1

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

---

Pañcakanipāta-aṭṭhakathā

पंचकनिपात-अट्ठकथा

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Sekhabalavaggo

१. सेखबलवग्ग

---

1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

१. संखित्तसुत्तवण्णना

---

1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame sattannaṃ sekhānaṃ balānīti sekhabalāni. Saddhābalādīsu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Ahirike na kampatīti hirībalaṃ. Anottappe na kampatīti ottappabalaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Tasmāti yasmā imāni sattannaṃ sekhānaṃ balāni, tasmā.

१. पंचकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, सात प्रकारच्या सेख (शैक्ष) पुद्गलांचे बल म्हणजेच 'सेखबल' होय. श्रद्धाबलादींमध्ये, अश्रद्धेमुळे जे डगमगत नाही, ते 'श्रद्धाबल' होय. अहिरिकतेमुळे (निर्लज्जतेमुळे) जे डगमगत नाही, ते 'हिरीबल' होय. अनोत्तप्पतेमुळे (पापाच्या भयाचा अभाव असण्यामुळे) जे डगमगत नाही, ते 'ओत्तप्पबल' होय. आळसामुळे जे डगमगत नाही, ते 'वीर्यबल' होय. अविद्येमुळे जे डगमगत नाही, ते 'प्रज्ञाबल' होय. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे ज्या कारणाने ही सात प्रकारच्या सेख पुद्गलांची बले आहेत, म्हणून.

---

2. Vitthatasuttavaṇṇanā

२. वित्थतसुत्तवण्णना

---

2. Dutiye kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbāni kāyaduccaritādīni hirīyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho.

२. दुसऱ्या सुत्तात, 'कायदुच्चरितेन' (कायरूप दुराचाराने) इत्यादी शब्दांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात तृतीया विभक्ती (करणवचन) वापरली आहे; लाज वाटण्यास योग्य अशा कायदुराचार इत्यादींची लाज वाटते, त्यांचा वीट येतो, असा याचा अर्थ आहे. 'ओत्तप्प' (पापाचे भय) च्या निर्देशात हेतूच्या अर्थात तृतीया विभक्ती आहे; ओत्तप्पाचे कारण बनलेल्या कायदुराचार इत्यादींमुळे भय वाटते, भीती वाटते, असा याचा अर्थ आहे.

---

Āraddhavīriyoti [Pg.2] paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo.

'आरद्धवीर्यो' (आरद्धवीर्य) म्हणजे दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला, न खचणारे मन असलेला. 'पहानाय' म्हणजे प्रहाण करण्यासाठी (त्याग करण्यासाठी). 'उपसंपदाय' म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. 'थामवा' म्हणजे वीर्यबलाने (सामर्थ्याने) युक्त असलेला. 'दळ्हपरक्कमो' म्हणजे स्थिर पराक्रम (दृढ निश्चय) असलेला. 'अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसु' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये आपली धुरा (जबाबदारी) खाली न ठेवणारा, न खचणारे वीर्य असलेला.

---

Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgibhūto. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Nibbedhikāyāti sā ca abhinivijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññā samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā, vipassanāpaññā tadaṅgavasena nibbedhikā, maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato tabbipassanā nibbedhikāti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma, vipassanāpaññā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhāya saṃvattanatopesā dukkhakkhayagāminīti veditabbā. Iti imasmiṃ sutte pañca balāni missakāneva kathitāni, tathā pañcame.

'उदयत्थगामिनिया' म्हणजे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, उदय आणि व्यय यांचा वेध घेण्यास समर्थ असणाऱ्या. 'पञ्ञाय समन्नागतो' म्हणजे विपना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा या दोन्ही प्रज्ञांनी युक्त असलेला. 'अरियया' म्हणजे विक्खंभन (दमन) आणि समुच्छेद (समूळ उच्चाटन) यांद्वारे क्लेशांपासून दूर राहिलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा. 'निब्बेधिकाय' म्हणजे ती (प्रज्ञा) क्लेशांचा वेध घेणारी (भेदणारी) असल्यामुळे तिला 'निब्बेधिका' (वेधक) म्हटले जाते, तिच्याशी युक्त असलेला असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, मार्ग प्रज्ञा ही समुच्छेद रूपाने पूर्वी कधीही न भेदलेल्या, कधीही न तोडलेल्या लोभसमूह, द्वेषसमूह आणि मोहसमूहाला भेदते, नष्ट करते, म्हणून ती 'निब्बेधिका' होय; विपना प्रज्ञा ही तदंग रूपाने 'निब्बेधिका' होय; किंवा मार्ग प्रज्ञेच्या प्राप्तीस कारणीभूत ठरत असल्यामुळे ती विपना प्रज्ञा 'निब्बेधिका' आहे, असे म्हणणे योग्य आहे. 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया' या पदात देखील, मार्ग प्रज्ञा ही योग्य कारणाने व मार्गाने संसारदुःख आणि क्लेशदुःख नष्ट करत पुढे जाते, म्हणून तिला 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनी' (सम्यक् दुःखक्षयगामिनी) म्हटले जाते; विपना प्रज्ञा ही तदंग रूपाने संसारदुःख आणि क्लेशदुःख नष्ट करत पुढे जाते, म्हणून ती 'दुक्खक्खयगामिनी' होय. किंवा दुःखक्षयगामिनी अशा मार्ग प्रज्ञेच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे उर्वरित विपना प्रज्ञा ही 'दुक्खक्खयगामिनी' आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे, या सुत्तात पाच बले ही मिश्रित (लौकिक व लोकोत्तर) स्वरूपातच सांगितली आहेत, आणि पाचव्या सुत्तातही तसेच आहे.

---

6. Samāpattisuttavaṇṇanā

६. समापत्तिसुत्तवण्णना

---

6. Chaṭṭhe akusalassa samāpattīti akusaladhammassa samāpajjanā, tena saddhiṃ samaṅgibhāvoti attho. Pariyuṭṭhāya tiṭṭhatīti pariyonandhitvā tiṭṭhati.

६. सहाव्या सुत्तात, 'अकुसलस्स समापत्ति' म्हणजे अकुशल धर्माची प्राप्ती होणे, त्याच्याशी युक्त होणे असा अर्थ आहे. 'परियुट्ठाय तिट्ठति' म्हणजे व्यापून (वेढून) राहणे.

---

7. Kāmasuttavaṇṇanā

७. कामसुत्तवण्णना

---

7. Sattame kāmesu laḷitāti vatthukāmakilesakāmesu laḷitā abhiratā. Asitabyābhaṅginti tiṇalāyanaasitañceva tiṇavahanakājañca. Kulaputtoti ācārakulaputto. Ohāyāti pahāya. Alaṃ [Pg.3] vacanāyāti yuttaṃ vacanāya. Labbhāti sulabhā sakkā labhituṃ. Hīnā kāmāti pañcannaṃ nīcakulānaṃ kāmā. Majjhimā kāmāti majjhimasattānaṃ kāmā. Paṇītā kāmāti rājarājamahāmattānaṃ kāmā. Kāmātveva saṅkhaṃ gacchantīti kāmanavasena kāmetabbavasena ca kāmāicceva saṅkhaṃ gacchanti. Vuddho hotīti mahallako hoti. Alaṃpaññoti yuttapañño. Attaguttoti attanāva gutto rakkhito, attānaṃ vā gopetuṃ rakkhituṃ samattho. Nālaṃ pamādāyāti na yutto pamajjituṃ. Saddhāya akataṃ hotīti yaṃ saddhāya kusalesu dhammesu kātuṃ yuttaṃ, taṃ na kataṃ hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homīti evaṃ saddhādīhi kātabbaṃ katvāva sotāpattiphale patiṭṭhite tasmiṃ puggale anapekkho homīti dasseti. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito.

७. सातव्या सुत्तात, 'कामेसु लळिता' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यामध्ये रममाण झालेले, अत्यंत मग्न झालेले. 'असितब्याभङ्गिं' म्हणजे गवत कापण्याचा विळा आणि गवत वाहून नेण्याची कावड. 'कुलपुत्तो' म्हणजे आचरणाने कुलीन असलेला पुत्र. 'ओहाय' म्हणजे सोडून (त्याग करून). 'अलं वचनाय' म्हणजे बोलण्यास योग्य. 'लब्भा' म्हणजे सहज प्राप्त होण्याजोगे, मिळवणे शक्य असणारे. 'हीना कामा' म्हणजे पाच नीच कुळांचे कामभोग. 'मज्झिमा कामा' म्हणजे मध्यम प्राण्यांचे कामभोग. 'पणीता कामा' म्हणजे राजे आणि महामात्यांचे कामभोग. 'कामात्वेव सङ्खं गच्छन्ति' म्हणजे इच्छेच्या सामर्थ्याने आणि उपभोग घेण्याच्या सामर्थ्याने केवळ 'काम' या संज्ञेस प्राप्त होतात. 'वुद्धो होति' म्हणजे वृद्ध (वयस्कर) होतो. 'अलंपञ्ञो' म्हणजे योग्य प्रज्ञा असलेला. 'अत्तगुत्तो' म्हणजे स्वतःच सुरक्षित असलेला, रक्षिलेला; किंवा स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ असलेला. 'नालं पमादाय' म्हणजे प्रमाद (दुर्लक्ष) करणे योग्य नाही. 'सद्धाय अकतं होति' म्हणजे श्रद्धेने कुशल धर्मांमध्ये जे करणे योग्य होते, ते केलेले नसते. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा. 'अनपेक्खो दानाहं, भिक्खवे, तस्मिं भिक्खुस्मिं होमि' या वाक्याद्वारे - अशा प्रकारे श्रद्धा इत्यादींनी जे करणे योग्य आहे ते करून, तो भिक्खू स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाल्यावर, मी त्या पुद्गलाविषयी अपेक्षारहित (आसक्तीरहित) होतो, असे दर्शवले आहे. या सुत्तात स्रोतापत्ती मार्गाचा उपदेश केला आहे.

---

8. Cavanasuttavaṇṇanā

८. चवनसुत्तवण्णना

---

8. Aṭṭhame saddhammeti sāsanasaddhamme. Assaddhoti okappanasaddhāya ca pakkhandanasaddhāya cāti dvīhipi saddhāhi virahito. Cavati nappatiṭṭhātīti imasmiṃ sāsane guṇehi cavati, patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Iti imasmiṃ sutte appatiṭṭhānañca patiṭṭhānañca kathitaṃ.

८. आठव्या सुत्तात, 'सद्धम्मे' म्हणजे शासन-सद्धर्मात (बुद्धांच्या शिकवणुकीत). 'अस्सद्धो' म्हणजे ओकप्पन-श्रद्धा (दृढ विश्वास) आणि पक्खंदन-श्रद्धा (प्रवेश करणारी श्रद्धा) या दोन्ही प्रकारच्या श्रद्धांनी विरहित असलेला. 'चवति नप्पतिट्ठाति' म्हणजे या शासनात गुणांपासून (शील, समाधी इत्यादींपासून) च्युत होतो, प्रतिष्ठित होण्यास असमर्थ ठरतो. अशा प्रकारे, या सुत्तात अप्रतिष्ठा (प्रतिष्ठित न होणे) आणि प्रतिष्ठा (प्रतिष्ठित होणे) या दोन्ही गोष्टी सांगितल्या आहेत.

---

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

९. पठमअगारवसुत्तवण्णना

---

9. Navame nāssa gāravoti agāravo. Nāssa patissoti appatisso, ajeṭṭhako anīcavutti. Sesamettha purimasadisameva.

९. नवव्या सुत्तात, 'नास्स गारवो' (ज्याला आदर नाही) तो 'अगारवो' (अनादर करणारा). 'नास्स पटिस्सो' (जो आज्ञा पाळत नाही) तो 'अप्पतिस्सो' (अनाज्ञाधारक), ज्याला कोणी श्रेष्ठ नाही आणि ज्याचे वर्तन नम्र नाही. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे.

---

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

१०. दुतियअगारवसुत्तवण्णना

---

10. Dasame abhabboti abhājanaṃ. Vuddhinti vaḍḍhiṃ. Virūḷhinti virūḷhamūlatāya niccalabhāvaṃ. Vepullanti mahantabhāvaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०. दहाव्या सुत्तात, 'अभब्बो' म्हणजे अपात्र (भाजन नसलेला). 'वुद्धिं' म्हणजे वृद्धीला (शीलाद्वारे वाढीला). 'विरूळ्हिं' म्हणजे मुळे घट्ट रुजल्यामुळे प्राप्त होणारी स्थिरता (मार्गाद्वारे अचलता). 'वेपुल्लं' म्हणजे विशालता (निर्वाणाद्वारे प्राप्त होणारे मोठेपण). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Sekhabalavaggo paṭhamo.

पहिला सेखबलवग्ग समाप्त.

