. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ပူဇော်ထိုက်တော်မူသော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

Pañcakanipāta-aṭṭhakathā

ပဉ္စကနိပါတ်အဋ္ဌကထာ

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

1. Sekhabalavaggo

၁. သေခဗလဝဂ်

1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

၁. သင်္ခိတ္တသုတ်အဖွင့်

1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame sattannaṃ sekhānaṃ balānīti sekhabalāni. Saddhābalādīsu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Ahirike na kampatīti hirībalaṃ. Anottappe na kampatīti ottappabalaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Tasmāti yasmā imāni sattannaṃ sekhānaṃ balāni, tasmā.

၁. ပဉ္စကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌ ခုနစ်ပါးသော သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အားအစွမ်းများ ဖြစ်သောကြောင့် 'သေခဗလ' (သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အားများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သဒ္ဓါဗလအစရှိသည်တို့၌ မယုံကြည်ခြင်းတည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'သဒ္ဓါဗလ' မည်၏။ ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့ကို မရှက်ခြင်းတည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ဟီရိဗလ' မည်၏။ မထိတ်လန့်ခြင်း (ဩတ္တပ္ပကင်းခြင်း) တည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ဩတ္တပ္ပဗလ' မည်၏။ ပျင်းရိခြင်းတည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ဝီရိယဗလ' မည်၏။ အဝိဇ္ဇာကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ပညာဗလ' မည်၏။ 'တသ္မာ' ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် ဤငါးပါးသော ဗိုလ် (အား) တို့သည် ခုနစ်ပါးသော သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အားများ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် (ဟု ဆိုလို၏)။

2. Vitthatasuttavaṇṇanā

၂. ဝိတ္ထတသုတ်အဖွင့်

2. Dutiye kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbāni kāyaduccaritādīni hirīyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho.

၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'ကာယဒုစ္စရိတေန' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ်၏ အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရှက်အပ်သော ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့ကို ရှက်တတ်၏၊ စက်ဆုပ်တတ်၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ ဩတ္တပ္ပနိဒ္ဒေသ၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် ဟိတ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိတ်လန့်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့ကြောင့် ထိတ်လန့်တတ်၏၊ ကြောက်တတ်၏ ဟူသည် အနက်တည်း။

Āraddhavīriyoti [Pg.2] paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo.

'အာရဒ္ဓဝီရိယော' ဟူသည်ကား ချီးမြှောက်အပ်သော ဝီရိယရှိသည်ဖြစ်၍ မဆုတ်နစ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ 'ပဟာနာယ' ဟူသည်ကား ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'ဥပသမ္ပဒါယ' ဟူသည်ကား ရခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'ထာမဝါ' ဟူသည်ကား ဝီရိယတည်းဟူသော အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဒဠှပရက္ကမော' ဟူသည်ကား မြဲမြံသော လုံလရှိသည်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသု' ဟူသည်ကား အပြစ်မရှိကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့၌ မချအပ်သော ဝန်ရှိသည်ဖြစ်၍ မဆုတ်နစ်သော ဝီရိယရှိခြင်းကို ဆိုလို၏။

Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgibhūto. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Nibbedhikāyāti sā ca abhinivijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññā samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā, vipassanāpaññā tadaṅgavasena nibbedhikā, maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato tabbipassanā nibbedhikāti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma, vipassanāpaññā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhāya saṃvattanatopesā dukkhakkhayagāminīti veditabbā. Iti imasmiṃ sutte pañca balāni missakāneva kathitāni, tathā pañcame.

'ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ' ဟူသည်ကား ငါးပါးကုန်သော ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းကို သိသော၊ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဖြစ်၏။ 'ပညာယ သမန္နာဂတော' ဟူသည်ကား ဝိပဿနာပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍။ 'အရိယာယ' ဟူသည်ကား ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့မှ ဝေးသည်အစရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် စင်ကြယ်သော (ပညာ)။ 'နိဗ္ဗေဓိကာယ' ဟူသည်ကား ထိုဝိပဿနာပညာ မဂ်ပညာနှစ်ပါးကိုပင် ကိလေသာတို့ကို ဖောက်ထွင်းတတ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗေဓိက' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုကိလေသာတို့ကို ဖောက်ထွင်းတတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ ထိုတွင် မဂ်ပညာသည် သမုစ္ဆေဒအစွမ်းအားဖြင့် ရှေး၌ မဖောက်ထွင်းဖူးသော၊ မဖောက်ခွဲဖူးသော လောဘအစု၊ ဒေါသအစု၊ မောဟအစုကို ဖောက်ထွင်းတတ်၊ ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗေဓိက' မည်၏။ ဝိပဿနာပညာသည် တဒင်္ဂအစွမ်းအားဖြင့် ရှေး၌ မဖောက်ထွင်းဖူးသော၊ မဖောက်ခွဲဖူးသော လောဘအစု၊ ဒေါသအစု၊ မောဟအစုကို ဖောက်ထွင်းတတ်၊ ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗေဓိက' မည်၏။ တစ်နည်းကား မဂ်ပညာကို ရခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဝိပဿနာပညာကို 'နိဗ္ဗေဓိက' မည်၏ဟု ဆိုခြင်းငှာ သင့်၏။ 'သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း မဂ်ပညာသည် ကောင်းသော အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း ကုန်စေလျက် ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမ္မာဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိပဿနာပညာသည် တဒင်္ဂအစွမ်းအားဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာဆင်းရဲကိုလည်းကောင်း ကုန်စေလျက် ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဝဋ်ဒုက္ခ၊ ကိလေသာဒုက္ခ နှစ်ပါးကို ကုန်စေလျက် သွားတတ်သော မဂ်ပညာကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ကြွင်းသော ဝိပဿနာပညာကို 'ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ' မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ ငါးပါးသော ဗိုလ်တို့ကို ရောပြွမ်း၍သာလျှင် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ငါးခုမြောက်သော သုတ်၌လည်း ငါးပါးသော ဗိုလ်တို့ကို ရောပြွမ်း၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။

6. Samāpattisuttavaṇṇanā

၆. သမာပတ္တိသုတ်အဖွင့်

6. Chaṭṭhe akusalassa samāpattīti akusaladhammassa samāpajjanā, tena saddhiṃ samaṅgibhāvoti attho. Pariyuṭṭhāya tiṭṭhatīti pariyonandhitvā tiṭṭhati.

၆. ခြောက်ခုမြောက်သော သုတ်၌ 'အကုသလဿ သမာပတ္တိ' ဟူသည်ကား အကုသိုလ်တရားသို့ ရောက်ခြင်း၊ ထိုအကုသိုလ်တရားနှင့် တကွ ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သည် ဟူသည် အနက်တည်း။ 'ပရိယုဋ္ဌာယ တိဋ္ဌတိ' ဟူသည်ကား လွှမ်းမိုးမှေးရှက်၍ တည်၏။

7. Kāmasuttavaṇṇanā

၇. ကာမသုတ်အဖွင့်

7. Sattame kāmesu laḷitāti vatthukāmakilesakāmesu laḷitā abhiratā. Asitabyābhaṅginti tiṇalāyanaasitañceva tiṇavahanakājañca. Kulaputtoti ācārakulaputto. Ohāyāti pahāya. Alaṃ [Pg.3] vacanāyāti yuttaṃ vacanāya. Labbhāti sulabhā sakkā labhituṃ. Hīnā kāmāti pañcannaṃ nīcakulānaṃ kāmā. Majjhimā kāmāti majjhimasattānaṃ kāmā. Paṇītā kāmāti rājarājamahāmattānaṃ kāmā. Kāmātveva saṅkhaṃ gacchantīti kāmanavasena kāmetabbavasena ca kāmāicceva saṅkhaṃ gacchanti. Vuddho hotīti mahallako hoti. Alaṃpaññoti yuttapañño. Attaguttoti attanāva gutto rakkhito, attānaṃ vā gopetuṃ rakkhituṃ samattho. Nālaṃ pamādāyāti na yutto pamajjituṃ. Saddhāya akataṃ hotīti yaṃ saddhāya kusalesu dhammesu kātuṃ yuttaṃ, taṃ na kataṃ hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homīti evaṃ saddhādīhi kātabbaṃ katvāva sotāpattiphale patiṭṭhite tasmiṃ puggale anapekkho homīti dasseti. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito.

၇. ခုနစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ 'ကာမေသု လဠိတာ' ဟူသည်ကား ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမတို့၌ မြူးတူးပျော်ပါးကုန်၏၊ အလွန်မွေ့လျော်ကုန်၏။ 'အသိတဗျာဘင်္ဂိံ' ဟူသည်ကား မြက်ရိတ်တံစဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ မြက်ကို သယ်ယူဆောင်ယူရာ တမ်းပိုးကိုလည်းကောင်း ဆိုလို၏။ 'ကုလပုတ္တော' ဟူသည်ကား အကျင့်သီလဖြင့် အမျိုးကောင်းသား ဖြစ်သောသူ။ 'ဩဟာယ' ဟူသည်ကား စွန့်ပယ်၍။ 'အလံ ဝစနာယ' ဟူသည်ကား ပြောဆိုခြင်းငှာ သင့်၏။ 'လဗ္ဘာ' ဟူသည်ကား ရလွယ်၏၊ ရခြင်းငှာ တတ်ကောင်း၏။ 'ဟီနာ ကာမာ' ဟူသည်ကား ယုတ်နိမ့်သော ငါးပါးသော အမျိုးတို့၏ ကာမဂုဏ်တို့တည်း။ 'မဇ္ဈိမာ ကာမာ' ဟူသည်ကား အလတ်စား သတ္တဝါတို့၏ ကာမဂုဏ်တို့တည်း။ 'ပဏီတာ ကာမာ' ဟူသည်ကား မင်း၊ မင်း၏အမတ်ကြီးတို့၏ ကာမဂုဏ်တို့တည်း။ 'ကာမာတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ' ဟူသည်ကား လိုချင်တပ်မက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လိုလားအပ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း 'ကာမ' ဟူ၍သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ 'ဝုဒ္ဓေါ ဟောတိ' ဟူသည်ကား ကြီးရင့်သူ ဖြစ်၏။ 'အလံပညော' ဟူသည်ကား သင့်လျော်သော ပညာရှိသူ ဖြစ်၏။ 'အတ္တဂုတ္တော' ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် စောင့်ရှောက်အပ်သော၊ လုံခြုံစေအပ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ၊ လုံခြုံစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောသူ။ 'နာလံ ပမာဒါယ' ဟူသည်ကား မေ့လျော့ခြင်းငှာ မသင့်လျော်။ 'သဒ္ဓါယ အကတံ ဟောတိ' ဟူသည်ကား သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သော အကြင်အမှုကို မပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'အနပေက္ခော ဒါနာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မိံ ဘိက္ခသ္မိံ ဟောမိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် 'ဤသို့ သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီး၍ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်သော ထိုရဟန်းအပေါ်၌ ငါသည် ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိတော့ပြီ' ဟု ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။

8. Cavanasuttavaṇṇanā

၈. စဝနသုတ်အဖွင့်

8. Aṭṭhame saddhammeti sāsanasaddhamme. Assaddhoti okappanasaddhāya ca pakkhandanasaddhāya cāti dvīhipi saddhāhi virahito. Cavati nappatiṭṭhātīti imasmiṃ sāsane guṇehi cavati, patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Iti imasmiṃ sutte appatiṭṭhānañca patiṭṭhānañca kathitaṃ.

၈. ရှစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ 'သဒ္ဓမ္မေ' ဟူသည်ကား သာသနာတော်တည်းဟူသော သူတော်ကောင်းတရား၌ (ဟု ဆိုလို၏)။ 'အဿဒ္ဓေါ' ဟူသည်ကား သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရား၊ သက်ဝင်ပြေးဝင်တတ်သော သဒ္ဓါတရားတည်းဟူသော ဤနှစ်ပါးသော သဒ္ဓါတရားတို့မှ ကင်းဆဲဖြစ်၍။ 'စဝတိ နပ္ပတိဋ္ဌာတိ' ဟူသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ သီလ သမာဓိ စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ လျှောကျ၏၊ မတည်နိုင်။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ သာသနာတော်၌ မတည်နိုင်ခြင်းနှင့် တည်နိုင်ခြင်းတို့ကို ဟောတော်မူ၏။

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

၉. ပထမအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

9. Navame nāssa gāravoti agāravo. Nāssa patissoti appatisso, ajeṭṭhako anīcavutti. Sesamettha purimasadisameva.

၉. ကိုးခုမြောက်သော သုတ်၌ 'နာဿ ဂါရဝေါ' ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းအား ရိုသေခြင်းမရှိသောကြောင့် 'အဂါရဝ' မည်၏။ 'နာဿ ပတိဿော' ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းအား ဆရာသမားတို့၏ စကားကို နားထောင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အပ္ပတိဿ' မည်၏။ အကြီးအကဲမရှိသောသူ၊ နှိမ့်ချစွာ ကျင့်ခြင်းမရှိသောသူ ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ရှေးသုတ်တို့နှင့် တူသည်သာလျှင် တည်း။

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

10. Dasame abhabboti abhājanaṃ. Vuddhinti vaḍḍhiṃ. Virūḷhinti virūḷhamūlatāya niccalabhāvaṃ. Vepullanti mahantabhāvaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၁၀. ဆယ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ 'အဘဗ္ဗော' ဟူသည်ကား တည်ရာမဟုတ်သောသူ။ 'ဝုဒ္ဓိံ' ဟူသည်ကား သီလဖြင့် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကို။ 'ဝိရူဠှိံ' ဟူသည်ကား စည်းပင်ပြန့်ပွားသော အမြစ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မဂ်ဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို။ 'ဝေပုလ္လံ' ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်ဖြင့် ကြီးမြတ်ပြန့်ပြောသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို။ ကြွင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

Sekhabalavaggo paṭhamo.

ပထမ သေခဗလဝဂ် ပြီး၏။

2. Balavaggo

၂. ဗလဝဂ်

1. Ananussutasuttavaṇṇanā

၁. အနနုဿုတသုတ်အဖွင့်

11. Dutiyassa [Pg.4] paṭhame pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesūti ahaṃ, bhikkhave, pubbe ananussutesu catūsu saccadhammesu. Abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmīti catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa karaṇena abhijānitvā vosānapāramiṃ sabbesaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā katakiccabhāvaṃ pāraṃ patto paṭijānāmīti mahābodhipallaṅke attano āgamanīyaguṇaṃ dasseti. Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassa. Tathāgatabalānīti yathā tehi gantabbaṃ, tatheva gatāni pavattāni ñāṇabalāni. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhacakkaṃ. Pavattetīti katheti.

၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပုဗ္ဗာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု' ဟူသည်ကား 'ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ရှေး၌ တစ်ခါမျှ မကြားဖူးသော လေးပါးသော သစ္စာတရားတို့၌' ဟု ဆိုလို၏။ 'အဘိညာဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တော ပဋိဇာနာမိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် လေးပါးသော သစ္စာတရားတို့၌ လေးပါးသော မဂ်ဉာဏ်တို့ဖြင့် တဆယ့်ခြောက်ပါး အပြားရှိသော ကိစ္စတို့ကို ပြခြင်းဖြင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကမ်းတစ်ဖက်သို့လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိစ္စတို့ ပြီးဆုံးပြီးဖြစ်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ဝန်ခံတော်မူ၏ဟု ဤသို့ မဟာဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ မိမိကိုယ်တော်၏ ဆိုက်ရောက်အပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြတော်မူ၏။ 'တထာဂတဿ' ဟူသည်ကား ရှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် တထာဂတ မည်ထိုက်သော မြတ်စွာဘုရား၏။ 'တထာဂတဗလာနိ' ဟူသည်ကား ထိုရှေးရှေးသော ဘုရားရှင်တို့ ရောက်အပ်သကဲ့သို့ ထိုအတူသာလျှင် ရောက်ရှိဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်တော်တည်းဟူသော အားအစွမ်းတို့တည်း။ 'အာသဘံ ဌာနံ' ဟူသည်ကား မြတ်သောအရာကို။ 'သီဟနာဒံ' ဟူသည်ကား ရဲရင့်သော အသံတော်ကို။ 'ဗြဟ္မစက္ကံ' ဟူသည်ကား မြတ်သော တရားစက်ကို။ 'ပဝတ္တေတိ' ဟူသည်ကား လည်ပတ်စေတော်မူ၏၊ ဟောတော်မူ၏။

2. Kūṭasuttavaṇṇanā

၂. ကူဋသုတ်အဖွင့်

12. Dutiye sekhabalānīti sekhānaṃ ñāṇabalāni. Agganti uttamaṃ. Sesabalāni gopānasiyo kūṭaṃ viya saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ. Tāneva balāni saṃhatāni karotīti saṅghātaniyaṃ.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'သေခဗလာနိ' ဟူသည်ကား သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဉာဏ်အားတို့ကို ဆိုလို၏။ 'အဂ္ဂံ' ဟူသည်ကား မြတ်၏။ အိမ်၏အထွဋ်သည် အခြင်တို့ကို ပေါင်းစုဆွဲယူထားသကဲ့သို့ ကြွင်းသော အားအစွမ်းတို့ကို ပေါင်းစုဆွဲယူတတ်သောကြောင့် 'သံဂါဟိက' မည်၏။ ထိုကြွင်းသော အားတို့ကိုပင်လျှင် စုစည်းမိအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် 'သံဃာတနိယ' မည်၏။

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

၃. သံခိတ္တသုတ်အဖွင့်

13. Tatiye tattha muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ.

၁၃. သုံးခုမြောက်သုတ်၌ ထိုသေခဗိုလ်တို့တွင် သတိလွတ်ကင်းခြင်းကြောင့် မတုန်လှုပ်သောကြောင့် သတိဗိုလ်မည်၏။ ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် မတုန်လှုပ်သောကြောင့် သမာဓိဗိုလ်မည်၏။

4. Vitthatasuttavaṇṇanā

၄. ဝိတ္ထာရသုတ်အဖွင့်

14. Catutthe satinepakkenāti ettha nepakkaṃ vuccati paññā, sā satiyā upakārakabhāvena gahitā.

၁၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'သတိနေပက္ကေန' ဟူသော ပုဒ်၌ 'နေပက္က' ဟူသည် ပညာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပညာကို သတိ၏ အကျိုးပြုတတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏။

5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်အဖွင့်

15. Pañcame savisayasmiṃyeva lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabbantiādimāha. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā, rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro [Pg.5] tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyatatiyacatutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evamevaṃ saddhāpañcamesu balesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyabalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti evamidha pañca balāni missakāni kathitāni. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Evaṃ purimavagge ca idha ca aṭṭhasu suttesu sekhabalāneva kathitāni. Karaṇḍakolavāsī mahādattatthero panāha – ‘‘heṭṭhā catūsu suttesu sekhabalāni kathitāni, upari catūsu asekhabalānī’’ti.

၁၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ မိမိတို့၏အရာသာဖြစ်သော လောကီလောကုတ္တရာတရားတို့၌ ဖြစ်ခြင်းအထူးအားဖြင့် ဟောတော်မူရန် 'ကတ္ထ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဒ္ဓါဗလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ' အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ပုံဥပမာသော်ကား သူဌေးသားလေးဦးနှင့် မင်းတစ်ပါးဟူသော မိတ်ဆွေငါးဦးတို့သည် 'နက္ခတ်သဘင် ကစားကြစို့' ဟု လမ်းမသို့ သက်ဆင်းကြသောအခါ သူဌေးသားတစ်ဦး၏အိမ်သို့ သွားသောအခါ ကျန်လေးဦးတို့သည် ဆိတ်ဆိတ် နေကြကုန်၏။ အိမ်ရှင်ဖြစ်သော သူဌေးသားကသာလျှင် 'ဤသူတို့အား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ပေးကြကုန်၊ ပန်းနံ့သာ တန်ဆာတို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု အိမ်၌ စီရင်၏။ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထသူဌေးသားတို့၏ အိမ်သို့ သွားသောအခါ၌လည်း ကျန်လေးဦးတို့သည် ဆိတ်ဆိတ် နေကြကုန်၏။ အိမ်ရှင်ဖြစ်သော သူဌေးသားကသာလျှင် 'ဤသူတို့အား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ပေးကြကုန်၊ ပန်းနံ့သာ တန်ဆာတို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု အိမ်၌ စီရင်၏။ အားလုံး၏နောက်ဆုံး၌ မင်း၏အိမ်သို့ သွားသောအခါ မင်းသည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ အစိုးရသူဖြစ်သော်လည်း ဤနက္ခတ်သဘင် ကစားသောအခါ၌ မိမိ၏အိမ်၌သာလျှင် 'ဤသူတို့အား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ပေးကြကုန်၊ ပန်းနံ့သာ တန်ဆာတို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု စီရင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် သဒ္ဓါအစရှိသော ဗိုလ်ငါးပါးတို့သည် ထိုမိတ်ဆွေငါးဦးတို့ တကွ လမ်းမသို့ သက်ဆင်းသကဲ့သို့ အာရုံတစ်ခုတည်း၌ ဖြစ်ကြသော်လည်း ပထမသူဌေးသား၏အိမ်၌ ကျန်လေးဦးတို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်ကသာ စီရင်သကဲ့သို့၊ သောတာပတ္တိမဂ်၏ အင်္ဂါတရားတို့သို့ ရောက်သောအခါ ယုံကြည်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သဒ္ဓါဗိုလ်သည်သာ အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော ဝီရိယ၊ သတိ စသည်တို့သည် ထိုသဒ္ဓါဗိုလ်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏။ ဒုတိယသူဌေးသား၏အိမ်၌ ကျန်လေးဦးတို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်ကသာ စီရင်သကဲ့သို့၊ သမ္မပ္ပဓာန်တရားတို့သို့ ရောက်သောအခါ ထက်သန်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဝီရိယဗိုလ်သည်သာ အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော သဒ္ဓါ၊ သတိ စသည်တို့သည် ထိုဝီရိယဗိုလ်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏။ တတိယသူဌေးသား၏အိမ်၌ ကျန်လေးဦးတို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်ကသာ စီရင်သကဲ့သို့၊ သတိပဋ္ဌာန်တရားတို့သို့ ရောက်သောအခါ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သတိဗိုလ်သည်သာ အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ စသည်တို့သည် ထိုသတိဗိုလ်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏။ စတုတ္ထသူဌေးသား၏အိမ်၌ ကျန်လေးဦးတို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်ကသာ စီရင်သကဲ့သို့၊ ဈာန်နှင့် ဝိမောက္ခတရားတို့သို့ ရောက်သောအခါ မပျံ့လွင့်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သမာဓိဗိုလ်သည်သာ အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ စသည်တို့သည် ထိုသမာဓိဗိုလ်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏။ အားလုံး၏နောက်ဆုံး၌ မင်း၏အိမ်သို့ သွားသောအခါ ကျန်လေးဦးတို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ မင်းကသာ စီရင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရိယသစ္စာတရားတို့သို့ ရောက်သောအခါ အပြားအားဖြင့် သိခြင်းလက္ခဏာရှိသော ပညာဗိုလ်သည်သာ အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ စသည်တို့သည် ထိုပညာဗိုလ်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပဉ္စမသုတ်၌ ရောနှောအပ်သော ဗိုလ်ငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာတည်း။ ဤသို့ ရှေးဝဂ်၌လည်းကောင်း၊ ဤဝဂ်၌လည်းကောင်း သုတ်ရှစ်ခုတို့၌ သေခဗိုလ်တို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ကရဉ္စကောလအရပ်၌ သီတင်းသုံးသော မဟာဒတ္တမထေရ်ကမူ - 'အောက်သုတ်လေးခု၌ သေခဗိုလ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အထက်သုတ်လေးခု၌ အသေခဗိုလ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

7. Paṭhamahitasuttavaṇṇanā

၇. ပထမဟိတသုတ်အဖွင့်

17. Sattame sīlādayo missakāva kathitā. Vimuttīti arahattaphalavimuttiyeva. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

၁၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ သီလအစရှိသည်တို့ကို ရောနှော၍သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဝိမုတ္တိ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိမုတ္တိသာလျှင်တည်း။ 'ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန' ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်ဖြစ်ပြီး ထိုဉာဏ်သည် လောကီဉာဏ်သာလျှင်တည်း။

8-10. Dutiyahitasuttādivaṇṇanā

၈-၁၀. ဒုတိယဟိတသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

18-20. Aṭṭhame [Pg.6] dussīlo bahussuto kathito, navame appassuto dussīlo, dasame bahussuto khīṇāsavoti.

၁၈-၂၀. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ သီလမရှိသော်လည်း အကြားအမြင်များသော ရဟန်းကို ဟောတော်မူ၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ အကြားအမြင်နည်း၍ သီလမရှိသော ရဟန်းကို ဟောတော်မူ၏။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ အကြားအမြင်များ၍ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Balavaggo dutiyo.

နှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော ဗလဝဂ် ပြီး၏။

3. Pañcaṅgikavaggo

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ်

1. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

၁. ပထမအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

21. Tatiyassa paṭhame asabhāgavuttikoti asabhāgāya visadisāya jīvitavuttiyā samannāgato. Ābhisamācārikaṃ dhammanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paññattasīlaṃ. Sekhaṃ dhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Sammāsamādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Imasmiṃ sutte sīlādīni missakāni kathitāni.

၂၁. သုံးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'အသဘာဂဝုတ္တိကော' ဟူသည် သဘောမတူ မတူညီသော အသက်မွေးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ 'အာဘိသမာစရိကံ ဓမ္မံ' ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်ဖြစ်၍ ကျင့်ဝတ်တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ပညတ်တော်မူအပ်သော သီလကို ဆိုလိုသည်။ 'သေခံ ဓမ္မံ' ဟူသည် သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပညတ်တော်မူအပ်သော သီလကို ဆိုလိုသည်။ 'သီလာနိ' ဟူသည် လေးပါးသော မြတ်သော သီလတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိံ' ဟူသည် ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မာသမာဓိံ' ဟူသည် မဂ်သမာဓိနှင့် ဖိုလ်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ သီလစသည်တို့ကို ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

2. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယအဂါရဝသုတ်အဖွင့်

22. Dutiye sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Ime pana tayopi khandhā missakāva kathitāti.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'သီလက္ခန္ဓံ' ဟူသည် သီလအစုကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော နှစ်ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤခန္ဓာသုံးပါးတို့ကိုလည်း ရောနှော၍သာ ဟောတော်မူအပ်၏။

3. Upakkilesasuttavaṇṇanā

၃. ဥပက္ကိလေသသုတ်အဖွင့်

23. Tatiye na ca pabhassaranti na ca pabhāvantaṃ. Pabhaṅgu cāti pabhijjanasabhāvaṃ. Ayoti kāḷalohaṃ. Lohanti ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ. Sajjhanti rajataṃ. Cittassāti cātubhūmakakusalacittassa. Tebhūmakassa tāva upakkilesā hontu, lokuttarassa kathaṃ hontīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassapi lokuttarassapi upakkilesā nāma honti. Pabhaṅgu cāti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyāti āsavānaṃ khayasaṅkhātassa arahattassa atthāya hetunā kāraṇena samādhiyati. Ettāvatā [Pg.7] cittaṃ visodhetvā arahatte patiṭṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dasseti. Idānissa abhiññāpaṭivedhaṃ dassento yassa yassa cātiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

၂၃. သုံးခုမြောက်သုတ်၌ 'န စ ပဘဿရံ' ဟူသည် အရောင်အဝါ မရှိခြင်းတည်း။ 'ပဘင်္ဂု စ' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိခြင်းတည်း။ 'အယော' ဟူသည် မည်းနက်သောသံတည်း။ 'လောဟံ' ဟူသည် ဤသုတ်၌ ဆိုအပ်သော လေးပါးသော ဝတ္ထုတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ကြေးနီစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သဇ္ဈံ' ဟူသည် ငွေတည်း။ 'စိတ္တဿ' ဟူသည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်စိတ်၏တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်၏ ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်းတို့သည် ဖြစ်ပါစေ၊ လောကုတ္တရာစိတ်၌ ညစ်ညူးကြောင်းတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်သနည်းဟူမူ - လောကုတ္တရာစိတ်ကို မဖြစ်ပေါ်စေရန် တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ညစ်ညူးကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ မှန်၏၊ အကြင်တားမြစ်တတ်သော အကြောင်းကြောင့် လောကုတ္တရာစိတ်ကို မဖြစ်ပေါ်စေကုန်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့သည် လောကီစိတ်၏လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာစိတ်၏လည်းကောင်း ညစ်ညူးကြောင်းမည်ကုန်၏။ 'ပဘင်္ဂု စ' ဟူသည် အာရုံ၌ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွသကဲ့သို့ ပျက်စီးခြင်းသဘော ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သမ္မာ သမာဓိယတိ အာသဝါနံ ခယာယ' ဟူသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်အကျိုးငှါ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် စိတ်တည်ကြည်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် စိတ်ကို သုတ်သင်၍ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုရဟန္တာ၏ အဘိညာဉ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ယဿ ယဿ စ' စသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

4. Dussīlasuttavaṇṇanā

၄. ဒုဿီလသုတ်အဖွင့်

24. Catutthe hatūpanisoti hataupanissayo hatakāraṇo. Yathābhūtañāṇadassananti nāmarūpaparicchedañāṇaṃ ādiṃ katvā taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti nibbidā ca virāgo ca. Tattha nibbidā balavavipassanā, virāgo maggo. Vimuttiñāṇadassananti phalavimutti ca paccavekkhaṇañāṇañca.

၂၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဟတူပနိသော' ဟူသည် ပျက်စီးသော အားကြီးသောအကြောင်း (ဥပနိဿယ) ရှိသော၊ ပျက်စီးသော အကြောင်းရှိသော ဟူလို။ 'ယထာဘူတဉာဏဒဿန' ဟူသည် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ် (နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်) ကို အစပြု၍ နုသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ 'နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါ' ဟူသည် ငြီးငွေ့ခြင်း (နိဗ္ဗိဒါ) နှင့် စွဲမက်မှုကင်းခြင်း (ဝိရာဂ) တည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် 'နိဗ္ဗိဒါ' ဟူသည် အားကြီးသော ဝိပဿနာဖြစ်၍၊ 'ဝိရာဂ' ဟူသည် မဂ်တည်း။ 'ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန' ဟူသည် ဖိုလ်ဝိမုတ္တိနှင့် ပစ္ဝေက္ခနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ်အဖွင့်

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhi. Cetovimuttiphalātiādīsu cetovimuttīti maggaphalasamādhi. Paññāvimuttīti phalañāṇaṃ. Sīlānuggahitāti sīlena anuggahitā anurakkhitā. Sutānuggahitāti bāhusaccena anuggahitā. Sākacchānuggahitāti dhammasākacchāya anuggahitā. Samathānuggahitāti cittekaggatāya anuggahitā.

၂၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ 'စေတောဝိမုတ္တိဖလာ' အစရှိသော စကားတို့၌ 'စေတောဝိမုတ္တိ' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိ ဖြစ်သည်။ 'ပညာဝိမုတ္တိ' ဟူသည် ဖိုလ်ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ 'သီလာနုဂ္ဂဟိတာ' ဟူသည် သီလဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော၊ အစဉ်စောင့်ရှောက်အပ်သော ဖြစ်သည်။ 'သုတာနုဂ္ဂဟိတာ' ဟူသည် အကြားအမြင်များခြင်း (ဗဟုဿုတအဖြစ်) ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ဖြစ်သည်။ 'သာကစ္ဆာနုဂ္ဂဟိတာ' ဟူသည် တရားဆွေးနွေးခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ဖြစ်သည်။ 'သမထာနုဂ္ဂဟိတာ' ဟူသည် စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ဖြစ်သည်။

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ madhurambabījaṃ ropetvā samantā mariyādaṃ bandhitvā kālānukālaṃ udakaṃ āsiñcitvā kālānukālaṃ mūlāni sodhetvā kālānukālaṃ patitapāṇake hāretvā kālānukālaṃ makkaṭajālaṃ luñcitvā ambaṃ paṭijagganto puriso dassetabbo. Tassa hi purisassa madhurambabījaropanaṃ viya vipassanāsammādiṭṭhi daṭṭhabbā, mariyādabandhanaṃ viya sīlena anuggaṇhanaṃ, udakāsecanaṃ viya sutena anuggaṇhanaṃ, mūlaparisodhanaṃ viya sākacchāya anuggaṇhanaṃ, pāṇakaharaṇaṃ viya jhānavipassanāpāripanthikasodhanavasena samathānuggaṇhanaṃ, makkaṭajālaluñcanaṃ viya balavavipassanānuggaṇhanaṃ, evaṃ anuggahitassa rukkhassa khippameva vaḍḍhitvā phalappadānaṃ viya imehi sīlādīhi anuggahitāya mūlasammādiṭṭhiyā khippameva maggavasena vaḍḍhitvā cetovimuttipaññāvimuttiphalappadānaṃ veditabbaṃ.

ဆက်လက်၍ ရှင်းလင်းတင်ပြဦးအံ့။ ဤသီလစသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန်အတွက် ချိုမြိန်သော သရက်မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုး၍၊ ပတ်ပတ်လည်၌ ကန်သင်းအပိုင်းအခြားကို ပြုလုပ်ပြီး၊ အခါအားလျော်စွာ ရေသွန်းလောင်းကာ၊ အမြစ်တို့ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီး၊ ကျရောက်လာသော ပိုးမွှားများကို ဖယ်ရှား၍၊ ပင့်ကူအိမ်တို့ကို ဖျက်ဆီးကာ သရက်ပင်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်သော ယောက်ျား၏ ဥပမာကို ပြသအပ်၏။ ထိုသရက်ပင်ကို ပြုစုသော ယောက်ျား၏ ချိုမြိန်သော သရက်မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းကဲ့သို့ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှုမြင်အပ်၏။ ကန်သင်းအပိုင်းအခြား ပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့ သီလဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရေသွန်းလောင်းခြင်းကဲ့သို့ တရားစကားကို ကြားနာခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အမြစ်တို့ကို သုတ်သင်ခြင်းကဲ့သို့ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပိုးမွှားများကို ဖယ်ရှားခြင်းကဲ့သို့ ဈာန်နှင့် ဝိပဿနာတို့၏ အန္တရာယ်ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်းဖြင့် သမထတရားဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပင့်ကူအိမ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကဲ့သို့ အားကောင်းသော ဝိပဿနာဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရှုမြင်အပ်၏။ ဤသို့ စနစ်တကျ ပြုစုစောင့်ရှောက်အပ်သော သရက်ပင်သည် လျင်မြန်စွာ ကြီးထွားလာပြီး အသီးကို ဖြစ်ထွန်းစေသကဲ့သို့၊ ဤသီလအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော အခြေခံသမ္မာဒိဋ္ဌိသည်လည်း လျင်မြန်စွာပင် မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် ကြီးပွားတိုးတက်၍ စေတောဝိမုတ္တိ၊ ပညာဝိမုတ္တိတည်းဟူသော အသီးအပွင့်ကို ဖြစ်ထွန်းစေကြောင်း သိအပ်၏။

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ် အဖွင့်

26. Chaṭṭhe [Pg.8] vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Yatthāti yesu vimuttāyatanesu. Satthā dhammaṃ desetīti catusaccadhammaṃ deseti. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo. Passambhatīti paṭippassambhati. Sukhaṃ vedetīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādisu ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti suṭṭhu manasikataṃ suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme. Iti imasmiṃ sutte pañcapi vimuttāyatanāni arahattaṃ pāpetvā kathitānīti.

၂၆. ၆ ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဝိမုတ္တာယတနာနိ’ ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားများကို ဆိုလိုသည်။ ‘ယတ္ထ’ ဟူသည် အကြင် ဝိမုတ္တာယတနတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာလေးပါးတရားကို ဟောတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အတ္ထပဋိသံဝေဒိနော’ ဟူသည် ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ စသည်တို့ကို မဖောက်မပြန် ကောင်းစွာသိသောသူအား ဆိုလိုသည်။ ‘ဓမ္မပဋိသံဝေဒိနော’ ဟူသည် ပါဠိတော်ကို ကောင်းစွာသိသောသူအား ဆိုလိုသည်။ ‘ပါမုဇ္ဇံ’ ဟူသည် နုပျိုသော ပီတိ ဖြစ်သည်။ ‘ပီတိ’ ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း အခြင်းအရာရှိသော အားကြီးသော ပီတိဖြစ်သည်။ ‘ကာယော’ ဟူသည် နာမကာယ ဖြစ်သည်။ ‘ပဿမ္ဘတိ’ ဟူသည် ငြိမ်းအေး၏။ ‘သုခံ ဝေဒေတိ’ ဟူသည် ကိုယ်စိတ်၏ ချမ်းသာခြင်းကို ရရှိခံစားရ၏။ ‘စိတ္တံ သမာဓိယတိ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်ငြိမ်သက်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုပါဠိဓမ္မကို နာယူရသော ဤရဟန်းသည် သက်ဆိုင်ရာ ဒေသနာအဆက်ဆက်တို့၌ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့ကို ကောင်းစွာသိရှိ၏။ ထိုသို့ သိရှိသော ထိုရဟန်းအား ပီတိဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ထိုပီတိ၏အကြား၌ စိတ်ဓာတ်ဆုတ်နစ်မသွားစေဘဲ၊ ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာန်းကို အခြေခံကာ ဝိပဿနာကို တိုးတက်ပွားများစေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွား၏။ ထိုရဟန်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘စိတ္တံ သမာဓိယတိ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။ သို့သော် ထူးခြားချက်မှာ- ‘သမာဓိနိမိတ္တံ’ ဟူသည် ၃၈ ပါးသော အာရုံတို့တွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အမှတ်မထင်သော သမာဓိတရားသည်ပင် သမာဓိနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ‘သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ’ အစရှိသော စကားတို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာ၏ထံတွင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူရာ၌ ကောင်းစွာ နှုတ်တက်ဆောင်အပ်၊ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၊ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်မှတ်သားအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ပညာယ’ ဟူသည် ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ ‘တသ္မိံ ဓမ္မေ’ ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြဆိုသော ထိုပါဠိတရားတော်၌ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝိမုတ္တာယတန ငါးပါးလုံးကိုပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေရန် ရည်ရွယ်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

7. Samādhisuttavaṇṇanā

၇. သမာဓိသုတ် အဖွင့်

27. Sattame appamāṇanti pamāṇakaradhammarahitaṃ lokuttaraṃ. Nipakā patissatāti nepakkena ca satiyā ca samannāgatā hutvā. Pañca ñāṇānīti pañca paccavekkhaṇañāṇāni. Paccattaññeva uppajjantīti attaniyeva uppajjanti. Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. Maggasamādhītipi vadantiyeva. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho, purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko, kilesehi ārakattā ariyo, kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo, atappaniyaṭṭhena paṇīto. Kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena [Pg.9] vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhaladdho, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Taṃ samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullappattattā satova samāpajjati, satova vuṭṭhahati. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati, sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko cā’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, taṃ ekaṃ ñāṇaṃ. Eseva nayo sesesu. Evaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti.

၂၇. ၇ ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အပ္ပမာဏံ’ ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာတရားမှ ကင်းဝေးသော လောကုတ္တရာတရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘နိပကာ ပဋိဿတာ’ ဟူသည် ကိလေသာကို ခန်းခြောက်စေတတ်သော ပညာနှင့် သတိတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ ‘ပဉ္စဉာဏာနိ’ ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ် ငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ပစ္စတ္တညေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ’ ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ’ အစရှိသော စကားတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို လိုလားအပ်၏၊ သို့မဟုတ် မဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို လိုလားအပ်၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသမာဓိသည် ဝင်စားတိုင်းသော ခဏ၌ ချမ်းသာသောကြောင့် ‘ပစ္စုပ္ပန္နသုခ’ မည်၏။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော သမာဓိချမ်းသာသည် နောက်နောက်၌ ဖြစ်ပေါ်သော သမာဓိချမ်းသာ၏ အကြောင်းထောက်ပံ့မှု ဖြစ်သောကြောင့် နောင်အခါ၌ ချမ်းသာသော အကျိုးပေးရှိသည့် ‘အာယတိံသုခဝိပါက’ မည်၏။ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့် ‘အရိယ’ မည်၏။ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာမိသ၊ ဝဋ်တရားတည်းဟူသော အာမိသ၊ လောကတည်းဟူသော အာမိသတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိရာမိသ’ မည်၏။ ဘုရားအစရှိသော ယောက်ျားမြတ်တို့ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘မဟာပုရိသသေဝိတ’ သို့မဟုတ် ‘အကာပုရိသသေဝိတ’ မည်၏။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်း၊ အာရုံ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းနှင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာပူပန်မှုတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းတို့ကြောင့် ‘သန္တ’ မည်၏။ မရောင့်ရဲနိုင်သော အနက်သဘောကြောင့် ‘ပဏီတ’ မည်၏။ ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ကိလေသာငြိမ်းအေးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ’ မည်၏။ ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ’ နှင့် ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ’ ဟူသော စကားနှစ်ရပ်သည် အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီကြ၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာငြိမ်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ ရရှိအပ်သောကြောင့်လည်း ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ’ မည်၏။ အတုမရှိ မြတ်သော သမာဓိကို ပွားများခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုဈာန်ကို ရရှိအပ်သောကြောင့် ‘ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတ’ မည်၏။ မလေ့လာအပ်သော အာသဝနှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကဲ့သို့ စေ့ဆော်တိုက်တွန်းခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိပ်ကွပ်၍ ကိလေသာတို့ကို တားမြစ်ကာ ရယူရခြင်းမျိုး မဟုတ်သောကြောင့် ‘နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတ’ မည်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ဝင်စားသောသူသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသမာဓိမှ ထမြောက်သောသူသည်လည်းကောင်း သတိပြန့်ပြောပြည့်စုံသောကြောင့် သတိရှိလျက်သာလျှင် ဝင်စား၏၊ သတိရှိလျက်သာလျှင် ထမြောက်၏။ သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားထားသော အချိန်ကာလ၏ အစွမ်းအားဖြင့် သတိရှိလျက် ဝင်စား၏၊ သတိရှိလျက် ထမြောက်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၌ ‘ဤသမာဓိသည် ပစ္စုပ္ပန်၌လည်း ချမ်းသာ၏၊ နောင်အခါ၌လည်း ချမ်းသာသော အကျိုးရှိ၏’ ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား မိမိသန္တာန်၌သာလျှင် သူတစ်ပါးကို အမှီမပြုဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်ဉာဏ်သည် ပထမဉာဏ် မည်၏။ ကြွင်းသော ဉာဏ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဉာဏ်ငါးပါးတို့သည် မိမိသန္တာန်၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

8. Pañcaṅgikasuttavaṇṇanā

၈. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ် အဖွင့်

28. Aṭṭhame ariyassāti vikkhambhanavasena pahīnakilesehi ārakā ṭhitassa. Bhāvanaṃ desessāmīti brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ pakāsayissāmi. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

၂၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အရိယဿ’ ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာစွာ တည်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်သည်။ ‘ဘာဝနံ ဒဿေဿာမိ’ ဟူသည် ပွားများခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်းကို ပြသပေအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဣမမေဝ ကာယံ’ ဟူသည် ဤကရဇကိုယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဘိသန္ဒေတိ’ ဟူသည် စိုစွတ်စေ၏၊ ပီတိသုခတည်းဟူသော အစေးဖြင့် စိမ့်ဝင်စေ၏၊ ကိုယ်တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပီတိသုခကို ဖြစ်စေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပရိသန္ဒေတိ’ ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ထက်ဝန်းကျင်မှ စိုစွတ်စေ၏။ ‘ပရိပူရေတိ’ ဟူသည် လေဖြင့် သားရေအိတ်ကို ပြည့်စေသကဲ့သို့ ပြည့်စေ၏။ ‘ပရိပ္ဖရတိ’ ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်သို့ ပြန့်နှံ့ထိတွေ့စေ၏။ ‘သဗ္ဗာဝတော ကာယဿ’ ဟူသည် ထိုရဟန်း၏ အလုံးစုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်၌ အရေ၊ အသား၊ သွေးတို့ စိမ့်ဝင်ရာ အလွန်သေးငယ်သော နေရာမျှသော်လည်း ပထမဈာန်ချမ်းသာဖြင့် မပြန့်နှံ့ မထိတွေ့သော နေရာဟူ၍ မရှိ။

Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikābhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dassesi. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti [Pg.10] saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

“ဒက္ခော (လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူ)” ဟူသည်မှာ ရေချိုးကသယ်မှုန့်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း၊ စပ်ဟပ်ခြင်းနှင့် စိုစွတ်စေခြင်းတို့၌ လိမ္မာစွမ်းနိုင်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ “ကံသထာလေ (ကြေးခွက်၌)” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ကြေးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခွက်၌ ဖြစ်သည်။ မြေခွက်သည်ကား ခိုင်ခံ့မြဲမြံမှု မရှိသဖြင့် (ရေဖြင့်) စိုစွတ်အောင် ဆုပ်နယ်သောအခါ ကွဲတတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမြေခွက်ကို ဥပမာအဖြစ် ပြတော်မမူခဲ့ပေ။ “ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကံ” ဟူသည်မှာ ရေကို သွန်းဖျန်း၍ သွန်းဖျန်း၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သန္နေယျ (ဆုပ်နယ်ရာ၏)” ဟူသည်မှာ လက်ဝဲလက်ဖြင့် ကြေးခွက်ကို ကိုင်လျက်၊ လက်ယာလက်ဖြင့် သင့်တော်ရုံမျှသော ရေကို သွန်းဖျန်းကာ ဆုပ်နယ်၍ အလုံးအခဲ ပြုလုပ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သိနေဟာနုဂတာ” ဟူသည်မှာ ရေစေးဖြင့် အစဉ်တစိုက် စိုစွတ်အပ်သော။ “သိနေဟပရေတာ” ဟူသည်မှာ ရေစေးဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် လွှမ်းခြုံအပ်သော။ “သမန္တရဗာဟိရာ (အတွင်းအပြင်)” ဟူသည်မှာ အတွင်းပိုင်း အစိတ်အပိုင်း၊ အပြင်ပိုင်း အစိတ်အပိုင်းတို့နှင့်တကွ အလုံးစုံသော နေရာအားလုံးသို့ ရေစေးဖြင့် နှံ့စပ်နေခြင်း ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “န စ ပဂ္ဃရိဏီ (မယိုစိမ့်မယိုစီးသော)” ဟူသည်မှာ ရေသည် တစ်စက်ချင်း ရေသည် မယိုစီးဘဲ လက်ဖဝါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်းနှစ်ချောင်း သုံးချောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကိုင်ယူနိုင်သော၊ ခါးပတ် (သို့မဟုတ်) အောက်ဝတ်အဝတ်အကြား၌ ညှပ်၍ ထားနိုင်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေခြင်း ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။

Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana uppajjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaḍḍhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti nappaveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītā vāridhārā taṃ rahadaṃ pūrayamānā ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātabubbuḷakehi udakaṃ khobheti, sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hoti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ, sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

ဒုတိယဈာန်ချမ်းသာဥပမာ၌ “ဥမ္ဘိဒေါဒကော (အောက်ခြေမှ ပေါက်ထွက်သော ရေရှိသော ရေအိုင်)” ဟူသည်မှာ အောက်ခြေကို ဖောက်ခွဲ၍ ထွက်လာသောရေမျိုး မဟုတ်ဘဲ အိုင်၏အတွင်း၌သာ အလိုအလျောက် ဖြစ်ထွန်းလာသော ရေရှိသည် ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “အာယမုခံ” ဟူသည်မှာ ရေဝင်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ “ဒေဝေါ” ဟူသည်မှာ မိုး ဖြစ်သည်။ “ကာလေန ကာလံ” ဟူသည်မှာ အခါအားလျော်စွာ (လခွဲတစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် ဆယ်ရက်တစ်ကြိမ်) ရွာသွန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဓာရံ” ဟူသည်မှာ မိုးရေအယဉ် ဖြစ်သည်။ “နာနုပဝစ္ဆေယျ” ဟူသည်မှာ မဝင်စေရာ၊ မရွာသွန်းစေရာ ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥမ္ဘိဇ္ဇိတွာ” ဟူသည်မှာ အေးမြသော ရေအယဉ်သည် ထိုရေအိုင်ကို ပြည့်စေလျက် အောက်ခြေမှ ပေါက်ထွက်၍ လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အောက်ခြေမှ ပွင့်ထွက်လာသောရေသည် အထက်သို့ တက်လျက် အိုင်အတွင်းရှိ ရေကို လှုပ်ရှားစေတတ်၏။ အရပ်လေးမျက်နှာမှ စီးဝင်လာသောရေသည် သစ်ရွက်ဟောင်း၊ မြက်ဟောင်း၊ သစ်ကိုင်း၊ တုတ်ချောင်းဟောင်း စသည်တို့နှင့်အတူ ရေကို နောက်ကျုလှုပ်ရှားစေတတ်၏။ မိုးရေသည်လည်း မိုးစက်များ ကျရောက်ခြင်းကြောင့် ရေပွက်များ ဖြစ်ပေါ်ကာ ရေကို လှုပ်ရှားစေတတ်၏။ ထိုရေအိုင်၌ ရေသည် ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်လျက် တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းထားသကဲ့သို့ အောက်ခြေမှ ပေါက်ထွက်လာသော ရေအေးသည် ဤအရပ်သို့ ရောက်၍ ဤအရပ်သို့ မရောက် ဟု ခွဲခြားစရာမရှိဘဲ ရေအေးမနှံ့စပ်သော နေရာဟူ၍ မရှိပေ။ ထိုဒုတိယဈာန်ဥပမာ၌ ရေအိုင်နှင့်တူသည်ကား ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ဖြစ်၍ ရေနှင့်တူသည်ကား ဒုတိယဈာန်ချမ်းသာ ဖြစ်သည်၊ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ရှေးနည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posanti vaḍḍhantīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

တတိယဈာန်ချမ်းသာဥပမာ၌ “ဥပ္ပလိနီ” ဟူသည်မှာ ဤအိုင်၌ ကြာဖြူ၊ ကြာနီ၊ ကြာညို (ဥပ္ပလ) တို့ ရှိကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု (ပဒုမိနီ၊ ပုဏ္ဍရီကိနီ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဖြူ၊ နီ၊ ညိုသော ကြာတို့တွင် အမျိုးအစား အမှတ်မရှိ တစ်ခုခုကိုပင် ဥပ္ပလ (ကြာ) ဟု ခေါ်သည်။ ပွင့်ချပ်တစ်ရာထက် နည်းသောကြာကို ပုဏ္ဍရိက် ဟု လည်းကောင်း၊ ပွင့်ချပ်တစ်ရာရှိသော ကြာကို ပဒုမ္မာ ဟု လည်းကောင်း ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ပွင့်ချပ် အရေအတွက် သတ်မှတ်ချက် မရှိဘဲ ဖြူသောကြာကို ပဒုမ္မာ ဟု လည်းကောင်း၊ နီသောကြာကို ပုဏ္ဍရိက် ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဤ၌ အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်သည်။ “ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ” ဟူသည်မှာ ရေမျက်နှာပြင်အထက်သို့ ပေါ်ထွက်မလာသေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီ” ဟူသည်မှာ ရေအောက်၌သာ နစ်မြုပ်လျက် ကြီးပွားပွင့်လန်းကုန်၏ ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ရှေးနည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

Catutthajjhānaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa [Pg.11] sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti, evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci katthaci odātavatthe kāyaṃ aphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭo hoti, evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhāpitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno kāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

စတုတ္ထဈာန်ဥပမာ၌ “ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေန (စင်ကြယ်သဖြင့် ဖြူစင်ပြိုးပြက်သော စိတ်ဖြင့်)” ဟူသော ပုဒ်၌ ကိလေသာညစ်ကြေးမရှိခြင်း အနက်ကြောင့် “ပရိသုဒ္ဓ (စင်ကြယ်ခြင်း)” မည်၏၊ ပြိုးပြက်စင်ကြယ်ခြင်း အနက်ကြောင့် “ပရိယောဒါတ (ဖြူစင်ခြင်း)” မည်၏ ဟု သိအပ်သည်။ “ဩဒါတေန ဝတ္ထေန (ဖြူစင်သောအဝတ်ဖြင့်)” ဟူသော စကားကို ဥတု (ကိုယ်ငွေ့) နှံ့စပ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဆိုအပ်သည်။ ညစ်နွမ်းသောအဝတ်ဖြင့်မူ ဥတုနှံ့စပ်ခြင်းသည် အားမကောင်းပေ၊ ထိုခဏ၌ပင် ဖွပ်လျှော်ပြီးသော စင်ကြယ်သောအဝတ်ဖြင့်မူ ဥတုနှံ့စပ်ခြင်းသည် အားကြီးပေသည်။ ဤဥပမာ၌ အဝတ်နှင့်တူသည်ကား ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ဖြစ်၍ ဥတုနှံ့စပ်ခြင်းနှင့်တူသည်ကား စတုတ္ထဈာန်ချမ်းသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာ ရေချိုးသန့်စင်ပြီးသော ယောက်ျားသည် စင်ကြယ်သောအဝတ်ဖြူကို ဦးခေါင်းနှင့်တကွ ခြုံရုံ၍ ထိုင်နေသောအခါ ၎င်း၏ကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်သော ဥတု (ကိုယ်ငွေ့) သည် အဝတ်တစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဝတ်၌ ကိုယ်ငွေ့မနှံ့စပ်သော နေရာမရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုအတူ စတုတ္ထဈာန်ချမ်းသာဖြင့် ရဟန်း၏ ကရဇကာယ၌ မနှံ့စပ်သော နေရာဟူ၍ မရှိပေ၊ ဤသို့ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကိုပင် အဝတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်ကို ဥတုနှံ့စပ်ခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း မှတ်အပ်သည်။ ဖြူစင်သောအဝတ်သည် အချို့သောနေရာ၌ ကိုယ်နှင့်တိုက်ရိုက် မထိတွေ့သော်လည်း ထိုအဝတ်မှဖြစ်သော ဥတု (အငွေ့) ဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး နှံ့စပ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သိမ်မွေ့သောရုပ်ဖြင့် ရဟန်း၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် နှံ့စပ်သည်ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်သည်။

Paccavekkhaṇanimittanti paccavekkhaṇañāṇameva. Suggahitaṃ hotīti yathā tena jhānavipassanāmaggā suṭṭhu gahitā honti, evaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ aparāparena paccavekkhaṇanimittena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Añño vā aññanti añño eko aññaṃ ekaṃ, attanoyeva hi attā na pākaṭo hoti. Ṭhito vā nisinnanti ṭhitakassāpi nisinno pākaṭo hoti, tenevaṃ vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Udakamaṇikoti samekhalā udakacāṭi. Samatittikoti samabharito. Kākapeyyāti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo.

“ပစ္စဝေက္ခနနိမိတ္တံ” ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခနဉာဏ်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ “သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်တို့ကို ကောင်းစွာ ရယူနိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ပစ္စဝေက္ခနဉာဏ်တည်းဟူသော အကြောင်းအာရုံကို ထပ်ဆင့်ထပ်ဆင့်သော ပစ္စဝေက္ခနဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ရယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ “အညော ဝါ အညံ” ဟူသည်မှာ အခြားသော တစ်ယောက်သောသူသည် အခြားသော တစ်ယောက်သောသူကို (ကြည့်ရှုသကဲ့သို့) ဟု ဆိုလိုသည်။ မိမိ၏ကိုယ်သည် မိမိအား ထင်ရှားစွာ မမြင်နိုင်ပေ (အခြားသူကိုမူ မြင်နိုင်သကဲ့သို့)။ “ဌိတော ဝါ နိသိန္နံ” ဟူသည်မှာ မတ်တတ်ရပ်နေသောသူအား ထိုင်နေသောသူသည် ထင်ရှားစွာ မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသော အခြားအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ဥဒကမဏိကော” ဟူသည်မှာ ခါးကြိုးပတ်လမ်းရှိသော ရေအိုး ဖြစ်သည်။ “သမတိတ္တိကော” ဟူသည်မှာ နှုတ်ခမ်းဝနှင့်အမျှ အပြည့်ရှိသော။ “ကာကပေယျာ (ကျီးသောက်နိုင်လောက်သော)” ဟူသည်မှာ အိုးနှုတ်ခမ်းဝ၌ နား၍ ကျီးသည် လည်ပင်းကို မညွှတ်ရဘဲ လွယ်ကူစွာ သောက်နိုင်လောက်အောင် ပြည့်နေသော ရေရှိသော ရေအိုးကို ဆိုလိုသည်။

Subhūmiyanti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūme sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhāpeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. Ājaññarathoti vinītaassaratho. Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. Yoggācariyoti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi. Yenicchakanti yena yena maggena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya. Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.

“သုဘူမိယံ” ဟူသည်မှာ ညီညွတ်သောမြေ၌ ဖြစ်သည်။ “သုဘူမေ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဘီဇာနိ ပတိဋ္ဌာပေယျ (ကောင်းသောမြေ၊ ကောင်းသောလယ်ယာ၊ ငုတ်တိုများကို နုတ်ပယ်ပြီးသောနေရာ၌ မျိုးစေ့တို့ကို စိုက်ပျိုးရာ၏)” ဟူသော ဤပါဌ်၌ကား မြေဦးမြေညက် (ဩဇာထက်သောမြေ) ကို “သုဘူမိ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “စတုမဟာပထေ” ဟူသည်မှာ လမ်းမကြီးနှစ်ခု ဖြတ်သန်းသွားရာ လမ်းဆုံလမ်းခွအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ “အာဇညရထော” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဆုံးမပြီးသော အာဇာနည်မြင်း ကသော ရထားဖြစ်သည်။ “ဩဓသ္တပတောဒေါ” ဟူသည်မှာ ရထားပေါ်သို့ တက်၍ ရပ်နေသော ရထားထိန်းသည် လွယ်ကူစွာ ကိုင်ယူနိုင်ရန် ရထားလက်ရန်းကို မှီ၍ ဘေးစောင်း (ဖီလာ) တင်ထားအပ်သော နှင်တံရှိသော ရထားဖြစ်သည်။ “ယောဂ္ဂါစရိယော” ဟူသည်မှာ မြင်းဆရာဖြစ်သည်။ ထိုမြင်းဆရာသည်ပင် ဆုံးမထိုက်သော မြင်းတို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် “အဿဒမ္မသာရထီ (ယဉ်ပါးအောင် ဆုံးမတတ်သော ရထားထိန်း)” ဟု ခေါ်သည်။ “ယေနိစ္ဆကံ” ဟူသည်မှာ မိမိအလိုရှိရာ လမ်းခရီးဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ယဒိစ္ဆကံ” ဟူသည်မှာ မိမိအလိုရှိရာ သွားခြင်းမျိုးဖြင့် ဖြစ်သည်။ “သာရေယျ” ဟူသည်မှာ ရှေ့သို့ တည့်တည့် နှင်မောင်းရာ၏။ “ပစ္စာသာရေယျ” ဟူသည်မှာ နောက်သို့ ပြန်လှည့်စေရာ၏။

Evaṃ heṭṭhā pañcahi aṅgehi samāpattiparikammaṃ kathetvā imāhi tīhi upamāhi paguṇasamāpattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassetuṃ so sace ākaṅkhatītiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

ဤသို့လျှင် အထက်ပါအတိုင်း အင်္ဂါငါးပါးတို့ဖြင့် သမာပတ်၏ ပရိကမ္မ (အကြိုပြင်ဆင်မှု) ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် ဤဥပမာသုံးခုတို့ဖြင့် လေ့လာကျွမ်းကျင်အပ်သော သမာပတ်၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသတော်မူကာ၊ ယခုအခါ၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အဘိညာဉ်အစဉ်ကို ပြသရန်အတွက် “သော သစေ အာကင်္ခတိ (ထိုသူသည် အကယ်၍ အလိုရှိအံ့)” အစရှိသော စကားရပ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှပေသည်။

9. Caṅkamasuttavaṇṇanā

၉. စင်္ကမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

29. Navame [Pg.12] addhānakkhamo hotīti dūraṃ addhānamaggaṃ gacchanto khamati, adhivāsetuṃ sakkoti. Padhānakkhamoti vīriyakkhamo. Caṅkamādhigato samādhīti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena adhigato aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññatarasamādhi. Ciraṭṭhitiko hotīti ciraṃ tiṭṭhati. Ṭhitakena gahitanimittañhi nisinnassa nassati, nisinnena gahitanimittaṃ nipannassa. Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena calitārammaṇe gahitanimittaṃ pana ṭhitassapi nisinnassapi nipannassapi na nassatīti.

၂၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ - “အဒ္ဓါနက္ခမော ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ခရီးဝေးသို့ သွားသောအခါ သည်းခံနိုင်ခြင်း၊ သည်းခံခြင်းငှာ တတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပဓာနက္ခမော” ဟူသည်မှာ လုံ့လဝီရိယကို သည်းခံနိုင်ခြင်း (အားထုတ်နိုင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ “စင်္ကမာဓိဂတော သမာဓိ” ဟူသည်မှာ စင်္ကြံကြွခြင်းကို ဆောက်တည်သော ရဟန်းသည် ရရှိအပ်သော သမာပတ် ရှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော သမာပတ် (သမာဓိ) ဖြစ်သည်။ “စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မတ်တတ်ရပ်လျက် ရရှိအပ်သော နိမိတ်သည် ထိုင်သောအခါ ပျက်စီးတတ်၏။ ထိုင်လျက် ရရှိအပ်သော နိမိတ်သည် လျောင်းသောအခါ ပျက်စီးတတ်၏။ စင်္ကြံကြွခြင်းကို ဆောက်တည်သော ရဟန်းအား လှုပ်ရှားနေသော အာရုံ၌ ရရှိအပ်သော နိမိတ်သည်ကား ရပ်နေသူအားလည်းကောင်း၊ ထိုင်နေသူအားလည်းကောင်း၊ လျောင်းနေသူအားလည်းကောင်း မပျက်စီးနိုင်ပေ။

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

၁၀. နာဂိတသုတ် အဖွင့်။

30. Dasame uddhaṃ uggatattā ucco, rāsibhāvena ca mahā saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Tesu hi uggatuggatesu khattiyamahāsāla-brāhmaṇamahāsālādīsu mahāsakkāraṃ gahetvā āgatesu ‘‘asukassa okāsaṃ detha, asukassa okāsaṃ dethā’’ti vutte ‘‘mayaṃ paṭhamataraṃ āgatā, mayhaṃ paṭhamataraṃ āgatā, natthi okāso’’ti evaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃ saddo ucco ceva mahā ca ahosi. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilope. Tesañhi macchapacchiṃ gahetvā āgatānaṃ vikkiṇanaṭṭhāne ‘‘mayhaṃ detha mayhaṃ dethā’’ti vadato mahājanassa evarūpo saddo hoti. Mīḷhasukhanti asucisukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Lābhasakkārasilokasukhanti lābhasakkārañceva vaṇṇabhaṇanañca nissāya uppannasukhaṃ.

၃၀. ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - “ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ” ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့အား အသံသည် အထက်သို့ ကျယ်လောင်စွာ တက်သွားသောကြောင့် မြင့်သောအသံလည်းကောင်း၊ အုပ်စုလိုက် စုပြုံအော်ဟစ်ကြသောကြောင့် များစွာသော အသံလည်းကောင်း ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာ၌ နေထိုင်ကြသော ပုဏ္ဏားသူကြွယ်တို့အနက် ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ယူဆောင်၍ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော အလွန်တရာ ကျော်စောလှသော မင်းမျိုးဖြစ်သော သူဌေးကြီးများ၊ ပုဏ္ဏားမျိုးဖြစ်သော သူဌေးကြီးများ စသည်တို့ကို “ဒီလူ့ကို နေရာပေးလိုက်ပါ၊ ဟိုလူ့ကို နေရာပေးလိုက်ပါ” ဟု ပြောဆိုကြရာတွင် “ငါတို့က အရင်ရောက်တာ၊ ငါတို့က အရင်ရောက်တာ၊ ဘယ်သူ့ကိုမှ နေရာမပေးနိုင်ဘူး” ဟု အချင်းချင်း ပြောဆို ငြင်းခုံကြသောကြောင့် ထိုသူတို့၏ အသံသည် မြင့်မားကျယ်လောင်လျက် ရှိလေသည်။ “ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ” ဟူသည်မှာ ငါးများကို လုယူသည့်နေရာရှိ တံငါသည်များ ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ငါးတောင်းများကို ယူ၍ ရောက်ရှိလာကြသော တံငါသည်တို့၏ ငါးရောင်းရာအရပ်၌ “ငါ့ကိုပေး၊ ငါ့ကိုပေး” ဟု အော်ဟစ်တောင်းဆိုနေကြသော လူအများ၏ အသံမျိုး ဖြစ်သည်။ “မိဠသုခံ” ဟူသည်မှာ မစင်ကြယ်သော ကိလေသာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ “မိဒ္ဓသုခံ” ဟူသည်မှာ အိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ “လာဘသက္ကာရသိလောကသုခံ” ဟူသည်မှာ လာဘ်သပ္ပကာရနှင့် ကျော်စောသတင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။

Taṃninnāva gamissantīti taṃ tadeva bhagavato gataṭṭhānaṃ gamissanti, anubandhissantiyevāti vuttaṃ hoti. Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇanti yasmā tathāvidhaṃ tumhākaṃ sīlañca ñāṇañcāti attho. Mā ca mayā yasoti mayā saddhiṃ yasopi mā samāgacchatu. Piyānanti piyajanānaṃ. Eso tassa nissandoti esā piyabhāvassa nipphatti. Asubhanimittānuyoganti asubhakammaṭṭhānānuyogaṃ. Subhanimitteti rāgaṭṭhāniye iṭṭhārammaṇe. Eso tassa nissandoti esā tassa asubhanimittānuyogassa nipphatti. Evamimasmiṃ sutte imesu pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitāti.

“တံနိန္နာဝ ဂမိဿန္တိ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူရာ အရပ်သို့သာလျှင် သွားကြကုန်လတ္တံ့၊ အစဉ်တစိုက် လိုက်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “တထာ ဟိ ဘန္တေ ဘဂဝတော သီလပညာဏံ” ဟူသည်မှာ အရှင်ဘုရားတို့၏ သီလနှင့် ပညာသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသောကြောင့် သွားကြကုန်လတ္တံ့ဟု အနက်ရသည်။ “မာ စ မယာ ယသော” ဟူသည်မှာ ငါနှင့်အတူ အခြံအရံသည်လည်း ကောင်းစွာ မလိုက်ပါပါစေနှင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပိယာနံ” ဟူသည်မှာ ချစ်အပ်သော သူတို့၏။ “ဧသော တဿ နိဿန္ဒော” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဖောက်ပြန်ခြင်းသည်လည်း ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော အကျိုးဆက်ပင် ဖြစ်သည်။ “အသုဘနိမိတ္တာနုယောဂံ” ဟူသည်မှာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “သုဘနိမိတ္တေ” ဟူသည်မှာ ရာဂဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်သော သာယာဖွယ် အာရုံ၌။ “ဧသော တဿ နိဿန္ဒော” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ အသုဘနိမိတ်ကို အားထုတ်ခြင်း၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သော ကောင်းစွာ တည်တံ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဖော်ပြပါ ငါးပါးသော အရာတို့တွင် ဝိပဿနာတရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဒသမသုတ် ပြီး၏။

Pañcaṅgikavaggo tatiyo.

သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ် ပြီး၏။

4. Sumanavaggo

၄. သုမနဝဂ်။

1. Sumanasuttavaṇṇanā

၁. သုမနသုတ် အဖွင့်။

31. Catutthassa [Pg.13] paṭhame sumanā rājakumārīti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.

၃၁. လေးခုမြောက်သောဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်၌ - “သုမနာ ရာဇကုမာရီ” ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြု၍ ဆုတောင်းခဲ့သဖြင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိခဲ့သော မင်းသမီး ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့် ဖော်ပြရသော် - ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်၌ မြို့သူမြို့သားတို့သည် “တိုက်ခိုက်၍ဖြစ်စေ မြတ်စွာဘုရားကို ငါတို့ ပင့်ဆောင်ယူမည်” ဟု ဆိုကြသဖြင့် စစ်သူကြီးကို မှီ၍ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်ကို ပင့်ဖိတ်ပြီး အလှူအတန်း ကောင်းမှုများကို အစဉ်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြရာ ပထမဆုံးနေ့သည် စစ်သူကြီး၏ အလှည့်ဖြစ်လေသည်။ ထိုနေ့၌ စစ်သူကြီးသည် ကြီးစွာသော အလှူကို စီစဉ်၍ “ယနေ့ အခြားသူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ရဟန်းတစ်ပါးကိုပင် ဆွမ်းမလှူနိုင်စေရန် ဤသို့ စောင့်ရှောက်ကြလော့” ဟု အမိန့်ပေးကာ အရပ်ရပ်၌ မင်းချင်းတို့ကို စောင့်ကြပ်စေခဲ့သည်။ ထိုနေ့၌ သူဌေးကတော်သည် ငိုကြွေးလျက် ငါးရာသော သတို့သမီးတို့နှင့်အတူ ကစားကာ ပြန်လာသော သမီးအား “ချစ်သမီး... သင်၏ အဖေသာ အသက်ရှင်နေပါက ယနေ့ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှေးဦးစွာ ဆွမ်းကျွေးခွင့် ရပေလိမ့်မည်” ဟု ပြောဆို၏။ သမီးဖြစ်သူက မိခင်အား “မိခင်... မစိုးရိမ်ပါနှင့်၊ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များ ကျွန်ုပ်တို့၏ဆွမ်းကို ရှေးဦးစွာ ဘုဉ်းပေးတော်မူစေရန် ကျွန်ုပ် စီမံပါမည်” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့နောက် အဘိုးတစ်သိန်းထိုက်သော ရွှေခွက်၌ ရေမရောသော နို့ဃနာဆွမ်းကို ပြည့်စေပြီး ထောပတ်၊ ပျား၊ သကာတို့ဖြင့် စီမံကာ အခြားရွှေခွက်တစ်ခုဖြင့် ဖုံးအုပ်၍ ထိုရွှေခွက်ကို မုလေးပန်းကုံးတို့ဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်ကာ ပန်းလုံးကြီးသဖွယ် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား ရွာတွင်းသို့ ကြွဝင်လာတော်မူချိန်၌ ကိုယ်တိုင် ရွက်ဆောင်ကာ အထိန်းတော်များ ခြံရံလျက် အိမ်မှ ထွက်လာခဲ့လေသည်။

Antarāmagge senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva [Pg.14] homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

လမ်းခရီးအကြား၌ စစ်သူကြီး၏ အလုပ်အကျွေးတို့က “သမီး... ဤအရပ်သို့ မလာပါနှင့်” ဟု တားမြစ်ကြသည်။ ဘုန်းကံကြီးမားသူတို့၏ စကားသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိလှရာ အဖန်ဖန်တလဲလဲ ပြောဆိုနေကြသော ထိုသူတို့၏စကားကို ပယ်ဖျက်ရန် မလွယ်ကူလှပေ။ သမီးဖြစ်သူက “ဘထွေးတို့၊ ဘကြီးတို့၊ ဦးရီးတို့... ကျွန်မကို သွားခွင့်မပေးဘဲ ဘာလို့ တားကြတာလဲ” ဟု မေး၏။ “သမီး... စစ်သူကြီးက အခြားမည်သူ့ကိုမျှ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်များ မလှူဒါန်းစေရန် တားမြစ်စောင့်ကြပ်ခိုင်းထားလို့ပါ” ဟု ပြောကြ၏။ “ကျွန်မလက်ထဲမှာ စားဖွယ်သောက်ဖွယ် တစ်ခုခုကို မြင်ကြလို့လား” ဟု မေးရာ၊ “ပန်းဆုပ်ကြီးကိုပဲ မြင်ပါတယ်” ဟု ဖြေကြသည်။ “ဒါဆိုရင် သင်တို့ရဲ့ စစ်သူကြီးက ပန်းနဲ့ ပူဇော်တာကိုတောင် မပြုလုပ်ခွင့်မပေးဘူးလား” ဟု မေးရာ၊ “သမီး... ခွင့်ပြုပါတယ်” ဟု ဖြေကြသဖြင့်၊ “ဒါဆိုရင် ဖယ်ရှားပေးကြပါ” ဟု ဆိုကာ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ “ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော အရှင်ဘုရား... ဤပန်းဆုပ်ကို ခံယူတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားလေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် စစ်သူကြီး၏ အလုပ်အကျွေးတစ်ဦးအား လှမ်းကြည့်ကာ ထိုပန်းဆုပ်ကို လက်ခံယူစေတော်မူ၏။ ထိုသူဌေးသမီးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၍ “ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော အရှင်ဘုရား... ဘဝအဆက်ဆက်၌ ဖြစ်ရသည်ရှိသော် အကျွန်ုပ်အား တောင့်တမက်မောလျက် ဆင်းရဲစွာ အသက်ရှင်ရခြင်းမျိုး မဖြစ်ပါစေနှင့်။ ဤမုလေးပန်းကဲ့သို့ ဖြစ်ရာဘဝတိုင်းတွင် လူချစ်လူခင် ပေါများသောသူ ဖြစ်ရပါလို၏။ အမည်အားဖြင့်လည်း 'သုမန' ဟုသာ ဖြစ်ရပါလို၏” ဟု ဆုတောင်းလေသည်။ မြတ်စွာဘုရားက “ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ပါစေ” ဟု မိန့်တော်မူသောအခါ ရှိခိုးလက်ယာရစ်လှည့်၍ ပြန်သွားလေသည်။

Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti. Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?

မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း စစ်သူကြီး၏ အိမ်သို့ ကြွတော်မူ၍ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ စစ်သူကြီးသည် ယာဂုကို ယူဆောင်၍ ကပ်လှူသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်တော်ဖြင့် သပိတ်ကို ပိတ်တော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား... သံဃာတော်များ အားလုံး နေရာယူပြီးပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားရာ၊ “လမ်းခရီး၌ ရရှိခဲ့သော ဆွမ်းတစ်နပ် ရှိသေးသည် မဟုတ်လော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့နောက် ပန်းများကို ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ ဆွမ်းကို မြင်ရလေသည်။ အလုပ်အကျွေးငယ်က “အရှင်... အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ကျွန်ုပ်အား ပန်းဖြစ်သည်ဟု လျှောက်ထား၍ လှည့်ဖြားသွားခဲ့ပါသည်” ဟု လျှောက်၏။ ထိုနို့ဃနာဆွမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားကို အမှူးပြု၍ သံဃာတော်အားလုံးအတွက် လုံလောက်မျှတမှု ရှိလေသည်။ စစ်သူကြီးသည် မိမိ၏ လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ကိုလည်း ဆက်ကပ်လှူဒါန်း၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီးလျှင် မင်္ဂလာတရား ဟောကြားကာ ကြွသွားတော်မူ၏။ စစ်သူကြီးက “ဆွမ်းလှူဒါန်းခဲ့သော ထိုအမျိုးသမီးသည် မည်သူနည်း” ဟု မေးရာ၊ “သူဌေးသမီး ဖြစ်ပါသည် အရှင်” ဟု လျှောက်ကြသည်။ စစ်သူကြီးသည် “ဤအမျိုးသမီးသည် အလွန် ပညာရှိပေသည်။ ဤသို့သော အမျိုးသမီးမျိုး အိမ်၌ နေထိုင်ပါက ယောက်ျားတစ်ယောက်အတွက် နတ်ပြည်စည်းစိမ်ကို ရရှိရန် မခဲယဉ်းနိုင်ပေ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုသူဌေးသမီးကို အိမ်သို့ ခေါ်ဆောင်၍ မယားကြီးအရာ၌ ထားလေသည်။

Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.

ထိုသူဌေးသမီးသည် ဖခင်၏အိမ်၌လည်းကောင်း၊ စစ်သူကြီး၏အိမ်၌လည်းကောင်း စည်းစိမ်ဥစ္စာကိုယူ၍ အသက်ထက်ဆုံး မြတ်စွာဘုရားအား အလှူပေးလှူခြင်း၊ ကောင်းမှုပြုခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကာ ထိုဘဝမှ စုတေပြီးနောက် ကာမာဝစရနတ်ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပွားသောခဏ၌ပင် ပုဆစ်ဒူးပမာဏရှိသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် နတ်ပြည်တစ်ခွင်လုံး ပြည့်လျှံသွားစေလျက် မုလေးပန်းမိုး ရွာသွန်းခဲ့သည်။ နတ်တို့သည် 'ဤနတ်သမီးသည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိ၏အမည်ကို ယူဆောင်၍ လာခဲ့သည်' ဟု နှလုံးပိုက်လျက် ထိုနတ်သမီးအား 'သုမနနတ်သမီး' ဟူ၍သာ အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ ထိုသုမနနတ်သမီးသည် ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာပတ်လုံး နတ်ပြည်နှင့် လူ့ပြည်တို့၌ ကျင်လည်ခဲ့ရာ ဖြစ်လေရာရာ ဘဝတိုင်းတွင် မစွန့်အပ်သော မုလေးပန်းမိုးရှိခဲ့သဖြင့် 'သုမန' ဟူသောအမည်ဖြင့်သာ ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ယခု ငါတို့မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌မူကား ကောသလမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခဲ့သည်။ အခြားသော ငါးရာသော သတို့သမီးတို့သည်လည်း ထိုနေ့၌ပင် ထိုထိုအမျိုးတို့တွင် ပဋိသန္ဓေတည်၍ တစ်ရက်တည်း၌ပင် အားလုံး မိခင်ဝမ်းမှ ဖွားမြင်ကြကုန်၏။ ထိုမွေးဖွားသော ခဏ၌ပင် ပုဆစ်ဒူးပမာဏအတိုင်းအရှည်ဖြင့် မုလေးပန်းမိုး ရွာသွန်းခဲ့သည်။ ထိုမုလေးပန်းမိုး ရွာသည်ကိုမြင်သော် ကောသလမင်းကြီးသည် 'ဤသတို့သမီးသည် ရှေးဘဝ၌ ပြုအပ်သော ဆုတောင်းထူးရှိခဲ့သူ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ 'ငါ၏သမီးသည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိအမည်ကို ယူဆောင်၍ လာခဲ့သည်' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သူမအား 'သုမန' ဟူ၍သာ အမည်မှည့်လေသည်။ ထို့ပြင် 'ငါ၏သမီးသည် တစ်ယောက်တည်း မွေးဖွားသည်မဟုတ်တန်ရာ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မြို့တွင်း၌ ရှာဖွေစူးစမ်းစေရာ ငါးရာသော သတို့သမီးတို့ကို မွေးဖွားကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် ထိုသတို့သမီးအားလုံးကို မိမိကိုယ်တိုင်ပင် တာဝန်ယူမွေးမြူစေ၏။ လစဉ်လတိုင်းတွင် 'ထိုသတို့သမီးတို့ကို ခေါ်ဆောင်လာပြီး ငါ၏သမီးအား ပြကြကုန်လော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤသုမနမင်းသမီးသည် ကြီးစွာသော ပူဇော်မှုကိုပြု၍ ဆုတောင်းမှုကို ဖြစ်စေခဲ့သဖြင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။

Tassā [Pg.15] sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.

ထိုသုမနမင်းသမီး ခုနစ်နှစ်သမီးအရွယ်တွင် အနာထပိဏ်သူဌေးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ လျှောက်ထားရန် တမန်စေလွှတ်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွတော်မူခဲ့သည်။ ထိုအခါ အနာထပိဏ်သူဌေးသည် မင်းကြီးထံ သွားရောက်၍ 'မင်းကြီးမြတ်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤမြို့သို့ ကြွလာတော်မူခြင်းသည် အကျွန်ုပ်တို့အတွက်လည်း မင်္ဂလာဖြစ်ပါသည်၊ အရှင်မင်းကြီးအတွက်လည်း မင်္ဂလာသာလျှင် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သုမနမင်းသမီးအား ငါးရာသော သတို့သမီးတို့နှင့်အတူ ရေပြည့်အိုးများနှင့် နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက် မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုပြုရန် စေလွှတ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထား၏။ မင်းကြီးကလည်း 'ကောင်းပြီ သူဌေးကြီး' ဟုဆိုကာ လျှောက်တင်သည့်အတိုင်း စီစဉ်ပေးလေသည်။ ထိုသုမနမင်းသမီးသည်လည်း ခမည်းတော်မင်းကြီး မှာကြားသည့်အတိုင်း သွားရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးကာ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ပြီးလျှင် သင့်လျော်ရာအရပ်၌ ရပ်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းသမီးအား တရားဟောကြားတော်မူရာ သုမနမင်းသမီးသည် ငါးရာသော သတို့သမီးတို့နှင့်အတူ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ အခြားသော ငါးရာသော သတို့သမီးများ၊ ငါးရာသော အမျိုးသမီးများနှင့် ငါးရာသော ဥပါသကာတို့သည်လည်း ထိုခဏ၌ပင် သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုနေ့၌ လမ်းခရီး၌ပင်လျှင် သောတာပန် နှစ်ထောင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေသည်။

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.

'မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာသို့ ချဉ်းကပ်၏' ဟု ဆိုရာတွင် အဘယ်ကြောင့် ချဉ်းကပ်သနည်းဟူမူ ပြဿနာကို မေးမြန်းလျှောက်ထားလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါ ကဿပမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်တွင် အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော ရဟန်းနှစ်ပါး ရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုရဟန်းနှစ်ပါးအနက် တစ်ပါးသောရဟန်းသည် သာရဏီယကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်၍ အခြားတစ်ပါးသောရဟန်းသည် ဘတ္တဂ္ဂဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်၏။ သာရဏီယကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သောရဟန်းက အခြားရဟန်းအား 'ငါ့ရှင်၊ မပေးလှူသောသူအား အကျိုးကျေးဇူးမည်သည် မရှိပါ။ မိမိရရှိသောပစ္စည်းကို သူတစ်ပါးအား ပေးလှူပြီးမှသာ သုံးဆောင်ခြင်းငှါ သင့်မြတ်ပါသည်' ဟု ဆို၏။ အခြားတစ်ပါးသောရဟန်းကမူ 'ငါ့ရှင်၊ သင်မသိပါ။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အလဟဿ ပျက်စီးစေခြင်းငှါ မသင့်ပါ။ မိမိမျှတရုံမျှကိုသာ ခံယူလျက် ဘတ္တဂ္ဂဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းသာ သင့်လျော်ပါသည်' ဟု ဆို၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မည်သည့်ရဟန်းမျှ အခြားတစ်ပါးကို မိမိ၏အဆုံးအမသို့ သက်ဝင်စေခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ခဲ့ကြချေ။ ထိုရဟန်းနှစ်ပါးလုံးပင် မိမိတို့ကျင့်စဉ်ကို ကိုယ်စီဖြည့်ကျင့်ပြီးနောက် ပျံလွန်တော်မူသောအခါ ကာမာဝစရနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြသည်။ ထိုနတ်ပြည်တွင် သာရဏီယဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သော နတ်သားသည် အခြားနတ်သားထက် အချက်ငါးပါးတို့ဖြင့် ပိုမိုထူးကဲသာလွန်လေသည်။

Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ [Pg.16] nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?

ဤသို့လျှင် ထိုနတ်သားနှစ်ပါးတို့သည် နတ်ပြည်၌လည်းကောင်း၊ လူ့ပြည်၌လည်းကောင်း ကျင်လည်ခဲ့ကြပြီး ဘုရားနှစ်ဆူ၏အကြားဖြစ်သော ကပ်တစ်ကပ်ကို ကုန်လွန်စေကာ ယခုအခါ သာဝတ္ထိပြည်၌ လာရောက်ဖြစ်ပွားခဲ့ကြသည်။ သာရဏီယကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ဖူးသော နတ်သားသည် ကောသလမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေတည်၍၊ အခြားတစ်ပါးသော နတ်သားသည် ထိုမိဖုရားကြီး၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော အမျိုးသမီး၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခဲ့သည်။ ထိုသူငယ်နှစ်ဦးလုံးသည် တစ်ရက်တည်း၌ပင် မွေးဖွားခဲ့ကြသည်။ နာမည်မှည့်သောနေ့၌ ထိုသူငယ်နှစ်ဦးအား ရေချိုးပေးပြီးလျှင် အသရေရှိသော တိုက်ခန်း၌ သိပ်ထား၍ မိခင်နှစ်ဦးလုံးသည် အပြင်ဘက်၌ ပူဇော်သကာတို့ကို ပြင်ဆင်နေကြ၏။ ထိုသူငယ်နှစ်ဦးအနက် သာရဏီယကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ဖူးသော မင်းသားငယ်သည် မျက်စိကို ဖွင့်ကြည့်လိုက်ရာ ကြီးကျယ်သော ထီးဖြူ၊ ကောင်းစွာခင်းကျင်းထားသော အသရေရှိလှသော အိပ်ရာနှင့် လှပစွာ တန်ဆာဆင်ထားသော နန်းတော်တို့ကို မြင်သဖြင့် 'ငါသည် မင်းအိမ်၌ လာရောက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီ' ဟု သိလေ၏။ သူသည် 'ငါသည် အဘယ်သို့သော ကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့၍ ဤမင်းအိမ်၌ ဖြစ်ရသနည်း' ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရာ သာရဏီယကျင့်ဝတ်၏ အကျိုးကျေးဇူးကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိ၍ 'ငါ၏သူငယ်ချင်းသည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်နေပါသနည်း' ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုရာ နိမ့်သော ညောင်စောင်းထက်၌ လျောင်းနေသည်ကို မြင်သဖြင့် 'ဤသူငယ်သည် ဘတ္တဂ္ဂဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်မည်ဟုဆိုကာ ငါ့စကားကို မနာယူခဲ့ချေ။ ယခု ဤနေရာ၌ သူ့ကို နှိမ်ချ၍ ပြောဆိုရန် သင့်တော်ပေသည်' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် 'အဆွေ... သင်သည် ငါ့စကားကို မလိုက်နာခဲ့ပါတကား' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ အခြားသူငယ်က 'အဘယ်ကြောင့်နည်း' ဟု မေးရာ၊ 'ငါ၏ စည်းစိမ်ကို ရှုလော့။ ငါသည် ထီးဖြူအောက်ရှိ အသရေရှိသော အိပ်ရာထက်၌ လျောင်းနေရ၏။ သင်မူကား ကြမ်းတမ်းသော အခင်းမျှသာရှိသော နိမ့်သော ညောင်စောင်းပေါ်၌ လျောင်းနေရသည် မဟုတ်လော' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ အခြားသူငယ်က 'သင်သည် ထိုထီးဖြူနှင့် အိပ်ရာကို အမှီပြု၍ အဘယ်ကြောင့် ထောင်လွှားနေသနည်း။ ထိုအရာအားလုံးသည် ဝါးခြမ်းစိတ်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်၍ အဝတ်ဟောင်းဖြင့် ရစ်ပတ်ထားသည် မဟုတ်ပါလော။ ထိုအရာအားလုံးသည် မြေကြီး (ပထဝီဓာတ်) မျှသာ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလော' ဟု ပြန်လည်ပြောဆိုလေ၏။

Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.

သုမနမင်းသမီးသည် ထိုသူငယ်ချင်းနှစ်ဦး၏ စကားကို ကြားရလျှင် 'ငါ၏မောင်တော်တို့အနီး၌ မည်သူမျှ မရှိပါတကား' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မောင်တော်တို့ထံ သွားလိုသဖြင့် တံခါးကိုမှီ၍ ရပ်နေစဉ် 'ဓာတ်' ဟူသော စကားကို ကြားရလေသည်။ ထိုအခါ 'ဤဓာတ်ဟူသော စကားသည် သာသနာတော်မှအပ အခြား၌မရှိ။ ငါ၏မောင်တော်တို့သည် ရဟန်းနတ်သားများ ဖြစ်ကြလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့နောက် 'ငါသည် ဤသူငယ်နှစ်ဦး ဤသို့ပြောကြသည်ဟု မိဘတို့အား ပြောပြပါက ထိုသူတို့သည် ဘီလူးများဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ နှင်ထုတ်ကြပေလိမ့်မည်။ ဤအကြောင်းကို အခြားသူတို့အား မပြောဘဲ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်ပေးနိုင်သည့် ရွှေပန်းထိမ်သည်ကဲ့သို့သော ငါ၏အဖေကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကိုသာ မေးမြန်းမည်' ဟု ကြံစည်ပြီးနောက် နံနက်စာစားပြီးသော် ခမည်းတော် ကောသလမင်းကြီးထံ ချဉ်းကပ်၍ 'မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြော်ခစားရန် သွားပါမည်' ဟု ပြောကြားလေသည်။ ခမည်းတော်မင်းကြီးသည်လည်း ရထားငါးရာတို့ကို ကစေ၏။ အမှန်အားဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ပြင်လုံး၌ မိဘများထံမှ ရထားငါးရာစီ ရရှိကြသည့် မင်းသမီး၊ သတို့သမီး သုံးဦးသာ ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး၏သမီး စုန္ဒီမင်းသမီး၊ ဓနဉ္စယသူဌေး၏သမီး ဝိသာခါ နှင့် ဤသုမနမင်းသမီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသုမနမင်းသမီးသည် နံ့သာပန်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ ရထားပေါ်၌ရပ်လျက် ရထားငါးရာအခြံအရံဖြင့် 'ဤပြဿနာကို မေးမြန်းမည်' ဟု စိတ်ပိုင်းဖြတ်ကာ မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်သွားလေသည်။

Idhassūti idha bhaveyyuṃ. Eko dāyakoti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. Eko adāyakoti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. Devabhūtānaṃ pana nesanti devabhūtānaṃ etesaṃ. Adhigaṇhātīti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. Ādhipateyyenāti jeṭṭhakakāraṇena. Imehi pañcahi ṭhānehīti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. Mānusakenātiādīsu [Pg.17] āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.

Idhassu ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်ကုန်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Eko dāyako ဟူသည် တစ်ဦးတည်းသော ရဟန်းသည် မိမိရရှိသော လာဘ်သပ္ပကာရမှ အခြားသူအား ပေးကမ်းကာ သုံးဆောင်လေ့ရှိပြီး သာရဏီယအကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Eko adāyako ဟူသည် တစ်ဦးတည်းသောသူသည် မိမိရရှိသော လာဘ်ကို အခြားသူအား မပေးဘဲ ကိုယ်တိုင်သာ သုံးဆောင်တတ်ပြီး ဘတ္တဂ္ဂဝတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Devabhūtānaṃ pana nesaṃ ဟူသည် နတ်ဖြစ်ကြကုန်သော ထိုသတို့သားတို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Adhigaṇhāti ဟူသည် လွှမ်းမိုး၍ယူ၏၊ လွှမ်းမိုးလွှမ်းမိုး၏ သို့မဟုတ် သာလွန်၍ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Ādhipateyyena ဟူသည် အကြီးအကဲအဖြစ်ဟူသောအကြောင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ Imehi pañcahi ṭhānehi ဟူသည် နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ကြွင်းသောနတ်တို့ကို လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့ ဤအကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးသာလွန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Mānusakenā စသည်တို့၌— အသက်တမ်းအားဖြင့် မဟာကဿပမထေရ်၊ ဗာကုလမထေရ်၊ အာနန္ဒာမထေရ်တို့ကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးသာလွန်၏။ အဆင်းအားဖြင့် မဟာကတိမ္ဗနအဘယမထေရ်၊ ဘဏ္ဍာစိုးအမတ်တို့ကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးသာလွန်၏။ ချမ်းသာအားဖြင့် ရဋ္ဌပါလအမျိုးသား၊ သောဏသူဌေးသား၊ ယသသတို့သားတို့ကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးသာလွန်၏။ အခြံအရံအားဖြင့် ဓမ္မာသောကမင်းကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးသာလွန်၏။ ထို့အတူ အကြီးအမှူးအဖြစ်အားဖြင့်လည်း ဓမ္မာသောကမင်းကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးသာလွန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် သာလွန်ထူးကဲသော အကြီးအကဲ ဖြစ်၏။

Yācitova bahulanti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. Alamevāti yuttameva. Yatra hi nāmāti yāni nāma.

Yācitova bahulaṃ ဟူသည် ဗာကုလမထေရ်၊ သီဝလိမထေရ်၊ အာနန္ဒာမထေရ်တို့ကဲ့သို့ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍သာ အကြိမ်များစွာ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို သုံးဆောင်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် သာလွန်ထူးကဲသော အကြီးအကဲ ဖြစ်၏။ Yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ ဟူသည် တစ်ဦးသောရဟန်း၏ အရဟတ္ထဖိုလ် လွတ်မြောက်မှုကို အာရုံပြု၍ အခြားတစ်ဦးနှင့် မတူထူးခြားချက်ကို ဟောကြားရန်ရှိသော်လည်း ထိုကွဲပြားထူးခြားချက်ကို ငါဘုရား ဟောတော်မမူအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ခုနစ်နှစ်အရွယ် သတို့သားငယ်သည်ပင် အရဟတ္ထဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သည်ဖြစ်စေ၊ အနှစ်တစ်ရာရှိသော မထေရ်ဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ၊ ရဟန်းမိန်းမဖြစ်စေ၊ ဥပါသကာဖြစ်စေ၊ ဥပါသိကာမဖြစ်စေ၊ နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာဖြစ်စေ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော လောကုတ္တရာမဂ်၌ ထူးခြားကွဲပြားမှုဟူ၍ မရှိပေ။ Alameva ဟူသည် သင့်မြတ်လှသည်သာတည်း။ Yatra hi nāma ဟူသည် အကြင်ကုသိုလ်တို့မည်သည်ကား ဟု ဆိုလိုသည်။

Gacchaṃ ākāsadhātuyāti ākāsena gacchanto. Saddhoti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. Thanayanti gajjanto. Vijjumālīti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. Satakkakūti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. Dassanasampannoti sotāpanno. Bhogaparibyūḷhoti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. Peccāti paraloke. Sagge pamodatīti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.

Gacchaṃ ākāsadhātuyā ဟူသည် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားသော။ Saddho ဟူသည် ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ယုံကြည်သူ။ Thanayaṃ ဟူသည် ထစ်ကြိုးလျက်။ Vijjumālī ဟူသည် ပန်းကုံးကဲ့သို့ မိုးတိမ်အပြင်၌ သွားသော လျှပ်စစ်နွယ်နှင့် ပြည့်စုံသော။ Satakkakū ဟူသည် အရာမကသော အထွတ်ရှိသော၊ ဤမှထိုမှ တက်လာသော တိမ်တိုက်အထွတ်အရာပေါင်းများစွာနှင့် ပြည့်စုံသောဟု အနက်ရသည်။ Dassanasampanno ဟူသည် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်။ Bhogaparibyūḷho ဟူသည် ရေအလျဉ်ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ တိုးပွားသကဲ့သို့ အလှူပေးခြင်းစွမ်းအားဖြင့် ပေးလှူအပ်သော စည်းစိမ်တို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ တိုးပွားစည်ပင်လျက် နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေအပ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ Pecca ဟူသည် တမလွန်ဘဝ၌။ Sagge pamodati ဟူသည် အကြင်နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏၊ ထိုနတ်ပြည်၌ပင်လျှင် မွေ့လျော်ဝမ်းမြောက်ရ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

2. Cundīsuttavaṇṇanā

၂. စုန္ဒီသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

32. Dutiye pañcahi rathasatehīti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. Upasaṅkamīti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. Yadeva so hotīti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. Ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni [Pg.18] sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

၃၂. ဒုတိယသုတ်၌ Pañcahi rathasatehi ဟူသည် နံနက်စာ စားပြီးနောက် ခမည်းတော် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးထံသို့ လူစေလွှတ်၍ ရထားငါးရာတို့ကို ပြင်ဆင်စေကာ ထိုရထားငါးရာဖြင့် ခြံရံအပ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ Upasaṅkami ဟူသည် မောင်တော်နှင့်အတူ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခဲ့ဖူးသော ပြဿနာကို မေးမြန်းမည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပန်း၊ နံ့သာ၊ ကသယ်မှုန့်တို့ကို ယူဆောင်ကာ ချဉ်းကပ်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Yadeva so hoti ဟူသည် အကြင်အခါ၌သာလျှင် ထိုသူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်သူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်သူသည်ပင်လျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်သူ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Ariyakantāni sīlāni ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလတို့ကို ဆိုသည်။ ထိုသီလတို့သည် အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော သီလများဖြစ်ပြီး ဘဝတစ်ပါးသို့ ကူးပြောင်းသော်လည်း စွန့်လွှတ်ခြင်းမရှိကြပေ။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို စတုက္ကနိပါတ်၊ အဂ္ဂပသာဒသုတ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်သည်။

3. Uggahasuttavaṇṇanā

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

33. Tatiye bhaddiyeti bhaddiyanagare. Jātiyāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. Attacatutthoti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. Ovadatu tāsaṃ, bhanteti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. Yaṃ tāsanti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.

၃၃. တတိယသုတ်၌ Bhaddiye ဟူသည် ဘဒ္ဒိကမြို့၌ ဖြစ်သည်။ Jātiyāvane ဟူသည် အလိုလိုပေါက်ရောက်သော၊ စိုက်ပျိုးထားခြင်းမရှိဘဲ ဟိမဝန္တာတောနှင့် တစ်စပ်တည်း ဆက်နေသော တောအုပ်ကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဘဒ္ဒိကမြို့ကို မှီတင်း၍ ထိုတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ဟု အနက်ရသည်။ Attacatuttho ဟူသည် မိမိကိုယ်တော်တိုင် လေးပါးမြောက် ရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုဥဂ္ဂဟသူဌေးမြေးသည် မြတ်စွာဘုရားအား မိမိကိုယ်တော်အပါအဝင် လေးပါးမြောက်သော ရဟန်းသံဃာနှင့်တကွသာ ပင့်ဖိတ်ခဲ့သနည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုသူဌေးမြေး၏အိမ်၌ မင်္ဂလာပွဲသည် အလွန်ကြီးကျယ်၏။ ထိုပွဲသို့ ကြီးကျယ်သော အစီအစဉ်များဖြင့် လူအများအပြား စည်းဝေးကြပေလိမ့်မည်။ ထိုလူအများတို့သည် ရဟန်းသံဃာတော်များကို ပြုစုလုပ်ကျွေးရာ၌ ခဲယဉ်းငြိုငြင်ကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်တော်အပါအဝင် လေးပါးမြောက်မျှသာ ပင့်ဖိတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုသူဌေးမြေးအား ဤသို့လည်း အကြံရှိခဲ့၏။ ပျိုရွယ်သော သမီးပျိုတို့သည် ရဟန်းသံဃာအများအလယ်၌ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမဩဝါဒပေးတော်မူသောအခါ စိုးရိမ်ရှက်ကြောက်စိတ်ဝင်ကာ ဩဝါဒကို ကောင်းစွာမနာယူနိုင်ဘဲ ရှိကြပေလိမ့်မည်။ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ကိုယ်တော်အပါအဝင် လေးပါးမြောက်ကိုသာ ပင့်ဖိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Ovadatu tāsaṃ, bhante ဟူသည် အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတို့သမီးတို့အား ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူပါလော ဟု အနက်ရသည်။ ဒုတိယဝိဘတ်အနက်၌ သာမိဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Yaṃ tāsaṃ ဟူသည် ထိုသတို့သမီးတို့အား ပေးအပ်သော ဆုံးမဩဝါဒကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူဌေးသည် ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် ဤသတို့သမီးတို့သည် ငါ၏အနီး၌ ဩဝါဒကို နာယူရပါက ရှက်ရွံ့နေကြပေလိမ့်မည် ဟု နှလုံးသွင်းကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ဖဲခွာသွားလေသည်။

Bhattūti sāmikassa. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca. Pubbuṭṭhāyiniyoti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Pacchānipātiniyoti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva kātuṃ vaṭṭati[Pg.19]. Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. ‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. Manāpacāriniyoti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. Piyavādiniyoti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. Pūjessāmāti catupaccayapūjāya pūjayissāma.

‘ဘတ္တု’ ဟူသည် လင်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ’ ဟူသည် အစဉ်သနားခြင်းကို အမှီပြု၍ (စွဲ၍) ဖြစ်သည်။ ‘ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော’ ဟူသည် လူအားလုံးထက် ရှေးဦးစွာ ထလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပစ္ဆာနိပါတိနိယော’ ဟူသည် လူအားလုံး၏ နောက်မှ အိပ်လေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးတို့သည် အခြားသူများထက် ဦးစွာ စားသောက်၍ အိပ်ရာသို့တက်ကာ အိပ်စက်ခြင်းငှာ မသင့်လျော်ပေ။ အိမ်သူအိမ်သားအားလုံးကို ကျွေးမွေးပြီးမှ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းကာ၊ နွားစသည်တို့၏ အဝင်အထွက်ကို သိရှိ၍၊ မနက်ဖြန် ပြုဖွယ်ကိစ္စများကို စီမံပြီးနောက်၊ သော့တွဲကို လက်ဝယ်ကိုင်ဆောင်ကာ စားဖွယ်ရှိပါက စားသောက်၍၊ မရှိပါက အခြားအစားအစာကို ချက်ပြုတ်စေလျက် လူတိုင်းကို တင်းတိမ်ရောင့်ရဲစေပြီးမှ နောက်ဆုံးမှ အိပ်စက်သင့်သည်။ အိပ်ရာဝင်သော်လည်း နေထွက်သည်အထိ အိပ်ပျော်မနေသင့်ဘဲ လူအားလုံးထက် ရှေးဦးစွာ နိုးထကာ အစေအပါးတို့ကို ခေါ်ယူ၍ ‘ဤအလုပ်၊ ထိုအလုပ်ကို လုပ်ကြလော့’ ဟု အလုပ်ကိစ္စများကို ညွှန်ကြားပြီး၊ နွားနို့ညှစ်စေလျက် အိမ်တွင်းရှိ ပြုဖွယ်ကိစ္စအားလုံးကို မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်၌ပင် ဆောင်ရွက်သင့်သည်။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော ပစ္ဆာနိပါတိနိယော’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ကိံကာရပ္ပဋိဿာဝိနိယော’ ဟူသည် ‘အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း၊ အဘယ်အမှုကို ပြုရပါအံ့နည်း’ ဟု မျက်နှာကို ကြည့်ရှုကာ စီမံလုပ်ကိုင်တတ်သော အလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မနာပစာရိနိယော’ ဟူသည် လင်နှစ်သက်ဖွယ်သော အမူအရာကိုသာ ပြုမူတတ်သော အလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပိယဝါဒိနိယော’ ဟူသည် ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သော အလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပူဇိဿာမ’ ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

Abbhāgateti attano santikaṃ āgate. Āsanodakena paṭipūjessāmāti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.

‘အဗ္ဘာဂတေ’ ဟူသည် မိမိထံသို့ ရောက်ရှိလာသူများကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာသနောဒကေန ပဋိပူဇိဿာမ’ ဟူသည် နေရာထိုင်ခင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေဆေးရေဖြင့်လည်းကောင်း ပူဇော်ကြကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ မိဘတို့အား နေ့စဉ် အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြုလုပ်ရမည်။ ဆိုက်ရောက်လာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့အားမူကား နေရာပေးခြင်း၊ ခြေဆေးရေပေးခြင်းနှင့် အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြုလုပ်ရမည်။

Uṇṇāti eḷakalomaṃ. Tattha dakkhā bhavissāmāti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. Tatrupāyāyāti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.

‘ဥဏ္ဏာ’ ဟူသည် သိုးမွေး ဖြစ်သည်။ ‘တတ္ထ ဒက္ခာ ဘဝိဿာမ’ ဟူသည် ထိုသိုးမွေးတို့ကို ရှင်းလင်းခြင်း၊ ဖွပ်လျှော်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ ကျစ်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဝါဂွမ်းတို့ကို ကြိတ်ခြင်း၊ ဖတ်ခြင်း၊ ပိုင်းဖြတ်ခြင်း၊ ငင်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်ကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တတြုပါယာယ’ ဟူသည် ထိုသိုးမွေးနှင့် ဝါဂွမ်းတို့ကို စီမံရာ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းဖြစ်သော ‘ဤအချိန်၌ ဤမည်သောအမှုကို ပြုသင့်သည်’ ဟု ဤသို့ စဉ်းစားဆင်ခြင်တတ်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတုံ’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ရန်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ကို လုပ်ကိုင်စေရန်လည်းကောင်း သင့်လျော်သည်လည်းဖြစ်၍ စွမ်းလည်း စွမ်းနိုင်သူများ ဖြစ်ကြလိမ့်အံ့ဟု အနက်ရသည်။

Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. Gilānakānañca balābalanti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. Paccaṃsenāti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. Saṃvibhajissāmāti dassāma. Sampādessāmāti sampādayissāma.

‘ကတဉ္စ ကတတော ဇာနိဿာမ၊ အကတဉ္စ အကတတော’ ဟူသည် တစ်နေ့လုံး ဤမည်သော အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်၍ လာသူတို့အား ဤမည်သော အရာကို ပေးကမ်းရန်နှင့် ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်၏၊ တစ်ဝက်သောနေ့ပတ်လုံး ဤမည်သောအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်၍ လာသူတို့အား ဤမည်သောအရာကို ပေးကမ်းရန်နှင့် ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်၏၊ အလုပ်မရှိဘဲ အိမ်၌ ထိုင်နေသူတို့အား ဤမည်သောအရာကို ပေးကမ်းရန်နှင့် ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်၏ ဟု ဤသို့ သိရှိကြကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဂိလာနကာနဉ္စ ဗလာဗလံ’ ဟူသော နေရာ၌ အကျယ်မှာ— အကယ်၍ ဖျားနာသောအခါ ထိုအစေအပါးတို့အား ဆေးဝါးနှင့် စားနပ်ရိက္ခာ စသည်တို့ကို ပေး၍ ရောဂါ သက်သာချမ်းသာအောင် မပြုလုပ်ပေးပါက ၎င်းတို့က ‘ဤအိမ်ရှင်တို့သည် ကျန်းမာစဉ်က ငါတို့ကို အလိုရှိသမျှ ခိုင်းစေသော်လည်း နာဖျားသောအခါ၌မူ ငါတို့ ရှိသည် မရှိသည်ကိုပင် စာနာမှု မရှိကြ’ ဟု စိတ်ပျက်ကာ နောက်ပိုင်းတွင် အလုပ်များကို မလုပ်ဘဲ နေတတ်ကြသည်၊ သို့မဟုတ် မကောင်းသဖြင့် လုပ်ကိုင်တတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏ အားအင် ရှိမရှိကို သိရှိ၍ ပေးကမ်းဖွယ်နှင့် ပြုလုပ်ပေးဖွယ်ကို သိကြကုန်အံ့ဟု သင်တို့ ကျင့်ကြံအပ်ကြောင်း ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ခါဒနီယံ ဘောဇနီယဉ္စဿ’ ဟူသည် ထိုအိမ်တွင်းရှိ လူအပေါင်းတို့အား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ပစ္စတ္တံသေန’ ဟူသည် ရထိုက်သော အဖို့အစုဖြင့်၊ မိမိတို့ အသီးသီး ရရှိထိုက်သော အစုပုံနှင့်အညီ ဟု အနက်ရသည်။ ‘သံဝိဘဇိဿာမ’ ဟူသည် ပေးဝေကြကုန်အံ့ ဖြစ်သည်။ ‘သမ္ပါဒေဿာမ’ ဟူသည် ပြည့်စုံစေကုန်အံ့ ဖြစ်သည်။

Adhuttīti [Pg.20] purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. Athenīti atheniyo acoriyo. Asoṇḍīti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.

‘အဓုတ္တီ’ ဟူသည် ယောကျ်ား၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း၊ သေရည်၌ လျှပ်ပေါ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် လျှပ်ပေါ်ခြင်း မရှိသူများကို ဆိုသည်။ ‘အတ္ထေနီ’ ဟူသည် ခိုးယူခြင်း မရှိသူများ ဖြစ်သည်။ ‘အသောဏ္ဍီ’ ဟူသည် သေရည်သောက်ကြူးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သေသောက်မကြူးသူများကို ဆိုသည်။

Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto yo naṃ bharati sabbadātiādimāha. Tattha bharatīti posati paṭijaggati. Sabbakāmaharanti sabbakāmadadaṃ. Sotthīti suitthī. Evaṃ vattatīti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. Manāpā nāma te devāti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.

ဤသို့ သုတ္တန်ကို ပြီးဆုံးစေ၍ ယခုအခါ ဂါထာတို့ဖြင့် အထွတ်ကို ယူလျက် ‘ယော နံ ဘရတိ သဗ္ဗဒါ’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ ‘ဘရတိ’ ဟူသည် မွေးမြူခြင်း၊ ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သဗ္ဗကာမဟရံ’ ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော ကာမဂုဏ်အားလုံးကို ပေးတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သောတ္ထိ’ ဟူသည် ကောင်းသော အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်။ ‘ဧဝံ ဝတ္တတိ’ ဟူသည် ဤမျှသော ဝတ်ပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မနာပါ နာမ တေ ဒေဝါ’ ဟူသည် နိမ္မာနရတီ နတ်များကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနတ်တို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်း အလိုရှိတိုင်းသော အဆင်း (ရူပါရုံ) ကို ဖန်ဆင်း၍ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘နိမ္မာနရတီ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘မနာပ’ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်ကြသည်။

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

၄. သီဟသေနာပတိသုတ် အဖွင့်

34. Catutthe sandiṭṭhikanti sāmaṃ passitabbakaṃ. Dāyakoti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.

၃၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ ‘သန္ဒိဋ္ဌိကံ’ ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်သော အကျိုးရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဒါယကော’ ဟူသည် ပေးလှူခြင်း၌ ရဲရင့်သောသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် မရပ်တည်ဘဲ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်းငှာလည်း စွမ်းနိုင်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဒါနပတိ’ ဟူသည် မိမိလှူဒါန်းသော အလှူဝတ္ထု၏ အရှင်သခင်ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ကျွန်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဆွေခင်ပွန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း လှူဒါန်းခြင်း မဟုတ်ပေ။ အကြင်သူသည် မိမိကိုယ်တိုင်မူကား ကောင်းမွန်ချိုမြိန်သော အရာကို စားသုံး၍ သူတစ်ပါးတို့အား မကောင်းမွန်သော အရာကို လှူဒါန်းပါက၊ ထိုသူသည် အလှူဟု ဆိုအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ ကျွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည် မိမိစားသုံးသော အရာကိုပင် လှူဒါန်းပါက၊ ထိုသူသည် အဆွေခင်ပွန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင် ကြုံရာအရာဖြင့် မျှတကာ သူတစ်ပါးတို့အား ကောင်းမွန်ချိုမြိန်သော အရာကို လှူဒါန်းပါက၊ ထိုသူသည် အလှူဝတ္ထု၏ အရှင်သခင် အကြီးအမှူး ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောသူကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဒါနပတိ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Amaṅkubhūtoti na nittejabhūto. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Sahabyataṃ gatāti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. Katāvakāsāti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā katakusalāti vuttaṃ. Modareti modanti pamodanti. Asitassāti anissitassa tathāgatassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa.

‘အမင်္ဂုဘူတော’ ဟူသည် မျက်နှာမညှိုးငယ်ဘဲ ရဲရင့်တင့်တယ်သော (ရှိန်စော်တန်ခိုးရှိသော) သူ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိသာရဒေါ’ ဟူသည် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘သဟဗျတံ ဂတာ’ ဟူသည် တပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော သူများ ဖြစ်သည်။ ‘ကတာဝကာသာ’ ဟူသည် အကြင်ကံကြောင့် ထိုနတ်ပြည်၌ အခွင့်ရရှိသနည်း၊ ထိုကံကို ပြုလုပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အခွင့်ရရှိသူများ ဖြစ်သည်။ ထိုကံသည် ကုသိုလ်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကတကုသလာ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘မောဒန္တိ’ ဟူသည် အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အသိတဿ’ ဟူသည် တဏှာစသည်တို့ကို မမှီသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဖြစ်သည်။ ‘တာဒိနော’ ဟူသည် တာဒိဂုဏ် လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူသော ဖြစ်သည်။

5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā

၅. ဒါနာနိသံသသုတ် အဖွင့်

35. Pañcame gihidhammā anapagato hotīti akhaṇḍapañcasīlo hoti. Sataṃ dhammaṃ anukkamanti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto[Pg.21]. Santo naṃ bhajantīti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.

၃၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဂိဟိဓမ္မာ အနပဂတော ဟောတိ’ ဟူသည် မကျိုးမပေါက်သော ငါးပါးသီလနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘သတံ ဓမ္မံ အနုက္ကမန္တိ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်း ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ တရားသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သန္တော နံ ဘဇန္တိ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်း ဖြစ်တော်မူကြသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့သည် ထိုအလှူရှင်ကို ဆည်းကပ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

6. Kāladānasuttavaṇṇanā

၆. ကာလဒါနသုတ် အဖွင့်

36. Chaṭṭhe kāladānānīti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. Navasassānīti aggasassāni. Navaphalānīti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. Vadaññūti bhāsitaññū. Kālena dinnanti yuttappattakālena dinnaṃ. Anumodantīti ekamante ṭhitā anumodanti. Veyyāvaccanti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. Appaṭivānacittoti anukkaṇṭhitacitto. Yattha dinnaṃ mahapphalanti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.

၃၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘ကာလဒါနာနိ’ ဟူသည်ကား သင့်မြတ်လျောက်ပတ်သော အလှူများဟု အနက်ရသည်။ ‘နဝသဿာနိ’ ဟူသည်ကား အဦးဖြစ်သော ကောက်ပဲသီးနှံတို့ကို ဆိုသည်။ ‘နဝဖလာနိ’ ဟူသည်ကား ဥယျာဉ်ခြံမှ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော အဦးသစ်သီးများကို ဆိုသည်။ ‘ပဌမံ သီလဝန္တေသု ပတိဋ္ဌာပေတိ’ ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာ သီလရှိသူတို့အား လှူဒါန်းပြီးမှ နောက်မှ မိမိကိုယ်တိုင် သုံးဆောင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဝဒညူ’ ဟူသည်ကား တောင်းပန်သောသူ (အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်) တို့၏ စကားကို သိတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ကာလေန ဒိန္နံ’ ဟူသည်ကား သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အချိန်အခါ၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူတည်း။ ‘အနုမောဒန္တိ’ ဟူသည်ကား တစ်ခုသောအစွန်း၌ ရပ်တည်လျက် ဝမ်းမြောက်နုမော်ကြကုန်၏။ ‘ဝေယျာဝစ္စံ’ ဟူသည်ကား ကိုယ်ဖြင့် ဝေယျာဝစ္စလုပ်ငန်းကို အားထုတ်လုပ်ကိုင်ပေးကြကုန်၏။ ‘အပ္ပဋိဝါနစိတ္တော’ ဟူသည်ကား မဆုတ်မနစ် မတွန့်ဆုတ်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ’ ဟူသည်ကား အကြင်အရပ်၌ လှူဒါန်းရခြင်းသည် များစွာသောအကျိုးရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌ လှူဒါန်းရာ၏။

7. Bhojanasuttavaṇṇanā

၇. ဘောဇနသုတ်အဖွင့်။

37. Sattame āyuṃ detīti āyudānaṃ deti. Vaṇṇanti sarīravaṇṇaṃ. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Balanti sarīrathāmaṃ. Paṭibhānanti yuttamuttappaṭibhānaṃ.

၃၇. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘အာယုုံ ဒေတိ’ ဟူသည်ကား အသက်ရှည်ခြင်းဟူသော အလှူကို ပေးလှူ၏။ ‘ဝဏ္ဏံ’ ဟူသည်ကား ခန္ဓာကိုယ်အဆင်းကို လှူ၏။ ‘သုခံ’ ဟူသည်ကား ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၌ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်းကို လှူ၏။ ‘ဗလံ’ ဟူသည်ကား ကိုယ်ခန္ဓာ အင်အားစွမ်းရည်ကို လှူ၏။ ‘ပဋိဘာနံ’ ဟူသည်ကား သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော ချက်ချင်းဉာဏ်ပွင့်လင်းခြင်း ပညာကို လှူခြင်းတည်း။

8. Saddhasuttavaṇṇanā

၈. သဒ္ဓါသုတ်အဖွင့်။

38. Aṭṭhame anukampantīti anuggaṇhanti. Khandhimāva mahādumoti khandhasampanno mahārukkho viya. Manorame āyataneti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. Chāyaṃ chāyatthikā yantīti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. Nivātavuttinti nīcavuttiṃ. Atthaddhanti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. Soratanti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. Sakhilanti sammodakaṃ.

၃၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘အနုကမ္ပန္တိ’ ဟူသည်ကား ချီးမြှောက်စောင့်ရှောက်ကုန်၏။ ‘ခန္ဓိမာဝ မဟာဒုမော’ ဟူသည်ကား ပင်စည်နှင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်ကြီးကဲ့သို့။ ‘မနောရမေ အာယတနေ’ ဟူသည်ကား မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော စုဝေးရာအရပ်၌။ ‘ဆာယံ ဆာယတ္ထိကာ ယန္တိ’ ဟူသည်ကား အရိပ်ကို အလိုရှိသော ငှက်အပေါင်းတို့သည် အရိပ်ကို ခိုလှုံရန် ကပ်ရောက်ကြကုန်သကဲ့သို့။ ‘နိဝါတဝုတ္တိံ’ ဟူသည်ကား နှိမ့်ချသော အမူအရာရှိသူ။ ‘အထဒ္ဓံ’ ဟူသည်ကား ဒေါသထွက်ခြင်း၊ မာန်မာနထောင်လွှားခြင်းဖြင့် ခက်ထန်ခြင်းမှ ကင်းဝေးသူ။ ‘သောရတံ’ ဟူသည်ကား သောရစ္စနှင့် စင်ကြယ်သော သီလတို့နှင့် ပြည့်စုံသူ။ ‘သခိလံ’ ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ ဝမ်းမြောက်စေတတ်သော စကားရှိသူ။

9. Puttasuttavaṇṇanā

၉. ပုတ္တသုတ်အဖွင့်။

39. Navame bhato vā no bharissatīti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. Kiccaṃ vā no karissatīti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati[Pg.22]. Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. Dāyajjaṃ paṭipajjissatīti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. Dakkhiṇaṃ anuppadassatīti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.

၃၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘ဘတော ဝါ နော ဘရိဿတိ’ ဟူသည်ကား ငါတို့သည် နို့ချိုတိုက်ကျွေးခြင်း၊ ခြေလက်တို့ကို ဖွံ့ဖြိုးစေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကျွေးမွေးပြုစုပျိုးထောင်အပ်သော သားသည် ငါတို့အသက်ကြီးရင့်သောအခါ ခြေလက်တို့ကို ဆေးကြောပေးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ယာဂုနှင့် ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ကို ပေးကမ်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပြန်လည်လုပ်ကျွေးမွေးမြူပေလိမ့်မည်။ ‘ကိစ္စံ ဝါ နော ကရိဿတိ’ ဟူသည်ကား မိမိ၏အမှုကို ခေတ္တဘေးဖယ်ထား၍ ငါတို့၏ မင်းအိမ်စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမှုကိစ္စများကို သွားရောက်လုပ်ဆောင်ပေးလိမ့်မည်။ ‘ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတိ’ ဟူသည်ကား ငါတို့ပိုင်ဆိုင်သော လယ်ယာမြေ၊ ရွှေငွေစသည်တို့ကို မပျက်စီးစေဘဲ သားသမီးများက ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျှင် ငါတို့အနွယ်သည် ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့လိမ့်မည်၊ သို့မဟုတ် ငါတို့စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သော စာရေးတံဆွမ်းလှူခြင်း စသည့်ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို မပြတ်စေဘဲ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ပေးလိမ့်မည်၊ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်လည်း ငါတို့အနွယ်သည် ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ပေလိမ့်မည်။ ‘ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿတိ’ ဟူသည်ကား အမျိုးအနွယ်နှင့် လျော်ညီစွာ ကျင့်ကြံ၍ မိမိကိုယ်ကို အမွေခံထိုက်သူဖြစ်အောင် ပြုလုပ်လျက် ငါတို့ပိုင်ဆိုင်သော အမွေဥစ္စာကို ခံယူလိမ့်မည်။ ‘ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿတိ’ ဟူသည်ကား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် (သုံးရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍) အမျှပေးဝေခြင်းကို ပြုလုပ်လျက် အလှူအတန်းကို ဆက်လက်ပေးလှူလိမ့်မည်။

Santo sappurisāti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. Pubbe katamanussaranti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. Ovādakārīti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. Bhataposīti yehi bhato, tesaṃ posako. Pasaṃsiyoti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.

‘သန္တော သပ္ပုရိသာ’ ဟူသည်ကား ဤနေရာ၌ မိဘတို့အပေါ် ကောင်းမွန်စွာ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် ကိလေသာငြိမ်းအေးသော သူတော်ကောင်းများဟု သိအပ်၏။ ‘ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရံ’ ဟူသည်ကား မိဘတို့က မိမိအပေါ် ရှေးဦးစွာ ပြုစုပျိုးထောင်ပေးခဲ့သော ကျေးဇူးတရားကို အောက်မေ့သတိရလျက်။ ‘ဩဝါဒကာရီ’ ဟူသည်ကား မိဘတို့ပေးအပ်သော ဆုံးမဩဝါဒကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သူ။ ‘ဘတပေါသီ’ ဟူသည်ကား မိမိကို ကျွေးမွေးခဲ့သော ထိုမိဘတို့ကို ပြန်လည်လုပ်ကျွေးမွေးမြူသူ။ ‘ပသံသိယော’ ဟူသည်ကား ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် လူအများ၏ ချီးမွမ်းခြင်းကို ခံရသူ ဖြစ်သည်။

10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā

၁၀. မဟာသာလပုတ္တသုတ်အဖွင့်။

40. Dasame mahāsālāti mahārukkhā. Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. Araññasminti agāmake padese. Brahāvaneti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၄၀. ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘မဟာသာလာ’ ဟူသည်ကား သစ်ပင်ကြီးများကို ဆိုသည်။ ‘သာခါပတ္တပလာသေန ဝဍ္ဎန္တိ’ ဟူသည်ကား သစ်ခက်ငယ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရွက်ဟု ဆိုအပ်သော ဖားဖားဝေသော သစ်ရွက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကြီးပွားကြကုန်၏။ ‘အရညသ္မိံ’ ဟူသည်ကား လူနေအိမ်ခြေရွာမရှိသော တောအရပ်၌။ ‘ဗြဟာဝနေ’ ဟူသည်ကား တောအုပ်ကြီးအတွင်း၌။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်အားလုံးသည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Sumanavaggo catuttho.

စတုတ္ထမြောက် သုမနဝဂ် ပြီး၏။

5. Muṇḍarājavaggo

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ်။

1. Ādiyasuttavaṇṇanā

၁. အာဒိယသုတ်အဖွင့်။

41. Pañcamassa paṭhame bhogānaṃ ādiyāti bhogānaṃ ādātabbakāraṇāni. Uṭṭhānavīriyādhigatehīti uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatehi. Bāhābalaparicitehīti bāhubalena sañcitehi. Sedāvakkhittehīti sedaṃ avakkhipetvā uppāditehi. Dhammikehīti dhammayuttehi. Dhammaladdhehīti dasakusalakammaṃ akopetvā laddhehi. Pīṇetīti pīṇitaṃ [Pg.23] thūlaṃ karoti. Sesamettha catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

၄၁. ငါးခုမြောက်သောဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - ‘ဘောဂါနံ အာဒိယာ’ ဟူသည်ကား စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ရယူခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ ‘ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟိ’ ဟူသည်ကား ထကြွလုံ့လဟု ဆိုအပ်သော အားထုတ်မှုဖြင့် ရရှိအပ်ကုန်သော။ ‘ဗာဟာဗလပရိစိတေဟိ’ ဟူသည်ကား လက်ရုံးအားဖြင့် ဆည်းပူးစုဆောင်းအပ်ကုန်သော။ ‘သေဒါဝက္ခိတ္တေဟိ’ ဟူသည်ကား ချွေးကျခံ၍ ရှာဖွေရရှိအပ်ကုန်သော။ ‘ဓမ္မိကေဟိ’ ဟူသည်ကား တရားနှင့် ညီညွတ်ကုန်သော။ ‘ဓမ္မလဒ္ဓေဟိ’ ဟူသည်ကား ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားကို မပျက်စီးစေဘဲ တရားသဖြင့် ရရှိအပ်ကုန်သော။ ‘ပီဏေတိ’ ဟူသည်ကား ပြည့်ဖြိုးဆူဖြိုးအောင် ပြုလုပ်တတ်၏။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသောစကားရပ်ကို စတုက္ကနိပါတ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

၃. ဣဋ္ဌသုတ်အဖွင့်။

43. Tatiye āyusaṃvattanikā paṭipadāti dānasīlādikā puññapaṭipadā. Sesesupi eseva nayo. Atthābhisamayāti atthassa abhisamāgamena, atthappaṭilābhenāti vuttaṃ hoti.

၄၃. သုံးခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘အာယုသံဝတ္တနိကာ ပဋိပဒါ’ ဟူသည်ကား ဒါန သီလ စသော ကောင်းမှုဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘အတ္ထာဘိသမယာ’ ဟူသည်ကား အကျိုးစီးပွားနှင့် ရှေးရှုဆုံစည်းမိခြင်းကြောင့်၊ အကျိုးစီးပွားကို ရရှိခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

၄. မနာပဒါယီသုတ်အဖွင့်။

44. Catutthe uggoti guṇehi uggatattā evaṃladdhanāmo. Sālapupphakaṃ khādanīyanti catumadhurayojitena sālipiṭṭhena kataṃ sālapupphasadisaṃ khādanīyaṃ. Tañhi paññāyamānavaṇṭapattakesaraṃ katvā jīrakādisambhārayutte sappimhi pacitvā sappiṃ vinivattetvā kolumbe pūretvā gandhavāsaṃ gāhāpetvā pidahitvā lañchetvā ṭhapitaṃ hoti. Taṃ so yāguṃ pivitvā nisinnassa bhagavato antarabhatte dātukāmo evamāha. Paṭiggahesi bhagavāti desanāmattametaṃ, upāsako pana taṃ bhagavato ca pañcannañca bhikkhusatānaṃ adāsi. Yathā ca taṃ, evaṃ sūkaramaṃsādīnipi. Tattha sampannakolakanti sampannabadaraṃ. Sūkaramaṃsanti madhurarasehi badarehi saddhiṃ jīrakādisambhārehi yojetvā pakkaṃ ekasaṃvaccharikasūkaramaṃsaṃ. Nibbattatelakanti vinivattitatelaṃ. Nāliyasākanti sālipiṭṭhena saddhiṃ madditvā jīrakādisaṃyutte sappimhi pacitvā catumadhurena yojetvā vāsaṃ gāhāpetvā ṭhapitaṃ nāliyasākaṃ. Netaṃ bhagavato kappatīti ettha akappiyaṃ upādāya kappiyampi na kappatīti vuttaṃ, seṭṭhi pana sabbampi taṃ āharāpetvā rāsiṃ katvā yaṃ yaṃ akappiyaṃ, taṃ taṃ antarāpaṇaṃ pahiṇitvā kappiyaṃ upabhogaparibhogabhaṇḍaṃ adāsi. Candanaphalakaṃ nātimahantaṃ dīghato aḍḍhateyyaratanaṃ, tiriyaṃ diyaḍḍharatanaṃ, sāravarabhaṇḍattā pana mahagghaṃ ahosi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpesi.

၄၄. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ - ‘ဥဂ္ဂေါ’ ဟူသည်ကား သီလဂုဏ် စသည်တို့ဖြင့် ကျော်စောထင်ရှားသောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိသူ သူဌေးဖြစ်သည်။ ‘သာလပုပ္ဖကံ ခါဒနီယံ’ ဟူသည်ကား စတုမဓုနှင့် ရောစပ်ထားသော သလေးမုန့်ညက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အင်ကြင်းပွင့်သဏ္ဍာန် ခဲဖွယ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ပတ္တမြားအဆင်းရှိသော ရွက်ချပ်ဝတ်ဆံတို့ ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေရန် ပြုလုပ်၍ ဇီယာ စသည့်အမွှေးအကြိုင်တို့နှင့် ရောစပ်ထားသော ထောပတ်၌ ချက်ပြီးလျှင် ထောပတ်ကို စစ်ထုတ်၍ ဖျဉ်းအိုး၌ ထည့်ကာ ကောင်းသောအနံ့ဖြင့် နံ့သာထုံပြီး ပိတ်ဆို့ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်၍ ထားအပ်သော ခဲဖွယ်ဖြစ်သည်။ ထိုဥဂ္ဂသူဌေးသည် ယာဂုသောက်ပြီး ထိုင်နေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ဆွမ်းစားပြီးစ အကြားအချိန်၌ လှူဒါန်းလိုသဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ‘ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ’ ဟူသော ဤစကားသည် ဒေသနာမျှသာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဥပါသကာသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ငါးရာသော ရဟန်းသံဃာတို့အား ကပ်လှူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအင်ကြင်းပွင့်ပုံစံ ခဲဖွယ်ကဲ့သို့ပင် ဝက်သား စသည်တို့ကိုလည်း ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထိုဝက်သား စသည်တို့အနက် - ‘သမ္ပန္နကောလကံ’ ဟူသည်ကား ပြည့်စုံကောင်းမွန်သော ဆီးသီး ဖြစ်သည်။ ‘သူကရမံသံ’ ဟူသည်ကား ချိုမြိန်သောအရသာရှိသော ဆီးသီးတို့နှင့်အတူ ဇီယာ စသည့် အမွှေးအကြိုင်တို့နှင့် ရောစပ်ချက်ပြုတ်ထားသော တစ်နှစ်သားအရွယ်ရှိသော ဝက်သားတည်း။ ‘နိဗ္ဗတ္တတေလကံ’ ဟူသည်ကား ဆီပြန်သောဆီချက်တည်း။ ‘နာလိယသာကံ’ ဟူသည်ကား သလေးမုန့်ညက်နှင့်အတူ နယ်၍ ဇီယာ စသည့်အမွှေးအကြိုင်တို့နှင့် ရောစပ်ထားသော ထောပတ်၌ ချက်ပြီးလျှင် စတုမဓုနှင့် ရောနှော၍ အမွှေးနံ့သာ ထုံထားအပ်သော ကံစွန်းရွက်တည်း။ ‘နေတံ ဘဂဝါ ကပ္ပတိ’ ဟူသော ဤစကားရပ်၌ မအပ်စပ်သော ဝတ္ထုကို အခြေပြု၍ အပ်စပ်သောဝတ္ထုကိုလည်း မအပ်စပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥဂ္ဂသူဌေးမူကား ထိုမအပ်စပ်သော ဝတ္ထုအားလုံးကို ဆောင်ယူစေ၍ စုပုံကာ မအပ်စပ်သည်တို့ကို ဈေးဆိုင်များသို့ ပေးပို့စေပြီးလျှင် အပ်စပ်သော သုံးဆောင်ခံစားဖွယ်ရာ ဘဏ္ဍာများကိုသာ လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ‘စန္ဒနဖလကံ’ ဟူသည်ကား မကြီးလွန်းသော စန္ဒကူးပျဉ်ချပ် ဖြစ်၍ အလျား နှစ်တောင်ခွဲ၊ အနံ တစ်တောင်ခွဲ ရှိသည်။ အနှစ်သာရဖြစ်သော မြတ်သောပစ္စည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် များစွာ တန်ဖိုးထိုက်တန်လှပေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစန္ဒကူးပျဉ်ချပ်ကို ခံယူတော်မူပြီးနောက် အပိုင်းအပိုင်း ဖြတ်တောက်စေကာ ရဟန်းတို့အား မျက်စဉ်းကြိတ်ရန်အလို့ငှာ ပေးစေတော်မူ၏။

Ujjubhūtesūti [Pg.24] kāyavācācittehi ujukesu. Chandasāti pemena. Cattantiādīsu pariccāgavasena cattaṃ. Muttacāgatāya muttaṃ. Anapekkhacittatāya cittena na uggahitanti anuggahītaṃ. Khettūpameti viruhanaṭṭhena khettasadise.

‘ဥဇ္ဇုဘူတေသု’ ဟူသည်ကား ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် ဖြောင့်မတ်စွာ ဖြစ်ကုန်သော။ ‘ဆန္ဒသာ’ ဟူသည်ကား ချစ်မြတ်နိုးခြင်းဖြင့်။ ‘စတ္တံ’ စသော ပုဒ်တို့၌ ‘စတ္တံ’ ဟူသည်မှာ လှူဒါန်းစွန့်ကြဲအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ‘စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသော’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘မုတ္တံ’ ဟူသည်မှာ လွတ်လွတ်စွန့်ကြဲခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘လွတ်လွတ်စွန့်အပ်ပြီးသော’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘အနုဂ္ဂဟီတံ’ ဟူသည်မှာ တွယ်တာငဲ့ကွက်မှု ကင်းသောစိတ် ရှိသောကြောင့် စိတ်ဖြင့် စွဲလမ်းမထားအပ်သော။ ‘ခေတ္တူပမေ’ ဟူသည်ကား ကောက်ပဲသီးနှံ ဖွံ့ဖြိုးပေါက်ရောက်ရာဖြစ်သော သဘောကြောင့် လယ်ယာမြေနှင့် တူသော။

Aññataraṃ manomayanti suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāyaṃ. Yathādhippāyoti yathājjhāsayo. Iminā kiṃ pucchati? Tassa kira manussakāle arahattatthāya ajjhāsayo ahosi, taṃ pucchāmīti pucchati. Devaputtopi arahattaṃ pattatāya taggha me bhagavā yathādhippāyoti āha. Yattha yatthūpapajjatīti tīsu vā kulasampattīsu chasu vā kāmasaggesu yattha yattha uppajjati, tattha tattha dīghāyu yasavā hotīti. Pañcamaṃ catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.

'အညတရံ မနောမယံ' ဟူသည်မှာ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော တစ်ခုသော နတ်အဖွဲ့အစည်း (နတ်ကိုယ်) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ယထာဓိပ္ပါယော' ဟူသည်မှာ မိမိအလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် အဘယ်အနက်ကို မေးသနည်းဟူမူ— ထိုဥဂ္ဂနတ်သားအား လူဖြစ်စဉ်အခါက အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရလိုသော အလိုဆန္ဒ ရှိခဲ့ဖူး၏၊ 'ထိုအလိုဆန္ဒကို ငါမေးအံ့' ဟု ရည်ရွယ်၍ မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥဂ္ဂနတ်သားသည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ အလိုဆန္ဒအတိုင်း စင်စစ် ဟောတော်မူအပ်ပါပေ၏' ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယတ္ထ ယတ္ထူပပဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော အမျိုးပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် ခြောက်ပါးသော ကာမာဝစရနတ်ပြည်တို့တွင် အကြင်အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်၏၊ ထိုထိုဘဝ၌သာလျှင် အသက်ရှည်ခြင်း၊ အခြံအရံရှိခြင်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ငါးခုမြောက်သုတ်ကို စတုက္ကနိပါတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဆဋ္ဌနှင့် သတ္တမသုတ်တို့သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်၏။

8. Alabbhanīyaṭhānasuttavaṇṇanā

၈. အလဗ္ဘနီယဌာနသုတ်အဖွင့်

48. Aṭṭhame alabbhanīyānīti aladdhabbāni, na sakkā labhituṃ. Ṭhānānīti kāraṇāni. Jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīratu. Sesapadesupi eseva nayo. Nacchādeyyāti na rucceyya. Abbuhīti nīhari.

၄၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'အလဗ္ဘနီယာနိ' ဟူသည်မှာ မရရှိနိုင်သော၊ မရနိုင်ကောင်းသော အခြေအနေများ (အကြောင်းအရာများ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဌာနာနိ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းအရာများ ဖြစ်သည်။ 'ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရိ' ဟူသည်မှာ ငါ၌ရှိသော အိုခြင်းသဘောသည် မအိုပါစေနှင့် ဟူလို။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'နစ္ဆာဒေယျ' ဟူသည်မှာ မနှစ်သက်ရာ ဟူလိုသည်။ 'အဗ္ဗုဟိ' ဟူသည်မှာ ထုတ်နုတ်အပ်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

Yatoti yasmiṃ kāle. Āpadāsūti upaddavesu. Na vedhatīti na kampati nānusocati. Atthavinicchayaññūti kāraṇatthavinicchaye kusalo. Purāṇanti nibbikāratāya porāṇakameva. Jappenāti vaṇṇabhaṇanena. Mantenāti mahānubhāvamantaparivattanena. Subhāsitenāti subhāsitakathanena. Anuppadānenāti satassa vā sahassassa vā dānena. Paveṇiyā vāti kulavaṃsena vā, ‘‘idaṃ amhākaṃ paveṇiyā āciṇṇaṃ, idaṃ anāciṇṇa’’nti evaṃ paveṇikathanenāti attho. Yathā yathā yattha labhetha atthanti etesu jappādīsu yena yena yattha yattha ṭhāne jarādhammādīnaṃ ajīraṇatādiatthaṃ labheyya. Tathā tathā tattha parakkameyyāti tena tena tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne parakkamaṃ kareyya. Kammaṃ daḷhanti vaṭṭagāmikammaṃ mayā thiraṃ katvā āyūhitaṃ, svāhaṃ idāni kinti karomīti evaṃ paccavekkhitvā adhivāseyyāti.

