pháp): Giống như đầu vòi của voi chúa được gọi là vīmaṃsā (sự thẩm sát). Nó dùng vòi để thẩm sát vật cứng, mềm, nên ăn, không nên ăn; sau đó, nó từ bỏ vật nên từ bỏ, nhận lấy vật nên nhận lấy. Cũng vậy, sự tư duy về các pháp của vị Phật-long tượng, được gọi là trí phân biệt các pháp uẩn, chính là vīmaṃsā (trạch). Vì nhờ trí ấy, Ngài biết người có khả năng và không có khả năng (chứng ngộ). Do đó, có lời dạy: “Trạch là sự tư duy về các pháp.” Dhammakucchisamātapo (Bụng là pháp, nơi nhiệt tâm): Dhamma (pháp) được gọi là định của thiền thứ tư. Bụng (kucchi) chính là nơi nhiệt tâm (samātapo), nên gọi là kucchisamātapo. Samātapo có nghĩa là nơi nhiệt tâm. Vị ấy có pháp là bụng, nơi nhiệt tâm, nên gọi là dhammakucchisamātapo. Vì đối với vị an trú trong định của thiền thứ tư, các pháp như thần thông biến hóa v.v... được thành tựu. Do đó, nó được gọi là kucchisamātapo. Viveko (Độc cư): Là thân độc cư, tâm độc cư, và y độc cư. Giống như cái đuôi của con voi ngăn ruồi nhặng, cũng vậy, sự độc cư của Như Lai ngăn cản hàng tại gia và xuất gia. Do đó, nó được gọi là vāladhi (cái đuôi).

Jhāyīti duvidhena jhānena jhāyī. Assāsaratoti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti, tattha rato, assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho. Sabbattha saṃvutoti sabbadvāresu saṃvuto. Anavajjānīti sammāājīvena uppannabhojanāni. Sāvajjānīti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni.

Jhāyī (Vị thiền định) là vị thiền định với hai loại thiền. Assāsarato (Ưa thích hơi thở): Giống như hơi thở ra vào của con voi, đối với vị Phật-long tượng là sự nhập Thánh quả định; Ngài ưa thích trong đó. Giống như không thể sống thiếu hơi thở ra vào, Ngài không thể thiếu sự nhập định ấy. Sabbattha saṃvuto (Thu thúc trong mọi nơi) là thu thúc trong tất cả các căn môn. Anavajjāni (Không có lỗi) là các vật thực phát sanh do chánh mạng. Sāvajjāni (Có lỗi) là các vật thực phát sanh do năm loại tà mạng.

Aṇuṃthūlanti khuddakañca mahantañca. Sabbaṃ chetvāna bandhananti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna. Nupalippati lokenāti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati. Mahāginīti mahāaggi. Viññūhi desitāti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito, tena desitāti attho. Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitanti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti.

Aṇuṃthūlaṃ (Nhỏ và thô) là nhỏ và lớn. Sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ (Cắt đứt mọi trói buộc) là đã cắt đứt tất cả mười loại kiết sử. Nupalippati lokena (Không bị dính mắc bởi đời) là không bị dính mắc bởi những sự thoa bôi là ái, mạn, kiến cùng với thế gian. Mahāginī là mahāaggi (lửa lớn). Viññūhi desitā (Được người trí thuyết giảng): Ở đây, chỉ có Trưởng lão Kāḷudāyī, vị đã đắc Vô ngại giải, là người trí, là bậc hiền trí; có nghĩa là được thuyết bởi vị ấy. Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ (Các đại long tượng sẽ biết, long tượng được long tượng thuyết): Các vị lậu tận-long tượng khác sẽ biết về vị Phật-long tượng đã được thuyết bởi Trưởng lão Udāyī-long tượng.

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatīti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto, yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati. Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi. Bhagavā anumodi. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatī (Long tượng từ bỏ thân, sẽ viên tịch): Ngài đã viên tịch bằng phiền não niết-bàn tại bồ-đề đoàn, và sẽ viên tịch bằng vô dư y niết-bàn giới ở giữa hai cây song sa-la. Như vậy, Trưởng lão Udāyī, vị đã đắc Vô ngại giải, trong khi tán thán đức hạnh của bậc Thập Lực với mười sáu bài kệ, sáu mươi bốn câu, đã kết thúc bài pháp. Đức Thế Tôn đã tùy hỷ. Vào lúc cuối bài pháp, tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã uống được thức uống bất tử.

2. Migasālāsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Migasālā

44. Dutiye kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena kāraṇena. Aññeyyoti ājānitabbo. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma dhamme. Samasamagatikāti [Pg.114] samabhāveneva samagatikā. Bhavissantīti jātā. Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto. Kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena nu kho kāraṇena, kiṃ nu kho jānitvā desito, udāhu ajānitvāti. Thero kāraṇaṃ ajānanto evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākatanti āha.

44. Trong kinh thứ hai, kathaṃ kathaṃ nāma (do đâu, do đâu) có nghĩa là do nguyên nhân nào, do nguyên nhân nào. Aññeyyo (nên được biết) có nghĩa là cần phải được biết. Yatra hi nāma (nơi nào) có nghĩa là trong pháp nào. Samasamagatikā (có cùng nơi đến) có nghĩa là có cùng một nơi đến như nhau. Bhavissanti (sẽ là) có nghĩa là đã sanh. Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapanno (Vị Nhất lai đã sanh vào cõi Đâu-suất) có nghĩa là đã là bậc Nhất lai, đã tái sanh ngay tại cõi trời Đâu-suất. Kathaṃ kathaṃ nāma (do đâu, do đâu) có nghĩa là do nguyên nhân nào? Phải chăng Ngài thuyết sau khi đã biết, hay là thuyết mà không biết? Trưởng lão, do không biết nguyên nhân, đã nói rằng: “Này chị, điều này đã được Đức Thế Tôn tuyên bố như vậy.”

Ammakā ammakapaññāti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā. Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇeti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ. Tasmā kā ca bālā migasālā, ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā, ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo.

Ammakā ammakapaññā (Nữ nhân có tưởng của nữ nhân) có nghĩa là là người nữ, chỉ có tưởng của người nữ. Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇe (Và ai có tha tâm trí về các hạng người nam): Ở đây, purisapuggalaparopariyañāṇaṃ (tha tâm trí về các hạng người nam) được gọi là trí biết sự hơn kém của các căn của các hạng người nam theo cách sắc bén hay mềm yếu. Do đó, nữ nhân ngu si Migasālā là ai, và các vị Chánh Đẳng Giác có phạm vi không bị ngăn ngại trong việc biết sự hơn kém của các căn của các hạng người nam là ai? Cả hai điều này thật xa, thật quá xa. Đây là tóm tắt ở đây.

Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento chayime, ānandātiādimāha. Sorato hotīti pāpato suṭṭhu orato virato hoti. Suratotipi pāṭho. Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenāti tena saddhiṃ ekatovāsena sabrahmacārī abhinandanti tussanti. Ekantavāsenātipi pāṭho, satatavāsenāti attho. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ, vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti. Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānagāmīyeva hotīti parihānimeva gacchati.

Bây giờ, để chỉ rõ sự xa cách của mình đối với Migasālā, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Này Ānanda, có sáu hạng người này’. (Câu) ‘Sorato hoti’ (là người nhu hòa) có nghĩa là: là người xa lìa, từ bỏ điều ác một cách tốt đẹp. Cũng có bản đọc là ‘surato’. (Câu) ‘Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsena’ (các vị đồng phạm hạnh hoan hỷ do sống chung) có nghĩa là: do sống chung với vị ấy, các vị đồng phạm hạnh hoan hỷ, vui mừng. Cũng có bản đọc là ‘ekantavāsena’, nghĩa là sống chung luôn luôn. (Câu) ‘Savanenapi akataṃ hoti’ (việc nghe cũng không được làm) có nghĩa là: điều đáng được nghe đã không được nghe. (Câu) ‘Bāhusaccenapi akataṃ hoti’ (việc đa văn cũng không được làm) có nghĩa là: ở đây, sự đa văn được gọi là tinh tấn, nghĩa là việc đáng được làm với sự tinh tấn đã không được làm. (Câu) ‘Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hoti’ (việc thâm nhập bằng trí tuệ cũng không được thực hiện) có nghĩa là: điều đáng được thâm nhập bằng trí tuệ đã không được thâm nhập. (Câu) ‘Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhati’ (cũng không đạt được sự giải thoát nhất thời) có nghĩa là: không đạt được hỷ và hoan hỷ nhờ vào việc nghe pháp theo thời gian thích hợp. (Câu) ‘Hānagāmīyeva hoti’ (chỉ đi đến suy thoái) có nghĩa là: chỉ đi đến sự suy thoái.

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Paminantīti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Eko paṇītoti eko guṇehi paṇīto. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ.

‘Pamāṇikā’ (những người đo lường) có nghĩa là: những người có thói quen đo lường đối với các hạng người. ‘Paminanti’ (họ đo lường) có nghĩa là: họ bắt đầu đo lường, cân nhắc. ‘Eko hīno’ (một người thấp kém) có nghĩa là: một người thì thấp kém về các phẩm hạnh. ‘Eko paṇīto’ (một người cao thượng) có nghĩa là: một người thì cao thượng về các phẩm hạnh. ‘Taṃ hi’ (việc ấy) có nghĩa là: việc đo lường ấy.

Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ [Pg.115] sampāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho.

‘Abhikkantataro’ (thù thắng hơn) có nghĩa là: tốt đẹp hơn. ‘Paṇītataro’ (cao thượng hơn) có nghĩa là: ưu việt hơn. ‘Dhammasoto nibbahati’ (dòng pháp dẫn dắt) có nghĩa là: trí tuệ minh sát đang diễn tiến, sau khi trở nên dũng mãnh, sẽ dẫn dắt, làm cho đạt đến thánh địa. ‘Tadantaraṃ ko jāneyya’ (ai biết được sự khác biệt đó) có nghĩa là: ngoài Như Lai ra, ai có thể biết được sự khác biệt đó, nguyên nhân đó? Đây là ý nghĩa.

Kodhamānoti kodho ca māno ca. Lobhadhammāti lobhoyeva. Vacīsaṅkhārāti ālāpasallāpavasena vacanāneva. Yo vā panassa mādisoti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva assa, so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho. Khaññatīti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti. Ime kho, ānanda, cha puggalāti dve soratā, dve adhigatakodhamānalobhadhammā, dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā. Gatinti ñāṇagatiṃ. Ekaṅgahīnāti ekekena guṇaṅgena hīnā. Pūraṇo sīlena visesī ahosi, isidatto paññāya. Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ, isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti.

‘Kodhamāno’ (sân và mạn) có nghĩa là: sân và mạn. ‘Lobhadhammā’ (tham pháp) có nghĩa là: chính là tham. ‘Vacīsaṅkhārā’ (khẩu hành) có nghĩa là: chính là những lời nói qua lại. ‘Yo vā panassa mādiso’ (hoặc người nào giống như ta) có nghĩa là: hoặc một vị nào khác giống như ta, chính là bậc Chánh Đẳng Giác, vị ấy có thể đo lường các hạng người. Đây là ý nghĩa. ‘Khaññati’ (bị hủy hoại) có nghĩa là: đạt đến sự hủy hoại phẩm hạnh. ‘Này Ānanda, sáu hạng người này là’: hai người nhu hòa, hai người chưa từ bỏ sân, mạn, và tham pháp, hai người chưa từ bỏ sân, mạn, và khẩu hành. Như vậy là sáu hạng người này. ‘Gatiṃ’ (sự đi đến) có nghĩa là: sự đi đến của trí tuệ. ‘Ekaṅgahīnā’ (thiếu một chi phần) có nghĩa là: thấp kém về từng chi phần phẩm hạnh. Pūraṇa đã đặc biệt về giới, Isidatta về tuệ. Giới của Pūraṇa được đặt ở vị trí tuệ của Isidatta, và tuệ của Isidatta được đặt ở vị trí giới của Pūraṇa.

3. Iṇasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Món Nợ

45. Tatiye dāliddiyanti daliddabhāvo. Kāmabhoginoti kāme bhuñjanakasattassa. Assakoti attano santakena rahito. Anāḷhikoti na aḍḍho. Iṇaṃ ādiyatīti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati. Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātīti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti. Anucarantipi nanti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti. Saddhā natthīti okappanakasaddhāmattakampi natthi. Hirī natthīti hirīyanākāramattakampi natthi. Ottappaṃ natthīti bhāyanākāramattakampi natthi. Vīriyaṃ natthīti kāyikavīriyamattakampi natthi. Paññā natthīti kammassakatapaññāmattakampi natthi. Iṇādānasmiṃ vadāmīti iṇaggahaṇaṃ vadāmi. Mā maṃ jaññūti mā maṃ jānātu.

45. Trong kinh thứ ba, ‘dāliddiyaṃ’ (sự nghèo khổ) có nghĩa là: tình trạng nghèo khổ. ‘Kāmabhogino’ (của người hưởng dục) có nghĩa là: của chúng sanh hưởng thụ các dục. ‘Assako’ (không sở hữu) có nghĩa là: không có tài sản của riêng mình. ‘Anāḷhiko’ (không giàu có) có nghĩa là: không sung túc. ‘Iṇaṃ ādiyati’ (vay một món nợ) có nghĩa là: không thể sinh sống nên phải vay nợ. ‘Vaḍḍhiṃ paṭissuṇāti’ (hứa trả lãi) có nghĩa là: không thể trả nên hứa rằng ‘tôi sẽ trả lãi’. ‘Anucaranti pi nanti’ (họ theo đuổi và thúc ép) có nghĩa là: họ theo sau, từ phía sau, gây ra sự phiền toái bằng cách bắt đứng ngoài nắng, ném bụi, v.v., giữa hội chúng, giữa đám đông. ‘Saddhā natthi’ (không có đức tin) có nghĩa là: không có dù chỉ một chút tín tâm tin tưởng vững chắc. ‘Hirī natthi’ (không có hổ thẹn) có nghĩa là: không có dù chỉ một chút biểu hiện của sự hổ thẹn. ‘Ottappaṃ natthi’ (không có ghê sợ) có nghĩa là: không có dù chỉ một chút biểu hiện của sự ghê sợ. ‘Vīriyaṃ natthi’ (không có tinh tấn) có nghĩa là: không có dù chỉ một chút tinh tấn về thân. ‘Paññā natthi’ (không có trí tuệ) có nghĩa là: không có dù chỉ một chút trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp. ‘Iṇādānasmiṃ vadāmi’ (ta nói về việc vay nợ) có nghĩa là: ta nói về việc vay nợ. ‘Mā maṃ jaññū’ (mong họ đừng biết ta) có nghĩa là: mong rằng họ đừng biết ta.

Dāliddiyaṃ dukkhanti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ. Kāmalābhābhijappinanti kāmalābhaṃ patthentānaṃ. Pāpakammavinibbayoti pāpakammavaḍḍhako. Saṃsappatīti paripphandati. Jānanti jānanto. Yassa vippaṭisārajāti ye assa [Pg.116] vippaṭisārato jātā. Yonimaññataranti ekaṃ tiracchānayoniṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādayanti cittaṃ pasādento dadamāno.

‘Dāliddiyaṃ dukkhaṃ’ (nghèo khổ là đau khổ) có nghĩa là: tình trạng nghèo khổ về tài sản là khổ. ‘Kāmalābhābhijappinaṃ’ (của người mong cầu các dục) có nghĩa là: của những người mong cầu được các dục. ‘Pāpakammavinibbayo’ (sự gia tăng ác nghiệp) có nghĩa là: làm tăng trưởng ác nghiệp. ‘Saṃsappati’ (nó vùng vẫy) có nghĩa là: nó rung động, dao động. ‘Jānaṃ’ (biết) có nghĩa là: đang biết. ‘Yassa vippaṭisārajā’ (sanh ra từ sự hối hận của người ấy) có nghĩa là: những (khổ) nào sanh ra cho người ấy từ sự hối hận. ‘Yonim aññataraṃ’ (một trong các loài) có nghĩa là: một trong các loài súc sanh. ‘Dadaṃ cittaṃ pasādayaṃ’ (vừa cho vừa làm tâm tịnh tín) có nghĩa là: người đang cho, trong khi làm cho tâm tịnh tín.

Kaṭaggāhoti jayaggāho, anaparādhaggāho hoti. Gharamesinoti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati. Cāgā puññanti vā pāṭho. Patiṭṭhitāti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā. Hirimanoti hirisampayuttacitto. Nirāmisaṃ sukhanti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Āraddhavīriyoti paripuṇṇapaggahitavīriyo. Jhānāni upasampajjāti cattāri jhānāni patvā. Ekodi nipako satoti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato.

‘Kaṭaggāho’ (sự nắm giữ chiến thắng) có nghĩa là: sự nắm giữ chiến thắng, là sự nắm giữ sự không có lỗi lầm. ‘Gharamesino’ (của người tìm kiếm gia đình) có nghĩa là: của người đang tìm kiếm hoặc đang sống đời sống tại gia. ‘Cāgo puññaṃ pavaḍḍhati’ (sự xả ly làm tăng trưởng phước) có nghĩa là: phước được gọi là sự xả ly tăng trưởng. Hoặc có bản đọc là ‘cāgā puññaṃ’. Trong từ ‘patiṭṭhitā’ (vững chắc), đức tin vững chắc là đức tin của bậc Dự lưu. ‘Hirimano’ (người có tâm hổ thẹn) có nghĩa là: người có tâm tương ưng với hổ thẹn. ‘Nirāmisaṃ sukhaṃ’ (lạc phi vật chất) có nghĩa là: lạc sanh khởi nhờ vào ba thiền. ‘Upekkhā’ (xả) có nghĩa là: xả của thiền thứ tư. ‘Āraddhavīriyo’ (người có tinh tấn được khởi xướng) có nghĩa là: người có tinh tấn được duy trì đầy đủ. ‘Jhānāni upasampajja’ (sau khi chứng đắc các thiền) có nghĩa là: sau khi đạt được bốn thiền. ‘Ekodi nipako sato’ (nhất tâm, thận trọng, chánh niệm) có nghĩa là: người có tâm nhất điểm, và có đầy đủ trí và niệm.

Evaṃ ñatvā yathābhūtanti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā. Sabbasaṃyojanakkhayeti nibbāne. Sabbasoti sabbākārena. Anupādāyāti aggahetvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati. ‘‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaya’’ntipi pāḷiyaṃ likhitaṃ, tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho. Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati.

‘Evaṃ ñatvā yathābhūtaṃ’ (sau khi biết như vậy, như thật) có nghĩa là: sau khi biết nguyên nhân chừng ấy như vậy theo đúng bản chất của nó. ‘Sabbasaṃyojanakkhaye’ (trong sự đoạn tận tất cả kiết sử) có nghĩa là: trong Níp-bàn. ‘Sabbaso’ (hoàn toàn) có nghĩa là: bằng mọi cách. ‘Anupādāya’ (không chấp thủ) có nghĩa là: không nắm giữ. ‘Sammā cittaṃ vimuccati’ (tâm được giải thoát chơn chánh), điều này được nói ra có nghĩa là: trong Níp-bàn được gọi là nơi đoạn tận tất cả các kiết sử, sau khi không chấp thủ bằng mọi cách, đạo tâm được giải thoát một cách chánh đáng, bằng nguyên nhân, bằng phương pháp. Cũng được viết trong Pāli là: ‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhayaṃ’ (sau khi biết điều này như thật, sự đoạn tận tất cả kiết sử). Ý nghĩa của câu đó là: sau khi biết như thật Níp-bàn ấy, được gọi là nơi đoạn tận tất cả các kiết sử. Tuy nhiên, nó không phù hợp với (các câu) trước và sau.

Tassa sammā vimuttassāti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa. Ñāṇaṃ hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. Tādinoti taṃsaṇṭhitassa. Akuppāti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā. Vimuttīti maggavimuttipi phalavimuttipi. Bhavasaṃyojanakkhayeti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā. Etaṃ kho paramaṃ ñāṇanti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma. Sukhamanuttaranti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ sukhaṃ nāma. Āṇaṇyamuttamanti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo, tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

Về câu ‘Tassa sammā vimuttassa’ (của vị ấy đã được giải thoát một cách chân chánh), (nghĩa là) của vị lậu tận đã được giải thoát một cách chân chánh ấy. Về câu ‘Ñāṇaṃ hoti’ (có trí tuệ), (nghĩa là) có trí tuệ phản khán. Về câu ‘Tādino’ (của bậc như vậy), (nghĩa là) của bậc an trú trong trạng thái ấy. Về câu ‘Akuppā’ (bất động), (nghĩa là) bất động do có đối tượng là bất động và do không có các phiền não là tác nhân gây ra sự biến động. Về câu ‘Vimutti’ (sự giải thoát), (nghĩa là) đạo giải thoát và quả giải thoát. Về câu ‘Bhavasaṃyojanakkhaye’ (trong sự đoạn tận hữu kiết sử), (nghĩa là) trong Níp-bàn được gọi là sự đoạn tận hữu kiết sử, hoặc (sự giải thoát) đã sanh khởi ở nơi sự chấm dứt của các hữu kiết sử. Về câu ‘Etaṃ kho paramaṃ ñāṇaṃ’ (đây là trí tuệ tối thượng), (nghĩa là) trí tuệ đạo và quả ấy được gọi là trí tuệ tối thượng. Về câu ‘Sukhamanuttaraṃ’ (lạc vô thượng), (nghĩa là) chính lạc của đạo và quả ấy được gọi là lạc vô thượng. Về câu ‘Āṇaṇyamuttamaṃ’ (vô nợ tối thượng), (nghĩa là) trong tất cả những người không có nợ, vị lậu tận là người không có nợ tối thượng; do đó, quả A-la-hán được gọi là sự vô nợ tối thượng. Như vậy, (Đức Thế Tôn) đã nắm lấy đỉnh cao của bài thuyết pháp bằng quả A-la-hán. Và trong bài kinh này, chỉ có vòng luân hồi được nói đến; trong các câu kệ, cả vòng luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi được nói đến.

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Mahācunda (Đại Cunda).

46. Catutthe [Pg.117] cetīsūti cetiraṭṭhe. Sayaṃjātiyanti evaṃnāmake nigame. Mahācundoti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Dhamme yogo anuyogo etesanti dhammayogā. Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ. Jhāyantīti jhāyī. Apasādentīti ghaṭṭenti hiṃsanti. Jhāyantīti cintenti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Kimime jhāyantīti kiṃ nāma ime jhāyanti. Kintime jhāyantīti kimatthaṃ ime jhāyanti. Kathaṃ ime jhāyantīti kena kāraṇena ime jhāyanti. Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantīti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti. Gambhīraṃ atthapadanti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ. Paññāya ativijjha passantīti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti. Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti.

46. Trong bài kinh thứ tư, về câu ‘cetīsu’ (ở xứ Cetī), (nghĩa là) ở xứ Cetī. Về câu ‘sayaṃjātiyaṃ’ (tại Sayaṃjāti), (nghĩa là) tại thị trấn có tên như vậy. Về câu ‘mahācundo’ (Đại Cunda), (nghĩa là) em trai của vị Tướng quân Chánh pháp. Về câu ‘dhammayogā’ (những người chuyên tâm vào pháp), (nghĩa là) đối với các vị này, có sự thực hành, sự nỗ lực liên tục trong pháp. Đây là tên gọi của những vị thuyết pháp. Về câu ‘jhāyī’ (người thiền định), (nghĩa là) họ thiền định. Về câu ‘apasādenti’ (họ miệt thị), (nghĩa là) họ tấn công, họ làm hại. Về câu ‘jhāyanti’ (họ thiền định), (nghĩa là) họ suy tư. Các từ như ‘pajjhāyanti’ (họ trầm tư) được tăng cường do năng lực của tiếp đầu ngữ. Về câu ‘kimime jhāyanti’ (những người này thiền định về cái gì?), (nghĩa là) những người này thiền định về pháp gì? Về câu ‘kintime jhāyanti’ (những người này thiền định để làm gì?), (nghĩa là) những người này thiền định vì mục đích gì? Về câu ‘kathaṃ ime jhāyanti’ (làm sao những người này thiền định?), (nghĩa là) vì nguyên nhân nào những người này thiền định? Về câu ‘amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharanti’ (họ sống, đã chạm đến bất tử giới bằng thân), (nghĩa là) các vị sống, sau khi đã nhận lấy đề mục thiền định nhắm đến bất tử giới là Níp-bàn, không có sự chết, tuần tự sống, đã chạm đến bất tử giới ấy bằng danh thân. Về câu ‘gambhīraṃ atthapadaṃ’ (pháp cú thâm sâu), (nghĩa là) ý nghĩa về uẩn, xứ, giới, v.v... đã được giấu kín, được che đậy. Về câu ‘paññāya ativijjha passanti’ (họ thấy, thâm nhập bằng trí tuệ), (nghĩa là) họ thấy, sau khi đã thâm nhập bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, trí tuệ do năng lực của sự thẩm sát và thâm nhập, và trí tuệ do năng lực của sự học hỏi và tra vấn, cũng đều thích hợp.

5-6. Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā

5-6. Chú giải hai bài kinh Sandiṭṭhika.

47-48. Pañcame santaṃ vā ajjhattanti niyakajjhatte vijjamānaṃ. Lobhotiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni. Lobhadhammātiādīhi taṃsampayuttakā dhammā. Chaṭṭhe kāyasandosanti kāyadvārassa dussanākāraṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā.

47-48. Trong bài kinh thứ năm, về câu ‘santaṃ vā ajjhattaṃ’ (hoặc có mặt ở nội tâm), (nghĩa là) có mặt trong nội tâm của chính mình. Bằng các từ như ‘lobho’ (tham), ba bất thiện căn được chỉ ra. Bằng các từ như ‘lobhadhammā’ (các pháp tham), các pháp tương ưng với chúng được chỉ ra. Trong bài kinh thứ sáu, về câu ‘kāyasandosaṃ’ (sự ô nhiễm của thân), (nghĩa là) trạng thái làm ô uế thân môn. Trong hai phần còn lại cũng theo phương pháp này. Trong hai bài kinh này, chỉ có sự phản khán được nói đến.

7. Khemasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Khema.

49. Sattame vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. Ohitabhāroti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. Anuppattasadatthoti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti khīṇabhavabandhano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vātiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘atthi mayhaṃ seyyo, atthi sadiso, atthi hīno’’ti māno hoti. Natthi me seyyotiādīhipi teyeva [Pg.118] paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘ahameva seyyo, ahaṃ sadiso, ahaṃ hīno, aññe seyyādayo natthī’’ti evaṃ māno hoti.

49. Trong bài kinh thứ bảy, về câu ‘vusitavā’ (đã sống xong), (nghĩa là) đã sống xong đời sống phạm hạnh. Về câu ‘katakaraṇīyo’ (đã làm xong việc cần làm), (nghĩa là) đã làm xong việc cần làm bằng bốn đạo và an trú. Về câu ‘ohitabhāro’ (đã đặt gánh nặng xuống), (nghĩa là) đã đặt xuống gánh nặng uẩn, gánh nặng phiền não, và gánh nặng hành, rồi an trú. Về câu ‘anuppattasadattho’ (đã đạt được mục đích của mình), quả A-la-hán được gọi là ‘sadattho’ (mục đích của mình); (vị ấy) đã đạt đến quả ấy, đó là ý nghĩa. Về câu ‘parikkhīṇabhavasaṃyojano’ (người đã đoạn tận hữu kiết sử), (nghĩa là) người có các trói buộc của hữu đã được đoạn tận. Về câu ‘sammadaññā vimutto’ (được giải thoát nhờ chánh trí), (nghĩa là) đã biết một cách chân chánh, với nhân, với duyên, nên được giải thoát. Bằng các câu như ‘tassa na evaṃ hoti: atthi me seyyo’ti vā’ (vị ấy không nghĩ rằng: ‘có người hơn ta’), ba loại mạn như ‘ta hơn người hơn’ v.v... bị loại bỏ. Thật vậy, vị lậu tận không có mạn rằng: “có người hơn ta, có người bằng ta, có người thua ta”. Bằng các câu như ‘natthi me seyyo’ (không có ai hơn ta), chính ba loại mạn ấy cũng bị loại bỏ. Thật vậy, vị lậu tận không có mạn như là: “chỉ ta là hơn, ta là bằng, ta là thua, không có những người khác hơn ta, v.v...”.

Acirapakkantesūti arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ kathenti. Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontīti hasamānā viya kathenti. Vighātaṃ āpajjantīti dukkhaṃ āpajjanti.

Về câu ‘acirapakkantesu’ (khi họ vừa mới đi không lâu), (nghĩa là) khi họ vừa mới đi không lâu sau khi đã tuyên bố quả A-la-hán. Về câu ‘aññaṃ byākaronti’ (họ tuyên bố trí tuệ), (nghĩa là) họ nói về quả A-la-hán. Về câu ‘hasamānakā maññe aññaṃ byākaronti’ (tôi nghĩ họ tuyên bố trí tuệ một cách giễu cợt), (nghĩa là) họ nói như thể đang cười đùa. Về câu ‘vighātaṃ āpajjanti’ (họ gặp phải sự phiền não), (nghĩa là) họ gặp phải sự đau khổ.

Na ussesu na omesu, samatte nopanīyareti ettha ussāti ussitatā seyyapuggalā. Omāti hīnā. Samattoti sadiso. Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare, na upanenti, na upagacchantīti attho. Khīṇā jātīti khīṇā tesaṃ jāti. Vusitaṃ brahmacariyanti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ. Caranti saṃyojanavippamuttāti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti. Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito.

Trong câu ‘na ussesu na omesu, samatte nopanīyare’ (không so sánh với người hơn, người thua, hay người bằng), về từ ‘ussā’, (nghĩa là) những người cao thượng, những người hơn. Về từ ‘omā’, (nghĩa là) những người thấp kém. Về từ ‘samatto’, (nghĩa là) người bằng. Như vậy, trong cả ba hạng người này: hơn, thua, và bằng, các vị lậu tận không bị dẫn dắt bởi mạn, không dẫn dắt, không đến gần (sự so sánh), đó là ý nghĩa. Về câu ‘khīṇā jāti’ (sanh đã tận), (nghĩa là) sanh của các vị ấy đã tận. Về câu ‘vusitaṃ brahmacariyaṃ’ (phạm hạnh đã sống xong), (nghĩa là) đạo phạm hạnh đã được sống xong. Về câu ‘caranti saṃyojanavippamuttā’ (họ đi lại, đã giải thoát khỏi các kiết sử), (nghĩa là) sau khi đã được giải thoát khỏi tất cả các kiết sử, họ đi lại. Cả trong kinh văn và trong kệ, chỉ có vị lậu tận được nói đến.

8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Indriyasaṃvara (Thu thúc lục căn).

50. Aṭṭhame hatūpanisaṃ hotīti hatūpanissayaṃ hoti. Sīlavipannassāti vipannasīlassa. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanāñāṇaṃ. Nibbidāvirāgoti ettha nibbidā balavavipassanā, virāgo ariyamaggo. Vimuttiñāṇadassananti ettha vimuttīti arahattaphalaṃ, ñāṇadassananti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Upanissayasampannaṃ hotīti sampannaupanissayaṃ hoti. Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito.

50. Trong bài kinh thứ tám, về câu ‘hatūpanisaṃ hoti’ (có cận y duyên bị hủy hoại), (nghĩa là) có cận y duyên bị hủy hoại. Về câu ‘sīlavipannassa’ (của người có giới bị hư hỏng), (nghĩa là) của người có giới bị hư hỏng. Về câu ‘yathābhūtañāṇadassanaṃ’ (tri kiến như thật), (nghĩa là) tuệ quán non trẻ. Trong câu ‘nibbidāvirāgo’ (sự nhàm chán, sự ly tham), ‘nibbidā’ là tuệ quán mạnh mẽ, ‘virāgo’ là thánh đạo. Trong câu ‘vimuttiñāṇadassanaṃ’ (giải thoát tri kiến), ‘vimutti’ là quả A-la-hán, ‘ñāṇadassanaṃ’ là trí tuệ phản khán. Về câu ‘upanissayasampannaṃ hoti’ (có cận y duyên được đầy đủ), (nghĩa là) có cận y duyên được đầy đủ. Trong bài kinh này, sự thu thúc các căn là sự hộ trì giới được nói đến.

9. Ānandasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Ānanda (A-nan).

51. Navame kittāvatāti kittakena. Assutañcevāti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ. Na sammosaṃ gacchantīti vināsaṃ na gacchanti. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena phusitapubbā. Samudācarantīti manodvāre caranti. Aviññātañca vijānātīti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti. Pariyāpuṇātīti vaḷañjeti katheti. Desetīti pakāseti. Paraṃ vācetīti paraṃ uggaṇhāpeti.

51. Trong bài kinh thứ chín, về câu ‘kittāvatā’ (cho đến mức độ nào), (nghĩa là) bởi bao nhiêu (điều kiện). Về câu ‘assutañceva’ (và điều chưa từng nghe), (nghĩa là) điều chưa từng nghe vào lúc khác. Về câu ‘na sammosaṃ gacchanti’ (không bị quên lãng), (nghĩa là) không đi đến sự hủy hoại. Về câu ‘cetaso samphuṭṭhapubbā’ (đã từng được chạm đến bằng tâm), (nghĩa là) đã từng được chạm đến bằng tâm. Về câu ‘samudācaranti’ (chúng khởi lên), (nghĩa là) chúng diễn ra ở ý môn. Về câu ‘aviññātañca vijānāti’ (và biết được điều chưa biết), (nghĩa là) biết được nguyên nhân chưa biết vào lúc khác. Về câu ‘pariyāpuṇāti’ (nắm vững), (nghĩa là) sử dụng, nói. Về câu ‘deseti’ (giảng giải), (nghĩa là) làm cho sáng tỏ. Về câu ‘paraṃ vāceti’ (dạy cho người khác), (nghĩa là) làm cho người khác học.

Āgatāgamāti [Pg.119] dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā. Dhammadharāti suttantapiṭakadharā. Vinayadharāti vinayapiṭakadharā. Mātikādharāti dvepātimokkhadharā. Paripucchatīti anusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati. Idaṃ, bhante, kathanti, bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati. Imassa kvatthoti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati. Avivaṭanti avivaritaṃ. Vivarantīti pākaṭaṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati, sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo.

Āgatāgamāti có nghĩa là: dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā (bậc thông suốt Thánh điển là những vị đã học thuộc lòng bất cứ Thánh điển nào trong các bộ Trường Bộ v.v...). Dhammadharāti có nghĩa là suttantapiṭakadharā (bậc trì Pháp là bậc thông thuộc tạng Kinh). Vinayadharāti có nghĩa là vinayapiṭakadharā (bậc trì Luật là bậc thông thuộc tạng Luật). Mātikādharāti có nghĩa là dvepātimokkhadharā (bậc trì Mẫu đề là bậc thông thuộc hai bộ Pātimokkha). Paripucchatīti có nghĩa là anusandhipubbāparaṃ pucchati (gạn hỏi là hỏi về sự liên kết trước sau). Paripañhatīti có nghĩa là idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati (tra vấn là so sánh, phân định rằng: 'Tôi sẽ hỏi về điều này và điều kia'). Idaṃ, bhante, kathanti có nghĩa là bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati (câu 'Thưa ngài, điều này là thế nào?' là hỏi rằng: 'Thưa ngài, sự liên kết trước sau này là thế nào?'). Imassa kvatthoti có nghĩa là imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati (câu 'Nghĩa của điều này là gì?' là hỏi rằng: 'Nghĩa của lời đã nói này là gì?'). Avivaṭanti có nghĩa là avivaritaṃ (điều chưa được mở ra là điều chưa được làm sáng tỏ). Vivarantīti có nghĩa là pākaṭaṃ karonti (họ làm cho sáng tỏ là họ làm cho rõ ràng). Kaṅkhāṭhāniyesūti có nghĩa là kaṅkhāya kāraṇabhūtesu (trong những pháp là cơ sở của sự nghi ngờ là trong những pháp là nguyên nhân của sự nghi ngờ). Ở đây, cần phải hiểu rằng: Pháp nào mà sự nghi ngờ khởi lên, chính pháp ấy được gọi là cơ sở của sự nghi ngờ.

10. Khattiyasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Khattiya

52. Dasame bhogādhippāyāti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā. Paññūpavicārāti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā. Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati. Balādhiṭṭhānāti balakāyādhiṭṭhānā. Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti. Pathavibhinivesāti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā. Issariyapariyosānāti rajjābhisekapariyosānā. Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

52. Trong kinh thứ mười, bhogādhippāyāti có nghĩa là bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā (có ý định về tài sản là có ý định, có khuynh hướng được đặt ra vì mục đích tích lũy tài sản). Paññūpavicārāti có nghĩa là paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā (có sự tìm tòi về trí tuệ là có sự tìm tòi được khởi lên vì mục đích trí tuệ, rằng: 'Mong rằng chúng ta sẽ trở thành người có trí tuệ'). Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati (chính sự tìm tòi này của họ hoạt động trong tâm). Balādhiṭṭhānāti có nghĩa là balakāyādhiṭṭhānā (có quân đội làm nền tảng là có binh lực làm nền tảng). Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti (thật vậy, sau khi có được binh lực, họ được gọi là người có chỗ đứng vững chắc). Pathavibhinivesāti có nghĩa là pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā (có sự chuyên chú vào đất đai là có tâm chuyên chú được tạo ra vì mục đích đất đai, rằng: 'Chúng ta sẽ trở thành chủ nhân của đất đai'). Issariyapariyosānāti có nghĩa là rajjābhisekapariyosānā (có quyền lực là cứu cánh là có lễ đăng quang làm vua là cứu cánh). Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti (thật vậy, sau khi đạt đến lễ đăng quang, họ được gọi là người đã đạt đến cứu cánh). Iminā nayena sabbattha attho veditabbo (theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu ở tất cả mọi nơi).

Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti, gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ, itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ, corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ, samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti. Tasmā mantādhiṭṭhānātiādīni vuttāni.

Trong kinh này, đối với các từ còn lại, đây là ý nghĩa: Trước hết, các Bà-la-môn, sau khi có được các câu thần chú, được gọi là người có chỗ đứng vững chắc; các gia chủ, (sau khi có được) bất kỳ nghề thủ công nào; người phụ nữ, (sau khi có được) người con trai là chủ nhân của gia sản; kẻ trộm, (sau khi có được) bất kỳ loại vũ khí nào; các sa-môn, (sau khi) viên mãn giới hạnh, được gọi là người có chỗ đứng vững chắc. Do đó, (các từ) như mantādhiṭṭhānāti v.v... đã được nói đến.

Brāhmaṇānañca ‘‘yaññaṃ yajissāmā’’ti cittaṃ abhinivisati, brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti. Tasmā te yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti vuttā. Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā. Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā.

Và đối với các Bà-la-môn, tâm chuyên chú rằng: 'Chúng ta sẽ thực hiện lễ tế tự', và khi đạt đến cõi Phạm thiên, họ được gọi là người đã đạt đến cứu cánh. Do đó, họ được gọi là yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti (những người chuyên chú vào lễ tế tự, có cõi Phạm thiên là cứu cánh). Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā (tâm của họ chuyên chú vào việc thực hiện công việc, do đó họ là những người chuyên chú vào công việc). Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā (khi công việc hoàn thành, họ được gọi là người đã đạt đến cứu cánh, do đó họ là những người có công việc đã hoàn thành là cứu cánh).

Purisādhippāyāti purisesu pavattaajjhāsayā. Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā. Asapattī hutvā ekikāva [Pg.120] ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā. Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā.

Purisādhippāyāti có nghĩa là purisesu pavattaajjhāsayā (có ý định về người nam là có khuynh hướng hướng về người nam). Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā (tâm của người nữ này hoạt động vì mục đích trang điểm, do đó cô ấy là người tìm tòi sự trang điểm). Asapattī hutvā ekikāva ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā (tâm của cô ấy chuyên chú rằng: 'Trở thành người không có tình địch, mong rằng ta sẽ sống một mình trong nhà', do đó cô ấy là người chuyên chú vào việc không có tình địch). Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā (khi có được quyền làm chủ trong gia đình, cô ấy được gọi là người đã đạt đến cứu cánh, do đó cô ấy là người có quyền lực là cứu cánh).

Parabhaṇḍassa ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā. Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā. Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā. Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā.

Parabhaṇḍassa ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā (họ có ý định lấy của cải của người khác, do đó họ là những người có ý định chiếm đoạt). Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā (tâm của họ hoạt động trong bụi rậm, nơi ẩn náu, do đó họ là những người tìm tòi nơi rậm rạp). Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā (tâm của họ chuyên chú vào bóng tối, do đó họ là những người chuyên chú vào bóng tối). Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā (khi đạt đến trạng thái không bị nhìn thấy, họ đạt đến cứu cánh, do đó họ là những người có sự không bị nhìn thấy là cứu cánh).

Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā. Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā. Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā.

Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā (họ có ý định về sự kham nhẫn và về giới hạnh trong sạch, do đó họ là những người có ý định về kham nhẫn và nhu hòa). Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā (tâm của họ chuyên chú vào trạng thái vô sở hữu, trạng thái không bị ràng buộc, do đó họ là những người chuyên chú vào sự vô sở hữu). Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā (khi đạt đến Níp-bàn, họ đạt đến cứu cánh, do đó họ là những người có Níp-bàn là cứu cánh).

11. Appamādasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Appamāda

53. Ekādasame samadhiggayhāti suṭṭhu gaṇhitvā. Jaṅgalānaṃ pāṇānanti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Pabbajalāyakoti pabbajatiṇacchedako. Odhunātīti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti. Nidhunātīti ubhohi passehi dhunāti. Nicchādetīti bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati. Ambapiṇḍiyāti ambaphalapiṇḍiyā. Vaṇṭūpanibandhanānīti vaṇṭe upanibandhanāni, vaṇṭe vā patiṭṭhitāni. Tadanvayāni bhavantīti vaṇṭānuvattakāni bhavanti, ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho. Khuddarājānoti khuddakarājāno, pakatirājāno vā.

53. Trong kinh thứ mười một, samadhiggayhāti có nghĩa là suṭṭhu gaṇhitvā (sau khi nắm giữ kỹ lưỡng). Jaṅgalānaṃ pāṇānanti có nghĩa là pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ (của các loài chúng sanh có chân đi trên mặt đất). Padajātānīti có nghĩa là padāni (các dấu chân). Samodhānaṃ gacchantīti có nghĩa là odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti (đi đến sự hợp nhất, sự bao gồm). Aggamakkhāyatīti có nghĩa là seṭṭhaṃ akkhāyati (được gọi là tối thượng). Pabbajalāyakoti có nghĩa là pabbajatiṇacchedako (người cắt cỏ lau). Odhunātīti có nghĩa là heṭṭhā mukhaṃ dhunāti (giũ xuống phía dưới). Nidhunātīti có nghĩa là ubhohi passehi dhunāti (giũ cả hai bên). Nicchādetīti có nghĩa là bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati (đập bằng cánh tay hoặc đập vào cây). Ambapiṇḍiyāti có nghĩa là ambaphalapiṇḍiyā (chùm quả xoài). Vaṇṭūpanibandhanānīti có nghĩa là vaṇṭe upanibandhanāni, vaṇṭe vā patiṭṭhitāni (được buộc vào cuống, hoặc được gắn vào cuống). Tadanvayāni bhavantīti có nghĩa là vaṇṭānuvattakāni bhavanti (chúng đi theo cuống), cũng có nghĩa là ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi (chúng đi theo cuống của chùm xoài). Khuddarājānoti có nghĩa là khuddakarājāno, pakatirājāno vā (các vị tiểu vương, hoặc các vị vua thông thường).

12. Dhammikasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Dhammika

54. Dvādasame sabbasoti sabbesu. Sattasu vihāresūti sattasu pariveṇesu. Paribhāsatīti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti. Vihiṃsatīti viheṭheti. Vitudatīti vijjhati. Roseti vācāyāti vācāya ghaṭṭeti. Pakkamantīti disā pakkamanti. Na saṇṭhahantīti nappatiṭṭhahanti. Riñcantīti [Pg.121] chaḍḍenti vissajjenti. Pabbājeyyāmāti nīhareyyāma. Handāti vavassaggatthe nipāto. Alanti yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho. Kiṃ te imināti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena. Tīradassiṃ sakuṇanti disākākaṃ. Muñcantīti disādassanatthaṃ vissajjenti. Sāmantāti avidūre. Samantātipi pāṭho, samantatoti attho. Abhinivesoti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso. Mūlasantānakānanti mūlānaṃ niveso.

54. Trong kinh thứ mười hai, sabbasoti có nghĩa là sabbesu (trong tất cả). Sattasu vihāresūti có nghĩa là sattasu pariveṇesu (trong bảy khu tịnh xá). Paribhāsatīti có nghĩa là paribhavati bhayaṃ upadaṃseti (khinh miệt, chỉ ra sự nguy hiểm). Vihiṃsatīti có nghĩa là viheṭheti (làm tổn hại). Vitudatīti có nghĩa là vijjhati (xuyên thủng). Roseti vācāyāti có nghĩa là vācāya ghaṭṭeti (chọc tức bằng lời nói). Pakkamantīti có nghĩa là disā pakkamanti (họ đi đến các phương). Na saṇṭhahantīti có nghĩa là nappatiṭṭhahanti (họ không đứng vững). Riñcantīti có nghĩa là chaḍḍenti vissajjenti (họ từ bỏ, họ rời đi). Pabbājeyyāmāti có nghĩa là nīhareyyāma (chúng ta nên trục xuất). Handāti là một tiểu từ có nghĩa là sự quyết định. Alanti có nghĩa là yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti (điều này là thích hợp, rằng người đó nên bị trục xuất). Kiṃ te imināti có nghĩa là kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena (việc ông sống ở nơi sinh này có ích lợi gì?). Tīradassiṃ sakuṇanti có nghĩa là disākākaṃ (con quạ dò phương hướng). Muñcantīti có nghĩa là disādassanatthaṃ vissajjenti (họ thả ra với mục đích xem phương hướng). Sāmantāti có nghĩa là avidūre (không xa). Cũng có bản đọc là samantāti, có nghĩa là samantato (từ khắp mọi nơi). Abhinivesoti có nghĩa là pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso (nơi ở của các cành cây đã lan rộng ra). Mūlasantānakānanti có nghĩa là mūlānaṃ niveso (nơi ở của các rễ cây).