---

2. Balavaggo

२. बलवग्ग

---

1. Ananussutasuttavaṇṇanā

१. अननुस्सुतसुत्तवण्णना

---

11. Dutiyassa [Pg.4] paṭhame pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesūti ahaṃ, bhikkhave, pubbe ananussutesu catūsu saccadhammesu. Abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmīti catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa karaṇena abhijānitvā vosānapāramiṃ sabbesaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā katakiccabhāvaṃ pāraṃ patto paṭijānāmīti mahābodhipallaṅke attano āgamanīyaguṇaṃ dasseti. Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassa. Tathāgatabalānīti yathā tehi gantabbaṃ, tatheva gatāni pavattāni ñāṇabalāni. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhacakkaṃ. Pavattetīti katheti.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'पुब्बाहा, भिक्खवे, अननुस्सुतेसु धम्मेसू' म्हणजे 'हे भिक्खूंनो, मी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या चार आर्यसत्यरूपी धर्मांमध्ये'. 'अभिञ्ञावोसानपारमिप्पत्तो पटिजानामी' या वाक्याद्वारे - चार आर्यसत्यांमध्ये चार मार्गांद्वारे सोळा प्रकारच्या कर्तव्यांचे पालन करून, विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, सर्व कर्तव्यांची पूर्तता झाल्यामुळे कृतकृत्यतेच्या पलीकडच्या तीराला (पारमितेला) पोहोचलो आहे, असे मी घोषित करतो - याद्वारे महाबोधी आसनावर स्वतःच्या प्राप्त गुणांचे दर्शन घडवतात. 'तथागतस्स' म्हणजे आठ कारणांमुळे तथागत असलेल्यांचे. 'तथागतबलानी' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या पूर्व बुद्धांनी प्राप्त केले, त्याचप्रमाणे प्राप्त झालेले आणि प्रवृत्त झालेले ज्ञानरूपी बल. 'आसभं ठाणं' म्हणजे श्रेष्ठ स्थान. 'सीहनादं' म्हणजे निर्भय गर्जना. 'ब्रह्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ चक्र. 'पवत्तेती' म्हणजे प्रवर्तित करतात (उपदेश करतात).

---

2. Kūṭasuttavaṇṇanā

२. कूटसुत्तवण्णना

---

12. Dutiye sekhabalānīti sekhānaṃ ñāṇabalāni. Agganti uttamaṃ. Sesabalāni gopānasiyo kūṭaṃ viya saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ. Tāneva balāni saṃhatāni karotīti saṅghātaniyaṃ.

१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'सेखबलानी' म्हणजे सेख (शैक्ष) पुद्गलांचे ज्ञानरूपी बल. 'अग्गं' म्हणजे उत्तम (श्रेष्ठ). ज्याप्रमाणे छताचा कळस (कूड) वाशांना (गोपानसी) एकत्र धरून ठेवतो, त्याप्रमाणे उर्वरित बलांना एकत्र धरून ठेवते म्हणून ते 'सङ्गाहिकं' (संग्राहक) होय. त्या उर्वरित बलांनाच संघटित करते म्हणून ते 'सङ्घातनियम' (संघातनीय) होय.

---

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

३. संक्खित्तसुत्तवण्णना (संक्षिप्त सुत्त वर्णन)

---

13. Tatiye tattha muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ.

१३. तिसऱ्या सुत्तात, 'मुट्ठस्सच्चे न कम्पतीति' म्हणजे विसरभोळेपणामुळे (अकुशलामुळे) जे डळमळीत होत नाही, ते 'सतिबळ' (स्मृतिबळ) होय. 'उद्धच्चे न कम्पतीति' म्हणजे उद्धच्चामुळे (चित्ताच्या अस्वस्थतेमुळे) जे डळमळीत होत नाही, ते 'समाधिबळ' होय।

---

4. Vitthatasuttavaṇṇanā

४. वित्थतसुत्तवण्णना (विस्तृत सुत्त वर्णन)

---

14. Catutthe satinepakkenāti ettha nepakkaṃ vuccati paññā, sā satiyā upakārakabhāvena gahitā.

१४. चौथ्या सुत्तात, 'सतिनेपक्केन' या पदात 'नेपक्क' म्हणजे प्रज्ञा (बुद्धी) म्हटले आहे. ती स्मृतीच्या (सतीच्या) उपकारक भावामुळे ग्रहण केली आहे।

---

5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

५. दट्ठब्बसुत्तवण्णना (द्रष्टव्य सुत्त वर्णन)

---

15. Pañcame savisayasmiṃyeva lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabbantiādimāha. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā, rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro [Pg.5] tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyatatiyacatutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evamevaṃ saddhāpañcamesu balesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyabalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti evamidha pañca balāni missakāni kathitāni. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Evaṃ purimavagge ca idha ca aṭṭhasu suttesu sekhabalāneva kathitāni. Karaṇḍakolavāsī mahādattatthero panāha – ‘‘heṭṭhā catūsu suttesu sekhabalāni kathitāni, upari catūsu asekhabalānī’’ti.

१५. पाचव्या सुत्तात, आपल्याच विषयात असलेल्या लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांमध्ये प्रवृत्तीच्या विशेषतेने सांगण्यासाठी "भिक्खूहो, श्रद्धाबळ (सद्धाबळ) कोठे पाहावे?" इत्यादी (भगवान) म्हणाले. जसे चार श्रेष्ठिपुत्र आणि राजा, अशा राजासह पाच मित्रांनी "नक्षत्रांचा उत्सव खेळूया" असे ठरवून जेव्हा ते रस्त्यावर उतरले, तेव्हा एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर इतर चार जण शांत बसतात, आणि केवळ तो घरमालकच "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" असे घरात व्यवस्था करतो. दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावरही इतर चार जण शांत बसतात, आणि केवळ तो घरमालकच "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" असे घरात व्यवस्था करतो. शेवटी सर्वांत शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर, जरी राजा सर्व ठिकाणी स्वामी असला, तरी या वेळी तो आपल्याच घरी "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" अशी व्यवस्था करतो. याचप्रमाणे, श्रद्धा आदि पाच बळांमध्ये, ते मित्र एकत्र रस्त्यावर उतरल्याप्रमाणे एकाच आलंबनात (विषयात) उत्पन्न होत असतानाही, ज्याप्रमाणे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सोतापत्ति-अंगांना प्राप्त झाल्यावर अधिमोक्ष-लक्षण असलेले 'श्रद्धाबळ' (सद्धाबळ) हेच ज्येष्ठ (प्रमुख) आणि पूर्वगामी (अग्रणी) होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधाने) प्राप्त झाल्यावर प्रग्रह-लक्षण असलेले 'वीरियबळ' हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) प्राप्त झाल्यावर उपस्थान-लक्षण असलेले 'satiबळ' (स्मृतिबळ) हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे ध्यान आणि विमोक्षांना प्राप्त झाल्यावर अविक्षेप-लक्षण असलेले 'समाधिबळ' हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. परंतु सर्वांत शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर ज्याप्रमाणे इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ राजाच घरात व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे आर्यसत्यांना प्राप्त झाल्यावर प्रजानन-लक्षण (विशेष जाणण्याचे लक्षण) असलेले 'पञ्ञाबळ' (प्रज्ञाबळ) हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. अशा प्रकारे येथे पाच बळांचे मिश्रित वर्णन केले आहे. सहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे. अशा प्रकारे मागील वर्गात आणि येथे अशा आठ सुत्तांमध्ये केवळ 'शेखबळे' (शैक्ष बळे) सांगितली आहेत. परंतु करंडकोलवासी महादत्त थेर म्हणतात - "खालील चार सुत्तांमध्ये शेखबळे सांगितली आहेत आणि वरील चार सुत्तांमध्ये अशेखबळे सांगितली आहेत."

---

7. Paṭhamahitasuttavaṇṇanā

७. पठमहितसुत्तवण्णना (प्रथम हित सुत्त वर्णन)

---

17. Sattame sīlādayo missakāva kathitā. Vimuttīti arahattaphalavimuttiyeva. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

१७. सातव्या सुत्तात सीळ (शील) इत्यादींचे मिश्रित वर्णन केले आहे. 'विमुत्ती' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच होय. 'विमुत्तिञाणदस्सन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय, आणि ते केवळ लौकिकच आहे।

---

8-10. Dutiyahitasuttādivaṇṇanā

८-१०. दुतियहितसुत्तादिवण्णना (द्वितीय हित सुत्त इत्यादींचे वर्णन)

---

18-20. Aṭṭhame [Pg.6] dussīlo bahussuto kathito, navame appassuto dussīlo, dasame bahussuto khīṇāsavoti.

१८-२०. आठव्या सुत्तात दुस्सीळ (दुःशील) बहुश्रुत भिक्खू सांगितला आहे, नवव्या सुत्तात अल्पश्रुत दुस्सीळ, आणि दहाव्या सुत्तात बहुश्रुत क्षीणास्रव (अर्हत) सांगितला आहे।

---

Balavaggo dutiyo.

दुसरा बळवग्गो (बल वर्ग) समाप्त।

---

3. Pañcaṅgikavaggo

३. पंचंगिकवग्गो (पंचंगिक वर्ग)

---

1. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

१. पठमअगारवसुत्तवण्णना (प्रथम अनादर सुत्त वर्णन)

---

21. Tatiyassa paṭhame asabhāgavuttikoti asabhāgāya visadisāya jīvitavuttiyā samannāgato. Ābhisamācārikaṃ dhammanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paññattasīlaṃ. Sekhaṃ dhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Sammāsamādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Imasmiṃ sutte sīlādīni missakāni kathitāni.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'असभागवुत्तिको' म्हणजे असमान, विसदृश अशा उपजीविकेने युक्त असलेला. 'आभिसमाचारिकं धम्मं' म्हणजे उत्तम आचरणात्मक, कर्तव्याच्या (वत्त) रूपाने प्रज्ञप्त केलेले सीळ (शील). 'सेखं धम्मं' म्हणजे शेख (शैक्ष) व्यक्तींसाठी प्रज्ञप्त केलेले सीळ. 'सीलानि' म्हणजे चार महासीळे. 'सम्मादिट्ठिं' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी. 'सम्मासमाधिं' म्हणजे मार्ग-समाधी आणि फल-समाधी दोन्ही. या सुत्तात सीळ इत्यादींचे मिश्रित वर्णन केले आहे।

---

2. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

२. दुतियअगारवसुत्तवण्णना (द्वितीय अनादर सुत्त वर्णन)

---

22. Dutiye sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Ime pana tayopi khandhā missakāva kathitāti.

२२. दूसरे सुत्तात, 'सीलक्खन्धं' म्हणजे सीळसमूह (शीलाचा संचय). उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. परंतु हे तिन्ही स्कंध मिश्रित स्वरूपातच सांगितले आहेत।

---

3. Upakkilesasuttavaṇṇanā

३. उपक्किलेससुत्तवण्णना (उपक्किलेस सुत्त वर्णन)

---

23. Tatiye na ca pabhassaranti na ca pabhāvantaṃ. Pabhaṅgu cāti pabhijjanasabhāvaṃ. Ayoti kāḷalohaṃ. Lohanti ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ. Sajjhanti rajataṃ. Cittassāti cātubhūmakakusalacittassa. Tebhūmakassa tāva upakkilesā hontu, lokuttarassa kathaṃ hontīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassapi lokuttarassapi upakkilesā nāma honti. Pabhaṅgu cāti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyāti āsavānaṃ khayasaṅkhātassa arahattassa atthāya hetunā kāraṇena samādhiyati. Ettāvatā [Pg.7] cittaṃ visodhetvā arahatte patiṭṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dasseti. Idānissa abhiññāpaṭivedhaṃ dassento yassa yassa cātiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

२३. तिसऱ्या सुत्तात, 'न च पभस्सरं' म्हणजे प्रभाहीन (तेज नसलेले). 'पभंगु च' म्हणजे नाश पावणारा स्वभाव असलेले. 'अयो' म्हणजे काळलोह (काळे लोखंड). 'लोहं' म्हणजे येथे सांगितलेले चार धातू सोडून उर्वरित तांबे इत्यादी धातू. 'सज्झुं' म्हणजे चांदी. 'चित्तस्स' म्हणजे चार भूमींमधील कुशल चित्ताचे. जर तीन भूमींमधील चित्ताचे उपक्किलेस (मळ) आहेत, तर लोकोत्तर चित्ताचे कसे असू शकतात? (उत्तर:) उत्पन्न होण्यास वाव न दिल्यामुळे. कारण ज्या कारणाने ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत, त्याच कारणाने ते (कामच्छंद इत्यादी) लौकिक आणि लोकोत्तर चित्ताचेही उपक्किलेस म्हटले जातात. 'पभंगु च' म्हणजे आलंबनात (विषयात) चूर्ण-विचूर्ण होऊन नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले. 'सम्मा समाधियति आसवानं खयाय' म्हणजे आसवांचा क्षय रूप अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीसाठी योग्य कारणाने समाहित होते. एवढ्यावरून चित्त शुद्ध करून अर्हत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्या क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीला दर्शविले आहे. आता या क्षीणास्रव व्यक्तीचा अभिज्ञा-प्रतिवेध (अभिज्ञांचे आकलन) दर्शवण्यासाठी "यस्स यस्स च" इत्यादी म्हटले आहे. ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

---

4. Dussīlasuttavaṇṇanā

४. दुस्सीळसुत्तवण्णना (दुःशील सुत्त वर्णन)

---

24. Catutthe hatūpanisoti hataupanissayo hatakāraṇo. Yathābhūtañāṇadassananti nāmarūpaparicchedañāṇaṃ ādiṃ katvā taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti nibbidā ca virāgo ca. Tattha nibbidā balavavipassanā, virāgo maggo. Vimuttiñāṇadassananti phalavimutti ca paccavekkhaṇañāṇañca.