'ယတော' ဟူသည်မှာ အကြင်အခါ၌ ဟူလို။ 'အာပဒါသု' ဟူသည်မှာ ဘေးရန်အန္တရာယ်တို့ကြောင့် ဖြစ်သောအခါတို့၌ ဟူလို။ 'န ဝေဓတိ' ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်၊ မစိုးရိမ် ဟူလို။ 'အတ္ထဝိနိစ္ဆယညူ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းအကျိုးကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ 'ပုရာဏံ' ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ ရှေးမူလအတိုင်းသာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဇပ္ပေန' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'မန္တေန' ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောအာနုဘော်ရှိသော မန္တန်များကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'သုဘာသိတေန' ဟူသည်မှာ ကောင်းသောစကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'အနုပ္ပဒါနေန' ဟူသည်မှာ ရာထောင်မကသော ဥစ္စာပစ္စည်းတို့ကို ပေးကမ်းစွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'ပဝေဏိယာ ဝါ' ဟူသည်မှာ အမျိုးအနွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဤအကျင့်သည် ငါတို့၏ အမျိုးအစဉ်အဆက် ကျင့်သုံးအပ်သော အကျင့်ဖြစ်၏၊ ဤအကျင့်ကား မကျင့်အပ်သောအကျင့် ဖြစ်၏' ဟူ၍ အမျိုးအစဉ်အဆက်ကို ဖော်ပြပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဟု အနက်ရသည်။ 'ယထာ ယထာ ယတ္ထ လဘေထ အတ္ထံ' ဟူသည်မှာ ဤဂုဏ်ချီးမွမ်းခြင်း အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်အကြင်သော နည်းလမ်းဖြင့်၊ အကြင်အကြင်သော နေရာဌာန၌ အိုခြင်းသဘော စသည်တို့ကြောင့် မအိုခြင်း အစရှိသော အကျိုးထူးကို ရနိုင်ရာအံ့။ 'တထာ တထာ တတ္ထ ပရက္ကမေယျ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုနည်းလမ်းဖြင့်၊ ထိုထိုအရာ၌ လုံ့လပြုရာ၏ ဟူလိုသည်။ 'ကမ္မံ ဒဠှံ' ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲသို့ ရောက်စေတတ်သောကံကို ငါသည် ခိုင်ခံ့မြဲမြံအောင် ပြုလုပ်၍ အားထုတ်ခဲ့ပြီ၊ ယခုအခါ၌ ထိုငါသည် အဘယ်သို့ ပြုနိုင်ပါအံ့နည်းဟု ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ သည်းခံရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

9. Kosalasuttavaṇṇanā

၉. ကောသလသုတ်အဖွင့်

49. Navame [Pg.25] upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Dummanoti duṭṭhumano. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Pajjhāyantoti cintayanto. Appaṭibhānoti nippaṭibhāno hutvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

၄၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဥပကဏ္ဏကေ' ဟူသည်မှာ နားရင်း၌ ဟူလို။ 'ဒုမ္မနော' ဟူသည်မှာ မကောင်းသောစိတ် (ညှိုးငယ်သောစိတ်) ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ 'ပတ္တက္ခန္ဓော' ဟူသည်မှာ ကျသောလည်ကုပ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ 'ပဇ္ဈာယန္တော' ဟူသည်မှာ ကြံမှိုင်လျက် ဟူလို။ 'အပ္ပဋိဘာနော' ဟူသည်မှာ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ စကားပြောဆိုနိုင်ခြင်း မရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

10. Nāradasuttavaṇṇanā

၁၀. နာရဒသုတ်အဖွင့်

50. Dasame ajjhomucchitoti adhiomucchito gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇasabhāvāya atirekamucchāya taṇhāya samannāgato. Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena, aṭṭhārasahi senīhi parivārito mahatiyā rājiddhiyā pāyāsīti attho. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃseneva sokasallaharaṇoti attho. Iti rājā imaṃ ovādaṃ sutvā tasmiṃ ṭhito dhammena samena rajjaṃ kāretvā saggaparāyaṇo ahosi.

၅၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ajjhomucchito' (အဇ္ဈောမုစ္ဆိတော) ဟူသည်မှာ အလွန်အမင်းတွေဝေကာ မျိုချ၍ ပြီးဆုံးစေခြင်းအားဖြင့် သိမ်းပိုက်ယူတတ်သော သဘောရှိသော၊ အလွန်အကဲ ပြင်းထန်သော တဏှာနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ဟူလိုသည်။ 'မဟစ္စာ ရာဇာနုဘာဝေန' ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သော မင်း၏အာနုဘော်ဖြင့်၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ရပ်သော စစ်သည်တော်တို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ ကြီးစွာသော မင်း၏တန်ခိုးဖြင့် သွားလေ၏ဟု အနက်ရသည်။ 'တဂ္ဃ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် စင်စစ်ဟူသောအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်၊ စင်စစ်အားဖြင့် စိုးရိမ်ခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့်ကို ပယ်ဖျက်တတ်သောတရားဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့လျှင် မုဏ္ဍမင်းသည် ဤအဆုံးအမကို ကြားနာရ၍ ထိုအဆုံးအမ၌ တည်လျက် တရားသဖြင့် မျှတစွာ မင်းပြုပြီးလျှင် နတ်ပြည်သို့ လားရသူ ဖြစ်လေသည်။

Muṇḍarājavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော မုဏ္ဍရာဇဝဂ် ပြီး၏။

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက

(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ်

1. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

၁. အာဝရဏသုတ်အဖွင့်

51. Dutiyassa [Pg.26] paṭhame āvaraṇavasena āvaraṇā. Nīvaraṇavasena nīvaraṇā. Ceto ajjhāruhantīti cetaso ajjhāruhā. Vipassanāpaññañca maggapaññañca uppattinivāraṇaṭṭhena dubbalaṃ karontīti paññāya dubbalīkaraṇā. Yā vā etehi saddhiṃ vokiṇṇā paññā uppajjati, taṃ dubbalaṃ karontītipi paññāya dubbalīkaraṇā. Abalāyāti pañcanīvaraṇapariyonaddhattā apagatabalāya. Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesanti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttari ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ. Hārahārinīti haritabbaṃ harituṃ samatthā. Naṅgalamukhānīti mātikāmukhāni. Tāni hi naṅgalasarikkhakattā naṅgalehi ca khatattā naṅgalamukhānīti vuccanti.

၅၁. ဒုတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ ပိတ်ပင်ခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် 'အာဝရဏ' မည်ကုန်၏။ အကြွင်းမရှိ မြစ်တားပိတ်ပင်ခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် 'နီဝရဏ' မည်ကုန်၏။ စိတ်သို့ လွှမ်းမိုး၍ တက်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'စေတောအဇ္ဈာရုဟာ' မည်ကုန်၏။ ဝိပဿနာပညာနှင့် မဂ်ပညာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သောအနက်ကြောင့် ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် 'ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနီဝရဏတရားတို့နှင့် ရောပြွမ်း၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်သောကြောင့်လည်း 'ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ' ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အဗလာယ' ဟူသည်မှာ နီဝရဏငါးပါးတို့ဖြင့် မြှေးရှက်ဖုံးလွှမ်းအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အားအင်ကင်းမဲ့သော ပညာရှိသော ဟူလို။ 'ဥတ္တရိ ဝါ မနုဿဓမ္မာ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသံ' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထဟု ဆိုအပ်သော လူတို့၏တရားထက် သာလွန်ထူးကဲသော အရိယာအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်အမြင်အထူးကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟာရဟာရိနီ' ဟူသည်မှာ သယ်ဆောင်အပ်သော (ကမ်းနားရှိ မြက် သစ်ပင်အစုအဝေးကဲ့သို့) အရာများကို သယ်ဆောင်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော ဟူလိုသည်။ 'နင်္ဂလမုခါနိ' ဟူသည်မှာ မြောင်းဝတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမြောင်းဝတို့ကို ထွန်တုံးနှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထွန်တုံးတို့ဖြင့် တူးဆွအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'နင်္ဂလမုခါနိ' (ထွန်မျက်နှာဝ) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Evameva khoti ettha sotaṃ viya vipassanāñāṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhato naṅgalamukhānaṃ vivaraṇakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa vissaṭṭhakālo, majjhenadiyā rukkhapāde koṭṭetvā palālatiṇamattikāhi āvaraṇe kate udakassa vikkhittavisaṭabyādiṇṇakālo viya pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhakālo, evaṃ āvaraṇe kate vihatavegassa udakassa tiṇapalālādīni parikaḍḍhitvā samuddaṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo viya vipassanāñāṇena sabbākusale viddhaṃsetvā nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo veditabbo. Sukkapakkhe vuttavipallāsena yojanā kātabbā. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

'ဧဝမေဝ ခေါ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရေအယဉ်ကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရှုမြင်မှတ်သားအပ်၏။ နှစ်ဖက်သော မြောင်းဝတို့ကို ဖွင့်လိုက်သောအခါကဲ့သို့ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ စောင့်စည်းမှုကို လွှတ်လိုက်သောအခါကို မှတ်အပ်၏။ မြစ်၏အလယ်၌ သစ်ခြေတို့ကို စိုက်နှက်၍ ကောက်ရိုး၊ မြက်၊ ညွှန်မြေစိုင်တို့ဖြင့် ပိတ်ဆို့လိုက်သောအခါ ရေသည် အထူးထူးသောအရပ်သို့ ပျံ့လွင့်ကာ ခန်းခြောက်သွားသကဲ့သို့ နီဝရဏငါးပါးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းမြှေးရှက်အပ်သောအခါကို ရှုမှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အဟုန်အရှိန် ကင်းမဲ့သွားသောရေသည် မြက်၊ ကောက်ရိုး စသည်တို့ကို သယ်ဆောင်၍ သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီး၍ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောအခါကို သိအပ်၏။ သုက္ကပက္ခ၌မူကား ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်၏ ပြောင်းပြန် (ဆန့်ကျင်ဘက်) အားဖြင့် ယှဉ်စပ်ယူအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) တရားကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ဒုတိယသုတ်သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

3. Padhāniyaṅgasuttavaṇṇanā

၃. ပဓာနိယင်္ဂသုတ်အဖွင့်

53. Tatiye padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā, abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ [Pg.27] paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati.

၅၃. သုံးခုမြောက်သုတ်၌ 'ပဓာနိယင်္ဂါနိ' ဟူသောပါဌ်၌ အားထုတ်ခြင်း၏အဖြစ်ကို 'ပဓာန' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသူအား အားထုတ်ခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဓာနိယ' မည်၏။ အားထုတ်ခြင်းဝီရိယရှိသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါအကြောင်းတရားများ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပဓာနိယင်္ဂါနိ' မည်ကုန်၏။ 'သဒ္ဓေါ' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဒ္ဓါတရားသည်လည်း အာဂမသဒ္ဓါ၊ အဓိဂမသဒ္ဓါ၊ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ၊ ပသာဒသဒ္ဓါဟူ၍ လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် သဗ္ဗညုဘုရားလောင်းတို့၏ သဒ္ဓါတရားသည် ဘုရားဆုပန်ထည်း ဆုတောင်းသည့်ကာလမှစ၍ သန္တာန်၌ ပါလာခဲ့သောကြောင့် 'အာဂမသဒ္ဓါ' မည်၏။ အရိယသာဝကတို့၏ သဒ္ဓါတရားသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် 'အဓိဂမသဒ္ဓါ' မည်၏။ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ ယုံကြည်သက်ဝင်ခြင်းသည် 'ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ' မည်၏။ ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် 'ပသာဒသဒ္ဓါ' မည်၏။ ယခု ဤသုတ်၌ 'ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ' ကို အလိုရှိအပ်သည်။ 'ဗောဓိံ' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီဟု ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်သည် ဒေသနာ၏ ဦးခေါင်းမျှ (အဓိကအချက်မျှ) သာ ဖြစ်သော်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် ဤအင်္ဂါရပ်ဖြင့် ရတနာသုံးပါးစလုံး၌ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌ ကြည်ညိုခြင်းအားကြီးသော သူအား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ပဓာနဝီရိယသည် အောင်မြင်ထမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipākiniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītalaggahaṇiko hi sītabhīruko hoti, accuṇhaggahaṇiko uṇhabhīruko, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati, majjhimaggahaṇikassa ijjhati. Tenāha – majjhimāya padhānakkhamāyāti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya. Etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.

အပ္ပါဗာဓော ဟူသည်မှာ အနာရောဂါ ကင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အပ္ပတင်္ကော ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ သမဝေပါကိနိယာ ဟူသည်မှာ အစာကို အညီအညွတ် ကြေညက်စေတတ်သော ကမ္မဇတေဇောဓာတ် (ဂဟဏီ) ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယ' ဟူသော ပါဌ်၌— အလွန်အေးသော ကမ္မဇတေဇောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အချမ်းကို ကြောက်တတ်၏။ အလွန်ပူသော ကမ္မဇတေဇောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အပူကို ကြောက်တတ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်ခြင်းသည် မပြီးစီးမပြည့်စုံနိုင်။ အလတ်စား ကမ္မဇတေဇောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားသာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းသည် ပြီးစီးပြည့်စုံနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယ' (တရားအားထုတ်ရန် သင့်လျော်သော အလတ်စား တေဇောဓာတ်ရှိသော) ဟု ဟောတော်မူသည်။ 'ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ မကောင်းသောအပြစ် (ကျေးဇူးမဲ့) ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ' ဟူသည်မှာ (ရုပ်နာမ်တို့၏) ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ပိုင်းခြား၍ သိနိုင်စွမ်းသော ပညာ ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် လက္ခဏာငါးဆယ်ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော 'ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်' ကို ဆိုလိုသည်။ 'အရိယာယ' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သော ပညာ ဖြစ်သည်။ 'နိဗ္ဗေဓိကာယ' ဟူသည်မှာ ရှေးက မဖောက်ထွင်းဖူးသေးသော လောဘအစုစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းသော ပညာ ဖြစ်သည်။ 'သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ' ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့် ကိလေသာများကို ပယ်သတ်သဖြင့် အကြင်ဆင်းရဲသည် ကုန်ဆုံးတတ်၏၊ ထိုဆင်းရဲ၏ ကုန်ဆုံးရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ကောင်းစွာ ရောက်စေတတ်သော ပညာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဖော်ပြပါ ပုဒ်အားလုံးတို့ဖြင့် ဝိပဿနာပညာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် ပညာမဲ့သောသူအား တရားအားထုတ်ခြင်းသည် မပြီးစီးမပြည့်စုံနိုင်ပေ။

4. Samayasuttavaṇṇanā

၄. သမယသုတ်အဖွင့်

54. Catutthe padhānāyāti vīriyakaraṇatthāya. Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetunti na sakkā hoti pattaṃ gahetvā uñchācariyāya yāpetuṃ. Imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

၅၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'ပဓာနာယ' ဟူသည်မှာ လုံ့လဝီရိယပြုခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'န သုကရံ ဥဉ္ဆေန ပဂ္ဂဟေန ယာပေတုံ' ဟူသည်မှာ သပိတ်ကိုကိုင်စွဲ၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် မျှတကာ အသက်မွေးရန် မလွယ်ကူနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌လည်း ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှကင်းရာ နိဗ္ဗာန် (ဝဋ်ဝိဝဋ်) ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။

5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

၅. မာတာပုတ္တသုတ်အဖွင့်

55. Pañcame pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhati. Ugghātitāti uddhumātā.

၅၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ' ဟူသည်မှာ ကုန်စေလျက်၊ သိမ်းယူလျက်၊ ခန်းခြောက်စေလျက် တည်တံ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဂ္ဃာတိတာ' ဟူသည်မှာ (သေပြီးနောက်) ဖူးဖူးရောင်နေသော အကောင်မ (သို့မဟုတ် သားရေအိတ်ကဲ့သို့ ဖောင်းကြွနေသော ရုပ်ကလာပ်) ဖြစ်သည်။

Asihatthenāti sīsacchedanatthāya asiṃ ādāya āgatenāpi. Pisācenāti khādituṃ āgatayakkhenāpi. Āsīdeti ghaṭṭeyya. Mañjunāti mudukena. Kāmoghavuḷhānanti kāmoghena vuḷhānaṃ kaḍḍhitānaṃ. Kālaṃ gati bhavābhavanti [Pg.28] vaṭṭakālaṃ gatiñca punappunabbhave ca. Purakkhatāti purecārikā purato gatāyeva. Ye ca kāme pariññāyāti ye paṇḍitā duvidhepi kāme tīhi pariññāhi parijānitvā. Caranti akutobhayāti khīṇāsavānaṃ kutoci bhayaṃ nāma natthi, tasmā te akutobhayā hutvā caranti. Pāraṅgatāti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ upagatā, sacchikatvā ṭhitāti attho. Āsavakkhayanti arahattaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'အသိဟတ္ထေန' ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ရန် ဓားကို ကိုင်စွဲ၍ လာသောသူနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ 'ပိသာစေန' ဟူသည်မှာ စားသောက်ရန် လာသော ဘီလူးနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ 'အာသီဒေတိ' ဟူသည်မှာ ထိခိုက်ငြိစွန်းခြင်း (ထိုးခုတ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ 'မဉ္ဇုနာ' ဟူသည်မှာ သာယာနူးညံ့သော စကားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ကာမောဃဝုဠှာနံ' ဟူသည်မှာ ကာမတည်းဟူသော ရေအလျဉ် (ကာမောဃ) ဖြင့် မျောပါအပ်၊ ဆွဲငင်အပ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ကာလံ ဂတိံ ဘဝါဘဝံ' ဟူသည်မှာ သံသရာဝဋ်ကာလ၊ ဂတိနှင့် တစ်ဖက်ဘဝ တစ်ဖက်ဘဝ (ဘဝကြီးဘဝငယ်) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပုရက္ခတာ' ဟူသည်မှာ ရှေးသွားပြုအပ်ကုန်သော (ရှေ့မှ သွားနှင့်ကုန်သော) ဖြစ်သည်။ 'ယေ စ ကာမေ ပရိညာယ' ဟူသည်မှာ အကြင်ပညာရှိတို့သည် နှစ်ပါးသော ကာမ (ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမ) တို့ကို ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိကြကုန်လျက်၊ 'စရန္တိ အကုတောဘယာ' ဟူသည်မှာ ရဟန္တာတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ဘေးဟူသည် မရှိသဖြင့် ဘေးကင်းသူများ ဖြစ်၍ ကျင့်ကြံလှည့်လည်ကြကုန်၏။ 'ပါရင်္ဂတာ' ဟူသည်မှာ 'ပါရ' ဟု ခေါ်အပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ တည်နေကြသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အာသဝက္ခယံ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ စကားပြေအပိုင်းတွင် ဝဋ်တရားကိုသာ ဟောတော်မူ၍ ဂါထာတို့၌ ဝဋ်နှင့် နိဗ္ဗာန် (ဝဋ်ဝိဝဋ်) နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ်အဖွင့်

56. Chaṭṭhe madhurakajātoti sañjātagarubhāvo. Disā ca me na pakkhāyantīti catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantīti vadati. Dhammā ca maṃ nappaṭibhantīti samathavipassanādhammāpi me na upaṭṭhahanti. Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmīti ukkaṇṭhito hutvā brahmacariyavāsaṃ vasāmi. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tassa kathaṃ sutvā ‘‘buddhaveneyyapuggalo aya’’nti taṃ kāraṇaṃ bhagavato ārocetuṃ upasaṅkami. Avipassakassa kusalānaṃ dhammānanti kusaladhamme avipassantassa, anesantassa agavesantassāti attho. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsadhammānaṃ.

၅၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ 'မဓုရကဇာတော' ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ အလွန်လေးလံ ထိုင်းမှိုင်းသောသဘော ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒိသာ စ မေ န ပက္ခာယန္တိ' ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာနှင့် အရပ်ရှစ်မျက်နှာတို့သည် ငါ့အား မထင်ရှားကုန် (မျက်စိလည် လမ်းမှားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မာ စ မံ နပ္ပဋိဘန္တိ' ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာ တရားတို့သည်လည်း ငါ့အား စိတ်ထဲတွင် မထင်ရှား၊ မပေါ်ပေါက်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမိ' ဟူသည်မှာ ငြီးငွေ့ပျက်ပြားလျက် မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးနေရခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ စကားကို ကြား၍ 'ဤရဟန်းသည် ဘုရားရှင် ချွတ်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဗုဒ္ဓဝေနေယျ) ဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားရန် ချဉ်းကပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဝိပဿကဿ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဝိပဿနာ မရှုသော၊ မရှာမှီးသော၊ အဖန်တလဲလဲ မရှာဖွေသောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttavaṇṇanā

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဌာနသုတ်အဖွင့်

57. Sattame jarādhammomhīti jarāsabhāvo amhi. Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto, antojarāya eva carāmi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammassakotiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassako amhi. Kammassa dāyādoti kammadāyādo, kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhūti kammabandhu, kammañātakoti attho. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalapaṭiggāhako bhavissāmīti attho. Yobbanamadoti yobbanaṃ ārabbha uppannamado. Sesesupi eseva nayo. Maggo sañjāyatīti lokuttaramaggo sañjāyati. Saṃyojanāni sabbaso pahīyantīti dasa saṃyojanāni sabbaso pahīyanti. Anusayā byantīhontīti satta anusayā vigatantā paricchinnā parivaṭumā [Pg.29] honti. Evamettha heṭṭhā pañcasu ṭhānesu vipassanā kathitā, imesu pañcasu lokuttaramaggo.

၅၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဇရာဓမ္မောမှိ' ဟူသည်မှာ အိုခြင်းသဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ 'ဇရံ အနတီတော' ဟူသည်မှာ အိုခြင်းကို မလွန်မြောက်နိုင်ဘဲ အိုခြင်းတရား၏ နယ်ပယ်အတွင်း၌သာ ကျင်လည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ကမ္မဿကော' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'ကံသည်သာ မိမိ၏ ဥစ္စာ၊ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း ဖြစ်သည်' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ကမ္မဿကော' (ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိသူ) ဖြစ်သည်။ 'ကမ္မဒါယာဒေါ' ဟူသည်မှာ ကံ၏ အမွေခံဖြစ်၍ ကံသည် ငါ၏ အမွေအနှစ် ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကမ္မယောနိ' ဟူသည်မှာ ကံသည် ငါ၏ ဖြစ်ကြောင်းရင်း (အကြောင်းတရား) ဖြစ်သည်။ 'ကမ္မဗန္ဓု' ဟူသည်မှာ ကံသည် ငါ၏ ဆွေမျိုးအဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကမ္မပ္ပဋိသရဏော' ဟူသည်မှာ ကံသည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာ ဖြစ်သည်။ 'တဿ ဒါယာဒေါ ဘဝိဿာမိ' ဟူသည်မှာ ထိုကံ၏ အမွေခံဖြစ်၍ ထိုကံက ပေးအပ်သော အကျိုးကို ခံယူမည့်သူ ဖြစ်အံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ယောဗ္ဗနမဒေါ' ဟူသည်မှာ ပျိုရွယ်မှုကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်ယစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတိ' ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာမဂ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သံယောဇနာနိ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တိ' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော အနုသယတို့သည် ချုပ်ငြိမ်း၍ အဆုံးသတ်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အောက်ဖော်ပြပါ အရာငါးပါးတို့၌ ဝိပဿနာတရားကို ဟောတော်မူအပ်၍၊ ဤအရာငါးပါးတို့၌ လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

Idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto byādhidhammātiādimāha. Tattha ñatvā dhammaṃ nirūpadhinti upadhirahitaṃ arahattamaggaṃ ñatvā. Sabbe made abhibhosmīti sabbe ime tayopi made adhibhaviṃ, atikkamma ṭhitosmīti attho. Nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti pabbajjaṃ khemato disvā. Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassatoti tassa mayhaṃ nibbānaṃ abhipassantassa vāyāmo ahosi. Anivatti bhavissāmīti pabbajjato anivattiko bhavissāmi, brahmacariyavāsato anivattiko, sabbaññutaññāṇato anivattiko bhavissāmi. Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo. Iminā lokuttaro aṭṭhaṅgiko maggo kathitoti.

ယခုအခါ ဂါထာတို့ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ပို့ဆောင်တော်မူလိုသဖြင့် 'ဗျာဓိဓမ္မာ' အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ 'ဉတ်ဝါ ဓမ်မံ နိရူပဓိံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာ ဥပဓိမှ ကင်းဝေးသော အရဟတ္တဖိုလ်တရား (သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်တရား) ကို သိ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗေ မဒေ အဘိဘောသ္မိ' ဟူသည်မှာ သုံးပါးလုံးဖြစ်ကုန်သော ဤမာန်ယစ်ခြင်းအားလုံးကို လွှမ်းမိုးလွန်မြောက်၍ တည်နေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'နေက္ခမ္မံ ဒဋ္ဌု ခေမတော' ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်ကို ဘေးကင်းရာအဖြစ် မြင်၍ ဖြစ်သည်။ 'တဿ မေ အဟု ဥဿာဟော နိဗ္ဗာနံ အဘိပဿတော' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မျှော်မှန်းကြည့်ရှုသော ငါ့အား လုံ့လဝီရိယ (ဝါယာမ) ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အနိဝတ္တိ ဘဝိဿာမိ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်မှလည်းကောင်း၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်းမှလည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်မှလည်းကောင်း နောက်ဆုတ်တော့မည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဗြဟ္မစရိယပရာယဏော' ဟူသည်မှာ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကိုသာ အားကိုးမှီခိုရာ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် လောကုတ္တရာ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

8. Licchavikumārakasuttavaṇṇanā

၈. လိစ္ဆဝိကုမာရကသုတ်အဖွင့်

58. Aṭṭhame sajjāni dhanūnīti sajiyāni āropitadhanūni. Addasūti addasaṃsu. Bhavissanti vajjīti vaḍḍhissanti vajjirājāno. Apānubhāti avaḍḍhinissitā mānathaddhā. Pacchāliyaṃ khipantīti pacchato gantvā piṭṭhiṃ pādena paharanti. Raṭṭhikassātiādīsu raṭṭhaṃ bhuñjatīti raṭṭhiko. Pitarā dattaṃ sāpateyyaṃ bhuñjatīti pettaniko. Senāya pati jeṭṭhakoti senāpatiko. Gāmagāmaṇikassāti gāmānaṃ gāmaṇikassa, gāmasāmikassāti attho. Pūgagāmaṇikassāti gaṇajeṭṭhakassa. Kulesūti tesu tesu kulesu. Paccekādhipaccaṃ kārentīti paccekaṃ jeṭṭhakaṭṭhānaṃ kārenti. Kalyāṇena manasā anukampantīti sundarena cittena anuggaṇhanti. Khettakammantasāmantasabyohāreti ye ca attano khettakammantānaṃ sāmantā anantarakkhettasāmino, te ca rajjudaṇḍehi bhūmippamāṇaggāhake sabbohāre ca. Balipaṭiggāhikā devatāti kulappaveṇiyā āgatā ārakkhadevatā. Sakkarotīti tā devatā aggayāgubhattādīhi sakkaroti.

၅၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘sajjāni dhanūni’ ဟူသည် စီရင်ပြင်ဆင်ပြီး ညှို့တင်ထားသော လေးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘addasū’ ဟူသည် မြင်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘bhavissanti vajjī’ ဟူသည် ဝဇ္ဇီမင်းတို့သည် ကြီးပွားကြကုန်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘apānubhā’ ဟူသည် ကြီးပွားတိုးတက်မှုမရှိသည်ကို မှီဝဲသူများ၊ မာနဖြင့် ခက်ထန်နေသူများ ဖြစ်သည်။ ‘pucchāliyaṃ khipanti’ ဟူသည် နောက်မှသွား၍ ကျောကုန်း (သို့မဟုတ် အင်းပျဉ်) ကို ခြေဖြင့် ခတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘raṭṭhikassa’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ တိုင်းနိုင်ငံကို စားသုံးသောကြောင့် ‘raṭṭhika’ (တိုင်းအုပ်မင်း) မည်၏။ အဖပေးအပ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စားသုံးသောကြောင့် ‘pettanika’ (အမွေစားအမွေခံ) မည်၏။ စစ်သည်ရဲမက်တို့၏ အရှင် သို့မဟုတ် အကြီးအကဲဖြစ်သောကြောင့် ‘senāpatika’ (စစ်သူကြီး) မည်၏။ ‘gāmagāmaṇikassa’ ဟူသည် ရွာ၌ဖြစ်သောအမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သော ရွာသူကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ‘pūgagāmaṇikassa’ ဟူသည် ဂိုဏ်းအကြီးအကဲကို ဆိုလိုသည်။ ‘kulesu’ ဟူသည် ထိုထိုအမျိုးတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘paccekādhipaccaṃ kārenti’ ဟူသည် အသီးသီး အကြီးအကဲအရာကို ပြုကြကုန်၏ (အုပ်ချုပ်ကြကုန်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘kalyāṇena manasā anukampanti’ ဟူသည် ကောင်းသောစိတ်ဖြင့် ချီးမြှောက် (သနား စောင်မ) ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘khettakammantasāmantasabyohāre’ ဟူသည် မိမိတို့ လယ်ယာလုပ်ငန်းခွင်၏ အနီးအနားရှိ အခြားမဲ့ဖြစ်သော လယ်ရှင်များဖြစ်ကြကုန်သောသူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြိုးနှင့် လှံတံတို့ဖြင့် မြေအတိုင်းအတာကို ယူတတ်ကုန်သော တရားဆုံးဖြတ်သည့် အမတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘balipaṭiggāhikā devatā’ ဟူသည် အမျိုးအစဉ်အဆက်အရ ကိုးကွယ်လာခဲ့သော ကိုယ်စောင့်နတ် (သို့မဟုတ် အိမ်စောင့်နတ်) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘sakkaroti’ ဟူသည် ထိုနတ်တို့ကို ယာဂုဦး၊ ဆွမ်းဦး စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရပြု၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Kiccakaroti uppannānaṃ kiccānaṃ kārako. Ye cassa anujīvinoti ye ca etaṃ upanissāya jīvanti. Ubhinnañceva atthāyāti ubhinnampi hitatthāya paṭipanno hotīti attho. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ. Diṭṭhe dhamme ca jīvatanti ye ca diṭṭhe dhamme [Pg.30] jīvanti. Iti padadvayenāpi atītapaccuppanne ñātayo dasseti. Vittisañjananoti tuṭṭhijanano. Gharamāvasanti gharāvāsaṃ vasanto. Pujjo hoti pasaṃsiyoti pūjetabbo ca pasaṃsitabbo ca hotīti.

‘kiccakaro’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိစ္စတို့ကို ကူညီလုပ်ဆောင်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ye cassa anujīvino’ ဟူသည် ထိုသူကို (သို့မဟုတ် ထိုကြီးမြတ်သော အမျိုးကို) မှီခို၍ အသက်မွေးကြကုန်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ubhinnañceva atthāya’ ဟူသည် နှစ်ဦးလုံး (ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်နှစ်ဖက်လုံးရှိ ဆွေမျိုးများ) ၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ကျင့်ဆောင်သူဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘pubbapetānaṃ’ ဟူသည် တမလွန်လောကသို့ ပြောင်းသွားကွယ်လွန်ပြီးသောသူတို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ’ ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အသက်ရှင်နေကြသူတို့အား ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးဖြင့် အတိတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ ဆွေမျိုးများကို ပြတော်မူသည်။ ‘vittisañjanano’ ဟူသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘gharamāvasanti’ ဟူသည် အိမ်ရာထောင်လျက် လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘pujjo hoti pasaṃsiyo’ ဟူသည် ပူဇော်ထိုက်သူ၊ ချီးမွမ်းထိုက်သူ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

9-10. Vuḍḍhapabbajitasuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. ကြီးမှရဟန်းပြုရသော ရဟန်းတို့နှင့်စပ်သော သုတ်နှစ်ခု၏အဖွင့် ဖြစ်သည်။

59-60. Navame nipuṇoti saṇho sukhumakāraṇaññū. Ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Dasame padakkhiṇaggāhīti dinnovādaṃ padakkhiṇato gaṇhanto. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၅၉-၆၀. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘nipuṇo’ ဟူသည် သိမ်မွေ့သော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသောအကြောင်းအရာကို သိနိုင်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘ākappasampanno’ ဟူသည် ရဟန်း၏ အသုံးအဆောင် အမူအရာနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘padakkhiṇaggāhī’ ဟူသည် ပေးအပ်သော အဆုံးအမကို ရိုသေစွာ (အမြတ်တနိုး) ခံယူတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ပေါ်လွင်လှသဖြင့် အထူးဖွင့်ဆိုရန်မလို၊ လွယ်ကူလှပေသည်။ ဒသမသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

Nīvaraṇavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော နီဝရဏဝဂ် ပြီး၏။

(7) 2. Saññāvaggo

(၇) ၂. သညာဝဂ်

1-2. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

၁-၂. သညာသုတ်နှစ်ခု၏အဖွင့်

61-62. Dutiyassa paṭhame mahapphalāti vipākaphalena mahapphalā. Vipākānisaṃseneva mahānisaṃsā. Amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Sabbaloke anabhiratisaññāti sabbasmiṃ tedhātusannivese loke ukkaṇṭhitassa uppajjanakasaññā. Dutiyaṃ uttānatthameva.

၆၁-၆၂. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘mahapphalā’ ဟူသည် အကျိုးဝိပါတ်အားဖြင့် ကြီးမားသော အကျိုးရှိကုန်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကျိုးအာနိသင်အားဖြင့်သာလျှင် ကြီးမားသောအာနိသင်ရှိကုန်သောကြောင့် ‘mahānisaṃsā’ မည်ကုန်၏။ ‘amatogadhā’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်လျှင် တည်ရာရှိကုန်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘sabbaloke anabhiratisaññā’ ဟူသည် ဘုံသုံးပါးတည်းဟူသော လောကတစ်ခုလုံး၌ ငြီးငွေ့သော ရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ (အမှတ်သညာ) ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ်သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာတည်း။

3-4. Vaḍḍhasuttadvayavaṇṇanā

၃-၄. ဝဎ္ဎသုတ်နှစ်ခု၏အဖွင့်

63-64. Tatiye varādāyīti uttamassa varassa ādāyako. Sesamettha catutthe ca uttānatthamevāti.

၆၃-၆၄. သုံးခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘varādāyī’ ဟူသည် မြတ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော ကျေးဇူးကို ယူတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဤတတိယသုတ်၌လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထသုတ်၌လည်းကောင်း ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာတည်း။ တတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

5. Sākacchasuttavaṇṇanā

၅. သာကစ္ဆသုတ်အဖွင့်

65. Pañcame alaṃsākacchoti sākacchāya yutto. Āgataṃ pañhanti pucchitaṃ pañhaṃ. Byākattā hotīti vissajjitā hoti.

၆၅. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘alaṃsākaccho’ ဟူသည် အတူတကွ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်းငှါ သင့်တော်သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘āgataṃ pañhaṃ’ ဟူသည် မေးအပ်သော ပြဿနာကို ဆိုလိုသည်။ ‘byākattā hoti’ ဟူသည် ဖြေကြားတတ်သူဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

6. Sājīvasuttavaṇṇanā

၆. သာဇီဝသုတ်အဖွင့်

66. Chaṭṭhe [Pg.31] alaṃsājīvoti sājīvāya yutto. Sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañca. Sabbepi hi sabrahmacārino pañhaṃ upajīvanti, tenetaṃ pañhapucchanavissajjanaṃ samānājīvatāya sājīvoti vuttaṃ. Kataṃ pañhanti abhisaṅkhataṃ pañhaṃ.

၆၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘alaṃsājīvo’ ဟူသည် အတူတကွ အသက်မွေးခြင်းငှာ သင့်လျော်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘sājīvo’ ဟူသည် ပြဿနာကို မေးမြန်းခြင်းနှင့် ပြဿနာကို ဖြေကြားခြင်းကို ဆိုသည်။ သီတင်းသုံးဖော်အားလုံးတို့သည် ပြဿနာကိုပင် မှီ၍ အသက်မွေးကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပြဿနာမေးခြင်းနှင့် ဖြေခြင်းသည် တူညီသော အသက်မွေးခြင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘sājīvo’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘kataṃ pañhaṃ’ ဟူသည် ပြင်ဆင်အပ်သော (သို့မဟုတ် ဖန်တီးအပ်သော) ပြဿနာကို ဆိုလိုသည်။

7-10. Paṭhamaiddhipādasuttādivaṇṇanā

၇-၁၀. ပထမဣဒ္ဓိပါဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

67-70. Sattame ussoḷhīti adhimattavīriyaṃ. Aṭṭhame attano bodhimaṇḍe paṭividdhe āgamanaiddhipāde kathetvā upari attanova cha abhiññā kathesīti. Navamadasamesu vipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၆၇-၇၀. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ ‘ussoḷhī’ ဟူသည် လွန်ကဲသော ဝီရိယကို ဆိုလိုသည်။ ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ မိမိ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ကြည်လင်ရာဖြစ်သော ဗောဓိပင်၌ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော (အကြောင်းဖြစ်သော) ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့ကို ဟောတော်မူပြီးလျှင်၊ အထက်၌ မိမိ၏သာလျှင်ဖြစ်သော ခြောက်ပါးကုန်သော အဘိညာဉ်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ် အဖွင့် ပြီး၏။ ကိုးခုမြောက်နှင့် ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်တို့၌ ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာ အားလုံးတို့၌ အနက်သည် ပေါ်လွင်လှပေသည်။ အဖွင့် ပြီး၏။

Saññāvaggo dutiyo.

ဒုတိယဖြစ်သော သညာဝဂ် ပြီး၏။

(8) 3. Yodhājīvavaggo

(၈) ၃. ယောဓာဇီဝဝဂ်

1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

၁. ပထမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ်အဖွင့်

71. Tatiyassa paṭhame yato kho, bhikkhaveti heṭṭhā vuttanayena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa bhikkhuno idāni vaṇṇabhaṇanatthaṃ idaṃ āraddhaṃ. Tattha yato khoti yadā kho. Ukkhittapalighoti avijjāpalighaṃ ukkhipitvā apanetvā ṭhito. Saṃkiṇṇaparikhoti saṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā vināsetvā ṭhito. Abbūḷhesikoti taṇhāsaṅkhātaṃ esikāthambhaṃ abbuyha luñcitvā ṭhito. Niraggaḷoti nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā ṭhito. Pannaddhajo pannabhāroti mānaddhajañca khandhābhisaṅkhārakilesabhārañca pātetvā otāretvā ṭhito. Visaṃyuttoti vaṭṭena visaṃyutto. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito.

၇၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘yato kho, bhikkhave’ အစရှိသော စကားရပ်ကို အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိပဿနာကို ပွားများစေ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသော ရဟန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ယခုအခါ ချီးမွမ်းပြောဆိုရန် အားထုတ်အပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ ‘yato kho’ ဟူသည် အကြင်အခါ၌ပင် ဖြစ်သည်။ ‘ukkhittapaligho’ ဟူသည် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော တံခါးကျည်ကို ဖယ်ရှားကာ ပယ်သတ်၍ တည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘saṃkiṇṇaparikho’ ဟူသည် သံသရာတည်းဟူသော ကျုံးကို ဖရိုဖရဲကြဲ၍ ဖျက်ဆီးပြီး တည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘abbūḷhesiko’ ဟူသည် တဏှာဟုဆိုအပ်သော တံခါးတိုင်ကို နုတ်ပယ်ပြီး တည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘niraggalo’ ဟူသည် နီဝရဏတည်းဟူသော တံခါးကျင်ကို ဖွင့်လှစ်ပြီး တည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘pannaddhajo pannabhāro’ ဟူသည် မာနတည်းဟူသော တံခွန်ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာနှင့် အဘိသင်္ခါရ ကိလေသာတည်းဟူသော ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးကိုလည်းကောင်း ချထား၍ တည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘visaṃyutto’ ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲနှင့် မယှဉ်စပ်တော့သောသူ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားကို ပါဠိတော်နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤမျှသော ဒေသနာအစဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ကုန်စင်စေလျက်၊ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော မြတ်သော ငြိမ်းအေးရာသို့ ရောက်၍၊ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုကာ ဖလသမာပတ် ဝင်စားပြီး နေတော်မူသော ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အခါကာလကို ပြတော်မူသည်။

Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato [Pg.32] na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikāthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā nagarasobhatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti – ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇāaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho sannāhaṃ viya sīlasannāhaṃ katvā paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikāthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ vikiritvā, so yodho nagaraṃ sobhatthāya ussāpitaddhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde subhojanaṃ viya kilesaparinibbānanagaraṃ pavisitvā amataṃ nirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.

တခုသော ခိုးသူတို့၏ မြို့နှင့် တခုသော ဘေးကင်းသော မြို့ဟူ၍ မြို့နှစ်မျိုး ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ သူရဲကြီးတဦးအား ဤသို့သော အကြံစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏— ‘ဤသူခိုးတို့မြို့ တည်ရှိနေသရွေ့ ကာလပတ်လုံး ဘေးကင်းသော မြို့သည် ဘေးမှ မလွတ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤသူခိုးမြို့ကို မြို့ပျက်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်အံ့’ ဟု ကြံစည်ကာ၊ ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဆင်ယင်လျက် သန်လျက်ကို ကိုင်ဆောင်၍ သူခိုးမြို့သို့ ချဉ်းကပ်ကာ၊ မြို့တံခါး၌ စိုက်ထူထားသော တံခါးတိုင်တို့ကို သန်လျက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ပြီးလျှင်၊ တံခါးပေါင်နှင့်တကွ တံခါးရွက်ကို ဖျက်ဆီး၍၊ တံခါးကျည်မင်းကို မြှောက်ချီကာ၊ တံတိုင်းကို ဖြိုဖျက်၍၊ ကျုံးအရံကို ဖရိုဖရဲပြုကာ၊ မြို့တင့်တယ်စေရန် စိုက်ထူထားသော တံခွန်တို့ကို လှဲချ၍၊ မြို့ကို မီးတိုက်ကာ၊ ဘေးကင်းသော မြို့သို့ ဝင်ရောက်ပြီး ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်၍ ဆွေမျိုးအပေါင်း ခြံရံလျက် ကောင်းမွန်သော အရသာရှိသော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအတူပင် သူခိုးမြို့ကဲ့သို့ သက္ကာယ (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ဘေးကင်းသော မြို့ကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ သူရဲကြီးကဲ့သို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း ရှုမြင်အပ်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့သော အကြံစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏— ‘သက္ကာယဝဋ် ဖြစ်ပေါ်နေသရွေ့ ကာလပတ်လုံး သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ရောဂါဝေဒနာ၊ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဘေးကြီးတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း မရှိနိုင်’ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သူရဲကြီးကဲ့သို့ ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဆင်ယင်သကဲ့သို့ သီလတည်းဟူသော ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်၍၊ ပညာတည်းဟူသော သန်လျက်ကို ကိုင်ကာ၊ သန်လျက်ဖြင့် တံခါးတိုင်ကို နုတ်သကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော တံခါးတိုင်ကို နုတ်ပယ်၏။ ထိုသူရဲကြီးသည် တံခါးပေါင်နှင့်တကွသော တံခါးရွက်ကို ဖွင့်လှစ်သကဲ့သို့ ငါးပါးသော အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တည်းဟူသော တံခါးမင်းကို ဖွင့်လှစ်၍၊ ထိုသူရဲကြီးသည် တံခါးကျည်ကို ချီမြှောက်သကဲ့သို့ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော တံခါးကျည်ကို ချီမြှောက်၍၊ ထိုသူရဲကြီးသည် တံတိုင်းကို ဖြိုဖျက်ကာ ကျုံးကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကမ္မာဘိသင်္ခါရကို ဖျက်ဆီးလျက် ဇာတိသံသရာတည်းဟူသော ကျုံးကို ဖရိုဖရဲပြု၍၊ ထိုသူရဲကြီးသည် မြို့တင့်တယ်စေရန် စိုက်ထူအပ်သော တံခွန်တို့ကို လှဲချသကဲ့သို့ မာနတည်းဟူသော တံခွန်တို့ကို လှဲချ၍ သက္ကာယတည်းဟူသော မြို့ကို မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ၊ ထိုသူရဲကြီးသည် ဘေးကင်းသော မြို့၌ ပြာသာဒ်ထက်၌ ကောင်းသော ဘောဇဉ်ကို ခံစားသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဟူသောမြို့သို့ ဝင်ရောက်၍ သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသော ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို အစဉ်ခံစားလျက် အချိန်ကာလကို လွန်စေ၏။

2. Dutiyacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယ စေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ် အဖွင့်။

72. Dutiye aniccasaññāti khandhapañcakaṃ hutvā abhāvākārena aniccanti uppajjanakasaññā. Anicce dukkhasaññāti yadaniccaṃ, taṃ paṭipīḷanākārena dukkhanti uppajjanakasaññā. Dukkhe anattasaññāti yaṃ dukkhaṃ, taṃ avasavattanākārena anattāti uppajjanakasaññā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imesu pana dvīsupi suttesu vipassanāphalaṃ nāma kathitanti.

၇၂. နှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အနိစ္စသညာ’ ဟူသည်မှာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးသည် ဖြစ်ပြီးနောက် မရှိတော့ခြင်းဟူသော သဘောဖြင့် ‘မမြဲ (အနိစ္စ)’ ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်သည်။ ‘အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ’ ဟူသည်မှာ မမြဲသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးသည် ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်း သဘောကြောင့် ‘ဆင်းရဲ (ดုက္ခ)’ ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်သည်။ ‘ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ’ ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးသည် အလိုသို့ မလိုက်ခြင်း သဘောကြောင့် ‘အတ္တမဟုတ် (အနတ္တ)’ ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသုတ်နှစ်ပါးလုံး၌ ဝိပဿနာ၏ အကျိုးတရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

3. Paṭhamadhammavihārīsuttavaṇṇanā

၃. ပထမ ဓမ္မဝိဟာရီသုတ် အဖွင့်။

73. Tatiye divasaṃ atināmetīti divasaṃ atikkāmeti. Riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ vissajjeti. Desetīti katheti pakāseti. Dhammapaññattiyāti [Pg.33] dhammassa paññāpanāya. Dhammaṃ pariyāpuṇātīti navaṅgavasena catusaccadhammaṃ pariyāpuṇāti vaḷañjeti katheti. Na riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ na vissajjeti. Anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathanti niyakajjhatte cittasamādhiṃ āsevati bhāveti, samathakammaṭṭhāne yuttappayutto hoti.

၇၃. သုံးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဒိဝသံ အတိနာမေတိ’ ဟူသည်မှာ နေ့ရက်ကို ကုန်လွန်စေ၏ ဟူလို။ ‘ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနံ’ ဟူသည်မှာ တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းကို စွန့်ပယ်၏ ဟူလို။ ‘ဒေသေတိ’ ဟူသည်မှာ ဟောကြား၏၊ ထင်စွာပြ၏ ဟူလို။ ‘ဓမ္မပညတ္တိယာ’ ဟူသည်မှာ သူတပါးတို့အား တရားကို သိစေခြင်းဖြင့် ဟူလို။ ‘ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ’ ဟူသည်မှာ နဝင်္ဂအစွမ်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို သင်ယူ၏၊ သုံးဆောင်၏၊ ဟောပြော၏ ဟူလို။ ‘န ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနံ’ ဟူသည်မှာ တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းကို မစွန့်ပယ် ဟူလို။ ‘အနုယုဉ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထံ’ ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) ကို မှီဝဲပွားများ၏၊ သမထကမ္မဋ္ဌန်း၌ အားထုတ်စိုက်လိုက်၏ ဟူလို။

Hitesināti hitaṃ esantena. Anukampakenāti anukampamānena. Anukampaṃ upādāyāti anukampaṃ cittena pariggahetvā, paṭiccātipi vuttaṃ hoti. Kataṃ vo taṃ mayāti taṃ mayā ime pañca puggale desentena tumhākaṃ kataṃ. Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṃ yadidaṃ aviparītadhammadesanā, ito paraṃ pana paṭipatti nāma sāvakānaṃ kiccaṃ. Tenāha – etāni bhikkhu rukkhamūlāni…pe… amhākaṃ anusāsanīti. Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṃ dasseti. Suññāgārānīti iminā janavivittaṭṭhānaṃ. Ubhayenāpi ca yogānurūpaṃ senāsanamācikkhati, dāyajjaṃ niyyāteti. Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṃsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṃ hoti. Mā pamādatthāti mā pamajjittha. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle ārogyakāle sattasappāyādisampattikāle satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṃ maṅkulabhattā hutvā seyyasukhamiddhasukhamanuyuttā pamajjanti, te pacchā jarākāle rogakāle maraṇakāle vipattikāle satthu parinibbānakāle ca taṃ pubbe pamādavihāraṃ anussarantā sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṃ sampassamānā vippaṭisārino honti. Tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṃ dassento āha – ‘‘mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā’’ti. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti ayaṃ amhākaṃ santikā ‘‘jhāyatha mā pamādatthā’’ti tumhākaṃ anusāsanī, ovādoti vuttaṃ hoti.

‘ဟိတေသိနာ’ ဟူသည်မှာ အစီးအပွားကို ရှာတော်မူသော။ ‘anukampakenā’ ဟူသည်မှာ အစဉ်သနားတော်မူသော။ ‘အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ’ ဟူသည်မှာ အစဉ်သနားတတ်သော စိတ်ကို အခြေခံ၍ သို့မဟုတ် စွဲ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကတံ ဝေါ တံ မယာ’ ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်ငါးပါးတို့ကို တရားဟောလိုသည်ဖြစ်၍ သင်တို့အား ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုအပ်ပြီးပြီ။ စင်စစ်သော်ကား မဖောက်မပြန်သော တရားဟောကြားခြင်းမျှသာ အစဉ်သနားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိစ္စဖြစ်၍၊ ထိုတရားဟောခြင်းမှတပါး ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်းဟူသည် တပည့်တို့၏ ကိစ္စသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ရဟန်းတို့... ဤသစ်ပင်ရင်းတို့သည်... ငါတို့၏ အဆုံးအမတည်း’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘ရုက္ခမူလာနိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သစ်ပင်ရင်းတည်းဟူသော ကျောင်းကို ပြ၏။ ‘သုညာဂါရာနိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လူတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်ကို ပြ၏။ နှစ်ပါးစုံသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ကမ္မဋ္ဌန်းအားထုတ်ရန် လျော်ကန်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ညွှန်ပြတော်မူကာ အမွေဥစ္စာကို အပ်နှင်းတော်မူ၏။ ‘ဈာယထ’ ဟူသည်မှာ အာရုံကို စူးစိုက်ရှုခြင်းဖြင့် ကသိုဏ်းအစရှိသော အာရုံ ၃၈-ပါးကိုလည်းကောင်း၊ လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုခြင်းဖြင့် အနိစ္စစသည်ဖြင့် ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ရှုမှတ်ကြကုန်လော့၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို ပွားများကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မာ ပမာဒတ္ထ’ ဟူသည်မှာ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့် ဟူလို။ ‘မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟူဝတ္ထ’ ဟူသော ပါဌ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့ - ရှေးအခါက ငယ်ရွယ်စဉ်ကာလ၊ ကျန်းမာစဉ်ကာလ၊ လျောက်ပတ်သော ဆွမ်းစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကာလနှင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးတွေ့ခွင့်ရသော ကာလတို့၌ အသင့်အားဖြင့် နှလုံးမသွင်းဘဲ ကင်းကွာကြလျက်၊ နေ့ညပတ်လုံး အိပ်စက်ခြင်း၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ၊ ငိုက်မျဉ်းခြင်း၌ဖြစ်သော ချမ်းသာကိုသာ အားထုတ်ကာ မေ့မလျော့နေခဲ့ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် နောက်အခါ အိုမင်းသောအခါ၊ နာဖျားသောအခါ၊ သေခါနီးအချိန်၊ ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်သောအခါနှင့် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးသော ကာလတို့၌ ရှေးဦးက မေ့လျော့စွာ နေခဲ့ပုံကို ပြန်လည်အောက်မေ့မိ၍လည်းကောင်း၊ ဝန်လေးလှသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့်တကွသော သေခြင်းကို မြင်ရ၍လည်းကောင်း နောင်တတဖန် ပူပန်ကြရကုန်၏။ သင်တို့မူကား ထိုကဲ့သို့သော ရဟန်းများ မဖြစ်ကြစေလင့်ဟူသော အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟူဝတ္ထ’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘အယံ ဝေါ အမှာကံ အနုသာသနီ’ ဟူသည်မှာ ဤငါတို့ထံမှ ‘ဈာယထ မာ ပမာဒတ္ထ’ ဟူသော အဆုံးအမသည် သင်တို့အတွက် ပဲ့ပြင်ဆုံးမခြင်း၊ အဆုံးအမပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

4. Dutiyadhammavihārīsuttavaṇṇanā

၄. Dutiyadhammavihārīsuttavaṇṇanā

74. Catutthe uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānātīti tato pariyattito uttari tassa dhammassa sahavipassanāya maggapaññāya atthaṃ nappajānāti[Pg.34], cattāri saccāni na passati nappaṭivijjhatīti attho. Sesavāresupi eseva nayo. Evametesu dvīsupi suttesu bahussutabhikkhu vipassanākammiko sotāpanno sakadāgāmī anāgāmī khīṇāsavoti cha janā dhammavihārino nāmāti veditabbā.

၇၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဥတ္တရိ စဿ ပညာယ အတ္ထံ နပ္ပဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုပရိယတ်တရားထက် အလွန်ဖြစ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာဖြင့် ထိုတရား၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို မသိ၊ သစ္စာလေးပါးကို မမြင်၊ ထိုးထွင်း၍ မသိ ဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်နှစ်ပါးလုံး၌ ဗဟုဿုတရဟန်း၊ ဝိပဿနာအမှုရှိသောရဟန်း၊ သောတာပန်ရဟန်း၊ သကဒါဂါမ်ရဟန်း၊ အနာဂါမ်ရဟန်း၊ ရဟန္တာရဟန်း ဟူ၍ ပုဂ္ဂိုလ်ခြောက်ဦးတို့ကို ‘ဓမ္မဝိဟာရီ’ (တရားဖြင့် နေသောသူ) များဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

၅. ပထမ ယောဓာဇီဝသုတ် အဖွင့်။

75. Pañcame yodhājīvāti yuddhūpajīvino. Rajagganti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. Sahati rajagganti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. Dhajagganti hatthiassadīnaṃ piṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. Ussāraṇanti hatthiassarathānañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre. Haññatīti vihaññati vighātaṃ āpajjati. Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. Sahati sampahāranti dve tayo pahāre patvāpi sahati adhivāseti. Tameva saṅgāmasīsanti taṃyeva jayakkhandhāvāraṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhapahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.

၇၅. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ - 'ယောဓာဇီဝါ' ဟူသည် စစ်တိုက်ခြင်းကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးသော စစ်သည်တော်များကို ဆိုလိုသည်။ 'ရဇဂ္ဂံ' ဟူသည် ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့၏ ခြေခွာချက်ကြောင့် ပျက်စီးသော မြေကြီးမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဖုန်မှုန့် အညစ်အကြေး အစုအဝေးကို ဆိုလိုသည်။ 'န သန္ထမ္ဘတိ' ဟူသည် ခိုင်ခန့်စွာ မတည်တံ့နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သဟတိ ရဇဂ္ဂံ' ဟူသည် ထိုဖုန်မှုန့် အညစ်အကြေး အစုအဝေးကို မြင်သော်လည်း သည်းခံနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓဇဂ္ဂံ' ဟူသည် ဆင်၊ မြင်းတို့၏ ကျောကုန်းပေါ်၌ ဖြစ်စေ၊ ရထားတို့၌ ဖြစ်စေ စိုက်ထူထားသော တံခွန်တို့၏ အဖျားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဿရဏံ' ဟူသည် ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားတို့၏ လည်းကောင်း၊ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့၏ လည်းကောင်း ကျယ်လောင်ဆူညံသော အသံကို ဆိုလိုသည်။ 'သမ္ပဟာရေ' ဟူသည် ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရရှိသော အနည်းငယ်မျှသော ထိုးခုတ်မှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟညတိ' ဟူသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗျာပဇ္ဇတိ' ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်း၊ ပကတိအဖြစ်ကို စွန့်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သဟတိ သမ္ပဟာရံ' ဟူသည် နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ်မျှ ထိုးခုတ်ခြင်းကို ခံရသော်လည်း သည်းခံနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တမေဝ သင်္ဂါမသီသံ' ဟူသည် ထိုအောင်ပွဲရ စစ်တပ်ချရာ အရပ်ကိုသာလျှင် ဆိုလိုသည်။ 'အဇ္ဈာဝသတိ' ဟူသည် ခုနစ်ရက်မျှ လွှမ်းမိုး၍ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် ခုနစ်ရက်မျှ လွှမ်းမိုး၍ နေထိုင်သနည်းဟူမူ - ဒဏ်ရာရရှိသော စစ်သည်တို့၏ ဒဏ်ရာကို ကုသစောင့်ရှောက်ရန် လည်းကောင်း၊ စစ်မှုထမ်းဆောင်ခဲ့သူတို့၏ ထူးခြားသော အစွမ်းသတ္တိကို သိရှိ၍ ရာထူးဌာနန္တရ ပေးအပ်ရန် လည်းကောင်း၊ စိုးရိုင်အုပ်ချုပ်ခြင်း ချမ်းသာကို ခံစားရန် လည်းကောင်း ခုနစ်ရက်မျှ လွှမ်းမိုး၍ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ. Tasmā te puggale dassento evameva khotiādimāha. Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ saṃsīdati anuppavisati. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretunti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. Kimassa rajaggasminti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. Abhirūpāti abhirūpavatī. Dassanīyāti dassanayoggā. Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca. Ūhasatīti avahasati. Ullapatīti katheti. Ujjhagghatīti [Pg.35] pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti. Abhinisīdatīti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. Ajjhottharatīti avattharati. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassā hatthaṃ vinibbeṭhetvā ceva mocetvā ca. Sesamettha uttānatthamevāti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား စစ်သည်တော်တို့ဖြင့် လုပ်ဆောင်ရမည့် ကိစ္စမရှိသော်လည်း ဤသာသနာတော်၌ ထိုစစ်သည်တော်နှင့် တူသော သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့ကို ပြသရန် ဤဥပမာကို ဆောင်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြသလိုသဖြင့် 'ဧဝမေဝ ခေါ' စသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ 'သံသီဒတိ' ဟူသည် မိစ္ဆာဝိတက် (မကောင်းသော ကြံစည်မှု) ၌ နစ်မြုပ်ဝင်ရောက်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ' ဟူသည် မြတ်သော အကျင့်ကို မပြတ်စောင့်ရှောက်ရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အာဝိကတွာ' ဟူသည် သိက္ခာ၏ အားနည်းသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကိမဿ ရဇဂ္ဂသ္မိံ' ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ 'ရဇဂ္ဂ' မည်သည် အဘယ်နည်းဟု မေးမြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဘိရူပါ' ဟူသည် လွန်ကဲသော အဆင်းရှိသော မိန်းမကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒဿနီယာ' ဟူသည် ကြည့်ရှုချင်စဖွယ်ရှိသော မိန်းမကို ဆိုလိုသည်။ 'ပါသာဒိကာ' ဟူသည် မြင်ရုံမျှဖြင့် စိတ်ကြည်နူးမှုကို ဆောင်တတ်သော မိန်းမကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရမာယ' ဟူသည် မြတ်သော အဆင်းရှိသော မိန်းမကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ' ဟူသည် ကိုယ်အဆင်းနှင့် လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းနှင့် လည်းကောင်း စုံလင်ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဟသတိ' ဟူသည် ပြက်ရယ်ပြု၍ ရယ်မောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥလ္လပတိ' ဟူသည် စကားပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဇ္ဇဂ္ဃတိ' ဟူသည် လက်ခုပ်တီး၍ ဟားတိုက်ရယ်မောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပ္ပဏ္ဍေတိ' ဟူသည် ပြက်ရယ်စကားကို ဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဘိနိသီဒတိ' ဟူသည် လွှမ်းမိုး၍ အနီး၌ ဖြစ်စေ၊ တစ်နေရာတည်း၌ ဖြစ်စေ ထိုင်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အဇ္ဈောတ္ထရတိ' ဟူသည် လွှမ်းမိုးအုပ်စီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိနိဝေဋ္ဌေတွာ ဝိနိမောစေတွာ' ဟူသည် ကိုင်ထားသော နေရာမှ ထိုမိန်းမ၏ လက်ကို ဖြုတ်၍ လည်းကောင်း၊ လွတ်မြောက်စေ၍ လည်းကောင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

၆. ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

76. Chaṭṭhe asicammaṃ gahetvāti asiñca cammañca gahetvā. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā. Viyūḷhanti yuddhasannivesavesena ṭhitaṃ. Saṅgāmaṃ otaratīti mahāyuddhaṃ otarati. Ussahati vāyamatīti ussāhañca vāyāmañca karoti. Hanantīti ghātenti. Pariyāpādentīti pariyāpādayanti. Upalikkhantīti vijjhanti. Apanentīti sakasenaṃ gahetvā gacchanti. Apanetvā ñātakānaṃ nentīti sakasenaṃ netvā tato ñātakānaṃ santikaṃ nenti. Nīyamānoti attano gehaṃ vā sesañātisantikaṃ vā niyyamāno. Upaṭṭhahanti paricarantīti pahārasodhanavaṇakappanādīni karontā jagganti gopayanti.

၇၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - 'အသိစမ္မံ ဂဟေတွာ' ဟူသည် သန်လျက်နှင့် ဒိုင်းကာတို့ကို ယူဆောင်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာ' ဟူသည် လေးနှင့် မြှားတောင်းတို့ကို လွယ်ပိုး၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိယူဠှံ' ဟူသည် စစ်ခင်းရန် ကောင်းစွာ တည်ဆောက်ထားသော စစ်တပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သင်္ဂါမံ ဩတရတိ' ဟူသည် ကြီးစွာသော စစ်မြေပြင်သို့ သက်ဆင်းဝင်ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဿဟတိ ဝါယမတိ' ဟူသည် ဇွဲလုံ့လ ဝီရိယကို ထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟနန္တိ' ဟူသည် သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိယာပါဒေန္တိ' ဟူသည် အသက်ကို ကုန်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပလိက္ခန္တိ' ဟူသည် ထိုးခုတ်ပစ်ခတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အပနေန္တိ' ဟူသည် မိမိတို့၏ စစ်သည်တော်များရှိရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အပနေတွာ ဉာတကာနံ နေန္တိ' ဟူသည် မိမိတို့ စစ်သည်တော်များထံ ခေါ်ဆောင်သွားပြီးမှ ထိုမှတစ်ဆင့် ဆွေမျိုးများထံသို့ ပို့ဆောင်ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နီယမာနော' ဟူသည် မိမိအိမ်သို့ ဖြစ်စေ၊ ကျန်ရှိသော ဆွေမျိုးများထံသို့ ဖြစ်စေ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပရိစရန္တိ' ဟူသည် ဒဏ်ရာများကို ဆေးကြောသုတ်သင်ခြင်း၊ ဆေးကုသခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကာ စောင့်ရှောက်ပြုစုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Arakkhiteneva kāyenāti arakkhitena kāyadvārena. Arakkhitāya vācāyāti arakkhitena vacīdvārena. Arakkhitena cittenāti arakkhitena manodvārena. Anupaṭṭhitāya satiyāti satiṃ supaṭṭhitaṃ akatvā. Asaṃvutehi indriyehīti manacchaṭṭhehi indriyehi apihitehi agopitehi. Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti rāgo uppajjamānova samathavipassanācittaṃ dhaṃseti, dūre khipati. Rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgaparetoti ahaṃ, āvuso, rāgena ratto, rāgena anugato.

'အရက္ခိတေနေဝ ကာယေန' ဟူသည် မစောင့်စည်းအပ်သော ကာယဒွါရဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အရက္ခိတာယ ဝါစာယ' ဟူသည် မစောင့်စည်းအပ်သော ဝစီဒွါရဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အရက္ခိတေန စိတ္တေန' ဟူသည် မစောင့်စည်းအပ်သော မနောဒွါရဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာ' ဟူသည် သတိကို ကောင်းစွာ မတည်မြဲစေဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ 'အသံဝုတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ' ဟူသည် မပိတ်အပ်၊ မလုံခြုံအပ်ကုန်သော မနိန္ဒြေလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ရာဂေါ စိတ္တံ အနုဒ္ဓံသေတိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂသည်ပင်လျှင် သမထ၊ ဝိပဿနာစိတ်ကို ဖျက်ဆီး၍ ဝေးရာသို့ ပစ်ချတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ရာဂပရိယုဋ္ဌိတောမှိ၊ အာဝုသော၊ ရာဂပရေတော' ဟူသည် "ငါ့ရှင်... ငါသည် ရာဂဖြင့် ပူပန်အပ်၏၊ ရာဂ၏ အစဉ်သို့ လိုက်ပါအပ်၏" ဟူလိုသည်။

Aṭṭhikaṅkalūpamātiādīsu aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena[Pg.36]. Ussahissāmīti ussāhaṃ karissāmi. Dhārayissāmīti samaṇabhāvaṃ dhārayissāmi. Abhiramissāmīti abhiratiṃ uppādessāmi na ukkaṇṭhissāmi. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ' စသည်တို့တွင် 'အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ' (အရိုးစုနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် သာယာဖွယ် မရှိသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မံသပေသူပမာ' (အသားတစ်နှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် များစွာသော သူတို့နှင့် ဆက်ဆံသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'တိဏုက္ကူပမာ' (မြက်မီးရှူးနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် လောင်ကျွမ်းစေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အင်္ဂါရကာသူပမာ' (မီးကျီးတွင်းနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သုပိနကူပမာ' (အိပ်မက်နှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် အခိုက်အတန့်မျှသာ ထင်ပေါ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယာစိတကူပမာ' (ငှားရမ်းထားသော ဝတ္ထုနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် အချိန်ပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ရုက္ခဖလူပမာ' (သစ်သီးနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် အလုံးစုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပျက်စီးစေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အသိသူနူပမာ' (စဉ်းတီတုံးနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် ဖြတ်တောက်ခံရခြင်း ဟူသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သတ္တိသူလူပမာ' (လှံမနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် ထိုးဖောက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သပ္ပသိရူပမာ' (မြွေဦးခေါင်းနှင့်တူသော ဥပမာ) ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးအန္တရာယ်နှင့် တကွဖြစ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဥဿဟိဿာမိ' ဟူသည် အားထုတ်မှုကို ပြုအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓာရယိဿာမိ' ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်ကို ဆောင်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဘိရမိဿာမိ' ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေအံ့၊ ငြီးငွေ့လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

7. Paṭhamaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

၇. ပထမအနာဂတဘယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

77. Sattame āraññakenāti araññavāsinā. Appattassāti asampattassa jhānavipassanāmaggaphalappabhedassa visesassa pattiyā. Sesapadesupi eseva nayo. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyo ca brahmacariyantarāyo ca, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ca maggantarāyo ca bhaveyya. Handāti vavassaggatthe nipāto. Vīriyaṃ ārabhāmīti duvidhampi vīriyaṃ karomi. Satthakāti satthaṃ viya sandhibandhanacchedakavātā. Vāḷehīti kakkhaḷehi. Māṇavehīti corehi. Katakammehi vā akatakammehi vāti ettha corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāma, corikaṃ kātuṃ gacchantā akatakammā nāma. Tattha katakammā kammassa nipphannattā sattānaṃ galalohitaṃ gahetvā devatānaṃ baliṃ karonti, akatakammā ‘‘evaṃ no kammaṃ nipphajjissatī’’ti paṭhamataraṃ karonti. Idaṃ sandhāya te maṃ jīvitā voropeyyunti vuttaṃ. Vāḷā amanussāti kakkhaḷā duṭṭhā yakkhādayo amanussā.

၇၇. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - 'အာရညကေန' ဟူသည် တော၌ နေသောသူအားဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပတ္တဿ' ဟူသည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ် အပြားရှိသော တရားထူးသို့ မရောက်သေးသော သူ၏ ထိုတရားထူးသို့ ရောက်ခြင်းငှါဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'သော မမဿ အန္တရာယော' ဟူသည် ထိုဘေးအန္တရာယ်သည် ငါ၏ အသက်အန္တရာယ် လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအကျင့်၏ အန္တရာယ် လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ဖြင့် သေဆုံးရသူအား နတ်ပြည်၏ အန္တရာယ် လည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အန္တရာယ် လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဟန္ဒ' ဟူသော စကားလုံးသည် ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်းငှါ စိတ်ကို လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ 'ဝီရိယံ အာရဘာမိ' ဟူသည် နှစ်မျိုးသော ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သတ္ထကာ' ဟူသည် လက်နက်ကဲ့သို့ အရိုးဆက်အဖွဲ့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လေတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝါဠေဟိ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော သူတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာဏဝေဟိ' ဟူသည် ခိုးသူတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကတကမ္မေဟိ ဝါ အကတကမ္မေဟိ ဝါ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ခိုးမှုပြုပြီးမှ ထွက်ပြေးလာသော သူခိုးတို့ကို 'ကတကမ္မ' (ခိုးမှုပြီးသော သူခိုး) ဟု ခေါ်သည်။ ခိုးမှုပြုရန် သွားနေသော သူခိုးတို့ကို 'အကတကမ္မ' (ခိုးမှုမပြုရသေးသော သူခိုး) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသူခိုးနှစ်မျိုးတွင် ခိုးမှုပြီးသော သူခိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ခိုးမှုအောင်မြင်ပြီးမြောက်သဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ လည်ချောင်းသွေးကို ယူကာ နတ်တို့ကို ပူဇော်တတ်ကြသည်။ ခိုးမှုမပြုရသေးသော သူခိုးတို့မူကား "ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ငါတို့၏ ခိုးမှုအောင်မြင်လိမ့်မည်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှေးဦးစွာ နတ်တို့ကို ပူဇော်တတ်ကြသည်။ ဤအချက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'တေ မံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျုံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဝါဠာ အမနုဿာ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းလျက် သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်တတ်သော ဘီလူးအစရှိသော အမနုဿတို့ကို ဆိုလိုသည်။

8. Dutiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

၈. ဒုတိယအနာဂတဘယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

78. Aṭṭhame purā maṃ so dhammo āgacchatīti yāva so dhammo maṃ na upagacchati, tāva ahaṃ puretarameva vīriyaṃ ārabhāmīti attho. Khīrodakībhūtāti khīrodakaṃ viya bhūtā ekībhāvaṃ upagatā. Piyacakkhūhīti mettacakkhūhi.

၇၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - "ပုရာမံသော ဓမ္မောနာဂစ္ဆတိ" ဟူသည်ကား အကြင်မျှလောက် ထိုအိုခြင်းသဘောတရားသည် ငါ့ထံသို့ မကပ်ရောက်သေးသရွေ့ ထိုမျှလောက် ငါသည် ရှေးမဆွကပင် လုံ့လအားထုတ်အံ့ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ "ခီရောဒကီဘူတာ" ဟူသည်ကား နို့ရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော ရေကဲ့သို့ တစ်ပေါင်းတည်းအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏ (တစ်စိတ်တစ်ဝမ်းတည်း ဖြစ်ကုန်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပိယစက္ခုဟိ" ဟူသည်ကား မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော မျက်စိတို့ဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။

9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

၉. တတိယအနာဂတဘယသုတ်အဖွင့်။

79. Navame dhammasandosā vinayasandosoti dhammasandosena vinayasandoso hoti. Kathaṃ pana dhammasmiṃ dussante vinayo dussati nāma? Samathavipassanādhammesu gabbhaṃ aggaṇhantesu pañcavidho vinayo na hoti[Pg.37], evaṃ dhamme dussante vinayo dussati. Dussīlassa pana saṃvaravinayo nāma na hoti, tasmiṃ asati samathavipassanā gabbhaṃ na gaṇhāti. Evaṃ vinayasandosenapi dhammasandoso veditabbo. Abhidhammakathanti sīlādiuttamadhammakathaṃ. Vedallakathanti vedapaṭisaṃyuttaṃ ñāṇamissakakathaṃ. Kaṇhadhammaṃ okkamamānāti randhagavesitāya upārambhapariyesanavasena kāḷakadhammaṃ okkamamānā. Apica duṭṭhacittena puggalaṃ ghaṭṭentāpi taṃ kaṇhadhammaṃ attano dahantāpi lābhasakkāratthaṃ kathentāpi kaṇhadhammaṃ okkamantiyeva.

၇၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ - "ဓမ္မသန္ဒောသာ ဝိနယသန္ဒောသော" ဟူသည်ကား သမထဝိပဿနာတရား ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ငါးပါးအပြားရှိသော ဝိနည်းတရား ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ သမထဝိပဿနာတရား ပျက်စီးလျှင် ဝိနည်းတရား ပျက်စီးသည်ဟူသည် အဘယ်သို့နည်း။ သမထဝိပဿနာတရားတို့၌ ဝိနည်း၏တရားကိုယ် (သန္ဓေတိုက်) ကို မယူနိုင်ကြကုန်သည်ရှိသော် ငါးပါးအပြားရှိသော ဝိနည်းတရားသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ ဤသို့လျှင် တရားပျက်စီးသော် ဝိနည်းတရားလည်း ပျက်စီး၏။ တစ်ဖန် သီလမရှိသောသူအား စောင့်စည်းခြင်း "သံဝရဝိနည်း" မည်သည် မဖြစ်၊ ထိုသံဝရဝိနည်း မရှိသော် သမထဝိပဿနာတရားသည် ဝိနည်း၏တရားကိုယ်ကို မယူဆောင်နိုင်။ ဤသို့လျှင် ဝိနည်းပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်း တရားပျက်စီးခြင်းကို သိအပ်၏။ "အဘိဓမ္မကထံ" ဟူသည်ကား သီလအစရှိသော မြတ်သောတရားစကားကို ဆိုလိုသည်။ "ဝေဒလ္လကထံ" ဟူသည်ကား ဝေဒ (ဉာဏ်) ကို ရခြင်းနှင့်စပ်သော ဉာဏ်နှင့်ရောသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ "ကဏှဓမ္မံ ဩက္ကမမာနာ" ဟူသည်ကား အပြစ်ရှာလိုသဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချရန် အခွင့်အလမ်းကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် မည်းညစ်သောတရားသို့ သက်ဝင်ကုန်သည်ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ပြစ်မှားသောစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်ပုတ်ခတ်ပြောဆိုသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမည်းညစ်သော အကုသိုလ်တရားကို မိမိ၌ တည်စေသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ လာဘ်သပ်ပကာရအလို့ငှာ တရားဟောပြောသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း မည်းညစ်သောတရား (အကုသိုလ်တရား) သို့ သက်ဝင်ကြကုန်သည်သာတည်း။

Gambhīrāti pāḷigambhīrā. Gambhīratthāti atthagambhīrā. Lokuttarāti lokuttaradhammadīpakā. Suññatāpaṭisaṃyuttāti khandhadhātuāyatanapaccayākārapaṭisaṃyuttā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapessantīti jānanatthāya cittaṃ na ṭhapessanti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca vaḷañjetabbe ca. Kavitāti silokādibandhanavasena kavīhi katā. Kāveyyāti tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahiddhā ṭhitā. Sāvakabhāsitāti bāhirasāvakehi bhāsitā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyattā ca uttānatthameva.

"ဂမ္ဘီရာ" ဟူသည်ကား ပါဠိ၏အစွမ်းဖြင့် နက်နဲကုန်၏။ "ဂမ္ဘီရတ္ထာ" ဟူသည်ကား အနက်၏အစွမ်းဖြင့် နက်နဲကုန်၏။ "လောကုတ္တရာ" ဟူသည်ကား လောကုတ္တရာတရားကို ပြတတ်ကုန်၏။ "သုညတာပဋိသံယုတ္တာ" ဟူသည်ကား ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်၏။ "န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တိ" ဟူသည်ကား သိခြင်းအကျိုးငှာ စိတ်ကို မထားကုန်လတ္တံ့။ "ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ" ဟူသည်ကား သင်ယူအပ်သော တရား၌လည်းကောင်း၊ လေ့ကျင့်သုံးဆောင်အပ်သော တရား၌လည်းကောင်း။ "ကဝိတာ" ဟူသည်ကား ဂါထာစကားဖွဲ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပညာရှိ (ကဝိ) တို့သည် ပြုအပ်ကုန်သော။ "ကာဝေယျာ" ဟူသည်ကား ထို "ကဝိတာ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်သည်။ "ဗာဟိရကာ" ဟူသည်ကား သာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ တည်ကုန်သော။ "သာဝကဘာသိတာ" ဟူသည်ကား သာသနာတော်ပြင်ပ တိတ္ထိတို့၏ တပည့်တို့ ပြောဆိုအပ်သော။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

၁၀. စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ်အဖွင့်။

80. Dasame kalyāṇakāmāti sundarakāmā. Rasaggānīti uttamarasāni. Saṃsaṭṭhā viharissantīti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭhā viharissanti. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Oḷārikampi nimittanti ettha pathaviṃ khaṇantopi khaṇāhīti āṇāpentopi pathaviyaṃ oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ chindantopi chindāti āṇāpentopi haritagge oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Ājīvatthāya paṇṇanivāpaādīni gāhāpento phalāni ocinante vā ocināpentena vattabbameva natthi. Imesu catūsu suttesu satthārā sāsane vuddhiparihāni kathitāti.

၈၀. ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - "ကလျာဏကာမာ" ဟူသည်ကား ကောင်းမွန်သောအရာကို အလိုရှိကုန်သော။ "ရသဂ္ဂါနိ" ဟူသည်ကား မြတ်သောအရသာတို့ကို။ "သံသဋ္ဌာ ဝိဟရိဿန္တိ" ဟူသည်ကား ငါးပါးအပြားရှိသော (အကြားအမြင်စသော) ရောနှောခြင်းဖြင့် ရောနှောကုန်လျက် နေကြကုန်လတ္တံ့။ "သန္နိဓိကာရပရိဘောဂံ" ဟူသည်ကား သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားအပ်သော ဆွမ်း၊ သင်္ကန်း စသည်တို့ကို သုံးဆောင်ခြင်းကို။ "ဩဠာရိကမ္ပိ နိမိတ္တံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြေကြီးကို တူးဆွသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ တူးရန် ခိုင်းစေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း မြေ၌ ရုန့်ရင်းသောအမှတ်ကို ပြုသည်မည်၏။ မြက်၊ ထင်း၊ သစ်ကိုင်း၊ သစ်ရွက်တို့ကို ဖြတ်တောက်သော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ ဖြတ်ရန် ခိုင်းစေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း စိမ်းစိုသော သစ်ပင်သစ်ခက်တို့၌ ရုန့်ရင်းသောအမှတ်ကို ပြုသည်မည်၏။ အသက်မွေးမှုအတွက် သစ်သီးသစ်ရွက်စသည်တို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ဆွတ်ယူစေသူ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကို ဆွတ်ယူခိုင်းစေသူ ရဟန်းတို့အား ရုန့်ရင်းသောအမှတ်ပြုခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ဤသုတ်လေးခုတို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သာသနာတော်၏ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

Yodhājīvavaggo tatiyo.

သုံးခုမြောက်သော ယောဓာဇီဝဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

(9) 4. Theravaggo

(၉) ၄. ထေရဝဂ်။

1. Rajanīyasuttavaṇṇanā

၁. ရဇနီယသုတ်အဖွင့်။

81. Catutthassa [Pg.38] paṭhame rajanīyesūti rāgassa paccayesu ārammaṇesu. Sesesupi eseva nayo.

၈၁. လေးခုမြောက်သောဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "ရဇနီယေသု" ဟူသည်ကား ရာဂ၏အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော တပ်မက်ဖွယ်ရှိသော အာရုံတို့၌ ဖြစ်သော ရာဂကို။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

2. Vītarāgasuttavaṇṇanā

၂. ဝီတရာဂသုတ်အဖွင့်။

82. Dutiye makkhīti guṇamakkhako. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato.

၈၂. ဒုတိယသုတ်၌ - "မက္ခီ" ဟူသည်ကား သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သောသူ။ "ပလာသီ" ဟူသည်ကား ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဂုဏ်ပြိုင်မှု (အဖျင်းမူခြင်း) နှင့် ပြည့်စုံသောသူ။

3. Kuhakasuttavaṇṇanā

၃. ကုဟကသုတ်အဖွင့်။

83. Tatiye kuhakoti tīhi kuhanavatthūhi samannāgato. Lapakoti lābhasannissitāya lapanāya samannāgato. Nemittikoti nimittakiriyakārako. Nippesikoti nippesanakatāya samannāgato. Lābhena ca lābhaṃ nijigīsitāti lābhena lābhagavesako. Sukkapakkho vuttavipallāsavasena veditabbo. Catutthaṃ uttānameva.

၈၃. တတိယသုတ်၌ - "ကုဟကော" ဟူသည်ကား သုံးပါးသော အံ့ဖွယ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ဝတ္ထုတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ။ "လပကော" ဟူသည်ကား လာဘ်ကိုမှီ၍ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူ။ "နေမိတ္တိကော" ဟူသည်ကား (ပစ္စည်းအလှူရရန်) အမူအရာပြတတ်သူ။ "နိပ္ပေသိကော" ဟူသည်ကား ဒါယကာတို့ကို နှိပ်စက်သောစကား ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူ။ "လာဘေန စ လာဘံ နိဇိဂီသိတာ" ဟူသည်ကား မိမိ၏ လာဘ်ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ လာဘ်ကို ရှာမှီးခြင်း ဖြစ်သည်။ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ကို အထက်ပါတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

5. Akkhamasuttavaṇṇanā

၅. အက္ခမသုတ်အဖွင့်။

85. Pañcame akkhamo hoti rūpānanti rūpārammaṇānaṃ anadhivāsako hoti, tadārammaṇehi rāgādīhi abhibhuyyati. Eseva nayo sabbattha.

၈၅. ပဉ္စမသုတ်၌ - "အက္ခမော ဟောတိ ရူပါနံ" ဟူသည်ကား ရူပါရုံတို့ကို သည်းမခံနိုင်သောသူ ဖြစ်၏၊ ထိုရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ ရာဂအစရှိသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်၏။ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

6. Paṭisambhidāppattasuttavaṇṇanā

၆. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တသုတ်အဖွင့်။

86. Chaṭṭhe atthapaṭisambhidāppattoti pañcasu atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Dhammapaṭisambhidāppattoti catubbidhe dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Niruttipaṭisambhidāppattoti dhammaniruttīsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Paṭibhānapaṭisambhidāppattoti tesu tīsu ñāṇesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. So pana tāni tīṇi ñāṇāneva jānāti, na tesaṃ kiccaṃ karoti. Uccāvacānīti mahantakhuddakāni. Kiṃkaraṇīyānīti iti kattabbāni.

၈၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - "အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော" ဟူသည်ကား ငါးပါးသော အနက် (အကျိုးတရား) တို့၌ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သော ဉာဏ်သို့ ရောက်၏။ "ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော" ဟူသည်ကား လေးပါးသောအပြားရှိသော ဓမ္မ (အကြောင်းတရား) တို့၌ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သော ဉာဏ်သို့ ရောက်၏။ "နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော" ဟူသည်ကား သဒ္ဒါစကား (မာဂဓဘာသာ) တို့၌ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သော ဉာဏ်သို့ ရောက်၏။ "ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော" ဟူသည်ကား ထိုသုံးပါးသော ဉာဏ်တို့၌ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သော ဉာဏ်သို့ ရောက်၏။ သို့သော် ထိုရဟန်းသည် ထိုသုံးပါးသော ဉာဏ်တို့ကိုသာ သိ၏၊ ထိုဉာဏ်တို့၏ ကိစ္စကိုမူ မပြုနိုင်။ "ဥစ္စာဝစာနိ" ဟူသည်ကား ကြီးငယ်ကုန်သော။ "ကိံကရဏီယာနိ" ဟူသည်ကား "ဤသို့ အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း" ဟု မေးမြန်း၍ ပြုအပ်သော ကိစ္စရပ်များကို ဆိုလိုသည်။

7. Sīlavantasuttavaṇṇanā

၇. သီလဝန္တသုတ်အဖွင့်။

87. Sattamaṃ [Pg.39] uttānatthameva. Sīlaṃ panettha khīṇāsavasīlameva, bāhusaccampi khīṇāsavabāhusaccameva, vācāpi khīṇāsavassa kalyāṇavācāva, jhānānipi kiriyajjhānāneva kathitānīti veditabbāni.

၈၇. သတ္တမသုတ်သည် ရှင်းလင်းပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ သို့ရာတွင် ဤသုတ်၌ "သီလ" ကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ သီလကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဗဟုသုတအဖြစ်" ကိုလည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဗဟုသုတအဖြစ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ "စကား" ကိုလည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ကောင်းသောစကားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဈာန်" တို့ကိုလည်း ကြိယာဈာန်တို့ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

8. Therasuttavaṇṇanā

၈. ထေရသုတ်အဖွင့်။

88. Aṭṭhame theroti thirabhāvappatto. Rattaññūti pabbajitadivasato paṭṭhāya atikkantānaṃ bahūnaṃ rattīnaṃ ñātā. Ñātoti paññāto pākaṭo. Yasassīti yasanissito. Micchādiṭṭhikoti ayāthāvadiṭṭhiko. Saddhammā vuṭṭhāpetvāti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā. Asaddhamme patiṭṭhāpetīti akusalakammapathesu patiṭṭhāpeti.

၈၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ - "ထေရော" ဟူသည်ကား မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘောရှိသော။ "ရတ္တညူ" ဟူသည်ကား ရဟန်းပြုသောနေ့မှစ၍ လွန်ခဲ့ပြီးသော ညဉ့်များစွာတို့ကို သိသော (ဝါသနာရင့်သော)။ "ဉာတော" ဟူသည်ကား ထင်ရှားကျော်စောသော။ "ယသဿီ" ဟူသည်ကား အခြံအရံရှိသော။ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော" ဟူသည်ကား ဖောက်ပြန်သော အယူရှိသော။ "သဒ္ဓမ္မာ ဝုဋ္ဌာပေတွာ" ဟူသည်ကား ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားမှ ဖယ်ခွာစေ၍။ "အသဒ္ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေတိ" ဟူသည်ကား အကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့၌ တည်စေ၏။

9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

၉. ပထမသေခသုတ်အဖွင့်။

89. Navame sekhassāti sikkhakassa sakaraṇīyassa. Parihānāyāti upariguṇehi parihānatthāya. Kammārāmatāti navakamme ramanakabhāvo. Bhassārāmatāti ālāpasallāpe ramanakabhāvo. Niddārāmatāti niddāyane ramanakabhāvo. Saṅgaṇikārāmatāti gaṇasaṅgaṇikāya ramanakabhāvo. Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhatīti yathā yaṃ cittaṃ vimuttaṃ, ye ca dosā pahīnā, guṇā ca paṭiladdhā, te paccavekkhitvā upariguṇapaṭilābhāya vāyāmaṃ na karotīti attho. Iti imasmiṃ sutte sattannaṃ sekhānaṃ upariguṇehi parihānikāraṇañca vuddhikāraṇañca kathitaṃ. Yañca nāma sekhassa parihānakāraṇaṃ, taṃ puthujjanassa paṭhamameva hotīti.

၈၉. နဝမသုတ်၌ - "သေခဿ" ဟူသည်ကား ကျင့်ဆဲဖြစ်သော (ပြုဖွယ်ကိစ္စကျန်ရှိသေးသော) သေခပုဂ္ဂိုလ်အား။ "ပရိဟာနာယ" ဟူသည်ကား အထက်အထက်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ ယုတ်လျော့ခြင်းငှာ။ "ကမ္မာရာမတာ" ဟူသည်ကား အမှုသစ် (ဆောက်လုပ်ရေးအမှုစသည်) ၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ "ဘဿာရာမတာ" ဟူသည်ကား စကားစမြည်ပြောဆိုခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ "နိဒ္ဒါရာမတာ" ဟူသည်ကား အိပ်စက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ "သံဂဏိကာရာမတာ" ဟူသည်ကား အပေါင်းအဖော်စုဝေးခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယထာဝိမုတ္တံ စိတ္တံ န ပစ္စဝေက္ခတိ" ဟူသည်ကား မိမိစိတ်သည် အကြင်အကုသိုလ်ဒေါသတို့မှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပုံ၊ အကြင်အပြစ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားခဲ့ပုံနှင့် ရရှိအပ်သော တရားထူးဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ အထက်အထက်သော တရားထူးရရှိရန် ဆက်လက်လုံ့လမပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ သေခပုဂ္ဂိုလ်ခုနစ်ဦးတို့၏ အထက်ထက်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ ယုတ်လျော့ခြင်းအကြောင်းနှင့် တိုးတက်ခြင်းအကြောင်းတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း ဖြစ်သော တရားသည် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပထမဦးစွာပင် ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း ဖြစ်ပေသတည်း။

10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုတိယသေခသုတ်အဖွင့်။

90. Dasame viyattoti byatto cheko. Kiṃkaraṇīyesūti iti kattabbesu. Cetosamathanti samādhikammaṭṭhānaṃ. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Atikālenāti atipātova. Atidivāti divā vuccati majjhanhiko, taṃ atikkamitvā. Ābhisallekhikāti ativiya kilesasallekhikā. Cetovivaraṇasappāyāti cittavivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā. Appicchakathāti appicchā hothāti [Pg.40] kathanakathā. Santuṭṭhikathāti catūhi paccayehi santuṭṭhā hothāti kathanakathā. Pavivekakathāti tīhi vivekehi vivittā hothāti kathanakathā. Asaṃsaggakathāti pañcavidhena saṃsaggena asaṃsaṭṭhā hothāti kathanakathā. Vīriyārambhakathāti duvidhaṃ vīriyaṃ ārabhathāti kathanakathā. Sīlakathādīsu sīlaṃ ārabbha kathā sīlakathā. Samādhiṃ ārabbha, paññaṃ ārabbha, pañcavidhaṃ vimuttiṃ ārabbha, ekūnavīsatipaccavekkhaṇasaṅkhātaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ ārabbha kathā vimuttiñāṇadassanakathā. Na nikāmalābhītiādīsu na icchiticchitalābhī, dukkhalābhī na vipulalābhīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

၉၀. ၁၀။ ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - 'ဗျတ္တော' ဟူသည်ကား ထက်မြတ်သော၊ လိမ္မာသောသူ ဖြစ်သည်။ 'ကိံကရဏီယေသု' ဟူသည်ကား 'ဤသို့ အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း' ဟု မေးမြန်း၍ ပြုအပ်သော ကိစ္စတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'စေတောသမထံ' ဟူသည်ကား သမာဓိကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနနုလောမိကေန' ဟူသည်ကား သာသနာတော်အား မလျောက်ပတ်သော အပြုအမူဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အတိကာလေန' ဟူသည်ကား အလွန်စောစောကပင်လျှင် ဖြစ်သည်။ 'အတိဒိဝါ' ဟူသောပုဒ်၌ မွန်းတည့်သောကာလကို 'ဒိဝါ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုမွန်းတည့်ချိန်ကို ကျော်လွန်သွားခြင်းကို 'အတိဒိဝါ' ဟု ဆိုသည်။ 'အာဘိသလ္လေခိကာ' ဟူသည်ကား အလွန်အမင်း ကိလေသာကို ခေါင်းပါးစေတတ်သော ဖြစ်သည်။ 'စေတောဝိဝရဏသပ္ပါယာ' ဟူသည်ကား စိတ်၏ပွင့်လင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမထ၊ ဝိပဿနာတို့အား လျောက်ပတ်သော တရားများဖြစ်သည်။ 'အပ္ပိစ္ဆာကထာ' ဟူသည်ကား 'အလိုနည်းသောသူများ ဖြစ်ကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'သန္တုဋ္ဌိကထာ' ဟူသည်ကား 'ရသမျှသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ရောင့်ရဲနှစ်သက်ကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'ပဝိဝေကကထာ' ဟူသည်ကား 'ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက ဟူသော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'အသံသဂ္ဂကထာ' ဟူသည်ကား 'ငါးပါးအပြားရှိသော မရောနှောခြင်းဖြင့် မရောနှောကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'ဝီရိယာရမ္ဘကထာ' ဟူသည်ကား 'နှစ်ပါးအပြားရှိသော ဝီရိယကို အားထုတ်ကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'သီလကထာအစရှိသည်တို့၌' သီလကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသောစကားသည် 'သီလကထာ' မည်၏။ သမာဓိကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသောစကားသည် 'သမာဓိကထာ' မည်၏။ ပညာကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသောစကားသည် 'ပညာကထာ' မည်၏။ ငါးပါးအပြားရှိသော ဝိမုတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသောစကားသည် '...ဝိမုတ္တိကထာ' မည်၏။ တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာဟု ဆိုအပ်သော ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသောစကားသည် 'ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ' မည်၏။ 'န နိကာမလာဘီ' အစရှိသောပုဒ်တို့၌ အလိုရှိတိုင်း မရခြင်း၊ မငြိုမငြင် မရခြင်း၊ ပြန့်ပြောစွာ မရခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိကုန်၏။

Theravaggo catuttho.

စတုတ္ထမြောက် ထေရဝဂ် ပြီး၏။

(10) 5. Kakudhavaggo

(၁၀) ၅. ကကုဓဝဂ်။

1-2. Sampadāsuttadvayavaṇṇanā

၁-၂. သမ္ပဒါသုတ်နှစ်ခု၏ အဖွင့်။

91-92. Pañcamassa paṭhame pañca sampadā missikā kathitā. Dutiye purimā catasso missikā, pañcamī lokikāva.

၉၁-၉၂. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ရောနှောလျက်ရှိသော သမ္ပဒါငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ဒုတိယသုတ်၌ ရှေးဦးဖြစ်သော သမ္ပဒါလေးပါးကို ရောနှောလျက် ဟောတော်မူ၍၊ ငါးခုမြောက်သမ္ပဒါကိုမူ လောကီသက်သက်သာ ဟောတော်မူ၏။

3. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

၃. ဗျာကရဏသုတ်၏ အဖွင့်။

93. Tatiye aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇāni. Mandattāti mandabhāvena aññāṇena. Momūhattāti atimūḷhabhāvena. Aññaṃ byākarotīti arahattaṃ pattosmīti katheti. Icchāpakatoti icchāya abhibhūto. Adhimānenāti adhigatamānena. Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva.

၉၃. တတိယသုတ်၌ - 'အညာဗျာကရဏာနိ' ဟူသည်ကား အရဟတ္ထဖိုလ်ကို ပြောကြားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'မန္ဒတ္တာ' ဟူသည်ကား ပညာနုံ့သောကြောင့် သို့မဟုတ် မသိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မောမူဟတ္တာ' ဟူသည်ကား အလွန်တွေဝေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အညံ ဗျာကရောတိ' ဟူသည်ကား 'ငါသည် အရဟတ္ထဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီ' ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဣစ္ဆာပကတော' ဟူသည်ကား ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ 'အဓိမာနေန' ဟူသည်ကား ရရှိသည်ဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ထင်သဖြင့် (အထင်ကြီးခြင်းဖြင့်) ဖြစ်သည်။ 'သမ္မဒေဝ' ဟူသည်ကား သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့်၊ သင့်လျော်သောနည်းလမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။

4-5. Phāsuvihārasuttādivaṇṇanā

၄-၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

94-95. Catutthe phāsuvihārāti sukhavihārā. Pañcame akuppanti arahattaṃ.

၉၄-၉၅. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဖာသုဝိဟာရာ' ဟူသည်ကား ချမ်းသာစွာ နေခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ပဉ္စမသုတ်၌ 'အကုပ္ပံ' ဟူသည်ကား အရဟတ္ထဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။

6. Sutadharasuttavaṇṇanā

၆. သုတဓရသုတ်၏ အဖွင့်။

96. Chaṭṭhe [Pg.41] appaṭṭhoti appasamārambho. Appakiccoti appakaraṇīyo. Subharoti sukhena bharitabbo suposo. Susantosoti tīhi santosehi suṭṭhu santoso. Jīvitaparikkhāresūti jīvitasambhāresu. Appāhāroti mandāhāro. Anodarikattanti na odarikabhāvaṃ amahagghasabhāvaṃ anuyutto. Appamiddhoti na bahuniddo. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

၉၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - 'အပ္ပဋ္ဌော' ဟူသည်ကား အားထုတ်မှု အနည်းငယ်သာ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အပ္ပကိစ္စော' ဟူသည်ကား ပြုဖွယ်ကိစ္စ နည်းပါးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သုဘရော' ဟူသည်ကား လွယ်ကူစွာ မွေးမြူနိုင်ခြင်း (ကောင်းစွာ မွေးမြူနိုင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ 'သုသန္တောသော' ဟူသည်ကား ရောင့်ရဲခြင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဇီဝိတပရိက္ခာရေသု' ဟူသည်ကား အသက်မွေးမှု အဆောက်အဦတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'အပ္ပဟာရော' ဟူသည်ကား အစားနည်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနောဒရိကတ္တံ' ဟူသည်ကား အစားမကြီးခြင်းကို အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အပ္ပမိဒ္ဓေါ' ဟူသည်ကား အိပ်စက်ခြင်း အလွန်အမင်း မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ သတ္တမနှင့် အဋ္ဌမသုတ်တို့သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိကုန်၏။

9. Sīhasuttavaṇṇanā

၉. သီဟသုတ်၏ အဖွင့်။

99. Navame sakkaccaññeva deti no asakkaccanti anavaññāya avirajjhitvāva deti, no avaññāya virajjhitvā. Mā me yoggapatho nassāti mayā katayoggapatho mayhaṃ mā nassatu, ‘‘eko sīho uṭṭhāya biḷāraṃ paharanto virajjhitvā paharī’’ti evaṃ vattāro mā hontūti attho. Annabhāranesādānanti ettha annaṃ vuccati yavabhattaṃ, taṃ bhāro etesanti annabhārā. Yācakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Nesādā vuccanti sākuṇikā. Iti sabbapacchimāya koṭiyā etesaṃ yācakanesādānampi sakkaccameva deseti.

၉၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ - 'သက္ကစ္စညေဝ ဒေတိ နော အသက္ကစ္စံ' ဟူသည်ကား မရိုမသေမပြုဘဲ မချွတ်ယွင်းစေဘဲ ပေးလှူ၏၊ မလေးမစားပြု၍ သို့မဟုတ် ချွတ်ယွင်းစေ၍ မလှူဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာ မေ ယောဂ္ဂပထော နဿ' ဟူသည်ကား ငါပြုအပ်သော အားထုတ်ခြင်းအကြောင်းလမ်းသည် ငါ့အား မပျက်စီးပါစေလင့်၊ 'ခြင်္သေ့တစ်ကောင်သည် ထ၍ ကြောင်ကို ရိုက်ပုတ်ရာတွင် လွဲချော်၍ ရိုက်မိ၏' ဟု ဤကဲ့သို့ ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုသူများ မရှိပါစေလင့်ဟု အနက်ရသည်။ 'အန္နဘာရနေသာဒါနံ' ဟူသောပုဒ်၌ ဤနေရာတွင် မုယောထမင်းကို 'အန္န' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုမုယောထမင်းသည် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်သောသူတို့အား 'အန္နဘာရ' ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် တောင်းရမ်းစားသောက်သူတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ငှက်မုဆိုးတို့ကို 'နေသာဒ' ဟု ခေါ်သည်။ ဤသို့လျှင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်ရှိသော ထိုတောင်းရမ်းသူများနှင့် ငှက်မုဆိုးတို့အားလည်း ရိုသေစွာဖြင့်သာ တရားဟောတော်မူ၏။

10. Kakudhatherasuttavaṇṇanā

၁၀. ကကုဓထေရသုတ်၏ အဖွင့်။

100. Dasame attabhāvapaṭilābhoti sarīrapaṭilābho. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettānīti ettha māgadhikaṃ gāmakkhettaṃ atthi khuddakaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi mahantaṃ. Khuddakaṃ gāmakkhettaṃ ito cattālīsaṃ usabhāni, ito cattālīsanti gāvutaṃ hoti, majjhimaṃ ito gāvutaṃ, ito gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti, mahantaṃ ito diyaḍḍhagāvutaṃ, ito diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti. Tesu khuddakena gāmakkhettena tīṇi, khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakkhettāni tassa attabhāvo. Tigāvutañhissa sarīraṃ. Pariharissāmīti paṭijaggissāmi gopayissāmi. Rakkhassetanti rakkhassu etaṃ. Moghapurisoti tucchapuriso. Nāssassāti na [Pg.42] etassa bhaveyya. Samudācareyyāmāti katheyyāma. Sammannatīti sammānaṃ karoti. Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatīti yaṃ esa karissati, esova tena kammena pākaṭo bhavissati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၀၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ - 'အတ္တဘာဝပ္ပဋိလာဘော' ဟူသည်ကား ခန္ဓာကိုယ်ကို ရခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ မာဂဓကာနိ ဂါမက္ခေတ္တာနိ' ဟူသောပုဒ်၌ မဂဓတိုင်း၌ ငယ်သောဂါမခေတ်၊ အလတ်စားဂါမခေတ်၊ ကြီးသောဂါမခေတ်ဟူ၍ ရှိ၏။ ငယ်သောဂါမခေတ်သည် ဤအလယ်ဗဟိုမှ ဥသဘ ၄၀၊ ထိုဘက်မှ ဥသဘ ၄၀ ရှိသဖြင့် တစ်ဂါဝုတ်ရှိသည်။ အလတ်စားဂါမခေတ်သည် ဤဗဟိုမှ တစ်ဂါဝုတ်၊ ထိုဗဟိုမှ တစ်ဂါဝုတ် ရှိသဖြင့် ယူဇနာဝက် (ဂါဝုတ်နှစ်ခု) ရှိသည်။ ကြီးသောဂါမခေတ်သည် ဤဗဟိုမှ တစ်ဂါဝုတ်ခွဲ၊ ထိုဗဟိုမှ တစ်ဂါဝုတ်ခွဲ ရှိသဖြင့် သုံးဂါဝုတ်ရှိသည်။ ထိုဂါမခေတ်တို့တွင် ငယ်သောဂါမခေတ်သုံးခု သို့မဟုတ် ငယ်သောဂါမခေတ်နှင့် အလတ်စားဂါမခေတ်နှစ်ခုသည် ထိုကကုဓနတ်သား၏ ကိုယ်ခန္ဓာပမာဏနှင့် ညီမျှသည်။ အမှန်စင်စစ် သူ၏ခန္ဓာကိုယ်သည် သုံးဂါဝုတ်ပမာဏ ရှိသည်။ 'ပရိဟရိဿာမိ' ဟူသည်ကား ပြုစုစောင့်ရှောက်အံ့၊ လုံခြုံစေအံ့ ဟု အနက်ရသည်။ 'ရက္ခဿေတံ' ဟူသောပုဒ်ကို 'ရက္ခဿု ဧတံ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်၊ 'ဤအရာကို စောင့်ရှောက်လော့' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မောဃပုရိသော' ဟူသည်ကား အချည်းနှီးသောသူ ဖြစ်သည်။ 'နာဿဿ' ဟူသည်ကား 'ထိုသူအား မဖြစ်ရာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမုဒါစရေယျာမ' ဟူသည်ကား ပြောဆိုရကုန်အံ့နည်းဟု အနက်ရသည်။ 'သမ္မန္နတိ' ဟူသည်ကား ရိုသေမြတ်နိုးခြင်းကို ပြု၏။ 'ယံ တုမော ကရိဿတိ တုမောဝ တေန ပညာယိဿတိ' ဟူသည်ကား 'ထိုသူသည် မိမိပြုသော အမှုကြောင့်သာလျှင် ထင်ရှားလိမ့်မည်' ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိကုန်၏။

Kakudhavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ကကုဓဝဂ် ပြီး၏။

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ဒုတိယပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

၃. တတိယပဏ္ဏာသက။

(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(၁၁) ၁. ဖာသုဝိဟာရဝဂ်။

1. Sārajjasuttavaṇṇanā

၁. သာရဇ္ဇသုတ်၏ အဖွင့်။

101. Tatiyassa [Pg.43] paṭhame vesārajjakaraṇāti visāradabhāvāvahā. Sārajjaṃ hotīti domanassaṃ hoti.

၁၀၁. တတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ - 'ဝေသာရဇ္ဇကရဏာ' ဟူသည်ကား ရဲရင့်သော အဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ 'သာရဇ္ဇံ ဟောတိ' ဟူသည်ကား နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်သည်။

2. Ussaṅkitasuttavaṇṇanā

၂. ဥဿင်္ကိတသုတ်၏ အဖွင့်။

102. Dutiye ussaṅkitaparisaṅkitoti ussaṅkito ca parisaṅkito ca. Api akuppadhammopīti api akuppadhammo khīṇāsavo samānopi parehi pāpabhikkhūhi ussaṅkitaparisaṅkito hotīti attho. Vesiyāgocarotiādīsu vesiyā vuccanti rūpūpajīviniyo, tā gocaro assāti vesiyāgocaro, tāsaṃ gehaṃ abhiṇhagamanoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha pana vidhavāti matapatikā. Thullakumārikāti mahallikakumārikāyo.

၁၀၂. ဒုတိယသုတ်၌ - 'ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော' ဟူသည်ကား သံသယဖြစ်အပ်ခြင်းနှင့် ဘေးပတ်ဝန်းကျင်မှ သံသယဖြစ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အပိ အကုပ္ပဓမ္မောပိ' ဟူသည်ကား စင်စစ် မပျက်စီးနိုင်သော အရဟတ္ထဖိုလ်တရားရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော်လည်း သူတပါးတို့က ရဟန်းယုတ်ဟူ၍ သံသယဖြစ်အပ်၊ ဘေးပတ်လည်မှ ယုံမှားသံသယဖြစ်အပ်သောသူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝေသိယာဂေါစရော' အစရှိသောပုဒ်တို့၌ အဆင်းဖြင့် အသက်မွေးသော ပြည်တန်ဆာမတို့ကို 'ဝေသိယာ' ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုပြည်တန်ဆာမတို့သည် သူ၏ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ဝေသိယာဂေါစရ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုပြည်တန်ဆာမတို့၏ အိမ်သို့ မပြတ်သွားလာခြင်းရှိသည်ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဝိဓဝါ' ဟူသည်ကား လင်သေသော မုဆိုးမတို့ ဖြစ်သည်။ 'ထုလ္လကုမာရိကာ' ဟူသည်ကား အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သော သတို့သမီးပျိုတို့ ဖြစ်သည်။

3. Mahācorasuttavaṇṇanā

၃. မဟာစောရသုတ်၏ အဖွင့်။

103. Tatiye ito bhogena paṭisantharissāmīti ito mama sāpateyyato bhogaṃ gahetvā tena paṭisanthāraṃ karissāmi, tassa ca mama ca antaraṃ pidahissāmīti attho. Gahaṇānīti parasantakānaṃ bhaṇḍānaṃ gahaṇāni. Guyhamantāti guhitabbamantā. Antaggāhikāyāti sassataṃ vā ucchedaṃ vā gahetvā ṭhitāya. Sesamettha uttānatthameva. Catutthe sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

၁၀၃. တတိယသုတ်၌ - 'ဣတော ဘောဂေန ပဋိသန္ထရိဿာမိ' ဟူသည်ကား မိမိ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာမှ စည်းစိမ်ကို ယူ၍ ထိုသူနှင့် မိတ်ဆွေဖွဲ့ခြင်းကို ပြုအံ့၊ ထိုသူနှင့် ငါ၏အကြားကို ပိတ်ဆို့အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂဟဏာနိ' ဟူသည်ကား သူတပါး၏ ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို ယူဆောင်ခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဂုယှမန္တာ' ဟူသည်ကား လျှို့ဝှက်အပ်သော တိုင်ပင်ချက် (အကြံအစည်) များ ဖြစ်သည်။ 'အန္တဂ္ဂါဟိကာယ' ဟူသည်ကား သဿတဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းစွာ ယူထားခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ်၌ အလုံးစုံသော အနက်သည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ်၏ အဖွင့်။

105. Pañcame mettaṃ kāyakammanti mettacittena pavattitaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhe ceva parammukhe ca. Itaresupi eseva nayo. Yāni tāni sīlānītiādi catupārisuddhisīlavasena vuttaṃ. Samādhisaṃvattanikānīti [Pg.44] maggasamādhiphalasamādhinibbattakāni. Sīlasāmaññagatoti samānasīlataṃ gato, ekasadisasīlo hutvāti attho. Takkarassāti yo naṃ karoti, tassa. Iti imasmiṃ sutte sīlaṃ missakaṃ kathitaṃ, diṭṭhi vipassanāsammādiṭṭhīti.

၁၀၅. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ “မေတ္တံ ကာယကမ္မံ” ဟူသည်မှာ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ကာယကံကို ဆိုလိုသည်။ “အာဝိ စေဝ ရဟော စ” ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ မျက်ကွယ်၌လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “ယာနိ တာနိ သီလာနိ” စသော စကားကို စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ” ဟူသည်မှာ မဂ်သမာဓိ၊ ဖိုလ်သမာဓိတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော (သီလ) တို့တည်း။ “သီလသာမညဂတော” ဟူသည်မှာ တူသောသီလရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ ထပ်တူထပ်မျှသော သီလရှိသည် ဖြစ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ “တက္ကရဿ” ဟူသည်မှာ ထိုအယူဝါဒကို ကျင့်သုံးသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ သီလကို ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ “ဒိဋ္ဌိ” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဆိုလိုသည်။

6. Ānandasuttavaṇṇanā

၆. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်။

106. Chaṭṭhe no ca paraṃ adhisīle sampavattā hotīti paraṃ sīlabhāvena na garahati na upavadati. Attānupekkhīti attanova katākataṃ jānanavasena attānaṃ anupekkhitā. No parānupekkhīti parassa katākatesu abyāvaṭo. Apaññātoti apākaṭo appapuñño. Apaññātakenāti apaññātabhāvena apākaṭatāya mandapuññatāya. No paritassatīti paritāsaṃ nāpajjati. Iti imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

၁၀၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ “နော စ ပရံ အဓိသီလေ သံပဝတ္တာ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ သူတပါးကို သီလနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မကဲ့ရဲ့၊ မစွပ်စွဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အတ္တာနုပေက္ခီ” ဟူသည်မှာ မိမိပြုအပ် မပြုအပ်သော အမှုကို သိခြင်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုသာ အဖန်ဖန် ရှုတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “နော ပရာနုပေက္ခီ” ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ ပြုအပ် မပြုအပ်သော အမှုတို့၌ စိတ်ဝင်စားမှုမရှိခြင်း (အားမထုတ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “အပညာတော” ဟူသည်မှာ မထင်ရှားသော၊ ဘုန်းကံနည်းသော သူ ဖြစ်သည်။ “အပညာတကေန” ဟူသည်မှာ မထင်ရှားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုန်းကံနည်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “နော ပရိတဿတိ” ဟူသည်မှာ တောင့်တခြင်းသို့ မရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

7-8. Sīlasuttādivaṇṇanā

၇-၈. သီလသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

107-108. Sattame sīlasamādhipaññā missikā kathitā, vimutti arahattaphalaṃ, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ lokiyameva. Aṭṭhamepi eseva nayo. Paccavekkhaṇañāṇaṃ panettha asekhassa pavattattā asekhanti vuttaṃ.

၁၀၇-၁၀၈. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ကို ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ “ဝိမုတ္တိ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ “ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန” ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြစ်၍ လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ရှစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် အသေခပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် “အသေခ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

9-10. Cātuddisasuttādivaṇṇanā

၉-၁၀. စာတုဒ္ဒိသသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

109-110. Navame cātuddisoti catūsu disāsu appaṭihatacāro. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito. Dasame alanti yutto. Idhāpi khīṇāsavova kathito.

၁၀၉-၁၁၀. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ “စာတုဒ္ဒိသော” ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ အတားအဆီးမရှိ ကျက်စားခြင်း ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ “အလံ” ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

Phāsuvihāravaggo paṭhamo.

ဖာသုဝိဟာရဝဂ်တည်းဟူသော ပထမဝဂ် ပြီး၏။

(12) 2. Andhakavindavaggo

(၁၂) ၂. အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ်။

1. Kulūpakasuttavaṇṇanā

၁. ကုလူပကသုတ်အဖွင့်။

111. Dutiyassa paṭhame asanthavavissāsīti attanā saddhiṃ santhavaṃ akarontesu vissāsaṃ anāpajjantesuyeva vissāsaṃ karoti. Anissaravikappīti [Pg.45] anissarova samāno ‘‘imaṃ detha, imaṃ gaṇhathā’’ti issaro viya vikappeti. Vissaṭṭhupasevīti vissaṭṭhāni bhinnakulāni ghaṭanatthāya upasevati. Upakaṇṇakajappīti kaṇṇamūle mantaṃ gaṇhāti. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo.

၁၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ “အသန္ထဝဝိဿာသီ” ဟူသည်မှာ မိမိနှင့်တကွ အကျွမ်းတဝင် မရှိကြသော၊ အကျွမ်းမဝင်လိုသော ဒါယကာတို့အပေါ်၌ အကျွမ်းဝင်မှုကို ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ “အနိဿရဝိကပ္ပီ” ဟူသည်မှာ အစိုးမရပါဘဲလျက် “ဒါကိုပေးပါ၊ ဒါကိုယူကြပါ” စသည်ဖြင့် အစိုးရသူကဲ့သို့ စီမံညွှန်ကြားတတ်သူ ဖြစ်သည်။ “ဝိဿဋ္ဌုပသေဝီ” ဟူသည်မှာ စိတ်ဝမ်းကွဲပြားနေသောအမျိုးတို့ကို ပြန်လည်စေ့စပ်ရန် ချဉ်းကပ်မှီဝဲတတ်သူ ဖြစ်သည်။ “ဥပကဏ္ဏကဇပ္ပီ” ဟူသည်မှာ နားရင်း၌ ကပ်၍ တီးတိုးတိုင်ပင်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ သုက္ကပက္ခ (အဖြူဘက်) ကို ဖော်ပြပါ ကဏှပက္ခ (အမည်းဘက်) မှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။

2. Pacchāsamaṇasuttavaṇṇanā

၂. ပစ္ဆာသမဏသုတ်အဖွင့်။

112. Dutiye pattapariyāpannaṃ na gaṇhātīti upajjhāye nivattitvā ṭhite attano tucchapattaṃ datvā tassa pattaṃ na gaṇhāti, tato vā dīyamānaṃ na gaṇhāti. Na nivāretīti idaṃ vacanaṃ āpattivītikkamavacanaṃ nāmāti na jānāti. Ñatvā vāpi, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma vattuṃ na vaṭṭatī’’ti na nivāreti. Kathaṃ opātetīti tassa kathaṃ bhinditvā attano kathaṃ paveseti. Jaḷoti jaḍo. Eḷamūgoti paggharitakheḷamukho. Tatiyaṃ uttānameva.

၁၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ “ပတ္တပရိယာပန္နံ န ဂဏှတိ” ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ပြန်လှည့်၍ ရပ်တည်သောအခါ မိမိ၏ အချည်းနှီးသော သပိတ်ကို ပေး၍ ထိုဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ သပိတ်ကို မယူခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသပိတ်မှ ပေးလှူအပ်သော ဆွမ်းကို မယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “န နိဝါရေတိ” ဟူသည်မှာ ထိုစကားသည် အာပတ်လွန်ကျူးကြောင်း စကားဖြစ်သည်ဟု မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ သိပါလျက်နှင့်လည်း “အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့သော စကားမျိုးကို ပြောဆိုရန် မသင့်တော်ပါ” ဟု တားမြစ်ခြင်း မပြုပေ။ “ကထံ ဩပါတေတိ” ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ စကားကို ဖျက်၍ မိမိစကားကို သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဇဠော” ဟူသည်မှာ မိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ “ဧလမူဂေါ” ဟူသည်မှာ တံထွေးယိုတတ်သော ပါးစပ်ရှိသူ (အာလေးလျှာလေး ဖြစ်သူ) ကို ဆိုလိုသည်။ တတိယသုတ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

4. Andhakavindasuttavaṇṇanā

၄. အန္ဓကဝိန္ဒသုတ်အဖွင့်။

114. Catutthe sīlavā hothāti sīlavantā hotha. Ārakkhasatinoti dvārarakkhikāya satiyā samannāgatā. Nipakkasatinoti dvārarakkhanakeneva ñāṇena samannāgatassatino. Satārakkhena cetasā samannāgatāti satārakkhena cittena samannāgatā. Appabhassāti appakathā. Sammādiṭṭhikāti kammassakatajjhāna-vipassanāmagga-phalavasena pañcavidhāya sammādiṭṭhiyā samannāgatā. Apica paccavekkhaṇañāṇampi sammādiṭṭhiyevāti veditabbā.

၁၁၄. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ “သီလဝါ ဟောထ” ဟူသည်မှာ သီလရှိကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “အာရက္ခသတိနော” ဟူသည်မှာ ကာယဒွါရ စသည်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်သည်။ “နိပက္ကသတိနော” ဟူသည်မှာ စောင့်ရှောက်တတ်သော ပညာ (ဉာဏ်) နှင့် ပြည့်စုံသော သတိရှိသူများ ဖြစ်သည်။ “သတာရက္ခေန စေတသာ သမန္နာဂတာ” ဟူသည်မှာ သတိတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ရှိသော စိတ်နှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်သည်။ “အပ္ပဘဿာ” ဟူသည်မှာ စကားနည်းသူများ ဖြစ်သည်။ “သမ္မာ打ဋ္ဌိကာ” ဟူသည်မှာ ကမ္မဿကတ၊ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ် အစွမ်းအားဖြင့် ငါးပါးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည်လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

5. Maccharinīsuttavaṇṇanā

၅. မစ္ဆရီနီသုတ်အဖွင့်။

115. Pañcame āvāsamaccharinīti āvāsaṃ maccharāyati, tattha aññesaṃ vāsaṃ na sahati. Kulamaccharinīti upaṭṭhākakulaṃ maccharāyati, aññesaṃ tattha upasaṅkamanaṃ na sahati. Lābhamaccharinīti lābhaṃ maccharāyati, aññesaṃ taṃ uppajjantaṃ na sahati. Vaṇṇamaccharinīti guṇaṃ maccharāyati, aññesaṃ guṇakathaṃ na sahati. Dhammamaccharinīti pariyattidhammaṃ maccharāyati, aññesaṃ dātuṃ na icchati.

၁၁၅. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ “အာဝါသမစ္ဆရိနီ” ဟူသည်မှာ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း (ကျောင်းဝန်တိုမှု) ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုကျောင်း၌ အခြားရဟန်းတို့ နေထိုင်ခြင်းကို သည်းမခံနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ “ကုလမစ္ဆရိနီ” ဟူသည်မှာ မိမိအား လုပ်ကျွေးသော ဒါယကာအိမ်၌ ဝန်တိုခြင်းရှိ၍ ထိုအိမ်သို့ အခြားရဟန်းတို့ ချဉ်းကပ်ခြင်းကို သည်းမခံနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ “လာဘမစ္ဆရိနီ” ဟူသည်မှာ လာဘ်သပ္ပကာ၌ ဝန်တိုခြင်းရှိ၍ အခြားရဟန်းတို့အား ထိုလာဘ် ရရှိသည်ကို သည်းမခံနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ “ဝဏ္ဏမစ္ဆရိနီ” ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူး၌ ဝန်တိုခြင်းရှိ၍ အခြားရဟန်းတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကား ပြောဆိုသည်ကို သည်းမခံနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ “ဓမ္မမစ္ဆရိနီ” ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိတရား၌ ဝန်တိုခြင်းရှိ၍ အခြားသူတို့အား သင်ကြားပေးရန် အလိုမရှိသူ ဖြစ်သည်။

6-7. Vaṇṇanāsuttādivaṇṇanā

၆-၇. ဝဏ္ဏနာသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

116-117. Chaṭṭhe [Pg.46] saddhādeyyaṃ vinipātetīti parehi saddhāya dinnapiṇḍapātato aggaṃ aggahetvā parassa deti. Sattame issukinīti issāya samannāgatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၁၁၆-၁၁၇. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ “သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတိ” ဟူသည်မှာ သူတပါးတို့က သဒ္ဓါတရားဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သော ဆွမ်းမှ အဦးအဖျားကို မိမိမသုံးဆောင်ဘဲ အခြားသူအား ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ “ဣဿုကိနီ” ဟူသည်မှာ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်များအားလုံးသည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Andhakavindavaggo dutiyo.

အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ်တည်းဟူသော ဒုတိယဝဂ် ပြီး၏။

(13) 3. Gilānavaggo

(၁၃) ၃. ဂိလာနဝဂ်။

4. Dutiyaupaṭṭhākasuttavaṇṇanā

၄. ဒုတိယဥပဋ္ဌာကသုတ်အဖွင့်။

124. Tatiyassa catutthe nappaṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca asamannāgato. Āmisantaroti āmisahetuko cīvarādīni paccāsīsamāno.

၁၂၄. တတိယဝဂ်၏ လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ “နပဋိဗလော” ဟူသည်မှာ ကိုယ်အား၊ ဉာဏ်အားနှင့် မပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ “အာမိသန္တရော” ဟူသည်မှာ အာမိသကို အကြောင်းပြု၍ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို တောင့်တသောစိတ် ရှိသူ ဖြစ်သည်။

5-6. Anāyussāsuttadvayavaṇṇanā

၅-၆. အနာယုဿသုတ်နှစ်ခု၏ အဖွင့်။

125-126. Pañcame anāyussāti āyupacchedanā, na āyuvaḍḍhanā. Chaṭṭhepi eseva nayo.

၁၂၅-၁၂၆. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ “အနာယုဿ” ဟူသည်မှာ အသက်တိုစေတတ်သော အကြောင်းအရာများဖြစ်၍ အသက်မရှည်စေတတ်သော အရာများ ဖြစ်သည်။ ခြောက်ခုမြောက်သော သုတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

7. Vapakāsasuttavaṇṇanā

၇. ဝပကာသသုတ်အဖွင့်။

127. Sattame nālaṃ saṅghamhā vapakāsitunti saṅghato nikkhamitvā ekako vasituṃ na yutto. Kāmañcesa saṅghamajjhepi vasituṃ ayuttova asaṅghasobhanatāya, ovādānusāsanippaṭibaddhattā pana nippariyāyeneva saṅghamhā vapakāsituṃ na yutto. Alaṃ saṅghamhā vapakāsitunti cātuddisattā saṅghamhā nikkhamma ekako vasituṃ yutto, saṅghasobhanatāya pana saṅghepi vasituṃ yuttoyeva. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

၁၂၇. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ “နာလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုံ” ဟူသည်မှာ သံဃာ့အသိုင်းအဝိုင်းမှ ထွက်၍ တစ်ယောက်တည်း နေခြင်းငှာ မသင့်တော်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် သံဃာ့ဘောင်ကို မတင့်တယ်စေသောကြောင့် သံဃာ့အလယ်၌လည်း နေထိုင်ရန် အကယ်ပင် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုသို့ မသင့်လျော်သော်လည်း ဆုံးမသြဝါဒနှင့် စပ်ယှက်နေခြင်းကြောင့် မုချအားဖြင့် သံဃာ့အလယ်မှ ကင်းကွာ၍ နေရန် မသင့်တော်ပေ။ “အလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုံ” ဟူသည်မှာ အပိတ်အပင်မရှိသော အရပ်လေးမျက်နှာသို့ ကျက်စားနိုင်သည်ဖြစ်၍ သံဃာ့ဘောင်မှထွက်ကာ တစ်ယောက်တည်း နေထိုင်ရန် သင့်လျော်ပေသည်။ သို့ရာတွင် သံဃာ့ဘောင်ကို တင့်တယ်စေသောကြောင့် သံဃာ့အလယ်၌လည်း နေထိုင်ရန် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

9. Parikuppasuttavaṇṇanā

၉. ပရိကုပ္ပသုတ်အဖွင့်။

129. Navame āpāyikāti apāyagāmino. Nerayikāti nirayagāmino. Parikuppāti parikuppanasabhāvā purāṇavaṇasadisā. Atekicchāti akattabbaparikammā. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

၁၂၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ “အာပါယိကာ” ဟူသည်မှာ အပါယ်သို့ ရောက်မည့်သူများ ဖြစ်သည်။ “နေရယိကာ” ဟူသည်မှာ ငရဲသို့ လားမည့်သူများ ဖြစ်သည်။ “ပရိကုပ္ပါ” ဟူသည်မှာ ပြည်တည်နာဟောင်း (သို့မဟုတ် ပြည်ပြန်ငုပ်တတ်သော အနာဟောင်း) နှင့်တူသော သဘောရှိသူများ ဖြစ်သည်။ “အတေကိစ္ဆာ” ဟူသည်မှာ ကုစား၍ မရနိုင်တော့သောသူများ ဖြစ်သည်။ ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်သည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Gilānavaggo tatiyo.

ဂိလာနဝဂ်တည်းဟူသော တတိယဝဂ် ပြီး၏။

(14) 4. Rājavaggo

(၁၄) ၄. ရာဇဝဂ်။

1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

၁. ပထမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဖွင့်။

131. Catutthassa [Pg.47] paṭhame dhammenāti dasakusaladhammena. Cakkanti āṇācakkaṃ. Atthaññūti rajjatthaṃ jānāti. Dhammaññūti paveṇidhammaṃ jānāti. Mattaññūti daṇḍe vā balamhi vā pamāṇaṃ jānāti. Kālaññūti rajjasukhānubhavanakālaṃ, vinicchayakaraṇakālaṃ, janapadacārikākālañca jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇavessasuddasamaṇaparisāti jānāti.

၁၃၁. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ “ဓမ္မေန” ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်တရားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “စက္ကံ” ဟူသည်မှာ အာဏာစက် ဖြစ်သည်။ “အတ္ထညူ” ဟူသည်မှာ တိုင်းပြည်၏ အကျိုးစီးပွားကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဓမ္မညူ” ဟူသည်မှာ မင်းစဉ်မင်းဆက်တရား (မင်းကျင့်တရား) ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ “မတ္တညူ” ဟူသည်မှာ ဒဏ်ခတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ စစ်သည်ဗိုလ်ပါ၌လည်းကောင်း အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကာလညူ” ဟူသည်မှာ မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားရမည့်အချိန်၊ တရားဆုံးဖြတ်ရမည့်အချိန်နှင့် ဇနပုဒ်သို့ တိုင်းခန်းလှည့်လည်ရမည့်အချိန်တို့ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပရိသညူ” ဟူသည်မှာ “ဤပရိသတ်သည် မင်းပရိသတ်၊ ဤပရိသတ်သည် ပုဏ္ဏားပရိသတ်၊ ကုန်သည်ပရိသတ်၊ သူဆင်းရဲပရိသတ်၊ ရဟန်းပရိသတ်” ဟု ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tathāgatavāre atthaññūti pañca atthe jānāti. Dhammaññūti cattāro dhamme jānāti. Mattaññūti catūsu paccayesu paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti. Kālaññūti ayaṃ kālo paṭisallīnassa, ayaṃ samāpattiyā, ayaṃ dhammadesanāya, ayaṃ janapadacārikāyāti evaṃ kālaṃ jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā…pe… ayaṃ samaṇaparisāti jānāti. Anuttaranti navahi lokuttaradhammehi anuttaraṃ. Dhammacakkanti seṭṭhacakkaṃ.

တထာဂတဝါရ၌ အတ္ထညူဟူသည်မှာ ငါးပါးသော အစီးအပွားတို့ကို သိ၏။ ဓမ္မညူဟူသည်မှာ လေးပါးသော သစ္စာတရားတို့ကို သိ၏။ မတ္တညူဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ခံယူခြင်းနှင့် သုံးစွဲခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏။ ကာလညူဟူသည်မှာ "ဤအခါသည် တစ်ကိုယ်တည်း ကိန်းအောင်းရမည့်အခါ ဖြစ်၏၊ ဤအခါသည် သမာပတ်ကို ဝင်စားရမည့်အခါ ဖြစ်၏၊ ဤအခါသည် တရားဟောရမည့်အခါ ဖြစ်၏၊ ဤအခါသည် ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်ရမည့်အခါ ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ အခါကို သိ၏။ ပရိသညူဟူသည်မှာ "ဤပရိသတ်သည် မင်းပရိသတ်တည်း ... ဤပရိသတ်သည် ရဟန်းပရိသတ်တည်း" ဟု သိ၏။ အနုတ္တရံဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရတရားတို့ဖြင့် အတုမရှိသောဟူ၏။ ဓမ္မစက္ကံဟူသည်မှာ မြတ်သော စက်ရတနာတည်း။

2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ်အဖွင့်။

132. Dutiye pitarā pavattitaṃ cakkanti cakkavattimhi pabbajite vā kālakate vā cakkaratanaṃ sattāhamattaṃ ṭhatvā antaradhāyati, kathamesa taṃ anuppavatteti nāma? Pitu paveṇiyaṃ ṭhatvā cakkavattivattaṃ pūretvā cakkavattirajjaṃ kārentopi pitarā pavattitameva anuppavatteti nāma.

၁၃၂. နှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "pitarā pavattitaṃ cakkaṃ" (အဘဖြစ်စေအပ်သော စက်) ဟူသည်မှာ စကြာဝတေးမင်းသည် ရဟန်းပြုသော်လည်းကောင်း၊ သေလွန်သော်လည်းကောင်း စကြာရတနာသည် ခုနစ်ရက်မျှသာ တည်ရှိပြီး ကွယ်ပျောက်တတ်၏။ ဤစကြာဝတေးမင်း၏ သားကြီးသည် ထိုအဘစကြာမင်း ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော စကြာရတနာကို အဘယ်သို့လျှင် တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်စေသနည်း။ အဘ၏ အစဉ်အဆက်၌ တည်လျက် စကြာမင်း၏ အကျင့်ဝတ်ဆယ်ပါးကို ဖြည့်ကျင့်၍ စကြာမင်းအဖြစ် စိုးစံသော်လည်း အဘဖြစ်စေအပ်သော စကြာရတနာကိုသာလျှင် တစ်ဖန်ဖြစ်စေသည် (လည်စေသည်) မည်၏။

3. Dhammarājāsuttavaṇṇanā

၃. ဓမ္မရာဇသုတ်အဖွင့်။

133. Tatiyaṃ tikanipāte vuttanayameva. Sevitabbāsevitabbe panettha pacchimapadadvayameva viseso. Tattha sammāājīvo sevitabbo, micchāājīvo na sevitabbo. Sappāyo gāmanigamo sevitabbo, asappāyo na sevitabbo.

၁၃၃. သုံးခုမြောက်သောသုတ်သည် တိကနိပါတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌ မှီဝဲအပ်၊ မမှီဝဲအပ်သောအရာတွင် နောက်ဖြစ်သော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ အပေါင်းသာလျှင် ထူးခြားချက်ရှိ၏။ ထိုပုဒ်နှစ်ခု၌ သမ္မာအာဇီဝ (ကောင်းသော အသက်မွေးခြင်း) ကို မှီဝဲအပ်၏၊ မိစ္ဆာအာဇီဝ (မှားယွင်းသော အသက်မွေးခြင်း) ကို မမှီဝဲအပ်။ လျောက်ပတ်သော ရွာ၊ နိဂုံးကို မှီဝဲအပ်၏၊ မလျောက်ပတ်သော ရွာ၊ နိဂုံးကို မမှီဝဲအပ်။

4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

၄. ယဿံဒိသံသုတ်အဖွင့်။

134. Catutthe [Pg.48] ubhatoti dvīhipi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti yassa hi mātā khattiyā, mātumātā khattiyā, tassāpi mātā khattiyā. Pitā khattiyo, pitupitā khattiyo, tassapi pitā khattiyo. So ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti ettha pana kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati. Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko, atha vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenāti dasseti. Akkhittoti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakkuṭṭhoti na upakkuṭṭho na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena, ‘‘itipi hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

၁၃၄. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ "ubhato" ဟူသည်မှာ နှစ်ဖက်သော အဖို့တို့မှ ဖြစ်၏။ "mātito ca pitito ca" ဟူသည်မှာ အကြင်မင်းသား၏ မိခင်သည်လည်း မင်းသမီးဖြစ်၏၊ မိခင်၏မိခင်သည်လည်း မင်းသမီးဖြစ်၏၊ ထိုသူမ၏ မိခင်သည်လည်း မင်းသမီးဖြစ်၏။ ဖခင်သည်လည်း မင်းသားဖြစ်၏၊ ဖခင်၏ဖခင်သည်လည်း မင်းသားဖြစ်၏၊ ထိုသူ၏ဖခင်သည်လည်း မင်းသားဖြစ်၏။ ထိုစကြာမင်း၏ သားကြီးသည် မိခင်ဖက်မှလည်းကောင်း၊ ဖခင်ဖက်မှလည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ဖက်လုံးမှ ကောင်းစွာ မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်၏။ "saṃsuddhagahaṇiko" ဟူသည်မှာ ယောက်ျားတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော မိခင်ဝမ်းတိုက်ရှိသူ ဖြစ်၏။ "samavepākiniyā gahaṇiyā" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကမ္မဇတေဇောဓာတ်ကို "ဂဟဏီ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "yāva sattamā pitāmahayugā" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဖခင်၏ဖခင်ကို အဘိုး (ပိတာမဟ) ဟု ခေါ်၏။ အဘိုး၏ အစုံကို ပိတာမဟယုဂ ဟု ခေါ်၏။ "yuga" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အသက်အတိုင်းအရှည်ကို ဆို၏။ ဤသည်ကား အပြောမျှသာဖြစ်ပြီး အနက်အားဖြင့်မူ အဘိုးသည်သာလျှင် "ပိတာမဟယုဂ" ဖြစ်၏။ ထိုအဘိုးထက် အထက်ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ဘိုးဘေးတို့ကိုလည်း အဘိုးဟူသော စကားဖြင့်ပင် ယူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ခုနစ်ဆက်မြောက်သော ယောက်ျားတိုင်အောင် သန့်ရှင်းသော ဝမ်းတိုက်ရှိ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မျိုးရိုးကို အကြောင်းပြု၍ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း မခံရကြောင်း ပြ၏။ "acchitto" ဟူသည်မှာ "ဤသူကို ဖယ်ရှားကြလော့၊ ဤသူဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ ပစ်ပယ်ခြင်း မခံရသူ ဖြစ်၏။ "anupakkuṭṭho" ဟူသည်မှာ မဆဲရေးအပ်သူ၊ ဆဲရေးခြင်း သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့ တစ်ခါမျှ မရောက်ဖူးသူ ဖြစ်၏။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ အမျိုးကိုစွဲ၍ "ဤသူသည် ယုတ်ညံ့သော အမျိုးရှိ၏" ဟု ဤသို့သော စကားဖြင့် ဆဲရေးခြင်း သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့ တစ်ခါမျှ မရောက်ဖူးသော အနက်တည်း။

Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti. Idha pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti attho. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho. Atha vā catubbidho koso hatthī assā rathā raṭṭhanti, tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti. Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Assavāyāti kassaci bahumpi dhanaṃ dentassa senā na suṇāti, sā anassavā nāma hoti. Kassaci adentassāpi suṇātiyeva, ayaṃ assavā nāma. Ovādapaṭikarāyāti ‘‘idaṃ vo kattabba, idaṃ na kattabba’’nti dinnaovādakarāya. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti paññāveyyattiyena yutto. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāya [Pg.49] samannāgato. Paṭibaloti samattho. Atthe cintetunti vaḍḍhiatthe cintetuṃ. So hi paccuppannaatthavaseneva ‘‘atītepi evaṃ ahesuṃ, anāgatepi evaṃ bhavissantī’’ti cinteti. Vijitāvīnanti vijitavijayānaṃ, mahantena vā vijayena samannāgatānaṃ. Vimuttacittānanti pañcahi vimuttīhi vimuttamānasānaṃ.

"aḍḍha" (ကြွယ်ဝသူ) အစရှိသော စကားလုံးတို့၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်စည်းစိမ်ဖြင့် ကြွယ်ဝသူ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤအရာ၌ကား ကြွယ်ဝရုံမျှသာ မဟုတ်၊ များစွာသော အတိုင်းအဆမရှိသော ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် "mahaddhana" (များစွာသော ဥစ္စာရှိသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးကျယ်မြတ်လှသော စည်းစိမ်တို့ ရှိသောကြောင့် "mahābhoga" မည်၏။ "paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဘဏ္ဍာတိုက်ကို "ကောသ" ဟု ခေါ်၏။ သိုမှီးသိမ်းဆည်းအပ်သော ဥစ္စာဖြင့် ပြည့်စုံသော ဘဏ္ဍာတိုက် (ကောသ) ရှိ၍ သီးနှံဖြင့် ပြည့်စုံသော ကျီ (ကောဋ္ဌာဂါရ) ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကောသ (အခွန်ဘဏ္ဍာ/စစ်အင်အား) သည် ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ တိုင်းပြည် ဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။ ကိုဋ္ဌာဂါရသည် ဥစ္စာတိုက်၊ စပါးတိုက်၊ အဝတ်တန်ဆာတိုက် ဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံ ပြည့်စုံသောကြောင့် "paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro" မည်၏။ "assavā" ဟူသည်မှာ အချို့သော မင်းတို့သည် များစွာသော ဥစ္စာကို ပေးသော်လည်း စစ်သည်တော်တို့က မနာယူလျှင် ထိုစစ်သည်တော်သည် "anassavā" မည်၏။ အချို့သော မင်းတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကို မပေးသော်လည်း စစ်သည်တော်တို့က နာယူလျှင် ထိုစစ်သည်တော်သည် "assavā" မည်၏။ "ovādapaṭikarā" ဟူသည်မှာ "ဤအမှုကို သင်တို့ ပြုအပ်၏၊ ဤအမှုကို မပြုအပ်" ဟု ပေးအပ်သော အဆုံးအမကို လိုက်နာခြင်း ဖြစ်၏။ "paṇḍito" ဟူသည်မှာ ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ "byatto" ဟူသည်မှာ ပညာ၏ ထက်မြက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ "medhāvī" ဟူသည်မှာ ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ "paṭibalo" ဟူသည်မှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "atthe cintetuṃ" ဟူသည်မှာ ကြီးပွားရေး အကျိုးစီးပွားတို့ကို ကြံစည်ရန် ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် မျက်မှောက်အကျိုးကိုသာမက "အတိတ်ကလည်း ဤသို့ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ အနာဂတ်၌လည်း ဤသို့ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်နိုင်စွမ်းရှိ၏။ "vijitāvīnaṃ" ဟူသည်မှာ အောင်နိုင်ပြီးသော ရန်သူရှိသောမင်း သို့မဟုတ် ကြီးစွာသော အောင်နိုင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော မင်းတို့အား ဆိုလိုသည်။ "vimutticittānaṃ" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော လွတ်မြောက်ခြင်းတို့ဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။

5-6. Patthanāsuttadvayavaṇṇanā

၅-၆. ပတ္ထနာသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်။

135-136. Pañcame negamajānapadassāti nigamavāsino ca raṭṭhavāsino ca janassa. Hatthismintiādīhi hatthiassarathatharudhanulekhamuddāgaṇanādīni soḷasa mahāsippāni dassitāni. Anavayoti samattho paripuṇṇo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhe oparajjanti uparājabhāvaṃ.

၁၃၅-၁၃၆. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ "negamajānapadassa" ဟူသည်မှာ နိဂုံး၌ နေထိုင်သောသူနှင့် နိုင်ငံ၌ နေထိုင်သော လူအပေါင်းအား ဆိုလိုသည်။ "hatthismiṃ" အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဆင်အတတ်၊ မြင်းအတတ်၊ ရထားအတတ်၊ လေးအတတ်၊ စာရေးအတတ်၊ လက်ဆစ်ချိုးရေတွက်သောအတတ်၊ ဂဏန်းအတတ် အစရှိသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အတတ်ကြီးတို့ကို ပြအပ်၏။ "anavayo" ဟူသည်မှာ စွမ်းနိုင်သော၊ ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောအရာကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "oparajjanti" ဟူသည်မှာ အိမ်ရှေ့မင်း၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။

7. Appaṃsupatisuttavaṇṇanā

၇. အပ္ပံသုပတိသုတ်အဖွင့်။

137. Sattame purisādhippāyāti assaddhammavasena purise uppannādhippāyā purisajjhāsayā. Ādānādhippāyoti idāni gahetuṃ sakkhissāmi, idāni sakkhissāmīti evaṃ gahaṇādhippāyo. Visaṃyogādhippāyoti idāni nibbānaṃ pāpuṇissāmi, idāni pāpuṇissāmīti evaṃ nibbānajjhāsayo.