Āḷhakathālikāti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā. Khuddaṃ madhunti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ. Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti. Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi, attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti. Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘na amhākaṃ sākhāya phala’’nti ñatvā no khādanti. Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti kaṇṭhappamāṇena khāditvā. Sākhaṃ bhañjitvāti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pakkamissatīti pakkanto. Nādāsīti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi. Evañhi sā adhiṭṭhāsi.

Āḷhakathālikāti: là cái nồi nấu cơm cho một đấu gạo. Khuddaṃ madhunti: là mật ong có tàng ong được làm bởi các con ong nhỏ. Anelakanti: là không có lỗi. Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti: là chúng không làm hại quả trong phần của nhau. Không có chuyện chặt rễ, hoặc vỏ, hoặc lá từ phần của mình, chúng chỉ ăn những quả đã rụng xuống dưới cành cây của chính mình. Ngay cả quả đã lăn từ phần của người khác đến phần của người khác, chúng cũng biết rằng ‘đây không phải là quả của cành cây chúng ta’ nên không ăn. Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti: là ăn đến mức cần thiết, tức là ăn đến ngang cổ họng. Sākhaṃ bhañjitvāti: là bẻ một cành có kích thước bằng cái lọng, làm bóng mát rồi bỏ đi. Yatra hi nāmāti: là người nào. Pakkamissatīti: là đã bỏ đi. Nādāsīti: là do oai lực của vị trời, ông ta đã không lấy quả. Quả thật, vị trời ấy đã chú nguyện như vậy.

Tenupasaṅkamīti janapadavāsīhi gantvā, ‘‘mahārāja, rukkho phalaṃ na gaṇhi, amhākaṃ nu kho doso tumhāka’’nti vutte ‘‘neva mayhaṃ doso atthi, na jānapadānaṃ, amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati, kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito, sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. Pavattesīti parivattesi. Ummūlamakāsīti uddhaṃmūlaṃ akāsi. Api nu tvanti api nu tava. Aṭṭhitāyevāti aṭṭhitāya eva. Sacchavīnīti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni. Na paccakkosatīti nappaṭikkosati. Rosantanti ghaṭṭentaṃ. Bhaṇḍantanti paharantaṃ.

Tenupasaṅkamīti: là khi những người dân quê đến và nói rằng: "Tâu đại vương, cây không ra quả, phải chăng là lỗi của chúng tôi hay của ngài?", vua suy nghĩ rằng: "Chẳng phải lỗi của ta, cũng chẳng phải của dân chúng, trong vương quốc của ta không có điều phi pháp nào diễn ra, vậy do nguyên nhân nào mà cây không ra quả? Ta sẽ đến gặp vua trời Sakka để hỏi", rồi vua đã đến chỗ vua trời Sakka. Pavattesīti: là đã lật nhào. Ummūlamakāsīti: là đã làm cho rễ trốc lên trên. Api nu tvanti: là phải chăng của ngươi. Aṭṭhitāyevāti: là chỉ khi không đứng vững. Sacchavīnīti: là có lớp vỏ như cũ, đứng ở trạng thái tự nhiên. Na paccakkosatīti: là không mắng lại. Rosantanti: là người đang xúc phạm. Bhaṇḍantanti: là người đang đánh đập.

Sunettoti nettā vuccanti akkhīni, tesaṃ sundaratāya sunetto. Titthakaroti sugatiogāhanatitthassa kārako. Vītarāgoti vikkhambhanavasena [Pg.122] vigatarāgo. Pasavatīti paṭilabhati. Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ, sotāpannanti attho. Khantinti attano guṇakhaṇanaṃ. Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ, aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho. Na no samasabrahmacārīsūti ettha samajano nāma sakajano vuccati. Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho.

Sunettoti: mắt được gọi là netta, do sự tốt đẹp của đôi mắt ấy nên gọi là Sunetto. Titthakaroti: là người tạo ra bến đỗ để đi đến cõi lành. Vītarāgoti: là đã ly tham bằng cách trấn áp. Pasavatīti: là đạt được. Diṭṭhisampannanti: là người thành tựu tri kiến, nghĩa là bậc Dự lưu. Khantinti: là sự hủy hoại đức hạnh của mình. Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti: nghĩa là như sự mắng nhiếc, phỉ báng này đối với các vị đồng phạm hạnh, ta không nói đến sự nhẫn nại về đức hạnh nào khác có hình thức như vậy. Na no samasabrahmacārīsūti: ở đây, samajano được gọi là người của mình. Do đó, nghĩa ở đây là: tâm của chúng ta sẽ không bị ô nhiễm đối với những người của mình, những vị đồng phạm hạnh.

Jotipālo ca govindoti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo. Sattapurohitoti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito. Ahiṃsakā atītaṃseti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ. Nirāmagandhāti kodhāmagandhena nirāmagandhā. Karuṇevimuttāti karuṇajjhāne adhimuttā, karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā. Yeteti ete, ayameva vā pāṭho. Na sādhurūpaṃ āsīdeti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya. Diṭṭhiṭṭhānappahāyinanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ. Sattamoti arahattato paṭṭhāya sattamo. Avītarāgoti avigatarāgo. Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati. Pañcindriyā mudūti pañca vipassanindriyāni mudūni. Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti. Vipassanāti saṅkhārapariggahañāṇaṃ. Pubbeva upahaññatīti paṭhamataraññeva upahaññati. Akkhatoti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Jotipālo ca govindoti: tên là Jotipāla, chức vụ là Mahāgovinda. Sattapurohitoti: là vị quốc sư của bảy vị vua là Reṇu và các vị khác. Ahiṃsakā atītaṃseti: sáu vị đạo sư này trong quá khứ là những người không làm hại. Nirāmagandhāti: không có mùi hôi tanh của sân hận. Karuṇevimuttāti: là những người hướng tâm đến thiền bi, và an trú trong tâm bi và trong giai đoạn đầu của tâm bi. Yeteti: là ete, hoặc đây chính là bài kệ. Na sādhurūpaṃ āsīdeti: không nên xúc phạm người có bản chất thiện lành. Diṭṭhiṭṭhānappahāyinanti: của những người từ bỏ sáu mươi hai tà kiến. Sattamoti: kể từ quả A-la-hán, là vị thứ bảy. Avītarāgoti: là chưa ly tham. Bằng từ này, ngài phủ nhận trạng thái Bất lai. Pañcindriyā mudūti: năm tuệ quán quyền còn non yếu. Quả thật, năm quyền ấy của vị ấy so với bậc Nhất lai thì được gọi là non yếu. Vipassanāti: là trí tuệ nắm bắt các hành. Pubbeva upahaññatīti: bị tổn hại ngay từ đầu. Akkhatoti: là không bị tổn hại, không bị phá hoại bởi sự hủy hoại đức hạnh. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Dhammikavaggo pañcamo.

Phẩm Dhammika, phẩm thứ năm.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Năm mươi bài kinh đầu tiên đã hoàn tất.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. Năm mươi bài kinh thứ hai

6. Mahāvaggo

6. Đại Phẩm

1. Soṇasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Soṇa

55. Chaṭṭhassa [Pg.123] paṭhame soṇoti sukhumālasoṇatthero. Sītavaneti evaṃnāmake susāne. Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanapaṇṇasālāsatāni māpitāni, tesu thero attano sappāyacaṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu, jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu, chiddāni ahesuṃ. Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi. Tassa vīriyena kilamitakāyassa koṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi, taṃ dassetuṃ atha kho āyasmatotiādi vuttaṃ. Tattha āraddhavīriyāti paripuṇṇapaggahitavīriyā. Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatīti sace hi ahaṃ ugghaṭitaññū vā assaṃ vipañcitaññū vā neyyo vā, nūna me cittaṃ vimucceyya. Addhā panasmi padaparamo, yena me cittaṃ na vimuccatīti sanniṭṭhānaṃ katvā saṃvijjanti kho panātiādīni cintesi. Tattha bhogāti upayogatthe paccattaṃ.

55. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu, soṇoti: là trưởng lão Soṇa tinh tế. Sītavaneti: trong nghĩa địa có tên như vậy. Nghe nói tại nơi ấy, năm trăm kinh hành đường và cốc lá đã được dựng lên theo thứ tự. Trong số đó, vị trưởng lão đã chọn một kinh hành đường thích hợp cho mình và thực hành pháp của sa-môn. Khi vị ấy đang kinh hành với tinh tấn đã được khởi lên, lòng bàn chân đã bị nứt nẻ. Khi kinh hành bằng đầu gối, cả đầu gối và lòng bàn tay cũng bị nứt nẻ, trở nên rách toạc. Dù sống với tinh tấn đã được khởi lên như vậy, ngài đã không thể làm hiển lộ dù chỉ là một tướng ánh sáng nhỏ. Để chỉ ra tầm đã khởi lên nơi vị ấy, người có thân mệt mỏi vì tinh tấn, đang ngồi trên một phiến đá ở cuối kinh hành đường, câu bắt đầu bằng atha kho āyasmato đã được nói. Ở đây, āraddhavīriyāti: là những người có tinh tấn đã được nỗ lực trọn vẹn. Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatīti: "Nếu ta là hạng người Ugghaṭitaññū, hoặc Vipañcitaññū, hoặc Neyya, thì chắc chắn tâm của ta đã được giải thoát. Chắc chắn ta là hạng người Padaparama, do đó tâm của ta không được giải thoát". Sau khi đi đến kết luận như vậy, ngài đã suy nghĩ những điều bắt đầu bằng saṃvijjanti kho pana. Ở đây, bhogāti: là danh từ ở chủ cách với ý nghĩa của đối cách.

Pāturahosīti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi, gantvāssa vitakkaṃ sahotthaṃ gaṇhitvā vīṇopamaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti pamukhe pākaṭo ahosi. Paññatte āsaneti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanaṃ paññāpetvāva padhānaṃ karonti, aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi santharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti. Theropi āsanaṃ paññāpetvā padhānaṃ akāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane’’ti.

Pāturahosi có nghĩa là: (Đức Thế Tôn) biết được tâm hành của vị trưởng lão, (nghĩ rằng): "Vị Soṇa này hôm nay đang ngồi ở nơi tinh cần trong rừng Sītavana và khởi lên tầm này, ta sẽ đi đến, nắm bắt được tầm của vị ấy cùng với gốc rễ của nó, rồi sẽ thuyết giảng đề mục thiền định ví dụ cây đàn tỳ-bà", nên đã hiện ra rõ ràng ở trước mặt. Paññatte āsane có nghĩa là: các vị tỳ-khưu tinh cần, tại nơi ở của mình, sau khi đã sửa soạn chỗ ngồi tùy theo khả năng để cho đức Phật, đức Thế Tôn, vị đã đến để giáo huấn, ngự, rồi mới thực hành sự tinh cần. Khi không tìm được vật gì khác, các vị ấy trải cả lá cây khô rồi trải y tăng-già-lê lên trên. Vị trưởng lão cũng đã sửa soạn chỗ ngồi rồi mới thực hành sự tinh cần. Nhắm đến điều đó mà nói rằng: "trên chỗ ngồi đã được sửa soạn".

Taṃ kiṃ maññasīti satthā ‘‘imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānehi attho natthi, ayaṃ gandhabbasippe cheko ciṇṇavasī, attano visaye kathiyamānaṃ [Pg.124] khippameva sallakkhessatī’’ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Vīṇāya tantissare kusalatā nāma vīṇāya vādanakusalatā, so ca tattha kusalo. Mātāpitaro hissa ‘‘amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati, idaṃ pana sayane nisinneneva sakkā uggaṇhitu’’nti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ. Tassa –

Taṃ kiṃ maññasi có nghĩa là: Bậc Đạo Sư (nghĩ rằng): "Đối với vị tỳ-khưu này, không có lợi ích gì với các đề mục thiền định còn lại. Vị này khéo léo, thuần thục trong nghệ thuật đàn hát, khi được nói về lĩnh vực của mình, vị ấy sẽ nhanh chóng nhận ra", nên để thuyết về ví dụ cây đàn tỳ-bà, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng "Taṃ kiṃ maññasi". Sự khéo léo về âm thanh dây đàn tỳ-bà chính là sự khéo léo trong việc gảy đàn tỳ-bà, và vị ấy đã khéo léo trong việc đó. Quả thật, cha mẹ của vị ấy (nghĩ rằng): "Con trai của chúng ta nếu học nghề khác sẽ mệt mỏi thân xác, còn nghề này thì có thể học được ngay cả khi đang ngồi trên giường", nên đã cho học chính nghệ thuật đàn hát. Đối với vị ấy –

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

Ṭhānā ekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. –

“Bảy nốt nhạc, ba gam, hai mươi mốt biến tấu, bốn mươi chín vị trí, đây gọi là vòng âm.”

Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi. Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā. Saravatīti sarasampannā. Kammaññāti kammakkhamā kammayoggā. Atisithilāti mandamucchanā. Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā.

Toàn bộ nghệ thuật đàn hát bắt đầu như thế đã trở nên thuần thục. Accāyatā có nghĩa là quá căng, gảy mạnh. Saravatī có nghĩa là có âm thanh hay. Kammaññā có nghĩa là thích hợp cho công việc, phù hợp cho công việc. Atisithilā có nghĩa là gảy nhẹ. Same guṇe patiṭṭhitā có nghĩa là được gảy sau khi đã thiết lập ở âm trung bình.

Accāraddhanti atigāḷhaṃ. Uddhaccāya saṃvattatīti uddhatabhāvāya saṃvattati. Atilīnanti atisithilaṃ. Kosajjāyāti kusītabhāvatthāya. Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhaha, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti. Sati pana sabbatthikā, sā sadā balavatīyeva vaṭṭati. Tañca pana tesaṃ yojanāvidhānaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.60-62) pakāsitameva. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi.

Accāraddhaṃ có nghĩa là quá mạnh mẽ. Uddhaccāya saṃvattati có nghĩa là dẫn đến trạng thái trạo cử. Atilīnaṃ có nghĩa là quá buông lỏng. Kosajjāya có nghĩa là vì trạng thái biếng nhác. Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhaha có nghĩa là hãy an trú vào sự quân bình của tinh tấn, tức là hãy kết hợp tinh tấn với định. Indriyānañca samataṃ paṭivijjha có nghĩa là hãy thấu triệt sự quân bình của các căn, tức là hãy an trú vào trạng thái đồng đều của các căn như tín, v.v. Ở đây, người kết hợp tín với tuệ, tuệ với tín, tấn với định, và định với tấn thì được gọi là đã an trú vào sự quân bình của các căn. Còn niệm thì cần thiết ở mọi nơi, niệm ấy luôn luôn cần phải mạnh mẽ. Và phương pháp kết hợp các căn ấy đã được trình bày rõ trong bộ Visuddhimagga. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhi có nghĩa là: và khi có được trạng thái quân bình ấy, cũng như hình ảnh khuôn mặt phải được sinh khởi trong gương nhờ vào tướng nào đó, con hãy nắm bắt, hãy làm cho sinh khởi tướng của chỉ, tướng của quán, tướng của đạo và tướng của quả. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã thuyết đề mục thiền định cho vị ấy, đặt vị ấy vào trong quả A-la-hán.

Tattha ca nimittaṃ aggahesīti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi. Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavaseneva vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva pavivittattā paviveko, byāpajjhābhāvato abyāpajjhaṃ, taṇhākkhayante uppannattā [Pg.125] taṇhākkhayo, upādānakkhayante uppannattā upādānakkhayo, sammohābhāvato asammohoti vuccati.

Tattha ca nimittaṃ aggahesi có nghĩa là đã nắm bắt được tướng của chỉ và tướng của quán. Cha ṭhānāni có nghĩa là sáu lý do. Adhimutto hoti có nghĩa là sau khi đã thấu triệt, đã trực nhận thì an trú. Tất cả những câu bắt đầu bằng Nekkhammādhimutto đều được nói theo năng lực của quả A-la-hán. Quả thật, quả A-la-hán, do đã thoát khỏi tất cả các phiền não, nên được gọi là nekkhamma (sự xuất ly); do đã viễn ly khỏi chính những phiền não ấy, nên được gọi là paviveka (sự viễn ly); do không có sự khổ não, nên được gọi là abyāpajjha (vô sân); do sinh khởi ở cuối sự đoạn tận ái, nên được gọi là taṇhākkhaya (sự đoạn tận ái); do sinh khởi ở cuối sự đoạn tận thủ, nên được gọi là upādānakkhaya (sự đoạn tận thủ); do không có sự si mê, nên được gọi là asammoha (vô si).

Kevalaṃ saddhāmattakanti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissakaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti, phalasamāpattivihārena viharati, tanninnamānasoyeva ca hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.

Kevalaṃ saddhāmattakaṃ có nghĩa là chỉ đơn thuần là niềm tin, không có sự thấu triệt, không pha trộn với tuệ thấu triệt. Paṭicayaṃ có nghĩa là sự tăng trưởng do làm đi làm lại. Vītarāgattā có nghĩa là: do tham ái đã được ly trừ bằng sự thấu triệt đạo, vị ấy sau khi đã thấu triệt, đã chứng ngộ quả A-la-hán được gọi là nekkhamma (sự xuất ly) thì an trú, vị ấy sống bằng cách an trú trong quả định, và có tâm hướng về quả ấy. Trong các câu còn lại, phương pháp cũng như vậy.

Lābhasakkārasilokanti catupaccayalābhañca tesaññeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno. Pavivekādhimuttoti paviveke adhimutto arahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

Lābhasakkārasilokaṃ có nghĩa là sự được lợi về bốn vật dụng, tình trạng được làm tốt của chính những vật dụng ấy, và sự tán thán. Nikāmayamāno có nghĩa là mong muốn, ước ao. Pavivekādhimutto có nghĩa là: "Tôi hướng tâm đến sự viễn ly", như vậy là tuyên bố quả A-la-hán.

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaṃ gahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjhādhimuttoti abyāpajjhaṃ arahattaṃ byākaroti. Imināva nayena sabbaṭṭhānesu attho daṭṭhabbo. Apicettha ‘‘nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ, sesesu pañcasu nibbāna’’nti eke vadanti. Apare ‘‘asammohādhimuttoti ettheva nibbānaṃ kathitaṃ, sesesu arahatta’’nti vadanti. Ayaṃ panettha sāro – sabbesveva tesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti.

Sīlabbataparāmāsaṃ có nghĩa là chỉ sự chấp thủ sai lầm về giới và vật. Sārato paccāgacchanto có nghĩa là biết với tính cách là cốt lõi. Abyāpajjhādhimutto có nghĩa là tuyên bố quả A-la-hán là vô sân. Ý nghĩa ở tất cả các nơi nên được hiểu theo phương pháp này. Hơn nữa, ở đây, một số vị nói rằng: "Trong câu nekkhammādhimutto, chỉ có quả A-la-hán được nói đến, trong năm câu còn lại là Niết-bàn". Các vị khác nói rằng: "Trong câu asammohādhimutto, chỉ có Niết-bàn được nói đến, trong các câu còn lại là quả A-la-hán". Đây là điểm cốt lõi ở đây: trong tất cả các câu ấy, cả quả A-la-hán và Niết-bàn đều đã được nói đến.

Bhusāti balavanto dibbarūpasadisā. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma. Amissīkatanti kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Ṭhitanti patiṭṭhitaṃ. Āneñjappattanti acalappattaṃ. Vayañcassānupassatīti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati. Bhusā vātavuṭṭhīti balavā vātakkhandho. Neva sampakampeyyāti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya. Na sampakampeyyāti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya. Na sampavedheyyāti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya.

Bhusāti có nghĩa là mạnh mẽ, tương tự như sắc của chư thiên. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti có nghĩa là: (chúng) không thể nắm giữ, chiếm đoạt được tâm của vị lậu tận ấy. Thật vậy, các phiền não khi sanh khởi thì được gọi là chiếm lấy tâm. Amissīkatanti: Thật vậy, các phiền não làm cho tâm bị trộn lẫn với đối tượng; do vì không có chúng (phiền não) nên (tâm) không bị trộn lẫn. Ṭhitanti có nghĩa là: được an lập. Āneñjappattanti có nghĩa là: đã đạt đến sự bất động. Vayañcassānupassatīti có nghĩa là: và vị ấy thấy được cả sự sanh và sự diệt của tâm ấy. Bhusā vātavuṭṭhīti có nghĩa là: cơn gió mạnh. Neva sampakampeyyāti có nghĩa là: không thể làm lay động từ một phía. Na sampakampeyyāti có nghĩa là: không thể làm rung chuyển từ mọi phía, giống như cột trụ. Na sampavedheyyāti có nghĩa là: không thể làm cho rung lắc, rung chuyển mạnh rồi làm cho ngã xuống.

Nekkhammaṃ [Pg.126] adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa khīṇāsavassa. Sesapadesupi arahattameva kathitaṃ. Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. Disvā āyatanuppādanti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Atha vā iminā khīṇāsavassa paṭipadā kathitā. Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati. Evaṃ tassa sammā vimuttassa…pe… na vijjati. Tattha santacittassāti nibbutacittassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

Nekkhammaṃ adhimuttassāti có nghĩa là: đối với vị lậu tận, người đã an trú sau khi chứng ngộ quả A-la-hán. Trong các đoạn còn lại cũng chỉ nói về quả A-la-hán. Upādānakkhayassa cāti: đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa của đối cách. Asammohañca cetasoti có nghĩa là: người hướng đến sự không si mê của tâm. Disvā āyatanuppādanti có nghĩa là: sau khi thấy sự sanh và diệt của các xứ. Sammā cittaṃ vimuccatīti: tâm được giải thoát một cách chơn chánh, do nhân, do phương pháp, do sự thực hành vipassanā này, do năng lực của thiền quả, tâm được giải thoát, hướng đến đối tượng Níp-bàn. Hoặc là, qua câu này, con đường thực hành của vị lậu tận được nói đến. Thật vậy, vị ấy thấy sự sanh của xứ, và do oai lực của Thánh đạo đã chứng đắc bằng thiền vipassanā này, tâm được giải thoát một cách chơn chánh khỏi tất cả phiền não. Như vậy, đối với vị có tâm giải thoát chơn chánh ấy... không có. Trong đó, santacittassāti có nghĩa là: người có tâm đã tịch tịnh. Phần còn lại ở đây có nghĩa rõ ràng.

2. Phaggunasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Phagguna

56. Dutiye samadhosīti uṭṭhānākāraṃ dassesi. Paṭikkamantīti parihāyanti. No abhikkamantīti na vaḍḍhanti. Sīsaveṭhanaṃ dadeyyāti sīsaṃ veṭhetvā daṇḍakena samparivattakaṃ bandheyya. Indriyāni vippasīdiṃsūti tasmiṃ maraṇasamaye cha indriyāni vippasannāni ahesuṃ. Atthupaparikkhāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhane. Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne. Avimuttaṃ hotīti arahattaphalena adhimuttaṃ hoti.

56. Trong bài kinh thứ hai, samadhosīti có nghĩa là: đã cho thấy dáng vẻ đứng dậy. Paṭikkamantīti có nghĩa là: chúng bị suy giảm. No abhikkamantīti có nghĩa là: chúng không tăng trưởng. Sīsaveṭhanaṃ dadeyyāti có nghĩa là: nên quấn đầu rồi dùng gậy trói lại và xoay tròn. Indriyāni vippasīdiṃsūti: vào lúc lâm chung ấy, sáu căn đã trở nên trong sáng. Atthupaparikkhāyāti: do sự thẩm sát điều lợi ích và không lợi ích, nguyên nhân và không phải nguyên nhân. Anuttare upadhisaṅkhayeti: trong Níp-bàn. Avimuttaṃ hotīti: được hướng đến bằng quả A-la-hán.

3. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Sáu Sanh Chủng

57. Tatiye chaḷabhijātiyoti cha jātiyo. Tatridanti tatrāyaṃ. Luddāti dāruṇā. Bhikkhū kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete. Ekasāṭakāti ekeneva pilotikakhaṇḍena purato paṭicchādanakā. Akāmakassa bilaṃ olaggeyyunti satthe gacchamāne goṇamhi mate gomaṃsamūlaṃ uppādanatthāya vibhajitvā khādamānā ekassa gomaṃsaṃ anicchantasseva koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ayañca te khāditabbo, mūlañca dātabba’’nti taṃ koṭṭhāsasaṅkhātaṃ bilaṃ olaggeyyuṃ, balakkārena hatthe ṭhapeyyunti attho. Akhettaññunāti abhijātipaññattiyā khettaṃ ajānantena. Taṃ suṇāhīti taṃ mama paññattiṃ suṇāhi. Kaṇhābhijātikoti kāḷakajātiko. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kaṇhasabhāvo hutvā jāyati nibbattati, kaṇhābhijātiyaṃ vā jāyati. Nibbānaṃ [Pg.127] abhijāyatīti nibbānaṃ pāpuṇāti, ariyabhūmisaṅkhātāya vā nibbānajātiyā jāyati.

57. Trong bài kinh thứ ba, chaḷabhijātiyoti có nghĩa là: sáu sanh chủng. Tatridanti: trong số đó, đây là. Luddāti: tàn bạo. Bhikkhū kaṇṭakavuttikāti: những vị này được gọi là Sa-môn. Ekasāṭakāti: những người che thân phía trước chỉ bằng một mảnh vải cũ. Akāmakassa bilaṃ olaggeyyunti: khi đoàn lữ hành đang đi, một con bò bị chết, họ chia thịt bò để lấy vốn, và trong khi ăn, họ chia một phần cho một người không muốn ăn thịt bò và nói "anh phải ăn phần này và phải trả tiền vốn", rồi họ treo phần thịt bò đó lên, nghĩa là họ dùng vũ lực đặt vào tay người ấy. Akhettaññunāti: bởi người không biết lĩnh vực của sự chế định về sanh chủng. Taṃ suṇāhīti: hãy nghe sự chế định đó của ta. Kaṇhābhijātikoti: người thuộc sanh chủng đen tối. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti: sanh ra, hiện hữu với bản chất đen tối, hoặc sanh ra trong sanh chủng đen tối. Nibbānaṃ abhijāyatīti: đạt đến Níp-bàn, hoặc sanh ra trong cảnh giới Níp-bàn, được gọi là cảnh giới của bậc Thánh.

4. Āsavasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Lậu Hoặc

58. Catutthe saṃvarā pahātabbāti saṃvarena pahātabbā. Sesesupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sāsane. Paṭisaṅkhāti paṭisañjānitvā, paccavekkhitvāti attho. Yonisoti upāyena pathena. Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā cāyaṃ ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’tiādinā ādittapariyāyena (saṃ. ni. 4.235) veditabbā. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, saṃvaraṇato saṃvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti. Satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Javane uppajjamānopi hesa tasmiṃ dvāre kilesānaṃ uppattivāraṇato cakkhundriyasaṃvaroti vuccati. Saṃvutoti tena saṃvarena upeto. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti imassa vibhaṅge ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti…pe… samannāgato’’ti vuttaṃ. Atha vā saṃvarīti saṃvuto, thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti cakkhundriyasaṃvarasaṅkhātaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Ayamevettha attho sundarataro. Tathā hi ‘‘cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato, saṃvutassa viharato’’ti etesu padesu ayamevattho dissatīti.

58. Trong bài kinh thứ tư, saṃvarā pahātabbāti có nghĩa là: cần được đoạn trừ bằng sự phòng hộ. Trong các đoạn còn lại cũng theo phương pháp này. Idhāti: trong giáo pháp này. Paṭisaṅkhāti có nghĩa là: sau khi biết, sau khi thẩm xét. Yonisoti: bằng phương tiện, bằng con đường (thích hợp). Và ở đây, sự thẩm xét về sự nguy hại trong việc không phòng hộ được biết là "thẩm xét như lý". Và điều này cần được biết đến qua Bài kinh Lửa cháy (Ādittapariyāya), bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, thà rằng nhãn căn bị cọ xát bởi một thanh sắt nung đỏ, bốc cháy, rực lửa, còn hơn là nắm giữ tướng riêng, tướng chung nơi các sắc pháp được nhận biết qua mắt". Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti: ở đây, mắt chính là căn, nên gọi là nhãn căn (cakkhundriya); do vì phòng hộ nên gọi là sự phòng hộ (saṃvaro); có nghĩa là đóng lại, che lại. Đây là một từ đồng nghĩa với niệm (sati). Sự phòng hộ trong nhãn căn là sự phòng hộ nhãn căn (cakkhundriyasaṃvaro). Mặc dù sanh khởi trong tốc hành tâm (javana), nhưng vì nó ngăn chặn sự sanh khởi của phiền não ở căn môn đó, nên được gọi là sự phòng hộ nhãn căn. Saṃvutoti: người được trang bị sự phòng hộ ấy. Thật vậy, trong phần phân tích (Vibhaṅga) của câu `pātimokkhasaṃvarasaṃvuto`, có nói rằng: "vị ấy được trang bị, ... đầy đủ sự phòng hộ Pātimokkha này". Hoặc là, saṃvari (đã phòng hộ) nên là saṃvuto (người đã phòng hộ); có nghĩa là đã đóng lại, đã che lại. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti: vị ấy đã đóng lại, đã che lại cánh cửa niệm được gọi là sự phòng hộ nhãn căn tại nhãn môn, giống như đóng cánh cửa tại cửa nhà. Ý nghĩa này ở đây thì hay hơn. Thật vậy, trong các đoạn như `cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato` (đối với người sống không phòng hộ nhãn căn) và `saṃvutassa viharato` (đối với người sống có phòng hộ), chính ý nghĩa này được thấy.

Yaṃ hissātiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti attho. Yekārassa vā esa yanti ādeso, ye assāti attho. Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā. Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, ‘‘īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmī’’ti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo [Pg.128] uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhato diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti. Etehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā āyatiṃ vā tesaṃ vipākā tehipi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti. Evaṃsa teti evaṃ assa te, etenupāyena na honti, no aññathāti vuttaṃ hoti. Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsupi eseva nayo. Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbāti imesu chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti.

Trong câu bắt đầu bằng ‘Yaṃ hissa’, nghĩa là: đối với vị tỳ khưu ấy (assa bhikkhuno) sống không phòng hộ (asaṃvutassa viharantassa), không che chắn, không đóng lại (athaketvā apidahitvā) sự thu thúc nhãn căn nào (yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ), các lậu hoặc ấy (te āsavā) [sẽ khởi sanh]. Hoặc ‘yaṃ’ ở đây là sự biến đổi của ‘ye’, có nghĩa là: ‘những lậu hoặc nào’ (ye) đối với vị ấy (assa). ‘Lậu hoặc, phiền não, nhiệt não’ (āsavā vighātapariḷāhā) là bốn lậu hoặc, và các phiền não khác gây ra phiền não, hoặc các quả báo gây ra nhiệt não. Cụ thể, tại nhãn môn, đối với người thưởng thức, vui thích (assādayato abhinandato) cảnh sắc khả ái (iṭṭhārammaṇaṃ) đã đi vào tầm nhìn (āpāthagataṃ) do sự khoái lạc trong dục vọng (kāmassādavasena), dục lậu (kāmāsavo) khởi sanh. Đối với người thưởng thức với sự mong cầu hữu (bhavapatthanāya), nghĩ rằng: “Ta sẽ được cảnh như thế này trong cõi thiện thú khác” (īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmi’ti), hữu lậu (bhavāsavo) khởi sanh. Đối với người chấp thủ là ‘chúng sanh’ (sattoti) hoặc ‘của chúng sanh’ (sattassāti), kiến lậu (diṭṭhāsavo) khởi sanh. Sự vô minh (aññāṇaṃ) đồng sanh với tất cả chúng (sabbeheva sahajātaṃ) là vô minh lậu (avijjāsavo). Như vậy, bốn lậu hoặc (cattāro āsavā) khởi sanh (uppajjanti). Các phiền não khác (apare kilesā) tương ưng với chúng (etehi sampayuttā) là những phiền não gây nhiệt não (vighātapariḷāhā), hoặc trong tương lai (āyatiṃ vā), quả của chúng (tesaṃ vipākā) cũng sẽ khởi sanh (uppajjeyyuṃ) đối với người sống không phòng hộ (asaṃvutasseva viharato), nên được nói đến (iti vuccanti). ‘Evaṃsa te’ có nghĩa là ‘evaṃ assa te’, được nói rằng: ‘Như vậy, đối với vị ấy, các lậu hoặc ấy khởi sanh do phương pháp này, chứ không phải do cách khác’. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Vị ấy có trí tuệ như lý, sống thu thúc nhĩ căn’ (Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutoti), phương pháp cũng tương tự. ‘Đây được gọi là các lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự phòng hộ’ (Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbāti) có nghĩa là: tại sáu căn môn này, tính thành bốn lậu hoặc cho mỗi căn môn, có hai mươi bốn lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự phòng hộ, nên được nói đến.

Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.18) sīlakathāya vuttameva. Yaṃ hissāti yañhi cīvaraṃ piṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa. Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa. Imasmiṃ vāre aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā, īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa, sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vighātapariḷāhāva navavedanuppādanatopi veditabbā. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Vị ấy có trí tuệ như lý, thọ dụng y phục’ (Paṭisaṅkhā yoniso cīvaranti), những gì cần nói, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, chương về giới. ‘Yaṃ hissa’ có nghĩa là: y phục, vật thực khất thực, v.v... (cīvaraṃ piṇḍapātādīsu) nào đó (aññataraṃ) đối với vị ấy (assa). ‘Do không thọ dụng’ (Appaṭisevato) có nghĩa là: đối với người không thọ dụng một cách như lý (evaṃ yoniso appaṭisevantassa). Trong trường hợp này, cần hiểu sự khởi sanh của dục lậu (kāmāsavassa uppatti) đối với người mong cầu (patthayato) y phục v.v... chưa được (aladdhaṃ cīvarādiṃ), hoặc thưởng thức (assādayato) những gì đã được (laddhaṃ). Cần hiểu sự khởi sanh của hữu lậu (bhavāsavassa) đối với người thưởng thức với sự mong cầu hữu (bhavapatthanāya), nghĩ rằng: “Ta sẽ được vật dụng như thế này trong cõi thiện thú khác”. Cần hiểu sự khởi sanh của kiến lậu (diṭṭhāsavassa) đối với người xác lập ngã tưởng (attasaññaṃ adhiṭṭhahato) rằng: “Ta được, ta không được” (ahaṃ labhāmi na labhāmi’ti) hoặc “Đây là của ta” (mayhaṃ vā idanti). Vô minh lậu (avijjāsavo) là sự vô minh đồng sanh với tất cả chúng. Như vậy, cần hiểu sự khởi sanh của bốn lậu hoặc. Các phiền não, nhiệt não (vighātapariḷāhā) cũng cần được hiểu là sự phát sinh của các cảm thọ mới (navavedanuppādanato). ‘Này các tỳ khưu, đây được gọi là các lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự thọ dụng’ (Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti) có nghĩa là: đối với mỗi một vật dụng, tính thành bốn lậu hoặc, có mười sáu lậu hoặc này cần được đoạn trừ bằng sự thọ dụng có quán xét này, được gọi là sự phòng hộ bằng trí tuệ (ñāṇasaṃvarasaṅkhātena), nên được nói đến.

Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khantā hoti sītassa, sītaṃ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati. Uṇhādīsupi eseva nayo. Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo. Dukkhānantiādīsu dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṃ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharāti veditabbā. Yaṃ hissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa. Anadhivāsatoti anadhivāsentassa akkhamantassa[Pg.129]. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, evaṃ sabbattha. ‘‘Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā’’ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho.

‘Vị ấy có trí tuệ như lý, kham nhẫn với lạnh’ (Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassa) có nghĩa là: sau khi quán xét bằng phương pháp, bằng con đường (upāyena pathena), vị ấy trở nên kham nhẫn (khantā hoti) với lạnh (sītassa), chịu đựng, nhẫn nại (khamati sahati) với lạnh (sītaṃ), không dao động, không run rẩy, không từ bỏ đề mục thiền định (kammaṭṭhānaṃ vijahati) chỉ vì một chút lạnh, như người không có dũng khí. Đối với nóng, v.v... (uṇhādīsu) cũng theo phương pháp tương tự. Trong các câu bắt đầu bằng ‘những cảm thọ khổ’ (Dukkhānanti), cần hiểu như sau: chúng là ‘khổ’ (dukkhā) vì khó chịu đựng (dukkhamanaṭṭhena); là ‘dữ dội’ (tibbā) vì mạnh mẽ (bahalaṭṭhena); là ‘thô cứng’ (kharā) vì thô ráp (pharusaṭṭhena); là ‘nhói buốt’ (kaṭukā) vì sắc bén (tikhiṇaṭṭhena); là ‘không vừa ý’ (asātā) vì không có sự khoái lạc (assādavirahato); là ‘khó chịu’ (amanāpā) vì không làm tâm tăng trưởng (manaṃ avaḍḍhanato); là ‘đoạt mạng’ (pāṇaharā) vì có khả năng lấy đi mạng sống (pāṇaharaṇasamatthatāya). ‘Yaṃ hissa’ có nghĩa là: bất kỳ một pháp nào (yaṃkiñci ekadhammampi) trong số lạnh, v.v... (sītādīsu) đối với vị ấy (assa). ‘Do không kham nhẫn’ (Anadhivāsato) có nghĩa là: đối với người không chịu đựng, không kham nhẫn (anadhivāsentassa akkhamantassa). Sự khởi sanh của lậu hoặc ở đây cần được hiểu như sau: đối với người bị lạnh (sītena phuṭṭhassa) mong cầu sự ấm áp (uṇhaṃ patthayato), dục lậu (kāmāsavo) khởi sanh. Cần hiểu tương tự trong mọi trường hợp. Đối với người mong cầu hữu (bhavaṃ patthentassa), nghĩ rằng: “Trong cõi thiện thú không có lạnh hoặc nóng”, hữu lậu (bhavāsavo) khởi sanh. Sự chấp thủ (gāho) rằng: “Cái lạnh của ta, cái nóng của ta” là kiến lậu (diṭṭhāsavo). Sự vô minh tương ưng với tất cả chúng là vô minh lậu (avijjāsavo). ‘Đây được gọi là’ (Ime vuccanti) có nghĩa là: đối với mỗi một trường hợp trong số lạnh, v.v..., tính thành bốn lậu hoặc, có vô số lậu hoặc này cần được đoạn trừ bằng sự kham nhẫn này, được gọi là sự phòng hộ bằng nhẫn nại (khantisaṃvarasaṅkhātāya), nên được nói đến.

Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti na caṇḍassa hatthissa āsanne ṭhātabbaṃ. Tatonidānañhi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ bhaveyyāti evaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. Caṇḍanti duṭṭhaṃ vāḷaṃ. Khāṇunti khadirakhāṇukādiṃ. Kaṇṭakaṭṭhānanti yattha kaṇṭakā vijjhanti, taṃ okāsaṃ. Sobbhanti sabbato chinnataṭaṃ. Papātanti ekato chinnataṭaṃ. Candanikanti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ. Oḷigallanti tesaṃyeva kaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ. Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti. Dvepi cetāni ṭhānāni amanussussadaṭṭhānāni honti, tasmā vajjetabbāni. Anāsaneti ettha ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ, taṃ atthato aniyatavatthubhūtaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ. Agocareti etthapi ayutto gocaro agocaro. So vesiyādibhedato pañcavidho. Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake amitte. Pāpakesūti lāmakesu. Okappeyyunti saddaheyyuṃ adhimucceyyuṃ ‘‘addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā’’ti. Yaṃ hissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, ‘‘natthi sugatibhave īdisaṃ dukkha’’nti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, maṃ hatthī maddati maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccanti.

“Vị ấy do như lý tác ý, tránh xa con voi hung dữ” có nghĩa là: (Vị ấy suy xét rằng:) “Ta là sa-môn, không nên đứng gần con voi hung dữ. Thật vậy, do nhân duyên ấy, sự chết hoặc khổ đau đến mức gần chết có thể xảy ra.” Do như vậy, sau khi quán xét bằng phương pháp, bằng con đường (thích hợp), vị ấy tránh xa, lánh xa con voi hung dữ. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả (các trường hợp). (Từ) caṇḍaṃ có nghĩa là hung dữ, hung tợn. (Từ) khāṇuṃ có nghĩa là gốc cây khadira (cây keo), v.v. (Từ) kaṇṭakaṭṭhānaṃ có nghĩa là nơi nào có gai góc, là chỗ ấy. (Từ) sobbhaṃ có nghĩa là bờ vực bị đứt đoạn khắp nơi. (Từ) papātaṃ có nghĩa là bờ vực bị đứt đoạn một bên. (Từ) candanikaṃ có nghĩa là nơi vứt bỏ nước rửa chén, nước thai, phân, v.v. (Từ) oḷigallaṃ có nghĩa là nơi chảy của những thứ ấy có bùn, v.v. Nơi ấy dù chỉ sâu đến đầu gối cũng đầy những thứ không sạch sẽ. Và cả hai nơi này đều là những nơi có phi nhân tụ tập, vì vậy nên tránh xa. Trong câu anāsane, chỗ ngồi không thích hợp là anāsanaṃ (chỗ ngồi không thích hợp); về mặt ý nghĩa, nên hiểu đó là chỗ ngồi kín đáo, khuất tịch, là đối tượng của (giới) bất định. Trong câu agocare cũng vậy, nơi hành xứ không thích hợp là agocaro (nơi hành xứ không thích-hợp). Nơi ấy có năm loại, phân biệt theo kỹ nữ, v.v. (Câu) pāpake mitte có nghĩa là những người bạn xấu, những người ác giới, những người bạn giả mạo, những người không phải bạn. (Từ) pāpakesu có nghĩa là những người xấu xa. (Từ) okappeyyuṃ có nghĩa là họ có thể tin tưởng, có thể chấp nhận rằng: “Chắc chắn vị tôn giả này đã làm hoặc sẽ làm (điều không đúng đắn).” (Câu) yaṃ hissa có nghĩa là bất cứ một (trường hợp) nào trong số những (trường hợp) như con voi, v.v. đối với vị ấy. Ở đây, sự phát sinh của các lậu hoặc nên được hiểu như sau: Đối với người bị khổ đau chạm đến do nhân duyên từ con voi, v.v., khi mong cầu sự an lạc, dục lậu phát sinh. Đối với người mong cầu sự hiện hữu (với suy nghĩ) rằng: “Trong cõi thiện thú không có khổ đau như vậy,” hữu lậu phát sinh. Sự chấp thủ rằng: “Con voi chà đạp tôi, con ngựa chà đạp tôi” là kiến lậu. (Si) kết hợp với tất cả (các lậu hoặc ấy) là vô minh lậu. (Câu) ime vuccanti có nghĩa là: Những lậu hoặc này, nhiều vô số, được tạo ra thành bốn loại, bốn loại theo năng lực của từng trường hợp một trong số những (trường hợp) như con voi, v.v., được nói là cần phải được đoạn trừ bằng sự tránh xa này, được gọi là sự thu thúc trong giới.

Paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘itipāyaṃ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho [Pg.130] attabyābādhāya saṃvattatī’’tiādinā (ma. ni. 1.207-208) nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, cittaṃ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetīti attho. Anadhivāsento kiṃ karotīti? Pajahati. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati. Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti? Na hi, atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti, yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṃ karoti. Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti? Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karoti. Sesavitakkadvayepi eseva nayo. Uppannuppanneti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti. Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiye vāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva. Pāpake akusale dhammeti teyeva kāmavitakkādayo, sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā, avasesā ‘‘ñātivitakko, janapadavitakko, amarāvitakko, parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattippaṭisaṃyutto vitakko’’ti (mahāni. 207) ime cha. Yaṃ hissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa. Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva, tabbiseso bhavāsavo, taṃsampayutto diṭṭhāsavo, sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṃ āsavuppatti veditabbā. Ime vuccantīti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccanti.