२४. चौथ्या सुत्तात, 'हतूपनिसो' म्हणजे नष्ट झालेला उपनिषय (प्रबळ कारण) असलेला, नष्ट झालेले कारण असलेला. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे नामरूप-परिच्छेद ज्ञानापासून सुरू होणारी तरुण (प्राथमिक) विपश्यना. 'निब्बिदाविरागो' म्हणजे निर्वेद (कंटाळा/वैराग्य) आणि विराग (आसक्ती नसणे). त्यामध्ये 'निब्बिदा' म्हणजे बलवान विपश्यना आणि 'विराग' म्हणजे आर्यमार्ग. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' म्हणजे फल-विमुक्ती आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान।

---

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

५. अनुग्गहितसुत्तवण्णना (अनुग्रहित सुत्त वर्णन)

---

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhi. Cetovimuttiphalātiādīsu cetovimuttīti maggaphalasamādhi. Paññāvimuttīti phalañāṇaṃ. Sīlānuggahitāti sīlena anuggahitā anurakkhitā. Sutānuggahitāti bāhusaccena anuggahitā. Sākacchānuggahitāti dhammasākacchāya anuggahitā. Samathānuggahitāti cittekaggatāya anuggahitā.

२५. पाचव्या सुत्तात, 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी. 'चेतोविमुत्तिफला' इत्यादींमध्ये 'चेतोविमुत्ति' म्हणजे मार्ग आणि फल यांच्याशी युक्त असलेली समाधी. 'पञ्ञाविमुत्ति' म्हणजे फल-ज्ञान. 'सीलानुग्गहिता' म्हणजे सीळाने (शीलाने) अनुग्रहित (उपकृत) केलेली, संरक्षित केलेली. 'सुतानुग्गहिता' म्हणजे बहुश्रुततेने (बहुसच्च) अनुग्रहित केलेली. 'साकच्छानुग्गहिता' म्हणजे धर्मचर्चेने (धम्मसाकच्छा) अनुग्रहित केलेली. 'समथानुग्गहिता' म्हणजे चित्ताच्या एकाग्रतेने अनुग्रहित केलेली।

---

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ madhurambabījaṃ ropetvā samantā mariyādaṃ bandhitvā kālānukālaṃ udakaṃ āsiñcitvā kālānukālaṃ mūlāni sodhetvā kālānukālaṃ patitapāṇake hāretvā kālānukālaṃ makkaṭajālaṃ luñcitvā ambaṃ paṭijagganto puriso dassetabbo. Tassa hi purisassa madhurambabījaropanaṃ viya vipassanāsammādiṭṭhi daṭṭhabbā, mariyādabandhanaṃ viya sīlena anuggaṇhanaṃ, udakāsecanaṃ viya sutena anuggaṇhanaṃ, mūlaparisodhanaṃ viya sākacchāya anuggaṇhanaṃ, pāṇakaharaṇaṃ viya jhānavipassanāpāripanthikasodhanavasena samathānuggaṇhanaṃ, makkaṭajālaluñcanaṃ viya balavavipassanānuggaṇhanaṃ, evaṃ anuggahitassa rukkhassa khippameva vaḍḍhitvā phalappadānaṃ viya imehi sīlādīhi anuggahitāya mūlasammādiṭṭhiyā khippameva maggavasena vaḍḍhitvā cetovimuttipaññāvimuttiphalappadānaṃ veditabbaṃ.

या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी, एखादा माणूस गोड आंब्याचे बी पेरून, त्याच्या सभोवताली बांध घालून, वेळोवेळी पाणी सिंचन करून, वेळोवेळी मुळे स्वच्छ करून, वेळोवेळी पडलेले कीटक दूर करून, वेळोवेळी कोळ्याचे जाळे काढून टाकून आंब्याच्या झाडाची काळजी घेतो, त्याचे उदाहरण दिले पाहिजे. कारण, त्या माणसाचे गोड आंब्याचे बी पेरणे हे विपश्यना सम्यक् दृष्टीसारखे मानले पाहिजे; बांध घालणे हे शीलाद्वारे संगोपन करण्यासारखे; पाणी सिंचन करणे हे श्रुताद्वारे (धम्मश्रवणाद्वारे) संगोपन करण्यासारखे; मुळे स्वच्छ करणे हे साकच्छा (धम्मचर्चा) द्वारे संगोपन करण्यासारखे; कीटक दूर करणे हे ध्यान व विपश्यनेच्या अंतराय (बाधक धर्म) दूर करण्याच्या दृष्टीने समथाद्वारे संगोपन करण्यासारखे; आणि कोळ्याचे जाळे काढून टाकणे हे बलवान विपश्यनेद्वारे संगोपन करण्यासारखे मानले पाहिजे. अशा प्रकारे संगोपन केलेल्या झाडाची वेगाने वाढ होऊन फळ मिळण्यासारखेच, या शील इत्यादींद्वारे संगोपन केलेल्या मूळ सम्यक् दृष्टीची वेगाने मार्गाच्या प्रभावाने वाढ होऊन चेतोविमुत्ती आणि पञ्ञाविमुत्ती (प्रज्ञाविमुक्ती) रूपी फळ मिळणे असे समजले पाहिजे.

---

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

६. विमुत्तायतनसुत्तवण्णना

---

26. Chaṭṭhe [Pg.8] vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Yatthāti yesu vimuttāyatanesu. Satthā dhammaṃ desetīti catusaccadhammaṃ deseti. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo. Passambhatīti paṭippassambhati. Sukhaṃ vedetīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādisu ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti suṭṭhu manasikataṃ suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme. Iti imasmiṃ sutte pañcapi vimuttāyatanāni arahattaṃ pāpetvā kathitānīti.

२६. सहाव्या सुत्तात, 'विमुत्तायतनानि' म्हणजे विमुक्तीची (मुक्त होण्याची) कारणे. 'यत्थ' म्हणजे ज्या विमुक्तायतनांमध्ये. 'सत्था धम्मं देसेति' म्हणजे शास्ता (बुद्ध) चतुरार्यसत्य धर्माचा उपदेश करतात. 'अत्थपटिसंवेदिनो' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) अर्थाला (शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी) जाणणाऱ्याला. 'धम्मपटिसंवेदिनो' म्हणजे पाळीला (पाठाला) जाणणाऱ्याला. 'पामोज्जं' म्हणजे तरुण पीती (प्राथमिक प्रीती). 'पीती' म्हणजे संतुष्टतेच्या स्वरूपातील बलवान पीती. 'कायो' म्हणजे नामकाय (चित्त आणि चैतसिक). 'पस्सम्झति' म्हणजे शांत होतो (प्रश्रब्ध होतो). 'सुखं वेदेति' म्हणजे सुख प्राप्त करतो. 'चित्तं समाधियति' म्हणजे अर्हत्त्वफल समाधीने समाहित (एकाग्र) होते. कारण, हा भिक्खू तो धम्म ऐकताना प्रत्येक प्रसंगी ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फळ यांना जाणतो; अशा प्रकारे जाणणाऱ्या त्याला पीती उत्पन्न होते. तो त्या पीतीला मध्येच मागे हटू न देता, उपचार कर्मस्थानवाला होऊन, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त करतो. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'चित्त समाहित होते'. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. पण हा विशेष (फरक) आहे - 'समाधिनिमित्तं' म्हणजे अडतीस आलंबनांपैकी कोणत्याही एका आलंबनात प्रवृत्त झालेली समाधी म्हणजेच समाधिनिमित्त होय. 'सुग्गहीतं होति' इत्यादींमध्ये, आचार्यांच्या जवळ कर्मस्थान शिकताना ते चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते, चांगल्या प्रकारे मनसिकार केलेले असते, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले असते. 'सुप्पटिविद्धं पञ्ञाय' म्हणजे प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रत्यक्ष केलेले असते. 'तस्मिं धम्मे' म्हणजे कर्मस्थान दर्शवणाऱ्या पाळी धम्मामध्ये. अशा प्रकारे या सुत्तात पाचही विमुक्तायतने अर्हत्त्वाप्रत पोहोचवून सांगितली आहेत.

---

7. Samādhisuttavaṇṇanā

७. समाधिसुत्तवण्णना

---

27. Sattame appamāṇanti pamāṇakaradhammarahitaṃ lokuttaraṃ. Nipakā patissatāti nepakkena ca satiyā ca samannāgatā hutvā. Pañca ñāṇānīti pañca paccavekkhaṇañāṇāni. Paccattaññeva uppajjantīti attaniyeva uppajjanti. Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. Maggasamādhītipi vadantiyeva. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho, purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko, kilesehi ārakattā ariyo, kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo, atappaniyaṭṭhena paṇīto. Kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena [Pg.9] vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhaladdho, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Taṃ samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullappattattā satova samāpajjati, satova vuṭṭhahati. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati, sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko cā’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, taṃ ekaṃ ñāṇaṃ. Eseva nayo sesesu. Evaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti.

२७. सातव्या सुत्तात, 'अप्पमाणं' म्हणजे प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या क्लेशादी धर्मांनी रहित असलेला लोकोत्तर धम्म. 'निपका पतिस्सता' म्हणजे नेपक्क (क्लेशांना सुकवणारी प्रज्ञा) आणि स्मृती (सती) यांनी युक्त होऊन. 'पञ्च ञाणानि' म्हणजे पाच प्रत्यवेक्षण ज्ञाने. 'पच्चत्तञ्ञेव उप्पज्जन्ति' म्हणजे स्वतःमध्येच उत्पन्न होतात. 'अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव' इत्यादी वाक्यांमध्ये अर्हत्त्वफल समाधी अभिप्रेत आहे. 'मार्ग समाधी' असेही म्हणतातच. कारण ती (समाधी) प्रत्येक समापत्तीच्या (अर्पण) क्षणी सुखकारक असल्यामुळे 'प्रत्युत्पन्नसुख' (वर्तमानकालीन सुख देणारी) म्हटली जाते; पूर्वी-पूर्वीचे समाधीसुख हे नंतर-नंतरच्या समाधीसुखाचे कारण असल्यामुळे भविष्यात 'सुखविपाक' (सुखद परिणाम देणारी) आहे; क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे 'आर्य' (अरीय) आहे; कामामिष (कामगुणरूपी आमिष), वट्टामिष (संसारचक्राचे आमिष) आणि लोकामिष (लौकिक आमिष) यांच्या अभावामुळे 'निरामिष' आहे; बुद्ध इत्यादी महापुरुषांद्वारे सेवन केली गेल्यामुळे 'महापुरुषसेवित' (अकापुरुषसेवित) आहे; अंगांच्या शांततेमुळे, आलंबनाच्या शांततेमुळे आणि सर्व क्लेशजन्य संतापाच्या शांततेमुळे 'शांत' आहे; अतपनीय (असमाधान न करणाऱ्या) अर्थाने 'प्रणीत' आहे; क्लेशांच्या प्रश्रब्धीमुळे (शांततेमुळे) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा क्लेशांच्या प्रश्रब्ध भावाला प्राप्त झाल्यामुळे 'प्रश्रब्धिलब्ध' (पटिप्पस्सद्धिलद्ध) आहे. कारण 'प्रश्रब्ध' आणि 'प्रश्रब्धी' हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. किंवा शांत झालेल्या क्लेशांच्या अर्हताद्वारे प्राप्त झाल्यामुळेही 'प्रश्रब्धिलब्ध' आहे; एकोदीभावाने (एकाग्रतेने) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा एकोदीभावच प्राप्त झाल्यामुळे 'एकोदीभावाधिगत' आहे. अप्राविण्य (अभ्यास नसलेल्या) सासव (आस्रवयुक्त) समाधीप्रमाणे ससंस्कार (प्रयत्नासह) आणि सप्रयोग चित्ताने विरोधी धर्मांचे दमन करून व क्लेशांना रोखून प्राप्त न झाल्यामुळे 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगत' (प्रयत्नाने व दमनाने न मिळवलेली) आहे. त्या समाधीमध्ये समापन्न होताना किंवा त्यातून व्युत्थान करताना (बाहेर पडताना) स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे स्मृतीयुक्त (जागृत) होऊनच समापन्न होतो आणि स्मृतीयुक्त होऊनच व्युत्थान करतो. किंवा निश्चित केलेल्या वेळेनुसार स्मृतीयुक्त होऊन समापन्न होतो आणि स्मृतीयुक्त होऊन व्युत्थान करतो. म्हणून, येथे 'ही समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारी आहे आणि भविष्यात सुखद विपाक देणारी आहे' अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला स्वतःमध्येच जे परप्रत्ययरहित (इतरांवर अवलंबून नसलेले) ज्ञान उत्पन्न होते, ते पहिले ज्ञान होय. उरलेल्या ज्ञानांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे ही पाच ज्ञाने स्वतःमध्येच उत्पन्न होतात.

---

8. Pañcaṅgikasuttavaṇṇanā

८. पञ्चङ्गिकसुत्तवण्णना

---

28. Aṭṭhame ariyassāti vikkhambhanavasena pahīnakilesehi ārakā ṭhitassa. Bhāvanaṃ desessāmīti brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ pakāsayissāmi. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

२८. आठव्या सुत्तात, 'अरियस्स' म्हणजे विष्कंभन (दमन) पद्धतीने नष्ट केलेल्या क्लेशांपासून दूर राहिलेल्या (भिक्खूच्या). 'भावनं देसेस्सामि' म्हणजे वाढवणे, वृद्धिंगत करणे स्पष्ट करीन. 'इममेव कायं' म्हणजे या भौतिक शरीराला (करजकाय). 'अभिसन्देति' म्हणजे ओले करतो, स्निग्ध करतो, सर्वत्र पसरणारे पीती-सुख निर्माण करतो. 'परिसन्देति' म्हणजे सभोवताली ओले करतो (पूर्णपणे भिजवतो). 'परिपूरेति' म्हणजे हवेने भाता (कातड्याची पिशवी) भरल्यासारखे भरतो. 'परिफरति' म्हणजे सभोवताली स्पर्श करतो (व्यापून टाकतो). 'सब्बावतो कायस्स' म्हणजे त्या भिक्खूच्या सर्व अवयवांनी युक्त असलेल्या शरीराचा, उपादिन्नक संततीच्या प्रवृत्तीच्या ठिकाणी असलेला कोणताही भाग, जो त्वचा, मांस आणि रक्ताने युक्त आहे, तो अगदी अणूएवढा लहान असला तरी प्रथम ध्यान सुखाने स्पर्श न केलेला असा राहत नाही (म्हणजेच सर्व शरीर प्रथम ध्यान सुखाने व्यापून जाते).