၁၃၇. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "purisādhippāyā" ဟူသည်မှာ မသူတော်တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ယောက်ျားအပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော လိုလားမှုရှိ၍ ယောက်ျားကိုသာ တောင့်တသူ ဖြစ်၏။ "ādānādhippāyo" ဟူသည်မှာ "ယခုအခါ ငါခိုးယူနိုင်အံ့၊ ယခုအခါ ငါစွမ်းနိုင်အံ့" ဟု ဤသို့ ယူလိုသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "visaṃyogādhippāyo" ဟူသည်မှာ "ယခုအခါ ငါနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်အံ့၊ ယခုအခါ ငါရောက်နိုင်အံ့" ဟု ဤသို့ နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်း ဖြစ်၏။

8. Bhattādakasuttavaṇṇanā

၈. ဘတ္တာဒကသုတ်အဖွင့်။

138. Aṭṭhame bhattādakoti bhattakkhādako, bahubhattabhuñjoti attho. Okāsapharaṇoti okāsaṃ pharitvā aññesaṃ sambādhaṃ katvā ṭhānena okāsapharaṇo. Tattha tattha laṇḍaṃ sāreti pātetīti laṇḍasāraṇo. Ettakā hatthīti gaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī. Nisīdanasayanavasena mañcapīṭhaṃ maddatīti mañcapīṭhamaddano. Bhikkhugaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī.

၁၃၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "bhattādako" ဟူသည်မှာ အစာကို စားတတ်သူဖြစ်၍ များစွာသော အစာကို သုံးဆောင်တတ်သူဟု ဆိုလိုသည်။ "okāsapharaṇo" ဟူသည်မှာ အရပ်ကို လွှမ်းမိုး၍ အခြားသူတို့အား ကျဉ်းမြောင်းမှုကို ပြုလျက် ရပ်တည်ခြင်းဖြင့် နေရာယူတတ်သူ ဖြစ်၏။ ထိုထိုအရပ်၌ မစင်ကို စွန့်ပစ်တတ်သောကြောင့် "laṇḍasāraṇo" မည်၏။ "ဆင်တို့သည် ဤမျှရှိ၏" ဟု ရေတွက်သောအခါ၌ စာရေးတံကို ယူတတ်သောကြောင့် "salākaggāhī" မည်၏။ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်တို့ကို နင်းချေဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "mañcapīṭhamaddano" မည်၏။ ရဟန်းတို့ကို ရေတွက်သောအခါ၌ စာရေးတံကို ယူတတ်သောကြောင့် "salākaggāhī" မည်၏။

9. Akkhamasuttavaṇṇanā

၉. အက္ခမသုတ်အဖွင့်။

139. Navame hatthikāyanti hatthighaṭaṃ. Sesesupi eseva nayo. Saṅgāme avacarantīti saṅgāmāvacarā. Ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānitoti [Pg.50] ekadivasaṃ ekena tiṇodakadānena vimānito, ekadivasamattaṃ aladdhatiṇodakoti attho. Ito parampi eseva nayo. Na sakkoti cittaṃ samādahitunti ārammaṇe cittaṃ sammā ṭhapetuṃ na sakkoti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

၁၃၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ "hatthikāyaṃ" ဟူသည်မှာ ဆင်အုပ် (ဆင်အပေါင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ စစ်မြေပြင်၌ ကျင်လည်တတ်သောကြောင့် "saṅgāmāvacara" မည်ကုန်၏။ "ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānito" ဟူသည်မှာ တစ်နေ့၌ တစ်ကြိမ်မျှသာ မြက်နှင့်ရေကို ပေးခြင်းဖြင့် မမြတ်နိုးအပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ရက်မျှ မြက်နှင့်ရေကို မရရှိသောသူဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "na sakkoti cittaṃ samādahituṃ" ဟူသည်မှာ အာရုံ၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ မထားနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌ ဝဋ်နှင့် ဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) တရားကို ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

10. Sotasuttavaṇṇanā

၁၀. သောတသုတ်အဖွင့်။

140. Dasame duruttānanti na suṭṭhu vuttānaṃ dosavasena pavattitānaṃ pharusavacanānaṃ. Durāgatānanti dukkhuppādanākārena sotadvāraṃ āgatānaṃ. Vacanapathānanti vacanānaṃ. Dukkhānanti dukkhamānaṃ. Tibbānanti bahalānaṃ tāpanasabhāvānaṃ vā. Kharānanti pharusānaṃ. Kaṭukānanti tikhiṇānaṃ. Asātānanti amadhurānaṃ. Amanāpānanti manaṃ appāyituṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. Pāṇaharānanti jīvitaharānaṃ. Yā sā disāti sabbasaṅkhārasamathādivasena dissati apadissatīti nibbānaṃ disāti veditabbaṃ. Yasmā pana taṃ āgamma sabbe saṅkhārā samathaṃ gacchanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte sīlasamādhipaññā missikā kathitāti.

၁၄၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌— 'duruttānaṃ' ဟူသည် ကောင်းစွာမဆိုအပ်သော၊ ဒေါသအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကြမ်းတမ်းသောစကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'durāgatānaṃ' ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သော အခြင်းအရာဖြင့် နားတံခါး (သောတဒွါရ) သို့ ရောက်လာသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'vacanapathānaṃ' ဟူသည် စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'dukkhānaṃ' ဟူသည် သည်းခံနိုင်ခဲသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'tibbānaṃ' ဟူသည် ထူထဲသော သို့မဟုတ် ပူပန်စေတတ်သော သဘောရှိသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'kharānaṃ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'kaṭukānaṃ' ဟူသည် စူးရှထက်မြက်သော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'asātānaṃ' ဟူသည် မချိုသာသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'amanāpānaṃ' ဟူသည် စိတ်ကို မချမ်းမြေ့စေနိုင် (မပွားစေနိုင်) သော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'pāṇaharānaṃ' ဟူသည် အသက်ကို နှုတ်ယူတတ်သော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ 'yā sā disā' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ငြိမ်းရာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို 'ဒိသာ' ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော' (ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းရာ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ အနက်ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤသုတ်၌ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ကို ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။

Rājavaggo catuttho.

လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ရာဇဝဂ် ပြီး၏။

(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(၁၅) ၅. တိကဏ္ဍကီဝဂ်

1. Avajānātisuttavaṇṇanā

၁. အဝဇာနာတိသုတ်အဖွင့်

141. Pañcamassa paṭhame saṃvāsenāti ekatovāsena. Ādeyyamukhoti ādiyanamukho, gahaṇamukhoti attho. Tamenaṃ datvā avajānātīti ‘‘ayaṃ dinnaṃ paṭiggahetumeva jānātī’’ti evaṃ avamaññati. Tamenaṃ saṃvāsena avajānātīti appamattake kismiñcideva kujjhitvā ‘‘jānāmahaṃ tayā katakammaṃ, ettakaṃ addhānaṃ ahaṃ kiṃ karonto vasiṃ, nanu tuyhameva katākataṃ vīmaṃsanto’’tiādīni vattā hoti. Atha itaro ‘‘addhā koci mayhaṃ doso bhavissatī’’ti kiñci paṭippharituṃ na sakkoti. Taṃ khippaññeva adhimuccitā hotīti taṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā sīghameva [Pg.51] saddahati. Saddahanaṭṭhena hi ādānena esa ādiyanamukhoti vutto. Ādheyyamukhoti pāḷiyā pana ṭhapitamukhoti attho. Magge khaṭaāvāṭo viya āgatāgataṃ udakaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā saddahanavasena sampaṭicchituṃ ṭhapitamukhoti vuttaṃ hoti.

၁၄၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌— 'saṃvāsena' ဟူသည် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ādeyyamukho' (ပါဠိ၌ ādheyyamukho သို့မဟုတ် ādiyamukho) ဟူသည် ယုံကြည်သဖြင့် လက်ခံသော မျက်နှာရှိခြင်း၊ အလွယ်တကူ ခံယူတတ်သော မျက်နှာရှိခြင်းဟု အနက်ရသည်။ 'tamenaṃ datvā avajānāti' ဟူသည် "ဤသူသည် ပေးသမျှကိုသာ ခံယူတတ်၏" ဟု ဤသို့ နှိမ်ချအောက်မေ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'tamenaṃ saṃvāsena avajānāti' ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် စိတ်ဆိုး၍ "မင်းပြုခဲ့တဲ့အမှုကို ငါသိတယ်၊ ဒီလောက်ကြာအောင် ငါဘာလုပ်ပြီး နေခဲ့သလဲ၊ မင်းရဲ့ ပြုအပ်မပြုအပ်တဲ့အမှုကို စုံစမ်းပြီး နေခဲ့တာ မဟုတ်လား" ဟု ဤသို့စသည်တို့ကို ပြောဆိုတတ်သည်။ ထိုအခါ အခြားတစ်ဦးက "ငါ့မှာ အပြစ်တစ်ခုခု မချွတ်ရှိပေလိမ့်မည်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြန်လည်တုံ့ပြန် စကားပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ 'taṃ khippaññeva adhimuccitā hoti' ဟူသည် ထိုဂုဏ်ကျေးဇူး သို့မဟုတ် အပြစ်တင်စကားကို လျင်မြန်စွာ ယုံကြည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယုံကြည်လက်ခံတတ်သော သဘောဖြင့် ယူတတ်သောကြောင့် 'ādeyyamukho' (ယုံကြည်အပ်သော မျက်နှာရှိသူ) ဟု ဆိုသည်။ 'ādheyyamukho' ဟူသော ပါဠိတော်၏ အနက်ကား ထားအပ်သော မျက်နှာရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းခရီး၌ တူးထားသော ကျင်းသည် စီးဝင်လာသမျှသော ရေကို ခံယူရန် ဖွင့်ထားသကဲ့သို့၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖြစ်စေ၊ အပြစ်ကို ဖြစ်စေ ယုံကြည်မှုဖြင့် ခံယူရန် မျက်နှာမူထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Ittarasaddhoti parittakasaddho. Kusalākusale dhamme na jānātītiādīsu kusale dhamme ‘‘ime kusalā’’ti na jānāti, akusale dhamme ‘‘ime akusalā’’ti na jānāti. Tathā sāvajje sadosadhamme ‘‘ime sāvajjā’’ti, anavajje ca niddosadhamme ‘‘ime anavajjā’’ti, hīne hīnāti, paṇīte paṇītāti. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti ‘‘ime kaṇhā sukke paṭibāhetvā ṭhitattā sappaṭibhāgā nāma, ime ca sukkā kaṇhe paṭibāhitvā ṭhitattā sappaṭibhāgā’’ti na jānāti.

'ittarasaddho' ဟူသည် နည်းပါးသော ယုံကြည်ခြင်းရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'kusalākusale dhamme na jānāti' အစရှိသည်တို့၌ ကုသိုလ်တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား ကုသိုလ်တရားတို့တည်း" ဟု မသိ၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား အကုသိုလ်တရားတို့တည်း" ဟု မသိ။ ထို့အတူ အပြစ်ရှိသော တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား အပြစ်ရှိသောတရားတို့တည်း" ဟု လည်းကောင်း၊ အပြစ်မရှိသော တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား အပြစ်မရှိသောတရားတို့တည်း" ဟု လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့သော တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား ယုတ်ညံ့သောတရားတို့တည်း" ဟု လည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သော တရားတို့ကို "ဤသည်တို့ကား မွန်မြတ်သောတရားတို့တည်း" ဟု လည်းကောင်း မသိပေ။ 'kaṇhasukkasappaṭibhāge' ဟူသည် "ဤမည်းညစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖြူစင်သောကုသိုလ်တရားတို့ကို တားမြစ်၍ တည်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် တူသောအဖို့ရှိသော တရားတို့မည်ကုန်၏၊ ဤဖြူစင်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း မည်းညစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို တားမြစ်၍ တည်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် တူသောအဖို့ရှိသော တရားတို့မည်ကုန်၏" ဟု မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

2. Ārabhatisuttavaṇṇanā

၂. အာရဘတိသုတ်အဖွင့်

142. Dutiye ārabhati ca vippaṭisārī ca hotīti āpattivītikkamanavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hoti. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti arahattasamādhiñceva arahattaphalañāṇañca. Nappajānātīti anadhigatattā na jānāti. Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, vuṭṭhitattā pana na vippaṭisārī hoti. Nārabhati vippaṭisārī hotīti sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkoti. Nārabhati na vippaṭisārī hotīti na ceva āpattiṃ āpajjati, na ca vippaṭisārī hoti. Tañca cetovimuttiṃ…pe… nirujjhantīti arahattaṃ pana appatto hoti. Pañcamanayena khīṇāsavo kathito.

၁၄၂. ဒုတိယသုတ်၌— 'ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti' ဟူသည် အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းဖြင့် အားထုတ်မိပြီး ထိုအာပတ်သင့်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် နှလုံးမသာမယာ ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သမာဓိနှင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'nappajānāti' ဟူသည် မရရှိသေးသောကြောင့် မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ārabhati na vippaṭisārī hoti' ဟူသည် အာပတ်သင့်သော်လည်း ထိုအာပတ်မှ ထမြောက်ပြီး (ဒေသနာကြားပြီး) ဖြစ်သောကြောင့် နှလုံးမသာမယာ မဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'nārabhati vippaṭisārī hoti' ဟူသည် တစ်ကြိမ်မျှ အာပတ်သင့်၍ ထိုအာပတ်မှ ထမြောက်ပြီးနောက် နောက်ထပ် အာပတ်မသင့်သော်လည်း နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်းကို မဖျောက်ဖျက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'nārabhati na vippaṭisārī hoti' ဟူသည် အာပတ်လည်း မသင့်၊ နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'tañca cetovimuttiṃ... nirujjhanti' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်သေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပဉ္စမနည်းဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā. Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā. Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. Ārambhaje āsave pahāyāti vītikkamasambhave āsave āpattidesanāya vā āpattivuṭṭhānena vā pajahitvā. Paṭivinodetvāti suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena nīharitvā. Cittaṃ paññañca bhāvetūti vipassanācittañca taṃsampayuttaṃ paññañca bhāvetu. Sesaṃ iminā upāyeneva veditabbanti.

'ārambhajā' ဟူသည် အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'vippaṭisārajā' ဟူသည် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'pavaḍḍhanti' ဟူသည် အဖန်ဖန် တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် တိုးပွားလာကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ārambhaje āsave pahāya' ဟူသည် လွန်ကျူးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာသဝေါတရားတို့ကို အာပတ်ဒေသနာကြားခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ပယ်စွန့်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'paṭivinodetvā' ဟူသည် စင်ကြယ်ခြင်း၌ တည်သော အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ပယ်ထုတ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'cittaṃ paññañca bhāvetu' ဟူသည် ဝိပဿနာစိတ်နှင့် ထိုစိတ်နှင့်ယှဉ်သော ပညာကို ပွားစေလောဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့ကို ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

3. Sārandadasuttavaṇṇanā

၃. သာရန္ဒဒသုတ်အဖွင့်

143. Tatiye [Pg.52] kāmādhimuttānanti vatthukāmakilesakāmesu adhimuttānaṃ. Dhammānudhammappaṭipannoti navalokuttaradhammatthāya sahasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno paṭipattipūrako puggalo dullabho lokasmiṃ.

၁၄၃. တတိယသုတ်၌— 'kāmādhimuttānaṃ' ဟူသည် ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့၌ ညွတ်ကိုင်းသော သတ္တဝါတို့အားဟု ဆိုလိုသည်။ 'dhammānudhammappaṭipanno' ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရား အကျိုးငှာ သီလနှင့်တကွဖြစ်သော ရှေးအဖို့၌ ကျင့်အပ်သော အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ်) ကို ကျင့်ဆောင်လျက် ပဋိပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လောက၌ ရခဲ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

4. Tikaṇḍakīsuttavaṇṇanā

၄. တိကဏ္ဍကီသုတ်အဖွင့်

144. Catutthe appaṭikūleti appaṭikūlārammaṇe. Paṭikūlasaññīti paṭikūlanti evaṃsaññī. Esa nayo sabbattha. Kathaṃ panāyaṃ evaṃ viharatīti? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ pana asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati. Evaṃ tāva appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Ubhayasmiṃ pana purimanayassa ca pacchimanayassa ca vasena tatiyacatutthavārā vuttā, chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo. Chaḷaṅgupekkhā cesā khīṇāsavassa upekkhāsadisā, na pana khīṇāsavupekkhā. Tattha upekkhako vihareyyāti majjhattabhāve ṭhito vihareyya. Kvacanīti kismiñci ārammaṇe. Katthacīti kismiñci padese. Kiñcanati koci appamattakopi. Iti imasmiṃ sutte pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitā. Taṃ āraddhavipassako bhikkhu kātuṃ sakkoti, ñāṇavā paññuttaro bahussutasamaṇopi kātuṃ sakkoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino kātuṃ sakkontiyeva, khīṇāsave vattabbameva natthīti. Pañcamaṃ uttānameva.

၁၄၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌— 'appaṭikūle' ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အာရုံ၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'paṭikūlasaññī' ဟူသည် "စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိ၏" ဟု ဤသို့ အမှတ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ မှတ်အပ်၏။ "ဤရဟန်းသည် အဘယ်သို့လျှင် ဤသို့နေသနည်း" ဟု မေးသော်— အလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌ အသုဘအခြင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့စေ၏၊ အနိစ္စသဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အမှတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ အလိုမရှိအပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌ မေတ္တာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့စေ၏၊ ဓာတ်သဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏။ ဤသို့လျှင် စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အမှတ်မရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ (စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အာရုံ၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံ) နှစ်ပါးလုံး၌ကား ရှေးနည်းနှင့် နောက်နည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တတိယနှင့် စတုတ္ထအလှည့် (ဝါရ) တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ခြောက်ပါးသော ဥပေက္ခာ (ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပဉ္စမအလှည့်ကို ဟောတော်မူသည်။ ဤဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပေက္ခာနှင့် တူ၏။ သို့သော် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပေက္ခာစစ်စစ်ကား မဟုတ်ပေ။ 'tattha upekkhako vihareyya' ဟူသည် လျစ်လျူရှုသော သဘော၌ တည်၍ နေရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'kvacani' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'katthaci' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်ဒေသ၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'kiñcana' ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ အရာငါးပါးတို့၌ ဝိပဿနာကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုဝိပဿနာကို အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ရဟန်းသည် လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ပညာ ကြီးမားထက်မြက်သော ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းသည် လည်းကောင်း ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်တို့သည်လည်း ပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်သာတည်း။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၌မူ ဆိုဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ငါးခုမြောက်သောသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှပေသည်။

6. Mittasuttavaṇṇanā

၆. မိတ္တသုတ်အဖွင့်

146. Chaṭṭhe kammantaṃ kāretīti khettādikammantaṃ kāreti. Adhikaraṇaṃ ādiyatīti cattāri adhikaraṇāni ādiyati. Pāmokkhesu bhikkhūsūti disāpāmokkhesu bhikkhūsu. Paṭiviruddho hotīti paccanīkaggāhitāya viruddho hoti. Anavatthacārikanti anavatthānacārikaṃ.

၁၄၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌— 'kammantaṃ kāreti' ဟူသည် လယ်လုပ်ခြင်း စသောအမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'adhikaraṇaṃ ādiyati' ဟူသည် လေးပါးသော အဓိကရုဏ်းတို့ကို ကိုင်စွဲပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'pāmokkhesu bhikkhūsu' ဟူသည် အရပ်မျက်နှာတို့၌ အကြီးအကဲဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'paṭiviruddho hoti' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် အယူကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'anavatthacārikaṃ' ဟူသည် အတည်တကျမရှိဘဲ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

7. Asappurisadānasuttavaṇṇanā

၇. အသပ္ပုရိသဒါနသုတ်အဖွင့်

147. Sattame [Pg.53] asakkaccaṃ detīti na sakkaritvā suciṃ katvā deti. Acittīkatvā detīti acittīkārena agāravavasena deti. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, atha vā chaḍḍetukāmo viya deti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti katassa nāma phalaṃ āgamissatīti na evaṃ āgamanadiṭṭhiṃ na uppādetvā deti.

၁၄၇. ခုနှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌— “အသက္ကစ္စံ ဒေတိ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ အရိုအသေမပြုဘဲ၊ မစင်ကြယ်စေဘဲ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အစိတ္တီကတွာ ဒေတိ” ဟူသည်မှာ အရိုအသေမပြုသော အမူအရာဖြင့်၊ မရိုသေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အပဝိဒ္ဓံ ဒေတိ” ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ် မလှူဒါန်းခြင်း၊ သို့မဟုတ် စွန့်ပစ်လိုသကဲ့သို့ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော ဒေတိ” ဟူသည်မှာ ပြုအပ်သော ဒါန၏ အကျိုးသည် လာလတ္တံ့ဟူသော အယူကို မဖြစ်စေဘဲ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Sukkapakkhe cittīkatvā detīti deyyadhamme ca dakkhiṇeyyesu ca cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā deti. Tattha deyyadhammaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ katvā dento deyyadhamme cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Puggalaṃ vicinitvā dento dakkhiṇeyyesu cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Sahatthā detīti āṇattiyā parahatthena adatvā ‘‘anamatagge saṃsāre vicarantena me hatthapādānaṃ aladdhakālassa pamāṇaṃ nāma natthi, vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sahattheneva deti. Āgamanadiṭṭhikoti ‘‘anāgatabhavassa paccayo bhavissatī’’ti kammañca vipākañca saddahitvā detīti.

သုက္ကပက္ခ (ကောင်းသောဘက်) ၌— “စိတ္တီကတွာ ဒေတိ” ဟူသည်မှာ လှူဖွယ်ဝတ္ထု၌လည်းကောင်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်းကောင်း အရိုအသေပြုခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ပါးတို့တွင် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မွန်မြတ်အောင်၊ အရသာရှိအောင် ပြုပြင်၍ လှူဒါန်းသောသူသည် လှူဖွယ်ဝတ္ထု၌ အရိုအသေပြုခြင်းကို ဖြစ်စေသည်မည်၏။ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ရွေးချယ်စစိသ်၍ လှူဒါန်းသောသူသည် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ အရိုအသေပြုခြင်းကို ဖြစ်စေသည်မည်၏။ “သဟတ္ထာ ဒေတိ” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို စေခိုင်း၍ သူတစ်ပါးလက်ဖြင့် မလှူဒါန်းဘဲ “အစမထင်သော သံသရာ၌ ကျင်လည်ခဲ့သော ငါ့အား လက်ခြေတို့ကို မရရှိခဲ့သော ကာလ၏ အတိုင်းအရှည်သည် မရှိခဲ့ပြီ။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ ဘဝမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ပြုအံ့” ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိမိလက်ဖြင့်ကိုယ်တိုင် လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အာဂမနဒိဋ္ဌိကော” ဟူသည်မှာ “နောင်အနာဂတ်ဘဝအတွက် အထောက်အပံ့ကောင်း ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

8. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

၈. သပ္ပုရိသဒါနသုတ်အဖွင့်

148. Aṭṭhame saddhāyāti dānañca dānaphalañca saddahitvā. Kālenāti yuttappattakālena. Anaggahitacittoti aggahitacitto muttacāgo hutvā. Anupahaccāti anupaghātetvā guṇe amakkhetvā. Kālāgatā cassa atthā pacurā hontīti atthā āgacchamānā vayovuḍḍhakāle anāgantvā yuttappattakāle paṭhamavayasmiṃyeva āgacchanti ceva bahū ca honti.

၁၄၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌— “သဒ္ဓါယ” ဟူသည်မှာ ဒါနနှင့် ဒါန၏ အကျိုးတရားကို ယုံကြည်၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကာလေန” ဟူသည်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါသမယ၌ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အနဂ္ဂဟိတစိတ္တော” ဟူသည်မှာ နှမြောတွန့်တိုသော စိတ်မရှိဘဲ (တွန့်တိုမှုကင်းသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍) ရက်ရောစွာ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းသူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အနုပဟစ္စ” ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးကို မထိခိုက်စေဘဲ၊ သူတစ်ပါး၏ ကျေးဇူးဂုဏ်တို့ကို မချေဖျက်ဘဲ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကာလဂတာ စဿ အတ္ထာ ပစုရာ ဟောန္တိ” ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာ အကျိုးစီးပွားတို့သည် ရောက်ရှိလာသောအခါ အိုမင်းရင့်ရော်သော အရွယ်၌ မဟုတ်ဘဲ သင့်မြတ်လျောက်ပတ်သော ပထမအရွယ်၌သာလျှင် လာရောက်ကြကုန်၏၊ များပြားစွာလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

9. Paṭhamasamayavimuttasuttavaṇṇanā

၉. ပထမသမယဝိမုတ္တသုတ်အဖွင့်

149. Navame samayavimuttassāti appitappitakkhaṇeyeva vikkhambhitehi kilesehi vimuttattā samayavimuttisaṅkhātāya lokiyavimuttiyā vimuttacittassa. Dasamaṃ uttānatthameva.

၁၄၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌— “သမယဝိမုတ္တဿ” ဟူသည်မှာ (ဈာန်) ဝင်စားသော ခဏ၌သာလျှင် ခွာအပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် “သမယဝိမုတ္တိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော လောကီဝိမုတ္တိဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသူအား ဆိုလိုသည်။ ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားပြီးသား ဖြစ်သည်။

Tikaṇḍakīvaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော တိကဏ္ဍကီဝဂ် ပြီး၏။

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

တတိယပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက

(16) 1. Saddhammavaggo

(၁၆) ၁. သဒ္ဓမ္မဝဂ်

1. Paṭhamasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

၁. ပထမသမ္မတ္တနိယာမသုတ်အဖွင့်

151. Catutthassa [Pg.54] paṭhame abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattabhūtaṃ magganiyāmaṃ okkamituṃ abhabbo abhājanaṃ. Kathaṃ paribhotītiādīsu ‘‘kiṃ kathā nāma esā’’ti vadanto kathaṃ paribhoti nāma. ‘‘Kiṃ nāmesa katheti, kiṃ ayaṃ jānātī’’ti vadanto kathikaṃ paribhoti nāma. ‘‘Mayaṃ kiṃ jānāma, kuto amhākaṃ etaṃ sotuṃ bala’’nti vadanto attānaṃ paribhoti nāma. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

၁၅၁. လေးခုမြောက်သောဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်၌— “အဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော သဘောရှိသော မဂ်တည်းဟူသော နိယာမသို့ သက်ဝင်ရန် မထိုက်တန်၊ တည်ရာမဖြစ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကထံ ပရိဘောတိ” အစရှိသည်တို့၌ “ဤတရားစကားသည် အဘယ်မည်သော တရားစကားနည်း” ဟု ဆိုသောရဟန်းသည် တရားစကားကို နှိမ်ချသည်မည်၏။ “ဤသူသည် အဘယ်သို့ ဟောနိုင်အံ့နည်း၊ သူဘာသိသနည်း” ဟု ဆိုသောရဟန်းသည် တရားဟောသောသူကို နှိမ်ချသည်မည်၏။ “ငါတို့သည် ဘာသိနိုင်မည်နည်း၊ ငါတို့အား ဤတရားကို နာကြားရန် အစွမ်းအစ အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း” ဟု ဆိုသောရဟန်းသည် မိမိကိုယ်ကို နှိမ်ချသည်မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ကောင်းသောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို သိအပ်၏။

2. Dutiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ်အဖွင့်

152. Dutiye anaññāte aññātamānīti aviññātasmiṃyeva ‘‘viññātamidaṃ mayā’’ti evaṃmānī.

၁၅၂. ဒုတိယသုတ်၌— “အနညာတေ အညာတမာနီ” ဟူသည်မှာ မသိအပ်သေးသော တရား၌ပင်လျှင် “ငါသည် ဤတရားကို သိပြီ” ဟု ဤသို့ မှားယွင်းစွာ ထင်မှတ်သူကို ဆိုလိုသည်။

3. Tatiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

၃. တတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ်အဖွင့်

153. Tatiye makkhī dhammaṃ suṇātīti makkhī hutvā guṇamakkhanacittena dhammaṃ suṇāti. Upārambhacittoti niggahāropanacitto. Randhagavesīti guṇarandhaṃ guṇacchiddaṃ gavesanto.

၁၅၃. တတိယသုတ်၌— “မက္ခီ ဓမ္မံ သုဏာတိ” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးဂုဏ်ကို ချေဖျက်လိုသူဖြစ်၍၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်လိုသော စိတ်ဖြင့် တရားနာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဥပါရမ္ဘစိတ္တော” ဟူသည်မှာ အပြစ်ရှာ၍ နှိမ်ချလိုသော စိတ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ရန္ဓဂဝေသီ” ဟူသည်မှာ (တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်၏) ဂုဏ်ကျေးဇူး၏ အပြစ်အခွင့်အလမ်းနှင့် အပေါက်အလမ်းကို ရှာဖွေသူကို ဆိုလိုသည်။

4. Paṭhamasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

၄. ပထမသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ်အဖွင့်

154. Catutthe na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantīti ohitasotā sukatakārino hutvā na suṇanti. Na pariyāpuṇantīti yathāsutaṃ dhammaṃ vaḷañjantāpi sakkaccaṃ na vaḷañjenti. Pañcamaṃ uttānameva.

၁၅၄. စတုတ္ထသုတ်၌— “န သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ သုဏန္တိ” ဟူသည်မှာ စူးစိုက်စိုက် စိတ်ပါလက်ပါ နားထောင်ခြင်း မရှိဘဲ နာကြားကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “န ပရိယာပုဏန္တိ” ဟူသည်မှာ ကြားနာအပ်တိုင်းသော တရားတော်ကို သင်ယူဆောင်ရွက်ကြသော်လည်း ရိုသေလေးစားစွာ မဆောင်ရွက်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ငါးခုမြောက်သောသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားပြီးသား ဖြစ်သည်။

6. Tatiyasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

၆. တတိယသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ်အဖွင့်

156. Chaṭṭhe appaṭisaraṇoti appatiṭṭho. Ācariyā hi suttantassa paṭisaraṇaṃ nāma, tesaṃ abhāvā appaṭisaraṇo hoti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

၁၅၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌— “အပ္ပဋိသရဏော” ဟူသည်မှာ ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ပါဠိတော်ကို ဆောင်သော ဆရာသမားတို့သည်သာ သုတ္တန်တရားတော်၏ ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဆရာသမားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ မရှိသည် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

7. Dukkathāsuttavaṇṇanā

၇. ဒုက္ကထာသုတ်အဖွင့်

157. Sattame [Pg.55] puggalaṃ upanidhāyāti taṃ taṃ puggalaṃ upanikkhipitvā, sakkhiṃ katvāti attho. Kacchamānāyāti kathiyamānāya. Sesamettha aṭṭhamañca uttānatthamevāti.

၁၅၇. ခုနှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌— “ပုဂ္ဂလံ ဥပနိဓာယ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိုင်းယှဉ်၍ သက်သေပြု၍ဟု အနက်ရသည်။ “ကစ္ဆမာနာယ” ဟူသည်မှာ ပြောဆိုဆွေးနွေးအပ်သော တရားစကား၌ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်နှင့် ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားပြီးသား ဖြစ်သည်။

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

၉. ဥဒါယီသုတ်အဖွင့်

159. Navame anupubbiṃ kathaṃ kathessāmīti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ sagganti evaṃ desanānupubbiṃ kathaṃ vā, yaṃ yaṃ suttapadaṃ vā gāthāpadaṃ vā nikkhittaṃ hoti, tassa tassa anurūpakathaṃ kathessāmīti cittaṃ upaṭṭhapetvā paresaṃ dhammo desetabbo. Pariyāyadassāvīti tassa tassa atthassa taṃ taṃ kāraṇaṃ dassento. Kāraṇañhi idha pariyāyoti vuttaṃ. Anuddayataṃ paṭiccāti ‘‘mahāsambādhappatte satte sambādhato mocessāmī’’ti anukampaṃ āgamma. Na āmisantaroti na āmisahetuko, attano catupaccayalābhaṃ anāsīsantoti attho. Attānañca parañca anupahaccāti attukkaṃsanaparavambhanādivasena attānañca parañca guṇupaghātena anupahantvā.

၁၅၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌— “အနုပုဗ္ဗိကထံ ကထေဿာမိ” ဟူသည်မှာ ဒါန၏ နောက်၌ သီလ၊ သီလ၏ နောက်၌ နတ်ပြည် အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်အစဉ်အတိုင်း တရားစကားကိုလည်းကောင်း၊ ထားအပ်သော ထိုထိုသုတ်ပုဒ် သို့မဟုတ် ထိုထိုဂါထာပုဒ်နှင့် လျှောက်ပတ်သော တရားစကားကို ဟောကြားအံ့ဟု စိတ်ထားကာ သူတစ်ပါးတို့အား တရားဟောကြားအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိယာယဒဿာဝီ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်၏ ထိုထိုအကြောင်းပြချက်ကို ပြဆိုတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ အကြောင်းပြချက်ကို “ပရိယာယ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “အနုဒ္ဒယတံ ပဋိစ္စ” ဟူသည်မှာ “ကြီးစွာသော ကျဉ်းမြောင်းခြင်းသို့ ရောက်နေကြသော သတ္တဝါတို့ကို ကျဉ်းမြောင်းခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေအံ့” ဟူသော ကရုဏာတရားကို အမှီပြု၍ ဟောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “န အာမိသန္တရော” ဟူသည်မှာ လှူဖွယ်ပစ္စည်းကို အလိုမရှိဘဲ (ဆွမ်း၊ သင်္ကန်း အစရှိသော အာမိသကို အကြောင်းမပြုဘဲ) မိမိအတွက် ပစ္စည်းလေးပါး ရရှိခြင်းကို မတောင်းတဘဲ တရားဟောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ အနုပဟစ္စ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်တင်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို ရှုတ်ချခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မပျက်စီးစေဘဲ တရားဟောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

10. Duppaṭivinodayasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယသုတ်အဖွင့်

160. Dasame duppaṭivinodayāti yāni hassādīni kiccāni nipphādetuṃ ṭhānāni uppannāni honti, tesu matthakaṃ asampattesu antarāyeva dunnīhārā duvikkhambhayā honti. Paṭibhānanti kathetukāmatā vuccati. Imāni pañca duppaṭivinodayāni, na suppaṭivinodayāni. Upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhaṇaanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti.

၁၆၀. ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌— “ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယာ” ဟူသည်မှာ ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ရန် ပေါ်ပေါက်လာသော ထိုထိုကိစ္စရပ်တို့သည် အပြီးတိုင် မပြီးမြောက်သေးမီ အလယ်အလတ်ကာလ၌သာလျှင် ဖယ်ရှားပယ်ဖျောက်ရန် ခဲယဉ်းကုန်သည် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပဋိဘာနံ” ဟူသည်မှာ ပြောဆိုလိုစိတ် ရှိခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။ ဤငါးပါးသော တရားတို့သည် ဖယ်ရှားရန် ခဲယဉ်းသော တရားများဖြစ်ပြီး လွယ်ကူစွာ ဖယ်ရှားနိုင်သော တရားများ မဟုတ်ပေ။ သို့သော် လျောက်ပတ်သော ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်း အစရှိသော သင့်လျော်သော နည်းလမ်းကောင်းများဖြင့် ဖယ်ရှားပယ်ဖျောက်နိုင်ပေသည်။

Saddhammavaggo paṭhamo.

ပထမသဒ္ဓမ္မဝဂ် ပြီး၏။

(17) 2. Āghātavaggo

(၁၇) ၂. အာဃာတဝဂ်

1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

၁. ပထမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ်အဖွင့်

161. Dutiyassa [Pg.56] paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti āghātapaṭivinayā. Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabboti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti, tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho. Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbāti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā. Karuṇāyapi eseva nayo. Upekkhā pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā. Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti, tasmiṃ muditā na saṇṭhahati, tasmā sā na vuttā. Asatiamanasikāroti yathā so puggalo na upaṭṭhāti, kuṭṭādīhi antarito viya hoti, evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

၁၆၁. နှစ်ခုမြောက်သောဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်၌— “အာဃာတံ ပဋိဝိနန္တိ ဝူပသမန္တိ” ဖြစ်သောကြောင့် “အာဃာတပ္ပဋိဝိနယ” (ရန်ငြိုးဖယ်ဖျောက်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ “ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနောဒေတဗ္ဗော” ဟူသည်မှာ အကြင်အာရုံ၌ ရဟန်းအား ရန်ငြိုးဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါက၊ ထိုအာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရန်ငြိုးအားလုံးကို ဖော်ပြလတ္တံ့သော ဤငါးပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် လုံးဝဥဿုံ ဖယ်ဖျောက်အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ “မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာ” ဟူသည်မှာ တိကဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ် မေတ္တာပွားများအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ကရုဏာပွားများရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဥပေက္ခာကိုမူ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်၏ စွမ်းအားဖြင့် ပွားများအပ်သည်။ ရန်ငြိုးဖွဲ့အပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်ရသောအခါ ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ်သည် မငြိမ်းအေးနိုင်သဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ မုဒိတာသည် မတည်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုမုဒိတာကို ဟောကြားတော်မမူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အသတိအမနသိကာရော” ဟူသည်မှာ ထိုရန်ငြိုးဖွဲ့အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နံရံအစရှိသည်တို့ဖြင့် ခြားထားသကဲ့သို့ စိတ်ထဲတွင် ပေါ်မလာစေရန်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား စိတ်မဝင်စားခြင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

၂. နှစ်ခုမြောက်သော အာဃာတပဋိဝိနယသုတ်အဖွင့်။

162. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti āghātapaṭivinayā. Āghāto etehi paṭivinetabbotipi āghātapaṭivinayā. Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ, tadubhayampi idha vaṭṭati. Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni. Labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādanti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati.

၁၆၂. နှစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - ထိုသူတို့အပေါ်၌ ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်သောကြောင့် 'အာဃာတပဋိဝိနယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကောင်းမြတ်သော အကျင့်တို့ဖြင့် ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်အပ်သောကြောင့်လည်း 'အာဃာတပ္ပဋိဝိနယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် 'ပဋိဝိနယ' ဟူသော စကားသည် ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ရာ ရန်သူဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်းကောင်း၊ ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းမြတ်သော အကျင့်များကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသော အမည်တည်း။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည်လည်း ဤနေရာ၌ သင့်လျော်၏။ အမှန်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ငါးပါးတို့သည် ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ရာ ရန်သူပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ဥပမာငါးခုဖြင့် ဖော်ပြအပ်သော ကောင်းမြတ်သော အကျင့်ငါးပါးတို့သည် ရန်ငြိုးကို ဖျောက်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ 'လဘတိ စ ကာလေန ကာလံ စေတသော ဝိဝရံ စေတသော ပသာဒံ' ဟူသည်ကား - ရံဖန်ရံခါ သမထ ဝိပဿနာစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အခွင့်အလမ်းဟူသော အခွင့်ကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော ကြည်ညိုခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Rathiyāyāti antaravīthiyaṃ. Nantakanti pilotikakhaṇḍaṃ. Niggahetvāti akkamitvā. Yo tattha sāroti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ. Taṃ paripātetvāti taṃ luñcitvā. Evameva khoti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo, rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo, dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā, thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā, dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvā [Pg.57] vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

'ရထိယာယ' ဟူသည် လမ်းမအလယ်၌ ဖြစ်၏။ 'နန္တကံ' ဟူသည် ပုဆိုးနွမ်းပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နိဂ္ဂဟေတွာ' ဟူသည် နင်း၍ ဖြစ်၏။ 'ယော တတ္ထ သာရော' ဟူသည် ထိုပုဆိုးနွမ်းပိုင်း၌ အကြင် ခိုင်ခံ့သော အရပ်သည် ရှိ၏။ 'တံ ပရိပါတေတွာ' ဟူသည် ထိုခိုင်ခံ့သော အပိုင်းကို ဆွဲနှုတ်၍ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ - ပံ့သုကူဆောင်သော ရဟန်းကဲ့သို့ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ လမ်းမပေါ်ရှိ ပုဆိုးနွမ်းပိုင်းကဲ့သို့ ရန်သူပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ (ပုဆိုး၏) ဆွေးမြည့်သော နေရာကဲ့သို့ မစင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ရှိခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ခိုင်ခံ့သော နေရာကဲ့သို့ စင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ရှိခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ဆွေးမြည့်သော နေရာကို စွန့်၍ ခိုင်ခံ့သော နေရာကို ယူကာ သွားပြီး၊ ချုပ်စပ်၊ ဆိုး၊ ရုံ၍ လှည့်လည်သွားလာသော အခါကဲ့သို့ - မစင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ၊ စင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ကိုသာ နှလုံးသွင်းလျက် ရန်သူအပေါ်၌ ဒေါသစိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေကာ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်သော အချိန်ကာလဟု မှတ်အပ်၏။

Sevālapaṇakapariyonaddhāti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā. Ghammaparetoti ghammena anugato. Kilantoti maggakilanto. Tasitoti taṇhābhibhūto. Pipāsitoti pānīyaṃ pātukāmo. Apaviyūhitvāti apanetvā. Pivitvāti pasannaudakaṃ pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā, pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā, sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

'သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓါ' ဟူသည် မှော်နှင့် ရေညှိတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ရေကန် ဖြစ်၏။ 'ဃမ္မပရေတော' ဟူသည် အပူရှိန် နှိပ်စက်အပ်သော သူ ဖြစ်၏။ 'ကိလန္တော' ဟူသည် ခရီးပင်ပန်းသော သူ ဖြစ်၏။ 'တသိတော' ဟူသည် ရေကို တောင့်တသော တဏှာ နှိပ်စက်အပ်သော သူ ဖြစ်၏။ 'ပိပါသိတော' ဟူသည် ရေသောက်လိုသော သူ ဖြစ်၏။ 'အပဝိယူဟိတွာ' ဟူသည် ဖယ်ရှား၍ ဖြစ်၏။ 'ပိဝိတွာ' ဟူသည် ကြည်လင်သော ရေကို သောက်၍ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ - အပူရှိန် နှိပ်စက်ခံရသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ မေတ္တာစိတ်နှင့် နေသူကို မှတ်အပ်၏။ မှော်နှင့် ရေညှိကဲ့သို့ မစင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ရှိခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ကြည်လင်သော ရေကဲ့သို့ စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ရှိခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ မှော်နှင့် ရေညှိကို ဖယ်ရှား၍ ကြည်လင်သော ရေကို သောက်ကာ သွားသကဲ့သို့ - မစင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ၊ စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ကိုသာ နှလုံးသွင်းလျက် ရန်သူအပေါ်၌ ဒေါသစိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေကာ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်သော အချိန်ကာလဟု မှတ်အပ်၏။

Khobhessāmīti cālessāmi. Loḷessāmīti ākulaṃ karissāmi. Apeyyampi taṃ karissāmīti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi. Catukkuṇḍikoti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā. Gopītakaṃ pivitvāti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, gopadaṃ viya veripuggalo, gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo, catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃ dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati, taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

'ခေါဘိဿာမိ' ဟူသည် လှုပ်ရှားစေအံ့ ဖြစ်၏။ 'လောဠိဿာမိ' ဟူသည် နှောက်ရှက်အံ့ ဖြစ်၏။ 'အပေယျမ္ပိ တံ ကရိဿာမိ' ဟူသည် မသောက်ကောင်းသည်ကို ပြုအံ့ ဖြစ်၏။ 'စတုက္ကုဏ္ဍိကော' ဟူသည် ဒူးနှစ်ဖက်နှင့် လက်နှစ်ဖက်တို့ကို မြေ၌ ထောက်၍ လေးဘက်ထောက်သူ ဖြစ်လျက် ဖြစ်၏။ 'ဂေါပီတကံ ပိဝိတွာ' ဟူသည် နွားမများကဲ့သို့ ပါးစပ်ဖြင့် စုပ်ယူကာ သောက်၍ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ - အပူရှိန် နှိပ်စက်ခံရသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ မေတ္တာနှင့် နေသူကို မှတ်အပ်၏။ နွားခြေရာခွက်ကဲ့သို့ ရန်သူပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ နွားခြေရာခွက်ရှိ ရေအနည်းငယ်ကဲ့သို့ ထိုသူ၏ ကိုယ်တွင်း၌ ရှိသော နည်းပါးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မှတ်အပ်၏။ လေးဘက်ထောက်သူသည် နွားကဲ့သို့ ရေသောက်ပြီး ဖဲသွားသကဲ့သို့ - ထိုသူ၏ မစင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်၊ နှုတ်အကျင့်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ၊ ထိုသူသည် ရံဖန်ရံခါ တရားနာရခြင်းကို အမှီပြု၍ ရရှိသော စိတ်၏ ကြည်လင်မှုနှင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုတို့ကို နှလုံးသွင်းကာ ဒေါသစိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းဟု သိအပ်၏။

Ābādhikoti iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko. Puratopissāti puratopi bhaveyya. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Evameva khoti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo, addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro, purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo, sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho, sappāyabhesajjānaṃ alābho [Pg.58] viya samathavipassanānaṃ abhāvo, patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo, gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo, aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

'အာဗာဓိကော' ဟူသည် ဣရိယာပုထ်ကို ပျက်စီးစေတတ်သော မမျှတသော ရောဂါဝေဒနာဖြင့် ကျင်နာခြင်းရှိသော သူ ဖြစ်၏။ 'ပုရတောပိဿာ' ဟူသည် ရှေ့မှလည်း ဖြစ်ရာ၏။ 'အနယဗျသနံ' ဟူသည် မကြီးပွားခြင်း ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ - ကိုးကွယ်ရာမရှိသော ထိုသူနာကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အကုသိုလ် (မည်းညစ်သော) တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိအပ်၏။ အဓွန့်ရှည်သော ခရီးလမ်းကဲ့သို့ အစမထင်သော သံသရာကို သိအပ်၏။ ရှေ့နောက် ရွာများ၏ ဝေးကွာပုံကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်နှင့် ဝေးကွာပုံကို သိအပ်၏။ သင့်လျော်သော အစားအစာကို မရသကဲ့သို့ သာမညဖိုလ်တည်းဟူသော အစားအစာကို မရခြင်းကို သိအပ်၏။ သင့်လျော်သော ဆေးဝါးကို မရသကဲ့သို့ သမထ ဝိပဿနာတို့ မရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ လျောက်ပတ်သော ပြုစုလုပ်ကျွေးသူကို မရသကဲ့သို့ အဆုံးအမ ဩဝါဒတို့ဖြင့် ကိလေသာနာကို ကုသပေးမည့် ဆရာသမားများ မရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ လမ်းညွှန်ပြမည့်သူကို မရသကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ သာဝကကိုသော်လည်းကောင်း မဖူးတွေ့ မရရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား မြင်၍ သနားကရုဏာ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ထိုရန်သူပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ မေတ္တာဖြင့် နေသူက သနားခြင်း ကရုဏာကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ဒေါသစိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းဟု သိအပ်၏။

Acchodakāti pasannodakā. Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti tanusītasalilā. Setakāti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā. Supatitthāti samatitthā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso, nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresu yaṃ icchati, taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ. Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva.

'အစ္ဆောဒကာ' ဟူသည် ကြည်လင်သော ရေရှိသော ဖြစ်၏။ 'သာတောဒကာ' ဟူသည် ချိုမြိန်သော ရေရှိသော ဖြစ်၏။ 'သီတောဒကာ' ဟူသည် ကြည်လင်အေးမြသော ရေရှိသော ဖြစ်၏။ 'သေတကာ' ဟူသည် လှိုင်းတံပိုး ရိုက်ခတ်ရာ၌ ဖြူဖွေးသောအဆင်းရှိသော ဖြစ်၏။ 'သုပတိတ္ထာ' ဟူသည် ညီညွတ်သော ဆိပ်ကမ်းရှိသော ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ - အပူရှိန် နှိပ်စက်ခံရသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ မေတ္တာနှင့် နေသူကို မှတ်အပ်၏။ ထိုရေကန်ကဲ့သို့ စင်ကြယ်သော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် ဒွါရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ ရေချိုး၊ သောက်၊ ပြန်တက်၍ သစ်ပင်ရိပ်၌ အိပ်စက်ကာ အလိုရှိတိုင်း သွားသကဲ့သို့ - ထိုဒွါရတို့၌ မိမိအလိုရှိသော အာရုံကို ပြု၍ ဒေါသစိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းဟု သိအပ်၏။ တတိယသုတ်နှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။

5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā

၅. ပဉှပုစ္ဆာသုတ်အဖွင့်။

165. Pañcame paribhavanti paribhavanto, evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho. Aññātukāmoti jānitukāmo hutvā.

၁၆၅. ငါးခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'ပရိဘဝန္တိ' ဟူသည် နှိပ်စက်လိုသဖြင့် 'ဤသို့ နှိပ်စက်အံ့' ဟု နှိပ်စက်ရန် မေးမြန်းခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'အညာတုကာမော' ဟူသည် သိလိုစိတ်ရှိသည် ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

၆. နိရောဓသုတ်အဖွင့်။

166. Chaṭṭhe atthetaṃ ṭhānanti atthi etaṃ kāraṇaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānanti kāmāvacaradevānaṃ. Aññataraṃ manomayaṃ kāyanti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ. Udāyīti lāḷudāyī. So hi ‘‘manomaya’’nti sutvā ‘‘āruppe na bhavitabba’’nti paṭibāhi. Thero ‘‘sāriputto kiṃ jānāti, yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī’’ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

၁၆၆. ခြောက်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'အတ္ထေတံ ဌာနံ' ဟူသည် ဤအကြောင်းသည် ရှိ၏။ 'နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျ' ဟူသည် အကယ်၍ ဤမျက်မှောက်သောဘဝ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ငြားအံ့။ 'ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ ဒေဝါနံ' ဟူသည် ကာမာဝစရနတ်တို့၏ ဖြစ်၏။ 'အညတရံ မနောမယံ ကာယံ' ဟူသည် ဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ခုသော သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒါယီ' ဟူသည် ဠာလုဒါယီ ဖြစ်၏။ ထိုဠာလုဒါယီသည် 'မနောမယ' ဟူသော စကားကို ကြားရသဖြင့် 'အာရူပဘုံ ဖြစ်ရမည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ တားမြစ်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် 'ဤဠာလုဒါယီသည် အဘယ်မှာ သိနိုင်အံ့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ပင် ရဟန်းတို့သည် ဤသို့သောစကားကို မတားမြစ်ဘဲ ရှိကြကုန်၏' ဟု လူမိုက်တို့၏ အယူဝါဒ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်ရန် ထိုဠာလုဒါယီ တားမြစ်သောစကားကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၏။

Atthi nāmāti amarisanatthe nipāto. Teneva cettha ‘‘ajjhupekkhissathā’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Ayañhetthattho – ānanda, tumhe theraṃ [Pg.59] bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha, na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti. Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti? Dhammabhaṇḍāgārikattā. Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro. Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo, tenāpissa esa bhāro. Tattha kiñcāpi bhagavā ānandattheraṃ garahanto evamāha, na panesā tasseva garahā, sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā. Vihāranti gandhakuṭiṃ.

"အတ္ထိနာမ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် သည်းမခံနိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤနေရာ၌ "အဇ္ဈုပေက္ခိဿထ" ဟူ၍ အနာဂတ်ဝုစ်သဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— "အာနန္ဒာ၊ သင်တို့သည် သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်နေသော ရဟန်းကို လျစ်လျူရှုထားကြသည်။ သင်တို့၏ ထိုသို့လျစ်လျူရှုခြင်းကို ငါဘုရားသည် သည်းမခံနိုင်၊ မနှစ်သက်နိုင်၊ ခွင့်မပြုနိုင်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကိုသာလျှင် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ— တရားဘဏ္ဍာစိုး ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မှန်ပေသည်၊ ဤသို့ (မသင့်မလျော်) ပြောဆိုသောရဟန်းတို့ကို တားမြစ်ရန်မှာ တရားဘဏ္ဍာစိုး၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ ချစ်ကျွမ်းဝင်သော မိတ်ဆွေဖြစ်သောကြောင့်လည်း ထိုသို့တားမြစ်ရန်မှာ ထိုအရှင်၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ကဲ့ရဲ့တော်မူလို၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူသော်လည်း ထိုသို့ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် ထိုအရှင်အာနန္ဒာတစ်ပါးတည်းကိုသာ ကဲ့ရဲ့တော်မူခြင်းမဟုတ်ဘဲ မျက်မှောက်၌ ရောက်ရှိနေကြသော ရဟန်းအားလုံးကို ကဲ့ရဲ့တော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ဝိဟာရံ" ဟူသည်မှာ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ကို ဆိုလိုသည်။

Anacchariyanti na acchariyaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ. Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyāti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti. Sārajjaṃ okkantanti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ. Sīlavātiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni. Khaṇḍiccenātiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni. Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo.

"အနစ္ဆရိယံ" ဟူသည်မှာ မအံ့ဩအပ်သောအရာ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယထာ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ "အာယသ္မန္တံယေဝေတ္ထ ဥပဝါဏံ ပဋိဘာသေယျ" ဟူသော ပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤသို့ ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်းအကြောင်းကိုသာ အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် အရှင်ဥပဝါဏအားသာလျှင် တုံ့ပြန်စကား ထင်ရှားပေါ်ပေါက်ပါစေဟူသော အနက်ကို ပြဆိုသည်။ "သာရဇ္ဇံ ဩက္ကန္တံ" ဟူသည်မှာ နှလုံးမသာယာခြင်း သို့ ဝင်ရောက်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သီလဝါ" အစရှိသော စကားတို့ဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ သီလအစရှိသည်တို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ခဏ္ဍိစ္စေန" အစရှိသည်တို့ကိုမူ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခြင်းအစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းကို မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ မှန်ပေသည်၊ သွားကျိုးခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် ထိုသူအား အဘယ်ကြောင့် အရိုအသေပြုကြပေအံ့နည်း ဟူသည်မှာ ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် ဖြစ်သည်။

7. Codanāsuttavaṇṇanā

၇. စောဒနာသုတ်အဖွင့်။

167. Sattame codakenāti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo, divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasaṃhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena. Avippaṭisāro upadahātabboti amaṅkubhāvo upanetabbo. Alaṃ [Pg.60] te avippaṭisārāyāti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya. Sesamettha uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva.

၁၆၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "စောဒကေန" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကိုပြခြင်း၊ အာပတ်ကိုပြခြင်း၊ အပေါင်းဖော်ကိုပယ်ခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းကိုပယ်ခြင်း ဟူသော စောဒနာခြင်းအကြောင်း လေးပါးတို့ဖြင့် စောဒနာသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ကာလေန ဝက္ခာမိ နော အကာလေန" ဟူသော ဤပါဌ်၌ စောဒနာခံရသူ (စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်) ၏ စောဒနာသင့်သောအခါကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး စောဒနာတတ်သူ (စောဒကပုဂ္ဂိုလ်) ၏ အခါကို ဟောတော်မူခြင်းမဟုတ်ပေ။ မှန်ပေသည်၊ သူတစ်ပါးကို စောဒနာလိုသောသူသည် ပရိသတ်အလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဥပုသ်အိမ် သို့မဟုတ် ပဝါရဏာအိမ်၌သော်လည်းကောင်း၊ နေရာဇရပ် ဆွမ်းစားဇရပ် အစရှိသည်တို့၌သော်လည်းကောင်း မစောဒနာအပ်ပေ။ နေ့သန့်ရာအရပ်၌ ထိုင်နေသောအခါ၌ "အရှင်ဘုရား၊ အခွင့်ပေးတော်မူပါ၊ တပည့်တော် အရှင်ဘုရားအား ပြောဆိုမေးမြန်းလိုပါသည်" ဟု ဤသို့ အခွင့်တောင်းပြီးမှသာ စောဒနာအပ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆင်ခြင်စုံစမ်း၍ အကြင်လျှပ်ပေါ်လော်လည်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် မဟုတ်မမှန်သောစကားကို ပြောဆိုကာ ရဟန်းတို့အား အသရေပျက်အောင် ပြုတတ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူ အခွင့်တောင်းခြင်းမပြုဘဲလည်း စောဒနာနိုင်သည်။ "ဘူတေန" ဟူသည်မှာ မှန်ကန်သော သဘောတရားအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဏှေန" ဟူသည်မှာ ပြေပြစ်နူးညံ့စွာ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အတ္ထသံဟိတေန" ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံစွာ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဝိပ္ပဋိသာရော ဥပဒဟာတဗ္ဗော" ဟူသည်မှာ မျက်နှာမညှိုးမငယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အလံ တေ အဝိပ္ပဋိသာရာယ" ဟူသည်မှာ သင့်အား မျက်နှာမညှိုးမငယ်ရန် သင့်လျော်ပေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ရှင်းလင်းထင်ရှားလှပေသည်။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ထင်ရှားလှပေသည်။

9. Khippanisantisuttavaṇṇanā

၉. ခိပ္ပနိသန္တိသုတ်အဖွင့်။

169. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti khippanisanti. Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti suggahitaggāhī. Atthakusaloti aṭṭhakathāya cheko. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ cheko. Niruttikusaloti niruttivacanesu cheko. Byañjanakusaloti akkharappabhede cheko. Pubbāparakusaloti atthapubbāparaṃ, dhammapubbāparaṃ, akkharapubbāparaṃ, byañjanapubbāparaṃ, anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko. Tattha atthapubbāparakusaloti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti, upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti. Kathaṃ? So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘heṭṭhā attho atthī’’ti jānāti. Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘upari attho atthī’’ti jānāti. Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ubhato attho atthī’’ti jānāti. Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘majjhe attho atthī’’ti jānāti. Dhammapubbāparādīsupi eseva nayo. Anusandhipubbāpare pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsu āgatāsu ‘‘yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato’’ti jānāti. Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānāti. Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi, dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu (a. ni. 10.69; udā.31) āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānātīti.

၁၆၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "ခိပ္ပနိသန္တိ" ဟူသည်မှာ လျင်မြန်စွာ စိတ်နှလုံး၌ သိုမှီးတတ်၊ မှတ်သားတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ "သုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟီ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာယူအပ်သည်ကို ပြု၍ မှတ်သားယူတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "အတ္ထကုသလော" ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကထာ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မကုသလော" ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "နိရုတ္တိကုသလော" ဟူသည်မှာ နိရုတ္တိစကားတို့၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ဗျဉ္ဇနကုသလော" ဟူသည်မှာ အက္ခရာအပြား၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ပုဗ္ဗာပရကုသလော" ဟူသည်မှာ အနက်၏ ရှေ့နောက်၊ ပါဠိ၏ ရှေ့နောက်၊ အက္ခရာ၏ ရှေ့နောက်၊ ဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါ) ၏ ရှေ့နောက်၊ အနုသန္ဓေ၏ ရှေ့နောက် ဟူသော ဤငါးပါးသော ရှေ့နောက်တို့၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ ထိုငါးပါးတို့တွင် "အတ္ထပုဗ္ဗာပရကုသလော" ဟူသည်မှာ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ဖြင့် အထက်၌ ဟောအပ်သော အနက်ကို သိခြင်း၊ အထက်၌ ဟောအပ်သော အနက်ဖြင့် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ သိသနည်းဟူမူ— ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်အနက်ကို ထား၍ အထက်အနက်ကို ဟောအပ်သောအခါ "အောက်၌ အနက်ရှိသည်" ဟု သိ၏။ အထက်အနက်ကို ထား၍ အောက်အနက်ကို ဟောအပ်သောအခါ၌လည်း "အထက်၌ အနက်ရှိသည်" ဟု သိ၏။ အောက်အထက် နှစ်ပါးစုံကို ထား၍ အလယ်အနက်ကို ဟောအပ်သောအခါ "နှစ်ဦးနှစ်ဖက်၌ အနက်ရှိသည်" ဟု သိ၏။ အလယ်အနက်ကို ထား၍ အောက်အထက် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော အနက်ကို ဟောအပ်သောအခါ "အလယ်၌ အနက်ရှိသည်" ဟု သိ၏။ "ဓမ္မပုဗ္ဗာပရ" (ပါဠိ၏ ရှေ့နောက်) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အနုသန္ဓေ၏ ရှေ့နောက်၌မူ သီလကို အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ်ပါဠိတော်၏ အဆုံး၌ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်တို့ ရောက်လာသောအခါ "ဤသုတ်တော်သည် အနုသန္ဓေအားလျော်စွာ၊ အပိုင်းအခြားအားလျော်စွာ လာသည်ဖြစ်၏" ဟု သိ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ်တော်၏အထက်၌ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ ရောက်လာသောအခါ၌လည်း "အနုသန္ဓေအားလျော်စွာ လာသည်ဖြစ်၏" ဟု သိ၏။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ်တော်၏အထက်၌ သာရဏီယတရားတို့ ရောက်လာသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော တိရစ္ဆာနကထာစကား၏အစွမ်းဖြင့် အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ်တော်၏အထက်၌ ဆယ်ပါးသော ကထာဝတ္ထုတို့ ရောက်လာသောအခါ၌လည်းကောင်း "အနုသန္ဓေအားလျော်စွာ လာသည်ဖြစ်၏" ဟု သိခြင်း ဖြစ်သည်။

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

၁၀. ဘဒ္ဒဇိသုတ်အဖွင့်။

170. Dasame abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti adhippāyo. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vatteti. Yathā passatoti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vā[Pg.61], yenākārena taṃ passantassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyeva arahattaṃ uppajjati. Yathā suṇatoti etthāpi eseva nayo. Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – idaṃ dassanānaṃ agganti. Dutiyapadepi eseva nayo.

၁၇၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "အဘိဘူ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်သော အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။ "အနဘိဘူတော" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်၊ မနှိပ်စက်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ "အညဒတ္ထု" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် စင်စစ်ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ "ဒသော" ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်းအစွမ်းကြောင့် ဒဿမည်၏၊ အလုံးစုံကို မြင်တတ်၊ ရှုတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝသဝတ္တီ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသောသူတို့ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "ယထာ ပဿတော" ဟူသည်မှာ ဣဋ္ဌာရုံ (အလိုရှိအပ်သော အာရုံ) ဖြစ်စေ၊ အနိဋ္ဌာရုံ (အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ) ဖြစ်စေ၊ အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုအာရုံကို မြင်သောသူအား "အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ" ဟု ဆိုရာ၌— ထိုမြင်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယထာ သုဏတော" ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် စက္ခုပသာဒဖြင့် ရူပါရုံတစ်ခုခုကို မြင်၍ ထိုအာရုံ၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေပြီး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သည် စက္ခုဝိညာဉ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သည်မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "ဣဒံ ဒဿနာနံ အဂ္ဂံ" ဟူသော စကားကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဝါကျ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Yathā sukhitassāti yena maggasukhena sukhitassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti samanantarameva arahattaṃ uppajjati. Idaṃ sukhānaṃ agganti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ. Yathā saññissāti idhāpi maggasaññāva adhippetā. Yathā bhūtassāti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa. Anantarāti anantarāyena arahattaṃ uppajjati. idaṃ bhavānaṃ agganti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma. Atha vā yathā bhūtassāti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti maggānantarameva phalaṃ uppajjati. Idaṃ bhavānaṃ agganti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti.

"ယထာ သုခိတဿ" ဟူသည်မှာ အကြင်မဂ်ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာခြင်းရှိသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ "အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ အခြားမဲ့၌သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ သုခါနံ အဂ္ဂံ" ဟူသည်မှာ ဤမဂ်ချမ်းသာသည် ချမ်းသာတကာတို့ထက် မြတ်လှပေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယထာ သညိဿ" ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သညာကိုသာ အလိုရှိအပ်သည်။ "ယထာ ဘူတဿ" ဟူသည်မှာ အကြင်ဘဝ၊ အကြင်အတ္တဘော၌ တည်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား "အနန္တရာ" ဟု ဆိုရာ၌— အန္တရာယ်မရှိဘဲ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ" ဟူသည်မှာ ဤနောက်ဆုံးအတ္တဘောသည် ဘဝတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် "ယထာ ဘူတဿ" ဟူသည်မှာ မဂ်ခဏ၌ အကြင်ခန္ဓာတို့ဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား "အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ" ဟု ဆိုရာ၌— မဂ်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် ဖိုလ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ" ဟူသည်မှာ ဤမဂ်ခဏ၌ ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးသည် ဘဝတို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Āghātavaggo dutiyo.

ဒုတိယ အာဃာတဝဂ် ပြီး၏။

(18) 3. Upāsakavaggo

(၁၈) ၃. ဥပါသကဝဂ်။

1-3. Sārajjasuttādivaṇṇanā

၁-၃. သာရဇ္ဇသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

171-173. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyesu agāriyappaṭipatti kathitā. Sotāpannasakadāgāminopi hontu, vaṭṭantiyeva.

၁၇၁-၁၇၃. သုံးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယသုတ်တို့၌ လူတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်တို့ ဖြစ်စေကာမူ (ဤကျင့်ဝတ်သည်) သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။

4. Verasuttavaṇṇanā

၄. ဝေရသုတ်အဖွင့်

174. Catutthe bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverānipi puggalaverānipi. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyapasādavatthukaṃ dukkhaṃ. Domanassanti domanassavedanaṃ. Imasmiṃ sutte viratipahānaṃ kathitaṃ.

၁၇၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဘယာနိ' ဟူသည် စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်းဟုဆိုအပ်သော ဘေးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝေရာနိ' ဟူသည် အကုသိုလ်ဟူသော ရန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော ရန်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'စေတသိကံ' ဟူသည် စိတ်ကိုမှီသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ခံ' ဟူသည် ကာယပသာဒရုပ်လျှင် မှီရာရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒေါမနဿံ' ဟူသည် ဒေါမနဿဝေဒနာကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ (ဒုစရိုက်တရားတို့မှ) ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့် ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။

5. Caṇḍālasuttavaṇṇanā

၅. စဏ္ဍာလသုတ်အဖွင့်

175. Pañcame [Pg.62] upāsakapatikuṭṭhoti upāsakapacchimako. Kotūhalamaṅgalikoti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato. Maṅgalaṃ pacceti no kammanti maṅgalaṃ oloketi, kammaṃ na oloketi. Ito ca bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Pubbakāraṃ karotīti dānādikaṃ kusalakiccaṃ paṭhamataraṃ karoti.

၁၇၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဥပါသကပတိကုဋ္ဌော' ဟူသည် အညံ့ဆုံးဖြစ်သော ဥပါသကာကို ဆိုလိုသည်။ 'ကောတူဟလမင်္ဂလိကော' ဟူသည် "ဤမြင်ရသော ရူပါရုံစသည်ဖြင့် ဤမည်သော မင်္ဂလာသည် ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ဤသို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အုတ်အုတ်ကျက်ကျက်ဟူသော 'ဒိဋ္ဌသုတမုတ' မင်္ဂလာနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ 'မင်္ဂလံ ပစ္စေတိ နော ကမ္မံ' ဟူသည် မင်္ဂလာကိုသာ ကြည့်၍ ကံကို မကြည့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဣတော စ ဗဟိဒ္ဓါ' ဟူသည် ဤသာသနာတော်မှ အပ၌ ဖြစ်သည်။ 'ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတိ' ဟူသည် ပေးလှူခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်း စသော ကုသိုလ်ကိစ္စကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

6. Pītisuttavaṇṇanā

၆. ပီတိသုတ်အဖွင့်

176. Chaṭṭhe kinti mayanti kena nāma upāyena mayaṃ. Pavivekaṃ pītinti paṭhamadutiyajjhānāni nissāya uppajjanakapītiṃ. Kāmūpasaṃhitanti kāmanissitaṃ duvidhe kāme ārabbha uppajjanakaṃ. Akusalūpasaṃhitanti ‘‘migasūkarādayo vijjhissāmī’’ti saraṃ khipitvā tasmiṃ viraddhe ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti evaṃ akusale nissāya uppajjanakaṃ. Tādisesu pana ṭhānesu avirajjhantassa ‘‘suṭṭhu me viddhaṃ, suṭṭhu me pahaṭa’’nti uppajjanakaṃ akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ nāma. Dānādiupakaraṇānaṃ asampattiyā uppajjamānaṃ pana kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassanti veditabbaṃ.

၁၇၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ကိန္တိ မယံ' ဟူသည် "အဘယ်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ငါတို့သည်" ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဝိဝေကံ ပီတိံ' ဟူသည် ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန် စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိကို ဆိုလိုသည်။ 'ကာမူပသံဟိတံ' ဟူသည် ကာမကို မှီသော၊ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမ နှစ်ပါးတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိကို ဆိုလိုသည်။ 'အကုသလူပသံဟိတံ' ဟူသည် "သမင်၊ ဝက် စသည်တို့ကို ပစ်မည်" ဟု မြှားကို ပစ်ရာတွင် လွဲချော်သွားသဖြင့် "ငါ ပစ်တာ လွဲသွားပြီ" ဟု ဤကဲ့သို့ အကုသိုလ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ဆင်းရဲခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် ထိုသို့သော သမင်၊ ဝက်စသည်တို့ကို ပစ်သည့်အခါ မလွဲချော်ဘဲ "ငါ ကောင်းကောင်း ပစ်မိပြီ၊ ငါ ကောင်းကောင်း ထိုးခုတ်မိပြီ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခသောမနဿကို အကုသိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သုခသောမနဿ မည်၏။ ထို့ပြင် လှူဖွယ်ဝတ္ထုစသော ဒါနအဆောက်အဦများ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုက္ခဒေါမနဿကိုမူ ကုသိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ဒုက္ခဒေါမနဿ ဟူ၍ သိအပ်၏။

7. Vaṇijjāsuttavaṇṇanā

၇. ဝဏိဇ္ဇာသုတ်အဖွင့်

177. Sattame vaṇijjāti vāṇijakammāni. Upāsakenāti tisaraṇagatena. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃkiñci majjaṃ kāretvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ kāretvā tassa vikkayo. Iti sabbampi imaṃ vaṇijjaṃ neva attanā kātuṃ, na pare samādapetvā kāretuṃ vaṭṭati.

၁၇၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဝဏိဇ္ဇာ' ဟူသည် ကုန်သွယ်ခြင်းအမှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပါသကေန' ဟူသည် ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သော ဥပါသကာ ဒါယကာသည် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သတ္ထဝါဏိဇ္ဇာ' ဟူသည် လက်နက်ကိရိယာတို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သတ္တဝါဏိဇ္ဇာ' ဟူသည် လူတို့ကို ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မံသဝါဏิဇ္ဇာ' ဟူသည် ဝက်၊ သမင် စသည်တို့ကို မွေးမြူ၍ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဇ္ဇဝါဏိဇ္ဇာ' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သေရည်ကို ပြုလုပ်၍ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝิသဝါဏိဇ္ဇာ' ဟူသည် အဆိပ်ကို ဖော်စပ်၍ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤကုန်သွယ်ခြင်းအားလုံးကို မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မပြုလုပ်အပ်၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း တိုက်တွန်း၍ မပြုလုပ်စေအပ်ပေ။

8. Rājasuttavaṇṇanā

၈. ရာဇသုတ်အဖွင့်

178. Aṭṭhame pabbājentīti raṭṭhamhā pabbājenti. Yathāpaccayaṃ vā karontīti yathādhippāyaṃ yathājjhāsayaṃ karonti. Tatheva pāpakammaṃ pavedentīti yathā tena kataṃ, taṃ tatheva aññesaṃ ārocenti kathenti.

၁၇၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ပဗ္ဗာဇေန္တိ' ဟူသည် တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရောန္တိ' ဟူသည် အလိုရှိသလို၊ စိတ်တိုင်းကျ ပြုလုပ်ကြခြင်းကို ဆိုသည်။ 'တထေဝ ပါပကမ္မံ ပဝေဒေန္တိ' ဟူသည် ထိုသူ ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အတိုင်း ထိုမကောင်းမှုကို အခြားသူတို့အား ထုတ်ဖော်ပြောကြား ပြောဆိုကြခြင်းကို ဆိုသည်။

9. Gihisuttavaṇṇanā

၉. ဂိဟိသုတ်အဖွင့်

179. Navame [Pg.63] saṃvutakammantanti pihitakammantaṃ. Ābhicetasikānanti uttamacittanissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti paccakkheyeva dhamme pavattikkhaṇe sukhavihārānaṃ. Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi maggaphalasīlehi.

၁၇၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'သံဝုတကမ္မန္တံ' ဟူသည် ပိတ်ဆို့အပ်သော အလုပ်ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဘိစေတသိကာနံ' ဟူသည် သာလွန်ထူးကဲသော စိတ်ကို မှီကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ' ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ ဖြစ်ဆဲခဏ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အရိယကန္တေဟိ' ဟူသည် အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

Ariyadhammaṃ samādāyāti ettha ariyadhammoti pañca sīlāni kathitāni. Merayaṃ vāruṇinti catubbidhaṃ merayaṃ pañcavidhañca suraṃ. Dhammañcānuvitakkayeti navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ anussativaseneva vitakkeyya. Abyāpajjhaṃ hitaṃ cittanti niddukkhaṃ mettādibrahmavihāracittaṃ. Devalokāya bhāvayeti brahmalokatthāya bhāveyya. Puññatthassa jigīsatoti puññena atthikassa puññaṃ gavesantassa. Santesūti buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakesu. Vipulā hoti dakkhiṇāti evaṃ dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti. Anupubbenāti sīlapūraṇādinā anukkamena. Sesaṃ tikanipāte vuttatthameva.

'အရိယဓမ္မံ သမာဒါယ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ငါးပါးသော သီလတို့ကို 'အရိယဓမ္မ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'မေရယံ ဝါရုဏိံ' ဟူသည် လေးပါးသော မေရယ (အရက်) နှင့် ငါးပါးသော သုရာ (သေရည်) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မဉ္စာနုဝိတက္ကယေ' ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို အနုဿတိ (အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ကြံစည်ဆင်ခြင်ရာ၏။ 'အဗျာပဇ္ဈံ ဟိတံ စိတ္တံ' ဟူသည် ဆင်းရဲမရှိသော မေတ္တာစသော ဗြဟ္မဝိဟာရစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒေဝလောကာယ ဘာဝယေ' ဟူသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျိုးငှာ ပွားများရာ၏။ 'ပုညတ္ထဿ ဇိဂီသတော' ဟူသည် ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို လိုလားတောင့်တသဖြင့် ကောင်းမှုကို ရှာဖွေသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သန္တေသု' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားသာဝကတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'ဝိပုလာ ဟောတိ ဒက္ခိဏာ' ဟူသည် ဤသို့ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကျေးဇူး ကြီးမားလှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုပုဗ္ဗေန' ဟူသည် သီလပြည့်စုံခြင်းစသော အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့၏ အနက်သည် တိကနိပါတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

10. Gavesīsuttavaṇṇanā

၁၀. ဂဝေသိသုတ်အဖွင့်

180. Dasame sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggeneva gacchanto taṃ sālavanaṃ oloketvā ‘‘atthi nu kho imasmiṃ ṭhāne kiñci sukāraṇaṃ uppannapubba’’nti addasa kassapabuddhakāle gavesinā upāsakena kataṃ sukāraṇaṃ. Athassa etadahosi – ‘‘idaṃ sukāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitova sitapātukammaṃ akāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā udaraṃ paharantā ‘‘kahaṃ kaha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā. Buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.

၁၈၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'သိတံ ပါတွာကာသိ' ဟူသည် လမ်းမကြီးအတိုင်း ကြွတော်မူစဉ် ထိုအင်ကြင်းတောကို ကြည့်ရှုကာ "ဤအရပ်၌ ရှေးက ဖြစ်ဖူးသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သည့် ကောင်းမြတ်သောအကြောင်း တစ်စုံတစ်ရာ ရှိသလော" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူရာ ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်က 'ဂဝေသိ' အမည်ရှိသော ဥပါသကာ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ကောင်းမြတ်သောအကြောင်းကို မြင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား "ဤကောင်းမြတ်သော အကြောင်းရင်းသည် ရဟန်းသံဃာတို့အား မထင်ရှားဘဲ ဖုံးကွယ်လျက်ရှိ၏၊ ယခု ငါသည် ထိုအကြောင်းကို ရဟန်းသံဃာတို့အား ထင်ရှားစေအံ့" ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် လမ်းမှ ဖဲကွေ့ကာ တစ်ခုသောအရပ်၌ ရပ်တော်မူလျက်ပင် ပြုံးတော်မူခြင်းဟူသော ထင်ရှားသည့်အမှုကို ပြုတော်မူ၏။ သွားဖျားတို့ကို ပြရုံမျှဖြင့် ညင်သာစွာ ပြုံးတော်မူ၏။ လောကီလူသားတို့သည် ရင်ဘတ်ကို (ဝမ်းဗိုက်ကို) ပုတ်ခတ်လျက် "ဟာဟာ" (ဟားဟား) ဟု ကျယ်လောင်စွာ ရယ်မောကြသကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ထိုသို့ မရယ်မောကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ပြုံးတော်မူခြင်းသည် ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းသော အခြင်းအရာမျှသာ ဖြစ်ပေသည်။

Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekhā akusalato diṭṭhigatasampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi, ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi [Pg.64] hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthamāgate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato pahaṭṭhākāramattahasitaṃ uppādeti.

ထိုပြုံးရယ်ခြင်းဟူသည် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၁၃-ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုစိတ်တို့တွင် လောကီလူအပေါင်းတို့သည် အကုသိုလ်စိတ်မှ သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၄-ပါး၊ ကာမသုဂတိကုသိုလ်စိတ်မှ သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၄-ပါး ဤသို့အားဖြင့် စိတ် ၈-ပါးတို့ဖြင့် ပြုံးရယ်ကြကုန်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကုသိုလ်စိတ်မှ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂-ပါးကို ဖယ်ထုတ်၍ ကျန်သော စိတ် ၆-ပါးတို့ဖြင့် ပြုံးရယ်ကြကုန်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သဟိတ်ကြိယာသောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၄-ပါး၊ အဟိတ်ကြိယာသောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၁-ပါး ဤသို့အားဖြင့် စိတ် ၅-ပါးတို့ဖြင့် ပြုံးရယ်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုစိတ် ၅-ပါးတို့တွင်လည်း အားကြီးသောအာရုံသည် မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာသောအခါ ဉာဏသမ္ပယုတ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂-ပါးဖြင့် ပြုံးရယ်တော်မူကြကုန်၏။ အားနည်းသောအာရုံသည် မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာသောအခါ ဒွိဟိတ်သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂-ပါးနှင့် အဟိတ်စိတ် ၁-ပါး ဤသို့အားဖြင့် စိတ် ၃-ပါးတို့ဖြင့် ပြုံးရယ်တော်မူကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌မူ (အဟိတ်) ကြိယာမနောဝိညာဏဓာတ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်) သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းသော အခြင်းအရာမျှသာဖြစ်သော ပြုံးတော်မူခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။

Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi cātuddīpikamahāmeghamukhato samosaritā vijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhappamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.

ထိုသို့ အနည်းငယ်မျှသာဖြစ်သော ပြုံးတော်မူခြင်းသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား ထင်ရှားစွာ သိသာခဲ့ပေသည်။ အဘယ်သို့ ထင်ရှားသနည်းဟူမူ— ထိုသို့ ပြုံးတော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ စွယ်တော်လေးဆူတို့မှ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းလုံး နှံ့စပ်သော ကြီးစွာသော မိုးတိမ်တိုက်မှ ထွက်ပေါ်လာသော လျှပ်စစ်နွယ်ကဲ့သို့ တင့်တယ်ထွန်းပကုန်သော၊ ကြီးမားသော ထန်းလုံးခန့် အတိုင်းအတာရှိသော ရောင်ခြည်တော် အဝန်းအဝိုင်းတို့သည် ထွက်ပေါ်လာပြီးလျှင် မြတ်သောဦးခေါင်းတော်ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ယာရစ် လှည့်လည်ကာ စွယ်တော်ဖျားတို့၌သာလျှင် ကွယ်ပျောက်သွားကြကုန်၏။ ထိုအမှတ်သင်္ကေတဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်တော်မှ လိုက်ပါလာသော်လည်း ပြုံးတော်မူခြင်းကို သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti atisamiddhaṃ sabbapāliphullaṃ viya. Ākiṇṇamanussanti janasamākulaṃ. Sīlesu aparipūrakārīti pañcasu sīlesu asamattakārī. Paṭidesitānīti upāsakabhāvaṃ paṭidesitāni. Samādapitānīti saraṇesu patiṭṭhāpitānīti attho. Iccetaṃ samasamanti iti etaṃ kāraṇaṃ sabbākārato samabhāveneva samaṃ, na ekadesena. Natthi kiñci atirekanti mayhaṃ imehi kiñci atirekaṃ natthi. Handāti vavassaggatthe nipāto. Atirekāyāti visesakāraṇatthāya paṭipajjāmīti attho. Sīlesu paripūrakāriṃ dhārethāti pañcasu sīlesu samattakārīti jānātha. Ettāvatā tena pañca sīlāni samādinnāni nāma honti. Kimaṅga pana na mayanti mayaṃ pana keneva kāraṇena paripūrakārino na bhavissāma. Sesamettha uttānamevāti.

‘ဣဒ္ဓံ’ ဟူသည် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဖီတံ’ ဟူသည် ပင်လုံးကျွတ်ပွင့်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ အလွန်ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာကိဏ္ဏမနုဿံ’ ဟူသည် လူမျိုးပေါင်းစုံတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးရှုပ်ထွေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သီလေသု အပရိပူရကာရီ’ ဟူသည် ငါးပါးသီလတို့၌ အပြည့်အစုံ မဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ပဋိဒေသိတာနိ’ ဟူသည် ဥပါသကာအဖြစ်ကို ဝန်ခံပြောကြားအပ်ကုန်၏။ ‘သမာဒပိတာနိ’ ဟူသည် သရဏဂုံတို့၌ တည်စေအပ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဣစ္စေတံ သမသမံ’ ဟူသည် ဤသီလမပြည့်စုံမှု အကြောင်းအရင်းသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏၊ တစိတ်တဒေသအားဖြင့် တူညီသည်မဟုတ်။ ‘နတ္ထိ ကိဉ္စိ အတိရေကံ’ ဟူသည် ဤဒါယကာငါးရာတို့ထက် ငါ့အား ထူးခြားလွန်ကဲသော အကျင့်တစ်စုံတစ်ရာ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဟန္ဒ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် စိတ်ဆုံးဖြတ် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ‘အတိရေကာယ’ ဟူသည် ထူးခြားသောအကျင့်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ရန်အတွက် ဟု အနက်ရသည်။ ‘သီလေသု ပရိပူရကာရိံ ဓာရေထ’ ဟူသည် ငါးပါးသီလကို ပြည့်စုံစွာ ဆောက်တည်သူဟူ၍ မှတ်သားကြလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ဖြင့် ထိုဂဝေသိဒါယကာသည် ငါးပါးသီလကို ဆောက်တည်ပြီး ဖြစ်၏။ ‘ကိမင်္ဂ ပန န မယံ’ ဟူသည် "ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် သီလကို ပြည့်စုံစွာ ဖြည့်ကျင့်သူများ မဖြစ်နိုင်ကြရမည်နည်း" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသောစကားရပ်များသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

Upāsakavaggo tatiyo.

တတိယဖြစ်သော ဥပါသကာဝဂ် ပြီး၏။

(19) 4. Araññavaggo

(၁၉) ၄. အာရညဝဂ်။

1. Āraññikasuttavaṇṇanā

၁. အာရညိကသုတ်အဖွင့်။

181. Catutthassa paṭhame mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ. Attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññako [Pg.65] hoti. Pāpiccho icchāpakatoti ‘‘araññe me viharantassa ‘ayaṃ āraññako’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti, ‘ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto’tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī’’ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññako hoti. Ummādavasena araññaṃ pavisitvā viharanto pana ummādā cittakkhepā āraññako nāma hoti. Vaṇṇitanti idaṃ āraññakaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti āraññako hoti. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Taṃ idamatthitaṃyeva nissāya, na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho. Sesamettha ito paresu ca uttānatthameva.

၁၈၁. လေးခုမြောက်သောဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ’ ဟူသည် ဆောက်တည်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း မသိဘဲ၊ မိမိ၏ ပညာနုံ့အသိနည်းခြင်း၊ တွေဝေခြင်းကြောင့်သာလျှင် တော၌နေသောသူ (အာရညိက) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတော’ ဟူသည် "ငါတော၌နေစဉ်အတွင်း 'ဤသူကား တော၌နေသောရဟန်းတည်း' ဟု ဆိုကာ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် အရိုအသေပြုကြကုန်လိမ့်မည်၊ 'ဤရဟန်းသည် အရှက်ရှိ၏၊ ဆိတ်ငြိမ်၏' စသည်ဖြင့် ချီးမွမ်းကြကုန်လိမ့်မည်" ဟူ၍ ယုတ်မာသောအလိုဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ တော၌နေသောသူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရူးသွပ်သောအားဖြင့် တောသို့ဝင်၍ နေသောရဟန်းသည်ကား ရူးသွပ်ခြင်း၊ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် တော၌နေသောသူ (အာရညိက) မည်၏။ ‘ဝဏ္ဏိတံ’ ဟူသည် "ဤတော၌နေခြင်းအလေ့ (အာရညိကဓုတင်) ကို မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်တော်တို့သည် ချီးမွမ်းအပ်၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ တော၌နေသောသူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဣဒမတ္ထိတံ’ ဟူသည် ဤကောင်းမြတ်သောအကျင့်ကို အလိုရှိသောရဟန်း၏အဖြစ် (ဣဒမတ္ထိတာ) ကိုသာ အမှီပြု၍ တော၌နေသောသူဖြစ်ခြင်း၊ လောကီအာမိသကို မမှီဘဲ ဤအကျင့်ကောင်းကိုသာ တောင့်တ၍ တော၌နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌လည်းကောင်း၊ ဤသုတ်၏နောက်၌လာသော သုတ်တို့၌လည်းကောင်း ကျန်ရှိသောအနက်များသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

Araññavaggo catuttho.

စတုတ္ထမြောက် အာရညဝဂ် ပြီး၏။

(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(၂၀) ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ်။

1. Soṇasuttavaṇṇanā

၁. သောဏသုတ်အဖွင့်။

191. Pañcamassa paṭhame brāhmaṇadhammāti brāhmaṇasabhāvā. Sunakhesūti kukkuresu. Neva kiṇanti na vikkiṇantīti na gaṇhantā kiṇanti, na dadantā vikkiṇanti. Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattentīti piyo piyaṃ upasaṅkamitvā paveṇiyā bandhanatthaṃ saṃvāsaṃ pavattayanti. Udarāvadehakanti udaraṃ avadihitvā upacinitvā pūretvā. Avasesaṃ ādāya pakkamantīti yaṃ bhuñjituṃ na sakkonti, taṃ bhaṇḍikaṃ katvā gahetvā gacchanti. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

၁၉၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘ဗြာဟ္မဏဓမ္မာ’ ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့၏ သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုနခေသု’ ဟူသည် ခွေးတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘နေဝ ကိဏန္တိ န ဝိက္ကိဏန္တိ’ ဟူသည် ဝယ်ယူသူအနေဖြင့် မဝယ်ယူကြကုန်၊ ရောင်းချသူအနေဖြင့်လည်း မရောင်းချကြကုန်။ ‘သမ္ပိယေနေဝ သံဝါသံ သမ္ဗန္ဓာယ သံဝတ္တေန္တိ’ ဟူသည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်သောသူသည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်သောသူထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ မျိုးရိုးအစဉ်အဆက် စပ်စပ်ရန် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှုကို ဖြစ်စေကုန်၏။ ‘ဥဒရာဝဒေဟကံ’ ဟူသည် ဝမ်းဗိုက်ကို ပြည့်စေလျက်။ ‘အဝသေသံ အာဒါယ ပက္ကမန္တိ’ ဟူသည် မစားနိုင်တော့သော အကြွင်းအကျန်စားဖွယ်များကို ထုပ်ပိုး၍ ယူဆောင်သွားကြကုန်၏။ ဤသုတ်၌ သံသရာဝဋ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

၂. ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ်အဖွင့်။

192. Dutiye tvampi noti tvampi nu. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samīhitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ [Pg.66] katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbehi gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti. Idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ anubhāsanti. Sajjhāyitamanusajjhāyantīti tehi sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. Seyyathidanti te katameti attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Tyāssu’meti ettha assūti nipātamattaṃ, te brāhmaṇā ime pañca brāhmaṇe paññāpentīti attho.

၁၉၂. ဒုတိယသုတ်၌ ‘တွံပိ နော’ ဟူသည် "သင်သည်လည်း ပုဏ္ဏားဟု ဝန်ခံသလော" ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ‘ပဝတ္တာရော’ ဟူသည် ဖြစ်စေတတ်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ယေသံ’ ဟူသည် အကြင်ပုဏ္ဏားတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော။ ‘မန္တပဒံ’ ဟူသည် ဗေဒင်ဟုဆိုအပ်သော မန္တန်ကိုသာလျှင် ဖြစ်သည်။ ‘ဂီတံ’ ဟူသည် အဋ္ဌကအစရှိသော ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားကြီး တစ်ဆယ်တို့သည် အသံ၏ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပဝုတ္တံ’ ဟူသည် သူတပါးတို့အား သင်ကြားပို့ချအပ်သောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘သမီဟိတံ’ ဟူသည် စုဆောင်းအပ်သော၊ အစုအပုံပြု၍ ထားအပ်သောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘တဒနုဂါယန္တိ’ ဟူသည် ယခုအခါ၌ ပုဏ္ဏားတို့သည် ရှေးပုဏ္ဏားတို့ သီဆိုခဲ့သော ထိုဗေဒင်ကို အတုလိုက်၍ သီဆိုကြကုန်၏၊ အတုလိုက်၍ ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ ‘တဒနုဘာသန္တိ’ ဟူသည် ထိုဗေဒင်ကို အတုလိုက်၍ ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤစကားသည် ရှေးဦးစကား၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။ ‘ဘာသိတမနုဘာသန္တိ’ ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့ ရွတ်ဆိုအပ်သော ဗေဒင်ကို အတုလိုက်၍ ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ‘သဇ္ဈာယိတမနုသဇ္ဈာယန္တိ’ ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့ သရဇ္ဈာယ်အပ်သော ဗေဒင်ကို အတုလိုက်၍ သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ ‘ဝါစိတမနုဝါစေန္တိ’ ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့ သူတပါးအား ပို့ချအပ်သော ဗေဒင်ကို အတုလိုက်၍ ပို့ချကြကုန်၏။ ‘သေယျထိဒံ’ ဟူသည် ထိုသူတို့သည် ဘယ်သူတို့နည်းဟု မေးသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘အဋ္ဌကော’ စသည်တို့သည် ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ အမည်များ ဖြစ်သည်။ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) ဖြင့် ကြည့်ရှု၍ သူတပါးအား ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်းကို မပြုမူဘဲ ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ဗေဒင်ကျမ်းများကို စီရင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် နောက်နောက်ဖြစ်သော ပုဏ္ဏားတို့သည်ကား သတ္တဝါတို့၏အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းစသည်တို့ကို ထည့်သွင်းကာ ဗေဒင်သုံးပုံကို ဖျက်ဆီး၍ ဘုရားစကားတော်နှင့် ဆန့်ကျင်သောအရာများကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ‘တျာဿု မေ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ‘အဿု’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် ဤပုဏ္ဏားငါးဦးတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ကြသည်ဟု အနက်ရသည်။

Mante adhīyamānoti vede sajjhāyanto gaṇhanto. Ācariyadhananti ācariyadakkhiṇaṃ ācariyabhāgaṃ. Na issatthenāti na yodhājīvakammena uppādeti. Na rājaporisenāti na rājupaṭṭhākabhāvena. Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti suddhāya bhikkhācariyāya eva. Kapālaṃ anatimaññamānoti taṃ bhikkhābhājanaṃ anatimaññamāno. So hi puṇṇapattaṃ ādāya sīsaṃ nhāto kuladvāresu ṭhatvā ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, mantāpi me gahitā, ācariyassa ācariyadhanaṃ dassāmi, dhanaṃ me dethā’’ti yācati. Taṃ sutvā manussā yathāsatti yathābalaṃ aṭṭhapi soḷasapi satampi sahassampi denti. Evaṃ sakalagāmaṃ caritvā laddhadhanaṃ ācariyassa niyyādeti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti evaṃ brahmavihārehi samannāgatattā brāhmaṇo brahmasamo nāma hoti.

‘မန္တေ အဓီယမာနော’ ဟူသည် ဗေဒင်တို့ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ် သင်ယူသည်ဖြစ်၍။ ‘အာစရိယဓနံ’ ဟူသည် ဆရာ့အဖို့အစုဖြစ်သော ဆရာပူဇော်သကာ ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ ‘န ဣဿတ္ထေန’ ဟူသည် စစ်သည်တော်အလုပ်ဖြင့် အသက်မွေး၍ မရှာဖွေ။ ‘န ရာဇပေါရိသေန’ ဟူသည် မင်းမှုထမ်းအဖြစ်ဖြင့် မရှာဖွေ။ ‘ကေဝလံ ဘိက္ခာစရိယာယ’ ဟူသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဆွမ်းခံခြင်းအကျင့်ဖြင့်သာ။ ‘ကပါလံ အနတိမညမာနော’ ဟူသည် ထိုဆွမ်းခံခွက်ကို မထီမဲ့မြင် မပြုဘဲ။ အမှန်စင်စစ် ထိုပုဏ္ဏားသည် ဆွမ်းအပြည့်ပါသော သပိတ်ကို ယူဆောင်လျက်၊ ခေါင်းဆေးရေချိုးပြီးလျှင် အိမ်တံခါးဝတို့၌ ရပ်လျက် "ငါသည် လေးဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး လူပျိုဘဝ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခဲ့ပြီ၊ ဗေဒင်တို့ကိုလည်း သင်ယူပြီးပြီ၊ ဆရာ့အား ဆရာပူဇော်ခပေးလိုပါသဖြင့် ငါ့အား ဥစ္စာလှူကြပါ" ဟု တောင်းခံ၏။ ထိုတောင်းခံသံကို ကြားရလျှင် လူတို့သည် မိမိတို့ အစွမ်းသတ္တိရှိသမျှ ရှစ်အသပြာ၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်အသပြာ၊ တစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင်အထိ ပေးလှူကြကုန်၏။ ဤသို့ ရွာစဉ်ပတ်လုံး လှည့်လည်၍ ရရှိသောဥစ္စာကို ဆရာ့အား ဆက်သနှင်းအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘ဧဝံ ခေါ ဒေါဏ ဗြာဟ္မဏော ဗြာဟ္မသမော ဟောတိ’ ဟူသည် ဤသို့ ဗြဟ္မစိုရ်တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပုဏ္ဏားသည် ဗြဟ္မာနှင့်တူသူမည်၏။

Neva kayena na vikkayenāti neva attanā kayaṃ katvā gaṇhāti, na parena vikkayaṃ katvā dinnaṃ. Udakūpassaṭṭhanti udakena upassaṭṭhaṃ pariccattaṃ. So hi yasmiṃ kule vayappattā dārikā atthi, gantvā tassa dvāre tiṭṭhati. ‘‘Kasmā ṭhitosī’’ti vutte ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, taṃ sabbaṃ tumhākaṃ demi, tumhe mayhaṃ dārikaṃ dethā’’ti vadati. Te dārikaṃ ānetvā tassa hatthe udakaṃ pātetvā denti. So taṃ udakūpassaṭṭhaṃ bhariyaṃ gaṇhitvā gacchati. Atimīḷhajoti atimīḷhe [Pg.67] mahāgūtharāsimhi jāto. Tassa sāti tassa esā. Na davatthāti na kīḷanatthā. Na ratatthāti na kāmaratiatthā. Methunaṃ uppādetvāti dhītaraṃ vā puttaṃ vā uppādetvā ‘‘idāni paveṇi ghaṭīyissatī’’ti nikkhamitvā pabbajati. Sugatiṃ saggaṃ lokanti brahmalokameva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Devasamo hotīti dibbavihārehi samannāgatattā devasamo nāma hoti.

နေဝ ကယေန န ဝိက္ကယေန ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ဝယ်ယူခြင်းကို ပြု၍ မယူ၊ သူတပါးက ရောင်းချခြင်းကို ပြု၍ ပေးအပ်ထားသည်လည်း မဟုတ်။ ဥဒကူပဿဋ္ဌံ ဟူသည်မှာ ရေစက်ချ၍ ပေးအပ်လှူဒါန်းအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်အားဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားသည် အရွယ်ရောက်သော သတို့သမီး ရှိသည့် အမျိုးအိမ်သို့ သွား၍ ထိုအိမ်တံခါး၌ ရပ်၏။ 'အဘယ်ကြောင့် ရပ်နေသနည်း' ဟု မေးမြန်းကြသော် 'ငါသည် လေးဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး သူငယ်ဘဝမှစ၍ ကျင့်အပ်သော မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ကျင့်ခဲ့ပြီ၊ ထိုကျင့်အပ်သမျှကို သင်တို့အား ပေး၏၊ သင်တို့သည် ငါ့အား သတို့သမီးကို ပေးကြကုန်လော့' ဟု ဆို၏။ ထိုမိဘတို့သည် သတို့သမီးကို ခေါ်ဆောင်လာ၍ ထိုပုဏ္ဏား၏လက်၌ ရေစက်သွန်းချကာ ပေးကြကုန်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ရေစက်သွန်းချ၍ ပေးအပ်သော ထိုဇနီးကို ခေါ်ယူ၍ သွားလေ၏။ အတိမိဠှဇော ဟူသည်မှာ အလွန်ကြီးစွာသော ကျင်ကြီးပုံ၌ ဖြစ်သော (ပိုးကောင်)။ တဿ သာ ဟူသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏား၏ ဤဇနီးမယား။ န ဒဝတ္ထာ ဟူသည်မှာ ကစားမြူးထူးခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ်။ န ရတတ္ထာ ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ်။ မေထုနံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဟူသည်မှာ သမီးကိုသော်လည်းကောင်း၊ သားကိုသော်လည်းကောင်း ဖွားမြင်စေပြီးလျှင် 'ယခုအခါ အမျိုးအနွယ် အစဉ်အဆက် စပ်မိပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အိမ်ရာမှ ထွက်ခွာ၍ ရဟန်းပြု၏။ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဟူသော ဤစကားကို ဗြဟ္မလောကကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဒေဝသမော ဟောတိ ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (ရူပါဝစရဈာန်) တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် နတ်နှင့် တူသည်မည်၏။

Tameva puttassādaṃ nikāmayamānoti yvāssa dhītaraṃ vā puttaṃ vā jātaṃ disvā puttapemaṃ puttassādo uppajjati, taṃ patthayamāno icchamāno. Kuṭumbaṃ ajjhāvasatīti kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā kuṭumbamajjhe vasati. Sesamettha uttānamevāti.

တမေဝ ပုတ္တဿာဒံ နိကာမယမာနော ဟူသည်မှာ ဖွားမြင်လာသော သမီး သို့မဟုတ် သားကို မြင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သားသမီး၌ ချစ်ခြင်း၊ သားသမီး၌ သာယာခြင်းကို တောင့်တလိုလားသည်ဖြစ်၍။ ကုဋုမ္ဗံ အဇ္ဈာဝသတိ ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို တည်ထောင်ကာ စည်းစိမ်ဥစ္စာ၏ အလယ်၌ နေထိုင်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

၃. သင်္ဂါရဝသုတ်အဖွင့်

193. Tatiye pagevāti paṭhamaññeva. Kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitena. Kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena. Nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, tadaṅganissaraṇaṃ, samucchedanissaraṇanti. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. Attatthampītiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidho ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

၁၉၃. သုံးခုမြောက်သော သုတ်၌ - ပဂေဝ ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာကပင်လျှင် ဖြစ်၏ (မရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်သော ဗေဒင်တို့၏ မထင်ရှားခြင်းသည် ရှေးဦးစွာကပင်လျှင် ပြီးစီး၏)။ ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေန ဟူသည်မှာ ကာမရာဂက လွှမ်းမိုးဖမ်းယူအပ်သော။ ကာမရာဂပရေတေန ဟူသည်မှာ ကာမရာဂ အစဉ်လိုက်အပ်သော။ နိဿရဏံ ဟူသည်မှာ ကာမရာဂမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ (ခွာ၍ ထွက်မြောက်ခြင်း)၊ တဒင်္ဂနိဿရဏ (အင်္ဂါတစ်ခုစီဖြင့် ထွက်မြောက်ခြင်း)၊ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ (အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍ ထွက်မြောက်ခြင်း) ဟု သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ပထမဈာန်သည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ မည်၏။ ဝိပဿနာသည် တဒင်္ဂနိဿရဏ မည်၏။ အရဟတ္တမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏။ ထိုသုံးပါးသော ထွက်မြောက်ကြောင်းတရားကို မသိဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ အတ္တတ္ထမ္ပိ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားသည် အတ္တတ္ထ မည်၏။ ပစ္စည်းလေးပါး အလှူရှင်တို့၏ အကျိုးစီးပွားသည် ပရတ္ထ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော အကျိုးစီးပွားသည်ပင် ဥဘယတ္ထ မည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဝါရအားလုံးတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Ayaṃ pana viseso – byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ, thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.

ဤသည်ကား အထူးတည်း - ဗျာပါဒမှ ထွက်မြောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏနှင့် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဟူ၍ နိဿရဏနှစ်ပါးသာ ရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဗျာပါဒအတွက် မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ရရှိသော ပထမဈာန်သည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ မည်၏၊ အနာဂါမိမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏။ ထိနမိဒ္ဓအတွက် အလင်းသညာ (အာလောကသညာ) သည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ မည်၏၊ အရဟတ္တမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စအတွက် တစ်စုံတစ်ခုသော သမထသည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ မည်၏။ ထိုဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ နှစ်ပါးတို့တွင် ဥဒ္ဓစ္စ၏ အရဟတ္တမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏၊ ကုက္ကုစ္စ၏ အနာဂါမိမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏။ ဝိစိကိစ္ဆာအတွက် တရားကို ပိုင်းခြားမှတ်သားခြင်း (ဓမ္မဝဝတ္ထာန်) သည် ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏ မည်၏၊ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သည် သမုစ္ဆေဒနိဿရဏ မည်၏။

Yā panettha seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti. Saṃsaṭṭhoti [Pg.68] vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. Ukkudhitoti kudhito. Ussadakajātoti usumakajāto. Sevālapaṇakapariyonaddhoti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena paṇakena pariyonaddho. Vāteritoti vātena erito kampito. Āviloti appasanno. Luḷitoti asannisinno. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Andhakāre nikkhittoti koṭṭhakantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhapesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhitoti.

ဤသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော 'သေယျထာပိ ဗြဟ္မဏ ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါ' အစရှိသော ဥပမာတို့တွင် ဥဒပတ္တော ဟူသည်မှာ ရေပြည့်သော ခွက်။ သံသဋ္ဌော ဟူသည်မှာ အဆင်းပျက်စေရန် ရောနှောအပ်သော။ ဥက္ကုဓိတော (ပက္ကုဓိတော) ဟူသည်မှာ ကျိုက်ကျိုက်ဆူသော။ ဥဿဒကဇာတော (ဥဿုမဇာတော) ဟူသည်မှာ အငွေ့တထောင်းထောင်း ထနေသော။ သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါ ဟူသည်မှာ တိလဗီဇက မှော်စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖားညိုကျောက်ကုန်း ကဲ့သို့သော အဆင်းရှိသော ရေပြင်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ ဖြစ်သော ရေညှိဖြင့်လည်းကောင်း မြှေးယှက်ဖုံးလွှမ်းအပ်သော။ ဝါတေရိတော ဟူသည်မှာ လေပြင်းကြောင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားအပ်သော။ အာဝိလော ဟူသည်မှာ မကြည်လင်သော။ လုဠိတော ဟူသည်မှာ လှုပ်ခတ်နေသော (မငြိမ်သက်သော)။ ကလလီဘူတော ဟူသည်မှာ ညွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော။ အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တော ဟူသည်မှာ ကျီနှစ်ခုကြား စသည်ဖြင့် အလင်းရောင်မရှိသော မှောင်မိုက်သောအရပ်၌ ထားအပ်သော။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘဝသုံးပါးတို့ဖြင့် ဒေသနာကို ညွှန်ပြတော်မူ၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တင်လျက် ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏၊ ဒေါဏပုဏ္ဏားသည်ကား သရဏဂုံမျှ၌ တည်လေ၏။

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

၄. ကရဏပါလီသုတ်အဖွင့်

194. Catutthe kāraṇapālīti pāloti tassa nāmaṃ, rājakulānaṃ pana kammante kāretīti kāraṇapālī nāma jāto. Kammantaṃ kāretīti pātova uṭṭhāya dvāraṭṭālakapākāre akate kāreti, jiṇṇe paṭijaggāpeti. Piṅgiyāniṃ brāhmaṇanti evaṃnāmakaṃ anāgāmiphale patiṭṭhitaṃ ariyasāvakaṃ brāhmaṇaṃ. So kira pātova uṭṭhāya gandhamālādīni gāhāpetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā nagaraṃ āgacchati, idaṃ brāhmaṇassa devasikaṃ vattanti. Taṃ so evaṃ vattaṃ katvā āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo paññavā ñāṇuttaro, kahaṃ nu kho pātova gantvā āgacchatī’’ti cintetvā anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā ‘‘handa kuto nū’’tiādivacanaṃ avoca.

၁၉၄. လေးခုမြောက်သော သုတ်၌ - ကရဏပါလီ ဟူသည်ကား ထိုပုဏ္ဏား၏ အမည်ဖြစ်၏။ မင်းမျိုးတို့၏ အမှုကိစ္စကြီးငယ်ကို ဆောင်ရွက်စေတတ်သောကြောင့် ကရဏပါလီ ဟူသောအမည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု သိအပ်၏။ ကမ္မန္တံ ကာရေတိ ဟူသည်မှာ နံနက်စောစောထ၍ မပြုလုပ်ရသေးသော တံခါး၊ ပြအိုး၊ တံတိုင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်စေခြင်း၊ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးသည်တို့ကို ပြုပြင်စေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်စေ၏။ ပိင်္ဂိယာနိံ (သို့မဟုတ် သိင်္ဂိယာနိံ) ဗြာဟ္မဏံ ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရှိသော၊ အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်သော အရိယာတပည့် ပုဏ္ဏားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် စောစောထ၍ နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ယူဆောင်စေလျက် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားရောက်ကာ ရှိခိုးပူဇော်ပြီး မြို့သို့ ပြန်လာလေ့ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏား၏ နေ့စဉ်ဝတ်တည်း။ ကရဏပါလီပုဏ္ဏားသည် ထိုကဲ့သို့ ဝတ်ကို ပြု၍ ပြန်လာသော ပိင်္ဂိယာနိပုဏ္ဏားကို မြင်လေ၏။ ဧတဒဝေါစ ဟူသည်မှာ 'ဤပုဏ္ဏားသည် ပညာရှိ၏၊ လွန်ကဲသောဉာဏ်ရှိ၏၊ နံနက်စောစော အဘယ်အရပ်သို့ သွား၍ ပြန်လာပါလိမ့်နည်း' ဟု ကြံစည်ကာ အနီးသို့ ရောက်လာသော ပိင်္ဂိယာနိပုဏ္ဏားကို သိမှတ်မိသဖြင့် 'ဟန္ဒ ကုတော နု' (အို-ပုဏ္ဏား၊ ယခု ဘယ်က လာသနည်း) အစရှိသော စကားကို ဆို၏။

Tattha divā divassāti divasassāpi divā, majjhanhikakāleti attho. Paṇḍito maññeti bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyajānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena nāma kāraṇena jānissāmīti evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso [Pg.69] buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā hi pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇo daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati, samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttamāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma. Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi.

ထိုစကား၌ 'ဒိဝါ ဒိဝဿ' ဟူသည်မှာ နေ့၏ နေ့အခါ၊ မွန်းတည့်ချိန်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဏ္ဍိတော မညေ' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ပိင်္ဂိယာနိ၊ အရှင်သည် ရဟန်းဂေါတမကို ပညာရှိဟူ၍ အောက်မေ့သလော၊ သို့မဟုတ် မအောက်မေ့သလော' ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ကော စာဟံ၊ ဘော' ဟူသည်မှာ 'အို အရှင်၊ ရဟန်းဂေါတမ၏ ထက်မြတ်လှသော ပညာကို သိရှိရန် ငါသည် အဘယ်သို့သောသူ ဖြစ်သနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ပညာထက်မြတ်ပုံကို အဘယ်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မိမိ မသိနိုင်စွမ်းပုံကို ပြဆို၏။ 'သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းဂေါတမ၏ ပညာစွမ်းကို သိနိုင်သောသူသည် ပါရမီဆယ်ပါးကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသာ ဖြစ်ရာသည်။ အမှန်အားဖြင့် မြင့်မိုရ်တောင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ မြေကြီးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ကိုသော်လည်းကောင်း တိုင်းတာလိုသောသူအား ထိုပမာဏနှင့် ညီမျှသော လှံတံ သို့မဟုတ် ကြိုးကို ရရှိရန် လိုအပ်သကဲ့သို့၊ ရဟန်းဂေါတမ၏ ပညာတော်ကို တိုင်းတာသိရှိနိုင်ရန် ထိုဉာဏ်တော်နှင့် တူညီသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိရန် သင့်၏ဟု ပြဆိုတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ အလေးဂရုပြုသောအားဖြင့် ထပ်ခါတလဲလဲ (အာမေဍိတ်) ဆိုအပ်၏။ 'ဥဠာရာယ' ဟူသည်မှာ အလွန်မြတ်သော။ 'ကော စာဟံ၊ ဘော' ဟူသည်မှာ 'အို အရှင်၊ ငါသည် ရဟန်းဂေါတမကို ချီးမွမ်းရန် အဘယ်သို့သောသူ ဖြစ်သနည်း'။ 'ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမိ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ချီးမွမ်းနိုင်အံ့နည်း' ဟု ဆိုလိုသည်။

Pasatthappasatthoti sabbaguṇānaṃ upari carehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi, evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito, sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito. Na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi.

"ပသတ္ထပသတ္ထ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော လောကသားတို့က ချီးမွမ်းအပ်သော မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်သာလျှင် ချီးမွမ်းအပ်သူ ဖြစ်သဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား တစ်ပါးသောသူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ချီးမွမ်းရန် မလိုပေ။ ဥပမာအားဖြင့် စံကားပန်း၊ ကြာညိုပန်း၊ ကြာပဒုမ္မာပန်း သို့မဟုတ် နီသောစန္ဒကူးတို့သည် မိမိတို့၏ အဆင်းနှင့် အနံ့အသရေတို့ဖြင့်သာ ကြည်နူးဖွယ်ကောင်း၍ မွှေးကြိုင်ကြသဖြင့် ၎င်းတို့အား ပြင်ပမှ ရောက်လာသော အဆင်း၊ အနံ့တို့ဖြင့် ထပ်ဆင့်ချီးမွမ်းရန် မလိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားရတနာ သို့မဟုတ် လဝန်းသည် မိမိ၏ အရောင်အဝါဖြင့်သာ ထွန်းလင်းတောက်ပသဖြင့် ၎င်းတို့အား အခြားသော အလင်းရောင်ဖြင့် ထွန်းလင်းပေးရန် မလိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ရဟန်းဂေါတမသည်လည်း အလုံးစုံသော လောကသားတို့က ချီးမွမ်းအပ်သော မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်သာ ချီးမွမ်းအပ်၊ ပူဇော်အပ်ပြီး ဖြစ်၍ အလုံးစုံသော လောကတွင် အမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အခြားသောသူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် ချီးမွမ်းရန် မလိုအပ်ပေ။

Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthappasattho. Ke pana pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi, vesālikā licchavī vajjitaṭṭhavāsīhi pasatthā, pāveyyakā mallā kosinārakā mallā aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā, caṅkiādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā upāsakagaṇehi, visākhāādikā upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇattheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahātherā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthappasattho’’ti vuccati. Atthavasanti atthānisaṃsaṃ.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ချီးမွမ်းခံရသူတို့ကပင် ထပ်ဆင့်ချီးမွမ်းခြင်းခံရသောကြောင့် "ပသတ္ထပသတ္ထ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုချီးမွမ်းခံရသူတို့ဟူသည် အဘယ်သူတို့နည်း? ကောသလမင်းကြီး ပသေနဒီကို ကာသိနှင့် ကောသလတိုင်းသူပြည်သားတို့က ချီးမွမ်းကြ၏။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကို အင်္ဂနှင့် မာဂဓတိုင်းသူပြည်သားတို့ကလည်းကောင်း၊ ဝေသာလီပြည်မှ လိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို ဝဇ္ဇီတိုင်းသား ရှစ်သောင်းတို့ကလည်းကောင်း ချီးမွမ်းကြ၏။ ပါဝါပြည်နှင့် ကုသိနာရုံပြည်မှ မလ္လာမင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော မင်းအသီးသီးတို့ကိုလည်းကောင်း ၎င်းတို့၏ တိုင်းသူပြည်သားအသီးသီးက ချီးမွမ်းကြ၏။ စင်္ကီအစရှိသော ပုဏ္ဏားတို့ကို ပုဏ္ဏားအပေါင်းတို့ကလည်းကောင်း၊ အနာထပိဏ်အစရှိသော ဥပါသကာတို့ကို ဥပါသကာအပေါင်းတို့ကလည်းကောင်း၊ ဝိသာခါအစရှိသော ဥပါသိကာမတို့ကို ရာနှင့်ချီသော ဥပါသိကာမတို့ကလည်းကောင်း၊ သကုလုဒါယီအစရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့ကို ရာနှင့်ချီသော ပရိဗိုဇ်တို့ကလည်းကောင်း၊ ဥပ္ပလဝဏ်ထေရီအစရှိသော မဟာသာဝိကာမတို့ကို ရာနှင့်ချီသော ဘိက္ခုနီမတို့ကလည်းကောင်း၊ သာရိပုတ္တရာမထေရ်အစရှိသော မဟာထေရ်ကြီးတို့ကို ရာနှင့်ချီသော ရဟန်းတို့ကလည်းကောင်း၊ သိကြားမင်းအစရှိသော နတ်တို့ကို ထောင်နှင့်ချီသော နတ်တို့ကလည်းကောင်း၊ မဟာဗြဟ္မာအစရှိသော ဗြဟ္မာတို့ကို ထောင်နှင့်ချီသော ဗြဟ္မာတို့ကလည်းကောင်း ချီးမွမ်းကြ၏။ ထိုချီးမွမ်းခံရသူ အားလုံးတို့သည်လည်း ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် ထောပနာပြု ချီးမွမ်းပူဇော်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို "ပသတ္ထပသတ္ထ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "အတ္ထဝသံ" ဟူသည်မှာ အကျိုးအာနိသင်ကို ဆိုလိုသည်။

Athassa [Pg.70] so attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, purisotiādimāha. Tattha aggarasaparitittoti bhojanarasesu pāyāso sneharasesu gosappi, kasāvarasesu khuddakamadhu aneḷakaṃ, madhurarasesu sakkarāti evamādayo aggarasā nāma. Tesu yena kenaci parititto ākaṇṭhappamāṇaṃ bhuñjitvā ṭhito. Aññesaṃ hīnānanti aggarasehi aññesaṃ hīnarasānaṃ. Suttasoti suttato, suttabhāvenāti attho. Sesupi eseva nayo. Tato tatoti suttādīsu tato tato. Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādānanti ye aññesaṃ puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhisaṅkhātappavādā, tesaṃ. Na pihetīti na pattheti, te kathiyamāne sotumpi na icchati. Jighacchādubbalyaparetoti jighacchāya ceva dubbalabhāvena ca anugato. Madhupiṇḍikanti sālipiṭṭhaṃ bhajjitvā catumadhurena yojetvā kataṃ baddhasattupiṇḍikaṃ, madhurapūvameva vā. Adhigaccheyyāti labheyya. Asecanakanti madhurabhāvakaraṇatthāya aññena rasena anāsittakaṃ ojavantaṃ paṇītarasaṃ.

ထိုအခါ ထိုသူ (သိင်္ဂိယာနိပုဏ္ဏား) သည် မိမိ၏ ကြည်ညိုရခြင်းအကြောင်းကို ပြောပြလိုသဖြင့် "အို-အချင်းယောကျ်ား... ဥပမာအားဖြင့်" စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အဂ္ဂရသပရိတိတ္တော" ဟူသည်မှာ ဘောဇဉ်အရသာတို့တွင် ဃနာနို့ဆွမ်း၊ ဆီဦးအရသာတို့တွင် နွားနို့ထောပတ်၊ ဖျော်ရည်အရသာတို့တွင် အပြစ်ကင်းစင်သော ပျားငယ်တို့၏ ပျားရည်၊ ချိုမြိန်သော အရသာတို့တွင် သကာရည် စသည်တို့ကို အမြတ်ဆုံးအရသာ (အဂ္ဂရသ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအရသာတို့အနက် တစ်ခုခုသော အရသာဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်လျက် လည်ချောင်းအပြည့်အဝ စားသုံးပြီး၍ တည်နေသော ယောကျ်ားကို ဆိုလိုသည်။ "အညေသံ ဟီနာနံ" ဟူသည်မှာ ထိုမွန်မြတ်သော အရသာများမှတစ်ပါး အခြားသော ယုတ်ညံ့သော အရသာတို့၏ (မတောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ "သုတ္တသော" ဟူသည်မှာ သုတ်အားဖြင့် သုတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "တတော တတော" ဟူသည်မှာ သုတ်စသည်တို့တွင် ထိုထိုသုတ်၊ ဂေယျ စသည်တို့မှ (အဓိပ္ပာယ်ရသည်)။ "အညေသံ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏပ္ပဝါဒါနံ" ဟူသည်မှာ အခြားသော များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒဟု ဆိုအပ်သော စကားတို့အား (မတောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ "န ပိဟေတိ" ဟူသည်မှာ မတောင့်တ၊ ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒများကို ပြောဆိုနေကြသော်လည်း နားထောင်ရန်ပင် အလိုမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျပရေတော" ဟူသည်မှာ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းနှင့် အားအင်ချည့်နဲ့ခြင်းတို့ လွှမ်းမိုးခံရသူကို ဆိုလိုသည်။ "မဓုပိဏ္ဍိကံ" ဟူသည်မှာ သလေးမှုန့်ကို လှော်၍ စတုမဓုဖြင့် နယ်စပ်ပြုလုပ်ထားသော မုန့်လုံးကို ဆိုလိုသည်၊ သို့မဟုတ် အလွန်ချိုမြိန်လှသော မုန့်လုံးကိုသာလျှင် ဆိုလိုသည်။ "အဓိဂစ္ဆေယျ" ဟူသည်မှာ ရရှိရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အသေစနကံ" ဟူသည်မှာ ချိုမြိန်စေရန် အခြားသော အရသာဖြင့် ထပ်မံထည့်သွင်းရန် မလိုဘဲ သဘာဝအတိုင်းပင် ဩဇာနှင့် ပြည့်စုံ၍ အလွန်မွန်မြတ်သော အရသာရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Haricandanassāti suvaṇṇavaṇṇacandanassa. Lohitacandanassāti rattavaṇṇacandanassa. Surabhigandhanti sugandhaṃ. Darathādayo vaṭṭadarathā, vaṭṭakilamathā, vaṭṭapariḷāhā eva. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.

"ဟရိစန္ဒနဿ" ဟူသည်မှာ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော စန္ဒကူး၏။ "လောဟိတစန္ဒနဿ" ဟူသည်မှာ နီသောအဆင်းရှိသော စန္ဒကူး၏။ "သုရဘိဂန္ဓံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းသောအနံ့ရှိခြင်း (မွှေးကြိုင်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ပူပန်ခြင်းစသည်တို့ဟူသည် ဝဋ်၌ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း၊ ပူလောင်ခြင်း၊ မောပန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ "ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ" ဟူသည်မှာ နှုတ်မြွက်စကားကို မြွက်ဆိုခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခြင်တွယ်စရာ တိုင်းတာရေးခွက်တွင် ဆီမဆံ့နိုင်သဖြင့် လျှံကျသွားသောအခါ ထိုလျှံကျသွားသော ဆီကို "အဝသေက" ဟု ခေါ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေကန်တွင် ရေမဆံ့နိုင်သဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ စီးဆင်းသွားသော ရေကို "ဩဃ" ဟု ခေါ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ စိတ်နှလုံးတွင် ပီတိအဟုန် မဆံ့နိုင်အောင် ပြင်းပြလွန်းသဖြင့် အတွင်း၌ မအောင့်နိုင်ဘဲ အပြင်သို့ လျှံထွက်လာသော ဝမ်းမြောက်စကားကို "ဥဒါန်း" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော စကားကို မြွက်ဆိုခဲ့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

၅. ပိင်္ဂိယာနီသုတ်အဖွင့်။

195. Pañcame nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, tesaṃ hatthālaṅkāra-assālaṅkāra-rathālaṅkāra-sāṇivitānakañcukāpi sabbe nīlāyeva honti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.

၁၉၅. ငါးခုမြောက်သုတ်တွင် "နီလာ" ဟူသော စကားလုံးသည် အလုံးစုံသော အညိုရောင်အားလုံးကို ခြုံငုံမိစေသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ "နီလဝဏ္ဏာ" အစရှိသည်တို့မှာ ထို "နီလာ" ဟူသော စကားလုံး၏ အထူးအပြားများကို ဖော်ပြချက်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ပင်ကိုယ်အဆင်းသည် ညိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ ညိုသော နံ့သာရည်များ လိမ်းကျံထားသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "နီလဝတ္ထာ" ဟူသည်မှာ ထိုမင်းတို့ ဝတ်ဆင်သော ပုဆိုး၊ ဝတ်လုံ၊ ပိုးချည်ထည် စသည်တို့သည်လည်း ညိုသောအဆင်းရှိကြသည်။ "နီလာလင်္ကာရာ" ဟူသည်မှာ ပတ္တမြားညိုများ၊ ညိုသောပန်းများဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမင်းတို့၏ ဆင်ကတ္တီပါ၊ မြင်းကတ္တီပါ၊ ရထားတန်ဆာ၊ တင်းတိမ်ဗိတာန်နှင့် အပေါ်ရုံသင်တိုင်း စသည်တို့အားလုံးသည်လည်း ညိုသောအဆင်းရှိကြသည်။ ဤနည်းအတိုင်း ကျန်ရှိသော ပုဒ်အားလုံး၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်သည်။

Padumaṃ [Pg.71] yathāti yathā satapattaṃ rattapadumaṃ. Kokanadanti tasseva vevacanaṃ. Pātoti pageva suriyuggamanakāle. Siyāti bhaveyya. Avītagandhanti avigatagandhaṃ. Aṅgīrasanti bhagavato aṅgamaṅgehi rasmiyo niccharanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. Tapantamādiccamivantalikkheti dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu ālokakaraṇavasena antalikkhe tapantaṃ ādiccaṃ viya virocamānaṃ. Aṅgīrasaṃ passāti attānameva vā mahājanaṃ vā sandhāya evaṃ vadati.

"ပဒုမံ ယထာ" ဟူသည်မှာ ပွင့်ဖတ်တစ်ရာရှိ၍ နီမြန်းသော ကြာပဒုမ္မာပန်းသည် တင့်တယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ကောကနဒံ" ဟူသော စကားလုံးသည်လည်း ထို "ပဒုမံ" ဟူသော စကားလုံး၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူသဒ္ဒါ) သာ ဖြစ်သည်။ "ပါတော" ဟူသည်မှာ စောစောကပင် နေထွက်ချိန်၌ ဖြစ်သည်။ "သိယာ

6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

၆. မဟာသုပိနသုတ်အဖွင့်။

196. Chaṭṭhe mahāsupināti mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupinā. Pāturahesunti pākaṭā ahesuṃ. Tattha supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.

၁၉၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်တွင် "မဟာသုပိနာ" ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သော ယောက်ျားတို့သာ မြင်မက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးစီးပွားတို့၏ နိမိတ်အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "မဟာသုပိန" (အိပ်မက်ကြီးများ) ဟု ခေါ်သည်။ "ပါတုရဟေသုံ" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခဲ့ကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ အိပ်မက်မက်ခြင်းသည် ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ဖူးမြင်ဖူးခြင်း (အတွေ့အကြုံရှိဖူးခြင်း) ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့က ပြသခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုးအပြစ်တို့၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် အိပ်မက်မက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayappayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati. Passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthicorādīhi anubaddho viya ca. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti. So tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, kosalarājā viya soḷasa supine, ayameva bhagavā bodhisattabhūto ime pañca mahāsupine viya cāti.

ထိုအိပ်မက်တို့တွင် သည်းခြေ စသည်တို့ ချောက်ချားခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့် အိပ်မက်ကို မြင်မက်တတ်၏။ ထိုသို့ မြင်မက်သောအခါတွင်လည်း တောင်ပေါ်မှ ကျသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းသွားရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သားရဲ၊ ဆင်၊ ခိုးသူ စသည်တို့က လိုက်လံတိုက်ခိုက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း အထူးထူးအပြားပြားသော အိပ်မက်တို့ကို မြင်မက်တတ်၏။ ရှေး၌ ခံစားဖူးသော အာရုံကြောင့် မြင်မက်သောသူသည် ရှေး၌ ခံစားဖူးသော အာရုံကို မြင်မက်တတ်၏။ နတ်တို့ ဆောင်ယူပြသခြင်းကြောင့် မြင်မက်သောသူအား နတ်တို့သည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလား၍ ဖြစ်စေ၊ အကျိုးမဲ့ကို လိုလား၍ ဖြစ်စေ အထူးထူးအပြားပြားသော အာရုံတို့ကို ဆောင်ယူလာတတ်ကြရာ ထိုနတ်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် ထိုအာရုံတို့ကို မြင်မက်တတ်၏။ ရှေးဦးနိမိတ်ကြောင့် မြင်မက်သောသူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော အကျိုးစီးပွား သို့မဟုတ် အကျိုးမဲ့၏ ရှေးဦးနိမိတ်ဖြစ်သော အိပ်မက်ကို မြင်မက်တတ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဘုရားလောင်း၏ မယ်တော်သည် သားရတနာရရှိမည့်အကြောင်း ရှေးဦးနိမိတ်အိပ်မက်ကို မြင်မက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောသလမင်းကြီးသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်သော အိပ်မက်တို့ကို မြင်မက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ငါတို့မြတ်စွာဘုရားသည်ပင် ဘုရားလောင်းဘဝ၌ ဤအိပ်မက်ကြီးငါးပါးတို့ကို မြင်မက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supine passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantaṃ saccameva [Pg.72] hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.

ထိုအိပ်မက်တို့တွင် ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ခံစားဖူးသောကြောင့်လည်းကောင်း မြင်မက်သော အိပ်မက်သည် မမှန်ကန်တတ်ပေ။ နတ်တို့ ဆောင်ယူပြသခြင်းကြောင့် မြင်မက်သော အိပ်မက်သည် မှန်ကန်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ မှားယွင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အမျက်ထွက်သော နတ်တို့သည် ပရိယာယ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးလိုသဖြင့် ဖောက်ပြန်လွဲမှားသော အာရုံများကိုလည်း ဖန်ဆင်း၍ ပြတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှေးဦးနိမိတ်ကြောင့် မြင်မက်သော အိပ်မက်မူကား စင်စစ် ဧကန်မုချ မှန်ကန်လှပေ၏။ ဤအကြောင်းရင်းလေးပါးတို့၏ အပြန်အလှန် ရောနှောမှုတို့ကြောင့်လည်း အိပ်မက်အမျိုးမျိုး ကွဲပြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်သာတည်း။

Taṃ panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekhā na passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti. Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati. Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, na nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvo ca āpajjati? Na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti.

ထိုလေးပါးအပြားရှိသော အိပ်မက်ကို သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့သည်သာ မြင်မက်ကြ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဖောက်ပြန်သော သညာ (ဝိပ္ပလ္လာသ) ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရဟန္တာ (အသေက္ခ) တို့သည်ကား အိပ်မက်မမက်ကြပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဖောက်ပြန်သော သညာကို ပယ်သတ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအိပ်မက်ကို အိပ်ပျော်စဉ် မြင်မက်သလော၊ သို့မဟုတ် နိုးနေစဉ် မြင်မက်သလော၊ သို့မဟုတ် အိပ်လည်းမအိပ် နိုးလည်းမနိုးဘဲ မြင်မက်သလောဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ အကယ်၍ အိပ်ပျော်နေစဉ် မြင်မက်သည်ဟု ဆိုပါက အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ပေလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူသည် ဘဝင်စိတ်ဖြင့် အိပ်ပျော်နေခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုဘဝင်စိတ်သည် ရူပါရုံ စသည့် အာရုံများကို ယူခြင်း၊ ရာဂစသည်နှင့် ယှဉ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အိပ်မက်မက်သူအားကား ထိုကဲ့သို့သော အာရုံယူတတ်သည့် စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ အကယ်၍ နိုးနေစဉ် မြင်မက်သည်ဟု ဆိုပါက ဝိနည်းဒေသနာတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ပေလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိုးနေစဉ် မြင်မက်သည်ကို လူတို့၏ ပုံမှန်စိတ် (သဝေါဟာရိကစိတ်) ဖြင့် မြင်မက်ခြင်းဖြစ်ရာ ထိုစိတ်ဖြင့် လွန်ကျူးမှုပြုပါက အာပတ်မသင့်ခြင်း (အနာပတ္တိ) ဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အိပ်မက်မက်နေသူမှာမူ လွန်ကျူးမှုပြုစေကာမူ စင်စစ် အာပတ်မသင့်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အိပ်လည်းမအိပ် နိုးလည်းမနိုးဘဲ မြင်မက်သည်ဟု ဆိုပါက အဘယ်ကဲ့သို့သော အာရုံကို မြင်မက်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤသို့ဆိုလျှင် အိပ်မက်ဟူသည်ပင် မရှိနိုင်တော့ပြီ မဟုတ်ပါလော။ အိပ်မက်မရှိခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မျောက်မျဉ်းအိပ် (တစ်ဝက်နိုးတစ်ဝက်ပျော်) အိပ်သောသူသည် အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အရှင်နာဂသေနမထေရ်မြတ်က "မင်းကြီး... မျောက်မျဉ်းအိပ် အိပ်သောသူသည် အိပ်မက်ကို မြင်မက်၏" ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho. Pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti, atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. So panesa supino kālavasenapi divā tāva diṭṭho na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme pacchimayāme ca. Balavapaccūse pana asitapītakhāyite sammā pariṇāmaṃ gate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāneva diṭṭho [Pg.73] supino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ.

မျောက်မျဉ်းအိပ် အိပ်သောသူ ဟူသည် မျောက်၏ အိပ်စက်ခြင်းနှင့် တူသော အိပ်စက်ခြင်းရှိသူကို ဆိုလို၏။ မျောက်၏ အိပ်စက်ခြင်းသည် လျင်မြန်စွာ နိုးလွယ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ကုသိုလ်စသော စိတ်တို့နှင့် ရောနှော၍ အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဘဝင်စိတ်မှ လျင်မြန်စွာ နိုးထတတ်သော အိပ်စက်ခြင်းမျိုးနှင့် ယှဉ်သောသူသည် အိပ်မက်ကို မြင်မက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအိပ်မက်သည် ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ အဗျာကတလည်း ဖြစ်၏။ ထိုတွင် အိပ်မက်မက်စဉ် စေတီပုထိုး ရှိခိုးခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ တရားဟောခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်သည်ဟု မြင်မက်ပါက ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်၏။ သူ့အသက် သတ်ခြင်း စသည်ကို ပြုလုပ်သည်ဟု မြင်မက်ပါက အကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် နှစ်ဖက်လုံးမှ လွတ်၍ အာဝဇ္ဇန်းနှင့် တဒါရုံခဏ၌ ဖြစ်သော စိတ်အစုသည် အဗျာကတ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုအိပ်မက်၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာသည် အာရုံအားနည်းခြင်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ဆွဲငင်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ သို့သော် ပဝတ္တိအခါ၌မူ အခြားသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့က ထောက်ပံ့အပ်သည်ရှိသော် အကျိုးပေးတတ်၏။ ထိုသို့ အကျိုးပေးသော်လည်း အိပ်မက်မက်ခြင်း၌ ဖြစ်သော စေတနာသည် မိမိ၏ အစစ်အမှန်နယ်ပယ်မဟုတ်သော အရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် လွန်ကျူးမှုအဖြစ် (ဝါ) အာပတ်သင့်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်၍ မရနိုင်ပေ။ ထို့ပြင် ထိုအိပ်မက်သည် ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ကွဲပြားမှု ရှိသေး၏။ နေ့အခါ၌ မြင်မက်သော အိပ်မက်သည် မမှန်ကန်တတ်ပေ။ ထိုနည်းတူစွာ ပထမယာမ်၊ မဇ္ဈိမယာမ်တို့၌ မြင်မက်သော အိပ်မက်သည်လည်း မမှန်ကန်တတ်ပေ။ မိုးသောက်ယံ အားကြီးသောအခါ၌မူ စားသောက်အပ်သော အစာအာဟာရများ ကောင်းစွာ ကြေညက်ပြီး၍ ခန္ဓာကိုယ်၌ ဩဇာဓာတ် တည်ရှိနေစဉ်၊ အရုဏ်တက်ခါနီးအချိန်၌ မြင်မက်သော အိပ်မက်သည်သာ မှန်ကန်တတ်၏။ ချမ်းသာဖွယ်သော နိမိတ်ရှိသည့် အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောသူသည် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ရရှိတတ်ပြီး၊ မကောင်းသော နိမိတ်ရှိသည့် အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောသူသည် မကောင်းကျိုးကို ရရှိတတ်၏။

Ime pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Amhākaṃ pana bodhisatto kadā ime supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Terasiyantipi vadantiyeva. So ime supine disvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhuñjitvā nisinno cintesi – ‘‘sace mayā kapilavatthunagare ime supinā diṭṭhā assu, pitu mahārājassa katheyyaṃ. Sace pana me mātā jīveyya, tassā katheyyaṃ. Imasmiṃ kho pana ṭhāne imesaṃ paṭiggāhako nāma natthi, ahameva paṭigaṇhissāmī’’ti. Tato ‘‘idaṃ imassa pubbanimittaṃ idaṃ imassā’’ti sayameva supine paṭiggaṇhitvā uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha bodhiṃ patvā anukkamena jetavane viharanto attano makulabuddhakāle diṭṭhe pañca mahāsupine vitthāretuṃ bhikkhū āmantetvā imaṃ desanaṃ ārabhi.

ဤအိပ်မက်ကြီးငါးပါးတို့ကို လောကီလူသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မင်းကြီးများ သို့မဟုတ် စကြာဝတေးမင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂသာဝကတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်းကောင်း၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့သည်လည်းကောင်း မြင်မက်ခြင်း မရှိကြကုန်။ တစ်ဦးတည်းသော သဗ္ဗညုဘုရားလောင်းသည်သာလျှင် မြင်မက်၏။ 'ငါတို့ဘုရားလောင်းသည် အဘယ်အခါ၌ ဤအိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သနည်း' ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ 'မနက်ဖြန် ဘုရားဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ဆိုအပ်သော လဆန်းပက္ခ၏ တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့ ညဉ့်လင်းခါနီးအချိန်၌ မြင်မက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့က တစ်ဆယ့်သုံးရက်မြောက်နေ့၌ မြင်မက်သည်ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ဤအိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သဖြင့် ထ၍ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေတော်မူပြီးလျှင် 'ငါသည် ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဤအိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်ခဲ့ပါမူ ခမည်းတော် မင်းကြီးအား ပြောကြားရာ၏။ အကယ်၍ မယ်တော် အသက်ထင်ရှားရှိပါမူ မယ်တော်အား ပြောကြားရာ၏။ သို့သော် ယခု ဤအရပ်၌ကား ဤအိပ်မက်တို့ကို နားလည်သဘောပေါက်၍ ဖတ်ကြားပေးမည့်သူ မရှိပေ။ ငါကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဖတ်ယူ (ဆန်းစစ်) ပေအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် 'ဤအိပ်မက်သည် ဤအကျိုး၏ ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်၏' ဟု ကိုယ်တော်တိုင် အိပ်မက်များကို ဆန်းစစ်တော်မူပြီးလျှင်၊ ဥရုဝေလရွာ၌ သုဇာတာသူဌေးသမီး လှူဒါန်းအပ်သော ဃနာနို့ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူကာ၊ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ကိုယ်တော်တိုင် ဘုရားဖြစ်ခါနီးအခါက မြင်မက်တော်မူခဲ့သော အိပ်မက်ကြီးငါးပါးကို ချဲ့ထွင်၍ ဟောကြားတော်မူလိုသဖြင့် ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၍ ဤဒေသနာတော်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha mahāpathavīti cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā mahāpathavī. Mahāsayanaṃ ahosīti sirisayanaṃ ahosi. Ohitoti ṭhapito. So pana na udakasmiṃyeva ṭhapito ahosi, atha kho pācīnasamuddassa uparūparibhāgena gantvā pācīnacakkavāḷamatthake ṭhapito ahosīti veditabbo. Pacchime samudde dakkhiṇe samuddeti etesupi eseva nayo. Tiriyā nāma tiṇajātīti dabbatiṇaṃ vuccati. Nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosīti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā passantassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. Pādehi ussakkitvāti agganakhato paṭṭhāya pādehi abhiruhitvā. Nānāvaṇṇāti eko nīlavaṇṇo, eko pītavaṇṇo, eko lohitavaṇṇo, eko paṇḍupalāsavaṇṇoti evaṃ nānāvaṇṇā. Setāti paṇḍarā parisuddhā. Mahato mīḷhapabbatassāti tiyojanubbedhassa gūthapabbatassa. Uparūpari caṅkamatīti matthakamatthake caṅkamati[Pg.74]. Dīghāyukabuddhā pana tiyojanike mīḷhapabbate anupavisitvā nisinnā viya honti.