“Vị ấy do như lý tác ý, không dung chứa dục tầm đã khởi lên” có nghĩa là: Sau khi như lý quán xét sự nguy hại trong dục tầm theo phương pháp (được nói trong kinh) rằng: “Vì lý do này, tầm này là bất thiện; vì lý do này, nó có tội; vì lý do này, nó có quả báo là khổ đau; và nó dẫn đến sự tự làm hại mình,” v.v. (M. i. 207-208), vị ấy không dung chứa dục tầm đã khởi lên trong đối tượng này hay đối tượng khác; có nghĩa là không để tâm an trú, hoặc không để nó trú ngụ bên trong. Vị ấy không dung chứa thì làm gì? Vị ấy từ bỏ. Có phải từ bỏ như (dùng) cái giỏ (để hốt) rác không? Không phải vậy, mà vị ấy xua tan, đâm, chọc, loại bỏ nó. Có phải xua tan như (dùng) roi thúc con bò đực không? Không phải vậy, mà vị ấy làm cho nó chấm dứt, làm cho nó kết thúc, làm cho nó như thế nào để bên trong không còn sót lại, dù chỉ là một mảnh vỡ nhỏ nhất, vị ấy làm cho nó như vậy. Nhưng làm thế nào vị ấy làm cho nó như vậy? Vị ấy làm cho nó đi đến chỗ không còn hiện hữu, làm cho nó đi đến chỗ không còn hiện hữu nữa, làm cho nó được trấn áp tốt bằng sự đoạn trừ bằng cách trấn áp (vikkhambhanappahāna). Đối với hai loại tầm còn lại, phương pháp cũng tương tự. (Từ) uppannuppanne có nghĩa là mỗi khi chúng khởi lên, mỗi khi chúng khởi lên; có nghĩa là ngay khi chúng vừa khởi lên. Hoặc là, sau khi đã xua tan (tầm) khởi lên một lần, vị ấy không thờ ơ ở lần thứ hai, mà dù chúng khởi lên cả trăm lần, vị ấy vẫn xua tan chúng mỗi khi chúng khởi lên. (Câu) pāpake akusale dhamme có nghĩa là chính những dục tầm, v.v., hoặc là tất cả chín loại đại tầm. Trong đó, ba loại đã được nói đến, sáu loại còn lại là: “thân tộc tầm, quốc độ tầm, bất tử tầm, tầm liên quan đến lòng bi mẫn đối với người khác, tầm liên quan đến lợi dưỡng, cung kính, danh tiếng, và tầm liên quan đến việc không bị khinh thường” (Mahāni. 207). (Câu) yaṃ hissa có nghĩa là bất cứ tầm nào trong số những tầm này đối với vị ấy. Ở đây, dục tầm chính là dục lậu, sự đặc biệt của nó là hữu lậu, kiến lậu kết hợp với nó, và vô minh trong tất cả các tầm là vô minh lậu; sự phát sinh của các lậu hoặc nên được hiểu như vậy. (Câu) ime vuccanti có nghĩa là: Những lậu hoặc này, có các loại đã được nói đến theo năng lực của dục tầm, v.v., được nói là cần phải được đoạn trừ bằng sự xua tan này, được gọi là sự thu thúc bằng tinh tấn, đi kèm với việc quán xét sự nguy hại trong từng loại tầm.

Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Eseva nayo sabbattha. Bojjhaṅgānaṃ bhāvanā heṭṭhā vitthāritāva. Yaṃ hissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa. Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ ariyamaggasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavādayo āsavā, bhāvayato evaṃsa te [Pg.131] na hontīti ayaṃ nayo veditabbo. Ime vuccantīti ime kāmāsavādayo āsavā imāya lokuttarāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccanti. Imehi chahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha yatoti sāmivacane to-kāro, yassāti vuttaṃ hoti. Porāṇā pana yamhi kāleti vaṇṇayanti. Ye āsavā saṃvarā pahātabbā, te saṃvarā pahīnā hontīti ye āsavā saṃvarena pahātabbā, te saṃvareneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hotīti.

“Vị ấy do như lý tác ý, tu tập niệm giác chi” có nghĩa là: Sau khi quán xét bằng phương pháp, bằng con đường (thích hợp) về sự nguy hại của việc không tu tập và lợi ích của việc tu tập, vị ấy tu tập niệm giác chi. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả (các trường hợp). Việc tu tập các giác chi đã được giải thích chi tiết ở phần trước. (Câu) yaṃ hissa có nghĩa là bất cứ giác chi nào trong số những giác chi này đối với vị ấy. Ở đây, về sự phát sinh của các lậu hoặc, nên hiểu theo phương pháp này: Do vì những giác chi này, vốn tương ưng với Thánh đạo, đã không được tu tập, nên các lậu hoặc như dục lậu, v.v. có thể khởi lên; nhưng đối với vị ấy, người đang tu tập, thì những lậu hoặc ấy không phát sinh. (Câu) ime vuccanti có nghĩa là: Những lậu hoặc này, như dục lậu, v.v., được nói là cần phải được đoạn trừ bằng sự tu tập giác chi siêu thế này.

5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Người Thợ Mộc

59. Pañcame dārukammikoti dāruvikkayena pavattitājīvo eko upāsako. Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ. Aṅgenāti aguṇaṅgena, sukkapakkhe guṇaṅgena. Nemantanikoti nimantanaṃ gaṇhanako. Saṅghe dānaṃ dassāmīti bhikkhusaṅghassa dassāmi. So evaṃ vatvā satthāraṃ abhivādetvā pakkāmi. Athassa aparabhāge pañcasatā kulūpakā bhikkhū gihibhāvaṃ pāpuṇiṃsu. So ‘‘kulūpakabhikkhū te vibbhantā’’ti vutte ‘‘kiṃ ettha mayha’’nti vatvā cittuppādavemattamattampi na akāsi. Idaṃ sandhāya satthā saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissatīti āha.

59. Trong bài kinh thứ năm, dārukammikoti là một vị cận sự nam sống bằng nghề bán củi. Kāsikacandananti là gỗ chiên-đàn mịn. Aṅgenāti là do phần không phải là đức hạnh, trong bạch nguyệt là do phần là đức hạnh. Nemantanikoti là người nhận lời mời. Saṅghe dānaṃ dassāmīti là tôi sẽ dâng cúng đến Tăng chúng tỳ-khưu. Vị ấy nói như vậy, đảnh lễ đức Bậc Đạo Sư rồi ra đi. Về sau, năm trăm vị tỳ-khưu thường lui tới các gia đình đã trở về đời sống gia chủ. Khi được nói rằng: "Những vị tỳ-khưu thường lui tới các gia đình ấy đã hoàn tục", vị ấy nói rằng: "Việc ấy có liên quan gì đến tôi?" và đã không khởi lên dù chỉ một chút tâm niệm dao động. Nhắm đến điều này, đức Bậc Đạo Sư đã nói rằng: "Khi ông dâng cúng đến Tăng chúng, tâm sẽ được trong sạch".

6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Hatthisāriputta.

60. Chaṭṭhe abhidhammakathanti abhidhammamissakaṃ kathaṃ. Kathaṃ opātetīti tesaṃ kathaṃ vicchinditvā attano kathaṃ katheti. Therānaṃ bhikkhūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, therehi bhikkhūhi saddhinti attho. Yā ca therānaṃ abhidhammakathā, taṃ ayampi kathetuṃ sakkotīti attho. Cetopariyāyanti cittavāraṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Soratasoratoti sūrato viya sūrato, soraccasamannāgato viyāti attho. Nivātanivātoti nivāto viya nivāto, nivātavutti viyāti attho. Upasantupasantoti upasanto viya upasanto[Pg.132]. Vapakassateva satthārāti satthu santikā apagacchati. Saṃsaṭṭhassāti pañcahi saṃsaggehi saṃsaṭṭhassa. Vissaṭṭhassāti vissajjitassa. Pākatassāti pākatindriyassa.

60. Trong bài kinh thứ sáu, abhidhammakathanti là câu chuyện có liên quan đến A-tỳ-đàm. Kathaṃ opātetīti là cắt ngang câu chuyện của các vị ấy rồi nói câu chuyện của mình. Therānaṃ bhikkhūnanti là sở hữu cách trong ý nghĩa của công cụ cách, có nghĩa là cùng với các vị tỳ-khưu trưởng lão. Hoặc có nghĩa là: Câu chuyện A-tỳ-đàm nào của các vị trưởng lão, vị này cũng có thể nói được câu chuyện ấy. Cetopariyāyanti là sự diễn biến của tâm. Idhāti là ở trong thế gian này. Soratasoratoti là nhu mì như người nhu mì, có nghĩa là như người có đầy đủ sự nhu mì. Nivātanivātoti là khiêm tốn như người khiêm tốn, có nghĩa là như người có hạnh khiêm tốn. Upasantupasantoti là an tịnh như người an tịnh. Vapakassateva satthārāti là đi xa khỏi đức Bậc Đạo Sư. Saṃsaṭṭhassāti là của người có sự giao du qua năm loại giao du. Vissaṭṭhassāti là của người đã được buông thả. Pākatassāti là của người có các căn hiển lộ.

Kiṭṭhādoti kiṭṭhakhādako. Antaradhāpeyyāti nāseyya. Gopasūti gāvo ca ajikā ca. Sippisambukanti sippiyo ca sambukā ca. Sakkharakaṭhalanti sakkharā ca kaṭhalāni ca. Ābhidosikanti abhiññātadosaṃ kudrūsakabhojanaṃ. Nacchādeyyāti na rucceyya. Tattha yadetaṃ purisaṃ bhuttāvinti upayogavacanaṃ, taṃ sāmiatthe daṭṭhabbaṃ. Amuṃ hāvuso, purisanti, āvuso, amuṃ purisaṃ.

Kiṭṭhādoti là kẻ ăn lúa. Antaradhāpeyyāti là nên làm cho biến mất. Gopasūti là bò và dê. Sippisambukanti là sò và ốc. Sakkharakaṭhalanti là sỏi và mảnh sành. Ābhidosikanti là vật thực bằng lúa xấu có lỗi đã được biết rõ. Nacchādeyyāti là không nên làm cho thích ý. Ở đây, đối cách yadetaṃ purisaṃ bhuttāvinti nên được hiểu theo nghĩa sở hữu cách. Amuṃ hāvuso, purisanti là này hiền giả, của người kia.

Sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ nimittānaṃ. Animittaṃ cetosamādhinti balavavipassanāsamādhiṃ. Cīrikasaddoti jhallikasaddo. Sarissati nekkhammassāti pabbajjāya guṇaṃ sarissati. Arahataṃ ahosīti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ antare eko arahā ahosi. Ayañhi thero satta vāre gihī hutvā satta vāre pabbaji. Kiṃ kāraṇā? Kassapasammāsambuddhakāle kiresa ekassa bhikkhuno gihibhāve vaṇṇaṃ kathesi. So teneva kammena arahattassa upanissaye vijjamāneyeva satta vāre gihibhāve ca pabbajjāya ca sañcaranto sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇīti.

Sabbanimittānanti là của tất cả các tướng như là thường tướng, v.v... Animittaṃ cetosamādhinti là định có vipassanā mạnh mẽ. Cīrikasaddoti là tiếng dế. Sarissati nekkhammassāti là sẽ nhớ đến đức hạnh của sự xuất gia. Arahataṃ ahosīti là đã trở thành một vị A-la-hán ở giữa các vị A-la-hán là thinh văn của đức Thế Tôn. Vị trưởng lão này đã là người gia chủ bảy lần và đã xuất gia bảy lần. Vì lý do gì? Tương truyền rằng vào thời đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, vị này đã nói lên lời tán dương về đời sống gia chủ cho một vị tỳ-khưu. Do chính nghiệp ấy, trong khi duyên trợ cho quả A-la-hán vẫn hiện hữu, vị ấy đã luân chuyển trong đời sống gia chủ và trong sự xuất gia bảy lần, rồi xuất gia vào lần thứ bảy và đã chứng đắc quả A-la-hán.

7. Majjhesuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Majjhe.

61. Sattame pārāyane metteyyapañheti pārāyanasamāgamamhi metteyyamāṇavassa pañhe. Ubhonte viditvānāti dve ante dve koṭṭhāse jānitvā. Majjhe mantā na lippatīti mantā vuccati paññā, tāya ubho ante viditvā majjhe na lippati, vemajjheṭṭhāne na lippati. Sibbanimaccagāti sibbanisaṅkhātaṃ taṇhaṃ atīto. Phassoti phassavasena nibbattattā ayaṃ attabhāvo. Eko antoti ayameko koṭṭhāso. Phassasamudayoti phasso samudayo assāti phassasamudayo, imasmiṃ attabhāve katakammaphassapaccayā nibbatto anāgatattabhāvo. Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso. Phassanirodhoti nibbānaṃ. Majjheti sibbinitaṇhaṃ chetvā dvidhākaraṇaṭṭhena nibbānaṃ majjhe nāma hoti. Taṇhā hi [Pg.133] naṃ sibbatīti taṇhā naṃ attabhāvadvayasaṅkhātaṃ phassañca phassasamudayañca sibbati ghaṭṭeti. Kiṃ kāraṇā? Tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Yadi hi taṇhā na sibbeyya, tassa tassa bhavassa nibbatti na bhaveyya. Imasmiṃ ṭhāne koṭimajjhikūpamaṃ gaṇhanti. Dvinnañhi kaṇḍānaṃ ekato katvā majjhe suttena saṃsibbitānaṃ koṭi majjhanti vuccati. Sutte chinne ubho kaṇḍāni ubhato patanti. Evamettha kaṇḍadvayaṃ viya vuttappakārā dve antā, sibbitvā ṭhitasuttaṃ viya taṇhā, sutte chinne kaṇḍadvayassa ubhatopatanaṃ viya taṇhāya niruddhāya antadvayaṃ niruddhameva hoti. Ettāvatāti ettakena iminā ubho ante viditvā taṇhāya majjhe anupalittabhāvena abhiññeyyaṃ catusaccadhammaṃ abhijānāti nāma, tīraṇapariññāya ca pahānapariññāya ca parijānitabbaṃ lokiyasaccadvayaṃ parijānāti nāma. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Dukkhassantakaro hotīti vaṭṭadukkhassa koṭikaro paricchedaparivaṭumakaro hoti nāma.

61. Trong bài kinh thứ bảy, pārāyane metteyyapañheti là trong câu hỏi của thanh niên Metteyya ở trong tập Pārāyana. Ubhonte viditvānāti là sau khi đã biết hai cực đoan, hai phần. Majjhe mantā na lippatīti: trí tuệ được gọi là mantā, do trí tuệ ấy sau khi biết hai cực đoan thì không bị dính mắc ở khoảng giữa, không bị dính mắc ở vị trí trung gian. Sibbanimaccagāti là đã vượt qua ái dục được gọi là kẻ may vá. Phassoti: do được sanh khởi bởi năng lực của xúc, nên thân này (được gọi là xúc). Eko antoti: đây là một phần. Phassasamudayoti: xúc là sự sanh khởi của nó, nên gọi là phassasamudayo; (đó là) thân vị lai được sanh khởi do duyên là nghiệp-xúc đã được tạo trong thân này. Dutiyo antoti: là phần thứ hai. Phassanirodhoti: là Niết-bàn. Majjheti: sau khi cắt đứt ái dục là kẻ may vá, do ý nghĩa làm thành hai phần, Niết-bàn được gọi là khoảng giữa. Taṇhā hi naṃ sibbatīti: ái dục quả vậy đã may vá, đã kết nối nó, tức là hai loại thân, xúc và sự sanh khởi của xúc. Vì lý do gì? Vì sự sanh khởi của chính hữu này hữu kia. Bởi vì nếu ái dục không may vá, sự sanh khởi của hữu này hữu kia sẽ không có. Ở chỗ này, họ nêu lên ví dụ về đầu mút và khoảng giữa. Quả vậy, đối với hai góc được làm thành một và được may lại ở giữa bằng sợi chỉ, đầu mút được gọi là khoảng giữa. Khi sợi chỉ bị đứt, cả hai góc đều rơi về hai phía. Cũng vậy, ở đây, hai cực đoan đã được nói đến giống như hai góc; ái dục giống như sợi chỉ đã may và giữ lại; giống như sự rơi về hai phía của hai góc khi sợi chỉ bị đứt, khi ái dục được diệt tận, hai cực đoan chắc chắn được diệt tận. Ettāvatāti: với chừng ấy, do việc biết hai cực đoan và không bị dính mắc bởi ái dục ở khoảng giữa, vị ấy được gọi là thắng tri pháp Tứ đế cần được thắng tri; được gọi là liễu tri hai chân đế thuộc thế gian cần được liễu tri bằng liễu tri thẩm sát và liễu tri đoạn tận. Diṭṭheva dhammeti: là ngay trong thân này. Dukkhassantakaro hotīti: là người chấm dứt khổ, là người tạo ra giới hạn, sự kết thúc.

Dutiyavāre tiṇṇaṃ kaṇḍānaṃ vasena upamā veditabbā. Tiṇṇañhi kaṇḍānaṃ suttena saṃsibbitānaṃ sutte chinne tīṇi kaṇḍāni tīsu ṭhānesu patanti, evamettha kaṇḍattayaṃ viya atītānāgatapaccuppannā khandhā, suttaṃ viya taṇhā. Sā hi atītaṃ paccuppannena, paccuppannañca anāgatena saddhiṃ saṃsibbati. Sutte chinne kaṇḍattayassa tīsu ṭhānesu patanaṃ viya taṇhāya niruddhāya atītānāgatapaccuppannā khandhā niruddhāva honti.

Ở trường hợp thứ hai, ví dụ nên được hiểu theo phương diện ba góc. Quả vậy, đối với ba góc được may lại với nhau bằng sợi chỉ, khi sợi chỉ bị đứt, ba góc rơi xuống ở ba nơi. Cũng vậy, ở đây, các uẩn quá khứ, vị lai, và hiện tại giống như ba góc; ái giống như sợi chỉ. Quả vậy, ái ấy may quá khứ cùng với hiện tại, và may hiện tại cùng với vị lai. Giống như sự rơi xuống ở ba nơi của ba góc khi sợi chỉ bị đứt, khi ái được đoạn diệt, các uẩn quá khứ, vị lai, và hiện tại cũng đều được đoạn diệt.

Tatiyavāre adukkhamasukhā majjheti dvinnaṃ vedanānaṃ antaraṭṭhakabhāvena majjhe. Sukhañhi dukkhassa, dukkhaṃ vā sukhassa antaraṃ nāma natthi. Taṇhā sibbinīti vedanāsu nandirāgo vedanānaṃ upacchedaṃ nivāretīti tā sibbati nāma.

Ở trường hợp thứ ba, (câu) ‘bất khổ bất lạc là ở giữa’ có nghĩa là ở giữa do có trạng thái đứng ở khoảng giữa của hai thọ. Quả vậy, lạc không được gọi là khoảng giữa của khổ, hay khổ cũng không được gọi là khoảng giữa của lạc. (Câu) ‘Ái là người thợ may’ có nghĩa là hỷ tham trong các thọ ngăn cản sự đoạn tuyệt của các thọ, vì vậy nó được gọi là ‘may’ chúng lại.

Catutthavāre viññāṇaṃ majjheti paṭisandhiviññāṇampi sesaviññāṇampi nāmarūpapaccayasamudāgatattā nāmarūpānaṃ majjhe nāma.

Ở trường hợp thứ tư, (câu) ‘thức là ở giữa’ có nghĩa là cả thức tái sanh và các thức còn lại, do đã sanh khởi từ duyên là danh và sắc, nên được gọi là ở giữa của danh và sắc.

Pañcamavāre viññāṇaṃ majjheti kammaviññāṇaṃ majjhe, ajjhattikāyatanesu vā manāyatanena kammassa gahitattā idha yaṃkiñci viññāṇaṃ majjhe nāma, manodvāre vā āvajjanassa ajjhattikāyatananissitattā javanaviññāṇaṃ majjhe nāma.

Ở trường hợp thứ năm, (câu) ‘thức là ở giữa’ có nghĩa là nghiệp thức là ở giữa; hoặc là, do nghiệp được nắm bắt bởi ý xứ trong các nội xứ, nên ở đây bất cứ thức nào cũng được gọi là ở giữa; hoặc là, do (tâm) hướng môn ở ý môn nương vào nội xứ, nên tốc hành thức được gọi là ở giữa.

Chaṭṭhavāre [Pg.134] sakkāyoti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sakkāyasamudayoti samudayasaccaṃ. Sakkāyanirodhoti nirodhasaccaṃ. Pariyāyenāti tena tena kāraṇeneva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

Ở trường hợp thứ sáu, (từ) ‘thân kiến’ là vòng luân hồi trong ba cõi. (Từ) ‘tập khởi của thân kiến’ là Tập đế. (Từ) ‘diệt của thân kiến’ là Diệt đế. (Từ) ‘bởi một phương pháp’ có nghĩa là chỉ bởi chính những lý do ấy. Phần còn lại ở mọi nơi nên được hiểu chỉ theo phương pháp đã được nói.

8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Nhân Căn Trí

62. Aṭṭhame aññataroti devadattapakkhiko eko. Samannāharitvāti āvajjitvā. Idaṃ so ‘‘kiṃ nu kho bhagavatā jānitvā kathitaṃ, udāhu ajānitvā, ekaṃsikaṃ vā kathitaṃ udāhu vibhajjakathita’’nti adhippāyena pucchati. Āpāyikoti apāye nibbattanako. Nerayikoti nirayagāmī. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhiyakammassa katattā kappaṃ ṭhassati. Atekicchoti na sakkā tikicchituṃ. Dvejjhanti dvidhābhāvaṃ. Vālaggakoṭinittudanamattanti vālassa aggakoṭiyā dassetabbamattakaṃ, vālaggakoṭinipātamattakaṃ vā. Purisindriyañāṇānīti purisapuggalānaṃ indriyaparopariyattañāṇāni, indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanañāṇānīti attho.

8. Trong bài kinh thứ tám, (từ) ‘một vị nào đó’ là một vị thuộc phe của Devadatta. (Từ) ‘sau khi suy xét’ là sau khi hướng tâm. Vị ấy hỏi điều này với ý định rằng: ‘Có phải Đức Thế Tôn đã nói sau khi biết, hay là đã nói sau khi không biết? Có phải đã nói một cách dứt khoát, hay là đã nói sau khi phân tích?’. (Từ) ‘sẽ sanh vào cõi khổ’ là người sẽ sanh trong cõi khổ. (Từ) ‘sẽ sanh vào địa ngục’ là người sẽ đi đến địa ngục. (Từ) ‘sẽ tồn tại suốt một kiếp’ là sẽ tồn tại suốt một kiếp do đã làm nghiệp tồn tại suốt một kiếp. (Từ) ‘không thể chữa trị’ là không thể chữa trị được. (Từ) ‘sự phân vân’ là trạng thái hai lòng. (Từ) ‘chỉ bằng sự chích của đầu sợi lông đuôi ngựa’ là chỉ bằng mức độ có thể được chỉ ra bởi đầu ngọn của sợi lông đuôi, hoặc chỉ bằng mức độ rơi xuống của đầu sợi lông đuôi. (Từ) ‘các trí về căn của người’ có nghĩa là các trí biết sự già dặn và non nớt về các căn của các hạng người, (tức là) các trí biết trạng thái sắc bén và mềm yếu của các căn.

Vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti ettakā kusalā dhammā vijjanti, ettakā akusalā dhammāti jānāmi. Antarahitāti adassanaṃ gatā. Sammukhībhūtāti samudācāravasena pākaṭā jātā. Kusalamūlanti kusalajjhāsayo. Kusalā kusalanti tamhā kusalajjhāsayā aññampi kusalaṃ nibbattissati. Sāradānīti sārādāni gahitasārāni, saradamāse vā nibbattāni. Sukhasayitānīti sukhasannicitāni. Sukhetteti maṇḍakhette. Nikkhittānīti vuttāni. Sappaṭibhāgāti sarikkhakā. Abhido addharattanti abhiaddharattaṃ addharatte abhimukhībhūte. Bhattakālasamayeti rājakulānaṃ bhattakālasaṅkhāte samaye. Parihānadhammoti ko evaṃ bhagavatā ñātoti? Ajātasatturājā. So hi pāpamittaṃ nissāya maggaphalehi parihīno. Aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāva. Aparihānadhammoti evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako aññe ca evarūpā. Parinibbāyissatīti evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto aññe ca evarūpā.

62. (Câu) ‘Các pháp thiện và các pháp bất thiện đang hiện hữu’ có nghĩa là: tôi biết rằng ‘chừng này pháp thiện hiện hữu, chừng này pháp bất thiện hiện hữu’. (Từ) ‘đã biến mất’ là đã đi đến chỗ không thấy. (Từ) ‘đã hiện ra trước mặt’ là đã trở nên rõ ràng do sự biểu hiện. (Từ) ‘căn thiện’ là khuynh hướng thiện. (Câu) ‘thiện (sanh) thiện’ là từ khuynh hướng thiện ấy, một pháp thiện khác cũng sẽ sanh khởi. (Từ) ‘có lõi’ là có lõi, đã được lấy lõi; hoặc là, được sanh ra vào tháng mùa thu. (Từ) ‘được cất giữ tốt’ là được tích trữ tốt. (Từ) ‘trong ruộng tốt’ là trong ruộng phì nhiêu. (Từ) ‘được gieo xuống’ là được gieo trồng. (Từ) ‘tương tự’ là giống nhau. (Từ) ‘vào lúc nửa đêm’ là vào lúc nửa đêm, khi nửa đêm đã đến. (Từ) ‘vào thời điểm bữa ăn’ là vào thời điểm được gọi là thời gian bữa ăn của hoàng tộc. (Về câu) ‘người có pháp bị suy thoái’, ai đã được Đức Thế Tôn biết đến như vậy? (Đó là) vua Ajātasattu. Quả vậy, vị ấy do nương tựa bạn ác đã bị suy thoái khỏi đạo và quả. Những người khác như Suppabuddha, Sunakkhatta v.v... cũng đã được Đức Thế Tôn biết đến. (Về câu) ‘người có pháp không bị suy thoái’, ai đã được Đức Thế Tôn biết đến như vậy? (Đó là) du sĩ Susīma và những người khác tương tự. (Về câu) ‘sẽ nhập Niết-bàn’, ai đã được Đức Thế Tôn biết đến như vậy? (Đó là) đại thần Santati và những người khác tương tự.

9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Thấu Suốt

63. Navame [Pg.135] anibbiddhapubbe appadālitapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhati padāletīti nibbedhikapariyāyo, nibbijjhanakāraṇanti attho. Nidānasambhavoti kāme nideti uppādanasamatthatāya niyyādetīti nidānaṃ. Sambhavati tatoti sambhavo, nidānameva sambhavo nidānasambhavo. Vemattatāti nānākaraṇaṃ.

Trong bài kinh thứ chín, (pháp môn này) xuyên thấu, chẻ ra các uẩn tham v.v... vốn chưa từng được xuyên thấu, chưa từng được chẻ ra trước đây, vì vậy (đây là) pháp môn xuyên thấu; có nghĩa là nguyên nhân của sự xuyên thấu. (Từ) ‘nguồn gốc và sự sanh khởi’ (có nghĩa là): nó mang lại các dục, nó giao phó do năng lực làm sanh khởi, vì vậy (gọi là) nguồn gốc (nidāna). Nó sanh khởi từ đó, vì vậy (gọi là) sự sanh khởi (sambhava); nguồn gốc chính là sự sanh khởi, (do đó gọi là) nguồn gốc và sự sanh khởi. (Từ) ‘sự khác biệt’ là sự làm cho khác nhau.

Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā ‘‘antaguṇa’’ntiādīsu viya. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kamanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rāguppattikāraṇabhūtā. Nete kāmāti na ete kamanaṭṭhena kāmā nāma honti. Saṅkapparāgoti saṅkappavasena uppannarāgo. Kāmoti ayaṃ kāmappahānāya paṭipannehi pahātabbo. Kamanaṭṭhena kāmā nāma. Citrānīti citravicitrārammaṇāni.

9. (Từ) ‘dục trưởng’ (có nghĩa là): là dục (kāma) vì có ý nghĩa là đối tượng đáng được ham muốn, là trưởng (guṇa) vì có ý nghĩa là sự trói buộc, giống như trong các trường hợp ‘antaguṇa’ (ruột) v.v... (Từ) ‘được nhận biết bởi nhãn thức’ là có thể được thấy bởi nhãn thức. (Từ) ‘đáng ưa thích’ có nghĩa là dù chúng có được tìm kiếm hay không, chúng đã trở thành đối tượng đáng ưa thích. (Từ) ‘đáng khao khát’ là đáng được khao khát. (Từ) ‘đáng hài lòng’ là làm cho tâm tăng trưởng. (Từ) ‘có hình thức đáng yêu’ là có bản chất đáng yêu. (Từ) ‘liên hệ đến dục’ là được liên kết với dục (phiền não) sanh khởi bằng cách lấy (chúng) làm đối tượng. (Từ) ‘là nơi sanh khởi của tham ái’ là đã trở thành nguyên nhân cho sự sanh khởi của tham ái. (Câu) ‘những thứ này không phải là dục’ có nghĩa là những thứ này không được gọi là dục vì có ý nghĩa là sự ham muốn. (Từ) ‘tham ái do tư duy’ là tham ái sanh khởi do năng lực của tư duy. (Từ) ‘dục’ (có nghĩa là): tham ái do tư duy này cần phải được đoạn trừ bởi những người đang thực hành để đoạn trừ dục (phiền não); (nó) được gọi là dục vì có ý nghĩa là sự ham muốn. (Từ) ‘đa dạng’ là các đối tượng đa dạng và phong phú.

Phassoti sahajātaphasso. Kāmayamānoti kāmaṃ kāmayamāno. Tajjaṃ tajjanti tajjātikaṃ tajjātikaṃ. Puññabhāgiyanti dibbe kāme patthetvā sucaritapāripūriyā devaloke nibbattassa attabhāvo puññabhāgiyo nāma, duccaritapāripūriyā apāye nibbattassa attabhāvo apuññabhāgiyo nāma. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipākoti ayaṃ duvidhopi kāmapatthanaṃ nissāya uppannattā kāmānaṃ vipākoti vuccati. So imaṃ nibbedhikanti so bhikkhu imaṃ chattiṃsaṭṭhānesu nibbijjhanakaṃ seṭṭhacariyaṃ jānāti. Kāmanirodhanti kāmānaṃ nirodhane evaṃ laddhanāmaṃ. Imasmiñhi ṭhāne brahmacariyasaṅkhāto maggova kāmanirodhoti vutto.

Phasso ti là sahajātaphasso (xúc đồng sanh). Kāmayamāno ti là kāmaṃ kāmayamāno (người mong cầu dục). Tajjaṃ tajjan ti là tajjātikaṃ tajjātikaṃ (thích hợp với dục ấy, thích hợp với dục ấy). Puññabhāgiyan ti là do sự viên mãn thiện hạnh, sau khi mong mỏi các dục ở cõi trời, tự thể của người sanh trong cõi trời được gọi là thuộc phần phước; do sự viên mãn ác hạnh, tự thể của người sanh trong cõi khổ được gọi là thuộc phần phi phước. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipāko ti là: Này các tỳ khưu, vì sanh khởi nương vào sự mong cầu dục, nên tự thể thuộc phần phước và phi phước cả hai loại này được gọi là quả của các dục. So imaṃ nibbedhikan ti là vị tỳ khưu ấy biết được phạm hạnh cao thượng này có khả năng thâm nhập vào ba mươi sáu xứ. Kāmanirodhan ti là do sự diệt tận của dục, nên có tên gọi như vậy. Quả vậy, ở đây, chính Thánh đạo được gọi là phạm hạnh đã được nói là sự diệt tận của dục.

Sāmisāti kilesāmisasampayuttā. Iminā nayena sabbaṭhānesu attho veditabbo. Apicettha vohāravepakkanti vohāravipākaṃ. Kathāsaṅkhāto hi vohāro saññāya vipāko nāma. Yathā yathā nanti ettha naṃ-iti nipātamattameva. Iti yasmā yathā yathā sañjānāti, tathā [Pg.136] tathā evaṃsaññī ahosinti katheti, tasmā vohāravepakkāti attho.

Sāmisā ti là kilesāmisasampayuttā (tương ưng với vật thực phiền não). Theo phương pháp này, ý nghĩa nên được hiểu ở tất cả các trường hợp. Hơn nữa, ở đây, vohāravepakkan ti là vohāravipākaṃ (có quả là sự diễn đạt). Quả vậy, sự diễn đạt được gọi là lời nói là quả của tưởng. Ở đây, trong câu ‘yathā yathā naṃ,’ từ ‘naṃ’ chỉ là một tiểu từ. Vì rằng, người ấy nhận biết như thế nào, người ấy nói rằng ‘tôi đã có tưởng như vậy’ theo cách như thế ấy, do đó, ý nghĩa là ‘có sự diễn đạt làm quả.’

Avijjāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā bahalaavijjā. Nirayaṃ gamentīti nirayagamanīyā, niraye nibbattipaccayāti attho. Sesesupi eseva nayo. Cetanāhanti cetanaṃ ahaṃ. Idha sabbasaṅgāhikā saṃvidahanacetanā gahitā. Cetayitvāti dvārappavattacetanā. Manasāti cetanāsampayuttacittena. Nirayavedanīyanti niraye vipākadāyakaṃ. Sesesupi eseva nayo. Adhimattanti balavadukkhaṃ. Dandhavirāgīti garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ. Urattāḷiṃ kandatīti uraṃ tāḷetvā rodati. Pariyeṭṭhinti pariyesanaṃ. Ekapadaṃ dvipadanti ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā, ko mantaṃ jānātīti attho. Sammohavepakkanti sammohavipākaṃ. Dukkhassa hi sammoho nissandavipāko nāma. Dutiyapadepi eseva nayo. Pariyesanāpi hi tassa nissandavipākoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

Avijjā ti là bahalaavijjā aññāṇabhūtā aṭṭhasu ṭhānesu (vô minh dày đặc, là sự không biết ở tám nơi). Nirayaṃ gamentīti là nirayagamanīyā (chúng dẫn đến địa ngục), ý nghĩa là niraye nibbattipaccayā (là nhân sanh trong địa ngục). Ở các từ còn lại cũng theo phương pháp này. Cetanāhan ti là cetanaṃ ahaṃ (ta là tư). Ở đây, saṃvidahanacetanā sabbasaṅgāhikā (tư sắp đặt bao gồm tất cả) được đề cập. Cetayitvā ti là dvārappavattacetanā (tư diễn ra ở các môn). Manasā ti là cetanāsampayuttacittena (bằng tâm tương ưng với tư). Nirayavedanīyan ti là niraye vipākadāyakaṃ (cho quả trong địa ngục). Ở các từ còn lại cũng theo phương pháp này. Adhimattan ti là balavadukkhaṃ (khổ đau mãnh liệt). Dandhavirāgī ti là garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ (khổ đau nặng nề, không nhanh chóng, từ từ tan biến). Urattāḷiṃ kandatīti là uraṃ tāḷetvā rodati (đấm ngực rồi khóc). Pariyeṭṭhin ti là pariyesanaṃ (sự tìm kiếm). Ekapadaṃ dvipadan ti là ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā, ý nghĩa là ko mantaṃ jānāti (câu thần chú một câu hay câu thần chú hai câu, ai biết câu thần chú?). Sammohavepakkan ti là sammohavipākaṃ (có quả là sự si mê). Quả vậy, sự si mê là quả nối tiếp của khổ. Ở từ thứ hai cũng theo phương pháp này. Quả vậy, sự tìm kiếm cũng là quả nối tiếp của khổ ấy. Trong kinh này, luân hồi và thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng.

10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Sư Tử Hống

64. Dasame āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ pamukhanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhañāṇacakkaṃ paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Yampīti yena ñāṇena. Idampi tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti catunnaṃ jhānānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnañca. Saṃkilesanti hānabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅganaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana [Pg.137] sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Anekavihitantiādīni visuddhimagge (visuddhi. 2.402) vaṇṇitāni. Āsavakkhayañāṇaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Purimassāpi ñāṇattayassa vitthārakathaṃ icchantena majjhimaṭṭhakathāya mahāsīhanādavaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.146 ādayo) oloketabbā. Samāhitassāti ekaggacittassa. Samādhi maggoti samādhi etesaṃ ñāṇānaṃ adhigamāya upāyo. Asamādhīti anekaggabhāvo. Kummaggoti micchāmaggo. Imasmiṃ sutte tathāgatassa ñāṇabalaṃ kathitanti.

64. Trong kinh thứ mười, āsabhaṃ ṭhānan ti là seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ (vị trí tối thượng, vị trí không lay chuyển). Sīhanādan ti là abhītanādaṃ pamukhanādaṃ (tiếng rống không sợ hãi, tiếng rống cao tột). Brahmacakkan ti là seṭṭhañāṇacakkaṃ (bánh xe trí tuệ cao thượng), tức là paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca (trí tuệ liễu ngộ và trí tuệ thuyết pháp). Ṭhānañca ṭhānato ti là kāraṇañca kāraṇato (nguyên nhân là nguyên nhân). Yampīti là yena ñāṇena (bằng trí tuệ nào). Idampi tathāgatassā ti là idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti (trí tuệ về xứ và phi xứ này của Như Lai được gọi là Như Lai lực). Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. Kammasamādānānan ti là của các nghiệp thiện và bất thiện đã được làm sau khi thọ trì, hoặc chính nghiệp là sự thọ trì nghiệp. Ṭhānaso hetuso ti là paccayato ceva hetuto ca (do duyên và do nhân). Trong đó, thú, sanh y, thời gian, và sự cố gắng là xứ của quả; nghiệp là nhân. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti là của bốn thiền, tám giải thoát, ba định, và chín chứng đắc tuần tự. Saṃkilesan ti là hānabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần hạ liệt). Vodānan ti là visesabhāgiyaṃ dhammaṃ (pháp thuộc phần thù thắng). Vuṭṭhānan ti là ‘sự trong sạch cũng là sự xuất khởi, sự xuất khởi từ định này hay định kia cũng là sự xuất khởi’ (Vibh. 828), như vậy đã được nói đến thiền đã thuần thục và các chứng đắc quả hữu phần. Quả vậy, thiền thuần thục ở tầng dưới là nền tảng cho thiền ở tầng trên, do đó ‘sự trong sạch cũng là sự xuất khởi’ được nói đến. Hơn nữa, sự xuất khởi khỏi tất cả các thiền là do hữu phần, sự xuất khởi khỏi diệt tận định là do quả định. Nhắm đến điều đó, câu ‘sự xuất khởi từ định này hay định kia cũng là sự xuất khởi’ được nói đến. Các từ bắt đầu bằng ‘anekavihitaṃ’ được giải thích trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2.402). Āsavakkhayañāṇaṃ có ý nghĩa đã được nói ở trước. Người muốn có lời giải thích chi tiết về ba loại trí tuệ trước nên xem trong phần chú giải kinh Đại Sư Tử Hống trong Trung Bộ Chú Giải (MA. i. 146 tt.). Samāhitassā ti là ekaggacittassa (của người có tâm nhất điểm). Samādhi maggo ti là samādhi là phương tiện để chứng đắc các trí tuệ này. Asamādhīti là anekaggabhāvo (trạng thái không nhất tâm). Kummaggoti là micchāmaggo (tà đạo). Trong kinh này, trí lực của Như Lai được thuyết giảng.

Mahāvaggo chaṭṭho.

Phẩm Lớn, phẩm thứ sáu.

7. Devatāvaggo

7. Phẩm Chư Thiên

1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

1-3. Chú giải kinh Quả Bất Lai, v.v...

65-67. Sattamassa paṭhame assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Duppaññatanti nippaññabhāvaṃ. Dutiye pamādanti sativippavāsaṃ. Tatiye ābhisamācārikanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paṇṇattisīlaṃ. Sekhadhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni.

65-67. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ bảy, assaddhiyan ti là assaddhabhāvaṃ (trạng thái không có đức tin). Duppaññatan ti là nippaññabhāvaṃ (trạng thái không có trí tuệ). Trong kinh thứ hai, pamādan ti là sativippavāsaṃ (sự vắng mặt của niệm). Trong kinh thứ ba, ābhisamācārikan ti là giới được chế định theo phận sự, là hạnh kiểm cao thượng. Sekhadhamman ti là sekhapaṇṇattisīlaṃ (giới được chế định cho bậc hữu học). Sīlānīti là cattāri mahāsīlāni (bốn đại giới).

4. Saṅgaṇikārāmasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Thích Thú Hội Chúng

68. Catutthe saṅgaṇikārāmoti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Suttantikagaṇādīsu pana gaṇesu attano vā parisāsaṅkhāte gaṇe ramatīti gaṇārāmo. Paviveketi kāyaviveke. Cittassa nimittanti samādhivipassanācittassa nimittaṃ samādhivipassanākāraṃ. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Samādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni. Nibbānanti apaccayaparinibbānaṃ.

68. Trong kinh thứ tư, saṅgaṇikārāmo ti là gaṇasaṅgaṇikārāmo (người thích thú hội chúng và giao du với hội chúng). Hơn nữa, người thích thú trong các nhóm như nhóm Kinh Tạng, hoặc trong nhóm được gọi là đồ chúng của mình, nên được gọi là người thích thú hội chúng. Paviveke ti là kāyaviveke (trong sự độc cư về thân). Cittassa nimittan ti là nimittaṃ samādhivipassanākāraṃ samādhivipassanācittassa (dấu hiệu, phương cách của định và tuệ quán cho tâm định và tuệ quán). Sammādiṭṭhin ti là vipassanāsammādiṭṭhiṃ (chánh kiến tuệ quán). Samādhin ti là maggasamādhiñceva phalasamādhiñca (đạo định và quả định). Saṃyojanānīti là dasa saṃyojanāni (mười kiết sử). Nibbānan ti là apaccayaparinibbānaṃ (vô dư y Niết-bàn).

5. Devatāsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Chư Thiên

69. Pañcame sovacassatāti subbacabhāvo. Kalyāṇamittatāti sucimittatā. Satthugāravoti satthari gāravayutto. Esa nayo sabbattha.

69. Trong kinh thứ năm, sovacassatā có nghĩa là trạng thái dễ bảo. Kalyāṇamittatā có nghĩa là có bạn trong sạch. Satthugāravo có nghĩa là người có lòng tôn kính đối với bậc Đạo Sư. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi.

6. Samādhisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Samādhi

70. Chaṭṭhe [Pg.138] na santenāti paccanīkakilesehi avūpasantena. Na paṇītenāti na atappakena. Na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhena appattena. Na ekodibhāvādhigatenāti na ekaggabhāvaṃ upagatena.

70. Trong kinh thứ sáu, na santena có nghĩa là không được an tịnh khỏi các phiền não đối nghịch. Na paṇītena có nghĩa là không làm cho thỏa mãn. Na paṭippassaddhiladdhena có nghĩa là do chưa đắc được, chưa đạt đến sự an tịnh của các phiền não. Na ekodibhāvādhigatena có nghĩa là do chưa đạt đến trạng thái nhất tâm.

7. Sakkhibhabbasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Sakkhibhabba

71. Sattame tatra tatrāti tasmiṃ tasmiṃ visese. Sakkhibhabbatanti paccakkhabhāvaṃ. Āyataneti kāraṇe. Hānabhāgiyādayo visuddhimagge (visuddhi. 1.39) saṃvaṇṇitā. Asakkaccakārīti na sukatakārī, na ādarakārī. Asappāyakārīti na sappāyakārī, na upakārabhūtadhammakārī.

71. Trong kinh thứ bảy, tatra tatrā có nghĩa là trong pháp đặc biệt này hay pháp đặc biệt kia. Sakkhibhabbatanti có nghĩa là trạng thái chứng ngộ. Āyatane có nghĩa là trong nguyên nhân. Hānabhāgiyā và các pháp tương tự đã được giải thích trong bộ Visuddhimagga. Asakkaccakārī có nghĩa là không hành động một cách tốt đẹp, không hành động với sự tôn trọng. Asappāyakārī có nghĩa là không hành động một cách thích hợp, không hành động theo pháp hữu ích.

8. Balasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Bala

72. Aṭṭhame balatanti balabhāvaṃ thāmabhāvaṃ. Asātaccakārīti na satatakārī. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

72. Trong kinh thứ tám, balataṃ có nghĩa là trạng thái có sức mạnh, trạng thái có năng lực. Asātaccakārī có nghĩa là không hành động một cách liên tục. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

9-10. Tajjhānasuttadvayavaṇṇanā

Chú giải hai kinh Tajjhāna

73-74. Navame na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hotīti vatthukāmakilesakāmesu ādīnavo na yathāsabhāvato jhānapaññāya sudiṭṭho hoti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

Trong kinh thứ chín, câu na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hoti có nghĩa là sự nguy hại trong các dục đối tượng và dục phiền não đã không được thấy rõ bằng trí tuệ thiền theo như bản chất của nó. Kinh thứ mười có ý nghĩa rõ ràng.

Devatāvaggo sattamo.

Phẩm Devatā là phẩm thứ bảy.

8. Arahattavaggo

8. Phẩm A-la-hán

1. Dukkhasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Dukkha

75. Aṭṭhamassa paṭhame savighātanti saupaghātaṃ sopaddavaṃ. Sapariḷāhanti kāyikacetasikena pariḷāhena sapariḷāhaṃ. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvinī.

75. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tám, savighātaṃ có nghĩa là có sự tổn hại, có sự tai ương. Sapariḷāhaṃ có nghĩa là có sự thiêu đốt bởi sự thiêu đốt thuộc thân và thuộc tâm. Pāṭikaṅkhā có nghĩa là điều nên được mong đợi, điều chắc chắn sẽ xảy ra.

2. Arahattasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Arahatta

76. Dutiye [Pg.139] mānanti jātiādīhi maññanaṃ. Omānanti hīnohamasmīti mānaṃ. Atimānanti atikkamitvā pavattaṃ accuṇṇatimānaṃ. Adhimānanti adhigatamānaṃ. Thambhanti kodhamānehi thaddhabhāvaṃ. Atinipātanti hīnassa hīnohamasmīti mānaṃ.

76. Trong kinh thứ hai, mānaṃ có nghĩa là sự tưởng tượng về dòng dõi v.v... Omānaṃ có nghĩa là sự ngã mạn rằng: ‘Ta là thấp kém.’ Atimānaṃ có nghĩa là sự ngã mạn quá mức, đã diễn ra một cách vượt trội. Adhimānaṃ có nghĩa là sự ngã mạn về điều đã chứng đắc. Thambhaṃ có nghĩa là trạng thái cứng nhắc do sân và mạn. Atinipātaṃ có nghĩa là sự ngã mạn của người thấp kém rằng: ‘Ta là thấp kém.’

3. Uttarimanussadhammasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Uttarimanussadhamma

77. Tatiye uttarimanussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ, cattāro magge cattāri ca phalānīti attho. Kuhananti tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Lapananti lābhatthikatāya ukkhipitvā avakkhipitvā vā lapanaṃ.

77. Trong kinh thứ ba, uttarimanussadhammā có nghĩa là pháp vượt trên các pháp của con người. Alamariyañāṇadassanavisesaṃ có nghĩa là pháp đặc biệt được gọi là tri kiến có khả năng tạo ra trạng thái bậc Thánh, tức là bốn Đạo và bốn Quả. Kuhanaṃ có nghĩa là ba loại sự việc lừa dối. Lapanaṃ có nghĩa là sự nói năng do muốn có lợi lộc, bằng cách tán dương hoặc chê bai.

4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Sukhasomanassa

78. Catutthe yoni cassa āraddhā hotīti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ paggahitaṃ hoti. Dhammārāmoti dhamme ratiṃ vindati. Bhāvanāya ramati, bhāvento vā ramatīti bhāvanārāmo. Pahāne ramati, pajahanto vā ramatīti pahānārāmo. Tividhe paviveke ramatīti pavivekārāmo. Abyāpajjhe niddukkhabhāve ramatīti abyāpajjhārāmo. Nippapañcasaṅkhāte nibbāne ramatīti nippapañcārāmo.

78. Trong kinh thứ tư, yoni cassa āraddhā hoti có nghĩa là nguyên nhân của vị ấy đã được trọn vẹn, đã được đề cao. Dhammārāmo có nghĩa là vị ấy tìm thấy sự thích thú trong Pháp. Bhāvanārāmo là vì vị ấy thích thú trong sự tu tiến, hoặc vị ấy thích thú trong khi đang tu tiến. Pahānārāmo là vì vị ấy thích thú trong sự từ bỏ, hoặc vị ấy thích thú trong khi đang từ bỏ. Pavivekārāmo là vì vị ấy thích thú trong ba loại độc cư. Abyāpajjhārāmo là vì vị ấy thích thú trong trạng thái vô sân, không có khổ. Nippapañcārāmo là vì vị ấy thích thú trong Níp-bàn, được gọi là không có hý luận.

5. Adhigamasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Adhigama

79. Pañcame na āyakusaloti na āgamanakusalo. Na apāyakusaloti na apagamanakusalo. Chandanti kattukamyatāchandaṃ. Na ārakkhatīti na rakkhati.

79. Trong kinh thứ năm, na āyakusalo có nghĩa là không thiện xảo về nguyên nhân. Na apāyakusalo có nghĩa là không thiện xảo về sự đoạn trừ. Chandaṃ có nghĩa là ý muốn thực hiện. Na ārakkhati có nghĩa là không bảo vệ.

6. Mahantattasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Mahantatta

80. Chaṭṭhe ālokabahuloti ñāṇālokabahulo. Yogabahuloti yoge bahulaṃ karoti. Vedabahuloti pītipāmojjabahulo. Asantuṭṭhibahuloti kusaladhammesu asantuṭṭho. Anikkhittadhuroti aṭṭhapitadhuro paggahitavīriyo. Uttari ca patāretīti sampati ca uttariñca vīriyaṃ karoteva. Sattamaṃ uttānameva.

80. Trong kinh thứ sáu, ālokabahulo có nghĩa là có nhiều ánh sáng trí tuệ. Yogabahulo có nghĩa là thực hành nhiều về sự tinh tấn. Vedabahulo có nghĩa là có nhiều hỷ và hoan hỷ. Asantuṭṭhibahulo có nghĩa là không biết đủ trong các thiện pháp. Anikkhittadhuro có nghĩa là không từ bỏ gánh nặng, có sự tinh tấn được đề cao. Uttari ca patāreti có nghĩa là vị ấy thực hiện sự tinh tấn hiện tại và cả sự tinh tấn cao hơn. Kinh thứ bảy có ý nghĩa rõ ràng.

8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

Chú giải kinh thứ hai Niraya v.v...

82-84. Aṭṭhame [Pg.140] pagabbhoti kāyapāgabbhiyādīhi samannāgato. Navamaṃ uttānatthameva. Dasame vighātavāti mahicchataṃ nissāya uppannena lobhadukkhena dukkhito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Trong kinh thứ tám, pagabbho có nghĩa là người có sự táo bạo về thân v.v... Kinh thứ chín có ý nghĩa rõ ràng. Trong kinh thứ mười, vighātavā có nghĩa là người bị đau khổ bởi sự đau khổ do tham ái sanh lên, nương vào sự có nhiều mong muốn. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Arahattavaggo aṭṭhamo.

Phẩm Arahatta là phẩm thứ tám.

9. Sītivaggo

9. Phẩm Sīti

1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Sītibhāva

85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti sītalabhāvaṃ. Yasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhitabbantiādīsu uddhaccasamaye cittaṃ samādhinā niggahetabbaṃ nāma, kosajjānupatitakāle vīriyena paggahetabbaṃ nāma, nirassādagatakāle samādhinā sampahaṃsitabbaṃ nāma, samappavattakāle bojjhaṅgupekkhāya ajjhupekkhitabbaṃ nāma.

85. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ chín, sītibhāvaṃ có nghĩa là trạng thái mát mẻ. Trong các câu như ‘vào lúc tâm cần được chế ngự’ v.v..., vào lúc có sự trạo cử, tâm nên được chế ngự bằng định; vào lúc rơi vào sự biếng nhác, tâm nên được sách tấn bằng tinh tấn; vào lúc không có sự hứng thú, tâm nên được làm cho phấn khởi bằng định; vào lúc tâm quân bình, tâm nên được xả bằng xả giác chi.

2. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Āvaraṇa

86. Dutiye kammāvaraṇatāyāti pañcānantariyakammehi. Kilesāvaraṇatāyāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Vipākāvaraṇatāyāti akusalavipākapaṭisandhiyā vā kusalavipākehi ahetukapaṭisandhiyā vāti.

86. Trong kinh thứ hai, `kammāvaraṇatāyāti` là do năm nghiệp vô gián. `Kilesāvaraṇatāyāti` là do tà kiến cố định. `Vipākāvaraṇatāyāti` là do sự tái sanh với quả bất thiện, hoặc trong các quả thiện là do sự tái sanh vô nhân.

4-5. Sussūsatisuttādivaṇṇanā

4-5. Chú giải kinh Sussūsati, v.v...

88-89. Catutthe anatthanti avaḍḍhiṃ. Atthaṃ riñcatīti vaḍḍhiatthaṃ chaḍḍeti. Ananulomikāyāti sāsanassa ananulomikāya. Pañcame diṭṭhisampadanti sotāpattimaggaṃ.

88-89. Trong kinh thứ tư, `anatthaṃ` là không tăng trưởng. `Atthaṃ riñcati` là từ bỏ lợi ích là sự tăng trưởng. `Ananulomikāya` là không tương hợp với giáo pháp. Trong kinh thứ năm, `diṭṭhisampadaṃ` là Tu-đà-hoàn đạo.

8-11. Abhabbaṭṭhānasuttacatukkavaṇṇanā

8-11. Chú giải về bốn kinh Abhabbaṭṭhāna (Trường hợp không thể xảy ra).

92-95. Aṭṭhame anāgamanīyaṃ vatthunti anupagantabbaṃ kāraṇaṃ, pañcannaṃ verānaṃ dvāsaṭṭhiyā ca diṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhamaṃ bhavanti kāmāvacare aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ. Navame kotūhalamaṅgalenāti diṭṭhasutamutamaṅgalena[Pg.141]. Dasame sayaṃkatantiādīni attadiṭṭhivasena vuttāni. Adhiccasamuppannanti ahetunibbattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

92-95. Trong kinh thứ tám, `anāgamanīyaṃ vatthuṃ` là nhân không nên đến gần; đây là tên gọi của năm điều oan trái và sáu mươi hai tà kiến. `Aṭṭhamaṃ bhavaṃ` là sự tái sanh thứ tám trong cõi Dục. Trong kinh thứ chín, `kotūhalamaṅgalena` là do điềm lành được thấy, được nghe, được nghĩ đến. Trong kinh thứ mười, các câu bắt đầu bằng `sayaṃkataṃ` được nói theo thân kiến. `Adhiccasamuppannaṃ` là sanh khởi không do nhân. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

Sītivaggo navamo.

Phẩm Sīti là phẩm thứ chín.

10. Ānisaṃsavaggo

10. Phẩm Ānisaṃsa (Phẩm Quả Báu).

1-2. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Pātubhāva, v.v...

96-97. Dasamassa paṭhame ariyāyataneti majjhimadese. Indriyānanti manacchaṭṭhānaṃ. Dutiye saddhammaniyatoti sāsanasaddhamme niyato. Asādhāraṇenāti puthujjanehi asādhāraṇena.

96-97. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ mười, `ariyāyatane` là ở trung quốc. `Indriyānaṃ` là của các căn với ý căn là thứ sáu. Trong kinh thứ hai, `saddhammaniyato` là chắc chắn trong Chánh pháp của giáo pháp. `Asādhāraṇena` là không chung với các phàm phu.

7. Anavatthitasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Anavatthita.

102. Sattame anodhiṃ karitvāti ‘‘ettakāva saṅkhārā aniccā, na ito pare’’ti evaṃ sīmaṃ mariyādaṃ akatvā. Anavatthitāti avatthitāya rahitā, bhijjamānāva hutvā upaṭṭhahissantīti attho. Sabbaloketi sakale tedhātuke. Sāmaññenāti samaṇabhāvena, ariyamaggenāti attho.

102. Trong kinh thứ bảy, `anodhiṃ karitvā` là không tạo ra giới hạn, ranh giới rằng: "Chỉ có chừng ấy các hành là vô thường, ngoài ra thì không." `Anavatthitā` có nghĩa là không có sự ổn định, chúng chỉ bị hoại diệt đi chứ không thể tồn tại. `Sabbaloke` là trong toàn thể ba cõi. `Sāmaññena` có nghĩa là do phẩm hạnh Sa-môn, do Thánh đạo.

8. Ukkhittāsikasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Ukkhittāsika.

103. Aṭṭhame mettāvatāyāti mettāyuttāya pāricariyāya. Satta hi sekhā tathāgataṃ mettāvatāya paricaranti, khīṇāsavo pariciṇṇasatthuko.

103. Trong kinh thứ tám, `mettāvatāya` là do sự phục vụ hợp với tâm từ. Quả vậy, bảy bậc hữu học phục vụ Như Lai bằng (tâm) từ, còn bậc lậu tận là người đã phục vụ xong bậc Đạo Sư.

9. Atammayasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Atammaya.

104. Navame atammayoti tammayā vuccanti taṇhādiṭṭhiyo, tāhi rahito. Ahaṃkārāti ahaṃkāradiṭṭhi. Mamaṃkārāti mamaṃkārataṇhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

104. Trong kinh thứ chín, `atammayo` là người thoát khỏi những thứ được gọi là `tammayā` tức là ái và kiến. `Ahaṃkārā` là tà kiến "ta là". `Mamaṃkārā` là ái "của ta là". Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

Ānisaṃsavaggo dasamo.

Phẩm Ānisaṃsa là phẩm thứ mười.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt năm mươi kinh thứ hai.

11. Tikavaggo

11. Phẩm Ba Pháp.

1. Rāgasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Rāga.

107. Ekādasamassa [Pg.142] paṭhame asubhāti asubhakammaṭṭhānaṃ. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Paññāti sahavipassanā maggapaññā.

107. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ mười một, `asubhā` là đề mục bất tịnh. `Mettā` là đề mục tâm từ. `Paññā` là đạo tuệ cùng với tuệ quán.

6. Assādasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Assāda.

112. Chaṭṭhe assādadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi. Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Micchādiṭṭhīti dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi. Sammādiṭṭhīti maggasammādiṭṭhi, natthi dinnantiādikā vā micchādiṭṭhi, kammassakatañāṇaṃ sammādiṭṭhi.

112. Trong kinh thứ sáu, `assādadiṭṭhi` là thường kiến. `Attānudiṭṭhi` là thân kiến có hai mươi đối tượng đi theo tự thân. `Micchādiṭṭhi` là sáu mươi hai loại tà kiến. `Sammādiṭṭhi` là chánh kiến trong đạo; hoặc tà kiến là (quan điểm) bắt đầu bằng "không có quả của bố thí", còn chánh kiến là nghiệp tự chủ trí.

7. Aratisuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Arati.

113. Sattame adhammacariyāti dasa akusalakammapathā.

113. Trong kinh thứ bảy, `adhammacariyā` là mười con đường nghiệp bất thiện.

10. Uddhaccasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Uddhacca.

116. Dasame asaṃvaroti anadhivāsakabhāvo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

116. Trong kinh thứ mười, `asaṃvaro` là trạng thái không kham nhẫn. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

Tikavaggo ekādasamo.

Phẩm Ba Pháp là phẩm thứ mười một.

12. Sāmaññavaggavaṇṇanā

12. Chú giải phẩm Sāmañña.

119-121. Ito paresu tapussoti dvevācikupāsako. Tathāgate niṭṭhaṅgatoti buddhaguṇesu patiṭṭhitacitto pahīnakaṅkho. Amataṃ addasāti amataddaso. Ariyenāti niddosena lokuttarasīlena. Ñāṇenāti paccavekkhaṇañāṇena. Vimuttiyāti sekhaphalavimuttiyā[Pg.143]. Tavakaṇṇikoti evaṃnāmako gahapati. Tapakaṇṇikotipi pāḷi.

119-121. Trong các đoạn sau đây, `tapusso` là người cận sự nam quy y bằng hai lời. `Tathāgate niṭṭhaṅgato` là người có tâm an trú trong các ân đức của Phật, đã đoạn trừ hoài nghi. `Amataddaso` là người đã thấy được bất tử. `Ariyena` là do giới siêu thế không có lỗi lầm. `Ñāṇena` là do phản khán trí. `Vimuttiyā` là do quả giải thoát của bậc hữu học. `Tavakaṇṇiko` là vị gia chủ có tên như vậy. Cũng có bản Pāḷi là `Tapakaṇṇiko`.

24. Rāgapeyyālavaṇṇanā

24. Chú giải về phần Tóm lược liên quan đến Tham.

140. Rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

140. Rāgassāti có nghĩa là tham ái trong năm dục trưởng dưỡng. Phần còn lại, ở tất cả mọi nơi, đều có ý nghĩa rõ ràng.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Trong bộ Chú giải Tăng Chi Bộ tên là Manorathapūraṇī.

Chakkanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Sáu Pháp đã kết thúc.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Aṅguttaranikāye

Trong Tăng Chi Bộ

Sattakanipāta-aṭṭhakathā

Chú giải chương Bảy Pháp

Paṇṇāsakaṃ

Phần Năm Mươi

1. Dhanavaggo

1. Phẩm Tài Sản

1-5. Paṭhamapiyasuttādivaṇṇanā

1-5. Giải Thích Kinh Piya Thứ Nhất, v.v...

1-5. Sattakanipātassa [Pg.145] paṭhame anavaññattikāmoti abhiññātabhāvakāmo. Tatiye yoniso vicine dhammanti upāyena catusaccadhammaṃ vicināti. Paññāyatthaṃ vipassatīti sahavipassanāya maggapaññāya saccadhammaṃ vipassati. Pajjotassevāti dīpasseva. Vimokkho hoti cetasoti tassa imehi balehi samannāgatassa khīṇāsavassa dīpanibbānaṃ viya carimakacittassa vatthārammaṇehi vimokkho hoti, gataṭṭhānaṃ na paññāyati. Catutthe saddho hotītiādīni pañcakanipāte vaṇṇitāneva. Pañcame dhanānīti adāliddiyakaraṇaṭṭhena dhanāni.

1-5. Trong kinh đầu tiên của chương Bảy Pháp, anavaññattikāmo có nghĩa là mong muốn trạng thái không được biết đến. Trong kinh thứ ba, yoniso vicine dhammaṃ có nghĩa là vị ấy thẩm sát Tứ Thánh Đế bằng phương pháp. Paññāyatthaṃ vipassati có nghĩa là vị ấy thấy rõ pháp chân đế bằng tuệ đạo cùng với tuệ quán. Pajjotasseva có nghĩa là như ngọn đèn. Vimokkho hoti cetaso có nghĩa là đối với vị lậu tận đã được trang bị các lực này, có sự giải thoát khỏi đối tượng và vật đối với tâm cuối cùng, giống như sự dập tắt của ngọn đèn, nơi đi đến không được biết đến. Trong kinh thứ tư, các câu bắt đầu bằng saddho hoti đã được giải thích trong chương Năm Pháp. Trong kinh thứ năm, dhanāni có nghĩa là tài sản theo ý nghĩa không gây ra sự nghèo khổ.

7. Uggasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Ugga

7. Sattame uggo rājamahāmattoti pasenadikosalassa mahāamacco. Upasaṅkamīti bhuttapātarāso upasaṅkami. Aḍḍhoti nidhānagatena dhanena aḍḍho. Migāro rohaṇeyyoti rohaṇaseṭṭhino nattāraṃ migāraseṭṭhiṃ sandhāyevamāha. Mahaddhanoti vaḷañjanadhanena mahaddhano. Mahābhogoti upabhogaparibhogabhaṇḍassa mahantatāya mahābhogo. Hiraññassāti suvaṇṇasseva. Suvaṇṇāmeva hissa koṭisaṅkhyaṃ ahosi. Rūpiyassāti sesassa taṭṭakasarakaattharaṇapāvuraṇādino paribhogaparikkhārassa pamāṇasaṅkhāne vādoyeva natthi.

7. Trong kinh thứ bảy, uggo rājamahāmatto có nghĩa là vị đại thần của vua Pasenadi xứ Kosala. Upasaṅkami có nghĩa là đã đến gần sau khi dùng bữa sáng. Aḍḍho có nghĩa là giàu có với tài sản được chôn giấu. Migāro rohaṇeyyo được nói đến để chỉ trưởng giả Migāra, cháu của trưởng giả Rohaṇa. Mahaddhano có nghĩa là có nhiều của cải tính theo tài sản dùng hàng ngày. Mahābhogo có nghĩa là có nhiều tài sản do sự to lớn của các vật dụng để sử dụng và hưởng thụ. Hiraññassa có nghĩa là của vàng. Riêng vàng của ông đã được tính bằng hàng triệu. Rūpiyassāti có nghĩa là đối với các vật dụng tiêu dùng còn lại như khay, bát, thảm trải, áo choàng, v.v., không có cách nào để nói ra số lượng hay thước đo của chúng.

8. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Saṃyojana (Kiết Sử)

8. Aṭṭhame [Pg.146] anunayasaṃyojananti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbāneva cetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti veditabbāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

8. Trong kinh thứ tám, anunayasaṃyojanaṃ có nghĩa là kiết sử tham ái trong cõi dục. Tất cả những điều này nên được hiểu là 'kiết sử' theo ý nghĩa trói buộc. Trong kinh này, chỉ có vòng luân hồi được nói đến. Phần còn lại, ở tất cả mọi nơi, đều có ý nghĩa rõ ràng.

Dhanavaggo paṭhamo.

Phẩm Tài Sản, Phẩm Thứ Nhất.

2. Anusayavaggo

2. Phẩm Tùy Miên

3. Kulasuttavaṇṇanā

3. Giải Thích Kinh Kula (Gia Tộc)

13. Dutiyassa tatiye nālanti na yuttaṃ nānucchavikaṃ. Na manāpenāti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti, anādarameva dassenti. Santamassa pariguhantīti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti. Asakkaccaṃ denti no sakkaccanti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, asahatthā acittīkārena denti, no cittīkārena.

13. Trong kinh thứ ba của phẩm thứ hai, nālaṃ có nghĩa là không thích hợp, không tương xứng. Na manāpena có nghĩa là họ không đứng dậy khỏi chỗ ngồi với thái độ vui vẻ, họ chỉ thể hiện sự thiếu tôn trọng. Santamassa pariguhanti có nghĩa là họ che giấu, che đậy vật đáng thí cho vị ấy dù đang có sẵn. Asakkaccaṃ denti no sakkaccaṃ có nghĩa là dù vật thô hay vật tế, họ cũng cho một cách không tự tay, không cung kính; không phải một cách cung kính.

4. Puggalasuttavaṇṇanā

4. Giải Thích Kinh Puggala (Hạng Người)

14. Catutthe ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.

14. Trong kinh thứ tư, ubhatobhāgavimutto có nghĩa là người được giải thoát cả hai phần: được giải thoát khỏi sắc thân nhờ các thiền chứng vô sắc, và được giải thoát khỏi danh thân nhờ đạo. Vị ấy có năm loại: bốn hạng người sau khi xuất khỏi mỗi trong bốn thiền chứng vô sắc, quán xét các pháp hữu vi và đắc quả A-la-hán, và vị Bất Lai sau khi xuất khỏi diệt tận định và đắc quả A-la-hán. Ở đây, bản văn Pāḷi được trình bày theo phương diện của người đã đạt được tám giải thoát, như sau: "Và thế nào là hạng người được giải thoát cả hai phần? Ở đây, có hạng người sống, thân chứng được tám giải thoát, và sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận."

Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya [Pg.147] cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.

Paññāya vimutto có nghĩa là paññāvimutto (tuệ giải thoát). Vị ấy có năm loại: vị thuần quán, và bốn hạng người đắc quả A-la-hán sau khi xuất khỏi bốn tầng thiền. Ở đây, bản văn Pāḷi được trình bày theo phương diện phủ định tám giải thoát. Như đã nói: "Vị ấy không sống, thân chứng được tám giải thoát, nhưng sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Đây được gọi là hạng người tuệ giải thoát."

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhī. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208).

Phuṭṭhantaṃ sacchikato có nghĩa là kāyasakkhī (thân chứng). Vị ấy trước tiên xúc chạm với sự xúc chạm của thiền, sau đó chứng ngộ Niết Bàn, sự đoạn diệt. Vị ấy có sáu loại, bắt đầu từ người trú trong quả Dự Lưu cho đến người trú trong đạo A-la-hán. Do đó, có nói rằng: "Ở đây, có hạng người sống, thân chứng được tám giải thoát, và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Đây được gọi là hạng người thân chứng."

Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti.

Diṭṭhantaṃ patto có nghĩa là diṭṭhippatto (kiến đáo). Ở đây, đặc điểm tóm tắt là: 'các pháp hữu vi là khổ, sự đoạn diệt là an lạc'—điều này được biết, được thấy, được hiểu, được chứng ngộ, và được xúc chạm bằng trí tuệ, do đó gọi là diṭṭhippatto. Tuy nhiên, về chi tiết, vị ấy cũng có sáu loại, giống như vị thân chứng. Do đó, có nói rằng: "Ở đây, có hạng người tuệ tri như thật: 'Đây là khổ'... 'Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ'; và các pháp do Như Lai tuyên thuyết đã được vị ấy thấy rõ và thẩm xét kỹ bằng trí tuệ... Đây được gọi là hạng người kiến đáo."

Saddhāya vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti. Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ [Pg.148] na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

Giải thoát nhờ đức tin nên gọi là Tín giải thoát. Vị ấy cũng có sáu loại như đã được nói. Do đó, ngài đã nói: ‘Ở đây, có hạng người tuệ tri như thật: ‘Đây là khổ’... (v.v.)... tuệ tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt,’ và các pháp do Như Lai thuyết giảng đã được vị ấy thấy rõ bằng trí tuệ, đã được thực hành bằng trí tuệ... (v.v.)... nhưng không phải như đối với vị Kiến đáo. Hạng người này được gọi là Tín giải thoát.’ Thật vậy, đối với vị Tín giải thoát này, trong sát-na của đạo phần đầu, sự đoạn tận các phiền não xảy ra giống như người đang tin, giống như người đang chấp nhận, và giống như người đang quyết đoán; còn đối với vị Kiến đáo, trong sát-na của đạo phần đầu, trí tuệ cắt đứt phiền não tiến hành một cách không chậm chạp, sắc bén, và dũng mãnh. Do đó, ví như khi một người dùng thanh gươm không quá sắc bén để chặt cây chuối, chỗ bị chặt không được nhẵn láng, thanh gươm không đi nhanh, có tiếng động phát ra, và cần phải nỗ lực mạnh hơn, việc tu tập đạo phần đầu của vị Tín giải thoát cũng có hình thức như vậy. Lại nữa, ví như khi một người dùng thanh gươm được mài sắc bén để chặt cây chuối, chỗ bị chặt được nhẵn láng, thanh gươm đi nhanh, không có tiếng động phát ra, và không cần phải nỗ lực mạnh, nên biết rằng việc tu tập đạo phần đầu của vị Tuệ giải thoát cũng có hình thức như vậy.

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo. Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti (pu. pa. 208). Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.771, 889) paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.

Vị ấy đi theo Pháp nên gọi là Tùy Pháp hành. Pháp ở đây là trí tuệ, nghĩa là vị ấy tu tập Thánh đạo với trí tuệ đi trước. Đối với Tùy Tín hành cũng theo phương pháp tương tự. Cả hai vị này đều là bậc trú ở Dự lưu đạo. Điều này cũng đã được nói: ‘Đối với người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu, nếu tuệ quyền vượt trội, vị ấy tu tập Thánh đạo với trí tuệ dẫn dắt, với trí tuệ đi trước. Người này được gọi là Tùy Pháp hành. Đối với người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu, nếu tín quyền vượt trội, vị ấy tu tập Thánh đạo với đức tin dẫn dắt, với đức tin đi trước. Người này được gọi là Tùy Tín hành.’ Đây là phần tóm tắt. Còn về phần chi tiết, câu chuyện về Câu phần giải thoát v.v... đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở chương Tu tập Trí tuệ. Do đó, nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó.

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Ví Dụ Nước.

15. Pañcame udakūpamāti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā. Sakiṃ nimuggoti ekavārameva nimuggo. Ekantakāḷakehīti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Ummujjatīti uṭṭhahati. Sādhūti sobhanā bhaddakā. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyateva. Ummujjitvā vipassati viloketīti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi. Pataratīti gantabbadisābhimukho tarati nāma. Paṭigādhappatto hotīti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati na punāgacchati. Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

15. Trong kinh thứ năm, (những hạng người) ví dụ với nước có nghĩa là những người được so sánh với nước, dựa trên các trạng thái như chìm xuống v.v... Chìm một lần có nghĩa là chỉ chìm xuống một lần. Hoàn toàn đen tối được nói đến để chỉ định phần tà kiến. Trồi lên có nghĩa là nổi lên. Tốt lành có nghĩa là tốt đẹp, hiền thiện. Bị suy thoái có nghĩa là bị suy giảm giống như nước được đổ vào tấm vải lọc. Trồi lên, nhìn và quan sát có nghĩa là nổi lên rồi nhìn, quan sát phương hướng cần đến. Bơi qua có nghĩa là bơi hướng về phía cần đến. Đạt đến chỗ đứng vững có nghĩa là sau khi nổi lên, quan sát, bơi qua, vị ấy được gọi là người đã đạt đến sự an trú ở một nơi, đứng vững và không quay trở lại. Đã vượt qua, đến bờ bên kia, đứng trên đất liền có nghĩa là sau khi vượt qua tất cả dòng chảy phiền não, đi đến bờ bên kia, vị ấy được gọi là người đã an trú trên đất liền của Niết-bàn. Trong kinh này, vòng luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi đã được nói đến.

6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Quán Vô Thường.

16. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti aniccānupassī. Aniccāti evaṃ saññā assāti aniccasaññī. Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti aniccapaṭisaṃvedī. Satatanti sabbakālaṃ. Samitanti yathā [Pg.149] purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti, evaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ. Cetasā adhimuccamānoti cittena sanniṭṭhāpayamāno. Paññāya pariyogāhamānoti vipassanāñāṇena anupavisamāno.

16. Trong kinh thứ sáu, vị ấy quán chiếu, thấm nhuần bằng trí tuệ rằng ‘(các pháp là) vô thường,’ nên gọi là người quán vô thường. Vị ấy có tưởng rằng ‘(các pháp là) vô thường,’ nên gọi là người có tưởng vô thường. Vị ấy có những điều được cảm nhận rõ bằng trí tuệ rằng ‘(các pháp là) vô thường,’ nên gọi là người cảm nhận vô thường. Liên tục có nghĩa là mọi lúc. Thường xuyên có nghĩa là giống như tâm sau liên kết, đi cùng, gắn bó với tâm trước. Không gián đoạn có nghĩa là không có khoảng cách, không bị pha trộn với tâm khác. Quyết đoán bằng tâm có nghĩa là xác định bằng tâm. Thâm nhập bằng trí tuệ có nghĩa là đi vào bằng tuệ quán.

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekakkhaṇeyeva. Idha samasīsī kathito. So catubbidho hoti rogasamasīsī, vedanāsamasīsī, iriyāpathasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ vedanāsamasīsī nāma. Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ jīvitasamasīsī nāma. Ayamidha adhippeto. Tattha kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena, jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi. Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati, antaraṃ na paññāyati, tasmā evaṃ vuttaṃ.

Không trước không sau có nghĩa là không trước, không sau, trong cùng một sát-na. Ở đây, người ‘đồng thời’ được nói đến. Vị ấy có bốn loại: đồng thời với bệnh, đồng thời với cảm thọ, đồng thời với oai nghi, và đồng thời với mạng sống. Trong số đó, đối với người nào bị một loại bệnh nào đó tác động, sự chấm dứt bệnh tật và sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra trong cùng một lúc, vị này được gọi là người đồng thời với bệnh. Còn đối với người nào đang cảm nhận một cảm thọ nào đó, sự chấm dứt cảm thọ và sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra trong cùng một lúc, vị này được gọi là người đồng thời với cảm thọ. Còn đối với người nào đang tuệ quán trong khi duy trì một trong các oai nghi như đứng v.v..., sự kết thúc oai nghi và sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra trong cùng một lúc, vị này được gọi là người đồng thời với oai nghi. Còn đối với người nào, do nỗ lực hoặc do tự nhiên, sự chấm dứt mạng sống và sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra trong cùng một lúc, vị này được gọi là người đồng thời với mạng sống. Vị này được nói đến ở đây. Trong trường hợp này, mặc dù sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra với tâm đạo, và sự chấm dứt mạng sống xảy ra với tâm tử, nên không thể có chuyện cả hai xảy ra trong cùng một sát-na. Tuy nhiên, vì rằng đối với vị ấy, ngay sau khi các lậu hoặc vừa được đoạn tận, ngay sau tiến trình phản khán, sự chấm dứt mạng sống liền xảy ra, không thấy có khoảng cách, do đó điều này đã được nói như vậy.

Antarāparinibbāyīti yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti, tassetaṃ nāmaṃ. Upahaccaparinibbāyīti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaṅkhāraparinibbāyīti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti.

Vị Trung gian Bát-niết-bàn là vị nào sanh lên ở bất cứ nơi nào trong năm cõi Tịnh Cư, rồi hoặc trong khoảnh khắc vừa sanh, hoặc sau khi trải qua một thời gian ngắn, hoặc sau khi trụ ở giữa (tuổi thọ) mà chứng đắc A-la-hán, đó là danh xưng của vị ấy. Vị Tổn hại Bát-niết-bàn là vị nào ngay tại nơi ấy, sau khi vượt qua nửa tuổi thọ mà chứng đắc A-la-hán. Vị Vô hành Bát-niết-bàn là vị nào trong số chính những vị ấy, không cần nỗ lực, không cần cố gắng mà đoạn tận các phiền não. Vị Hữu hành Bát-niết-bàn là vị nào có sự nỗ lực, có sự cố gắng mà đoạn tận các phiền não. Vị Thượng lưu Sắc Cứu Cánh là vị nào sanh lên ở bất cứ nơi nào trong bốn cõi Tịnh Cư ở dưới, từ đó mệnh chung, rồi tuần tự sanh lên cõi Sắc Cứu Cánh và chứng đắc A-la-hán.

7-9. Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā

7-9. Chú giải kinh Quán khổ, v.v...

17-19. Sattame [Pg.150] dukkhānupassīti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto. Aṭṭhame anattānupassīti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto. Navame sukhānupassīti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto.

17-19. Trong kinh thứ bảy, vị quán khổ là người tùy quán trạng thái bị bức bách là khổ. Trong kinh thứ tám, vị quán vô ngã là người tùy quán trạng thái không theo ý muốn là vô ngã. Trong kinh thứ chín, vị quán lạc là người tùy quán bằng trí tuệ rằng (đây) là lạc.

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Niddasavatthu (Sự kiện không còn mười)

20. Dasame niddasavatthūnīti niddasādivatthūni, ‘‘niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso’’ti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso’’ti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha – ‘‘na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ, mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, ekādasamāsikopi…pe… ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva’’. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā ‘‘mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti, tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

20. Trong kinh thứ mười, các sự kiện không còn mười là các sự kiện không còn mười, v.v..., là những nguyên nhân của lời nói như sau: "vị Tỳ khưu không còn mười, không còn hai mươi, không còn ba mươi, không còn bốn mươi, không còn năm mươi". Nghe nói, vấn đề này đã phát sanh trong thời của ngoại đạo. Vì các ngoại đạo gọi một Nigantha chết lúc mười tuổi là 'không còn mười'. Vị ấy nghe nói không trở lại mười tuổi nữa. Không chỉ không còn mười tuổi, mà cũng không còn chín tuổi, không còn một tuổi. Cũng theo cách này, họ gọi một Nigantha chết lúc hai mươi tuổi, v.v... là "không còn hai mươi, không còn ba mươi, không còn bốn mươi, không còn năm mươi". Tôn giả Ānanda trong khi đi khất thực trong làng, nghe được câu chuyện đó, đã đi đến tịnh xá và trình lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn nói: "Này Ānanda, đây không phải là danh xưng của ngoại đạo, trong giáo pháp của ta, đây là danh xưng của vị lậu tận. Vì vị lậu tận đã Bát-niết-bàn lúc mười tuổi thì không trở lại mười tuổi nữa. Không chỉ không còn mười tuổi, mà cũng không còn chín tuổi... cho đến... không còn một tuổi. Không chỉ không còn một tuổi, mà cũng không còn mười một tháng... cho đến... không còn một tháng, không còn một khoảnh khắc". Tại sao? Vì không còn tái sanh nữa. Đối với 'không còn hai mươi', v.v... cũng theo cách này. Như vậy, Đức Thế Tôn sau khi nói rằng "trong giáo pháp của ta, đây là danh xưng của vị lậu tận", đã bắt đầu bài pháp này để chỉ ra những nguyên nhân do đó mà vị ấy 'không còn mười'.

Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinaye. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa [Pg.151] pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nipakabhāve. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Trong đó, 'idhā' (ở đây) là trong giáo pháp này. 'Có ước muốn mãnh liệt trong việc thọ trì học giới' là có ước muốn mạnh mẽ trong việc làm viên mãn tam học. 'Và có tình thương không phai nhạt trong việc thọ trì học giới trong tương lai' là trong tương lai, vào ngày mai, v.v..., thành tựu với tình thương không phai nhạt trong việc làm viên mãn học giới. 'Trong sự thẩm sát pháp' là trong sự thẩm sát pháp. Đây là danh xưng của tuệ quán (Vipassanā). 'Trong sự nhiếp phục dục vọng' là trong sự nhiếp phục ái. 'Trong sự độc cư' là trong trạng thái một mình. 'Trong sự tinh cần nỗ lực' là trong việc làm viên mãn tinh tấn thuộc thân và tâm. 'Trong niệm và trí tuệ' là trong niệm và trong trạng thái của trí tuệ. 'Trong sự thông đạt tri kiến' là trong sự thấy đạo. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Anusayavaggo dutiyo.

Phẩm Tùy miên, thứ hai.

3. Vajjisattakavaggo

3. Phẩm Bảy Pháp của Vajjī

1. Sārandadasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Sārandada

21. Tatiyassa paṭhame sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira tathāgate tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi, athettha bhagavato vihāraṃ kāresuṃ. So sārandadacetiyaṃtveva saṅkhaṃ gato. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. Sannipātabahulāti ‘‘hiyyopi purimadivasampi sannipatamha, puna ajja kimatthaṃ sannipatāmā’’ti vosānamanāpajjanena sannipātabahulā. Vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānīti abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti. Corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti. Corāpi ‘‘appamattā rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti.

21. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, 'tại tháp Sārandada' là tại tịnh xá có tên như vậy. Nghe nói, trước khi Như Lai xuất hiện, tại nơi đó đã có một ngôi tháp là nơi ở của dạ-xoa Sārandada, sau đó, họ đã xây dựng một tịnh xá cho Đức Thế Tôn tại đây. Nó được gọi là tháp Sārandada. 'Cho đến khi nào' là trong khoảng thời gian nào. 'Thường xuyên hội họp' là dù hội họp ba lần một ngày hay hội họp cách quãng, vẫn là thường xuyên hội họp. 'Hội họp nhiều lần' là không đi đến sự suy giảm với ý nghĩ: "Hôm qua chúng ta đã hội họp, ngày trước nữa cũng đã hội họp, hôm nay lại hội họp để làm gì?", đó là hội họp nhiều lần. 'Chỉ có sự thịnh vượng cho các vị Licchavī, Vajjī, không có sự suy vong' là vì những người không thường xuyên hội họp thì không nghe được tin tức đến từ các phương, do đó họ không biết rằng: "Ranh giới làng này hay thị trấn này bị rối loạn, trộm cướp đã nổi lên ở nơi này". Bọn trộm cướp cũng biết rằng: "Các vị vua lơ là", rồi tấn công các làng, thị trấn, v.v... và phá hoại xứ sở. Như vậy, các vị vua bị suy vong. Nhưng những người thường xuyên hội họp thì nghe được tin tức đó, do đó, họ gửi quân đội đi và dẹp tan kẻ thù. Bọn trộm cướp cũng nghĩ rằng: "Các vị vua không lơ là, chúng ta không thể đi lại thành từng nhóm được", rồi chúng tan rã và bỏ chạy. Như vậy, các vị vua được thịnh vượng. Do đó, đã được nói: "Chỉ có sự thịnh vượng cho các vị Licchavī, Vajjī, không có sự suy vong".

Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya ‘‘ajja me kiccaṃ atthi maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjamānāpi alaṅkurumānāpi vatthāni nivāsayamānāpi addhabhuttā addhālaṅkatā vatthaṃ nivāsentāva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti [Pg.152] – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā vā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi āgantukarājānaṃ ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma.

Trong các từ samaggā v.v..., khi trống hội họp được đánh lên, những ai viện cớ rằng: ‘Hôm nay tôi có việc bận, tôi có lễ lạc,’ thì không được gọi là hội họp trong hòa hợp. Trái lại, khi vừa nghe tiếng trống, dù đang ăn, đang trang điểm, hay đang mặc y phục, họ cũng hội họp lại trong khi mới ăn được nửa chừng, mới trang điểm được nửa chừng, hay đang mặc y phục, thì được gọi là hội họp trong hòa hợp. Lại nữa, sau khi đã hội họp, đã suy xét, đã bàn bạc, đã làm việc cần làm, nhưng không cùng nhau đứng lên, thì không được gọi là cùng nhau giải tán trong hòa hợp. Bởi vì, khi giải tán như vậy, những người đi về trước sẽ nghĩ rằng: ‘Chúng ta chỉ mới nghe phần chuyện bên ngoài, bây giờ mới đến phần thảo luận để quyết định.’ Còn những người cùng nhau đứng lên thì được gọi là cùng nhau giải tán trong hòa hợp. Hơn nữa, khi nghe tin: ‘Tại địa điểm kia, ranh giới làng hoặc ranh giới thị trấn bị rối loạn, hoặc có giặc cướp nổi lên,’ và khi được hỏi: ‘Ai sẽ đi dẹp giặc?’ thì những người đáp rằng: ‘Tôi đi trước, tôi đi trước,’ rồi lên đường, cũng được gọi là cùng nhau đứng lên trong hòa hợp. Lại nữa, khi công việc của một người bị sa sút, những người còn lại cử con em đến giúp đỡ công việc của người ấy; hoặc khi có vua chúa khách đến, họ không nói rằng: ‘Hãy đến nhà của người này, hãy đến nhà của người kia,’ mà tất cả cùng nhau tiếp đón; hoặc khi một người có lễ lạc, bệnh tật, hay những việc vui buồn tương tự khác xảy ra, tất cả đều đến đó để giúp đỡ, thì được gọi là cùng nhau thực hiện các công việc của xứ Vajji trong hòa hợp.

Appaññattantiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā appaññattaṃ paññāpenti nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvā chejjabhejjaṃ anusāsantā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññāpentānaṃ abhinavasuṅkādipīḷitā manussā ‘‘atiupaddutamha, ke imesaṃ vijite vasissantī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmabalena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Apaññattaṃ na paññāpentānaṃ pana ‘‘paveṇiāgataṃyeva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti. Porāṇe vajjidhamme [Pg.153] samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. ‘‘Rājāno porāṇapaveṇiyā karonti, aṭṭakulikasenāpatiuparājūhi parikkhitaṃ sayampi parikkhipitvā paveṇipotthakaṃ vācāpetvā anucchavikameva daṇḍaṃ pavattayanti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti.

Trong các từ apaññattaṃ v.v..., những ai áp đặt các loại thuế quan, thuế nông nghiệp, hoặc tiền phạt chưa từng có trước đây thì được gọi là ban hành điều không được ban hành. Trái lại, những ai không thu các loại thuế đã có theo truyền thống xưa thì được gọi là hủy bỏ điều đã được ban hành. Những ai khi có người bị bắt và trình diện vì tội trộm cắp mà không điều tra, lại ra lệnh chặt tay chân, đánh đập, thì được gọi là không hành xử theo pháp luật cổ truyền của xứ Vajji. Đối với những người ban hành điều không được ban hành, dân chúng bị áp bức bởi các loại thuế mới, họ nghĩ rằng: ‘Chúng ta bị áp bức quá, ai sẽ sống trong xứ sở của những người này đây?’ rồi họ vào vùng biên địa, trở thành kẻ cướp hoặc đồng bọn của kẻ cướp, và tàn phá xứ sở. Đối với những người hủy bỏ điều đã được ban hành, vì không thu các loại thuế truyền thống, quốc khố bị hao hụt. Do đó, các đoàn voi, ngựa, quân lính, và hậu cung không nhận được bổng lộc như đã quy định, nên sức mạnh và năng lực của họ bị suy giảm. Họ không còn khả năng chiến đấu cũng như không còn khả năng phục dịch. Trong xứ sở của những người không hành xử theo pháp luật cổ truyền của xứ Vajji, dân chúng nghĩ rằng: ‘Họ đã vu cho con trai, cha, anh em của chúng ta là kẻ cướp dù không phải, rồi chặt tay chân, đánh đập,’ họ phẫn nộ, vào vùng biên địa, trở thành kẻ cướp hoặc đồng bọn của kẻ cướp, và tàn phá xứ sở. Như vậy, các vị vua bị suy vong. Trái lại, đối với những người không ban hành điều không được ban hành, dân chúng hoan hỷ, vui mừng nghĩ rằng: ‘Các vị vua chỉ làm theo những gì đã có từ truyền thống,’ và họ hoàn thành tốt các công việc như nông nghiệp, thương mại. Đối với những người không hủy bỏ điều đã được ban hành, vì thu các loại thuế truyền thống, quốc khố của họ tăng trưởng. Do đó, các đoàn voi, ngựa, quân lính, và hậu cung nhận được bổng lộc như đã quy định, trở nên sung mãn về sức mạnh và năng lực, vừa có khả năng chiến đấu, vừa có khả năng phục dịch. Đối với những người hành xử theo pháp luật cổ truyền của xứ Vajji, dân chúng không oán trách. Họ không ngừng làm việc và nghĩ rằng: ‘Các vị vua làm theo truyền thống xưa, sau khi đã được các vị quan trong tám gia tộc, các vị tướng quân, và các vị thái tử xem xét, chính họ cũng xem xét, cho đọc sách luật cổ truyền, và chỉ áp dụng hình phạt tương xứng. Lỗi không phải ở họ, mà là ở chúng ta.’ Như vậy, các vị vua được thịnh vượng.

Sakkarissantīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karissanti. Garuṃ karissantīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā karissanti. Mānessantīti manena piyāyissanti. Pūjessantīti paccayapūjāya pūjessanti. Sotabbaṃ maññissantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya vā nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno ‘‘idaṃ kātabbaṃ idaṃ na kātabba’’nti porāṇapaveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjamānā sakkonti rajjapaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā’’ti.