---

Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikābhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dassesi. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti [Pg.10] saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

‘दक्खो’ (दक्ष) म्हणजे कुशल आणि समर्थ, जो स्नानचूर्ण बनविण्यास, ते योग्य रीतीने मिसळण्यास आणि मळण्यास समर्थ असतो. ‘कंसथाले’ म्हणजे कोणत्याही धातूने बनविलेल्या पात्रात (कांस्यपात्रात). मातीचे पात्र मात्र मजबूत नसते, मळताना ते फुटते; म्हणून ते (मातीचे पात्र) दाखविले नाही. ‘परिप्योसकं परिप्योसकं’ म्हणजे शिंपडून शिंपडून (सिंचन करून करून). ‘सन्नेय्य’ म्हणजे डाव्या हाताने काशाची थाळी धरून, उजव्या हाताने योग्य प्रमाणात पाणी शिंपडून शिंपडून, मळत मळत गोळा बनवावा. ‘स्नेहानुगता’ म्हणजे पाण्याच्या ओलाव्याने (स्नेहाने) युक्त. ‘स्नेहपरेता’ म्हणजे पाण्याच्या ओलाव्याने सर्व बाजूंनी वेढलेली. ‘सन्तरबाहिरा’ म्हणजे आतील भागासह आणि बाहेरील भागासह सर्व ठिकाणी पाण्याच्या ओलाव्याने व्यापलेली, असा अर्थ आहे. ‘न च पग्घरिणी’ म्हणजे थेंब थेंब पाणी न गळणारी; ती हाताने किंवा दोन बोटांनी किंवा तीन बोटांनी देखील पकडता येणे शक्य असते, तसेच कमरेच्या वस्त्राच्या घडीत (ओटीत) ठेवणे देखील शक्य असते, असा अर्थ आहे।

---

Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana uppajjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaḍḍhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti nappaveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītā vāridhārā taṃ rahadaṃ pūrayamānā ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātabubbuḷakehi udakaṃ khobheti, sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hoti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ, sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

दुसऱ्या ध्यानाच्या सुखाच्या उपमेमध्ये, ‘उब्भिदोदको’ म्हणजे जमिनीतून फुटून निघणारे पाणी असलेले; केवळ खालून फुटून वर येणारे पाणी नाही, तर सरोवराच्या आतच उत्पन्न होणारे पाणी असा अर्थ आहे. ‘आयमुखं’ म्हणजे येण्याचा मार्ग (प्रवेशद्वार). ‘देवो’ म्हणजे मेघ (ढग). ‘कालेन कालं’ म्हणजे वेळोवेळी, म्हणजेच पंधरवड्याला एकदा किंवा दहा दिवसांनी एकदा असा अर्थ आहे. ‘धारं’ म्हणजे पावसाची वृष्टी. ‘नानुप्पवेच्छेय्य’ म्हणजे प्रवेश करू नये किंवा पाऊस पडू नये असा अर्थ आहे. ‘सीता वारिधारा उब्भिज्जित्वा’ म्हणजे थंड पाण्याची धार त्या सरोवराला भरून टाकत फुटून निघून. कारण खालून वर येणारे पाणी वर येऊन, फुटणाऱ्या पाण्याला खवळवून सोडते; चारही दिशांनी प्रवेश करणारे पाणी जुनी पाने, गवत, लाकडे, काठ्या इत्यादींनी पाण्याला गढूळ करते; आणि पावसाचे पाणी धारेच्या पडण्याने व बुडबुड्यांनी पाण्याला खवळवून सोडते. परंतु, शांतपणे साचलेले (स्थिर) होऊन, ऋद्धीने निर्माण केल्याप्रमाणे उत्पन्न होणारे पाणी ‘या भागाला व्यापते आणि या भागाला व्यापत नाही’ असे नसते. त्यामुळे न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. तेथे सरोवराप्रमाणे हा भौतिक शरीर (करजकाय) समजावा, पाण्याप्रमाणे द्वितीय ध्यानाचे सुख समजावे, आणि उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच समजून घ्यावा।

---

Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posanti vaḍḍhantīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

तिसऱ्या ध्यानाच्या सुखाच्या उपमेमध्ये, ‘येथे कमळे (उत्पल) आहेत म्हणून ती उत्पलिनी’ (कमळिणी). उर्वरित दोन पदांमध्येही (पदुमिनी आणि पुंडरीकिनी) हाच नियम आहे. आणि येथे पांढऱ्या, तांबड्या व निळ्या कमळांमध्ये कोणतेही कमळ हे ‘उत्पल’च आहे; शंभर पाकळ्यांपेक्षा कमी असलेले कमळ म्हणजे ‘पुंडरीक’ आणि शंभर पाकळ्यांचे कमळ म्हणजे ‘पदुम’ (पद्म). किंवा पाकळ्यांच्या नियमाशिवाय देखील, पांढरे कमळ म्हणजे ‘पदुम’ आणि तांबडे कमळ म्हणजे ‘पुंडरीक’, असा येथे निर्णय आहे. ‘उदकानुग्गतानि’ म्हणजे पाण्यातून वर न आलेली. ‘अन्तोनिमुग्गपोसिनी’ म्हणजे पाण्याच्या पृष्ठभागाच्या आतच बुडलेली राहून ती पोसली जातात व वाढतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच समजून घ्यावा।

---

Catutthajjhānaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa [Pg.11] sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti, evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci katthaci odātavatthe kāyaṃ aphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭo hoti, evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhāpitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno kāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

चौथ्या ध्यानाच्या उपमेमध्ये, ‘परिसुद्धेन चेतसा परियोदातेन’ (परिशुद्ध व उज्ज्वल चित्ताने) यामध्ये, उपक्किलेस (मळ) नसण्याच्या अर्थाने ‘परिसुद्ध’ आणि प्रभास्वर (तेजस्वी) असण्याच्या अर्थाने ‘परियोदात’ समजावे. ‘ओदातेन वत्थेन’ (पांढऱ्या वस्त्राने) हे ऋतूच्या (सुखावहतेच्या) व्याप्तीसाठी सांगितले आहे. कारण मळकट वस्त्राने ऋतूची व्याप्ती होत नाही, त्याच वेळी धुऊन स्वच्छ केलेल्या वस्त्राने ऋतूची व्याप्ती तीव्र होते. कारण या उपमेमध्ये वस्त्राप्रमाणे भौतिक शरीर (करजकाय) समजावा आणि ऋतूच्या व्याप्तीप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाचे सुख समजावे. म्हणून ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे स्नान केलेल्या आणि डोक्यासह स्वच्छ वस्त्र ओढून बसलेल्या पुरुषाच्या शरीरापासून निघणारा ऋतू संपूर्ण वस्त्राला व्यापतो, वस्त्राचा कोणताही भाग न व्यापलेला राहत नाही; त्याचप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाच्या सुखाने भिक्खूच्या भौतिक शरीराचा कोणताही भाग न व्यापलेला राहत नाही, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा चतुर्थ ध्यानाचे चित्तच वस्त्राप्रमाणे समजावे आणि त्यापासून उत्पन्न होणारे रूप ऋतूच्या व्याप्तीप्रमाणे समजावे. कारण ज्याप्रमाणे पांढरे वस्त्र शरीराला काही ठिकाणी स्पर्श करत नसले तरी, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या ऋतूने सर्व ठिकाणी शरीर व्यापले जाते; त्याचप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाने उत्पन्न केलेल्या सूक्ष्म रूपाने भिक्खूचे शरीर सर्व ठिकाणी व्यापले जाते, असा येथे अर्थ समजावा।

---

Paccavekkhaṇanimittanti paccavekkhaṇañāṇameva. Suggahitaṃ hotīti yathā tena jhānavipassanāmaggā suṭṭhu gahitā honti, evaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ aparāparena paccavekkhaṇanimittena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Añño vā aññanti añño eko aññaṃ ekaṃ, attanoyeva hi attā na pākaṭo hoti. Ṭhito vā nisinnanti ṭhitakassāpi nisinno pākaṭo hoti, tenevaṃ vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Udakamaṇikoti samekhalā udakacāṭi. Samatittikoti samabharito. Kākapeyyāti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo.

‘प्रत्यावेक्षणनिमित्त’ म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञानच. ‘सुग्गहीतं होति’ म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने ध्यान, विपश्यना आणि मार्ग चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असतात, त्याचप्रमाणे प्रत्यावेक्षण निमित्त उत्तरोत्तर प्रत्यावेक्षण निमित्ताने चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते. ‘अञ्ञो वा अञ्ञं’ म्हणजे एक व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला; कारण स्वतःला स्वतः स्पष्ट दिसत नाही. ‘ठितो वा निसिन्नं’ म्हणजे उभा असलेल्याला देखील बसलेला स्पष्ट दिसतो, म्हणून असे म्हटले आहे. उर्वरित भागांमध्येही हाच नियम आहे. ‘उदकमणिको’ म्हणजे कडा असलेला पाण्याचा माठ. ‘समतित्तिको’ म्हणजे काठोकाठ भरलेला. ‘काकपेय्या’ म्हणजे काठावर बसून कावळ्याने मान न झुकवता पिण्यायोग्य।

---

Subhūmiyanti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūme sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhāpeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. Ājaññarathoti vinītaassaratho. Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. Yoggācariyoti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi. Yenicchakanti yena yena maggena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya. Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.

‘सुभूमियं’ म्हणजे सपाट भूमीवर. “चांगल्या भूमीत, चांगल्या शेतात, ज्यातील खुंट उपटून टाकले आहेत अशा ठिकाणी बिया पेराव्यात” येथे मात्र सुपीक जमीन ‘सुभूमी’ म्हणून आली आहे. ‘चतुमहापथे’ म्हणजे दोन महामार्ग एकमेकांना छेदून गेलेल्या ठिकाणी (चौकात). ‘आजञ्ञरथो’ म्हणजे प्रशिक्षित घोडे जोडलेला रथ. ‘ओधस्तपतोदो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे रथावर चढून उभे राहिलेल्याला तो पकडणे शक्य होते, त्याप्रमाणे आधाराला टेकवून आडवा ठेवलेला चाबूक. ‘योग्गाचरियो’ म्हणजे अश्वाचार्य (घोड्यांचा प्रशिक्षक). तोच प्रशिक्षित करावयाच्या घोड्यांना नियंत्रित करतो म्हणून त्याला ‘अस्सदम्मसारथि’ म्हणतात. ‘yeनिच्छकं’ म्हणजे ज्या ज्या मार्गाने त्याला जाण्याची इच्छा असते. ‘यदिच्छकं’ म्हणजे ज्या ज्या गतीची त्याला इच्छा असते. ‘सारेय्य’ म्हणजे सरळ पुढे पाठवावे (हाकावे). ‘पच्चासारेय्य’ म्हणजे मागे फिरवावे।

---

Evaṃ heṭṭhā pañcahi aṅgehi samāpattiparikammaṃ kathetvā imāhi tīhi upamāhi paguṇasamāpattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassetuṃ so sace ākaṅkhatītiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

अशा प्रकारे, खाली पाच अंगांनी समापत्तीची पूर्वतयारी (परिकर्म) सांगून आणि या तीन उपमांनी अभ्यस्त समापत्तीचा लाभ दाखवून, आता क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) अभिज्ञेचा क्रम दाखविण्यासाठी भगवंतांनी “तो जर इच्छा करील तर” इत्यादी वचन सांगितले. ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

---

9. Caṅkamasuttavaṇṇanā

९. चंक्रमण सूत्राचे वर्णन।

---

29. Navame [Pg.12] addhānakkhamo hotīti dūraṃ addhānamaggaṃ gacchanto khamati, adhivāsetuṃ sakkoti. Padhānakkhamoti vīriyakkhamo. Caṅkamādhigato samādhīti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena adhigato aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññatarasamādhi. Ciraṭṭhitiko hotīti ciraṃ tiṭṭhati. Ṭhitakena gahitanimittañhi nisinnassa nassati, nisinnena gahitanimittaṃ nipannassa. Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena calitārammaṇe gahitanimittaṃ pana ṭhitassapi nisinnassapi nipannassapi na nassatīti.

२९. नवव्या सुत्तात, 'अद्धानक्खमो होति' (दीर्घ प्रवासाला सहन करणारा) म्हणजे लांबच्या प्रवासाला जाताना तो सहन करतो, सहन करण्यास समर्थ असतो. 'पधानक्खमो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) सहन करणारा. 'चङ्कमाधिगतो समाधि' म्हणजे चंक्रमण (चालण्याचे ध्यान) करणाऱ्याने प्राप्त केलेली आठ समापत्तींपैकी कोणतीही एक समाधी. 'चिरट्ठितिको होति' म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारा. कारण उभे राहून ग्रहण केलेले निमित्त बसलेल्याचे नष्ट होते, आणि बसून ग्रहण केलेले निमित्त झोपलेल्याचे नष्ट होते. परंतु चंक्रमण करणाऱ्याने एकाच आलंबनावर ग्रहण केलेले निमित्त उभे राहिलेल्याचे, बसलेल्याचे किंवा झोपलेल्याचेही नष्ट होत नाही.