ထိုဒေသနာတော်၌ ‘မဟာပထဝီ’ ဟူသည် စကြာဝဠာတိုက်တစ်ခုလုံးကို ပြည့်စေ၍ တည်သော မြေကြီး ဖြစ်သည်။ ‘မဟာသယနံ အဟောသိ’ ဟူသည် အသရေရှိသော အိပ်ရာ (သိရိသယန) ဖြစ်၏။ ‘ဩဟိတော’ ဟူသည် ထားအပ်သည်။ ထိုလက်ဝဲလက်ကို ရေပြင်၌သာလျှင် ထားအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အရှေ့သမုဒ္ဒရာ၏ အထက်အဖို့ဖြင့် သွား၍ အရှေ့စကြာဝဠာတောင်ထိပ်၌ ထားအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ပစ္ဆိမေ သမုဒ္ဒေ၊ ဒက္ခိဏေ သမုဒ္ဒေ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘တိရိယာ နာမ တိဏဇာတိ’ ဟူသည် နေဇာမြက်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နာဘိယာ ဥဂ္ဂတွာ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသိ’ ဟူသည်ကား ထွန်တုံးမျှရှိသော နီသောအရိုးဖြင့် ချက်မှ တက်၍ ကြည့်ရှုသူ ကြည့်ရှုနေစဉ်ပင် တစ်ထွာ၊ တစ်တောင်၊ တစ်လံ၊ တစ်တုတ်၊ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက်၊ တစ်ယူဇနာ အစရှိသဖြင့် တရွေ့ရွေ့ တက်တက်သွားကာ ယူဇနာအထောင်မကသော ကောင်းကင်သို့ ဆိုက်၍ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပါဒေဟိ ဥဿက္ကိတွာ’ ဟူသည် ခြေဖျားမှစ၍ ခြေတို့ဖြင့် တက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နာနာဝဏ္ဏာ’ ဟူသည် တစ်ကောင်သောငှက်သည် ညိုသောအဆင်းရှိ၏၊ တစ်ကောင်သည် ဝါသောအဆင်းရှိ၏၊ တစ်ကောင်သည် နီသောအဆင်းရှိ၏၊ တစ်ကောင်သည် ဖက်ရွက်ရော်နှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏ ဟူ၍ ဤသို့ အထူးထူးသောအဆင်း ရှိကုန်သော ငှက်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘သေတာ’ ဟူသည် ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော ငှက်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘မဟတော မီဠှပဗ္ဗတဿ’ ဟူသည် သုံးယူဇနာ အစောက်ရှိသော မစင်တောင်ကြီး၏။ ‘ဥပရုပရိ စင်္ကမတိ’ ဟူသည် ထိပ်အထက်ထိပ်၌ စင်္ကြံသွား၏။ သက်တမ်းရှည်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည်ကား သုံးယူဇနာရှိသော မစင်တောင်သို့ သက်ဝင်၍ နေတော်မူကြကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Evaṃ ettakena ṭhānena pubbanimittāni dassetvā idāni saha pubbanimittehi paṭilābhaṃ dassetuṃ yampi, bhikkhavetiādimāha. Tattha sabbaguṇadāyakattā buddhānaṃ arahattamaggo anuttarā sammāsambodhi nāma. Tasmā yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantapabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ pāḷivaseneva veditabbanti.

ဤသို့ ဤမျှသော ဒေသနာအစဉ်ဖြင့် ရှေးဦးနိမိတ်တို့ကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ရှေးဦးနိမိတ်တို့နှင့်တကွ ရရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြခြင်းငှာ “ယမ္ပိ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပေးတတ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည် ‘အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားလောင်းသည် စကြာဝဠာတိုက် မြေကြီးကို အသရေရှိသော အိပ်ရာအဖြစ် မြင်တော်မူခြင်းသည် ဘုရားဖြစ်ခြင်း၏ ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ဟိမဝန္တာတောင်မင်းကို ခေါင်းအုံးအဖြစ် မြင်တော်မူခြင်းသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော ခေါုံးအုံးကို ရရှိမည့် ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ လေးဘက်သော လက်ခြေတို့ကို စကြာဝဠာတောင်ထိပ်၌ တည်လျက် ရှိသည်ကို မြင်တော်မူခြင်းသည် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို သူတစ်ပါးတို့ မတားဆီးနိုင်၊ မလည်ပတ်စေနိုင်သည့် အဖြစ်၏ ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်တော်ကို ပက်လက် လျောင်းလျက် မြင်တော်မူခြင်းသည် ဘုံသုံးပါး၌ မောဟဖြင့် မှောက်လျက်ရှိသော သတ္တဝါတို့အား ပညာဖြင့် လှန်ပေးတော်မူမည့် အဖြစ်၏ ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ မျက်စိတို့ကို ဖွင့်၍ မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို ရရှိမည့် ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ဘဝဂ်တိုင်အောင် တစ်ပြင်တည်း အရောင်အလင်း ဖြစ်သွားသည်ကို မြင်တော်မူခြင်းသည် အနာဝရဏဉာဏ်တော်ကို ရရှိမည့် ရှေးဦးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ပါဠိတော်အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။

7. Vassasuttavaṇṇanā

၇. ဝဿသုတ်အဖွင့်

197. Sattame nemittāti nimittapāṭhakā. Tejodhātu pakuppatīti mahāaggikkhandho uppajjati. Pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvāti uppannaṃ utusamuṭṭhānaṃ udakaṃ tiyojanasatena hatthena paṭiggahetvā. Pamattā hontīti attano kīḷāya pamattā honti vippavuṭṭhasatino. Tesañhi sakāya ratiyā ‘‘ramāmā’’ti citte uppanne akālepi devo vassati, tadabhāve na vassati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘na kālavassa’’nti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

၁၉၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘နေမိတ္တာ’ ဟူသည် နိမိတ်ဖတ်တတ်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ‘တေဇောဓာတု ပကုပ္ပတိ’ ဟူသည် ကြီးစွာသော မီးအစု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပါဏိနာ ဥဒကံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ’ ဟူသည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိုးရေကို ယူဇနာသုံးရာရှိသော လက်ဖြင့် သိမ်းယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပမတ္တာ ဟောန္တိ’ ဟူသည် မိမိတို့ ကစားပျော်ပါးခြင်းဖြင့် မေ့လျော့ကာ သတိကင်းလွတ်နေကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမိုးနတ်သားတို့သည် မိမိတို့ ပျော်ရွှင်စွာ “မွေ့လျော်ကစားကြအံ့” ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အခါမဟုတ်သော ကာလ၌လည်း မိုးရွာတတ်၏။ ထိုသို့ မွေ့လျော်လိုသောစိတ် မရှိပါက မိုးမရွာပေ။ ထိုသို့ အခါမဟုတ်ဘဲ မရွာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “န ကာလဝဿံ” ဟု ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ရှစ်ခုမြောက်နှင့် ကိုးခုမြောက် သုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင် ထင်ရှားကုန်၏။

10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

၁၀. နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့်

200. Dasame nissāraṇīyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāmaṃ manasikarototi kāmaṃ manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti nappavisati. Nappasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Na santiṭṭhatīti nappatiṭṭhahati. Na vimuccatīti na adhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati patikuṭati pativaṭṭati na saṃpasārīyati, evaṃ paṭilīyati [Pg.75] na saṃpasārīyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vediyatīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vediyati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyamaggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā ‘‘puna kāmā nāma natthī’’ti jānāti. Tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.

၂၀၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘နိဿာရဏီယာ’ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့နှင့် မယှဉ်ကုန်သော (ထွက်မြောက်တတ်ကုန်သော)။ ‘ဓာတုယော’ ဟူသည် အတ္တမှဆိတ်သော သဘောတရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ကာမံ မနသိကရောတော’ ဟူသည် ကာမကို နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၏၊ အသုဘဈာန်မှ ထပြီးလျှင် ဆေးကိုကိုင်၍ အဆိပ်ကို စုံစမ်းသကဲ့သို့ စမ်းသပ်ခြင်းအကျိုးငှာ ကာမသို့ ရှေးရှုစိတ်ကို စေလွှတ်သော (ပြေးဝင်စေသော) ရဟန်း၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘န ပက္ခန္ဒတိ’ ဟူသည် မဝင်။ ‘န ပသီဒတိ’ ဟူသည် ကြည်ညိုခြင်းသို့ မရောက်။ ‘န သန္တိဋ္ဌတိ’ ဟူသည် မတည်။ ‘န ဝိမုစ္စတိ’ (အဋ္ဌကထာ၌ ‘န အဓိမုစ္စတိ’ ဟု ဖွင့်သည်) ဟူသည် နှလုံးမသွင်း (မညွတ်ကိုင်း)။ ထိုစကားကို ထင်ရှားစေအံ့— ကြက်တောင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကြောထုံးကိုသော်လည်းကောင်း မီး၌ ထည့်အပ်သည်ရှိသော် တွန့်ဆုတ်သကဲ့သို့၊ ရှုံ့သွားသကဲ့သို့၊ နောက်ဆုတ်သွားသကဲ့သို့၊ မပြန့်ပွားသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် တွန့်ဆုတ်သွား၏၊ မပြန့်ပွားပေ။ ‘နေက္ခမ္မံ ခေါ ပန’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘နေက္ခမ္မ’ မည်သည် အသုဘ၌ ဖြစ်သော ပထမဈာန်တည်း၊ ထိုဈာန်ကို နှလုံးသွင်းသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ပြေးဝင်၏။ ‘တဿ တံ စိတ္တံ’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုအသုဘဈာန်စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုဂတံ’ ဟူသည် ကျက်စားရာ (အသုဘအာရုံ) သို့ ကောင်းစွာ သွားသောကြောင့် ‘ကောင်းစွာသွားအပ်သောစိတ်’ မည်၏။ ‘သုဘာဝိတံ’ ဟူသည် မဆုတ်ယုတ်သော အဖို့ရှိသောကြောင့် ‘ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သောစိတ်’ မည်၏။ ‘သုဝုဋ္ဌိတံ’ ဟူသည် ကာမတို့မှ ကောင်းစွာ ထမြောက်သောစိတ် ဖြစ်သည်။ ‘သုဝိမုတ္တံ’ ဟူသည် ကာမတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သောစိတ် ဖြစ်သည်။ ‘ကာမပစ္စယာ အာသဝါ’ မည်သည် ကာမကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါလေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဃာတာ’ ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ပရိဠာဟာ’ ဟူသည် ကာမရာဂကြောင့် ဖြစ်သော ပူလောင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ‘န သော တံ ဝေဒနံ ဝေဒိယတိ’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကာမဝေဒနာကိုလည်းကောင်း၊ ပူလောင်ဆင်းရဲခြင်း ဝေဒနာကိုလည်းကောင်း မခံစားရတော့ပေ။ ‘ဣဒမက္ခာတံ ကာမာနံ နိဿရဏံ’ ဟူသည် ဤအသုဘဈာန်သည် ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် ကာမတို့၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သည်ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ အကြင်ရဟန်းသည် ထိုအသုဘဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်လျက် တတိယမဂ်သို့ ရောက်ကာ အနာဂါမိဖိုလ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍ “တစ်ဖန် ကာမဟူသည် မရှိတော့ပြီ” ဟု သိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် စင်စစ်ဧကန် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Ayaṃ pana viseso – dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ. Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno ‘‘puna sakkāyo natthī’’ti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ. Idāni evaṃ sakkāyanissaraṇaṃ nirodhaṃ patvā ṭhitassa khīṇāsavassa vaṇṇaṃ kathento tassa kāmanandīpi nānusetītiādimāha. Tattha nānusetīti na nibbattati. Ananusayāti anibbattiyā. Sesamettha uttānatthamevāti.

အထူးကား— ဒုတိယဝါရ၌ မေတ္တာဈာန်တို့သည် ဗျာပါဒ၏ ထွက်မြောက်ရာ မည်၏။ တတိယဝါရ၌ ကရုဏာဈာန်တို့သည် ဝိဟိံသာ၏ ထွက်မြောက်ရာ မည်၏။ စတုတ္ထဝါရ၌ အရူပဈာန်တို့သည် ရုပ်တရားတို့၏ ထွက်မြောက်ရာ မည်၏။ ဤစတုတ္ထဝါရ၌ စင်စစ်ထွက်မြောက်ရာအဖြစ် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပဉ္စမဝါရ၌ ‘သက္ကာယံ မနသိကရောတော’ ဟူသည် သက်သက်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သော သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖလသမာပတ်မှ ထပြီးလျှင် စုံစမ်းခြင်းအကျိုးငှာ ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့သို့ ရှေးရှု စိတ်ကို စေလွှတ်သော ရဟန္တာ၏ ဖြစ်သည်။ ‘ဣဒမက္ခာတံ သက္ကာယဿ နိဿရဏံ’ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဖြင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍ တည်သော ရဟန်းအား “တစ်ဖန် သက္ကာယသည် မရှိတော့ပြီ” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအရဟတ္တဖလသမာပတ်စိတ်သည် သက္ကာယ၏ ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ယခုအခါ ဤသို့ သက္ကာယ၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်၍ တည်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ဟောတော်မူလိုသဖြင့် “တဿ ကာမနန္ဒီ ဝိနာနုသေတိ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ‘နာနုသေတိ’ ဟူသည် မဖြစ်ပေါ် (မကိန်းဝပ်)။ ‘အနနုသယာ’ ဟူသည် မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှား ပေါ်လွင်ကုန်၏။

Brāhmaṇavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက် ဗြာဟ္မဏဝဂ် ပြီး၏။

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

၅. ပဉ္စမပဏ္ဏာသက

(21) 1. Kimilavaggo

(၂၁) ၁. ကိမိလဝဂ်

1. Kimilasuttavaṇṇanā

၁. ကိမိလသုတ်အဖွင့်

201. Pañcamassa [Pg.76] paṭhame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Niculavaneti mucalindavane. Etadavocāti ayaṃ kira thero tasmiṃyeva nagare seṭṭhiputto satthu santike pabbajitvā pubbenivāsañāṇaṃ paṭilabhi. So attanā nivutthaṃ khandhasantānaṃ anussaranto kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle pabbajitvā catūsu parisāsu sāsane agāravaṃ karontīsu nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha tattha samaṇadhammaṃ katvā attano nivutthabhāvaṃ addasa. So ‘‘satthāraṃ upasaṅkamitvā taṃ kāraṇaṃ pucchissāmī’’ti etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

၂၀၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌— 'ကိမိလာယံ' ဟူသည်မှာ ထိုအမည်ရှိသော မြို့၌ ဟူလို။ 'နိစုလဝနေ' ဟူသည်မှာ ကျည်းပင်တော၌ ဟူလို။ 'ဧတဒဝေါစ' ဟူသည်မှာ ဤကိမိလမထေရ်သည် ထိုမြို့၌ပင် သူဌေးသားဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားအထံတော်၌ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ကို ရရှိလေ၏။ ထိုမထေရ်သည် မိမိနေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို ပြန်လည်အောက်မေ့သည်ရှိသော် ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သောကာလ၌ ရဟန်းပြုပြီး ပရိသတ်လေးပါးတို့ သာသနာတော်၌ အရိုအသေမရှိ ကြမ်းတမ်းစွာ ပြုမူနေကြစဉ် လှေကားကိုဖွဲ့၍ တောင်ပေါ်သို့တက်ကာ ထိုတောင်၌ ရဟန်းတရားကို ပွားများအားထုတ်ပြီး မိမိဖြစ်ဖူးသော အဖြစ်သဘောကို မြင်လေ၏။ ထိုမထေရ်သည် 'မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ပြီး ထိုသာသနာတော် ကွယ်ပျောက်ခြင်းအကြောင်းရင်းကို မေးမြန်းအံ့' ဟု ကြံစည်၍ 'အရှင်ဘုရား... အဘယ်အကြောင်းကြောင့်ပါနည်း' စသည်ဖြင့် ဤစကားကို လျှောက်ထားလေ၏။

Satthari agāravā viharanti appatissāti satthari gāravañceva jeṭṭhakabhāvañca anupaṭṭhapetvā viharanti. Sesesupi eseva nayo. Tattha cetiyaṅgaṇādīsu chattaṃ dhāretvā upāhanā āruyha vicaranto nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento satthari agāravo viharati nāma. Dhammassavanagge pana nisīditvā niddāyanto ceva nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento dhamme agāravo viharati nāma. Saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ nānattakathaṃ kathento theranavamajjhimesu ca cittīkāraṃ akaronto saṅghe agāravo viharati nāma. Sikkhaṃ aparipūrento sikkhāya agāravo viharati nāma. Aññamaññaṃ kalahabhaṇḍanādīni karonto aññamaññaṃ agāravo viharati nāma. Dutiyaṃ uttānatthameva.

'မြတ်စွာဘုရား၌ အရိုအသေမရှိ အလေးအမြတ်မပြုဘဲ နေကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေလေးစားခြင်းနှင့် အကြီးအကဲဟူသော အဖြစ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ နေထိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုမရိုသေမှုတို့တွင် စေတီရင်ပြင် စသည်တို့၌ ထီးဆောင်းလျက်၊ ဖိနပ်စီးလျက် လှည့်လည်သွားလာသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမရှိသော စကားအမျိုးမျိုးကို ပြောဆိုနေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ နေသည်မည်၏။ တရားနာရာ ဇရပ်၌ ထိုင်လျက် ငိုက်မျဉ်းနေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့ စကားအမျိုးမျိုးကို ပြောဆိုနေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း တရားတော်၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ နေသည်မည်၏။ သံဃာ့အလယ်၌ လက်မောင်းကိုလွှဲလျက် အဖုံဖုံသောစကားကို ပြောဆိုနေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ မထေရ်ကြီး၊ မထေရ်လတ်၊ မထေရ်ငယ်တို့အပေါ် ရိုသေလေးစားမှု မပြုသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း သံဃာတော်၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ နေသည်မည်၏။ သီလသိက္ခာကို မပြည့်စုံစေသောသူသည် သိက္ခာ၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ နေသည်မည်၏။ အချင်းချင်း ငြင်းခုံခြင်း၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုသော ရဟန်းသည် အချင်းချင်း ရိုသေမှုမရှိဘဲ နေသည်မည်၏။ ဒုတိယသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

၃. အဿာဇာနီယသုတ်အဖွင့်

203-204. Tatiye ajjavenāti ujubhāvena avaṅkagamanena. Javenāti padajavena. Maddavenāti sarīramudutāya. Khantiyāti adhivāsanakkhantiyā. Soraccenāti sucisīlatāya. Bhikkhuvāre ajjavanti ñāṇassa ujukagamanaṃ. Javoti sūraṃ hutvā ñāṇassa gamanabhāvo. Maddavanti [Pg.77] sīlamaddavaṃ. Khantīti adhivāsanakkhantiyeva. Soraccaṃ sucisīlatāyeva. Catutthe pañca balāni missakāni kathitāni.

၂၀၃-၂၀၄. သုံးခုမြောက်သုတ်၌— 'အဇ္ဇဝေန' ဟူသည်မှာ ကောက်ကွေ့စွာ မသွားဘဲ ဖြောင့်မတ်စွာ သွားခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'ဇဝေန' ဟူသည်မှာ ခြေလှမ်းလျင်မြန်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'မဒ္ဒဝေန' ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'ခန္တိယာ' ဟူသည်မှာ သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော ခန္တီဖြင့် ဟူလို။ 'သောရစ္စေန' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သပ်ရပ်သော သီလရှိခြင်းဖြင့် ဟူလို။ ရဟန်းကျင့်ဝတ်အပိုင်း၌မူ 'အဇ္ဇဝံ' (ဖြောင့်မတ်ခြင်း) ဟူသည်မှာ ဉာဏ်၏ ဖြောင့်မတ်စွာ သွားခြင်းတည်း။ 'ဇဝေါ' (လျင်မြန်ခြင်း) ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ပြတ်သားစွာဖြင့် ဉာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အဖြစ်တည်း။ 'မဒ္ဒဝံ' (နူးညံ့ခြင်း) ဟူသည်မှာ သီလတည်းဟူသော နူးညံ့သိမ်မွေ့မှုတည်း။ 'ခန္တီ' ဟူသည်မှာ သည်းခံခြင်းခန္တီသာလျှင်တည်း။ 'သောရစ္စံ' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သော သီလရှိခြင်းသာလျှင်တည်း။ လေးခုမြောက်သုတ်၌ ရောနှောလျက်ရှိသော ဗိုလ်ငါးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

၅. စေတောခိလသုတ်အဖွင့်

205. Pañcame cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā, kacavarabhāvā, khāṇukabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsavarapurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. Nādhimuccatīti evametanti adhimokkhaṃ na paṭilabhati. Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti. Ātappāyāti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo evametassa bhikkhuno appahīno hoti.

၂၀၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌— 'စေတောခိလာ' ဟူသည်မှာ စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်း၊ အမှိုက်သဖွယ်ဖြစ်ခြင်း၊ သစ်ငုတ်သဖွယ်ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှား၏' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်တော်၌သော်လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်းဖြစ်ခြင်းတည်း။ ရူပကာယ၌ ယုံမှားသောသူသည် 'လက္ခဏာတော်ကြီး ၃၂ ပါးတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်တော်မြတ်သည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှား၏။ ဂုဏ်တော်၌ ယုံမှားသောသူသည် 'အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကို သိမြင်နိုင်စွမ်းသော သဗဘညုတဉာဏ်တော်သည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'ဝိစိကိစ္ဆတိ' (ယုံမှား၏) ဟူသည်မှာ စူးစမ်းစုံစမ်းရာ၌ ပင်ပန်းရ၏၊ စိတ်ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နာဓိမုစ္စတိ' (မသက်ဝင်နိုင်) ဟူသည်မှာ 'ဤတရားသည် ဤသို့ပင် ဖြစ်၏' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ခြင်းတည်း။ 'န သံပသီဒတိ' (မကြည်လင်နိုင်) ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ပြီး ယုံမှားကင်းစင်စွာဖြင့် စိတ်ကြည်လင်အေးချမ်းမှု မဖြစ်နိုင်ခြင်းတည်း။ 'အာတပ္ပါယ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လဝီရိယကို ပြုရန် အလို့ငှာ။ 'အနုယောဂါယ' ဟူသည်မှာ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ရန် အလို့ငှာ။ 'သာတစ္စာယ' ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်ရန် အလို့ငှာ။ 'ပဓာနာယ' ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာအားထုတ်ရန် အလို့ငှာ။ 'ဤပထမစေတောခိလ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ယုံမှားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပထမဆုံး စိတ်၏ခက်ထန်မှုပင် ဖြစ်ပြီး၊ ထိုရဟန်းအား ဤတရားကို မပယ်ရသေးသည် ဖြစ်၏။

Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissandaṃ phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipanno’’tiādīnaṃ padānaṃ vasena ‘‘evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.

'တရား၌' ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိတရားတော်၌လည်းကောင်း၊ ပဋိဝေဓတရားတော်၌လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်းဖြစ်ခြင်းတည်း။ ပရိယတ္တိတရားတော်၌ ယုံမှားသောသူသည် 'ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဘုရားစကားတော်၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာများ ရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုတရားတော်သည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှား၏။ ပဋိဝေဓတရားတော်၌ ယုံမှားသောသူသည် 'ဝိပဿနာ၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်သော မဂ်၊ မဂ်၏အကျိုးဆက်ဖြစ်သော ဖိုလ်၊ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့ကို စွန့်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဟူသည် ရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုတရားသည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'သံဃာတော်၌ ယုံမှား၏' ဟူသည်မှာ 'ဥဇုပ္ပဋိပန္နော' စသော ပုဒ်များ၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဤကဲ့သို့သော အကျင့်ကောင်းကို ကျင့်ကြကုန်သော မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး၊ ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါးတည်းဟူသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ပါးတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သည့် သံဃာတော်သည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှားခြင်း ဖြစ်၏။ 'သိက္ခာ၌ ယုံမှားသောသူသည်' 'အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသိက္ခာသည် တကယ်ပင် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'ဤပဉ္စမစေတောခိလ' ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ်၌ အမျက်ထွက်ခြင်း (ဒေါသဖြစ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ပဉ္စမမြောက်ဖြစ်သော စိတ်၏ခက်ထန်ခြင်း၊ အမှိုက်သဖွယ်ဖြစ်ခြင်း၊ သစ်ငုတ်သဖွယ်ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။

6. Vinibandhasuttavaṇṇanā

၆. ဝိနိဗန္ဓသုတ်အဖွင့်

206. Chaṭṭhe cetasovinibandhāti cittaṃ vinibandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti [Pg.78] attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ, utusukhaṃ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassa vāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Tapoti tapacaraṇaṃ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataroti.

၂၀၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌— 'စေတသောဝိနိဗန္ဓာ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကို တင်းကျပ်စွာ တုတ်နှောင်လျက် လက်ဆုပ်ထဲ၌ ထည့်သွင်းထားသကဲ့သို့ ဖမ်းယူချုပ်ကိုင်ထားသောကြောင့် စိတ်၏ နှောင်ဖွဲ့မှုများဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကာမတို့၌' ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမ နှစ်မျိုးလုံး၌ ဟူလို။ 'ကိုယ်၌' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ရူပကာယ၌ ဟူလို။ 'ရုပ်၌' ဟူသည်မှာ ပြင်ပဖြစ်သော ရူပါရုံတို့၌ ဟူလို။ 'အလိုရှိသမျှ' ဟူသည်မှာ မိမိအလိုရှိသလောက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝမ်းပြည့်အောင်' ဟူသည်မှာ ဝမ်းဗိုက်ကို ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာ' ဟူသည်မှာ ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်၌ အိပ်စက်ရသဖြင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာ၊ သို့မဟုတ် ရာသီဥတု သင့်တင့်မျှတမှုကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘေးစောင်းအိပ်ခြင်း ချမ်းသာ' ဟူသည်မှာ လကျ်ာနံပါး သို့မဟုတ် လက်ဝဲနံပါးသို့ တစ်စောင်းလှည့်၍ အိပ်စက်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ 'ငိုက်မြည်းခြင်း ချမ်းသာ' ဟူသည်မှာ အိပ်ငိုက်ခြင်း အိပ်မွေ့ခြင်း ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ 'အားထုတ်လျက် နေ၏' ဟူသည်မှာ ထိုအိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာများကို လွန်စွာ အားထုတ်ခံစားလျက် နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဆုတောင်း၍' ဟူသည်မှာ တောင့်တခြင်းကို ပြု၍ ဟူလို။ 'သီလဖြင့်' စသော စကားရပ်၌ 'သီလ' ဟူသည်မှာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလတည်း။ 'အကျင့်' ဟူသည်မှာ အကျင့်သီလ ဆောက်တည်ခြင်းတည်း။ 'ခြိုးခြံမှု' ဟူသည်မှာ ခြိုးခြံစွာ ကျင့်ခြင်းတည်း။ 'မြတ်သော အကျင့်' ဟူသည်မှာ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတည်း။ 'နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့' ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကြီးသော နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နတ်တို့တွင် တစ်ဦးဦးသော်လည်း ဖြစ်အံ့' ဟူသည်မှာ တန်ခိုးနည်းသော နတ်တို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်ပါးပါးသော်လည်း ဖြစ်အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

7-8. Yāgusuttādivaṇṇanā

၇-၈. ယာဂုသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

207-208. Sattame vātaṃ anulometīti vātaṃ anulometvā harati. Vatthiṃ sodhetīti dhamaniyo suddhā karoti. Āmāvasesaṃ pācetīti sace āmāvasesakaṃ hoti, taṃ pāceti. Aṭṭhame acakkhussanti na cakkhūnaṃ hitaṃ, cakkhuṃ visuddhaṃ na karoti.

၂၀၇-၂၀၈. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌— 'လေကို လျော်စေ၏' ဟူသည်မှာ လေကို မျှတညီညွတ်စွာ လည်ပတ်စေ၏ ဟူလို။ 'ဆီးအိမ်ကို သုတ်သင်၏' ဟူသည်မှာ အကြောများကို စင်ကြယ်စေ၏ ဟူလို။ 'အစာသစ်ကြွင်းကို ကျက်စေ၏' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ အစာသစ်ကြွင်းများ ကျန်ရှိနေပါက ၎င်းကို ကျေညက်စေတတ်၏ ဟူလို။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌— 'မျက်စိအား မသင့်လျော်' ဟူသည်မှာ မျက်စိအား အကျိုးမပြု၊ မျက်စိကို ကြည်လင်သန့်ရှင်းအောင် မပြုလုပ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

9. Gītassarasuttavaṇṇanā

၉. ဂီတဿရသုတ်အဖွင့်

209. Navame āyatakenāti dīghena, paripuṇṇapadabyañjanakaṃ gāthāvattañca vināsetvā pavattena. Sarakuttimpi nikāmayamānassāti evaṃ gītassaro kātabboti sarakiriyaṃ patthayamānassa. Samādhissa bhaṅgo hotīti samathavipassanācittassa vināso hoti.

၂၀၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌— 'ရှည်လျားစွာသော အသံဖြင့်' ဟူသည်မှာ ရှည်လျားပြီး ပြည့်စုံသော ပုဒ်၊ ဗျည်းရှိသော စကားကိုလည်းကောင်း၊ ဂါထာရွတ်ဆိုပုံ ရွတ်ဆိုနည်း စည်းကမ်းကိုလည်းကောင်း ပျက်စီးစေလျက် ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'အသံ၏ အကွေ့အဝိုက်ကို တောင့်တသောသူအား' ဟူသည်မှာ 'ဤသို့ သီချင်းသံကဲ့သို့ ပြုလုပ်ရမည်' ဟု အသံ၏ ဆွဲငင်တီးမှုတ်ဟန် အမူအရာကို အလိုရှိတောင့်တသောသူအား ဟူလို။ 'သမာဓိ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ သမထ၊ ဝိပဿနာစိတ် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏ ဟူလို။

10. Muṭṭhassatisuttavaṇṇanā

၁၀. မုဋ္ဌဿတိသုတ်အဖွင့်

210. Dasame dukkhaṃ supatīti nānāvidhaṃ supinaṃ passanto dukkhaṃ supati. Dukkhaṃ paṭibujjhatīti paṭibujjhantopi uttasitvā salomahaṃso paṭibujjhati. Imasmiṃ sutte satisampajaññaṃ missakaṃ kathitaṃ.

၂၁၀. ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ - "ဒုက္ခံသုပတိ" ဟူသည်ကား အထူးထူးအပြားပြားရှိသော အိပ်မက်ကို မြင်မက်သဖြင့် ဆင်းရဲစွာ အိပ်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဒုက္ခံပဋိဗုဇ္ဈတိ" ဟူသည်ကား နိုးသော်လည်း ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် ကြက်သီးမွေးညှင်းထလျက် နိုးရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်တရားကို ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

Kimilavaggo paṭhamo.

ပထမ ကိမိလဝဂ် ပြီး၏။

(22) 2. Akkosakavaggo

(၂၂) ၂. အက္ကောသကဝဂ်

1. Akkosakasuttavaṇṇanā

၁. အက္ကောသကသုတ်အဖွင့်

211. Dutiyassa [Pg.79] paṭhame akkosakaparibhāsakoti dasahi akkosavatthūhi akkosako, bhayadassanena paribhāsako. Chinnaparipanthoti lokuttaraparipanthassa chinnattā chinnaparipantho. Rogātaṅkanti rogoyeva kicchajīvikāyāvahanato rogātaṅko nāma.

၂၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "အက္ကောသကပရိဘာသကော" ဟူသည်ကား ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးခြင်းအကြောင်း ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဆဲရေးတတ်သူ၊ ဘေးကို ပြသဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ "ဆိန္နပရိပန္ထော" ဟူသည်ကား လောကုတ္တရာခရီးကို တားမြစ်တတ်သော ဘေးရန် ပြတ်တောက်သွားခြင်းကြောင့် ပြတ်သော ဘေးရန်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "ရောဂါတင်္ကံ" ဟူသည်ကား ရောဂါသည်ပင်လျှင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ အသက်မွေးရခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ရောဂါတင်္က (အနာရောဂါ) မည်၏။

2. Bhaṇḍanakārakasuttavaṇṇanā

၂. ဘဏ္ဍနကာရကသုတ်အဖွင့်

212. Dutiye adhikaraṇakārakoti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ aññatarassa kārako. Anadhigatanti pubbe appattavisesaṃ.

၂၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ - "အဓိကရဏကာရကော" ဟူသည်ကား လေးပါးသော အဓိကရုဏ်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အဓိကရုဏ်းကို ပြုတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ "အနဓိဂတံ" ဟူသည်ကား ရှေး၌ မရောက်အပ်သေးသော တရားထူးကို ဆိုလိုသည်။

3. Sīlasuttavaṇṇanā

၃. သီလသုတ်အဖွင့်

213. Tatiye dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlaṃ vinassati. Māghātakālepi pāṇātipātaṃ adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati. Gahaṭṭhassa ‘‘asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ buddhavacanaṃ gahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.

၂၁၃. တတိယသုတ်၌ - "ဒုဿီလော" ဟူသည်ကား သီလကင်းမဲ့သောသူ၊ သီလမရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "သီလဝိပန္နော" ဟူသည်ကား ပျက်စီးသော သီလရှိသူ၊ ပျက်စီးသော စောင့်စည်းခြင်းရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "ပမာဒါဓိကရဏံ" ဟူသည်ကား မေ့လျော့ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်သည် လူတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် လာသော်လည်း ရဟန်းတို့အားလည်း ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ချဲ့ဦးအံ့ - လူဖြစ်သောသူသည် လယ်လုပ်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ကုန်သွယ်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ အကြင်အကြင်သော အသက်မွေးမှု အတတ်ပညာဖြင့် အသက်မွေးရာ၌ သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်းစသည်တို့ကြောင့် မေ့လျော့သည်ဖြစ်၍ ထိုထိုလုပ်ငန်းများကို ကာလအားလျော်စွာ ပြည့်စုံအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်သဖြင့် မိမိအကျိုးစီးပွား၏ အရင်းအမြစ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ "သားငါးမသတ်ရ" ဟု မင်းတို့ မောင်းကြေးကြော်သောအခါ၌လည်း ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နဒါနစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဥစ္စာဒဏ်အစွမ်းကြောင့် ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ရဟန်းဖြစ်သော သီလမရှိသူသည်လည်း မေ့လျော့ခြင်းအကြောင်းကြောင့် သီလမှလည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဝစနတော်မှလည်းကောင်း၊ ဈာန်မှလည်းကောင်း၊ အရိယာတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ခုနစ်ပါးသော တရားတို့မှလည်းကောင်း ဆုံးရှုံးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ လူဖြစ်သောသူအား "ဤမည်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသော ဤမည်သူသည် သီလမရှိ၊ ယုတ်မာသောသဘောရှိ၏၊ ဤဘဝ နောင်ဘဝ အကျိုးစီးပွားကို စွန့်ပယ်ထားသူဖြစ်၍ စာရေးတံဆွမ်းမျှပင် မလှူဒါန်းပါ" ဟု လေးပါးသော ပရိသတ်အလယ်၌ မကောင်းသော ကျော်စောသံသည် ပျံ့နှံ့တက်၏။ ရဟန်းဖြစ်သောသူအားလည်း "ဤမည်သော ရဟန်းသည် သီလကို စောင့်ရှောက်ရန်၊ ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူရန် မစွမ်းနိုင်၊ ဆေးကုခြင်းစသည်တို့ဖြင့် အသက်မွေး၏၊ ခြောက်ပါးသော မရိုသေခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏" ဟု မကောင်းသော ကျော်စောသံသည် ပျံ့နှံ့တက်၏။

Avisāradoti gahaṭṭho tāva ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ niggaṇhissanti vā, rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati. Maṅkubhūto ca patitakkhandho adhomukho [Pg.80] aṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññā cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.

"အဝိသာရဒေါ" ဟူသည်ကား - ရှေးဦးစွာ လူသည် များစွာသောသူတို့၏ စုဝေးရာအရပ်၌ "တစ်စုံတစ်ယောက်သည် ငါ၏ မကောင်းမှုကို သိလိမ့်မည်၊ ထိုအခါ ငါ့ကို နှိပ်စက်ကြလိမ့်မည် သို့မဟုတ် မင်းတို့ထံ အပ်နှံကြလိမ့်မည်" ဟု ကြောက်ရွံ့လျက် ချဉ်းကပ်ရ၏။ မျက်နှာမသာမယာ ဖြစ်လျက်၊ ပခုံးတွဲကျလျက်၊ အောက်သို့ မျက်နှာငုံ့ကာ ခြေမဖြင့် မြေကြီးကို ရေးခြစ်လျက် နေရ၏။ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ စကားမပြောနိုင်ပေ။ ရဟန်းသည်လည်း ရဟန်းအများ စည်းဝေးရာ၌ "တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းသည် ငါ၏ မကောင်းမှုကို သိလိမ့်မည်၊ ထိုသို့သိလျှင် ငါ့အား ဥပုသ်၊ ပဝါရဏာတို့ကို တားမြစ်၍ ရဟန်းအဖြစ်မှ ရွေ့လျောစေကာ နှင်ထုတ်ကြလိမ့်မည်" ဟု ကြောက်ရွံ့လျက် ချဉ်းကပ်ရ၏။ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ စကားမပြောနိုင်ကြပေ။ အချို့သော သီလမရှိသော ရဟန်းသည် ထောင်လွှားဝံ့ကြွားသူကဲ့သို့ လှည့်လည်သွားလာနေသော်လည်း ထိုရဟန်းသည် စိတ်ထဲ၌မူ မျက်နှာပျက်ရသည်သာ ဖြစ်၏။

Sammūḷho kālaṃ karotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammaṃ samādāya vattitaṭṭhānaṃ āpāthaṃ āgacchati. So ummīletvā idhalokaṃ passati, nimmīletvā paralokaṃ. Tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So ‘‘vāretha vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva. Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.

"သံမုဠှော ကာလံ ကရောတိ" ဟူသည်ကား - ဤအချက်၏ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့၊ သေရာညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်နေသော ထိုသီလမရှိသူအား မိမိဆောက်တည်၍ ကျင့်သုံးခဲ့သော သီလမဲ့မှုအလုပ်သည် အာရုံ၌ ထင်လာ၏။ ထိုသူသည် မျက်စိဖွင့်၍ ဤလောကကို မြင်ရ၏၊ မျက်စိမှိတ်၍ နောင်ဘဝလောကကို မြင်ရ၏။ ထိုသူအား ငရဲစသော အပါယ်လေးပါးတို့သည် ထင်လာကုန်၏။ ဦးခေါင်းကို လှံအစင်းတစ်ရာဖြင့် ထိုးဆွခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် "တားဆီးကြပါဦး၊ တားဆီးကြပါဦး" ဟု အော်ဟစ်မြည်တမ်းလျက် သေရ၏။ ထို့ကြောင့် "တွေဝေလျက် သေရ၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ငါးခုမြောက်သောပုဒ်သည် အနက်ပေါ်လွင်လှ၏။ သီလရှိခြင်း၏ အကျိုးဆက်စကားကိုမူ ဆိုအပ်ပြီးသော သီလမရှိခြင်း၏ အပြစ်တို့မှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။

4. Bahubhāṇisuttavaṇṇanā

၄. ဗဟုဘာဏိသုတ်အဖွင့်

214. Catutthe bahubhāṇisminti paññāya aparicchinditvā bahuṃ bhaṇante. Mantabhāṇisminti mantā vuccati paññā, tāya paricchinditvā bhaṇante.

၂၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌ - "ဗဟုဘာဏိသ္မိံ" ဟူသည်ကား ပညာဖြင့် မပိုင်းခြားဘဲ စကားများစွာ ပြောဆိုတတ်သောသူ၌ ဆိုလိုသည်။ "မန္တဘာဏိသ္မိံ" ဟူသော ပါဌ်၌ ပညာကို "မန္တ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပညာဖြင့် ပိုင်းခြားချင့်ချိန်၍ ပြောဆိုတတ်သောသူ၌ ဆိုလိုသည်။

5. Paṭhamaakkhantisuttavaṇṇanā

၅. ပထမအက္ခန္တိသုတ်အဖွင့်

215. Pañcame verabahuloti puggalaverenapi akusalaverenapi bahuvero. Vajjabahuloti dosabahulo.

၂၁၅. ပဉ္စမသုတ်၌ - "ဝေရဗဟုလော" ဟူသည်ကား ပုဂ္ဂိုလ်ချင်း ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တည်းဟူသော ဘေးရန်ဖြင့်လည်းကောင်း ရန်များသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဝဇ္ဇဗဟုလော" ဟူသည်ကား အပြစ်များသူကို ဆိုလိုသည်။

6. Dutiyaakkhantisuttavaṇṇanā

၆. ဒုတိယအက္ခန္တိသုတ်အဖွင့်

216. Chaṭṭhe luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Vippaṭisārīti maṅkubhāvena samannāgato.

၂၁၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - "လုဒ္ဒေါ" ဟူသည်ကား ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိပ္ပဋိသာရီ" ဟူသည်ကား စိတ်မကောင်းခြင်း (မျက်နှာမသာမယာဖြစ်ခြင်း) နှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။

7.Paṭhamaapāsādikasuttavaṇṇanā

၇. ပထမအပါသာဒိကသုတ်အဖွင့်

217. Sattame apāsādiketi apāsādikehi kāyakammādīhi samannāgate. Pāsādiketi pasādāvahe parisuddhasamācāre. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

၂၁၇. သတ္တမသုတ်၌ - "အပါသာဒိကေ" ဟူသည်ကား မကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ကာယကံစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ပါသာဒိကေ" ဟူသည်ကား ကြည်ညိုဖွယ်ကိုဆောင်သော၊ စင်ကြယ်သောအကျင့်သီလ ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။ အဋ္ဌမသုတ်နှင့် နဝမသုတ်တို့သည် အနက်ပေါ်လွင်လှကုန်၏။

10. Madhurāsuttavaṇṇanā

၁၀. မဓုရာသုတ်အဖွင့်

220. Dasame [Pg.81] pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāyanti ekaṃ samayaṃ bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno madhurānagaraṃ sampāpuṇitvā antonagaraṃ pavisituṃ ārabhi. Athekā micchādiṭṭhikā yakkhinī acelā hutvā dve hatthe pasāretvā jivhaṃ nillāletvā dasabalassa purato aṭṭhāsi. Satthā antonagaraṃ appavisitvā tatova nikkhamitvā vihāraṃ agamāsi. Mahājano khādanīyabhojanīyañceva sakkārasammānañca ādāya vihāraṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Satthā tassa nagarassa niggaṇhanatthāya imaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha visamāti na samatalā. Bahurajāti vātapaharaṇakāle uddhatena rajakkhandhena pariyonaddhā viya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၂၂၀. ဒသမသုတ်၏ "ပဉ္စိမေ ဘိက္ခဝေ အာဒီနဝါ မဓုရာယံ" စသော ပါဌ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာခြံရံလျက် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူလတ်သော် မဓုရာပြည်သို့ ရောက်၍ မြို့တွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်ရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်သော ဘီလူးမတစ်ကောင်သည် အဝတ်ဗလာဖြင့် လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်တန်းကာ၊ လျှာကို ထုတ်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့၌ ရပ်တည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့တွင်းသို့ မဝင်တော့ဘဲ ထိုဘီလူးမကို မြင်ရာအရပ်မှပင် ပြန်လှည့်၍ ကျောင်းတော်သို့ ကြွတော်မူ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်နှင့် ပူဇော်သက္ကာရတို့ကို ယူဆောင်ကာ ကျောင်းသို့ သွားရောက်၍ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား လှူဒါန်းကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမဓုရာမြို့ကို ကဲ့ရဲ့နှိပ်ချတော်မူလိုသဖြင့် ဤသုတ်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသုတ်၌ "ဝိသမာ" ဟူသည် ညီညွတ်သော မြေပြင်မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဗဟုရဇာ" ဟူသည် လေတိုက်သောအခါ တက်လာသော ဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ပေါ်လွင်လှကုန်၏။

Akkosakavaggo dutiyo.

ဒုတိယ အက္ကောသကဝဂ် ပြီး၏။

(23) 3. Dīghacārikavaggo

(၂၃) ၃. ဒီဃစာရိကဝဂ်

1. Paṭhamadīghacārikasuttavaṇṇanā

၁. ပထမဒီဃစာရိကသုတ်အဖွင့်

221. Tatiyassa paṭhame anavatthacārikanti avavatthitacārikaṃ. Sutaṃ na pariyodapetīti yampissa sutaṃ atthi, taṃ pariyodapetuṃ na sakkoti. Sutenekaccena avisārado hotīti thokathokena sutena vijjamānenāpi ñāṇena somanassappatto na hoti. Samavatthacāreti samavatthitacāre. Dutiyaṃ uttānatthameva.

၂၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "အနဝတ္ထစာရိကံ" ဟူသည်ကား အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ ဒေသစာရီလှည့်လည်သွားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သုတံ န ပရိယောဒပေတိ" ဟူသည်ကား မိမိကြားနာဖူးသော တရားတော်ကိုပင် ဖြူစင်အောင် မလေ့လာနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သုတေနေကစ္စေန အဝိသာရဒေါ ဟောတိ" ဟူသည်ကား အလွန်နည်းပါးသော တရားအကြားအမြင်ဖြင့် မိမိ၌ ရှိသော ဉာဏ်ကြောင့် ဝမ်းမြောက်နှစ်သက်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သမဝတ္ထစာရေ" ဟူသည်ကား အပိုင်းအခြားရှိသော ဒေသစာရီသွားခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယသုတ်သည် အနက်ပေါ်လွင်လှ၏။

3-4. Atinivāsasuttādivaṇṇanā

၃-၄. အတိနိဝါသသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

223-224. Tatiye bahubhaṇḍoti bahuparikkhāro. Bahubhesajjoti sappinavanītādīnaṃ bahutāya bahubhesajjo. Byattoti byāsatto. Saṃsaṭṭhoti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭho hutvā. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Catutthe vaṇṇamaccharīti guṇamaccharī. Dhammamaccharīti pariyattimaccharī.

၂၂၃-၂၂၄. တတိယသုတ်၌ - "ဗဟုဘဏ္ဍော" ဟူသည်ကား အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာများသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဗဟုဘေသဇ္ဇော" ဟူသည်ကား ထောပတ်၊ ဆီဦးစသည်တို့ များပြားခြင်းကြောင့် ဆေးဝါးများသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဗျတ္တော" ဟူသည်ကား (အရာရာ၌) ထက်မြက်စွမ်းဆောင်နိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။ "သံသဋ္ဌော" ဟူသည်ကား ငါးပါးသောအပြားရှိသော ရောနှောခြင်းဖြင့် ရောနှောပတ်သက်သူ ဖြစ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အနနုလောမိကေန" ဟူသည်ကား သာသနာတော်နှင့် မလျောက်ပတ်သော အမှုအရာကို ဆိုလိုသည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ - "ဝဏ္ဏမစ္ဆရီ" ဟူသည်ကား မိမိသူတစ်ပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး၌ ဝန်တိုခြင်းရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မမစ္ဆရီ" ဟူသည်ကား ပရိယတ္တိတရားတော်၌ ဝန်တိုခြင်းရှိသူကို ဆိုလိုသည်။

5-6. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

၅-၆. ကုလူပကသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

225-226. Pañcame [Pg.82] anāmantacāre āpajjatīti ‘‘nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti sikkhāpade (pārā. 294) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Raho nisajjāyātiādīnipi tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbāni. Chaṭṭhe ativelanti atikkantapamāṇakālaṃ. Sattamaṃ uttānameva.

၂၂၅-၂၂၆. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'အနာမန္တစာရေ အာပဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ 'ပင့်ဖိတ်အပ်သော ဆွမ်းရှိသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားရှိသော ရဟန်းကို မပန်ကြားဘဲ ဆွမ်းမစားမီ သို့မဟုတ် ဆွမ်းစားပြီးနောက် အမျိုးတို့အိမ်သို့ သွားလာခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏' ဟူ၍ သိက္ခာပုဒ်တော်၌ ဟောတော်မူအပ်သော (ပါစိတ်) အာပတ်သို့ ရောက်၏။ 'ရဟောနိသဇ္ဇာယ' စသည်တို့ကိုလည်း ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ 'အတိဝေလံ' ဟူသည်မှာ အတိုင်းအရှည် လွန်သော ကာလပတ်လုံးတည်း။ ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်သည် ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

8. Ussūrabhattasuttavaṇṇanā

၈. ဥဿူရဘတ္တသုတ်အဖွင့်

228. Aṭṭhame ussūrabhatteti atidivāpacanabhatte. Na kālena paṭipūjentīti yāgukāle yāguṃ, khajjakakāle khajjakaṃ, bhojanakāle bhojanaṃ apacantā yuttappayuttakālassa atināmitattā na kālena paṭipūjenti, attano citteneva denti nāma. Tato tepi tesu attano gehaṃ āgatesu tatheva karonti. Kulapaveṇiyā āgatā balipaṭiggāhikā devatāpi yuttappayuttakālena lābhaṃ labhamānāyeva rakkhanti gopayanti pīḷaṃ akatvā. Akāle labhamānā pana ‘‘ime amhesu anādarā’’ti ārakkhaṃ na karonti.

၂၂၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဥဿူရဘတ္တေ' ဟူသည်မှာ အလွန်နေမြင့်သောအခါမှ ချက်အပ်သော ထမင်းရှိသော။ 'န ကာလေန ပဋိပူဇေန္တိ' ဟူသည်မှာ ယာဂုအချိန်၌ ယာဂုကိုလည်းကောင်း၊ ခဲဖွယ်အချိန်၌ ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်အချိန်၌ ဘောဇဉ်ကိုလည်းကောင်း မချက်ပြုတ်ကြဘဲ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အချိန်ကာလကို လွန်စေသည့်အတွက် သင့်လျော်သောအချိန်၌ မပူဇော်ကြကုန် (မိမိတို့ အလိုအဆန္ဒအတိုင်းသာ ပေးလှူကြသည် မည်၏)။ ထိုသို့ အချိန်ကာလမဟုတ်သည်၌ ပူဇော်သောကြောင့် ထိုပူဇော်ခံရသူတို့သည်လည်း ထိုသူတို့၏ အိမ်သို့ ရောက်သောအခါ ထိုနည်းတူစွာပင် ပြုမူကြကုန်၏။ မျိုးရိုးအလိုက် လာဘ်အလှူကို လက်ခံသော နတ်တို့သည်လည်း သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အချိန်အခါ၌ အလှူလာဘ်ကို ရရှိကြသဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းမပြုဘဲ စောင့်ရှောက်ကာကွယ် လုံခြုံစေကုန်၏။ အခါမဟုတ်ဘဲ ရရှိကြသော နတ်တို့မူကား 'ဤသူတို့သည် ငါတို့အပေါ် ရိုသေလေးစားမှု မရှိကြ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အစောင့်အရှောက်ကို မပြုကြကုန်။

Samaṇabrāhmaṇāpi ‘‘etesaṃ gehe bhojanavelāya bhojanaṃ na hoti, ṭhitamajjhanhike dentī’’ti maṅgalāmaṅgalesu kātabbaṃ na karonti. Vimukhā kammaṃ karontīti ‘‘pāto kiñci na labhāma, khudāya paṭipīḷitā kammaṃ kātuṃ na sakkomā’’ti kammaṃ vissajjetvā nisīdanti. Anojavantaṃ hotīti akāle bhuttaṃ ojaṃ harituṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း 'ဤသူတို့၏ အိမ်၌ ဆွမ်းစားချိန်၌ ဆွမ်းမရှိ၊ မွန်းတည့်ခါနီးမှ ပေးလှူကြသည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မင်္ဂလာ၊ အမင်္ဂလာကိစ္စတို့၌ ပြုလုပ်ပေးသင့်သောအမှုကို မပြုလုပ်ပေးကြကုန်။ 'ဝိမုခါ ကမ္မံ ကရောန္တိ' ဟူသည်မှာ 'နံနက်ပိုင်း၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရရှိကြသဖြင့် မွတ်သိပ်ဆာလောင်မှုဒဏ်ကြောင့် အလုပ်မလုပ်နိုင်ကြတော့ပါ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အလုပ်များကို စွန့်လွှတ်၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ 'အနောဇဝန္တံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အချိန်အခါမဟုတ်ဘဲ စားအပ်သော ဘောဇဉ်သည် ခန္ဓာကိုယ်၌ ဩဇာကို ဆောင်ယူရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ကိုမူ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။

9. Paṭhamakaṇhasappasuttavaṇṇanā

၉. ပထမကဏှသပ္ပသုတ်အဖွင့်

229. Navame sabhīrūti saniddo mahāniddaṃ niddāyati. Sappaṭibhayoti taṃ nissāya bhayaṃ uppajjati, tasmā sappaṭibhayo. Mittadubbhīti pānabhojanadāyakampi mittaṃ dubbhati hiṃsati. Mātugāmepi eseva nayo.

၂၂၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'သဘီရူ' ဟူသည်မှာ အိပ်မောကျခြင်းနှင့်တကွ ပြင်းစွာ အိပ်ပျော်တတ်၏။ 'သပ္ပဋိဘယော' ဟူသည်မှာ ထိုမြွေကိုမှီ၍ ဘေးဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဘေးဘျမ်းနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ 'မိတ္တဒုဗ္ဘိ' ဟူသည်မှာ အသောက်အစား အစာအာဟာရကို ပေးကမ်းတတ်သော အဆွေခင်ပွန်းကိုပင် ပြစ်မှားတတ်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်၏။ မိန်းမ (မာတုဂါမ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

10. Dutiyakaṇhasappasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုတိယကဏှသပ္ပသုတ်အဖွင့်

230. Dasame [Pg.83] ghoravisoti kakkhaḷaviso. Dujjivhoti dvidhā bhinnajivho. Ghoravisatāti ghoravisatāya. Sesadvayepi eseva nayo.

၂၃၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဃောရဝိသော' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသည်။ 'ဒုဇိဝှေါ' ဟူသည်မှာ နှစ်ခွကွဲသော လျှာရှိသည်။ 'ဃောရဝိသတာ' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သောအဆိပ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Dīghacārikavaggo tatiyo.

ဒီဃစာရိကဝဂ်တည်း။ (တတိယဝဂ်)

(24) 4. Āvāsikavaggo

(၂၄) ၄. အာဝါသိကဝဂ်

1. Āvāsikasuttavaṇṇanā

၁. အာဝါသိကသုတ်အဖွင့်

231. Catutthassa paṭhame na ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Abhāvanīyo hotīti vaḍḍhanīyo na hoti. Dutiyaṃ uttānameva.

၂၃၁. လေးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'န အာကပ္ပသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့၏ အသွင်အပြင်နှင့် ပြည့်စုံသည် မဟုတ်။ 'အဘာဝနီယော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ပွားများအပ်သည် မဟုတ်။ ဒုတိယသုတ်သည် ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

3. Sobhanasuttavaṇṇanā

၃. သောဘနသုတ်အဖွင့်

233. Tatiye paṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca samannāgatattā paṭibalo.

၂၃၃. တတိယသုတ်၌ 'ပဋိဗလော' ဟူသည်မှာ ကိုယ်အားနှင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်အားနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသည့်အတွက် စွမ်းဆောင်နိုင်သည် (စွမ်းနိုင်သည်)။

4. Bahūpakārasuttavaṇṇanā

၄. ဗဟူပကာရသုတ်အဖွင့်

234. Catutthe khaṇḍaphullanti patitaṭṭhānañca bhinnaṭṭhānañca. Paṭisaṅkharotīti paṭipākatikaṃ karoti. Ārocetīti idaṃ pavāritakulānaṃ vasena vuttaṃ.

၂၃၄. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'ခဏ္ဍဖုလ္လံ' ဟူသည်မှာ ပြိုကျပျက်စီးရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ အက်ကွဲကျိုးပျက်ရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိသင်္ခရောတိ' ဟူသည်မှာ မူလအတိုင်းဖြစ်အောင် ပြုပြင်၏။ 'အာရောစေတိ' ဟူသော ဤစကားကို ဖိတ်ကြားအပ်သော ဒါယကာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

5. Anukampasuttavaṇṇanā

၅. အနုကမ္ပသုတ်အဖွင့်

235. Pañcame adhisīlesūti pañcasu sīlesu. Dhammadassane nivesetīti catusaccadhammadassane patiṭṭhāpeti. Arahaggatanti sabbasakkārānaṃ arahe ratanattayeva gataṃ, tīsu vatthūsu garucittīkāraṃ upaṭṭhapethāti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

၂၃၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'အဓိသီလေသု' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော သီလတို့၌တည်း။ 'ဓမ္မဒဿနေ နိဝေသေတိ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားတော်ကို မြင်ခြင်း၌ တည်စေ၏။ 'အရဟဂ္ဂတံ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ပူဇော်သက္ကာရတို့ကို ထိုက်တော်မူသော ရတနာသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သုံးပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ အလေးဂရုပြုခြင်း၊ ရိုသေကိုးကွယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်လောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်သည် ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

7. Dutiyaavaṇṇārahasuttavaṇṇanā

၇. ဒုတိယအဝဏ္ဏာရဟသုတ်အဖွင့်

237. Sattame [Pg.84] āvāsapaligedhīti āvāsaṃ balavagiddhivasena gilitvā viya ṭhito. Sesaṃ sabbaṃ uttānamevāti.

၂၃၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'အာဝါသပလိဂေဓိ' ဟူသည်မှာ ကျောင်းကို ပြင်းထန်သော တပ်မက်မှုဖြင့် မျိုချလိုက်သကဲ့သို့ ရပ်တည်နေသောသူ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားလုံး အားလုံးသည် ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

Āvāsikavaggo catuttho.

အာဝါသိကဝဂ်တည်း။ (စတုတ္ထဝဂ်)

(25) 5. Duccaritavaggo

(၂၅) ၅. ဒုစ္စရိတဝဂ်

1. Paṭhamaduccaritasuttavaṇṇanā

၁. ပထမဒုစ္စရိတသုတ်အဖွင့်

241. Pañcamassa paṭhame duccarite sucariteti idaṃ abhedato vuttaṃ, kāyaduccaritetiādi kāyadvārādīnaṃ vasena bhedato. Saddhammāti dasakusalakammapathadhammato. Asaddhammeti akusalakammapathasaṅkhāte assaddhamme.

၂၄၁. ငါးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ဒုစ္စရိတေ သုစရိတေ' ဟူသော ဤစကားကို မခွဲခြားဘဲ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ကာယဒုစ္စရိတေ' အစရှိသော စကားကို ကာယဒွါရ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြား၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'သဒ္ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားမှ ဖြစ်သည်။ 'အသဒ္ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ အကုသလကမ္မပထတရားဟု ဆိုအပ်သော သူတော်မဟုတ်သူယုတ်တို့၏ တရား၌တည်း။

9. Sivathikasuttavaṇṇanā

၉. သိဝထိကသုတ်အဖွင့်

249. Navame sivathikāyāti susāne. Ārodanāti ārodanaṭṭhānaṃ. Asucināti jigucchanīyena.

၂၄၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'သိဝထိကာယ' ဟူသည်မှာ သုသာန်၌တည်း။ 'အာရောဒနာ' ဟူသည်မှာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းရာ အရပ်ဖြစ်၏။ 'အသုစिနာ' ဟူသည်မှာ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော (အညစ်အကြေးဖြင့်) တည်း။

10. Puggalappasādasuttavaṇṇanā

၁၀. ပုဂ္ဂလပသာဒသုတ်အဖွင့်

250. Dasame puggalappasādeti ekapuggalasmiṃ uppannappasāde. Ante nisīdāpetīti bhikkhūnaṃ āsanapariyante nisīdāpeti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၂၅၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ပုဂ္ဂလပသာဒေ' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကြည်ညိုခြင်း၌တည်း။ 'အန္တေ နိသီဒါပေတိ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့၏ နေရာအစွန်၌ ထိုင်စေ၏။ ကြွင်းသောစကားလုံး အားလုံးသည် ပေါ်လွင်သောအနက် ရှိသည်သာတည်း။

Duccaritavaggo pañcamo.

ဒုစ္စရိတဝဂ်တည်း။ (ငါးခုမြောက်ဝဂ်)

Pañcamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပဉ္စမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

(26) 6. Upasampadāvaggo

(၂၆) ၆. ဥပသမ္ပဒါဝဂ်

1-3. Upasampādetabbasuttādivaṇṇanā

၁-၃. ဥပသမ္ပါဒေတဗ္ဗသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

251-253. Chaṭṭhassa [Pg.85] paṭhame upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā upasampādetabbaṃ. Dutiye nissayo dātabboti ācariyena hutvā nissayo dātabbo. Tatiye sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā sāmaṇero gahetabbo. Iti imāni tīṇipi suttāni paṭhamabodhiyaṃ khīṇāsavavasena vuttāni. Catutthādīni anupadavaṇṇanāto uttānatthāneva.

၂၅၁-၂၅၃. ခြောက်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ဥပသမ္ပါဒေတဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာပြု၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်၌ 'နိဿယော ဒါတဗ္ဗော' ဟူသည်မှာ အာစရိယဆရာဖြစ်၍ နိဿရည်းကို ပေးအပ်၏။ တတိယသုတ်၌ 'သာမဏေရော ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗော' ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာဖြစ်၍ သာမဏေကို ယူအပ်၏။ ဤသို့ ဤသုံးပါးသော သုတ်တို့ကို ပထမဗောဓိ (ဘုရားဖြစ်စ) အခါ၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ပုဒ်အဖွင့်အားဖြင့် ပေါ်လွင်သောအနက် ရှိသည်သာတည်း။

1. Sammutipeyyālādivaṇṇanā

၁. သမ္မုတိပေယျာလစသည်တို့၏ အဖွင့်

272. Bhattuddesakādīnaṃ vinicchayakathā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 325) vuttanayena veditabbāti. Sammato na pesetabboti pakatiyā sammato ‘‘gaccha bhattāni uddisāhī’’ti na pesetabbo.

၂၇၂. ဘတ္တုဒ္ဒေသက (ဆွမ်းညွှန်းရဟန်း) အစရှိသည်တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်စကားကို သမန္တပါသာဒိက ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ 'သမ္မတော န ပေသေတဗ္ဗော' ဟူသည်မှာ ပကတိအားဖြင့် သမ္မုတိရရှိထားသော်လည်း 'သွားလော့၊ ဆွမ်းတို့ကို ညွှန်းလော့' ဟု မစေခိုင်းအပ်။

273-285. Sāṭiyaggāhāpakoti vassikasāṭikāya gāhāpako. Pattaggāhāpakoti ‘‘yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo’’ti ettha vuttapattaggāhāpako.

၂၇၃-၂၈၅. 'သာဋိယဂ္ဂါဟာပကော' ဟူသည်မှာ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ဝေဖန်ပေးတတ်သော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပတ္တဂ္ဂါဟာပကော' ဟူသည်မှာ 'ထိုရဟန်းပရိသတ်၌ အစွန်အဖျားဖြစ်သော သပိတ်ကို ထိုရဟန်းအား ပေးအပ်၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဟောတော်မူအပ်သော သပိတ်ကို ဝေဖန်ပေးတတ်သော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။

293-302. Ājīvakoti naggaparibbājako. Nigaṇṭhoti purimabhāgappaṭicchanno. Muṇḍasāvakoti nigaṇṭhasāvako. Jaṭilakoti tāpaso. Paribbājakoti channaparibbājako. Māgaṇḍikādayopi titthiyā eva. Etesaṃ pana sīlesu paripūrakāritāya abhāvena sukkapakkho na gahito. Sesamettha uttānamevāti.

၂၉၃-၃၀၂. 'အာဇီဝကော' ဟူသည်မှာ အဝတ်မဲ့ ပရိဗိုဇ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'နိဂဏ္ဌော' ဟူသည်မှာ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ကိုယ်ကိုသာ ဖုံးလွှမ်းသော တက္ကတွန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'မုဏ္ဍသာဝကော' ဟူသည်မှာ နိဂဏ္ဌ၏ တပည့်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဇဋိလကော' ဟူသည်မှာ ရသေ့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိဗ္ဗာဇကော' ဟူသည်မှာ အဝတ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော ပရိဗိုဇ်ကို ဆိုလိုသည်။ မာဂဏ္ဍိယ အစရှိသော သူတို့သည်လည်း တိတ္ထိများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ သီလ၌ ပြည့်စုံအောင် မပြုနိုင်ကြသည့်အတွက် ဖြူစင်သောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို မယူအပ်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီ အမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၏

Pañcakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဉ္စကနိပါတ် အဖွင့် (သံဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ပူဇော်ထိုက်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် တရားအလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

Chakkanipāta-aṭṭhakathā

ဆက္ကနိပါတ်အဋ္ဌကထာ

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

1. Āhuneyyavaggo

၁. အာဟုနေယျဝဂ်

1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

၁. ပထမအာဟုနေယျသုတ်အဖွင့်

1. Chakkanipātassa [Pg.87] paṭhame idha, bhikkhave, bhikkhūti, bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. Neva sumano hoti na dummanoti iṭṭhārammaṇe rāgasahagatena somanassena sumano vā aniṭṭhārammaṇe dosasahagatena domanassena dummano vā na hoti. Upekkhako viharati sato sampajānoti majjhattārammaṇe asamapekkhanena aññāṇupekkhāya upekkhakabhāvaṃ anāpajjitvā sato sampajāno hutvā ārammaṇe majjhatto viharati. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa satatavihāro kathito.

၁. ဆက္ကနိပါတ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်၌ ‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု’ ဟူသည်ကား ‘ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာ၌ ရဟန်းသည်’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော’ ဟူသည်ကား ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) ၌ ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော သောမနဿဝေဒနာဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းလည်း မဖြစ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) ၌ ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော ဒေါမနဿဝေဒနာဖြင့် စိတ်နှလုံးမသာယာခြင်းလည်း မဖြစ်ဟူလို။ ‘ဥပေက္ခော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’ ဟူသည်ကား လျစ်လျူရှုအပ်သော အာရုံ၌ (အမှန်အတိုင်း) ကောင်းစွာမရှုသဖြင့် မသိခြင်း (မောဟ) ဖြင့် လျစ်လျူရှုခြင်း (အညာဏုပေက္ခာ) သို့ မရောက်ဘဲ သတိရှိလျက်၊ ဆင်ခြင်တုံပညာ ရှိလျက် အာရုံ၌ လျစ်လျူရှုကာ နေထိုင်၏ ဟူလို။ ဤသုတ်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြဲမပြတ် နေထိုင်ခြင်း (သတတဝိဟာရ) ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

2. Dutiyaāhuneyyasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ်အဖွင့်

2-4. Dutiye anekavihitaṃ iddhividhantiādīni visuddhimagge vuttāneva. Āsavānaṃ khayā anāsavanti āsavānaṃ khayena anāsavaṃ, na cakkhuviññāṇādīnaṃ viya abhāvenāti. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa abhiññā paṭipāṭiyā kathitā. Tatiyacatutthesu khīṇāsavo kathito.

၂-၄. ဒုတိယမြောက်သုတ်၌ ‘အနေကဝိဓံ ဣဒ္ဓိဝိဓံ’ အစရှိသော စကားတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသော (အနာသဝ)’ ဟူသည်ကား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းခြင်းဖြစ်ပြီး စက္ခုဝိညာဏ်စသည်တို့ကဲ့သို့ အာသဝေါတရား မရှိခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသည် မဟုတ်ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အဘိညာဉ်စဉ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အကြောင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။

5-7. Ājānīyasuttattayavaṇṇanā

၅-၇. အာဇာနည်သုံးသုတ်အဖွင့်

5-7. Pañcame aṅgehīti guṇaṅgehi. Khamoti adhivāsako. Rūpānanti rūpārammaṇānaṃ. Vaṇṇasampannoti sarīravaṇṇena sampanno. Chaṭṭhe balasampannoti kāyabalena sampanno. Sattame javasampannoti padajavena sampanno.

၅-၇. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘အင်္ဂေဟိ’ ဟူသည်ကား ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အင်္ဂါတို့နှင့် ဟူလို။ ‘ခမော’ ဟူသည်ကား သည်းခံတတ်သော။ ‘ရူပါနံ’ ဟူသည်ကား ရူပါရုံတို့ကို။ ‘ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော’ ဟူသည်ကား ကိုယ်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသော။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဗလသမ္ပန္နော’ ဟူသည်ကား ကိုယ်အားနှင့် ပြည့်စုံသော။ ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဇဝသမ္ပန္နော’ ဟူသည်ကား ခြေလှမ်းမြန်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော။

8-9. Anuttariyasuttādivaṇṇanā

၈-၉. အနုတ္တရိယသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

8-9. Aṭṭhame anuttariyānīti aññena uttaritarena rahitāni niruttarāni. Dassanānuttariyanti rūpadassanesu anuttaraṃ. Esa nayo sabbapadesu[Pg.88]. Hatthiratanādīnañhi dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇaasubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādīnaṃ lābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhāttayassa pūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ na anussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma. Iti imāni cha anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. Navame buddhānussatīti buddhaguṇārammaṇā sati. Sesapadesupi eseva nayo.

၈-၉. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အနုတ္တရိယာနိ’ ဟူသည်ကား အခြားထူးခြားလွန်မြတ်သော တရားမရှိကုန်သော၊ လွန်ကဲသောတရားမရှိကုန်သော။ ‘ဒဿနာနုတ္တရိယံ’ ဟူသည်ကား ရူပါရုံကို မြင်ခြင်းတို့၌ အတုမရှိမြတ်သော မြင်ခြင်းတည်း။ ဤနည်းကို ကျန်ပုဒ်အားလုံး၌လည်း မှတ်အပ်၏။ စင်စစ် ဆင်ရတနာစသည်တို့ကို မြင်ခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောမြင်ခြင်း (ဒဿနာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ သက်ဝင်သောသဒ္ဓါတရား၊ သက်ဝင်သောချစ်ခင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းသံဃာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းနိမိတ် အသုဘနိမိတ်စသည်တို့တွင် တပါးပါးသောအာရုံကိုသော်လည်းကောင်း မြင်ခြင်းသည်သာ ‘ဒဿနာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ မင်းစသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ကြားခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောကြားခြင်း (သဝနာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ သက်ဝင်သော သဒ္ဓါတရား၊ သက်ဝင်သော ချစ်ခင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ကြားခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော မြတ်စွာဘုရားစကားတော်ကို ကြားနာခြင်းသော်လည်းကောင်း ‘သဝနာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ ပတ္တမြားရတနာစသည်ကို ရခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောရခြင်း (လာဘာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ ခုနစ်ပါးသောအပြားရှိသော အရိယာဥစ္စာကို ရခြင်းသည်သာ ‘လာဘာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ ဆင်အတတ်စသည်ကို သင်ယူခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောသင်ယူခြင်း (သိက္ခာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ သိက္ခာသုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည်သာ ‘သိက္ခာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ မင်းစသည်တို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောလုပ်ကျွေးခြင်း (ပါရိစရိယာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ ရတနာသုံးပါးတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည်သာ ‘ပါရိစရိယာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ မင်းစသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ခြင်းသည် အတုမရှိမြတ်သောအောက်မေ့ခြင်း (အနုဿတာနုတ္တရိယ) မဟုတ်။ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ခြင်းသည်သာ ‘အနုဿတာနုတ္တရိယ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤခြောက်ပါးသော အနုတ္တရိယတရားတို့ကို လောကီလောကုတ္တရာအပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိ’ ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြု၍ အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်း သတိတည်း။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

၁၀. မဟာနာမ်သုတ်အဖွင့်

10. Dasame mahānāmoti dasabalassa cūḷapitu putto eko sakyarājā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhuttapātarāso hutvā dāsaparijanaparivuto gandhamālādīni gāhāpetvā yattha satthā, tattha agamāsi. Ariyaphalaṃ assa āgatanti āgataphalo. Sikkhāttayasāsanaṃ etena viññātanti viññātasāsano. Iti ayaṃ rājā ‘‘sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchāmī’’ti pucchanto evamāha.

၁၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘မဟာနာမော’ ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ဘထွေးတော်သားဖြစ်သော သာကီဝင်မင်းတစ်ဦးတည်း။ ‘ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ’ ဟူသည်ကား နံနက်စာ စားပြီးသော် ကျွန်အခြံအရံအပေါင်း ခြံရံလျက်၊ နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ယူဆောင်စေ၍ မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာ အရပ်သို့ သွား၏။ ထိုအရိယာတပည့်အား ရောက်အပ်သော အရိယာဖိုလ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာဂတဖလ’ မည်၏။ ထိုအရိယာတပည့်သည် သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းတည်းဟူသော သာသနာတော်ကို သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိညာတသာသန’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမဟာနာမ်မင်းသည် ‘သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ မှီရာဖြစ်သော နေထိုင်ခြင်းကို မေးအံ့’ ဟု ကြံရွယ်၍ မေးလိုသဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထား၏။

Nevassa rāgapariyuṭṭhitanti na uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahitaṃ. Ujugatanti buddhānussatikammaṭṭhāne ujukameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārabbha. Atthavedanti aṭṭhakathaṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammavedanti pāḷiṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammūpasañhitanti pāḷiñca aṭṭhakathañca nissāya uppannaṃ. Pamuditassāti duvidhena pāmojjena pamuditassa. Pīti jāyatīti pañcavidhā pīti nibbattati. Kāyo passambhatīti nāmakāyo ca karajakāyo ca darathapaṭippassaddhiyā paṭippassambhati. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Samādhiyatīti ārammaṇe sammā ṭhapitaṃ hoti. Visamagatāya pajāyāti rāgadosamohavisamagatesu sattesu. Samappattoti samaṃ upasamaṃ patto hutvā. Sabyāpajjhāyāti sadukkhāya. Dhammasotaṃ [Pg.89] samāpannoti vipassanāsaṅkhātaṃ dhammasotaṃ samāpanno. Buddhānussatiṃ bhāvetīti buddhānussatikammaṭṭhānaṃ brūheti vaḍḍheti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Iti mahānāmo sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchi. Satthāpissa tameva kathesi. Evaṃ imasmiṃ sutte sotāpannova kathitoti.

‘နေဝဿ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ’ ဟူသည်ကား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂစိတ်ဖြင့် ထကြွနှိပ်စက်အပ်သည် မဟုတ်။ ‘ဥဇုဂတံ’ ဟူသည်ကား ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ဖြောင့်မတ်စွာသာလျှင် ဖြစ်သော။ ‘တထာဂတံ အာရဗ္ဘ’ ဟူသည်ကား တထာဂတဂုဏ်တော်တို့ကို အာရုံပြု၍။ ‘အတ္ထဝေဒံ’ ဟူသည်ကား အဋ္ဌကထာကိုမှီ၍ ဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း။ ‘ဓမ္မဝေဒံ’ ဟူသည်ကား ပါဠိတော်ကိုမှီ၍ ဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း။ ‘ဓမ္မုပသဥှိတံ’ ဟူသည်ကား ပါဠိကိုလည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာကိုလည်းကောင်း မှီ၍ ဖြစ်သော။ ‘ပမုဒိတဿ’ ဟူသည်ကား နှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ဝမ်းမြောက်ခြင်းဖြင့် ဝမ်းမြောက်သောပုဂ္ဂိုလ်အား။ ‘ပီတိ ဇာယတိ’ ဟူသည်ကား ငါးပါးသောအပြားရှိသော ပီတိသည် ဖြစ်၏။ ‘ကာယော ပဿမ္ဘတိ’ ဟူသည်ကား နာမကာယသည်လည်းကောင်း၊ ကရဇကာယသည်လည်းကောင်း ကိလေသာပူပန်ခြင်း ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေး၏။ ‘သုခံ’ ဟူသည်ကား ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာ။ ‘သမာဓိယတိ’ ဟူသည်ကား အာရုံ၌ ကောင်းစွာ တည်ကြည်၏။ ‘ဝိသမဂတာယ ပဇာယ’ ဟူသည်ကား ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ဖြင့် မညီညွတ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၌။ ‘သမပ္ပတ္တော’ ဟူသည်ကား ညီညွတ်ခြင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍။ ‘သဗျာပဇ္ဈာယ’ ဟူသည်ကား ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော။ ‘ဓမ္မသောတံ သမာပန္နော’ ဟူသည်ကား ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဓမ္မသောတသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍။ ‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေတိ’ ဟူသည်ကား ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို တိုးပွားပွားများစေ၏။ ဤနည်းဖြင့် အရပ်ရပ်၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မဟာနာမ်မင်းသည် သောတာပန်၏ မှီရာနေထိုင်ခြင်းကို မေးလျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုမဟာနာမ်မင်းအား သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ မှီရာနေထိုင်ခြင်းကိုသာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သတည်း။

Āhuneyyavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော အာဟုနေယျဝဂ် ပြီး၏။

2. Sāraṇīyavaggo

၂. သာရဏီယဝဂ်

1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

၁. ပထမသာရဏီယသုတ်အဖွင့်

11. Dutiyassa paṭhame sāraṇīyāti saritabbayuttakā. Mettaṃ kāyakammanti mettena cittena kātabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni ca pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhanti. Bhikkhūnañhi mettena cittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ, pattapaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

၁၁. နှစ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်၌ ‘သာရဏီယာ’ ဟူသည်ကား အောက်မေ့ထိုက်ကုန်သော။ ‘မေတ္တံ ကာယကမ္မံ’ ဟူသည်ကား မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကာယကံတည်း။ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသုံးပါးသော ကံတို့သည် ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လာကုန်သော်လည်း လူတို့၌လည်း ရအပ်ကုန်၏။ မှန်၏၊ ရဟန်းတို့၏ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ကျင့်ဝတ်တရား (အာဘိသမာစာရိကတရား) တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည် ‘မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကာယကံ’ မည်၏။ လူတို့အား စေတီတော်ကို ရှိခိုးခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ကို ရှိခိုးခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကို ပင့်ဖိတ်ခြင်းငှါလည်းကောင်း သွားခြင်း၊ ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ သပိတ်ကို လှမ်းယူခြင်း၊ နေရာခင်းပေးခြင်း၊ လိုက်ပို့ခြင်း စသည်တို့သည် ‘မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကာယကံ’ မည်၏။

Bhikkhūnaṃ mettena cittena ācārapaṇṇattisikkhāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhāpetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādivacanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

ရဟန်းတို့အား မေတ္တာစိတ်ဖြင့် အာစာရသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ဟောကြားခြင်း၊ တရားဓမ္မဟောကြားခြင်း၊ ပိဋကတ်သုံးပုံဝင် ဘုရားဟောစကားတော်များကို ဟောကြားခြင်းတို့သည် မေတ္တာဝစီကံ မည်၏။ လူတို့က "စေတီတော်ကို ဖူးမြော်ရန် သွားကြစို့၊ ဗောဓိပင်ကို ဖူးမြော်ရန် သွားကြစို့၊ တရားနာကြစို့၊ ဆီမီးနှင့် ပန်းများ ကပ်လှူပူဇော်ကြစို့၊ သုစရိုက်တရားသုံးပါးကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်ကြစို့၊ စာရေးတံဆွမ်း စသည်တို့ကို လှူကြစို့၊ ဝါဆိုသင်္ကန်း ကပ်လှူကြစို့၊ ယနေ့ သံဃာတော်များအား ပစ္စည်းလေးပါး လှူကြစို့၊ သံဃာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် စသည်တို့ကို ပြင်ဆင်ကြလော့၊ နေရာထိုင်ခင်းများကို ခင်းကျင်းကြလော့၊ သောက်ရေသုံးရေကို ပြင်ဆင်ထားကြလော့၊ သံဃာတော်များကို ခရီးဦးကြိုဆို၍ ပင့်ဆောင်ခဲ့ကြလော့၊ ပြင်ဆင်ထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံးစေပြီး တက်ကြွထက်သန်စွာဖြင့် ဝေယျာဝစ္စအမှုတို့ကို ဆောင်ရွက်ကြလော့" ဟု ဤသို့စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသောအခါ၌ မေတ္တာဝစီကံ မည်၏။

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti [Pg.90] cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

ရဟန်းတို့သည် နံနက်စောစောထ၍ ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း၊ စေတီရင်ပြင် ဝတ်တရားစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် ဆိတ်ငြိမ်ရာနေရာ၌ ထိုင်လျက် "ဤကျောင်းရှိ ရဟန်းတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိတ်ဆင်းရဲ ကိုယ်ဆင်းရဲ ကင်းကြပါစေ" ဟု ကြံစည်ခြင်းသည် မေတ္တာမနောကံ မည်၏။ လူတို့က "အရှင်မြတ်တို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိတ်ဆင်းရဲ ကိုယ်ဆင်းရဲ ကင်းကြပါစေ" ဟု ကြံစည်ခြင်းသည် မေတ္တာမနောကံ မည်၏။

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanadānādibhedaṃ sabbampi sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kahaṃ amhākaṃ devatthero, kahaṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero arogo hotu appābādho’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

"မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ မျက်ကွယ်၌လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်၌ဖြစ်ခြင်းနှင့် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝါနုသောရဟန်းတို့အား သင်္ကန်းချုပ်ခြင်းစသော ကိစ္စတို့၌ ဝိုင်းဝန်းကူညီခြင်းသည် မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော မေတ္တာကာယကံ မည်၏။ မထေရ်ကြီးများအား ခြေဆေးရေပေးခြင်းစသော ရိုသေထိုက်သော အမှုကိစ္စအားလုံးကို ပြုလုပ်ပေးခြင်းသည် မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော မေတ္တာကာယကံ မည်၏။ ထိုနှစ်ဖက်သော ရဟန်းတို့က မကောင်းသဖြင့် စွန့်ပစ်ထားသော သစ်သားဘဏ္ဍာစသည်တို့ကို ထိုရဟန်းတို့အပေါ် မလေးမစား သဘောမထားဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မကောင်းသဖြင့် ထားမိသော ပစ္စည်းများကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းသကဲ့သို့ သိမ်းဆည်းပေးခြင်းသည် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သော မေတ္တာကာယကံ မည်၏။ "ဒေဝမထေရ်၊ တိဿမထေရ်" ဟု ဤသို့ ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းသည် မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော မေတ္တာဝစီကံ မည်၏။ ကျောင်း၌ မရှိသောရဟန်းကို မေးမြန်းရာတွင် "ငါတို့၏ ဒေဝမထေရ်သည် အဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း၊ ငါတို့၏ တိဿမထေရ်သည် အဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း၊ အဘယ်အခါ၌ ပြန်ကြွလာပါမည်နည်း" ဟု ဤသို့ မြတ်မြတ်နိုးနိုး ပြောဆိုခြင်းသည် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သော မေတ္တာဝစီကံ မည်၏။ မေတ္တာအစေးဖြင့် စိုပြည်ပြေပြစ်သော မျက်စိတို့ကို ဖွင့်၍ ကြည်လင်သော မျက်နှာဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းသည် မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော မေတ္တာမနောကံ မည်၏။ "ဒေဝမထေရ်၊ တိဿမထေရ်တို့သည် ရောဂါကင်းပါစေ၊ နာကျင်ခြင်း ကင်းပါစေ" ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းသည် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သော မေတ္တာမနောကံ မည်၏။

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ pana puggalapaṭivibhattañca. Tattha ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena paṭivibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma. Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati, taṃ taṃ neva lābhenalābhaṃ-nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati, paṭiggaṇhanto ca ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.

"လာဘာ" ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းစသော ရရှိအပ်သော ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မိကာ" ဟူသည်မှာ လှည့်ပတ်ခြင်းစသည့် အပြားရှိသော မိစ္ဆာဇီဝကို ရှောင်ကြဉ်၍ တရားသဖြင့်၊ ညီညွတ်မျှတသဖြင့် ဆွမ်းခံဝတ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုသည်။ "အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပိ" ဟူသည်မှာ အနိမ့်ဆုံးအားဖြင့် သပိတ်အတွင်း၌ ဆံ့ဝင်သော ဆွမ်းဟင်း နှစ်ဇွန်း သုံးဇွန်းမျှသော ဆွမ်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ" ဟူသော နေရာ၌ ခွဲဝေသုံးဆောင်ခြင်းသည် အာမိသကို ခွဲဝေခြင်းနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲဝေခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် "ဤမျှလောက်သော အာမိသကို ငါမပေးအံ့" ဟု စိတ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် အာမိသကို ခွဲဝေခြင်း မည်၏။ "ဤအမည်ရှိသော ရဟန်းအား ပေးအံ့၊ ဤအမည်ရှိသော ရဟန်းအား မပေးအံ့" ဟု Sိတ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲဝေခြင်း မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို မပြုဘဲ အကြင်ရဟန်းသည် သုံးဆောင်၏၊ ထိုရဟန်းကို ခွဲဝေခြင်းမပြုဘဲ အတူတကွ သုံးဆောင်သူ (အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "သီလဝန္တေဟိ သဗြာဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီ" ဟူသော နေရာ၌ မျှဝေသုံးဆောင်သော ရဟန်း၏ လက္ခဏာမှာ— ရရှိသမျှသော မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းကို မိမိလာဘ်ဖြင့် သူတစ်ပါးလာဘ်ကို ရှာမှီးလိုသော စိတ်ဖြင့် လူဝတ်ကြောင်တို့အား မပေး၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း တစ်ဦးတည်း မသုံးဆောင်ဘဲ "သံဃာတော်များနှင့် အတူတကွ မျှဝေသုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု နှလုံးသွင်းကာ လက်ခံ၍ ခေါင်းလောင်းထိုးပြီးမှ သုံးဆောင်အပ်သော သံဃာပိုင်ပစ္စည်းကဲ့သို့ ရှုမြင်၏။

Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūreti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana [Pg.91] vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhassa vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

ဤသာရဏီယတရားကို မည်သူသည် ဖြည့်ကျင့်သနည်း၊ မည်သူသည် မဖြည့်ကျင့်သနည်း။ သီလမရှိသောသူသည် မဖြည့်ကျင့်နိုင်ပေ။ မှန်၏၊ ထိုသီလမဲ့သူ၏ ပစ္စည်းကို သီလရှိသူတို့က ခံယူခြင်းမပြုကြပေ။ စင်ကြယ်သော သီလရှိသောသူသည်သာ ကျင့်ဝတ်ကို မကျိုးမပေါက်စေဘဲ ဖြည့်ကျင့်နိုင်၏။ ထိုသို့ဖြည့်ကျင့်ရာတွင် ဤသည်ကား ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သည်— အကြင်ရဟန်းသည် ရည်ညွှန်းချက်ထား၍ မိခင်အားသော်လည်းကောင်း၊ ဖခင်အားသော်လည်းကောင်း၊ ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်စသည်တို့အားသော်လည်းကောင်း ပေးလှူ၏၊ ထိုသို့ပေးလှူခြင်းသည် ပေးကမ်းသင့်သည်ကို ပေးကမ်းခြင်းမျှသာ မည်၏။ ထိုရဟန်းအား သာရဏီယတရား မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ကြောင့်ကြမှုကို ပြုစုခြင်း (ပလိဗောဓပဋိဇဂ္ဂန) သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ် သာရဏီယတရားသည် ကြောင့်ကြမှု ကင်းလွတ်သော ရဟန်းအားသာ သင့်လျော်၏။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ရည်ညွှန်း၍ ပေးလှူလိုသော ထိုရဟန်းသည် ဂိလာနရဟန်း၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာက (သူနာပြု) ရဟန်း၊ ဧည့်သည်ရဟန်း၊ ခရီးသွားရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်း ကိုင်တွယ်ပုံကို မသိသေးသော ပဉ္စင်းသစ်အားလည်းကောင်း ပေးလှူသင့်၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ပေးလှူပြီးနောက် ကြွင်းကျန်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို မထေရ်ကြီးများ၏ နေရာမှစ၍ အနည်းငယ်စီ မပေးဝေဘဲ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိအတွက် ယူ၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ပေးရန် ဆွမ်းမကျန်တော့ပါက တစ်ဖန် ဆွမ်းခံကြွ၍ မထေရ်ကြီးများ၏ နေရာမှစ၍ မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို ပေးလှူပြီးမှ ကျန်သောဆွမ်းကို သုံးဆောင်အပ်၏။ "သီလဝန္တေဟိ" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် သီလမရှိသူအား မပေးဘဲ နေခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်၏။

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhati, na atirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūreti, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nhāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca ‘‘kasseso patto’’ti vatvā ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvāva bhuñjitvā rittapattaṃ ṭhapeti. Atha kho so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

ဤသာရဏီယတရားသည် ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်ထားသော ပရိသတ်ရှိလျှင် ဖြည့်ကျင့်ရလွယ်ကူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်ထားသော ပရိသတ်၌ အကြင်ရဟန်းသည် အခြားတစ်နေရာမှ ဆွမ်းကို ရရှိထားပါက ထပ်မံ၍ မခံယူတော့ပေ။ အခြားနေရာမှ မရရှိထားသော်လည်း အတိုင်းအရှည်အတိုင်းသာ ခံယူ၍ အလွန်အကျွံ မခံယူပေ။ ဤသာရဏီယတရားသည် ဤသို့ အဖန်ဖန် ဆွမ်းခံကြွ၍ ရသမျှသော ဆွမ်းတို့ကို အမြဲမပြတ် ပေးလှူနေသော ရဟန်းအားပင် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ကြာမှသာ ပြည့်စုံနိုင်၏၊ ထိုထက်စော၍ မပြည့်စုံနိုင်ပေ။ အကယ်၍ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်၌ သာရဏီယတရားကို ဖြည့်ကျင့်နေသော ရဟန်းသည် ဆွမ်းအပြည့်ပါသော သပိတ်ကို ဆွမ်းစားဇရပ်၌ ထားခဲ့၍ ရေချိုးရန် သွား၏။ ထိုအခါ သံဃာ့မထေရ်ကြီးက 'ဤသပိတ်သည် မည်သူ့သပိတ်နည်း' ဟု မေးရာ 'သာရဏီယတရား ဖြည့်ကျင့်သူ၏ သပိတ်ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်တင်ကြသဖြင့် 'ထိုသပိတ်ကို ယူခဲ့ကြလော့' ဟု ဆိုကာ ဆွမ်းအားလုံးကို ဝေဖန်၍ သုံးဆောင်ပြီးနောက် သပိတ်အလွတ်ကိုသာ ထားခဲ့၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းသည် သပိတ်အလွတ်ကို မြင်၍ 'ငါ့အတွက် ဆွမ်းတစ်ပွဲမျှမချန်ဘဲ အကုန်သုံးဆောင်သွားကြပါတကား' ဟု စိတ်မသာမယာ ဖြစ်မိပါက သာရဏီယကျင့်ဝတ်သည် ပျက်စီးသွားပြီး နောက်ထပ် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး ပြန်လည်ဖြည့်ကျင့်ရမည် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဤကျင့်ဝတ်သည် တိတ္ထိတို့၏ ပရိဝါသကျင့်ဝတ်နှင့် တူ၏။ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ပျက်စီးသွားပါက တစ်ဖန် ပြန်လည်ဖြည့်ကျင့်ရသည်သာ ဖြစ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား 'ငါသည် ရခဲသော အခွင့်ကောင်းကို ရပေစွတကား၊ ကောင်းစွာရအပ်ပေစွတကား၊ ငါ့သပိတ်ထဲက ဆွမ်းကို ငါ့ကို မပန်ကြားဘဲ သီတင်းသုံးဖော်တို့ သုံးဆောင်တော်မူကြပေ၏' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ပါက ထိုရဟန်း၏ သာရဏီယတရားသည် ပြည့်စုံသည် မည်၏။

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā na macchariyaṃ hoti, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo. Pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā patte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

ဆက်၍ဆိုရသော် ဤသို့ သာရဏီယကျင့်ဝတ်တရား ပြည့်စုံပြီးသော ရဟန်းအား ငြူစူခြင်းလည်း မဖြစ်၊ ဝန်တိုခြင်းလည်း မဖြစ်ပေ။ လူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ၊ နတ်တို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏။ ပစ္စည်းလေးပါးကိုလည်း အလွယ်တကူ ရရှိနိုင်၏။ ထိုရဟန်း၏ သပိတ်အတွင်းရှိ ဆွမ်းကို ပေးလှူနေသော်လည်း ကုန်သွားခြင်းမရှိပေ။ ဝေဖန်ခွဲခြမ်းအပ်သော ဘဏ္ဍာတို့ကို ခွဲဝေရာ၌လည်း မြတ်သောဘဏ္ဍာကို ရရှိတတ်၏။ ဘေးအန္တရာယ် သို့မဟုတ် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုနှင့် ကြုံတွေ့ရသောအခါတွင်လည်း နတ်တို့သည် ကြောင့်ကြစိုက်၍ ကူညီတတ်ကြကုန်၏။

Tatrimāni [Pg.92] vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati, paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheraṃ āha. Thero ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā, ‘‘bhante, dhammena samena laddho, nikkukkuccā gaṇhathā’’ti ādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဝတ္ထုသာဓကတို့ ရှိလေသည်။ သေနဂိရိကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသော တိဿမထေရ်သည် မဟာဂိရိရွာကို မှီ၍ နေသတတ်။ ငါးကျိပ်သော မထေရ်ကြီးတို့သည် နာဂကျွန်းသို့ စေတီတော်ဖူးမြော်ရန် သွားကြစဉ် ဂိရိရွာ၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ကြသော်လည်း တစုံတခုသော ဆွမ်းခဲဖွယ်ကိုမျှ မရသဖြင့် ရွာမှ ထွက်လာကြကုန်၏။ တိဿမထေရ်သည် ရွာသို့အဝင်တွင် ထိုမထေရ်ကြီးငါးကျိပ်တို့ကို မြင်သဖြင့် “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဆွမ်းရခဲ့ပါသလော” ဟု မေးလျှောက်၏။ မထေရ်ကြီးတို့က “ငါ့ရှင်၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခဲ့ပြီးပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုတိဿမထေရ်သည် ဆွမ်းမရခဲ့ကြသည်ကို သိသဖြင့် “အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ် ပြန်လာသည်အထိ ဤအရပ်၌ပင် ခေတ္တဆိုင်းငံ့တော်မူကြပါဦး” ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်ကြီးတို့ကလည်း “ငါ့ရှင်၊ ငါတို့ ငါးကျိပ်သောသူများသည် သပိတ်စွတ်ရုံမျှပင် မရခဲ့ကြကုန်” ဟု မိန့်ကြ၏။ တိဿမထေရ်က “အရှင်ဘုရားတို့၊ ကျောင်းနေရဟန်းတို့မည်သည် စွမ်းဆောင်နိုင်ကြပါ၏။ ဆွမ်းမရသော်လည်း သဘောတူညီသော ဆွမ်းခံရာလမ်းကို သိကြပါကုန်၏” ဟု လျှောက်ထားရာ မထေရ်ကြီးတို့သည် ဆိုင်းငံ့၍ နေကြကုန်၏။ တိဿမထေရ်သည် ရွာတွင်းသို့ ဝင်လေ၏။ အဦးဆုံးအိမ်၌ပင် ဒါယိကာမကြီးတစ်ဦးသည် နွားနို့ဆွမ်းကို ပြင်ဆင်ပြီးလျှင် မထေရ်ကို မျှော်ကြည့်လျက် ရပ်နေ၏။ တံခါးဝသို့ ရောက်လာသော တိဿမထေရ်၏ သပိတ်ကို ဆွမ်းဖြင့် အပြည့် ထည့်လှူလေ၏။ မထေရ်သည် ထိုနွားနို့ဆွမ်းကို ယူဆောင်၍ မထေရ်ကြီးတို့ထံ သွားကာ “အရှင်ဘုရားတို့၊ အလှူခံတော်မူကြပါ” ဟု သံဃာ့မထေရ်ကြီးအား လျှောက်၏။ ထိုသံဃာ့မထေရ်ကြီးသည် “ငါတို့ ဤမျှများပြားသော်လည်း တစုံတခုမျှ မရခဲ့ဘဲ ဤရဟန်းသည်ကား လျင်မြန်စွာ ရယူလာခဲ့၏။ အကြောင်းအသို့ရှိသနည်း” ဟု ကြံစည်လျက် ကြွင်းသောရဟန်းတို့၏ မျက်နှာကို ကြည့်ရှုလေ၏။ တိဿမထေရ်သည် ကြည့်ရှုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိသဖြင့် “အရှင်ဘုရားတို့၊ တရားနှင့်အညီ ရရှိအပ်သော ဆွမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဒွိဟသံသယမရှိဘဲ အလှူခံတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်ထားကာ အစမှစ၍ ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့အား အလိုရှိသမျှ လှူဒါန်းပြီးလျှင် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သုံးဆောင်တော်မူ၏။

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti. Etampi, bhante, natthīti? Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti. Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu.

ထို့နောက် ဆွမ်းစားခြင်းကိစ္စပြီးသောအခါ မထေရ်ကြီးတို့သည် တိဿမထေရ်အား “ငါ့ရှင်၊ အဘယ်အခါ၌ လောကုတ္တရာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခဲ့သနည်း” ဟု မေးကြ၏။ တိဿမထေရ်က “အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ်အား လောကုတ္တရာတရား မရှိပါ” ဟု လျှောက်၏။ “ငါ့ရှင်၊ သို့ဆိုလျှင် ဈာန်တရားကို ရရှိထားသလော” ဟု မေးကြပြန်ရာ “အရှင်ဘုရားတို့၊ ထိုဈာန်တရားလည်း မရှိပါ” ဟု လျှောက်၏။ “ငါ့ရှင်၊ သို့ဆိုလျှင် တန်ခိုးပြာဋိဟာ ပြသခြင်းလော” ဟု မေးကြရာ “အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ်သည် သာရဏီယကျင့်ဝတ်တရားကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ပါသည်။ ထိုကျင့်ဝတ်ပြည့်စုံသည့် အချိန်မှစ၍ အကယ်၍ ရဟန်းတစ်သိန်းပင် ရှိစေကာမူ အကျွန်ုပ်၏ သပိတ်အတွင်းရှိ ဆွမ်းသည် ကုန်သွားခြင်းမရှိပါ” ဟု လျှောက်လေ၏။ ထိုအခါ မထေရ်ကြီးတို့က “သူတော်ကောင်း၊ သာဓု သာဓု၊ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်အား အလွန်ပင် လျောက်ပတ်ပေစွ” ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ “သပိတ်အတွင်းရှိ ဆွမ်းသည် မကုန်နိုင်” ဟူသော ပါဌ်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့် ဝတ္ထုတည်း။

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti? Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā [Pg.93] vaṭṭantī’’ti vatvā ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhāka’’nti vatvā pakkāmi. Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu.

ဆက်၍ဆိုရသော် ထိုတိဿမထေရ်သည်ပင် စေတိယတောင်၌ ‘ဂိရိဘဏ္ဍ’ မဟာပူဇော်ပွဲကြီး ကျင်းပနေစဉ် အလှူပေးရာအရပ်သို့ ကြွရောက်၍ “ဤအလှူ၌ အမြတ်ဆုံးသောဘဏ္ဍာသည် အဘယ်အရာနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ အလှူပေးသူတို့က “အရှင်ဘုရား၊ ဝတ်လဲတော်ပုဆိုး နှစ်ထည် ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ကြသော် “ထိုပုဆိုးတို့သည် ငါ့ထံသို့ ရောက်လိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားကို ကြားသောအခါ အမတ်သည် မင်းကြီးအား “ပဉ္စင်းငယ်တစ်ပါးက ဤသို့ ပြောဆိုပါသည်” ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးကလည်း “ပဉ္စင်းငယ်၌ ဤသို့သော အလိုဆန္ဒရှိသော်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပုဆိုးတို့သည် မထေရ်ကြီးတို့နှင့်သာ သင့်လျော်ပေသည်” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် “မထေရ်ကြီးတို့အား လှူဒါန်းမည်” ဟု သီးသန့် ဖယ်ထားလေ၏။ ရဟန်းသံဃာတော်တို့ စဉ်တိုက်ရပ်တော်မူကြစဉ် လှူဒါန်းရာ၌ ဦးခေါင်းပေါ်တွင် တင်ထားအပ်သော ထိုမြတ်သော ပုဆိုးတို့သည် မင်းကြီး၏ လက်ထဲသို့ လှူဒါန်းရန် ရောက်မလာဘဲ အခြားသော ပုဆိုးတို့သာ လက်ထဲသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ပဉ္စင်းငယ်၏ အလှူခံလှည့်ရောက်သောအခါ၌မူ ထိုမြတ်သော ပုဆိုးတို့သည် မင်းကြီး၏ လက်ထဲသို့ ရောက်ရှိလာကြလေ၏။ ထိုမင်းကြီးသည် ထိုပုဆိုးတို့ကို ပဉ္စင်းငယ်၏ လက်ထဲ၌ ထည့်လှူပြီးလျှင် အမတ်၏ မျက်နှာကို ကြည့်လျက် ပဉ္စင်းငယ်ကို သင့်လျော်ရာ၌ သီတင်းသုံးစေကာ အလှူအတန်းကို အပြီးသတ်ပြီး သံဃာတော်တို့ကို ပြန်လည်လွှတ်လိုက်လေ၏။ ထို့နောက် ပဉ္စင်းငယ်၏ အနီး၌ ထိုင်လျက် “အရှင်ဘုရား၊ ဤလောကုတ္တရာတရားကို အဘယ်အခါက ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခဲ့ပါသနည်း” ဟု လျှောက်၏။ ထိုပဉ္စင်းငယ်သည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့်ပင် ထင်ရှားမရှိသော တရားကို မပြောဆိုလိုသဖြင့် “မင်းမြတ်၊ ငါ့အား လောကုတ္တရာတရား မရှိပါ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းကြီးက “အရှင်ဘုရား၊ ရှေး၌ ‘ထိုပုဆိုးတို့သည် ငါ့အား ရောက်လိမ့်မည်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော” ဟု လျှောက်ပြန်ရာ “မင်းမြတ်၊ ဟုတ်ပေ၏၊ ထိုသို့ မိန့်ခဲ့ဖူး၏။ ငါသည် သာရဏီယကျင့်ဝတ်တရားကို ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်ထားသူ ဖြစ်၏။ ထိုကျင့်ဝတ်ပြည့်စုံသည့် ကာလမှစ၍ ဝေဖန်ခွဲဝေရာ အရပ်၌ မြတ်သောဘဏ္ဍာသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်ရှိလာတတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းကြီးကလည်း “သာဓု သာဓု၊ အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အရှင်ဘုရားတို့အား အလွန်ပင် လျောက်ပတ်လှပါပေ၏” ဟု လျှောက်ထားကာ ဖဲခွာသွားလေ၏။ ဤသည်ကား “ခွဲဝေရာအရပ်၌ မြတ်သောဘဏ္ဍာကို ရရှိတတ်၏” ဟူသော ပါဌ်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့် ဝတ္ထုတည်း။

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva āgaccheyyāthā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi. So ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ ayyā’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamiṃsu.

ဆက်၍ဆိုရသော် ဗြဟ္မဏတိဿ ခိုးသူဘေးကြီး ဆိုက်ရောက်သောအခါ ဘာတရရွာ၌ နေထိုင်ကြသော ရွာသူရွာသားတို့သည် နာဂါထေရီအား မကြားမလျှောက်ဘဲ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားကြကုန်၏။ ထေရီသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ “ရွာတွင်း၌ အလွန်ပင် ဆူညံသံမရှိ ဆိတ်ငြိမ်လှ၏၊ ရှေးဦးစွာ သွားရောက်စုံစမ်းကြဦးလော့” ဟု ငယ်သော ဘိက္ခုနီမတို့အား မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဘိက္ခုနီမတို့သည် သွားရောက်စုံစမ်း၍ ရွာသူရွာသားအားလုံး ထွက်ပြေးသွားကြသည်ကို သိသဖြင့် ပြန်လာကာ ထေရီအား လျှောက်ထားကြ၏။ ထေရီသည် ထိုအကြောင်းကို ကြားလျှင် “သင်တို့သည် ထိုရွာသူရွာသားတို့ ထွက်ပြေးသွားခြင်းကို မကြောင့်ကြကြလင့်။ မိမိတို့၏ စာပေသင်အံခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်းနှင့် နှလုံးသွင်းခြင်းတို့၌သာ အားထုတ်ကြကုန်လော့” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ဆွမ်းခံချိန်၌ သင်္ကန်းရုံ၍ မိမိအပါအဝင် တစ်ကျိပ်နှစ်ပါးသော ဘိက္ခုနီမတို့နှင့်အတူ ရွာတံခါးဝရှိ ပညောင်ပင်ရင်း၌ ရပ်တော်မူ၏။ ထိုပညောင်ပင်၌ စောင့်သောနတ်သည် တစ်ကျိပ်နှစ်ပါးသော ဘိက္ခုနီမတို့အား ဆွမ်းလှူဒါန်းပြီးလျှင် “အရှင်မတို့၊ အခြားအရပ်သို့ မကြွပါကုန်လင့်။ နေ့စဉ် ဤပညောင်ပင်ရင်းသို့သာ ကြွတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုထေရီမ၌ နာဂမထေရ်အမည်ရှိသော မောင်ငယ်တစ်ပါး ရှိလေသည်။ ထိုမထေရ်သည် “ဘေးရန်ကြီးလှ၏။ ဤအရပ်၌ မျှတ၍ နေထိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ထိုမှာဘက်ကမ်းသို့ သွားတော့အံ့” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် မိမိအပါအဝင် တစ်ကျိပ်နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ မိမိသီတင်းသုံးရာကျောင်းမှ ထွက်လာစဉ် “မထေရ်မကို မြင်တွေ့နှုတ်ဆက်ပြီးမှ သွားအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ ဘာတရရွာသို့ ကြွလာလေ၏။ ထေရီမသည် “မောင်တော်မထေရ်တို့ ကြွလာကြသည်” ဟု ကြားသဖြင့် ၎င်းတို့ထံ သွား၍ “အရှင်ဘုရားတို့၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ကြွလာကြပါသနည်း” ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုဘေးရန်ကြောင့် အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားမည့်အကြောင်းကို ပြန်လည်ပြောပြ၏။ ထေရီမကလည်း “ယနေ့ တစ်ရက်မျှ ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးပြီးမှ နက်ဖြန်မှ ကြွတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်ထားသဖြင့် မထေရ်ကြီးတို့သည် ကျောင်းသို့ ကြွတော်မူကြကုန်၏။

Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko, tāta, piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti[Pg.94]. Vaṭṭissati therīti? Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī’’ti vatvā ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ paṭipajji.

ထေရီမသည် နက်ဖြန်မိုးသောက်သောအခါ ပညောင်ပင်ရင်း၌ ရရှိသော ဆွမ်းကို ယူဆောင်လျက် မောင်တော်မထေရ်ထံ သွားရောက်၍ “ဤဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်က “ထေရီမ၊ သင့်လျော်ပါမည်လော” ဟု ဆိုကာ ဆိတ်ဆိတ်ရပ်နေ၏။ “မောင်တော်၊ ဤဆွမ်းသည် တရားသဖြင့် ရရှိအပ်သော ဆွမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဒွိဟသံသယမရှိဘဲ ဘုဉ်းပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ပြန်၏။ မထေရ်ကလည်း “ထေရီမ၊ သင့်လျော်ပါမည်လော” ဟု ထပ်မံ မိန့်ဆို၏။ ထိုအခါ ထေရီမသည် သပိတ်ကို ကိုင်ယူ၍ ကောင်းကင်သို့ ပစ်တင်လိုက်ရာ သပိတ်သည် ကောင်းကင်၌ တည်လျက် ရှိနေလေ၏။ ထိုအခါ မထေရ်က “ထေရီမ၊ ထန်းခုနစ်ပြန်ခန့် မြင့်သော ကောင်းကင်၌ တည်ရှိသော်လည်း ရဟန်းမိန်းမ၏ ဆွမ်းသာလျှင် ဖြစ်ပေ၏။ ဘေးအန္တရာယ်ဟူသည် အခါခပ်သိမ်း ရှိနေသည်မဟုတ်။ ဘေးရန်များ ငြိမ်းအေးသွား၍ အရိယဝံသတရားကို ဟောပြောပြသသောအခါ ‘အို... ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဆောင် ရဟန်း၊ သင်သည် ရဟန်းမိန်းမတို့ လှူဒါန်းသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေး၍ အသက်မွေးခဲ့ဖူး၏’ ဟု စိတ်ဖြင့် စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်းကို ခံရပါက စိတ်နှလုံး တည်တံ့အောင် ထိန်းသိမ်းနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထေရီမတို့လည်း မမေ့မလျော့ ကြိုးစားအားထုတ်ကြကုန်လော့” ဟု မိန့်ကြားတော်မူပြီးလျှင် ခရီးဆက်လက် ကြွသွားတော်မူ၏။

Rukkhadevatāpi ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na taṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti vatvā pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

ပညောင်ပင်စောင့်နတ်သည်လည်း “အကယ်၍ မထေရ်သည် မထေရ်မ၏လက်မှ ဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပါက ထိုနာဂမထေရ်ကို (ရေ၌) မနစ်မွန်းစေအံ့။ အကယ်၍ မသုံးဆောင်ပါက နစ်မွန်းစေအံ့” ဟု ကြံစည်လျက် ရပ်တည်၍ မထေရ်ကြွလာသည်ကို မြင်လျှင် ပညောင်ပင်မှ သက်ဆင်းကာ “အရှင်ဘုရား၊ သပိတ်ကို ပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၍ သပိတ်ကိုယူကာ မထေရ်ကို ပညောင်ပင်ရင်းသို့ ပင့်ဆောင်ခဲ့ပြီး လျောက်ပတ်သောနေရာကို ခင်းကျင်းကာ ဆွမ်းလှူဒါန်းခဲ့သည်။ ဆွမ်းကိစ္စပြီးသောအခါ နာဂမထေရ်ကို ဝန်ခံကတိပြုစေ၍ ရဟန်းမ ၁၂ ပါးနှင့် ရဟန်းယောကျ်ား ၁၂ ပါးတို့ကို ၇ နှစ်ပတ်လုံး ပြုစုလုပ်ကျွေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကား “ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ လာရှိသော ဝတ္ထုတည်း။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမထေရ်နှစ်ပါးတို့တွင် နာဂမထေရ်မသည် သာရဏီယကျင့်ဝတ်တရားနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ပေသည်။

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgabinduvicitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni, buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti.

“မကျိုးခြင်း” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ အကြင်ရဟန်းအား အာပတ်အစု ခုနစ်ပါးတို့တွင် အစ၌သော်လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌သော်လည်းကောင်း သိက္ခာပုဒ်သည် ပျက်စီးခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ သီလသည် အစွန်းအနား၌ ပြတ်နေသော ပုဆိုးကဲ့သို့ “ကျိုးသောသီလ” မည်၏။ အကြင်ရဟန်းအား အလယ်၌ ပျက်စီးခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ သီလသည် အလယ်၌ ပေါက်ပြဲနေသော ပုဆိုးကဲ့သို့ “ပေါက်သောသီလ” မည်၏။ အကြင်ရဟန်းအား အစဉ်အတိုင်း သိက္ခာပုဒ် နှစ်ခု သုံးခုတို့သည် ပျက်စီးခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ သီလသည် ကျောကုန်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ဝမ်း၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော မတူကွဲပြားသည့် အဆင်းဖြင့် အမည်းရောင်၊ အနီရောင်စသည့် အဆင်းရှိသော နွားမကဲ့သို့ “ကျားသောသီလ” မည်၏။ အကြင်ရဟန်းအား အကြားအကြား၌ သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ပျက်စီးခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ သီလသည် မတူကွဲပြားသော အစက်အပြောက်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော နွားမကဲ့သို့ “ပြောက်ကျားသောသီလ” မည်၏။ အကြင်ရဟန်းအား သိက္ခာပုဒ်တို့သည် အလုံးစုံ မပျက်စီးခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ သီလတို့သည် မကျိုး၊ မပေါက်၊ မကျား၊ မပြောက်သော သီလများ မည်ကုန်၏။ ထိုသီလတို့သည်ကား တဏှာ၏ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်စေလျက် လွတ်လပ်သူ၏အဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် “ဘုဇိဿ (လွတ်လပ်သောသီလ)” မည်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား အစရှိသော ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် “ဝိညူပသတ္ထ (ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သောသီလ)” မည်ကုန်၏။ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မသုံးသပ်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ “သင်သည် ဤအမည်ရှိသော အာပတ်သို့ ရှေးက ရောက်ဖူးသည်” ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ အမှားဖြင့် မစွပ်စွဲနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “အပရာမဋ္ဌ (မသုံးသပ်အပ်သောသီလ)” မည်ကုန်၏။ ဥပစာရသမာဓိ သို့မဟုတ် အပ္ပနာသမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “သမာဓိသံဝတ္တနိက (သမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သောသီလ)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Sīlasāmaññagato [Pg.95] viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

“သီလသာမညဂတော ဝိဟရတိ” ဟူသည်ကား ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ တူညီသောသီလရှိသည်ဖြစ်၍ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် သမုဒ္ဒရာအလယ်၌ဖြစ်စေ၊ နတ်ပြည်၌ဖြစ်စေ နေထိုင်ကြသော သောတာပန်အစရှိသော အရိယာတို့၏ သီလသည် အခြားသော သောတာပန်အစရှိသော အရိယာတို့၏ သီလနှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ မဂ်သီလ၌ ထူးခြားကွဲပြားမှု မရှိပေ။ ထိုမဂ်သီလ၌ ကွဲပြားမှုမရှိပုံကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharatīti.

“ယာယံ ဒိဋ္ဌိ” ဟူသည်ကား မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း။ “အရိယာ” ဟူသည်ကား အပြစ်ကင်းသော။ “နိယျာတိ” ဟူသည်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော။ “တက္ကရဿ” ဟူသည်ကား ထိုကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ပြုကျင့်လေ့ရှိသောသူအား။ “ဒုက္ခက္ခယာယ” ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲဒုက္ခ ကုန်ဆုံးစေရန် အကျိုးငှာ။ “ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော” ဟူသည်ကား တူညီသောအယူဝါဒသို့ ရောက်ရှိ၍ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ (ဤကား ပထမသုတ် ပြီး၏။)

2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

12. Dutiye yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgahāyāti saṅgaṇhanatthāya. Avivādāyāti avivadanatthāya. Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāya. Ekībhāvāyāti ekabhāvatthāya ninnānākaraṇāya. Saṃvattantīti vattanti pavattanti.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌— အကြင်ရဟန်းသည် ထိုသာရဏီယတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ထိုသို့ပြည့်စုံစေသောရဟန်းကို သီတင်းသုံးဖော်တို့ ချစ်ခင်မြတ်နိုးစေတတ်သောကြောင့် “ပိယကရဏ (ချစ်ခင်ကြောင်းတရား)” မည်ကုန်၏။ လေးစားပူဇော်စေတတ်သောကြောင့် “ဂရုကရဏ (လေးစားကြောင်းတရား)” မည်ကုန်၏။ “သင်္ဂဟာယ” ဟူသည်ကား သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း အကျိုးငှာ။ “အဝိဝါဒါယ” ဟူသည်ကား ငြင်းခုံခြင်းမရှိစေရန် အကျိုးငှာ။ “သာမဂ္ဂိယာ” ဟူသည်ကား ညီညွတ်ခြင်း အကျိုးငှာ။ “ဧကီဘာဝါယ” ဟူသည်ကား တပေါင်းတည်းဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်ဝမ်းမကွဲပြားခြင်း အကျိုးငှာ။ “သံဝတ္တန္တိ” ဟူသည်ကား ဖြစ်ကုန်၏။

3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

၃. နိဿာရဏီယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

13. Tatiye nissāraṇīyā dhātuyoti nissaraṇadhātuyova. Mettā hi kho me cetovimuttīti ettha paccanīkadhammehi vimuttattā tikacatukkajjhānikā mettāva mettācetovimutti nāma. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānasadisā katā. Vatthukatāti patiṭṭhā katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā ācitā upacitā. Susamāraddhāti suppaguṇakaraṇena suṭṭhu samāraddhā. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā tiṭṭhati. Mā hevantissa vacanīyoti yasmā abhūtabyākaraṇaṃ byākaroti, tasmā ‘‘mā evaṃ bhaṇī’’ti vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna [Pg.96] byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantanissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

၁၃. တတိယသုတ်၌— “နိဿရဏီယာ ဓာတုယော” ဟူသည်ကား လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော ဓာတ်တို့သည်ပင် ဖြစ်သည်။ “မေတ္တာ ဟိ ခေါ မေ စေတောဝိမုတ္တိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် တိကဈာန်၊ စတုက္ကဈာန်နှင့် ယှဉ်သော မေတ္တာသည်ပင် မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ မည်၏။ “ဘာဝိတာ” ဟူသည်ကား ပွားများစေအပ်၏။ “ဗဟုလီကတာ” ဟူသည်ကား အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်အပ်၏။ “ယာနီကတာ” ဟူသည်ကား အာဇာနည်မြင်း ကသောယာဉ်ကဲ့သို့ လေ့ကျင့်အပ်၏။ “ဝတ္ထုကတာ” ဟူသည်ကား တည်ရာကို ပြုအပ်၏။ “အနုဋ္ဌိတာ” ဟူသည်ကား အဓိဋ္ဌာန်အပ်၏။ “ပရိစိတာ” ဟူသည်ကား ထက်ဝန်းကျင်မှ ပွားများဆည်းပူးအပ်၏။ “သုသမာရဒ္ဓါ” ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်အားထုတ်အပ်၏။ “ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ” ဟူသည်ကား ကုန်စေ၍ လွှမ်းမိုးယူငင်လျက် တည်၏။ “မာ ဟေဝံ တိဿ ဝစနီယော” ဟူသည်ကား မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုသောကြောင့် “ဤသို့မပြောပါလင့်” ဟု တားမြစ်အပ်၏။ “ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ” ဟူသည်ကား ဤမေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိသည် ဒေါသဗျာပါဒ၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်၏၊ ဗျာပါဒမှ ထွက်မြောက်တတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ အကြင်ရဟန်းသည် မေတ္တာဈာန် (တိက၊ စတုက္ကဈာန်) မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ကာ တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) သို့ ရောက်သဖြင့် “တစ်ဖန် ဗျာပါဒမရှိတော့ပြီ” ဟု အနာဂါမိဖိုလ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၏။ ထိုရဟန်း၏စိတ်သည် ဗျာပါဒမှ စင်စစ်ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကျန်ရှိသော ဝါကျအားလုံး၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။

Animittācetovimuttīti balavavipassanā. Dīghabhāṇakā pana arahattaphalasamāpattīti vadanti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā animittāti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāvaṃ.

“အနိမိတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ” ဟူသည်ကား အားကောင်းသော ဝိပဿနာတည်း။ ဒီဃနိကာယ်ဆောင် ဆရာတို့သည်ကား “အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်သည် ရာဂနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်း၊ ရူပနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်း၊ နိစ္စနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်းတို့ကြောင့် “အနိမိတ္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “နိမိတ္တာနုသာရီ” ဟူသည်ကား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အမျိုးမျိုးသော နိမိတ်သို့ အစဉ်လိုက်သော သဘောရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti. Ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. Mā hevantissa vacanīyoti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā ‘‘mā abhūtaṃ gaṇhī’’ti vāretabbo. Asmīti mānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo ‘‘asmīti mānasamugghāto’’ti vutto. Iti imasmiṃ sutte abhūtabyākaraṇaṃ nāma kathitaṃ.

“အသ္မိ” ဟူသည်ကား “ငါဖြစ်၏” ဟု ထောင်လွှားသော ငါဟူသောမာနတည်း။ “အယမဟမသ္မိ” ဟူသည်ကား ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ “ဤအတ္တဘောသည် ငါဖြစ်၏” ဟု မရှုမြင်ခြင်းတည်း။ ဤမျှသောစကားစဉ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားပြီး (ဖြေဆိုပြီး) ဖြစ်၏။ “ဝိစိကိစ္ဆာ ကထံကထာသလ္လံ” ဟူသည်ကား သို့လောသို့လော တွေးတောယုံမှားခြင်း တည်းဟူသော ငြောင့်တည်း။ “မာ ဟေဝံ တိဿ ဝစနီယော” ဟူသည်ကား “အကယ်၍ သင့်အား ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်သော ယုံမှားခြင်းဝိစိကိစ္ဆာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပါက အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေဆိုခြင်းသည် ချွတ်ယွင်းမှားယွင်းပေလိမ့်မည်၊ ထို့ကြောင့် မဟုတ်မမှန်သောအယူကို မယူပါလင့်” ဟု တားမြစ်ရမည် ဖြစ်သည်။ “အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတော” ဟူသည်ကား အရဟတ္တမဂ်တည်း။ အရဟတ္တမဂ်၊ ဖိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်အပ်ပြီးသော် တစ်ဖန် ငါဟူသော မာနမရှိတော့သဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ကို “အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ မဟုတ်မမှန်သော ပြောကြားခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

4. Bhaddakasuttavaṇṇanā

၄. ဘဒ္ဒကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

14. Catutthe na bhaddakanti na laddhakaṃ. Tattha yo hi bhītabhīto marati, tassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti. Yo apāye paṭisandhiṃ gaṇhāti, tassa na bhaddikā kālakiriyā hoti. Kammārāmotiādīsu āramaṇaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Vihārakaraṇādimhi navakamme ārāmo assāti kammārāmo. Tasmiṃyeva kamme ratoti kammarato. Tadeva kammārāmataṃ punappunaṃ yuttoti anuyutto. Esa nayo sabbattha. Ettha ca bhassanti ālāpasallāpo. Niddāti soppaṃ. Saṅgaṇikāti gaṇasaṅgaṇikā. Sā ‘‘ekassa dutiyo hoti, dvinnaṃ hoti tatiyako’’tiādinā nayena veditabbā. Saṃsaggoti dassanasavanasamullāpasambhogakāyasaṃsaggavasena pavatto saṃsaṭṭhabhāvo. Papañcoti taṇhādiṭṭhimānavasena pavatto madanākārasaṇṭhito kilesapapañco. Sakkāyanti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sammā dukkhassa antakiriyāyāti hetunā nayena sakalavaṭṭadukkhassa parivaṭumaparicchedakaraṇatthaṃ. Magoti magasadiso. Nippapañcapadeti nibbānapade. Ārādhayīti paripūrayi taṃ sampādesīti.

၁၄. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ 'နဘဒ္ဒကံ' ဟူသည်မှာ ကောင်းမြတ်သည် မဟုတ်။ ထိုပုဒ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့ - အကြင်ရဟန်းသည် ကြောက်လန့်တကြား သေအံ့၊ ထိုရဟန်း၏ သေခြင်းသည် ကောင်းမြတ်သော သေခြင်းမဟုတ်။ အကြင်ရဟန်းသည် အပါယ်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကို ယူရအံ့၊ ထိုရဟန်း၏ သေခြင်းသည် ကောင်းမြတ်သော သေခြင်းမဟုတ်။ 'ကမ္မာရာမော' စသည်တို့၌ 'အာရာမ'ဟူသည်မှာ မွေ့လျော်ခြင်း (ဝါ) အလွန်မွေ့လျော်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ကျောင်းဆောက်ခြင်းစသော အမှုသစ် (နဝကမ္မ) ၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသောကြောင့် 'ကမ္မာရာမ' မည်၏။ ထိုအမှုသစ်၌ပင်လျှင် ပျော်မွေ့တတ်သောကြောင့် 'ကမ္မရတ' မည်၏။ ထိုသို့ အမှုသစ်၌ ပျော်မွေ့ခြင်းကိုပင် အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်တတ်သောကြောင့် 'အနုယုတ္တ' မည်၏။ နေရာတိုင်း၌ ဤနည်းအတိုင်း မှတ်အပ်၏။ ဤသုတ်၌ 'ဘဿ' ဟူသည်မှာ စကားစမြည်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နိဒ္ဒါ' ဟူသည်မှာ အိပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ 'သင်္ဂဏိကာ' ဟူသည်မှာ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကို 'တစ်ယောက်သောသူအား နှစ်ယောက်မြောက် အဖော်ရှိအံ့၊ နှစ်ယောက်သောသူတို့အား သုံးယောက်မြောက် အဖော်ရှိအံ့' စသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'သံသဂ္ဂ' ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ တကွပြောဆိုခြင်း၊ အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်း၊ ကိုယ်လက်ထိတွေ့ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော နှီးနှောပတ်သက်မှု ဖြစ်သည်။ 'ပပဉ္စ' ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ ယစ်မူးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် တည်သော၊ ကိလေသာတည်းဟူသော သံသရာဝဋ်ကို ချဲ့တတ်သောတရား (ကိလေသာပပဉ္စ) ဖြစ်သည်။ 'သက္ကာယ' ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ဝဋ်ဆင်းရဲ (တေဘူမကဝဋ်) တည်း။ 'သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယ' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲအပေါင်း၏ အဆုံးကို ပြုခြင်း (အပိုင်းအခြားပြုခြင်း) အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'မိဂေါ' ဟူသည်မှာ သမင်နှင့် တူသောအဖြစ်တည်း။ 'နိပ္ပပဉ္စပဒေ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်သည်။ 'အရာဓယိ' ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံစေ၏၊ ပြီးမြောက်စေ၏။

5. Anutappiyasuttavaṇṇanā

၅. အနုတပ္ပိယသုတ်အဖွင့်။

15. Pañcame [Pg.97] anutappāti anusocitabbā anutāpakārī. Imesu dvīsupi suttesu gāthāsu ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၁၅. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ 'အနုတပ္ပါ' ဟူသည်မှာ အဖန်တလဲလဲ စိုးရိမ်အပ်သော၊ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော တရားတည်း။ ဤနှစ်သုတ်လုံးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဂါထာတို့၌လည်းကောင်း ဝဋ်ဆင်းရဲနှင့် ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ကြောင်း (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

၆. နကုလပိတုသုတ်အဖွင့်။

16. Chaṭṭhe bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Etadavocāti sāmikassa bhesajjaṃ katvā byādhiṃ vūpasametuṃ asakkontī idāni sīhanādaṃ naditvā saccakiriyāya byādhiṃ vūpasametuṃ santike nisīditvā etaṃ ‘‘mā kho tva’’ntiādivacanaṃ avoca. Sāpekkhoti sataṇho. Na nakulamātāti ettha na-kāro na sakkhatīti evaṃ parapadena yojetabbo. Santharitunti nicchiddaṃ kātuṃ, saṇṭhapetunti attho. Veṇiṃ olikhitunti eḷakalomāni kappetvā vijaṭetvā veṇiṃ kātuṃ.

၁၆. ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ 'ဗာဠှဂိလာနော' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်စွာ နာဖျားသော။ 'ဧတဒဝေါစ' ဟူသည်မှာ လင်ဖြစ်သူအား ဆေးကုသမှု ပြုပေးသော်လည်း ရောဂါဝေဒနာကို မငြိမ်းစေနိုင်သဖြင့်၊ ယခုအခါ၌ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲရင့်သော စကားကို ဆို၍ သစ္စာပြုခြင်းဖြင့် ရောဂါဝေဒနာကို ငြိမ်းစေရန် လင်၏အနီး၌ ထိုင်လျက် 'အရှင်... ဤသို့ မစိုးရိမ်ပါလင့်' စသောစကားကို ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သာပေခေါ' ဟူသည်မှာ (တွယ်တာမှု) တဏှာရှိလျက်။ 'န နကုလမာတာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'န' အက္ခရာကို 'မတတ်နိုင်' (န သက္ခတိ) ဟု နောက်ပုဒ်နှင့် ယှဉ်၍ စပ်အပ်၏။ 'သန္ဓရိတုံ' ဟူသည်မှာ အပေါက်မရှိအောင် (အပြစ်မရှိအောင်) ပြုရန်၊ တည်မြဲစေရန် ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဝေဏိံ ဩလိခိတုံ' ဟူသည်မှာ သိုးမွေးတို့ကို ညှပ်၍ ရှင်းလင်းပြီးနောက် အထုံးပြုလုပ်ရန် ဖြစ်သည်။

Aññaṃ gharaṃ gamissatīti aññaṃ sāmikaṃ gaṇhissati. Soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇanti ito soḷasavassamatthake gahaṭṭhabrahmacariyavāso samāciṇṇo. Dassanakāmatarāti atirekena dassanakāmā. Imehi tīhi aṅgehi sīhanādaṃ naditvā ‘‘iminā saccena tava sarīre byādhi phāsu hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.

'အညံ ဃရံ ဂမိဿတိ' ဟူသည်မှာ အခြားလင်ကို ယူလိမ့်မည် ဟူလို။ 'သောဠသ ဝဿာနိ ဂဟဋ္ဌကံ ဗြဟ္မစရိယံ သမာစိဏ္ဏံ' ဟူသည်မှာ ယခုနှစ်မှ နောက်ကြောင်း တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး လူအဖြစ်၌ တည်လျက် မြတ်သောအကျင့်ကို ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးဆောက်တည်ခဲ့ပြီ ဟူလို။ 'ဒဿနကာမတရာ' ဟူသည်မှာ အလွန်အကဲ ဖူးမြင်လိုခြင်းရှိသော။ ဤအင်္ဂါသုံးပါးတို့ဖြင့် ရဲရင့်သောစကားကို ဆိုလျက် 'ဤမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့် သင်၏ကိုယ်၌ နာကျင်သောဝေဒနာသည် ငြိမ်းချမ်းပါစေသတည်း' ဟု သစ္စာဓိဋ္ဌာန် ပြုလေ၏။

Idāni bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā attano sīlādiguṇehipi saccakiriyaṃ kātuṃ siyā kho pana tetiādimāha. Tattha paripūrakārinīti samattakārinī. Cetosamathassāti samādhikammaṭṭhānassa. Ogādhappattāti ogādhaṃ anuppavesaṃ pattā. Patigādhappattāti patigādhaṃ patiṭṭhaṃ pattā. Assāsappattāti assāsaṃ avassayaṃ pattā. Vesārajjappattāti somanassañāṇaṃ pattā. Aparappaccayāti parappaccayo vuccati parasaddhā parapattiyāyanā, tāya virahitāti attho. Imehi tīhi aṅgehi attano guṇe ārabbha saccakiriyaṃ akāsi. Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito. Yāvatāti yattikāyo. Tāsaṃ aññatarāti tāsaṃ antare ekā. Anukampikāti hitānukampikā. Ovādikāti ovādadāyikā. Anusāsikāti anusiṭṭhidāyikā.

ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားကို သက်သေပြု၍ မိမိ၏ သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်း သစ္စာပြုခြင်းငှာ 'သိယာ ခေါ ပန တေ' အစရှိသော စကားကို ဆိုပြန်၏။ ထိုစကား၌ 'ပရိပူရကာရိနီ' ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံအောင် ပြုလေ့ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ 'စေတောသမထဿ' ဟူသည်မှာ သမာဓိ၏အာရုံဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း。'ဩဂါဓပတ္တာ' ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်သော။ 'ပဋိဂါဓပတ္တာ' ဟူသည်မှာ တည်ရာသို့ ရောက်သော။ 'အဿာသပတ္တာ' ဟူသည်မှာ သက်သာရာ (မှီခိုရာ) သို့ ရောက်သော။ 'ဝေသာရဇ္ဇပတ္တာ' ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ခြင်း (သောမနဿနှင့်ယှဉ်သောဉာဏ်) သို့ ရောက်သော။ 'အပရပစ္စယာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ သူတပါးတို့ ယုံကြည်စေသော သဒ္ဓါတရားကို 'ပရပစ္စယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူတပါးတို့ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားမှ ကင်းလွတ်သော ဟူသောအနက်တည်း။ ဤအင်္ဂါသုံးပါးတို့ဖြင့် မိမိ၏ သီလ၊ သမာဓိ စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို အာရုံပြု၍ သစ္စာဓိဋ္ဌာန်ပြုလေ၏။ 'ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော' ဟူသည်မှာ ဖျားနာရာမှ ထမြောက်သက်သာလာသော။ 'ယာဝတာ' ဟူသည်မှာ အကြင်မျှလောက်သော။ 'တာသံ အညတရာ' ဟူသည်မှာ ထိုဥပါသိကာမတို့အနက် တစ်ယောက်သော။ 'အနုကမ္ပိကာ' ဟူသည်မှာ အစီးအပွားကို အစဉ်စောင့်ရှောက်တတ်သော။ 'ဩဝါဒိကာ' ဟူသည်မှာ အဆုံးအမကို ပေးတတ်သော။ 'အနုသာသိကာ' ဟူသည်မှာ ဆုံးမမြစ်တားခြင်းကို ပေးတတ်သော။

7. Soppasuttavaṇṇanā

၇. သုပ္ပသုတ်အဖွင့်။

17. Sattame [Pg.98] paṭisallānā vuṭṭhitoti ekībhāvāya dhammanijjhānakkhantito phalasamāpattivihārato vuṭṭhito. Yathāvihāranti attano attano vasanavihāraṃ. Navāti pabbajjāya navakā. Te pañcasatamattā ahesuṃ. Kākacchamānāti kākasaddaṃ karontā dante khādantā. Therāti thirabhāvaṃ pattā. Tena noti tena nu. Seyyasukhādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Raṭṭhikoti yo raṭṭhaṃ bhuñjati. Pettaṇikoti yo pitarā bhuttānubhuttaṃ bhuñjati. Senāpatikoti senāya jeṭṭhako. Gāmagāmaṇikoti gāmabhojako. Pūgagāmaṇikoti gaṇajeṭṭhako. Avipassako kusalānaṃ dhammānanti kusalānaṃ dhammānaṃ anesako agavesako hutvā. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ.

၁၇. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ 'ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ တရားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ နှစ်သက်ခြင်း (ဖလသမာပတ်) မှ ထမြောက်သော။ 'ယထာဝိဟာရံ' ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ နေရာကျောင်းသို့။ 'နဝါ' ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုစ သီတင်းငယ် ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့တည်း။ ထိုသီတင်းငယ်ရဟန်းတို့သည် ငါးရာခန့် ရှိကုန်၏။ 'ကာကစ္ဆမာနာ' ဟူသည်မှာ ကျီးသံကဲ့သို့သော အသံကို ပြုလျက် သွားတို့ကို ကြိတ်လျက် ဟောက်ကုန်သော။ 'ထေရာ' ဟူသည်မှာ မြဲမြံခိုင်ခံ့သောအဖြစ် (မထေရ်အဖြစ်) သို့ ရောက်ကုန်သော။ 'ကေန နော' ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့်... နည်း။ 'သေယျသုခါဒီနိ' ဟူသည်ကား အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ရဋ္ဌိကော' ဟူသည်မှာ တိုင်းနိုင်ငံကို အစိုးရ၍ သုံးဆောင်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'ပေတ္တဏိကော' ဟူသည်မှာ အဖဘိုးဘွားတို့ စဉ်ဆက်မပြတ် သုံးဆောင်အပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို သုံးဆောင်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'သေနာပတိကော' ဟူသည်မှာ စစ်သည်တို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။ 'ဂါမဂါမဏိကော' ဟူသည်မှာ ရွာစား (ရွာသူကြီး) ဖြစ်သည်။ 'ပူဂဂါမဏိကော' ဟူသည်မှာ အပေါင်းအသင်းတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။ 'အဝိပဿကော ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ရှာဖွေစုံစမ်းခြင်း မရှိသောသူ ဖြစ်လျက်။ 'ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည်မှာ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ ဖြစ်သည်။

8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ်အဖွင့်။

18. Aṭṭhame macchikanti macchaghātakaṃ. Hatthinā yātīti hatthiyāyī. Paratopi eseva nayo. Vajjheti vadhitabbe. Vadhāyanīteti vadhāya upanīte. Pāpakena manasāti lāmakena vadhakacittena. Pāḷiyaṃ pana vadhāyupanīteti likhanti. Māgavikoti migaghātako. Ko pana vādo manussabhūtanti yo manussabhūtaṃ pāpakena manasā anupekkhati, tassa sampattiyā abhāve kimeva vattabbaṃ. Idaṃ pāpakassa kammuno aniṭṭhaphalabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yesaṃ pana tādisaṃ kammaṃ karontānampi yasapaṭilābho hoti, tesaṃ taṃ akusalaṃ nissāya kusalaṃ vipaccatīti veditabbaṃ. Tena panassa akusalakammena upahatattā vipāko na ciraṭṭhitiko hoti. Imasmiṃ sutte akusalapakkhova kathito.

၁၈. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ 'မစ္ဆိကံ' ဟူသည်မှာ ငါးသတ်တတ်သော တံငါတည်း။ 'ဟတ္ထိနာ ယာတီ' ဟူသည်မှာ ဆင်စီးတတ်သော (ဟတ္ထိယာယီ) မည်၏။ နောက်ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ဝဇ္ဈေ' ဟူသည်မှာ သတ်အပ်ကုန်သော။ 'ဝဓာယနီတေ' ဟူသည်မှာ သတ်ခြင်းငှာ ဆောင်အပ်ကုန်သော။ 'ပါပကေန မနသာ' ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော သတ်လိုသော စိတ်ဖြင့်။ ပါဠိ၌မူ 'ဝဓာယုပနီတော' ဟူ၍ ရေးသားကြ၏။ 'မာဂဝိကော' ဟူသည်မှာ သားကောင်တို့ကို သတ်တတ်သော မုဆိုးတည်း။ 'ကော ပန ဝါဒေါ မနုဿဘူတံ' ဟူသည်မှာ လူဖြစ်လျက်ရှိသော သူကို ယုတ်မာသော စိတ်ဖြင့် ကြည့်ရှုလျှင်မူကား စည်းစိမ်ချမ်းသာ မရှိခြင်း၌ အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ဤစကားကို ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ကံ၏ အလိုမရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော အကုသိုလ်ကံကို ပြုလုပ်နေကြသော်လည်း အချို့သောသူတို့အား အခြံအရံ ရရှိခြင်းဖြစ်သော် ထိုသူတို့အား အကုသိုလ်ကံကို မှီ၍ ရှေးကပြုခဲ့ဖူးသော ကုသိုလ်ကံက အကျိုးပေးနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုသူအား ယခုပြုသော အကုသိုလ်ကံက နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးပေးသည် ကြာမြင့်စွာ မတည်နိုင်။ ဤသုတ်၌ အကုသိုလ်ဘက်ကိုသာလျှင် ပြဆိုဟောကြားအပ်၏။

9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

၉. ပထမမရဏဿတိသုတ်အဖွင့်။

19. Navame nātiketi evaṃnāmake gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye pāsāde. Amatogadhāti nibbānogadhā, nibbānapatiṭṭhāti attho. Bhāvetha noti bhāvetha nu. Maraṇassatinti maraṇassatikammaṭṭhānaṃ. Aho vatāti patthanatthe nipāto. Bahuṃ vata me kataṃ assāti [Pg.99] tumhākaṃ sāsane mama kiccaṃ bahu kataṃ assa. Tadantaranti taṃ antaraṃ khaṇaṃ okāsaṃ. Assasitvā vā passasāmīti ettha assāso vuccati anto pavisanavāto, passāso bahi nikkhamanavāto. Iti ayaṃ bhikkhu yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhanto vāto anto pavisati, tāva jīvitaṃ patthento evamāha. Dandhanti mandaṃ garukaṃ asīghappavattaṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Imasmiṃ sutte maraṇassati arahattaṃ pāpetvā kathitāti.