‘Họ sẽ tôn trọng’ (sakkarissanti) nghĩa là bất cứ sự tôn trọng nào họ thể hiện cũng sẽ là sự tôn trọng tốt đẹp. ‘Họ sẽ kính trọng’ (garuṃ karissanti) nghĩa là họ sẽ hành động với lòng kính trọng. ‘Họ sẽ quý mến’ (mānessanti) nghĩa là họ sẽ yêu mến trong tâm. ‘Họ sẽ cúng dường’ (pūjessanti) nghĩa là họ sẽ cúng dường bằng các vật dụng. ‘Họ sẽ nghĩ rằng lời nói của các vị ấy đáng được lắng nghe’ (sotabbaṃ maññissanti) nghĩa là mỗi ngày họ sẽ đến hầu hai, ba lần và nghĩ rằng lời nói của các vị ấy đáng được lắng nghe, đáng được tin tưởng. Trong trường hợp này, những vị vua trẻ nào không tôn trọng, kính trọng các vị vua lớn tuổi, hoặc không đến hầu để nghe lời chỉ dạy, thì sẽ bị các vị vua lớn tuổi bỏ mặc, không được dạy bảo, trở nên ham mê vui chơi và suy vong khỏi vương vị. Trái lại, những ai hành xử như vậy, sẽ được các vị vua lớn tuổi chỉ dạy về truyền thống xưa rằng: ‘Việc này nên làm, việc này không nên làm.’ Ngay cả khi ra trận, các vị ấy cũng chỉ cho phương cách rằng: ‘Nên tiến vào như thế này, nên rút lui như thế này.’ Những vị vua trẻ ấy, được dạy bảo và hành xử theo lời dạy, có thể duy trì được dòng dõi vương tộc. Do đó, có lời dạy rằng: ‘(Chừng nào các điều kiện này còn được duy trì) thì chỉ có sự thịnh vượng, chứ không phải sự suy vong, là điều có thể được mong đợi cho người Licchavi và Vajji.’

Kulitthiyoti kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro. Okassāti vā pasayhāti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. Okāsātipi paṭhanti. Tattha okassāti avakasitvā ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ gehe puttabhātaropi, kheḷasiṅghānikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitā dhītaropi ime balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

Kulitthiyoti là những người phụ nữ chủ gia đình trong các gia tộc. Kulakumāriyoti là những người con gái chưa bị xâm phạm của họ. Okassāti vā pasayhāti vā là tên gọi của hành vi cưỡng bức. Cũng có người đọc là Okāsāti. Ở đây, okassāti có nghĩa là kéo đi, lôi đi. Pasayhāti có nghĩa là áp chế, lấn át; đây là ý nghĩa của từ ngữ. Thật vậy, trong lãnh thổ của những người làm như vậy, dân chúng phẫn nộ rằng: “Những người này dùng vũ lực bắt đi cả những người mẹ của con trai chúng tôi ở trong nhà, cả những người con gái được nuôi nấng lớn khôn bằng cách dùng miệng loại bỏ đờm dãi v.v... rồi cho ở trong nhà của họ,” nên đã đi vào vùng biên địa, trở thành kẻ trộm hoặc đồng bọn của kẻ trộm rồi phá hoại xứ sở. Trái lại, trong lãnh thổ của những người không làm như vậy, dân chúng không lo âu, làm công việc của mình, làm cho quốc khố được tăng trưởng. Như vậy, ở đây nên biết sự thịnh suy.

Vajjīnaṃ [Pg.154] vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni. Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni. Dinnapubbaṃ katapubbanti pubbe dinnañca katañca. No parihāpessantīti ahāpetvā yathāpavattameva karissanti. Dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ haranti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

Vajjīnaṃ vajjicetiyānīti là những nơi thờ dạ-xoa ở xứ Vajji của các vua Vajji, được gọi là cetiya (tháp miếu) vì là nơi được tôn kính. Abbhantarānīti là những nơi nằm bên trong thành phố. Bāhirānīti là những nơi nằm bên ngoài thành phố. Dinnapubbaṃ katapubbanti là đã được cúng dường và thực hiện trước đây. No parihāpessantīti là sẽ không làm cho suy giảm mà sẽ thực hiện như đã từng diễn ra. Thật vậy, đối với những người làm suy giảm vật cúng tế đúng pháp, chư thiên không sắp đặt sự bảo hộ tốt đẹp; dù không thể làm phát sinh nỗi khổ chưa phát sinh, họ làm tăng trưởng các bệnh đã phát sinh như ho, đau đầu v.v...; khi chiến trận xảy ra, họ không có đồng minh. Trái lại, đối với những người không làm suy giảm, chư thiên sắp đặt sự bảo hộ tốt đẹp; dù không thể làm phát sinh hạnh phúc chưa phát sinh, họ loại bỏ các bệnh đã phát sinh như ho, đau đầu v.v...; ở mặt trận, họ có đồng minh. Như vậy, ở đây nên biết sự thịnh suy.

Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ nāgacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na nassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhanaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vājaṃ na karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. Kintīti kena nu kho kāraṇena.

Trong cụm từ Dhammikā rakkhāvaraṇagutti, rakkhā (sự bảo vệ) là sự che chở (āvaraṇa) theo cách ngăn cản để điều không mong muốn không đến. Gutti (sự hộ trì) là sự bảo vệ (gopāyana) theo cách để điều mong muốn không bị mất đi. Ở đây, việc bảo vệ bằng cách cho quân đội vây quanh không được gọi là sự bảo vệ, che chở, hộ trì đúng pháp đối với các vị xuất gia. Trái lại, việc làm sao cho người ta không chặt cây trong khu rừng gần tu viện, thợ săn không săn bắn, không bắt cá trong các ao sen, việc làm như vậy được gọi là sự bảo vệ, che chở, hộ trì đúng pháp. Kintīti là do nguyên nhân nào?

Tattha ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ke vasissantī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu āgatesu dukkhaṃ viharantesu so doso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ [Pg.155] labhanti, amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti. Sīlavantānaṃ dassanapañhapucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

Ở đây, những ai không mong muốn sự quang lâm của các bậc A-la-hán chưa đến, những người ấy không có đức tin, không có lòng tịnh tín. Khi các vị xuất gia đến, họ không ra đón, không đến yết kiến, không thăm hỏi, không hỏi đạo, không nghe pháp, không cúng dường, không nghe tùy hỷ, không sắp đặt nơi ở. Khi ấy, tiếng xấu của họ lan truyền rằng: “Vị vua tên là... không có đức tin, không có lòng tịnh tín, khi các vị xuất gia đến, ông ta không ra đón... không sắp đặt nơi ở.” Nghe vậy, các vị xuất gia dù đi ngang qua cổng thành cũng không vào thành. Như vậy, các bậc A-la-hán chưa đến sẽ không đến. Còn đối với các vị đã đến, khi không có sự an trú thoải mái, những vị nào đã đến mà không biết trước, các vị ấy nghĩ rằng: “Chúng ta đến đây với ý định sẽ ở lại, nhưng với cách hành xử này của các vị vua, ai có thể ở lại được chứ?” rồi rời đi. Như vậy, khi các vị chưa đến thì không đến, các vị đã đến thì sống khổ sở, nơi ấy trở thành nơi không thể ở của các vị xuất gia. Do đó, không có sự bảo hộ của chư thiên; khi không có sự bảo hộ của chư thiên, các phi nhân có cơ hội; các phi nhân lộng hành, làm phát sinh bệnh tật chưa từng có. Công đức có nền tảng từ việc diện kiến, hỏi đạo v.v... các bậc giới đức không phát sinh. Ngược lại, phần thiện (bạch phần) đối nghịch với phần bất thiện (hắc phần) đã nói sẽ phát sinh. Như vậy, ở đây nên biết sự thịnh suy.

2. Vassakārasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Vassakāra

22. Dutiye abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya yātukāmo. Vajjīti vajjirājāno. Evaṃmahiddhiketi evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate. Etena nesaṃ samaggabhāvaṃ katheti. Evaṃmahānubhāveti evaṃ mahantena rājānubhāvena samannāgate. Etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ katheti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). Ucchecchāmīti ucchindissāmi. Vināsessāmīti adassanaṃ nayissāmi. Anayabyasananti avaḍḍhiñceva, ñātibyasanañca. Āpādessāmīti pāpayissāmi.

22. Trong kinh thứ hai, abhiyātukāmoti là muốn đi để chinh phục. Vajjīti là các vua Vajji. Evaṃmahiddhiketi là sở hữu đại thần lực của hoàng gia như vậy. Qua đó, Ngài nói lên sự đoàn kết của họ. Evaṃmahānubhāveti là sở hữu đại oai lực của hoàng gia như vậy. Qua đó, Ngài nói lên sự điêu luyện của họ trong các kỹ nghệ như thuật cưỡi voi v.v..., liên quan đến điều đó, có lời nói rằng: “Các vương tử Licchavi này thật thiện nghệ, các vương tử Licchavi này thật thiện xảo, vì rằng họ có thể bắn mũi tên xuyên qua lỗ khóa bằng lá cọ một cách tinh tế, mũi này nối tiếp mũi kia không sai lệch.” Ucchecchāmīti là ta sẽ diệt trừ. Vināsessāmīti là ta sẽ làm cho biến mất. Anayabyasananti là sự không thịnh vượng và sự tai họa cho quyến thuộc. Āpādessāmīti là ta sẽ gây ra.

Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, ‘‘gamanasajjā hothā’’ti ca balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāya kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya addhayojanaṃ ajātasattuno vijitaṃ, addhayojanaṃ licchavīnaṃ. Tatra pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavino samaggā sammodamānā puretaraṃ āgantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto, tadā evamakāsi.

Nghe nói, vị vua ấy (Ajātasattu) trong lúc đi, đứng, ngồi v.v... chỉ nói về chuyện chiến tranh này, và ra lệnh cho quân đội: “Hãy chuẩn bị xuất quân.” Tại sao? Nghe nói, gần một ngôi làng bến cảng bên sông Hằng, có nửa do-tuần là lãnh thổ của vua Ajātasattu, nửa do-tuần là của các vị Licchavi. Tại đó, hàng hóa quý giá từ chân núi được đưa xuống. Nghe vậy, trong khi vua Ajātasattu còn đang chuẩn bị, nghĩ rằng: “Hôm nay ta đi, ngày mai ta đi,” thì các vị Licchavi, đoàn kết và hoan hỷ, đã đến trước và lấy hết tất cả. Vua Ajātasattu đến sau, biết được sự việc, liền nổi giận và bỏ đi. Vào năm sau, họ cũng làm y như vậy. Khi ấy, vị vua ấy sinh lòng căm phẫn mãnh liệt, và đã làm như vậy vào lúc đó.

Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi. Ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto niraparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi. Sace me gatena [Pg.156] koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati. Anatthe pana sati ‘kiṃ rañño tattha gatenā’ti vakkhatī’’ti. So vassakāraṃ brāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato tamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – atha kho rājā…pe… āpādessāmi vajjīti.

Sau đó, vua suy nghĩ: “Việc chiến tranh với quân đội là nặng nề, không có một cuộc tấn công nào là uổng công cả. Nhưng người làm việc sau khi bàn bạc với một bậc hiền trí thì không có lỗi lầm, và không có bậc hiền trí nào sánh bằng Bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đang ngự tại ngôi chùa chính ở không xa, thôi, ta sẽ sai người đi hỏi. Nếu việc ta đi có lợi ích gì, Bậc Đạo Sư sẽ im lặng. Nhưng nếu không có lợi ích, Ngài sẽ nói: ‘Nhà vua đi đến đó để làm gì?’”. Vua đã sai bà-la-môn Vassakāra đi. Vị bà-la-môn đi đến và trình bày sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Do đó, có lời nói rằng: “Bấy giờ, vua… sẽ tiêu diệt dân Vajjī.”

Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te, ānanda, sutantiādimāha. Taṃ vuttatthameva.

Về câu ‘đang quạt cho Đức Thế Tôn’: Vị trưởng lão, đứng ở vị trí thực hành phận sự, quạt cho Đức Thế Tôn, nhưng đối với Đức Thế Tôn, không có lạnh hay nóng. Đức Thế Tôn, sau khi nghe lời của vị bà-la-môn, không bàn bạc với vị ấy mà muốn bàn bạc với vị trưởng lão, nên đã nói những lời bắt đầu bằng: “Này Ānanda, con đã nghe…”. Câu ấy có ý nghĩa đã được nói rồi.

Ekamidāhanti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthaṃ āha. Akaraṇīyāti akattabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṃ. Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhaṃ yuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ, evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra mithubhedāti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā ‘‘aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetu’’nti dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha. Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ jānātīti? Āma jānāti. Jānanto kasmā kathesi? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati. Ettakampi jīvitameva varaṃ. Ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhābhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti. Abhinanditvāti cittena nanditvā. Anumoditvāti ‘‘yāva subhāsitamidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṃ gato. Rājāpi tameva pesetvā sabbe bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesi.

Về câu ‘Ekamidāhaṃ’: Đức Thế Tôn nói câu này để chỉ rõ rằng Ngài trước đây đã thuyết giảng bảy pháp này cho dân Vajjī. ‘Akaraṇīyā’ có nghĩa là không thể bị làm hại, không thể bị chiếm đoạt. ‘Yadidaṃ’ chỉ là một tiểu từ. ‘Yuddhassa’ là sở hữu cách trong ý nghĩa của công cụ cách, có nghĩa là không thể chiếm đoạt bằng cách đối đầu chiến tranh. ‘Aññatra upalāpanāya’ nghĩa là ngoại trừ bằng cách dụ dỗ. Dụ dỗ (upalāpanā) là việc thu phục bằng cách gửi voi, ngựa, xe, vàng bạc… và nói: “Thôi tranh cãi, bây giờ chúng ta hãy đoàn kết”. Có nghĩa là sau khi thu phục như vậy, có thể chiếm đoạt chỉ bằng sự tin tưởng. ‘Aññatra mithubhedā’ nghĩa là ngoại trừ bằng cách chia rẽ nội bộ. Điều này cho thấy “cũng có thể chiếm đoạt họ bằng cách gây chia rẽ lẫn nhau”. Vị bà-la-môn, sau khi nhận được phương pháp từ lời dạy của Đức Thế Tôn, đã nói điều này. Phải chăng Đức Thế Tôn không biết rằng vị bà-la-môn sẽ nhận được phương pháp từ lời dạy này? Vâng, Ngài biết. Biết vậy, tại sao Ngài lại nói? Vì lòng bi mẫn. Dường như Ngài đã nghĩ như thế này: “Nếu ta không nói, chỉ trong vài ngày, vua sẽ đi và bắt giữ tất cả. Nhưng nếu ta nói, vua sẽ phá vỡ sự đoàn kết của họ và bắt giữ họ trong ba năm. Sống được chừng ấy cũng là tốt hơn. Vì sống được chừng ấy, họ sẽ làm các công đức làm nền tảng cho chính mình”. ‘Abhinanditvā’ là hoan hỷ trong tâm. ‘Anumoditvā’ là tùy hỷ bằng lời nói: “Lời này của Tôn giả Gotama thật là khéo nói thay!”. ‘Pakkāmi’ là đã đi đến chỗ vua. Vua cũng sai chính vị ấy đi, chia rẽ tất cả họ, rồi đến và khiến họ gặp phải tai họa và khốn cùng.

3. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

3. Chú giải Kinh Bảy Pháp Thứ Nhất

23. Tatiye abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatantā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti, tato [Pg.157] ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā phalapupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti. Pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto saṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ kārenti, uposathappavāraṇāyo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsike pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti. Pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto saṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

23. Trong kinh thứ ba, câu ‘thường xuyên hội họp’ cũng tương tự như đã nói trong bảy pháp của dân Vajjī. Ở đây cũng vậy, những vị không thường xuyên hội họp thì không nghe được tin tức đến từ các phương, do đó không biết những việc như: “ranh giới của tu viện kia bị xáo trộn, lễ Uposatha và Pavāraṇā bị đình trệ, ở nơi kia các tỳ-khưu làm nghề y, nghề đưa tin…, nhiều người sống bằng cách xin xỏ, dâng cúng hoa quả…” và những việc tương tự. Các tỳ-khưu xấu ác cũng biết rằng “Tăng chúng đã lơ là”, nên tụ tập lại làm suy thoái giáo pháp. Nhưng những vị thường xuyên hội họp thì nghe được những tin tức đó, do đó, họ cử Tăng chúng đi chấn chỉnh lại ranh giới, cho tiến hành các lễ Uposatha và Pavāraṇā, cử những vị thuyết giảng về Thánh chủng đến những nơi có nhiều người sống tà mạng để thuyết giảng về Thánh chủng, và cho các vị trì luật khiển trách các tỳ-khưu xấu ác. Các tỳ-khưu xấu ác cũng (nghĩ rằng) “Tăng chúng không lơ là, chúng ta không thể đi lại kết bè kết đảng được”, rồi tan rã và bỏ trốn. Như vậy, ở đây nên hiểu về sự thịnh suy.

Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigharauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitamattāya ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.

Về các câu bắt đầu bằng ‘samaggā’: Khi có lời “Mong Tăng chúng hội họp” vì mục đích sửa sang bảo tháp, hoặc lợp mái Bồ-đề đường, trai đường, hoặc vì muốn thiết lập quy ước, và vừa mới đánh trống hoặc chuông, những vị tạo ra sự xao lãng bằng cách nói “Tôi có việc may y”, “Tôi phải nung bát”, “Tôi có công việc mới”, thì được gọi là không hội họp trong hòa hợp. Nhưng những vị gác lại tất cả công việc đó và hội họp cùng một lúc với ý nghĩ “Tôi sẽ hội họp trước, tôi sẽ hội họp trước”, thì được gọi là hội họp trong hòa hợp. Nhưng sau khi đã hội họp, suy nghĩ, bàn bạc, làm việc cần làm, mà không đứng dậy cùng một lúc, thì được gọi là không giải tán trong hòa hợp. Vì trong số những người giải tán như vậy, những người đi trước sẽ nghĩ rằng: “Chúng ta mới chỉ nghe những chuyện bên ngoài, bây giờ mới đến phần thảo luận quyết định”. Những người đứng dậy cùng một lúc được gọi là giải tán trong hòa hợp. Hơn nữa, sau khi nghe rằng “Ở nơi kia, ranh giới tu viện bị xáo trộn, lễ Uposatha và Pavāraṇā bị đình trệ, ở nơi nọ có nhiều tỳ-khưu xấu ác làm nghề y…”, khi được hỏi “Ai sẽ đi khiển trách họ?”, những người nói “Tôi đi trước, tôi đi trước” rồi đi, cũng được gọi là giải tán trong hòa hợp.

Āgantukaṃ pana disvā ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesantāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ ‘‘asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko olīyamānako [Pg.158] gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghakaraṇīyāni karonti nāma.

Lại nữa, khi thấy vị tỳ khưu khách đến, không nói rằng: “Hãy đi đến khu tịnh xá này, hãy đi đến khu tịnh xá kia, vị này là ai vậy?” mà tất cả đều làm phận sự; hoặc khi thấy vị có y bát cũ rách, tìm kiếm y bát cho vị ấy bằng cách đi khất thực; hoặc tìm kiếm thuốc men cho vị bị bệnh; hoặc không nói rằng: “Hãy đi đến khu tịnh xá nọ” đối với chính vị bị bệnh không nơi nương tựa, mà chăm sóc tại khu tịnh xá của chính mình; hoặc khi có một bộ kinh sách đang bị mai một, sau khi nâng đỡ vị tỳ khưu có trí tuệ, nhờ vị ấy mà phục hồi lại bộ kinh sách ấy, thì được gọi là hòa hợp làm các công việc của Tăng chúng.

Appaññattantiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā gaṇhantā appaññattaṃ paññāpenti nāma purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma assajipunabbasukā viya. Tathā akarontā pana apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya, āyasmā mahākassapo viya ca. Vuddhiyevāti sīlādiguṇehi vuddhiyeva, no parihāni.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Appaññattaṃ,’ những vị chấp nhận một quy ước mới phi pháp hoặc một học giới mới được gọi là ‘chế định điều không được chế định,’ giống như các tỳ khưu ở Sāvatthī trong câu chuyện về tấm lót cũ. Những vị trình bày giáo pháp là phi Chánh pháp, phi Luật được gọi là ‘hủy bỏ điều đã được chế định,’ giống như các tỳ khưu Vajjiputtaka ở Vesālī một trăm năm sau khi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Lại nữa, những vị cố ý vi phạm các tội nhỏ nhặt được gọi là ‘không hành trì đúng theo các học giới đã được chế định,’ giống như các vị Assaji và Punabbasu. Lại nữa, những vị không làm như vậy thì không chế định điều không được chế định, không hủy bỏ điều đã được chế định, được gọi là ‘hành trì đúng theo các học giới đã được chế định,’ giống như trưởng lão Upasena, trưởng lão Yasa con trai của Kākaṇḍaka, và trưởng lão Mahākassapa. ‘Chỉ có sự tăng trưởng’ nghĩa là chỉ có sự tăng trưởng về các phẩm chất như giới, v.v., không có sự suy giảm.

Therāti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Saṅghassa pitiṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro. Pitiṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ pariṇenti, pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā.

‘Trưởng lão’ (thera) là những vị đã đạt đến trạng thái vững chắc, có đầy đủ các phẩm chất tạo nên một trưởng lão. ‘Bậc biết nhiều đêm’ (rattaññū) là vì các vị biết nhiều đêm. ‘Bậc xuất gia lâu năm’ (cirapabbajita) là vì các vị này đã xuất gia lâu năm. ‘Bậc cha của Tăng chúng’ (saṅghapitara) là vì các vị đứng ở vị trí người cha của Tăng chúng. ‘Bậc lãnh đạo Tăng chúng’ (saṅghapariṇāyaka) là vì các vị đứng ở vị trí người cha nên dẫn dắt Tăng chúng, làm người đi đầu, khiến cho Tăng chúng thực hành ba học giới.

Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇikathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tesaṃ te ‘‘evaṃ te abhikkamitabba’’ntiādikaṃ ovādaṃ denti, paveṇikathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo daṭṭhabbā.

Những vị nào không tỏ lòng tôn kính, v.v., đối với các vị trưởng lão, không đến hầu hạ hai ba lần để nhận lời giáo huấn, thì các vị trưởng lão ấy cũng không cho họ lời giáo huấn, không kể cho họ nghe câu chuyện truyền thống, không dạy cho họ bài pháp cốt tủy. Bị các vị trưởng lão ấy từ bỏ, họ suy giảm các phẩm chất như các uẩn pháp gồm giới, v.v., và bảy Thánh tài, v.v. Còn những vị nào tỏ lòng tôn kính, v.v., đối với các vị trưởng lão, đến hầu hạ, thì các vị trưởng lão ấy cho họ lời giáo huấn bắt đầu bằng: “Ông nên tiến bước như thế này,” kể cho họ nghe câu chuyện truyền thống, dạy cho họ bài pháp cốt tủy, và chỉ dạy bằng mười ba pháp đầu-đà và mười đề tài câu chuyện. Những vị ấy, sau khi an trú trong lời giáo huấn của các vị trưởng lão, tăng trưởng các phẩm chất như giới, v.v., và tuần tự đạt đến mục đích của Sa-môn. Như vậy, ở đây nên thấy rõ sự suy giảm và tăng trưởng.

Punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tassā ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchissantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti, te tassā [Pg.159] vasaṃ gacchanti nāma. Itare na gacchanti. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.

‘Ponobbhavikā’ là vì nó có bản chất là tái sanh; nghĩa là, ‘mang lại tái sanh.’ Của ái dục mang lại tái sanh ấy. Trong câu ‘sẽ không đi đến quyền lực của nó,’ những vị nào vì bốn món vật dụng mà đi theo gót các thí chủ, đi từ làng này sang làng khác, thì được gọi là đi đến quyền lực của ái dục ấy. Những vị khác thì không đi đến. Ở đây, sự suy giảm và tăng trưởng là hiển nhiên.

Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārakadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññasenāsane niddāyitvāpi pabuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ suṇāti, yena araññe pītiṃ paṭilabhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuto araññe niddāyamānameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.

‘Trong các trú xứ trong rừng’ nghĩa là những nơi cách xa tối thiểu năm trăm cung. ‘Sāpekkhā’ nghĩa là có sự luyến ái. Thật vậy, trong các trú xứ gần làng, ngay cả khi đã nhập thiền, vừa mới xuất thiền liền nghe tiếng của phụ nữ, đàn ông, bé trai, bé gái, v.v., do đó, ngay cả pháp đặc biệt đã chứng đắc cũng bị suy giảm. Trong trú xứ trong rừng, ngay cả khi ngủ, vừa mới thức dậy liền nghe tiếng của sư tử, cọp, công, v.v., nhờ đó, sau khi có được hỷ lạc trong rừng, quán xét chính hỷ lạc ấy, vị ấy an trú trong quả vị cao nhất. Như vậy, Đức Thế Tôn tán thán vị tỳ khưu đang ngủ trong rừng hơn là vị tỳ khưu ngồi nhập thiền trong trú xứ gần làng. Do đó, dựa vào lợi ích đặc biệt ấy, Ngài đã nói: “Họ sẽ có sự luyến ái đối với các trú xứ trong rừng.”

Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhāpessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā, vihāraṃ sampattabhikkhūnaṃ paccuggamana-pattacīvarapaṭiggahaṇa-āsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattappaṭivattampi na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāvacintetvā āgatamhā, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodakaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammasavanaṃ vā na labhanti. Tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.

‘Họ sẽ tự mình thiết lập niệm’ nghĩa là họ sẽ tự mình thiết lập niệm bên trong chính mình. ‘Pesalā’ nghĩa là những người có giới đáng quý. Ở đây cũng vậy, các vị tỳ khưu thường trú không mong muốn sự viếng thăm của các bạn đồng phạm hạnh trở nên không có đức tin, không có tịnh tín; họ không thực hiện việc đi ra đón, nhận y bát, dọn chỗ ngồi, lấy quạt, v.v., đối với các vị tỳ khưu đã đến tu viện. Khi ấy, tiếng xấu về họ lan truyền: “Các tỳ khưu trú tại tu viện nọ không có đức tin, không có tịnh tín, họ cũng không làm các phận sự lớn nhỏ đối với những vị đã vào tu viện.” Nghe vậy, các vị xuất gia dù đi ngang qua cổng tu viện cũng không vào. Như vậy, những vị chưa đến sẽ không đến. Còn đối với những vị đã đến, khi không có sự an trú thoải mái, ngay cả những vị đã đến mà không biết trước, họ cũng rời đi và ra đi, nghĩ rằng: “Chúng ta đến đây với ý định sẽ ở lại, nhưng với cách hành xử này của các vị thường trú, ai sẽ ở lại đây?” Như vậy, tu viện ấy trở thành nơi không thể ở cho các vị tỳ khưu khác. Do đó, các vị thường trú, không được gặp gỡ các vị có giới đức, không nhận được sự giải tỏa nghi ngờ, sự chỉ dạy về hạnh kiểm, hay sự lắng nghe pháp ngọt ngào. Đối với họ, không có việc học hỏi pháp chưa học, cũng không có việc trì tụng pháp đã học. Như vậy, đối với họ chỉ có sự suy giảm, không có sự tăng trưởng.

Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti[Pg.160], te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati ‘‘asukavihāre bhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi āgacchanti. Tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti, samīpaṃ gantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha, gamissathā’’ti pucchanti. ‘‘Gamissāmā’’ti vutte ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Te āgantukatherānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ dve divasāni vasissāmāti āgatamhā, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasa dvādasa vassāni vasimhā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

Còn những vị nào mong muốn sự quang lâm của các vị đồng phạm hạnh, các vị ấy là người có đức tin, có tâm tịnh tín. Sau khi thực hiện các phận sự như nghênh đón v.v... đối với các vị đồng phạm hạnh đã đến, họ dọn dẹp sàng tọa và dâng cúng. Họ cùng các vị ấy đi vào làng khất thực, xua tan sự nghi ngờ, và được nghe pháp thoại ngọt ngào. Bấy giờ, tiếng tăm tốt đẹp về họ được vang lên rằng: ‘Tại ngôi tự viện kia, các Tỳ khưu có đức tin, có tâm tịnh tín, chu toàn phận sự, và biết tiếp đãi.’ Nghe được điều ấy, các Tỳ khưu từ phương xa cũng tìm đến. Các vị thường trú làm phận sự đối với họ, đi đến gần, đảnh lễ vị khách Tăng trưởng lão hơn rồi ngồi xuống. Họ lấy chỗ ngồi gần vị khách Tăng trẻ hơn, ngồi xuống và hỏi: ‘Quý vị sẽ ở lại trong tự viện này hay sẽ ra đi?’ Khi được trả lời: ‘Chúng tôi sẽ ra đi,’ họ nói những lời như: ‘Sàng tọa thích hợp, vật thực dễ tìm,’ và không để cho các vị ấy đi. Nếu có vị thông thuộc Luật, họ tụng đọc Luật ở gần vị ấy. Nếu có vị thông thuộc Kinh tạng v.v..., họ tụng đọc pháp tương ứng ở gần vị ấy. Các vị ấy, sau khi an trú trong lời giáo huấn của các vị trưởng lão khách Tăng, chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Các vị khách Tăng, vốn đến với ý định: ‘Chúng ta sẽ ở lại một hai ngày,’ lại trở thành người nói rằng: ‘Nhưng do sự chung sống an lạc với các vị này, chúng ta đã ở lại mười, mười hai năm.’ Như vậy, ở đây, sự suy thoái và sự tăng trưởng cần được hiểu rõ.

4. Dutiyasattakasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh thứ hai trong nhóm bảy pháp.

24. Catutthe na kammārāmāti ye divasaṃ cīvarakamma-kāyabandhanaparissāvana-dhammakaraṇa-sammajjani-pādakaṭhalikādīneva karonti, te sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana tesaṃ karaṇavelāya evaṃ etāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.

24. Trong kinh thứ tư, câu ‘không ưa thích công việc’ là lời bác bỏ nhắm đến những vị nào suốt ngày chỉ làm các công việc như may y, làm dây lưng, làm đồ lọc nước, làm ống đựng kim, quét dọn, làm đồ chùi chân, v.v... Còn vị nào chỉ làm những việc ấy vào thời điểm cần làm, học thuộc lòng vào thời điểm học thuộc lòng, tụng đọc vào thời điểm tụng đọc, làm phận sự ở sân tháp vào thời điểm làm phận sự ở sân tháp, tác ý vào thời điểm tác ý, vị ấy không được gọi là người ưa thích công việc.

Yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva rattindivaṃ vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.

Vị nào trải qua ngày đêm chỉ bằng việc nói chuyện, tán gẫu về hình sắc của phụ nữ, hình sắc của nam nhân, v.v..., và không biết giới hạn trong loại chuyện trò như vậy, vị này được gọi là người ưa thích nói chuyện. Còn vị nào suốt ngày đêm thuyết Pháp, giải đáp vấn nạn, vị này chỉ nói ít và biết giới hạn trong lời nói. Tại sao? Vì có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, khi các ông hội họp, có hai việc nên làm: hoặc là pháp đàm, hoặc là sự im lặng của bậc Thánh’ (ma. ni. 1.273).

Yo ṭhitopi gacchantopi nisinnopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅgaṃ [Pg.161] otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).

Vị nào dù đang đứng, đang đi, hay đang ngồi, bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm và chỉ ngủ, vị này được gọi là người ưa thích ngủ nghỉ. Còn vị nào do thân thể mệt mỏi đau nhức mà tâm chìm vào trạng thái hữu phần (bhavaṅga), vị này không phải là người ưa thích ngủ nghỉ. Chính vì thế, Ngài đã dạy: ‘Này Aggivessana, Ta biết rằng, vào tháng cuối mùa hạ, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực về, Ta trải tăng-già-lê gấp tư, nằm nghiêng về bên phải, chánh niệm tỉnh giác, rồi đi vào giấc ngủ’ (ma. ni. 1.387).

Yo ‘‘ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catuttho’’ti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo.

Vị nào sống trong sự giao du, theo kiểu ‘người thứ hai của một người, người thứ ba của hai người, người thứ tư của ba người,’ và không tìm thấy sự hoan hỷ khi ở một mình, vị này là người ưa thích hội chúng. Còn vị nào tìm thấy sự hoan hỷ khi ở một mình trong cả bốn oai nghi, vị này không phải là người ưa thích hội chúng.

Asantasambhāvanicchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma. Yesaṃ pāpakā mittā catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpasahāyā, ye ca tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkā, te pāpamittā pāpasahāyā pāpasampavaṅkā nāma.

Những người giới hạnh xấu xa, có mong muốn được công nhận những phẩm chất không có thật (nơi mình), được gọi là người có ác dục. Những vị nào có bạn bè xấu ác, cùng đồng hành trong bốn oai nghi, nên gọi là bạn đồng hành xấu ác; và những vị nào do có khuynh hướng, thiên hướng, xu hướng về những người xấu ác ấy mà nghiêng về phía họ, các vị ấy được gọi là người có bạn bè xấu ác, bạn đồng hành xấu ác, và người nghiêng về điều xấu ác.

Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṃ appatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva sīlapārisuddhijjhānavipassanā sotāpannabhāvādīnaṃ aññataramattakena vosānaṃ nāpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

Với một thành tựu nhỏ nhoi (oramattakena) nghĩa là với một mức độ thấp kém, một mức độ nhỏ bé. Nửa chừng (antarā) nghĩa là ở khoảng giữa, trước khi chứng đắc A-la-hán quả. Sự dừng lại (vosānaṃ) là sự đi đến chỗ kết thúc, sự lùi bước với ý nghĩ rằng ‘chừng này là đủ rồi’. Điều được nói đến là: Chừng nào các Tỳ khưu chưa dừng lại ở một thành tựu nhỏ nhoi nào đó trong số các pháp như giới thanh tịnh, thiền, tuệ quán, quả vị Tu-đà-hoàn, v.v..., chừng đó chỉ có thể mong đợi sự tăng trưởng cho các Tỳ khưu, chứ không phải sự suy thoái.

7. Saññāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Tưởng.

27. Sattame aniccasaññādayo aniccānupassanādīhi sahagatasaññā.

27. Trong kinh thứ bảy, các tưởng như vô thường tưởng v.v... là những tưởng đi cùng với các pháp như tuệ quán vô thường v.v...

8. Paṭhamaparihānisuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Suy Thoái thứ nhất.

28. Aṭṭhame uppannānaṃ saṅghakiccānaṃ nittharaṇena bhāraṃ vahantīti bhāravāhino. Te tena paññāyissantīti te therā tena attano therabhāvānurūpena kiccena paññāyissanti. Tesu yogaṃ āpajjatīti payogaṃ āpajjati, sayaṃ tāni kiccāni kātuṃ ārabhatīti.

28. Trong kinh thứ tám, (các vị trưởng lão) gánh vác gánh nặng (bhāravāhino) vì họ mang gánh nặng bằng cách hoàn thành các công việc của Tăng đoàn đã phát sinh. ‘Họ sẽ được biết đến qua việc đó’ (Te tena paññāyissanti) nghĩa là các vị trưởng lão ấy sẽ được biết đến qua công việc phù hợp với địa vị trưởng lão của mình. ‘Nỗ lực trong các việc ấy’ (Tesu yogaṃ āpajjati) nghĩa là thực hiện sự nỗ lực, tự mình bắt đầu làm những công việc đó.

9. Dutiyaparihānisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Suy Thoái thứ hai.

29. Navame [Pg.162] bhikkhudassanaṃ hāpetīti bhikkhusaṅghassa dassanatthāya gamanaṃ hāpeti. Adhisīleti pañcasīladasasīlasaṅkhāte uttamasīle. Ito bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Dakkhiṇeyyaṃ gavesatīti deyyadhammapaṭiggāhake pariyesati. Tattha ca pubbakāraṃ karotīti tesaṃ bāhirānaṃ titthiyānaṃ datvā pacchā bhikkhūnaṃ deti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

29. Trong kinh thứ chín, ‘từ bỏ việc yết kiến Tỳ khưu’ (bhikkhudassanaṃ hāpeti) nghĩa là từ bỏ việc đi đến để yết kiến Tăng đoàn Tỳ khưu. ‘Trong tăng thượng giới’ (adhisīle) là trong giới cao thượng được gọi là năm giới và mười giới. ‘Bên ngoài giáo pháp này’ (ito bahiddhā) là bên ngoài giáo pháp này. ‘Tìm kiếm người đáng cúng dường’ (dakkhiṇeyyaṃ gavesati) là tìm kiếm những người nhận vật phẩm cúng dường. ‘Và ưu tiên ở đó’ (tattha ca pubbakāraṃ karoti) là sau khi cúng dường cho các người ngoại đạo, các người theo tà thuyết ấy rồi sau đó mới cúng dường cho các Tỳ khưu. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

Vajjisattakavaggo tatiyo.

Phẩm Vajjisattaka, thứ ba.

4. Devatāvaggo

4. Phẩm Chư Thiên.

5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Bạn Bè thứ nhất.

36. Catutthassa pañcame duddadanti duppariccajaṃ mahārahaṃ bhaṇḍakaṃ. Dukkaraṃ karotīti kātuṃ asukaraṃ kammaṃ karoti. Dukkhamaṃ khamatīti sahāyassa atthāya duradhivāsaṃ adhivāseti. Guyhamassa āvikarotīti attano guyhaṃ tassa āvikaroti. Guyhamassa pariguhatīti tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati. Khīṇena nātimaññatīti tassa bhoge khīṇe tena khayena taṃ nātimaññati, tasmiṃ omānaṃ attani ca atimānaṃ na karoti.

36. Trong kinh thứ năm của phẩm thứ tư, duddadanti (cho vật khó cho) có nghĩa là vật dụng quý giá khó từ bỏ. Dukkaraṃ karotīti (làm việc khó làm) có nghĩa là làm một công việc khó thực hiện. Dukkhamaṃ khamatīti (chịu đựng điều khó kham nhẫn) có nghĩa là vì lợi ích của bạn bè mà chịu đựng điều khó chịu đựng. Guyhamassa āvikarotīti (nói ra điều bí mật của mình) có nghĩa là nói ra điều bí mật của mình cho người bạn ấy. Guyhamassa pariguhatīti (giữ kín điều bí mật của bạn) có nghĩa là không kể điều bí mật của người bạn ấy cho người khác. Khīṇena nātimaññatīti (không khinh khi lúc sa sút) có nghĩa là khi tài sản của người bạn ấy bị suy giảm, không vì sự suy giảm ấy mà khinh khi người bạn đó, không có sự khinh miệt đối với người bạn ấy và không có sự kiêu mạn nơi bản thân.

6. Dutiyamittasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Người Bạn thứ hai

37. Chaṭṭhe vattāti vacanakusalo. Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati, dinnaṃ ovādaṃ karoti. Gambhīranti guyhaṃ rahassaṃ jhānanissitaṃ vipassanāmaggaphalanibbānanissitaṃ.

37. Trong kinh thứ sáu, vattāti (người nói) có nghĩa là người khéo nói. Vacanakkhamoti (người kham nhẫn lời nói) có nghĩa là người có thể chịu đựng lời nói, thực hành lời khuyên được ban cho. Gambhīranti (sâu sắc) có nghĩa là điều bí mật, thầm kín, liên quan đến thiền, liên quan đến tuệ, đạo, quả, và Niết-bàn.

7. Paṭhamapaṭisambhidāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Vô Ngại Giải thứ nhất

38. Sattame idaṃ me cetaso līnattanti uppanne cetaso līnatte ‘‘idaṃ me cetaso līnatta’’nti yathāsabhāvato jānāti. Ajjhattaṃ saṃkhittaṃ nāma thinamiddhānugataṃ. Bahiddhā vikkhittaṃ nāma pañcasu kāmaguṇesu [Pg.163] vikkhittaṃ. Vedanātiādīni papañcamūlavasena gahitāni. Vedanā hi taṇhāya mūlaṃ sukhavasena taṇhuppattito, saññā diṭṭhiyā mūlaṃ avibhūtārammaṇe diṭṭhiuppattito, vitakko mānassa mūlaṃ vitakkavasena asmīti mānuppattito. Sappāyāsappāyesūti upakārānupakāresu. Nimittanti kāraṇaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

38. Trong kinh thứ bảy, idaṃ me cetaso līnattanti (đây là tâm co rút của ta) có nghĩa là khi trạng thái co rút của tâm khởi lên, vị ấy biết đúng như thật rằng: “Đây là trạng thái co rút của tâm ta.” Ajjhattaṃ saṃkhittaṃ (co rút bên trong) được gọi là tâm đi kèm với hôn trầm và thụy miên. Bahiddhā vikkhittaṃ (phóng dật bên ngoài) được gọi là tâm phóng dật trong năm dục trưởng dưỡng. Vedanātiādīni (thọ, v.v.) được hiểu theo nghĩa là gốc rễ của hý luận. Thật vậy, thọ là gốc rễ của ái, vì ái khởi lên do lạc thọ; tưởng là gốc rễ của tà kiến, vì tà kiến khởi lên đối với đối tượng không rõ ràng; tầm là gốc rễ của ngã mạn, vì ngã mạn khởi lên do tầm “tôi là”. Sappāyāsappāyesūti (trong những điều thích hợp và không thích hợp) có nghĩa là trong những điều hữu ích và vô ích. Nimittanti (dấu hiệu) có nghĩa là nguyên nhân. Phần còn lại ở mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.

Devatāvaggo catuttho.

Phẩm Chư Thiên, thứ tư.

5. Mahāyaññavaggo

5. Phẩm Đại Tế Đàn

1-2. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Bảy Thức Trụ, v.v.

44-45. Pañcamassa paṭhame viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni. Seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana tesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi hoti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisa thūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti. Tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

44-45. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, viññāṇaṭṭhitiyoti (thức trụ) có nghĩa là nơi trú của thức tái sanh. Seyyathāpīti (ví như) là một tiểu từ có nghĩa là để minh họa, có nghĩa là “như loài người”. Thật vậy, trong vô số thế giới, trong số vô lượng loài người, không có hai người nào hoàn toàn giống nhau về màu da, hình dáng, v.v. Ngay cả những anh em sinh đôi ở một nơi nào đó giống nhau về màu da hoặc hình dáng, thì họ vẫn có sự khác biệt về cách nhìn, cách nói, cách cười, cách đi, cách đứng, v.v. Do đó, họ được gọi là nānattakāyā (thân dị biệt). Về phần tưởng tái sanh của họ, có thể là tam nhân, nhị nhân, hoặc vô nhân. Do đó, họ được gọi là nānattasaññino (tưởng dị biệt). Ekacce ca devāti (và một số chư thiên) có nghĩa là sáu cõi trời dục giới. Thật vậy, trong số họ, thân của một số vị có màu xanh, của một số vị có màu vàng, v.v. Về phần tưởng của họ, có thể là nhị nhân hoặc tam nhân, không có vô nhân. Ekacce ca vinipātikāti (và một số chúng sanh đọa lạc) có nghĩa là các dạ-xoa nữ như Uttaramātā, Piyaṅkaramātā, Phussamittā, Dhammaguttā, v.v., và các ngạ quỷ có cung điện khác, những chúng sanh đã thoát khỏi bốn đường ác. Thật vậy, thân của họ khác nhau về màu da như vàng, trắng, đen, màu da sẫm như màu cá trê, v.v., và về hình dáng như gầy, mập, lùn, cao. Tưởng của họ cũng vậy, có thể là nhị nhân, tam nhân, hoặc vô nhân như loài người. Tuy nhiên, họ không có nhiều quyền năng như chư thiên, mà có ít quyền năng như những người nghèo khổ, khó tìm được thức ăn và y phục, sống bị đau khổ hành hạ. Một số bị đau khổ trong hắc nguyệt và được an lạc trong bạch nguyệt. Do đó, họ được gọi là vinipātikā (chúng sanh đọa lạc) vì họ đã rơi rớt khỏi sự tích tập của hạnh phúc. Những vị nào trong số họ là tam nhân, vị ấy cũng có thể chứng ngộ Chánh pháp, như trường hợp của Piyaṅkaramātā, v.v.

Brahmakāyikāti [Pg.164] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena abhinibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca pana tesaṃ ativipphārikova hoti. Iti te kāyassa nānattā paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.

Brahmakāyikāti (chúng Phạm thiên) có nghĩa là Phạm chúng thiên, Phạm phụ thiên, và Đại phạm thiên. Paṭhamābhinibbattāti (sanh ra đầu tiên) có nghĩa là tất cả họ đều được sanh ra do sơ thiền. Về phần Phạm chúng thiên, họ được sanh ra do sơ thiền bậc hạ, tuổi thọ của họ là một phần ba kiếp. Phạm phụ thiên được sanh ra do sơ thiền bậc trung, tuổi thọ của họ là nửa kiếp, và thân của họ to lớn hơn. Đại phạm thiên được sanh ra do sơ thiền bậc thượng, tuổi thọ của họ là một kiếp, và thân của họ rất to lớn. Do đó, vì sự khác biệt về thân và sự đồng nhất về tưởng do sơ thiền, họ cần được hiểu là nānattakāyā ekattasaññino (thân dị biệt, tưởng đồng nhất).

Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.

Và cũng như họ, chúng sanh trong bốn đường ác cũng vậy. Thật vậy, trong các địa ngục, thân của một số chúng sanh dài một gāvuta, của một số là nửa yojana, của một số là một yojana; còn thân của Devadatta thì dài một trăm yojana. Trong loài bàng sanh cũng vậy, một số thì nhỏ, một số thì lớn. Trong cõi ngạ quỷ cũng vậy, một số cao sáu mươi hắc-ta, một số cao tám mươi hắc-ta; một số có màu da đẹp, một số có màu da xấu. Các a-tu-la Kālakañcikā cũng vậy. Hơn nữa, trong số này, có loài ngạ quỷ tên là Dīghapiṭṭhika cao đến sáu mươi yojana. Về phần tưởng, của tất cả họ chỉ là quả của bất thiện vô nhân. Do đó, các chúng sanh trong đường ác cũng được kể là nānattakāyā ekattasaññino (thân dị biệt, tưởng đồng nhất).

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.