---

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

१०. नागित सुत्ताची वर्णना (टीका).

---

30. Dasame uddhaṃ uggatattā ucco, rāsibhāvena ca mahā saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Tesu hi uggatuggatesu khattiyamahāsāla-brāhmaṇamahāsālādīsu mahāsakkāraṃ gahetvā āgatesu ‘‘asukassa okāsaṃ detha, asukassa okāsaṃ dethā’’ti vutte ‘‘mayaṃ paṭhamataraṃ āgatā, mayhaṃ paṭhamataraṃ āgatā, natthi okāso’’ti evaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃ saddo ucco ceva mahā ca ahosi. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilope. Tesañhi macchapacchiṃ gahetvā āgatānaṃ vikkiṇanaṭṭhāne ‘‘mayhaṃ detha mayhaṃ dethā’’ti vadato mahājanassa evarūpo saddo hoti. Mīḷhasukhanti asucisukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Lābhasakkārasilokasukhanti lābhasakkārañceva vaṇṇabhaṇanañca nissāya uppannasukhaṃ.

३०. दहाव्या सुत्तात, वर चढल्यामुळे (उच्च स्वरामुळे) 'उच्च' आणि समूहाच्या रूपामुळे 'महा' असा आवाज ज्यांचा आहे ते 'उच्चाशब्दमहाशब्दा' (मोठा आवाज आणि प्रचंड गोंगाट करणारे) होत. कारण त्यांच्यामध्ये, महान सत्कार घेऊन आलेल्या अत्यंत प्रतिष्ठित क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल इत्यादींना 'अमुक व्यक्तीला जागा द्या, अमुक व्यक्तीला जागा द्या' असे म्हटले असता, 'आम्ही आधी आलो आहोत, आम्ही आधी आलो आहोत, जागा नाही' असे आपापसात बोलणाऱ्यांचा आवाज मोठा आणि प्रचंड झाला. 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' म्हणजे मासे लुटण्याच्या ठिकाणी कोळ्यांप्रमाणे. कारण माशांची टोपली घेऊन आलेल्या त्यांच्या विक्रीच्या ठिकाणी 'मला द्या, मला द्या' असे बोलणाऱ्या लोकांचा जसा आवाज होतो, तसा हा आवाज होता. 'मीळ्हसुखं' म्हणजे अशुचीचे सुख (अशुद्ध सुख). 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. 'लाभसक्कारसिलोकसुखं' म्हणजे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती (स्तुती) यावर अवलंबून उत्पन्न झालेले सुख.

---

Taṃninnāva gamissantīti taṃ tadeva bhagavato gataṭṭhānaṃ gamissanti, anubandhissantiyevāti vuttaṃ hoti. Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇanti yasmā tathāvidhaṃ tumhākaṃ sīlañca ñāṇañcāti attho. Mā ca mayā yasoti mayā saddhiṃ yasopi mā samāgacchatu. Piyānanti piyajanānaṃ. Eso tassa nissandoti esā piyabhāvassa nipphatti. Asubhanimittānuyoganti asubhakammaṭṭhānānuyogaṃ. Subhanimitteti rāgaṭṭhāniye iṭṭhārammaṇe. Eso tassa nissandoti esā tassa asubhanimittānuyogassa nipphatti. Evamimasmiṃ sutte imesu pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitāti.

'तंनिन्ना व गमिस्सन्ति' म्हणजे भगवान ज्या ज्या ठिकाणी जातील, त्याच ठिकाणी ते जातील, त्यांच्या मागे मागेच जातील, असा अर्थ आहे. 'तथा हि भन्ते भगवतो सीलपञ्ञाणं' म्हणजे 'हे भंते! ज्या अर्थी आपले शील आणि ज्ञान तशा प्रकारचे आहे, (त्या अर्थी ते जातील)' असा अर्थ आहे. 'मा च मया यसो' म्हणजे माझ्यासोबत कीर्ती (अनुयायी वर्ग) देखील येऊ नये. 'पियानं' म्हणजे प्रिय व्यक्तींचे. 'एसो तस्स निस्सन्दो' म्हणजे ही प्रिय असण्याची निष्पत्ती (परिणाम) आहे. 'असुभनिमित्तानुयोगं' म्हणजे अशुभ कम्मट्ठानाचा (अशुभ ध्यानविषयाचा) अभ्यास करणे. 'सुभनिमित्ते' म्हणजे रागाचे स्थान असलेल्या इष्ट आलंबनात. 'एसो तस्स निस्सन्दो' म्हणजे ही त्या अशुभ कम्मट्ठानाच्या अभ्यासाची निष्पत्ती (परिणाम) आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात या पाच स्थानांमध्ये केवळ विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

---

Pañcaṅgikavaggo tatiyo.

पंचंगिक वर्ग तिसरा समाप्त.

---

4. Sumanavaggo

४. सुमना वर्ग

---

1. Sumanasuttavaṇṇanā

१. सुमना सुत्ताची वर्णना (टीका).

---

31. Catutthassa [Pg.13] paṭhame sumanā rājakumārīti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सुमना राजकुमारी' म्हणजे महान सत्कार करून आणि आकांक्षा करून असे नाव मिळवलेली राजकन्या. विपस्सी सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, जेव्हा नगरातील लोकांनी 'युद्ध करूनही आम्ही शास्त्यांना आमच्याकडे घेऊन जाऊ' असे म्हणून, सेनापतीच्या साहाय्याने बुद्धप्रमुख संघाला प्राप्त करून अनुक्रमाने पुण्यकर्मे करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा सर्वात पहिला दिवस सेनापतीची वेळ (वारा) होता. त्या दिवशी सेनापतीने महादान तयार करून 'आज दुसरा कोणीही एका भिक्खूलाही दान देणार नाही अशा प्रकारे रक्षण करा' असे सांगून चहूबाजूंनी रक्षक उभे केले. त्या दिवशी श्रेष्ठीची पत्नी रडत रडत, पाचशे कुमारिकांसह खेळून आलेल्या आपल्या कन्येला म्हणाली— 'बाळ, जर तुझे वडील जिवंत असते, तर आज मी सर्वात आधी दशबलांना (बुद्धांना) भोजन दिले असते.' ती तिला म्हणाली— 'आई, काळजी करू नकोस, मी अशी व्यवस्था करीन की बुद्धप्रमुख संघ सर्वात आधी आमचीच भिक्षा ग्रहण करील.' त्यानंतर तिने एक लाख मूल्य असलेल्या सोन्याच्या पात्रात पाणी न घालता शिजवलेली खीर (पायस) भरली, ती तूप, मध आणि साखरेने सजवली, दुसऱ्या पात्राने ती झाकली, तिला जाईच्या फुलांच्या माळांनी वेढले आणि फुलांच्या चेंडूसारखे बनवले. भगवान गावात प्रवेश करत असताना तिने स्वतः ते पात्र डोक्यावर घेतले आणि परिचारिकांच्या समूहाने वेढलेली ती घरातून बाहेर पडली.

---

Antarāmagge senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva [Pg.14] homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

वाटेत सेनापतीचे सेवक म्हणाले, 'बाळ, इकडून जाऊ नकोस.' महान पुण्यवान लोक हे प्रिय बोलणारे असतात, आणि वारंवार बोलणाऱ्या त्यांच्या शब्दांना नाकारणे शक्य नसते. ती म्हणाली, 'काका, मामा, तुम्ही मला का जाऊ देत नाही?' सेवक म्हणाले, 'बाळ, सेनापतीने आम्हाला दुसऱ्या कोणालाही खाण्यापिण्याचे पदार्थ देऊ नका असे सांगून उभे केले आहे.' ती म्हणाली, 'पण तुम्हाला माझ्या हातात काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ दिसत आहेत का?' सेवक म्हणाले, 'आम्हाला फुलांचा चेंडू दिसत आहे.' ती म्हणाली, 'तुमचे सेनापती फुलांची पूजा करण्यासही मनाई करतात का?' सेवक म्हणाले, 'नाही बाळ, परवानगी देतात.' ती म्हणाली, 'तर मग बाजूला व्हा,' असे सांगून ती भगवंतांजवळ गेली आणि म्हणाली, 'भगवन्, हा फुलांचा चेंडू स्वीकारा.' भगवंतांनी सेनापतीच्या एका सेवकाकडे पाहून तो फुलांचा चेंडू स्वीकारायला लावला. तिने भगवंतांना वंदन करून प्रार्थना केली— 'विविध भवांमध्ये माझा जन्म झाला असता, माझे जीवन कधीही चिंतेने युक्त नसो. या जाईच्या फुलांप्रमाणे मी ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईन, त्या त्या ठिकाणी सर्वांना प्रिय होईन आणि माझे नाव सुमनाच असावे.' शास्त्यांनी 'सुखी हो' असे म्हटल्यावर, तिने वंदन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ती निघून गेली.

---

Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti. Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?

भगवानही सेनापतीच्या घरी गेले आणि मांडलेल्या आसनावर बसले. सेनापती पेज घेऊन जवळ आला, तेव्हा शास्त्यांनी हाताने आपले पात्र झाकले. सेनापती म्हणाला, 'भंते, भिक्खू संघ बसला आहे.' भगवान म्हणाले, 'आम्हाला वाटेत एक पिंडपात (भिक्षा) मिळाला आहे.' फुले बाजूला केल्यावर सेनापतीला पिंडपात दिसला. लहान सेवकाने सांगितले— 'स्वामी, ही फुले आहेत असे सांगून एका स्त्रीने मला फसवले.' ती खीर भगवंतांपासून सुरू करून सर्व भिक्खूंना पुरेशी झाली. सेनापतीने स्वतःचे दान दिले. शास्त्यांनी भोजनोत्तर कृत्य करून, मंगल उपदेश करून तेथून प्रस्थान केले. सेनापतीने विचारले, 'ती पिंडपात देणारी स्त्री कोण होती?' सेवकाने सांगितले, 'स्वामी, ती श्रेष्ठीची कन्या होती.' सेनापतीने विचार केला, 'ती अत्यंत बुद्धिमान स्त्री आहे. अशा प्रकारची स्त्री घरात राहत असताना पुरुषाला स्वर्गसंपत्ती मिळणे कठीण नाही,' आणि त्याने तिला आपल्या घरी आणून मुख्य पत्नीच्या स्थानी बसवले.

---

Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.

त्या श्रेष्ठीच्या कन्येने आपल्या वडिलांच्या घरी आणि सेनापतीच्या घरी धन घेऊन आयुष्यभर तथागतांना दान दिले आणि पुण्यकर्मे करून, तेथून च्युत होऊन कामावचर देवलोकात जन्म घेतला. तिच्या जन्माच्या क्षणीच गुडघ्यापर्यंतच्या उंचीपर्यंत संपूर्ण देवलोक व्यापून टाकणारा जाईच्या फुलांचा (सुमन) पाऊस पडला. देवपुत्रांनी "ही स्वतःच स्वतःचे नाव घेऊन आली आहे" असा विचार करून तिचे नाव 'सुमना देवकन्या' असेच ठेवले. ती एक्याण्णव कल्प देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करत असताना, ज्या ज्या ठिकाणी तिचा जन्म झाला, त्या त्या ठिकाणी जाईच्या फुलांचा पाऊस तिच्या सोबतच राहिला आणि तिचे नाव 'सुमना' असेच राहिले. आता या काळात, तिने कोसल राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली. त्याच दिवशी इतर पाचशे कन्यांनीही वेगवेगळ्या कुळांमध्ये प्रतिसंधी घेतली आणि एकाच दिवशी त्या सर्व मातांच्या उदरातून बाहेर आल्या. तिच्या जन्माच्या क्षणीच गुडघ्यापर्यंतच्या उंचीपर्यंत जाईच्या फुलांचा पाऊस पडला. ते पाहून राजाने "हिने पूर्वजन्मात नक्कीच संकल्प केला असणार" असा विचार करून प्रसन्न चित्ताने, "माझी कन्या स्वतःच स्वतःचे नाव घेऊन आली आहे" असे म्हणून तिचे नाव 'सुमना' ठेवले. "माझी कन्या एकटीच जन्माला आली नसेल" असा विचार करून त्याने नगरात शोध घेतला असता, "पाचशे कन्यांचा जन्म झाला आहे" असे ऐकून त्याने त्या सर्वांचे स्वतःच संगोपन केले. दरमहा वेळ आल्यावर तो म्हणाला, "त्यांना आणून माझ्या कन्येला दाखवा." अशा प्रकारे, तिने मोठा सत्कार करून आणि संकल्प करून हे नाव प्राप्त केले होते, असे समजावे.

---

Tassā [Pg.15] sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.

ती सात वर्षांची असताना, अनाथपिंडिकाने विहार पूर्ण करून तथागतांकडे दूत पाठवला, तेव्हा शास्ता भिक्षुसंघासह सावत्थीला आले. अनाथपिंडिकाने राजाकडे जाऊन असे म्हटले, "महाराज, शास्त्यांचे येथे आगमन होणे हे आमच्यासाठीही मंगल आहे आणि आपल्यासाठीही मंगलच आहे. राजकुमारी सुमनेला पाचशे कन्यांसह पूर्णघट आणि गंध-पुष्प इत्यादी घेऊन दशबलांच्या स्वागतासाठी पाठवावे." राजाने "उत्तम, महाश्रेष्ठी!" असे म्हणून तसेच केले. ती राजकुमारी देखील राजाने सांगितल्याप्रमाणे गेली आणि शास्त्यांचे वंदन करून, गंध-पुष्प इत्यादींनी पूजा करून एका बाजूला उभी राहिली. शास्त्यांनी तिला धम्मदेशना दिली. ती पाचशे कन्यांसह सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाली. इतर पाचशे कन्या, पाचशे स्त्रिया आणि पाचशे उपासक यांनीही त्याच क्षणी सोतापत्तिफल प्राप्त केले. अशा प्रकारे, त्या दिवशी वाटेतच दोन हजार सोतापन्न निर्माण झाले.