၁၉. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ 'နာတိကေ' ဟူသည်မှာ နာတိကအမည်ရှိသော ရွာ၌။ 'ဂိဉ္ဇကာဝသထေ' ဟူသည်မှာ အုတ်ဖြင့်ပြီးသော ပြာသာဒ် (ကျောင်း) ၌။ 'အမတောဂဓာ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော၊ နိဗ္ဗာန်လျှင် တည်ရာရှိသော ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဘာဝေထ နော' ဟူသည်မှာ ပွားများစေအပ်သလော။ 'မရဏဿတိံ' ဟူသည်မှာ မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို။ 'အဟော ဝတ' ဟူသော ဤစကားသည် တောင့်တခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ 'ဗဟူ ဝတ မေ ကတံ အဿ' ဟူသည်မှာ အရှင်ဘုရားတို့၏ သာသနာတော်၌ အကျွန်ုပ်သည် များစွာသော ရဟန်းကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီး ဖြစ်ရာ၏။ 'တဒန္တရံ' ဟူသည်မှာ ထိုစပ်ကြားအခွင့်အလမ်းကို။ 'အဿသိတွာ ဝါ ပဿသာမိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အတွင်းသို့ ဝင်သောလေကို 'အဿာသ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အပသို့ ထွက်သောလေကို 'ပဿာသ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤရဟန်းသည် အတွင်းသို့ ဝင်သောလေသည် အပသို့ မထွက်မီ သို့မဟုတ် အပသို့ ထွက်သောလေသည် အတွင်းသို့ မဝင်မီ စပ်ကြားကာလမျှ အသက်ရှင်ရန် တောင့်တလျက် ဤသို့ ဆို၏။ 'ဒန္ဓံ' ဟူသည်မှာ နှေးသော၊ လေးလံသော၊ လျင်မြန်စွာ မဖြစ်သော။ 'အာသဝါနံ ခယာယ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ မရဏဿတိကို အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ် အဖွင့်။

20. Dasame patigatāyāti paṭipannāya. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. So mamassa antarāyoti ettha tividho antarāyo jīvitantarāyo, samaṇadhammantarāyo, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ceva maggantarāyo cāti. Taṃ sabbampi sandhāyevamāha. Byāpajjeyyāti ajiṇṇakādivasena vipajjeyya. Adhimattoti balavā. Chandoti kattukamyatāchando. Vāyāmoti payogavīriyaṃ. Ussāhoti ussāpanavīriyaṃ. Ussoḷhīti sampādanavīriyaṃ. Appaṭivānīti anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၂၀. ဆယ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'ပတိဂတာယ' ဟူသည်မှာ (ကျရောက်) ရောက်ရှိသည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆင်ခြင်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သော မမဿ အန္တရာယော' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အန္တရာယ်သည် အသက်၏ အန္တရာယ်၊ ရဟန်းတရား၏ အန္တရာယ်၊ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်များ ကွယ်လွန်သေဆုံးပါက နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်နှင့် မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အန္တရာယ် ဟူ၍ သုံးပါး ရှိသည်။ ထိုအလုံးစုံကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဗျာပဇ္ဇေယျ' ဟူသည်မှာ အစာမကြေခြင်း အစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိမတ္တော' ဟူသည်မှာ အားကြီးသော။ 'ဆန္ဒော' ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်လိုသောဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ)။ 'ဝါယာမော' ဟူသည်မှာ အားထုတ်မှု ဝီရိယ။ 'ဥဿာဟော' ဟူသည်မှာ လွန်စွာ အားထုတ်မှု ဝီရိယ။ 'ဥဿောဠှီ' ဟူသည်မှာ အားကြီးစွာ ဖြစ်သော (သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်စေတတ်သော) ဝီရိယ။ 'အပ္ပဋိဝါနီ' ဟူသည်မှာ မဆုတ်မနစ်ခြင်း၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ မလျှော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်များ၏ အနက်သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

Sāraṇīyavaggo dutiyo.

ဒုတိယ သာရဏီယဝဂ် ပြီး၏။

3. Anuttariyavaggo

၃. အနုတ္တရိယဝဂ်။

1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

၁-၂. သာမကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

21-22. Tatiyassa paṭhame sāmagāmaketi sāmakānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāmake. Pokkharaṇiyāyanti pokkharaṇiyānāmake vihāre. Abhikkantāya rattiyāti rattiyā paṭhamayāmaṃ atikkamma majjhimayāme sampatte. Abhikkantavaṇṇāti abhikkantaatimanāpavaṇṇā. Kevalakappanti sakalakappaṃ. Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvāti pokkharaṇiyānāmakaṃ mahāvihāraṃ attano obhāsena pharitvā. Samanuññoti samānaanuñño samānacitto. Dovacassatāti dubbacabhāvo. Pāpamittatāti lāmakamittatā[Pg.100]. Imasmiṃ sutte parihāniyadhammāva kathitā. Dutiye aparihāniyadhammā lokuttaramissakā kathitā.

၂၁-၂၂. သုံးခုမြောက်သော ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - 'သာမဂါမကေ' ဟူသည်မှာ သာမာကစပါးများ ပေါများခြင်းကြောင့် ဤသို့ အမည်ရသော ရွာငယ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပေါက္ခရဏီယာယံ' ဟူသည်မှာ ပေါက္ခရဏိယာ အမည်ရှိသော ကျောင်း၌ ဖြစ်သည်။ 'အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ' ဟူသည်မှာ ညဉ့်ဦးယံ (ပထမယာမ်) လွန်မြောက်၍ သန်းခေါင်ယံ (မဇ္ဈိမယာမ်) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ' ဟူသည်မှာ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော၊ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော အဆင်းရှိသော။ 'ကေဝလကပ္ပံ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံ ကြွင်းကျန်မှု မရှိသော။ 'ပေါက္ခရဏိယံ ဩဘာသေတွာ' ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်းကြီးကို မိမိ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် ထိန်ထိန်ညီးမျှ နှံ့စပ်စေ၍။ 'သမနုညော' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မြတ်နိုးသော စိတ်ရှိသော။ 'ဒေါဝစဿတာ' ဟူသည်မှာ ဆိုဆုံးမရ ခက်သော အဖြစ်။ 'ပါပမိတ္တတာ' ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော မိတ်ဆွေ အပေါင်းအသင်း ရှိခြင်း။ ဤသုတ်၌ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ ဒုတိယသုတ်၌ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းမဟုတ်သော (မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း) တရားတို့ကို လောကုတ္တရာတရားနှင့် ရောနှော၍ ဟောတော်မူ၏။

3. Bhayasuttavaṇṇanā

၃. ဘယသုတ် အဖွင့်။

23. Tatiye kāmarāgarattāyanti kāmarāgaratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena vinibaddho. Bhayāti cittutrāsabhayā. Paṅkāti kilesapaṅkato. Saṅgo paṅko ca ubhayanti saṅgo ca paṅko ca idampi ubhayaṃ. Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjanoti yasmiṃ saṅge ca paṅke ca puthujjano satto laggo laggito palibuddho. Upādāneti catubbidhe upādāne. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte. Anupādā vimuccantīti anupādiyitvā vimuccanti. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne, nibbānārammaṇāya vimuttiyā vimuccantīti attho. Imasmiṃ ṭhāne vivaṭṭetvā arahattameva patto esa bhikkhu. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento te khemappattātiādimāha. Tattha khemappattāti khemabhāvaṃ pattā. Sukhinoti lokuttarasukhena sukhitā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti abbhantare kilesābhāvena diṭṭhadhammeyeva abhinibbutā. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭaṃ kathitaṃ.

၂၃. တတိယသုတ်၌ - 'ကာမရာဂရတ္တာယံ' ဟူသည်မှာ ကာမရာဂဖြင့် တပ်မက်သော ဤသတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ 'ဆန္ဒရာဂဝိနိဗန္ဓော' ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာတပ်မက်သော ဆန္ဒရာဂဖြင့် တုပ်နှောင်ဖွဲ့ချည်အပ်သော။ 'ဘယာ' ဟူသည်မှာ စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ဘေးကြောက်ခြင်းမှ။ 'ပင်္ကာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော ညွန်မှ။ 'သင်္ဂေါစ ပင်္ကောစ ဥဘယံ' ဟူသည်မှာ ကပ်ငြိခြင်းနှင့် ကိလေသာညွန် နှစ်ပါးစုံ ဖြစ်သည်။ 'ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တိ၊ ယတ္ထ သတ္တော ပုထုဇ္ဇနော' ဟူသည်မှာ ထိုကပ်ငြိဖွယ်နှင့် ညွန်သဖွယ်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့၌ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ငြိကပ်၍ နှောင်ဖွဲ့မြှေးယှက်အပ်သည်။ 'ဥပါဒါနေ' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော ဥပါဒါန်တို့၌။ 'ဇာတိမရဏသမ္ဘဝေ' ဟူသည်မှာ ဇာတိနှင့် မရဏ၏ ဖြစ်ကြောင်းအခြေခံဖြစ်သော။ 'အနုပါဒါ ဝိမုစ္စန္တိ' ဟူသည်မှာ စွဲလမ်းမှုမရှိဘဲ (မစွဲလမ်းမူ၍) လွတ်မြောက်ကုန်၏။ 'ဇာတိမရဏသံခယေ' ဟူသည်မှာ ဇာတိမရဏတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ဤရဟန်းသည် ဝဋ်ဆင်းရဲကို ကင်းစေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့သာ ရောက်ရှိ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်ကို ချီးမွမ်းလျက် 'တေ ခေမပ္ပတ္တာ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ခေမပ္ပတ္တာ' ဟူသည်မှာ ဘေးမရှိရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကုန်သည် ဖြစ်၍။ 'သုခိနော' ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာခြင်းရှိကုန်သည် ဖြစ်၍။ 'ဒိဋ္ဌဓမ္မာဘိနိဗ္ဗုတာ' ဟူသည်မှာ သန္တာန်၌ ကိလေသာ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ငြိမ်းအေးကုန်သည် ဖြစ်၍။ ဤသုတ်၌ သံသရာဝဋ်ကိုသာ ဟောကြားပြီးလျှင် ဂါထာတို့၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တို့ကို ဟောကြားအပ်ပါသည်။

4. Himavantasuttavaṇṇanā

၄. ဟိမဝန္တသုတ် အဖွင့်။

24. Catutthe padāleyyāti bhindeyya. Chavāyāti lāmikāya. Samādhissa samāpattikusalo hotīti āhārasappāyautusappāyāni pariggahetvā samādhiṃ samāpajjituṃ kusalo hoti cheko samattho paṭibalo. Samādhissa ṭhitikusaloti samādhissa ṭhitiyaṃ kusalo, samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho. Samādhissa vuṭṭhānakusaloti samādhissa vuṭṭhāne kusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa kallitakusaloti samādhissa kallatāya kusalo, samādhicittaṃ hāsetuṃ kallaṃ kātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa gocarakusaloti samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā sappāye upakārake sevantopi, ‘‘ayaṃ samādhinimittārammaṇo [Pg.101] ayaṃ lakkhaṇārammaṇo’’ti jānantopi samādhissa gocarakusalo nāma hoti. Samādhissa abhinīhārakusaloti upariuparisamāpattisamāpajjanatthāya paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharituṃ sakkonto samādhissa abhinīhārakusalo nāma hoti. So paṭhamajjhānā vuṭṭhāya dutiyaṃ samāpajjati, dutiyajjhānā…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ samāpajjatīti.

၂၄. လေးခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'ပဒါလေယျ' ဟူသည်မှာ ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးရာ၏။ 'ဆဝါယ' ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော။ 'သမာဓိဿ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အာဟာရ၊ သင့်လျော်သော ဥတုရာသီတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်၍ သမာဓိသို့ ဝင်စားခြင်း၌ ကျွမ်းကျင် လိမ္မာသူ၊ စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသူ ဖြစ်သည်။ 'သမာဓိဿ ဌိတိကုသလော' ဟူသည်မှာ သမာဓိကို တည်တံ့စေခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်ပြီး၊ သမာဓိကို ဆုပ်ကိုင်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်စွမ်းရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သမာဓိဿ ဝုဋ္ဌာနکုသလော' ဟူသည်မှာ သမာဓိမှ ထမြောက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်ပြီး၊ မိမိသတ်မှတ်ပိုင်းခြားထားသည့်အတိုင်း ထမြောက်နိုင်စွမ်းရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သမာဓိဿ ကလ္လိတကုသလော' ဟူသည်မှာ သမာဓိစိတ်၏ သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှု၌ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်ပြီး၊ သမာဓိစိတ်ကို ရွှင်လန်းတက်ကြွစေကာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလော' ဟူသည်မှာ သမာဓိအား မသင့်လျော်သော၊ အကျိုးမပြုသော တရားများကို ရှောင်ကြဉ်၍ သင့်လျော်အကျိုးပြုသော တရားများကို မှီဝဲအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ဤသမာဓိသည် ပထဝီကသိုဏ်း စသော နိမိတ်အာရုံရှိ၏၊ ဤသမာဓိသည် အနိစ္စ စသော လက္ခဏာအာရုံရှိ၏' ဟု ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း သမာဓိ၏ ကျက်စားရာအာရုံ၌ ကျွမ်းကျင်သူ မည်၏။ 'သမာဓိဿ အဘိနီဟာရကုသလော' ဟူသည်မှာ အထက်ထက်သော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားနိုင်ရန် ပထမဈာန် စသော သမာဓိကို ရှေ့ရှုညွတ်စေနိုင်စွမ်းရှိသူသည် သမာဓိ၏ ရှေ့ရှုဆောင်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထမဈာန်မှ ထမြောက်၍ ဒုတိယဈာန်သို့ ဝင်စား၏၊ ဒုတိယဈာန်မှ (ထမြောက်၍) …ပြေ… တတိယဈာန်မှ ထမြောက်၍ စတုတ္ထဈာန်သို့ ဝင်စား၏။

5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ် အဖွင့်။

25. Pañcame anussatiṭṭhānānīti anussatikāraṇāni. Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthāritāneva. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvāti idaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Visujjhantīti paramavisuddhiṃ nibbānaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imasmiṃ pana sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāni kathitānīti veditabbāni.

၂၅. ငါးခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ' ဟူသည်မှာ အနုဿတိ (အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့ခြင်း) ၏ အကြောင်းအရာများ ဖြစ်သည်။ 'ဣတိပိ သော ဘဂဝါ' အစရှိသော စကားရပ်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ငါသည် အကျယ်တဝံ့ ရှင်းလင်းပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ 'ဣဒံပိ ခေါ ဘိက္ခဝေ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ' ဟူသည်မှာ ဤဗုဒ္ဓါနုဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အာရုံပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည်မှာ အလွန်စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်များ၏ အနက်သည် နေရာတိုင်း၌ လွယ်ကူထင်ရှားပြီးသား ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသုတ်၌ ခြောက်ပါးသော အနုဿတိဌာနတရားတို့ကို (လောကီ လောကုတ္တရာ) ရောနှော၍ ဟောကြားထားကြောင်း သိအပ်သည်။

6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

၆. မဟာကစ္စာနသုတ် အဖွင့်။

26. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti ettha okāsā vuccanti cha anussatiṭṭhānāni, tesaṃ adhigamo. Visuddhiyāti visujjhanatthāya. Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokānañca paridevānañca samatikkamatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayaparinibbānassa paccakkhakiriyatthāya.

၂၆. ခြောက်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'သမ္ဗာဓေ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းရာ၌။ 'ဩကာသာဓိဂမော' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ခြောက်ပါးသော အနုဿတိဌာနတို့ကို 'ဩကာသ' (အခွင့်အလမ်း) ဟု ဆိုအပ်ပြီး ထိုတရားတို့ကို ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသုဒ္ဓိယာ' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်ခြင်း အလို့ငှာ။ 'သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယ' ဟူသည်မှာ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်းတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်း အလို့ငှာ။ 'အတ္ထင်္ဂမာယ' ဟူသည်မှာ (ဆင်းရဲဒုက္ခများ) ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ခြင်း အလို့ငှာ။ 'ဉာယဿ အဓိဂမာယ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်တရားကို ရရှိခြင်း အလို့ငှာ။ 'နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ပြုပြင်အပ်ခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း အလို့ငှာ။

Sabbasoti sabbākārena. Ākāsasamenāti alagganaṭṭhena ceva apalibuddhaṭṭhena ca ākāsasadisena. Vipulenāti na parittakena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena, mahantehi vā ariyasāvakehi gatena, paṭipannenāti attho. Appamāṇenāti pharaṇaappamāṇatāya appamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti kodhadukkhavajjitena. Sabbametaṃ buddhānussaticittameva sandhāya vuttaṃ. Paratopi eseva nayo. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā. Imasmimpi sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāneva kathitānīti.

'သဗ္ဗသော' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့်။ 'အာကာသသမေန' ဟူသည်မှာ မကပ်ငြိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆီးတားပိတ်ဆို့မှု မရှိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကောင်းကင်နှင့်တူသော။ 'ဝိပုလေန' ဟူသည်မှာ နည်းပါးသည်မဟုတ်ဘဲ ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသော။ 'မဟဂ္ဂတေန' ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သော၊ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော အရိယာတပည့်တို့သည် ရောက်အပ် ကျင့်သုံးအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပမာဏေန' ဟူသည်မှာ ပျံ့နှံ့ခြင်းအားဖြင့် အတိုင်းအရှည်မရှိသော။ 'အဝေရေန' ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်ရန်၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရန်တို့မှ ကင်းဝေးသော။ 'အဗျာပဇ္ဈေန' ဟူသည်မှာ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္خမှ ကင်းလွတ်သော။ ဤအလုံးစုံကို ဘုရားဂုဏ်ကို အောက်မေ့တတ်သော စိတ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ဆက်တွဲ စကားရပ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ဝိသုဒ္ဓိဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်ခြင်းသဘော ရှိကြကုန်သော။ ဤသုတ်၌လည်း ခြောက်ပါးသော အနုဿတိဌာနတို့ကို ရောနှော၍သာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

၇. ပထမသမယသုတ် အဖွင့်။

27. Sattame [Pg.102] manobhāvanīyassāti ettha manaṃ bhāveti vaḍḍhetīti manobhāvanīyo. Dassanāyāti dassanatthaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ vūpasamanaṃ. Dhammaṃ desetīti kāmarāgappajahanatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ katheti. Dutiyavārādīsu byāpādappahānāya mettākammaṭṭhānaṃ, thinamiddhappahānāya thinamiddhavinodanakammaṭṭhānaṃ, ālokasaññaṃ vā vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā aññataraṃ, uddhaccakukkuccappahānāya samathakammaṭṭhānaṃ, vicikicchāpahānāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakathaṃ kathento dhammaṃ desetīti veditabbo. Āgammāti ārabbha. Manasikarototi ārammaṇavasena citte karontassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyena āsavānaṃ khayo hoti.

၂၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "မနောဘာဝနီယဿ" ဟူသော စကား၌ ဝဋ်ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို မှီသောစိတ်ကို ပွားများစေတတ်သောကြောင့် မနောဘာဝနီယ မည်၏။ "ဒဿနာယ" ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "နိဿရဏံ" ဟူသည်မှာ ထွက်မြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ "တရားဟောတော်မူ၏" ဟူသည်မှာ ကာမရာဂကို စွန့်ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအကြိမ် စသည်တို့၌ ဗျာပါဒကို ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို လည်းကောင်း၊ ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်ရန် ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြစ်သော အာလောကသညာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကိုသော်လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ပယ်ဖျောက်ရန် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူ၏။ ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်ဖျောက်ရန် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူလျက် တရားဟောတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ "အာဂမ္မ" ဟူသည်မှာ စတင်၍ (သို့မဟုတ် အာရုံပြု၍) ဖြစ်သည်။ "နှလုံးသွင်းသောသူအား" ဟူသည်မှာ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်၌ ပြုသောသူအား ဖြစ်သည်။ "အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ အန္တရာယ်မရှိဘဲ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်း ဖြစ်၏။

8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

၈. ဒုတိယသမယသုတ်အဖွင့်။

28. Aṭṭhame maṇḍalamāḷeti bhojanasālāya. Cārittakilamathoti piṇḍapātacariyāya uppannakilamatho. Bhattakilamathoti bhattadaratho. Vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāya. Yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hotīti yaṃ eva tassa tato purimadivasabhāge samathanimittaṃ citte kataṃ hoti. Tadevassa tasmiṃ samaye samudācaratīti taṃyeva etassa tasmiṃ samaye divāvihāre nisinnassa manodvāre sañcarati. Ojaṭṭhāyīti ojāya ṭhito patiṭṭhito. Phāsukassa hotīti phāsukaṃ assa hoti. Sammukhāti kathentassa sammukhaṭṭhāne. Sutanti sotena sutaṃ. Paṭiggahitanti cittena paṭiggahitaṃ.

၂၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "မဏ္ဍលမာဠေ" ဟူသည်မှာ ဆွမ်းစားဇရပ်၌ ဖြစ်သည်။ "စာရိတ္တကိလမထော" ဟူသည်မှာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပင်ပန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘတ္တကိလမထော" ဟူသည်မှာ ဆွမ်းကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိဟာရပစ္ဆာယာယံ" ဟူသည်မှာ ကျောင်းစွန်းအရိပ်၌ ဖြစ်သည်။ "ယဒေဝဿ ဒိဝါ သမာဓိနိမိတ္တံ မနသိကတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုညချမ်းအချိန်မတိုင်မီ ရှေးဦးစွာသော နေ့ပိုင်း၌ အကြင်သမထအာရုံကို စိတ်၌ ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ "တဒေဝဿ တသ္မိံ သမယေ သမုဒါစရတိ" ဟူသည်မှာ ထိုညချမ်းအချိန်၌ နေ့သန့်ရာကျောင်း၌ ထိုင်နေသော ထိုရဟန်း၏ မနောဒွါရ၌ ထိုသမထအာရုံသည်ပင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ "ဩဇဋ္ဌာယီ" ဟူသည်မှာ ဩဇာ၌ တည်ခြင်း၊ စွဲမြဲစွာတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဖာသုကဿ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ "သမ္မုခါ" ဟူသည်မှာ ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ ဖြစ်သည်။ "သုတံ" ဟူသည်မှာ သောတဒွါရဖြင့် ကြားအပ်၏။ "ပဋိဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် လက်ခံအပ်၏။

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

၉. ဥဒါယီသုတ်အဖွင့်။

29. Navame udāyinti lāḷudāyittheraṃ. Suṇomahaṃ, āvusoti, āvuso, nāhaṃ badhiro, suṇāmi bhagavato vacanaṃ, pañhaṃ pana upaparikkhāmīti. Adhicittanti samādhivipassanācittaṃ. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānanti idaṃ jhānattayasaṅkhātaṃ anussatikāraṇaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatīti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya pavattati. Ālokasaññanti ālokanimitte uppannasaññaṃ. Divā saññaṃ adhiṭṭhātīti divāti saññaṃ ṭhapeti[Pg.103]. Yathā divā tathā rattinti yathānena divā ālokasaññā manasikatā, rattimpi tatheva taṃ manasi karoti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā vānena rattiṃ ālokasaññā manasikatā, divāpi taṃ tatheva manasi karoti. Vivaṭenāti pākaṭena. Apariyonaddhenāti nīvaraṇehi anonaddhena. Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsakaṃ cittaṃ brūheti vaḍḍheti. Yaṃ pana ‘‘ālokasaññaṃ manasi karotī’’ti vuttaṃ, taṃ thinamiddhavinodanālokasaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na dibbacakkhuñāṇālokanti veditabbaṃ. Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhusaṅkhātassa ñāṇadassanassa paṭilābhāya.

၂၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "ဥဒါယိံ" ဟူသည်မှာ လာဠုဒါယီမထေရ်ကို ဆိုသည်။ "သုဏောမဟံ အာဝုသော" ဟူသည်မှာ "ငါ့ရှင်... ငါသည် နားမပင်းပါ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားရပါ၏၊ သို့သော် ပြဿနာကို စုံစမ်းဆင်ခြင်နေခြင်း ဖြစ်ပါသည်" ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဓိစိတ္တံ" ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာစိတ်ကို ဆိုသည်။ "ဣဒံ ဘန္တေ အနုဿတိဋ္ဌာနံ" ဟူသည်မှာ ဈာန်သုံးပါးအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤအနုဿတိအကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သံဝတ္တတိ" ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ပင် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ "အာလောကသညံ" ဟူသည်မှာ အလင်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော သညာ ဖြစ်သည်။ "ဒိဝါသညံ အဓိဋ္ဌာတိ" ဟူသည်မှာ နေ့ဟူသော မှတ်သားမှုကို တည်စေ၏။ "ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိံ" ဟူသည်မှာ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် နေ့အခါ၌ အလင်းသညာကို နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ ညဉ့်အခါ၌လည်း ထိုအလင်းသညာကို ထို့အတူပင် နှလုံးသွင်း၏။ "ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါ" ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌ အလင်းသညာကို နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ နေ့အခါ၌လည်း ထိုအလင်းသညာကို ထို့အတူပင် နှလုံးသွင်း၏။ "ဝိဝဋေန" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားစွာသော ဖြစ်သည်။ "အပရိယောနဒ္ဓေန" ဟူသည်မှာ နီဝရဏတရားတို့ဖြင့် မမြှေးယှက်အပ်သော ဖြစ်သည်။ "သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတိ" ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အကျိုးငှာ အရောင်အလင်းနှင့်တကွသော စိတ်ကို ပွားများစေ၏။ "အာလောကသညံ မနသိကရောတိ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကားသည် ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော အလင်းသညာကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အလင်းကို ရည်ညွှန်းသည်မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။ "ဉာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘာယ" ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်အမြင်ကို ရရှိရန် ဖြစ်သည်။

Imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Kāmarāgappahānāyāti pañcakāmaguṇikassa rāgassa pahānatthāya. Seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.

"ဣမမေဝ ကာယံ" အစရှိသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော အရာအားလုံးကို ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အကျယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ကာယဂတာသတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း၌ ငါဆိုအပ်ပြီးပြီ။ "ကာမရာဂပ္ပဟာနာယ" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ ဖြစ်သော ရာဂကို ပယ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "သေယျထာပိ ပဿေယျ" ဟူသည်မှာ ရှုကြည့်ရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "သရီရံ" ဟူသည်မှာ သေပြီးသောအလောင်းကို ဆိုသည်။ "သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတံ" ဟူသည်မှာ သုဿန်၌ စွန့်ပစ်အပ်သော ဖြစ်သည်။ "ဧကာဟံ မတဿ အဿ" ဟူသည်မှာ သေပြီး၍ တစ်ရက်ရှိသောကြောင့် "ဧကာဟမတ" မည်၏။ "ဒွီဟံ မတဿ အဿ" ဟူသည်မှာ သေပြီး၍ နှစ်ရက်ရှိသောကြောင့် "ဒွီဟမတ" မည်၏။ "တီဟံ မတဿ အဿ" ဟူသည်မှာ သေပြီး၍ သုံးရက်ရှိသောကြောင့် "တီဟမတ" မည်၏။ လေဖြင့်ပြည့်သော သားရေအိတ်ကဲ့သို့ ဇီဝိတိန္ဒြေချုပ်ငြိမ်းပြီးနောက် အစဉ်အတိုင်း ဖူးဖူးရောင်လျက် ဖောင်းပွတက်လာသောကြောင့် "ဥဒ္ဓုမာတ" မည်၏။ ထိုဥဒ္ဓုမာတ ဖြစ်သော အလောင်းကိုယ်ကိုပင် "ဥဒ္ဓုမာတက" ဟု ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းသောကြောင့် စက်ဆုပ်အပ်သော ဖောင်းပွသောအလောင်းကို "ဥဒ္ဓုမာတက" ဟု ဆိုသည်။ "ဝိနီလံ" ဟု ဆိုအပ်သော အဆင်းအရောင် အမျိုးမျိုး ရောနှော၍ ညိုမည်းနေသောအဆင်းကို "ဝိနီလက" ဟု ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ညိုမည်းသောအလောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိနီလက" ဟု ဆိုသည်။ အသားများရာအရပ်၌ နီသောအဆင်းရှိ၍၊ ပြည်စုဝေးရာအရပ်၌ ဖြူသောအဆင်းရှိကာ၊ အများအားဖြင့် ညိုမည်းသောအရပ်၌ ညိုသောပုဆိုးဖြင့် ရုံအပ်သကဲ့သို့ ရှိသော သေသောအလောင်း၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ပေါက်ကွဲတတ်သော အရပ်တို့မှသော်လည်းကောင်း၊ ဒွါရကိုးပေါက် (သို့မဟုတ် အနာဝ) တို့မှသော်လည်းကောင်း ယိုစီးကျလာသော ပြည်ရှိသော အလောင်းကို "ဝိပုဗ္ဗ" ဟု ဆို၏။ ထိုဝိပုဗ္ဗကိုပင် "ဝိပုဗ္ဗက" ဟု ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ပြည်ယိုစီးသော အလောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိပုဗ္ဗက" ဟု ဆိုသည်။ ထိုသို့ ပြည်ယိုစီးသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသောကြောင့် "ဝိပုဗ္ဗကဇာတ" မည်၏။

So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu usmā viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyevāti. Evaṃbhāvīti evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissati. Evaṃ anatītoti evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkanto.

"သော ဣမမေဝ ကာယံ" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် မိမိ၏ ဤခန္ဓာကိုယ်ကို ထိုအလောင်းကောင်နှင့်အတူ ဉာဏ်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်၏၊ ဆက်စပ်ကြည့်၏။ အဘယ်သို့ နှိုင်းယှဉ်သနည်းဟူမူ - "ဤငါ့ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိ၏၊ ဤကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤကဲ့သို့သော သဘောကို မလွန်ဆန်နိုင်" ဟု နှိုင်းယှဉ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ - ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ ကမ္မဇတေဇောအပူငွေ့နှင့် ဝိပါက်ဝိညာဉ်ဟူသော ဤတရားသုံးပါး ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤခန္ဓာကိုယ်သည် ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်နိုင်၏။ သို့သော် ဤတရားသုံးပါး ကင်းပြတ်သွားသောအခါ ဤခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့ ပုပ်ဆဲသော သဘောသာ ဖြစ်လတ္တံ့။ "ဧဝံဘာဝီ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဖောင်းပွခြင်း စသော သဘောအထူး ဖြစ်လတ္တံ့။ "ဧဝံ အနတီတော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဖောင်းပွခြင်းစသော သဘောကို မကျော်လွန်နိုင် ဖြစ်၏။

Khajjamānanti [Pg.104] udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikamaṃsādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimmaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘nimmaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo. Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. Asmimānasamugghātāyāti asmīti pavattassa navavidhassa mānassa samugghātatthāya. Anekadhātupaṭivedhāyāti anekadhātūnaṃ paṭivijjhanatthāya. Satova abhikkamatīti gacchanto satipaññāhi samannāgatova gacchati. Satova paṭikkamatīti paṭinivattantopi satipaññāhi samannāgatova nivattati. Sesapadesupi eseva nayo. Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Iti imasmiṃ sutte satiñāṇāni missakāni kathitānīti.

"ခဇ္ဇမာနံ" ဟူသည်မှာ ဝမ်းဗိုက် စသည်တို့၌ နားလျက် ဝမ်းသား၊ နှုတ်ခမ်းသား၊ မျက်တွင်းသား စသည်တို့ကို ဆိတ်ဆိတ် (နုတ်နုတ်) ၍ စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သမံသလောဟိတံ" ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အသား၊ အသွေးနှင့် ယှဉ်စပ်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတံ" ဟူသည်မှာ အသားကုန်သွားသော်လည်း သွေးမခြောက်သေးခြင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ထိုကဲ့သို့သော အခြေအနေကို ရည်ရွယ်၍ "နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတံ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "အညေန" ဟူသည်မှာ အခြားသော အရပ်မျက်နှာဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဟတ္ထဋ္ဌိကံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်လေးခုသော အပြားရှိသော လက်ရိုးတို့သည် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ဖရိုဖရဲ ကွဲပြား ပျံ့လွင့်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ခြေရိုး စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "တေရောဝဿိကာနိ" ဟူသည်မှာ နှစ်ကာလများစွာ လွန်မြောက်ပြီးသော အရိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပူတီနိ" ဟူသည်မှာ လွင်တီးခေါင်၌ ရှိသဖြင့် လေ၊ နေပူ၊ မိုးရေတို့၏ အတွေ့အထိကြောင့် နှစ်ကာလကြာမြင့်စွာ ပုပ်ဆွေးကုန်သော အရိုးတို့ကို ဆိုသည်။ မြေတွင်း၌ မြှုပ်ထားသော အရိုးတို့မူကား သာ၍ ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိကြကုန်၏။ "စုဏ္ဏကဇာတာနိ" ဟူသည်မှာ အမှုန့်မှုန့် ဖြစ်လျက် ဖရိုဖရဲ ကွဲပြား ပျံ့လွင့်နေခြင်းကို ဆိုသည်။ အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ "သော ဣမမေဝ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း စားအပ်သော အကောင် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ယူအပ်၏။ "အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတာယ" ဟူသည်မှာ "ငါ ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိုးပါးသော မာနကို ပယ်ဖျောက်ရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "အနေကဓာတုပဋိဝေဓာယ" ဟူသည်မှာ များစွာသော ဓာတ်တို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "သတောဝ အဘိက္ကမတိ" ဟူသည်မှာ သွားသောအခါ၌ သတိပညာနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍သာ သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "သတောဝ ပဋိက္ကမတိ" ဟူသည်မှာ ပြန်ဆုတ်သောအခါ၌လည်း သတိပညာနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍သာ ပြန်ဆုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "သတိသမ္ပဇညာယ" ဟူသည်မှာ သတိနှင့် ဉာဏ်ပညာ ဖြစ်ထွန်းရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ သတိနှင့် ဉာဏ် (အနုတ္တရိယတရား) တို့ကို ရောနှော၍ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

၁၀. အနုတ္တရိယသုတ် အဖွင့်။

30. Dasame uccāvacanti yaṃ kiñci mahantakhuddakaṃ, uccanīcaṃ vā. Hīnanti nihīnaṃ. Gammanti gāmavāsikānaṃ dassanaṃ. Pothujjanikanti puthujjanānaṃ santakaṃ. Anariyanti na ariyaṃ na uttamaṃ na parisuddhaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasannissitaṃ. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Na nirodhāyāti na rāgādīnaṃ appavattinirodhāya. Na upasamāyāti na rāgādīnaṃ vūpasamanatthāya. Na abhiññāyāti na abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na sambodhisaṅkhātassa catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya. Na nibbānāyāti na nibbānassa sacchikiriyāya.

၃၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "ဥစ္စာဝစံ" ဟူသည်မှာ ကြီးသည် ငယ်သည် ဖြစ်စေ၊ မြင့်သည် နိမ့်သည် ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော (ရတနာ) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟီနံ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော တရား ဖြစ်သည်။ "ဂမ္မံ" ဟူသည်မှာ ရွာနေ လူပြိန်းတို့ ရှုမြင်အပ်သော တရား ဖြစ်သည်။ "ပေါထုဇ္ဇနိကံ" ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်တို့၏ ဥစ္စာ ဖြစ်သည်။ "အနရိယံ" ဟူသည်မှာ မြတ်သောတရား မဟုတ်၊ မြတ်သည်လည်း မဟုတ်၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ "အနတ္ထသံဟိတံ" ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန် သံသရာ အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်ပေ။ "န နိဗ္ဗိဒါယ" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့ရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န ဝိရာဂါယ" ဟူသည်မှာ ရာဂ စသည်တို့ ကင်းပြတ်စေရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န နိရောဓာယ" ဟူသည်မှာ ရာဂ စသည်တို့ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န ဥပသမာယ" ဟူသည်မှာ ရာဂ စသည်တို့ ငြိမ်းအေးရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န အဘိညာယ" ဟူသည်မှာ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န သမ္ဗောဓာယ" ဟူသည်မှာ သမ္ဗောဓိ ဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။ "န နိဗ္ဗာနာယ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် အကျိုးငှာ မဖြစ်ပေ။

Niviṭṭhasaddhoti patiṭṭhitasaddho. Niviṭṭhapemoti patiṭṭhitapemo. Ekantagatoti ekantaṃ gato, acalappattoti attho. Abhippasannoti ativiya pasanno. Etadānuttariyanti etaṃ anuttaraṃ. Hatthismimpi sikkhatīti hatthinimittaṃ [Pg.105] sikkhitabbaṃ hatthisippaṃ sikkhati. Sesapadesupi eseva nayo. Uccāvacanti mahantakhuddakaṃ sippaṃ sikkhati.

"နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါ" ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရား မြဲမြံစွာ တည်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "နိဝိဋ္ဌပေမော" ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်ကြည်ညိုခြင်း မြဲမြံစွာ တည်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဧကန္တဂတော" ဟူသည်မှာ စင်စစ် မပြောင်းမလဲ ရောက်ရှိသူ၊ မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသူဟု အနက်ရသည်။ "အဘိပ္ပသန္နော" ဟူသည်မှာ အလွန် ကြည်ညိုသူ ဖြစ်သည်။ "ဧတဒါနုတ္တရိယံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ (ဖူးမြင်ခြင်း စသည်သည်) အတုမရှိ မြတ်သော အမှု ဖြစ်သည်။ "ဟတ္ထိသ္မိမ္ပိ သိက္ခတိ" ဟူသည်မှာ ဆင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သင်ယူအပ်သော ဆင်အတတ်ပညာကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ဥစ္စာဝစံ" ဟူသည်မှာ ကြီးငယ်သော အတတ်ပညာမျိုးစုံကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။

Upaṭṭhitā pāricariyeti pāricariyāya paccupaṭṭhitā. Bhāvayanti anussatinti anuttaraṃ anussatiṃ bhāventi. Vivekappaṭisaṃyuttanti nibbānanissitaṃ katvā. Khemanti nirupaddavaṃ. Amatagāminanti nibbānagāminaṃ, ariyamaggaṃ bhāventīti attho. Appamāde pamoditāti satiyā avippavāsasaṅkhāte appamāde āmoditā pamoditā. Nipakāti nepakkena samannāgatā. Sīlasaṃvutāti sīlena saṃvutā pihitā. Te ve kālena paccentīti te ve yuttappayuttakāle jānanti. Yattha dukkhaṃ nirujjhatīti yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti. Imasmiṃ sutte cha anuttariyāni missakāni kathitānīti.

"ဥပဋ္ဌိတာ ပါရိစရိယာ" ဟူသည်မှာ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း၌ ရှေးရှု တည်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဘာဝယန္တိ အနုဿတိံ" ဟူသည်မှာ အတုမရှိသော အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့ခြင်းကို ပွားများစေကြကုန်သည်။ "ဝိဝေကပဋိသံယုတ္တံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မှီအောင် ပြု၍ ပွားများခြင်း ဖြစ်သည်။ "ခေမံ" ဟူသည်မှာ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ ကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်သည်။ "အမတဂါမိနံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ပွားများကြကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ "အပ္ပမာဒေ ပမောဒိတာ" ဟူသည်မှာ သတိမကင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အပ္ပမာဒတရား၌ အလွန် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "နိပကာ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာကို ခန်းခြောက်စေတတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်သည်။ "သီလသံဝုတာ" ဟူသည်မှာ သီလဖြင့် ကိုယ်၊ နှုတ် တို့ကို စောင့်စည်း ပိတ်ပင်အပ်သူများ ဖြစ်သည်။ "တေ ဝေ ကာလေန ပစ္စန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့သည် သင့်လျော် လျောက်ပတ်သော အချိန်အခါ၌ သိကြကုန်၏။ "ယတ္ထ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ" ဟူသည်မှာ အကြင် နိဗ္ဗာန် ဟူသော အရပ်၌ အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲ ချုပ်ငြိမ်းရာ ဖြစ်သော၊ ထိုသေခြင်းကင်းရာ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုရဟန်းတို့ သိကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ အနုတ္တရိယတရား ခြောက်ပါးတို့ကို ရောနှော၍ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

Anuttariyavaggo tatiyo.

တတိယမြောက် အနုတ္တရိယဝဂ် ပြီး၏။

4. Devatāvaggo

၄. ဒေဝတာဝဂ်။

1. Sekhasuttavaṇṇanā

၁. သေခသုတ် အဖွင့်။

31. Catutthassa paṭhame sekhassāti sattavidhassa sekhassa. Puthujjane pana vattabbameva natthi. Parihānāyāti uparūpariguṇaparihānāya.

၃၁. လေးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "သေခဿ" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော သေခပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်၌မူကား ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ "ပရိဟာနာယ" ဟူသည်မှာ အထက်အထက်၌ ရရှိအပ်သော မဂ်ဖိုလ် တည်းဟူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

2-3. Aparihānasuttadvayavaṇṇanā

၂-၃. အပရိဟာနသုတ် နှစ်ခု အဖွင့်။

32-33. Dutiye satthugāravatāti satthari garubhāvo. Dhammagāravatāti navavidhe lokuttaradhamme garubhāvo. Saṅghagāravatāti saṅghe garubhāvo. Sikkhāgāravatāti tīsu sikkhāsu garubhāvo. Appamādagāravatāti appamāde garubhāvo. Paṭisanthāragāravatāti dhammāmisavasena duvidhe paṭisanthāre garubhāvo. Satthā garu assāti satthugaru. Dhammo garu assāti dhammagaru. Tibbagāravoti bahalagāravo. Paṭisanthāre [Pg.106] gāravo assāti paṭisanthāragāravo. Tatiye sappatissoti sajeṭṭhako sagāravo. Hirottappaṃ panettha missakaṃ kathitaṃ.

၃၂-၃၃. ဒုတိယသုတ်၌ "သတ္ထုဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "ဓမ္မဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရား၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "သံဃဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ သံဃာတော်၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "သိက္ခာဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ သိက္ခာသုံးပါး၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "အပ္ပမာဒဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ အပ္ပမာဒတရား၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "ပဋိသန္ဓာရဂါရဝတာ" ဟူသည်မှာ ဓမ္မပဋိသန္ဓာရ၊ အာမိသပဋိသန္ဓာရ ဟူသော နှစ်ပါးသော ပဋိသန္ဓာရတို့၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "မြတ်စွာဘုရားကို အလေးမူသူ" ဖြစ်၍ "သတ္ထုဂရု" မည်၏။ "တရားတော်ကို အလေးမူသူ" ဖြစ်၍ "ဓမ္မဂရု" မည်၏။ "တိဗ္ဗဂါရဝေါ" ဟူသည်မှာ အလွန် ပြင်းထန်သော (ထက်သန်သော) ရိုသေမှု ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဋိသန္ဓာရ၌ ရိုသေမှု ရှိသူ" ဖြစ်၍ "ပဋိသန္ဓာရဂါရဝေါ" ဟု ခေါ်သည်။ တတိယသုတ်၌ "သပ္ပဋိဿော" ဟူသည်မှာ အသက်အရွယ်၊ ဝါကြီးသူတို့၌ ရိုသေခြင်း ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌မူကား ဟိရိနှင့် ဩတ္တပ္ပကို ရောနှော၍ ဟောကြားအပ်သည်။

4. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā

၄. မဟာမောဂ္ဂလာနသုတ် အဖွင့်။

34. Catutthe tisso nāma bhikkhūti therasseva saddhivihāriko. Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanaṭṭhena mahatī iddhi assāti mahiddhiko. Anupharaṇaṭṭhena mahā ānubhāvo assāti mahānubhāvo. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ brahmalokaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāraṃ akāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ cirassaṃ akāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti mahārahaṃ brahmapallaṅkaṃ paññāpetvā evamāha. Aveccappasādenāti adhigatena acalena maggappasādena. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggañāṇaṃ kathitaṃ.

၃၄. စတုတ္ထသုတ်၌ "တိဿော နာမ ဘိက္ခု" ဟူသည်မှာ မောဂ္ဂလာန် မထေရ်မြတ်၏ အတူနေတပည့် (ဥပဇ္ဈာယ်ယူ တပည့်) ဖြစ်သည်။ "မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးပြည့်စုံသော အနက်ကြောင့် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိသူဖြစ်၍ "မဟိဒ္ဓိက" မည်၏။ အာနုဘော် ပျံ့နှံ့နိုင်စွမ်းသော အနက်ကြောင့် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသူဖြစ်၍ "မဟာနုဘာဝ" မည်၏။ "အဆွေ မောဂ္ဂလာန်၊ ဤသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း အလှည့်ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်မှာ ကြာလှပြီတကား" ဟူသော ဤစကားသည် လောက၌ သာမန်အားဖြင့် ချစ်ခင်ရင်းနှီးစွာ ပြောဆိုလေ့ရှိသော နှုတ်ခွန်းဆက် စကားဖြစ်သည်။ လောက၌ လူသားတို့သည် ကြာမြင့်မှ ရောက်လာသူ သို့မဟုတ် တစ်ခါမျှ မရောက်ဖူးသေးသော်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ဧည့်သည် ရောက်ရှိလာသည်ကို မြင်သောအခါ "အဆွေ... အဘယ်မှ လာသနည်း၊ လာခဲ့သည်မှာ ကြာပြီတကား၊ ဤနေရာသို့ လာရာလမ်းကို မည်သို့ သိသနည်း၊ လမ်းမှားခဲ့သလော" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသည်။ ဤဗြဟ္မာမူကား ယခင်က ရောက်ဖူးသဖြင့်သာ ဤသို့ ပြောခြင်း ဖြစ်သည်။ အရှင်မထေရ်သည် ရံဖန်ရံခါ ဗြဟ္မာပြည်သို့ ကြွလေ့ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုစကား၌ "ပရိယာယမကာသိ" ဟူသည်မှာ အလှည့်ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု အနက်ရသည်။ "ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယ" ဟူသည်မှာ ဤဗြဟ္မာပြည်သို့ ကြွရောက်လာခြင်း အလှည့်ကို ကြာမြင့်မှ တစ်ခါ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣဒမာသနံ ပညတ္တံ" ဟူသည်မှာ မြတ်သော ဗြဟ္မာပလ္လင်ကို ခင်းကျင်းပေး၍ ဤသို့ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဝေစ္စပ္ပသာဒေန" ဟူသည်မှာ မိမိ ရရှိအပ်သော၊ မတုန်မလှုပ်သော မဂ်၌ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ် အဖွင့်။

35. Pañcame vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsikā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā. Nirodhasaññāti nirodhānupassanāñāṇe uppannasaññā.

၃၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ’ ဟူသည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါး၊ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတို့၏ အဖို့အစု၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ ‘အနိစ္စသညာ’ ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ ‘အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ’ ဟူသည် ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ ‘ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ’ ဟူသည် အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ ‘ပဟာနသညာ’ ဟူသည် ပဟာနာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ ‘ဝိရာဂသညာ’ ဟူသည် ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ ‘နိရောဓသညာ’ ဟူသည် နိရောဓာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။

6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

၆. ဝိဝါဒမူလသုတ်အဖွင့်။

36. Chaṭṭhe [Pg.107] vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tathā dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ gacchanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhāti paresaṃ parisāya.

၃၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဝိဝါဒမူလာနိ’ ဟူသည် ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့တည်း။ ‘ကောဓနော’ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော အမျက်ထွက်ခြင်း (ဒေါသ) နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘ဥပနာဟီ’ ဟူသည် ရန်ငြိုးကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနံ’ ဟူသည်ကား ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းသည် နတ်လူတို့၏ အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့ ငြင်းခုံခြင်းသို့ ရောက်ကြသော် ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ ထိုရဟန်းတို့၏ တပည့် (အနီးနေ) ရဟန်းတို့သည်လည်း ငြင်းခုံကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့၏ အဆုံးအမကို ခံယူသော ဘိက္ခုနီသံဃာသည်လည်း ငြင်းခုံ၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းတို့၏ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့သည်လည်း ငြင်းခုံကြကုန်၏။ ထို့နောက် လူတို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် နှစ်စု ကွဲကုန်၏။ ထို့အတူပင် ဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် ဓမ္မဝါဒီနတ်များ ဖြစ်ကြပြီး အဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် အဓမ္မဝါဒီနတ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကိုယ်စောင့်နတ်တို့၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည် အချင်းချင်း ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် အရိယာသာဝကတို့ကို ချန်လှပ်၍ နတ်လူအားလုံးတို့သည် နှစ်စု ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဓမ္မဝါဒီတို့ထက် အဓမ္မဝါဒီတို့ကသာ သာလွန်များပြားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လူအများ လက်ခံထားသောအယူသို့ လိုက်ကြကုန်၏။ လူအများစုသည် တရားကို စွန့်ပယ်၍ တရားမဟုတ်သည်ကိုသာ လက်ခံယူကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် တရားမဟုတ်သည်ကို ရှေ့တန်းတင်ကာ နေထိုင်ကြသဖြင့် ငရဲစသော အပါယ်ဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းသည် နတ်လူတို့၏ အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ရလေသည်။ ‘အဇ္ဈတ္တံ ဝါ’ ဟူသည် သင်တို့၏ အတွင်းအသိုင်းအဝိုင်း၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟိဒ္ဓါ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အပြင်အသိုင်းအဝိုင်း၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parassa sakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī, ahetuvādī, akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

‘မက္ခီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ဂုဏ်ကို ချေဖျက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သူ့ဂုဏ်ကိုချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ) နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘ပဠာသီ’ ဟူသည် ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း (ပဠာသ) နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘ဣဿုကီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရစသည်တို့ကို ငြူစူခြင်းလက္ခဏာရှိသော ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘မစ္ဆရီ’ ဟူသည် ကျောင်း၌ တွန့်တိုဝန်တိုခြင်း စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ ‘သဌော’ ဟူသည် စဉ်းလဲသောသူတည်း။ ‘မာယာဝီ’ ဟူသည် မိမိပြုအပ်သော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောသူတည်း။ ‘ပါပိစ္ဆော’ ဟူသည် မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ထူးတရားကို ရှိသယောင် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ အလိုရှိသော သီလမရှိသောသူတည်း။ ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ’ ဟူသည် ကံ၊ ကံ၏အကျိုးမရှိဟု ယူသော နတ္ထိကဝါဒီ၊ အကြောင်းမရှိဟု ယူသော အဟေတုကဝါဒီ၊ ပြုသော်လည်း မပြုရာရောက်ဟု ယူသော အကိရိယဝါဒီ ဖြစ်သောသူတည်း။ ‘သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ’ ဟူသည် မိမိမြင်အပ်သောအယူကိုသာလျှင် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းတတ်သောသူတည်း။ ‘အာဓာနဂ္ဂါဟီ’ ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲယူလေ့ရှိသောသူတည်း။ ‘ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ’ ဟူသည် စွဲယူအပ်သောအယူကို စွန့်လွှတ်စေခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောသူတည်း။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

7. Dānasuttavaṇṇanā

၇. ဒါနသုတ်အဖွင့်။

37. Sattame veḷukaṇḍakīti veḷukaṇḍakanagaravāsinī. Chaḷaṅgasamannāgatanti chahi guṇaṅgehi samannāgataṃ. Dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetīti dānaṃ deti. Pubbeva dānā sumanoti dānaṃ dassāmīti māsaḍḍhamāsato paṭṭhāya [Pg.108] somanassappatto hoti. Ettha hi pubbecetanā dassāmīti cittuppādakālato paṭṭhāya ‘‘ito uṭṭhitena dānaṃ dassāmī’’ti khettaggahaṇaṃ ādiṃ katvā cintentassa labbhati. Dadaṃ cittaṃ pasādetīti evaṃ vuttā muñcacetanā pana dānakāleyeva labbhati. Datvā attamano hotīti ayaṃ pana aparacetanā aparāparaṃ anussarantassa labbhati. Vītarāgāti vigatarāgā khīṇāsavā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā. Ukkaṭṭhadesanā cesā, na kevalaṃ pana khīṇāsavānaṃ, anāgāmi-sakadāgāmi-sotāpannānampi antamaso tadahupabbajitassa bhaṇḍagāhakasāmaṇerassāpi dinnā dakkhiṇā chaḷaṅgasamannāgatāva hoti. Sopi hi sotāpattimaggatthameva pabbajito.

၃၇. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဝေဠုကဏ္ဍကီ’ ဟူသည် ဝေဠုကဏ္ဍကအမည်ရှိသော မြို့၌ နေထိုင်သူတည်း။ ‘ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတံ’ ဟူသည် ခြောက်ပါးသော ဂုဏ်အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော။ ‘ဒက္ခိဏံ ပတိṭ္ဌာပေတိ’ ဟူသည် အလှူကို ပေးလှူ၏။ ‘ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနော’ ဟူသည်ကား “ငါလှူပါအံ့” ဟု လခွဲ၊ တစ်လမျှလောက်မှ စတင်၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိ၏။ ဤ “ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနော” စသည်၌ “ငါလှူပါအံ့” ဟူသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အချိန်မှစ၍ “ဤလယ်မှထွက်သော စပါးဖြင့် အလှူကို ပေးလှူအံ့” ဟု လယ်မြေကို အစပြု၍ ကြံစည်သောသူအား ရှေးဦးစေတနာ (ပုဗ္ဗစေတနာ) ကို ရရှိ၏။ ‘ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒေတိ’ ဟူသည် ဤသို့ဆိုအပ်သော လှူဆဲစေတနာ (မုဉ္စစေတနာ) ကိုမူ လှူဒါန်းနေဆဲအချိန်၌သာ ရရှိ၏။ ‘ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတိ’ ဟူသည် ဤနောက်ဖြစ်သော စေတနာ (အပရစေတနာ) ကိုကား လှူဒါန်းပြီးနောက် အထပ်ထပ် အဖန်ဖန် ပြန်လည်အောက်မေ့သောသူအား ရရှိ၏။ ‘ဝီတရာဂါ’ ဟူသည် ကင်းပြီးသော ရာဂရှိကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ ‘ရာဂဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာ’ ဟူသည် ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ ဤဒေသနာတော်သည် သာလွန်ထူးကဲသော ဒေသနာ (ဥက္ကဋ္ဌဒေသနာ) ဖြစ်၏။ သို့သော် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဒါန်းသော အလှူသက်သက်သာလျှင် အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသည်မဟုတ်၊ အနာဂါမ်၊ သကဒါဂါမ်၊ သောတာပန်တို့အားလည်းကောင်း၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ထိုနေ့၌ပင် ရဟန်းပြုသော ဘဏ္ဍာစိုး သာမဏေငယ်အားလည်းကောင်း လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည်လည်း အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသာမဏေသည်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်အကျိုးငှာသာလျှင် သာသနာဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာသူ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Yaññassa sampadāti dānassa paripuṇṇatā. Saññatāti sīlasaññamena saññatā. Sayaṃ ācamayitvānāti attanāva hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā. Sakehi pāṇibhīti attano hatthehi. Sayehītipi pāṭho. Saddhoti ratanattayaguṇe saddahanto. Muttena cetasāti lābhamacchariyādīhi vimuttena cittena. Abyāpajjhaṃ sukhaṃ lokanti niddukkhaṃ uḷārasukhasomanassaṃ devalokaṃ.

‘ယညဿ သမ္ပဒါ’ ဟူသည် အလှူ၏ ပြည့်စုံခြင်းအဖြစ်တည်း။ ‘သညတာ’ ဟူသည် သီလစောင့်ထိန်းခြင်းဖြင့် စောင့်စည်းကုန်သော။ ‘သယံ အာစမယိတွာန’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် (အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) ခြေလက်တို့ကို ဆေးကြောပေး၍ မျက်နှာသစ်စေပြီးလျှင်။ ‘သကေဟိ ပါဏိဘိ’ ဟူသည် မိမိ၏ လက်တို့ဖြင့်။ ‘သညေဟိ’ ဟူ၍လည်း မူကွဲပါဌ်ရှိ၏။ ‘သဒ္ဓေါ’ ဟူသည် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်၌ ယုံကြည်သူဖြစ်၍။ ‘မုတ္တေန စေတသာ’ ဟူသည် လာဘ်သပ္ပကာရ၌ ဝန်တိုခြင်းစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သော စိတ်ဖြင့်။ ‘အဗျာပဇ္ဈံ သုခံ လောကံ’ ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခကင်းဝေးပြီး မြတ်သော သုခသောမနဿရှိသော နတ်ပြည်သို့။

8. Attakārīsuttavaṇṇanā

၈. အတ္တကာရီသုတ်အဖွင့်။

38. Aṭṭhame addasaṃ vā assosiṃ vāti akkhīni ummīletvā mā addasaṃ, asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatīti mā assosiṃ, kathentassa vā vacanaṃ mā assosiṃ. Kathañhi nāmāti kena nāma kāraṇena. Ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ. Parakkamadhātūti parakkamasabhāvo. Thāmadhātūti thāmasabhāvo. Ṭhitidhātūti ṭhitisabhāvo. Upakkamadhātūti upakkamasabhāvo. Sabbaṃ cetaṃ tena tenākārena pavattassa vīriyasseva nāmaṃ.

၃၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အဒ္ဒသံ ဝါ အဿောသိံ ဝါ’ ဟူသည် (မျက်စိကို ဖွင့်၍) မမြင်ဖူး၊ “ဤအမည်ရှိသော အရပ်၌ နေ၏” ဟု မကြားဖူး၊ သို့မဟုတ် ပြောဆိုသောသူ၏ စကားကိုမျှလည်း မကြားဖူးခြင်းတည်း။ ‘ကထဉှိ နာမ’ ဟူသည် အဘယ်မည်သော အကြောင်းကြောင့်နည်း။ ‘အာရမ္ဘဓာတု’ ဟူသည် ရှေးဦးစွာ အားထုတ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဝီရိယတည်း။ ‘နိက္ကမဓာတု’ ဟူသည် ပျင်းရိခြင်းမှ ထွက်မြောက်သောသဘောရှိသော ဝီရိယတည်း။ ‘ပရက္ကမဓာတု’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ပျင်းရိခြင်းကို နှိပ်နင်းတတ်သောသဘောရှိသော ဝီရိယတည်း။ ‘ထာမဓာတု’ ဟူသည် စွမ်းအားသဘောရှိသော ဝီရိယတည်း။ ‘ဌိတိဓာတု’ ဟူသည် တည်တံ့ခြင်းသဘောရှိသော ဝီရိယတည်း။ ‘ဥပက္ကမဓာတု’ ဟူသည် လုံ့လပြုခြင်းသဘောရှိသော ဝီရိယတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤ ‘အာရမ္ဘဓာတု’ အစရှိသော အလုံးစုံသောအမည်သည် ထိုထိုအကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယ၏ အမည်များသာ ဖြစ်ပေသည်။

9-10. Nidānasuttādivaṇṇanā

၉-၁၀. နိဒါနသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

39-40. Navame kammānanti vaṭṭagāmikammānaṃ. Samudayāyāti piṇḍakaraṇatthāya. Nidānanti paccayo. Lobhajenāti lobhato jātena. Na [Pg.109] paññāyantīti ‘‘evarūpena kammena nibbattā’’ti na dissanti. Sukkapakkhe kammānanti vivaṭṭagāmikammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dasame niculavaneti mahāmucalindavane. Saddhammoti sāsanasaddhammo.

၃၉-၄၀. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ကမ္မာနံ’ ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံတို့၏။ ‘သမုဒယာယ’ ဟူသည် ပေါင်းစုစုစည်းခြင်းငှာ။ ‘နိဒါနံ’ ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ ‘လောဘဇေန’ ဟူသည် လောဘကြောင့် ဖြစ်သော။ ‘န ပညာယန္တိ’ ဟူသည် “ဤသို့သဘောရှိသော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏” ဟု မထင်မမြင်ရကုန်။ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ၌ ‘ကမ္မာနံ’ ဟူသည် ဝဋ်ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကံတို့၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝဋ်နှင့် ဝဋ်ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘နိစုလဝနေ’ ဟူသည် ကြီးစွာသော မုစလိန္ဒောတော (ဝါးတောကြီး) ၌ ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဓမ္မော’ ဟူသည် သာသနာတော်တည်းဟူသော သူတော်ကောင်းတရားတည်း။

11. Dārukkhandhasuttavaṇṇanā

၁၁. ဒါရုက္ခန္ဓသုတ်အဖွင့်။

41. Ekādasame cetovasippattoti cittavasibhāvaṃ patto. Pathavītveva adhimucceyyāti thaddhākāraṃ pathavīdhātūti sallakkheyya. Yaṃ nissāyāti yaṃ vijjamānaṃ thaddhākāraṃ pathavīdhātuṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya, sā ettha pathavīdhātu atthīti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Yatheva hi tasmiṃ thaddhākārā pathavīdhātu atthi, evaṃ yūsākārā āpodhātu, uṇhākārā tejodhātu, vitthambhanākārā vāyodhātu, rattavaṇṇamhi sāre padumapupphavaṇṇā subhadhātu, pūtibhūte cuṇṇe ceva pheggupapaṭikāsu ca amanuññavaṇṇā asubhadhātu, taṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ asubhantveva adhimucceyya sallakkheyyāti. Imasmiṃ sutte missakavihāro nāma kathito.

၄၁. တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'စေတောဝသိပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ စိတ်၏ လေ့လာနိုင်နင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'ပထဝီတွေဝ အဓိမုစ္စေယျ' ဟူသည်မှာ ခက်ထန်သော အခြင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော ပထဝီဓာတ်ဟူ၍ မှတ်သားရာ၏။ 'ယံနိဿာယ' ဟူသည်မှာ ထင်ရှားရှိသော ခက်ထန်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်သော ထိုပထဝီဓာတ်ကို မှီ၍ ဤမည်သော သစ်တုံးကို ပထဝီဓာတ် (မြေ) ဟူ၍သာ နှလုံးသွင်းရာ၏။ ဤသစ်တုံး၌ ထိုခက်ထန်သော အခြင်းအရာဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ မှန်ပါသည်၊ ထိုသစ်တုံး၌ ခက်ထန်သော အခြင်းအရာဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် ရှိသကဲ့သို့ပင်၊ အစေးအယဉ် စိုစွတ်သော အခြင်းအရာဖြစ်သော အာပေါဓာတ်လည်း ရှိ၏၊ ပူနွေးသော အခြင်းအရာဖြစ်သော တေဇောဓာတ်လည်း ရှိ၏၊ ထောက်ကန်လှုပ်ရှားသော အခြင်းအရာဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်လည်း ရှိ၏။ နီသော အဆင်းရှိသော အလယ်ဗဟို (အနှစ်) ၌ ပဒုမ္မာကြာပန်း အဆင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်သော သုဘဓာတ်လည်း ရှိ၏။ ပုပ်ဆွေးပြီး အမှုန့်ဖြစ်နေသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ အကာအပွေးတို့၌လည်းကောင်း မနှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်းရှိသော အသုဘဓာတ်လည်း ရှိ၏။ ထိုမနှစ်သက်ဖွယ်သော အသုဘဓာတ်ကို မှီ၍ ဤမည်သော သစ်တုံးကို အသုဘဟူ၍သာလျှင် နှလုံးသွင်းရာ၏၊ မှတ်သားရာ၏။ ဤသုတ်၌ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှော၍ နေခြင်း (မိဿကဝိဟာရ) မည်သည်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

12. Nāgitasuttavaṇṇanā

၁၂. နာဂိတသုတ်အဖွင့်။

42. Dvādasame gāmantavihārinti gāmantasenāsanavāsiṃ. Samāhitaṃ nisinnanti tasmiṃ gāmantasenāsane samādhiṃ appetvā nisinnaṃ. Idānimanti idāni imaṃ. Samādhimhā cāvessatīti samādhito uṭṭhāpessati. Na attamano homīti na sakamano homi. Pacalāyamānanti niddāyamānaṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, ekaggatābhūtaṃ araññasaññaṃyeva citte karissatīti attho. Anurakkhissatīti anuggaṇhissati. Avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessatīti aññasmiṃ kāle avimuttaṃ cittaṃ idāni pañcahi vimuttīhi vimocayissati. Riñcatīti vajjeti vissajjeti. Paṭipaṇāmetvāti panuditvā vissajjetvā. Uccārapassāvakammāyāti uccārapassāvakaraṇatthāya. Iminā ettakena ṭhānena satthārā araññasenāsanassa vaṇṇo kathito. Suttassa pana paṭhamakoṭṭhāse yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.

၄၂. တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ - 'ဂါမန္တဝိဟာရံ' ဟူသည် ရွာနီးကျောင်း၌ နေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ 'သမာဟိတံ နိသိန္နံ' ဟူသည် ထိုရွာနီးကျောင်း၌ သမာဓိကို ဝင်စား၍ ထိုင်နေသော ရဟန်းကို ဆိုသည်။ 'ဣဒါနိမံ' ဟူသည် ယခုအခါ၌ ဤသူကို ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမာဓိမှာ စာဝေဿတိ' ဟူသည် သမာဓိမှ ထစေလိမ့်မည်။ 'န အတ္တမနော ဟောမိ' ဟူသည် မိမိစိတ်တိုင်းကျ မဖြစ် (မနှစ်သက်)။ 'ပစလာယမာနံ' ဟူသည် ငိုက်မြည်းနေသောသူကို ဆိုသည်။ 'ဧကတ္တံ' ဟူသည် တူညီသော သဘောရှိသော၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော တောဟူသော အမှတ်သညာကိုသာ စိတ်၌ ပြုလိမ့်မည်ဟု အနက်ရသည်။ 'အနုရက္ခိဿတိ' ဟူသည် စောင့်ရှောက်လိမ့်မည်။ 'အဝိမုတ္တံ ဝါ စိတ္တံ ဝိမောစေဿတိ' ဟူသည် အခြားသော ကာလ၌ ကိလေသာမှ မလွတ်မြောက်သေးသော စိတ်ကို ယခုအခါ၌ ဝိမုတ္တိငါးပါးတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်စေလိမ့်မည်။ 'ရိဉ္စတိ' ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်၏၊ စွန့်ပယ်၏။ 'ပဋိပ္ပဏာမေတွာ' ဟူသည် ဖယ်ရှား၍၊ စွန့်ပယ်၍။ 'ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မာယ' ဟူသည် ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်းကိစ္စအကျိုးငှာ။ ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဤစကားရပ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တောကျောင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ပါဠိတော်၏ ပထမပိုင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်သည်။

Devatāvaggo catuttho.

လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ဒေဝတာဝဂ် ပြီး၏။

5. Dhammikavaggo

၅. ဓမ္မိကဝဂ်။

1. Nāgasuttavaṇṇanā

၁. နာဂသုတ်အဖွင့်။

43. Pañcamassa [Pg.110] paṭhame āyasmatā ānandena saddhinti idaṃ ‘‘āyāmānandā’’ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ, satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo. Tenupasaṅkamīti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami. Parisiñcitvāti vohāravacanametaṃ, nhāyitvāti attho. Pubbāpayamānoti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho. Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi. Iti tasmiṃ samaye ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji, parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi, majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi.

၄၃. ငါးခုမြောက်သော ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - 'အာယသ္မာတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ' ဟူသော ဤစကားကို 'အာယာမ အာနန္ဒ' ဟု ဆို၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ခေါ်တော်မူ၍ ကြွသွားတော်မူသောကြောင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် မယုတ်မလျော့သော ရဟန်းငါးရာတို့ ခြံရံလျက် ထိုရေချိုးဆိပ်သို့ ကြွတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ 'တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည် ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ခြံရံလျက် ချဉ်းကပ်တော်မူ၏။ 'ပရိသိဉ္စိတွာ' ဟူသည် လောကဝေါဟာရ စကားဖြစ်၍ 'ရေချိုး၍' ဟု အနက်ရသည်။ 'ပုဗ္ဗာပယမာနော' ဟူသည် နီမြန်းသော နှစ်ထပ်သင်းပိုင်ကို ဝတ်ရုံ၍၊ ကိုယ်ဝတ်သင်္ကန်းကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ကိုင်ကာ၊ အနောက်လောကဓာတ်ကို ကျောခိုင်းလျက်၊ အရှေ့လောကဓာတ်သို့ ရှေးရှုကာ ရေစင်ကြယ်စေခြင်းဖြင့် ရှေးပကတိအတိုင်း ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြုလျက် ရပ်တော်မူ၏ဟု အနက်ရသည်။ ရဟန်းသံဃာသည်လည်း ထိုထိုအရပ်မှ သက်ဆင်း၍ ရေချိုးပြီးလျှင် ပြန်တက်လာကာ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ ခြံရံလျက် ရပ်တည်ကြကုန်၏။ ထိုညချမ်းအချိန်၌ ကောင်းကင်မှ ကျလာသော ရွှေနီနားတောင်းကဲ့သို့ နေမင်းသည် အနောက်လောကဓာတ်သို့ ဝင်ဆင်းသွား၏၊ စင်ကြယ်သော ငွေမင်းစက်ဝန်းကဲ့သို့ လမင်းသည် အရှေ့လောကဓာတ်မှ တက်လာ၏။ အလယ်ဗဟို၌မူ ရဟန်းငါးရာ ခြံရံလျက်ရှိသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် ခြောက်သွယ်သော ဗုဒ္ဓရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်တော်မူ၍ အရှေ့တံခါး ရေချိုးဆိပ် မြစ်နား၌ လောကကို တန်ဆာဆင်လျက် ရပ်တော်မူ၏။

Tena kho pana samayena…pe… seto nāma nāgoti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo. Mahātūriyatāḷitavāditenāti mahantena tūriyatāḷitavāditena. Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti, tato paraṃ vāditaṃ. Janoti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano. Disvā evamāhāti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘abhirūpo vata, bho’’ti pasaṃsāvacanamāha. Kāyupapannoti sarīrasampattiyā upapanno, paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho. Āyasmā udāyīti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero. Etadavocāti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti, na buddhahatthissa. Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ [Pg.111] kathessāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘hatthimeva nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha mahantanti ārohasampannaṃ. Brahantanti pariṇāhasampannaṃ. Evamāhāti evaṃ vadati. Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati, tasmā hatthimpi khotiādimāha.

ထိုအချိန်၌...ပ... 'သေတော နာမ နာဂေါ' ဟူသည် ဖြူသောအဆင်းရှိသောကြောင့် ဤသို့ 'သေတ' ဟု အမည်ရသော ဆင်ပြောင်ကြီး ဖြစ်သည်။ 'မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတေန' ဟူသည် ကြီးကျယ်သော တူရိယာတို့ကို တီးမှုတ်ခြင်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုတီးမှုတ်ခြင်း နှစ်မျိုးတွင် ရှေးဦးစွာ တီးခတ်ခြင်းကို 'တာဠိတ' ဟု ခေါ်ပြီး၊ ထိုနောက်မှ တီးမှုတ်ခြင်းကို 'ဝါဒိတ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဇနော' ဟူသည် ဆင်ပြောင်ကြီးကို ကြည့်ရှုရန် စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော လူအပေါင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒိသွာ ဧဝမာဟ' ဟူသည် အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ပွတ်တိုက် ရေချိုးပေးပြီးနောက် ရေမှ တက်စေ၍ ကမ်းပေါ်၌ ထားကာ၊ ကိုယ်ပေါ်ရှိ ရေများကို သုတ်သင်ပြီးလျှင် ဆင်တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော ထိုဆင်ပြောင်ကြီးကို မြင်၍ 'အို... အချင်းတို့၊ အလွန်တင့်တယ်လှပေစွ တကား' ဟု ဤချီးမွမ်းစကားကို ပြောဆိုကြ၏။ 'ကာယူပပန္နော' ဟူသည် ကိုယ်အင်္ဂါ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော၊ အင်္ဂါကြီးငယ် အလုံးစုံ ပြည့်စုံသောသူဟု အနက်ရသည်။ 'အာယသ္မာ ဥဒါယီ' ဟူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်တော်မူပြီးသော ကာဠုဒါယီမထေရ် ဖြစ်သည်။ 'ဧတဒဝေါစ' ဟူသည် ဆင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုနေကြသော ထိုလူအပေါင်းကို မြင်၍ 'ဤလူအပေါင်းသည် အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ၌ ဖြစ်သော ဆင်ပြောင်၏ အဆင်းလှပုံကိုသာ ပြောဆိုကြ၏၊ ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင် (ဗုဒ္ဓနာဂ) ၏ ဂုဏ်ကိုမူ မပြောဆိုကြကုန်။ ငါသည် ယခုအခါ၌ ဤဆင်ပြောင်ကြီးကို ဥပမာပြု၍ ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်၏ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ 'အရှင်ဘုရား... ဤဆင်ပြောင်ကြီးသည်သာလော...' စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'မဟန္တံ' ဟူသည် အရပ်အမောင်းနှင့် ပြည့်စုံသော။ 'ဗြဟန္တံ' ဟူသည် လုံးပတ် အဝန်းအဝိုင်းနှင့် ပြည့်စုံသော။ 'ဧဝမာဟ' ဟူသည် ဤသို့ ဆို၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤနာဂဟူသော စကားလုံးသည် ဆင်၌သာမက မြင်း၊ နွား၊ ကံ့ကော်ပင်၊ သစ်ပင်၊ လူတို့၌လည်း သုံးစွဲနိုင်သောကြောင့်' 'ဟတ္ထိပိ ခေါ' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Āgunti pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ. Tamahaṃ nāgoti brūmīti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi. Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo. Imāhi gāthāhi anumodāmīti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi.

'အာဂုံ' ဟူသည် ယုတ်မာ ညံ့ဖျင်းသော အကုသိုလ်တရား ဖြစ်သည်။ 'တမဟံ နာဂေါတိ ဗြူမိ' ဟူသည် ထိုသို့သော မကောင်းမှုကို ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် ဟူသော ဒွါရသုံးပါးတို့ဖြင့် ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတရားတို့ကို လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်တို့ကို လည်းကောင်း မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ငါသည် 'နာဂ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ အမှန်စင်စစ် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ကို မပြုလုပ်သောကြောင့် ဤအနက်ဖြင့် 'နာဂ' မည်၏။ 'ဣမာဟိ ဂါထာဟိ အနုမောဒါမိ' ဟူသည် ခြောက်ဆယ့်လေးပါဒ ရှိသော ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ဂါထာတို့ဖြင့် ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်ပါ၏၊ အလွန်နှစ်သက်ပါ၏။

Manussabhūtanti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ. Attadantanti attanāyeva dantaṃ, na aññehi damathaṃ upanītaṃ. Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto, sotatopi, ghānatopi, jivhātopi, kāyatopi, manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto. Tenāha – ‘‘attadanta’’nti. Samāhitanti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ. Iriyamānanti viharamānaṃ. Brahmapatheti seṭṭhapathe, amatapathe, nibbānapathe. Cittassūpasame ratanti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā, dutiyajjhānena vitakkavicāre, tatiyajjhānena pītiṃ, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ.

'မနုဿဘူတံ' ဟူသည် နတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ လူ့ဘဝသို့ ရောက်၍ ဖြစ်သော၊ စင်စစ် လူသားစင်စစ် ဖြစ်တော်မူသော။ 'အတ္တဒန္တံ' ဟူသည် မိမိအလိုလိုသာ ယဉ်ကျေးတော်မူသော၊ သူတစ်ပါးတို့ ဆုံးမခြင်းဖြင့် ယဉ်ကျေးလာသူ မဟုတ်ပေ။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မဂ်တည်းဟူသော ဆုံးမခြင်းဖြင့် မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) မှလည်း ယဉ်ကျေးတော်မူ၏၊ နား (သောတဒွါရ)၊ နှာခေါင်း (ဃာနဒွါရ)၊ လျှာ (ဇိဝှာဒွါရ)၊ ကိုယ် (ကာယဒွါရ)၊ စိတ် (မနောဒွါရ) တို့မှလည်း ယဉ်ကျေးတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤခြောက်ပါးသော အရာတို့၌ ယဉ်ကျေးတော်မူ၏၊ ငြိမ်သက်တော်မူ၏၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးတော်မူ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ငြိမ်းအေးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'အတ္တဒန္တံ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'သမာဟိတံ' ဟူသည် နှစ်မျိုးသော သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်တော်မူသော။ 'ဣရိယမာနံ' ဟူသည် နေထိုင်ကျင့်ကြံတော်မူသော။ 'ဗြဟ္မပထေ' ဟူသည် မြတ်သော လမ်းခရီး၌၊ 'အမတပထေ' ဟူသည် သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော လမ်းခရီး၌။ 'စိတ္တဿူပသမေ ရတံ' ဟူသည် ပထမဈာန်ဖြင့် နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ငြိမ်းစေ၍၊ ဒုတိယဈာန်ဖြင့် ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို၊ တတိယဈာန်ဖြင့် ပီတိကို၊ စတုတ္ထဈာန်ဖြင့် သုခဒုက္ခတို့ကို ငြိမ်းစေ၍ ထိုစိတ်ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန် (သို့မဟုတ် တရား) ၌ မွေ့လျော်သော၊ အလွန်မွေ့လျော်သော။

Namassantīti kāyena namassanti, vācāya namassanti, manasā namassanti, dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti, sakkaronti garuṃ karonti. Sabbadhammānapāragunti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ. Devāpi taṃ namassantīti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti. Iti me arahato sutanti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti.

"နမဿန္တိ" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ရှိခိုးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ရှိခိုးခြင်း၊ စိတ်ဖြင့် ရှိခိုးခြင်း၊ လောကုတ္တရာတရားနှင့် လျော်သော အကျင့်ဖြင့် ရှိခိုးခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ လေးမြတ်ခြင်း ပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗဓမ္မာနပါရဂုံ" ဟူသည်မှာ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် တရားအားလုံးတို့၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်း (အဘိညာ) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်၊ ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း (ပရိညာ) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာ) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်၊ သမာပတ် (သမာပတ္တိ) ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ခြင်း ဟူသော ဤခြောက်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သော၊ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒေဝါပိ တံ နမဿန္တိ" ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်နေကြသော သုဗြဟ္မနတ်သား အစရှိသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာသုခနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော စကြဝဠာတစ်သောင်း၌ နေထိုင်ကြသော အလုံးစုံသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း အရှင်ဘုရားကို ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣတိ မေ အရဟတော သုတံ" ဟူသည်မှာ "ဤသို့ အကျွန်ုပ်သည် အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် 'အရဟ' ဟူသော အမည်ကို ရတော်မူသော အရှင်ဘုရားတို့၏ ထံတော်၌သာလျှင် ကြားနာရပါသည်" ဟူသော အနက်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Sabbasaṃyojanātītanti [Pg.112] sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ. Vanā nibbanamāgatanti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ. Kāmehi nekkhammaratanti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma, tattha rataṃ abhirataṃ. Muttaṃ selāva kañcananti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ.

"သဗ္ဗသံယောဇနာတီတံ" ဟူသည် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်အားလုံးကို ကျော်လွန်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝနာနိဗ္ဗာနမာဂတံ" ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော တောမှ ကင်းဝေးရာဖြစ်သော၊ ကိလေသာတော မရှိရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ကာမေဟိ နေက္ခမ္မရတံ" ဟူသည်မှာ (ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမဟူသော) ကာမနှစ်ပါးတို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်များနှင့် လေးပါးသော အရိယမဂ်တို့ကို ကာမတို့မှ "ထွက်မြောက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ရာ၊ ထိုထွက်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော တရားတို့၌ အလွန်မွေ့လျော်တော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မုတ္တံ သေလာဝ ကဉ္စနံ" ဟူသည် ကျောက်ရိုင်းမှ လွတ်မြောက်လာသော ရွှေစင်ရွှေစစ်နှင့် တူတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။

Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma, sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī…pe… khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho, paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma. Himavāvaññe siluccayeti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. Saccanāmoti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo.

"သဗ္ဗေ အစ္စရုစိ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါအားလုံးထက် သာလွန်ထူးကဲသော တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကျယ်အားဖြင့် ဖော်ပြရသော်— သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်ထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် သောတာပန်သည် "အစ္စရုစိ" မည်၏။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် သကဒါဂါမ်သည်လည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် အနာဂါမ်သည်လည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်းကောင်း "အစ္စရုစိ" မည်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါထက် ကျော်လွန်၍ တင့်တယ်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားသည် "အစ္စရုစိ" မည်၏။ "ဟိမဝါဝညေ သိလုစ္စယေ" ဟူသည်မှာ ဟိမဝန္တာတောင်မင်းသည် အခြားသော တောင်များထက် လွန်ကဲ၍ တင့်တယ်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် လွန်ကဲ၍ တင့်တယ်တော်မူ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "သစ္စနာမော" ဟူသည်မှာ မှန်ကန်သော အမည်ရှိတော်မူသော၊ ဟုတ်မှန်သော အမည်ရှိတော်မူသော၊ ယုတ်မာသော မကောင်းမှုတို့ကို မပြုခြင်းကြောင့်သာလျှင် "နာဂ" မည်တော်မူသော၊ ဤသို့ မချွတ်ယွင်းသော အမည်ရှိတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။

Soraccanti sucisīlaṃ. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Pādā nāgassa te duveti te buddhanāgassa duve purimapādā.

"သောရစ္စံ" ဟူသည် စင်ကြယ်သော သီလကို ဆိုလိုသည်။ "အဝိဟिံသာ" ဟူသည် ကရုဏာဈာန်နှင့် ကရုဏာ၏ အဦးအစဖြစ်သော ဥပစာရဈာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပါဒါ နာဂဿ တေ ဒုဝေ" ဟူသည် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၏ ထိုစင်ကြယ်သော သီလနှင့် ကရုဏာဟူသော နှစ်ပါးသော တရားတို့သည် ရှေ့ခြေနှစ်ဖက် မည်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Tapoti dhutasamādānaṃ. Brahmacariyanti ariyamaggasīlaṃ. Caraṇā nāgassa tyāpareti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā. Saddhāhatthoti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato. Upekkhāsetadantavāti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato.

"တပေါ" ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်သော ဓုတင်အကျင့် ဖြစ်သည်။ "ဗြဟ္မစရိယံ" ဟူသည် အရိယမဂ်နှင့် ယှဉ်သော သီလဖြစ်သည်။ "စရဏာ နာဂဿ တျာပရေ" ဟူသည် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၏ အခြားသော နှစ်ပါးဖြစ်သော (ဓုတင်အကျင့်နှင့် အရိယမဂ်သီလ) တရားတို့သည် နောက်ခြေနှစ်ဖက် မည်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဒ္ဓါဟတ္ထော" ဟူသည် သဒ္ဓါတည်းဟူသော နှာမောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥပေက္ခာသေတဒန္တဝါ" ဟူသည် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာတည်းဟူသော ဖြူစင်သော အစွယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။

Sati gīvāti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā, evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati. Tena vuttaṃ – ‘‘sati gīvā’’ti. Siro paññāti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo, evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ. Tena hi so sabbadhamme jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘siro paññā’’ti. Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti. So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati, tato pahātabbaṃ pajahati, ādātabbaṃ ādiyati, evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā. Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vīmaṃsā dhammacintanā’’ti[Pg.113]. Dhammakucchisamātapoti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi, kucchiyeva samātapo kucchisamātapo. Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ. Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo. Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti, tasmā so kucchisamātapoti vutto. Vivekoti kāyacittaupadhiviveko. Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti, evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti. Tasmā so vāladhīti vutto.

"သတိ ဂီဝါ" ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး၏ အင်္ဂါကြီးငယ်နှင့် သွေးကြောကွန်ယက်အားလုံးအတွက် လည်ပင်းသည် တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ စင်ကြယ်သော သီလ အစရှိသော တရားတို့အတွက် သတိသည် တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "သတိသည် လည်ပင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သိရော ပညာ" ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အမြတ်ဆုံးအင်္ဂါ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် အမြတ်ဆုံးအင်္ဂါ ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ပညာသည် ဦးခေါင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဝီမံသာ ဓမ္မစိန္တနာ" ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး၌ နှာမောင်းဖျား (ဝီမံသ) ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုဆင်ပြောင်ကြီးသည် ထိုနှာမောင်းဖျားဖြင့် မာကျောသော အရာ၊ နူးညံ့သောအရာကိုလည်းကောင်း၊ စားအပ်သောအရာ၊ မစားအပ်သောအရာကိုလည်းကောင်း စုံစမ်း၍ ပယ်အပ်သောအရာကို ပယ်ပြီး ယူအပ်သောအရာကို ယူသကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာပင် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ တရားအစုကို ပိုင်းခြားတတ်သော ဉာဏ်ဟူသော တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် စုံစမ်းခြင်း (ဝီမံသ) မည်၏။ ထိုဉာဏ်ဖြင့်ပင်လျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ချွတ်ထိုက် မချွတ်ထိုက်သော သူတို့ကို (သို့မဟုတ် မှီဝဲအပ် မမှီဝဲအပ်သော တရားတို့ကို) သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "စုံစမ်းခြင်းသည် တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပေါ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဓမ္မ" ကို စတုတ္ထဈာန်သမာဓိဟု ဆိုအပ်ပြီး၊ ဝမ်းသည်ပင်လျှင် ကောင်းစွာကျင့်ရာ (သမာတပ) ဖြစ်၍ "ကုစ္ဆိသမာတပ" ဟု ဆိုသည်။ "သမာတပ" ဟူသည် ကောင်းသောအကျင့်၏ တည်ရာ ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထဈာန်သမာဓိတည်းဟူသော ကောင်းစွာကျင့်ရာဝမ်း ရှိတော်မူသောကြောင့် "ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပ" မည်၏။ စတုတ္ထဈာန်သမာဓိ၌ တည်သောသူအား ထိုထို တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း (ဣဒ္ဓိဝိဓ) အစရှိသော ကျေးဇူးတရားတို့သည် ပြည့်စုံတတ်သဖြင့် ထိုစတုတ္ထဈာန်သမာဓိကို "ဝမ်းဗိုက်တည်းဟူသော ကောင်းစွာကျင့်ရာ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ဝိဝေကော" ဟူသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဆင်ပြောင်ကြီး၏ အမြီးသည် ယင်ကောင်များကို မောင်းနှင် ကာကွယ်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက တည်းဟူသော ဆိတ်ငြိမ်မှုသည် လူ၊ ရဟန်းတို့နှင့် ရောနှောခြင်းကို တားမြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို "အမြီး" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Jhāyīti duvidhena jhānena jhāyī. Assāsaratoti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti, tattha rato, assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho. Sabbattha saṃvutoti sabbadvāresu saṃvuto. Anavajjānīti sammāājīvena uppannabhojanāni. Sāvajjānīti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni.

"ဈာယီ" ဟူသည် (အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန်၊ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်ဟူသော) နှစ်ပါးသော ဈာန်တို့ဖြင့် ဈာန်ဝင်စားလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အဿာသရတော" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုရသော်— ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ထွက်သက်ဝင်သက်၌ မွေ့လျော်သကဲ့သို့၊ ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ဖလသမာပတ်၌ မွေ့လျော်တော်မူ၏။ ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ထွက်သက်ဝင်သက်မရှိဘဲ မတည်တံ့နိုင်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုဖလသမာပတ်မရှိဘဲ မတည်တံ့တော်မူနိုင်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗတ္ထသံဝုတော" ဟူသည် ဒွါရအားလုံးတို့၌ စောင့်စည်းပိတ်ပင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အနဝဇ္ဇာနိ" ဟူသည် သမ္မာအာဇီဝ (စင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်း) ဖြင့် ရရှိအပ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သာဝဇ္ဇာနိ" ဟူသည် ငါးပါးသော မိစ္ဆာဇီဝ (မှားယွင်းသော အသက်မွေးခြင်း) ဖြင့် ရရှိအပ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။

Aṇuṃthūlanti khuddakañca mahantañca. Sabbaṃ chetvāna bandhananti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna. Nupalippati lokenāti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati. Mahāginīti mahāaggi. Viññūhi desitāti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito, tena desitāti attho. Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitanti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti.

"အဏုံထူလံ" ဟူသည် အငယ်စားနှင့် အကြီးစား နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗံ ဆေတွာန ဗန္ဓနံ" ဟူသည် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်နှောင်ကြိုးအားလုံးကို ဖြတ်တောက်ပြီးသည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "နုပလိပ္ပတိ လောကေန" ဟူသည် လောကနှင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော လိမ်းကျံကြောင်း တရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မလိမ်းကျံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မဟာဂိနီ" ဟူသည် ကြီးစွာသော မီးတောက်မီးလျှံကြီး ဖြစ်သည်။ "ဝိညူဟိ ဒေသီတာ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ (ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးသို့ ရောက်တော်မူသော) ကာဠုဒါယီမထေရ်မြတ်ကိုသာလျှင် သိကြားလိမ္မာသော ပညာရှိ (ဝိညူ) ဟု ဆိုအပ်ရာ၊ ထိုပညာရှိမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော် ဟူ၍ အနက်ရသည်။ "ဝိညိဿန္တိ မဟာနာဂါ နာဂံ နာဂေန ဒေသိတံ" ဟူသည်မှာ ကာဠုဒါယီမထေရ်တည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး ဟောကြားအပ်သော ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ တရားတော်ကို အခြားသော ရဟန္တာတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးတို့သည် သိနားလည်ကြပေလိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုသည်။

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatīti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto, yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati. Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi. Bhagavā anumodi. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.

"သရီရံ ဝိဇဟံ နာဂေါ ပရိနိဗ္ဗိဿတိ" ဟူသည်မှာ (ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်သော ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့်တူသော မြတ်စွာဘုရားသည်) ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ ကိလေသာငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော ကိလေသာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ငြိမ်းအေးတော်မူခဲ့ပြီး၊ အင်ကြင်းပင်အစုံတို့၏ အကြား၌ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ကာဠုဒါယီမထေရ်မြတ်သည် ၁၆ ဂါထာ၊ ၆၄ ပါဒတို့ဖြင့် ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျေးဇူးတော်ဂုဏ်တော်များကို ချီးမွမ်းဟောကြားလျက် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သာဓုအနုမောဒနာ ပြုတော်မူသည်။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အဖျော်ကို သောက်သုံးကြရကုန်၏ (နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုကြရကုန်၏)။

2. Migasālāsuttavaṇṇanā

၂. "မိဂသာလာသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။"

44. Dutiye kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena kāraṇena. Aññeyyoti ājānitabbo. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma dhamme. Samasamagatikāti [Pg.114] samabhāveneva samagatikā. Bhavissantīti jātā. Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto. Kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena nu kho kāraṇena, kiṃ nu kho jānitvā desito, udāhu ajānitvāti. Thero kāraṇaṃ ajānanto evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākatanti āha.

၄၄. ဒုတိယသုတ်၌ "ကထံ ကထံ နာမ" ဟူသည် အဘယ်သို့သော အကြောင်းကြောင့်နည်း ဟု မေးလိုရင်းဖြစ်သည်။ "အညေယျော" ဟူသည် သိအပ်သနည်း ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ယတြ ဟိ နာမ" ဟူသည် အကြင်သို့သော တရားသဘော၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သမသမဂတိကာ" ဟူသည် တူညီသော သဘောဖြင့်သာ တူညီသော လားရာရှိကြကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဘဝိဿန္တိ" ဟူသည် ဖြစ်ကုန်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သကဒါဂါမိပတ္တော တုသိတံ ကာယံ ဥပပန္နော" ဟူသည် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာပြီးမှ တုသိတာ နတ်ဘုံ၌သာလျှင် သွားရောက်ဖြစ်ထွန်း (ပဋိသန္ဓေနေ) ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ကထံ ကထံ နာမ" ဟူသည်မှာ "အဘယ်သို့သော အကြောင်းကြောင့် ပါနည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူလျက်နှင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သလော သို့မဟုတ် မသိတော်မူဘဲနှင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သလော" ဟု မေးလိုရင်း ဖြစ်သည်။ အာနန္ဒာမထေရ်မြတ်သည် ထိုအကြောင်းရင်းကို မသိနိုင်သဖြင့် "နှမ... မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့လျှင် ဖြေကြားတော်မူအပ်ပြီ" ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

Ammakā ammakapaññāti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā. Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇeti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ. Tasmā kā ca bālā migasālā, ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā, ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo.

"အမ္မကာ အမ္မကပညာ" ဟူသည်မှာ မိန်းမဖြစ်၍ မိန်းမတို့၏ အမှတ်သညာနှင့်သာ ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ "ကေ စ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏ်ဟူသည် ယောကျ်ားဖြစ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့ ထက်မြက်သည်၊ နုနယ်သည် (ရင့်သည်၊ မရင့်သည်) ကို သိသော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် မိုက်မဲသော မိဂသာလာ ဒါယိကာမသည် အဘယ်သို့သော မိန်းမမျိုးနည်း၊ ယောကျ်ားဖြစ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဣန္ဒြေရင့်၊ မရင့်ကို သိတော်မူသောဉာဏ်၌ အဆီးအတားမရှိသော အရာရှိတော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးနည်း၊ ဤနှစ်ပါးစုံသည် ဝေးလှစွာ၏၊ အလွန်ဝေးလှစွာ၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento chayime, ānandātiādimāha. Sorato hotīti pāpato suṭṭhu orato virato hoti. Suratotipi pāṭho. Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenāti tena saddhiṃ ekatovāsena sabrahmacārī abhinandanti tussanti. Ekantavāsenātipi pāṭho, satatavāsenāti attho. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ, vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti. Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānagāmīyeva hotīti parihānimeva gacchati.

ယခုအခါ မိဂသာလာအား မိမိ၏ ဝေးကွာလှသောအဖြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "ဆယိမေ၊ အာနန္ဒ" အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ "သောရတော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုမှ ကောင်းစွာ ရှောင်ကြဉ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "သုရတော" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ "အဘိနန္ဒန္တိ သဗြဟ္မစာရီ ဧကတ္ထဝါသေန" ဟူသည်မှာ ထိုမကောင်းမှုမှ ကောင်းစွာ ရှောင်ကြဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူ တစ်ပေါင်းတည်း နေထိုင်ခြင်းဖြင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် ဝမ်းမြောက် နှစ်သက်ကြကုန်၏။ "ဧကန္တဝါသေန" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိရာ အမြဲမပြတ် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သဝနေနပိ အကတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ကြားနာခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သင့်သောအမှုကို မပြုအပ်သည်ဖြစ်၏ (တရားမနာရသေးသည်ဖြစ်၏)။ "ဗာဟုသစ္စေနပိ အကတံ ဟောတိ" ဟူသော ဤစကား၌ ဗာဟုသစ္စ (အကြားအမြင်များခြင်း) ကို ဝီရိယဟု ဆိုလိုသည်၊ ဝီရိယဖြင့် ပြုလုပ်သင့်သောအမှုကို မပြုအပ်သည်ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒိဋ္ဌိယာပိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ပညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သောတရားကို ထိုးထွင်း၍ မသိအပ်သည်ဖြစ်၏။ "သာမာယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဗ္ဘတိ" ဟူသည်မှာ အခါအားလျော်စွာ တရားနာခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ရသော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မရရှိပေ။ "ဟာနဂါမီယေဝ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့သာ ရောက်ရ၏။

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Paminantīti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Eko paṇītoti eko guṇehi paṇīto. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ.

"ပမာဏိကာ" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အပေါ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို ယူတတ်သူများ ဖြစ်သည်။ "ပမိဏန္တိ" ဟူသည်မှာ နှိုင်းချိန် တိုင်းတာရန် အားထုတ်ကုန်၏။ "ဧကော ဟီနော" ဟူသည်မှာ တစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ယုတ်လျော့၏။ "ဧကော ပဏီတော" ဟူသည်မှာ တစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် မွန်မြတ်၏။ "တံ ဟိ" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ အတိုင်းအရှည်ကို ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ [Pg.115] sampāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho.

"အဘိက္ကန္တတရော" ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် ကောင်းမြတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ပဏီတတရော" ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် မွန်မြတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မသောတော နိဗ္ဗဟတိ" ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ပြတ်သားစွာ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ဆွဲထုတ်ဆောင်ယူသွား၍ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏အရာဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်စေ၏။ "တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျ" ဟူသည်မှာ ထိုအကြောင်းရင်းကို မြတ်စွာဘုရားကို ချန်ထား၍ အဘယ်သူသည် သိနိုင်ပါအံ့နည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Kodhamānoti kodho ca māno ca. Lobhadhammāti lobhoyeva. Vacīsaṅkhārāti ālāpasallāpavasena vacanāneva. Yo vā panassa mādisoti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva assa, so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho. Khaññatīti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti. Ime kho, ānanda, cha puggalāti dve soratā, dve adhigatakodhamānalobhadhammā, dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā. Gatinti ñāṇagatiṃ. Ekaṅgahīnāti ekekena guṇaṅgena hīnā. Pūraṇo sīlena visesī ahosi, isidatto paññāya. Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ, isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti.

"ကောဓမာနော" ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသနှင့် မာနတို့ ဖြစ်သည်။ "လောဘဓမ္မာ" ဟူသည်မှာ လောဘတရားသက်သက်သာ ဖြစ်သည်။ "ဝစီသင်္ခါရာ" ဟူသည်မှာ အပြန်အလှန် ပြောဆိုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော စကားလုံးတို့ပင် ဖြစ်သည်။ "ယော ဝါ ပနဿ မာဒိသော" ဟူသည်မှာ ငါနှင့်တူသော အခြားပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည့် မြတ်စွာဘုရားသာလျှင် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတိုင်းအရှည်ကို ဆုံးဖြတ်ယူနိုင်ရာသည် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ခညတိ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို တူးဖြိုဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ဣမေ ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဆ ပုဂ္ဂလာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းမှု၌ ကောင်းစွာမွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦး၊ ဒေါသ မာန လောဘတရားတို့ မကင်းသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦး၊ ဒေါသ မာနနှင့် ဝစီသင်္ခါရတို့ မကင်းသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦး ဟူ၍ ဤခြောက်ဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဂတိံ" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်၏ဖြစ်ခြင်း (ဉာဏ်ဂတိ) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဧကင်္ဂဟီနာ" ဟူသည်မှာ တစ်ခုစီသော ဂုဏ်အင်္ဂါဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ပုရာဏသည် သီလအားဖြင့် ထူးခြား၏၊ ဣသိဒတ္ထသည် ပညာအားဖြင့် ထူးခြား၏။ ပုရာဏ၏ သီလသည် ဣသိဒတ္ထ၏ ပညာနေရာ၌ တည်ရှိ၍ ဣသိဒတ္ထ၏ ပညာသည် ပုရာဏ၏ သီလနေရာ၌ တည်ရှိ၏။

3. Iṇasuttavaṇṇanā

၃. ဣဏသုတ်အဖွင့်။

45. Tatiye dāliddiyanti daliddabhāvo. Kāmabhoginoti kāme bhuñjanakasattassa. Assakoti attano santakena rahito. Anāḷhikoti na aḍḍho. Iṇaṃ ādiyatīti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati. Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātīti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti. Anucarantipi nanti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti. Saddhā natthīti okappanakasaddhāmattakampi natthi. Hirī natthīti hirīyanākāramattakampi natthi. Ottappaṃ natthīti bhāyanākāramattakampi natthi. Vīriyaṃ natthīti kāyikavīriyamattakampi natthi. Paññā natthīti kammassakatapaññāmattakampi natthi. Iṇādānasmiṃ vadāmīti iṇaggahaṇaṃ vadāmi. Mā maṃ jaññūti mā maṃ jānātu.

၄၅. တတိယသုတ်၌ "ဒါလိဒ္ဒိယံ" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကာမဘောဂိနော" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့ကို သုံးဆောင်ခံစားသော သတ္တဝါအား ဆိုလိုသည်။ "အဿကော" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ကင်းမဲ့သူ ဖြစ်သည်။ "အနာဠိကော" ဟူသည်မှာ မချမ်းသာ မကြွယ်ဝသူ ဖြစ်သည်။ "ဣဏံ အာဒိယတိ" ဟူသည်မှာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း မပြုနိုင်သဖြင့် သူတပါးထံမှ ကြွေးမြီကို ချေးယူရ၏။ "ဝဍ္ဎိံ ပဋိဿုဏာတိ" ဟူသည်မှာ မပေးနိုင်သဖြင့် "အတိုးပေးပါမည်" ဟု ဝန်ခံရ၏။ "အနုစရန္တိပိ နံ" ဟူသည်မှာ ပရိသတ်အလယ် အစည်းအဝေးအလယ် စသည်တို့၌ နေပူထဲ၌ ထားခြင်း၊ မြေမှုန့်တို့ဖြင့် ကြဲပက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အရှက်တကွဲ အကျိုးနည်းဖြစ်စေလျက် နောက်မှ တစ်ကောက်ကောက် လိုက်ကြကုန်၏။ "သဒ္ဓါ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး၌ သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားမျှပင် မရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဟိရီ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်သော သဘောမျှပင် မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဩတ္တပ္ပံ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုမှ ကြောက်တတ်သော သဘောမျှပင် မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝီရိယံ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကြိုးစားအားထုတ်မှု (ကာယိကဝီရိယ) မျှပင် မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပညာ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိသည်ဟု သိတတ်သော ကမ္မဿကတာပညာမျှပင် မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဣဏာဒါနသ္မိံ ဝဒါမိ" ဟူသည်မှာ ကြွေးမြီယူခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ "မာ မံ ဇညု" ဟူသည်မှာ ငါ့ကို သူတစ်ပါးတို့ မသိပါစေနှင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Dāliddiyaṃ dukkhanti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ. Kāmalābhābhijappinanti kāmalābhaṃ patthentānaṃ. Pāpakammavinibbayoti pāpakammavaḍḍhako. Saṃsappatīti paripphandati. Jānanti jānanto. Yassa vippaṭisārajāti ye assa [Pg.116] vippaṭisārato jātā. Yonimaññataranti ekaṃ tiracchānayoniṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādayanti cittaṃ pasādento dadamāno.

"ဒါလိန္ဒိယံ ဒုက္ခံ" ဟူသည်မှာ ဥစ္စာပစ္စည်း ဆင်းရဲနွမ်းပါးခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကာမလာဘာဘိဇပ္ပိနံ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်ကို ရရှိရန် တောင်းတသောသူတို့အား ဆိုလိုသည်။ "ပါပကမ္မဝိနိဗ္ဗယော" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကံကို တိုးပွားစေတတ်သော အရာဖြစ်သည်။ "သံသပ္ပတိ" ဟူသည်မှာ ဖျတ်ဖျတ်လူး တုန်လှုပ်၏။ "ဇာနံ" ဟူသည်မှာ သိလျက်နှင့် ဖြစ်သည်။ "ယဿ ဝိပ္ပဋိသာရဇာ" ဟူသည်မှာ ထိုသူအား နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုက္ခတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ယောနိမညတရံ" ဟူသည်မှာ တိရစ္ဆာန်မျိုးယောနိ တစ်ခုခုကို ဆိုသည်။ "ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယန္တိ" ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ကြည်လင်စေလျက် ပေးလှူသောသူ ဖြစ်သည်။

Kaṭaggāhoti jayaggāho, anaparādhaggāho hoti. Gharamesinoti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati. Cāgā puññanti vā pāṭho. Patiṭṭhitāti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā. Hirimanoti hirisampayuttacitto. Nirāmisaṃ sukhanti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Āraddhavīriyoti paripuṇṇapaggahitavīriyo. Jhānāni upasampajjāti cattāri jhānāni patvā. Ekodi nipako satoti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato.

"ကဋဂ္ဂါဟော

Evaṃ ñatvā yathābhūtanti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā. Sabbasaṃyojanakkhayeti nibbāne. Sabbasoti sabbākārena. Anupādāyāti aggahetvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati. ‘‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaya’’ntipi pāḷiyaṃ likhitaṃ, tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho. Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati.

"ဧဝံ ဉတွာ ယထာဘူတံ" ဟူသည်မှာ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဤအကြောင်းအရာကို ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း သိရှိ၍ ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယေ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗသော" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အနုပါဒါယ" ဟူသည်မှာ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ ဖြစ်သည်။ "သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ" ဟူသည်မှာ - အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်တရားတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ အလုံးစုံသော အာရုံကို တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစွဲယူဘဲ သင့်လျော်သော အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် မဂ်စိတ်သည် ကိလေသာမှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ပါဠိတော်၌ "ဧတံ ဉတွာ ယထာဘူတံ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယံ" ဟူ၍လည်း ရေးသားထားရာ ထိုပါဠိ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ သံယောဇဉ်အားလုံး ကုန်ရာဖြစ်သော ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိရှိ၍ ဟု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ရှေ့နောက် စကားရပ်တို့နှင့်မူ မစပ်မိပေ။

Tassa sammā vimuttassāti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa. Ñāṇaṃ hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. Tādinoti taṃsaṇṭhitassa. Akuppāti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā. Vimuttīti maggavimuttipi phalavimuttipi. Bhavasaṃyojanakkhayeti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā. Etaṃ kho paramaṃ ñāṇanti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma. Sukhamanuttaranti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ sukhaṃ nāma. Āṇaṇyamuttamanti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo, tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

"တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ" ဟူသည် ကောင်းစွာ ကိလေသာမှ လွတ်ပြီးသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဉာဏံ ဟောတိ" ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခနဉာဏ် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "တာဒိနော" ဟူသည် ထိုသို့သော သဘော၌ တည်သောသူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အကုပ္ပါ" ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာတို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းမရှိသော တရားတည်း။ "ဝိမုတ္တိ" ဟူသည် မဂ်ဝိမုတ္တိလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဝိမုတ္တိလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဘဝသံယောဇနက္ခယေ" ဟူသည် ဘဝသံယောဇဉ်တရား ဆယ်ပါးတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဘဝသံယောဇဉ်တို့၏ ကုန်ခြင်း၏အဆုံးဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ်၌ ဖြစ်သော (ဝိမုတ္တိကို ဆိုလိုသည်)။ "ဧတံ ခေါ ပရမံ ဉာဏံ" ဟူသည် ထိုမဂ်ဖိုလ်ဉာဏ်သည် မြတ်သောဉာဏ် မည်၏။ "သုခမနုတ္တရံ" ဟူသည် ထိုမဂ်ချမ်းသာ ဖိုလ်ချမ်းသာသည်သာလျှင် အတုမရှိသော ချမ်းသာမည်၏။ "အဏဏျမုတ္တမံ" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော မြီကင်းသူတို့တွင် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အမြတ်ဆုံး မြီကင်းသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်သည် အမြတ်ဆုံး မြီကင်းသော တရားမည်၏။ ဤသို့လျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ဒေသနာတော်၏ အထွဋ်ကို ယူတော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားကိုသာ ဟော၍ ဂါထာတို့၌ ဝဋ်နှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (ဝဋ်ဝိဝဋ်) တရားကို ဟောတော်မူသည်။

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

၄. မဟာစုန္ဒသုတ်အဖွင့်

46. Catutthe [Pg.117] cetīsūti cetiraṭṭhe. Sayaṃjātiyanti evaṃnāmake nigame. Mahācundoti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Dhamme yogo anuyogo etesanti dhammayogā. Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ. Jhāyantīti jhāyī. Apasādentīti ghaṭṭenti hiṃsanti. Jhāyantīti cintenti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Kimime jhāyantīti kiṃ nāma ime jhāyanti. Kintime jhāyantīti kimatthaṃ ime jhāyanti. Kathaṃ ime jhāyantīti kena kāraṇena ime jhāyanti. Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantīti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti. Gambhīraṃ atthapadanti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ. Paññāya ativijjha passantīti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti. Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti.

၄၆. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ "စေတီသု" ဟူသည် စေတိယတိုင်း၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "သယံဇာတိယံ" ဟူသည် ဤအမည်ရှိသော နိဂုံး၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "မဟာစုန္ဒော" ဟူသည် တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ ညီအငယ်ဖြစ်သော မဟာစုန္ဒမထေရ် ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့အား တရား၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း (ယောဂ အနုယောဂ) ရှိသဖြင့် "ဓမ္မယောဂါ" မည်ကုန်၏။ ဤသည်မှာ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်တည်း။ ရှုတတ်ကုန်သောကြောင့် "ဈာယီ" မည်ကုန်၏။ "အပသာဒေန္တိ" ဟူသည် ထိပါးနှိပ်စက်ကုန်၏ (ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချကုန်၏)။ "ဈာယန္တိ" ဟူသည် ရှုဆင်ခြင်ကုန်၏။ "ပဇ္ဈာယန္တိ" စသော ပုဒ်တို့သည် ဥပသာရ၏ အစွမ်းဖြင့် တိုးပွားလာသော ပုဒ်များ ဖြစ်သည်။ "ကိမိမေ ဈာယန္တိ" ဟူသည် ဤသူတို့သည် အဘယ်မည်သောတရားကို ရှုကုန်သနည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ "ကိန္တိမေ ဈာယန္တိ" ဟူသည် ဤသူတို့သည် အဘယ်အကျိုးငှာ ရှုကုန်သနည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ "ကထံ ဣမေ ဈာယန္တိ" ဟူသည် ဤသူတို့သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရှုကုန်သနည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ "အမတံ ဓာတုံ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရန္တိ" ဟူသည် သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ရည်မှတ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူကာ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့သည် အစဉ်သဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို နာမကာယဖြင့် ထိတွေ့ခံစား၍ နေကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဂမ္ဘီရံ အတ္ထပဒံ" ဟူသည် နက်နဲဖုံးကွယ်သော ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသော သဘောတရားအနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပညာယ အတိဝိဇ္ဈ ပဿန္တိ" ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ မြင်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်၌ သုံးသပ်ခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ပညာသည်လည်းကောင်း၊ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ပညာသည်လည်းကောင်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။

5-6. Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā

၅-၆. သန္ဒိဋ္ဌိကသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်

47-48. Pañcame santaṃ vā ajjhattanti niyakajjhatte vijjamānaṃ. Lobhotiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni. Lobhadhammātiādīhi taṃsampayuttakā dhammā. Chaṭṭhe kāyasandosanti kāyadvārassa dussanākāraṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā.

၄၇-၄၈. ငါးခုမြောက်သောသုတ်၌ "သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ" ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "လောဘ" စသည်တို့ဖြင့် အကုသိုလ်မူလတရား သုံးပါးကို ပြတော်မူသည်။ "လောဘဓမ္မာ" စသည်တို့ဖြင့် ထိုလောဘစသော တရားတို့နှင့် ယှဉ်သော စေတသိက်တရားတို့ကို ပြတော်မူသည်။ ခြောက်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "ကာယသန္ဒောသံ" ဟူသည် ကာယဒွါရကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ဝစီသန္ဒောသ၊ မနောသန္ဒောသ ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်နှစ်ခု၌ ပစ္စဝေက္ခနာ (ဆင်ခြင်ခြင်း) တရားကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

7. Khemasuttavaṇṇanā

၇. ခေမသုတ်အဖွင့်

49. Sattame vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. Ohitabhāroti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. Anuppattasadatthoti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti khīṇabhavabandhano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vātiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘atthi mayhaṃ seyyo, atthi sadiso, atthi hīno’’ti māno hoti. Natthi me seyyotiādīhipi teyeva [Pg.118] paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘ahameva seyyo, ahaṃ sadiso, ahaṃ hīno, aññe seyyādayo natthī’’ti evaṃ māno hoti.

၄၉. ခုနစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "ဝုသိတဝါ" ဟူသည် မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးသောသူဟု ဆိုလိုသည်။ "ကတကရဏီယော" ဟူသည် မဂ်လေးပါးဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီး၍ တည်သောသူဟု ဆိုလိုသည်။ "ဩဟိတဘာရော" ဟူသည် ခန္ဓာဝန်၊ ကိလေသာဝန်၊ အဘိသင်္ခါရဝန်တို့ကို ချထားပြီး၍ တည်သောသူဟု ဆိုလိုသည်။ "အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော" ဟူသော ပါဌ်၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို "သဒတ္ထ" (မိမိ၏အကျိုး) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသောသူဟု အနက်ရသည်။ "ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော" ဟူသည် ကုန်ပြီးသော ဘဝနှောင်ဖွဲ့မှု သံယောဇဉ်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ "သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော" ဟူသည် သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ကောင်းစွာသိ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "တဿ န ဧဝံ ဟောတိ အတ္ထိ မေ သေယျောတိ ဝါ" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် မြတ်သောသူအား "ငါသည် သာလွန်မြတ်၏" ဟု ထင်မှတ်တတ်သော မာနစသည့် မာနသုံးပါးကို ပယ်တော်မူသည်။ စင်စစ် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား "ငါ့ထက် မြတ်သောသူ ရှိ၏၊ ငါနှင့်တူသောသူ ရှိ၏၊ ငါ့အောက် ယုတ်သောသူ ရှိ၏" ဟု နှိုင်းယှဉ်တတ်သော မာနသည် မဖြစ်ပေ။ "နတ္ထိ မေ သေယျော" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့်လည်း ထိုမာနသုံးပါးကိုပင် ပယ်တော်မူသည်။ စင်စစ် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား "ငါသည်သာ မြတ်၏၊ ငါသည်သာ တူ၏၊ ငါသည်သာ ယုတ်၏၊ ငါမှတစ်ပါး မြတ်သောသူစသည်တို့ မရှိကုန်" ဟု ဤသို့သော မာနသည် မဖြစ်ပေ။

Acirapakkantesūti arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ kathenti. Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontīti hasamānā viya kathenti. Vighātaṃ āpajjantīti dukkhaṃ āpajjanti.

"အစိရပက္ကန္တေသု" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားပြီးနောက် မကြာမြင့်မီ ဖဲခွာသွားကြကုန်သော်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အညံ ဗျာကရောန္တိ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောဆိုကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟသမာနကာ မညေ ဗျာကရောန္တိ" ဟူသည် ပြုံးရွှင်ရယ်မောသကဲ့သို့ ပြောဆိုကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တိ" ဟူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Na ussesu na omesu, samatte nopanīyareti ettha ussāti ussitatā seyyapuggalā. Omāti hīnā. Samattoti sadiso. Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare, na upanenti, na upagacchantīti attho. Khīṇā jātīti khīṇā tesaṃ jāti. Vusitaṃ brahmacariyanti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ. Caranti saṃyojanavippamuttāti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti. Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito.

"န ဥဿေသု န ဩမေသု သမတ္တေ နောပနီယရေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ဥဿာ" ဟူသည် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဩမာ" ဟူသည် ယုတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သမတ္တေ" ဟူသည် တူသောပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤမြတ်၊ ယုတ်၊ တူသော သုံးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မာနဖြင့် မနှိုင်းယှဉ်၊ မကပ်ရောက်ကုန်ဟု အနက်ရသည်။ "ခီဏာ ဇာတိ" ဟူသည် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ" ဟူသည် မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "စရန္တိ သံယောဇနဝိပ္ပမုတ္တာ" ဟူသည် အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်တို့မှ လွတ်မြောက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ လှည့်လည်သွားလာကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သုတ်တော်၌လည်းကောင်း၊ ဂါထာ၌လည်းကောင်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

၈. ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းသုတ်အဖွင့်

50. Aṭṭhame hatūpanisaṃ hotīti hatūpanissayaṃ hoti. Sīlavipannassāti vipannasīlassa. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanāñāṇaṃ. Nibbidāvirāgoti ettha nibbidā balavavipassanā, virāgo ariyamaggo. Vimuttiñāṇadassananti ettha vimuttīti arahattaphalaṃ, ñāṇadassananti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Upanissayasampannaṃ hotīti sampannaupanissayaṃ hoti. Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito.

၅၀. ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ "ဟတူပနိသံ ဟောတိ" ဟူသည် ပျက်စီးသော (ကင်းမဲ့သော) အားကြီးသော အထောက်အပံ့ အကြောင်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သီလဝိပန္နဿ" ဟူသည် သီလပျက်စီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ" ဟူသည် နုသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "နိဗ္ဗိဒါ" ဟူသည် အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်၍၊ "ဝိရာဂေါ" ဟူသည် အရိယမဂ် ဖြစ်သည်။ "ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ဝိမုတ္တိ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြစ်ပြီး "ဉာဏဒဿန" ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခနဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ဥပနိသသမ္ပန္နံ ဟောတိ" ဟူသည် ပြည့်စုံသော အားကြီးသော အထောက်အပံ့ အကြောင်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ သီလကို စောင့်ရှောက်ကြောင်း ဖြစ်သော ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို ဟောတော်မူသည်။

9. Ānandasuttavaṇṇanā

၉. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်

51. Navame kittāvatāti kittakena. Assutañcevāti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ. Na sammosaṃ gacchantīti vināsaṃ na gacchanti. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena phusitapubbā. Samudācarantīti manodvāre caranti. Aviññātañca vijānātīti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti. Pariyāpuṇātīti vaḷañjeti katheti. Desetīti pakāseti. Paraṃ vācetīti paraṃ uggaṇhāpeti.

၅၁. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်၌ "ကိတ္တာဝတာ" ဟူသည် အဘယ်မျှလောက်သော အကြောင်းဖြင့်နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ "အဿုတဉ္စေဝ" ဟူသည် တစ်ပါးသော အခါ၌ မကြားဖူးသေးသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "န သမ္မောသံ ဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ မရောက်ကုန်သနည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ "စေတသော သမ္ဖုဋ္ဌပုဗ္ဗာ" ဟူသည် စိတ်ဖြင့် ထိတွေ့ခံစားဖူးသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သမုဒါစရန္တိ" ဟူသည် မနောဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လှည့်လည်ကုန်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ "အဝိညာတဉ္စ ဝိဇာနာတိ" ဟူသည် တစ်ပါးသော အခါ၌ မသိအပ်သေးသော အကြောင်းအရာကို သိသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရိယာပုဏာတိ" ဟူသည် သုံးဆောင်၏၊ ဟောပြော၏။ "ဒေသေတိ" ဟူသည် ပြသဟောကြား၏။ "ပရံ ဝါစေတိ" ဟူသည် သူတစ်ပါးကို သင်ယူစေ၏ (သင်ကြားပေး၏) ဟု ဆိုလိုသည်။

Āgatāgamāti [Pg.119] dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā. Dhammadharāti suttantapiṭakadharā. Vinayadharāti vinayapiṭakadharā. Mātikādharāti dvepātimokkhadharā. Paripucchatīti anusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati. Idaṃ, bhante, kathanti, bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati. Imassa kvatthoti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati. Avivaṭanti avivaritaṃ. Vivarantīti pākaṭaṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati, sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo.

"အာဂတာဂမာ" ဟူသည် ဒီဃနိကာယ် စသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော နှုတ်တက်ရသော အာဂုံပါဠိတော် ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အာဂုံရှိသူများ (အာဂတာဂမ) မည်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မဓရာ" ဟူသည် သုတ္တန်ပိဋကတ်ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ "ဝိနယဓရာ" ဟူသည် ဝိနည်းပိဋကတ်ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ "မာတိကာဓရာ" ဟူသည် နှစ်ပါးသော ပါတိမောက်ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ "ပရိပုစ္ဆတိ" ဟူသည် အနုသန္ဓေ၏ ရှေ့နောက်ကို မေးမြန်း၏။ "ပရိပဥှတိ" ဟူသည် ဤအနက် ဤအနက်ကို မေးမြန်းအံ့ဟု စိတ်ကူးဖြင့် နှိုင်းချိန် ပိုင်းခြား၏။ "ဣဒံ ဘန္တေ ကထံ" ဟူသည် "အရှင်ဘုရား၊ ဤအနုသန္ဓေ ရှေ့နောက်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဣမဿ ကော အတ္ထော" ဟူသည် ဟောတော်မူအပ်သော ဤပါဠိတော်၏ အနက်ကား အဘယ်နည်းဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဝိဝဋံ" ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဖွင့်ဟမကျက်စားရသေးသော အရာကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဝရန္တိ" ဟူသည် ထင်ရှားအောင် ပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကင်္ခါဌာနိယေသု" ဟူသည် ယုံမှားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အကြင်တရားအပေါ်၌ ယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် ယုံမှားခြင်း၏အကြောင်း (ကင်္ခါဌာနိယ) မည်၏ဟု သိအပ်၏။

10. Khattiyasuttavaṇṇanā

၁၀. ခတ္တိယသုတ်အဖွင့်

52. Dasame bhogādhippāyāti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā. Paññūpavicārāti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā. Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati. Balādhiṭṭhānāti balakāyādhiṭṭhānā. Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti. Pathavibhinivesāti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā. Issariyapariyosānāti rajjābhisekapariyosānā. Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

၅၂. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဘောဂါဓိပ္ပါယာ' ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဆည်းပူးစုဆောင်းခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒရှိကြကုန်၏။ 'ပညူပဝိစာရာ' ဟူသည်မှာ 'ငါတို့သည် ပညာရှိများ ဖြစ်ကြကုန်အံ့' ဟု ဤသို့ ပညာကို ရယူရန်အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော စဉ်းစားဆင်ခြင်မှု ရှိကြကုန်၏။ ထိုမင်းတို့အား ဤသို့ ပညာကို ရယူရန် စဉ်းစားဆင်ခြင်မှုသည်ပင်လျှင် စိတ်၌ ကပ်၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ 'ဗလာဓိဋ္ဌာနာ' ဟူသည်မှာ စစ်ဗိုလ်ပါ အခြံအရံ အင်အားကို အမှီပြု၍ တည်ကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုမင်းတို့သည် စစ်ဗိုလ်ပါအင်အားကို ရရှိကြသဖြင့် အမှီသဟဲ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ 'ပထဝိဘိနိေဝသာ' ဟူသည်မှာ 'ငါတို့သည် မြေကြီး၏ အရှင်သခင်များ ဖြစ်ကြကုန်အံ့' ဟု ဤသို့ မြေကြီးကို ရရှိရန်အတွက် စိတ်၌ စွဲမြဲစွာ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ 'ဣဿရိယပရိယောသာနာ' ဟူသည်မှာ မင်းအဖြစ်ကို ရရှိစေတတ်သော အဘိသိက်သွန်းခြင်းလျှင် အဆုံးရှိကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုမင်းတို့သည် အဘိသိက် ခံယူပြီးကြသော် အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကျန်ဝါကျအားလုံး၌လည်း အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။

Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti, gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ, itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ, corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ, samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti. Tasmā mantādhiṭṭhānātiādīni vuttāni.

ဤသုတ်၌ ကြွင်းကျန်သော ပုဒ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ ရှေးဦးစွာ ပုဏ္ဏားတို့သည် ဗေဒင်ကျမ်းဂန်တို့ကို ရရှိမှသာ အမှီပြုတည်ရာ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ သူကြွယ်တို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း အတတ်ပညာကို ရရှိမှသာ အမှီပြုတည်ရာ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ မိန်းမသည် အမျိုး၏အမွေကို ဆက်ခံမည့် သားကို ရရှိမှသာ အမှီပြုတည်ရာ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ ခိုးသူတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော လက်နက်စွဲကိုင်မှုကို ရရှိမှသာ အမှီပြုတည်ရာ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ပြည့်စုံသော သီလရှိကြမှသာ အမှီပြုတည်ရာ ရရှိသူများ မည်ကုန်၏။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'မန္တာဓိဋ္ဌာနာ' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Brāhmaṇānañca ‘‘yaññaṃ yajissāmā’’ti cittaṃ abhinivisati, brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti. Tasmā te yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti vuttā. Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā. Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā.

တစ်နည်းအားဖြင့် ပုဏ္ဏားတို့အား 'ငါတို့သည် ယဇ်ပူဇော်ကြကုန်အံ့' ဟု စိတ်သည် စွဲမြဲစွာ တည်ရှိတတ်၏။ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်၏။ ထိုကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့ကို 'ယညာဘိနိဝေသာ ဗြဟ္မလောကပရိယောသာနာ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုသူကြွယ်တို့အား လုပ်ငန်းဆောင်တာ ကိစ္စကြီးငယ်တို့ကို လုပ်ဆောင်ရန် စိတ်သည် စွဲမြဲစွာ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် 'ကမ္မန္တာဘိနိဝေသာ' မည်ကုန်၏။ လုပ်ငန်းဆောင်တာ ပြီးစီးသွားသောအခါ အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်သောကြောင့် 'နိဋ္ဌိတကမ္မန္တပရိယောသာနာ' မည်ကုန်၏။

Purisādhippāyāti purisesu pavattaajjhāsayā. Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā. Asapattī hutvā ekikāva [Pg.120] ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā. Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā.

'ပုရိသာဓိပ္ပါယာ' ဟူသည်မှာ ယောကျ်ားတို့အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော အလိုဆန္ဒရှိကြကုန်၏။ ထိုမိန်းမအား တန်ဆာဆင်ခြင်း အကျိုးငှာ စိတ်သည် ကျက်စားတတ်သောကြောင့် 'အလင်္ကာရူပဝိစာရာ' မည်၏။ 'ငါသည် မယားပြိုင်မရှိဘဲ တစ်ဦးတည်းသာ အိမ်၌ နေထိုင်ရပါစေ' ဟု ဤသို့ ထိုမိန်းမ၏ စိတ်သည် စွဲမြဲစွာ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် 'အသပတ္တီဘိနိဝေသာ' မည်၏။ အိမ်ထောင်မှု၌ အစိုးရခြင်းကို ရရှိသောအခါ အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်သောကြောင့် 'ဣဿရိယပရိယောသာနာ' မည်ကုန်၏။

Parabhaṇḍassa ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā. Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā. Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā. Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā.

ထိုခိုးသူတို့အား သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း၌ အလိုဆန္ဒရှိကြသောကြောင့် 'အာဒါနာဓိပ္ပါယာ' မည်ကုန်၏။ ထိုခိုးသူတို့၏ စိတ်သည် ပုန်းအောင်းရာ ချုံပုတ်တောအုပ်၌ ကျက်စားတတ်သောကြောင့် 'ဂဟနူပဝိစာရာ' မည်ကုန်၏။ ထိုခိုးသူတို့၏ စိတ်သည် အမှောင်ထုကို ရရှိရန်အတွက် စွဲမြဲစွာ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် 'အန္ဓကာရာဘိနိဝေသာ' မည်ကုန်၏။ သူတစ်ပါးတို့ မမြင်ကွယ်ရာသို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်သောကြောင့် 'အဒဿနပရိယောသာနာ' မည်ကုန်၏။

Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā. Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā. Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā.

ထိုရဟန်းတို့အား သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော ခန္တီ၌လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော သီလ၌လည်းကောင်း အလိုဆန္ဒရှိကြသောကြောင့် 'ခန္တိသောရစ္စာဓိပ္ပါယာ' မည်ကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့၏ စိတ်သည် ကြောင့်ကြမှုမရှိခြင်းနှင့် နှိပ်စက်မှုမရှိခြင်း၌ စွဲမြဲစွာ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် 'အာကိဉ္စညာဘိနိဝေသာ' မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ အပြီးသတ် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိသူများ မည်ကုန်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာနပရိယောသာနာ' မည်ကုန်၏။

11. Appamādasuttavaṇṇanā

၁၁. အပ္ပမာဒသုတ်အဖွင့်။

53. Ekādasame samadhiggayhāti suṭṭhu gaṇhitvā. Jaṅgalānaṃ pāṇānanti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Pabbajalāyakoti pabbajatiṇacchedako. Odhunātīti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti. Nidhunātīti ubhohi passehi dhunāti. Nicchādetīti bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati. Ambapiṇḍiyāti ambaphalapiṇḍiyā. Vaṇṭūpanibandhanānīti vaṇṭe upanibandhanāni, vaṇṭe vā patiṭṭhitāni. Tadanvayāni bhavantīti vaṇṭānuvattakāni bhavanti, ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho. Khuddarājānoti khuddakarājāno, pakatirājāno vā.

၅၃. တဆယ့်တစ်သုတ်မြောက်၌ 'သမဓိဂ္ဂယှ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာဆုပ်ကိုင်ယူ၍ ဟု ဆိုလို၏။ 'ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနံ' ဟူသည်မှာ မြေပြင်၌ သွားလာတတ်သော အခြေရှိသည့် သတ္တဝါတို့၏ ဟု ဆိုလို၏။ 'ပဒဇာတာနိ' ဟူသည်မှာ ခြေရာတို့ကို ဆိုလို၏။ 'သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ' ဟူသည်မှာ ပေါင်းဆုံခြင်းသို့၊ စုပေါင်းထည့်သွင်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလို၏။ 'အဂ္ဂမက္ခာယတိ' ဟူသည်မှာ အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပဗ္ဗဇလာယကော' ဟူသည်မှာ မြက်ရိတ်သမားကို ဆိုလို၏။ 'ဩဓုနာတိ' ဟူသည်မှာ အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ခါထုတ်၏။ 'နိဓုနာတိ' ဟူသည်မှာ ဘေးနှစ်ဖက်တို့ဖြင့် ခါထုတ်၏။ 'နိစ္ဆာဒေတိ' ဟူသည်မှာ လက်မောင်းနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်နှင့်သော်လည်းကောင်း ရိုက်ခတ်၏။ 'အမ္ဗပိဏ္ဍိယာ' ဟူသည်မှာ သရက်သီးပြွတ်၌ ဟု ဆိုလို၏။ 'ဝဏ္ဋူပနိဗန္ဓနာနိ' ဟူသည်မှာ အညှာ၌ ဖွဲ့ချည်ထားအပ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အညှာ၌ တည်နေကုန်သော အသီးတို့ကို ဆိုလို၏။ 'တဒနွယာနိ ဘဝန္တိ' ဟူသည်မှာ အညှာနောက်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏၊ သရက်သီးပြွတ်အညှာသို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏ ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်မှတ်အပ်၏။ 'ခုဒ္ဒရာဇာနော' ဟူသည်မှာ မင်းငယ်များ သို့မဟုတ် သာမန်မင်းတို့ကို ဆိုလို၏။

12. Dhammikasuttavaṇṇanā

၁၂. ဓမ္မိကသုတ်အဖွင့်။

54. Dvādasame sabbasoti sabbesu. Sattasu vihāresūti sattasu pariveṇesu. Paribhāsatīti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti. Vihiṃsatīti viheṭheti. Vitudatīti vijjhati. Roseti vācāyāti vācāya ghaṭṭeti. Pakkamantīti disā pakkamanti. Na saṇṭhahantīti nappatiṭṭhahanti. Riñcantīti [Pg.121] chaḍḍenti vissajjenti. Pabbājeyyāmāti nīhareyyāma. Handāti vavassaggatthe nipāto. Alanti yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho. Kiṃ te imināti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena. Tīradassiṃ sakuṇanti disākākaṃ. Muñcantīti disādassanatthaṃ vissajjenti. Sāmantāti avidūre. Samantātipi pāṭho, samantatoti attho. Abhinivesoti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso. Mūlasantānakānanti mūlānaṃ niveso.

၅၄. တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'သဗ္ဗသော' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံတို့၌ ဟု ဆိုလို၏။ 'သတ္တသု ဝိဟာရေသု' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော ပရဝုဏ်တို့၌ ဟု ဆိုလို၏။ 'ပရိဘာသတိ' ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ကဲ့ရဲ့၏၊ ဘေးပြ၏။ 'ဝိဟိံသတိ' ဟူသည်မှာ ညှဉ်းဆဲ၏။ 'ဝိတုဒတိ' ဟူသည်မှာ ထိုးဆိတ်၏။ 'ရောသေတိ ဝါစာယ' ဟူသည်မှာ နှုတ်ဖြင့် ချုပ်ချယ်၏။ 'ပက္ကမန္တိ' ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်သို့ ထွက်ခွာသွားကြကုန်၏။ 'န သဏ္ဌဟန္တိ' ဟူသည်မှာ မတည်တံ့နိုင်ကြကုန်။ 'ရိဉ္စန္တိ' ဟူသည်မှာ စွန့်ပစ် ထွက်ခွာကြကုန်၏။ 'ပဗ္ဗာဇေယျာမ' ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်ကြကုန်အံ့။ 'ဟန္ဒာ' ဟူသည်မှာ စကားစပ်ခြင်းအနက်၌ သုံးသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ 'အလံ' ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်ခြင်းသည် သင့်လျော်လှ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကိံ တေ ဣမိနာ' ဟူသည်မှာ 'ဖွားရာအရပ်ဖြစ်သော ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဤသို့ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် သင့်အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု ဆိုလို၏။ 'တီရဒဿိံ သကုဏံ' ဟူသည်မှာ ကမ်းခြေကို ကြည့်တတ်သော ကျီးငှက်ကို ဆိုလို၏။ 'မုဉ္စန္တိ' ဟူသည်မှာ အရပ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုစေရန် လွှတ်လိုက်ကြကုန်၏။ 'သာမန္တာ' ဟူသည်မှာ မနီးမဝေးသော အရပ်၌ ဟု ဆိုလို၏။ 'သမန္တာ' ဟူ၍လည်း မူကွဲပါဌ်ရှိပြီး ထက်ဝန်းကျင်၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အဘိနိဝေသော' ဟူသည်မှာ ပြန့်ကားလျက် တည်ရှိနေသော သစ်ခက်တို့ တည်ရာကို ဆိုလို၏။ 'မူလသန္တာနကာနံ' ဟူသည်မှာ အမြစ်တို့ ပြန့်ပွားရာ တည်ရာကို ဆိုလို၏။

Āḷhakathālikāti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā. Khuddaṃ madhunti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ. Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti. Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi, attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti. Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘na amhākaṃ sākhāya phala’’nti ñatvā no khādanti. Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti kaṇṭhappamāṇena khāditvā. Sākhaṃ bhañjitvāti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pakkamissatīti pakkanto. Nādāsīti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi. Evañhi sā adhiṭṭhāsi.

'အာဠှကထာလိကာ' ဟူသည်မှာ ဆန်တစ်စိတ်ချက်နိုင်သော ထမင်းချက်အိုး ဖြစ်၏။ 'ခုဒ္ဒံ မဓုံ' ဟူသည်မှာ ပျားငယ်တို့ ပြုလုပ်အပ်သော ပျားသိုက် ဖြစ်၏။ 'အနေဠကံ' ဟူသည်မှာ ပျားကောင်တည်းဟူသော အပြစ်ကင်းစင်သော ပျားရည် ဖြစ်၏။ 'န စ သုဒံ အညမညဿ ဖလာနိ ဟိံသန္တိ' ဟူသည်မှာ တစ်ဦး၏သစ်ကိုင်းအစု၌ရှိသော သစ်သီးတို့ကို တစ်ဦးက ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုကြကုန်။ မိမိတို့၏ သစ်ကိုင်းအစုအဝေးမှ အမြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အခွံကိုလည်းကောင်း၊ အရွက်ကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်သူ မည်သည် မရှိကြကုန်။ မိမိတို့၏ သစ်ကိုင်းအောက်သို့ ကြွေကျလာသော သစ်သီးတို့ကိုသာ စားသုံးကြကုန်၏။ တစ်ပါးသူ၏ သစ်ကိုင်းမှ မိမိတို့သစ်ကိုင်းအောက်သို့ လိမ့်ဝင်လာသော အသီးကိုသော်လည်းကောင်း 'ဤအသီးသည် ငါတို့ သစ်ကိုင်းမှ သီးသောအသီး မဟုတ်ပါ' ဟု သိရှိကြသဖြင့် မစားသုံးဘဲ နေကြကုန်၏။ 'ယာဝဒတ္ထံ ဘက္ခိတွာ' ဟူသည်မှာ လည်ချောင်းဝအထိ ပြည့်တင်းအောင် စားပြီး၍ ဟု ဆိုလို၏။ 'သာခံ ဘဉ္ဇိတွာ' ဟူသည်မှာ ထီးပမာဏရှိသော သစ်ရွက်သစ်ခက်ကို ချိုးဖဲ့ကာ အရိပ်ပြု၍ ထွက်ခွာသွား၏။ 'ယတြ ဟိ နာမ' ဟူသည်မှာ အကြင်သူမည်သည်ကား ဟု ဆိုလို၏။ 'ပက္ကမိဿတိ' ဟူသည်မှာ ဖဲခွာသွားပြီ ဟု ဆိုလို၏။ 'နာဒါသိ' ဟူသည်မှာ ရုက္ခစိုးနတ်သမီး၏ အာနုဘော်ကြောင့် အသီးကိုပင် ဆွတ်ယူ၍ မရနိုင်ခဲ့ပေ။ အမှန်စင်စစ် ထိုနတ်သမီးသည် ဤကဲ့သို့ အသီးကို မရယူနိုင်ရန် အဓိဋ္ဌာန်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။

Tenupasaṅkamīti janapadavāsīhi gantvā, ‘‘mahārāja, rukkho phalaṃ na gaṇhi, amhākaṃ nu kho doso tumhāka’’nti vutte ‘‘neva mayhaṃ doso atthi, na jānapadānaṃ, amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati, kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito, sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. Pavattesīti parivattesi. Ummūlamakāsīti uddhaṃmūlaṃ akāsi. Api nu tvanti api nu tava. Aṭṭhitāyevāti aṭṭhitāya eva. Sacchavīnīti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni. Na paccakkosatīti nappaṭikkosati. Rosantanti ghaṭṭentaṃ. Bhaṇḍantanti paharantaṃ.

'တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည်မှာ ဇနပုဒ်နေပြည်သူတို့က သွားရောက်၍ 'မြတ်သောမင်းကြီး... သစ်ပင်သည် အသီးကို မပေးတော့ပါ။ အကျွန်ုပ်တို့၌ အပြစ်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် အရှင်မင်းကြီးတို့၌ အပြစ်ရှိပါသလော' ဟု လျှောက်တင်ကြသော်၊ 'ငါ့၌လည်း အပြစ်မရှိ၊ ဇနပုဒ်သူ ဇနပုဒ်သားတို့၌လည်း အပြစ်မရှိပေ။ ငါတို့နိုင်ငံတော်၌ မတရားမှုဟူသည် မရှိခဲ့ပေ။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် သစ်ပင်သည် အသီးမသီးသနည်း။ သိကြားမင်းထံသို့ ကပ်ရောက်၍ မေးမြန်းအံ့' ဟု စိတ်ကူးကြံစည်ကာ သိကြားမင်းရှိရာသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်ကို ဆိုလို၏။ 'ပဝတ္တေသိ' ဟူသည်မှာ လှဲချ၏။ 'ဥမ္မူလမကာသိ' ဟူသည်မှာ အမြစ်ကို အထက်သို့ ပင့်မြှောက်ပြု၏။ 'အပိ နု တွံ' ဟူသည်မှာ 'သစ်ပင်၏ သဘောတရား၌ တည်သော သင့်၏ ဗိမာန်ကို ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်း ကျရောက်၍ လှဲချလိုက်သလော' ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'အဋ္ဌိတာယေဝ' ဟူသည်မှာ မတည်မြဲခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ 'သစ္ဆဝီနီ' ဟူသည်မှာ ရှေးမူလအတိုင်း တူညီသော အဆင်းအရောင် (အရေ) ရှိကြကုန်၏။ 'န ပစ္စက္ကောသတိ' ဟူသည်မှာ ပြန်လည်၍ မဆဲရေးပေ။ 'ရောသန္တံ' ဟူသည်မှာ နှောင့်ယှက်ဆဲရေးသောသူကို ဖြစ်၏။ 'ဘဏ္ဍန္တံ' ဟူသည်မှာ ရိုက်ပုတ်သောသူကို ဖြစ်၏။

Sunettoti nettā vuccanti akkhīni, tesaṃ sundaratāya sunetto. Titthakaroti sugatiogāhanatitthassa kārako. Vītarāgoti vikkhambhanavasena [Pg.122] vigatarāgo. Pasavatīti paṭilabhati. Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ, sotāpannanti attho. Khantinti attano guṇakhaṇanaṃ. Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ, aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho. Na no samasabrahmacārīsūti ettha samajano nāma sakajano vuccati. Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho.

သုနေတ္တောဟူသော ပုဒ်၌ မျက်စိတို့ကို ‘နေတ္တ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုမျက်စိတို့၏ ကောင်းမွန်လှပခြင်းကြောင့် ‘သုနေတ္တ’ (ကောင်းသောမျက်စိရှိသူ) မည်၏။ ‘တိတ္ထကရ’ ဟူသည် သွားရာ သက်ဆင်းရာဖြစ်သော ဆိပ်ကမ်းကို ပြုလုပ်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ဝီတရာဂ’ ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ရာဂကင်းပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘ပသဝတိ’ ဟူသည် ရရှိ၏။ ‘ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ’ ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော သောတာပန် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ခန္တိ’ ဟူသည် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော သည်းခံခြင်းတရား ဖြစ်သည်။ ‘ယထာ မံ သဗြဟ္မစာရီသု’ ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော်တို့အလယ်၌ ဤသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော သည်းခံခြင်းရှိသူဟု ငါဟောကြား၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န နော သမသဗြဟ္မစာရီသု’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘သမဇန’ မည်သည်မှာ မိမိ၏ ပရိသတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ငါတို့၏ စိတ်များသည် မိမိ၏ ပရိသတ်တို့အပေါ်၌လည်းကောင်း၊ တူသောမြတ်သော အကျင့်ရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ်၌လည်းကောင်း ပြစ်မှားသောစိတ်များ မဖြစ်ကုန်လတ္တံ့ဟူသည်မှာ ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Jotipālo ca govindoti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo. Sattapurohitoti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito. Ahiṃsakā atītaṃseti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ. Nirāmagandhāti kodhāmagandhena nirāmagandhā. Karuṇevimuttāti karuṇajjhāne adhimuttā, karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā. Yeteti ete, ayameva vā pāṭho. Na sādhurūpaṃ āsīdeti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya. Diṭṭhiṭṭhānappahāyinanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ. Sattamoti arahattato paṭṭhāya sattamo. Avītarāgoti avigatarāgo. Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati. Pañcindriyā mudūti pañca vipassanindriyāni mudūni. Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti. Vipassanāti saṅkhārapariggahañāṇaṃ. Pubbeva upahaññatīti paṭhamataraññeva upahaññati. Akkhatoti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘ဇောတိပါလော စ ဂေါဝိန္ဒော’ ဟူသည်မှာ အမည်အားဖြင့် ဇောတိပါလ မည်၍၊ ရာထူးဌာနအားဖြင့် မဟာဂေါဝိန္ဒ မည်၏။ ‘သတ္တပုရောဟိတော’ ဟူသည်မှာ ရေဏုမင်း အစရှိသော ခုနစ်ယောက်သော ညီနောင်မင်းတို့၏ ပုရောဟိတ် ဖြစ်သည်။ ‘အဟိံသကာ အတီတံသေ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့သည် အတိတ်ကာလ၌ သူတစ်ပါးတို့ကို မညှဉ်းဆဲသောသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘နိရာမဂန္ဓာ’ ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသတည်းဟူသော စိမ်းညှီသောအနံ့ မရှိသူများ ဖြစ်သည်။ ‘ကရုဏေဓိမုတ္တာ’ (ကရုဏေဝိမုတ္တာ) ဟူသည်မှာ ကရုဏာဈာန်သို့ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းသူများ ဖြစ်ကြပြီး ကရုဏာတရား၌လည်းကောင်း၊ ကရုဏာ၏ ရှေးအဖို့၌လည်းကောင်း တည်ကုန်သောသူများ ဖြစ်သည်။ ‘ယေတေ’ ဟူသည်မှာ ထိုသာသနာပ ရသေ့တို့ကို ဆိုလိုသည်၊ သို့မဟုတ် ‘ဧတေ’ ဟုလည်း ဖတ်နိုင်သည်။ ‘န သာဓုရူပံ အာသီဒေ’ ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းသဘောရှိသူကို မနှောင့်ယှက် မချုပ်ချယ်ရာ။ ‘ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနပ္ပဟာယီနံ’ ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးသောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ‘သတ္တမော’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်မှစ၍ ရေတွက်သော် သတ္တမမြောက်သော (သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်) ဖြစ်သည်။ ‘အဝီတရာဂေါ’ ဟူသည်မှာ မကင်းသော ရာဂရှိသူဖြစ်၏၊ ဤစကားဖြင့် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်၏။ ‘ပဉ္စိန္ဒြိယာ မုဒု’ ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ဝိပဿနာဣန္ဒြေတို့သည် နုနယ်သေး၏။ မှန်၏၊ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုငါးပါးသော ဝိပဿနာဣန္ဒြေတို့သည် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် နုနယ်သည်မည်ကုန်၏။ ဝိပဿနာဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းဆင်ခြင်တတ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ‘ပုဗ္ဗေဝ ဥပဟညတိ’ ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာကပင် လျှင်မြန်စွာ ကပ်၍ညှဉ်းဆဲတတ်၏။ ‘အက္ခတော’ ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖြိုဖျက်ခြင်းမရှိဘဲ မပျက်စီး မဖျက်ဆီးအပ်သည် ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်များသည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်လှပါသည်။

Dhammikavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်သော ဓမ္မိကဝဂ် ပြီး၏။

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက

6. Mahāvaggo

၆. မဟာဝဂ်

1. Soṇasuttavaṇṇanā

၁. သောဏသုတ်အဖွင့်

55. Chaṭṭhassa [Pg.123] paṭhame soṇoti sukhumālasoṇatthero. Sītavaneti evaṃnāmake susāne. Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanapaṇṇasālāsatāni māpitāni, tesu thero attano sappāyacaṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu, jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu, chiddāni ahesuṃ. Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi. Tassa vīriyena kilamitakāyassa koṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi, taṃ dassetuṃ atha kho āyasmatotiādi vuttaṃ. Tattha āraddhavīriyāti paripuṇṇapaggahitavīriyā. Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatīti sace hi ahaṃ ugghaṭitaññū vā assaṃ vipañcitaññū vā neyyo vā, nūna me cittaṃ vimucceyya. Addhā panasmi padaparamo, yena me cittaṃ na vimuccatīti sanniṭṭhānaṃ katvā saṃvijjanti kho panātiādīni cintesi. Tattha bhogāti upayogatthe paccattaṃ.

၅၅. ခြောက်ခုမြောက်သော ဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသော သုတ်၌ ‘သောဏော’ ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော သောဏမထေရ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သီတဝနေ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရှိသော သုသာန်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုသီတဝနသုသာန်၌ အစဉ်အတိုင်း ငါးရာသော သစ်ရွက်မိုးစင်္ကြံကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်ထားရာ၊ ထိုကျောင်းတို့တွင် မထေရ်သည် မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သော စင်္ကြံကျောင်းကို ယူ၍ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်တော်မူ၏။ ပြင်းထန်စွာ အားထုတ်သော ဝီရိယရှိသည်ဖြစ်၍ စင်္ကြံကြွသော ထိုသောဏမထေရ်၏ ခြေဖဝါးတို့သည် ပေါက်ကွဲကုန်၏၊ ပုဆစ်ဒူးတို့ဖြင့် စင်္ကြံသွားပြန်သော် ပုဆစ်ဒူးတို့သည်လည်းကောင်း၊ လက်ဖဝါးတို့သည်လည်းကောင်း ပေါက်ကွဲပြတ်တောက်ကုန်၏။ ဤသို့ ပြင်းထန်စွာ အားထုတ်သော ဝီရိယရှိလျက် နေသော်လည်း မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဥပစာရသမာဓိ၏ အရောင်နိမိတ်မျှကိုပင် ပြခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝီရိယကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော ကိုယ်ရှိသဖြင့် စင်္ကြံစွန်းရှိ ကျောက်ဖျာပေါ်၌ ထိုင်နေသော ထိုသောဏမထေရ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြံအစည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘အထ ခေါ အာယသ္မတော’ အစရှိသဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အာရဒ္ဓဝီရိယာ’ ဟူသည်မှာ ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ချီးမြှင့်ပင့်တင်အပ်သော ဝီရိယရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ ‘န အနုပါဒါယ အာသေဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ’ ဟူသော ပါဌ်၌— အကယ်၍ ငါသည် ဥဂ္ဃာဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်၊ ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် နေယျပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပါက ငါ၏စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပေလိမ့်မည်။ ငါသည် ဧကန်မုချ ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်သာ ဖြစ်ပေမည်၊ ထို့ကြောင့် ငါ၏စိတ်သည် ကိလေသာမှ မလွတ်မြောက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ‘သံဝိဇ္ဇန္တိ ခေါ ပန’ အစရှိသော အတွေးများကို ကြံစည်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘ဘောဂါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ်အနက်၌ သုံးသော ပထမာဝိဘတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။

Pāturahosīti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi, gantvāssa vitakkaṃ sahotthaṃ gaṇhitvā vīṇopamaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti pamukhe pākaṭo ahosi. Paññatte āsaneti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanaṃ paññāpetvāva padhānaṃ karonti, aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi santharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti. Theropi āsanaṃ paññāpetvā padhānaṃ akāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane’’ti.

‘ပါတုရဟောသိ’ ဟူသည်မှာ သောဏမထေရ်၏ စိတ်အကြံအစည်ကို သိတော်မူ၍ ‘ဤသောဏမထေရ်သည် ယခုအခါ သီတဝနသုသာန် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားအားထုတ်ရာ မြေပြင်၌ ထိုင်လျက် ဤသို့ ကြံစည်နေ၏၊ ငါသွား၍ ထိုမထေရ်၏ စိတ်အကြံကို မိမိရရ ဆုပ်ကိုင်ကာ စောင်းဥပမာရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားမည်’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ မထေရ်၏ ရှေ့မှောက်၌ ထင်ရှားစွာ ပေါ်လာတော်မူခဲ့သည်။ ‘ပညတ္ေ အာသေန’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ သီတင်းသုံးရာနေရာသို့ ဆုံးမဩဝါဒပေးရန် ကြွရောက်တော်မူလာသော မြတ်စွာဘုရား ထိုင်တော်မူရန်အတွက် ရရှိသမျှသော နေရာဖြင့် နေရာထိုင်ခင်းကို ကြိုတင်ခင်းကျင်းထားပြီးမှသာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားထုတ်လေ့ရှိကြသည်။ အခြားနေရာ မရရှိပါက သစ်ရွက်ဟောင်းများကို ဖြန့်ခင်း၍ ထိုအပေါ်၌ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခင်းထားကြသည်။ သောဏမထေရ်သည်လည်း နေရာထိုင်ခင်းကို အသင့်ခင်းကျင်းပြီးမှသာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ နေရာထိုင်ခင်းကို ခင်းကျင်းထားခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ပညတ္ေ အာသေန’ ဟု ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Taṃ kiṃ maññasīti satthā ‘‘imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānehi attho natthi, ayaṃ gandhabbasippe cheko ciṇṇavasī, attano visaye kathiyamānaṃ [Pg.124] khippameva sallakkhessatī’’ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Vīṇāya tantissare kusalatā nāma vīṇāya vādanakusalatā, so ca tattha kusalo. Mātāpitaro hissa ‘‘amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati, idaṃ pana sayane nisinneneva sakkā uggaṇhitu’’nti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ. Tassa –

‘တံ ကိံ မညသိ’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဤရဟန်းအား ကျန်ရှိသော အခြားကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ဖြင့် အကျိုးမရှိနိုင်၊ ဤသောဏမထေရ်သည် စောင်းအတတ်၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်၍ လေ့ကျင့်နိုင်နင်းသော ဝသီဘော်ရှိ၏၊ မိမိကျွမ်းကျင်ရာနယ်ပယ်၌ ဟောကြားပါက လျင်မြန်စွာ မှတ်သားနိုင်လိမ့်မည်’ ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူကာ စောင်းဥပမာဖြင့် ဟောတော်မူရန် ‘တံ ကိံ မညသိ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ စောင်းညှို့သံ၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်းဟူသည် စောင်းကို တီးခတ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသောဏမထေရ်သည်လည်း ထိုစောင်းတီးခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမထေရ်၏ မိဘတို့က ‘ငါတို့သားသည် အခြားသော အတတ်ပညာကို သင်ယူပါက ကိုယ်ခန္ဓာ ပင်ပန်းပေလိမ့်မည်၊ ဤစောင်းတီးခြင်း အတတ်သည်ကား အိပ်ရာ၌ လျောင်းစက်ထိုင်နေရင်းပင် သင်ယူနိုင်၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုမထေရ်အား စောင်းတီးခြင်းအတတ်ကိုသာ သင်ယူစေခဲ့ကြသည်။

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

Ṭhānā ekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. –

“ခုနစ်ပါးသော စောင်းသံတို့၊ သုံးပါးသော အသံအုပ်စု (ဂါမ) တို့၊ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော တီးခတ်ပုံ (မုစ္ဆနာ) တို့နှင့် တစ်ဆယ့်ကိုးယုတ်ငါးဆယ် (၄၉) ပါးသော စောင်းသံထွက်ရာ ဌာနတို့သည် ‘သရမဏ္ဍလ’ (အသံပန်း) တို့ မည်ကုန်၏။”

Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi. Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā. Saravatīti sarasampannā. Kammaññāti kammakkhamā kammayoggā. Atisithilāti mandamucchanā. Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā.

အစရှိသော ထိုစောင်းတီးခြင်း အတတ်ပညာအားလုံးကို ထိုမထေရ်သည် တတ်မြောက်ကျွမ်းကျင်ပြီး ဖြစ်သည်။ ‘အစ္စာယတာ’ ဟူသည် (စောင်းညှို့တို့ကို) အလွန်တင်းအောင် ဆွဲငင်ထားပြီး ပြင်းထန်စွာ တီးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သရဝတီ’ ဟူသည် ကောင်းမွန်လှပသော စောင်းသံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကမ္မညာ’ ဟူသည် စောင်းတီးခတ်ခြင်း အမှုအတွက် ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်း၊ သင့်လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အတိသိထိလာ’ ဟူသည် အလွန်လျော့ရဲစွာ၊ ညင်သာစွာ တီးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သမေ ဂုဏေ ပတိဋ္ဌိတာ’ ဟူသည် အလတ်စားဖြစ်သော အလယ်အလတ် စောင်းသံ၌ ထား၍ တီးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Accāraddhanti atigāḷhaṃ. Uddhaccāya saṃvattatīti uddhatabhāvāya saṃvattati. Atilīnanti atisithilaṃ. Kosajjāyāti kusītabhāvatthāya. Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhaha, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti. Sati pana sabbatthikā, sā sadā balavatīyeva vaṭṭati. Tañca pana tesaṃ yojanāvidhānaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.60-62) pakāsitameva. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi.

‘အစ္စာရဒ္ဓံ’ ဟူသည် အလွန်ပြင်းထန်စွာ အားထုတ်အပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်သည်။ ‘ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတိ’ ဟူသည် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏။ ‘အတိလီနံ’ ဟူသည် အလွန်လျော့ရဲစွာ အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကောသဇ္ဇာယ’ ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း အဖြစ်သို့ ရောက်စေတတ်၏။ ‘ဝီရိယသမထံ အဓိဋ္ဌဟ’ ဟူသည်မှာ ဝီရိယနှင့်ယှဉ်သော သမထကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုပါ၊ ဝီရိယကို သမာဓိနှင့် မျှတအောင် ညှိနှိုင်းယှဉ်စပ်ပါဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတံ ပဋိဝိဇ္ဈ’ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ မျှတညီညွတ်သော အဖြစ်ကို ဆောက်တည်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဣန္ဒြေတို့ မျှတအောင် ညှိနှိုင်းရာ၌ သဒ္ဓါကို ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ ပညာကို သဒ္ဓါနှင့်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယကို သမာဓိနှင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိကို ဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ညှိနှိုင်းယှဉ်စပ်ပေးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဣန္ဒြေတို့ မျှတညီညွတ်သည် မည်၏။ သတိတရားသည်ကား အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့၌ အမြဲတစေ လိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ ထိုသတိတရားသည် အခါခပ်သိမ်း အားကောင်းနေရန်သာ သင့်လျော်ပေသည်။ ထိုဣန္ဒြေတို့၏ ညှိနှိုင်းပုံ အစီအရင် အကျယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ထင်ရှားစွာ ပြသထားပြီး ဖြစ်သည်။ ‘တတ္ထ စ နိမိတ္တံ ဂဏှာဟိ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဣန္ဒြေတို့ မျှတညီညွတ်မှု ရှိနေစဉ် မှန်ပြင်၌ မျက်နှာအရိပ် ပေါ်ထွက်လာသကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်လာအပ်သော ထိုသမထနိမိတ်၊ ထိုဝိပဿနာနိမိတ်၊ ထိုမဂ်နိမိတ်နှင့် ဖိုလ်နိမိတ်တို့ကို ရယူတော်မူပါ၊ ဖြစ်ပေါ်စေပါဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသောဏမထေရ်အား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ သွတ်သွင်းလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha ca nimittaṃ aggahesīti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi. Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavaseneva vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva pavivittattā paviveko, byāpajjhābhāvato abyāpajjhaṃ, taṇhākkhayante uppannattā [Pg.125] taṇhākkhayo, upādānakkhayante uppannattā upādānakkhayo, sammohābhāvato asammohoti vuccati.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ' ဟူသည်မှာ သမထနိမိတ်နှင့် ဝိပဿနာနိမိတ်ကို ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဆ ဌာနာနိ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းခြောက်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဓိမုတ္တော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်း၍ မျက်မှောက်ပြုကာ တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော' စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော စကားရပ်တို့ကို အရဟတ္တဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ မှန်ပေ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် 'နေက္ခမ္မ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကိလေသာတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်သောကြောင့် 'ပဝိဝေက' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငြှဉ်းဆဲခြင်းမရှိသောကြောင့် 'အဗျာပဇ္ဈ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တဏှာကုန်ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'ตဏှက္ခယ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါန်ကုန်ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'ဥပါဒါနက္ခယ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တွေဝေမှုမရှိသောကြောင့် 'အသမ္မောဟ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သည်။

Kevalaṃ saddhāmattakanti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissakaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti, phalasamāpattivihārena viharati, tanninnamānasoyeva ca hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.

'ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ' ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် မရောနှောဘဲ သက်သက်မျှသာဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားမျှကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိစယံ' ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် တိုးပွားစေခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဝီတရာဂတ္တာ' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်၍ ရာဂ ကင်းပြတ်သွားခြင်းကြောင့်သာလျှင် နေက္ခမ္မဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင် မျက်မှောက်ပြု၍ တည်ရှိနေခြင်း၊ ဖလသမာပတ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်း၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ရှိသည်သာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်သည်။

Lābhasakkārasilokanti catupaccayalābhañca tesaññeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno. Pavivekādhimuttoti paviveke adhimutto arahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

'လာဘသက္ကာရသိလောကံ' ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးကို ရခြင်း၊ ထိုပစ္စည်းတို့၏ ကောင်းမွန်မွန်မြတ်ခြင်းနှင့် ကျေးဇူးသတင်းကို ပြောဆိုခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'နိကာမယမာနော' ဟူသည်မှာ အလိုရှိခြင်း၊ တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဝိဝေကာဓိမုတ္တော' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ကာယဝိဝေက စသည်တို့၌ ညွတ်ကိုင်းသူ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားရာရောက်သည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaṃ gahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjhādhimuttoti abyāpajjhaṃ arahattaṃ byākaroti. Imināva nayena sabbaṭṭhānesu attho daṭṭhabbo. Apicettha ‘‘nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ, sesesu pañcasu nibbāna’’nti eke vadanti. Apare ‘‘asammohādhimuttoti ettheva nibbānaṃ kathitaṃ, sesesu arahatta’’nti vadanti. Ayaṃ panettha sāro – sabbesveva tesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti.

'သီလဗ္ဗတပရာမာသံ' ဟူသည်မှာ နွား၏ အလေ့အကျင့် စသည်တို့ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ကိုင်စွဲသော အယူအဆမျှကို ဆိုလိုသည်။ 'သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆန္တော' ဟူသည်မှာ အနှစ်သာရ အမြတ်အစွန်းအားဖြင့် သိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဗျာပဇ္ဈာဓိမုတ္တော' ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲဒုက္ခကင်းသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤသုတ်၌ အချို့သော ဆရာတို့က 'နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တော' ဟူသော ဤပုဒ်၌သာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟော၍ ကြွင်းသော ပုဒ်ငါးပါး၌ နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ 'အသမ္မောဟာဓိမုတ္တော' ဟူသော ဤပုဒ်၌သာ နိဗ္ဗာန်ကို ဟော၍ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟောသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤအရာ၌ စစ်မှန်သော အနှစ်သာရမှာ—ထိုဖော်ပြပါ ပုဒ်အားလုံး၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Bhusāti balavanto dibbarūpasadisā. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma. Amissīkatanti kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Ṭhitanti patiṭṭhitaṃ. Āneñjappattanti acalappattaṃ. Vayañcassānupassatīti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati. Bhusā vātavuṭṭhīti balavā vātakkhandho. Neva sampakampeyyāti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya. Na sampakampeyyāti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya. Na sampavedheyyāti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya.

'ဘုသာ' ဟူသည်မှာ အားကြီးကုန်သော နတ်သမီး အဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိသော ရူပါရုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'နေဝဿ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးသိမ်းပိုက်၍ မထားနိုင်ကြကုန်။ မှန်ပေ၏၊ ကိလေသာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးတတ်ကုန်၏။ 'အမိဿီကတံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာဖြင့် မရောနှောအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မှန်ပေ၏၊ ကိလေသာတို့သည် စိတ်ကို အာရုံနှင့်အတူ ရောနှောရှုပ်ထွေးစေတတ်ကုန်၏။ ထိုကိလေသာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ရဟန္တာ၏ စိတ်သည် မရောနှောအပ်သော စိတ်ဖြစ်သည်။ 'ဌိတံ' ဟူသည်မှာ တည်တံ့ခြင်း၊ 'အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တံ' ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝယဉ္စဿာနုပဿတိ' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုစိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပျက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဘုသာ ဝါတဝုဋ္ဌိ' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သော လေမုန်တိုင်း ဖြစ်သည်။ 'နေဝ သံကမ္ပေယျ' ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်တစ်လမ်းဖြင့်မျှ လှုပ်ရှားစေရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န သမ္ပကမ္ပေယျ' ဟူသည်မှာ နွားချည်တိုင်ကဲ့သို့ အရပ်မျက်နှာအားလုံးမှ မတုန်လှုပ်စေနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န သမ္ပဝေဓေယျ' ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေ၍ လဲပြိုကျအောင် မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Nekkhammaṃ [Pg.126] adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa khīṇāsavassa. Sesapadesupi arahattameva kathitaṃ. Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. Disvā āyatanuppādanti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Atha vā iminā khīṇāsavassa paṭipadā kathitā. Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati. Evaṃ tassa sammā vimuttassa…pe… na vijjati. Tattha santacittassāti nibbutacittassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

'နေက္ခမ္မံ အဓိမုတ္တဿ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ တည်နေသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ 'ဥပါဒါနက္ခယဿ စ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အသမ္မောဟဉ္စ စေတသော' ဟူသည်မှာ စိတ်၏ မတွေဝေသော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒိသွာ အာယတနုပ္ပါဒံ' ဟူသည်မှာ အာယတနတို့၏ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို မြင်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာအကျင့်ဖြင့် ဖလသမာပတ်၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်၏၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌ ညွတ်ကိုင်း၏ဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤပါဠိဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျင့်စဉ်ကို ပြဆိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အာယတနတို့၏ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို မြင်၍ ဤဝိပဿနာဖြင့် ရရှိအပ်သော အရိယမဂ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်၏။ ဤသို့ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ပြီးသော ရဟန်းအား ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ပေ။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'သန္တစိတ္တဿ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းပြီးသော စိတ်ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့မှာ ရှင်းလင်းလွယ်ကူလှပေသည်။

2. Phaggunasuttavaṇṇanā

၂. ဖဂ္ဂုဏသုတ်အဖွင့်

56. Dutiye samadhosīti uṭṭhānākāraṃ dassesi. Paṭikkamantīti parihāyanti. No abhikkamantīti na vaḍḍhanti. Sīsaveṭhanaṃ dadeyyāti sīsaṃ veṭhetvā daṇḍakena samparivattakaṃ bandheyya. Indriyāni vippasīdiṃsūti tasmiṃ maraṇasamaye cha indriyāni vippasannāni ahesuṃ. Atthupaparikkhāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhane. Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne. Avimuttaṃ hotīti arahattaphalena adhimuttaṃ hoti.

၅၆. ဒုတိယသုတ်၌ 'သမဓောသိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထတော့မည့် အခြင်းအရာကို ပြသသည်။ 'ပဋိက္ကမန္တိ' ဟူသည်မှာ ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နော အဘိက္ကမန္တိ' ဟူသည်မှာ မတိုးပွားကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သီသဝေဋ္ဌနံ ဒဒေယျ' ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းကို ရစ်ပတ်၍ တုတ်ချောင်းဖြင့် လိမ်လှည့်ကာ တင်းကျပ်စွာ စည်းနှောင်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသီဒိံသု' ဟူသည်မှာ ထိုသေခါနီးအချိန်၌ ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့သည် အထူးသဖြင့် ကြည်လင်လာကြကုန်၏။ 'အတ္ထူပပရိက္ခာယ' ဟူသည်မှာ အကျိုးရှိသည် မရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုတ္တရေ ဥပဓိသံခယေ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်သည်။ 'အဝိမုတ္တံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ညွတ်ကိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

3. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

၃. ဆဠာဘိဇာတိသုတ်အဖွင့်

57. Tatiye chaḷabhijātiyoti cha jātiyo. Tatridanti tatrāyaṃ. Luddāti dāruṇā. Bhikkhū kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete. Ekasāṭakāti ekeneva pilotikakhaṇḍena purato paṭicchādanakā. Akāmakassa bilaṃ olaggeyyunti satthe gacchamāne goṇamhi mate gomaṃsamūlaṃ uppādanatthāya vibhajitvā khādamānā ekassa gomaṃsaṃ anicchantasseva koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ayañca te khāditabbo, mūlañca dātabba’’nti taṃ koṭṭhāsasaṅkhātaṃ bilaṃ olaggeyyuṃ, balakkārena hatthe ṭhapeyyunti attho. Akhettaññunāti abhijātipaññattiyā khettaṃ ajānantena. Taṃ suṇāhīti taṃ mama paññattiṃ suṇāhi. Kaṇhābhijātikoti kāḷakajātiko. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kaṇhasabhāvo hutvā jāyati nibbattati, kaṇhābhijātiyaṃ vā jāyati. Nibbānaṃ [Pg.127] abhijāyatīti nibbānaṃ pāpuṇāti, ariyabhūmisaṅkhātāya vā nibbānajātiyā jāyati.

၅၇. တတိယသုတ်၌ 'ဆဠာဘိဇာတိယော' ဟူသည်မှာ အမျိုးခြောက်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'တတြိဒံ' ဟူသည်မှာ ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် ဤအမျိုးတည်း။ 'လုဒ္ဒါ' ဟူသည်မှာ ကြမ်းကြုတ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'ဘိက္ခူ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ' ဟူသည်မှာ ဆူးကဲ့သို့ စူးရှသော ပြင်းထန်သောဆန္ဒဖြင့် အသက်မွေးသော ရဟန်း (ပရိဗိုဇ်) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဧကသာဋကာ' ဟူသည်မှာ အဝတ်စုတ်တစ်ထည်တည်းဖြင့် ရှေ့မှ ဖုံးလွှမ်းတတ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'အကာမကဿ ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုံ' ဟူသည်မှာ လှည်းကုန်သည်တို့ ခရီးသွားစဉ် နွားသေဆုံးသောအခါ နွားသားဖိုးရရှိရန်အတွက် ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ စားကြရာတွင် နွားသားကို အလိုမရှိသော လှည်းကုန်သည်တစ်ဦးအား အတင်းအဓမ္မ ဝေစုချပေးပြီး 'ဤဝေစုကို သင်စားရမည်၊ အဖိုးလည်း ပေးရမည်' ဟု ဆိုကာ ထိုနွားသားဝေစုကို အတင်းအဓမ္မ လက်ထဲသို့ ထည့်ပေးရာ၏ဟု အနက်ရသည်။ 'အခေတ္တညူနာ' ဟူသည်မှာ အမျိုးသတ်မှတ်ပညတ်ခြင်း၏ ခေတ်ကို မသိသောသူ ဖြစ်သည်။ 'တံ သုဏာဟိ' ဟူသည်မှာ ငါ၏ ထိုအမျိုးပညတ်ချက်ကို နာယူလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကဏှာဘိဇာတိကော' ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သောအမျိုး၌ ဖြစ်သူ ဖြစ်သည်။ 'ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတိ' ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သော သဘောရှိသူဖြစ်၍ မွေးဖွားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ သို့မဟုတ် မည်းညစ်သောအမျိုး၌ မွေးဖွားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နိဗ္ဗာနံ အဘိဇာယတိ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိခြင်း၊ သို့မဟုတ် အရိယာဘုံဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သဘောဖြင့် မွေးဖွားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

4. Āsavasuttavaṇṇanā

၄. အာသဝသုတ်အဖွင့်

58. Catutthe saṃvarā pahātabbāti saṃvarena pahātabbā. Sesesupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sāsane. Paṭisaṅkhāti paṭisañjānitvā, paccavekkhitvāti attho. Yonisoti upāyena pathena. Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā cāyaṃ ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’tiādinā ādittapariyāyena (saṃ. ni. 4.235) veditabbā. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, saṃvaraṇato saṃvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti. Satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Javane uppajjamānopi hesa tasmiṃ dvāre kilesānaṃ uppattivāraṇato cakkhundriyasaṃvaroti vuccati. Saṃvutoti tena saṃvarena upeto. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti imassa vibhaṅge ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti…pe… samannāgato’’ti vuttaṃ. Atha vā saṃvarīti saṃvuto, thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti cakkhundriyasaṃvarasaṅkhātaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Ayamevettha attho sundarataro. Tathā hi ‘‘cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato, saṃvutassa viharato’’ti etesu padesu ayamevattho dissatīti.

၅၈. လေးခုမြောက်သောသုတ်၌ 'သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ' (စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားများ) ဟူသည်မှာ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ဣဓ' (ဤသာသနာ၌) ဟူသည်မှာ ဤမြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ 'ပဋိသင်္ခါ' ဟူသည်မှာ (အပြစ်နှင့် အကျိုးကို) သိ၍ ဆင်ခြင်၍ဟု အနက်ရသည်။ 'ယောနိသော' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် (ဆင်ခြင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဤ (စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား) ၌ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့ကို မစောင့်စည်းခြင်း၏ အပြစ်ကို သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းကို 'ယောနိသော ပဋိသင်္ခါ' (သင့်လျော်စွာ ဆင်ခြင်ခြင်း) ဟူ၍ သိအပ်၏။ ၎င်းဆင်ခြင်ခြင်းကို 'ချစ်သားရဟန်းတို့... ရဲရဲတောက် ပြောင်ပြောင်ငြိလျက် လောလောပူသော သံချောင်းဖြင့် စက္ခုန္ဒြေကို ပွတ်တိုက်ခြင်းက မြတ်သေး၏၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံတို့၌ ကိလေသာကို ထင်စွာပြတတ်သော လက်ခြေ၊ သဏ္ဌာန်၊ ပြုံးရယ်ခြင်း စသည်ဖြင့် မိန်းမနိမိတ်၊ ယောက်ျားနိမိတ် (အနုဗျဉ်း) ကို ယူခြင်းသည်ကား မမြတ်သည်သာတည်း' စသော အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်လာ နည်းလမ်းများဖြင့် သိအပ်၏။ 'စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတိ' (စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းပိတ်ဆို့လျက် နေ၏) ဟူသော ပါဌ်၌ စက္ခုသည်ပင် ဣန္ဒြေဖြစ်သောကြောင့် 'စက္ခုန္ဒြေ' မည်၏။ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် 'သံဝရ' မည်၏။ ပိတ်ဆို့ တားမြစ်တတ်သောကြောင့် 'သံဝရ' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် 'သတိ' ၏ အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် 'စက္ခုန္ဒြိယသံဝရ' မည်၏။ ၎င်းသံဝရသည် ဇော၌ ဖြစ်သော်လည်း ထိုစက္ခုဒွါရ၌ ကိလေသာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် 'စက္ခုန္ဒြိယသံဝရ' ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သံဝုတော' ဟူသည်မှာ ထိုစောင့်စည်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိဘင်းပါဌိတော်၌ 'ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော' ဟူသော ပုဒ်ကို 'ဤပါတိမောက္ခသံဝရနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် စောင့်စည်းပြီ (ပိတ်ဆို့ပြီ) ဖြစ်သောကြောင့် 'သံဝုတ' မည်၏။ ပိတ်ဆို့ တားဆီးပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတော' ဟူသည်မှာ အိမ်တံခါး၌ တံခါးရွက်ကို ပိတ်သကဲ့သို့ စက္ခုဒွါရ၌ စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းတည်းဟူသော သတိတံခါးရွက်ကို ပိတ်ဆို့တားဆီးလိုက်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအနက်နှစ်မျိုးတွင် နောက်ဆုံးပြဆိုခဲ့သော အနက်သည်သာ အထူးသဖြင့် ကောင်းမွန်လှသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲ နေသောသူ၏...' စသော ပုဒ်တို့၌ ဤနောက်ဖြစ်သော အနက်ကိုသာ ရှုမြင်ရသည်ဟု သိအပ်၏။

Yaṃ hissātiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti attho. Yekārassa vā esa yanti ādeso, ye assāti attho. Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā. Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, ‘‘īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmī’’ti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo [Pg.128] uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhato diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti. Etehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā āyatiṃ vā tesaṃ vipākā tehipi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti. Evaṃsa teti evaṃ assa te, etenupāyena na honti, no aññathāti vuttaṃ hoti. Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsupi eseva nayo. Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbāti imesu chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti.

'ယဥှိဿ' စသော ပုဒ်၌ အကြင်စက္ခုန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို မစောင့်စည်းဘဲ (မပိတ်ဆို့ဘဲ) နေသော ထိုရဟန်းအား ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် 'ယေ' ဟူသော အက္ခရာကို 'ယံ' ဟု ပြောင်းလဲ၍ ထိုရဟန်းအား အကြင်အာသဝေါတရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟုလည်း အနက်ရနိုင်သည်။ 'အာသဝါ ဝိဃာတပရိဠာဟာ' ဟူသည်မှာ အာသဝေါတရား လေးပါးနှင့်တကွ ပင်ပန်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အခြားကိလေသာပူပန်မှုများ သို့မဟုတ် အကျိုးဝိပါက်ကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်မှုများကို ဆိုလိုသည်။ အသေးစိတ်ရှင်းပြရသော် စက္ခုဒွါရ၌ ထင်လာသော သာယာဖွယ် ဣဋ္ဌာရုံကို ကာမဂုဏ်၌ သာယာနှစ်သက်သောအားဖြင့် သာယာစွဲလမ်းသူအား ကာမာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ဤသို့သော အာရုံကို နောင်အခါ သုဂတိဘုံ၌လည်း ရလိမ့်ဦးမည်' ဟု ဘဝကို တောင့်တလျက် သာယာစွဲလမ်းသူအား ဘဝါသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'သတ္တဝါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သတ္တဝါ၏ ဥစ္စာ' ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲယူသူအား ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အလုံးစုံသော အာသဝေါတို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သော မသိမှု အဝိဇ္ဇာသည် အဝိဇ္ဇာသဝ မည်၏။ ဤသို့ဖြင့် အာသဝေါတရားလေးပါး ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ၎င်းအာသဝေါလေးပါးနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ပင်ပန်းပူပန်စေတတ်သော အခြားကိလေသာပူပန်မှုများ သို့မဟုတ် နောင်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျိုးဝိပါက်ပူပန်မှုများသည်လည်း ဣန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲ နေထိုင်သူအား ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံသ တေ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ စောင့်စည်းသော နည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုရဟန်းအား အာသဝေါတို့ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သောတိန္ဒြိယသံဝရသံဝုတော' စသော ဝါကျတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတရားများ' ဟူသည်မှာ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ လေးပါးစီ ပြုလုပ်၍ နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အာသဝေါတရားတို့ကို စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.18) sīlakathāya vuttameva. Yaṃ hissāti yañhi cīvaraṃ piṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa. Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa. Imasmiṃ vāre aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā, īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa, sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vighātapariḷāhāva navavedanuppādanatopi veditabbā. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.

'ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ' စသော ဝါကျတို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားအလုံးစုံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် သီလကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ 'ယဥှိဿ' ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း စသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့တွင် တစ်ခုခုသော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပဋိသေဝတော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် မဆင်ခြင်ဘဲ မမှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သည်။ ဤဝါရ၌ မရသေးသော သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းကို တောင့်တသောသူ သို့မဟုတ် ရရှိပြီးသော ပစ္စည်းကို သာယာစွဲလမ်းသောသူအား ကာမာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို သိအပ်၏။ 'ဤသို့သော ပစ္စည်းများကို နောင်ဘဝ သုဂတိဘုံ၌လည်း ရလိမ့်ဦးမည်' ဟု ဘဝကို တောင့်တကာ သာယာစွဲလမ်းသောသူအား ဘဝါသဝ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုလည်းကောင်း၊ 'ငါ ရသည်၊ ငါ မရ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်သည်' ဟူ၍လည်းကောင်း အတ္တသညာဖြင့် စွဲလမ်းသူအား ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သော မောဟသည် အဝိဇ္ဇာသဝ မည်၏။ ဤသို့လျှင် အာသဝေါတရား လေးပါး ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် ပင်ပန်းပူပန်စေတတ်သော အကျိုးတရားတို့ကို အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပုံအားဖြင့်လည်း သိအပ်၏။ 'ရဟန်းတို့... မှီဝဲခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတရားများ' ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းတစ်ခုစီ၌ လေးပါးစီသော အာသဝေါတို့ကို ပြု၍ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အာသဝေါတရားတို့ကို ဉာဏသံဝရဟု ဆိုအပ်သော ဆင်ခြင်၍ မှီဝဲခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khantā hoti sītassa, sītaṃ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati. Uṇhādīsupi eseva nayo. Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo. Dukkhānantiādīsu dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṃ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharāti veditabbā. Yaṃ hissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa. Anadhivāsatoti anadhivāsentassa akkhamantassa[Pg.129]. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, evaṃ sabbattha. ‘‘Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā’’ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho.

'ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿ' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ဆင်ခြင်၍ အချမ်းကို သည်းခံတတ်သူ ဖြစ်၏။ အချမ်းကို သည်းခံနိုင်၏၊ ရှောင်လွှဲနိုင်၏။ လုံလဝီရိယ မရှိသောသူသည် အနည်းငယ်မျှသော အချမ်းကြောင့် စိတ်လှုပ်ရှား တုန်လှုပ်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ မတုန်မလှုပ် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်လွှတ်ပေ။ အပူစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ စကားကိုပင် 'ဝစနပထ' (စကားလမ်းကြောင်း) ဟူ၍ သိအပ်၏။ 'ဒုက္ခာနံ' စသည်တို့၌ သည်းခံနိုင်ခဲသော သဘောကြောင့် 'ဒုက္ခ' မည်၏။ ပြင်းထန်သော သဘောကြောင့် 'တိဗ္ဗ' မည်၏။ ကြမ်းတမ်းသော သဘောကြောင့် 'ခရ' မည်၏။ စူးရှပူလောင်သော သဘောကြောင့် 'ကဋုက' မည်၏။ သာယာဖွယ်မရှိသောကြောင့် 'အသာတ' မည်၏။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်သောကြောင့် 'အမနာပ' မည်၏။ အသက်ကို နုတ်ယူနိုင်စွမ်းသောကြောင့် 'ပါဏဟရ' မည်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ 'ယဥှိဿ' ဟူသည်မှာ အချမ်းစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော သဘောကိုသော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'အနဓိဝါသတော' ဟူသည်မှာ သည်းမခံနိုင်ဘဲ မိမိစိတ်ကို တင်းခံမထားနိုင်သောသူအား ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ အာသဝေါ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အချမ်းဖြင့် နှိပ်စက်ခံရသောကြောင့် အပူကို တောင့်တသောသူအား ကာမာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အပူစသော အခြားအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'သုဂတိဘုံ၌ အချမ်း၊ အပူ မရှိတန်ရာ' ဟု ဘဝကို တောင့်တသူအား ဘဝါသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ငါ ချမ်းလှချေသည်၊ ငါ ပူလှချေသည်' ဟု စွဲလမ်းယူဆသူအား ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အလုံးစုံသော အာသဝေါတို့နှင့် ယှဉ်တွဲသော မောဟသည် အဝိဇ္ဇာသဝ မည်၏။ 'ဣမေ ဝုစ္စန္တိ' ဟူသည်မှာ အချမ်းစသည်တို့တွင် တစ်ခုချင်းစီ၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးစီသော အာသဝေါတို့ကို ပြု၍ များစွာသော ထိုအာသဝေါတရားတို့ကို ခန္တိသံဝရဟု ဆိုအပ်သော သည်းခံခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသောအနက် ဖြစ်သည်။

Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti na caṇḍassa hatthissa āsanne ṭhātabbaṃ. Tatonidānañhi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ bhaveyyāti evaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. Caṇḍanti duṭṭhaṃ vāḷaṃ. Khāṇunti khadirakhāṇukādiṃ. Kaṇṭakaṭṭhānanti yattha kaṇṭakā vijjhanti, taṃ okāsaṃ. Sobbhanti sabbato chinnataṭaṃ. Papātanti ekato chinnataṭaṃ. Candanikanti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ. Oḷigallanti tesaṃyeva kaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ. Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti. Dvepi cetāni ṭhānāni amanussussadaṭṭhānāni honti, tasmā vajjetabbāni. Anāsaneti ettha ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ, taṃ atthato aniyatavatthubhūtaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ. Agocareti etthapi ayutto gocaro agocaro. So vesiyādibhedato pañcavidho. Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake amitte. Pāpakesūti lāmakesu. Okappeyyunti saddaheyyuṃ adhimucceyyuṃ ‘‘addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā’’ti. Yaṃ hissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, ‘‘natthi sugatibhave īdisaṃ dukkha’’nti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, maṃ hatthī maddati maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccanti.

"ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတိ" ဟူသည်မှာ ငါသည် ရဟန်းဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကြမ်းတမ်းသော ဆင်၏အနီး၌ မရပ်တည်အပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော ဆင်၏အနီး၌ ရပ်နေခြင်းကြောင့် သေခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ သေလုနီးပါး ဆင်းရဲဒုက္ခသော်လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ကြမ်းတမ်းသောဆင်ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏၊ ဆုတ်ခွာရာ၏။ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "စဏ္ဍံ" ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော၊ ရဲတင်းသော သတ္တဝါတည်း။ "ခါဏုံ" ဟူသည် ရှားသစ်ငုတ် အစရှိသည်တည်း။ "ကဏ္ဍကဋ္ဌာနံ" ဟူသည် ဆူးများရှိရာ အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ "သောဗ္ဘံ" ဟူသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးမှ ပြတ်တောက်နေသော ကမ်းပါးစောက်တည်း။ "ပပါတံ" ဟူသည် တစ်ဖက်တည်းမှ ပြတ်တောက်နေသော ကမ်းပါးစောက်တည်း။ "စန္ဒနိကံ" ဟူသည် သွန်ပစ်ထားသော လုပ်ဆေးရေ၊ ကိုယ်ဝန်အညစ်အကြေး အစရှိသည်တို့ကို စွန့်ပစ်ရာအရပ်တည်း။ "ဩဠိဂလ္လံ" ဟူသည် ညွန်ပျောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုလုပ်ဆေးရေ၊ ကိုယ်ဝန်အညစ်အကြေး အစရှိသည်တို့ စီးဆင်းရာ ရေမြောင်းတည်း။ ထိုနေရာသည် ဒူးဆစ်ခန့်မျှသာ ရှိသော်လည်း မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေတတ်သည်။ ထိုအရပ်နှစ်ပါးလုံးသည် ဘီလူး သရဲတစ္ဆေ အစရှိသော ဘေးရန်များပြားရာအရပ်ဖြစ်သဖြင့် ရှောင်ကြဉ်အပ်ပေသည်။ "အနာသနေ" ဟူသော ပုဒ်၌ မသင့်လျော်သောနေရာကို အနာသန ဟုခေါ်သည်။ သဘောတရားအားဖြင့် အနိယတသိက္ခာပုဒ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော မျက်စိ၊ နားတို့မှ ဆိတ်ကွယ်ရာ ဖုံးကွယ်သောအရပ်ဟု သိအပ်၏။ "အဂေါစရေ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း မသင့်လျော်သော ကျက်စားရာအရပ်ကို အဂေါစရ ဟုခေါ်သည်။ ထိုအရပ်သည် ပြည့်တန်ဆာမအိမ် အစရှိသဖြင့် ငါးပါးအပြားရှိ၏။ "ပါပကေ မိတ္တေ" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော၊ သီလမရှိသော၊ မိတ်ဆွေတု မိတ်ဆွေယုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပါပကေသု" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အမှုတို့၌။ "ဩကပ္ပေယျုံ" ဟူသည် "ဤအရှင်သည် မချွတ်မုချ မလျှောက်ပတ်သော အကျင့်ကို ပြုခဲ့ပြီ သို့မဟုတ် ပြုလိမ့်မည်" ဟု ယုံကြည်နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယံ ဟိဿ" ဟူသည် ဆင်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဘေးရန်သည် ထိုရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ အာသဝေါတရား ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏—ဆင်အစရှိသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်ရသဖြင့် ချမ်းသာကို တောင့်တသောသူအား ကာမာသဝ ဖြစ်ပေါ်၏။ "သုဂတိဘဝ၌ ဤကဲ့သို့သော ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိ" ဟု ဘဝကို တောင့်တသောသူအား ဘဝါသဝ ဖြစ်ပေါ်၏။ "ဆင်သည် ငါ့ကို နင်း၏၊ မြင်းသည် ငါ့ကို နင်း၏" ဟု မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းယူဆခြင်းသည် ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော အာသဝေါတို့နှင့် ယှဉ်တွဲနေသော မောဟသည် အဝိဇ္ဇာသဝ မည်၏။ "ဣမေ ဝုစ္စန္တိ" ဟူသည် ဆင်အစရှိသော ဘေးရန်တစ်ခုချင်းစီ၏အစွမ်းဖြင့် အာသဝေါတရား လေးပါးစီကို ပြု၍ များစွာသော ထိုအာသဝေါတရားတို့ကို သီလသံဝရဟု ဆိုအပ်သော ဤသို့ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘itipāyaṃ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho [Pg.130] attabyābādhāya saṃvattatī’’tiādinā (ma. ni. 1.207-208) nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, cittaṃ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetīti attho. Anadhivāsento kiṃ karotīti? Pajahati. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati. Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti? Na hi, atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti, yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṃ karoti. Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti? Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karoti. Sesavitakkadvayepi eseva nayo. Uppannuppanneti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti. Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiye vāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva. Pāpake akusale dhammeti teyeva kāmavitakkādayo, sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā, avasesā ‘‘ñātivitakko, janapadavitakko, amarāvitakko, parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattippaṭisaṃyutto vitakko’’ti (mahāni. 207) ime cha. Yaṃ hissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa. Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva, tabbiseso bhavāsavo, taṃsampayutto diṭṭhāsavo, sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṃ āsavuppatti veditabbā. Ime vuccantīti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccanti.

"ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ" ဟူသည်မှာ "ဤအကြံအစည်သည် အကုသိုလ်ဖြစ်၏၊ ဤအကြံအစည်သည် အပြစ်ရှိ၏၊ ဤအကြံအစည်သည် ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိ၏၊ ထိုအကြံအစည်သည် မိမိကို ပင်ပန်းစေရန် ဖြစ်ပေါ်၏" စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ကာမဝိတက်၏ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် ထိုထိုအာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို လက်ခံမသာယာဘဲ၊ စိတ်ထဲ၌ ကပ်ငြိမနေစေခြင်း၊ ကိုယ်တွင်း၌ မနေစေခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လက်ခံမသာယာသောသူသည် အဘယ်သို့ ပြုသနည်း။ စွန့်ပယ်၏။ အမှိုက်ကို တောင်းဖြင့် သွန်ပစ်သကဲ့သို့ စွန့်ပယ်ခြင်းမျိုးလော။ မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုကာမဝိတက်ကို မောင်းထုတ်၏၊ တွန်းကန်ဖယ်ရှား၏၊ ကိုယ်တွင်းမှ ထုတ်ပစ်၏။ နွားလားကို နှင်တံဖြင့် ထိုးနှက်မောင်းနှင်သကဲ့သို့ ဖယ်ရှားခြင်းမျိုးလော။ မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုကာမဝိတက်ကို ကုန်ဆုံးစေ၏၊ အဆုံးတိုင် ကင်းကွာစေ၏။ အတွင်း၌ အနည်းငယ်မျှ၊ အနည်းဆုံး ချုပ်ပျက်သည့် အကြွင်းအကျန်မျှပင် မကျန်ရှိစေရန် ပြုလုပ်၏။ အဘယ်သို့ ကုန်ဆုံးအောင် ပြုသနည်း။ တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေ၏၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ကောင်းစွာ ကင်းကွာသွားအောင် ပြုလုပ်၏။ ကြွင်းကျန်သော ဝိတက်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ကာမျှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်ကြိမ်ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်တရားကို ပယ်ဖျောက်ပြီးနောက် ဒုတိယအကြိမ်၌ လျစ်လျူရှုထားခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ အကြိမ်တစ်ရာ ဖြစ်ပေါ်လာလျှင်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာတိုင်း ပယ်ဖျောက်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ" ဟူသည် ထိုကာမဝိတက်အစရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကိုးပါးသော မဟာဝိတက်အားလုံးကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ ထိုကိုးပါးတို့တွင် သုံးပါး (ကာမ၊ ဗျာပါဒ၊ ဝိဟိံသာ) ကို ဟောတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်၍ ကျန်ရှိသော ခြောက်ပါးတို့မှာ ဉာတိဝိတက် (ဆွေမျိုးကို ကြံစည်ခြင်း)၊ ဇနပဒဝိတက် (တိုင်းနိုင်ငံကို ကြံစည်ခြင်း)၊ အမရာဝိတက် (မသေခြင်းကို ကြံစည်ခြင်း သို့မဟုတ် အမရဒီပကျွန်းကို ကြံစည်ခြင်း)၊ သူတပါးတို့အပေါ် သနားကြင်နာခြင်းနှင့်စပ်သော ဝိတက်၊ လာဘ် သက္ကာရ ကျော်စောမှုနှင့်စပ်သော ဝိတက်၊ မိမိကိုယ်ကို သူတပါး မထီမဲ့မြင် မပြုစေရန် ကြံစည်ခြင်းနှင့်စပ်သော ဝိတက်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ "ယံ ဟိဿ" ဟူသည် ထိုဝိတက်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသည် ထိုရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ကာမဝိတက်သည် ကာမာသဝပင် ဖြစ်၏၊ ထိုကာမာသဝ၏ ထူးခြားသော အစိတ်အပိုင်းသည် ဘဝါသဝ ဖြစ်၏၊ ထိုကာမာသဝ ဘဝါသဝတို့နှင့် ယှဉ်တွဲနေသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဒိဋ္ဌာသဝ ဖြစ်၏၊ အလုံးစုံသော ဝိတက်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော မောဟသည် အဝိဇ္ဇာသဝ ဖြစ်၏။ ဤသို့ အာသဝေါတရားများ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိအပ်၏။ "ဣမေ ဝုစ္စန္တိ" ဟူသည် ကာမဝိတက်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဤအာသဝေါတရားတို့ကို ထိုထိုဝိတက်၌ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဝီရိယသံဝရဟု ဆိုအပ်သော ဤသို့ ပယ်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Eseva nayo sabbattha. Bojjhaṅgānaṃ bhāvanā heṭṭhā vitthāritāva. Yaṃ hissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa. Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ ariyamaggasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavādayo āsavā, bhāvayato evaṃsa te [Pg.131] na hontīti ayaṃ nayo veditabbo. Ime vuccantīti ime kāmāsavādayo āsavā imāya lokuttarāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccanti. Imehi chahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha yatoti sāmivacane to-kāro, yassāti vuttaṃ hoti. Porāṇā pana yamhi kāleti vaṇṇayanti. Ye āsavā saṃvarā pahātabbā, te saṃvarā pahīnā hontīti ye āsavā saṃvarena pahātabbā, te saṃvareneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hotīti.

"ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ" ဟူသည်မှာ သမ္ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို မပွားများခြင်း၏ အပြစ်နှင့် ပွားများခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ဆင်ခြင်၍ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများစေခြင်း ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဗောဇ္ဈင်ပွားများပုံကို အောက်၌ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှင်းပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ "ယံ ဟိဿ" ဟူသည် ထိုသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုကို ထိုရဟန်းအား ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အာသဝေါတရား ဖြစ်ပေါ်ပုံကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏—အရိယမဂ်နှင့် ယှဉ်သော ဤသမ္ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို မပွားများခြင်းကြောင့် ကာမာသဝ အစရှိသော အာသဝေါတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၏။ ဤသမ္ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို ပွားများသောသူအား ထိုအာသဝေါတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း ပူပန်ခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ပေ။ ဤနည်းလမ်းကို သိအပ်၏။ "ဣမေ ဝုစ္စန္တိ" ဟူသည် ကာမာသဝ အစရှိသော ဤအာသဝေါတရားတို့ကို လောကုတ္တရာဖြစ်သော ဤသမ္ဗောဇ္ဈင်ပွားများခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် အာသဝေါတရားများ ကင်းကွာပြီးသော ရဟန်းကို ချီးမွမ်းအံ့သောငှာ "ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယတော" ဟူသည် ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်၌ သုံးသော တော-ပစ္စည်းဖြစ်၍ "အကြင်ရဟန်းအား" ဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ ရှေးဆရာမြတ်တို့ကမူ "အကြင်အခါ၌" ဟု ဖွင့်ဆိုကြသည်။ "အကြင်အာသဝေါတရားတို့ကို စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ဖြင့် ပယ်အပ်၏၊ ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်သတ်အပ်သော အာသဝေါတရားတို့သည် စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်သာ ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်ကြပြီးလျှင်၊ မပယ်အပ်သေးဘဲလျက် ပယ်အပ်ပြီဟု အမှတ်မှားခြင်းမျိုး မဟုတ်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။

5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

၅. ဒါရုကမ္မိကသုတ်အဖွင့်

59. Pañcame dārukammikoti dāruvikkayena pavattitājīvo eko upāsako. Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ. Aṅgenāti aguṇaṅgena, sukkapakkhe guṇaṅgena. Nemantanikoti nimantanaṃ gaṇhanako. Saṅghe dānaṃ dassāmīti bhikkhusaṅghassa dassāmi. So evaṃ vatvā satthāraṃ abhivādetvā pakkāmi. Athassa aparabhāge pañcasatā kulūpakā bhikkhū gihibhāvaṃ pāpuṇiṃsu. So ‘‘kulūpakabhikkhū te vibbhantā’’ti vutte ‘‘kiṃ ettha mayha’’nti vatvā cittuppādavemattamattampi na akāsi. Idaṃ sandhāya satthā saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissatīti āha.

၅၉. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ "ဒါရုကမ္မိကော" ဟူသည် ထင်းရောင်းခြင်းဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသော ဥပါသကာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ "ကာသိကစန္ဒနံ" ဟူသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စန္ဒကူးကို ဆိုလိုသည်။ "အင်္ဂေန" ဟူသည် မကောင်းသောအင်္ဂါ (အပြစ်) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ၌ ကောင်းသောအင်္ဂါ (ဂုဏ်ကျေးဇူး) ဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "နိမန္တနိကော" ဟူသည် ဒါယကာတို့ ပင့်ဖိတ်သောဆွမ်းကို လက်ခံယူတတ်သော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ "သံဃေ ဒါနာနိ ဒဿာမိ" ဟူသည် ရဟန်းသံဃာတော်အား ပေးလှူပါအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဒါယကာသည် ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ ဖဲခွာသွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် နောင်အခါတွင် အိမ်သို့ အစဉ်တစိုက် ကပ်၍ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးလေ့ရှိသော ရဟန်းငါးရာတို့သည် လူထွက်၍ လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားကြသည်။ ထိုအခါ သူတစ်ပါးတို့က "အိမ်သို့ကပ်သော ရဟန်းတို့သည် လူထွက်ကုန်ပြီ" ဟု ပြောကြားလာရာ၊ ထိုဒါယကာက "ထိုသို့ လူထွက်ခြင်း၌ ငါ့အား အဘယ်သို့ သက်ဆိုင်သနည်း" ဟု ဆိုကာ စိတ်ဖောက်ပြန်ခြင်းမျှကိုပင် မပြုခဲ့ပေ။ ဤသည်ကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားက "သံဃာတော်အား အလှူပေးလှူသော ထိုဒါယကာ၏ စိတ်သည် ကြည်လင်လိမ့်မည်" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

၆. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ်အဖွင့်

60. Chaṭṭhe abhidhammakathanti abhidhammamissakaṃ kathaṃ. Kathaṃ opātetīti tesaṃ kathaṃ vicchinditvā attano kathaṃ katheti. Therānaṃ bhikkhūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, therehi bhikkhūhi saddhinti attho. Yā ca therānaṃ abhidhammakathā, taṃ ayampi kathetuṃ sakkotīti attho. Cetopariyāyanti cittavāraṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Soratasoratoti sūrato viya sūrato, soraccasamannāgato viyāti attho. Nivātanivātoti nivāto viya nivāto, nivātavutti viyāti attho. Upasantupasantoti upasanto viya upasanto[Pg.132]. Vapakassateva satthārāti satthu santikā apagacchati. Saṃsaṭṭhassāti pañcahi saṃsaggehi saṃsaṭṭhassa. Vissaṭṭhassāti vissajjitassa. Pākatassāti pākatindriyassa.

၆၀. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘abhidhammakathanti’ ဟူသည် အဘိဓမ္မာနှင့် ရောနှောသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ‘kathaṃ opātetīti’ ဟူသည် ထိုမထေရ်တို့၏ စကားကို ဖြတ်၍ မိမိ၏ စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘therānaṃ bhikkhūnanti’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကရိုဏ်း (တတိယာ) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ မထေရ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့နှင့်တကွဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မထေရ်တို့ ပြောဆိုအပ်သော အဘိဓမ္မာနှင့် ရောသောစကားကို ဤဆင်ထိန်းသားဖြစ်သော သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်း ပြောဆိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘cetopariyāyanti’ ဟူသည် စိတ်၏ ကျက်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘idhāti’ ဟူသည် ဤလောက၌ ဖြစ်သည်။ ‘soratasoratoti’ ဟူသည် တင့်တယ်ကောင်းမွန်သော ကိုယ်နှုတ်အမူအရာဖြင့် ပြုအပ်သောအမှု၌ အလွန်မွေ့လျော်ခြင်း၊ သုစရိုက်တရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘nivātanivātoti’ ဟူသည် အလွန်နှိမ့်ချခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘upasantupasantoti’ ဟူသည် အလွန်ငြိမ်သက်ခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘vapakassateva satthārāti’ ဟူသည် ဆရာ့ထံမှ (အတတ်ပညာသည်) ကင်းပြတ်သွား၏။ ‘saṃsaṭṭhassāti’ ဟူသည် ရောနှောခြင်း ငါးပါးတို့ဖြင့် ရောနှောသောသူအား။ ‘vissaṭṭhassāti’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သောသူအား။ ‘pākatassāti’ ဟူသည် ထင်ရှားသော ဣန္ဒြေရှိသောသူအား။

Kiṭṭhādoti kiṭṭhakhādako. Antaradhāpeyyāti nāseyya. Gopasūti gāvo ca ajikā ca. Sippisambukanti sippiyo ca sambukā ca. Sakkharakaṭhalanti sakkharā ca kaṭhalāni ca. Ābhidosikanti abhiññātadosaṃ kudrūsakabhojanaṃ. Nacchādeyyāti na rucceyya. Tattha yadetaṃ purisaṃ bhuttāvinti upayogavacanaṃ, taṃ sāmiatthe daṭṭhabbaṃ. Amuṃ hāvuso, purisanti, āvuso, amuṃ purisaṃ.

‘kiṭṭhādoti’ ဟူသည် လယ်ကွင်း၌ ကောက်ပင်ကို စားတတ်သော တိရစ္ဆာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘antaradhāpeyyāti’ ဟူသည် ဖျက်ဆီးရာ၏။ ‘gopasūti’ ဟူသည် နွားနှင့် ဆိတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘sippisambukanti’ ဟူသည် ယောက်သွားနှင့် ခရုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘sakkharakaṭhalanti’ ဟူသည် ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ābhidosikanti’ ဟူသည် ထင်ရှားသော အပြစ်ရှိသော လူးဆန်ထမင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘nacchādeyyāti’ ဟူသည် မနှစ်သက်ရာ။ ထို ‘purisaṃ bhuttāviṃ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ‘purisaṃ’ ကို သာမိ (ဆဋ္ဌီ) အနက်ဖြင့် မှတ်အပ်၏။ ‘amuṃ hāvuso, purisanti’ ဟူသည် ‘ငါ့ရှင်... ထိုသူ၏’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ nimittānaṃ. Animittaṃ cetosamādhinti balavavipassanāsamādhiṃ. Cīrikasaddoti jhallikasaddo. Sarissati nekkhammassāti pabbajjāya guṇaṃ sarissati. Arahataṃ ahosīti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ antare eko arahā ahosi. Ayañhi thero satta vāre gihī hutvā satta vāre pabbaji. Kiṃ kāraṇā? Kassapasammāsambuddhakāle kiresa ekassa bhikkhuno gihibhāve vaṇṇaṃ kathesi. So teneva kammena arahattassa upanissaye vijjamāneyeva satta vāre gihibhāve ca pabbajjāya ca sañcaranto sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇīti.

‘sabbanimittānanti’ ဟူသည် အလုံးစုံသော နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘animittaṃ cetosamādhinti’ ဟူသည် အားကြီးသော ဝိပဿနာသမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ ‘cīrikasaddoti’ ဟူသည် ပုစဉ်းရင်ကွဲ၏ အသံ ဖြစ်သည်။ ‘sarissati nekkhammassāti’ ဟူသည် ရဟန်းဘဝ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ သတိရလိမ့်မည်။ ‘arahataṃ ahosīti’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား ရဟန္တာတို့အလယ်တွင် တစ်ပါးအပါအဝင် ရဟန္တာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤမထေရ်သည် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူထွက်လိုက်၊ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရဟန်းပြုလိုက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ ထိုမထေရ်သည် ရဟန်းတစ်ပါးအား လူ့ဘောင်၏ အဆင်ပြေပုံဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခဲ့ဖူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည် ထိုမကောင်းမှုကံကြောင့်ပင် ရဟန္တာဖြစ်ရန် အားကြီးသော ဥပနိဿယပါရမီ အထင်အရှား ရှိပါလျက် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူ့ဘောင်နှင့် ရဟန်းဘောင်၌ ကျင်လည်ခဲ့ရပြီး ခုနစ်ကြိမ်မြောက်တွင်မှ ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့သည်။

7. Majjhesuttavaṇṇanā

၇. မဇ္ဈေသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

61. Sattame pārāyane metteyyapañheti pārāyanasamāgamamhi metteyyamāṇavassa pañhe. Ubhonte viditvānāti dve ante dve koṭṭhāse jānitvā. Majjhe mantā na lippatīti mantā vuccati paññā, tāya ubho ante viditvā majjhe na lippati, vemajjheṭṭhāne na lippati. Sibbanimaccagāti sibbanisaṅkhātaṃ taṇhaṃ atīto. Phassoti phassavasena nibbattattā ayaṃ attabhāvo. Eko antoti ayameko koṭṭhāso. Phassasamudayoti phasso samudayo assāti phassasamudayo, imasmiṃ attabhāve katakammaphassapaccayā nibbatto anāgatattabhāvo. Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso. Phassanirodhoti nibbānaṃ. Majjheti sibbinitaṇhaṃ chetvā dvidhākaraṇaṭṭhena nibbānaṃ majjhe nāma hoti. Taṇhā hi [Pg.133] naṃ sibbatīti taṇhā naṃ attabhāvadvayasaṅkhātaṃ phassañca phassasamudayañca sibbati ghaṭṭeti. Kiṃ kāraṇā? Tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Yadi hi taṇhā na sibbeyya, tassa tassa bhavassa nibbatti na bhaveyya. Imasmiṃ ṭhāne koṭimajjhikūpamaṃ gaṇhanti. Dvinnañhi kaṇḍānaṃ ekato katvā majjhe suttena saṃsibbitānaṃ koṭi majjhanti vuccati. Sutte chinne ubho kaṇḍāni ubhato patanti. Evamettha kaṇḍadvayaṃ viya vuttappakārā dve antā, sibbitvā ṭhitasuttaṃ viya taṇhā, sutte chinne kaṇḍadvayassa ubhatopatanaṃ viya taṇhāya niruddhāya antadvayaṃ niruddhameva hoti. Ettāvatāti ettakena iminā ubho ante viditvā taṇhāya majjhe anupalittabhāvena abhiññeyyaṃ catusaccadhammaṃ abhijānāti nāma, tīraṇapariññāya ca pahānapariññāya ca parijānitabbaṃ lokiyasaccadvayaṃ parijānāti nāma. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Dukkhassantakaro hotīti vaṭṭadukkhassa koṭikaro paricchedaparivaṭumakaro hoti nāma.

၆၁. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ် ‘pārāyane metteyyapañheti’ ဟူသည် ပါရာယနသုတ်၏ အစည်းအဝေး၌ မေတ္တေယျလုလင်၏ အမေးပြဿနာ၌ ဖြစ်သည်။ ‘ubhonte viditvānāti’ ဟူသည် အစွန်း (အဖို့အစု) နှစ်ပါးတို့ကို သိ၍ ဖြစ်သည်။ ‘majjhe mantā na lippatīti’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပညာကို ‘mantā’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပညာဖြင့် အစွန်းနှစ်ပါးတို့ကို သိသဖြင့် အလယ်၌လည်းကောင်း၊ အလယ်ဗဟိုအရပ်၌လည်းကောင်း မလိမ်းကျံ (မကပ်ငြိ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘sibbinimaccagāti’ ဟူသည် ‘sibbinī’ ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာကို လွန်မြောက်သူ ဖြစ်သည်။ ‘phassoti’ ဟူသည် ဖဿ (အတွေ့) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘောသည် ဖြစ်သည်။ ‘eko antoti’ ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘောသည် ပထမအစွန်း (အဖို့အစု) မည်၏။ ‘phassasamudayoti’ ဟူသည် ထိုအတ္တဘော၏ ဖြစ်ကြောင်းသည် ဖဿ ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ဖဿသမုဒယမည်၏၊ ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ ပြုအပ်သော ကံနှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အနာဂတ်အတ္တဘောကို ရရှိသည်။ ‘dutiyo antoti’ ဟူသည် ထိုအနာဂတ်အတ္တဘောသည် ဒုတိယအစွန်း (အဖို့အစု) မည်၏။ ‘phassanirodhoti’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ ‘majjheti’ ဟူသည် ချုပ်စပ်တတ်သော တဏှာကို ဖြတ်တောက်၍ နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို အလယ်ဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ ‘taṇhā hi naṃ sibbatīti’ ဟူသည် တဏှာသည် ထိုပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ် အတ္တဘောနှစ်ပါး အပေါင်းဟူသော ဖဿကိုလည်းကောင်း၊ ဖဿသမုဒယကိုလည်းကောင်း ချုပ်စပ်၏၊ တွယ်ကပ်စေ၏။ အဘယ်ကြောင့် ချုပ်စပ်သနည်းဟူမူ ထိုထိုဘဝသစ် ဖြစ်ပေါ်လာရန်အတွက် ချုပ်စပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ တဏှာသည် မချုပ်စပ်ပါက ထိုထိုဘဝသစ် ဖြစ်ပေါ်လာစရာ မရှိပေ။ ဤနေရာ၌ အစွန်းနှင့် အလယ်ကို ဥပမာဖြင့် ပြဆိုကြသည်။ ချဲ့ဦးအံ့— အနားနှစ်ဖက်ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ အလယ်၌ ချည်ဖြင့် ချုပ်စပ်ထားသော အိတ်၏ အစွန်းနှစ်ဖက်ကို အလယ်ဟု ခေါ်၏။ ထိုချည်ပြတ်သွားပါက အနားနှစ်ဖက်တို့သည် နှစ်ဖက်သော အရပ်သို့ ကျသွားကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဤဥပမာ၌ အနားနှစ်ဖက်ကဲ့သို့ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော အစွန်းနှစ်ပါးကို မှတ်အပ်၏။ ချုပ်စပ်ထားသော ချည်ကဲ့သို့ တဏှာကို မှတ်အပ်၏။ ချည်ပြတ်သွားပါက အနားနှစ်ဖက်သည် နှစ်ဖက်သော အရပ်သို့ ကျသွားသကဲ့သို့ တဏှာချုပ်ငြိမ်းသွားပါက အစွန်းနှစ်ပါး (ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ် အတ္တဘော) သည်လည်း လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားတော့သည်။ ‘ettāvatāti’ ဟူသည် ဤမျှလောက်သော ဒေသနာတော်ဖြင့် အစွန်းနှစ်ပါးကို သိ၍ တဏှာ၏ အလယ်၌ မလိမ်းကျံခြင်းကြောင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရားကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိသည်မည်၏၊ တီရဏပရိညာနှင့် ပဟာနပရိညာတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိအပ်သော လောကီသစ္စာတရားနှစ်ပါးကို ပိုင်းခြားသိသည်မည်၏။ ‘diṭṭheva dhammeti’ ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ပင် ဖြစ်သည်။ ‘dukkhassantakaro hotīti’ ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်သူ၊ အပိုင်းအခြားအဆုံးကို ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Dutiyavāre tiṇṇaṃ kaṇḍānaṃ vasena upamā veditabbā. Tiṇṇañhi kaṇḍānaṃ suttena saṃsibbitānaṃ sutte chinne tīṇi kaṇḍāni tīsu ṭhānesu patanti, evamettha kaṇḍattayaṃ viya atītānāgatapaccuppannā khandhā, suttaṃ viya taṇhā. Sā hi atītaṃ paccuppannena, paccuppannañca anāgatena saddhiṃ saṃsibbati. Sutte chinne kaṇḍattayassa tīsu ṭhānesu patanaṃ viya taṇhāya niruddhāya atītānāgatapaccuppannā khandhā niruddhāva honti.

ဒုတိယအလှည့် (ဝါရ) ၌ အနားသုံးဘက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပမာကို သိအပ်၏။ ချဲ့ဦးအံ့— ချည်ဖြင့် ချုပ်စပ်အပ်သော အနားသုံးဘက်တို့သည် ချည်ပြတ်သွားပါက အနားသုံးဘက်လုံးသည် သုံးဘက်သော အရပ်တို့သို့ ကျသွားကုန်၏။ ထို့အတူ ဤဥပမာ၌ အနားသုံးဘက်ကဲ့သို့ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ခန္ဓာတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ချည်ကဲ့သို့ တဏှာကို မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုတဏှာသည် အတိတ်ဖြစ်သော အတ္တဘောကို ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘောနှင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘောကို အနာဂတ်အတ္တဘောနှင့်လည်းကောင်း ချုပ်စပ်တတ်၏။ ချည်ပြတ်သွားသောအခါ အနားသုံးဘက်သည် အရပ်သုံးမျက်နှာသို့ ကျသွားသကဲ့သို့ တဏှာချုပ်ငြိမ်းသွားပါက အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ခန္ဓာတို့သည်လည်း အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားကုန်၏။

Tatiyavāre adukkhamasukhā majjheti dvinnaṃ vedanānaṃ antaraṭṭhakabhāvena majjhe. Sukhañhi dukkhassa, dukkhaṃ vā sukhassa antaraṃ nāma natthi. Taṇhā sibbinīti vedanāsu nandirāgo vedanānaṃ upacchedaṃ nivāretīti tā sibbati nāma.

တတိယအလှည့် (ဝါရ) ၌ ‘adukkhamasukhā majjheti’ ဟူသည် ဝေဒနာနှစ်ပါးတို့၏ အလယ်ဗဟို၌ တည်ရှိသောကြောင့် အလယ်မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သုခဝေဒနာသည် ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အလယ်မည်သည် မဟုတ်၊ ဒုက္ခဝေဒနာသည်လည်း သုခဝေဒနာ၏ အလယ်မည်သည် မဟုတ်ပေ။ ‘taṇhā sibbinīti’ ဟူသည် ဝေဒနာတို့အပေါ်၌ တပ်မက်သော နန္ဒီရာဂ (တဏှာ) ဖြစ်သည်။ ထိုတဏှာသည် ဝေဒနာတို့၏ ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ‘sibbati’ (ချုပ်စပ်တတ်သည်) ဟု ဆိုအပ်၏။

Catutthavāre viññāṇaṃ majjheti paṭisandhiviññāṇampi sesaviññāṇampi nāmarūpapaccayasamudāgatattā nāmarūpānaṃ majjhe nāma.

စတုတ္ထအလှည့် (ဝါရ) ၌ ‘viññāṇaṃ majjheti’ ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း နာမ်ရုပ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့် နာမ်ရုပ်တို့၏ အလယ်မည်၏။

Pañcamavāre viññāṇaṃ majjheti kammaviññāṇaṃ majjhe, ajjhattikāyatanesu vā manāyatanena kammassa gahitattā idha yaṃkiñci viññāṇaṃ majjhe nāma, manodvāre vā āvajjanassa ajjhattikāyatananissitattā javanaviññāṇaṃ majjhe nāma.

ပဉ္စမအလှည့် (ဝါရ) ၌ ‘viññāṇaṃ majjheti’ ဟူသည် ကမ္မဝိညာဉ် (ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံဟု ဆိုအပ်သော ဝိညာဉ်) သည် အလယ်မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့တွင် မနာယတနဖြင့် ကံကို သိမ်းယူအပ်သောကြောင့် ဤအရာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဝိညာဉ်သည် အလယ်မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇန်းသည် အဇ္ဈတ္တိကာယတနကို မှီ၍ဖြစ်သောကြောင့် ဇောဝိညာဉ်သည် အလယ်မည်၏။

Chaṭṭhavāre [Pg.134] sakkāyoti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sakkāyasamudayoti samudayasaccaṃ. Sakkāyanirodhoti nirodhasaccaṃ. Pariyāyenāti tena tena kāraṇeneva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

ဆဋ္ဌအလှည့် (ဝါရ) ၌ ‘sakkāyoti’ ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ ကျင်လည်ရသော ဝဋ်ဆင်းရဲ (တေဘူမကဝဋ်) ဖြစ်သည်။ ‘sakkāyasamudayoti’ ဟူသည် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်သည်။ ‘sakkāyanirodhoti’ ဟူသည် နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်သည်။ ‘pariyāyenāti’ ဟူသည် ထိုထိုအကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့ကို နေရာတိုင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

၈. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

62. Aṭṭhame aññataroti devadattapakkhiko eko. Samannāharitvāti āvajjitvā. Idaṃ so ‘‘kiṃ nu kho bhagavatā jānitvā kathitaṃ, udāhu ajānitvā, ekaṃsikaṃ vā kathitaṃ udāhu vibhajjakathita’’nti adhippāyena pucchati. Āpāyikoti apāye nibbattanako. Nerayikoti nirayagāmī. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhiyakammassa katattā kappaṃ ṭhassati. Atekicchoti na sakkā tikicchituṃ. Dvejjhanti dvidhābhāvaṃ. Vālaggakoṭinittudanamattanti vālassa aggakoṭiyā dassetabbamattakaṃ, vālaggakoṭinipātamattakaṃ vā. Purisindriyañāṇānīti purisapuggalānaṃ indriyaparopariyattañāṇāni, indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanañāṇānīti attho.

၆၂. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "အညတရော" ဟူသည်မှာ ဒေဝဒတ်၏ အပေါင်းအသင်းဖြစ်သော ယညဒတ်အမည်ရှိသော တစ်ဦးတည်းသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ "သမန္နာဟရိတွာ" ဟူသည်မှာ နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်၍ ဟူသောအနက်ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့သော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်- "မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဒေဝဒတ် ငရဲသို့ကျရောက်မည့်စကားကို သိရှိတော်မူ၍ ဟောတော်မူပါသလော၊ သို့မဟုတ် မသိဘဲ ဟောတော်မူပါသလော၊ သို့မဟုတ် တကွက်တည်း (ဧကန်) ဟောတော်မူသလော၊ သို့မဟုတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူပါသလော" ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "အာပါယိကော" ဟူသည်မှာ အပါယ်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သောသူ။ "နေရယိကော" ဟူသည်မှာ ငရဲသို့ လားလတ္တံ့သောသူ။ "ကပ္ပဋ္ဌော" ဟူသည်မှာ ကပ်ပတ်လုံးတည်သော ကံကို ပြုခဲ့မိသောကြောင့် အာယုကပ်ပတ်လုံး (ငရဲ၌) တည်လတ္တံ့သောသူ။ "အတေကိစ္ဆော" ဟူသည်မှာ ကုစား၍ မရနိုင်တော့သောသူ။ "ဒွေဇ္ဈံ" ဟူသည်မှာ နှစ်ခွဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) နှစ်မျိုးသော အခြင်းအရာ။ "ဝါလဂ္ဂကောဋိနိတ္တုဒနမတ္တံ" ဟူသည်မှာ သားမြီးဖျားအစွန်းဖြင့် ထိုးဆွပြရုံမျှ အတိုင်းအတာရှိသော၊ သို့မဟုတ် သားမြီးဖျားအစွန်း ကျရောက်ရုံမျှ အရပ်အတိုင်းအတာရှိသော။ "ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ခြင်း၊ မရင့်ခြင်းကို သိသော ဉာဏ်များ၊ သို့မဟုတ် ဣန္ဒြေတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ နုနယ်ခြင်းကို သိသော ဉာဏ်များကို ဆိုလိုသည်။

Vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti ettakā kusalā dhammā vijjanti, ettakā akusalā dhammāti jānāmi. Antarahitāti adassanaṃ gatā. Sammukhībhūtāti samudācāravasena pākaṭā jātā. Kusalamūlanti kusalajjhāsayo. Kusalā kusalanti tamhā kusalajjhāsayā aññampi kusalaṃ nibbattissati. Sāradānīti sārādāni gahitasārāni, saradamāse vā nibbattāni. Sukhasayitānīti sukhasannicitāni. Sukhetteti maṇḍakhette. Nikkhittānīti vuttāni. Sappaṭibhāgāti sarikkhakā. Abhido addharattanti abhiaddharattaṃ addharatte abhimukhībhūte. Bhattakālasamayeti rājakulānaṃ bhattakālasaṅkhāte samaye. Parihānadhammoti ko evaṃ bhagavatā ñātoti? Ajātasatturājā. So hi pāpamittaṃ nissāya maggaphalehi parihīno. Aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāva. Aparihānadhammoti evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako aññe ca evarūpā. Parinibbāyissatīti evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto aññe ca evarūpā.

"ဝိဇ္ဇမာနာ ကုသလာပိ ဓမ္မာ အကုသလာပိ ဓမ္မာ" ဟူသည်မှာ "ဤမျှလောက်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ဤမျှလောက်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ရှိကြကုန်၏" ဟု ငါဘုရား သိတော်မူ၏ ဟူလို။ "အန္တရဟိတာ" ဟူသည်မှာ မမြင်ရခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ "သမ္မုခီဘူတာ" ဟူသည်မှာ အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်၏။ "ကုသလမူလံ" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်၌ ဖြစ်သော အလိုဆန္ဒ (သို့မဟုတ်) ကုသိုလ်အဇ္ဈာသယ။ "ကုသလာကုသလံ" ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ်အဇ္ဈာသယမှ အခြားသော ကုသိုလ်တရားလည်း ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့။ "သာရဒါနိ" ဟူသည်မှာ စပါးခွံကင်းစင်ပြီး အနှစ်သာရကို ယူအပ်ကုန်သော ဆန်စပါးမျိုး၊ သို့မဟုတ် တန်ဆောင်မုန်းလရာသီ၌ ဖြစ်ထွန်းသော ဆန်စပါးမျိုး။ "သုခသယိတာနိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းအပ်ကုန်သော။ "သုခေတ္တေ" ဟူသည်မှာ အဆီအနှစ်နှင့် ပြည့်စုံသော လယ်ကွင်းကောင်း၌။ "နိက္ခိတ္တာနိ" ဟူသည်မှာ စိုက်ပျိုးကြဲချအပ်ကုန်၏။ "သပ္ပဋိဘာဂါ" ဟူသည်မှာ အလားတူ ဆင်တူကုန်သော။ "အဘိဒေါ အဒ္ဓရတ္တံ" ဟူသည်မှာ ရှေးရှုညဉ့်သန်းခေါင်အချိန် ရောက်လုနီးကာလ၌။ "ဘတ္တကာလသမယေ" ဟူသည်မှာ မင်းမျိုးတို့၏ အာဟာရ သုံးဆောင်ချိန်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အချိန်အခါ၌။ "ပရိဟာနဓမ္မော" ဟူသည်မှာ "ဤသို့ ဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသူအဖြစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သူ့ကို သိတော်မူသနည်း" ဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်ရာ၊ အဇာတသတ်မင်း ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ထိုအဇာတသတ်မင်းသည် ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်း (ဒေဝဒတ်) ကို အမှီပြု၍ မဂ်ဖိုလ်တို့မှ ဆုတ်ယုတ်ခဲ့ရသည်။ အခြားသော သုပ္ပဗုဒ္ဓ၊ သုနက္ခတ္တ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား သိတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ "အပရိဟာနဓမ္မော" (မဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသူ) အဖြစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သူ့ကို သိတော်မူသနည်းဟူမူ- သုသီမ ပရိဗိုဇ်နှင့် အခြား ထိုသို့သော သဘောရှိသူတို့ကို သိတော်မူ၏။ "ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ" (ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလတ္တံ့သောသူ) အဖြစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သူ့ကို သိတော်မူသနည်းဟူမူ- သန္တတိ အမတ်ကြီးနှင့် အခြား ထိုသို့သော သဘောရှိသူတို့ကို သိတော်မူ၏။

9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

၉. နိဗ္ဗေဓိကသုတ် အဖွင့်။

63. Navame [Pg.135] anibbiddhapubbe appadālitapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhati padāletīti nibbedhikapariyāyo, nibbijjhanakāraṇanti attho. Nidānasambhavoti kāme nideti uppādanasamatthatāya niyyādetīti nidānaṃ. Sambhavati tatoti sambhavo, nidānameva sambhavo nidānasambhavo. Vemattatāti nānākaraṇaṃ.

၆၃. ကိုးခုမြောက်သော သုတ်၌ "အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗေ" ဟူသည်မှာ ရှေးက မဖောက်ထွင်းအပ်ဖူး၊ မဖောက်ခွဲအပ်ဖူးသော လောဘအစုစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် "နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယ" မည်၏၊ ဖောက်ခွဲကြောင်းနည်းလမ်း ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ "နိဒါနသမ္ဘဝေါ" ဟူသည်မှာ ကာမတို့ကို ဆောင်နှင်းတတ်၏ (ဖြစ်စေနိုင်သော စွမ်းအားရှိသောကြောင့် ပေးအပ်တတ်၏) ဖြစ်သောကြောင့် "နိဒါန" မည်၏။ ထိုဖဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် "သမ္ဘဝ" မည်၏။ ထိုအကြောင်းတရား (နိဒါန) သည်ပင်လျှင် ဖြစ်ကြောင်း (သမ္ဘဝ) ဖြစ်သောကြောင့် "နိဒါနသမ္ဘဝေါ" ဟု ဆိုသည်။ "ဝေမတ္တတာ" ဟူသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။

Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā ‘‘antaguṇa’’ntiādīsu viya. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kamanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rāguppattikāraṇabhūtā. Nete kāmāti na ete kamanaṭṭhena kāmā nāma honti. Saṅkapparāgoti saṅkappavasena uppannarāgo. Kāmoti ayaṃ kāmappahānāya paṭipannehi pahātabbo. Kamanaṭṭhena kāmā nāma. Citrānīti citravicitrārammaṇāni.

"ကာမဂုဏာ" ဟူသည်မှာ လိုလားနှစ်သက်အပ်သောအနက်ကြောင့် "ကာမ" မည်၍၊ တုပ်နှောင်ဖွဲ့ချည်တတ်သောအနက်ကြောင့် "ဂုဏ" မည်ကုန်၏ (အန္တဂုဏ-အူသိမ်အူမ စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း)။ "စက္ခုဝိညေယျာ" ဟူသည်မှာ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သော။ "ဣဋ္ဌာ" ဟူသည်မှာ ရှာဖွေအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မရှာဖွေအပ်သည်ဖြစ်စေ လိုလားနှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြစ်ကုန်သော ဟူလို။ "ကန္တာ" ဟူသည်မှာ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်ကုန်သော။ "မနာပါ

Phassoti sahajātaphasso. Kāmayamānoti kāmaṃ kāmayamāno. Tajjaṃ tajjanti tajjātikaṃ tajjātikaṃ. Puññabhāgiyanti dibbe kāme patthetvā sucaritapāripūriyā devaloke nibbattassa attabhāvo puññabhāgiyo nāma, duccaritapāripūriyā apāye nibbattassa attabhāvo apuññabhāgiyo nāma. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipākoti ayaṃ duvidhopi kāmapatthanaṃ nissāya uppannattā kāmānaṃ vipākoti vuccati. So imaṃ nibbedhikanti so bhikkhu imaṃ chattiṃsaṭṭhānesu nibbijjhanakaṃ seṭṭhacariyaṃ jānāti. Kāmanirodhanti kāmānaṃ nirodhane evaṃ laddhanāmaṃ. Imasmiñhi ṭhāne brahmacariyasaṅkhāto maggova kāmanirodhoti vutto.

"ဖဿော" ဟူသည်မှာ အတူတကွဖြစ်သော ဖဿ (သဟဇာတဖဿ) ကို ဆိုလိုသည်။ "ကာမယမာနော" ဟူသည်မှာ ကာမကို လိုချင်တောင့်တသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "တဇ္ဇံတဇ္ဇံ" ဟူသည်မှာ ထိုကာမအား လျောက်ပတ်သော ထိုကာမအား လျောက်ပတ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ "ပုညဘာဂိယံ" ဟူသည်မှာ နတ်၌ဖြစ်သော ကာမတို့ကို တောင့်တပြီး သုစရိုက်တရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရသော သတ္တဝါ၏ အတ္တဘောကို "ပုညဘာဂိယ" ဟု ခေါ်သည်။ ဒုစရိုက်တရားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အပါယ်၌ ဖြစ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အတ္တဘောကိုမူ "အပုညဘာဂိယ" ဟု ခေါ်သည်။ "အယံ ဝုစ္စတိ ဘိက္ခဝေ ကာမာနံ ဝိပါကော" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတို့... ဤနှစ်ပါးသော အတ္တဘောသည် ကာမကို တောင့်တခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ကာမတို့၏ အကျိုး (ဝိပါက) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟူလိုသည်။ "သော ဣမံ နိဗ္ဗေဓိကံ" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် သုံးဆယ်ခြောက်ပါးသော ဌာနတို့၌ ဖောက်ထွင်းတတ်သော ဤမြတ်သောအကျင့်ကို သိမြင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကာမနိရောဓံ" ဟူသည်မှာ ကာမချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ဤသို့ ကာမနိရောဓဟု အမည်ရသော အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ဤနေရာ၌ မြတ်သောအကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော အရိယမဂ်ကိုသာလျှင် "ကာမနိရောဓ" ဟု ဟောတော်မူသည်။

Sāmisāti kilesāmisasampayuttā. Iminā nayena sabbaṭhānesu attho veditabbo. Apicettha vohāravepakkanti vohāravipākaṃ. Kathāsaṅkhāto hi vohāro saññāya vipāko nāma. Yathā yathā nanti ettha naṃ-iti nipātamattameva. Iti yasmā yathā yathā sañjānāti, tathā [Pg.136] tathā evaṃsaññī ahosinti katheti, tasmā vohāravepakkāti attho.

"သာမိသာ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အာမိသနှင့် ယှဉ်စပ်သောတရားကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း အလုံးစုံသော အရာတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။ စင်စစ် ဤနေရာ၌ "ဝေါဟာရဝေပက္ကံ" ဟူသည်မှာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဟူသော အကျိုး (ဝေါဟာရဝိပါက) ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် စကားဟု ဆိုအပ်သော ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် သညာ၏ အကျိုးတရား ဖြစ်သည်။ "ယထာ ယထာ နံ" ဟူသော ပါဌ်၌ "နံ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် အကြင်အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိမှတ်၏၊ ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် "ဤသို့သော အမှတ်သညာရှိသူ ဖြစ်ခဲ့ပြီ" ဟု ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် "ဝေါဟာရဝေပက္ကာ" (ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဟူသော အကျိုးရှိသော တရား) ဟု အနက်ရသည်။

Avijjāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā bahalaavijjā. Nirayaṃ gamentīti nirayagamanīyā, niraye nibbattipaccayāti attho. Sesesupi eseva nayo. Cetanāhanti cetanaṃ ahaṃ. Idha sabbasaṅgāhikā saṃvidahanacetanā gahitā. Cetayitvāti dvārappavattacetanā. Manasāti cetanāsampayuttacittena. Nirayavedanīyanti niraye vipākadāyakaṃ. Sesesupi eseva nayo. Adhimattanti balavadukkhaṃ. Dandhavirāgīti garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ. Urattāḷiṃ kandatīti uraṃ tāḷetvā rodati. Pariyeṭṭhinti pariyesanaṃ. Ekapadaṃ dvipadanti ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā, ko mantaṃ jānātīti attho. Sammohavepakkanti sammohavipākaṃ. Dukkhassa hi sammoho nissandavipāko nāma. Dutiyapadepi eseva nayo. Pariyesanāpi hi tassa nissandavipākoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

"အဝိဇ္ဇာ" ဟူသည်မှာ ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ မသိခြင်းဖြစ်သော ထူထဲလှသော အဝိဇ္ဇာကို ဆိုလိုသည်။ "ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ ငရဲသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော၊ ငရဲ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားများဟု အနက်ရသည်။ ကျန်သော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "စေတနာဟံ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ငါသည် စေတနာကို..." ဟူ၍ (မိန့်တော်မူရာ၌) ဤနေရာဝယ် အလုံးစုံသော ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့ကို အကုန်သိမ်းကျုံး၍ ယူတတ်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို စီရင်တတ်သော စေတနာကို ယူအပ်၏။ "စေတယိတွာ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဒွါရ၌ ဖြစ်ပွားတတ်သော စေတနာကို ယူအပ်သည်။ "မနသာ" ဟူသည်မှာ စေတနာနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "နိရယဝေဒနီယံ" ဟူသည်မှာ ငရဲ၌ အကျိုးပေးတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ကျန်သော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "အဓိမတ္တံ" ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်အားကြီးသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဆိုလိုသည်။ "ဒန္ဓဝိရာဂီ" ဟူသည်မှာ လေးလံသော၊ မမြန်ဆန်သော၊ ဖြည်းညှင်းစွာ ကင်းပျောက်တတ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဆိုလိုသည်။ "ဥရတ္တာဠိံ ကန္ဒတိ" ဟူသည်မှာ ရင်ဘတ်ကို ထုရိုက်၍ ငိုကြွေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ပရိယေဋ္ဌိံ" ဟူသည်မှာ ရှာဖွေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဧကပဒံ ဒွိပဒံ" ဟူသည်မှာ တစ်ပုဒ်ဖြင့် ဖွဲ့စီအပ်သော မန္တန် သို့မဟုတ် နှစ်ပုဒ်ဖြင့် ဖွဲ့စီအပ်သော မန္တန်ကို "မည်သူ သိနိုင်အံ့နည်း" ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ "သမ္မောဟဝေပက္ကံ" ဟူသည်မှာ တွေဝေခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ တွေဝေခြင်းသည် အကျိုးဆက် (နိဿန္ဒဝိပါက) မည်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရှာဖွေခြင်းသည်လည်း ထိုဆင်းရဲ၏ အကျိုးဆက်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရား (ဝဋ်ဝိဝဋ်) ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

၁၀. သီဟနာဒသုတ် အဖွင့်။

64. Dasame āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ pamukhanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhañāṇacakkaṃ paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Yampīti yena ñāṇena. Idampi tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti catunnaṃ jhānānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnañca. Saṃkilesanti hānabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅganaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana [Pg.137] sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Anekavihitantiādīni visuddhimagge (visuddhi. 2.402) vaṇṇitāni. Āsavakkhayañāṇaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Purimassāpi ñāṇattayassa vitthārakathaṃ icchantena majjhimaṭṭhakathāya mahāsīhanādavaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.146 ādayo) oloketabbā. Samāhitassāti ekaggacittassa. Samādhi maggoti samādhi etesaṃ ñāṇānaṃ adhigamāya upāyo. Asamādhīti anekaggabhāvo. Kummaggoti micchāmaggo. Imasmiṃ sutte tathāgatassa ñāṇabalaṃ kathitanti.

၆၄. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ - ‘အာသဘံ ဌာနံ’ ဟူသည် မြတ်သော၊ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော နေရာ (အာသဘဌာန) ကို ဆိုသည်။ ‘သီဟနာဒံ’ ဟူသည် မကြောက်မရွံ့ဘဲ ရဲရဲရင့်ရင့် ပြောဆိုသော စကား (သီဟနာဒ) ကို ဆိုသည်။ ‘ဗြဟ္မစက္ကံ’ ဟူသည် မြတ်သော ဉာဏ်တော်တည်းဟူသော စက် (ဗြဟ္မစက်) ကို ဆိုလိုပြီး ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် ဒေသနာဉာဏ်တို့ကို ဆိုသည်။ ‘ဌာနဉ္စ ဌာနတော’ ဟူသည် အကြောင်းရင်းကို အကြောင်းရင်းအားဖြင့် သိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယမ္ပိ’ ဟူသည် အကြင်ဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ’ ဟူသည် ဤအကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို သိတတ်သော ဉာဏ် (ဌာနာဌာနဉာဏ်) သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ တထာဂတဗလ (ဉာဏ်တော်အား) မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်အားလုံး၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘ကမ္မသမာဒါနံ’ ဟူသည် ဆောက်တည်၍ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံများကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ကံသည်ပင်လျှင် ကမ္မသမာဒါန မည်၏။ ‘ဌာနသော ဟေတုသော’ ဟူသည် ဥပကာရကအကြောင်း (အထောက်အပံ့ဖြစ်သော အကြောင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇနကအကြောင်း (ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း သိခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဂတိ၊ ဥပဓိ၊ ကာလ၊ ပယောဂတို့သည် အကျိုးတရား (ဝိပါက်) ၏ ‘ဌာန’ (ဥပကာရကအကြောင်း) မည်၍၊ ကံသည် ‘ဟေတု’ (ဇနကအကြောင်း) မည်၏။ ‘ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ’ ဟူသည် ဈာန်လေးပါး၊ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၊ သမာဓိသုံးပါးနှင့် အနုပုဗ္ဗသမာပတ်ကိုးပါးတို့ကို ဆိုသည်။ ‘သံကိလေသံ’ ဟူသည် ယုတ်လျော့ကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဆိုသည်။ ‘ဝေါဒါနံ’ ဟူသည် ထူးခြားလွန်မြတ်ကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဆိုသည်။ ‘ဝုဋ္ဌာနံ’ ဟူသည် ‘ဝေါဒါနသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏၊ ထိုထိုသမာဓိမှ ထခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏’ ဟု ဆိုအပ်သော လေ့လာအပ်သောဈာန်နှင့် ဘဝင်ဖလသမာပတ်တို့ကို ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အောက်အောက်၌ ဖြစ်သော လေ့လာအပ်သောဈာန်သည် အထက်အထက်၌ ဖြစ်သောဈာန်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝေါဒါနကိုလည်း ဝုဋ္ဌာန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘဝင်စိတ်ဖြင့်မူကား အလုံးစုံသောဈာန်တို့မှ ထခြင်း ဖြစ်၏။ ဖလသမာပတ်ဖြင့်မူကား နိရောဓသမာပတ်မှ ထခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုထခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘ထိုထိုသမာဓိမှ ထခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘အနေကဝိဟိတံ’ စသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ‘အာသဝက္ခယဉာဏ်’ သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ ရှေးဉာဏ်သုံးပါးတို့၏ အကျယ်စကားကို အလိုရှိပါက မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၊ မဟာသီဟနာဒသုတ်အဖွင့်၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ ‘သမာဟိတဿ’ ဟူသည် စိတ်တည်ကြည်သောသူအား။ ‘သမာဓိမဂ္ဂေါ’ ဟူသည် သမာဓိသည် ထိုဉာဏ်တို့ကို ရရှိရန် လမ်းကြောင်း (အကြောင်း) ဖြစ်သည်။ ‘အသမာဓိ’ ဟူသည် စိတ်မတည်ကြည်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ကုမဂ္ဂေါ’ ဟူသည် မှားယွင်းသောလမ်း (မိစ္ဆာမဂ်) ကို ဆိုသည်။ ဤသုတ်၌ တထာဂတဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်အားကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

Mahāvaggo chaṭṭho.

ခြောက်ခုမြောက် မဟာဝဂ် ပြီး၏။

7. Devatāvaggo

၇. ဒေဝတာဝဂ်

1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

၁-၃. အနာဂါမိဖလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

65-67. Sattamassa paṭhame assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Duppaññatanti nippaññabhāvaṃ. Dutiye pamādanti sativippavāsaṃ. Tatiye ābhisamācārikanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paṇṇattisīlaṃ. Sekhadhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni.

၆၅-၆၇. ခုနစ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - ‘အသဒ္ဓိယံ’ ဟူသည် မယုံကြည်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဒုပ္ပညတံ’ ဟူသည် ပညာမရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ဒုတိယသုတ်၌ - ‘ပမာဒံ’ ဟူသည် သတိကင်းလွတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ တတိယသုတ်၌ - ‘အဘိသမာစာရိကံ’ ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်ဖြစ်သော အကျင့်ဝတ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော သီလကို ဆိုသည်။ ‘သေခဓမ္မံ’ ဟူသည် သေခိယသီလအစွမ်းဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော သီလကို ဆိုသည်။ ‘သီလာနိ’ ဟူသည် မဟာသီလလေးပါးတို့ကို ဆိုသည်။

4. Saṅgaṇikārāmasuttavaṇṇanā

၄. သင်္ဂဏိကာရာမသုတ် အဖွင့်

68. Catutthe saṅgaṇikārāmoti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Suttantikagaṇādīsu pana gaṇesu attano vā parisāsaṅkhāte gaṇe ramatīti gaṇārāmo. Paviveketi kāyaviveke. Cittassa nimittanti samādhivipassanācittassa nimittaṃ samādhivipassanākāraṃ. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Samādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni. Nibbānanti apaccayaparinibbānaṃ.

၆၈. စတုတ္ထသုတ်၌ - ‘သင်္ဂဏိကာရာမော’ ဟူသည် (ကိလေသာအပေါင်းအဖော်၊ ခြွေရံပရိသတ်အပေါင်းအဖော်နှင့်) ပေါင်းဖော်စုဝေးခြင်း၌ မွေ့လျော်သောသူကို ဆိုသည်။ သုတ္တန္တိကဂိုဏ်းစသော ဂိုဏ်းတို့၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မိမိ၏ ပရိသတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဂိုဏ်း၌လည်းကောင်း မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘ဂဏာရာမ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘ပဝိဝေကေ’ ဟူသည် ကာယဝိဝေကကို ဆိုသည်။ ‘စိတ္တဿ နိမိတ္တံ’ ဟူသည် သမာဓိ ဝိပဿနာစိတ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော သမာဓိ ဝိပဿနာအခြင်းအရာကို ဆိုသည်။ ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ’ ဟူသည် ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဆိုသည်။ ‘သမာဓိံ’ ဟူသည် မဂ်သမာဓိနှင့် ဖိုလ်သမာဓိကို ဆိုသည်။ ‘သံယောဇနာနိ’ ဟူသည် သံယောဇဉ်ဆယ်ပါးတို့ကို ဆိုသည်။ ‘နိဗ္ဗာနံ’ ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့မှ ကင်းငြိမ်းရာဖြစ်သော ပရိနိဗ္ဗာန်ကို ဆိုသည်။

5. Devatāsuttavaṇṇanā

၅. ဒေဝတာသုတ် အဖွင့်

69. Pañcame sovacassatāti subbacabhāvo. Kalyāṇamittatāti sucimittatā. Satthugāravoti satthari gāravayutto. Esa nayo sabbattha.

၆၉. ပဉ္စမသုတ်၌ - ‘သောဝစဿတာ’ ဟူသည် ဆိုဆုံးမလွယ်သောသူ၏ အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ‘ကလျာဏမိတ္တတာ’ ဟူသည် စင်ကြယ်သော မိတ်ဆွေကောင်းရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘သတ္ထုဂါရဝေါ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်ခြင်းရှိသူကို ဆိုသည်။ ဤနည်းကို အရာအားလုံး၌ မှတ်အပ်၏။

6. Samādhisuttavaṇṇanā

၆. သမာဓိသုတ် အဖွင့်

70. Chaṭṭhe [Pg.138] na santenāti paccanīkakilesehi avūpasantena. Na paṇītenāti na atappakena. Na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhena appattena. Na ekodibhāvādhigatenāti na ekaggabhāvaṃ upagatena.

၇၀. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - ‘န သန္တေန’ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်း မရှိသောသူအားဖြင့်။ ‘န ပဏီတေန’ ဟူသည် (ကိလေသာကို) မငြိမ်းစွမ်းစေသဖြင့်။ ‘န ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေန’ ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းချမ်းခြင်းကို မရရှိ မရောက်ရှိသေးသဖြင့်။ ‘န ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတေန’ ဟူသည် စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) သို့ မရောက်ရှိသေးသဖြင့်။

7. Sakkhibhabbasuttavaṇṇanā

၇. သက္ခိဘဗ္ဗသုတ် အဖွင့်

71. Sattame tatra tatrāti tasmiṃ tasmiṃ visese. Sakkhibhabbatanti paccakkhabhāvaṃ. Āyataneti kāraṇe. Hānabhāgiyādayo visuddhimagge (visuddhi. 1.39) saṃvaṇṇitā. Asakkaccakārīti na sukatakārī, na ādarakārī. Asappāyakārīti na sappāyakārī, na upakārabhūtadhammakārī.

၇၁. သတ္တမသုတ်၌ - ‘တတြ တတြ’ ဟူသည် ထိုထို မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားအထူး၌။ ‘သက္ခိဘဗ္ဗတံ’ ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုနိုင်စွမ်းသော အဖြစ်ကို။ ‘အာယတနေ’ ဟူသည် အကြောင်း၌။ ဟာနဘာဂိယ အစရှိသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ‘အသက္ကစ္စကာရီ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ မပြုလုပ်တတ်သူ၊ ရိုရိုသေသေ မပြုလုပ်တတ်သူ။ ‘အသပ္ပါယကာရီ’ ဟူသည် လျောက်ပတ်အောင် မပြုတတ်သူ၊ အကျိုးရှိအောင် ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့် မပြုလုပ်တတ်သူ။

8. Balasuttavaṇṇanā

၈. ဗလသုတ် အဖွင့်

72. Aṭṭhame balatanti balabhāvaṃ thāmabhāvaṃ. Asātaccakārīti na satatakārī. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

၇၂. အဋ္ဌမသုတ်၌ - ‘ဗလတံ’ ဟူသည် အားအစွမ်း၏ အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ‘အသာတစ္စကာရီ’ ဟူသည် အမြဲမပြတ် မပြုလုပ်တတ်သူ။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

9-10. Tajjhānasuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. တဇ္ဈာနသုတ်နှစ်ခုတို့၏ အဖွင့်

73-74. Navame na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hotīti vatthukāmakilesakāmesu ādīnavo na yathāsabhāvato jhānapaññāya sudiṭṭho hoti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

၇၃-၇၄. နဝမသုတ်၌ - ‘န ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတိ’ ဟူသည် ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့၏ အပြစ်ကို သဘောသဘာဝအတိုင်း ဈာန်ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မမြင်အပ်သည်ကို ဆိုသည်။ ဒသမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Devatāvaggo sattamo.

ခုနစ်ခုမြောက် ဒေဝတာဝဂ် ပြီး၏။

8. Arahattavaggo

၈. အရဟတ္တဝဂ်

1. Dukkhasuttavaṇṇanā

၁. ဒုက္ခသုတ် အဖွင့်

75. Aṭṭhamassa paṭhame savighātanti saupaghātaṃ sopaddavaṃ. Sapariḷāhanti kāyikacetasikena pariḷāhena sapariḷāhaṃ. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvinī.

၇၅. အဋ္ဌမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - ‘သဝိဃာတံ’ ဟူသည် နှိပ်စက်ခြင်း၊ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘သပရိဠာဟံ’ ဟူသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ပါဋိကင်္ခါ’ ဟူသည် မလွဲမသွေ ဖြစ်လတ္တံ့သောကြောင့် အလိုရှိအပ်သော (မျှော်လင့်အပ်သော) အရာကို ဆိုသည်။

2. Arahattasuttavaṇṇanā

၂. အရဟတ္တသုတ် အဖွင့်

76. Dutiye [Pg.139] mānanti jātiādīhi maññanaṃ. Omānanti hīnohamasmīti mānaṃ. Atimānanti atikkamitvā pavattaṃ accuṇṇatimānaṃ. Adhimānanti adhigatamānaṃ. Thambhanti kodhamānehi thaddhabhāvaṃ. Atinipātanti hīnassa hīnohamasmīti mānaṃ.

၇၆. ဒုတိယသုတ်၌ - ‘မာနံ’ ဟူသည် ဇာတ်အနွယ်စသည်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အထင်ကြီးခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဩမာနံ’ ဟူသည် “ငါကား ယုတ်ညံ့သူ ဖြစ်၏” ဟု (နှိမ့်ချ) မှတ်ထင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘အတိမာနံ’ ဟူသည် သူတပါးကို ကျော်လွန်၍ အလွန်အမင်း ထောင်လွှားသော မာနကို ဆိုသည်။ ‘အဓိမာနံ’ ဟူသည် (တရားထူးတရားမြတ်ကို) မရဘဲ ရပြီဟု အထင်မှားသော မာနကို ဆိုသည်။ ‘ထမ္ဘံ’ ဟူသည် အမျက်ဒေါသ၊ မာနတို့ကြောင့် ခက်ထန်သော အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ‘အတိနိပါတံ’ ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောသူ၏ “ငါကား ယုတ်ညံ့သူ ဖြစ်၏” ဟု (လွန်စွာ နှိမ့်ချ) ယူဆသော မာနကို ဆိုသည်။

3. Uttarimanussadhammasuttavaṇṇanā

၃. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသုတ် အဖွင့်

77. Tatiye uttarimanussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ, cattāro magge cattāri ca phalānīti attho. Kuhananti tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Lapananti lābhatthikatāya ukkhipitvā avakkhipitvā vā lapanaṃ.

၇၇. တတိယသုတ်၌ - ‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ’ ဟူသည် လူတို့၏ကုသိုလ်ဆယ်ပါးတရားထက် သာလွန်ထူးကဲသောတရားကို ဆိုသည်။ ‘အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသာ’ ဟူသည် အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်အမြင်ဟု ဆိုအပ်သော တရားအထူး ဖြစ်သည့် မဂ်လေးပါးနှင့် ဖိုလ်လေးပါးကို အနက်ဆိုလိုသည်။ ‘ကုဟနံ’ ဟူသည် သုံးပါးသောအပြားရှိသော ဟန်ဆောင်လှည့်ပတ်ခြင်း (ကုဟနဝတ္ထု) ကို ဆိုသည်။ ‘လပနံ’ ဟူသည် လာဘ်သပ္ပကာကို အလိုရှိသဖြင့် ဒါယကာတို့ကို မြှောက်ပြောခြင်း သို့မဟုတ် နှိမ့်ချပြောဆိုခြင်းကို ဆိုသည်။

4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

၄. သုခသောမနဿသုတ် အဖွင့်

78. Catutthe yoni cassa āraddhā hotīti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ paggahitaṃ hoti. Dhammārāmoti dhamme ratiṃ vindati. Bhāvanāya ramati, bhāvento vā ramatīti bhāvanārāmo. Pahāne ramati, pajahanto vā ramatīti pahānārāmo. Tividhe paviveke ramatīti pavivekārāmo. Abyāpajjhe niddukkhabhāve ramatīti abyāpajjhārāmo. Nippapañcasaṅkhāte nibbāne ramatīti nippapañcārāmo.

၇၈. စတုတ္ถသုတ်၌ - ‘ယောနิ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ’ ဟူသည် ထိုရဟန်းသည် သင့်လျော်သောအကြောင်းတရားကို ပြည့်စုံစွာ အားထုတ်အပ်ပြီး ဖြစ်သည်ကို ဆိုသည်။ ‘ဓမ္မာရာမော’ ဟူသည် တရား၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဆိုသည်။ (တနည်းအားဖြင့် တရားကို ပွားများစေခြင်းဖြင့် မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘ဘာဝနာရာမ’ မည်၏။ ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ပယ်ခြင်းဖြင့် မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘ပဟာနာရာမ’ မည်၏။ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကာယဝိဝေကစသည့် ဆိတ်ငြိမ်မှု၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘ပဝိဝေကာရာမ’ မည်၏။ ဆင်းရဲမရှိသော အဖြစ်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘အဗျာပဇ္ဈာရာမ’ မည်၏။ ပပဉ္စတရား ကင်းငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘နိပ္ပပဉ္စာရာမ’ မည်၏။)

5. Adhigamasuttavaṇṇanā

၅. အဓိဂမသုတ် အဖွင့်

79. Pañcame na āyakusaloti na āgamanakusalo. Na apāyakusaloti na apagamanakusalo. Chandanti kattukamyatāchandaṃ. Na ārakkhatīti na rakkhati.

၇၉. ပဉ္စမသုတ်၌ - ‘န အာယကုသလော’ ဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်း၌ လိမ္မာမှု မရှိသူကို ဆိုသည်။ ‘န အပါယကုသလော’ ဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း (ကင်းပျောက်ကြောင်း) ၌ လိမ္မာမှု မရှိသူကို ဆိုသည်။ ‘ဆန္ဒံ’ ဟူသည် ပြုလုပ်လိုသောဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ) ကို ဆိုသည်။ ‘န အာရက္ခတိ’ ဟူသည် မစောင့်ရှောက်သည်ကို ဆိုသည်။

6. Mahantattasuttavaṇṇanā

၆. မဟန္တတ္တသုတ်အဖွင့်။

80. Chaṭṭhe ālokabahuloti ñāṇālokabahulo. Yogabahuloti yoge bahulaṃ karoti. Vedabahuloti pītipāmojjabahulo. Asantuṭṭhibahuloti kusaladhammesu asantuṭṭho. Anikkhittadhuroti aṭṭhapitadhuro paggahitavīriyo. Uttari ca patāretīti sampati ca uttariñca vīriyaṃ karoteva. Sattamaṃ uttānameva.

၈၀. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ "ālokabahulo" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်အလင်းများခြင်း ဖြစ်သည်။ "yogabahulo" ဟူသည်မှာ လုံ့လဝီရိယကို အလွန်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ "vedabahulo" ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိပါမောဇ္ဇ) များခြင်း ဖြစ်သည်။ "asantuṭṭhibahulo" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ "anikkhittadhuro" ဟူသည်မှာ မချထားအပ်သော ဝန်ရှိခြင်း၊ ချီးမြှောက်အပ်သော ဝီရိယရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "uttari ca patāreti" ဟူသည်မှာ ယခုစွမ်းနိုင်သမျှသာမက ထို့ထက်အလွန်လည်း ဝီရိယကို ပြုသည်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်သည် ပေါ်လွင်လှပြီ။

8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

၈-၁၀. ဒုတိယနိရယသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

82-84. Aṭṭhame [Pg.140] pagabbhoti kāyapāgabbhiyādīhi samannāgato. Navamaṃ uttānatthameva. Dasame vighātavāti mahicchataṃ nissāya uppannena lobhadukkhena dukkhito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၈၂-၈၄. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "pagabbho" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့် မသင့်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုးခုမြောက်သုတ်သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "vighātavā" ဟူသည်မှာ အလိုကြီးခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော လောဘကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ပေါ်လွင်လှပြီ။

Arahattavaggo aṭṭhamo.

ရှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော အရဟတ္တဝဂ်တည်း။

9. Sītivaggo

၉. သီတိဝဂ်တည်း။

1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

၁. သီတိဘာဝသုတ်အဖွင့်။

85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti sītalabhāvaṃ. Yasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhitabbantiādīsu uddhaccasamaye cittaṃ samādhinā niggahetabbaṃ nāma, kosajjānupatitakāle vīriyena paggahetabbaṃ nāma, nirassādagatakāle samādhinā sampahaṃsitabbaṃ nāma, samappavattakāle bojjhaṅgupekkhāya ajjhupekkhitabbaṃ nāma.

၈၅. ကိုးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "sītibhāvaṃ" ဟူသည်မှာ အေးငြိမ်းသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ နိဂ္ဂဟိတဗ္ဗံ" အစရှိသည်တို့၌ ပျံ့လွင့်သောအခါတွင် စိတ်ကို သမာဓိဖြင့် နှိပ်အပ်သည်မည်၏၊ ပျင်းရိခြင်းသို့ ကျရောက်သောအခါတွင် ဝီရိယဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သည်မည်၏၊ သာယာမှုကင်းသောအခါတွင် သမာဓိဖြင့် ရွှင်လန်းစေအပ်သည်မည်၏၊ ညီမျှစွာဖြစ်သောအခါတွင် ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုအပ်သည်မည်၏။

2. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

၂. အာဝရဏသုတ်အဖွင့်။

86. Dutiye kammāvaraṇatāyāti pañcānantariyakammehi. Kilesāvaraṇatāyāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Vipākāvaraṇatāyāti akusalavipākapaṭisandhiyā vā kusalavipākehi ahetukapaṭisandhiyā vāti.

၈၆. ဒုတိယသုတ်၌ "kammāvaraṇatāya" ဟူသည်မှာ ပဉ္စာနန္တရိယကံတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "kilesāvaraṇatāya" ဟူသည်မှာ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "vipākāvaraṇatāya" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်ဝိပါက်ပဋိသန္ဓေနှင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ဝိပါက်၌လည်း အဟိတ် (သို့မဟုတ် ဒွိဟိတ်) ပဋိသန္ဓေနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။

4-5. Sussūsatisuttādivaṇṇanā

၄-၅. သုဿူသတိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

88-89. Catutthe anatthanti avaḍḍhiṃ. Atthaṃ riñcatīti vaḍḍhiatthaṃ chaḍḍeti. Ananulomikāyāti sāsanassa ananulomikāya. Pañcame diṭṭhisampadanti sotāpattimaggaṃ.

၈၈-၈၉. လေးခုမြောက်သုတ်၌ "anattha" ဟူသည်မှာ မပွားစီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "atthaṃ riñcati" ဟူသည်မှာ ကြီးပွားခြင်းဟူသော အကျိုးကို စွန့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ananulomikāya" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်အား မလျော်ညီသောအကျင့်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ငါးခုမြောက်သုတ်၌ "diṭṭhisampadaṃ" ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။

8-11. Abhabbaṭṭhānasuttacatukkavaṇṇanā

၈-၁၁. အဘဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ် လေးခုတို့၏ အဖွင့်။

92-95. Aṭṭhame anāgamanīyaṃ vatthunti anupagantabbaṃ kāraṇaṃ, pañcannaṃ verānaṃ dvāsaṭṭhiyā ca diṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhamaṃ bhavanti kāmāvacare aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ. Navame kotūhalamaṅgalenāti diṭṭhasutamutamaṅgalena[Pg.141]. Dasame sayaṃkatantiādīni attadiṭṭhivasena vuttāni. Adhiccasamuppannanti ahetunibbattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၉၂-၉၅. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "anāgamanīyaṃ vatthu" ဟူသည်မှာ မကပ်ရောက်အပ်သော အကြောင်းဖြစ်၍ ၎င်းသည် ငါးပါးသော ရန်တို့၏လည်းကောင်း၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့၏လည်းကောင်း အမည်တည်း။ "aṭṭhamaṃ bhavaṃ" ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရဘုံ၌ ရှစ်ခုမြောက်သော ပဋိသန္ဓေကို ဆိုလိုသည်။ ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "kotūhalamaṅgalena" ဟူသည်မှာ မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်သော မင်္ဂလာ (ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ၊ သုတမင်္ဂလာ၊ မုတမင်္ဂလာ) ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "sayaṃkataṃ" အစရှိသည်တို့ကို ကိုယ်ပိုင်အတ္တအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ "adhiccasamuppannaṃ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းကင်း၍ ဖြစ်သောတရား ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ပေါ်လွင်လှပြီ။

Sītivaggo navamo.

ကိုးခုမြောက်ဖြစ်သော သီတိဝဂ်တည်း။

10. Ānisaṃsavaggo

၁၀. အာနိသံသဝဂ်တည်း။

1-2. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

၁-၂. ပါတုဘာဝသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

96-97. Dasamassa paṭhame ariyāyataneti majjhimadese. Indriyānanti manacchaṭṭhānaṃ. Dutiye saddhammaniyatoti sāsanasaddhamme niyato. Asādhāraṇenāti puthujjanehi asādhāraṇena.

၉၆-၉၇. ဆယ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ariyāyatane" ဟူသည်မှာ မဇ္ဈိမဒေသ၌ ဖြစ်သည်။ "indriyānaṃ" ဟူသည်မှာ မနိန္ဒြေလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယသုတ်၌ "saddhammaniyato" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်တရား၌ မြဲမြံသူ ဖြစ်သည်။ "asādhāraṇena" ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော သဘောဖြင့် ဖြစ်သည်။

7. Anavatthitasuttavaṇṇanā

၇. အနဝတ္ထိတသုတ်အဖွင့်။

102. Sattame anodhiṃ karitvāti ‘‘ettakāva saṅkhārā aniccā, na ito pare’’ti evaṃ sīmaṃ mariyādaṃ akatvā. Anavatthitāti avatthitāya rahitā, bhijjamānāva hutvā upaṭṭhahissantīti attho. Sabbaloketi sakale tedhātuke. Sāmaññenāti samaṇabhāvena, ariyamaggenāti attho.

၁၀၂. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "anodhiṃ karitvā" ဟူသည်မှာ "ဤမျှလောက်သော သင်္ခါရတို့သာ အမြဲမရှိကြ၊ ဤမှတစ်ပါးသော သင်္ခါရတို့သည်ကား အမြဲမရှိသည်မဟုတ်" ဟု ဤသို့ အပိုင်းအခြားကို မပြုဘဲနေခြင်း ဖြစ်သည်။ "anavatthitā" ဟူသည်မှာ အပိုင်းအခြားမှ ကင်းကုန်သည်ဖြစ်၍ ပျက်စီးဆဲသာလျှင် ဖြစ်၍ ထင်ရှားလာကုန်လတ္တံ့ (သို့မဟုတ် မတည်ကုန်လတ္တံ့) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "sabbaloke" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သည်။ "sāmaññena" ဟူသည်မှာ ရဟန်း၏အဖြစ်နှင့် အရိယမဂ်ဖြင့် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

8. Ukkhittāsikasuttavaṇṇanā

၈. ဥက္ခိတ္တာသိကသုတ်အဖွင့်။

103. Aṭṭhame mettāvatāyāti mettāyuttāya pāricariyāya. Satta hi sekhā tathāgataṃ mettāvatāya paricaranti, khīṇāsavo pariciṇṇasatthuko.

၁၀၃. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "mettāvatāya" ဟူသည်မှာ မေတ္တာနှင့် ယှဉ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ခုနစ်ယောက်သော သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် လုပ်ကျွေးကြကုန်၏၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် လုပ်ကျွေးအပ်ပြီးသော ဘုရားရှိသူ ဖြစ်သည်။

9. Atammayasuttavaṇṇanā

၉. အတမ္မယသုတ်အဖွင့်။

104. Navame atammayoti tammayā vuccanti taṇhādiṭṭhiyo, tāhi rahito. Ahaṃkārāti ahaṃkāradiṭṭhi. Mamaṃkārāti mamaṃkārataṇhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၁၀၄. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ "atammayo" ဟူသော ဤပါဌ်၌ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ကို "tammayā" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိတို့မှ ကင်းစင်သူ ဖြစ်သည်။ "ahaṃkārā" ဟူသည်မှာ ငါဟူသော အခြင်းအရာရှိသော ดိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "mamaṃkārā" ဟူသည်မှာ ငါ၏ဥစ္စာဟူသော အခြင်းအရာရှိသော တဏှာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ပေါ်လွင်လှပြီ။

Ānisaṃsavaggo dasamo.

ဆယ်ခုမြောက်ဖြစ်သော အာနိသံသဝဂ်တည်း။

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ဒုတိယပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပါပြီ။

11. Tikavaggo

၁၁. တိကဝဂ်တည်း။

1. Rāgasuttavaṇṇanā

၁. ရာဂသုတ်အဖွင့်။

107. Ekādasamassa [Pg.142] paṭhame asubhāti asubhakammaṭṭhānaṃ. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Paññāti sahavipassanā maggapaññā.

၁၀၇. တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "asubhā" ဟူသည်မှာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆိုလိုသည်။ "mettā" ဟူသည်မှာ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆိုလိုသည်။ "paññā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာကို ဆိုလိုသည်။

6. Assādasuttavaṇṇanā

၆. အဿာဒသုတ်အဖွင့်။

112. Chaṭṭhe assādadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi. Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Micchādiṭṭhīti dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi. Sammādiṭṭhīti maggasammādiṭṭhi, natthi dinnantiādikā vā micchādiṭṭhi, kammassakatañāṇaṃ sammādiṭṭhi.

၁၁၂. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ "assādadiṭṭhi" ဟူသည်မှာ သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "attānudiṭṭhi" ဟူသည်မှာ မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို အစဉ်လျှောက်သော နှစ်ဆယ်သော ဝတ္ထုရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "micchādiṭṭhi" ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်သည်။ "sammādiṭṭhi" ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား "အလှူ၏အကျိုးသည် မရှိ" အစရှိသောအယူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမည်၏၊ ကံသည် မိမိဥစ္စာဖြစ်ကြောင်း သိသောဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်၏။

7. Aratisuttavaṇṇanā

၇. အရတိသုတ်အဖွင့်။

113. Sattame adhammacariyāti dasa akusalakammapathā.

၁၁၃. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "adhammacariyā" ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတရားတို့တည်း။

10. Uddhaccasuttavaṇṇanā

၁၀. ဥဒ္ဓစ္စသုတ်အဖွင့်။

116. Dasame asaṃvaroti anadhivāsakabhāvo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၁၁၆. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "asaṃvaro" ဟူသည်မှာ သည်းမခံနိုင်သော သဘော ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ပေါ်လွင်လှပြီ။

Tikavaggo ekādasamo.

တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်သော တိကဝဂ်တည်း။

12. Sāmaññavaggavaṇṇanā

၁၂. သာမညဝဂ်အဖွင့်။

119-121. Ito paresu tapussoti dvevācikupāsako. Tathāgate niṭṭhaṅgatoti buddhaguṇesu patiṭṭhitacitto pahīnakaṅkho. Amataṃ addasāti amataddaso. Ariyenāti niddosena lokuttarasīlena. Ñāṇenāti paccavekkhaṇañāṇena. Vimuttiyāti sekhaphalavimuttiyā[Pg.143]. Tavakaṇṇikoti evaṃnāmako gahapati. Tapakaṇṇikotipi pāḷi.

၁၁၉-၁၂၁. ဤမှနောက်ရှိသော သုတ်တို့၌ "tapusso" ဟူသည်မှာ နှစ်ကြိမ်သော စကားတို့ဖြင့် ဆည်းကပ်တတ်သော (ဒွေးဝါစိက) ဥပါသကာ ဖြစ်သည်။ "tathāgate niṭṭhaṅgato" ဟူသည်မှာ ဘုရားဂုဏ်တော်တို့၌ စိတ်တည်ကြည်၍ ယုံမှားခြင်းကင်းပြီးသူ ဖြစ်သည်။ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောကြောင့် "amataddaso" မည်၏။ "ariyena" ဟူသည်မှာ အပြစ်မရှိသော လောကုတ္တရာသီလဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ñāṇena" ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "vimuttiyā" ဟူသည်မှာ သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော ဖလဝိမုတ္တိဖြင့် ဖြစ်သည်။ "tavakaṇṇiko" ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရှိသော သူကြွယ် ဖြစ်သည်။ "tapakaṇṇiko" ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိသည်။

24. Rāgapeyyālavaṇṇanā

၂၄. ရာဂပေယျာလအဖွင့်။

140. Rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၄၀. "rāgassa" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အာရုံရှိသော ရာဂကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ပေါ်လွင်လှပြီ။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီအမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌။

Chakkanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဆက္ကနိပါတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌။

Sattakanipāta-aṭṭhakathā

သတ္တကနိပါတ်အဋ္ဌကထာ။

Paṇṇāsakaṃ

ပဏ္ဏာသက (ငါးဆယ်စု)။

1. Dhanavaggo

၁. ဓနဝဂ်။

1-5. Paṭhamapiyasuttādivaṇṇanā

၁-၅. ပထမပိယသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

1-5. Sattakanipātassa [Pg.145] paṭhame anavaññattikāmoti abhiññātabhāvakāmo. Tatiye yoniso vicine dhammanti upāyena catusaccadhammaṃ vicināti. Paññāyatthaṃ vipassatīti sahavipassanāya maggapaññāya saccadhammaṃ vipassati. Pajjotassevāti dīpasseva. Vimokkho hoti cetasoti tassa imehi balehi samannāgatassa khīṇāsavassa dīpanibbānaṃ viya carimakacittassa vatthārammaṇehi vimokkho hoti, gataṭṭhānaṃ na paññāyati. Catutthe saddho hotītiādīni pañcakanipāte vaṇṇitāneva. Pañcame dhanānīti adāliddiyakaraṇaṭṭhena dhanāni.

၁-၅. သတ္တကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌ "အနဝညတ္တိကာမော" ဟူသည်ကား မိမိကို သူတစ်ပါးတို့ မသိမမြင်အပ်သည်၏အဖြစ်ကို အလိုရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ တတိယသုတ်၌ "ယောနိသော ဝိစိနေ ဓမ္မံ" ဟူသည်ကား သင့်လျော်သောအကြောင်းအားဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၏။ "ပညာယတ္ထံ ဝိပဿတိ" ဟူသည်ကား ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို မြင်၏။ "ပဇ္ဇောတဿေဝ" ဟူသည်ကား ဆီမီး၏ ငြိမ်းခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ဝိမောက္ခော ဟောတိ စေတသော" ဟူသည်ကား ဤအားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဆီမီး၏ ငြိမ်းခြင်းကဲ့သို့ အဆုံးဖြစ်သော စုတိစိတ်၏ ဝတ္ထုအာရုံတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ သွားရာအရပ်သည် မထင်ရှား။ စတုတ္ထသုတ်၌ "သဒ္ဓေါ ဟောတိ" အစရှိသော စကားတို့ကို ပဉ္စကနိပါတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်သည်။ ပဉ္စမသုတ်၌ "ဓနာနိ" ဟူသည်ကား ဆင်းရဲခြင်းကို မပြုတတ်သော အနက်ကြောင့် ဥစ္စာတို့ မည်ကုန်သည်။

7. Uggasuttavaṇṇanā

၇. ဥဂ္ဂသုတ်အဖွင့်။

7. Sattame uggo rājamahāmattoti pasenadikosalassa mahāamacco. Upasaṅkamīti bhuttapātarāso upasaṅkami. Aḍḍhoti nidhānagatena dhanena aḍḍho. Migāro rohaṇeyyoti rohaṇaseṭṭhino nattāraṃ migāraseṭṭhiṃ sandhāyevamāha. Mahaddhanoti vaḷañjanadhanena mahaddhano. Mahābhogoti upabhogaparibhogabhaṇḍassa mahantatāya mahābhogo. Hiraññassāti suvaṇṇasseva. Suvaṇṇāmeva hissa koṭisaṅkhyaṃ ahosi. Rūpiyassāti sesassa taṭṭakasarakaattharaṇapāvuraṇādino paribhogaparikkhārassa pamāṇasaṅkhāne vādoyeva natthi.

၇. သတ္တမသုတ်၌ "ဥဂ္ဂေါ ရာဇမဟာမတ္တော" ဟူသည်ကား ပသေနဒီကောသလမင်း၏ အမတ်ကြီး ဖြစ်သည်။ "ဥပသင်္ကမိ" ဟူသည်ကား နံနက်စာ ထမင်းစားပြီးသည်ဖြစ်၍ ချဉ်းကပ်၏။ "အဍ္ဎော" ဟူသည်ကား မြေ၌ မြှုပ်နှံထားသော ဥစ္စာဖြင့် ကြွယ်ဝ၏။ "မိဂါရော ရောဟဏေယျော" ဟူသည်ကား ရောဟဏသူဌေး၏ မြေးဖြစ်သော မိဂါရသူဌေးကို ရည်၍ ဤသို့ ဆို၏။ "မဟဒ္ဓနော" ဟူသည်ကား နေ့စဉ် သုံးစွဲအပ်သော ဥစ္စာဖြင့် များသောဥစ္စာ ရှိ၏။ "မဟာဘောဂေါ" ဟူသည်ကား သုံးဆောင်ခံစားအပ်သော ဘဏ္ဍာပစ္စည်း များပြားသည်၏အဖြစ်ကြောင့် များသောအသုံးအဆောင် ရှိ၏။ "ဟိရညဿ" ဟူသည်ကား ရွှေသည်သာလျှင် ကုဋေအရေအတွက်ရှိ၏။ "ရူပိယဿ" ဟူသည်ကား ရွှေမှတစ်ပါး ကြွင်းကျန်သော လင်ပန်း၊ ဖလား၊ အခင်း၊ အရုံ စသည်ဖြင့် အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော ပရိက္ခရာ၏ အတိုင်းအရှည် အရေအတွက်ကို ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။

8. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

၈. သံယောဇနသုတ်အဖွင့်။

8. Aṭṭhame [Pg.146] anunayasaṃyojananti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbāneva cetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti veditabbāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ "အနုနယသံယောဇနံ" ဟူသည်ကား ကာမရာဂသံယောဇဉ် ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော ထိုသံယောဇဉ်တို့ကို နှောင်ဖွဲ့ခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့် "သံယောဇဉ်" မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Dhanavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော ဓနဝဂ် ပြီး၏။

2. Anusayavaggo

၂. အနုသယဝဂ်။

3. Kulasuttavaṇṇanā

၃. ကုလသုတ်အဖွင့်။

13. Dutiyassa tatiye nālanti na yuttaṃ nānucchavikaṃ. Na manāpenāti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti, anādarameva dassenti. Santamassa pariguhantīti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti. Asakkaccaṃ denti no sakkaccanti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, asahatthā acittīkārena denti, no cittīkārena.

၁၃. ဒုတိယဝဂ်၏ တတိယသုတ်၌ "နာလံ" ဟူသည်ကား မသင့်လျော်၊ မလျောက်ပတ်။ "န မနာပေန" ဟူသည်ကား စိတ်နှလုံး၌ မသာယာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုင်နေရာမှ ကြိုဆို၍ မထကြကုန်၊ မရိုသေခြင်းကိုသာ ပြကြကုန်၏။ "သန္တမဿ ပရိဂုဟန္တိ" ဟူသည်ကား ထင်ရှားရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကိုလည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား လျှို့ဝှက်ကုန်၏၊ ဖုံးကွယ်ကုန်၏။ "အသက္ကစ္စံ ဒေန္တိ နော သက္ကစ္စံ" ဟူသည်ကား ကြမ်းတမ်းသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုဖြစ်စေ မိမိလက်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လှူဒါန်းကုန်၏၊ မရိုသေသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လှူဒါန်းကုန်၏၊ ရိုသေသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မလှူဒါန်းကြကုန်။

4. Puggalasuttavaṇṇanā

၄. ပုဂ္ဂလသုတ်အဖွင့်။

14. Catutthe ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.

၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌ "ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော" ဟူသည်ကား နှစ်ပါးသောအဖို့ (နာမကာယနှင့် ရူပကာယ) တို့မှ လွတ်မြောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ အရူပသမာပတ်ဖြင့် ရူပကာယမှ လွတ်မြောက်၏၊ မဂ်ဖြင့် နာမကာယမှ လွတ်မြောက်၏။ ထိုဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော သမာပတ်မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ကာ ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသမာပတ်မှ ထ၍ ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ငါးပါးအပြားရှိ၏။ ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုရာ၌ကား ပါဠိတော်သည် "အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတရားတို့ကို နာမကာယဖြင့် ထိတွေ့၍ နေ၏၊ ထိုသူအား ပညာဖြင့် မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ကုန်၏" ဟု ဤသို့ ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် လာ၏။

Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya [Pg.147] cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.

ပညာဖြင့် လွတ်မြောက်သောကြောင့် "ပညာဝိမုတ္တ" မည်၏။ ထိုပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် သုက္ခဝိပဿက ပုဂ္ဂိုလ်လည်းကောင်း၊ ဈာန်လေးပါးတို့မှ ထ၍ ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့လည်းကောင်း ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ငါးပါးအပြားရှိ၏။ ဤပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုရာ၌ ပါဠိတော်သည် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခကို ပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— "ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ထိတွေ့၍ မနေသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့် မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhī. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208).

ရောက်အပ်သော ဈာန်၏ အခြားမဲ့၌ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားရှိသောကြောင့် "ကာယသက္ခီ" မည်၏။ ထိုကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဈာန်ဟူသော အတွေ့ကို ရှေးဦးစွာ တွေ့ထိ၏၊ နောက်မှ ချုပ်ရာနိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အစပြု၍ အရဟတ္တမဂ်ပုဂ္ဂိုလ်တိုင်အောင် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ထိတွေ့၍ နေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့် မြင်၍ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။

Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti.

သစ္စာတရားတို့ကို မြင်တတ်သော မဂ်ဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ရောက်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပတ္တ" မည်၏။ ထိုဒိဋ္ဌိပတ္တပုဒ်၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ် လက္ခဏာဖြစ်၏— သင်္ခါရတရားတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏၊ ချုပ်ရာနိဗ္ဗာန်သည် ချမ်းသာ၏ဟု ပညာဖြင့် သိအပ်၊ မြင်အပ်၊ ထင်ရှားအပ်၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်၊ ရောက်အပ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိပတ္တမည်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ထိုဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကာယသက္ခီကဲ့သို့ ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏...။ 'ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း ကျင့်စဉ်တည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ်၊ ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ကျက်စားအပ်ကုန်၏... ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။

Saddhāya vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti. Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ [Pg.148] na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် "သဒ္ဓါဝိမုတ္တ" မည်၏။ ထိုသဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏...။ 'ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း ကျင့်စဉ်တည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ်၊ ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ကျက်စားအပ်ကုန်၏... ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်သကဲ့သို့ ထိုအတူ ဖြစ်သည်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာမဂ်ခဏ၌ အထူးယုံကြည်သကဲ့သို့၊ သက်ဝင်သကဲ့သို့၊ နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ ကိလေသာကုန်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာမဂ်ခဏ၌ ကိလေသာကို ဖြတ်တတ်သော ဉာဏ်သည် မနှေးကန်ဘဲ ထက်မြက်ရဲရင့်သည်ဖြစ်၍ ဆောင်ရွက်၏။ ထို့ကြောင့် ဥပမာပြရသော် မထက်လှသော သန်လျက်ဖြင့် ငှက်ပျောပင်ကို ဖြတ်သောသူအား ဖြတ်ရာအရပ်သည် ပြေပြစ်မှုမရှိ၊ သန်လျက်သည် လျင်မြန်စွာ မဖြတ်၊ ဖြတ်သံကို ကြားရ၏၊ အထူးသဖြင့် အားကြီးသော လုံ့လကို ပြုအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းအတူ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေးအဖို့ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ပွားများစေခြင်း (မဂ်ဘာဝနာ) သည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏။ ဥပမာတစ်ခုကား ကောင်းစွာသွေးအပ်သော ထက်လှသော သန်လျက်ဖြင့် ငှက်ပျောတုံးကို ဖြတ်သောသူအား ဖြတ်ရာအရပ်သည် ပြေပြစ်၏၊ သန်လျက်သည် လျင်မြန်စွာ ဖြတ်၏၊ ဖြတ်သံကို မကြားရ၊ အားကြီးသော လုံ့လပြုဖွယ် မလိုသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းအတူ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေးအဖို့ဖြစ်သော အရိယမဂ်ဘာဝနာကို ပွားများခြင်းသည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo. Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti (pu. pa. 208). Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.771, 889) paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.