Ābhassarāti (Quang Âm thiên): ánh sáng từ thân của họ lan tỏa, phát ra như thể những tia sáng bị đứt đoạn và rơi xuống, giống như ngọn lửa của một cây đuốc, do đó họ được gọi là Ābhassarā. Trong số đó, theo hệ thống ngũ thiền, những vị sanh lên do tu tập nhị thiền và tam thiền bậc hạ được gọi là Parittābhā (Thiểu Quang thiên), tuổi thọ của họ là hai kiếp. Những vị sanh lên do tu tập bậc trung được gọi là Appamāṇābhā (Vô Lượng Quang thiên), tuổi thọ của họ là bốn kiếp. Những vị sanh lên do tu tập bậc thượng được gọi là Ābhassarā (Quang Âm thiên), tuổi thọ của họ là tám kiếp. Tuy nhiên, ở đây, tất cả họ được kể đến theo giới hạn cao nhất. Thật vậy, thân của tất cả họ đều có cùng một sự quang đãng, nhưng tưởng thì khác nhau: hoặc là không có tầm chỉ có tứ, hoặc là không có cả tầm lẫn tứ.

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasabāttiṃsacatussaṭṭhikappāyukā parittaappamāṇasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya [Pg.165] ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

Subhakiṇhāti (chư thiên Subhakiṇhā) có nghĩa là: subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, được tràn ngập, được lan tỏa bởi ánh sáng tốt đẹp; subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā, là một khối đồng nhất bởi màu sắc của ánh sáng tốt đẹp từ thân thể. Thật vậy, ánh sáng của các vị Phạm thiên này không phát ra từng đợt từng đợt như của chư thiên Ābhassara. Hơn nữa, trong pháp ngũ chi, do năng lực của thiền thứ tư thuộc loại hạ, trung, và thượng, các vị Phạm thiên có tuổi thọ mười sáu, ba mươi hai, và sáu mươi bốn đại kiếp, được gọi là Parittasubhā, Appamāṇasubhā, và Subhakiṇhā, sau khi trở thành như vậy, họ được sanh ra. Như vậy, cần phải hiểu rằng tất cả các vị ấy đều có thân đồng nhất và có tưởng đồng nhất do tưởng của thiền thứ tư. Chư thiên Vehapphalā cũng thuộc về trú xứ thứ tư của thức. Chúng sanh Vô Tưởng, do không có thức, không được kể vào đây (trong bảy trú xứ của thức), nhưng được kể vào trong các trú xứ của chúng sanh.

Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkheyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassaabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantīti vadati, taṃ appatibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.

Chư thiên Tịnh Cư Trú ở trong phe giải thoát, không phải là thường hằng. Dù một trăm ngàn đại kiếp hay vô số kiếp, các vị ấy không sanh ra trong thế gian không có Đức Phật. Các vị ấy chỉ sanh ra trong khoảng một mươi sáu ngàn đại kiếp khi các Đức Phật xuất hiện. Các vị ấy giống như nơi đóng quân của Đức Thế Tôn, người đã chuyển Pháp luân. Do đó, các vị ấy không thuộc về trú xứ của thức, cũng không thuộc về trú xứ của chúng sanh. Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsīva nói rằng: "Này Sāriputta, trú xứ nào mà ta chưa từng ở trong suốt thời gian dài này, ngoại trừ chư thiên ở cõi Tịnh Cư, trú xứ ấy không dễ gì tìm được" (M.i.160) – dựa vào bài kinh này, trưởng lão nói rằng chư thiên Tịnh Cư cũng thuộc về trú xứ thứ tư của thức và trú xứ thứ tư của chúng sanh. Điều đó được chấp thuận vì không trái với kinh.

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. Dutiye samādhiparikkhārāti maggasamādhissa sambhārā.

Cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, cũng như đối với tưởng, do sự vi tế của thức, nên (được gọi là) không phải thức cũng không phải không thức. Do đó, nó không được nói đến trong các trú xứ của thức. Trong bài kinh thứ hai, samādhiparikkhārā (các vật trợ cho định) là các yếu tố hỗ trợ cho đạo định.

3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Lửa thứ nhất.

46. Tatiye sabbepi rāgādayo anuḍahanaṭṭhena aggī. Āhuneyyaggītiādīsu panettha āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahupakārattā āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro na anuḍahanti, anuḍahanassa pana paccayā honti. Iti anuḍahanaṭṭheneva āhuneyyaggīti vuccanti. Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati, so mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahupakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena gahapataggīti vutto. Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So hi gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpitupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahupakāro. Tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī [Pg.166] bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāma.

46. Trong bài kinh thứ ba, tất cả tham ái v.v... được gọi là aggī (lửa) vì có ý nghĩa thiêu đốt. Trong các từ āhuneyyaggītiādīsu (lửa đáng được cúng dường v.v...), ở đây āhunaṃ được gọi là sự tôn kính; āhuneyyā là những người xứng đáng với āhunaṃ. Thật vậy, cha mẹ, vì có nhiều công ơn đối với con cái, nên xứng đáng với sự tôn kính. Những người con đối xử sai trái với cha mẹ sẽ sanh vào địa ngục v.v... Do đó, mặc dù cha mẹ không thiêu đốt, nhưng họ là duyên cho sự thiêu đốt. Vì vậy, họ được gọi là āhuneyyaggi chính vì ý nghĩa thiêu đốt. Còn gahapati được gọi là người chủ gia đình. Vị ấy có nhiều công ơn đối với người phụ nữ qua việc cung cấp giường nằm, y phục, trang sức v.v... Người phụ nữ ngoại tình với vị ấy sẽ sanh vào địa ngục v.v... Do đó, vị ấy cũng được gọi là gahapataggi theo cách giải thích trước, vì ý nghĩa thiêu đốt. Còn trong từ dakkhiṇeyyaggi, dakkhiṇā là bốn vật dụng; Tăng chúng là dakkhiṇeyyo (người xứng đáng nhận vật cúng dường). Thật vậy, vị ấy có nhiều công ơn đối với hàng tại gia qua việc khuyến khích họ trong các thiện pháp như ba pháp quy y, năm giới, mười giới, phụng dưỡng cha mẹ, phụng dưỡng các Sa-môn, Bà-la-môn sống đúng pháp. Những người tại gia hành xử sai trái đối với vị ấy, sau khi mắng nhiếc, phỉ báng Tăng chúng, sẽ sanh vào địa ngục v.v... Do đó, vị ấy cũng được gọi là dakkhiṇeyyaggi theo cách giải thích trước, vì ý nghĩa thiêu đốt. Lửa thông thường phát sinh từ củi được gọi là kaṭṭhaggi.

4. Dutiyaaggisuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Lửa thứ hai.

47. Catutthe uggatasarīrassāti so kira brāhmaṇamahāsālo attabhāvenapi bhogehipi uggato sārappatto ahosi, tasmā uggatasarīrotveva paññāyittha. Upakkhaṭoti paccupaṭṭhito. Thūṇūpanītānīti yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni. Yaññatthāyāti vadhitvā yajanatthāya. Upasaṅkamīti so kira sabbaṃ taṃ yaññasambhāraṃ sajjetvā cintesi – ‘‘samaṇo kira gotamo mahāpañño, kiṃ nu kho me yaññassa vaṇṇaṃ kathessati udāhu avaṇṇaṃ, pucchitvā jānissāmī’’ti iminā kāraṇena yena bhagavā tenupasaṅkami. Aggissa ādānanti yaññayajanatthāya navassa maṅgalaggino ādiyanaṃ. Sabbena sabbanti sabbena sutena sabbaṃ sutaṃ sameti saṃsandati, ekasadisaṃ hotīti dasseti. Satthānīti vihiṃsanaṭṭhena satthāni viyāti satthāni. Sayaṃ paṭhamaṃ samārambhatīti attanāva paṭhamataraṃ ārabhati. Hantunti hanituṃ.

47. Trong bài kinh thứ tư, uggatasarīrassa (của Uggatasarīra): Tương truyền, vị Bà-la-môn đại phú ấy đã trở nên cao quý, đạt đến cốt lõi cả về thân thể lẫn tài sản, do đó ông được biết đến với tên gọi Uggatasarīra. Upakkhaṭo nghĩa là đã được chuẩn bị. Thūṇūpanītāni nghĩa là đã được đưa đến cột tế lễ, gọi là yūpa. Yaññatthāya nghĩa là để tế lễ sau khi giết. Upasaṅkami (đã đến gần): Tương truyền, sau khi chuẩn bị tất cả các vật dụng cho lễ tế, ông suy nghĩ: "Nghe nói Sa-môn Gotama có trí tuệ lớn. Liệu ngài sẽ tán thán hay chê bai lễ tế của ta? Ta sẽ hỏi để biết rõ." Vì lý do này, ông đã đi đến nơi Đức Thế Tôn đang ở. Aggissa ādānaṃ (việc nhóm lửa) là việc lấy ngọn lửa mới, ngọn lửa cát tường để cử hành lễ tế. Sabbena sabbaṃ (tất cả với tất cả) cho thấy rằng tất cả những gì đã nghe đều phù hợp, tương ứng với tất cả những gì đã nghe, trở nên hoàn toàn giống nhau. Satthāni (các loại vũ khí): vì có ý nghĩa làm hại, chúng giống như vũ khí, nên được gọi là satthāni. Sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati (tự mình bắt đầu trước) nghĩa là tự mình bắt đầu trước tiên. Hantuṃ nghĩa là để giết.

Pahātabbāti pariharitabbā. Atohayanti ato hi mātāpitito ayaṃ. Āhutoti āgato. Sambhūtoti uppanno. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggīti ayaṃ puttadārādigaṇo yasmā, gahapati, viya gehasāmiko viya hutvā aggati vicarati, tasmā gahapataggīti vuccati. Attānanti cittaṃ. Damentīti indriyadamanena damenti. Samentīti rāgādisamanena samenti. Tesaññeva parinibbāpanena parinibbāpenti. Nikkhipitabboti yathā na vinassati, evaṃ ṭhapetabbo. Upavāyatanti upavāyatu. Evañca pana vatvā brāhmaṇo sabbesampi tesaṃ pāṇānaṃ jīvitaṃ datvā yaññasālaṃ viddhaṃsetvā satthu sāsane opānabhūto ahosīti.

Pahātabbā nghĩa là cần được từ bỏ. Atohayaṃ nghĩa là ato hi mātāpitito ayaṃ (từ đó, tức là từ cha mẹ này). Āhuto nghĩa là đã đến. Sambhūto nghĩa là đã sanh ra. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggi (Này Bà-la-môn, đây được gọi là lửa gia chủ): đây là tập hợp con cái, vợ, v.v...; bởi vì, giống như một gia chủ, giống như người chủ gia đình, sau khi trở thành, người ấy đi lại, di chuyển, do đó được gọi là gahapataggi. Attānaṃ (tự ngã) là tâm. Damenti (họ chế ngự) nghĩa là họ chế ngự bằng cách chế ngự các căn. Samenti (họ làm cho lắng dịu) nghĩa là họ làm cho lắng dịu bằng cách làm lắng dịu tham ái v.v... Parinibbāpenti (họ làm cho hoàn toàn tịch tịnh) bằng sự hoàn toàn tịch tịnh của chính những pháp ấy. Nikkhipitabbo (cần được đặt xuống) nghĩa là cần được đặt xuống theo cách mà nó không bị hủy hoại. Upavāyatu (hãy thổi đi). Và sau khi nói như vậy, vị Bà-la-môn đã ban sự sống cho tất cả các sinh vật ấy, phá hủy nhà tế lễ, và trở thành người như một giếng nước trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư.

5-6. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

Chú giải hai kinh về Tưởng.

48-49. Pañcame [Pg.167] amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Amatapariyosānāti nibbānāvasānā. Chaṭṭhe methunadhammasamāpattiyāti methunadhammena samaṅgibhāvato. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā. Anusandatīti pavattati. Natthi me pubbenāparaṃ visesoti natthi mayhaṃ pubbena abhāvitakālena saddhiṃ aparaṃ bhāvitakāle viseso. Lokacitresūti tidhātukalokasannivāsasaṅkhātesu lokacitresu. Ālasyeti ālasiyabhāve. Vissaṭṭhiyeti vissaṭṭhabhāve. Ananuyogeti yogassa ananuyuñjane. Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṅkāradiṭṭhito ca mamaṅkārataṇhāto ca navavidhamānato ca apagataṃ. Vidhāsamatikkantanti tisso vidhā atikkantaṃ. Santanti tappaccanīkakilesehi santaṃ. Suvimuttanti pañcahi vimuttīhi suṭṭhu vimuttaṃ.

48-49. Trong kinh thứ năm, amatogadhā có nghĩa là có trú xứ là niết-bàn. Amatapariyosānā có nghĩa là có sự kết thúc là niết-bàn. Trong kinh thứ sáu, methunadhammasamāpattiyā có nghĩa là do bởi sự kiện được đầy đủ với pháp dâm dục. Nhārudaddulaṃ có nghĩa là khúc gân, là miếng da được thợ thuộc da vứt bỏ. Anusandati có nghĩa là diễn tiến. Natthi me pubbenāparaṃ viseso có nghĩa là: Đối với tôi, không có thời gian đã tu tập khác biệt nào cùng với thời gian chưa tu tập (về sự bất tịnh) ở trước đây. Lokacitresu có nghĩa là trong các thế giới cảnh vực đa dạng được gọi là nơi cư ngụ của chúng sanh trong ba cõi. Ālasye có nghĩa là trong sự kiện lười biếng. Vissaṭṭhiye có nghĩa là trong sự kiện buông thả. Ananuyoge có nghĩa là trong sự không nỗ lực tinh tấn. Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ có nghĩa là đã rời khỏi tà kiến có trạng thái ‘ta,’ khỏi tham ái có trạng thái ‘của ta,’ và khỏi chín loại mạn. Vidhāsamati-kkantaṃ có nghĩa là đã vượt qua ba loại mạn. Santaṃ có nghĩa là đã tịch tịnh khỏi các phiền não đối nghịch với sự tịch tịnh ấy. Suvimuttaṃ có nghĩa là đã khéo giải thoát bằng năm loại giải thoát.

7. Methunasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Dâm Dục

50. Sattame upasaṅkamīti bhuttapātarāso dāsakammakaraparivuto upasaṅkami. Bhavampinoti bhavampi nu. Brahmacārī paṭijānātīti ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti evaṃ brahmacariyavāsaṃ paṭijānātīti pucchati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘brāhmaṇasamaye vedaṃ uggaṇhantā aṭṭhacattālīsa vassāni brahmacariyaṃ caranti. Samaṇo pana gotamo agāraṃ ajjhāvasanto tīsu pāsādesu tividhanāṭakaratiyā abhirami, idāni kiṃ nu kho vakkhatī’’ti imamatthaṃ sandhāyevaṃ pucchati. Tato bhagavā mantena kaṇhasappaṃ gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya pādena akkamanto viya attano saṃkilesakāle chabbassāni padhānacariyāya rajjasukhaṃ vā pāsādesu nāṭakasampattiṃ vā ārabbha vitakkamattassāpi anuppannabhāvaṃ sandhāya sīhanādaṃ nadanto yañhi taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tattha dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbabhāvaṃ. Dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato. Sañjagghatīti hasitakathaṃ katheti. Saṃkīḷatīti keḷiṃ karoti. Saṃkeḷāyatīti mahāhasitaṃ hasati. Cakkhunā cakkhunti attano cakkhunā tassā cakkhuṃ paṭivijjhitvā upanijjhāyati. Tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vāti parakuṭṭe vā parapākāre [Pg.168] vā. Devoti eko devarājā. Devaññataroti aññataro devaputto. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattañceva sabbaññutaññāṇañca.

50. Trong kinh thứ bảy, upasaṅkami có nghĩa là đã dùng xong bữa ăn sáng, được đoàn tùy tùng là tôi tớ và người làm công vây quanh, đã đi đến. Bhavaṃ pi no có nghĩa là cả ngài cũng vậy chăng? Brahmacārī paṭijānāti có nghĩa là hỏi rằng: “Có phải ngài thừa nhận việc sống đời phạm hạnh, (nghĩ rằng): ‘Ta là người có phạm hạnh’ hay không?” Được nghe là vị ấy đã có (ý nghĩ) như vầy: “Trong thời của Bà-la-môn, những người học Vệ-đà thực hành phạm hạnh suốt bốn mươi tám năm. Còn Sa-môn Gotama, trong khi sống tại gia, đã vui thích với sự hoan lạc về ba loại vũ công ở trong ba tòa lâu đài. Bây giờ, ngài sẽ nói điều gì đây?” Vị ấy đã hỏi như vậy là nhắm đến ý nghĩa này. Sau đó, đức Thế Tôn, giống như người bắt rắn hổ mang bằng câu thần chú, giống như người dùng chân đạp lên cổ của kẻ thù, nhắm đến sự kiện không sanh khởi của dù chỉ là tầm liên quan đến sự an lạc của vương quyền hoặc sự thành tựu về vũ công ở trong các lâu đài trong thời gian sáu năm thực hành khổ hạnh khi ngài còn có phiền não nhiễm ô, đã rống lên tiếng rống sư tử và đã nói lời bắt đầu là yañhi taṃ brāhmaṇa. Ở đây, dvayaṃdvayasamāpattiṃ có nghĩa là sự kiện cần phải thành tựu bởi hai người (nam và nữ). Dukkhasmā có nghĩa là từ tất cả khổ luân hồi. Sañjagghati có nghĩa là nói lời nói đùa cợt. Saṅkīḷati có nghĩa là thực hiện việc đùa giỡn. Saṅkeḷāyati có nghĩa là cười lớn. Cakkhunā cakkhuṃ có nghĩa là nhìn chăm chú, sau khi đã xuyên thấu mắt của người nữ ấy bằng mắt của mình. Tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā có nghĩa là hoặc ở phía bên kia bức tường, hoặc ở phía bên kia hàng rào. Devo có nghĩa là một vị thiên vương. Devaññataro có nghĩa là một vị thiên tử nào đó. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ có nghĩa là quả A-la-hán và Toàn Giác Trí.

8. Saṃyogasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Sự Nối Kết

51. Aṭṭhame saṃyogavisaṃyoganti saṃyogavisaṃyogasādhakaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Ajjhattaṃ itthindriyanti niyakajjhatte itthibhāvaṃ. Itthikuttanti itthikiriyaṃ. Itthākappanti nivāsanapārupanādiitthiākappaṃ. Itthividhanti itthiyā mānavidhaṃ. Itthichandanti itthiyā ajjhāsayacchandaṃ. Itthissaranti itthisaddaṃ. Itthālaṅkāranti itthiyā pasādhanabhaṇḍaṃ. Purisindriyādīsupi eseva nayo. Bahiddhā saṃyoganti purisena saddhiṃ samāgamaṃ. Ativattatīti anabhiratāti evaṃ vuttāya balavavipassanāya ariyamaggaṃ patvā ativattati. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

51. Trong kinh thứ tám, saṃyogavisaṃyogaṃ có nghĩa là pháp môn làm thành tựu sự nối kết và sự không nối kết. Dhammapariyāyaṃ có nghĩa là nguyên nhân của pháp được nói đến. Ajjhattaṃ itthindriyaṃ có nghĩa là bản chất nữ ở trong tự thân. Itthikuttaṃ có nghĩa là hành vi của nữ nhân. Itthākappaṃ có nghĩa là dáng vẻ bề ngoài của nữ nhân như là việc mặc, việc khoác. Itthividhaṃ có nghĩa là cách thức kiêu mạn của nữ nhân. Itthicchandaṃ có nghĩa là ý muốn là ước muốn của nữ nhân. Itthissaraṃ có nghĩa là âm thanh của nữ nhân. Itthālaṅkāraṃ có nghĩa là vật dụng là phương tiện trang điểm của nữ nhân. Trong các trường hợp bắt đầu là nam căn, cũng có phương pháp này. Bahiddhā saṃyogaṃ có nghĩa là sự hội họp cùng với nam nhân. Ativattati có nghĩa là không hoan hỷ; bằng cách này, sau khi đạt đến Thánh đạo bằng pháp minh sát có năng lực đã được nói đến, vượt qua được. Trong bài kinh này, niết-bàn là nơi thoát khỏi luân hồi đã được thuyết giảng.

9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Bố Thí Có Quả Báu Lớn

52. Navame sāpekhoti sataṇho. Paṭibaddhacittoti vipāke baddhacitto. Sannidhipekhoti nidhānapekho hutvā. Peccāti paralokaṃ gantvā. Taṃ kammaṃ khepetvāti taṃ kammavipākaṃ khepetvā. Iddhinti vipākiddhiṃ. Yasanti parivārasampadaṃ. Ādhipaccanti jeṭṭhabhāvakāraṇaṃ. Āgantā itthattanti itthabhāvaṃ ime pañcakkhandhe puna āgantā, na tatrūpapattiko na uparūpapattiko, heṭṭhāgāmīyeva hotīti attho. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ sādhu bhaddakaṃ sundaraṃ. Tāni mahāyaññānīti tāni sappinavanītadadhimadhuphāṇitādīhi niṭṭhānaṃ gatāni mahādānāni. Cittālaṅkāracittaparikkhāranti samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyatanti na sakkā tattha dānena upapajjituṃ. Yasmā pana taṃ samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtaṃ, tasmā tena dānālaṅkatena cittena jhānañceva ariyamaggañca nibbattetvā jhānena tattha upapajjati. Anāgāmī hotīti jhānānāgāmī nāma hoti. Anāgantā itthattanti puna itthabhāvaṃ na āgantā, uparūpapattiko vā tatrūpapattiko vā hutvā tattheva parinibbāyati. Iti imesu dānesu paṭhamaṃ taṇhuttariyadānaṃ, dutiyaṃ cittīkāradānaṃ, tatiyaṃ hirottappadānaṃ, catutthaṃ niravasesadānaṃ[Pg.169], pañcamaṃ dakkhiṇeyyadānaṃ, chaṭṭhaṃ somanassupavicāradānaṃ, sattamaṃ alaṅkāraparivāradānaṃ nāmāti.

52. Trong kinh thứ chín, sāpekho có nghĩa là có tham ái. Paṭibaddhacitto có nghĩa là có tâm bị trói buộc trong quả. Sannidhipekho có nghĩa là sau khi đã trở thành người có sự mong đợi về việc cất giữ. Pecca có nghĩa là sau khi đi đến thế giới bên kia. Taṃ kammaṃ khepetvā có nghĩa là sau khi làm cho quả của nghiệp ấy cạn kiệt. Iddhiṃ có nghĩa là thần thông là quả. Yasaṃ có nghĩa là sự thành tựu về đoàn tùy tùng. Ādhipaccaṃ có nghĩa là việc làm cho có được bản chất của người đứng đầu. Āgantā itthattaṃ có nghĩa là người sẽ trở lại trạng thái này, tức là năm uẩn này; không phải là người tái sanh ở chính cõi ấy, không phải là người tái sanh ở cõi trên, chỉ là người đi xuống cảnh giới thấp hơn. Sāhu dānaṃ có nghĩa là việc bố thí này là tốt đẹp, là hiền thiện, là mỹ hảo. Tāni mahāyaññāni có nghĩa là những cuộc đại thí ấy đã được hoàn tất với bơ, bơ tươi, sữa chua, mật ong, đường phèn, v.v. Cittālaṅkāracittaparikkhāraṃ có nghĩa là vừa là vật trang sức, vừa là vật tùy thuộc của tâm chỉ và tâm quán. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ có nghĩa là không thể sanh về cõi Phạm thiên ấy bằng việc bố thí. Tuy nhiên, vì rằng việc bố thí ấy là vật trang sức của tâm chỉ và tâm quán, do đó, sau khi làm cho sanh khởi cả thiền và Thánh đạo bằng tâm ấy đã được trang hoàng bằng việc bố thí, vị ấy sanh về cõi Phạm thiên ấy bằng thiền. Anāgāmī hoti có nghĩa là là vị Bất Lai bằng thiền. Anāgantā itthattaṃ có nghĩa là không trở lại trạng thái này; sau khi đã trở thành người có sự tái sanh ở cõi trên hoặc người có sự tái sanh ở chính cõi ấy, vị ấy nhập Vô Dư Niết-bàn ở chính cõi ấy. Như vậy, trong các loại bố thí này, thứ nhất là bố thí vượt trội về tham ái, thứ hai là bố thí có sự tôn trọng, thứ ba là bố thí có tàm quý làm nền tảng, thứ tư là bố thí không còn sót lại, thứ năm là bố thí đến các bậc đáng thọ nhận, thứ sáu là bố thí có sự hiện hữu của hỷ, thứ bảy là bố thí là vật trang sức và vật tùy thuộc.

10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Nandamātā

53. Dasamaṃ atthuppattivasena desitaṃ. Satthā kira vutthavasso pavāretvā dve aggasāvake ohāya ‘‘dakkhiṇāgiriṃ cārikaṃ gamissāmī’’ti nikkhami, rājā pasenadi kosalo, anāthapiṇḍiko gahapati, visākhā mahāupāsikā, aññe ca bahujanā dasabalaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gahapati ‘‘satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhi’’nti raho cintayamāno nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī disvā ‘‘kiṃ nu kho te, sāmi, na pubbe viya indriyāni vippasannānī’’ti pucchi. Āma, puṇṇe, satthā cārikaṃ pakkanto, tamahaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ. Na kho pana sakkā jānituṃ puna sīghaṃ āgaccheyya vā na vā, tenāhaṃ cintayamāno nisinnoti. Sacāhaṃ dasabalaṃ nivatteyyaṃ, kiṃ me kareyyāsīti? Bhujissaṃ taṃ karissāmīti. Sā gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘nivattatha, bhante’’ti āha. Mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasīti? Tumhe, bhante, mama parādhīnabhāvaṃ jānātha, aññaṃ kiñci kātuṃ na sakkomi, saraṇesu pana patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhissāmīti. Sādhu sādhu puṇṇeti, satthā dhammagāravena ekapadasmiññeva nivatti. Vuttañhetaṃ – ‘‘dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti (a. ni. 5.99).

53. Kinh thứ mười được thuyết giảng theo duyên khởi. Nghe nói, bậc Đạo sư sau khi an cư mùa mưa, đã làm lễ Pavāraṇā, để lại hai vị Thượng thủ Thinh văn, đã khởi hành với ý định: "Ta sẽ đi du hành đến Dakkhiṇāgiri." Vua Pasenadi nước Kosala, gia chủ Anāthapiṇḍika, đại nữ thí chủ Visākhā, và nhiều người khác đã không thể thỉnh bậc Thập Lực quay trở lại. Gia chủ Anāthapiṇḍika, vì không thể thỉnh bậc Đạo sư quay lại, đã ngồi suy tư một mình. Khi ấy, nữ tỳ tên Puṇṇā thấy ông và hỏi: "Thưa ông chủ, vì sao các căn của ông không được trong sáng như trước?" "Đúng vậy, Puṇṇā. Bậc Đạo sư đã lên đường du hành, và ta đã không thể thỉnh Ngài quay lại. Và thật không thể biết được Ngài sẽ sớm trở về hay không, vì thế ta đang ngồi suy tư." "Nếu con có thể thỉnh bậc Thập Lực quay lại, ông sẽ làm gì cho con?" "Ta sẽ giải thoát cho ngươi khỏi thân phận nô lệ." Nàng đi đến, đảnh lễ bậc Đạo sư và thưa: "Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy quay lại." "Do duyên Ta quay lại, ngươi sẽ làm gì?" "Bạch Thế Tôn, Ngài biết rõ thân phận lệ thuộc của con, con không thể làm gì khác được, nhưng con sẽ an trú trong Tam quy và gìn giữ Ngũ giới." "Lành thay, lành thay, Puṇṇā!" Bậc Đạo sư, vì lòng tôn kính Pháp, đã quay trở lại chỉ vì một lời nói ấy. Điều này đã được nói đến: "Này các Tỳ khưu, Như Lai tôn kính Pháp, trọng Pháp." (A. Ni. 5.99).

Satthā nivattitvā jetavanamahāvihāraṃ pāvisi. Mahājano puṇṇāya sādhukārasahassāni adāsi. Satthā tasmiṃ samāgame dhammaṃ desesi, caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Puṇṇāpi seṭṭhinā anuññātā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbaji. Sammāsambuddho sāriputtamoggallāne āmantetvā ‘‘ahaṃ yaṃ disaṃ cārikāya nikkhanto, tattha na gacchāmi. Tumhe tumhākaṃ parisāya saddhiṃ taṃ disaṃ cārikaṃ gacchathā’’ti vatvā uyyojesi. Imissaṃ atthuppattiyaṃ ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputtotiādi vuttaṃ.

Bậc Đạo sư quay trở lại và đi vào đại tịnh xá Jetavana. Đại chúng đã tung hô tán thán Puṇṇā hàng ngàn lần. Bậc Đạo sư đã thuyết pháp trong buổi hội chúng đó, tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã uống vị cam lồ. Puṇṇā, được trưởng giả cho phép, đã đến trú xứ của các Tỳ khưu ni và xuất gia. Bậc Chánh Đẳng Giác gọi ngài Sāriputta và Moggallāna lại và nói: "Ta sẽ không đi đến phương xứ mà Ta đã định du hành. Các con hãy cùng với chúng của mình đi du hành đến phương xứ đó," rồi cho họ đi. Trong duyên khởi này, câu "Một thời, Tôn giả Sāriputta..." đã được nói đến.

Tattha veḷukaṇḍakīti veḷukaṇṭakanagaravāsinī. Tassa kira nagarassa pākāraguttatthāya pākārapariyantena veḷū ropitā, tenassa veḷukaṇṭakanteva [Pg.170] nāmaṃ jātaṃ. Pārāyananti nibbānasaṅkhātapāraṃ ayanato pārāyananti laddhavohāraṃ dhammaṃ. Sarena bhāsatīti sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale susaṃvihitārakkhaṭṭhāne nisinnā samāpattibalena rattibhāgaṃ vītināmetvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘imaṃ rattāvasesaṃ katarāya ratiyā vītināmessāmī’’ti cintetvā ‘‘dhammaratiyā’’ti katasanniṭṭhānā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā aḍḍhateyyagāthāsataparimāṇaṃ pārāyanasuttaṃ madhurena sarabhaññena bhāsati. Assosi khoti ākāsaṭṭhakavimānāni pariharitvā tassa pāsādassa uparibhāgaṃ gatena maggena naravāhanayānaṃ āruyha gacchamāno assosi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno aṭṭhāsīti ‘‘kiṃ saddo esa bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘nandamātāya upāsikāya sarabhaññasaddo’’ti vutte otaritvā ‘‘idamavocā’’ti idaṃ desanāpariyosānaṃ olokento avidūraṭṭhāne ākāse aṭṭhāsi.

Trong đó, Veḷukaṇḍakī nghĩa là người sống ở thành Veḷukaṇṭaka. Nghe nói, để bảo vệ thành, người ta đã trồng tre dọc theo tường thành, do đó thành có tên là Veḷukaṇṭaka. Pārāyana là pháp được gọi là Pārāyana vì là con đường đưa đến bờ kia, tức là Niết-bàn. "Tụng đọc lớn tiếng" nghĩa là: Vị Thánh nữ đệ tử đã chứng đắc ba quả, sau khi ngồi ở một nơi được canh gác cẩn mật trên tầng cao nhất của lâu đài bảy tầng, trải qua một phần đêm bằng sức mạnh của thiền định, đã xuất khỏi thiền định, suy nghĩ: "Ta sẽ trải qua phần còn lại của đêm nay với niềm vui nào?", rồi quyết định: "Với niềm vui trong Pháp," và đã tụng đọc kinh Pārāyana, gồm hai trăm năm mươi bài kệ, với giọng đọc du dương, ngọt ngào. "Đã nghe thấy" nghĩa là: Vị ấy đang đi, cỡi trên cỗ xe do người kéo, trên con đường đi qua phía trên lâu đài ấy, tránh các thiên cung ở trên không, và đã nghe thấy. "Đứng lại chờ cho đến khi kết thúc bài tụng" nghĩa là: Sau khi hỏi: "Này các khanh, đó là tiếng gì vậy?" và được trả lời: "Đó là tiếng tụng kinh của nữ thí chủ Nandamātā," vị ấy đã xuống xe và đứng lại trên không trung, ở một nơi không xa, chờ đợi sự kết thúc của bài thuyết giảng, tức là câu "idamavoca".

Sādhu bhagini, sādhu bhaginīti ‘‘suggahitā te bhagini dhammadesanā sukathitā, pāsāṇakacetiye nisīditvā soḷasannaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ sammāsambuddhena kathitadivase ca ajja ca na kiñci antaraṃ passāmi, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya te satthu kathitena saddhiṃ sadisameva kathita’’nti vatvā sādhukāraṃ dadanto evamāha. Ko paneso bhadramukhāti imasmiṃ susaṃvihitārakkhaṭṭhāne evaṃ mahantena saddena ko nāmesa, bhadramukha, laddhamukha, kiṃ nāgo supaṇṇo devo māro brahmāti suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ vātapānaṃ vivaritvā vigatasārajjā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā vessavaṇena saddhiṃ kathayamānā evamāha. Ahaṃ te bhagini bhātāti sayaṃ sotāpannattā anāgāmiariyasāvikaṃ jeṭṭhikaṃ maññamāno ‘‘bhaginī’’ti vatvā puna taṃ paṭhamavaye ṭhitattā attano kaniṭṭhaṃ, attānaṃ pana navutivassasatasahassāyukattā mahallakataraṃ maññamāno ‘‘bhātā’’ti āha. Sādhu bhadramukhāti, bhadramukha, sādhu sundaraṃ, svāgamanaṃ te āgamanaṃ, āgantuṃ yuttaṭṭhānamevasi āgatoti attho. Idaṃ te hotu ātitheyyanti idameva dhammabhaṇanaṃ tava atithipaṇṇākāro hotu, na hi te aññaṃ ito uttaritaraṃ dātabbaṃ passāmīti adhippāyo[Pg.171]. Evañceva me bhavissati ātitheyyanti evaṃ attano pattidānaṃ yācitvā ‘‘ayaṃ te dhammakathikasakkāro’’ti aḍḍhateḷasāni koṭṭhasatāni rattasālīnaṃ pūretvā ‘‘yāvāyaṃ upāsikā carati, tāva mā khayaṃ gamiṃsū’’ti adhiṭṭhahitvā pakkāmi. Yāva upāsikā aṭṭhāsi, tāva koṭṭhānaṃ heṭṭhimatalaṃ nāma daṭṭhuṃ nāsakkhiṃsu. Tato paṭṭhāya ‘‘nandamātāya koṭṭhāgāraṃ viyā’’ti vohāro udapādi.

"Lành thay, này hiền muội! Lành thay, này hiền muội!" nghĩa là: "Này hiền muội, bài pháp của hiền muội đã được thọ trì tốt, đã được thuyết giảng tốt. Ta không thấy có sự khác biệt nào giữa ngày bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng cho mười sáu vị Bà-la-môn thuộc nhóm Pārāyana khi Ngài đang ngự tại Pāsāṇaka cetiya và ngày hôm nay. Lời thuyết giảng của hiền muội hoàn toàn tương đồng với lời thuyết giảng của bậc Đạo sư, giống như vàng đã được nung chảy." Nói như vậy, vị ấy tán thán và nói tiếp. "Ai đó, hỡi người có khuôn mặt phúc hậu?" nghĩa là: "Hỡi người có khuôn mặt phúc hậu, người có được khuôn mặt phúc hậu, ai là người đã cất lên tiếng lớn như vậy ở nơi được canh gác cẩn mật này? Là rồng chăng, là garuḍa chăng, là trời, là ma vương, hay là Phạm thiên?" Vị Thánh nữ đệ tử đã chứng đắc ba quả, không còn rụt rè, mở cửa sổ có màu sắc như tấm vàng, muốn nói chuyện với Vessavaṇa, đã nói như vậy. "Ta là anh của hiền muội, này hiền muội," nghĩa là: Vì tự mình là bậc Tu-đà-hoàn, vị ấy xem vị Thánh nữ đệ tử A-na-hàm là bậc trưởng thượng, nên nói "hiền muội". Nhưng rồi, vì thấy bà đang ở tuổi thanh xuân, vị ấy lại xem bà là em, còn tự xem mình là bậc trưởng thượng hơn vì có tuổi thọ chín triệu năm, nên nói "anh". "Lành thay, hỡi người có khuôn mặt phúc hậu!" nghĩa là: Hỡi người có khuôn mặt phúc hậu, lành thay, tốt đẹp thay, sự đến của ngài là một sự đến tốt lành, ngài đã đến đúng nơi cần đến. "Mong rằng đây là món quà hiếu khách dành cho ngài," nghĩa là: Mong rằng chính bài tụng pháp này là món quà hiếu khách dành cho ngài, vì tôi không thấy có món quà nào khác cao quý hơn để dâng tặng ngài. Đó là ý của bà. "Như vậy, đây sẽ là món quà hiếu khách dành cho tôi," nói như vậy, vị ấy xin được hồi hướng phước báu, rồi nói: "Đây là sự cúng dường của ngài dành cho người thuyết pháp," và đã làm đầy một ngàn hai trăm năm mươi kho lúa đỏ, chú nguyện: "Chừng nào nữ thí chủ này còn sống, chừng đó mong rằng chúng đừng cạn kiệt," rồi ra đi. Chừng nào nữ thí chủ còn sống, chừng đó người ta không thể nhìn thấy đáy của các kho lúa. Kể từ đó, danh xưng "giống như kho lúa của Nandamātā" đã khởi lên.

Akatapātarāsoti abhuttapātarāso. Puññanti pubbacetanā ca muñcanacetanā ca. Puññamahīti aparacetanā. Sukhāya hotūti sukhatthāya hitatthāya hotu. Evaṃ attano dāne vessavaṇassa pattiṃ adāsi.

Akatapātarāsoti có nghĩa là chưa dùng bữa sáng. Puññanti là tiền tư duy và tư duy lúc cho. Puññamahīti là hậu tư duy. Sukhāya hotūti là mong được an lạc, mong được lợi ích. Như vậy, ngài đã hồi hướng phần phước trong sự bố thí của mình cho vua trời Vessavaṇa.

Pakaraṇeti kāraṇe. Okkassa pasayhāti ākaḍḍhitvā abhibhavitvā. Yakkhayoninti bhummadevatābhāvaṃ. Teneva purimena attabhāvena uddassetīti purimasarīrasadisameva sarīraṃ māpetvā alaṅkatapaṭiyatto sirigabbhasayanatale attānaṃ dasseti. Upāsikā paṭidesitāti upāsikā ahanti evaṃ upāsikābhāvaṃ desesiṃ. Yāvadeti yāvadeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Pakaraṇeti là do nguyên nhân. Okkassa pasayhāti là lôi kéo, áp đảo. Yakkhayoninti là cảnh giới của chư thiên địa cầu. Teneva purimena attabhāvena uddassetīti là hóa hiện thân thể giống hệt như thân thể trước kia, trang điểm xong, vị ấy đã hiện thân trên giường nằm trong phòng sang trọng. Upāsikā paṭidesitāti là tôi đã trình bày thân phận nữ cận sự rằng: “Tôi là nữ cận sự”. Yāvadeti là yāvadeva. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Mahāyaññavaggo pañcamo.

Phẩm Đại Tế Đàn, phẩm thứ năm.

Paṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt năm mươi bài kinh.

6. Abyākatavaggo

6. Phẩm Không Thuyết Minh

1. Abyākatasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Không Thuyết Minh

54. Chaṭṭhavaggassa [Pg.172] paṭhame abyākatavatthūsūti ekaṃsādivasena akathitavatthūsu. Tathāgatoti satto. Diṭṭhigatametanti micchādiṭṭhimattakametaṃ, na tāya diṭṭhiyā gahitasatto nāma atthi. Paṭipadanti ariyamaggaṃ. Na chambhatīti diṭṭhivasena na kampati. Sesapadesupi eseva nayo. Taṇhāgatanti diṭṭhitaṇhā. Saññāgatādīsupi eseva nayo. Diṭṭhisaññā eva hettha saññāgataṃ, diṭṭhinissitamānoyeva diṭṭhimaññitameva vā maññitaṃ, diṭṭhipapañcova papañcitaṃ, diṭṭhupādānameva upādānaṃ, diṭṭhiyā virūpaṃ paṭisaraṇabhāvoyeva vippaṭisāro nāmāti veditabbo. Ettha ca diṭṭhiggahaṇena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, diṭṭhinirodhagāminipaṭipadāgahaṇena sotāpattimaggo gahitoti.

54. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu, abyākatavatthūsūti là trong các vấn đề không được nói đến theo cách nhất hướng v.v... Tathāgatoti là chúng sanh. Diṭṭhigatametanti là đây chỉ là tà kiến, không có chúng sanh nào bị tà kiến ấy nắm giữ. Paṭipadanti là Thánh đạo. Na chambhatīti là không dao động do tà kiến. Trong các đoạn còn lại cũng tương tự. Taṇhāgatanti là tham ái đi cùng với tà kiến. Trong các từ saññāgatādīsupi cũng tương tự. Ở đây, tưởng đi cùng với tà kiến được gọi là saññāgataṃ; ngã mạn nương vào tà kiến hoặc sự ngã mạn của tà kiến được gọi là maññitaṃ; sự hý luận của tà kiến được gọi là papañcitaṃ; sự chấp thủ tà kiến được gọi là upādānaṃ; trạng thái hối hận sai trái của tà kiến được gọi là vippaṭisāro, nên hiểu như vậy. Và ở đây, qua việc nắm giữ tà kiến, sáu mươi hai tà kiến được bao gồm; qua việc nắm giữ con đường đưa đến sự đoạn diệt tà kiến, đạo Tu-đà-hoàn được bao gồm.

2. Purisagatisuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Hành Trình Của Bậc Chân Nhân

55. Dutiye purisagatiyoti purisassa ñāṇagatiyo. Anupādāparinibbānanti apaccayanibbānaṃ. No cassāti atīte attabhāvanibbattakaṃ kammaṃ no ce abhavissa. No ca me siyāti etarahi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissatīti etarahi me anāgatattabhāvanibbattakaṃ kammaṃ na bhavissati. Na ca me bhavissatīti anāgate me attabhāvo na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtanti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ paccuppannakkhandhapañcakaṃ. Taṃ pajahāmīti upekkhaṃ paṭilabhatīti taṃ tattha chandarāgappahānena pajahāmīti vipassanupekkhaṃ paṭilabhati. Bhave na rajjatīti atīte khandhapañcake taṇhādiṭṭhīhi na rajjati. Sambhave na rajjatīti anāgatepi tatheva na rajjati. Atthuttari padaṃ santanti uttari santaṃ nibbānapadaṃ nāma atthi. Sammappaññāya passatīti taṃ sahavipassanāya maggapaññāya sammā passati. Na sabbena sabbanti ekaccānaṃ kilesānaṃ appahīnattā saccapaṭicchādakassa tamassa sabbaso aviddhaṃsitattā na sabbākārena sabbaṃ. Haññamāneti saṇḍāsena gahetvā muṭṭhikāya koṭṭiyamāne. Antarāparinibbāyīti upapattisamanantarato paṭṭhāya āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā etthantare kilesaparinibbānena parinibbuto hoti. Anupahacca talanti ākāsatalaṃ anupahacca anatikkamitvā[Pg.173], bhūmiṃ appatvā ākāseyeva nibbāyeyyāti imāhi tīhi upamāhi tayo antarāparinibbāyī dassitā.

55. Trong bài kinh thứ hai, purisagatiyoti là các hành trình của trí tuệ của bậc chân nhân. Anupādāparinibbānanti là Niết-bàn vô duyên. No cassāti là nếu trong quá khứ nghiệp tạo ra thân này đã không có. No ca me siyāti là thì nay thân này của ta đã không có. Na bhavissatīti là nay nghiệp tạo ra thân vị lai của ta sẽ không có. Na ca me bhavissatīti là và trong tương lai, thân của ta sẽ không có. Yadatthi yaṃ bhūtanti là năm uẩn hiện tại đang có, đang hiện hữu. Taṃ pajahāmīti upekkhaṃ paṭilabhatīti là vị ấy đạt được tuệ xả rằng: “Ta từ bỏ nó” bằng cách từ bỏ dục tham ở nơi đó. Bhave na rajjatīti là không tham đắm trong năm uẩn quá khứ bằng tham ái và tà kiến. Sambhave na rajjatīti là cũng không tham đắm trong năm uẩn vị lai như vậy. Atthuttari padaṃ santanti là có một trạng thái cao tột, tịch tịnh, gọi là Niết-bàn. Sammappaññāya passatīti là thấy rõ điều đó bằng chánh trí tuệ, tức là tuệ đạo cùng với tuệ quán. Na sabbena sabbanti là không phải tất cả trong mọi phương diện, vì một số phiền não chưa được đoạn trừ, vì bóng tối che lấp chân lý chưa được hoàn toàn phá vỡ. Haññamāneti là khi bị kẹp bằng kìm và bị đập bằng búa. Antarāparinibbāyīti là vị Bát-niết-bàn trong khoảng giữa, tức là vị ấy nhập diệt bằng sự tịch diệt phiền não trong khoảng thời gian từ ngay sau khi tái sanh cho đến trước khi vượt qua nửa tuổi thọ. Anupahacca talanti là chưa chạm, chưa vượt qua không trung, chưa rơi xuống đất mà tắt ngay trên không. Bằng ba ví dụ này, ba hạng Bát-niết-bàn trong khoảng giữa được chỉ ra.

Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā pacchimakoṭiṃ appatvā parinibbuto hoti. Upahacca talanti jalamānā gantvā ākāsatalaṃ atikkamitvā pathavītalaṃ vā upahanitvā pathaviyaṃ patitamattāva nibbāyeyya. Asaṅkhārena appayogena kilese khepetvā parinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyī. Sasaṅkhārena sappayogena kilese khepetvā parinibbāyīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Gacchanti nirārakkhaṃ araññaṃ. Dāyanti sārakkhaṃ abhayatthāya dinnaṃ araññaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte ariyapuggalāva kathitāti.

Upahaccaparinibbāyīti là vị Bát-niết-bàn khi tổn giảm, tức là vị ấy nhập diệt sau khi đã vượt qua nửa tuổi thọ nhưng chưa đến giai đoạn cuối. Upahacca talanti là khi đang cháy, bay đi, vượt qua không trung, va chạm vào mặt đất hoặc vừa rơi xuống đất liền tắt. Asaṅkhārena appayogena kilese khepetvā parinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyī. Vị Bát-niết-bàn không cần gia công là vị nhập diệt sau khi đã làm cạn kiệt các phiền não mà không cần nỗ lực, không cần cố gắng. Sasaṅkhārena sappayogena kilese khepetvā parinibbāyīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Vị Bát-niết-bàn cần gia công là vị nhập diệt sau khi đã làm cạn kiệt các phiền não với sự nỗ lực, với sự cố gắng. Gacchanti là khu rừng không có người bảo vệ. Dāyanti là khu rừng có người bảo vệ, được ban cho để được vô úy. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Trong bài kinh này, chỉ có các bậc Thánh nhân được nói đến.

3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Phạm thiên Tissa

56. Tatiye bhikkhuniyoti mahāpajāpatiyā parivārā pañcasatā bhikkhuniyo. Vimuttāti pañcahi vimuttīhi vimuttā. Anupādisesāti upādānasesaṃ aṭṭhapetvā pañcahi vimuttīhi anavasesāhipi vimuttā. Saupādisese vā saupādisesoti saupādānasese puggale ‘‘saupādānaseso aya’’nti. Itarasmimpi eseva nayo. Tissoti therassa saddhivihārikabrahmā. Anulomikānīti paṭipattiyā anulomāni vivittāni antimapariyantimāni. Indriyānīti saddhādīni vipassanindriyāni. Samannānayamānoti samannāhāre ṭhapayamāno. Na hi pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Sattamassa puggalassa dassanatthaṃ. Sattamo hi saddhānusāripuggalo na dassito. Atha bhagavā balavavipassakavasena taṃ dassento evamāha. Tattha sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ. Animittanti balavavipassanāsamādhiṃ.

56. Trong bài kinh thứ ba, bhikkhuniyoti là năm trăm vị tỳ-khưu-ni, là thị giả của bà Mahāpajāpati. Vimuttāti là đã giải thoát bằng năm loại giải thoát. Anupādisesāti là đã giải thoát bằng năm loại giải thoát không còn dư sót, không để lại dư y. Saupādisese vā saupādisesoti là đối với người còn dư y, (trí tuệ khởi lên rằng): “Vị này còn dư y”. Trong trường hợp còn lại cũng tương tự. Tissoti là vị Phạm thiên, đệ tử cùng ở của trưởng lão (Mahāmoggallāna). Anulomikānīti là thuận theo sự thực hành, vắng lặng, ở mức độ cuối cùng. Indriyānīti là các quyền của tuệ quán như tín v.v... Samannānayamānoti là đang đặt vào sự quân bình. Vì sao lại bắt đầu câu Na hi pana te này? Để chỉ ra hạng người thứ bảy. Vì hạng người Tùy tín hành thứ bảy chưa được chỉ ra. Khi ấy, Đức Thế Tôn, để chỉ ra vị ấy theo cách của người có tuệ quán mạnh mẽ, đã nói như vậy. Trong đó, sabbanimittānanti là của tất cả các tướng thường hằng v.v... Animittanti là định của tuệ quán mạnh mẽ.

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Tướng quân Sīha

57. Catutthe maccharīti pañcamaccherayutto. Kadariyoti thaddhamacchariyo, paresaṃ diyyamānampi vāreti. Anuppadānaratoti punappunaṃ dānaṃ dadamānova ramati. Anukampantāti ‘‘ko ajja amhehi anuggahetabbo, kassa deyyadhammaṃ vā paṭiggaṇheyyāma, dhammaṃ vā deseyyāmā’’ti evaṃ cittena anukampamānā.

57. Trong kinh thứ tư, (câu) maccharī (bỏn xẻn) có nghĩa là người có năm loại bỏn xẻn. (Câu) Kadariyo (keo kiệt) có nghĩa là người có tính bỏn xẻn cứng rắn, ngăn cản cả (vật) đang được cho đến người khác. (Câu) Anuppadānareto (thích thú trong việc liên tục cho) có nghĩa là người chỉ hoan hỷ trong khi liên tục bố thí. (Câu) Anukampantā (những người có lòng bi mẫn) có nghĩa là những người có lòng bi mẫn với tâm tư như vầy: "Hôm nay, ai là người nên được chúng ta nâng đỡ? Chúng ta nên nhận vật thí của ai, hay nên thuyết Pháp (cho ai)?"

5. Arakkheyyasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Arakkheyya.

58. Pañcame [Pg.174] nimittanti dhammanimittampi puggalanimittampi. Ayañhi attanā desitadhamme ekapadampi durakkhātaṃ aniyyānikaṃ apassanto dhammanimittaṃ na samanupassati, ‘‘durakkhāto tayā dhammo na svākkhāto’’ti uṭṭhahitvā paṭippharantaṃ ekaṃ puggalampi apassanto puggalanimittaṃ na samanupassati nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Chaṭṭhasattamāni uttānāneva.

58. Trong kinh thứ năm, (câu) nimittaṃ (tướng) có nghĩa là pháp tướng và cả nhân tướng. Vị ấy, vì không thấy dù chỉ một từ trong Pháp do chính mình thuyết giảng là đã được thuyết một cách tồi tệ, không đưa đến sự giải thoát, nên không nhận thấy pháp tướng. Và vì không thấy dù chỉ một người đứng lên phản đối rằng: "Pháp do ngài thuyết là tồi tệ, không phải là khéo thuyết," nên được gọi là không nhận thấy nhân tướng. Trong hai trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Kinh thứ sáu và thứ bảy thì hiển nhiên.

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Pacalāyamāna.

61. Aṭṭhame pacalāyamānoti taṃ gāmaṃ upanissāya ekasmiṃ vanasaṇḍe samaṇadhammaṃ karonto sattāhaṃ caṅkamanavīriyena nimmathitattā kilantagatto caṅkamanakoṭiyaṃ pacalāyamāno nisinno hoti. Pacalāyasi noti niddāyasi nu. Anumajjitvāti parimajjitvā. Ālokasaññanti middhavinodanaālokasaññaṃ. Divāsaññanti divātisaññaṃ. Yathā divā tathā rattinti yathā divā ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ rattimpi adhiṭṭhaheyyāsi. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca te rattiṃ ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ divāpi adhiṭṭhaheyyāsi. Sappabhāsanti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsaṃ. Pacchāpuresaññīti purato ca pacchato ca abhiharaṇasaññāya saññāvā. Antogatehi indriyehīti bahi avikkhittehi anto anupaviṭṭheheva pañcahi indriyehi. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Ettakena ṭhānena bhagavā therassa middhavinodanakammaṭṭhānaṃ kathesi. Soṇḍanti mānasoṇḍaṃ. Kiccakaraṇīyānīti ettha avassaṃ kattabbāni kiccāni, itarāni karaṇīyāni. Maṅkubhāvoti nittejatā domanassatā. Ettakena ṭhānena satthārā therassa bhikkhācāravattaṃ kathitaṃ.

61. Trong kinh thứ tám, (câu) pacalāyamāno (buồn ngủ) có nghĩa là: Vị ấy, trong khi thực hành pháp của sa-môn tại một khu rừng, nương vào ngôi làng kia, do thân thể mệt mỏi vì đã bị vắt kiệt bởi sự tinh tấn kinh hành trong bảy ngày, nên đã ngồi buồn ngủ ở cuối đường kinh hành. (Câu) Pacalāyasi no có nghĩa là: Ngươi có đang ngủ gật không? (Câu) Anumajjitvāti có nghĩa là sau khi lau chùi. (Câu) Ālokasaññanti có nghĩa là tưởng về ánh sáng để loại trừ cơn buồn ngủ. (Câu) Divāsaññanti có nghĩa là tưởng về ban ngày. (Câu) Yathā divā tathā rattiṃ có nghĩa là: Như thế nào tưởng về ánh sáng được an trú vào ban ngày, ngươi cũng nên an trú nó như vậy vào ban đêm. (Câu) Yathā rattiṃ tathā divā có nghĩa là: Và như thế nào tưởng về ánh sáng được ngươi an trú vào ban đêm, ngươi cũng nên an trú nó như vậy vào ban ngày. (Câu) Sappabhāsaṃ có nghĩa là có ánh sáng rực rỡ, với mục đích (đạt được) thiên nhãn trí. (Câu) Pacchāpuresaññī có nghĩa là người có tưởng bằng sự nhận biết hướng đến phía trước và phía sau. (Câu) Antogatehi indriyehīti có nghĩa là với năm căn không phân tán ra bên ngoài, chỉ hướng vào bên trong. (Câu) Middhasukhanti có nghĩa là lạc thú của giấc ngủ. Bằng chừng ấy đoạn, Đức Thế Tôn đã thuyết đề mục thiền định loại trừ cơn buồn ngủ cho vị trưởng lão. (Câu) Soṇḍanti có nghĩa là cái vòi của ngã mạn. Trong (câu) kiccakaraṇīyāni, những việc chắc chắn phải làm là kiccāni (bổn phận), những việc khác là karaṇīyāni (việc cần làm). (Câu) Maṅkubhāvoti có nghĩa là tình trạng mất uy lực, là sự ưu phiền. Bằng chừng ấy đoạn, Bậc Đạo Sư đã thuyết về phận sự khất thực cho vị trưởng lão.

Idāni bhasse pariyantakāritāya samādapetuṃ tasmātihātiādimāha. Tattha viggāhikakathanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattā viggāhikakathā. Nāhaṃ moggallānātiādi pāpamittasaṃsaggavivajjanatthaṃ vuttaṃ. Kittāvatā nu khoti kittakena nu kho. Taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya [Pg.175] taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti. Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, tameva khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgapaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantayogakkhemīti accantaṃ yogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantabrahmacārīti accantaṃ brahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, saṅkhepeneva tassa paṭipattiṃ kathethāti yācati.

Bây giờ, để khuyến khích (vị ấy) có sự giới hạn trong lời nói, Ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng tasmātiha. Trong đó, (câu) viggāhikakathaṃ (lời nói tranh cãi) là lời nói tranh cãi diễn ra theo cách thức: "Ngươi không biết Pháp và Luật này," v.v... (Câu) bắt đầu bằng Nāhaṃ moggallāna (Này Moggallāna, Ta không...) được nói ra nhằm mục đích tránh giao du với bạn xấu. (Câu) Kittāvatā nu kho có nghĩa là: Do bao nhiêu? (Câu) Taṇhāsaṅkhayavimutto hoti (được giải thoát nhờ sự đoạn tận ái) có nghĩa là: Do bao nhiêu (pháp hành) mà một người, nhờ có tâm giải thoát do lấy Niết-bàn, sự đoạn tận ái, làm đối tượng, được gọi là người giải thoát nhờ sự đoạn tận ái một cách tóm tắt? (Vị ấy) hỏi rằng: "Do pháp hành nào mà một người trở thành người giải thoát nhờ sự đoạn tận ái, xin hãy thuyết giảng một cách tóm tắt cho con về chính pháp hành giai đoạn đầu của vị tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc." (Câu) Accantaniṭṭho (người đạt đến sự kết thúc tuyệt đối) có nghĩa là: accantā vì đã vượt qua cái kết thúc được gọi là sự tận diệt và hoại diệt; vị ấy là accantaniṭṭho vì có sự kết thúc tuyệt đối (accantā niṭṭhā); nghĩa là người đạt đến sự kết thúc chắc chắn, sự kết thúc vĩnh viễn. (Câu) Accantayogakkhemī (người đạt đến sự an ổn tuyệt đối khỏi các ách phược) có nghĩa là người an ổn tuyệt đối khỏi các ách phược, nghĩa là người an ổn vĩnh viễn khỏi các ách phược. (Câu) Accantabrahmacārī (người sống phạm hạnh tuyệt đối) có nghĩa là người sống phạm hạnh tuyệt đối, nghĩa là người sống phạm hạnh vĩnh viễn. (Câu) Accantapariyosāno (người đạt đến sự hoàn tất tuyệt đối) cũng theo phương pháp trước, là người có sự hoàn tất tuyệt đối. (Câu) Seṭṭho devamanussānaṃ (bậc tối thắng giữa trời và người) có nghĩa là bậc tối thắng, cao tột hơn cả chư thiên và loài người. (Vị ấy) thỉnh cầu rằng: "Do bao nhiêu (pháp hành) mà một vị tỳ khưu trở nên như vậy? Xin hãy nói cho con về pháp hành của vị ấy một cách tóm tắt."

Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya nālaṃ na pariyattā na samattā na yuttā. Kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccā sukhā attāti gahitāpi aniccā dukkhā anattāva sampajjanti. Tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttaṃ yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā therassa vedanāvasena ca vinivaṭṭetvā arūpapariggahaṃ dassesi.

Trong câu Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāya (Tất cả các pháp không đáng để chấp thủ), ở đây, sabbe dhammā (tất cả các pháp) được gọi là năm uẩn, mười hai xứ, và mười tám giới. Tất cả chúng, theo phương diện của ái và tà kiến, đều nālaṃ (không thể), na pariyattā (không đủ), na samattā (không trọn vẹn), na yuttā (không thích hợp) để chấp thủ. Tại sao? Vì chúng không tồn tại theo cách thức chúng được nắm bắt. Thật vậy, dù chúng được nắm bắt là thường, lạc, ngã, chúng lại trở thành vô thường, khổ, và vô ngã. Do đó, chúng không đáng để chấp thủ. (Câu) Abhijānāti (thắng tri) có nghĩa là vị ấy thắng tri bằng liễu tri (ñātapariññā) rằng: "Vô thường, khổ, vô ngã." (Câu) Parijānāti (liễu tri) có nghĩa là vị ấy liễu tri cũng như vậy bằng thẩm sát tri (tīraṇapariññā). (Câu) Yaṃkiñci vedanaṃ (bất cứ cảm thọ nào) có nghĩa là vị ấy cảm nghiệm bất cứ cảm thọ nào, dù là nhỏ nhặt, tối thiểu là cảm thọ tương ưng với năm thức. Qua đoạn này, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy cho vị trưởng lão về sự liễu giải các pháp vô sắc bằng cách chuyển hướng (pháp hành) theo phương diện của cảm thọ.

Aniccānupassīti aniccato anupassanto. Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayaṃ khayato passanā vipassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamaṅgipuggalo virāgānupassī nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo. Nirodhopi hi khayanirodho accantanirodhoti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo. So ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā. Sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajati. Pakkhandanavossaggoti maggo. So hi nibbānaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi so vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajanato nibbāne ca pakkhandanato. Tasmā [Pg.176] kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Nirodhāya nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgī puggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇā dassitā. Iti bhagavā saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito saṃkhitteneva kathesi. Idaṃ pana suttaṃ therassa ovādopi ahosi vipassanāpi. So imasmiṃyeva sutte vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti.

“Aniccānupassīti” (người quán vô thường) là người thường xuyên thấy theo phương diện vô thường. Trong câu “Virāgānupassīti” (người quán ly tham), ở đây có hai sự ly tham: ly tham do đoạn tận và ly tham tuyệt đối. Trong đó, tuệ quán minh sát thấy sự đoạn tận của các pháp hữu vi theo phương diện đoạn tận, và trí tuệ đạo thấy Niết-bàn, sự ly tham tuyệt đối, theo phương diện ly tham, (cả hai) được gọi là quán ly tham. Người thành tựu cả hai điều ấy được gọi là người quán ly tham. Nhắm đến người ấy mà nói rằng: “người quán ly tham”, nghĩa là người thường xuyên thấy theo phương diện ly tham. Đối với người quán sự diệt cũng theo phương pháp này. Vì sự diệt cũng có hai loại: sự diệt do đoạn tận và sự diệt tuyệt đối. Trong câu “Paṭinissaggānupassīti” (người quán sự từ bỏ), ở đây “paṭinissagga” được gọi là “vossagga” (sự từ bỏ). Và sự từ bỏ ấy có hai loại: từ bỏ bằng cách xả ly và từ bỏ bằng cách đi vào. Trong đó, từ bỏ bằng cách xả ly là tuệ quán minh sát. Vì tuệ quán ấy từ bỏ các phiền não và các uẩn bằng cách từ bỏ từng phần. Từ bỏ bằng cách đi vào là đạo. Vì đạo đi vào Niết-bàn bằng cách lấy Niết-bàn làm đối tượng. Hoặc đạo được gọi là sự từ bỏ do hai lý do: do từ bỏ các uẩn và phiền não bằng cách đoạn tuyệt, và do đi vào Niết-bàn. Do đó, vì từ bỏ các phiền não và các uẩn, nên gọi là từ bỏ bằng cách xả ly. Vì tâm đi vào Niết-bàn giới, nơi diệt tận, nên gọi là từ bỏ bằng cách đi vào. Cả hai điều này đều hội đủ trong đạo. Người thành tựu cả hai điều ấy, do đã thành tựu sự quán từ bỏ này, được gọi là người quán sự từ bỏ. Nhắm đến người ấy mà điều này được nói. “Na kiñci loke upādiyati” (Không chấp thủ bất cứ gì trong đời) nghĩa là không chấp thủ, không nắm giữ, không bám víu do ái dục đối với bất cứ một pháp hữu vi nào. “Anupādiyaṃ na paritassati” (Không chấp thủ nên không sầu muộn) nghĩa là không nắm giữ nên không sầu muộn bởi sự sầu muộn của ái dục. “Paccattaṃyeva parinibbāyati” (Tự mình tịch tịnh) nghĩa là tự mình tịch tịnh bằng sự tịch tịnh của phiền não. Bằng câu “Khīṇā jāti” (Sanh đã tận) v.v..., trí tuệ phản khán của vị ấy được chỉ ra. Như vậy, Đức Thế Tôn, khi được hỏi về pháp hành phần đầu của vị lậu tận một cách tóm tắt, đã thuyết giảng một cách tóm tắt. Hơn nữa, bài kinh này vừa là lời giáo huấn, vừa là đề mục minh sát cho vị trưởng lão. Vị ấy, sau khi phát triển tuệ quán minh sát ngay trong bài kinh này, đã đắc quả A-la-hán.

9. Mettasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Từ Bi

62. Navame mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthāti puññāni karontā tesaṃ mā bhāyittha. Mettacittaṃ bhāvesinti tikacatukkajjhānikāya mettāya sampayuttaṃ paṇītaṃ katvā cittaṃ bhāvesinti dasseti. Saṃvaṭṭamāne sudāhanti saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ. Saṃvaṭṭamāneti jhāyamāne vipajjamāne. Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato. Dhammarājāti tasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cāturantoti puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena cāturantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado tasmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīruno. Vīraṅgarūpāti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Vīraṅgarūpametesanti vīraṅgarūpā. Vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā viya akilāsuno divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. Adaṇḍenāti dhanadaṇḍenapi chejjabhejjānusāsanena satthadaṇḍenapi vināyeva. Asatthenāti ekatodhārādinā paraviheṭhanasatthenapi vināyeva. Dhammena abhivijiyāti ehi kho, mahārājāti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā dhammeneva vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā.

62. Trong kinh thứ chín, câu “Mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha” (Này các Tỳ khưu, chớ sợ hãi các phước thiện) có nghĩa là: khi làm các phước thiện, các ông chớ sợ hãi chúng. Câu “Mettacittaṃ bhāvesin” (Ta đã tu tập tâm từ) chỉ ra rằng: (ngài) đã tu tập tâm tương ưng với tâm từ thuộc tam thiền và tứ thiền, làm cho nó trở nên cao thượng. Cụm từ “Saṃvaṭṭamāne sudāhan” nên được tách thành “saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ”. “Saṃvaṭṭamāne” (khi hoại diệt) nghĩa là khi bị thiêu đốt, khi bị hủy diệt. “Dhammiko” (chánh pháp) là người thành tựu mười thiện pháp. “Dhammarājā” (Pháp vương) là từ đồng nghĩa của nó. Hoặc vì đã đạt được vương vị bằng chánh pháp nên gọi là Pháp vương. “Cāturanto” (bốn phương) là người làm chủ trái đất có bốn biển làm ranh giới, tức là bốn biển như biển phía đông v.v... “Vijitāvī” (người chiến thắng) là người đã chiến thắng trận mạc. “Janapadatthāvariyappatto” (quốc độ được an định) là quốc độ của vị ấy đã đạt đến sự vững chắc, sự ổn định. “Parosahassan” (hơn một ngàn) là hơn một ngàn. “Sūrā” (dũng sĩ) là những người không sợ hãi. “Vīraṅgarūpā” (dáng vẻ anh hùng): “vīraṅga” là yếu tố (“aṅga”) của người anh hùng (“vīra”); đó là tên gọi của tinh tấn. Họ có dáng vẻ anh hùng (“vīraṅgarūpa”) nên được gọi là “vīraṅgarūpā”. Được nói rằng họ có bản chất tinh tấn, có tự tánh tinh tấn, như thể được làm bằng tinh tấn, không mệt mỏi, chiến đấu cả ngày cũng không mệt mỏi. “Sāgarapariyantaṃ” (cho đến biển cả) là cho đến biển cả được xác định bằng cách lấy núi Thiết vi làm ranh giới. “Adaṇḍena” (không dùng hình phạt) là không dùng cả hình phạt về tài sản và hình phạt bằng vũ khí là sự giáo huấn bằng cách cắt, phá. “Asatthena” (không dùng khí giới) là không dùng cả khí giới làm hại người khác như gươm một lưỡi v.v... “Dhammena abhivijiya” (chinh phục bằng chánh pháp) là sau khi chinh phục trái đất theo cách đã nói, chỉ bằng chánh pháp, bắt đầu bằng “chúng sanh không được giết hại”, và được các vua đối nghịch chấp nhận bằng cách nói “Xin mời, thưa Đại vương”.

Sukhesinoti [Pg.177] sukhapariyesake satte āmanteti. Suññabrahmūpagoti suññabrahmavimānūpago. Pathaviṃ imanti imaṃ sāgarapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Asāhasenāti na sāhasikakammena. Samena manusāsitanti samena kammena anusāsiṃ. Tehi etaṃ sudesitanti tehi saṅgāhakehi mahākāruṇikehi buddhehi etaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sudesitaṃ sukathitaṃ. Pathabyoti puthavisāmiko.

“Sukhesino” (những người tìm cầu hạnh phúc) là (Đức Phật) gọi các chúng sanh tìm cầu hạnh phúc. “Suññabrahmūpago” (đến cõi Phạm thiên không tịch) là đến cung điện Phạm thiên không có chúng sanh. “Pathaviṃ imaṃ” (trái đất này) là trái đất lớn này có biển cả làm ranh giới. “Asāhasena” (không bằng bạo lực) là không bằng hành động bạo lực. “Samena manusāsin” (ta đã cai trị một cách công bằng) là ta đã cai trị bằng hành động công bằng. “Tehi etaṃ sudesitan” (điều này đã được các Ngài khéo thuyết) nghĩa là nơi chốn này, với mức độ như vậy, đã được các vị Phật ấy, những bậc nhiếp hộ, những bậc đại bi, khéo thuyết, khéo nói. “Pathabyo” (chủ nhân của trái đất) là người làm chủ trái đất.

10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Người Vợ

63. Dasame kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne jāle vā udakato ukkhittamatte macchaggāhakānaṃ mahāsaddo hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sujātāti visākhāya kaniṭṭhā. Sā neva sassuṃ ādiyatīti sassuyā kattabbavattaṃ nāma atthi, taṃ na karoti, sassūtipi naṃ na gaṇeti. Na sasuraṃ ādiyatīti vacanaṃ na gaṇhāti. Evaṃ anādaratāyapi aggahaṇenapi na ādiyati nāma. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ anāthapiṇḍiko suṇisāya ācāraṃ gahetvā satthu purato nisīdi. Sāpi sujātā ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ seṭṭhi dasabalassa santike mayhaṃ guṇaṃ kathessati udāhu aguṇa’’nti gantvā avidūre saddaṃ suṇantī aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ehi sujāteti āmantesi.

63. Trong kinh thứ mười, câu “Kevaṭṭā maññe macchavilope” (Ta nghĩ rằng những người chài lưới đang phân chia cá) nghĩa là: tại nơi những người chài lưới hạ giỏ cá xuống, hoặc ngay khi lưới được kéo lên khỏi nước, có tiếng ồn lớn của những người bắt cá; nhắm đến điều đó mà câu này được nói. “Sujātā” là em gái của Visākhā. “Sā neva sassuṃ ādiyati” (Nàng không quan tâm đến mẹ chồng) nghĩa là: có bổn phận phải làm đối với mẹ chồng, nhưng nàng không làm điều đó, và cũng không xem bà là mẹ chồng. “Na sasuraṃ ādiyati” (Không quan tâm đến cha chồng) nghĩa là không nghe lời. Như vậy, do không tôn trọng và do không nghe lời, nên gọi là không quan tâm. Đối với các câu còn lại cũng theo phương pháp này. Như vậy, trưởng giả Anāthapiṇḍika, sau khi trình bày về hạnh kiểm của con dâu, đã ngồi xuống trước mặt Đức Đạo Sư. Nàng Sujātā ấy cũng suy nghĩ rằng: “Không biết vị trưởng giả này sẽ nói về đức hạnh hay tật xấu của ta trước mặt Bậc Thập Lực?”, rồi đi đến đứng ở một nơi không xa, lắng nghe âm thanh. Bấy giờ, Đức Đạo Sư gọi nàng: “Này Sujātā, hãy lại đây”.

Ahitānukampinīti na hitānukampinī. Aññesūti parapurisesu. Atimaññateti omānāti mānavasena atimaññati. Dhanena kītassāti dhanena kītā assa. Vadhāya ussukā vadhituṃ ussukkamāpannā. Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhananti itthiyā sāmiko yaṃ dhanaṃ labhati. Appampi tassa apahātumicchatīti thokatopi assa harituṃ icchati, uddhane āropitaukkhaliyaṃ pakkhipitabbataṇḍulatopi thokaṃ haritumeva vāyamati. Alasāti nisinnaṭṭhāne nisinnāva ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva hoti. Pharusāti kharā. Duruttavādinīti dubbhāsitabhāsinī, kakkhaḷaṃ vāḷakathameva katheti. Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattatīti ettha uṭṭhāyakānanti bahuvacanavasena viriyuṭṭhānasampanno sāmiko vutto, tassa taṃ uṭṭhānasampattiṃ abhibhavitvā heṭṭhā katvā vattati. Pamodatīti āmoditapamoditā hoti[Pg.178]. Koleyyakāti kulasampannā. Patibbatāti patidevatā. Vadhadaṇḍatajjitāti daṇḍakaṃ gahetvā vadhena tajjitā, ‘‘ghātessāmi na’’nti vuttā. Dāsīsamanti sāmikassa vattapūrikā dāsīti maṃ bhagavā dhāretūti vatvā saraṇesu patiṭṭhāsi.

Ahitānukampinīti có nghĩa là không thương tưởng đến điều lợi ích. Aññesūti có nghĩa là đối với những người đàn ông khác. Atimaññateti có nghĩa là xem thường do bởi sự khinh mạn và ngã mạn. Dhanena kītassāti có nghĩa là được mua bằng tài sản. Vadhāya ussukā có nghĩa là nỗ lực để sát hại, đã trở nên nỗ lực để sát hại. Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhananti có nghĩa là người chồng có được tài sản nào của người vợ. Appampi tassa apahātumicchatīti có nghĩa là muốn lấy đi của người ấy dù là một ít, cố gắng lấy đi một ít dù là từ số gạo cần được cho vào trong nồi đã được đặt trên bếp. Alasāti có nghĩa là ở nơi đã ngồi thì vẫn ngồi yên, ở nơi đã đứng thì vẫn đứng yên. Pharusāti có nghĩa là thô lỗ. Duruttavādinīti có nghĩa là người nói lời ác ngữ, chỉ nói lời thô tục, hung bạo. Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattatīti: Ở đây, uṭṭhāyakānaṃ được nói theo số nhiều để chỉ người chồng là người có sự tinh tấn và siêng năng; (người vợ) hành xử bằng cách lấn át, xem thường sự siêng năng và tinh tấn ấy của người chồng. Pamodatīti có nghĩa là hoan hỷ, vui mừng. Koleyyakāti có nghĩa là người có dòng dõi. Patibbatāti có nghĩa là người xem chồng là trời. Vadhadaṇḍatajjitāti có nghĩa là bị dọa nạt bằng sự trừng phạt với cây gậy được cầm lấy, bị nói rằng: “Ta sẽ giết ngươi.” Dāsīsamanti có nghĩa là người nữ tỳ hầu hạ cho người chồng. (Nàng Sujātā) đã nói rằng: “Xin Thế Tôn hãy ghi nhận con (là người như vậy),” rồi an trú trong các pháp quy y.

11. Kodhanasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Kodhana

64. Ekādasame sapattakantāti sapattānaṃ verīnaṃ kantā piyā tehi icchitapatthitā. Sapattakaraṇāti sapattānaṃ verīnaṃ atthakaraṇā. Kodhaparetoti kodhānugato. Pacuratthatāyāti bahuatthatāya bahuhitatāya. Anatthampīti avuddhimpi. Attho me gahitoti vuḍḍhi me gahitā.

64. Trong bài kinh thứ mười một, sapattakantāti có nghĩa là được các kẻ thù địch ưa thích, thương mến, được họ mong muốn, cầu nguyện. Sapattakaraṇāti có nghĩa là người tạo ra lợi ích cho các kẻ thù địch. Kodhaparetoti có nghĩa là người bị sân hận chi phối. Pacuratthatāyāti có nghĩa là vì lợi ích nhiều, vì hạnh phúc nhiều. Anatthampīti có nghĩa là cả sự không lợi ích. Attho me gahitoti có nghĩa là lợi ích đã được ta nắm giữ.

Atho atthaṃ gahetvānāti atho vuddhiṃ gahetvā. Anatthaṃ adhipajjatīti anattho me gahitoti sallakkheti. Vadhaṃ katvānāti pāṇātipātakammaṃ katvā. Kodhasammadasammattoti kodhamadena matto, ādinnagahitaparāmaṭṭhoti attho. Āyasakyanti ayasabhāvaṃ, ayaso niyaso hotīti attho. Antarato jātanti abbhantare uppannaṃ. Atthaṃ na jānātīti vuddhiatthaṃ na jānāti. Dhammaṃ na passatīti samathavipassanādhammaṃ na passati. Andhatamanti andhabhāvakaraṃ tamaṃ bahalatamaṃ. Sahateti abhibhavati.

Atho atthaṃ gahetvānāti có nghĩa là và sau khi đã nắm giữ lợi ích. Anatthaṃ adhipajjatīti có nghĩa là người ấy nhận thấy rằng: “Sự không lợi ích đã được ta nắm giữ.” Vadhaṃ katvānāti có nghĩa là sau khi đã làm nghiệp sát sanh. Kodhasammadasammattoti có nghĩa là người say sưa với sự say của sân hận; ý nghĩa là người chấp thủ, nắm giữ, và bám víu sai lầm. Āyasakyanti có nghĩa là tình trạng không danh tiếng; ý nghĩa là người không danh tiếng, không tiếng tăm. Antarato jātanti có nghĩa là được sanh ra từ bên trong. Atthaṃ na jānātīti có nghĩa là không biết được ý nghĩa của sự tấn hóa. Dhammaṃ na passatīti có nghĩa là không thấy được pháp chỉ và quán. Andhatamanti có nghĩa là bóng tối dày đặc, bóng tối làm cho mù quáng. Sahateti có nghĩa là áp đảo.

Dummaṅkuyanti dummaṅkubhāvaṃ nittejataṃ dubbaṇṇamukhataṃ. Yato patāyatīti yadā nibbattati. Na vāco hoti gāravoti vacanassapi garubhāvo na hoti. Na dīpaṃ hoti kiñcananti kāci patiṭṭhā nāma na hoti. Tapanīyānīti tāpajanakāni. Dhammehīti samathavipassanādhammehi. Ārakāti dūre. Brāhmaṇanti khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. Yāya mātu bhatoti yāya mātarā bhato posito. Pāṇadadiṃ santinti jīvitadāyikaṃ samānaṃ. Hanti kuddho puthuttānanti kuddho puggalo puthu nānākāraṇehi attānaṃ hanti. Nānārūpesu mucchitoti nānārammaṇesu adhimucchito hutvā. Rajjuyā bajjha mīyantīti rajjuyā bandhitvā maranti. Pabbatāmapi kandareti pabbatakandarepi patitvā maranti.

Dummaṅkuyanti có nghĩa là tình trạng ủ rũ, không oai lực, có gương mặt xấu xí. Yato patāyatīti có nghĩa là khi nào phát sanh. Na vāco hoti gāravoti có nghĩa là lời nói cũng không có sự trang trọng. Na dīpaṃ hoti kiñcananti có nghĩa là không có bất cứ nơi nương tựa nào. Tapanīyānīti có nghĩa là những điều tạo ra sự nóng nảy. Dhammehīti có nghĩa là từ các pháp chỉ và quán. Ārakāti có nghĩa là xa lánh. Brāhmaṇanti có nghĩa là vị Phạm chí đã đoạn tận các lậu hoặc. Yāya mātu bhatoti có nghĩa là được người mẹ ấy nuôi nấng, chăm sóc. Pāṇadadiṃ santinti có nghĩa là người ban cho sự sống. Hanti kuddho puthuttānanti có nghĩa là người sân hận tự sát hại mình bằng nhiều lý do khác nhau. Nānārūpesu mucchitoti có nghĩa là sau khi đã trở nên say đắm trong các đối tượng khác nhau. Rajjuyā bajjha mīyantīti có nghĩa là họ tự trói bằng dây rồi chết. Pabbatāmapi kandareti có nghĩa là họ gieo mình vào trong hang núi rồi chết.

Bhūnahaccānīti [Pg.179] hatavuddhīni. Itāyanti iti ayaṃ. Taṃ damena samucchindeti taṃ kodhaṃ damena chindeyya. Katarena damenāti? Paññāvīriyena diṭṭhiyāti vipassanāpaññāya ceva vipassanāsampayuttena kāyikacetasikavīriyena ca maggasammādiṭṭhiyā ca. Tatheva dhamme sikkhethāti yathā akusalaṃ samucchindeyya, samathavipassanādhammepi tatheva sikkheyya. Mā no dummaṅkuyaṃ ahūti mā amhākaṃ dummaṅkubhāvo ahosīti imamatthaṃ patthayamānā. Anāyāsāti anupāyāsā. Anussukāti katthaci ussukkaṃ anāpannā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Bhūnahaccānīti có nghĩa là những điều hủy hoại sự tấn hóa. Itāyanti có nghĩa là iti ayaṃ (chính điều này). Taṃ damena samucchindeti có nghĩa là nên đoạn trừ sân hận ấy bằng sự chế ngự. (Hỏi:) Bằng sự chế ngự nào? Paññāvīriyena diṭṭhiyāti có nghĩa là bằng tuệ quán, bằng sự tinh tấn về thân và tâm có tương ưng với tuệ quán, và bằng chánh kiến của đạo. Tatheva dhamme sikkhethāti có nghĩa là giống như việc nên đoạn trừ pháp bất thiện, cũng nên thực hành các pháp chỉ và quán như thế ấy. Mā no dummaṅkuyaṃ ahūti có nghĩa là mong rằng tình trạng ủ rũ sẽ không có đối với chúng tôi, (các vị ấy) mong mỏi ý nghĩa này. Anāyāsāti có nghĩa là không mệt nhọc. Anussukāti có nghĩa là không có sự bận tâm ở bất cứ đâu. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

Abyākatavaggo chaṭṭho.

Phẩm Vô Ký, thứ sáu.

7. Mahāvaggo

7. Phẩm Lớn

1. Hiriottappasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Tàm Quý

65. Sattamassa paṭhame hatūpanisoti hataupaniso chinnapaccayo. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti balavavipassanā ceva maggo ca. Vimuttiñāṇadassananti arahattavimutti ca paccavekkhaṇā ca.

65. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ bảy, hatūpanisoti có nghĩa là có cận y bị hủy hoại, có duyên bị cắt đứt. Yathābhūtañāṇadassananti có nghĩa là tuệ quán non trẻ. Nibbidāvirāgoti có nghĩa là tuệ quán có năng lực và đạo. Vimuttiñāṇadassananti có nghĩa là sự giải thoát của quả A-la-hán và sự phản khán.

2. Sattasūriyasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Bảy Mặt Trời

66. Dutiye yasmā ayaṃ sattasūriyadesanā tejosaṃvaṭṭadassanavasena pavattā, tasmā tayo saṃvaṭṭā, tisso saṃvaṭṭasīmā, tīṇi saṃvaṭṭamūlānī, tīṇi kolāhalānīti ayaṃ tāva āditova imassa suttassa purecārikakathā veditabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.403) pubbenivāsānussatiniddese vitthāritāva. Etadavocāti aniccakammaṭṭhānikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ajjhāsayena upādinnakānaṃ anupādinnakānaṃ saṅkhārānaṃ vipattidassanatthaṃ etaṃ ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādisattasūriyopamasuttantaṃ avoca. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Saṅkhārāti upādinnakaanupādinnakā saṅkhāradhammā. Addhuvāti evaṃ aciraṭṭhena na dhuvā. Anassāsikāti [Pg.180] asassatabhāvena assāsarahitā. Alamevāti yuttameva.

66. Trong bài kinh thứ hai, vì bài thuyết giảng về bảy mặt trời này được tiến hành theo cách trình bày về sự hoại diệt do lửa, do đó, câu chuyện dẫn nhập của bài kinh này cần được biết đến ngay từ đầu là: ba sự hoại diệt, ba giới hạn của sự hoại diệt, ba căn nguyên của sự hoại diệt, ba sự chấn động. Điều ấy đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về Túc Mạng Minh. Etadavocāti có nghĩa là Ngài đã thuyết bài kinh ví dụ bảy mặt trời này, bắt đầu là: “Này các Tỳ khưu, các pháp hành là vô thường,” nhằm mục đích trình bày về sự hoại diệt của các pháp hành hữu chấp thủ và vô chấp thủ, theo khuynh hướng của năm trăm vị Tỳ khưu có đề mục thiền về vô thường. Ở đây, aniccāti có nghĩa là vô thường theo ý nghĩa là không hiện hữu sau khi đã hiện hữu. Saṅkhārāti có nghĩa là các pháp hành hữu chấp thủ và vô chấp thủ. Addhuvāti có nghĩa là không thường còn theo ý nghĩa là không tồn tại lâu dài. Anassāsikāti có nghĩa là không có sự nương tựa do bản chất không đáng hài lòng. Alamevāti có nghĩa là thật thích hợp.

Ajjhogāḷhoti udake anupaviṭṭho. Accuggatoti udakapiṭṭhito uggato. Devo na vassatīti paṭhamaṃ tāva upakappanamegho nāma koṭisatasahassacakkavāḷe ekamegho hutvā vassati, tadā nikkhantabījaṃ na puna gehaṃ pavisati. Tato paṭṭhāya dhamakaraṇe niruddhaṃ viya udakaṃ hoti, puna ekabindumpi devo na vassatīti upamānadhammakathāva pamāṇaṃ. Vinassante pana loke paṭhamaṃ avīcito paṭṭhāya tuccho hoti, tato uṭṭhahitvā sattā manussaloke ca tiracchānesu ca nibbattanti. Tiracchānesu nibbattāpi puttabhātikesu mettaṃ paṭilabhitvā kālakatā devamanussesu nibbattanti. Devatā ākāsena carantiyo ārocenti – ‘‘na idaṃ ṭhānaṃ sassataṃ na nibaddhaṃ, mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāvethā’’ti. Te mettādayo bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattanti.

Ajjhogāḷho có nghĩa là đã đi vào trong nước. Accuggato có nghĩa là đã nổi lên từ mặt nước. Devo na vassati (trời không mưa) có nghĩa là: trước tiên, đám mây gọi là mây hoại kiếp trở thành một đám mây rồi mưa xuống trong một trăm ngàn triệu thế giới, khi ấy, hạt giống đã được gieo ra không trở vào nhà lại nữa. Kể từ đó, nước trở nên giống như bị ngăn lại ở ống máng, trời không mưa lại dù chỉ một giọt. Đây là lời nói ví dụ làm tiêu chuẩn. Còn khi thế giới bị hoại diệt, trước tiên, trở nên trống không kể từ địa ngục Vô Gián, các chúng sanh sau khi thoát khỏi nơi ấy sanh vào cõi người và loài bàng sanh. Dù sanh vào loài bàng sanh, sau khi có được tâm từ đối với con cái, anh em, chết đi, sanh vào cõi trời và cõi người. Các vị trời đi lại trên không trung loan báo rằng: “Nơi này không thường còn, không bền vững, hãy tu tập tâm từ, bi, hỷ, xả.” Họ sau khi tu tập tâm từ v.v..., chết khỏi nơi ấy, sanh vào cõi Phạm thiên.

Bījagāmāti ettha bījagāmo nāma pañca bījajātāni. Bhūtagāmo nāma yaṃkiñci nikkhantamūlapaṇṇaṃ haritakaṃ. Osadhitiṇavanappatayoti ettha osadhīti osadharukkhā. Tiṇāti bahisārā tālanāḷikerādayo. Vanappatayoti vanajeṭṭhakarukkhā. Kunnadiyoti ṭhapetvā pañca mahānadiyo avasesā ninnagā. Kusobbhāti ṭhapetvā satta mahāsare avasesā rahadādayo. Dutiyo sūriyotiādīsu dutiyasūriyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti. Tatiyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti, eko majjhe hoti. Catutthakāle catukulike gāme cattāro piṇḍacārikā dvārapaṭipāṭiyā ṭhitā viya honti. Pañcamādikālepi eseva nayo. Palujjantīti chijjitvā chijjitvā patanti. Neva chārikā paññāyati na masīti cakkavāḷamahāpathavī sinerupabbatarājā himavā cakkavāḷapabbato cha kāmasaggā paṭhamajjhānikabrahmalokāti ettake ṭhāne daḍḍhe accharāya gahetabbamattāpi chārikā vā aṅgāro vā na paññāyati. Ko mantā ko saddhātāti ko tassa saddhāpanatthāya samattho, ko vā tassa saddhātā. Aññatra diṭṭhapadehīti diṭṭhapade [Pg.181] sotāpanne ariyasāvake ṭhapetvā ko añño saddahissatīti attho.

Ở đây, trong câu bījagāma, bījagāma (chủng tử) là năm loại hạt giống. Bhūtagāma (thực vật) là bất cứ cây cỏ xanh tươi nào có rễ và lá đã mọc ra. Ở đây, trong câu osadhitiṇavanappatayo, osadhi là các cây thuốc. Tiṇa là các cây có lõi bên ngoài như cây thốt nốt, cây dừa v.v... Vanappatayo là các cây lớn trong rừng. Kunnadiyo (sông nhỏ) là trừ năm con sông lớn, các sông nhỏ còn lại. Kusobbha (hồ nhỏ) là trừ bảy hồ lớn, các hồ nhỏ còn lại. Trong câu dutiyo sūriyo v.v..., vào thời mặt trời thứ hai, một mặt trời mọc, một mặt trời lặn. Vào thời mặt trời thứ ba, một mọc, một lặn, một ở giữa. Vào thời mặt trời thứ tư, giống như bốn vị khất sĩ đứng theo thứ tự cửa nhà trong một ngôi làng có bốn gia tộc. Vào thời mặt trời thứ năm v.v... cũng theo cách này. Palujjanti (bị vỡ vụn) có nghĩa là bị đứt đoạn, đứt đoạn rồi rơi xuống. Neva chārikā paññāyati na masi (không thấy tro, không thấy muội) có nghĩa là khi bao nhiêu nơi này bị cháy, gồm: đại địa của thế giới, vua núi Sineru, núi Himavā, núi Cakkavāḷa, sáu cõi trời Dục giới, các cõi Phạm thiên Sơ thiền, tro hay than dù chỉ bằng một cái búng tay cũng không thấy. Ko mantā ko saddhātā (ai là người bàn bạc, ai là người tin tưởng) có nghĩa là ai có khả năng bàn bạc để làm cho người ấy tin, hoặc ai là người tin tưởng người ấy? Aññatra diṭṭhapadehi (ngoại trừ những vị đã thấy được các pháp) có nghĩa là trừ các bậc Thánh đệ tử Dự lưu đã thấy được các pháp (tức Niết-bàn), ai khác sẽ tin tưởng? Đó là ý nghĩa.