---

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.

"जिथे भगवान होते, तिथे ती गेली" - ती का गेली? प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने ती गेली. ऐकिवात आहे की, कस्सप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात दोन मित्र भिक्षू होते. त्यांच्यापैकी एक 'सारणीय धम्म' पाळत असे आणि दुसरा 'भत्तग्गवत्त' पाळत असे. सारणीय धम्म पाळणारा भिक्षू दुसऱ्याला म्हणाला, "आयुष्यमान, न दिलेल्या दानाचे कोणतेही फल नसते. स्वतःला मिळालेली वस्तू इतरांना देऊन मगच ती ग्रहण करणे योग्य आहे." परंतु दुसरा म्हणाला, "आयुष्यमान, तुला माहीत नाही. दान देण्याच्या वस्तूचा अपव्यय करणे योग्य नाही. स्वतःच्या उपजीविकेपुरतेच ग्रहण करून भत्तग्गवत्त पूर्ण करणे योग्य आहे." त्यांच्यापैकी कोणीही दुसऱ्याला स्वतःच्या उपदेशाकडे वळवू शकला नाही. दोघेही आपापल्या प्रतिपत्तीचे पालन करून, तेथून च्युत होऊन कामावचर देवलोकात उत्पन्न झाले. तेथे सारणीय धम्म पाळणारा देवपुत्र दुसऱ्या देवपुत्रापेक्षा पाच गुणांनी श्रेष्ठ ठरला.

---

Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ [Pg.16] nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?

अशा प्रकारे, ते देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करत असताना, एक बुद्धंतर घालवून या काळात सावत्थीमध्ये जन्माला आले. सारणीय धम्म पाळणाऱ्याने कोसल राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली, तर दुसऱ्याने त्याच राणीच्या दासीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली. ते दोन्ही बालक एकाच दिवशी जन्माला आले. नामकरण संस्काराच्या दिवशी त्यांना स्नान घालून मांगलिक खोलीत निजवून, दोघांच्याही मातांनी बाहेर आदरातिथ्याची व्यवस्था केली. त्यांच्यापैकी सारणीय धम्म पाळणाऱ्या बालकाने डोळे उघडून मोठे श्वेतछत्र, सुंदर सजवलेले शयनगृह आणि सुशोभित राजवाडा पाहून, "मी एका राजघराण्यात जन्माला आलो आहे" हे ओळखले. "मी कोणते कर्म करून येथे जन्माला आलो आहे?" असा विचार करताना, "सारणीय धम्माच्या परिणामामुळे" हे त्याने जाणले. "माझा मित्र कुठे जन्माला आला आहे?" असा विचार करत असताना, त्याला एका साध्या बिछान्यावर निजलेले पाहून त्याने विचार केला, "हा 'मी भत्तग्गवत्त पाळतो' असे म्हणून माझे ऐकत नव्हता. आता या ठिकाणी त्याला निरुत्तर करणे योग्य आहे." म्हणून तो म्हणाला, "मित्रा, तू माझे ऐकले नाहीस." मग काय झाले? "माझे ऐश्वर्य बघ, मी श्वेतछत्राखाली सुंदर शय्येवर निजलो आहे, आणि तू एका साध्या खाटेवर, एका खडबडीत अंथरुणावर निजला आहेस," असे तो म्हणाला. "पण तू या गोष्टीचा अभिमान का बाळगतोस? हे सर्व बांबूच्या कामट्यांनी बनवून जुन्या कापडाने गुंडाळलेले नाही का? हे सर्व केवळ पृथ्वीधातूच आहे," असे दुसऱ्याने उत्तर दिले.

---

Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.

राजकुमारी सुमनेने त्यांचे बोलणे ऐकले. "माझ्या भावांच्या जवळ कोणीही नाही" असा विचार करून ती त्यांच्याजवळ जाण्यासाठी दारापाशी उभी राहिली. तेव्हा तिने 'धातू' हा शब्द ऐकला. "हा 'धातू' शब्द शासनाबाहेर कुठेही नाही. माझे भाऊ नक्कीच पूर्वजन्मीचे भिक्षू देवपुत्र असावेत," असा तिने विचार केला. "जर मी आई-वडिलांना सांगितले की हे बालक असे बोलत आहेत, तर ते 'हे अमानुष आहेत' असे म्हणून त्यांना बाहेर काढून टाकतील. ही गोष्ट दुसऱ्या कोणालाही न सांगता, संशयाचे निरसन करणाऱ्या, सुवर्णकाराप्रमाणे असणाऱ्या, माझे पिता समान असणाऱ्या महागोतम दशबलांनाच मी विचारते," असा विचार करून, सकाळचे भोजन आटोपून ती राजाकडे गेली आणि म्हणाली, "मी दशबलांच्या दर्शनासाठी जात आहे." राजाने पाचशे रथ तयार करवले. संपूर्ण जम्बुद्विपात केवळ तीनच अशा कन्या होत्या ज्यांना आपल्या वडिलांकडून पाचशे रथ मिळाले होते - बिंबिसार राजाची कन्या राजकुमारी चुंदी, धनंजय श्रेष्ठीची कन्या विशाखा आणि ही राजकुमारी सुमना. ती गंध आणि पुष्प घेऊन रथात बसली. पाचशे रथांच्या ताफ्यासह "मी हा प्रश्न विचारेन" असा विचार करत ती जिथे भगवान होते तिथे गेली।

---

Idhassūti idha bhaveyyuṃ. Eko dāyakoti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. Eko adāyakoti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. Devabhūtānaṃ pana nesanti devabhūtānaṃ etesaṃ. Adhigaṇhātīti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. Ādhipateyyenāti jeṭṭhakakāraṇena. Imehi pañcahi ṭhānehīti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. Mānusakenātiādīsu [Pg.17] āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.

‘इधस्सू’ म्हणजे ‘इध भवेय्युं’ (येथे असावेत). ‘एको दायक’ म्हणजे एक भिक्खू जो स्वतःला मिळालेल्या लाभातून दुसऱ्याला देऊन मगच उपभोग घेतो आणि जो सारणीय धर्माचे (आदरयुक्त आचरणाचे) पालन करतो. ‘एको अदायक’ म्हणजे एक भिक्खू जो स्वतःला मिळालेला लाभ दुसऱ्याला न देता स्वतःच उपभोग घेतो आणि जो केवळ भोजनशाळेच्या नियमांचे (भत्तग्गवत्त) पालन करतो. ‘देवभूतानं पन नेसं’ म्हणजे देव झालेल्या त्यांच्यासाठी. ‘अधिगण्हाति’ म्हणजे अभिभूत करून ग्रहण करतो, वरचढ ठरतो, श्रेष्ठ ठरतो. ‘आधिपतेय्येन’ म्हणजे अधिपती असण्याच्या कारणाने (श्रेष्ठत्वामुळे). ‘इमेहि पञ्चहि ठानेहि’ म्हणजे ज्याप्रमाणे देवांचा राजा शक्र इतर देवांवर वरचढ ठरतो, त्याप्रमाणे या पाच कारणांनी तो वरचढ ठरतो. ‘मानुसकेन’ इत्यादींमध्ये—आयुष्याने महाकस्सप थेर, बाकुल थेर आणि आनंद थेर यांच्याप्रमाणे वरचढ ठरतो; वर्णाने (सौंदर्याने) महागतिम्ब अभय थेर आणि भांडारगृह अमात्याप्रमाणे वरचढ ठरतो; सुखाने रट्ठपाल कुलपुत्र, सोण श्रेष्ठिपुत्र आणि यस कुलपुत्राप्रमाणे वरचढ ठरतो; यशाने (कीर्तीने) धम्मासोक राजाप्रमाणे वरचढ ठरतो; तसेच अधिपत्यतेने (प्रभुत्वाने) धम्मासोक राजाप्रमाणे वरचढ ठरतो. अशा प्रकारे या पाच कारणांनी तो श्रेष्ठ आणि ज्येष्ठ होतो।

---

Yācitova bahulanti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. Alamevāti yuttameva. Yatra hi nāmāti yāni nāma.

‘याचितोव बहुलं’ म्हणजे बाकुल थेर, सीवली थेर, आनंद थेर इत्यादींप्रमाणे केवळ विनंती केल्यावरच वारंवार चीवर इत्यादींचा उपभोग घेतो; या कारणांनी तो श्रेष्ठ आणि ज्येष्ठ होतो. ‘यदिदं विमुत्तिया विमुत्तिं’ म्हणजे एकाच्या विमुक्तीच्या तुलनेत दुसऱ्याच्या विमुक्तीबाबत जो काही भेद सांगावा लागेल, तो मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे. कारण सात वर्षांचा बालक विमुक्ती (अर्हतपद) प्राप्त करो किंवा शंभर वर्षांचे थेर असोत, भिक्खू असो वा भिक्खुनी, उपासक असो वा उपासिका, देव असो, मार असो वा ब्रह्मा असो, साक्षात केलेल्या लोकोत्तर मार्गात कोणताही भेद नसतो. ‘अलमेव’ म्हणजे योग्यच आहे. ‘यत्र हि नाम’ म्हणजे जे काही।

---

Gacchaṃ ākāsadhātuyāti ākāsena gacchanto. Saddhoti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. Thanayanti gajjanto. Vijjumālīti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. Satakkakūti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. Dassanasampannoti sotāpanno. Bhogaparibyūḷhoti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. Peccāti paraloke. Sagge pamodatīti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.

‘गच्छं आकासधातुया’ म्हणजे आकाशातून जाणारा. ‘सद्धो’ म्हणजे त्रिरत्नांच्या गुणांवर श्रद्धा ठेवणारा. ‘थनयन्ति’ म्हणजे गर्जना करणारा. ‘विज्जुमाली’ म्हणजे मेघांच्या मुखावर माळेप्रमाणे चमकणाऱ्या विजेने युक्त असलेला. ‘सतक्ककू’ म्हणजे शंभर शिखरे असलेला, म्हणजेच इकडून तिकडून उठलेल्या शेकडो ढगांच्या शिखरांनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. ‘दस्सनसम्पन्नो’ म्हणजे सोतापन्न (स्रोतापन्न). ‘भोगपरिब्यूळ्हो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे पाण्याचा पूर येतो, त्याप्रमाणे दानाच्या प्रभावाने मिळणाऱ्या भोगांनी समृद्ध झालेला आणि देवलोकात पोहोचलेला, असा अर्थ आहे. ‘पेच्च’ म्हणजे परलोकात. ‘सग्गे पमोदति’ म्हणजे ज्या स्वर्गात तो उत्पन्न होतो, तिथेच तो आनंदित होतो।

---

2. Cundīsuttavaṇṇanā

२. चुन्दीसुत्तवण्णना (चुन्दी सूत्राचे स्पष्टीकरण)।

---

32. Dutiye pañcahi rathasatehīti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. Upasaṅkamīti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. Yadeva so hotīti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. Ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni [Pg.18] sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

३२. दुसऱ्या सूत्रात, ‘पञ्चहि रथसतेहि’ म्हणजे सकाळचे भोजन करून, वडिलांकडे निरोप पाठवून, पाचशे रथ तयार करवून, त्यांनी वेढलेली, असा अर्थ आहे. ‘उपसङ्कमि’ म्हणजे भावासोबत झालेल्या प्रश्नांच्या चर्चेबद्दल विचारण्यासाठी गंध, पुष्प, चूर्ण इत्यादी घेऊन ती जवळ गेली. ‘यदेव सो होति’ म्हणजे जेव्हा तो होतो. अथवा जो कोणी तो होतो. ‘अरियकन्तानि सीलानि’ म्हणजे मार्ग आणि फलाने युक्त असलेली शील. ती शील आर्यांना प्रिय असतात आणि ते दुसऱ्या जन्मातही त्यांचा त्याग करत नाहीत. उर्वरित भाग चतुक्कनिपातातील अग्गप्पसाद सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

---

3. Uggahasuttavaṇṇanā

३. उग्गहसुत्तवण्णना (उग्गह सूत्राचे स्पष्टीकरण)।

---

33. Tatiye bhaddiyeti bhaddiyanagare. Jātiyāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. Attacatutthoti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. Ovadatu tāsaṃ, bhanteti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. Yaṃ tāsanti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.