တရား (ပညာ) သို့ အစဉ်လျှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မာနုသာရီ’ မည်၏။ ‘ဓမ္မ’ ဟူသည်ကား ပညာတည်း၊ ပညာလျှင် ရှေးသွားရှိသော မဂ်ကို ပွားစေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ’ ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးလုံးသည် သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ— “သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ကျင့်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပညိန္ဒြေသည် လွန်ကဲ၏၊ ပညာကို ဆောင်သော၊ ပညာလျှင် ရှေးသွားရှိသော အရိယမဂ်ကို ပွားစေ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဓမ္မာနုသာရီ’ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ကျင့်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓိန္ဒြေသည် လွန်ကဲ၏၊ သဒ္ဓါတရားကို ဆောင်သော၊ သဒ္ဓါတရားလျှင် ရှေးသွားရှိသော အရိယမဂ်ကို ပွားစေ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘သဒ္ဓါနုသာရီ’ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏”။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်ကား ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တအစရှိသော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ ပညာဘာဝနာအခန်း၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

၅. ဥဒကူပမာသုတ်အဖွင့်

15. Pañcame udakūpamāti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā. Sakiṃ nimuggoti ekavārameva nimuggo. Ekantakāḷakehīti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Ummujjatīti uṭṭhahati. Sādhūti sobhanā bhaddakā. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyateva. Ummujjitvā vipassati viloketīti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi. Pataratīti gantabbadisābhimukho tarati nāma. Paṭigādhappatto hotīti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati na punāgacchati. Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၁၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဥဒကူပမာ’ ဟူသည်ကား ရေ၌ နစ်ခြင်းစသော အခြင်းအရာကို ယူ၍ ရေဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သကိံ နိမ္မုဂ္ဂေါ’ ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်တည်းသာ နစ်သွားသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဧကန္တကာဠကေဟိ’ ဟူသော စကားကို နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သူကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည်။ ‘ဥမ္မုဇ္ဇတိ’ ဟူသည်မှာ ပေါ်လာ၏။ ‘သာဓု’ ဟူသည်မှာ တင့်တယ်လှပသော၊ ကောင်းမြတ်သော သဘောရှိသော။ ‘ဟာယတိယေဝ’ ဟူသည်မှာ ပြာစစ်သောအဝတ်၌ သွန်းလောင်းအပ်သော ရေကဲ့သို့ ယုတ်လျော့သွားသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဝိပဿတိ ဝိလောကေတိ’ ဟူသည်မှာ ရေပေါ်သို့ ပေါ်တက်လာပြီး သွားအပ်သော (နိဗ္ဗာန်) အရပ်မျက်နှာကို ရှုမြင်ကြည့်ရှု၏။ ‘ပတရတိ’ ဟူသည်မှာ သွားအပ်သော နိဗ္ဗာန်အရပ်သို့ ရှေးရှုဦးတည်၍ ကူးခတ်သည်မည်၏။ ‘ပဋိဂါဓပ္ပတ္တော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ ပေါ်လာ၍၊ ကြည့်ရှု၍၊ ကူးခတ်၍ တစ်ခုသော အရပ်၌ တည်ရာရသူ၊ တည်နေသူ၊ တစ်ဖန် ပြန်မလာသူ ဖြစ်၏။ ‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော ရေအယဉ်အားလုံးကို ကူးမြောက်၍ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ကာ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကြည်းကုန်းထက်၌ တည်သူ ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရား (နိဗ္ဗာန်) တို့ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā

၆. အနိစ္စာနုပဿီသုတ်အဖွင့်

16. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti aniccānupassī. Aniccāti evaṃ saññā assāti aniccasaññī. Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti aniccapaṭisaṃvedī. Satatanti sabbakālaṃ. Samitanti yathā [Pg.149] purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti, evaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ. Cetasā adhimuccamānoti cittena sanniṭṭhāpayamāno. Paññāya pariyogāhamānoti vipassanāñāṇena anupavisamāno.

၁၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အနိစ္စာနုပဿီ’ ဟူသည်ကား ‘အနိစ္စ (မမြဲ)’ ဟု ဤသို့ ပညာဖြင့် နှံ့စပ်စေလျက် အဖန်တလဲလဲ ရှုသူ ဖြစ်သည်။ ‘အနိစ္စသညီ’ ဟူသည်ကား ထိုသူအား ‘အနိစ္စ (မမြဲ)’ ဟု ဤသို့သော အမှတ်သညာ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘အနိစ္စပဋိသံဝေဒီ’ ဟူသည်ကား ထိုသူအား ‘အနိစ္စ (မမြဲ)’ ဟု ဤသို့ ဉာဏ်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ သိအပ်သော တရားများ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘သတတံ’ ဟူသည်မှာ အခါခပ်သိမ်း။ ‘သမိတံ’ ဟူသည်မှာ ရှေးစိတ်နှင့် နောက်စိတ်သည် စပ်မိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တဆက်တည်း စပ်လျက် တကွဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ’ ဟူသည်မှာ အခြားမရှိဘဲ အခြားသော စိတ်ဖြင့် မရောနှောခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘စေတသာ အဓိမုစ္စမာနော’ ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပညာယ ပရိယောဂါဟမာနော’ ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekakkhaṇeyeva. Idha samasīsī kathito. So catubbidho hoti rogasamasīsī, vedanāsamasīsī, iriyāpathasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ vedanāsamasīsī nāma. Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ jīvitasamasīsī nāma. Ayamidha adhippeto. Tattha kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena, jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi. Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati, antaraṃ na paññāyati, tasmā evaṃ vuttaṃ.

‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ’ ဟူသည်မှာ မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ သမသီသီပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုသမသီသီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရောဂသမသီသီ၊ ဝေဒနာသမသီသီ၊ ဣရိယာပထသမသီသီ၊ ဇီဝိတသမသီသီဟူ၍ လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အနာရောဂါဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ရှိသော် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ရောဂါငြိမ်းခြင်းနှင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ရောဂသမသီသီ’ ဟု ခေါ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်စုံတစ်ခုသော ဝေဒနာကို ခံစားနေစဉ် ဝေဒနာငြိမ်းခြင်းနှင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဝေဒနာသမသီသီ’ ဟု ခေါ်၏။ မတ်တပ်ရပ်ခြင်း စသော ဣရိယာပုဒ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဣရိယာပုဒ်နှင့် ပြည့်စုံလျက် ဝိပဿနာရှုနေသော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဣရိယာပုဒ်၏ အဆုံးဖြစ်ခြင်းနှင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဣရိယာပထသမသီသီ’ ဟု ခေါ်၏။ အားထုတ်မှုကြောင့်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် ကုန်ဆုံးခြင်းကြောင့်ဖြစ်စေ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဇီဝိတိန္ဒြေချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဇီဝိတသမသီသီ’ ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ယင်း (ဇီဝိတသမသီသီ) ပုဂ္ဂိုလ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းသည် မဂ်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဇီဝိတိန္ဒြေချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် စုတိစိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ နှစ်ပါးစုံ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်ရိုးမရှိသော်လည်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ပြီးသည်နှင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဇော၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် ဇီဝိတိန္ဒြေ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ကြားကာလ မထင်ရှားသဖြင့် ဤသို့ (တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်၏ဟု) ဟောတော်မူသည်။

Antarāparinibbāyīti yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti, tassetaṃ nāmaṃ. Upahaccaparinibbāyīti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaṅkhāraparinibbāyīti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti.

‘အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ’ ဟူသော ဤအမည်သည် ငါးပါးသော သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီး၍ ဖြစ်စဖြစ်သော ခဏ၌သော်လည်းကောင်း၊ အတန်ငယ်သော ကာလကို လွန်၍သော်လည်းကောင်း၊ အသက်တမ်း၏ အလယ်၌ တည်၍သော်လည်းကောင်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ’ ဟူသော ဤအမည်သည် ထိုသုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ပင် အသက်တမ်း၏ အလယ်ကို လွန်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ’ ဟူသည်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အားထုတ်မှုလုံ့လမရှိဘဲ ကိလေသာကို ကုန်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ’ ဟူသည်ကား အားထုတ်မှုလုံ့လဖြင့် ကိလေသာကို ကုန်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမီ’ ဟူသည်ကား အောက်သုဒ္ဓါဝါသ လေးဘုံတွင် တစ်ခုခုသော ဘုံ၌ ဖြစ်ပြီးနောက် ထိုဘုံမှ စုတေ၍ အစဉ်အတိုင်း အကနိဋ္ဌဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။

7-9. Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā

၇-၉. ဒုက္ခာနုပဿီသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်

17-19. Sattame [Pg.150] dukkhānupassīti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto. Aṭṭhame anattānupassīti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto. Navame sukhānupassīti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto.

၁၇-၁၉. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဒုက္ခာနုပဿီ’ ဟူသည်မှာ (ဖြစ်ပျက်ခြင်းတို့ဖြင့်) နှိပ်စက်ခြင်းအခြင်းအရာကို ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အနတ္တာနုပဿီ’ ဟူသည်မှာ အလိုသို့ မလိုက်ခြင်း အခြင်းအရာကို ‘အနတ္တ’ ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘သုခါနုပဿီ’ ဟူသည်မှာ ‘သုခ (ချမ်းသာ)’ ဟု ဤသို့ ဉာဏ်ဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ်အဖွင့်

20. Dasame niddasavatthūnīti niddasādivatthūni, ‘‘niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso’’ti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso’’ti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha – ‘‘na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ, mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, ekādasamāsikopi…pe… ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva’’. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā ‘‘mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti, tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

၂၀. ဒသမသုတ်၌ - 'နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ' ဟူသည်ကား 'နိဒ္ဒသ ရဟန်း၊ နိဗ္ဗီသ၊ နိတ္တိံသ၊ နိစ္စတ္တာလီသ၊ နိပ္ပညာသ' ဟူ၍ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ ဤပြဿနာသည် တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒ၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တိတ္ထိတို့သည် ဆယ်နှစ်မျှရှိသော ကာလ၌ သေဆုံးသွားသော နိဂဏ္ဌကို 'ဆယ်နှစ်မရှိသူ (နိဒ္ဒသ)' ဟု ပြောဆိုကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနိဂဏ္ဌသည် တစ်ဖန် ဆယ်နှစ်ရှိသောသူ မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဆယ်နှစ်ရှိသောသူ မဖြစ်နိုင်ရုံမျှမက ကိုးနှစ်ရှိသောသူ သို့မဟုတ် တစ်နှစ်ရှိသောသူလည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနှစ်နှစ်ဆယ် အစရှိသော ကာလတို့၌ သေဆုံးသွားသော နိဂဏ္ဌကိုလည်း 'နိဗ္ဗီသ (အနှစ်နှစ်ဆယ်မရှိသူ)၊ နိတ္တိံသ (အနှစ်သုံးဆယ်မရှိသူ)၊ နိစ္စတ္တာလီသ (အနှစ်လေးဆယ်မရှိသူ)၊ နိပ္ပညာသ (အနှစ်ငါးဆယ်မရှိသူ)' ဟု ပြောဆိုကြသည်။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ရွာတွင်းသို့ လှည့်လည်ဆွမ်းခံကြွစဉ် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ကျောင်းသို့ ပြန်ကြွ၍ မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားက - 'အာနန္ဒာ... ဤအမည်သည် တိတ္ထိတို့၏ အမည်မဟုတ်၊ ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆယ်နှစ်ရှိသောကာလ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော် တစ်ဖန် ဆယ်နှစ်ရှိသူ မဖြစ်တော့ပေ။ ဆယ်နှစ်ရှိသူ မဖြစ်ရုံမျှမက ကိုးနှစ်ရှိသူ...ပ... တစ်နှစ်ရှိသူလည်း မဖြစ်တော့ပေ။ တစ်နှစ်ရှိသူ မဖြစ်ရုံမျှမက တစ်ဆယ့်တစ်လရှိသူ...ပ... တစ်လရှိသူ၊ တစ်မုဟုတ်ရှိသူပင် တစ်ဖန် ထပ်၍မဖြစ်တော့ပေ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း မရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗီသ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤအမည်သည် ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူကာ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်အကြောင်းများကြောင့် နိဒ္ဒသ (ဆယ်နှစ်မရှိသူ) ဖြစ်ရသည်ကို ပြသခြင်းငှာ ဤဒေသနာတော်ကို အစပျိုး ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinaye. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa [Pg.151] pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nipakabhāve. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ထိုဒေသနာတော်၌ - 'ဣဓ' ဟူသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတိ' ဟူသည်ကား သိက္ခာသုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ ပြင်းထန်သော (အားကြီးသော) ဆန္ဒရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမော' ဟူသည်ကား နောင်အနာဂတ်ကာလ နက်ဖြန်နေ့ အစရှိသည်တို့၌လည်း သိက္ခာကို ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ မကင်းသော ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မနိသန္တိယာ' ဟူသည်ကား တေဘူမကတရားတို့ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဝိပဿနာပညာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ 'ဣစ္ဆာဝိနယေ' ဟူသည်ကား တဏှာကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ 'ပဋိသလ္လာနေ' ဟူသည်ကား တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း (ဧကီဘာဝ) ၌ ဖြစ်သည်။ 'ဝီရိယာရမ္ဘေ' ဟူသည်ကား ကိုယ်နှင့် စိတ်၌ ဖြစ်သော ဝီရိယကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ 'သတိနေပက္ကေ' ဟူသည်ကား သတိ၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကို ခြောက်သွေ့စေတတ်သော ပညာ (နိပကဘာဝ) ၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒိဋ္ဌိပ္ပဋိဝေဓေ' ဟူသည်ကား မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (မဂ္ဂဒဿန) ၌ ဖြစ်သည်။ အကြွင်းစကား အလုံးစုံတို့သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်သည်။

Anusayavaggo dutiyo.

ဒုတိယ အနုသယဝဂ် ပြီး၏။

3. Vajjisattakavaggo

၃. ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ်။

1. Sārandadasuttavaṇṇanā

၁. သာရန္ဒဒသုတ်အဖွင့်။

21. Tatiyassa paṭhame sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira tathāgate tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi, athettha bhagavato vihāraṃ kāresuṃ. So sārandadacetiyaṃtveva saṅkhaṃ gato. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. Sannipātabahulāti ‘‘hiyyopi purimadivasampi sannipatamha, puna ajja kimatthaṃ sannipatāmā’’ti vosānamanāpajjanena sannipātabahulā. Vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānīti abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti. Corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti. Corāpi ‘‘appamattā rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti.

၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - 'သာရန္ဒဒေ စေတိယေ' ဟူသည်ကား ဤသို့ အမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မမူမီက ထိုအရပ်၌ သာရန္ဒဒ အမည်ရှိသော ဘီလူး (နတ်) ၏ နေရာဌာနဖြစ်သော၊ လူတို့ ပူဇော်အပ်သော စေတီတစ်ခု ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအခါ ထိုအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် ကျောင်းဆောက်လုပ် လှူဒါန်းကြသည်။ ထိုကျောင်းသည် 'သာရန္ဒဒစေတီ' ဟူ၍သာ အမည်တွင်ခဲ့လေသည်။ 'ယာဝကီဝဉ္စ' ဟူသည်ကား အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဖြစ်သည်။ 'အဘိဏှံ သန္နိပါတာ' ဟူသည်ကား တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ်ဖြစ်စေ၊ ကြားကာလတို့၌ဖြစ်စေ မကြာခဏ စည်းဝေးကြသူများသည်လည်း အမြဲမပြတ် စည်းဝေးခြင်း မည်ကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။ 'သန္နိပါတဗဟုလာ' ဟူသည်ကား 'မနေ့ကလည်း စည်းဝေးပြီးပြီ၊ မနေ့တစ်နေ့ကလည်း စည်းဝေးပြီးပြီ၊ ယနေ့ တစ်ဖန် အဘယ်ကြောင့် စည်းဝေးဦးမည်နည်း' ဟု ဆုတ်နစ်ငြီးငွေ့ခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ မကြာခဏ စည်းဝေးခြင်း အလေ့ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ 'ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနိ' ဟူသော စကား၌ - လိစ္ဆဝီဝဇ္ဇီမင်းတို့သည် အမြဲမပြတ် မစည်းဝေးကြပါက အရပ်ရပ်မှ ရောက်ရှိလာသော သတင်းစကားကို မကြားရချေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤမည်သော ရွာနယ်နိမိတ် သို့မဟုတ် မြို့နယ်နိမိတ်သည် ဆူပူလှုပ်ရှားနေ၏၊ ဤအရပ်၌ ခိုးသူတို့ ထကြွသောင်းကျန်းနေ၏' စသည်ဖြင့် မသိနိုင်ကြပေ။ ခိုးသူတို့သည်လည်း 'မင်းတို့ မေ့လျော့နေကြပြီ' ဟု သိရှိသဖြင့် ရွာ၊ နိဂုံး အစရှိသည်တို့ကို တိုက်ခိုက်လုယက်ကာ တိုင်းပြည်ကို ဖျက်ဆီးကြကုန်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက မင်းတို့အား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်တတ်၏။ တစ်ဖန် အမြဲမပြတ် စည်းဝေးကြပါမူ ထိုထိုသတင်းစကားကို ကြားသိရသဖြင့် စစ်သည်ဗိုလ်ပါများကို စေလွှတ်၍ ရန်သူတို့ကို နှိပ်နင်းနိုင်ကြကုန်၏။ ခိုးသူတို့သည်လည်း 'မင်းတို့သည် မမေ့မလျော့ သတိရှိကြကုန်၏၊ ငါတို့သည် အစုအဖွဲ့ဖွဲ့ကာ လှည့်လည်ကျူးလွန်ရန် မတတ်နိုင်တော့ပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အစုအဖွဲ့ပျက်ပြယ်ပြီး ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် မင်းတို့အား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနိ (ဝဇ္ဇီမင်းတို့အား တိုးတက်ရန်သာရှိ၍ ဆုတ်ယုတ်ရန်မရှိ)' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya ‘‘ajja me kiccaṃ atthi maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjamānāpi alaṅkurumānāpi vatthāni nivāsayamānāpi addhabhuttā addhālaṅkatā vatthaṃ nivāsentāva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti [Pg.152] – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā vā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi āgantukarājānaṃ ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma.

'သမဂ္ဂါ' စသည်တို့၌ အဆုံးအဖြတ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - စည်းဝေးပွဲစည်ကြီးသံ ထွက်လာသောအခါ 'ယနေ့ ငါ့မှာ အလုပ်ကိစ္စရှိတယ်၊ မင်္ဂလာပွဲရှိတယ်' ဟု အကြောင်းပြ၍ ပျံ့လွင့်နေကြသူများသည် ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးကြသူများ မည်သည်မဟုတ်ပေ။ စည်တီးသံကို ကြားရသည်နှင့် စားသောက်ဆဲဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်ဆဲဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ အဝတ်ပုဆိုး ဝတ်ဆင်ဆဲဖြစ်သော်လည်းကောင်း တစ်ဝက်တစ်ပျက် စားလျက်၊ တစ်ဝက်တစ်ပျက် တန်ဆာဆင်လျက်၊ အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်လျက် စည်းဝေးပွဲသို့ ရောက်ရှိလာကြသူများသာ ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးကြသူများ မည်ကုန်၏။ စည်းဝေးကြပြီးနောက် ကြံစည်တိုင်ပင်၍ ပြုလုပ်ဖွယ်ရာတို့ကို ပြုလုပ်ကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ မထကြဘဲ (အသီးသီး ထသွားကြပါက) ညီညွတ်စွာ ထကြသည်မည်သည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့ ညီညီညွတ်ညွတ် မထကြပါက ရှေးဦးစွာ သွားနှင့်သော မင်းတို့အား 'ငါတို့ကတော့ အပြင်ပန်းစကားကိုသာ ကြားခဲ့ရတယ်၊ အခုအချိန်မှာ အဆုံးအဖြတ်စကားတွေ ဖြစ်လိမ့်မယ်' ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ ထကြသူများသာ ညီညွတ်စွာ ထကြသည်မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း 'ဤမည်သော အရပ်၌ ရွာနယ်နိမိတ် သို့မဟုတ် မြို့နယ်နိမိတ် ဆူပူလှုပ်ရှားနေ၏၊ သို့မဟုတ် ခိုးသူတို့ ထကြွနေ၏' ဟု ကြားရသဖြင့် 'ဘယ်သူသွားပြီး ရန်သူကို နှိပ်နင်းမလဲ' ဟု မေးမြန်းသောအခါ 'ငါအရင်သွားမယ်၊ ငါအရင်သွားမယ်' ဟု အသီးသီး ပြောဆို၍ သွားကြသူများသည်လည်း ညီညီညွတ်ညွတ် ထကြွကြသူများ မည်ကုန်၏။ ထို့ပြင် တစ်ယောက်သောသူ၏ အလုပ်လုပ်ငန်းများ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသောအခါ ကျန်ရှိသောသူတို့က သားညီအစ်ကိုတို့ကို စေလွှတ်၍ သူ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဝိုင်းဝန်းကူညီ ထောက်ပံ့ကြသူများလည်းကောင်း၊ ဧည့်သည်တော်မင်း ရောက်ရှိလာသောအခါ 'ဟိုလူ့အိမ် သွားပါ၊ ဒီလူ့အိမ် သွားပါ' ဟု တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ် ပုံမချဘဲ အားလုံးဝိုင်းဝန်း၍ ဖိတ်မန္တကပြု ဧည့်ခံကြသူများလည်းကောင်း၊ တစ်ဦးတစ်ယောက်၌ မင်္ဂလာကိစ္စ သို့မဟုတ် နာမကျန်းဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ချမ်းသာခြင်း ဆင်းရဲခြင်း ကိစ္စများ ကြုံတွေ့ရသောအခါ အားလုံးက ထိုကိစ္စ၌ ဝိုင်းဝန်းကူညီ အဖော်ပြုကြသူများလည်းကောင်း ညီညွတ်စွာဖြင့် ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ကြသည် မည်ကုန်၏။

Appaññattantiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā appaññattaṃ paññāpenti nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvā chejjabhejjaṃ anusāsantā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññāpentānaṃ abhinavasuṅkādipīḷitā manussā ‘‘atiupaddutamha, ke imesaṃ vijite vasissantī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmabalena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Apaññattaṃ na paññāpentānaṃ pana ‘‘paveṇiāgataṃyeva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti. Porāṇe vajjidhamme [Pg.153] samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. ‘‘Rājāno porāṇapaveṇiyā karonti, aṭṭakulikasenāpatiuparājūhi parikkhitaṃ sayampi parikkhipitvā paveṇipotthakaṃ vācāpetvā anucchavikameva daṇḍaṃ pavattayanti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti.

"အပညတ္တံ" စသည်တို့၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရှေးက မပြုလုပ်ဖူးသော ကင်းခွန်ကိုလည်းကောင်း၊ လယ်ယာမြေခွန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒဏ်ငွေကိုလည်းကောင်း ဆောင်ယူစေသော မင်းတို့သည် ရှေးမင်းတို့ မပြဋ္ဌာန်းအပ်သည်ကို အသစ်ပြဋ္ဌာန်း (ပညတ်) သည် မည်ကုန်၏။ ရှေးအစဉ်အဆက် ကျင့်သုံးလာခဲ့သော ကင်းခွန်စသည်တို့ကိုသာ မဆောင်ယူစေသော မင်းတို့သည် ရှေးမင်းတို့ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သည်ကို ဖျက်ဆီး (ပယ်ဖျက်) သည် မည်ကုန်၏။ ခိုးသူတို့ကို ဖမ်းဆီး၍ ပြသအပ်သည်ရှိသော် မစိစစ်ဘဲ ချက်ချင်း ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းဟူသော ပြစ်ဒဏ်တို့ကို ဆုံးမသော မင်းတို့သည် ရှေးဟောင်း ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားကို ဆောက်တည်၍ မကျင့်သုံးသည် မည်ကုန်၏။ ထိုသို့ မပြဋ္ဌာန်းအပ်သော အသစ်အသစ်သော ကင်းခွန်စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းခံရသော ထိုမင်းတို့၏ နိုင်ငံရှိ လူတို့သည် "ငါတို့သည် အလွန် နှိပ်စက်ခံရကုန်၏၊ ဤမင်းတို့၏ နိုင်ငံ၌ မည်သူ နေထိုင်နိုင်အံ့နည်း" ဟု နှလုံးပိုက်ကာ မြို့ရွာအစွန် တောအရပ်သို့ ဝင်ရောက်၍ ခိုးသူသော်လည်းကောင်း၊ ခိုးသူတို့၏ အပေါင်းအဖော်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်လျက် ဇနပုဒ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်ကြကုန်၏။ ပြဋ္ဌာန်းပြီးသားကို ဖျက်ဆီး၍ အစဉ်အဆက်လာသော ကင်းခွန်စသည်တို့ကို မခံယူသော မင်းတို့အား ဘဏ္ဍာတိုက်သည် ဆုတ်ယုတ်၏။ ထိုသို့ ဘဏ္ဍာတိုက် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကြောင့် ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ်၊ စစ်သည်ဗိုလ်ပါ၊ မောင်းမမိဿံ စသည်တို့သည် ပုံမှန်ရမြဲဖြစ်သော ရိက္ခာဝတ်လဲတို့ကို မရရှိကြသဖြင့် အားအစွမ်း ဆုတ်ယုတ်ကြကုန်၏။ ထိုစစ်သည်တို့သည် စစ်တိုက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းငှာလည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ရှေးဟောင်း ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားကို ဆောက်တည်၍ မကျင့်သုံးသော ထိုမင်းတို့၏ နိုင်ငံ၌ လူတို့သည် "ငါတို့၏ သား၊ အဖ၊ ညီနောင်တို့သည် ခိုးသူ မဟုတ်ပါဘဲလျက် ခိုးသူဟု စွပ်စွဲကာ ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးကုန်၏" ဟု အမျက်ထွက်လျက် ပစ္စန္တရစ်တောအရပ်သို့ ဝင်၍ ခိုးသူ သို့မဟုတ် ခိုးသူ၏ အပေါင်းအဖော်ဖြစ်ကာ ဇနပုဒ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် မင်းတို့အား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ မပြဋ္ဌာန်းအပ်သည်ကို မပြဋ္ဌာန်းသော မင်းတို့၏ နိုင်ငံ၌မူ "မင်းတို့သည် ရှေးအစဉ်အဆက် လာခဲ့သော အခွန်အတုပ်ကိုသာ ဆောင်စေကုန်၏" ဟု လူတို့သည် ရွှင်လန်းနှစ်သက်ကြသဖြင့် လယ်ထွန်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသော လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို ကောင်းစွာ ပြီးစီးစေကုန်၏။ ပြဋ္ဌာန်းပြီးသည်တို့ကို မဖျက်ဆီးဘဲ အစဉ်အဆက်လာသော အခွန်အတုပ်ကို ခံယူသော ထိုမင်းတို့၌ ဘဏ္ဍာတိုက်သည် တိုးပွား၏။ ထိုကြောင့် ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ်၊ ဗိုလ်ပါ၊ မောင်းမမိဿံ စသည်တို့သည် ပုံမှန်ဝတ်လဲ ရိက္ခာတို့ကို ရရှိသဖြင့် အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံကာ စစ်ထိုက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းငှာလည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်၏။ ရှေးဟောင်း ဝဇ္ဇီတရားတို့ကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးသော ထိုမင်းတို့အပေါ် လူတို့သည် မကဲ့ရဲ့ကြကုန်။ "မင်းတို့သည် ရှေးအစဉ်အဆက်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ သမာသမတ်ရှိသော ရှစ်ပါးသော တရားသူကြီး၊ စစ်သူကြီး၊ အိမ်ရှေ့မင်းတို့ စိစစ်ထားသည်ကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း စိစစ်၍၊ ဖြတ်ထုံးပုရပိုက်ကို ဖတ်ကြားစေလျက် ထိုက်တန်သော ဒဏ်ကိုသာ ပေးကြကုန်၏၊ ဤမင်းတို့၌ အပြစ်မရှိ၊ ငါတို့၌သာ အပြစ်ရှိ၏" ဟု မမေ့မလျော့ဘဲ မိမိတို့ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ဆောင်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်လျှင် မင်းတို့အား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း ဖြစ်၏။

Sakkarissantīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karissanti. Garuṃ karissantīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā karissanti. Mānessantīti manena piyāyissanti. Pūjessantīti paccayapūjāya pūjessanti. Sotabbaṃ maññissantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya vā nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno ‘‘idaṃ kātabbaṃ idaṃ na kātabba’’nti porāṇapaveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjamānā sakkonti rajjapaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā’’ti.

"သက္ကရိဿန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုဝဇ္ဇီမင်းတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ပူဇော်သကာကို ပြုကြရာ၌ ကောင်းမြတ်သော ပူဇော်သကာကိုသာ ပြုကြလတ္တံ့ဟူလို။ "ဂရုံကရိဿန္တိ" ဟူသည်မှာ အလေးဂရုပြုခြင်းကို ရှေးရှုထင်ရှားစေ၍သာ ပြုကြလတ္တံ့ဟူလို။ "မာနေဿန္တိ" ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံးဖြင့် ချစ်မြတ်နိုးကြလတ္တံ့ဟူလို။ "ပူဇေဿန္တိ" ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့် ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်ကြလတ္တံ့ဟူလို။ "သောတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ" ဟူသည်မှာ တစ်နေ့လျှင် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်မျှ ခစားရာသို့ သွားရောက်၍ ထိုသက်ကြီးရွယ်အို မင်းတို့၏ စကားကို နာယူထိုက်သည်၊ ယုံကြည်ထိုက်သည်ဟု အောက်မေ့ကြလတ္တံ့ဟူလို။ ထိုအရိုအသေပြုခြင်း စသည်တို့၌ အကြင်ငယ်သောမင်းတို့သည် ထိုကဲ့သို့ သက်ကြီးရွယ်အို မင်းတို့အား ပူဇော်သကာ စသည်ကို မပြုကြကုန်၊ ဆုံးမစကား နာယူခြင်းငှာလည်း ခစားရန် မသွားကြကုန်၊ ထိုငယ်သောမင်းတို့သည် သက်ကြီးရွယ်အိုမင်းတို့က စွန့်လွှတ်အပ်သဖြင့် ဆုံးမခြင်းကို မခံရဘဲ ကစားမြူးတူးခြင်း၌သာ ပျော်မွေ့လျက် မင်းအဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်ကြကုန်၏။ အကြင်ငယ်သောမင်းတို့သည် ထိုသို့ သက်ကြီးရွယ်အိုမင်းတို့အား ရိုသေပူဇော်ခြင်း စသည်ဖြင့် ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုငယ်သောမင်းတို့အား သက်ကြီးရွယ်အိုမင်းတို့သည် "ဤအမှုကို ပြုအပ်၏၊ ဤအမှုကို မပြုအပ်" ဟု ရှေးဟောင်းအစဉ်အဆက်ကို ပြောကြားတတ်ကြကုန်၏။ စစ်မြေပြင်သို့ ရောက်သောအခါ၌လည်း "ဤသို့ ဝင်အပ်၏၊ ဤသို့ ထွက်အပ်၏" ဟု စစ်ရေးစစ်ရာ ဥပါယ်တံမျဉ်ကို ပြသတတ်ကြကုန်၏။ ထိုငယ်သောမင်းတို့သည် သက်ကြီးမင်းတို့၏ ဆုံးမခြင်းကို ခံရသဖြင့် ဆုံးမသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြသည်ရှိသော် မင်းတို့၏ အစဉ်အဆက်ကို တည်တံ့စေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် "ဝဇ္ဇီတိုင်းသား လိစ္ဆဝီမင်းတို့အား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသာလျှင် ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Kulitthiyoti kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro. Okassāti vā pasayhāti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. Okāsātipi paṭhanti. Tattha okassāti avakasitvā ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ gehe puttabhātaropi, kheḷasiṅghānikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitā dhītaropi ime balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

"ကုလိတ္ထိယော" ဟူသည်မှာ အမျိုးအိမ်ရှင် မိန်းမကြီးများကို ဆိုလို၏။ "ကုလကုမာရိယော" ဟူသည်မှာ လင်သားမရှိသေးသော ထိုအိမ်ရှင်မတို့၏ သမီးပျိုများကို ဆိုလို၏။ "ဩကဿ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ပသယှ

Vajjīnaṃ [Pg.154] vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni. Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni. Dinnapubbaṃ katapubbanti pubbe dinnañca katañca. No parihāpessantīti ahāpetvā yathāpavattameva karissanti. Dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ haranti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

"ဝဇ္ဇီနံ ဝဇ္ဇိစေတိယာနိ" ဟူသည်မှာ ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ဝဇ္ဇီတိုင်းပြည်၌ ရိုသေမြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် စေတီဟု အမည်ရကုန်သော နတ်ကွန်း နတ်နေရာ (ယက္ခနေရာ) တို့ကို ဆိုလို၏။ "အဗ္ဘန္တရာနိ" ဟူသည်မှာ မြို့တွင်း၌ တည်ရှိသော နတ်ကွန်းတို့ကို ဆိုလို၏။ "ဗာဟိရာနိ" ဟူသည်မှာ မြို့ပြင်၌ တည်ရှိသော နတ်ကွန်းတို့ကို ဆိုလို၏။ "ဒိန္နပုဗ္ဗံ ကတပုဗ္ဗံ" ဟူသည်မှာ ရှေးကာလ၌ ပေးလှူဖူးသော၊ ပြုလုပ်ဖူးသော ပူဇော်မှုများကို ဆိုလို၏။ "နော ပရိဟာပေဿန္တိ" ဟူသည်မှာ မဆုတ်ယုတ်စေဘဲ အစဉ်အလာအတိုင်းသာ ပြုကြလတ္တံ့ဟူလို။ တရားနှင့်ညီသော ဗလိနပ်စာ ပူဇော်မှုကို ဆုတ်ယုတ်စေသော လူတို့အား နတ်တို့သည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်းကို မပြုကြကုန်။ မဖြစ်သေးသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို မဖြစ်စေနိုင်ကြသော်လည်း ဖြစ်ပြီးသော ချောင်းဆိုးနာ၊ ခေါင်းကိုက်နာ စသော ရောဂါဝေဒနာတို့ကို တိုးပွားစေတတ်ကြကုန်၏။ စစ်ပွဲနှင့် ကြုံတွေ့သောအခါ၌လည်း အပေါင်းအဖော် အကူအညီ မဖြစ်ကြကုန်။ ထိုဗလိနပ်စာ ပူဇော်မှုကို မဆုတ်ယုတ်စေသော လူတို့အားမူ နတ်တို့သည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ မဖြစ်သေးသော ချမ်းသာကို မဖြစ်စေနိုင်ကြသော်လည်း ဖြစ်ပြီးသော ချောင်းဆိုးနာ၊ ခေါင်းကိုက်နာ စသော ဝေဒနာတို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေးတတ်ကြကုန်၏။ စစ်မြေပြင်၌လည်း အပေါင်းအဖော် အကူအညီ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝါကျတို့၌ ကြီးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ nāgacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na nassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhanaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vājaṃ na karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. Kintīti kena nu kho kāraṇena.

"ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ - မလိုလားအပ်သော အရာများ မလာရောက်နိုင်ရန် တားဆီးတတ်သောကြောင့် စောင့်ရှောက်ခြင်း "အာဝရဏ" မည်၏။ လိုလားအပ်သော အရာများ မပျက်စီးစေရန် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် လုံခြုံစေခြင်း "ဂုတ္တိ" မည်၏။ ထိုပုဒ်၌ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ဖြင့် ခြံရံ၍ စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ရဟန်းသံဃာတော်တို့အား တရားနှင့်ညီသော စောင့်ရှောက်ခြင်း ကာကွယ်ခြင်း လုံခြုံစေခြင်း မည်သည် မဟုတ်ပေ။ ကျောင်းတိုက်၏ အနီးရှိ တောအုပ်၌ သစ်ပင်များကို လူတို့ မခုတ်ဖြတ်ရခြင်း၊ မုဆိုးတို့သည် သားကောင်များကို မသတ်ရခြင်း၊ ရေကန်တို့၌ ငါးများကို မဖမ်းရခြင်း စသည်တို့သည်သာ တရားနှင့်ညီသော စောင့်ရှောက်ကာကွယ်ခြင်း (ဓမ္မိကရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ) မည်၏။ "ကိန္တိ" ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း ဟူလို။

Tattha ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ke vasissantī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu āgatesu dukkhaṃ viharantesu so doso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ [Pg.155] labhanti, amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti. Sīlavantānaṃ dassanapañhapucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

ထို 'ကိန္တိ နု ခေါ' အစရှိသော ပါဌ်၌— မလာသေးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကြွရောက်လာခြင်းကို အလိုမရှိသော ထိုမင်းတို့သည် သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့ကြကုန်၏၊ ကြည်ညိုမှု ကင်းမဲ့ကြကုန်၏။ ရဟန်းတော်များ ကြွရောက်လာသောအခါ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို မပြုကြကုန်၊ သွားရောက်၍ မဖူးမြော် (မရှိခိုး) ကြကုန်၊ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား မပြောကြကုန်၊ ပြဿနာ မေးမြန်းခြင်း မပြုကြကုန်၊ တရားတော်ကို မနာယူကြကုန်၊ အလှူဒါန မလှူဒါန်းကြကုန်၊ အနုမောဒနာတရား မနာယူကြကုန်၊ သီတင်းသုံးရာ နေရာကျောင်းကို မစီစဉ်ကြကုန်။ ထိုအခါ ထိုမင်းတို့၏ အသရေဖျက်စကား ကဲ့ရဲ့သံသည် ပျံ့နှံ့ကျော်စောသွား၏။ 'မည်သည့်မင်းသည် သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ မကြည်ညို၊ ရဟန်းတော်များ ကြွရောက်လာသောအခါ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း မပြု၊ ...ပေ... နေရာကျောင်းကို မစီစဉ်' ဟူ၍ အသရေဖျက်စကား ကဲ့ရဲ့သံသည် ထွက်ပေါ်သွား၏။ ထိုကဲ့ရဲ့သံကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းတော်တို့သည် ထိုမင်း၏ မြို့တံခါးဝသို့ ရောက်သော်လည်း မြို့အတွင်းသို့ ကြွရောက်တော်မမူကြကုန်။ ဤသို့ဖြင့် မလာသေးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ မလာခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ လာနှင့်ပြီးသော ရဟန္တာတို့အတွက်မူ ချမ်းသာစွာ သီတင်းသုံးခွင့် မရှိလျှင်၊ မသိဘဲ ရောက်လာကြကုန်သော ရဟန္တာတို့သည်ပင်လျှင် 'ငါတို့သည် နေထိုင်ကြဦးအံ့ဟု ရှေးဦးစွာ ကြံစည်၍ လာခဲ့ကြသော်လည်း ဤမင်းတို့၏ ဤသို့သောအကျင့်မျိုးဖြင့် မည်သည့်ရဟန်းတို့သည် နေထိုင်နိုင်ကြပါအံ့နည်း' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုအရပ်မှ ထွက်ခွာသွားကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် မလာသေးသော ရဟန္တာများ မလာကြ၊ ရောက်နှင့်ပြီးသော ရဟန္တာများလည်း ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ သီတင်းသုံးကြရသဖြင့် ထိုဒေသသည် ရဟန်းတို့ သီတင်းသုံးရာမဟုတ်သော (အနာဝါသ) အရပ်ဖြစ်သွား၏။ ထိုသို့ ရဟန်းတို့ သီတင်းသုံးရာမဟုတ်သောကြောင့် နတ်တို့သည် မစောင့်ရှောက်ကြကုန်။ နတ်တို့၏ စောင့်ရှောက်မှု မရှိသော် ဘီလူးတို့သည် ကြီးစိုးလာပြီး မဖြစ်ဖူးသေးသော အနာရောဂါများကို ဖြစ်ပွားစေကုန်၏။ သီလရှိသော ရဟန်းတော်များကို ဖူးမြော်ခြင်း၊ ပြဿနာ မေးမြန်းခြင်း စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ထွန်းရမည့် ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့ မရရှိတော့ပေ။ ယင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကဏှပက္ခ (အမည်းဘက်) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သုက္ကပက္ခ (အဖြူဘက်) သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိတော်၌ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

2. Vassakārasuttavaṇṇanā

၂. ဝဿကာရသုတ်အဖွင့်

22. Dutiye abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya yātukāmo. Vajjīti vajjirājāno. Evaṃmahiddhiketi evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate. Etena nesaṃ samaggabhāvaṃ katheti. Evaṃmahānubhāveti evaṃ mahantena rājānubhāvena samannāgate. Etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ katheti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). Ucchecchāmīti ucchindissāmi. Vināsessāmīti adassanaṃ nayissāmi. Anayabyasananti avaḍḍhiñceva, ñātibyasanañca. Āpādessāmīti pāpayissāmi.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌— 'အဘိယာတုကာမော' ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခြင်းငှါ သွားလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝဇ္ဇီ' ဟူသည်မှာ ဝဇ္ဇီမင်းတို့ကို ဆိုသည်။ 'ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကြီးမားသော မင်းတို့၏တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ဟူလို။ ဤ 'ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ' ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ထိုမင်းတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူသည်။ 'ဧဝံမဟာနုဘာဝေ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကြီးမြတ်သော မင်းတို့၏အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ဟူလို။ ဤ 'ဧဝံမဟာနုဘာဝေ' ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ထိုမင်းတို့၏ ဆင်အတတ်အစရှိသည်တို့၌ ကောင်းစွာ သင်ယူလေ့ကျင့်ထားခြင်း ရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။ ယင်းသို့ ဆင်အတတ်စသည်၌ သင်ယူပြီးမြောက်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ဤလိစ္ဆဝီမင်းသားတို့သည် အတတ်ပညာ သင်ယူပြီးမြောက်ကြလေစွ၊ ဤလိစ္ဆဝီမင်းသားတို့သည် အတတ်ပညာ ကောင်းစွာသင်ယူပြီးမြောက်ကြလေစွ၊ သိမ်မွေ့သော သံကောက်ပေါက် (သော့ပေါက်) ဖြင့် မြှားကို တစ်စင်းပြီးတစ်စင်း မလွဲမချော်စေဘဲ လွှတ်နိုင်ကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'ဥစ္ဆေဇ္ဇာမိ' ဟူသည်မှာ ဖြတ်တောက် (သုတ်သင်) အံ့ ဟူလို။ 'ဝိနာသေဿာမိ' ဟူသည်မှာ လုံးဝ ပျက်စီးစေအံ့ (မမြင်ရအောင် ပြုအံ့) ဟူလို။ 'အနယဗျသနံ' ဟူသည်မှာ မကြီးပွားခြင်း (အကျိုးဆုတ်ယုတ်ခြင်း) နှင့် ဆွေမျိုးတို့ ပျက်စီးခြင်းကို ဆိုသည်။ 'အာပါဒေဿာမိ' ဟူသည်မှာ ရောက်စေအံ့ ဟူလို။

Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, ‘‘gamanasajjā hothā’’ti ca balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāya kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya addhayojanaṃ ajātasattuno vijitaṃ, addhayojanaṃ licchavīnaṃ. Tatra pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavino samaggā sammodamānā puretaraṃ āgantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto, tadā evamakāsi.

ဤသို့လျှင် ထိုအဇာတသတ်မင်းသည် ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့၌ ဤစစ်မက်ရေးရာ စကားကိုသာလျှင် ပြောဆို၏၊ 'သွားရန် ပြင်ဆင်ကြလော့' ဟုလည်း စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ကို အမိန့်ပေးစေခိုင်း၏။ အဘယ်ကြောင့် အမိန့်ပေးသနည်းဟူမူ— ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားရှိ ဆိပ်ကမ်းရွာတစ်ခုကို အမှီပြု၍ ယူဇနာဝက် (ရှစ်ယူဇနာ) အရပ်သည် အဇာတသတ်မင်း ပိုင်နက်ဖြစ်၍၊ ကျန်ယူဇနာဝက် (ရှစ်ယူဇနာ) အရပ်သည် လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ပိုင်နက်ဖြစ်သတတ်။ ထိုဆိပ်ကမ်းရွာ၌ တောင်ခြေရင်းမှ တန်ဖိုးကြီးလှသော ကုန်စည်ရတနာများ ဆိုက်ရောက်လာ၏။ ထိုအကြောင်းကို ကြားသဖြင့် 'ယနေ့ ငါသွားအံ့၊ နက်ဖြန် ငါသွားအံ့' ဟု အဇာတသတ်မင်း စီစဉ်နေစဉ်အတွင်းမှာပင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ညီညွတ်စွာ၊ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ရှေးဦးစွာ လာရောက်၍ ထိုရတနာကုန်စည်အားလုံးကို သိမ်းယူသွားကြကုန်၏။ အဇာတသတ်မင်းသည် နောက်မှရောက်လာပြီး ထိုအကြောင်းကို သိရသောအခါ အမျက်ထွက်၍ ပြန်သွားရ၏။ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် နောက်နှစ်များ၌လည်း ထိုနည်းတူစွာ ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုအဇာတသတ်မင်းသည် ပြင်းထန်သော ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု ရှိသည်ဖြစ်၍ (မြတ်စွာဘုရား ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်အခါက) ဤသို့ ပြုမူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi. Ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto niraparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi. Sace me gatena [Pg.156] koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati. Anatthe pana sati ‘kiṃ rañño tattha gatenā’ti vakkhatī’’ti. So vassakāraṃ brāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato tamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – atha kho rājā…pe… āpādessāmi vajjīti.

ထို့နောက် (အဇာတသတ်မင်းသည်) ဤသို့ ကြံစည်၏— 'အပေါင်းအစုနှင့်တကွ စစ်တိုက်ခြင်းမည်သည် ဝန်လေးလှ၏၊ အချည်းနှီး ဖြစ်သွားသော ထိုးနှက်ချက်ဟူ၍ မရှိနိုင်။ သို့သော် ပညာရှိတစ်ဦးနှင့် တိုင်ပင်၍ ပြုလုပ်ပါက အပြစ်ကင်းနိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရားနှင့်တူသော ပညာရှိသည်လည်း မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မနီးမဝေးသော အနီးအနားရှိကျောင်း (အဦးဖြစ်သောကျောင်း) ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ယခု ငါသည် စေလွှတ်၍ မေးမြန်းလျှောက်ထားအံ့။ အကယ်၍ ငါသွားခြင်းဖြင့် တစုံတရာ အကျိုးထူးရှိပါက မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူလိမ့်မည်။ အကျိုးမရှိပါကမူ 'မင်းကြီးသည် ထိုအရပ်သို့ သွားခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု မိန့်တော်မူလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးနောက် ထိုအဇာတသတ်မင်းသည် ဝဿကာရပုဏ္ဏားကို စေလွှတ်တော်မူ၏။ ဝဿကာရပုဏ္ဏားသည် သွားရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ထိုအကြောင်းကိစ္စကို လျှောက်ထား၏။ ထို့ကြောင့် 'အထ ခေါ ရာဇာ ...ပေ... အာပါဒေဿာမိ ဝဇ္ဇီ' ဟူသော စကားရပ်ကို ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။

Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te, ānanda, sutantiādimāha. Taṃ vuttatthameva.

'ဘဂဝန္တံ ဗီဇယမာနော' ဟူသော ပုဒ်၌— အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ပြုခြင်းကို အဓိကထား၍ မြတ်စွာဘုရားအား ယပ်ခပ်ပေး၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား အအေးဓာတ် သို့မဟုတ် အပူဓာတ်ကြောင့် ပင်ပန်းခြင်း မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဿကာရပုဏ္ဏား၏ စကားကို ကြားတော်မူသော်လည်း ထိုပုဏ္ဏားနှင့် တိုက်ရိုက် မဆွေးနွေးဘဲ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်နှင့် ဆွေးနွေးလိုတော်မူသဖြင့် 'ကိန္တိ တေ၊ အာနန္ဒ၊ သုတံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၏အနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ထင်ရှားလှပေသည်။

Ekamidāhanti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthaṃ āha. Akaraṇīyāti akattabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṃ. Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhaṃ yuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ, evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra mithubhedāti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā ‘‘aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetu’’nti dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha. Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ jānātīti? Āma jānāti. Jānanto kasmā kathesi? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati. Ettakampi jīvitameva varaṃ. Ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhābhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti. Abhinanditvāti cittena nanditvā. Anumoditvāti ‘‘yāva subhāsitamidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṃ gato. Rājāpi tameva pesetvā sabbe bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesi.

‘ဧကမိဒါဟံ’ ဟူသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးအခါက ဝဇ္ဇီမင်းတို့အား ဤဝဇ္ဇီတိုင်းသားတို့ဆိုင်ရာ အပရိဟာနိယတရားခုနစ်ပါးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ဖူးသည့်အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဟောကြားတော်မူ၏။ ‘အကရဏီယာ’ ဟူသည်မှာ မပြုအပ်ကုန် (ရန်သူတို့က မလွှမ်းမိုးနိုင်၊ မဖမ်းယူနိုင်) ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘ယဒိဒံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘ယုဒ္ဓဿ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ စစ်ထိုးတိုက်ခိုက်ခြင်းဖြင့် တိုက်ရိုက် လွှမ်းမိုးဖမ်းယူ၍ မရနိုင် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘အညတြ ဥပလာပနာယ’ ဟူသည်မှာ ဖျားယောင်းသွေးဆောင်ခြင်းမှတစ်ပါး (အခြားနည်းလမ်းမရှိ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဥပလာပနာ’ (သွေးဆောင်ဖျားယောင်းခြင်း) မည်သည်ကား 'ရန်ငြိုးဖွဲ့ငြင်းခုံခြင်းဖြင့် အကျိုးမရှိ၊ ယခုအခါ ငါတို့ အချင်းချင်း စည်းလုံးညီညွတ်ကြကုန်အံ့' ဟု ဆိုကာ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ကို ပေးပို့၍ သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့မှု ပြုပြီးမှသာလျှင် သက်သက် အကျွမ်းတဝင်ရှိမှုဖြင့် သိမ်းယူနိုင်သည်ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘အညတြ မိထုဘေဒါ’ ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း စိတ်ဝမ်းကွဲပြားစေခြင်းမှတစ်ပါး (အခြားနည်းလမ်းမရှိ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် 'အချင်းချင်း စိတ်ဝမ်းကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်၍လည်း ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို ဖမ်းယူလွှမ်းမိုးနိုင်သည်' ဟု ပြဆို၏။ ဝဿကာရပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်မှ ဤသို့သော နည်းလမ်းကို ရရှိသွားသဖြင့် ဤစကားကို ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဿကာရပုဏ္ဏားက မိမိစကားတော်မှ ဤသို့သော နည်းလမ်းကို ရရှိသွားမည်ကို သိတော်မမူသလော။ အဟုတ် သိတော်မူပါသည်။ သိတော်မူပါလျက်နှင့် အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— သတ္တဝါတို့အပေါ် အစဉ်သနားတော်မူသောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၌ ဤသို့သော စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူ၏— 'ငါသည် မဟောကြားပါက (အဇာတသတ်မင်းသည်) ရက်ပိုင်းမျှဖြင့် သွားရောက်၍ လိစ္ဆဝီမင်းအားလုံးကို ဖမ်းယူဖျက်ဆီးပေလိမ့်မည်။ ငါဟောကြားလိုက်ပါမူကား (ဝဿကာရပုဏ္ဏားသည်) ညီညွတ်သော ဝဇ္ဇီမင်းတို့ကို အချင်းချင်း သွေးခွဲဖျက်ဆီးရသဖြင့် သုံးနှစ်ကြာမှသာ ဖမ်းယူနိုင်ပေလိမ့်မည်။ ဤသုံးနှစ်မျှသော ကာလပတ်လုံး အသက်ရှင်ရခြင်းသည်ပင် မြတ်လှပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသုံးနှစ်အတွင်း၌ အသက်ရှင်ကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာဖြစ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်ကြပေလိမ့်မည်' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘အဘိနန္ဒိတွာ’ ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်၍ ဟူလို။ ‘အနုမောဒိတွာ’ ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဂေါတမ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဤစကားသည် အလွန်ပင် ကောင်းမွန်လှပေစွ' ဟု နှုတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်စကား ပြောကြား၍ ဟူလို။ ‘ပက္ကမီ’ ဟူသည်မှာ မင်းကြီးထံသို့ ပြန်သွား၏။ အဇာတသတ်မင်းသည်လည်း ထိုပုဏ္ဏားကိုပင် စေလွှတ်၍ လိစ္ဆဝီမင်းအားလုံးကို သွေးခွဲပြီးလျှင် သွားရောက်တိုက်ခိုက်ကာ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေခဲ့လေသည်။

3. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

၃. ပထမသတ္တကသုတ်အဖွင့်

23. Tatiye abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatantā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti, tato [Pg.157] ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā phalapupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti. Pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto saṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ kārenti, uposathappavāraṇāyo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsike pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti. Pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto saṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

၂၃. တတိယသုတ်၌ "အဘိဏှံ သန္နိပါတာ" ဟူသော စကားရပ်သည် ဝဇ္ဇီမင်းသားတို့အား ဟောကြားတော်မူအပ်သော အပရိဟာနိယတရား ၇-ပါး၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤရဟန်းတို့အား ဟောကြားအပ်သော အပရိဟာနိယတရား၌လည်း မပြတ်မစည်းဝေးကြလျှင် အရပ်ရပ်မှ ရောက်ရှိလာသော သတင်းစကားကို မကြားရကုန်။ ထို့ကြောင့် "ဤမည်သော ကျောင်းတိုက်၏ အပိုင်းအခြားသည် နှောင့်ယှက်မှုရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပုသ်ပဝါရဏာတို့သည် ရပ်ဆိုင်းလျက်ရှိ၏။ ဤမည်သော အရပ်၌ ရဟန်းတို့သည် ဆေးကုခြင်းအမှု၊ တမန်အမှု စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ဝိညတ်အများပြု၍ ပန်းပေးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အသက်မွေးကြကုန်၏" စသော အကြောင်းအရာတို့ကို မသိနိုင်ကြကုန်။ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း "သံဃာတော်သည် မေ့လျော့နေ၏" ဟု သိရှိ၍ အုပ်စုဖွဲ့ကာ သာသနာတော်ကို ဆုတ်ယုတ်စေကြကုန်၏။ မပြတ်စည်းဝေးသော ရဟန်းတို့သည်ကား ထိုထိုသတင်းစကားများကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းသံဃာကို စေလွှတ်၍ အပိုင်းအခြားကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ဥပုသ်ပဝါရဏာ စသည်တို့ကို ပြန်လည်တည်တံ့စေကြကုန်၏။ မိစ္ဆာဇီဝဖြင့် အသက်မွေးသော ရဟန်းတို့ နေထိုင်ရာအရပ်သို့ အရိယဝံသတရား ဟောကြားတတ်သော ရဟန်းတို့ကို စေလွှတ်၍ အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားစေကြကုန်၏။ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့ကိုလည်း ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်များဖြင့် နှိပ်ကွပ်စေကြကုန်၏။ ထိုအခါ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း "သံဃာတော်သည် မမေ့လျော့တည်း၊ ငါတို့သည် အုပ်စုဖွဲ့ကာ လှည့်လည်သွားလာရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့ပြီ" ဟု ကွဲပြားကာ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝါကျ၌ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigharauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitamattāya ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.

"သမဂ္ဂါ" စသည်တို့၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ စေတီတော်ကို သုတ်သင်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိအိမ် ဥပုသ်အိမ်တို့ကို မိုးရန်သော်လည်းကောင်း၊ ကတိကဝတ် ထားရှိလို၍သော်လည်းကောင်း "သံဃာတော် စည်းဝေးတော်မူပါ" ဟု စည်ကြီးကို ဖြစ်စေ၊ ခေါင်းလောင်းကို ဖြစ်စေ တီးခတ်ကာမျှဖြင့် "ငါ့မှာ သင်္ကန်းချုပ်စရာ အမှုရှိသေး၏၊ ငါ့မှာ သပိတ်ဖုတ်စရာ ရှိသေး၏၊ ငါ့မှာ အလုပ်သစ် ရှိသေး၏" ဟု အကြောင်းပြ၍ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ပြုကြသော ရဟန်းတို့သည် ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးကြသည် မမည်ကုန်။ သို့သော် ထိုမိမိအမှုကိစ္စ အလုံးစုံကို ဘေးဖယ်ထား၍ "ငါသည် ရှေးဦးစွာ စည်းဝေးအံ့၊ ငါသည် ရှေးဦးစွာ စည်းဝေးအံ့" ဟု တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာ စည်းဝေးကြသော ရဟန်းတို့သည် ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးကြသည် မည်ကုန်၏။ ညီညွတ်စွာ စည်းဝေးမိကြသောအခါ၌လည်း ကြံစည်တိုင်ပင်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးနောက် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ မထကြကုန်မူ ညီညွတ်စွာ ထကြသည် မမည်ကုန်။ ထိုသို့ မညီမညွတ် ထသွားကြသော ရဟန်းတို့တွင် ရှေးဦးစွာ သွားကြသော ရဟန်းတို့အား "ငါတို့သည် အပစကားကိုသာ ကြားရလေပြီ၊ ယခုအချိန်၌မူ အဆုံးအဖြတ်စကားသည် ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု တွေးတောသော စိတ်အကြံ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထကြသော ရဟန်းတို့သည်သာ ညီညွတ်စွာ ထကြသည် မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ "ဤမည်သော အရပ်၌ ကျောင်းအရံ နှောင့်ယှက်မှုရှိ၏၊ ဥပုသ်ပဝါရဏာတို့သည် ရပ်ဆိုင်းလျက်ရှိ၏။ ဤမည်သော အရပ်၌ ဆေးကုခြင်း စသောအမှုတို့ကို ပြုလုပ်သော ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည် များပြားလျက်ရှိ၏" ဟု ကြားရ၍ "မည်သူသွား၍ ထိုယုတ်မာသော ရဟန်းတို့ကို နှိပ်ကွပ်မည်နည်း" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် "ငါသည် ရှေးဦးစွာ သွား၍ နှိပ်ကွပ်အံ့၊ ငါသည် ရှေးဦးစွာ သွား၍ နှိပ်ကွပ်အံ့" ဟု ပြောဆိုကာ သွားကြသော်လည်း ညီညွတ်စွာ ထကြသည် မည်ကုန်၏။

Āgantukaṃ pana disvā ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesantāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ ‘‘asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko olīyamānako [Pg.158] gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghakaraṇīyāni karonti nāma.

ဧည့်သည်ရဟန်းကို မြင်သောအခါ "ဤပရိဝုဏ်သို့ သွားလော့၊ ထိုပရိဝုဏ်သို့ သွားလော့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဤရဟန်းသည် မည်သူနည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း မမေးမြန်း မပြောဆိုဘဲ အားလုံးသော ရဟန်းတို့သည် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုကြသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်း ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော ရဟန်းကို မြင်၍ ထိုရဟန်းအား ဆွမ်းဝတ်ဖြင့် သပိတ်သင်္ကန်းကို ရှာဖွေပေးကြသော်လည်းကောင်း၊ နာဖျားသော ရဟန်းအတွက် သူနာဆေးကို ရှာဖွေပေးကြသော်လည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ရာမဲ့သော နာဖျားသော ရဟန်းကိုပင် "ဤမည်သော ပရိဝုဏ်သို့ သွားလော့" ဟု မဆိုဘဲ မိမိတို့၏ ပရိဝုဏ်အတွင်း၌ အသီးသီး ပြုစုစောင့်ရှောက်ကြသော်လည်းကောင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ပျောက်ကွယ်လုနီးသော ကျမ်းဂန်တစ်ခု ရှိရာ၌ ပညာရှိသော ရဟန်းကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့၍ ထိုရဟန်းအားဖြင့် ထိုကျမ်းဂန်ကို လေ့လာစေခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်ကြသော်လည်းကောင်း ညီညွတ်ကြသည်ဖြစ်၍ သံဃာ၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို ပြုကြသည် မည်ကုန်၏။

Appaññattantiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā gaṇhantā appaññattaṃ paññāpenti nāma purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma assajipunabbasukā viya. Tathā akarontā pana apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya, āyasmā mahākassapo viya ca. Vuddhiyevāti sīlādiguṇehi vuddhiyeva, no parihāni.

"အပညတ္တံ" စသည်တို့၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အသစ်ဖြစ်သော၊ တရားနှင့်မညီသော ကတိကဝတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆုပ်ကိုင်ကျင့်သုံးသော ရဟန်းတို့သည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ပုရာဏသန္ထတဝတ္ထု၌ ရဟန်းတို့ကဲ့သို့ ဘုရားရှင်မပညတ်အပ်သည်ကို Pညတ်ကြသည် မည်ကုန်၏။ သာသနာတော်ကို ဓမ္မမဟုတ်၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ဓမ္မဝိနည်းဟု ပြသကြသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူပြီး၍ အနှစ်တစ်ရာရှိသောအခါ ဝေသာလီပြည်၌ ဝဇ္ဇီမင်းသားရဟန်းတို့ကဲ့သို့ ပညတ်တော်မူအပ်သည်ကို ဖျက်ဆီးကြသည် မည်ကုန်၏။ ငယ်ကုန်၊ အလွန်ငယ်ကုန်သော အာပတ်တို့ကိုမူကား တမင်သက်သက် လွန်ကျူးလိုသော စေတနာဖြင့် လွန်ကျူးလျက် ပညတ်တော်မူအပ်သည့်အတိုင်း သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာဆောက်တည်၍ မကျင့်ကြကုန်။ ၎င်းသည် အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုကရဟန်းတို့ကဲ့သို့တည်း။ ထိုသို့မပြုကြသော ရဟန်းတို့သည်ကား မပညတ်အပ်သည်ကို မပညတ်ကြကုန်၊ ပညတ်တော်မူအပ်သည်ကိုလည်း မဖျက်ဆီးကြကုန်။ အရှင်ဥပသေနမထေရ်၊ ကာကဏ္ဍက၏သားဖြစ်သော အရှင်ယသမထေရ်နှင့် အရှင်မဟာကဿပမထေရ်တို့ကဲ့သို့ ပညတ်တော်မူအပ်သည့်အတိုင်း သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာဆောက်တည်၍ ကျင့်ကြသည် မည်ကုန်၏။ "ဝုဒ္ဓိယေဝ" ဟူသည်ကား သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ကြီးပွားခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိ။

Therāti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Saṅghassa pitiṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro. Pitiṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ pariṇenti, pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā.

"ထေရာ" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ တည်ကြည်မြဲမြံသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော၊ မထေရ်ဖြစ်ကြောင်း ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ များစွာသော ညဉ့်တို့ကို သိတတ်ကုန်သောကြောင့် (ဝါရင့်သူဖြစ်၍) "ရတ္တညူ" မည်ကုန်၏။ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ရဟန်းပြုခဲ့ခြင်း ရှိသောကြောင့် "စိရပဗ္ဗဇိတ" မည်ကုန်၏။ သံဃာတော်၏ ဖခင်အရာ၌ တည်ကုန်သောကြောင့် "သံဃပိတု (သံဃာ့ဖခင်)" မည်ကုန်၏။ ဖခင်အရာ၌ တည်သည်ဖြစ်၍ သံဃာကို ဦးဆောင်ရွက်ဆောင်ကြကုန်၏၊ ရှေ့သွားပြုကာ သိက္ခာသုံးပါး၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "သံဃပရိဏာယက" မည်ကုန်၏။

Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇikathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tesaṃ te ‘‘evaṃ te abhikkamitabba’’ntiādikaṃ ovādaṃ denti, paveṇikathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo daṭṭhabbā.

အကြင် သီတင်းငယ်ရဟန်းတို့သည် ထိုမထေရ်ကြီးတို့အား အရိုအသေပြုခြင်း စသည်တို့ကို မပြုကြကုန်၊ အဆုံးအမကို ခံယူခြင်းငှာ နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဆည်းကပ်ရာသို့ မသွားကြကုန်။ ထိုမထေရ်ကြီးတို့သည်လည်း ထိုသီတင်းငယ်တို့အား အဆုံးအမကို မပေးကြကုန်၊ အစဉ်အဆက်မှ ဆောင်ရွက်အပ်သောစကားကို မပြောဆိုကြကုန်၊ အနှစ်သာရဖြစ်သော တရားဒေသနာတော်ကိုလည်း မသင်ကြားပေးကြကုန်။ ထိုအခါ ထိုသီတင်းငယ်တို့သည် မထေရ်ကြီးတို့၏ စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် သီလစသော တရားစုတို့မှလည်းကောင်း၊ အရိယဥစ္စာ ၇-ပါး စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှလည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်ကြကုန်၏။ အကြင် သီတင်းငယ်ရဟန်းတို့သည်ကား ထိုမထေရ်ကြီးတို့အား အရိုအသေပြုခြင်း စသည်တို့ကို ပြုကြကုန်၏၊ ဆည်းကပ်ရာသို့ သွားကြကုန်၏။ ထိုသီတင်းငယ်တို့အား ထိုမထေရ်ကြီးတို့သည် "ဤသို့ ရှေ့ရှုတက်လှမ်းအပ်၏" စသည်ဖြင့် အဆုံးအမကို ပေးကြကုန်၏၊ အစဉ်အဆက်စကားကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ အနှစ်သာရဖြစ်သော တရားဒေသနာတော်ကို သင်ကြားပေးကြကုန်၏၊ ၁၃-ပါးသော ဓုတင်အကျင့်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ၁၀-ပါးသော ကထာဝတ္ထုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆုံးမသွန်သင်ကြကုန်၏။ ထိုသီတင်းငယ်တို့သည် ထိုမထေရ်ကြီးတို့၏ အဆုံးအမ၌ တည်၍ သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တိုးတက်ကြီးပွားကြကုန်လျက် ရဟန်းပြုခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ အစဉ်သဖြင့် ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိ၌ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ကြီးပွားခြင်းတို့ကို မှတ်သားအပ်ကုန်၏။

Punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tassā ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchissantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti, te tassā [Pg.159] vasaṃ gacchanti nāma. Itare na gacchanti. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.

တစ်ဖန် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် "ပေါနောဗ္ဘဝိကာ" မည်၏။ "တစ်ဖန် ဘဝသစ်ကို ပေးတတ်သောတဏှာ" ဟု အနက်ရ၏။ ထိုတစ်ဖန် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော တဏှာ၏။ "န ဝသံ ဂစ္ဆိဿန္တိ" ဟူသော ပါဠိ၌ အကြင်ရဟန်းတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါး အကြောင်းကြောင့် အလုပ်အကျွေးဒါယကာတို့၏ ဖဝါးခြေထပ် ခြံရံလိုက်ပါလျက် ရွာမှရွာသို့ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုတဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်ကြသည် မည်ကုန်၏။ ထိုသို့မဟုတ်သော အခြားရဟန်းတို့သည်ကား ထိုတဏှာ၏ အလိုသို့ မလိုက်ကြကုန်။ ထိုပါဠိဝါကျ၌ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ကြီးပွားခြင်းတို့သည် ထင်ရှားလှပေတော့၏။

Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārakadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññasenāsane niddāyitvāpi pabuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ suṇāti, yena araññe pītiṃ paṭilabhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuto araññe niddāyamānameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.

"အာရညကေသု" ဟူသည် အနည်းဆုံး ကုသလလေးတာ ငါးရာ (ယူဇနာဝက်ခန့်) ကွာဝေးသော အရပ်တို့၌ (တောကျောင်းတို့၌) ဟူလို။ "သာပေက္ခာ" ဟူသည် ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှု ရှိကြကုန်၏ ဟူလို။ ရွာနီးကျောင်း၌ ဈာန်ဝင်စားပြီး ထိုဈာန်မှ ထကာမျှ၌ပင် မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ သတို့သား၊ သတို့သမီး စသည်တို့၏ အသံကို ကြားရ၏။ ထိုအသံကို ကြားရခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်းအား ရရှိထားသော ဈာန်ထူးသည် ဆုတ်ယုတ်ရုံသာ ရှိတော့၏။ တောကျောင်း၌မူ အိပ်ပျော်ပြီး နိုးကာမျှ၌ ခြင်္သေ့၊ ကျား၊ ဥဒေါင်း စသည်တို့၏ အသံကို ကြားရ၏။ ထိုအသံကို ကြားရသဖြင့် တော၌ဖြစ်သော ပီတိကို ရရှိပြီး ထိုပီတိကိုပင် သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် မြတ်လှစွာသော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ရွာနီးကျောင်း၌ ဈာန်ဝင်စား၍ နေသောရဟန်းထက် တောကျောင်း၌ အိပ်ပျော်နေသော ရဟန်းကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျိုးထူးကို အကြောင်းပြု၍ "တောကျောင်းတို့၌ ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှု ရှိကြကုန်လတ္တံ့" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhāpessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā, vihāraṃ sampattabhikkhūnaṃ paccuggamana-pattacīvarapaṭiggahaṇa-āsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattappaṭivattampi na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāvacintetvā āgatamhā, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodakaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammasavanaṃ vā na labhanti. Tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.

"ပစ္စတ္တံယေဝ သတိံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တိ" ဟူသည် မိမိ၏ အတွင်း၌သာ သတိကို ဖြစ်စေကြကုန်လတ္တံ့ ဟူလို။ "ပေသလာ" ဟူသည် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် သီလရှိကြကုန်သော ဟူလို။ ဤသတ္တမမြောက် ဝါကျ၌လည်း သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ လာခြင်းကို မလိုလားသော ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ မကြည်ညိုကြကုန်။ ကျောင်းသို့ ရောက်လာကြကုန်သော ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်းကို လှမ်းယူခြင်း၊ နေရာခင်းပေးခြင်း၊ ယပ်ခပ်ပေးခြင်း စသည်တို့ကို မပြုကြကုန်။ ထိုအခါ ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့အား "ဤမည်သော ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ မကြည်ညိုကြ၊ ကျောင်းသို့ ရောက်လာသော ရဟန်းတို့အား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကိုမျှ မပြုကြ" ဟု ကျေးဇူးမဲ့ သတင်းဆိုး ပျံ့နှံ့တက်လာ၏။ ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းတံခါးဝမှ ဖြတ်သန်းသွားသော်လည်း ကျောင်းတွင်းသို့ မဝင်ကြကုန်။ ဤသို့ဖြင့် မလာရသေးသော ရဟန်းတို့သည် လုံးဝမလာတော့ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ လာပြီးသော ရဟန်းတို့အားလည်း ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရခြင်း မရှိသဖြင့်၊ မသိဘဲ ရောက်လာကြသော ရဟန်းတို့သည် "ငါတို့သည် နေထိုင်ကြအံ့ဟု ရှေးဦးစွာ ကြံစည်၍ လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤကျောင်းနေရဟန်းတို့၏ ဤသို့သောအပြုအမူမျိုးဖြင့် မည်သူ နေထိုင်နိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ကျောင်းမှ ထွက်ခွာသွားကြကုန်၏။ ဤသို့ သွားကြကုန်သော် ထိုကျောင်းသည် အခြားရဟန်းတို့အတွက် နေထိုင်ရာ မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ အခြားရဟန်းတို့ မနေထိုင်ကြခြင်းကြောင့် ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် သီလရှိသော ရဟန်းတို့ကို မဖူးမြော်ရသဖြင့် ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အကျင့်သိက္ခာကို ညွှန်ပြခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သာယာချိုမြိန်သော တရားနာယူရခြင်းကိုလည်းကောင်း မရရှိကြကုန်။ ထိုရဟန်းတို့အား မသင်ယူရသေးသော ပရိယတ်တရားကို သင်ယူခြင်းသည်လည်း မဖြစ်၊ သင်ယူပြီးသော ပရိယတ်တရားကို သရဇ္ဈာယ်ခြင်းသည်လည်း မဖြစ်တော့ပေ။ ဤသို့လျှင် ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့အား ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသာ ဖြစ်၍ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း မဖြစ်တော့ပေ။

Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti[Pg.160], te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati ‘‘asukavihāre bhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi āgacchanti. Tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti, samīpaṃ gantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha, gamissathā’’ti pucchanti. ‘‘Gamissāmā’’ti vutte ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Te āgantukatherānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ dve divasāni vasissāmāti āgatamhā, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasa dvādasa vassāni vasimhā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

အကြင် ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ လာခြင်းကို လိုလားကုန်အံ့၊ ထိုရဟန်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိကြကုန်၏၊ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ရောက်လာသော သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း စသည်တို့ကို ပြု၍၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို ခင်းကျင်းပေးကြကုန်၏။ ထိုဧည့်သည်ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ဆွမ်းခံရွာသို့ ဝင်ကြကုန်၏၊ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ကြကုန်၏၊ သာယာချိုမြိန်သော တရားတော်ကို နာယူရခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့အား "ဤမည်သော ကျောင်း၌ ရဟန်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိကြကုန်၏၊ ကြည်ညိုကြကုန်၏၊ ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ချီးမြှောက်တတ်ကြကုန်၏" ဟု ကောင်းသောကျော်စောသံ ပျံ့နှံ့တက်လာ၏။ ထိုကျော်စောသံကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းတို့သည် ဝေးသောအရပ်မှလည်း လာကြကုန်၏။ ရောက်လာသော ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား ကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုကြကုန်၏။ အနီးသို့ သွား၍ မိမိထက် သီတင်းကြီးသော ဧည့်သည်မထေရ်ကို ရှိခိုးလျက် မထိုင်ဘဲ နေကြကုန်၏။ သီတင်းငယ်ဖြစ်သော ဧည့်သည်ရဟန်း၏ အနီး၌ နေရာယူ၍ ထိုင်လျက် "ဤကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်ကြမည်လော၊ သွားကြမည်လော" ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ "သွားကြကုန်အံ့" ဟု ဆိုလျှင်လည်း "ကျောင်းနေရာသည် မျှတလျှောက်ပတ်ပါသည်၊ ဆွမ်းလည်း ရလွယ်ပါသည်" စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ သွားခွင့်မပေးကြကုန်။ အကယ်၍ ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပါက ထိုဧည့်သည်ရဟန်း၏ ထံ၌ ဝိနည်းတော်ကို သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ သုတ္တန်စသည်တို့ကို ဆောင်သောပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပါက ထိုဧည့်သည်ရဟန်း၏ ထံ၌ ထိုထိုသုတ္တန်တရားတော်ကို သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် အာဂန္တုကမထေရ်တို့၏ အဆုံးအမ၌ တည်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့သည်လည်း "ငါတို့သည် တစ်ရက် နှစ်ရက်မျှ နေထိုင်ကြအံ့ဟု လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤကျောင်းနေရဟန်းတို့၏ ချမ်းသာစွာ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ရခြင်းကြောင့် ဆယ်နှစ်၊ တဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး နေထိုင်ခဲ့ကြရလေပြီ" ဟု ဆိုတတ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝါကျ၌ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

4. Dutiyasattakasuttavaṇṇanā

၄. ဒုတိယသတ္တကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

24. Catutthe na kammārāmāti ye divasaṃ cīvarakamma-kāyabandhanaparissāvana-dhammakaraṇa-sammajjani-pādakaṭhalikādīneva karonti, te sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana tesaṃ karaṇavelāya evaṃ etāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.

၂၄. စတုတ္ထသုတ်၌ "န ကမ္မာရာမာ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် တစ်နေ့ပတ်လုံး သင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၊ ခါးပန်းလုပ်ခြင်း၊ ရေစစ် ဓမ္မကရိုဏ်ပြုလုပ်ခြင်း၊ တံမြက်လှည်းခြင်း၊ ခြေပွတ်အိုးခြမ်းပြုလုပ်ခြင်း စသည်တို့ကိုသာလျှင် ပြုလုပ်နေကြသော ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပယ်မြစ်တော်မူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ သို့သော်လည်း အကြင်ရဟန်းသည် ထိုလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်သင့်သော အချိန်အခါ၌သာ ပြုလုပ်ပြီး၊ စာပေသင်ယူရမည့်အချိန်၌ စာပေသင်ယူ၏၊ သရဇ္ဈာယ်ရမည့်အချိန်၌ သရဇ္ဈာယ်၏၊ စေတီရင်ပြင်၌ ဝတ်ပြုရမည့်အချိန်၌ ဝတ်ပြု၏၊ နှလုံးသွင်းရမည့်အချိန်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်း၏။ ထိုရဟန်းကိုမူ "အမှု၌ မွေ့လျော်သူ (ကမ္မာရာမ)" ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။

Yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva rattindivaṃ vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.

အကြင်ရဟန်းသည် မိန်းမ၏အဆင်း၊ ယောက်ျား၏အဆင်း စသည်တို့အားဖြင့် အပြန်အလှန် စကားပြောဆိုခြင်းကိုသာ ပြုလျက် နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး အချိန်ကုန်စေ၏၊ ဤသို့သော စကားပြောခြင်း၌ အပိုင်းအခြားကို မပြုလေ့ရှိပေ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (ဘဿာရာမ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး တရားဟောကြား၏၊ ပြဿနာကို ဖြေဆို၏၊ ဤရဟန်းသည် စကားနည်းသူသာ ဖြစ်၍ စကားပြောခြင်း၌ အပိုင်းအခြားကို ပြုလေ့ရှိသူသာ ဖြစ်ပေအံ့။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - "ရဟန်းတို့... ညီညွတ်စည်းဝေးကြကုန်သော သင်တို့အား ပြုဖွယ်ကိစ္စ နှစ်ပါးရှိ၏၊ တရားစကား ပြောဆိုခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။

Yo ṭhitopi gacchantopi nisinnopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅgaṃ [Pg.161] otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရပ်နေသော်လည်းကောင်း၊ သွားနေသော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်နေသော်လည်းကောင်း ငိုက်မြည်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် အိပ်ပျော်နေသည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "အိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (နိဒ္ဒါရာမ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာ) ပင်ပန်းနွမ်းနယ် နာကျင်ခြင်းကြောင့် စိတ်သည် ဘဝင်သို့ သက်ရောက်သွားပါက ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "အိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ" ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် "အဂ္ဂိဝေဿန... ငါသည် နွေကာလ နောက်ဆုံးလ၌ ဆွမ်းစားပြီးနောက် ဆွမ်းခံရာမှ ဖဲခွာခဲ့ပြီးသော် လေးထပ်သော ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခင်းကျင်း၍ လက်ယာဘက်နံဘေးဖြင့် သတိသမ္ပဇဉ်ရှိလျက် အိပ်စက်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို ငါသိ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Yo ‘‘ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catuttho’’ti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo.

အကြင်ရဟန်းသည် "တစ်ယောက်အား နှစ်ယောက်မြောက် အဖော်၊ နှစ်ယောက်အား သုံးယောက်မြောက် အဖော်၊ သုံးယောက်အား လေးယောက်မြောက် အဖော်" စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရောနှောပေါင်းသင်းလျက်သာ နေထိုင်၏၊ တစ်ယောက်တည်းနေခြင်း၌ သာယာမှုကို မရရှိပေ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်သူ (သံဂဏိကာရာမ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဣရိယာပုဒ်လေးပါးတို့၌ တစ်ယောက်တည်းသာ လျှင် သာယာမှုကို ရရှိ၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်သူ" ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။

Asantasambhāvanicchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma. Yesaṃ pāpakā mittā catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpasahāyā, ye ca tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkā, te pāpamittā pāpasahāyā pāpasampavaṅkā nāma.

မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ထူး (ဈာန်တရား) ကို အထင်ကြီးစေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် ပြည့်စုံသော သီလမရှိသည့် ရဟန်းတို့ကို "ယုတ်မာသော အလိုဆန္ဒရှိသူ (ပါပိစ္ဆာ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းတို့အား ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် ဣရိယာပုဒ်လေးပါးတို့၌ အတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် "ယုတ်မာသော အပေါင်းအဖော် (ပါပသဟာယ)" မည်ကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းတို့သည် ထိုယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းတို့၌ ညွတ်ကိုင်းကိုးစားခြင်းကြောင့် ယုတ်မာသောသူတို့၌ ညွတ်ကိုင်းသူ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့ကို "ပါပမိတ္တ၊ ပါပသဟာယ၊ ပါပသံဝင်္က" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṃ appatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva sīlapārisuddhijjhānavipassanā sotāpannabhāvādīnaṃ aññataramattakena vosānaṃ nāpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

"ဩရမတ္တကေန" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အတိုင်းအရှည်မျှဖြင့်၊ အနည်းငယ်မျှဖြင့် ဟူလို။ "အန္တရာ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်မီ ဤစပ်ကြား၌ ဟူလို။ "ဝေါသာနံ" ဟူသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပြီဟု ယူဆကာ "ဤမျှသော သီလစင်ကြယ်ခြင်းမျှဖြင့် တန်ပြီ" ဟု ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ - သီလစင်ကြယ်ခြင်း၊ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ သောတာပန်အဖြစ် စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး ရဟန်းတို့အား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကိုသာ လိုလားအပ်၏၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိနိုင်ပေ ဟု ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

7. Saññāsuttavaṇṇanā

၇. သညာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

27. Sattame aniccasaññādayo aniccānupassanādīhi sahagatasaññā.

၂၇. သတ္တမသုတ်၌ အနိစ္စသညာ အစရှိသည်တို့သည် အနိစ္စဟု ရှုမြင်ခြင်း (အနိစ္စာနုပဿနာ) စသည်တို့နှင့် တကွဖြစ်သော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

8. Paṭhamaparihānisuttavaṇṇanā

၈. ပထမပရိဟာနိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

28. Aṭṭhame uppannānaṃ saṅghakiccānaṃ nittharaṇena bhāraṃ vahantīti bhāravāhino. Te tena paññāyissantīti te therā tena attano therabhāvānurūpena kiccena paññāyissanti. Tesu yogaṃ āpajjatīti payogaṃ āpajjati, sayaṃ tāni kiccāni kātuṃ ārabhatīti.

၂၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဃာ့ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်ပြီးစီးစေခြင်းဖြင့် ဝန်ကို ထမ်းဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဘာရဝါဟီ' (ဝန်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်) မည်ကုန်၏။ 'တေ တေန ပညာယိဿန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိုမထေရ်တို့သည် မိမိတို့၏ မထေရ်အဖြစ်နှင့် လျောက်ပတ်သော ထိုကိစ္စဖြင့် ထင်ရှားကြလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ လုံ့လပြုခြင်းသို့ ရောက်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ရန် အားထုတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

9. Dutiyaparihānisuttavaṇṇanā

၉. ဒုတိယပရိဟာနိသုတ်အဖွင့်။

29. Navame [Pg.162] bhikkhudassanaṃ hāpetīti bhikkhusaṅghassa dassanatthāya gamanaṃ hāpeti. Adhisīleti pañcasīladasasīlasaṅkhāte uttamasīle. Ito bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Dakkhiṇeyyaṃ gavesatīti deyyadhammapaṭiggāhake pariyesati. Tattha ca pubbakāraṃ karotīti tesaṃ bāhirānaṃ titthiyānaṃ datvā pacchā bhikkhūnaṃ deti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၂၉. နဝမသုတ်၌ 'ဘိက္ခုဒဿနံ ဟာပေတိ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းသံဃာကို ဖူးမြော်ရန် သွားခြင်းကို ပျက်ကွက်စေ၏ (မသွားဘဲ နေ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိသီလေ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ ဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သော သီလ၌ ဖြစ်သည်။ 'ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်မှ အပ၌ ဖြစ်သည်။ 'ဒက္ခိဏေယျံ ဂဝေသတိ' ဟူသည်မှာ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှာဖွေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တတ္ထ စ ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတိ' ဟူသည်မှာ ထိုသာသနာပ ပြင်ပတိတ္ထိတို့အား ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပြီးမှ ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်း၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ ရှင်းလင်းလွယ်ကူလှပေသည်။

Vajjisattakavaggo tatiyo.

သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ် ပြီး၏။

4. Devatāvaggo

၄. ဒေဝတာဝဂ်။

5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

၅. ပထမမိတ္တသုတ်အဖွင့်။

36. Catutthassa pañcame duddadanti duppariccajaṃ mahārahaṃ bhaṇḍakaṃ. Dukkaraṃ karotīti kātuṃ asukaraṃ kammaṃ karoti. Dukkhamaṃ khamatīti sahāyassa atthāya duradhivāsaṃ adhivāseti. Guyhamassa āvikarotīti attano guyhaṃ tassa āvikaroti. Guyhamassa pariguhatīti tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati. Khīṇena nātimaññatīti tassa bhoge khīṇe tena khayena taṃ nātimaññati, tasmiṃ omānaṃ attani ca atimānaṃ na karoti.

၃၆. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပဉ္စမသုတ်၌ 'ဒုဒ္ဒဒံ' ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲလှစွာသော တန်ဖိုးကြီးလှသည့် ဥစ္စာပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ကရံ ကရောတိ' ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်ရန် မလွယ်ကူသောအမှုကို ပြုလုပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ခမံ ခမတိ' ဟူသည်မှာ အဆွေခင်ပွန်း၏အကျိုးအတွက် သည်းခံနိုင်ခဲသော (သည်းခံရခက်သော) အရာကို သည်းခံ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂုယှမဿ အာဝိကရောတိ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ လျှို့ဝှက်အပ်သောအမှုကို ထိုအဆွေခင်ပွန်းအား ဖွင့်ပြော၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂုယှမဿ ပရိဂုဟတိ' ဟူသည်မှာ ထိုအဆွေခင်ပွန်း၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို အခြားသူတို့အား မပြောကြားပေ။ 'ခီဏေန နာတိမညတိ' ဟူသည်မှာ ထိုအဆွေခင်ပွန်း၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ကုန်ခမ်းသွားသောအခါ ထိုကုန်ခမ်းခြင်းကြောင့် ထိုအဆွေခင်ပွန်းကို အထင်အမြင်သေးခြင်း မပြု၊ ထိုသူအပေါ် နှိမ့်ချမှုနှင့် မိမိကိုယ်ကိုယ် ထောင်လွှားမှုတို့ကို မပြုလုပ်ပေ။

6. Dutiyamittasuttavaṇṇanā

၆. ဒုတိယမိတ္တသုတ်အဖွင့်။

37. Chaṭṭhe vattāti vacanakusalo. Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati, dinnaṃ ovādaṃ karoti. Gambhīranti guyhaṃ rahassaṃ jhānanissitaṃ vipassanāmaggaphalanibbānanissitaṃ.

၃၇. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ဝတ္တာ' ဟူသည်မှာ စကားပြောဆိုဆုံးမရာ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ဝစနက္ခမော' ဟူသည်မှာ ဆုံးမစကားကို သည်းခံနိုင်၏၊ ပေးအပ်သော အဆုံးအမကို လိုက်နာ၏။ 'ဂမ္ဘီရံ' ဟူသည်မှာ လျှို့ဝှက်နက်နဲသော စကား၊ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်လျဉ်းသော နက်နဲသော တရားစကား ဖြစ်သည်။

7. Paṭhamapaṭisambhidāsuttavaṇṇanā

၇. ပထမပဋိသမ္ဘိဒါသုတ်အဖွင့်။

38. Sattame idaṃ me cetaso līnattanti uppanne cetaso līnatte ‘‘idaṃ me cetaso līnatta’’nti yathāsabhāvato jānāti. Ajjhattaṃ saṃkhittaṃ nāma thinamiddhānugataṃ. Bahiddhā vikkhittaṃ nāma pañcasu kāmaguṇesu [Pg.163] vikkhittaṃ. Vedanātiādīni papañcamūlavasena gahitāni. Vedanā hi taṇhāya mūlaṃ sukhavasena taṇhuppattito, saññā diṭṭhiyā mūlaṃ avibhūtārammaṇe diṭṭhiuppattito, vitakko mānassa mūlaṃ vitakkavasena asmīti mānuppattito. Sappāyāsappāyesūti upakārānupakāresu. Nimittanti kāraṇaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၃၈. သတ္တမသုတ်၌ 'ဣဒံ မေ စေတသော လီနတ္တံ' ဟူသည်မှာ စိတ်၏တွန့်တိုမှု (ပျင်းရိငြီးငွေ့မှု) ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'ဤသည်ကား ငါ၏စိတ်၏ တွန့်တိုမှုတည်း' ဟု သဘောအတိုင်း သိမြင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ မိမိသန္တာန်အတွင်း၌ 'ကျုံ့ဝင်သောစိတ်' (သံခိတ္တ) မည်သည် ထိနမိဒ္ဓသို့ အစဉ်လိုက်သော စိတ်ဖြစ်သည်။ အပြင်အပ၌ 'ပျံ့လွင့်သောစိတ်' (ဝိက္ခိတ္တ) မည်သည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ဖြစ်သည်။ 'ဝေဒနာ' စသည်တို့ကို တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပပဉ္စတရား၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝေဒနာသည် သုခခံစားမှုကြောင့် တဏှာဖြစ်ပေါ်စေတတ်သဖြင့် တဏှာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏။ သညာသည် မထင်ရှားသော အာရုံ၌ ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်စေတတ်သဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏။ ဝိတက်သည် ဝိတက်၏အစွမ်းဖြင့် 'ငါ ဖြစ်၏' ဟူသော မာနကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သဖြင့် မာန၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏။ 'သပ္ပါယာသပ္ပါယေသု' ဟူသည်မှာ အကျိုးပြုသောတရားနှင့် အကျိုးမပြုသောတရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'နိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့၏အနက်သည် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ ရှင်းလင်းလှပေသည်။

Devatāvaggo catuttho.

လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ဒေဝတာဝဂ် ပြီး၏။

5. Mahāyaññavaggo

၅. မဟာယညဝဂ်။

1-2. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttādivaṇṇanā

၁-၂. သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

44-45. Pañcamassa paṭhame viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni. Seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana tesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi hoti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisa thūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti. Tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

၄၄-၄၅. ပဉ္စမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော' ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်၏ တည်ရာဌာနများ ဖြစ်သည်။ 'သေယျထာပိ' ဟူသောပုဒ်သည် ဥပမာပြခြင်း (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၍ 'လူတို့ကဲ့သို့' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော စကြာဝဠာတို့၌ ရှိကြကုန်သော အတိုင်းအဆမရှိ များပြားလှသော လူတို့တွင် အဆင်းသဏ္ဌာန် စသည်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း လုံးဝတူညီသောသူ နှစ်ယောက်ဟူ၍ မရှိပေ။ အချို့သောအရပ်၌ အစုံမွေးသော အမြွှာမောင်နှမ (သို့မဟုတ် နောင်ညီ) တို့သည် အဆင်းသဏ္ဌာန်အားဖြင့် တူညီကြသော်လည်း ထိုသူတို့တွင် တည့်တည့်ကြည့်ခြင်း၊ တစောင်းကြည့်ခြင်း၊ ပြောဟောခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုလူတို့ကို 'နာနတ္တကာယ' (ထူးခြားကွဲပြားသော ကိုယ်ရှိသူများ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုသူတို့၏ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည်လည်း တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ၊ ดွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြသဖြင့် 'နာနတ္တသညီ' (ထူးခြားကွဲပြားသော ပဋိသန္ဓေသညာရှိသူများ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဧကစ္စေ စ ဒေဝါ' ဟူသည်မှာ ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနတ်တို့တွင် အချို့သောနတ်တို့၏ ကိုယ်သည် ညိုသောအဆင်းရှိ၍၊ အချို့မှာ ရွှေအဆင်း စသည်တို့ ရှိကြသည်။ ထိုကာမာဝစရနတ်တို့၏ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည်လည်း ဒွိဟိတ် သို့မဟုတ် တိဟိတ် ဖြစ်၍ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ မရှိပေ။ 'ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာ' ဟူသည်မှာ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန် စသည့် အပါယ်လေးဘုံမှ လွတ်ကင်းကုန်သော ဥတ္တရသတို့သား၏ မိခင်ဘီလူးမ၊ ပိယင်္ဂရသတို့သား၏ မိခင်ဘီလူးမ၊ ဖုဿမိတ္တဘီလူးမ၊ ဓမ္မဂုတ္တဘီလူးမ စသည်တို့နှင့် အခြားသော ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဝိနိပါတိကတို့သည် ဝါရွှေသောအဆင်း၊ ဖြူသောအဆင်း၊ မည်းသောအဆင်း၊ ကြမ်းပိုးကျောက်ကုန်းနှင့်တူသောအဆင်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိန်ခြင်း၊ ဆူခြင်း၊ နိမ့်ခြင်း၊ မြင့်ခြင်း (ပုခြင်းရှည်ခြင်း) တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိုယ်အဆင်းသဏ္ဌာန် ကွဲပြားကြသည်။ လူတို့ကဲ့သို့ပင် ပဋိသန္ဓေစိတ်သည်လည်း ဒွိဟိတ်၊ တိဟိတ်၊ အဟိတ် အားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိကြသည်။ သို့သော် ထိုသူတို့သည် နတ်တို့ကဲ့သို့ တန်ခိုးမကြီးကြဘဲ ဆင်းရဲသားလူတို့ကဲ့သို့ တန်ခိုးနည်းပါးကာ ရှာဖွေရခက်ခဲသောအဝတ်အစားရှိ၍ ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် နှိပ်စက်ခံရလျက် နေကြရသည်။ အချို့သော ဝိနိပါတိကတို့သည် လဆုတ်ပက္ခ၌ ဆင်းရဲခံရ၍ လဆန်းပက္ခ၌ ချမ်းသာကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းမွန်သော ချမ်းသာအစုအဝေးမှ လျှောကျပျက်စီးရသောကြောင့် 'ဝိနိပါတိက' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုဝိနိပါတိကတို့တွင် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပိယင်္ဂရမိခင် ဘီလူးမ စသည်တို့ကဲ့သို့ သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။

Brahmakāyikāti [Pg.164] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena abhinibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca pana tesaṃ ativipphārikova hoti. Iti te kāyassa nānattā paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.

'ဗြဟ္မကာယိကာ' ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မာ၊ ဗြဟ္မပုရောဟိတဗြဟ္မာနှင့် မဟာဗြဟ္မာတို့ ဖြစ်သည်။ 'ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာ' ဟူသည်မှာ ထိုဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသူများ ဖြစ်သည်။ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မာတို့သည် အနည်းငယ်မျှသော ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြပြီး၊ ကပ်၏ သုံးပုံတစ်ပုံသည် ထိုသူတို့၏ သက်တမ်းဖြစ်သည်။ ဗြဟ္မပုရောဟိတဗြဟ္မာတို့သည် အလတ်စား ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြပြီး၊ ကပ်ဝက် (ကပ်တစ်ဝက်) သည် ထိုသူတို့၏ သက်တမ်းဖြစ်ကာ၊ ထိုသူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း သာ၍ ကြီးမားလှသည်။ မဟာဗြဟ္မာတို့သည် အမြတ်စား ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြပြီး၊ ကပ်တစ်ခုလုံးသည် ထိုသူတို့၏ သက်တမ်းဖြစ်ကာ၊ ထိုသူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း အလွန်တရာ ကြီးမားလှသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာချင်း မတူညီခြားနားသော်လည်း ပထမဈာန်၏အစွမ်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေသညာ တူညီကြသဖြင့် 'နာနတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ' (ကွဲပြားခြားနားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိပြီး တူညီသော ပဋိသန္ဓေသညာရှိသူများ) ဟု သိအပ်သည်။

Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.

ထိုဗြဟ္မာတို့သည် ကွဲပြားခြားနားသော ကိုယ်ရှိ၍ တူညီသော ပဋိသန္ဓေသညာ ရှိကြသကဲ့သို့ပင် အပါယ်လေးဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်ကြသည်။ အကျယ်အားဖြင့် ငရဲဘုံတို့၌ အချို့သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် တစ်ဂါဝုတ် ရှိ၍၊ အချို့မှာ ယူဇနာဝက် (ယူဇနာခွဲ)၊ အချို့မှာ တစ်ယူဇနာ ရှိကြသည်။ ဒေဝဒတ်၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှာမူ ယူဇနာတစ်ရာအထိ ရှိခဲ့သည်။ တိရစ္ဆာန်တို့တွင်လည်း အချို့မှာ အလွန်သေးငယ်၍ အချို့မှာ အလွန်ကြီးမားကြသည်။ ပြိတ္တာဘုံ၌လည်း အချို့ပြိတ္တာတို့သည် အတောင်ခြောက်ဆယ် ရှိ၍၊ အချို့မှာ အတောင်ရှစ်ဆယ် ရှိကြကာ၊ အချို့မှာ အဆင်းလှပ၍ အချို့မှာ အဆင်းမလှ ဆိုးဝါးကြသည်။ ကာလကဉ္စိက အသုရာတို့သည်လည်း ထိုပြိတ္တာများကဲ့သို့ပင် ကိုယ်ခန္ဓာချင်း ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ ထို့ပြင် ဤပြိတ္တာတို့တွင် ဒီဃပိဋ္ဌိကပြိတ္တာ မည်သည်မှာ ယူဇနာခြောက်ဆယ်အထိပင် ကိုယ်ခန္ဓာ ကြီးမားကြသည်။ သို့ရာတွင် အလုံးစုံသော အပါယ်သတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေစိတ် (သညာ) သည်ကား အကုသလဝိပါက် အဟိတ်စိတ် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အပါယ်ဘုံသား သတ္တဝါတို့သည်လည်း 'နာနတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ' (ကွဲပြားခြားနားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိပြီး တူညီသော ပဋိသန္ဓေသညာရှိသူများ) ဟူ၍သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြသည်။

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.

အာဘဿရာ ဟူသည်မှာ တုတ်ဖြင့် ညှိထွန်းအပ်သော ဆီမီး၏ အလျှံကဲ့သို့ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်မှ အရောင်သည် ပြတ်၍ ပြတ်၍ ကျသကဲ့သို့ ပြန့်ထွက်တတ်သောကြောင့် အာဘဿရ မည်ကုန်၏။ ထိုဒုတိယဈာန်ဗြဟ္မာတို့တွင် ပဉ္စကနည်း၌ နည်းသောအာနုဘော်ရှိသော ဒုတိယနှင့် တတိယကုသိုလ်ဈာန်နှစ်ပါးကို ပွားစေ၍ ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် ပရိတ္တဘာဗြဟ္မာ မည်ကုန်၏၊ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်သည် မဟာကပ် နှစ်ကပ် ဖြစ်၏။ အလတ်စားဖြစ်သော ဒုတိယနှင့် တတိယကုသိုလ်ဈာန်နှစ်ပါးကို ပွားစေ၍ ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် အပ္ပမာဏာဘာဗြဟ္မာ မည်ကုန်၏၊ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်သည် မဟာကပ် လေးကပ် ဖြစ်၏။ မြတ်သော ဒုတိယနှင့် တတိယကုသိုလ်ဈာန်နှစ်ပါးကို ပွားစေ၍ ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် အာဘဿရဗြဟ္မာ မည်ကုန်၏၊ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်သည် မဟာကပ် ရှစ်ကပ် ဖြစ်၏။ ဤနှစ်ပါးသော ဝိညာဏဌိတိ၌မူ အလွန်ပိုင်းခြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပရိတ္တဘာ အစရှိသော ဒုတိယဈာန်ဗြဟ္မာအားလုံးကို ယူအပ်ကုန်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုဗြဟ္မာအားလုံးတို့၏ ကိုယ်သည် တူညီသော ကြီးပြန့်ခြင်းရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ပဋိသန္ဓေသညာတို့သည် ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော ပဋိသန္ဓေတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝိတက်လည်းမရှိ ဝိစာရလည်းမရှိသော ပဋိသန္ဓေသညာတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့ ကွဲပြားခြားနားကုန်၏။

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasabāttiṃsacatussaṭṭhikappāyukā parittaappamāṇasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya [Pg.165] ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

သုဘကိဏှာ ဟူသည်ကား ကောင်းသောကိုယ်ရောင်ဖြင့် ပြွမ်းလျက်ရှိကုန်၏၊ ကောင်းသော ကိုယ်ရောင်အဆင်းဖြင့် တစ်ခဲနက် ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ရောင်သည် အာဘဿရဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကဲ့သို့ ပြတ်၍ ပြတ်၍ မထွက်ပေ။ ပဉ္စကနည်း၌မူ ပရိတ္တ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပဏီတ ဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကုသိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ကမ္ဘာ၊ သုံးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာ၊ ခြောက်ဆယ့်လေးကမ္ဘာ အသက်ရှည်သော ဗြဟ္မာတို့သည် ပရိတ္တသုဘ၊ အပ္ပမာဏာသုဘ၊ သုဘကိဏှ မည်ကုန်လျက် ဖြစ်ထွန်းကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပရိတ္တသုဘအစရှိသော ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် တူညီသောကိုယ်ရှိကြကုန်၏၊ စတုတ္ထဈာန်နှင့်ယှဉ်သော သညာဖြင့် တူညီသော ပဋိသန္ဓေသညာ ရှိကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း စတုတ္ထမြောက် ဝိညာဏဋ္ဌိတိသို့သာ ဝင်ကုန်၏။ အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ဝိညာဏ်မရှိခြင်းကြောင့် ဤဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့၌ ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်ကုန်၊ သတ္တာဝါသ ကိုးပါးတို့၌သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkheyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassaabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantīti vadati, taṃ appatibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.

သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည် ဝဋ်ကင်းရာဘက်၌ တည်ကုန်၏၊ အခါခပ်သိမ်း တည်ကုန်သည်မဟုတ်。ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဖြစ်စေ၊ ကမ္ဘာအသင်္ချေပတ်လုံး ဖြစ်စေ ဘုရားရှင်မှ ဆိတ်သုဉ်းသောလောက၌ မဖြစ်ပွင့်ကုန်။ ကမ္ဘာတစ်သောင်းခြောက်ထောင်အတွင်း၌ ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူသောအခါ၌သာ ဖြစ်ပွင့်ကုန်၏။ ဓမ္မစကြာတရားကို ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အခိုက်အတန့် စံပယ်တော်မူရာအရပ် (တပ်စခန်း) နှင့် တူကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိညာဏဋ္ဌိတိသို့လည်းကောင်း၊ သတ္တာဝါသသို့လည်းကောင်း မဝင်ကုန်။ သို့သော် မဟာသိဝထေရ်ကမူ 'သာရိပုတ္တရာ၊ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့ကို ချန်လှပ်၍ ဤမျှရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး ငါမနေဖူးသော သတ္တဝါတို့၏နေရာ (သတ္တာဝါသ) သည် မရှိသလောက် ရခဲ၏' ဟူသော ဤသုတ်ပါဠိတော်အရ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည်လည်း စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိသို့လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထသတ္တာဝါသသို့လည်းကောင်း ဝင်ကုန်၏ဟု ဆို၏။ ထိုမဟာသိဝထေရ်၏ စကားကို ပါဠိတော်က မတားမြစ်သောကြောင့် ခွင့်ပြုအပ်၏။

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. Dutiye samādhiparikkhārāti maggasamādhissa sambhārā.

နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သည် သညာ၏ သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့် နေဝသညာနာသညာယတန မည်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ဝိညာဏ်၏ သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်း နေဝဝိညာဏနာဝိညာဏ (ဝိညာဏ်ရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်းမဟုတ်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့၌ ဟောတော်မမူအပ်။ ဒုတိယသုတ်၌ 'သမာဓိပရိက္ခာရာ' ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသမာဓိ၏ အဆောက်အဦ (အခြံအရံ) များ ဖြစ်ကုန်၏။

3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

၃. ပထမအဂ္ဂိသုတ်အဖွင့်

46. Tatiye sabbepi rāgādayo anuḍahanaṭṭhena aggī. Āhuneyyaggītiādīsu panettha āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahupakārattā āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro na anuḍahanti, anuḍahanassa pana paccayā honti. Iti anuḍahanaṭṭheneva āhuneyyaggīti vuccanti. Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati, so mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahupakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena gahapataggīti vutto. Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So hi gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpitupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahupakāro. Tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī [Pg.166] bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāma.

၄၆. တတိယသုတ်၌ ရာဂအစရှိသော ကိလေသာအားလုံးတို့သည် ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် မီး (အဂ္ဂိ) မည်ကုန်၏။ 'အာဟုနေယျဂ္ဂိ' အစရှိသော ဤပါဠိရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အရိုအသေပြုခြင်းကို 'အာဟုန' ဟု ခေါ်၏၊ အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ ပူဇော်ခြင်းကို ထိုက်တန်ကုန်သောကြောင့် 'အာဟုနေယျ' မည်ကုန်၏။ အမိအဘတို့သည် သားသမီးတို့အား များစွာသောကျေးဇူးရှိသောကြောင့် အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ ပူဇော်ခြင်းကို ထိုက်တန်ကုန်၏၊ ထိုမိဘတို့အပေါ်၌ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ကျင့်သော သားသမီးတို့သည် ငရဲအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မိဘတို့သည် ကိုယ်တိုင် အကယ်၍ မလောင်ကျွမ်းစေသော်လည်း လောင်ကျွမ်းခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့်ပင် မိဘတို့ကို 'အာဟုနေယျဂ္ဂိ' ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဂဟပတိ' ဟူသည်မှာ အိမ်ရှင် (လင်ယောက်ျား) ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအိမ်ရှင်သည် ဇနီးမယားအား အိပ်ရာ၊ အဝတ်အထည်၊ တန်ဆာ အစရှိသည်တို့ကို ပေးကမ်းခြင်းဖြင့် များစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏။ ထိုအိမ်ရှင်လင်ကို လွန်ကျူး၍ကျင့်သော ဇနီးမယားသည် ငရဲအစရှိသည်၌ ဖြစ်ရတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအိမ်ရှင်ကိုလည်း ရှေးနည်းတူပင် ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် 'ဂဟပတဂ္ဂိ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ဒက္ခိဏာ' ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါး ဖြစ်၏၊ ရဟန်းသံဃာတော်သည် 'ဒက္ခိဏေယျ' မည်၏။ ထိုရဟန်းသံဃာတော်သည် လူတို့အား သရဏဂုံသုံးပါး၌လည်းကောင်း၊ သီလငါးပါး၌လည်းကောင်း၊ သီလဆယ်ပါး၌လည်းကောင်း၊ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ တရားစောင့်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်း၌လည်းကောင်း ဤသို့သော ကောင်းမှုတရားတို့၌ တိုက်တွန်းညွှန်ကြားခြင်းဖြင့် များစွာသော ကျေးဇူးရှိတော်မူ၏။ ထိုသံဃာတော်အပေါ်၌ မှားယွင်းစွာ ပြုကျင့်ကုန်သော လူတို့သည် ရဟန်းသံဃာကို ဆဲရေးရေရွတ်၍ ငရဲအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသံဃာတော်ကိုလည်း ရှေးနည်းတူပင် ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် 'ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂိ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထင်းမှဖြစ်သော ပကတိမီးကိုမူ 'ကဋ္ဌဂ္ဂိ' ဟု ခေါ်၏။

4. Dutiyaaggisuttavaṇṇanā

၄. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ်အဖွင့်

47. Catutthe uggatasarīrassāti so kira brāhmaṇamahāsālo attabhāvenapi bhogehipi uggato sārappatto ahosi, tasmā uggatasarīrotveva paññāyittha. Upakkhaṭoti paccupaṭṭhito. Thūṇūpanītānīti yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni. Yaññatthāyāti vadhitvā yajanatthāya. Upasaṅkamīti so kira sabbaṃ taṃ yaññasambhāraṃ sajjetvā cintesi – ‘‘samaṇo kira gotamo mahāpañño, kiṃ nu kho me yaññassa vaṇṇaṃ kathessati udāhu avaṇṇaṃ, pucchitvā jānissāmī’’ti iminā kāraṇena yena bhagavā tenupasaṅkami. Aggissa ādānanti yaññayajanatthāya navassa maṅgalaggino ādiyanaṃ. Sabbena sabbanti sabbena sutena sabbaṃ sutaṃ sameti saṃsandati, ekasadisaṃ hotīti dasseti. Satthānīti vihiṃsanaṭṭhena satthāni viyāti satthāni. Sayaṃ paṭhamaṃ samārambhatīti attanāva paṭhamataraṃ ārabhati. Hantunti hanituṃ.

၄၇. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဥဂ္ဂတသရိရဿ' ဟူသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏားသူကြွယ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း ထူးကဲလွန်မြောက်၍ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသောကြောင့် 'ဥဂ္ဂတသရိရ' ဟူ၍သာ ထင်ရှား၏။ 'ဥပက္ခဋော' ဟူသည်မှာ အဆင်သင့် ပြင်ဆင်ထားအပ်သော။ 'ထူဏူပနီတာနိ' ဟူသည်မှာ ယဇ်တိုင်ဟု ဆိုအပ်သော တိုင်သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်သော။ 'ယညတ္ထာယ' ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'ဥပသင်္ကမိ' ဟူသည်မှာ ထိုဥဂ္ဂတသရိရပုဏ္ဏားသည် ထိုယဇ်ပူဇော်ခြင်း၏ အဆောက်အဦအားလုံးကို စီရင်ပြီး၍— 'အိုအချင်းတို့၊ ရဟန်းဂေါတမသည် ကြီးစွာသောပညာရှိ ဖြစ်သတတ်၊ ငါ၏ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၏ ကျေးဇူးချီးမွမ်းစကားကို ဟောကြားတော်မူမည်လော၊ သို့မဟုတ် အပြစ်စကားကို ဟောကြားတော်မူမည်လော၊ မေးမြန်း၍ သိရအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ဤအကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။ 'အဂ္ဂိဿာဒါနံ' ဟူသည်မှာ ယဇ်ပူဇော်ရန်အလို့ငှာ အသစ်ဖြစ်သော မင်္ဂလာမီးကို ယူခြင်းတည်း။ 'သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ ကြားဖူးသမျှသော တရားစကားအားလုံးနှင့် အလုံးစုံသော အကြားအမြင်သည် ကိုက်ညီ၏၊ နှီးနှော၏၊ ထပ်တူထပ်မျှ ဖြစ်၏ဟု ဤအနက်ကို ပြ၏။ 'သတ္ထာနိ' ဟူသည်မှာ ညှဉ်းဲတတ်သောအနက်ကြောင့် လက်နက်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် လက်နက် (သတ္ထ) မည်ကုန်၏။ 'သယံ ပဌမံ သမာရမ္ဘတိ' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ရှေးဦးစွာ အားထုတ်၏။ 'ဟန္တုံ' ဟူသည်မှာ သတ်ရန်အလို့ငှာတည်း။

Pahātabbāti pariharitabbā. Atohayanti ato hi mātāpitito ayaṃ. Āhutoti āgato. Sambhūtoti uppanno. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggīti ayaṃ puttadārādigaṇo yasmā, gahapati, viya gehasāmiko viya hutvā aggati vicarati, tasmā gahapataggīti vuccati. Attānanti cittaṃ. Damentīti indriyadamanena damenti. Samentīti rāgādisamanena samenti. Tesaññeva parinibbāpanena parinibbāpenti. Nikkhipitabboti yathā na vinassati, evaṃ ṭhapetabbo. Upavāyatanti upavāyatu. Evañca pana vatvā brāhmaṇo sabbesampi tesaṃ pāṇānaṃ jīvitaṃ datvā yaññasālaṃ viddhaṃsetvā satthu sāsane opānabhūto ahosīti.

'ပဟာတဗ္ဗာ' ဟူသည်မှာ ပယ်စွန့်အပ်၏။ 'အတောဟယံ' ဟူသည်မှာ ထိုမိဘနှစ်ပါးမှ ဤသားသမီးသည် ဖြစ်၏။ 'အာဟုတော' ဟူသည်မှာ လာ၏။ 'သမ္ဘူတော' ဟူသည်မှာ ဖြစ်၏။ 'အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ဂဟပတဂ္ဂိ' ဟူသည်မှာ ဤသားမယား အစရှိသော အသိုက်အဝန်းကို ဆိုလို၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအုပ်စုသည် အိမ်ရှင်လင်ယောက်ျားကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်လွန်ကျူးစွာ ကျင့်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂဟပတဂ္ဂိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကိုတည်း။ 'ဒမေန္တိ' ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေကို ဆုံးမခြင်းဖြင့် ဆုံးမကုန်၏။ 'သမေန္တိ' ဟူသည်မှာ ရာဂအစရှိသည်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းစေကုန်၏။ 'ပရိနိဗ္ဗာပေန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိုရာဂအစရှိသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ငြိမ်းစေကုန်၏။ 'နိက္ခိပိတဗ္ဗော' ဟူသည်မှာ မပျောက်ပျက်စေရန် အထူးသိမ်းဆည်းထားအပ်သကဲ့သို့ ထားအပ်၏။ 'ဥပဝါယတု' ဟူသည်မှာ လေညှင်းသွေးပါစေသတည်း။ ဤသို့ ပြောကြားပြီးနောက် ထိုဥဂ္ဂတသရိရပုဏ္ဏားသည် နွားလားဥသဘအစရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့အား အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာခွင့်ပေး၍ ယဇ်တင်းကုပ်ကို ဖျက်ဆီးကာ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရေတွင်းသဖွယ် ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်လာခဲ့သတည်း။

5-6. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

၅-၆. သညာသုတ်နှစ်ပါးအဖွင့်

48-49. Pañcame [Pg.167] amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Amatapariyosānāti nibbānāvasānā. Chaṭṭhe methunadhammasamāpattiyāti methunadhammena samaṅgibhāvato. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā. Anusandatīti pavattati. Natthi me pubbenāparaṃ visesoti natthi mayhaṃ pubbena abhāvitakālena saddhiṃ aparaṃ bhāvitakāle viseso. Lokacitresūti tidhātukalokasannivāsasaṅkhātesu lokacitresu. Ālasyeti ālasiyabhāve. Vissaṭṭhiyeti vissaṭṭhabhāve. Ananuyogeti yogassa ananuyuñjane. Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṅkāradiṭṭhito ca mamaṅkārataṇhāto ca navavidhamānato ca apagataṃ. Vidhāsamatikkantanti tisso vidhā atikkantaṃ. Santanti tappaccanīkakilesehi santaṃ. Suvimuttanti pañcahi vimuttīhi suṭṭhu vimuttaṃ.

၄၈-၄၉. ပဉ္စမသုတ်၌ 'အမတောဂဓာ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော တည်ရာရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အမတပရိယောသာနာ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်လျှင် အဆုံးရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာ' ဟူသည် မေထုန်အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'နှာရုဒဒ္ဒလံ' ဟူသည် ကျောပိုင်း သို့မဟုတ် သားရေနယ်သမားတို့ စွန့်ပစ်အပ်သော သားရေဖတ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုသန္ဒတိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ 'နတ္ထိမေ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသော' ဟူသည် ငါ့အား (အသုဘကို မပွားများရသေးသော) ရှေးကာလနှင့် (အသုဘကို ပွားများပြီးသော) နောက်ကာလတို့၌ ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'လောကစိတြေသု' ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ တည်ရှိသော ဆန်းကြယ်သော ဩကာသလောကတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'အာလသျေ' ဟူသည် ပျင်းရိသော အဖြစ်၌ ဖြစ်သည်။ 'ဝိဿဋ္ဌိယေ' ဟူသည် စွန့်လွှတ်သော အဖြစ်၌ ဖြစ်သည်။ 'အနနုယောဂေ' ဟူသည် လုံ့လကို အားမထုတ်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ 'အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ' ဟူသည် 'ငါ' ဟူသော ဒိဋ္ဌိ၊ 'ငါ့ဥစ္စာ' ဟူသော တဏှာနှင့် ကိုးပါးသော မာနတို့မှ ကင်းစင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဓာသမတိက္ကန္တံ' ဟူသည် သုံးပါးသော မာနတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သန္တံ' ဟူသည် ငြိမ်းချမ်းခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့မှ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သုဝိမုတ္တံ' ဟူသည် ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

7. Methunasuttavaṇṇanā

၇. မေထုနသုတ်အဖွင့်။

50. Sattame upasaṅkamīti bhuttapātarāso dāsakammakaraparivuto upasaṅkami. Bhavampinoti bhavampi nu. Brahmacārī paṭijānātīti ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti evaṃ brahmacariyavāsaṃ paṭijānātīti pucchati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘brāhmaṇasamaye vedaṃ uggaṇhantā aṭṭhacattālīsa vassāni brahmacariyaṃ caranti. Samaṇo pana gotamo agāraṃ ajjhāvasanto tīsu pāsādesu tividhanāṭakaratiyā abhirami, idāni kiṃ nu kho vakkhatī’’ti imamatthaṃ sandhāyevaṃ pucchati. Tato bhagavā mantena kaṇhasappaṃ gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya pādena akkamanto viya attano saṃkilesakāle chabbassāni padhānacariyāya rajjasukhaṃ vā pāsādesu nāṭakasampattiṃ vā ārabbha vitakkamattassāpi anuppannabhāvaṃ sandhāya sīhanādaṃ nadanto yañhi taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tattha dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbabhāvaṃ. Dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato. Sañjagghatīti hasitakathaṃ katheti. Saṃkīḷatīti keḷiṃ karoti. Saṃkeḷāyatīti mahāhasitaṃ hasati. Cakkhunā cakkhunti attano cakkhunā tassā cakkhuṃ paṭivijjhitvā upanijjhāyati. Tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vāti parakuṭṭe vā parapākāre [Pg.168] vā. Devoti eko devarājā. Devaññataroti aññataro devaputto. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattañceva sabbaññutaññāṇañca.

၅၀. သတ္တမသုတ်၌ 'ဥပသင်္ကမိ' ဟူသည် နံနက်စာ စားပြီးသည်ဖြစ်၍ အစေခံအမှုလုပ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ချဉ်းကပ်ခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘဝံပိနော' ဟူသည် 'အရှင်သည်လည်း' ဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဗြဟ္မစာရီ ပဋိဇာနာတိ' ဟူသည် 'ငါသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူဖြစ်သည်' ဟု ဤသို့ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်းအား ဝန်ခံပါသလောဟု မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဇာဏုသောဏိပုဏ္ဏားအား ဤသို့သော အကြံစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆို၏— 'ပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒ၌ ဗေဒင်ကို သင်ယူကာ ၄၈ နှစ်ပတ်လုံး မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြရသည်။ ရဟန်းဂေါတမမူကား လူ့ဘောင်၌ နေစဉ်အခါက ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့၌ သုံးပါးသော ကချေသည်တို့ဖြင့် မွေ့လျော်ပျော်ပါးခဲ့၏၊ ယခုအခါ၌မူ မည်သို့ ပြောဆိုပါမည်နည်း' ဟု ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မန္တရားဖြင့် မြွေဟောက်ကို ဖမ်းယူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရန်သူ၏လည်ပင်းကို ခြေဖြင့်နင်း၍ နှိမ်နင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း မိမိ၏ ကိလေသာညစ်ညူးရာကာလ (ဒုက္ကရစရိယ) ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ကျင့်စဉ်အခါက မင်းစည်းစိမ် ချမ်းသာကိုဖြစ်စေ၊ ပြာသာဒ်တို့၌ ကချေသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကိုဖြစ်စေ အာရုံပြု၍ အနည်းငယ်မျှသော ကာမဝိတက်ပင် မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပုံကို ရည်ညွှန်းလျက် ရဲရဲတောက် ရဲတင်းသော စကား (သီဟနာဒ) ကို မြွက်ကြားလိုသဖြင့် 'ယဥှိတံ ဗြာဟ္မဏ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဒွယံဒွယသမာပတ္တိံ' ဟူသည် (ယောကျ်ားနှင့် မိန်းမ) နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ပေါင်းဖော်အပ်သော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ခသ္မာ' ဟူသည် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ဖြစ်သည်။ 'သံဇဂ္ဃတိ' ဟူသည် စကားရယ်စရာ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သံကီဠတိ' ဟူသည် ပြက်ရယ်ပြု ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သံကေဠာယတိ' ဟူသည် ပြင်းစွာရယ်မောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုနာ စက္ခုံ' ဟူသည် မိမိ၏မျက်စိဖြင့် ထိုမိန်းမ၏ မျက်စိကို တည့်တည့်စိုက်ကြည့်လျက် တစိမ့်စိမ့် ကြည့်ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တိရောကုဋ္ဋံ ဝါ တိရောပါကာရံ ဝါ' ဟူသည် နံရံတစ်ဖက် သို့မဟုတ် တံတိုင်းတစ်ဖက်၌ ဖြစ်သည်။ 'ဒေဝေါ' ဟူသည် တစ်ဦးသော နတ်မင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒေဝညတရော' ဟူသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော နတ်သား ဖြစ်သည်။ 'အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။

8. Saṃyogasuttavaṇṇanā

၈. သံယောဂသုတ်အဖွင့်။

51. Aṭṭhame saṃyogavisaṃyoganti saṃyogavisaṃyogasādhakaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Ajjhattaṃ itthindriyanti niyakajjhatte itthibhāvaṃ. Itthikuttanti itthikiriyaṃ. Itthākappanti nivāsanapārupanādiitthiākappaṃ. Itthividhanti itthiyā mānavidhaṃ. Itthichandanti itthiyā ajjhāsayacchandaṃ. Itthissaranti itthisaddaṃ. Itthālaṅkāranti itthiyā pasādhanabhaṇḍaṃ. Purisindriyādīsupi eseva nayo. Bahiddhā saṃyoganti purisena saddhiṃ samāgamaṃ. Ativattatīti anabhiratāti evaṃ vuttāya balavavipassanāya ariyamaggaṃ patvā ativattati. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၅၁. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'သံယောဂဝိသံယောဂံ' ဟူသည် ယှဉ်ခြင်းနှင့် မယှဉ်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မပရိယာယံ' ဟူသည် တရားတည်းဟူသော အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဇ္ဈတ္တံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ' ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ရှိသော မိန်းမ၏ အဖြစ် (ဣတ္ထိဘာဝ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထိကုတ္တံ' ဟူသည် မိန်းမတို့၏ အမူအရာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထာကပ္ပံ' ဟူသည် ဝတ်ဆင်ပုံ ခြုံရုံပုံ စသော မိန်းမတို့၏ အသွင်အပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထိဝိဓံ' ဟူသည် မိန်းမတို့၏ ဟန်မူခြင်း (မာန်မူခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထိစ္ဆန္ဒံ' ဟူသည် မိန်းမတို့၏ စိတ်အလိုဆန္ဒကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထိဿရံ' ဟူသည် မိန်းမတို့၏ အသံကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထာလင်္ကာရံ' (သို့မဟုတ် 'ဣတ္ထိပသာဓနံ') ဟူသည် မိန်းမတို့၏ တန်ဆာဆင်ရာ ပစ္စည်းဘဏ္ဍာကို ဆိုလိုသည်။ ပုရိသိန္ဒြေ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဗဟိဒ္ဓါ သံယောဂံ' ဟူသည် ယောကျ်ားနှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အတိဝတ္တတိ' ဟူသည် မမွေ့လျော်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖော်ပြအပ်သော အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အရိယမဂ်သို့ ရောက်၍ လွန်မြောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) တရားကို ဟောတော်မူအပ်၏။

9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ်အဖွင့်။

52. Navame sāpekhoti sataṇho. Paṭibaddhacittoti vipāke baddhacitto. Sannidhipekhoti nidhānapekho hutvā. Peccāti paralokaṃ gantvā. Taṃ kammaṃ khepetvāti taṃ kammavipākaṃ khepetvā. Iddhinti vipākiddhiṃ. Yasanti parivārasampadaṃ. Ādhipaccanti jeṭṭhabhāvakāraṇaṃ. Āgantā itthattanti itthabhāvaṃ ime pañcakkhandhe puna āgantā, na tatrūpapattiko na uparūpapattiko, heṭṭhāgāmīyeva hotīti attho. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ sādhu bhaddakaṃ sundaraṃ. Tāni mahāyaññānīti tāni sappinavanītadadhimadhuphāṇitādīhi niṭṭhānaṃ gatāni mahādānāni. Cittālaṅkāracittaparikkhāranti samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyatanti na sakkā tattha dānena upapajjituṃ. Yasmā pana taṃ samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtaṃ, tasmā tena dānālaṅkatena cittena jhānañceva ariyamaggañca nibbattetvā jhānena tattha upapajjati. Anāgāmī hotīti jhānānāgāmī nāma hoti. Anāgantā itthattanti puna itthabhāvaṃ na āgantā, uparūpapattiko vā tatrūpapattiko vā hutvā tattheva parinibbāyati. Iti imesu dānesu paṭhamaṃ taṇhuttariyadānaṃ, dutiyaṃ cittīkāradānaṃ, tatiyaṃ hirottappadānaṃ, catutthaṃ niravasesadānaṃ[Pg.169], pañcamaṃ dakkhiṇeyyadānaṃ, chaṭṭhaṃ somanassupavicāradānaṃ, sattamaṃ alaṅkāraparivāradānaṃ nāmāti.

၅၂. နဝမသုတ်၌ 'သာပေခေါ' ဟူသည် တဏှာစွဲလမ်းမှု ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော' ဟူသည် အလှူဒါန၏ အကျိုးတရား၌ စိတ်ညွတ်တွယ်တာခြင်း ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သန္နိဓိပေခေါ' ဟူသည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းမှုကို ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသည် ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ 'ပေစ္စ' ဟူသည် တမလွန်ဘဝသို့ သွား၍ ဖြစ်သည်။ 'တံ ကမ္မံ ခေပေတွာ' ဟူသည် ထိုဒါနကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကို ကုန်ဆုံးစေပြီးနောက် ဖြစ်သည်။ 'ဣဒ္ဓိံ' ဟူသည် အကျိုးတန်ခိုးကို ဆိုလိုသည်။ 'ယသံ' ဟူသည် အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဓိပစ္စံ' ဟူသည် အကြီးအကဲ၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တံ' ဟူသည် ဤလူ့ဘဝ၊ ဤခန္ဓာငါးပါးသို့ တဖန် ပြန်လည်ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်၍ ထိုထိုဘုံ၌ ကောင်းရာသုဂတိ ရောက်သူ သို့မဟုတ် အထက်ဘုံ၌ ဖြစ်ထိုက်သူ မဟုတ်ဘဲ အောက်ဘုံသို့သာ ပြန်လည်သက်ရောက်လာသူ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သာဟု ဒါနံ' ဟူသည် ထိုအလှူသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တာနိ မဟာယညာနိ' ဟူသည် ထောပတ်၊ ဆီဦး၊ နို့ဓမ်း၊ ပျား၊ တင်လဲ စသည်တို့ဖြင့် ပြီးမြောက်စေအပ်သော ထိုမဟာအလှူကြီးများကို ဆိုလိုသည်။ 'စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရံ' ဟူသည် သမထဝိပဿနာစိတ်၏ တန်ဆာလည်းဖြစ်၊ အခြံအရံလည်း ဖြစ်သော ဒါနကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ' ဟူသည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ အလှူသက်သက်မျှဖြင့် ပဋိသန္ဓေနေရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သို့သော် ထိုဒါနသည် သမထဝိပဿနာစိတ်၏ တန်ဆာသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ဒါနဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော ထိုကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် ဈာန်နှင့် အရိယမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးနောက် ဈာန်ဖြင့် ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရသည်။ 'အနာဂါမီ ဟောတိ' ဟူသည် ဈာန်ကြောင့် အောက်ဘုံသို့ မလာသော အနာဂါမ် ဖြစ်သည်။ 'အနာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တံ' ဟူသည် ဤလူ့ဘဝသို့ တစ်ဖန် ပြန်မလာတော့ဘဲ၊ အထက်ဘုံ၌ ဖြစ်ရသူ သို့မဟုတ် မိမိဖြစ်ရာဘုံ၌ ဖြစ်ရသူဖြစ်၍ ထိုဘုံ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤအလှူခုနစ်ပါးတို့တွင် ပထမအလှူသည် တဏှာလွန်ကဲသော အလှူ (တဏှုတ္တရိယဒါန)၊ ဒုတိယအလှူသည် အလေးအမြတ်ပြုသော အလှူ (စိတ္တီကာရဒါန)၊ တတိယအလှူသည် ဟိရိဩတ္တပ္ပပြဋ္ဌာန်းသော အလှူ (ဟိရောတ္တပ္ပဒါန)၊ စတုတ္ထအလှူသည် အကြွင်းမဲ့ပေးလှူသော အလှူ (နိရဝသေသဒါန)၊ ပဉ္စမအလှူသည် အလှူခံထိုက်သူတို့အား လှူသော အလှူ (ဒက္ခိဏေယျဒါန)၊ ဆဋ္ဌအလှူသည် သောမနဿဖြစ်ခြင်းရှိသော အလှူ (သောမနဿုပဝိစာရဒါန)၊ သတ္တမအလှူသည် တန်ဆာအခြံအရံဖြစ်သော အလှူ (အလင်္ကာရပရိဝါရဒါန) မည်၏ ဟူ၍ အပြီးသတ် သိအပ်၏။

10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ်အဖွင့်။

53. Dasamaṃ atthuppattivasena desitaṃ. Satthā kira vutthavasso pavāretvā dve aggasāvake ohāya ‘‘dakkhiṇāgiriṃ cārikaṃ gamissāmī’’ti nikkhami, rājā pasenadi kosalo, anāthapiṇḍiko gahapati, visākhā mahāupāsikā, aññe ca bahujanā dasabalaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gahapati ‘‘satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhi’’nti raho cintayamāno nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī disvā ‘‘kiṃ nu kho te, sāmi, na pubbe viya indriyāni vippasannānī’’ti pucchi. Āma, puṇṇe, satthā cārikaṃ pakkanto, tamahaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ. Na kho pana sakkā jānituṃ puna sīghaṃ āgaccheyya vā na vā, tenāhaṃ cintayamāno nisinnoti. Sacāhaṃ dasabalaṃ nivatteyyaṃ, kiṃ me kareyyāsīti? Bhujissaṃ taṃ karissāmīti. Sā gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘nivattatha, bhante’’ti āha. Mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasīti? Tumhe, bhante, mama parādhīnabhāvaṃ jānātha, aññaṃ kiñci kātuṃ na sakkomi, saraṇesu pana patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhissāmīti. Sādhu sādhu puṇṇeti, satthā dhammagāravena ekapadasmiññeva nivatti. Vuttañhetaṃ – ‘‘dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti (a. ni. 5.99).

၅၃. ဒသမသုတ်ကို အကြောင်းဖြစ်ပေါ်လာပုံ (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) အားဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝါကျွတ်တော်မူပြီးနောက် ပဝါရဏာပြုတော်မူကာ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးကို ချန်ထားရစ်၍ 'ဒက္ခိဏဂိရိဇနပုဒ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူအံ့' ဟု ကြံစည်လျက် ထွက်တော်မူ၏။ ကောသလမင်းကြီး ပသေနဒီ၊ အနာထပိဏ်သူဌေး၊ ဝိသာခါ မဟာဥပါသိကာမကြီးနှင့် အခြားသော လူအများတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပြန်လှည့်တော်မူရန် တားမြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်။ အနာထပိဏ်သူဌေးသည် 'မြတ်စွာဘုရားကို ပြန်လှည့်အောင် ငါမစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ပါတကား' ဟု ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ တွေးတောကြံဆလျက် ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ ပုဏ္ဏာအမည်ရှိသော ကျွန်မသည် ထိုသူဌေးကို မြင်၍ 'အရှင်... အရှင်၏ ဣန္ဒြေတို့သည် ရှေးကကဲ့သို့ အဘယ်ကြောင့် မကြည်လင်သနည်း' ဟု မေး၏။ 'ပုဏ္ဏာ... ဟုတ်ပေသည်၊ ငါ၏ဣန္ဒြေတို့ မကြည်လင်သည်မှာ မှန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသစာရီကြွရန် ထွက်ခွာတော်မူပြီ။ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ငါသည် ပြန်လှည့်လာအောင် မတားမြစ်နိုင်ခဲ့။ တစ်ဖန် မြန်မြန် ကြွလာတော်မူမည် သို့မဟုတ် ကြွလာတော်မမူမည်ကို သိနိုင်ရန် မလွယ်ကူပေ။ ထို့ကြောင့် ငါသည် တွေးတောကြံဆလျက် ထိုင်နေခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ပြော၏။ 'အကယ်၍ တပည့်တော်မသည် မြတ်စွာဘုရားကို ပြန်လှည့်လာအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ပါက တပည့်တော်မအား အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ပေးမည်နည်း' ဟု မေး၏။ 'သင့်ကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်စေအံ့ (သူကောင်းပြုအံ့)' ဟု ပြော၏။ ထိုပုဏ္ဏာမည်သော ကျွန်မသည် သွား၍ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီး 'အရှင်ဘုရား... ပြန်လှည့်တော်မူပါဘုရား' ဟု လျှောက်၏။ 'ငါဘုရား ပြန်လှည့်ခြင်းကြောင့် သင်သည် အဘယ်သို့ ပြုမည်နည်း' ဟု မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်၏ သူတစ်ပါးလက်အောက်ခံ ကျွန်ဖြစ်ခြင်းကို ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူပါသည်။ အခြားသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုခြင်းငှာ အကျွန်ုပ် မစွမ်းနိုင်ပါ။ သို့သော် သရဏဂုံတို့၌ တည်၍ ငါးပါးသီလကို ဆောက်တည်စောင့်ရှောက်ပါမည်' ဟု လျှောက်၏။ 'ပုဏ္ဏာ... သာဓု သာဓု' ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်၌ ရိုသေခြင်းရှိသဖြင့် ထိုစကားတစ်ခွန်းတည်းဖြင့်ပင် ပြန်လှည့်တော်မူ၏။ 'ရဟန်းတို့... တထာဂတသည် တရားကို အလေးပြု၏၊ တရားတော်ကို ရိုသေကိုင်းညွတ်ခြင်း ရှိ၏' ဟု ဤစကားကို ဟောကြားတော်မူဖူးသည်။

Satthā nivattitvā jetavanamahāvihāraṃ pāvisi. Mahājano puṇṇāya sādhukārasahassāni adāsi. Satthā tasmiṃ samāgame dhammaṃ desesi, caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Puṇṇāpi seṭṭhinā anuññātā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbaji. Sammāsambuddho sāriputtamoggallāne āmantetvā ‘‘ahaṃ yaṃ disaṃ cārikāya nikkhanto, tattha na gacchāmi. Tumhe tumhākaṃ parisāya saddhiṃ taṃ disaṃ cārikaṃ gacchathā’’ti vatvā uyyojesi. Imissaṃ atthuppattiyaṃ ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputtotiādi vuttaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ပြန်လှည့်တော်မူ၍ ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတော်သို့ ဝင်တော်မူ၏။ လူအပေါင်းသည် ပုဏ္ဏာအား ကောင်းချီးအထောင် ပေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစည်းဝေးပွဲ၌ တရားဟောတော်မူရာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အဖျော်ကို သောက်ကြရကုန်၏။ ပုဏ္ဏာသည်လည်း သူဌေးကြီး ခွင့်ပြုသဖြင့် ဘိက္ခုနီမကျောင်းသို့ သွားရောက်၍ ရဟန်းပြုလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့ကို ခေါ်တော်မူ၍ 'ငါဘုရားသည် အကြင်အရပ်သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ရန် ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း ထိုအရပ်သို့ ငါမသွားတော့အံ့။ သင်တို့သည် မိမိတို့၏ ပရိသတ်နှင့်အတူ ထိုအရပ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီကြကုန်လော့' ဟု မိန့်တော်မူကာ စေလွှတ်လိုက်၏။ ဤအကြောင်းအရာ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) နှင့် ပတ်သက်၍ 'ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော...' အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်သည်။

Tattha veḷukaṇḍakīti veḷukaṇṭakanagaravāsinī. Tassa kira nagarassa pākāraguttatthāya pākārapariyantena veḷū ropitā, tenassa veḷukaṇṭakanteva [Pg.170] nāmaṃ jātaṃ. Pārāyananti nibbānasaṅkhātapāraṃ ayanato pārāyananti laddhavohāraṃ dhammaṃ. Sarena bhāsatīti sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale susaṃvihitārakkhaṭṭhāne nisinnā samāpattibalena rattibhāgaṃ vītināmetvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘imaṃ rattāvasesaṃ katarāya ratiyā vītināmessāmī’’ti cintetvā ‘‘dhammaratiyā’’ti katasanniṭṭhānā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā aḍḍhateyyagāthāsataparimāṇaṃ pārāyanasuttaṃ madhurena sarabhaññena bhāsati. Assosi khoti ākāsaṭṭhakavimānāni pariharitvā tassa pāsādassa uparibhāgaṃ gatena maggena naravāhanayānaṃ āruyha gacchamāno assosi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno aṭṭhāsīti ‘‘kiṃ saddo esa bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘nandamātāya upāsikāya sarabhaññasaddo’’ti vutte otaritvā ‘‘idamavocā’’ti idaṃ desanāpariyosānaṃ olokento avidūraṭṭhāne ākāse aṭṭhāsi.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ဝေဠုကဏ္ဍကီ' ဟူသည်မှာ ဝေဠုကဏ္ဍကမြို့၌ နေလေ့ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ကြားဖူးသည်မှာ ထိုမြို့၏ တံတိုင်းကို လုံခြုံစေရန်အတွက် တံတိုင်းပတ်လည်၌ ဝါးပင်များကို စိုက်ပျိုးထားသဖြင့် ထိုမြို့အား 'ဝေဠုကဏ္ဍက' ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ 'ပါရာယနံ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ပါရာယန' ဟု အမည်ရသော တရားတော်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သရေန ဘာသတိ' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ဆင့်သော ပြာသာဒ်၏ အထက်ထပ် ကောင်းစွာစီရင်အပ်သော အစောင့်အရှောက်ရှိရာအရပ်၌ ထိုင်လျက်၊ သမာပတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ညဉ့်ဦးယံကို လွန်စေပြီးလျှင် သမာပတ်မှ ထကာ 'ဤကျန်ရှိသော ညဉ့်ကို အဘယ်သို့သော မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ကုန်လွန်စေရအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်ပြီး 'တရား၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ကုန်လွန်စေအံ့' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ၊ အောက်မဂ်ဖိုလ်သုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးသော အရိယာတပည့်မသည် ဂါထာနှစ်ရာ့ငါးဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပါရာယနသုတ်ကို သာယာနာပျော်ဖွယ်သော အသံဖြင့် ရွတ်ဖတ်တော်မူ၏။ 'အဿောသိ ခေါ' ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်၌ တည်သော ဗိမာန်များကို ရှောင်လွှဲ၍ ထိုပြာသာဒ်၏ အထက်ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် လူတို့ထမ်းသော ယာဉ်ကိုစီးကာ သွားနေစဉ် ကြားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနော အဋ္ဌာသိ' ဟူသည်မှာ 'ဟဲ့-အချင်းတို့... ဤအသံသည် အဘယ်အသံနည်း' ဟု မေးမြန်းရာ၊ 'နန္ဒသတို့သား၏အမိ ဥပါသိကာမ၏ သာယာစွာ ရွတ်ဖတ်သံဖြစ်သည်' ဟု လျှောက်တင်ကြသောအခါ ယာဉ်မှသက်ဆင်း၍ 'ဤသို့ ပြောဆို၏' ဟူသော ဤဒေသနာတော်၏ အဆုံးကို မျှော်လင့်လျက် မနီးမဝေးသော ကောင်းကင်အရပ်၌ ရပ်တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Sādhu bhagini, sādhu bhaginīti ‘‘suggahitā te bhagini dhammadesanā sukathitā, pāsāṇakacetiye nisīditvā soḷasannaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ sammāsambuddhena kathitadivase ca ajja ca na kiñci antaraṃ passāmi, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya te satthu kathitena saddhiṃ sadisameva kathita’’nti vatvā sādhukāraṃ dadanto evamāha. Ko paneso bhadramukhāti imasmiṃ susaṃvihitārakkhaṭṭhāne evaṃ mahantena saddena ko nāmesa, bhadramukha, laddhamukha, kiṃ nāgo supaṇṇo devo māro brahmāti suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ vātapānaṃ vivaritvā vigatasārajjā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā vessavaṇena saddhiṃ kathayamānā evamāha. Ahaṃ te bhagini bhātāti sayaṃ sotāpannattā anāgāmiariyasāvikaṃ jeṭṭhikaṃ maññamāno ‘‘bhaginī’’ti vatvā puna taṃ paṭhamavaye ṭhitattā attano kaniṭṭhaṃ, attānaṃ pana navutivassasatasahassāyukattā mahallakataraṃ maññamāno ‘‘bhātā’’ti āha. Sādhu bhadramukhāti, bhadramukha, sādhu sundaraṃ, svāgamanaṃ te āgamanaṃ, āgantuṃ yuttaṭṭhānamevasi āgatoti attho. Idaṃ te hotu ātitheyyanti idameva dhammabhaṇanaṃ tava atithipaṇṇākāro hotu, na hi te aññaṃ ito uttaritaraṃ dātabbaṃ passāmīti adhippāyo[Pg.171]. Evañceva me bhavissati ātitheyyanti evaṃ attano pattidānaṃ yācitvā ‘‘ayaṃ te dhammakathikasakkāro’’ti aḍḍhateḷasāni koṭṭhasatāni rattasālīnaṃ pūretvā ‘‘yāvāyaṃ upāsikā carati, tāva mā khayaṃ gamiṃsū’’ti adhiṭṭhahitvā pakkāmi. Yāva upāsikā aṭṭhāsi, tāva koṭṭhānaṃ heṭṭhimatalaṃ nāma daṭṭhuṃ nāsakkhiṃsu. Tato paṭṭhāya ‘‘nandamātāya koṭṭhāgāraṃ viyā’’ti vohāro udapādi.