Vītarāgoti vikkhambhanavasena vītarāgo. Sāsanaṃ ājāniṃsūti anusiṭṭhiṃ jāniṃsu, brahmalokasahabyatāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Samasamagatiyoti dutiyattabhāve sabbākārena samagatiko ekagatiko. Uttari mettaṃ bhāveyyanti paṭhamajjhānato uttari yāva tikacatukkajjhānā paṇītaṃ katvā mettaṃ bhāveyyaṃ. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti bodhipallaṅkeyeva kilesaparinibbānena parinibbuto. Evaṃ aniccalakkhaṇaṃ dīpetvā satthari desanaṃ vinivaṭṭente pañcasatāpi te aniccakammaṭṭhānikā bhikkhū desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsanesuyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

Vītarāgo (ly tham) là ly tham bằng cách trấn phục. Sāsanaṃ ājāniṃsu (đã hiểu rõ giáo huấn) có nghĩa là đã biết lời giáo huấn, đã thực hành con đường (tức thiền) để được đồng sanh ở cõi Phạm thiên. Samasamagatiyo (có cùng cảnh giới) có nghĩa là trong thân thứ hai, có cùng cảnh giới, cùng một nơi đến về mọi phương diện. Uttari mettaṃ bhāveyyaṃ (nên tu tập tâm từ cao hơn) có nghĩa là nên tu tập tâm từ bằng cách làm cho vi diệu hơn, vượt trên Sơ thiền cho đến Tam thiền và Tứ thiền. Cakkhumā (bậc có mắt) là bậc có mắt với năm loại mắt. Parinibbuto (đã tịch diệt) là đã tịch diệt bằng sự tịch diệt phiền não ngay tại Bồ-đề đoàn. Sau khi chỉ rõ tướng vô thường như vậy, khi bậc Đạo sư kết thúc bài pháp, cả năm trăm vị tỳ khưu thực hành đề mục vô thường ấy, hướng trí tuệ theo bài pháp, đã đắc quả A-la-hán ngay tại chỗ ngồi.

3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Ví Dụ Thành Trì.

67. Tatiye yatoti yadā. Paccantimanti raṭṭhapariyante raṭṭhāvasāne niviṭṭhaṃ. Majjhimadesanagarassa pana rakkhākiccaṃ natthi, tena taṃ na gahitaṃ. Nagaraparikkhārehi suparikkhatanti nagarālaṅkārehi alaṅkataṃ. Akaraṇīyanti akattabbaṃ ajiniyaṃ. Gambhīranemāti gambhīraāvāṭā. Sunikhātāti suṭṭhu sannisīdāpitā. Taṃ panetaṃ esikāthambhaṃ iṭṭhakāhi vā karonti silāhi vā khadirādīhi vā sārarukkhehi. Taṃ nagaraguttatthāya karontā bahinagare karonti, alaṅkāratthāya karontā antonagare. Taṃ iṭṭhakāmayaṃ karontā mahantaṃ āvāṭaṃ katvā cayaṃ cinitvā upari aṭṭhaṃsaṃ katvā sudhāya limpanti. Yadā hatthinā dantehi abhihato na calati, tadā sulitto nāma hoti. Silāthambhādayopi aṭṭhaṃsā eva honti. Te sace aṭṭha ratanā honti, caturatanamattaṃ āvāṭe pavisati, caturatanamattaṃ upari hoti. Soḷasaratanavīsatiratanesupi eseva nayo. Sabbesañhi upaḍḍhaṃ heṭṭhā hoti, upaḍḍhaṃ upari. Te gomuttavaṅkā honti, tena tesaṃ antare padaramayaṃ katvā kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, te pana katacittakammā paggahitaddhajāva honti.

67. Trong bài kinh thứ ba, yato có nghĩa là yadā (khi nào). Paccantimaṃ (biên địa) có nghĩa là được thiết lập ở vùng ven của xứ, ở cuối xứ. Còn thành phố ở trung ương quốc thì không có nhiệm vụ phòng thủ, do đó nó không được đề cập đến. Nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ (được bao bọc kỹ lưỡng bởi các vật dụng của thành phố) có nghĩa là được trang hoàng bởi các vật trang sức của thành phố. Akaraṇīyaṃ (không thể làm gì được) có nghĩa là không thể làm được, không thể đặt được. Gambhīranema (vành sâu) có nghĩa là có hố sâu. Sunikhātā (được chôn kỹ) có nghĩa là được làm cho lún xuống kỹ. Còn cột trụ cổng ấy, họ làm bằng gạch, hoặc bằng đá, hoặc bằng các loại cây có lõi cứng như cây keo gai v.v... Khi làm nó với mục đích bảo vệ thành phố, họ làm ở bên ngoài thành phố; khi làm với mục đích trang hoàng, họ làm ở bên trong thành phố. Khi làm nó bằng gạch, họ đào một cái hố lớn, xây nền móng, ở trên làm thành hình tám cạnh rồi trát vữa. Khi nó bị voi dùng ngà húc mà không lay động, khi đó được gọi là trát kỹ. Các cột đá v.v... cũng có tám cạnh. Nếu chúng dài tám ratana, thì bốn ratana đi vào trong hố, bốn ratana ở trên. Đối với các cột dài mười sáu ratana, hai mươi ratana cũng theo cách này. Thật vậy, một nửa của tất cả các cột ở dưới, một nửa ở trên. Chúng cong như đường nước tiểu của bò, do đó ở giữa chúng có thể thực hiện công việc (chiến đấu) bằng cách xây nền. Và chúng được trang trí bằng các hình vẽ và có cờ phướn được dựng lên.

Parikhāti [Pg.182] parikkhipitvā ṭhitamātikā. Anupariyāyapathoti anto pākārassa pākārena saddhiṃ gato mahāpatho, yattha ṭhitā bahipākāre ṭhitehi saddhiṃ yujjhanti. Salākanti saratomarādinissaggiyāvudhaṃ. Jevanikanti ekatodhārādisesāvudhaṃ.

Parikhā (hào) là con mương được thiết lập bao quanh. Anupariyāyapatho (con đường tuần tra) là con đường lớn đi cùng với thành lũy ở bên trong thành lũy, nơi những người đứng trên đó chiến đấu với những người đứng ở bên ngoài thành lũy. Salākaṃ (thức ăn dồi dào) là các vũ khí phóng đi như tên, lao v.v... Jevanikaṃ (lương thực) là các vũ khí còn lại như vũ khí có một lưỡi v.v...

Hatthārohāti sabbepi hatthiācariyahatthivejjahatthibandhādayo. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassabandhādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti issāsā. Celakāti ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti ‘‘idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassā’’ti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyikāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā piṇḍapiṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapānīyaṃ gahetvā pavisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti vatvā ‘‘asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattiyayodhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekasūrā, ye sajālikāpi savammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsakaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Dovārikoti dvārapālako. Vāsanalepanasampannoti vāsanena sabbavivarapaṭicchādanena sudhālepena sampanno. Bahi vā khāṇupākārasaṅkhātena vāsanena ghanamaṭṭhena ca sudhālepena sampanno puṇṇaghaṭapantiṃ dassetvā katacittakammapaggahitaddhajo. Tiṇakaṭṭhodakanti hatthiassādīnaṃ ghāsatthāya gehānañca chādanatthāya āharitvā bahūsu ṭhānesu ṭhapitatiṇañca, gehakaraṇapacanādīnaṃ atthāya āharitvā ṭhapitakaṭṭhañca, yantehi pavesetvā pokkharaṇīsu ṭhapitaudakañca. Sannicitaṃ hotīti paṭikacceva anekesu ṭhānesu suṭṭhu nicitaṃ hoti. Abbhantarānaṃ ratiyāti antonagaravāsīnaṃ ratiatthāya. Aparitassāyāti [Pg.183] tāsaṃ anāpajjanatthāya. Sāliyavakanti nānappakārā sāliyo ceva yavā ca. Tilamuggamāsāparaṇṇanti tilamuggamāsā ca sesāparaṇṇañca.

“Hatthārohā” (quản tượng) là tất cả những người như thầy dạy voi, thầy thuốc chữa voi, người chăm sóc voi, v.v. “Assārohā” (kỵ sĩ) là tất cả những người như thầy dạy ngựa, thầy thuốc chữa ngựa, người chăm sóc ngựa, v.v. “Rathikā” (xa sĩ) là tất cả những người như thầy dạy xe, chiến sĩ trên xe, người bảo vệ xe, v.v. “Dhanuggahā” (cung thủ) là những người bắn cung. “Celakā” là những người cầm cờ chiến thắng đi phía trước trong trận chiến. “Calakā” là những người sắp xếp bố trí quân đội, nói rằng: “Chỗ này là của vua, chỗ này là của vị đại thần kia”. “Piṇḍadāyikā” là những đại dũng sĩ táo bạo. Nghe nói rằng họ xông vào quân địch, chém đầu giặc như chém buồng trái cây, rồi nhảy vọt ra, đó là ý nghĩa. Hoặc những người mang cơm nước vào giữa trận chiến cho các chiến sĩ, đó cũng là tên gọi của họ. “Uggā rājaputtā” là những vương tử lừng danh, thường lui tới chiến trường. “Pakkhandino” là những người, sau khi hỏi: “Chúng tôi sẽ mang về đầu hay vũ khí của ai?”, và được bảo: “Của người kia”, liền xông vào trận chiến và mang về đúng thứ đó; vì họ xông vào nên gọi là pakkhandino. “Mahānāgā” (đại long tượng), giống như những con voi lớn, họ được gọi là mahānāgā; đây là danh xưng của những chiến sĩ không lùi bước ngay cả khi voi, v.v. đang tiến đến đối diện. “Sūrā” (dũng sĩ) là những người dũng cảm phi thường, những người có thể vượt biển cả ngay cả khi mang lưới và áo giáp. “Cammayodhino” là những người chiến đấu sau khi mặc áo giáp da hoặc cầm khiên da chống tên. “Dāsakaputtā” là những chiến sĩ là nô lệ sinh ra trong nhà, có lòng trung thành mãnh liệt. “Dovārika” là người gác cổng. “Vāsanalepanasampanno” (được trang bị hàng rào và lớp trát vữa) là được trang bị hàng rào che kín mọi kẽ hở và lớp trát vữa. Hoặc bên ngoài, được trang bị hàng rào cọc nhọn và lớp vữa trát dày và nhẵn, có trưng bày hàng bình nước đầy, có cờ phướn được trang trí và treo lên. “Tiṇakaṭṭhodakaṃ” (cỏ, củi và nước) là cỏ được mang về và đặt ở nhiều nơi để làm thức ăn cho voi, ngựa, v.v. và để lợp nhà; củi được mang về và cất giữ để làm nhà, nấu ăn, v.v.; và nước được đưa vào bằng máy móc và trữ trong các hồ. “Sannicitaṃ hoti” (được tích trữ) là được tích trữ kỹ lưỡng từ trước ở nhiều nơi. “Abbhantarānaṃ ratiyā” (vì sự hoan hỷ của những người bên trong) là vì sự hoan hỷ của những người sống trong thành. “Aparitassāya” (để không sợ hãi) là để họ không rơi vào tình trạng đó. “Sāliyavakaṃ” (gạo và lúa mạch) là nhiều loại gạo và lúa mạch. “Tilamuggamāsāparaṇṇaṃ” (vừng, đậu xanh, đậu đen và các loại đậu khác) là vừng, đậu xanh, đậu đen và các loại đậu còn lại.

Idāni yasmā tathāgatassa nagare kammaṃ nāma natthi, nagarasadisaṃ pana ariyasāvakaṃ, nagaraparikkhārasadise ca satta dhamme, catuāhārasadisāni ca cattāri jhānāni dassetvā ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanaṃ vinivaṭṭessāmīti ayaṃ upamā ābhatā. Tasmā taṃ desanaṃ pakāsetuṃ idaṃ evameva khotiādi āraddhaṃ. Tattha saddhammehīti sudhammehi. Saddhoti okappanasaddhāya ceva paccakkhasaddhāya ca samannāgato. Tattha dānasīlādīnaṃ phalaṃ saddahitvā dānādipuññakaraṇe saddhā okappanasaddhā nāma. Maggena āgatasaddhā paccakkhasaddhā nāma. Pasādasaddhātipi esā eva. Tassā lakkhaṇādīhi vibhāgo veditabbo.

Bây giờ, vì Như Lai không có việc gì phải làm trong thành phố, nhưng ví dụ này được đưa ra (với ý định rằng): “Sau khi chỉ ra vị Thánh đệ tử giống như thành phố, bảy pháp giống như các trang bị của thành phố, và bốn thiền giống như bốn loại vật thực, Ta sẽ đặt quả A-la-hán vào mười một chỗ này và kết thúc bài pháp.” Do đó, để làm sáng tỏ bài pháp đó, đoạn bắt đầu bằng “evameva kho” này đã được bắt đầu. Ở đây, “saddhammehīti” có nghĩa là “bởi các diệu pháp”. “Saddho” (có đức tin) là được trang bị cả đức tin xác tín (okappanasaddhā) và đức tin chứng nghiệm (paccakkhasaddhā). Trong đó, đức tin vào việc làm các phước thiện như bố thí, v.v. sau khi tin vào quả của bố thí, trì giới, v.v. được gọi là đức tin xác tín. Đức tin đến cùng với Đạo được gọi là đức tin chứng nghiệm. Đây cũng chính là đức tin tịnh tín (pasādasaddhā). Sự phân chia của nó theo tướng, v.v. cần được hiểu.

‘‘Sampakkhandanalakkhaṇā ca, mahārāja, saddhā sampasādanalakkhaṇā cā’’ti (mi. pa. 2.1.10) hi vacanato idaṃ saddhāya lakkhaṇaṃ nāma. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hotī’’tiādinā (a. ni. 3.42) nayena vuttaṃ pana saddhāya nimittaṃ nāma. ‘‘Ko cāhāro saddhāya, saddhammassavanantissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) ayaṃ panassā āhāro nāma. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, bhikkhuno ayaṃ anudhammo hoti, yaṃ rūpe nibbidābahulo viharissatī’’ti ayamassa anudhammo nāma. ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo’’ (saṃ. ni. 1.79). ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti’’ (saṃ. ni. 1.36). ‘‘Saddhāya tarati oghaṃ’’ (saṃ. ni. 1.246). ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi’’ (su. ni. 77; saṃ. ni. 1.197). ‘‘Saddhāhattho mahānāgo. Upekhāsetadantavā’’tiādīsu pana suttesu etissā baddhabhattapuṭādisarikkhatāya anekasarasatā bhagavatā pakāsitā. Imasmiṃ pana nagaropamasuttante esā acalasuppatiṭṭhitatāya esikāthambhasadisā katvā dassitā.

Vì đã được nói rằng: “Tâu Đại vương, đức tin có tướng là hướng đến và có tướng là làm cho trong sạch” (Mi. Pa. 2.1.10), nên đây được gọi là tướng của đức tin. Điều được nói theo phương pháp bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu, người có đức tin và lòng tịnh tín cần được biết qua ba trường hợp. Ba trường hợp nào? Người ấy muốn thấy những vị có giới hạnh” (A. Ni. 3.42), thì được gọi là tướng gần (nimitta) của đức tin. Điều được nói rằng: “Và cái gì là vật thực cho đức tin? Cần phải nói rằng đó là việc nghe diệu pháp” (A. Ni. 10.61), thì đây được gọi là vật thực (āhāra) của nó. Điều được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, đây là pháp tùy thuận cho vị Tỳ khưu đã xuất gia vì đức tin, tức là vị ấy sẽ sống với sự nhàm chán nhiều đối với sắc”, thì đây được gọi là pháp tùy thuận (anudhammo) của nó. Còn trong các kinh như: “Đức tin gói ghém hành trang, phúc lộc là nơi nương tựa của tài sản” (Saṃ. Ni. 1.79); “Đức tin là người bạn thứ hai của con người” (Saṃ. Ni. 1.36); “Nhờ đức tin, vượt qua bộc lưu” (Saṃ. Ni. 1.246); “Đức tin là hạt giống, khổ hạnh là cơn mưa” (Su. Ni. 77; Saṃ. Ni. 1.197); “Con voi lớn có vòi là đức tin, có ngà trắng là xả”, Đức Thế Tôn đã tuyên bố rằng nó có nhiều công dụng, giống như một gói lương thực đã được gói lại. Còn trong Kinh Ví Dụ Thành Phố này, nó được chỉ ra bằng cách ví như cột trụ cổng thành vì tính chất vững chắc, không lay chuyển.

Saddhesikoti saddhaṃ esikāthambhaṃ katvā ariyasāvako akusalaṃ pajahatīti iminā nayena sabbapadesu yojanā kātabbā. Apicettha hirottappehi tīsu dvāresu saṃvaro sampajjati, so catupārisuddhisīlaṃ hoti[Pg.184]. Iti imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanāya kūṭaṃ gahitanti veditabbaṃ.

“Saddhesiko” (cột trụ đức tin) có nghĩa là: vị Thánh đệ tử, sau khi lấy đức tin làm cột trụ cổng thành, từ bỏ điều bất thiện. Sự áp dụng trong tất cả các đoạn nên được thực hiện theo phương pháp này. Hơn nữa, ở đây, sự thu thúc trong ba cửa (thân, khẩu, ý) được thành tựu nhờ tàm và quý; đó trở thành Tứ Thanh Tịnh Giới. Như vậy, cần phải hiểu rằng trong kinh này, đỉnh cao của bài pháp đã được đạt đến bằng cách đặt quả A-la-hán vào mười một chỗ.

4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

4. Chú giải Kinh Dhammaññū (Người Biết Pháp)

68. Catutthe kālaṃ jānātīti yuttappattakālaṃ jānāti. Ayaṃ kālo uddesassāti ayaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanakālo. Paripucchāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchāya. Yogassāti yoge kammaṃ pakkhipanassa. Paṭisallānassāti nilīyanassa ekībhāvassa. Dhammānudhammappaṭipannoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hotīti evaṃ bhikkhu puggalānaṃ paroparaṃ tikkhamudubhāvaṃ jānanasamattho nāma hoti.

68. Trong kinh thứ tư, (cụm từ) ‘biết thời’ có nghĩa là biết thời điểm thích hợp, tương xứng. (Cụm từ) ‘đây là thời để học thuộc lòng’ có nghĩa là đây là thời để học hỏi lời Phật dạy. (Cụm từ) ‘để hỏi han’ là (thời) để hỏi han về điều có nghĩa và vô nghĩa, về điều có nguyên nhân và không có nguyên nhân. (Cụm từ) ‘để thực hành’ là (thời) để đặt công việc vào sự thực hành. (Cụm từ) ‘để độc cư’ là (thời) để ẩn mình, để sống một mình. (Cụm từ) ‘là người thực hành pháp tùy pháp’ có nghĩa là đã thực hành con đường tu tập phần đầu, là pháp tương ứng với chín pháp siêu thế. (Cụm từ) ‘Này các tỳ khưu, như vậy vị tỳ khưu là người biết sự hơn kém của các hạng người’ có nghĩa là như vậy, vị tỳ khưu được gọi là người có khả năng biết được sự hơn kém, tức là trạng thái lanh lợi hay chậm lụt của các hạng người.

5. Pāricchattakasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Pāricchattaka (Cây San Hô)

69. Pañcame pannapalāsoti patitapalāso. Jālakajātoti sañjātapattapupphajālo. Tassa hi pattajālañca pupphajālañca saheva nikkhamati. Khārakajātoti pāṭiyekkaṃ sañjātena suvibhattena pattajālakena ca pupphajālakena ca samannāgato. Kuṭumalakajātoti sañjātamakuḷo. Korakajātoti avikasitehi mahākucchīhi sambhinnamukhehi pupphehi samannāgato. Sabbapāliphulloti sabbākārena supupphito. Dibbe cattāro māseti dibbena āyunā cattāro māse. Manussagaṇanāya pana tāni dvādasa vassasahassāni honti. Paricārentīti ito cito ca indriyāni cārenti, kīḷanti ramantīti attho.

69. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) ‘lá úa vàng’ có nghĩa là có lá đã rụng. (Cụm từ) ‘sinh ra mạng lưới’ có nghĩa là có mạng lưới lá và mạng lưới hoa đã sinh khởi tốt đẹp. Quả vậy, mạng lưới lá và mạng lưới hoa của cây ấy cùng nhau xuất hiện. (Cụm từ) ‘sinh ra quả non’ có nghĩa là được trang bị với mạng lưới lá và mạng lưới hoa đã sinh khởi tốt đẹp và được phân chia rõ ràng riêng biệt. (Cụm từ) ‘sinh ra nụ nhỏ’ có nghĩa là có nụ đã sinh khởi tốt đẹp. (Cụm từ) ‘sinh ra nụ lớn’ có nghĩa là được trang bị với những bông hoa chưa nở, có đài lớn, miệng hé nở. (Cụm từ) ‘nở rộ hoàn toàn’ có nghĩa là đã nở hoa tốt đẹp về mọi phương diện. (Cụm từ) ‘bốn tháng ở cõi trời’ có nghĩa là bốn tháng theo tuổi thọ cõi trời. Nhưng theo cách tính của loài người, chúng là mười hai ngàn năm. (Cụm từ) ‘vui hưởng’ có nghĩa là họ dạo chơi các căn từ nơi này đến nơi kia, họ vui đùa, họ hoan hỷ.

Ābhāya phuṭaṃ hotīti tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsena phuṭaṃ hoti. Tesañhi pupphānaṃ bālasūriyassa viya ābhā hoti, pattāni paṇṇacchattappamāṇāni, anto mahātumbamattā reṇu hoti. Pupphite pana pāricchattake ārohanakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅgoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni rañjento santharati. Majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ [Pg.185] hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhāriyamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati, tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhānaṃ devānaṃ, aññataradevatānaṃ pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā uparikaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya karoti. Ekacce devā ekekaṃ pupphaṃ gahetvā aññamaññaṃ paharantāpi kīḷantiyeva. Paharaṇakālepi mahātumbappamāṇā reṇu nikkhamitvā sarīraṃ pabhāsampannehi gandhacuṇṇehi sañjatamanosilārāgaṃ viya karoti. Evaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Ayamānubhāvoti ayaṃ anupharituṃ ānubhāvo.

(Cụm từ) ‘tràn ngập ánh sáng’ có nghĩa là nơi chốn chừng ấy được tràn ngập bởi ánh quang. Quả vậy, ánh sáng của những bông hoa ấy giống như ánh sáng của mặt trời lúc bình minh, lá có kích thước bằng chiếc lọng làm bằng lá, bên trong, phấn hoa có kích thước bằng quả bầu lớn. Nhưng khi cây san hô nở hoa, không có việc phải trèo lên, hoặc lấy móc câu để uốn cành, hoặc việc dùng giỏ để hái hoa; cơn gió cắt nổi lên và cắt những bông hoa khỏi cuống, cơn gió hứng nhận lấy, cơn gió đưa vào đưa (hoa) vào thiên hội Sudhammā, cơn gió quét dọn mang những bông hoa cũ đi, cơn gió trải ra, sắp xếp cánh hoa, đài hoa, và nhụy hoa, rồi trải chúng ra. Ở vị trí trung tâm là pháp tọa, một bảo tọa bằng ngọc rộng một do tuần, bên trên có lọng trắng ba do tuần được che, kế đó, chỗ ngồi của thiên chủ Sakka được trải ra, sau đó là (chỗ ngồi) của ba mươi ba vị thiên tử, sau đó là (chỗ ngồi) của các vị trời có đại thần lực khác, đối với một số vị trời khác, đài hoa chính là chỗ ngồi. Các vị trời đi vào thiên hội và ngồi xuống. Sau đó, một luồng phấn hoa từ những bông hoa bay lên, chạm vào đài hoa ở trên rồi rơi xuống, làm cho thân thể của các vị trời, có kích thước ba ngāvuta, trở nên giống như được trang điểm bằng nước sơn cánh kiến và giống như được nhuộm vàng bởi bột vàng. Một số vị trời, cầm lấy mỗi người một bông hoa, cũng vui đùa bằng cách ném vào nhau. Ngay cả trong lúc ném nhau, phấn hoa có kích thước bằng quả bầu lớn bay ra và làm cho thân thể (họ) giống như được nhuộm màu hùng hoàng bởi các loại bột thơm tỏa sáng. Như vậy, cuộc vui chơi ấy đi đến kết thúc sau bốn tháng. (Cụm từ) ‘đây là uy lực’ có nghĩa là đây là uy lực để lan tỏa.

Idāni yasmā na satthā pāricchattakena atthiko, tena pana saddhiṃ upametvā satta ariyasāvake dassetukāmo, tasmā te dassetuṃ evameva khotiādimāha. Tattha pabbajjāya cetetīti pabbajissāmīti cinteti. Devānaṃvāti devānaṃ viya. Yāva brahmalokā saddo abbhuggacchatīti pathavitalato yāva brahmalokā sādhukārasaddena sabbaṃ ekasaddameva hoti. Ayamānubhāvoti ayaṃ khīṇāsavassa bhikkhuno anupharaṇānubhāvo. Imasmiṃ sutte catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hoti, kasiṇaparikammaṃ paṭhamajjhānasannissitaṃ, vipassanāya saddhiṃ tayo maggā tīṇi ca phalāni arahattamaggasannissitāni honti. Desanāya heṭṭhato vā uparito vā ubhayato vā paricchedo hoti, idha pana ubhayato paricchedo. Tenetaṃ vuttaṃ. Saṅkhepato panettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

Bây giờ, vì bậc Đạo Sư không có nhu cầu với cây san hô, nhưng Ngài muốn chỉ ra bảy vị Thánh đệ tử bằng cách so sánh với cây ấy, do đó, để chỉ ra các vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘cũng vậy’. Trong ấy, (cụm từ) ‘có ý định xuất gia’ có nghĩa là suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ xuất gia’. (Cụm từ) ‘giống như của chư thiên’ có nghĩa là giống như của chư thiên. (Cụm từ) ‘tiếng vang lên đến cõi Phạm thiên’ có nghĩa là từ mặt đất cho đến cõi Phạm thiên, tất cả đều trở thành một tiếng đồng thanh với tiếng tán dương. (Cụm từ) ‘đây là uy lực’ có nghĩa là đây là uy lực lan tỏa của vị tỳ khưu đã tận trừ các lậu hoặc. Trong kinh này, Tứ Thanh Tịnh Giới nương vào sự xuất gia, việc chuẩn bị kasiṇa nương vào sơ thiền, cùng với tuệ quán, ba đạo và ba quả nương vào A-la-hán đạo. Đối với bài pháp, có sự phân định hoặc ở phần dưới, hoặc ở phần trên, hoặc ở cả hai phần, nhưng ở đây, sự phân định ở cả hai phần. Do đó, điều này đã được nói. Nên hiểu rằng, ở đây, luân hồi và thoát khỏi luân hồi đã được nói đến một cách tóm tắt.

6. Sakkaccasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Sakkacca (Cung Kính)

70. Chaṭṭhe parisuddhā ca bhavissantīti bhiyyosomattāya parisuddhā bhavissanti nimmalā. Sakammāragatoti ettha sa-kāro nipātamattaṃ, kammāragato kammāruddhanagatoti attho.

70. Trong kinh thứ sáu, (cụm từ) ‘và sẽ trở nên thanh tịnh’ có nghĩa là họ sẽ trở nên thanh tịnh, không tỳ vết, ở mức độ vượt trội hơn. Trong cụm từ ‘sakammāragato’, ở đây, chữ ‘sa’ chỉ là một tiểu từ; có nghĩa là ‘đã đi đến lò của thợ rèn’, ‘đã đi đến lò lửa của thợ rèn’.

7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Bhāvanā (Tu Tập)

71. Sattame [Pg.186] ananuyuttassāti na yuttappayuttassa hutvā viharato. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhūpamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti sukkapakkhūpamāya eva attho veditabbo. Seyyathāti opammatthe nipāto. Apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya panetaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho.

71. Thứ bảy. Ananuyuttassāti có nghĩa là vị sống không chuyên cần, không nỗ lực. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti: Bằng câu này, hai ví dụ được nói đến theo phương diện hắc phần và bạch phần. Trong hai ví dụ ấy, ví dụ về hắc phần không thành tựu ý nghĩa, ví dụ kia thì thành tựu, vì thế ý nghĩa nên được hiểu theo ví dụ về bạch phần. Seyyathā là một bất biến từ có nghĩa là ví dụ. Api là một bất biến từ có nghĩa là khả năng. Cả hai từ (seyyathāpi) chỉ ra rằng: “Này các Tỳ khưu, ví như”. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā: Ở đây, mặc dù gà mái có thể có số trứng ít hơn hay nhiều hơn số lượng đã nói, nhưng điều này được nói đến vì sự trôi chảy của lời nói. Thật vậy, trong đời, lời nói như vậy là trôi chảy. Tānassūti có nghĩa là tāni assu, chúng có thể có. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti: Được gà mái mẹ ấp đúng cách, bằng cách dang rộng đôi cánh và nằm lên trên chúng. Sammā pariseditānīti: Được sưởi ấm đúng cách, khắp xung quanh, bằng cách làm cho chúng nhận hơi ấm theo thời gian, được làm cho ấm áp. Sammā paribhāvitānīti: Được thấm nhuần đúng cách, khắp xung quanh, theo thời gian, có nghĩa là được làm cho thấm mùi gà.

Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, so pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchati. Kapālassa tanuttā bahiddhā āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṃkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva. Nikkhamantā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.

Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti: Mặc dù gà mái ấy, sau khi đã không xao lãng bằng cách thực hiện ba loại hành động này, có thể không khởi lên ý muốn như vậy. Atha kho bhabbāva teti: Tuy nhiên, những con gà con ấy có khả năng tự nở ra một cách an toàn theo cách đã nói. Bởi vì, do được gà mái ấy chăm sóc bằng ba cách như vậy, những quả trứng ấy không bị thối. Chất lỏng bên trong chúng cũng khô đi, vỏ trứng trở nên mỏng, đầu móng chân và mỏ trở nên cứng, và tự chúng cũng chín muồi. Do vỏ trứng mỏng, ánh sáng bên ngoài có thể được nhìn thấy từ bên trong, vì thế, với ý muốn thoát ra, chúng nghĩ: “Thật vậy, chúng ta đã nằm co chân co tay trong không gian chật hẹp này quá lâu, và ánh sáng bên ngoài này có thể được nhìn thấy, bây giờ chúng ta sẽ có một cuộc sống thoải mái ở đây”, rồi chúng dùng chân mổ vào vỏ, duỗi cổ ra, và vỏ trứng vỡ làm đôi. Sau đó, chúng vừa đập cánh, vừa kêu lên phù hợp với khoảnh khắc đó, và thoát ra. Và khi thoát ra, chúng đi lại, làm đẹp cho làng mạc và cánh đồng.

Evameva [Pg.187] khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvanaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ nakhatuṇḍakānaṃ thaddhabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.

Evameva kho là sự áp dụng của ví dụ. Điều này nên được hiểu bằng cách liên kết nó với ý nghĩa như sau: Giống như việc gà mái thực hiện ba loại hành động như ấp trứng, v.v., là thời gian vị Tỳ khưu này chuyên tâm tu tập thiền định. Giống như trứng không bị thối do gà mái thực hiện ba loại hành động, là sự không suy giảm của tuệ quán do vị Tỳ khưu chuyên tâm tu tập thiền định thực hiện ba loại quán. Giống như chất lỏng trong trứng khô đi do gà mái thực hiện ba loại hành động, là sự khô cạn của ái dục theo sau ba cõi do vị Tỳ khưu ấy thực hiện ba loại quán. Giống như vỏ trứng trở nên mỏng, là sự mỏng đi của vỏ trứng vô minh của vị Tỳ khưu. Giống như móng và mỏ của gà con trở nên cứng, là sự sắc bén, mạnh mẽ, trong sáng và dũng mãnh của tuệ quán của vị Tỳ khưu. Giống như thời điểm gà con chín muồi, là thời điểm tuệ quán của vị Tỳ khưu chín muồi, thời điểm tăng trưởng, thời điểm thụ thai. Giống như thời điểm gà con phá vỡ vỏ trứng bằng đầu móng chân hoặc mỏ, đập cánh và nở ra an toàn, là thời điểm vị Tỳ khưu ấy, sau khi đã nắm bắt được thai tuệ quán và trong khi đang đi lại, nhận được thời tiết thích hợp, thức ăn thích hợp, người thích hợp hoặc việc nghe pháp thích hợp, và trong khi đang ngồi ở một chỗ duy nhất phát triển tuệ quán, phá vỡ vỏ trứng vô minh bằng đạo A-la-hán đã đạt được tuần tự, đập đôi cánh thắng trí và đạt đến A-la-hán một cách an toàn, nên được hiểu như vậy.

Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –

Và cũng như gà mẹ, khi biết gà con đã chín muồi, cũng mổ vỡ vỏ trứng, cũng vậy, bậc Đạo Sư, khi biết tuệ của vị Tỳ khưu như vậy đã chín muồi, cũng –

‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –

“Hãy cắt đứt ái luyến của mình, như tay hái hoa súng mùa thu; hãy tu tập con đường tịch tịnh, Niết Bàn do bậc Thiện Thệ thuyết giảng.” (Pháp Cú 285) –

Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.

Bằng phương pháp bắt đầu như vậy, Ngài tỏa ánh sáng và dùng bài kệ để phá vỡ vỏ trứng vô minh. Vị ấy, vào cuối bài kệ, phá vỡ vỏ trứng vô minh và đạt đến A-la-hán. Kể từ đó, cũng như những con gà con đi lại đó đây, làm đẹp cho làng mạc và cánh đồng, cũng vậy, vị đại lậu tận này, sau khi nhập quả định với Niết Bàn làm đối tượng, đi lại, làm đẹp cho tu viện.

Phalagaṇḍassāti [Pg.188] vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ phalaṃ cāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti phalagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yonisomanasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana nesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanānisaṃso dīpito.

Phalagaṇḍassāti: Của người thợ mộc. Thật vậy, người ấy, sau khi giăng sợi dây mực gọi là olambaka, loại bỏ các mấu trên gỗ, do đó được gọi là phalagaṇḍa. Vāsijaṭeti: Ở chỗ cầm của cán rìu. Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇanti: Đối với người đã xuất gia, các lậu hoặc luôn được đoạn trừ bằng cách xuất gia, học thuộc lòng, hỏi han, tác ý như lý và thực hành các bổn phận. Nhưng đối với những lậu hoặc đang được đoạn trừ như vậy, vị ấy không có tri kiến rằng: “Hôm nay chừng này đã được đoạn trừ, hôm qua chừng này”, đó là ý nghĩa. Bằng ví dụ này, lợi ích của thiền quán được chỉ ra.

Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyāyanaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddaudakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhiyeva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuttakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsinehassa saṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapehi ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya antopūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo. Pūtibandhanāya nāvāya kiñci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāya nāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādinnakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā.

Hemantikenāti là vào mùa đông. Paṭippassambhantīti là bị suy giảm khỏi trạng thái vững chắc. Evameva kho ở đây, nên hiểu giáo pháp như đại dương, vị hành giả như chiếc thuyền, việc đi lại gần các vị thầy tế độ và thầy yết-ma trong thời gian chưa đủ năm hạ của vị tỳ khưu này nên được hiểu như việc chiếc thuyền đi lại trên đại dương, sự mỏng manh của các kiết sử của vị tỳ khưu chỉ bằng hình thức xuất gia, việc học thuộc lòng, hỏi han v.v... nên được hiểu như sự mỏng manh của các dây buộc bị nước biển ăn mòn, thời gian vị tỳ khưu đã thoát khỏi sự nương tựa, sau khi nhận đề mục nghiệp xứ, sống trong rừng nên được hiểu như thời gian chiếc thuyền được kéo lên trên cạn, sự khô héo của chất nhờn ái dục do trí tuệ minh sát nên được hiểu như sự khô héo do gió và nắng vào ban ngày, sự thấm nhuần của tâm do hỷ và hoan hỷ sanh khởi nương vào đề mục nghiệp xứ nên được hiểu như sự thấm ướt do sương đêm, sự yếu ớt của các kiết sử vượt quá mức độ do trí tuệ minh sát, hỷ và hoan hỷ nên được hiểu như sự yếu ớt của các dây buộc bị khô và ướt bởi gió, nắng và sương đêm suốt ngày đêm, trí tuệ A-la-hán đạo nên được hiểu như đám mây mùa mưa, sự chứng đắc A-la-hán quả của vị hành giả đã nỗ lực tu tập minh sát theo cách bảy loại sắc pháp v.v..., khi đề mục nghiệp xứ trở nên rõ ràng, sau khi có được thời tiết thích hợp v.v... trong một ngày, ngồi kiết-già một lần, nên được hiểu như sự mục nát bên trong chiếc thuyền do nước mưa. Sự tồn tại cho đến hết tuổi thọ của vị A-la-hán, người đã đoạn trừ kiết sử, đang tế độ đại chúng, nên được biết như sự tồn tại một thời gian của chiếc thuyền có dây buộc đã mục. Sự đi đến trạng thái không thể chế định của vị lậu tận đã viên tịch với vô dư y Niết-bàn giới do sự tan rã của uẩn đã được chấp thủ, nên được hiểu như sự đi đến trạng thái không thể chế định của chiếc thuyền có dây buộc đã mục, sau khi bị vỡ tan dần dần. Như vậy, bằng ví dụ này, sự yếu ớt của các kiết sử đã được trình bày.

8. Aggikkhandhopamasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Ví Dụ Khối Lửa

72. Aṭṭhamaṃ [Pg.189] atthuppattiyaṃ kathitaṃ. Atthuppatti panassa heṭṭhā cūḷaccharāsaṅghātasuttavaṇṇanāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.51 ādayo) vitthāritā eva. Passatha noti passatha nu. Āliṅgitvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti samīpe nissāya nisīdeyya. Upanipajjeyyāti upagantvā nipajjeyya. Ārocayāmīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti paṭivedetvā jānāpetvā kathemi. Vālarajjuyāti assavālagovālehi vaṭṭitarajjuyā. Paccorasminti uramajjhe. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehitvā, ussādetvāti attho. Attatthanti attano diṭṭhadhammikasamparāyikalokiyalokuttaraṃ atthaṃ. Paratthobhayatthesupi eseva nayo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttassa (a. ni. 1.51 ādayo) atthuppattiyaṃ kathitameva. Idañca pana suttaṃ kathetvā satthā cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ kathesi. Navamaṃ uttānatthameva.

72. Bài kinh thứ tám được nói trong phần nhân duyên khởi sanh. Vả lại, nhân duyên khởi sanh của bài kinh ấy đã được giải rộng ở dưới trong phần chú giải kinh Cūḷaccharāsaṅghāta. Passatha no là các ngươi hãy xem. Āliṅgitvāti là ôm lấy. Upanisīdeyyāti là ngồi gần, nương tựa. Upanipajjeyyāti là đến gần rồi nằm xuống. Ārocayāmīti là tôi sẽ nói. Paṭivedayāmīti là tôi sẽ nói, làm cho biết sau khi đã thấu hiểu. Vālarajjuyāti là bằng sợi dây được bện từ lông đuôi ngựa, lông đuôi bò. Paccorasminti là ở giữa ngực. Pheṇuddehakanti có nghĩa là làm cho bọt nổi lên, dâng lên. Attatthanti là lợi ích của bản thân, tức là lợi ích hiện tại, tương lai, thế gian và siêu thế. Trong lợi ích cho người khác và lợi ích cho cả hai cũng theo phương pháp này. Ở đây, những gì còn lại cần phải nói, tất cả những điều đó đã được nói trong phần nhân duyên khởi sanh của kinh Cūḷaccharāsaṅghāta. Hơn nữa, sau khi nói bài kinh này, bậc Đạo Sư đã nói kinh Cūḷaccharāsaṅghāta. Bài kinh thứ chín có ý nghĩa rõ ràng.

10. Arakasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Araka

74. Dasame parittanti appaṃ thokaṃ. Tañhi sarasaparittatāyapi khaṇaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittameva. Lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahukaṃ. Mantāyaṃ boddhabbanti mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho. Pabbateyyāti pabbatasambhavā. Hārahārinīti rukkhanaḷaveḷuādīni haritabbāni harituṃ samatthā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

74. Trong bài kinh thứ mười, parittanti là ít ỏi, nhỏ nhoi. Thật vậy, (mạng sống) ấy là ít ỏi do sự ít ỏi về bản chất, do sự ít ỏi về khoảnh khắc, và do sự ít ỏi về thời gian tồn tại. Được gọi là lahukaṃ (nhanh chóng) vì sanh lên rồi diệt đi nhanh chóng. Mantāyaṃ boddhabban là cần được biết bằng trí tuệ, có nghĩa là cần được hiểu bằng trí tuệ. Pabbateyyāti là có nguồn gốc từ núi. Hārahārinīti là có khả năng cuốn đi những thứ cần được cuốn đi như cây cối, lau sậy, tre trúc v.v... Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Mahāvaggo sattamo.

Phẩm Lớn, thứ bảy.

8. Vinayavaggo

8. Phẩm Luật

1. Paṭhamavinayadharasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Trì Luật thứ nhất

75. Aṭṭhamassa paṭhame āpattiṃ jānātīti āpattiṃyeva āpattīti jānāti. Sesapadesupi eseva nayo.

75. Trong bài kinh thứ nhất của phẩm thứ tám, āpattiṃ jānāti là biết tội đúng là tội. Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này.

2. Dutiyavinayadharasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Trì Luật thứ hai

76. Dutiye [Pg.190] svāgatānīti suāgatāni suppaguṇāni. Suvibhattānīti koṭṭhāsato suṭṭhu vibhattāni. Suppavattīnīti āvajjitāvajjitaṭṭhāne suṭṭhu pavattāni daḷhappaguṇāni. Suvinicchitānīti suṭṭhu vinicchitāni. Suttasoti vibhaṅgato. Anubyañjanasoti khandhakaparivārato.

76. Trong bài kinh thứ hai, svāgatānīti là được tiếp nhận tốt, được học thuộc lòng tốt. Suvibhattānīti là được phân chia tốt theo từng phần. Suppavattīnīti là được thực hành tốt ở những nơi đã hướng tâm đến, được học thuộc lòng vững chắc. Suvinicchitānīti là được quyết đoán tốt. Suttaso là theo phương diện Vibhaṅga. Anubyañjanaso là theo phương diện Khandhaka và Parivāra.

3. Tatiyavinayadharasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Trì Luật thứ ba

77. Tatiye vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na sakkā hoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ.

77. Trong bài kinh thứ ba, vinaye kho pana ṭhito hoti là được an trú trong đặc tính của luật. Asaṃhīroti là không thể làm cho từ bỏ quan điểm đã chấp thủ.

9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Giáo Huấn của Bậc Đạo Sư

83. Navame ekoti adutiyo. Vūpakaṭṭhoti kāyena gaṇato, cittena kilesehi vūpakaṭṭho vivekaṭṭho dūrībhūto. Appamattoti satiavippavāse ṭhito. Pahitattoti pesitatto. Nibbidāyāti vaṭṭe ukkaṇṭhanatthāya. Virāgāyāti rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Nirodhāyāti appavattikaraṇatthāya. Vūpasamāyāti kilesavūpasamāya appavattiyā. Abhiññāyāti tilakkhaṇaṃ āropetvā abhijānanatthāya. Sambodhāyāti maggasaṅkhātassa sambodhassa atthāya. Nibbānāyāti nibbānassa sacchikaraṇatthāya.

83. Trong bài kinh thứ chín, ekoti là không có người thứ hai. Vūpakaṭṭhoti là xa lìa, lánh xa, cách biệt chúng hội bằng thân, xa lìa phiền não bằng tâm. Appamattoti là an trú trong sự không rời xa niệm. Pahitattoti là có tâm được hướng đến. Nibbidāyāti là vì mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi. Virāgāyāti là vì mục đích ly tham đối với tham v.v... Nirodhāyāti là vì mục đích làm cho không sanh khởi. Vūpasamāyāti là vì sự lắng dịu phiền não, vì sự không sanh khởi. Abhiññāyāti là vì mục đích liễu tri sau khi đã áp đặt tam tướng. Sambodhāyāti là vì mục đích của sự giác ngộ được gọi là đạo. Nibbānāyāti là vì mục đích chứng ngộ Niết-bàn.

10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Dàn Xếp Tranh Tụng

84. Dasame adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tesaṃ vinicchayo vinayasaṃvaṇṇanato (cūḷava. aṭṭha. 186-187 ādayo) gahetabbo. Apica dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi [Pg.191] (dī. ni. aṭṭha. 3.331 adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā) vitthāritoyeva, tathā majjhimanikāye sāmagāmasuttavaṇṇanāyāti (ma. ni. aṭṭha. 3.46).

84. Ở kinh thứ mười, (các pháp) làm cho lắng dịu, làm cho dập tắt các tranh tụng, vì thế được gọi là các pháp an chỉ tranh tụng. Uppannuppannānaṃ có nghĩa là: Của những (tranh tụng) đã sanh khởi, đã sanh khởi. Adhikaraṇānaṃ có nghĩa là: Của bốn loại này là tranh tụng về tranh cãi, tranh tụng về khiển trách, tranh tụng về tội và tranh tụng về phận sự. Samathāya vūpasamāya có nghĩa là: Nhằm mục đích lắng dịu và nhằm mục đích dập tắt. Sammukhāvinayo dātabbo...pe... tiṇavatthārako, bảy pháp an chỉ này cần được áp dụng. Sự quyết định về chúng nên được hiểu từ phần giải về Luật. Hơn nữa, (vấn đề này) cũng đã được giải thích chi tiết trong phần giải về kinh Saṅgīti ở Trường Bộ, tương tự như trong phần giải về kinh Sāmagāma ở Trung Bộ.

Vinayavaggo aṭṭhamo.

Phẩm Luật là phẩm thứ tám.

Ito parāni satta suttāni uttānatthāneva. Na hettha kiñci heṭṭhā avuttanayaṃ nāma atthīti.

Bảy bài kinh sau đây đều có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, không có bất cứ phương pháp nào chưa được nói đến ở trước.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

Trong bộ Chú giải Tăng Chi Bộ, tên là Manorathapūraṇī

Sattakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương Bảy Pháp đã hoàn tất.