३३. तिसऱ्या सूत्रात, ‘भद्दिये’ म्हणजे भद्दिय नगरात. ‘जातियावने’ म्हणजे स्वतःच उगवलेल्या, न लावलेल्या, हिमालयाशी जोडलेल्या जंगलात; त्या नगराचा आश्रय घेऊन त्या जंगलात विहार करत होते, असा अर्थ आहे. ‘अत्तचतुत्tho’ म्हणजे स्वतःसह चौथे (स्वतः चौथे होऊन). पण त्याने भगवंतांना स्वतःसह चौथेच का आमंत्रित केले? कारण त्याच्या घरी मोठा मंगल प्रसंग होता, तिथे मोठ्या व्यवस्थेमुळे अनेक लोक एकत्र येणार होते. भिक्खू संघाची सेवा करताना त्या लोकांचे आदरातिथ्य करणे कठीण होईल, म्हणून त्याने केवळ स्वतःसह चौथेच आमंत्रित केले. शिवाय, त्याच्या मनात असाही विचार आला की—'तरुण मुली मोठ्या भिक्खू संघाच्या मध्यभागी शास्त्यांनी (बुद्धांनी) उपदेश दिला असता, लाजेमुळे उपदेश नीट ग्रहण करू शकणार नाहीत.' या कारणानेही त्याने स्वतःसह चौथेच आमंत्रित केले. ‘ओवदतु तासं, भन्ते’ म्हणजे 'भंते, भगवंतांनी त्यांना उपदेश करावा, त्यांना उपदेश करावा', असा अर्थ आहे. कारण हे षष्ठी विभक्तीचे रूप द्वितीयेच्या अर्थात वापरले आहे. ‘यं तासं’ म्हणजे त्यांना जो उपदेश व अनुशासने दिली जातील. आणि असे बोलून तो श्रेष्ठी 'माझ्या समोर उपदेश ग्रहण करताना या मुली लाजू शकतात' असा विचार करून भगवंतांना वंदन करून निघून गेला।

---

Bhattūti sāmikassa. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca. Pubbuṭṭhāyiniyoti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Pacchānipātiniyoti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva kātuṃ vaṭṭati[Pg.19]. Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. ‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. Manāpacāriniyoti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. Piyavādiniyoti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. Pūjessāmāti catupaccayapūjāya pūjayissāma.

‘भत्तू’ म्हणजे पतीचा. ‘अनुकम्पं उपादाया’ म्हणजे दयेमुळे (अनुकंपेमुळे). ‘पुब्बुट्ठायिनियो’ म्हणजे सर्वांच्या आधी उठण्याची सवय असलेल्या. ‘पच्छानिपातिनियो’ म्हणजे सर्वांच्या शेवटी झोपण्याची सवय असलेल्या. कारण स्त्रीने आधीच जेवून, बिछान्यावर जाऊन झोपणे योग्य नाही; तर घरातील सर्व लोकांना जेवू घालून, घरगुती वस्तूंची व्यवस्था करून, गायी-गुरांचे येणे-जाणे पाहून, दुसऱ्या दिवशी करायच्या कामाचा विचार करून, चाव्यांचा जुडगा हातात घेऊन, जर भोजन शिल्लक असेल तर ते जेवून, नसेल तर दुसरे काही शिजवून घेऊन, सर्वांना तृप्त करून शेवटी झोपणे योग्य आहे. झोपल्यावरही सूर्योदयापर्यंत झोपून राहणे योग्य नाही; तर सर्वांच्या आधी उठून, दास आणि कामगारांना बोलावून 'हे आणि हे काम करा' असे सांगून कामाचे नियोजन करणे, गायींचे दूध काढणे आणि घरातील सर्व कर्तव्ये स्वतःच्या देखरेखीखाली करणे योग्य आहे. हाच अर्थ लक्षात घेऊन 'आधी उठणाऱ्या आणि शेवटी झोपणाऱ्या' असे म्हटले आहे. ‘किङ्कारपटiस्साविनियो’ म्हणजे 'आम्ही काय करू? आम्ही काय करू?' असे विचारून चेहऱ्याकडे पाहून काम करण्याची सवय असलेल्या. ‘मनापाचारिनियो’ म्हणजे पतीला आवडेल असेच वर्तन करण्याची सवय असलेल्या. ‘पियवादिनियो’ म्हणजे नेहमी प्रिय बोलण्याची सवय असलेल्या. ‘पूजेस्सामा’ म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (चतुपच्चय) पूजेने आदर करू।

---

Abbhāgateti attano santikaṃ āgate. Āsanodakena paṭipūjessāmāti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.

‘अब्भागते’ म्हणजे स्वतःकडे आलेल्या (पाहुण्यांचे). ‘आसनोदकेन पटिपूजेस्सामा’ म्हणजे आसन देऊन आणि पाय धुण्यासाठी पाणी देऊन आदर सत्कार करू. आणि येथे माता-पित्यांचा दररोज आदर सत्कार केला पाहिजे. तसेच आलेल्या श्रमण आणि ब्राह्मणांना आसन देऊन, पाय धुण्यासाठी पाणी दिले पाहिजे आणि त्यांचा आदर सत्कार केला पाहिजे।

---

Uṇṇāti eḷakalomaṃ. Tattha dakkhā bhavissāmāti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. Tatrupāyāyāti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.

‘उण्णा’ म्हणजे मेंढीची लोकर (लोम). ‘तेथे आम्ही चतुर/कुशल होऊ’ (तत्थ दक्खा भविस्साम) म्हणजे मेंढीच्या लोकरीचे गुंते सोडवणे, धुणे, रंगवणे, कातणे इत्यादींमध्ये आणि कापसाचे लोळ करणे, पिंजणे, पिंजारणे, सूत कातणे इत्यादींमध्ये आम्ही चतुर (कुशल) होऊ. ‘तत्रुपायाय’ म्हणजे त्या लोकर व कापसाच्या व्यवस्थापनामध्ये उपायभूत असणाऱ्या, ‘या वेळी हे करणे योग्य आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या विचारशक्तीने (विमंसेने) युक्त असणे. ‘करण्यास समर्थ, व्यवस्थापन करण्यास समर्थ’ (अलं कातुं अलं संविधातुं) म्हणजे स्वतः करण्यास आणि इतरांकडून करून घेण्यासही योग्य आणि समर्थ असणे, असा अर्थ आहे.

---

Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. Gilānakānañca balābalanti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. Paccaṃsenāti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. Saṃvibhajissāmāti dassāma. Sampādessāmāti sampādayissāma.

‘केलेले काम केलेले म्हणून जाणू आणि न केलेले काम न केलेले म्हणून जाणू’ (कतञ्च कततो जानिस्साम, अकतञ्च अकततो) म्हणजे संपूर्ण दिवसभर अमुक काम करून आलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे; अर्धा दिवस अमुक काम करून आलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे; आणि काम न करता घरात बसून राहिलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे, असे आम्ही जाणू. ‘आजारी लोकांचे बल आणि अबल (शारीरिक सामर्थ्य व दुर्बलता)’ याविषयी: जर आजारपणात त्यांना औषध, भोजन इत्यादी देऊन त्यांचा रोग बरा केला नाही, तर ते विचार करतील, ‘हे मालक निरोगी असताना आमच्याकडून हवे ते काम करून घेतात, पण आजारपणात आमच्या अस्तित्वाचीही दखल घेत नाहीत.’ असे विन्मुख (नाराज) होऊन ते नंतर आपली कर्तव्ये करत नाहीत किंवा ती वाईट रीतीने करतात. म्हणून त्यांचे बल व अबल जाणून त्यांना काय दिले पाहिजे आणि त्यांच्यासाठी काय केले पाहिजे, हे आम्ही जाणू; अशा प्रकारे तुम्ही शिकले पाहिजे, हे दर्शविले आहे. ‘त्याचे खादनीय व भोजनीय’ (खादनीयं भोजनीयञ्चस्सा) म्हणजे त्याच्या घरातील लोकांचे (अंतोजनाचे) खादनीय व भोजनीय. ‘प्रत्येक हिश्श्याने’ (पच्चंसेना) म्हणजे मिळणाऱ्या हिश्श्यानुसार, आपापल्या वाट्याला येणाऱ्या भागाच्या प्रमाणात, असा अर्थ आहे. ‘विभागून देऊ’ (संविभजिस्सामा) म्हणजे आम्ही देऊ. ‘पूर्ण करू’ (संपादेस्सामा) म्हणजे आम्ही उपलब्ध करून देऊ.

---

Adhuttīti [Pg.20] purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. Athenīti atheniyo acoriyo. Asoṇḍīti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.

‘अधुत्ती’ म्हणजे पुरुष किंवा मद्य यांच्या आहारी न जाणाऱ्या (व्यभिचारी किंवा मद्यपी नसलेल्या). ‘अथेनी’ म्हणजे चोरी न करणाऱ्या (चोर नसलेल्या). ‘असोण्डी’ म्हणजे मद्यासक्त इत्यादी न असणाऱ्या (मद्यपी नसलेल्या).

---

Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto yo naṃ bharati sabbadātiādimāha. Tattha bharatīti posati paṭijaggati. Sabbakāmaharanti sabbakāmadadaṃ. Sotthīti suitthī. Evaṃ vattatīti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. Manāpā nāma te devāti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.

अशा प्रकारे सूत्राचा समारोप करून, आता गाथांद्वारे कळस चढवताना (शिखर गाठताना) ‘यो नं भरति सब्बदा’ (जो तिचे नेहमी पोषण करतो) इत्यादी म्हणाले. तेथे ‘भरति’ म्हणजे पोषण करतो, काळजी करतो. ‘सब्बकामहरं’ म्हणजे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे (सर्व प्रिय गोष्टी देणारे). ‘सोत्थि’ म्हणजे कल्याण/क्षेम. ‘असे वर्तन करतो’ म्हणजे एवढ्या कर्तव्याचे पालन करून वागतो. ‘मनापा नाम ते देवा’ म्हणजे निम्माणरती देव. कारण ते आपल्या इच्छेनुसार रूप निर्माण करून त्यात रममाण होत असल्यामुळे त्यांना ‘निम्माणरती’ आणि ‘मनाप’ असे म्हटले जाते.

---

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

४. सीहसेनापतिसुत्तवण्णना (सीह सेनापती सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

34. Catutthe sandiṭṭhikanti sāmaṃ passitabbakaṃ. Dāyakoti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.

३४. चौथ्या सूत्रात, ‘सन्दिट्ठिकं’ म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष पाहण्याजोगे. ‘दायक’ म्हणजे दानशूर. तो केवळ श्रद्धेपुरताच मर्यादित राहत नाही, तर त्याग करण्यासही समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. ‘दानपती’ म्हणजे जे दान तो देतो, त्याचा स्वामी (पती) बनून देतो; दास किंवा मित्र बनून नाही. जो स्वतः उत्तम (मधुर) भोजन करतो आणि इतरांना निकृष्ट (अमधुर) देतो, तो दानाचा म्हणजेच देयधर्माचा ‘दास’ बनून दान देतो. जो स्वतः जे खातो तेच दान करतो, तो दानाचा ‘मित्र’ बनून दान देतो. परंतु जो स्वतः जशा तशा अन्नावर गुजराण करतो आणि इतरांना मात्र उत्तम (मधुर) अन्न देतो, तो दानाचा ‘पती’, श्रेष्ठ स्वामी किंवा मालक बनून दान देतो. अशा व्यक्तीला उद्देशून ‘दानपती’ असे म्हटले आहे.

---

Amaṅkubhūtoti na nittejabhūto. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Sahabyataṃ gatāti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. Katāvakāsāti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā katakusalāti vuttaṃ. Modareti modanti pamodanti. Asitassāti anissitassa tathāgatassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa.

‘अमङ्कुभूतो’ म्हणजे निस्तेज न झालेला (आत्मविश्वासाने युक्त). ‘विशारदो’ म्हणजे ज्ञान आणि सोमनस्य (आनंद) प्राप्त झालेला. ‘सहब्यतां गता’ म्हणजे सहभाव किंवा ऐक्य प्राप्त झालेले. ‘कतावकासा’ म्हणजे ज्या कर्मामुळे तेथे (स्वर्गात) स्थान मिळते, ते कर्म केल्यामुळे ज्यांना स्थान मिळाले आहे. आणि ते कर्म केवळ कुशलच असल्यामुळे त्यांना ‘कतकुसला’ (कुशल कर्म केलेले) असे म्हटले आहे. ‘मोदरे’ म्हणजे मोद पावतात, आनंदित होतात. ‘असितस्स’ म्हणजे तृष्णेचा आश्रय न घेतलेल्या (अनासक्त) तथागतांचे. ‘तादिनो’ म्हणजे तादी-लक्षणास (समताभावास) प्राप्त झालेल्यांचे.

---

5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā

५. दानानिसंससुत्तवण्णना (दान-आनिशंस सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

35. Pañcame gihidhammā anapagato hotīti akhaṇḍapañcasīlo hoti. Sataṃ dhammaṃ anukkamanti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto[Pg.21]. Santo naṃ bhajantīti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.

३५. पाचव्या सूत्रात, ‘गृहस्थधर्मापासून दूर न गेलेला’ (गिहिधम्मा अनपगतो होति) म्हणजे अखंड पंचशील पाळणारा असतो. ‘सत्पुरुषांच्या धर्माचे अनुसरण करतात’ (सतं धम्मं अनुक्कमन्ति) म्हणजे सत्पुरुषांच्या, महापुरुषांच्या धर्माचे अनुसरण करणारा. ‘संत (सत्पुरुष) त्याचा संसर्ग करतात’ (सन्तो नं भजन्ति) म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांचे श्रावक यांसारखे सत्पुरुष त्या दात्याचा संसर्ग करतात (त्याच्याकडे जातात).

---

6. Kāladānasuttavaṇṇanā

६. कालदानsuत्तवण्णना (कालदान सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

36. Chaṭṭhe kāladānānīti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. Navasassānīti aggasassāni. Navaphalānīti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. Vadaññūti bhāsitaññū. Kālena dinnanti yuttappattakālena dinnaṃ. Anumodantīti ekamante ṭhitā anumodanti. Veyyāvaccanti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. Appaṭivānacittoti anukkaṇṭhitacitto. Yattha dinnaṃ mahapphalanti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.