'သာဓု နှမ၊ သာဓု နှမ' ဟူသည်မှာ 'နှမ... သင်သည် တရားဒေသနာကို ကောင်းစွာသင်ယူအပ်၏၊ ကောင်းစွာဟောအပ်၏။ ကျောက်စေတီ၌ ထိုင်လျက် ပါရာယနိကပုဏ္ဏား တစ်ဆယ့်ခြောက်ဦးတို့အား မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသောနေ့၌ လည်းကောင်း၊ ယနေ့၌ လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ရာ ကွဲပြားမှုကို ငါမမြင်ပေ။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော တရားစကားတော်နှင့် သင်ဟောကြားသော တရားစကားတော်သည် ရွှေပြားကို ဖြတ်ထားသကဲ့သို့ အလွန်တူညီလှပေ၏' ဟု ဆိုလျက် ကောင်းချီးပေးလိုသဖြင့် ဤသို့ ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဘဒြမုခ... ထိုသူကား အဘယ်သူနည်း' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်စီရင်အပ်သော ဤနေရာ၌ ဤမျှကျယ်လောင်သော အသံဖြင့် ကောင်းချီးပေးနေသူသည် အဘယ်သူနည်း။ နဂါးလော၊ ဂဠုန်လော၊ နတ်လော၊ မာရ်နတ်လော၊ ဗြဟ္မာလော ဟု ရွှေပြားသဏ္ဌာန် တောက်ပသော လေသောက်ပြတင်းပေါက်ကို ဖွင့်လှစ်၍၊ ကင်းသော ရွံ့ကြောက်ခြင်းရှိပြီး ဖိုလ်သုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးသော အရိယာတပည့်မသည် ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းနှင့် စကားပြောဆိုလိုသဖြင့် ဤသို့ မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ 'နှမ... ငါသည် သင်၏မောင် ဖြစ်သည်' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် သောတာပန်ဖြစ်သဖြင့် အနာဂါမ်ဖြစ်သော အရိယာတပည့်မကြီးကို အစ်မကြီးဟု အောက်မေ့လျက် 'နှမ' ဟု အစပြုကာ ခေါ်ဝေါ်ပြီးသော်လည်း၊ တစ်ဖန် ထိုနန္ဒမာတာ ဥပါသိကာမသည် ပထမအရွယ်၌ တည်သောကြောင့် မိမိထက် ငယ်သည်ဟု ယူဆကာ၊ မိမိကိုယ်ကိုမူ အနှစ်ကိုးသန်း အသက်ရှည်သဖြင့် အသက်ကြီးသူဟု အောက်မေ့လျက် 'မောင်' ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'သာဓု ဘဒြမုခ' ဟူသည်မှာ 'ကောင်းသောမျက်နှာရှိသော အရှင်နတ်မင်း... ကောင်းမွန်လှပါသည်။ သင်၏လာခြင်းသည် သင့်လျော်သော နေရာဌာနသို့ လာခြင်းဖြစ်ပေသည်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဤတရားရွတ်ဖတ်ခြင်းသည် သင်နတ်မင်းအတွက် ဧည့်ဝတ်လက်ဆောင် ဖြစ်ပါစေသတည်း' ဟူသည်မှာ ဤသို့ တရားရွတ်ဖတ်ပူဇော်ခြင်းသည်သာ သင်နတ်မင်းအား ဧည့်သည်အဖြစ် ပြုအပ်သော လက်ဆောင်ဖြစ်ပါစေသတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤတရားတော်ကို ရွတ်ဖတ်ခြင်းထက် ပို၍ လွန်ကဲမွန်မြတ်သော လက်ဆောင်ကို ငါသည် မမြင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဒါယိကာမကြီးက ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'ငါ့အား ဤကဲ့သို့သော ဧည့်ဝတ်လက်ဆောင်သည် ဖြစ်ပါစေသတည်း' ဟု ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းသည် မိမိအား ကုသိုလ်အဖို့ ပေးဝေခြင်းကို တောင်းခံပြီး 'ဤသည်ကား အရှင်မအား တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပြုအပ်သော ပူဇော်သကာတည်း' ဟု ဆိုလျက်၊ သလေးစပါးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော တစ်ထောင့်နှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော စပါးကျီတို့ကို 'ဤဒါယိကာမကြီး အသက်ထင်ရှား တည်ရှိသရွေ့ ကုန်ခန်းခြင်းသို့ မရောက်ပါစေလင့်' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုကာ ပြန်သွားလေ၏။ ထိုဥပါသိကာမကြီး ရှိသရွေ့ ကာလပတ်လုံး စပါးကျီတို့၏ အောက်ခြေကိုမျှ ကြည့်ရှုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ထိုအချိန်မှစ၍ 'နန္ဒမာတာ၏ စပါးကျီကဲ့သို့' ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းစကားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာလေသည်။

Akatapātarāsoti abhuttapātarāso. Puññanti pubbacetanā ca muñcanacetanā ca. Puññamahīti aparacetanā. Sukhāya hotūti sukhatthāya hitatthāya hotu. Evaṃ attano dāne vessavaṇassa pattiṃ adāsi.

'အကတပါတရာသော' ဟူသည်မှာ နံနက်စာ မစားရသေးသည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပုညံ' ဟူသည်မှာ ပုဗ္ဗစေတနာနှင့် မုဉ္စစေတနာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပုညမဟီ' ဟူသည်မှာ အပရစေတနာကို ဆိုလိုသည်။ 'သုခါယ ဟောတု' ဟူသည်မှာ ချမ်းသာခြင်းငှာ၊ စီးပွားချမ်းသာဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ပါစေသတည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် မိမိ၏ အလှူ၌ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းအား ကုသိုလ်အဖို့ကို ပေးဝေလေ၏။

Pakaraṇeti kāraṇe. Okkassa pasayhāti ākaḍḍhitvā abhibhavitvā. Yakkhayoninti bhummadevatābhāvaṃ. Teneva purimena attabhāvena uddassetīti purimasarīrasadisameva sarīraṃ māpetvā alaṅkatapaṭiyatto sirigabbhasayanatale attānaṃ dasseti. Upāsikā paṭidesitāti upāsikā ahanti evaṃ upāsikābhāvaṃ desesiṃ. Yāvadeti yāvadeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'ပကရဏေ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အုက္ကဿ ပသယှ' ဟူသည်မှာ ဆွဲငင်၍ လွှမ်းမိုး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယက္ခယောနိံ' ဟူသည်မှာ ဘုမ္မစိုးနတ်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'တေနေဝ ပုရိမေန အတ္တဘာဝေန ဥဒ္ဒဿေတိ' ဟူသည်မှာ ရှေးကိုယ်နှင့်တူသော ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်း၍ တန်ဆာဆင်လျက် အသရေရှိသော တိုက်ခန်းအိပ်ရာအပြင်၌ မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားပြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပါသိကာ ပဋိဒေသိတာ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ဥပါသိကာမ ဖြစ်သည်' ဟု ဥပါသိကာမဖြစ်ကြောင်းကို ကြားသိစေခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ယာဝဒေ' ဟူသည်မှာ အကြင်မျှလောက်သာ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

Mahāyaññavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော မဟာယညဝဂ် ပြီး၏။

Paṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

6. Abyākatavaggo

၆. သတ္တကနိပါတ်၊ ၆-အဗျာကတဝဂ်။

1. Abyākatasuttavaṇṇanā

၁. အဗျာကတသုတ်အဖွင့်

54. Chaṭṭhavaggassa [Pg.172] paṭhame abyākatavatthūsūti ekaṃsādivasena akathitavatthūsu. Tathāgatoti satto. Diṭṭhigatametanti micchādiṭṭhimattakametaṃ, na tāya diṭṭhiyā gahitasatto nāma atthi. Paṭipadanti ariyamaggaṃ. Na chambhatīti diṭṭhivasena na kampati. Sesapadesupi eseva nayo. Taṇhāgatanti diṭṭhitaṇhā. Saññāgatādīsupi eseva nayo. Diṭṭhisaññā eva hettha saññāgataṃ, diṭṭhinissitamānoyeva diṭṭhimaññitameva vā maññitaṃ, diṭṭhipapañcova papañcitaṃ, diṭṭhupādānameva upādānaṃ, diṭṭhiyā virūpaṃ paṭisaraṇabhāvoyeva vippaṭisāro nāmāti veditabbo. Ettha ca diṭṭhiggahaṇena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, diṭṭhinirodhagāminipaṭipadāgahaṇena sotāpattimaggo gahitoti.

၅၄. ဆဋ္ဌဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'အဗျာကတဝတ္ထူသု' ဟူသည်မှာ ဧကံသ (တစ်ဖက်သတ်) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဟောကြားအပ်သော ဝတ္ထုတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'တထာဂတော' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒိဋ္ဌိဂတမေတံ' ဟူသည်မှာ ဤသည်ကား မိစ္ဆာအယူမျှသာဖြစ်၏၊ ထိုမိစ္ဆာအယူဖြင့် ယူအပ်သော သတ္တဝါမည်သည် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိပဒံ' ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'န ဆမ္ဘတိ' ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် မတုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'တဏှာဂတံ' ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော တဏှာ ဖြစ်သည်။ သညာဂတအစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤသညာဂတအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော သညာသည်သာလျှင် 'သညာဂတ' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိကိုမှီသော မာနသည်သာလျှင် သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းအပ်သော မညိတသည်သာလျှင် 'မညိတ' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပပဉ္စတရားသည်သာလျှင် 'ပပဉ္စိတ' မည်၏။ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်သည်သာလျှင် 'ဥပါဒါန' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိကြောင့် ဖောက်ပြန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းသည်သာလျှင် 'ဝိပ္ပဋိသာရ' မည်၏ဟု သိအပ်သည်။ ဤသုတ်၌ 'ဒိဋ္ဌိ' ကို ယူခြင်းဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ 'ဒိဋ္ဌိနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ' ကို ယူခြင်းဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။

2. Purisagatisuttavaṇṇanā

၂. ပုရိသဂတိသုတ်အဖွင့်

55. Dutiye purisagatiyoti purisassa ñāṇagatiyo. Anupādāparinibbānanti apaccayanibbānaṃ. No cassāti atīte attabhāvanibbattakaṃ kammaṃ no ce abhavissa. No ca me siyāti etarahi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissatīti etarahi me anāgatattabhāvanibbattakaṃ kammaṃ na bhavissati. Na ca me bhavissatīti anāgate me attabhāvo na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtanti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ paccuppannakkhandhapañcakaṃ. Taṃ pajahāmīti upekkhaṃ paṭilabhatīti taṃ tattha chandarāgappahānena pajahāmīti vipassanupekkhaṃ paṭilabhati. Bhave na rajjatīti atīte khandhapañcake taṇhādiṭṭhīhi na rajjati. Sambhave na rajjatīti anāgatepi tatheva na rajjati. Atthuttari padaṃ santanti uttari santaṃ nibbānapadaṃ nāma atthi. Sammappaññāya passatīti taṃ sahavipassanāya maggapaññāya sammā passati. Na sabbena sabbanti ekaccānaṃ kilesānaṃ appahīnattā saccapaṭicchādakassa tamassa sabbaso aviddhaṃsitattā na sabbākārena sabbaṃ. Haññamāneti saṇḍāsena gahetvā muṭṭhikāya koṭṭiyamāne. Antarāparinibbāyīti upapattisamanantarato paṭṭhāya āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā etthantare kilesaparinibbānena parinibbuto hoti. Anupahacca talanti ākāsatalaṃ anupahacca anatikkamitvā[Pg.173], bhūmiṃ appatvā ākāseyeva nibbāyeyyāti imāhi tīhi upamāhi tayo antarāparinibbāyī dassitā.

၅၅. ဒုတိယသုတ်၌ 'ပုရိသဂတိယော' ဟူသည်မှာ ယောက်ျား၏ ဉာဏ်တည်းဟူသော ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ 'နော စဿ' ဟူသည်မှာ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ဘဝ၌ အတ္တဘောကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် အကယ်၍ မဖြစ်ခဲ့ပါမူဟု ဆိုလိုသည်။ 'နော စ မေ သိယာ' ဟူသည်မှာ ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ငါ့အား ဤအတ္တဘောသည် မဖြစ်ရာဟု ဆိုလိုသည်။ 'န ဘဝိဿတိ' ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌ အနာဂတ်အတ္တဘောကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'န စ မေ ဘဝိဿတိ' ဟူသည်မှာ အနာဂတ်ကာလ၌ ငါ့အား အတ္တဘောသည် မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ' ဟူသည်မှာ ထင်ရှားရှိသော၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပစ္စုပ္ပန်ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း ဖြစ်သည်။ 'တံ ပဇဟာမီတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ' ဟူသည်မှာ ထိုပစ္စုပ္ပန်ခန္ဓာငါးပါး၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် 'ပယ်အံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဥပေက္ခာကို ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘဝေ န ရဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း၌ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မတပ်မက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမ္ဘဝေ န ရဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ အနာဂတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း၌လည်း ထိုနည်းအတိုင်းပင် မတပ်မက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အတ္ထုတ္တရိ ပဒံ သန္တံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းရာ သာလွန်ထူးကဲသော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ဆိုက်ရောက်အပ်သော တရားရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ' ဟူသည်မှာ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ အချို့သော ကိလေသာများကို မပယ်ရသေးသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကို မဖျက်ဆီးရသေးသဖြင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော နည်းလမ်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်မပြုနိုင်သေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဟညမာနေ' ဟူသည်မှာ ညှပ်ဖြင့် ကိုင်စွဲ၍ တူဖြင့် ထုရိုက်နှက်ပုတ်အပ်သည်ရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ' ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေ၏ အခြားမဲ့မှ စ၍ အသက်၏အလယ်အပိုင်းအခြားကို မလွန်ဘဲ ဤပဋိသန္ဓေ၏အကြား အသက်အပိုင်းအခြားအတွင်း၌ ကိလေသာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ငြိမ်းအေးသောသူ ဖြစ်သည်။ 'အနုပဟစ္စ တလံ' ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်ပြင်ကို မလွန်ဘဲ၊ မြေသို့ မကျဘဲ ကောင်းကင်၌သာလျှင် ငြိမ်းအေးရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟူ၍ အနက်ရှိ၏။ ဤဥပမာသုံးပါးတို့ဖြင့် အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီပုဂ္ဂိုလ် သုံးမျိုးကို ပြသတော်မူသည်။

Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā pacchimakoṭiṃ appatvā parinibbuto hoti. Upahacca talanti jalamānā gantvā ākāsatalaṃ atikkamitvā pathavītalaṃ vā upahanitvā pathaviyaṃ patitamattāva nibbāyeyya. Asaṅkhārena appayogena kilese khepetvā parinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyī. Sasaṅkhārena sappayogena kilese khepetvā parinibbāyīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Gacchanti nirārakkhaṃ araññaṃ. Dāyanti sārakkhaṃ abhayatthāya dinnaṃ araññaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte ariyapuggalāva kathitāti.

'ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ' ဟူသည်မှာ အသက်၏အလယ်ကို လွန်၍ အဆုံးအပိုင်းအခြားသို့ မရောက်မီ ကိလေသာငြိမ်းအေးသောသူ ဖြစ်သည်။ 'ဥပဟစ္စ တလံ' ဟူသည်မှာ ထွန်းလင်းလျက် သွား၍ ကောင်းကင်ပြင်ကို လွန်ပြီး မြေအပြင်၌ တိုက်မိကာ မြေပေါ်သို့ ကျကာမျှဖြင့် ငြိမ်းအေးရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'အသင်္ခါရေန' ဟူသည်မှာ တိုက်တွန်းခြင်းမရှိဘဲ၊ လုံ့လမပြုဘဲ ကိလေသာတို့ကို ကုန်စေ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောကြောင့် 'အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ 'သသင်္ခါရေန' ဟူသည်မှာ တိုက်တွန်းခြင်းရှိသဖြင့်၊ လုံ့လပြုသဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ကုန်စေ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောကြောင့် 'သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ 'ဂစ္ဆန္တိ' ဟူသည်မှာ အစောင့်အရှောက်မရှိသော တော ဖြစ်သည်။ 'ဒါယံ' ဟူသည်မှာ ဘေးကင်းစေရန် အစောင့်အရှောက်ရှိစေအပ်သော တော ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ဟောကြားတော်မူသည်။

3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

၃. တိဿဗြဟ္မသုတ်အဖွင့်

56. Tatiye bhikkhuniyoti mahāpajāpatiyā parivārā pañcasatā bhikkhuniyo. Vimuttāti pañcahi vimuttīhi vimuttā. Anupādisesāti upādānasesaṃ aṭṭhapetvā pañcahi vimuttīhi anavasesāhipi vimuttā. Saupādisese vā saupādisesoti saupādānasese puggale ‘‘saupādānaseso aya’’nti. Itarasmimpi eseva nayo. Tissoti therassa saddhivihārikabrahmā. Anulomikānīti paṭipattiyā anulomāni vivittāni antimapariyantimāni. Indriyānīti saddhādīni vipassanindriyāni. Samannānayamānoti samannāhāre ṭhapayamāno. Na hi pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Sattamassa puggalassa dassanatthaṃ. Sattamo hi saddhānusāripuggalo na dassito. Atha bhagavā balavavipassakavasena taṃ dassento evamāha. Tattha sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ. Animittanti balavavipassanāsamādhiṃ.

၅၆. တတိယသုတ်၌ 'ဘိက္ခုနိယော' ဟူသည်မှာ မိထွေးတော် မဟာပဇာပတိဂေါတမီ၏ အခြံအရံဖြစ်သော ငါးရာသော ဘိက္ခုနီမတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဝိမုတ္တာ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်ကုန်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ 'အနုပါဒိသေသာ' ဟူသည်မှာ ဥပါဒါန်အကြွင်းအကျန်ကို မထားဘဲ အကြွင်းမဲ့ဖြစ်သော ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်ကုန်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ 'သဥပါဒိသေသေ ဝါ သဥပါဒိသေသော' ဟူသည်မှာ ဥပါဒါန်အကြွင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥပါဒါန်အကြွင်းရှိ၏' ဟု ဉာဏ်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားပုဒ်ဖြစ်သော 'အနုပါဒိသေသာ ဝါ' ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'တိဿော' ဟူသည်မှာ မထေရ်၏ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတပည့် ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ ဖြစ်သည်။ 'အနုလောမိကာနိ' ဟူသည်မှာ ပဋိပတ်အား လျော်ကုန်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်ကုန်သော၊ အစွန်အဖျားဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဣန္ဒြိယာနိ' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါအစရှိသော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဣန္ဒြေတို့ ဖြစ်သည်။ 'သမန္နာနယမာနော' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ မျှတသောအဖြစ်၌ ထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န ဟိ ပန တေ' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အားထုတ်တော်မူသနည်းဟူမူ ခုနစ်ယောက်မြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြသခြင်းအကျိုးငှာ အားထုတ်တော်မူသည်။ ခုနစ်ယောက်မြောက်သော သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ကို မပြရသေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အားကောင်းသော ဝိပဿနာရှုသူ၏အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော နိစ္စနိမိတ်အစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်သည်။ 'အနိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ အားကြီးသော ဝိပဿနာသမာဓိကို ဆိုလိုသည်။

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

၄. သီဟသေနာပတိသုတ်အဖွင့်

57. Catutthe maccharīti pañcamaccherayutto. Kadariyoti thaddhamacchariyo, paresaṃ diyyamānampi vāreti. Anuppadānaratoti punappunaṃ dānaṃ dadamānova ramati. Anukampantāti ‘‘ko ajja amhehi anuggahetabbo, kassa deyyadhammaṃ vā paṭiggaṇheyyāma, dhammaṃ vā deseyyāmā’’ti evaṃ cittena anukampamānā.

၅၇. စတုတ္ထသုတ်၌ 'မစ္ဆရီ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ဝန်တိုခြင်းနှင့် ယှဉ်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'ကဒရိယော' ဟူသည်မှာ ခက်ထန်သော ဝန်တိုခြင်းရှိသူ၊ သူတစ်ပါးတို့အား ပေးလှူသည်ကိုလည်း တားမြစ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'အနုပ္ပဒါနရတော' ဟူသည်မှာ အဖန်တလဲလဲ အလှူကို ပေးလှူခြင်းဖြင့်သာ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်သည်။ 'အနုကမ္ပန္တာ' ဟူသည်မှာ 'ယနေ့ ငါတို့သည် မည်သူ့ကို ချီးမြှောက်ရပါမည်နည်း၊ မည်သူ၏ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ခံယူရပါမည်နည်း သို့မဟုတ် မည်သူ့အား တရားဟောရပါမည်နည်း' ဟု ဤသို့သော စိတ်ဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်တတ်ကုန်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။

5. Arakkheyyasuttavaṇṇanā

၅. အရက္ခေယျသုတ်အဖွင့်

58. Pañcame [Pg.174] nimittanti dhammanimittampi puggalanimittampi. Ayañhi attanā desitadhamme ekapadampi durakkhātaṃ aniyyānikaṃ apassanto dhammanimittaṃ na samanupassati, ‘‘durakkhāto tayā dhammo na svākkhāto’’ti uṭṭhahitvā paṭippharantaṃ ekaṃ puggalampi apassanto puggalanimittaṃ na samanupassati nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Chaṭṭhasattamāni uttānāneva.

၅၈. ပဉ္စမသုတ်၌ 'နိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ တရားနိမိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်နိမိတ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ဤမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိဟောကြားအပ်သော တရား၌ တစ်ခုသော ပုဒ်ကိုမျှ မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သည်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းမဟုတ်သည်ကို မမြင်သဖြင့် တရားနိမိတ်ကို မြင်တော်မမူ။ 'အရှင်ဘုရားသည် တရားကို မကောင်းသဖြင့် ဟောအပ်၏၊ ကောင်းစွာ ဟောအပ်သည်မဟုတ်' ဟု ထ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုမည့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှ မမြင်သဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏နိမိတ်ကို မမြင်သည်မည်၏။ ကြွင်းသော ဝါကျနှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဆဋ္ဌသုတ်နှင့် သတ္တမသုတ်တို့သည် ထင်ရှားလွယ်ကူကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

၈. ပစလာယမာနသုတ်အဖွင့်

61. Aṭṭhame pacalāyamānoti taṃ gāmaṃ upanissāya ekasmiṃ vanasaṇḍe samaṇadhammaṃ karonto sattāhaṃ caṅkamanavīriyena nimmathitattā kilantagatto caṅkamanakoṭiyaṃ pacalāyamāno nisinno hoti. Pacalāyasi noti niddāyasi nu. Anumajjitvāti parimajjitvā. Ālokasaññanti middhavinodanaālokasaññaṃ. Divāsaññanti divātisaññaṃ. Yathā divā tathā rattinti yathā divā ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ rattimpi adhiṭṭhaheyyāsi. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca te rattiṃ ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ divāpi adhiṭṭhaheyyāsi. Sappabhāsanti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsaṃ. Pacchāpuresaññīti purato ca pacchato ca abhiharaṇasaññāya saññāvā. Antogatehi indriyehīti bahi avikkhittehi anto anupaviṭṭheheva pañcahi indriyehi. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Ettakena ṭhānena bhagavā therassa middhavinodanakammaṭṭhānaṃ kathesi. Soṇḍanti mānasoṇḍaṃ. Kiccakaraṇīyānīti ettha avassaṃ kattabbāni kiccāni, itarāni karaṇīyāni. Maṅkubhāvoti nittejatā domanassatā. Ettakena ṭhānena satthārā therassa bhikkhācāravattaṃ kathitaṃ.

၆၁. အဋ္ဌမသုတ်၌ ‘ပစလာယမာနော’ ဟူသည်မှာ ထိုရွာကို အမှီပြု၍ တောအုပ်တစ်ခုတွင် ရဟန်းတရားပွားများအားထုတ်စဉ် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး စင်္ကြံကြွခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ပင်ပန်းသောကိုယ်ရှိသည်ဖြစ်၍ စင်္ကြံဦး၌ ငိုက်မျဉ်းလျက် ထိုင်နေခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ပစလာယသိ နော’ ဟူသည်မှာ အိပ်ငိုက်နေသလော ဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အနုမဇ္ဇိတွာ’ ဟူသည်မှာ သုတ်လိမ်း၍ သို့မဟုတ် သုတ်သပ်၍ ဖြစ်၏။ ‘အာလောကသညံ’ ဟူသည်မှာ ငိုက်မျဉ်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော အလင်းသညာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဒိဝါသညံ’ ဟူသည်မှာ နေ့အခါ၌ဖြစ်သော အမှတ်သညာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိံ’ ဟူသည်မှာ နေ့အခါ၌ နေ၏အရောင်အလင်းသညာကို ဆောက်တည်သကဲ့သို့ ထိုအတူ ညဉ့်၌လည်း ထိုအလင်းသညာကို ဆောက်တည်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါ’ ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌ အရောင်အလင်းသညာကို ဆောက်တည်သကဲ့သို့ ထိုအတူ နေ့၌လည်း ထိုအလင်းသညာကို ဆောက်တည်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သပ္ပဘာသံ’ ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရရှိရန်အကျိုးငှာ အရောင်အလင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ‘ပစ္ဆာပုရေသညီ’ ဟူသည်မှာ ရှေ့၌လည်းကောင်း၊ နောက်၌လည်းကောင်း ရှေးရှုဆောင်တတ်သော သညာဖြင့် အမှတ်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အန္တောဂတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ’ ဟူသည်မှာ အပသို့ မပျံ့လွင့်ဘဲ အတွင်းသို့သာ အစဉ်ဝင်ကုန်သော ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘မိဒ္ဓသုခံ’ ဟူသည်မှာ အိပ်စက်ခြင်း၌ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ဆိုသည်။ ဤမျှသောစကားရပ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်အား ငိုက်မျဉ်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူ၏။ ‘သောဏ္ဍံ’ ဟူသည်မှာ မာန်တည်းဟူသော နှာမောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကိစ္စကရဏီယာနိ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ မချွတ်မလွဲ ပြုအပ်သောအမှုတို့သည် ‘ကိစ္စ’ မည်ကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အမှုတို့သည် ‘ကရဏီယ’ မည်ကုန်၏။ ‘မင်္ကုဘာဝေါ’ ဟူသည်မှာ တန်ခိုးမရှိခြင်း၊ နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်၏။ ဤမျှသော စကားရပ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်အား ဆွမ်းခံဝတ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Idāni bhasse pariyantakāritāya samādapetuṃ tasmātihātiādimāha. Tattha viggāhikakathanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattā viggāhikakathā. Nāhaṃ moggallānātiādi pāpamittasaṃsaggavivajjanatthaṃ vuttaṃ. Kittāvatā nu khoti kittakena nu kho. Taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya [Pg.175] taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti. Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, tameva khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgapaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantayogakkhemīti accantaṃ yogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantabrahmacārīti accantaṃ brahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, saṅkhepeneva tassa paṭipattiṃ kathethāti yācati.

ယခုအခါ စကားပြောဆိုရာ၌ အပိုင်းအခြားကို ပြုလေ့ရှိစေရန် ဆောက်တည်စေခြင်းငှာ ‘တသ္မာတိဟ’ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ဝိဂ္ဂါဟိကကထံ’ ဟူသည်မှာ “သင်သည် ဤဓမ္မဝိနယကို မသိ” အစရှိသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော အငြင်းပွားဖွယ် ဆန့်ကျင်သောစကားကို ဆိုလိုသည်။ ‘နာဟံ မောဂ္ဂလ္လာန’ အစရှိသော စကားကို ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းနှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်စေရန် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်မျှလောက်သော အကျင့်ဖြင့် နည်း ဟု မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၏ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ လွတ်မြောက်သောစိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အကျဉ်းအားဖြင့် အဘယ်မျှလောက်သော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဖြင့် တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တ ဖြစ်သနည်း။ အကြင်ကျင့်စဉ်ဖြင့် တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တ ဖြစ်ရ၏၊ ရဟန္တာရဟန်း၏ ထိုပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါကို အကျွန်ုပ်အား အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူပါဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အစ္စန္တနိဋ္ဌော’ ဟူသည်မှာ ကုန်ခြင်း ပျက်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော အဆုံးကို လွန်မြောက်သောကြောင့် ‘အစ္စန္တ’ မည်၏၊ ထိုရဟန်းအား အဆုံးကိုလွန်သော ပြီးဆုံးခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘အစ္စန္တနိဋ္ဌ’ (စင်စစ်ပြီးဆုံးခြင်းရှိသူ၊ အမြဲပြီးဆုံးခြင်းရှိသူ) ဟု အနက်ရ၏။ ‘အစ္စန္တယောဂက္ေမံီ’ ဟူသည်မှာ စင်စစ် ယောဂလေးပါးတို့မှ ဘေးကင်းသူ၊ အမြဲဘေးကင်းသူ ဟု အနက်ရ၏။ ‘အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ’ ဟူသည်မှာ စင်စစ် မြတ်သော အကျင့်ရှိသူ၊ အမြဲမြတ်သောအကျင့်ရှိသူ ဟု အနက်ရ၏။ ရှေးနည်းတူပင် ‘အစ္စန္တပရိယောသာနော’ ဟူသည်မှာ စင်စစ်ပြီးဆုံးခြင်းရှိသူ ဖြစ်၏။ ‘သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနံ’ ဟူသည်မှာ နတ်တို့ထက်လည်းကောင်း၊ လူတို့ထက်လည်းကောင်း မြတ်လှစွာသော။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်းသည် အဘယ်မျှသော အကျင့်ဖြင့် ဖြစ်သနည်း၊ အကျဉ်းအားဖြင့်သာလျှင် ထိုရဟန်း၏အကျင့်ကို ငါ့အား ဟောတော်မူပါ ဟု တောင်းပန်ခြင်း ဖြစ်၏။

Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya nālaṃ na pariyattā na samattā na yuttā. Kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccā sukhā attāti gahitāpi aniccā dukkhā anattāva sampajjanti. Tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttaṃ yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā therassa vedanāvasena ca vinivaṭṭetvā arūpapariggahaṃ dassesi.

‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ခပ်သိမ်းကုန်သော တရားတို့မည်သည် ခန္ဓာငါးပါး၊ အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓာတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။ ထိုတရားအားလုံးတို့သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်၊ မစွမ်းနိုင်ကုန်၊ မသင့်လျော်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ယူအပ်သော အနိစ္စ စသောအခြင်းအရာအားဖြင့် မတည်တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို မြဲ၏၊ ချမ်းသာ၏၊ အတ္တဖြစ်၏ ဟု ယူဆအပ်သော်လည်း မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ အနတ္တဖြစ်ခြင်း သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် စွဲလမ်းခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်။ ‘အဘိဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၊ အနတ္တ ဟု ဉာတပရိညာဖြင့် အထူးသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပရိဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုနည်းတူစွာပင် တီရဏပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယံကိဉ္စိ ဝေဒနံ’ ဟူသည်မှာ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ပဉ္စဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သည်လည်းဖြစ်သော အနည်းငယ်မျှသော ခံစားမှုဝေဒနာကို ခံစား၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်အား ဝေဒနာ၏အစွမ်းဖြင့် လှည့်ပတ်ဆင်ခြင်စေပြီး နာမ်တရားကို သိမ်းဆည်းခြင်း (အရူပပရိဂ္ဂဟ) ကို ပြတော်မူ၏။

Aniccānupassīti aniccato anupassanto. Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayaṃ khayato passanā vipassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamaṅgipuggalo virāgānupassī nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo. Nirodhopi hi khayanirodho accantanirodhoti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo. So ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā. Sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajati. Pakkhandanavossaggoti maggo. So hi nibbānaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi so vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajanato nibbāne ca pakkhandanato. Tasmā [Pg.176] kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Nirodhāya nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgī puggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇā dassitā. Iti bhagavā saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito saṃkhitteneva kathesi. Idaṃ pana suttaṃ therassa ovādopi ahosi vipassanāpi. So imasmiṃyeva sutte vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti.

‘အနိစ္စာနုပဿီ’ ဟူသည်မှာ မမြဲသောအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ဝိရာဂါနုပဿီ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဝိရာဂသည် ခယဝိရာဂ (ကုန်ခြင်းအားဖြင့် ကင်းခြင်း) နှင့် အစ္စန္တဝိရာဂ (စင်စစ်ကင်းခြင်း) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သင်္ခါရတို့၏ ကုန်ပျက်မှုကို ကုန်ခြင်းအားဖြင့် ရှုသော ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ အစ္စန္တဝိရာဂဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရာဂကင်းရာအဖြစ် ဖူးမြင်သော မဂ်ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း ဝိရာဂါနုပဿနာ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိရာဂါနုပဿီပုဂ္ဂိုလ်မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်၍ ‘ဝိရာဂါနုပဿီ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ရာ ရာဂကင်းသောအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုသောသူ ဟု အနက်ရ၏။ ‘နိရောဓာနုပဿီ’ ၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ နိရောဓသည်လည်း ခယနိရောဓနှင့် အစ္စန္တနိရောဓ ဟု နှစ်မျိုးပင် ဖြစ်၏။ ‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပဋိနိဿဂ္ဂ ဟူသည် ဝေါဿဂ္ဂ (စွန့်လွှတ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝေါဿဂ္ဂသည်လည်း ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂ (စွန့်လွှတ်ခြင်းဝေါဿဂ္ဂ) နှင့် ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ (သက်ဝင်ပြေးဝင်ခြင်းဝေါဿဂ္ဂ) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုတွင် ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂ ဟူသည် ဝိပဿနာ ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ထိုဝိပဿနာသည် တဒင်္ဂအစွမ်းဖြင့် ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ကို စွန့်လွှတ်၏။ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ ဟူသည် မဂ် ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ထိုမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ သက်ဝင်ပြေးဝင်၏။ သို့မဟုတ် အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ထိုမဂ်သည် ဝေါဿဂ္ဂမည်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာနှင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်ပြေးဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ကို စွန့်လွှတ်တတ်သောကြောင့် ‘ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂ’ ဟု လည်းကောင်း၊ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာနဓာတ်သို့ စိတ်သည် သက်ဝင်ပြေးဝင်သောကြောင့် ‘ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ’ ဟု လည်းကောင်း မည်၏။ ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် မဂ်၌ ကောင်းစွာ ပေါင်းဆုံဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’ မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်၍ ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ ‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတိ’ ဟူသည်မှာ လောက၌ တစုံတခုသော သင်္ခါရတရားကိုမျှ တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် မစွဲလမ်း၊ မစွဲယူ၊ မှားယွင်းစွာ မသုံးသပ်။ ‘အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတိ’ ဟူသည်မှာ မစွဲလမ်းသည်ဖြစ်၍ တဏှာဖြင့် တောင့်တမက်မောခြင်း မပူပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ခီဏာ ဇာတိ’ စသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အကျဉ်းအားဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါကို မေးမြန်းအပ်သဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ဤသုတ်သည် မထေရ်အား ဆုံးမဩဝါဒလည်း ဖြစ်၏၊ ဝိပဿနာလည်း ဖြစ်၏။ ထိုမထေရ်သည် ဤသုတ်၌ပင် ဝိပဿနာကို ပွားများစေ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။

9. Mettasuttavaṇṇanā

၉. မေတ္တသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

62. Navame mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthāti puññāni karontā tesaṃ mā bhāyittha. Mettacittaṃ bhāvesinti tikacatukkajjhānikāya mettāya sampayuttaṃ paṇītaṃ katvā cittaṃ bhāvesinti dasseti. Saṃvaṭṭamāne sudāhanti saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ. Saṃvaṭṭamāneti jhāyamāne vipajjamāne. Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato. Dhammarājāti tasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cāturantoti puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena cāturantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado tasmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīruno. Vīraṅgarūpāti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Vīraṅgarūpametesanti vīraṅgarūpā. Vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā viya akilāsuno divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. Adaṇḍenāti dhanadaṇḍenapi chejjabhejjānusāsanena satthadaṇḍenapi vināyeva. Asatthenāti ekatodhārādinā paraviheṭhanasatthenapi vināyeva. Dhammena abhivijiyāti ehi kho, mahārājāti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā dhammeneva vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā.

၆၂. နဝမသုတ်၌ "မာ ဘိက္ခဝေ ပုညာနံ ဘာယိတ္ထ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတို့၊ ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြကုန်သော သင်တို့သည် ထိုကောင်းမှုတို့မှ မကြောက်ကြကုန်လင့်" ဟု ဆိုလိုသည်။ "မေတ္တာစိတ္တံ ဘာဝေသိံ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် တိကဈာန်၊ စတုက္ကဈာန်၌ဖြစ်သော၊ မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သည်ဖြစ်၍ မြတ်သောစိတ်ကို ပြု၍ ပွားစေခဲ့ပြီ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသည်။ "သံဝဋ္ဋမာနသုဓာဟံ" ဟူသောပုဒ်ကို "သံဝဋ္ဋမာနေသု အဟံ" ဟူ၍ ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ ငါသည် ပျက်စီးသောအခါ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "သံဝဋ္ဋမာနေ" ဟူသည်မှာ ကမ္ဘာလောင်ကျွမ်း ပျက်စီးသောအခါ၌ ဟူ၏။ "ဓမ္မိကော" ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မရာဇာ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဤ "ဓမ္မိကော" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် တရားသဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို ရသောကြောင့် "ဓမ္မရာဇာ" မည်၏။ "စာတုရန္တော" ဟူသည်မှာ အရှေ့သမုဒ္ဒရာ အစရှိသော သမုဒ္ဒရာလေးစင်း အပိုင်းအခြားရှိသော မြေပြင်၌ အစိုးရသောသူ ဟူ၏။ "ဝိဇိတာဝီ" ဟူသည်မှာ ရန်အပေါင်းကို အောင်ပြီးသော စစ်မြေရှိသူ ဖြစ်သည်။ ထိုစကြာမင်း လက်ထက်၌ ဇနပုဒ်သည် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဇနပဒတ္ထာဝရိယပတ္တ" ဟု ဆိုသည်။ "ပရောသဟဿံ" ဟူသည်မှာ တစ်ထောင်ထက် ပိုလွန်သော။ "သူရာ" ဟူသည်မှာ မကြောက်မရွံ့ ရဲရင့်သော။ "ဝီရင်္ဂရူပါ" ဟူသည်မှာ ရဲရင့်သူတို့၏ အင်္ဂါသည် ဝီရင်္ဂမည်၏၊ ဤဝီရင်္ဂဟူသည် ဝီရိယ၏ အမည်တည်း။ ထိုစကြာမင်း၏ သားတော်တို့အား ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော သဘောသဘာဝရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝီရင်္ဂရူပါ" မည်ကုန်၏။ ဝီရိယသဘောရှိကုန်သော၊ ဝီရိယဖြင့် ပြီးသကဲ့သို့ ပင်ပန်းခြင်းမရှိကုန်ဘဲ တစ်နေ့ပတ်လုံးပင် စစ်တိုက်သော်လည်း မပင်ပန်းကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ "သာဂရပရိယန္တံ" ဟူသည်မှာ စကြဝဠာတောင်ကို အပိုင်းအခြားပြု၍ တည်သော သမုဒ္ဒရာအဆုံးရှိသော မြေပြင်ကို ဟူ၏။ "အဒဏ္ဍေန" ဟူသည်မှာ ဥစ္စာဒဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြတ်ခြင်း ဖျက်ခြင်းဖြင့် ဆုံးမတတ်သော လက်နက်ဒဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း ကင်း၍သာလျှင် ဖြစ်သည်။ "အသတ္ထေန" ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သွားရှိသော ဓားအစရှိသော သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲကြောင်းဖြစ်သော လက်နက်နှင့် ကင်း၍သာလျှင် ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မေန" ဟူသည်မှာ "မင်းမြတ် လာတော်မူပါ" ဟု ရန်သူမင်းတို့က ဝန်ခံအပ်သည်ဖြစ်၍ "သတ္တဝါတို့ကို မသတ်အပ်" အစရှိသော တရားသဖြင့်သာလျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မြေပြင်ကို အောင်နိုင်တော်မူ၍။

Sukhesinoti [Pg.177] sukhapariyesake satte āmanteti. Suññabrahmūpagoti suññabrahmavimānūpago. Pathaviṃ imanti imaṃ sāgarapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Asāhasenāti na sāhasikakammena. Samena manusāsitanti samena kammena anusāsiṃ. Tehi etaṃ sudesitanti tehi saṅgāhakehi mahākāruṇikehi buddhehi etaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sudesitaṃ sukathitaṃ. Pathabyoti puthavisāmiko.

"သုခေသိနော" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သုခကို ရှာဖွေတတ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။ "သုညဗြဟ္မူပဂေါ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသော ဗြဟ္မာဗိမာန်သို့ ရောက်သောသူ ဟူ၏။ "ပထဝိံ ဣမံ" ဟူသည်မှာ ဤသမုဒ္ဒရာ အပိုင်းအခြားရှိသော မဟာပထဝီမြေကြီးကို ဟူ၏။ "အသာဟသေန" ဟူသည်မှာ နိုင်ထက်စီးနင်း ပြုမူသောအမှုဖြင့် မဟုတ်ဘဲ။ "သမေန မနုသာသိတံ" ဟူသည်မှာ တရားသဖြင့် ညီညွတ်သော အမှုဖြင့် ဆုံးမတော်မူပြီ ဟူ၏။ "တေဟေတံ သုဒေသိတံ" ဟူသည်မှာ သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်တော်မူတတ်ကုန်သော၊ ကြီးစွာသော ကရုဏာတော်ရှိကုန်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ထိုအရာကို ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ၊ ကောင်းစွာ မိန့်ကြားတော်မူအပ်ပြီ ဟူ၏။ "ပုထဗျော" ဟူသည်မှာ မြေကြီး၏ အရှင် ဖြစ်သည်။

10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

၁၀. ဘရိယာသုတ်အဖွင့်။

63. Dasame kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne jāle vā udakato ukkhittamatte macchaggāhakānaṃ mahāsaddo hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sujātāti visākhāya kaniṭṭhā. Sā neva sassuṃ ādiyatīti sassuyā kattabbavattaṃ nāma atthi, taṃ na karoti, sassūtipi naṃ na gaṇeti. Na sasuraṃ ādiyatīti vacanaṃ na gaṇhāti. Evaṃ anādaratāyapi aggahaṇenapi na ādiyati nāma. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ anāthapiṇḍiko suṇisāya ācāraṃ gahetvā satthu purato nisīdi. Sāpi sujātā ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ seṭṭhi dasabalassa santike mayhaṃ guṇaṃ kathessati udāhu aguṇa’’nti gantvā avidūre saddaṃ suṇantī aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ehi sujāteti āmantesi.

၆၃. ဒသမသုတ်၌ "ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ" ဟူသည်မှာ တံငါတို့၏ ငါးတောင်းကို ချ၍ ထားရာအရပ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ပိုက်ကွန်ကို ရေမှ ဖော်ယူကာမျှ၌ သော်လည်းကောင်း ငါးဖမ်းသူတို့၏ သည်းစွာသော ဆူညံသံ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ထိုဆူညံသံကို ရည်ညွှန်း၍ ဤစကားကို ဆိုအပ်၏။ "သုဇာတာ" ဟူသည်မှာ ဝိသာခါ၏ ညီမ ဖြစ်သည်။ "သာ နေဝ သဿုံ အာဒိယတိ" ဟူသည်မှာ ယောက္ခမမိန်းမအား ပြုအပ်သော ခြေဆုပ်လက်နယ်ခြင်း အစရှိသော ကျင့်ဝတ်ကို မပြု၊ ယောက္ခမဟူ၍လည်း ထိုယောက္ခမမိန်းမကို ရိုသေမှုမပြု။ "န သသုရံ အာဒိယတိ" ဟူသည်မှာ ယောက္ခမယောက်ျား၏ စကားကို နာမယူခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤသို့ ရိုသေမှုမရှိခြင်းနှင့် စကားကို နာမယူခြင်းတို့ကြောင့် "မယူ (ဂရုမစိုက်) မည်၏"။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖြင့် အနာထပိဏ်သူဌေးသည် ချွေးမ၏ အမူအကျင့်ကို မြတ်စွာဘုရားထံ လျှောက်ထားရန် ရှေ့တော်၌ ထိုင်နေ၏။ ထို သုဇာတာသည်လည်း "ဤသူဌေးကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံ၌ ငါ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုမည်လော၊ သို့မဟုတ် အပြစ်ကို ပြောဆိုမည်လော" ဟု ကြံစည်ကာ သွား၍ မနီးမဝေးသော အရပ်မှ အသံကို နားထောင်လျက် ရပ်နေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသုဇာတာအား "သုဇာတာ၊ လာလှည့်" ဟု ခေါ်တော်မူ၏။

Ahitānukampinīti na hitānukampinī. Aññesūti parapurisesu. Atimaññateti omānāti mānavasena atimaññati. Dhanena kītassāti dhanena kītā assa. Vadhāya ussukā vadhituṃ ussukkamāpannā. Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhananti itthiyā sāmiko yaṃ dhanaṃ labhati. Appampi tassa apahātumicchatīti thokatopi assa harituṃ icchati, uddhane āropitaukkhaliyaṃ pakkhipitabbataṇḍulatopi thokaṃ haritumeva vāyamati. Alasāti nisinnaṭṭhāne nisinnāva ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva hoti. Pharusāti kharā. Duruttavādinīti dubbhāsitabhāsinī, kakkhaḷaṃ vāḷakathameva katheti. Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattatīti ettha uṭṭhāyakānanti bahuvacanavasena viriyuṭṭhānasampanno sāmiko vutto, tassa taṃ uṭṭhānasampattiṃ abhibhavitvā heṭṭhā katvā vattati. Pamodatīti āmoditapamoditā hoti[Pg.178]. Koleyyakāti kulasampannā. Patibbatāti patidevatā. Vadhadaṇḍatajjitāti daṇḍakaṃ gahetvā vadhena tajjitā, ‘‘ghātessāmi na’’nti vuttā. Dāsīsamanti sāmikassa vattapūrikā dāsīti maṃ bhagavā dhāretūti vatvā saraṇesu patiṭṭhāsi.

"အဟိတာနုကမ္ပိနီ" ဟူသည်မှာ အစီးအပွားကို အစဉ်စောင့်ရှောက်တတ်သူ မဟုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အညေသု" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော ယောက်ျားတို့၌ ဟူ၏။ "အတိမညတိ" ဟူသည်မှာ နှိမ်ချခြင်း သို့မဟုတ် အလွန်အမင်း မောက်မာခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှိမ်ချမှတ်ထင်တတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဓနေန ကီတဿ" ဟူသည်မှာ ဥစ္စာဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော ကျွန်မကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ဝဓာယ ဥဿုကာ" ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်ရန် အားထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ယံ ဣတ္ထိယာ ဝိန္ဒတိ သာမိကော ဓနံ" ဟူသည်မှာ မိန်းမ၏ အရှင်လင်သည် အကြင်ဥစ္စာကို ရရှိ၏။ "အပ္ပမ္ပိ တဿ အပဟာတုမိစ္ဆတိ" ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမသည် လင်ဖြစ်သူ ရှာဖွေရရှိသော ထိုဥစ္စာအနည်းငယ်မှလည်း ခိုးယူရန် အလိုရှိ၏၊ မီးဖိုပေါ်ရှိ အိုး၌ ထည့်ရမည့် ဆန်တို့မှလည်း အနည်းငယ်မျှကိုပင် ခိုးယူရန် အားထုတ်တတ်၏။ "အလသာ" ဟူသည်မှာ ထိုင်ရာ၌လည်း ထိုင်လျက်သာ၊ ရပ်ရာ၌လည်း ရပ်လျက်သာ ဖြစ်နေတတ်သူ (ပျင်းရိသူ) ဖြစ်သည်။ "ဖရုသာ" ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဒုရုတ္တဝါဒိနီ" ဟူသည်မှာ မကောင်းသော စကားကို ဆိုတတ်သူ၊ ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်သော စကားကိုသာ ဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "ဥဋ္ဌာယကာနံ အဘိဘုယျ ဝတ္တတိ" ဟူသော ဤပါဒ်၌ "ဥဋ္ဌာယကာနံ" ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ် အစွမ်းဖြင့် ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသော လင်ယောက်ျားကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုလင်၏ ထကြွလုံ့လကို လွှမ်းမိုးကာ နှိမ်ချ၍ ကျင့်တတ်၏။ "ပမောဒတိ" ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ ရွှင်မြူး ဝမ်းမြောက်တတ်၏။ "ကောလေယျကာ" ဟူသည်မှာ အမျိုးကောင်းသမီး ဖြစ်သည်။ "ပတိဗ္ဗတာ" ဟူသည်မှာ လင်ကို နတ်ကဲ့သို့ ရိုသေသော မိန်းမ ဖြစ်သည်။ "ဝဓဒဏ္ဍတဇ္ဇိတာ" ဟူသည်မှာ တုတ်ကို ကိုင်၍ သတ်ဖြတ်ပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသူ၊ "သင့်ကို ငါ သတ်မည်" ဟု အပြောခံရသူ ဖြစ်သည်။ "ဒါသီသမာ" ဟူသည်မှာ လင်ယောက်ျားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ဖြည့်စွမ်းပေးသော ကျွန်မနှင့် တူသော မိန်းမ ဖြစ်သည်။ ထိုသုဇာတာသည် "ဤသို့သော ဒါသီသမာ (ကျွန်မနှင့် တူသော ဇနီး) ဟု ဘုရားရှင်သည် ငါ့ကို မှတ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထား၍ သရဏဂုံသုံးပါး၌ တည်လေ၏။

11. Kodhanasuttavaṇṇanā

၁၁. ကောဓနသုတ်အဖွင့်။

64. Ekādasame sapattakantāti sapattānaṃ verīnaṃ kantā piyā tehi icchitapatthitā. Sapattakaraṇāti sapattānaṃ verīnaṃ atthakaraṇā. Kodhaparetoti kodhānugato. Pacuratthatāyāti bahuatthatāya bahuhitatāya. Anatthampīti avuddhimpi. Attho me gahitoti vuḍḍhi me gahitā.

၆၄. ဧကာဒသမသုတ်၌ "သပတ္တကန္တာ" ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့ နှစ်သက်အပ်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော၊ ထိုရန်သူတို့ အလိုရှိအပ် တောင်းတအပ်သော အရာ ဖြစ်သည်။ "သပတ္တကာရဏာ" ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့၏ အစီးအပွားကို ပြုတတ်သော အရာ ဖြစ်သည်။ "ကောဓပရေတော" ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးအပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ပစူရတ္ထတာယ" ဟူသည်မှာ များစွာသော အကျိုးရှိခြင်းငှာ၊ များစွာသော အစီးအပွားရှိခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "အနတ္ထံပိ" ဟူသည်မှာ အကျိုးမဲ့ကိုလည်း ဟူ၏။ "အတ္ထော မေ ဂဟိတော" ဟူသည်မှာ "ငါသည် အကျိုးစီးပွားကို ယူအပ်ပြီ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Atho atthaṃ gahetvānāti atho vuddhiṃ gahetvā. Anatthaṃ adhipajjatīti anattho me gahitoti sallakkheti. Vadhaṃ katvānāti pāṇātipātakammaṃ katvā. Kodhasammadasammattoti kodhamadena matto, ādinnagahitaparāmaṭṭhoti attho. Āyasakyanti ayasabhāvaṃ, ayaso niyaso hotīti attho. Antarato jātanti abbhantare uppannaṃ. Atthaṃ na jānātīti vuddhiatthaṃ na jānāti. Dhammaṃ na passatīti samathavipassanādhammaṃ na passati. Andhatamanti andhabhāvakaraṃ tamaṃ bahalatamaṃ. Sahateti abhibhavati.

"အထော အတ္ထံ ဂဟေတွာန" ဟူသည်မှာ ထိုမှတစ်ပါး အကျိုးစီးပွားကို ယူ၍ ဟူ၏။ "အနတ္ထံ အဓိပဇ္ဇတိ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် အကျိုးမဲ့ကို ယူအပ်ပြီ" ဟု နှလုံးသွင်း၏။ "ဝဓံ ကတွာန" ဟူသည်မှာ ပါဏာတိပါတ (သူ့အသက်သတ်ခြင်း) အမှုကို ပြု၍ ဖြစ်သည်။ "ကောဓသမ္မဒသမ္မတ္တော" ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသတည်းဟူသော ယစ်မူးခြင်းဖြင့် ယစ်မူးသောသူ၊ တင်းတင်းကြပ်ကြပ် စွဲကိုင်မိမှားသောသူ ဟု အနက်ရသည်။ "အာယသကျံ" ဟူသည်မှာ အကျော်အစောမရှိခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း၊ အသရေညှိုးနွမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အန္တရတော ဇာတံ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်တွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကို ဆိုသည်။ "အတ္ထံ န ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ ကြီးပွားကြောင်းဖြစ်သော အကျိုးတရားကို မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မံ န ပဿတိ" ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာတရားကို မမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အန္ဓတမံ" ဟူသည်မှာ လူမိုက်အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော၊ ထူးကဲလှစွာသော အမိုက်မှောင်ကြီး ဖြစ်သည်။ "သဟတေ" ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်တတ်၏ ဟူ၏။

Dummaṅkuyanti dummaṅkubhāvaṃ nittejataṃ dubbaṇṇamukhataṃ. Yato patāyatīti yadā nibbattati. Na vāco hoti gāravoti vacanassapi garubhāvo na hoti. Na dīpaṃ hoti kiñcananti kāci patiṭṭhā nāma na hoti. Tapanīyānīti tāpajanakāni. Dhammehīti samathavipassanādhammehi. Ārakāti dūre. Brāhmaṇanti khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. Yāya mātu bhatoti yāya mātarā bhato posito. Pāṇadadiṃ santinti jīvitadāyikaṃ samānaṃ. Hanti kuddho puthuttānanti kuddho puggalo puthu nānākāraṇehi attānaṃ hanti. Nānārūpesu mucchitoti nānārammaṇesu adhimucchito hutvā. Rajjuyā bajjha mīyantīti rajjuyā bandhitvā maranti. Pabbatāmapi kandareti pabbatakandarepi patitvā maranti.

"ဒုမ္မင်္ကုယံ" ဟူသည်မှာ မျက်နှာမသာယာခြင်း၊ အဆင်းမလှသော မျက်နှာရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယတော ပတာယတိ" ဟူသည်မှာ (အမျက်ဒေါသ) ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ "န ဝါစော ဟောတိ ဂါရဝေါ" ဟူသည်မှာ စကားကိုလည်း ရိုသေလေးစားမှု မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "န ဒီပံ ဟောတိ ကိဉ္စနံ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "တပနီယာနိ" ဟူသည်မှာ ပူပန်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မေဟိ" ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာ တရားတို့မှ ဖြစ်သည်။ "အာရကာ" ဟူသည်မှာ ဝေးကွာကုန်သော ဖြစ်သည်။ "ဗြာဟ္မဏံ" ဟူသည်မှာ ရဟန္တာ ဖြစ်သော၊ မကောင်းမှုကို အပပြုပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဖြစ်သည်။ "ယာယ မာတု ဘတော" ဟူသည်မှာ မိခင် မွေးမြူအပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ပါဏဒဒိံ သန္တိံ" ဟူသည်မှာ အသက်ကို ပေးတတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ဟန္တိ ကုဒ္ဓေါ ပုထုတ္တာနံ" ဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အထူးထူးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "နာနာရူပေသု မုစ္ဆိတော" ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော အာရုံတို့၌ အလွန်မိန်းမောသူ ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ "ရဇ္ဇုယာ ဗဇ္ဈ မီယန္တိ" ဟူသည်မှာ ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်၍ သေကြကုန်၏။ "ပဗ္ဗတာမပိ ကန္ဒရေ" ဟူသည်မှာ တောင်ချောက်၌လည်း ကျ၍ သေကြကုန်၏။

Bhūnahaccānīti [Pg.179] hatavuddhīni. Itāyanti iti ayaṃ. Taṃ damena samucchindeti taṃ kodhaṃ damena chindeyya. Katarena damenāti? Paññāvīriyena diṭṭhiyāti vipassanāpaññāya ceva vipassanāsampayuttena kāyikacetasikavīriyena ca maggasammādiṭṭhiyā ca. Tatheva dhamme sikkhethāti yathā akusalaṃ samucchindeyya, samathavipassanādhammepi tatheva sikkheyya. Mā no dummaṅkuyaṃ ahūti mā amhākaṃ dummaṅkubhāvo ahosīti imamatthaṃ patthayamānā. Anāyāsāti anupāyāsā. Anussukāti katthaci ussukkaṃ anāpannā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"ဘူနဟစ္စာနိ" ဟူသည်မှာ ကြီးပွားချမ်းသာခြင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း ရှိကုန်သော ဖြစ်သည်။ "ဣတာယံ" ဟူသည်မှာ "ဣတိ အယံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ (ဤဒေါသသည် အမျက်သဘောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။) "တံ ဒမေန သမုစ္ဆိန္ဒေ" ဟူသည်မှာ ထိုအမျက်ဒေါသကို (မိမိကိုယ်ကို) ဆုံးမခြင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်ရာ၏။ အဘယ်သို့သော ဆုံးမခြင်းဖြင့်နည်း ဟူမူ - "ပညာဝီရိယေန ဒိဋ္ဌိယာ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာပညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ဝီရိယဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း ဖြတ်တောက်ရာ၏။ "တထေဝ ဓမ္မေ သိက္ခေထ" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် သမထ ဝိပဿနာ တရားတို့ကိုလည်း ကျင့်ကြံပွားများရာ၏။ "မာ နော ဒုမ္မင်္ကုယံ အဟူ" ဟူသည်မှာ "ငါတို့အား မျက်နှာမသာယာခြင်း (ဒုမ္မင်္ကုဖြစ်ခြင်း) မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟူသော ဤအကျိုးကို တောင်းတကြကုန်လျက် ဖြစ်သည်။ "အနာယာသာ" ဟူသည်မှာ ပင်ပန်းခြင်း မရှိကြကုန်ဘဲ ဖြစ်သည်။ "အနုဿုကာ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ၌ ကြောင့်ကြစိုးရိမ်ခြင်း မရှိကြကုန်ဘဲ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

Abyākatavaggo chaṭṭho.

ခြောက်ခုမြောက် ဖြစ်သော အဗျာကတဝဂ် ဖြစ်သည်။

7. Mahāvaggo

၇. မဟာဝဂ် ဖြစ်သည်။

1. Hiriottappasuttavaṇṇanā

၁. ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ် အဖွင့် ဖြစ်သည်။

65. Sattamassa paṭhame hatūpanisoti hataupaniso chinnapaccayo. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti balavavipassanā ceva maggo ca. Vimuttiñāṇadassananti arahattavimutti ca paccavekkhaṇā ca.

၆၅. သတ္တမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "ဟတူပနိသော" ဟူသည်မှာ ဖျက်ဆီးအပ်သော အကြောင်းရှိသော (သို့မဟုတ်) ပျက်စီးအပ်သော အကြောင်းရှိသော ဖြစ်သည်။ "ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ" ဟူသည်မှာ နုသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါ" ဟူသည်မှာ အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် အရိယာမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်သည်။

2. Sattasūriyasuttavaṇṇanā

၂. သတ္တသူရိယသုတ် အဖွင့် ဖြစ်သည်။

66. Dutiye yasmā ayaṃ sattasūriyadesanā tejosaṃvaṭṭadassanavasena pavattā, tasmā tayo saṃvaṭṭā, tisso saṃvaṭṭasīmā, tīṇi saṃvaṭṭamūlānī, tīṇi kolāhalānīti ayaṃ tāva āditova imassa suttassa purecārikakathā veditabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.403) pubbenivāsānussatiniddese vitthāritāva. Etadavocāti aniccakammaṭṭhānikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ajjhāsayena upādinnakānaṃ anupādinnakānaṃ saṅkhārānaṃ vipattidassanatthaṃ etaṃ ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādisattasūriyopamasuttantaṃ avoca. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Saṅkhārāti upādinnakaanupādinnakā saṅkhāradhammā. Addhuvāti evaṃ aciraṭṭhena na dhuvā. Anassāsikāti [Pg.180] asassatabhāvena assāsarahitā. Alamevāti yuttameva.

၆၆. ဒုတိယသုတ်၌ အကြင်ကြောင့် ဤခုနစ်စင်းသော နေမင်းဥပမာရှိသော ဒေသနာတော်သည် တေဇောသံဝဋ္ဋ (မီးဖြင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း) ကို ပြသခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် သုံးပါးသော ပျက်စီးခြင်း (ကမ္ဘာပျက်ခြင်း) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော ပျက်စီးခြင်းအပိုင်းအခြားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော ကမ္ဘာပျက်ခြင်းအခြေခံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်ခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဤသူရိယောပမသုတ်၏ အစ၌ ဤရှေ့ပြေးစကားကို သိအပ်၏။ ထိုရှေ့ပြေးစကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ ငါသည် အကျယ်ချဲ့၍ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ "ဧတဒဝေါစ" ဟူသည်မှာ အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းကြကုန်သော ငါးရာသော ရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဥပါဒိန္နက၊ အနုပါဒိန္နက ဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ပြသခြင်း အကျိုးငှာ "အနိစ္စာ ဘိက္ခဝေ သင်္ခါရာ" အစရှိသဖြင့် ဤသတ္တသူရိယောပမသုတ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ "အနိစ္စာ" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး၍ ပျက်စီးကွယ်ပျောက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မမြဲကုန်။ "သင်္ခါရာ" ဟူသည်မှာ ဥပါဒိန္နက၊ အနုပါဒိန္နက ဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့ ဖြစ်သည်။ "အဒ္ဓုဝါ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ မကြာမြင့်သော သဘောရှိသောကြောင့် မမြဲကုန်။ "အနဿာသိကာ" ဟူသည်မှာ သာယာဖွယ် မရှိသော သဘောရှိသဖြင့် သာယာဖွယ်မှ ကင်းကုန်၏။ "အလမေဝ" ဟူသည်မှာ သင့်မြတ်လှသည်သာ ဖြစ်သည်။

Ajjhogāḷhoti udake anupaviṭṭho. Accuggatoti udakapiṭṭhito uggato. Devo na vassatīti paṭhamaṃ tāva upakappanamegho nāma koṭisatasahassacakkavāḷe ekamegho hutvā vassati, tadā nikkhantabījaṃ na puna gehaṃ pavisati. Tato paṭṭhāya dhamakaraṇe niruddhaṃ viya udakaṃ hoti, puna ekabindumpi devo na vassatīti upamānadhammakathāva pamāṇaṃ. Vinassante pana loke paṭhamaṃ avīcito paṭṭhāya tuccho hoti, tato uṭṭhahitvā sattā manussaloke ca tiracchānesu ca nibbattanti. Tiracchānesu nibbattāpi puttabhātikesu mettaṃ paṭilabhitvā kālakatā devamanussesu nibbattanti. Devatā ākāsena carantiyo ārocenti – ‘‘na idaṃ ṭhānaṃ sassataṃ na nibaddhaṃ, mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāvethā’’ti. Te mettādayo bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattanti.

"အဇ္ဈောဂါဠော" ဟူသည်မှာ ရေ၌ သက်ဆင်းဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အစ္စုဂ္ဂတော" ဟူသည်မှာ ရေအပြင်မှ ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒေဝေါ န ဝဿတိ" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာပျက်မည့် မိုး (ကပ်ဖျက်မိုး) မည်သည် ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြာဝဠာ၌ တစ်ခုတည်းသော မိုးကြီးဖြစ်၍ ရွာသွန်း၏။ ထိုအခါ၌ ကြဲချအပ်သော မျိုးစေ့သည် တစ်ဖန် အိမ်သို့ ပြန်မရောက်တော့ပေ။ ထိုအခါမှစ၍ ဓမ္မကရိုက် (ရေစစ်) ၌ ပိတ်ဆို့ထားသကဲ့သို့ ရေသည် ကွယ်ပျောက်၏။ တစ်ဖန် မိုးရေတစ်ပေါက်မျှပင် ရွာသွန်းခြင်း မရှိတော့ပေ။ ဤသို့သော စကားသည် နှိုင်းယှဉ်ချက် ဥပမာစကားသာ ဖြစ်သည်။ ဩကာသလောက ပျက်စီးသောအခါ၌မူ ရှေးဦးစွာ အဝီစိငရဲမှ စ၍ သတ္တဝါတို့ ကင်းဆိတ်ကာ ဗလာဖြစ်၏။ ထိုအဝီစိငရဲမှ လွတ်မြောက်လာသော သတ္တဝါတို့သည် လူ့ပြည်၌လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်း သားချင်းညီအစ်ကိုတို့အပေါ်၌ ချစ်ခြင်း (မေတ္တာ) ကို ရရှိကြပြီး သေလွန်သောအခါ နတ်ပြည်၊ လူ့ပြည်တို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကောင်းကင်၌ ကျင်လည်ကုန်သော နတ်တို့သည် "ဤဘဝသည် မမြဲ၊ အမြဲတည်သည်မဟုတ်၊ မေတ္တာကို ပွားများကြကုန်လော့၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာကို ပွားများကြကုန်လော့" ဟု ကြားပြောကုန်၏။ ထိုနတ်လူတို့သည် မေတ္တာစသည်တို့ကို ပွားများစေ၍ ထိုမှ စုတေသောအခါ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Bījagāmāti ettha bījagāmo nāma pañca bījajātāni. Bhūtagāmo nāma yaṃkiñci nikkhantamūlapaṇṇaṃ haritakaṃ. Osadhitiṇavanappatayoti ettha osadhīti osadharukkhā. Tiṇāti bahisārā tālanāḷikerādayo. Vanappatayoti vanajeṭṭhakarukkhā. Kunnadiyoti ṭhapetvā pañca mahānadiyo avasesā ninnagā. Kusobbhāti ṭhapetvā satta mahāsare avasesā rahadādayo. Dutiyo sūriyotiādīsu dutiyasūriyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti. Tatiyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti, eko majjhe hoti. Catutthakāle catukulike gāme cattāro piṇḍacārikā dvārapaṭipāṭiyā ṭhitā viya honti. Pañcamādikālepi eseva nayo. Palujjantīti chijjitvā chijjitvā patanti. Neva chārikā paññāyati na masīti cakkavāḷamahāpathavī sinerupabbatarājā himavā cakkavāḷapabbato cha kāmasaggā paṭhamajjhānikabrahmalokāti ettake ṭhāne daḍḍhe accharāya gahetabbamattāpi chārikā vā aṅgāro vā na paññāyati. Ko mantā ko saddhātāti ko tassa saddhāpanatthāya samattho, ko vā tassa saddhātā. Aññatra diṭṭhapadehīti diṭṭhapade [Pg.181] sotāpanne ariyasāvake ṭhapetvā ko añño saddahissatīti attho.

ဤပါဠိ၌ "ဗီဇဂါမာ" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော မျိုးစေ့စုတို့ ဖြစ်သည်။ "ဘူတဂါမ" မည်သည်ကား ထွက်လာသော အမြစ်၊ အရွက်ရှိသော စိမ်းစိုသော သစ်ပင်ဟူသမျှ ဖြစ်သည်။ "ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတယော" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဩသဓီ" ဟူသည်မှာ ဆေးပင်တို့ ဖြစ်သည်။ "တိဏာ" ဟူသည်မှာ အပြင်ဘက်၌ အနှစ်ရှိကုန်သော ထန်းပင်၊ အုန်းပင် စသော သစ်ပင်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဝနပ္ပတယော" ဟူသည်မှာ တော၌ အကြီးအကဲဖြစ်သော သစ်ပင်ကြီးတို့ ဖြစ်သည်။ "ကုန္နဒိယော" ဟူသည်မှာ မြစ်ကြီးငါးစင်းတို့ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော မြစ်ငယ်တို့ ဖြစ်သည်။ "ကုသုဗ္ဘာ" ဟူသည်မှာ အိုင်ကြီးခုနစ်ခုတို့ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော အိုင်ငယ်စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဒုတိယော သူရိယော" အစရှိသည်တို့၌ ဒုတိယ နေမင်း ထွက်ပေါ်လာသော အခါ၌ နေတစ်စင်းသည် ထွက်လာ၍ တစ်စင်းသည် ဝင်၏။ တတိယ နေမင်း ထွက်ပေါ်လာသော အခါ၌ တစ်စင်းသည် ထွက်လာ၍ တစ်စင်းသည် ဝင်ပြီး တစ်စင်းသည် အလယ်၌ ရှိ၏။ စတုတ္ထ နေမင်း ထွက်ပေါ်လာသော အခါ၌ လေးခုသော အမျိုးရှိသော ရွာ၌ ရဟန်းလေးပါးတို့သည် အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံရပ်နေသကဲ့သို့ (နေလေးစင်းသည် တန်းစီလျက်) ရှိကုန်၏။ ပဉ္စမ နေမင်း အစရှိသည်တို့ ထွက်ပေါ်လာသော ကာလ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ပလုဇ္ဇန္တိ" ဟူသည်မှာ ပြတ်ပြတ်၍ ကျကုန်၏။ "နေဝ ဆာရိကာ ပညာယတိ န မသီ" ဟူသည်မှာ စကြာဝဠာ မြေကြီးလည်းကောင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်မင်းလည်းကောင်း၊ ဟိမဝန္တာတောင်လည်းကောင်း၊ စကြာဝဠာတောင်လည်းကောင်း၊ ကာမနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန် ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့လည်းကောင်း ဤမျှလောက်သော အရပ်တို့ မီးလောင်အပ်သည်ရှိသော် လက်ဖျစ်တစ်ချက် တီးရုံမျှအတွင်း ပြာကိုသော်လည်းကောင်း၊ မီးသွေးကိုသော်လည်းကောင်း မမြင်တွေ့ရတော့ပေ။ "ကော မန္တာ ကော သဒ္ဓါတာ" ဟူသည်မှာ အဘယ်သူသည် သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်စေရန် တိုင်ပင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်အံ့နည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူသည် ထိုစကားကို ယုံကြည်နိုင်အံ့နည်း။ "အညတြ ဒိဋ္ဌပဒေဟိ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ပြီးသော သောတာပန် အရိယာသာဝကတို့ကို ချန်ထား၍ အခြားအဘယ်သူသည် ယုံကြည်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Vītarāgoti vikkhambhanavasena vītarāgo. Sāsanaṃ ājāniṃsūti anusiṭṭhiṃ jāniṃsu, brahmalokasahabyatāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Samasamagatiyoti dutiyattabhāve sabbākārena samagatiko ekagatiko. Uttari mettaṃ bhāveyyanti paṭhamajjhānato uttari yāva tikacatukkajjhānā paṇītaṃ katvā mettaṃ bhāveyyaṃ. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti bodhipallaṅkeyeva kilesaparinibbānena parinibbuto. Evaṃ aniccalakkhaṇaṃ dīpetvā satthari desanaṃ vinivaṭṭente pañcasatāpi te aniccakammaṭṭhānikā bhikkhū desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsanesuyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

"ဝီတရာဂေါ" ဟူသည်မှာ ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် ကင်းသော ရာဂရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ "သာသနံ အာဇာနိံသု" ဟူသည်မှာ အဆုံးမတော်ကို သိရှိနားလည်၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ တူတကွ ဖြစ်ခြင်းငှာ (ဈာန်) လမ်းစဉ်ကို ကျင့်ကြံကုန်၏။ "သမသမဂတိယော" ဟူသည်မှာ ဒုတိယ အတ္တဘော၌ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူညီသော လားရာရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) တူညီသော ဂတိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥတ္တရိ မေတ္တံ ဘာဝေယျံ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်မှ အထက် ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထဈာန်တိုင်အောင် ပိုမိုမွန်မြတ်အောင် ပြု၍ မေတ္တာကို ပွားများရာမူကား ကောင်းလေစွဟု ဆိုလိုသည်။ "စက္ခုမာ" ဟူသည်မှာ စက္ခုငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ "ပရိနိဗ္ဗုတော" ဟူသည်မှာ ဗောဓိပလ္လင်၌ပင် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးသဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အနိစ္စလက္ခဏာကို ပြသတော်မူ၍ ဒေသနာတော်ကို နိဂုံးချုပ်စေသည်ရှိသော် အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းကုန်သော ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် ဒေသနာတော်အစဉ်အတိုင်း ဉာဏ်ကို စေလွှတ်၍ သီတင်းသုံးရာ နေရာ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။

3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

၃. နဂရောပမသုတ် အဖွင့် ဖြစ်သည်။

67. Tatiye yatoti yadā. Paccantimanti raṭṭhapariyante raṭṭhāvasāne niviṭṭhaṃ. Majjhimadesanagarassa pana rakkhākiccaṃ natthi, tena taṃ na gahitaṃ. Nagaraparikkhārehi suparikkhatanti nagarālaṅkārehi alaṅkataṃ. Akaraṇīyanti akattabbaṃ ajiniyaṃ. Gambhīranemāti gambhīraāvāṭā. Sunikhātāti suṭṭhu sannisīdāpitā. Taṃ panetaṃ esikāthambhaṃ iṭṭhakāhi vā karonti silāhi vā khadirādīhi vā sārarukkhehi. Taṃ nagaraguttatthāya karontā bahinagare karonti, alaṅkāratthāya karontā antonagare. Taṃ iṭṭhakāmayaṃ karontā mahantaṃ āvāṭaṃ katvā cayaṃ cinitvā upari aṭṭhaṃsaṃ katvā sudhāya limpanti. Yadā hatthinā dantehi abhihato na calati, tadā sulitto nāma hoti. Silāthambhādayopi aṭṭhaṃsā eva honti. Te sace aṭṭha ratanā honti, caturatanamattaṃ āvāṭe pavisati, caturatanamattaṃ upari hoti. Soḷasaratanavīsatiratanesupi eseva nayo. Sabbesañhi upaḍḍhaṃ heṭṭhā hoti, upaḍḍhaṃ upari. Te gomuttavaṅkā honti, tena tesaṃ antare padaramayaṃ katvā kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, te pana katacittakammā paggahitaddhajāva honti.

၆၇. တတိယသုတ်၌ "ယတော" ဟူသည်မှာ အကြင်အခါ၌ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ "ပစ္စန္တိမံ" ဟူသည်မှာ တိုင်းနိုင်ငံ၏အစွန်အဖျား၊ တိုင်းနိုင်ငံ၏အဆုံး၌ တည်သောမြို့ကို ဆိုလိုသည်။ မဇ္ဈိမဒေသ၌ တည်သောမြို့ကိုကား စောင့်ရှောက်ရန် ကိစ္စမရှိသဖြင့် ထိုမြို့ကို ဤနေရာ၌ မယူအပ်။ "နဂရပရိက္ခာရေဟိ သုပရိက္ခတံ" ဟူသည်မှာ မြို့၏အဆောက်အအုံ တန်ဆာတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ဝန်းရံတန်ဆာဆင်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "အကရဏီယံ" ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့ မတက်ရောက်နိုင်သော၊ မဖျက်ဆီးနိုင်သော မြို့ ဖြစ်သည်။ "ဂမ္ဘီရနေမိ" ဟူသည်မှာ နက်သောတွင်းရှိသော မြို့တံခါးတိုင် ဖြစ်သည်။ "သုနိခါတာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ စိုက်ထူနစ်စေအပ်သော တိုင် ဖြစ်သည်။ ထိုတံခါးတိုင်ကို အုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျောက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှားစသော အနှစ်ရှိသော သစ်သားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ မြို့လုံခြုံရေးအတွက် ပြုလုပ်သောအခါတွင် မြို့ပြင်၌ ပြုလုပ်၍၊ အလှအပ တန်ဆာဆင်ရန်အတွက် ပြုလုပ်သောအခါတွင် မြို့တွင်း၌ ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုအုတ်ဖြင့်ပြီးသော တံခါးတိုင်ကို ပြုလုပ်သူတို့သည် ကြီးစွာသောတွင်းကို တူး၍၊ အုတ်စီကာ အထက်၌ ရှစ်မြှောင့်ပုံ ပြုလုပ်ပြီးလျှင် အင်္ဂတေဖြင့် လိမ်းကျံကြကုန်၏။ ဆင်သည် အစွယ်တို့ဖြင့် တိုက်သော်လည်း မတုန်လှုပ်သောအခါမှသာ "ကောင်းစွာ လိမ်းကျံအပ်သည်" မည်၏။ ကျောက်တိုင်စသည်တို့သည်လည်း ရှစ်မြှောင့်ရှိကြကုန်၏။ ထိုတိုင်တို့သည် ရှစ်တောင်ရှိပါက လေးတောင်ခန့်သည် တွင်းထဲသို့ ဝင်၍၊ လေးတောင်ခန့်သည် အထက်၌ ရှိ၏။ တစ်ဆယ့်ခြောက်တောင်၊ အတောင်နှစ်ဆယ် ရှိသော တံခါးတိုင်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ခပ်သိမ်းသော တံခါးတိုင်တို့၏ ထက်ဝက်သည် မြေအောက်၌ ရှိပြီး၊ ထက်ဝက်သည် မြေအထက်၌ ရှိ၏။ ထိုတိုင်တို့သည် နွားသေးကောက်ကဲ့သို့ ကောက်ကွေးသောပုံစံ ရှိကြသဖြင့် တိုင်များ၏ကြား၌ ပျဉ်ချပ်ကာရံပြီး စစ်ထိုက်ခြင်းလုပ်ငန်းကို ဆောင်ရွက်နိုင်ကြကုန်၏။ ထိုတိုင်တို့သည်လည်း ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပုများ ပြုလုပ်အပ်ပြီးလျှင် တံခွန်များကို ချီမြှောက်ထားရှိအပ်ကုန်၏။

Parikhāti [Pg.182] parikkhipitvā ṭhitamātikā. Anupariyāyapathoti anto pākārassa pākārena saddhiṃ gato mahāpatho, yattha ṭhitā bahipākāre ṭhitehi saddhiṃ yujjhanti. Salākanti saratomarādinissaggiyāvudhaṃ. Jevanikanti ekatodhārādisesāvudhaṃ.

"ပရိခါ" ဟူသည်မှာ မြို့ကို ဝန်းရံ၍ တည်ရှိသော ကျုံး ဖြစ်၏။ "အနုပရိယာယပထော" ဟူသည်မှာ တံတိုင်း၏အတွင်း၌ တံတိုင်းနှင့်အတူ သွယ်တန်းလှည့်ပတ်နေသော လမ်းမကြီးတည်း။ ထိုလမ်းမကြီးပေါ်၌ ရပ်တည်လျက် တံတိုင်းပြင်ပရှိ ရန်သူတို့နှင့် စစ်ထိုးကြကုန်၏။ "သလာကံ" (သို့မဟုတ် သကာလံ) ဟူသည်မှာ မြှား၊ ခက်ရင်းလှံ စသော ပစ်လွှတ်အပ်သော လက်နက်မျိုး ဖြစ်သည်။ "ဇေဝနိကံ" ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သွားဓား အစရှိသော ကြွင်းသောလက်နက်မျိုး ဖြစ်သည်။

Hatthārohāti sabbepi hatthiācariyahatthivejjahatthibandhādayo. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassabandhādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti issāsā. Celakāti ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti ‘‘idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassā’’ti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyikāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā piṇḍapiṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapānīyaṃ gahetvā pavisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti vatvā ‘‘asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattiyayodhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekasūrā, ye sajālikāpi savammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsakaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Dovārikoti dvārapālako. Vāsanalepanasampannoti vāsanena sabbavivarapaṭicchādanena sudhālepena sampanno. Bahi vā khāṇupākārasaṅkhātena vāsanena ghanamaṭṭhena ca sudhālepena sampanno puṇṇaghaṭapantiṃ dassetvā katacittakammapaggahitaddhajo. Tiṇakaṭṭhodakanti hatthiassādīnaṃ ghāsatthāya gehānañca chādanatthāya āharitvā bahūsu ṭhānesu ṭhapitatiṇañca, gehakaraṇapacanādīnaṃ atthāya āharitvā ṭhapitakaṭṭhañca, yantehi pavesetvā pokkharaṇīsu ṭhapitaudakañca. Sannicitaṃ hotīti paṭikacceva anekesu ṭhānesu suṭṭhu nicitaṃ hoti. Abbhantarānaṃ ratiyāti antonagaravāsīnaṃ ratiatthāya. Aparitassāyāti [Pg.183] tāsaṃ anāpajjanatthāya. Sāliyavakanti nānappakārā sāliyo ceva yavā ca. Tilamuggamāsāparaṇṇanti tilamuggamāsā ca sesāparaṇṇañca.

"ဟတ္ထာရောဟာ" ဟူသည်မှာ ဆင်ဆရာ၊ ဆင်ဆေးသမား၊ ဆင်ခြေစောင့် အစရှိသော အလုံးစုံသော ဆင်တပ်သားတို့တည်း။ "အဿရောဟာ" ဟူသည်မှာ မြင်းဆရာ၊ မြင်းဆေးသမား၊ မြင်းခြေစောင့် အစရှိသော အလုံးစုံသော မြင်းတပ်သားတို့တည်း။ "ရထိကာ" ဟူသည်မှာ ရထားဆရာ၊ ရထားစီးသူရဲ၊ ရထားအစောင့် အစရှိသော အလုံးစုံသော ရထားတပ်သားတို့တည်း။ "ဓနုဂ္ဂဟာ" ဟူသည်မှာ လေးသမားတို့ ဖြစ်သည်။ "စေလကာ" ဟူသည်မှာ စစ်တိုက်ရာ၌ အောင်တံခွန်ကို ကိုင်စွဲ၍ ရှေ့ဆုံးမှ သွားသောသူတို့တည်း။ "စလကာ" ဟူသည်မှာ "ဤနေရာ၌ မင်း၏နေရာ ဖြစ်စေ၊ ဤနေရာ၌ ဤမည်သောအမတ်၏ နေရာဖြစ်စေ" ဟု ဤသို့ စစ်သည်တော်များကို နေရာချထား စီစဉ်သူတို့တည်း။ "ပိဏ္ဍဒါယိကာ" ဟူသည်မှာ ရဲရင့်လှသော စစ်သူရဲကောင်းကြီးတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် ရန်သူ့စစ်တပ်အတွင်းသို့ ချင်းနင်းဝင်ရောက်ပြီးလျှင် ရန်သူတို့၏ဦးခေါင်းကို ထန်းသီးခိုင်ကဲ့သို့ ပြတ်တောက်အောင် ခုတ်ပိုင်းကာ ခုန်ပျံပြေးလွှား ထွက်မြောက်နိုင်ကြသည် ဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် စစ်မြေပြင်အလယ်၌ စစ်သည်တို့အား ထမင်းအိုး ရေအိုးတို့ကို သယ်ဆောင်၍ လုပ်ကျွေးသောသူများကိုလည်း ထိုအမည်ဖြင့်ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဥဂ္ဂါ ရာဇပုတ္တာ" ဟူသည်မှာ အလွန်ကျော်စောထင်ရှားသော စစ်မြေပြင်ဝယ် ကျင်လည်ကုန်သော မင်းသားတို့တည်း။ "ပက္ခန္ဒိနော" ဟူသည်မှာ "အဘယ်သူ၏ ဦးခေါင်း သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ဆောင်ယူခဲ့ရအံ့နည်း" ဟု မေး၍ "ဤသူ၏ဦးခေါင်း သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ဆောင်ခဲ့လော့" ဟု ဆိုသည်ရှိသော် စစ်မြေပြင်သို့ ပြေးဝင်ကာ ထိုဦးခေါင်း သို့မဟုတ် လက်နက်ကိုသာ ဆောင်ယူခဲ့ကြသောသူတို့တည်း။ ဤသို့ ပြေးဝင်တတ်သောကြောင့် "ပက္ခန္ဒီ" မည်ကုန်၏။ ဆင်ပြောင်ကြီးတို့ကဲ့သို့ ရဲရင့်သောကြောင့် "မဟာနာဂ" မည်ကုန်၏။ ဆင်စသည်တို့သည် ရှေ့ရှုလာကြသော်လည်း ဆုတ်နစ်ခြင်းမရှိသော စစ်သည်တော်တို့၏ အမည်လည်း ဖြစ်၏။ "သူရာ" ဟူသည်မှာ စင်စစ် ရဲရင့်သူတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် ကာချင်း သို့မဟုတ် ချပ်ဝတ်တန်ဆာတို့ ဆင်ယင်လျက်ပင် သမုဒ္ဒရာကိုပင် ကူးဖြတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြကုန်၏။ "စမ္မယောဓိနော" ဟူသည်မှာ သားရေဖြင့်ပြီးသော သင်တိုင်း (အင်္ကျီ) ကို ဝတ်ဆင်၍လည်းကောင်း၊ မြှားဒဏ်ခံ သားရေဒိုင်းကို ကိုင်စွဲ၍လည်းကောင်း စစ်တိုက်သောသူတို့တည်း။ "ဒါသကပုတ္တာ" ဟူသည်မှာ သခင်အပေါ်၌ အလွန်ချစ်ခင်ကြည်ညိုကြသော အိမ်ပေါက်ကျွန် စစ်သည်တော်တို့တည်း။ "ဒေါဝါရိကော" ဟူသည်မှာ တံခါးစောင့် ဖြစ်သည်။ "ဝါသနလေပနသမ္ပန္နော" ဟူသည်မှာ အက်ကြောင်းအပေါက်စသည်တို့ကို သမံတလင်းဖြင့် ဖုံးအုပ်ခြင်း၊ အင်္ဂတေလိမ်းကျံခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော မြို့တံခါး ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် မြို့ပြင်ပ၌ သစ်ငုတ်တံတိုင်း အရံဟုဆိုအပ်သော အကာအရံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချောမွတ်သော အင်္ဂတေလိမ်းကျံခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံပြီးလျှင် ရေပြည့်အိုးစဉ်ကို ပြသကာ ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပုများဖြင့် တံခွန်များကို ချီမြှောက်ထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "တိဏကဋ္ဌောဒကံ" ဟူသည်မှာ ဆင်၊ မြင်းစသည်တို့ အစားအစာအတွက်လည်းကောင်း၊ အိမ်မိုးရန်အတွက်လည်းကောင်း သယ်ဆောင်၍ နေရာအနှံ့အပြား၌ ထားရှိသော မြက်ကိုလည်းကောင်း၊ အိမ်ဆောက်ရန်နှင့် ထမင်းချက်ရန်အတွက် သိုလှောင်ထားသော ထင်းသစ်ကိုလည်းကောင်း၊ စက်ယန္တရားတို့ဖြင့် ရေသွင်းယူ၍ ရေကန်တို့၌ သိုလှောင်ထားသော ရေကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "သန္နိစိတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ကြိုတင်၍ နေရာအနှံ့အပြား၌ ကောင်းစွာ ဆည်းပူးသိုလှောင်အပ်သည် ဖြစ်၏။ "အဗ္ဘန္တရာနံ ရတိယာ" ဟူသည်မှာ မြို့တွင်း၌ နေထိုင်သူတို့ ပျော်ရွှင်မွေ့လျော်စေရန် ဖြစ်သည်။ "အပရိတဿာယ" ဟူသည်မှာ ထိုမြို့သူမြို့သားတို့ ထိတ်လန့်စိုးရိမ်ခြင်း မရှိစေရန် ဖြစ်သည်။ "သာလိယဝကံ" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော သလေးစပါးနှင့် မုယောစပါးတို့တည်း။ "တိလမုဂ္ဂမာသပရဏ္ဏံ" ဟူသည်မှာ နှမ်း၊ ပဲနောက်၊ ပဲကြီးနှင့် ကြွင်းသောပဲအမျိုးမျိုးတို့တည်း။

Idāni yasmā tathāgatassa nagare kammaṃ nāma natthi, nagarasadisaṃ pana ariyasāvakaṃ, nagaraparikkhārasadise ca satta dhamme, catuāhārasadisāni ca cattāri jhānāni dassetvā ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanaṃ vinivaṭṭessāmīti ayaṃ upamā ābhatā. Tasmā taṃ desanaṃ pakāsetuṃ idaṃ evameva khotiādi āraddhaṃ. Tattha saddhammehīti sudhammehi. Saddhoti okappanasaddhāya ceva paccakkhasaddhāya ca samannāgato. Tattha dānasīlādīnaṃ phalaṃ saddahitvā dānādipuññakaraṇe saddhā okappanasaddhā nāma. Maggena āgatasaddhā paccakkhasaddhā nāma. Pasādasaddhātipi esā eva. Tassā lakkhaṇādīhi vibhāgo veditabbo.

ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား မြို့ဝယ် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိသော်လည်း၊ မြို့နှင့်တူသော အရိယာသာဝကကိုလည်းကောင်း၊ မြို့၏အဆောက်အအုံ တန်ဆာနှင့်တူသော သူတော်ကောင်းတရား ခုနစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မြို့တွင်း၌ သိုလှောင်အပ်သော ရိက္ခာလေးမျိုးနှင့်တူသော ဈာန်လေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသ၍၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ သွတ်သွင်းကာ ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူအံ့ဟု ဤဥပမာကို ဆောင်ခဲ့တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားစေရန် "ဧဝမေဝ ခေါ" အစရှိသော ဤစကားကို စတင်အပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "သဒ္ဓမ္မေဟိ" ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းတရားတို့ဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ "သဒ္ဓေါ" ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းသဒ္ဓါ၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သဒ္ဓါတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဒါန၊ သီလစသည်တို့၏ အကျိုးကို ယုံကြည်၍ ဒါနစသော ကောင်းမှုတို့ကို ပြုရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သဒ္ဓါသည် "ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ" မည်၏။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါသည် "ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ" မည်၏။ "ပသာဒသဒ္ဓါ" ဟူသည်လည်း ဤပစ္စက္ခသဒ္ဓါကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုသဒ္ဓါတရား၏ လက္ခဏာစသည်တို့ဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို သိအပ်၏။

‘‘Sampakkhandanalakkhaṇā ca, mahārāja, saddhā sampasādanalakkhaṇā cā’’ti (mi. pa. 2.1.10) hi vacanato idaṃ saddhāya lakkhaṇaṃ nāma. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hotī’’tiādinā (a. ni. 3.42) nayena vuttaṃ pana saddhāya nimittaṃ nāma. ‘‘Ko cāhāro saddhāya, saddhammassavanantissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) ayaṃ panassā āhāro nāma. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, bhikkhuno ayaṃ anudhammo hoti, yaṃ rūpe nibbidābahulo viharissatī’’ti ayamassa anudhammo nāma. ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo’’ (saṃ. ni. 1.79). ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti’’ (saṃ. ni. 1.36). ‘‘Saddhāya tarati oghaṃ’’ (saṃ. ni. 1.246). ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi’’ (su. ni. 77; saṃ. ni. 1.197). ‘‘Saddhāhattho mahānāgo. Upekhāsetadantavā’’tiādīsu pana suttesu etissā baddhabhattapuṭādisarikkhatāya anekasarasatā bhagavatā pakāsitā. Imasmiṃ pana nagaropamasuttante esā acalasuppatiṭṭhitatāya esikāthambhasadisā katvā dassitā.

“မြတ်သောမင်းကြီး... သဒ္ဓါသည် (ရတနာသုံးပါးတို့သို့) သက်ဝင်ခြင်းလက္ခဏာ (သမ္ပက္ခန္ဒလက္ခဏာ) လည်းရှိ၏၊ ကြည်လင်စေခြင်းလက္ခဏာ (သမ္ပသီဒနလက္ခဏာ) လည်းရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ဤ (သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်း) သည် သဒ္ဓါတရား၏ လက္ခဏာ မည်၏။ “ရဟန်းတို့... သဒ္ဓါတရားရှိ၍ ကြည်ညိုသောသူကို အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် သိအပ်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ- သီလရှိသူတို့ကို ဖူးမြင်လိုခြင်းရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သီလရှိသူတို့ကို ဖူးမြင်လိုခြင်း အစရှိသည်တို့သည် သဒ္ဓါတရား၏ နိမိတ် (ဝေးသောအကြောင်း) မည်၏။ “သဒ္ဓါတရား၏ အာဟာရ (နီးသောအကြောင်း) ကား အဘယ်နည်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူချက်အရ ဤသူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်းသည် သဒ္ဓါတရား၏ အာဟာရ (နီးသောအကြောင်း) မည်၏။ “ရဟန်းတို့... သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြုသော ရဟန်းအား ရူပက္ခန္ဓာ၌ ငြီးငွေ့ခြင်းများစွာဖြင့် နေခြင်းသည် လောကုတ္တရာတရားအား လျော်သောအကျင့် (အနုဓမ္မ) ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူချက်အရ ဤရူပက္ခန္ဓာ၌ ငြီးငွေ့ခြင်းများစွာဖြင့် နေခြင်းသည် သဒ္ဓါတရား၏ အနုဓမ္မ မည်၏။ “သဒ္ဓါတရားသည် ရိက္ခာထုပ်ကို ချည်နှောင်တတ်၏၊ သဒ္ဓါသည် စည်းစိမ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်၏။ သဒ္ဓါသည် လူသားတို့၏ အဖော်သဟဲဖြစ်၏။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ဩဃလေးပါးကို ကူးမြောက်နိုင်၏။ သဒ္ဓါသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၍ ခြိုးခြံမှုသည် မိုးရွာခြင်းဖြစ်၏။ သဒ္ဓါတည်းဟူသော နှာမောင်းရှိသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ဥပေက္ခာတည်းဟူသော ဖြူစင်သောအစွယ်ရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသော သုတ်တို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သဒ္ဓါတရားကို ထမင်းထုပ် (ရိက္ခာထုပ်) အစရှိသည်တို့နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ များစွာသော ကိစ္စရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤမြို့ဥပမာပြသုတ်၌မူ ထိုသဒ္ဓါတရားကို မတုန်မလှုပ် မြဲမြံစွာတည်ရှိခြင်းကြောင့် တံခါးတိုင်နှင့်တူအောင် ပြု၍ ပြတော်မူအပ်၏။

Saddhesikoti saddhaṃ esikāthambhaṃ katvā ariyasāvako akusalaṃ pajahatīti iminā nayena sabbapadesu yojanā kātabbā. Apicettha hirottappehi tīsu dvāresu saṃvaro sampajjati, so catupārisuddhisīlaṃ hoti[Pg.184]. Iti imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanāya kūṭaṃ gahitanti veditabbaṃ.

“သဒ္ဓါတည်းဟူသော တံခါးတိုင်ရှိသူ” ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားကို တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ ပြု၍ အရိယာသာဝကသည် အကုသိုလ်ကို ပယ်စွန့်၏ဟု ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ယှဉ်စပ်နည်း (ယောဇနာ) ကို ပြုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤသုတ်၌ ဟိရိဩတ္တပ္ပတို့ဖြင့် ဒွါရသုံးပါး၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထည့်သွင်း၍ ဒေသနာတော်၏ အထွတ်အထိပ်ကို ယူတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

၄. ဓမ္မညူသုတ်အဖွင့်

68. Catutthe kālaṃ jānātīti yuttappattakālaṃ jānāti. Ayaṃ kālo uddesassāti ayaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanakālo. Paripucchāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchāya. Yogassāti yoge kammaṃ pakkhipanassa. Paṭisallānassāti nilīyanassa ekībhāvassa. Dhammānudhammappaṭipannoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hotīti evaṃ bhikkhu puggalānaṃ paroparaṃ tikkhamudubhāvaṃ jānanasamattho nāma hoti.

၆၈. စတုတ္ထသုတ်၌- 'အခါကို သိ၏ (ကာလံ ဇာနာတိ)' ဟူသည်မှာ သင့်တင့်လျော်ကန်သော အခါကို သိခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဤကား သင်ယူရမည့် အခါတည်း (အယံ ကာလော ဥဒ္ဒေသဿ)' ဟူသည်မှာ ဤအခါသည် ဘုရားဟောဒေသနာတော်ကို သင်ယူရမည့် အခါတည်း။ 'မေးမြန်းရမည့် အခါတည်း (paripucchāya)' ဟူသည်မှာ အနက်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းရမည့် အခါတည်း။ 'အားထုတ်ရမည့် အခါတည်း (yogassa)' ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်း၌ စိတ်ကို သွင်းရမည့် အခါတည်း။ 'တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်းရမည့် အခါတည်း (paṭisallānassa)' ဟူသည်မှာ တစ်ယောက်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေရမည့် အခါတည်း။ 'တရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်သူ (ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော)' ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့နှင့် လျော်ညီသော ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာအကျင့်ကို ကျင့်သူ ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့... ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယုတ်အမြတ်ကို သိသူ (ပုဂ္ဂလပရောပရညူ) ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြင့် ရဟန်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ စသည်တို့၌ ထက်မြက်ခြင်း၊ နုနယ်ခြင်းကို သိနိုင်စွမ်းရှိသူ မည်၏။

5. Pāricchattakasuttavaṇṇanā

၅. ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ်အဖွင့်

69. Pañcame pannapalāsoti patitapalāso. Jālakajātoti sañjātapattapupphajālo. Tassa hi pattajālañca pupphajālañca saheva nikkhamati. Khārakajātoti pāṭiyekkaṃ sañjātena suvibhattena pattajālakena ca pupphajālakena ca samannāgato. Kuṭumalakajātoti sañjātamakuḷo. Korakajātoti avikasitehi mahākucchīhi sambhinnamukhehi pupphehi samannāgato. Sabbapāliphulloti sabbākārena supupphito. Dibbe cattāro māseti dibbena āyunā cattāro māse. Manussagaṇanāya pana tāni dvādasa vassasahassāni honti. Paricārentīti ito cito ca indriyāni cārenti, kīḷanti ramantīti attho.

၆၉. ပဉ္စမသုတ်၌- 'ရွက်ဟောင်းကြွေပြီးသော (ပန္နပလာသော)' ဟူသည်မှာ အရွက်ဟောင်းများ ကြွေကျပြီးသော အခြေအနေကို ဆို၏။ 'ရွက်သစ်ဖူးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော (ဇာလကဇာတော)' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသော ရွက်သစ်ဖူး၊ ပွင့်ဖူးကွန်ယက်ရှိခြင်းကို ဆို၏။ ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်၏ ရွက်သစ်ကွန်ယက်နှင့် ပွင့်ဖူးကွန်ယက်တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် ထွက်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏။ 'ဖူးတံထွက်သော (ခါရကဇာတော)' ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်း၍ ကောင်းစွာဝေဖန်အပ်သော ရွက်သစ်ကွန်ယက်၊ ပွင့်ဖူးကွန်ယက်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆို၏။ 'အဖူးကလေးများထွက်သော (ကုဋုမလကဇာတော)' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသော ပန်းငုံကလေးများ ရှိခြင်းကို ဆို၏။ 'အငုံကြီးများထွက်သော (ကောရကဇာတော)' ဟူသည်မှာ မပွင့်သေးဘဲ ကြီးမားသော အငုံကြီးများရှိသော၊ ပွင့်ချပ်ဦးများ စေ့စပ်နေသော ပန်းပွင့်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆို၏။ 'တစ်ပင်လုံး ဝေဝေဆာဆာပွင့်သော (သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော)' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကောင်းစွာပွင့်ခြင်းကို ဆို၏။ 'နတ်တို့၏ လေးလပတ်လုံး (ဒိဗ္ဗေ စတ္တာရော မာသေ)' ဟူသည်မှာ နတ်တို့၏ သက်တမ်းဖြင့် လေးလပတ်လုံး ဖြစ်၏။ လူတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့်မူ ထိုနတ်တို့၏ လေးလသည် လူတို့၏ နှစ်ပေါင်း တစ်သောင်းနှစ်ထောင် ဖြစ်၏။ 'ပျော်ပါးကြကုန်၏ (ပရိစာရေန္တိ)' ဟူသည်မှာ ထိုမှဤမှ ဣန္ဒြေတို့ကို ကျက်စားစေကုန်၏၊ မြူးတူးပျော်ပါး မွေ့လျော်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။

Ābhāya phuṭaṃ hotīti tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsena phuṭaṃ hoti. Tesañhi pupphānaṃ bālasūriyassa viya ābhā hoti, pattāni paṇṇacchattappamāṇāni, anto mahātumbamattā reṇu hoti. Pupphite pana pāricchattake ārohanakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅgoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni rañjento santharati. Majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ [Pg.185] hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhāriyamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati, tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhānaṃ devānaṃ, aññataradevatānaṃ pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā uparikaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya karoti. Ekacce devā ekekaṃ pupphaṃ gahetvā aññamaññaṃ paharantāpi kīḷantiyeva. Paharaṇakālepi mahātumbappamāṇā reṇu nikkhamitvā sarīraṃ pabhāsampannehi gandhacuṇṇehi sañjatamanosilārāgaṃ viya karoti. Evaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Ayamānubhāvoti ayaṃ anupharituṃ ānubhāvo.

'အရောင်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၏ (အာဘာယ ဖုဋံ ဟောတိ)' ဟူသည်မှာ ယူဇနာငါးဆယ်ရှိသော အရပ်ဒေသတစ်ခုလုံးသည် ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်၏ အရောင်ဖြင့် ပျံ့နှံ့လျက် ရှိ၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပန်းပွင့်တို့၏ အရောင်သည် ထွက်ပြူစ နေဝန်း၏ အရောင်ကဲ့သို့ အရောင်ရှိ၏။ အရွက်တို့သည် ထီးအရွယ်အစားရှိကုန်၏။ အတွင်း၌ ကွမ်းအစ်ကြီးခန့်ရှိသော ဝတ်မှုန်များ ရှိ၏။ ပင်လယ်ကသစ်ပင် ပွင့်သောအခါတွင် (ပန်းခူးရန်) တက်ခြင်းကိစ္စလည်းကောင်း၊ ချွန်းတံ ချူတံကို ကိုင်၍ ညွတ်စေခြင်းကိစ္စလည်းကောင်း၊ ပန်းများကို ဆောင်ယူရန် ပန်းတောင်းကိစ္စလည်းကောင်း မလိုပေ။ အညှာဖြတ်လေ (ကန္တနကလေ) သည် တိုက်ခတ်၍ ပန်းတို့ကို အညှာမှ ဖြတ်ပေး၏။ ပန်းပွင့်ကို ခံယူသောလေ (သမ္ပဋိစ္ဆနကလေ) သည် ဖြတ်ပြီးသော ပန်းတို့ကို ခံယူ၏။ သုဓမ္မာနတ်သဘင်သို့ သွင်းသောလေ (ပဝေသနကလေ) သည် သုဓမ္မာနတ်သဘင်သို့ သွင်းပေး၏။ တံမြက်လှည်းသောလေ (သမ္မဇ္ဇနကလေ) သည် ဟောင်းနွမ်းသော ပန်းဟောင်းတို့ကို ဖယ်ရှားပေး၏။ ခင်းကျင်းသောလေ (သန္ထရဏကလေ) သည် ပွင့်ချပ် ဝတ်မှုန်တို့ကို သယ်ဆောင်လျက် ခင်းကျင်းပေး၏။ အလယ်ဗဟို၌ တရားဟောစင်မြင့် ရှိ၏၊ ယင်း၏ အထက်၌ သုံးယူဇနာရှိသော ထီးဖြူတော်ကို ဆောင်လျက် တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ရတနာပလ္င် ရှိ၏။ ထိုရတနာပလ္လင်၏ ဘေးပတ်လည်၌ နတ်မင်းကြီး သိကြားမင်း၏ နေရာကို ခင်းကျင်းအပ်၏။ ထိုအရပ်မှ တစ်ဆင့် သုံးကျိပ်သုံးယောက်သော နတ်သားတို့၏ နေရာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် တန်ခိုးကြီးသော အခြားနတ်တို့၏ နေရာကိုလည်းကောင်း ခင်းကျင်းအပ်၏။ အမည်မထင်ရှားသော အခြားနတ်တို့၏ နေရာကား ပန်းချက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ နတ်တို့သည် နတ်သဘင်သို့ ဝင်၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုအခါ လေသည် ပန်းတို့မှ ဝတ်မှုန်စုကို ယူ၍ အထက်အထွတ်သို့ ပို့ပြီး ကျဆင်းစေရာ နတ်တို့၏ သုံးဂါဝုတ်ရှိသော အတ္တဘောကို ချိပ်ရေဖြင့် လိမ်းကျံထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေမှုန့်တို့ဖြင့် ခြယ်သထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်စေ၏။ အချို့သော နတ်တို့သည် ပန်းတစ်ပွင့်စီကို ကိုင်ဆောင်ကာ အချင်းချင်း ပုတ်ခတ်၍ ပျော်ပါးကစားကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပုတ်ခတ်သောအခါ၌လည်း ကွမ်းအစ်ခန့် ကြီးမားသော ဝတ်မှုန်တို့သည် ထွက်ပေါ်လာပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို အရောင်အဝါနှင့် ပြည့်စုံသော နံ့သာမှုန့်တို့ဖြင့် ဆေးဒန်းမြင်းသီလာ ခြယ်သထားသကဲ့သို့ ဖြစ်စေ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုကစားခြင်းသည် လေးလကြာသောအခါ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'ဤသည်ကား အာနုဘော်တည်း (အယမာနုဘာဝေါ)' ဟူသည်မှာ ဤသို့ (အရောင်၊ အနံ့တို့ကို) ပျံ့နှံ့စေနိုင်သော အာနုဘော် ဖြစ်၏။

Idāni yasmā na satthā pāricchattakena atthiko, tena pana saddhiṃ upametvā satta ariyasāvake dassetukāmo, tasmā te dassetuṃ evameva khotiādimāha. Tattha pabbajjāya cetetīti pabbajissāmīti cinteti. Devānaṃvāti devānaṃ viya. Yāva brahmalokā saddo abbhuggacchatīti pathavitalato yāva brahmalokā sādhukārasaddena sabbaṃ ekasaddameva hoti. Ayamānubhāvoti ayaṃ khīṇāsavassa bhikkhuno anupharaṇānubhāvo. Imasmiṃ sutte catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hoti, kasiṇaparikammaṃ paṭhamajjhānasannissitaṃ, vipassanāya saddhiṃ tayo maggā tīṇi ca phalāni arahattamaggasannissitāni honti. Desanāya heṭṭhato vā uparito vā ubhayato vā paricchedo hoti, idha pana ubhayato paricchedo. Tenetaṃ vuttaṃ. Saṅkhepato panettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကို အမှန်တကယ် လိုလားသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ခုနစ်ပါးသော အရိယာသာဝကတို့ကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် “ထိုနည်းတူစွာပင်...” (ဧဝမေဝ ခေါ) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ရဟန်းပြုရန် ကြံစည်၏ (ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတိ)' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ရဟန်းပြုအံ့' ဟု ကြံစည်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'နတ်တို့၏... ကဲ့သို့ (ဒေဝါနံ ဝါ)' ဟူသည်မှာ နတ်တို့၏ ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် ရွက်ဟောင်းကြွေသကဲ့သို့ ရဟန်းပြုရန် ကြံစည်သောအခါ၌ အရိယာသာဝကသည် ရွက်ဟောင်းကြွေသော အခြေအနေနှင့် တူသည်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'အသံသည် ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် ပျံ့လွင့်သွား၏ (ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ)' ဟူသည်မှာ မြေအပြင်မှစ၍ ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် ကောင်းချီးပေးသံများဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အသံတစ်ခုတည်းကဲ့သို့ ဖြစ်သွားခြင်းကို ဆို၏။ 'ဤသည်ကား အာနုဘော်တည်း (အယမာနုဘာဝေါ)' ဟူသည်မှာ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အကျော်အစော အနံ့သက် ပျံ့နှံ့ခြင်း အာနုဘော် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် ရဟန်းအဖြစ်ကို မှီ၍ ဖြစ်၏။ ကသိဏပရိကမ္မသည် ပထမဈာန်ကို မှီ၍ ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာနှင့်တကွ (အောက်မဂ်) သုံးပါး၊ (အောက်ဖိုလ်) သုံးပါးတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ကို မှီကုန်၏။ ဒေသနာတော်၏ အပိုင်းအခြားကို သတ်မှတ်ရာ၌ အောက်အဖို့ (သီလ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်အဖို့ (မဂ်ဖိုလ်) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်စုံဖြင့်လည်းကောင်း သတ်မှတ်လေ့ရှိရာ ဤသုတ်၌မူ နှစ်ဖက်စုံဖြင့် အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ထား၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (ဝိဝဋ်) တရားတို့ကို ပြသ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

6. Sakkaccasuttavaṇṇanā

၆. သက္ကစ္စသုတ်အဖွင့်

70. Chaṭṭhe parisuddhā ca bhavissantīti bhiyyosomattāya parisuddhā bhavissanti nimmalā. Sakammāragatoti ettha sa-kāro nipātamattaṃ, kammāragato kammāruddhanagatoti attho.

၇၀. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - 'parisuddhā ca' ဟူသော ပုဒ်၌ အတိုင်းအရှည်ထက် လွန်စွာ စင်ကြယ်ကုန်လတ္တံ့၊ အညစ်အကြေး ကင်းစင်ကုန်လတ္တံ့ဟု အနက်ရ၏။ 'sakammāragato' ဟူသော ပုဒ်၌ 'sa' သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ 'kammāragato' ဟူသည်မှာ ပန်းထိမ်သည်တို့၏ မီးဖိုသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ (ပြုပြင်အပ်သည်ဖြစ်၍) ဟု အနက်ရ၏။

7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

၇. ဘာဝနာသုတ်အဖွင့်

71. Sattame [Pg.186] ananuyuttassāti na yuttappayuttassa hutvā viharato. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhūpamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti sukkapakkhūpamāya eva attho veditabbo. Seyyathāti opammatthe nipāto. Apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya panetaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho.

၇၁. သတ္တမသုတ်၌ - 'ananuyuttassa' ဟူသည်မှာ လွန်စွာ အားထုတ်ခြင်း မရှိဘဲ နေသော ရဟန်းအား ဟူလို။ 'seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni' စသော ဤပါဌ်ဖြင့် ကဏှပက္ခ (မည်းနက်သောဘက်) နှင့် သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပမာနှစ်မျိုးကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဥပမာနှစ်မျိုးတွင် ကဏှပက္ခဥပမာသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မပြီးမြောက်စေနိုင်၊ အခြားဖြစ်သော သုက္ကပက္ခဥပမာသည်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် သုက္ကပက္ခဥပမာဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ 'seyyathā' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဥပမာအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ 'api' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားစေခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ ဤသဒ္ဒါနှစ်ခုလုံးဖြင့် 'seyyathāpi nāma, bhikkhave' ဟု ဥပမာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ 'kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā' ဟူသော နေရာ၌ ကြက်မ၏ ဥများသည် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ရှစ်လုံး၊ ဆယ်လုံး၊ ဆယ့်နှစ်လုံးထက် လျော့နည်းခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုခြင်း ရှိနိုင်သော်လည်း စကားပြေပြစ်ချောမွေ့စေရန် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဟောမှသာ လောက၌ စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း ဖြစ်၏။ 'tānassu' ဟူသည်မှာ 'tāni assu' (ထိုဥများသည် ဖြစ်ကုန်ငြားအံ့) ဟု အနက်ရ၏။ 'kukkuṭiyā sammā adhisayitāni' ဟူသည်မှာ အမိရင်းဖြစ်သော ကြက်မသည် အတောင်နှစ်ဖက်ကို ဖြန့်၍ ထိုဥများ၏အပေါ်၌ ဝပ်ခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ဝပ်အပ်ကုန်သော ဟူလို။ 'sammā pariseditānī' ဟူသည်မှာ အခါမပြတ် (ကြက်မ၏) အငွေ့ကို ရစေခြင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကောင်းစွာ အငွေ့ပေးအပ်ကုန်သော၊ အငွေ့ပေးထားအပ်ကုန်သော ဟူလို။ 'sammā paribhāvitānī' ဟူသည်မှာ အခါမပြတ် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကောင်းစွာ ထုံအပ်ကုန်သော၊ ကြက်ညှော်နံ့ကို ကောင်းစွာ ရစေအပ်ကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။

Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, so pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchati. Kapālassa tanuttā bahiddhā āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṃkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva. Nikkhamantā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.

'kiñcāpi tassā kukkuṭiyā' ဟူသည်မှာ ထိုကြက်မအား ဤသို့ သုံးပါးသော အပြုအမူကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် မမေ့မလျော့ တာဝန်ကျေပြွန်စေကာမူ 'ငါ့ဥများ ပေါက်ပါစေ' ဟူသော အလိုဆန္ဒသည် မဖြစ်ပေါ်ငြားအံ့။ 'atha kho bhabbāva te' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ အလိုဆန္ဒ မရှိသော်လည်း ထိုကြက်ငယ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဘေးမသီရန်မခ ချမ်းသာစွာ ပေါက်ဖွားနိုင်စွမ်း ရှိကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကြက်မသည် ဤသို့သော နည်းလမ်းသုံးသွယ်ဖြင့် ထိုဥများကို စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် ဥများ ပုပ်သိုးမသွားဘဲ ဥများ၌ရှိသော စိုထိုင်းစွတ်စိုသော အစေးဓာတ်သည် ခန်းခြောက်သွား၏၊ ဥခွံသည် ပါးလွှာသွား၏၊ ခြေသည်းဖျားနှင့် နှုတ်သီးတို့သည် ခိုင်မာလာ၏၊ ကိုယ်တိုင်လည်း ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဥခွံပါးလွှာသွားသောကြောင့် ပြင်ပမှ အလင်းရောင်သည် အတွင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ ထိုအခါ ကြက်ငယ်တို့သည် "ငါတို့သည် ကျဉ်းမြောင်းသော နေရာ၌ လက်ခြေများ ကွေးလျက် ကြာမြင့်စွာ အိပ်ခဲ့ကြရပြီ၊ ယခုအခါ ပြင်ပ၌ ဤအလင်းရောင်ကို မြင်တွေ့နေရပြီ၊ ပြင်ပအရပ်၌ ချမ်းသာစွာ နေရတော့မည်" ဟု ပြင်ပသို့ ထွက်လိုသော ဆန္ဒရှိကြသဖြင့် ဥခွံကို ခြေဖြင့် ကျောက်ကန်ကြကုန်၏၊ လည်ပင်းကို ဆန့်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ကျောက်ကန်ဆန့်ထုတ်ခြင်းကြောင့် ဥခွံသည် နှစ်ခြမ်းကွဲသွား၏။ ထိုအခါ ကြက်ငယ်တို့သည် အတောင်တို့ကို ခါယမ်းလျက် ထိုခဏနှင့် လျော်ညီစွာ အော်မြည်လျက် ပြင်ပသို့ ထွက်လာကြကုန်၏။ ထွက်လာပြီးနောက် ရွာတွင်းရွာပြင် ကွင်းပြင်တခွင်ကို တင့်တယ်စေလျက် လှည့်လည်ကျက်စားကြကုန်၏။

Evameva [Pg.187] khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvanaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ nakhatuṇḍakānaṃ thaddhabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.

'evameva kho' ဟူသော ဤစကားသည် ဥပမာနှင့် ဥပမေယျကို နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်ပြသော စကားတည်း။ ထိုဥပမာကို ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏ - ထိုကြက်မသည် ဥများကို ဝပ်ခြင်းစသော အမှုသုံးပါးကို ပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့ ဤယောဂါဝစရရဟန်း၏ ဘာဝနာလုပ်ငန်းကို အားထုတ်သောအခါကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသောအမှုကို ပြည့်စုံအောင် ပြုလုပ်သဖြင့် ဥများ မပုပ်မသိုးခြင်းကဲ့သို့ ဘာဝနာကို အားထုတ်သော ရဟန်း၏ သုံးပါးသော အနုပဿနာဉာဏ် မဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသောအမှုကို ပြုလုပ်သဖြင့် ဥများ၏ စိုထိုင်းစွတ်စိုသော အစေးဓာတ် ခန်းခြောက်သွားခြင်းကဲ့သို့ ထိုရဟန်းသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြည့်စုံစေသဖြင့် ဘဝသုံးပါး၌ အစဉ်လိုက်တတ်သော တဏှာအစေးဓာတ် ခန်းခြောက်သွားခြင်းကို သိအပ်၏။ ဥခွံများ ပါးလွှာသွားခြင်းကဲ့သို့ ရဟန်း၏ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံ ပါးလွှာသွားခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့၏ ခြေသည်း၊ နှုတ်သီးများ ခိုင်မာလာခြင်းကဲ့သို့ ရဟန်းအား ဝိပဿနာဉာဏ် ထက်မြက်ခြင်း၊ ထိုးထွင်းနိုင်ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်းတို့ကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့၏ ရင့်ကျက်သောအခါကဲ့သို့ ရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်သောအခါ၊ တိုးတက်စည်ပင်သောအခါ၊ မဂ်ဖိုလ်တည်းဟူသော ကဏ္ဍကို ယူသောအခါကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့သည် ခြေသည်းဖျားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်သီးဖြင့်လည်းကောင်း ဥခွံကို ပေါက်ခွဲကာ အတောင်တို့ကို ခါယမ်း၍ ဘေးမသီရန်မခ ပေါက်ဖွားလာသော အခါကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်တည်းဟူသော အမိဝမ်း (ကိုယ်ဝန်) ကို ရရှိလျက် လှည့်လည်နေသော ထိုရဟန်းသည် မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သော ဥတုသပ္ပါယ၊ ဘောဇနသပ္ပါယ၊ ပုဂ္ဂလသပ္ပါယ သို့မဟုတ် ဓမ္မဿဝနသပ္ပါယကို ရရှိသဖြင့် တစ်ခုတည်းသော နေရာ၌ ထိုင်လျက်သာ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေသည်ရှိသော် အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲကာ အဘိညာဉ်တည်းဟူသော အတောင်တို့ကို ခါယမ်း၍ ဘေးမသီရန်မခ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်သောအခါကို သိအပ်၏။

Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –

တစ်ဖန် ကြက်ငယ်တို့၏ ရင့်ကျက်သော အခြေအနေကို သိရှိသဖြင့် အမိဖြစ်သော ကြက်မသည်လည်း ဥခွံကို ပေါက်ခွဲပေးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်း၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုကို သိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း -

‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –

"ဆောင်းဦးကာလ၌ ပွင့်သော ကုမုဒြာကြာပန်းကို လက်ဖြင့် ဆွတ်ခူးဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ မိမိ၏ တဏှာအစေးကို ဖြတ်တောက်လော့။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ငြိမ်းချမ်းရေးလမ်းစဉ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ပွားများအားထုတ်လော့" ဟု -

Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.

စသော နည်းလမ်းဖြင့် ရောင်ခြည်တော်ကို လွှတ်၍ ဂါထာဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဂါထာ၏အဆုံး၌ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်၏။ ထိုအခါမှစ၍ ထိုကြက်ငယ်တို့သည် ရွာတွင်းရွာပြင် ကွင်းပြင်တခွင်ကို တင့်တယ်စေလျက် လှည့်လည်ကျက်စားကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤရဟန္တာအရှင်မြတ်ကြီးသည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားလျက် သံဃာ့အာရမ်ကို တင့်တယ်စေကာ လှည့်လည်ကျက်စားတော်မူ၏။

Phalagaṇḍassāti [Pg.188] vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ phalaṃ cāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti phalagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yonisomanasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana nesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanānisaṃso dīpito.

'phalagaṇḍassa' ဟူသည်မှာ လက်သမား၏ ဟူလို။ ထိုလက်သမားသည် တူရိယာ သို့မဟုတ် မျဉ်းကြိုး (တလွဲ့လွဲဆွဲသောချည်) ကို ကိုင်ဆောင်၍ သစ်သားတို့၏ အဖုအထုံးတို့ကို ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် 'phalagaṇḍa' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'vāsijaṭe' ဟူသည်မှာ ပဲကွပ်ရိုး (လက်ကောက်ဝတ်/လက်ကိုင်ရိုး) ကို ကိုင်သော နေရာ၌ ဟူလို။ 'ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဒုစရိုက်တို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိသင်ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ မေးမြန်းစူးစမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းသွားကြကုန်၏။ သို့သော် ဤသို့ ကုန်ခန်းသွားရာ၌ ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်အား "ယနေ့ ဤမျှလောက် အာသဝေါတရား ကုန်ပြီ၊ မနေ့က ဤမျှလောက် ကုန်ပြီ" ဟု ဤသို့သော ဉာဏ်သည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဤဥပမာဖြင့် ဝိပဿနာ၏ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြဆိုတော်မူ၏။

Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyāyanaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddaudakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhiyeva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuttakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsinehassa saṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapehi ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya antopūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo. Pūtibandhanāya nāvāya kiñci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāya nāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādinnakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā.

ဟေမန္တိကေန ဟူသည်မှာ ဆောင်းအခါ၌ ဟူလို။ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ ဟူသည်မှာ ခိုင်မြဲသောအဖြစ်မှ ယုတ်လျော့ကုန်၏ ဟူလို။ ဤ ‘ဧဝမေဝ ခေါ’ ဟူသော ဥပမာအရ— မဟာသမုဒ္ဒရာ ကဲ့သို့ သာသနာတော်ကို မှတ်အပ်၏။ လှေ ကဲ့သို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ လှေသည် သမုဒ္ဒရာ၌ လှည့်လည်သွားလာသကဲ့သို့ ဤရဟန်း၏ ငါးဝါမပြည့်သေးမီ ကာလအတွင်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ ထံ၌ ဆည်းကပ်လှည့်လည်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ သမုဒ္ဒရာရေ၏ တိုက်စားမှုကြောင့် လှေကြိုးတို့ ပါးလွှာလာသကဲ့သို့ ရဟန်း၏ ရဟန်းအသွင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိသင်အံခြင်း၊ အဋ္ဌကထာ မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့်သာလျှင် သံယောဇဉ်တို့၏ ပါးလွှာခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ လှေကို ကုန်းပေါ်သို့ တင်ထားသော အခါကဲ့သို့ နိဿယလွတ်သော ရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ တော၌ နေသောအခါကို မှတ်အပ်၏။ နေ့အခါ၌ လေနှင့် နေပူကြောင့် ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော အစေးဓာတ် ခြောက်သွေ့ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ညဉ့်အခါ၌ ဆီးနှင်းရေဖြင့် စွတ်စိုသကဲ့သို့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ပီတိပါမောဇ္ဇဖြင့် စိတ်စိုစွတ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး လေ၊ နေပူ၊ ဆီးနှင်းရေတို့ဖြင့် ခြောက်သွေ့လိုက် စိုစွတ်လိုက် ဖြစ်သောကြောင့် ကြိုးနှောင်စရာတို့ အားနည်းသွားသကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ ပီတိပါမောဇ္ဇတို့ကြောင့် သံယောဇဉ်တို့ သာလွန်ထူးကဲစွာ အားနည်းသွားခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ သည်းထန်စွာ ရွာသောမိုးကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို မှတ်အပ်၏။ မိုးရေကြောင့် လှေ၏အတွင်း၌ ပုပ်ဆွေးသကဲ့သို့ ဝိပဿနာကို အားထုတ်သော ယောဂီရဟန်းသည် ရူပသတ္တက စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ပွားများရာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ထင်ရှားသိသာလာသောအခါ လျောက်ပတ်သော ဥတုစသည်တို့ကို ရရှိ၍ တစ်နေ့ပတ်လုံး တစ်ဆုံတည်းသော တင်ပျဉ်ခွေဖြင့် ထိုင်လျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ကြိုးနှောင်စရာ ပုပ်ဆွေးနေသော လှေသည် ခဏမျှ တည်ရှိသကဲ့သို့ သံယောဇဉ် ကင်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် လူအများကို ချီးမြှောက်လျက် အသက်ထက်ဆုံး တည်ရှိနေခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ကြိုးပုပ်နေသော လှေသည် အစဉ်သဖြင့် ပျက်စီး၍ ပညတ်ခြင်းသို့ မရောက်တော့သကဲ့သို့ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ဥပါဒိန္နကခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းဖြင့် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောအခါ ပညတ်ခြင်းသို့ မရောက်တော့ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဥပမာဖြင့် သံယောဇဉ်တို့၏ အားနည်းပုံကို ပြတော်မူ၏။

8. Aggikkhandhopamasuttavaṇṇanā

၈. အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ်အဖွင့်

72. Aṭṭhamaṃ [Pg.189] atthuppattiyaṃ kathitaṃ. Atthuppatti panassa heṭṭhā cūḷaccharāsaṅghātasuttavaṇṇanāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.51 ādayo) vitthāritā eva. Passatha noti passatha nu. Āliṅgitvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti samīpe nissāya nisīdeyya. Upanipajjeyyāti upagantvā nipajjeyya. Ārocayāmīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti paṭivedetvā jānāpetvā kathemi. Vālarajjuyāti assavālagovālehi vaṭṭitarajjuyā. Paccorasminti uramajjhe. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehitvā, ussādetvāti attho. Attatthanti attano diṭṭhadhammikasamparāyikalokiyalokuttaraṃ atthaṃ. Paratthobhayatthesupi eseva nayo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttassa (a. ni. 1.51 ādayo) atthuppattiyaṃ kathitameva. Idañca pana suttaṃ kathetvā satthā cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ kathesi. Navamaṃ uttānatthameva.

၇၂. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်ကို အကြောင်းအရာ ဖြစ်ပွားလာပုံ (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ) အားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုသုတ်၏ အကြောင်းအရာ ဖြစ်ပွားလာပုံကိုကား အောက်၌ စူဠစ္ဆရာသံဃာဋသုတ်အဖွင့်တွင် အကျယ် ရှင်းပြခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ‘ပဿထ နော’ ဟူသည်မှာ ‘ပဿထ နု (ကြည့်ရှုကြကုန်လော့)’ ဟူလို။ ‘အာလိင်္ဂေတွာ’ ဟူသည်မှာ ‘ဖက်လှဲတုတ်လျက် (ဖက်၍)’ ဟူလို။ ‘ဥပနိသီဒေယျ’ ဟူသည်မှာ ‘အနီး၌ မှီ၍ ထိုင်နေရာ၏’ ဟူလို။ ‘ဥပနိပ္ပဇ္ဇေယျ’ ဟူသည်မှာ ‘ချဉ်းကပ်၍ အိပ်စက်ရာ၏’ ဟူလို။ ‘အာရောစယာမိ’ ဟူသည်မှာ ‘ပြောကြားအံ့’ ဟူလို။ ‘ပဋိဝေဒယာမိ’ ဟူသည်မှာ ‘သိစေလျက် ဟောကြားအံ့’ ဟူလို။ ‘ဝါလရဇ္ဇုယာ’ ဟူသည်မှာ ‘မြင်းမြီး နွားမြီးတို့ဖြင့် ကျစ်အပ်သော ကြိုးဖြင့်’ ဟူလို။ ‘ပစ္စောရသ္မိံ’ ဟူသည်မှာ ‘ရင်အလယ်၌’ ဟူလို။ ‘ဖေဏုဒ္ဒေဟကံ’ ဟူသည်မှာ ‘အမြှုပ်များ ထွက်စေလျက်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အတ္တတ္ထံ’ ဟူသည်မှာ ‘မိမိ၏ မျက်မှောက်ဘဝအကျိုး၊ တမလွန်ဘဝအကျိုး၊ လောကီလောကုတ္တရာအကျိုး’ ကို ဆိုလိုသည်။ သူတစ်ပါးအကျိုး (ပရတ္ထ) နှင့် နှစ်ဦးလုံးအကျိုး (ဥဘယတ္ထ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသော ပြောဆိုဖွယ်ရာ အားလုံးကို စူဠစ္ဆရာသံဃာဋသုတ်၏ အကြောင်းအရာ ဖြစ်ပွားလာပုံ၌ ဟောကြားပြီးဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤရှစ်ခုမြောက်သုတ်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် စူဠစ္ဆရာသံဃာဋသုတ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

10. Arakasuttavaṇṇanā

၁၀. အရကသုတ်အဖွင့်

74. Dasame parittanti appaṃ thokaṃ. Tañhi sarasaparittatāyapi khaṇaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittameva. Lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahukaṃ. Mantāyaṃ boddhabbanti mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho. Pabbateyyāti pabbatasambhavā. Hārahārinīti rukkhanaḷaveḷuādīni haritabbāni harituṃ samatthā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၇၄. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ပရိတ္တံ’ ဟူသည်မှာ ‘နည်းပါးလှစွာသော’ ဟူလို။ အသက်တမ်းသည် မိမိ၏သဘောအရ တိုတောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဇရုပ်ခဏတိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်တံ့ရသည့်ကာလ တိုတောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တိုတောင်းသည်သာ ဖြစ်၏။ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ‘လဟုကံ (လျင်မြန်လှ၏)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘မန္တာယံ ဗောဒ္ဓဗ္ဗံ’ ဟူသည်မှာ ‘မန္တာယ ဗောဒ္ဓဗ္ဗံ’ ပညာဖြင့် သိအပ်၏၊ ပညာဖြင့် သိရှိနားလည်အပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပဗ္ဗတေယျာ’ ဟူသည်မှာ ‘တောင်၌ ဖြစ်သော (တောင်မှ စီးဆင်းသော)’ ဟူလို။ ‘ဟာရဟာရိနီ’ ဟူသည်မှာ ‘သစ်ပင်၊ ကျူပင်၊ ဝါးပင် စသည့် မျှောယူအပ်သော အရာများကို သယ်ဆောင်သွားရန် စွမ်းနိုင်သော (ရေစီးသန်သောမြစ်)’ ဟူလို။ ကျန်ရှိသော အပိုင်းအားလုံးသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

Mahāvaggo sattamo.

သတ္တမမြောက် မဟာဝဂ် ပြီး၏။

8. Vinayavaggo

၈. ဝိနယဝဂ်

1. Paṭhamavinayadharasuttavaṇṇanā

၁. ပထမ ဝိနယဓရသုတ်အဖွင့်

75. Aṭṭhamassa paṭhame āpattiṃ jānātīti āpattiṃyeva āpattīti jānāti. Sesapadesupi eseva nayo.

၇၅. ရှစ်ခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘အာပတ္တိံ ဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ အာပတ်ကိုသာလျှင် ‘အာပတ်’ ဟု သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကျန်ပုဒ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

2. Dutiyavinayadharasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယ ဝိနယဓရသုတ်အဖွင့်

76. Dutiye [Pg.190] svāgatānīti suāgatāni suppaguṇāni. Suvibhattānīti koṭṭhāsato suṭṭhu vibhattāni. Suppavattīnīti āvajjitāvajjitaṭṭhāne suṭṭhu pavattāni daḷhappaguṇāni. Suvinicchitānīti suṭṭhu vinicchitāni. Suttasoti vibhaṅgato. Anubyañjanasoti khandhakaparivārato.

၇၆. ဒုတိယသုတ်၌ ‘သွာဂတာနိ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာနှုတ်တက်အာရုံ ရွတ်ဖတ်နိုင်ကုန်သော ဟူလို။ ‘သုဝိဘတ္တာနိ’ ဟူသည်မှာ အဖို့အစုအားဖြင့် ကောင်းစွာ ခွဲခြားဝေဖန်အပ်ကုန်သော ဟူလို။ ‘သုပ္ပဝတ္တီနိ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်သမျှသော နေရာတိုင်း၌ ကောင်းစွာဖြစ်ကုန်သော၊ မြဲမြံစွာ လေ့လာအပ်ကုန်သော ဟူလို။ ‘သုဝိနိစ္ဆိတာနိ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်သော ဟူလို။ ‘သုတ္တသော’ ဟူသည်မှာ ဥဘတောဝိဘင်းအားဖြင့် ဟူလို။ ‘အနုဗျဉ္ဇနသော’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓကနှင့် ပရိဝါအားဖြင့် ဟူလို။

3. Tatiyavinayadharasuttavaṇṇanā

၃. တတိယ ဝိနယဓရသုတ်အဖွင့်

77. Tatiye vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na sakkā hoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ.

၇၇. တတိယသုတ်၌ ‘ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ ဝိနည်း၏ လက္ခဏာ၌ တည်သူ ဖြစ်၏ ဟူလို။ ‘အသံဟီရော’ ဟူသည်မှာ မိမိယူထားပြီးသော စွဲမြဲသောအယူကို သူတစ်ပါးတို့က စွန့်လွှတ်စေရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

၉. သတ္ထုသာသနသုတ်အဖွင့်

83. Navame ekoti adutiyo. Vūpakaṭṭhoti kāyena gaṇato, cittena kilesehi vūpakaṭṭho vivekaṭṭho dūrībhūto. Appamattoti satiavippavāse ṭhito. Pahitattoti pesitatto. Nibbidāyāti vaṭṭe ukkaṇṭhanatthāya. Virāgāyāti rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Nirodhāyāti appavattikaraṇatthāya. Vūpasamāyāti kilesavūpasamāya appavattiyā. Abhiññāyāti tilakkhaṇaṃ āropetvā abhijānanatthāya. Sambodhāyāti maggasaṅkhātassa sambodhassa atthāya. Nibbānāyāti nibbānassa sacchikaraṇatthāya.

၈၃. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဧကော’ ဟူသည်မှာ အဖော်မရှိသူ (တစ်ဦးတည်းသောသူ) ဟူလို။ ‘ဝူပကဋ္ဌော’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့် အပေါင်းအဖော်မှလည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့် ကိလေသာတို့မှလည်းကောင်း ကင်းဆိတ်၍ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသူ ဟူလို။ ‘အပ္ပမတ္တော’ ဟူသည်မှာ သတိမကင်းဘဲ တည်ရှိသူ ဟူလို။ ‘ပဟိတတ္တော’ ဟူသည်မှာ (နိဗ္ဗာန်သို့) စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ ဟူလို။ ‘နိဗ္ဗိဒါယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့စေရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘ဝိရာဂါယ’ ဟူသည်မှာ ရာဂစသည်တို့ ကင်းပျောက်စေရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘နိရောဓာယ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာများ မဖြစ်စေရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘ဝုပသမာယ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးစေရန်၊ မဖြစ်ပေါ်စေရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘အဘိညာယ’ ဟူသည်မှာ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်၍ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘သမ္ဗောဓာယ’ ဟူသည်မှာ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော သမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။ ‘နိဗ္ဗာနာယ’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် အကျိုးငှါ ဟူလို။

10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

၁၀. အဓိကရဏသမထသုတ်အဖွင့်

84. Dasame adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tesaṃ vinicchayo vinayasaṃvaṇṇanato (cūḷava. aṭṭha. 186-187 ādayo) gahetabbo. Apica dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi [Pg.191] (dī. ni. aṭṭha. 3.331 adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā) vitthāritoyeva, tathā majjhimanikāye sāmagāmasuttavaṇṇanāyāti (ma. ni. aṭṭha. 3.46).

၈၄. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ အဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘အဓိကရဏသမထာ’ မည်ကုန်၏။ ‘ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ’ ဟူသည်မှာ ‘ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ပြီးသော’ ဟူလို။ ‘အဓိကရဏာနံ’ ဟူသည်မှာ ‘ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း၊ ကိစ္စာဓိကရုဏ်း’ ဟူသော ဤအဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့၏ ဟူလို။ ‘သမထာယ ဝုပသမာယ’ ဟူသည်မှာ ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှါလည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှါလည်းကောင်း ဟူလို။ သမ္မုခါဝိနည်းကို ပေးအပ်၏ စသည်ဖြင့် ‘တိဏဝတ္ထာရက’ အထိ ဤသမထခုနစ်ပါးတို့ကို ပေးအပ်ကုန်၏။ ထိုသမထခုနစ်ပါးတို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို ဝိနည်းအဖွင့် (စူဠဝါအဋ္ဌကထာ) မှ ယူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒီဃနိကာယ် သင်္ဂီတိသုတ်အဖွင့်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် သာမဂါမသုတ်အဖွင့်၌လည်းကောင်း အကျယ် ရှင်းပြခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Vinayavaggo aṭṭhamo.

အဋ္ဌမမြောက် ဝိနယဝဂ် ပြီး၏။

Ito parāni satta suttāni uttānatthāneva. Na hettha kiñci heṭṭhā avuttanayaṃ nāma atthīti.

ဤဝဂ်မှ နောက်ထပ် ခုနစ်သုတ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။ ဤသုတ်တို့၌ အောက်တွင် မဆိုအပ်သေးသော နည်းစနစ် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိတော့ပြီ။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီမည်သော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Sattakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

သတ္တကနိပါတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။