३६. सहाव्या सूत्रात, ‘कालदानानि’ म्हणजे योग्य वेळी दिलेले दान, योग्य व अनुरूप दान, असा अर्थ आहे. ‘नवसस्सानी’ म्हणजे नवीन धान्य (पहिले पीक). ‘नवफलानी’ म्हणजे बागेतून सर्वात आधी मिळालेली पहिली फळे. ‘प्रथम शीलवंतांमध्ये प्रस्थापित करतो’ (पठमं सीलवन्तेसु पतिट्ठापेति) म्हणजे आधी शीलवंतांना देऊन नंतर स्वतः उपभोग घेतो. ‘वदञ्ञू’ म्हणजे याचक किंवा दान स्वीकारणाऱ्यांच्या शब्दांचा (गरजेचा) अर्थ जाणणारा. ‘कालेन दिन्नं’ म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी दिलेले दान. ‘अनुमोदन्ति’ म्हणजे एका बाजूला उभे राहून आनंद व्यक्त करतात. ‘वेय्यावच्चं’ म्हणजे शरीराने सेवाकार्य (मदत) करणे. ‘अप्पटिवानचित्तो’ म्हणजे मागे न हटणाऱ्या (अखिन्न) चित्ताने. ‘जिथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते’ (यत्थ दिन्नं महप्फलं) म्हणजे ज्या ठिकाणी दिलेले दान मोठे फळ देणारे ठरते, तिथे दान द्यावे.

---

7. Bhojanasuttavaṇṇanā

७. भोजनसुत्तवण्णना (भोजन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

37. Sattame āyuṃ detīti āyudānaṃ deti. Vaṇṇanti sarīravaṇṇaṃ. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Balanti sarīrathāmaṃ. Paṭibhānanti yuttamuttappaṭibhānaṃ.

३७. सातव्या सूत्रात, ‘आयुष्य देतो’ (आयुं देति) म्हणजे आयुष्याचे दान देतो. ‘वर्ण’ (वण्णं) म्हणजे शरीराचे सौंदर्य (वर्ण). ‘सुख’ (सुखं) म्हणजे शारीरिक व मानसिक सुख. ‘बल’ (बलं) म्हणजे शरीराचे सामर्थ्य (बल). ‘प्रतिभान’ (पटिभानं) म्हणजे योग्य व समयोचित बुद्धिमत्ता (प्रतिभा).

---

8. Saddhasuttavaṇṇanā

८. सद्धासुत्तवण्णना (श्रद्धा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

38. Aṭṭhame anukampantīti anuggaṇhanti. Khandhimāva mahādumoti khandhasampanno mahārukkho viya. Manorame āyataneti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. Chāyaṃ chāyatthikā yantīti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. Nivātavuttinti nīcavuttiṃ. Atthaddhanti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. Soratanti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. Sakhilanti sammodakaṃ.

३८. आठव्या सूत्रात, ‘अनुकंपन्ति’ म्हणजे अनुग्रह करतात (कृपा करतात). ‘खांधांनी युक्त अशा महावृक्षाप्रमाणे’ (खन्धिमाव महादुमो) म्हणजे मजबूत खोड असलेल्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे. ‘मनोरम आयतनात’ (मनोरमे आयतने) म्हणजे रमणीय अशा एकत्र येण्याच्या ठिकाणी. ‘सावलीची इच्छा करणारे सावलीकडे जातात’ (छायं छायत्थिका यन्ति) म्हणजे सावलीची इच्छा असणारे पक्षी किंवा प्राणी सावलीचा आश्रय घेतात. ‘निवातवृत्ती’ (निवातवुत्तिं) म्हणजे नम्र वर्तन असणारा. ‘अत्थद्धं’ म्हणजे क्रोध आणि मान (अभिमान) यांच्या ताठरपणापासून मुक्त असलेला. ‘सोरतं’ म्हणजे सौजन्य आणि शुद्ध शीलाने युक्त असलेला. ‘सिखलं’ म्हणजे प्रिय बोलणारा, आनंद देणारा.

---

9. Puttasuttavaṇṇanā

९. पुत्तसुत्तवण्णना (पुत्र सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

39. Navame bhato vā no bharissatīti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. Kiccaṃ vā no karissatīti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati[Pg.22]. Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. Dāyajjaṃ paṭipajjissatīti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. Dakkhiṇaṃ anuppadassatīti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.

३९. नवव्या सुत्तात, 'भतो वा नो भरिस्सतीति' (आम्ही ज्याचे पालनपोषण केले आहे, तो आमचे पालनपोषण करेल) याचा अर्थ असा की, आम्ही स्तनपान करवून, हातपाय वाढवून इत्यादी प्रकारे ज्याचे पालनपोषण व काळजी घेतली आहे, तो आमच्या वृद्धपकाळात आमचे हातपाय धुणे, स्नान घालणे, यागू (पेज) व भात देणे इत्यादींद्वारे आमचे पालनपोषण करेल. 'किच्चं वा नो करिस्सतीति' (किंवा तो आमची कर्तव्ये पार पाडेल) म्हणजे स्वतःचे काम बाजूला ठेवून, राजकुळ इत्यादींमध्ये निर्माण झालीली आमची कामे जाऊन करेल. 'कुळवंसो चिरं ठस्सतीति' (कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहील) म्हणजे आमच्या मालकीची शेतजमीन, सुवर्ण-चांदी इत्यादींचा नाश न करता पुत्राने रक्षण केले असता कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहतो; किंवा आमच्याद्वारे सुरू केलेले शलाका-भक्त (दान) इत्यादी खंडित न करता चालू ठेवील, अशा प्रकारेही आमचा कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहील. 'दायज्जं पटिपज्जिस्सतीति' (तो वारसा प्राप्त करेल) म्हणजे कुळवंशाला अनुरूप अशा आचरणाने स्वतःला वारशासाठी पात्र बनवून तो आमच्या मालकीचा वारसा प्राप्त करेल. 'दक्खिणं अनुप्पदस्सतीति' (तो दक्षिणा प्रदान करेल) म्हणजे पत्तिदान (पुण्यदान) करून, तिसऱ्या दिवसापासून पुढे दान देत राहील.

---

Santo sappurisāti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. Pubbe katamanussaranti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. Ovādakārīti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. Bhataposīti yehi bhato, tesaṃ posako. Pasaṃsiyoti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.

'संतो सप्पुरिसाति' (संत सत्पुरुष) म्हणजे या ठिकाणी माता-पित्यांशी योग्य आचरण केल्यामुळे त्यांना 'संत सत्पुरुष' असे जाणावे. 'पुब्बे कतमनुस्सरन्ति' (पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करणारे) म्हणजे माता-पित्यांनी पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करणारे. 'ओवादकारीति' (उपदेश पाळणारा) म्हणजे माता-पित्यांनी दिलेल्या उपदेशाचे पालन करणारा. 'भतपोसीति' (भतपोषी) म्हणजे ज्यांच्याद्वारे त्याचे पालनपोषण झाले आहे, त्यांचे पालनपोषण करणारा. 'पसंसियोति' (प्रशंसनीय) म्हणजे याच जन्मात (दृष्टधर्मात) लोकांद्वारे प्रशंसनीय ठरतो.

---

10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā

१०. महाशालपुत्त सुत्ताची वर्णना.

---

40. Dasame mahāsālāti mahārukkhā. Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. Araññasminti agāmake padese. Brahāvaneti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

४०. दहाव्या सुत्तात, 'महासालाति' म्हणजे मोठे वृक्ष. 'साखापत्तपलासेन वड्ढन्तीति' म्हणजे लहान फांद्यांनी आणि पानांच्या स्वरूपातील पल्लवांनी वाढतात. 'अरञ्ञस्मिन्ति' म्हणजे निर्जन (गाव नसलेल्या) प्रदेशात. 'ब्रहावनेति' म्हणजे मोठ्या वनात, अरण्यात. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sumanavaggo catuttho.

चौथा सुमनवग्ग समाप्त.

---

5. Muṇḍarājavaggo

५. मुंडराजवग्ग.

---

1. Ādiyasuttavaṇṇanā

१. आदिय सुत्ताची वर्णना.

---

41. Pañcamassa paṭhame bhogānaṃ ādiyāti bhogānaṃ ādātabbakāraṇāni. Uṭṭhānavīriyādhigatehīti uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatehi. Bāhābalaparicitehīti bāhubalena sañcitehi. Sedāvakkhittehīti sedaṃ avakkhipetvā uppāditehi. Dhammikehīti dhammayuttehi. Dhammaladdhehīti dasakusalakammaṃ akopetvā laddhehi. Pīṇetīti pīṇitaṃ [Pg.23] thūlaṃ karoti. Sesamettha catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

४१. पाचव्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'भोगानं आदिया' म्हणजे भोगांच्या ग्रहणाची कारणे. 'उट्ठानवीरियांधिगतेहीति' म्हणजे उद्योग व प्रयत्नाने मिळवलेले. 'बाहाबलपरिचितेहीति' म्हणजे बाहुबलाने संचित केलेले. 'सेदावक्खित्तेहीति' म्हणजे घाम गाळून निर्माण केलेले. 'धम्मिकेहीति' म्हणजे धर्मयुक्त (न्याय्य). 'धम्मलद्धेहीति' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे उल्लंघन न करता, धर्माने मिळवलेले. 'पीणेतीति' म्हणजे तृप्त व पुष्ट करतो. येथील उर्वरित भाग चतुक्कनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

३. इठ्ठ सुत्ताची वर्णना.

---

43. Tatiye āyusaṃvattanikā paṭipadāti dānasīlādikā puññapaṭipadā. Sesesupi eseva nayo. Atthābhisamayāti atthassa abhisamāgamena, atthappaṭilābhenāti vuttaṃ hoti.

४३. तिसऱ्या सुत्तात, 'आयुसंवत्तनिका पटिपदा' म्हणजे दान, शील इत्यादी पुण्यकारक आचरण. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'अत्थाभिसमयाति' म्हणजे हिताची प्राप्ती होणे, हिताचा लाभ होणे, असे म्हटले आहे.

---

4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

४. मनापदायी सुत्ताची वर्णना.

---

44. Catutthe uggoti guṇehi uggatattā evaṃladdhanāmo. Sālapupphakaṃ khādanīyanti catumadhurayojitena sālipiṭṭhena kataṃ sālapupphasadisaṃ khādanīyaṃ. Tañhi paññāyamānavaṇṭapattakesaraṃ katvā jīrakādisambhārayutte sappimhi pacitvā sappiṃ vinivattetvā kolumbe pūretvā gandhavāsaṃ gāhāpetvā pidahitvā lañchetvā ṭhapitaṃ hoti. Taṃ so yāguṃ pivitvā nisinnassa bhagavato antarabhatte dātukāmo evamāha. Paṭiggahesi bhagavāti desanāmattametaṃ, upāsako pana taṃ bhagavato ca pañcannañca bhikkhusatānaṃ adāsi. Yathā ca taṃ, evaṃ sūkaramaṃsādīnipi. Tattha sampannakolakanti sampannabadaraṃ. Sūkaramaṃsanti madhurarasehi badarehi saddhiṃ jīrakādisambhārehi yojetvā pakkaṃ ekasaṃvaccharikasūkaramaṃsaṃ. Nibbattatelakanti vinivattitatelaṃ. Nāliyasākanti sālipiṭṭhena saddhiṃ madditvā jīrakādisaṃyutte sappimhi pacitvā catumadhurena yojetvā vāsaṃ gāhāpetvā ṭhapitaṃ nāliyasākaṃ. Netaṃ bhagavato kappatīti ettha akappiyaṃ upādāya kappiyampi na kappatīti vuttaṃ, seṭṭhi pana sabbampi taṃ āharāpetvā rāsiṃ katvā yaṃ yaṃ akappiyaṃ, taṃ taṃ antarāpaṇaṃ pahiṇitvā kappiyaṃ upabhogaparibhogabhaṇḍaṃ adāsi. Candanaphalakaṃ nātimahantaṃ dīghato aḍḍhateyyaratanaṃ, tiriyaṃ diyaḍḍharatanaṃ, sāravarabhaṇḍattā pana mahagghaṃ ahosi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpesi.

४४. चौथ्या सुत्तात, 'उग्गो' हे नाव गुणांनी श्रेष्ठ असल्यामुळे मिळाले आहे. 'सालपुप्फकं खादनीयं' म्हणजे चतुमधुर मिश्रित शालीच्या पिठापासून बनवलेले, शालपुष्पासारखे खाद्य. त्याचे देठ, पाकळ्या व केशर स्पष्टपणे दिसतील असे बनवून, जिरे इत्यादी मसाल्यांनी युक्त अशा तुपात शिजवून, तूप काढून घेऊन, भांड्यात भरून, सुगंधी द्रव्यांचा वास देऊन, झाकून व सीलबंद करून ठेवलेले होते. ते खाद्य तो यागू पिऊन बसलेल्या भगवंतांना भोजनाच्या मध्यंतरीच्या काळात देण्याची इच्छा धरून असे म्हणाला. 'पटिग्गहेसि भगवा' (भगवंतांनी ते स्वीकारले) हे केवळ देशनेपुरते आहे; परंतु, उपासकाने ते भगवंतांना आणि पाचशे भिक्खूंना दिले. ज्याप्रमाणे ते खाद्य दिले, त्याचप्रमाणे डुकराचे मांस इत्यादी देखील दिले. त्यामध्ये, 'सम्पन्नकोलकं' म्हणजे उत्तम बोरे. 'सूकरमंसं' म्हणजे गोड रसाच्या बोरांसह, जिरे इत्यादी मसाल्यांचे मिश्रण करून शिजवलेले एक वर्ष जुने डुकराचे मांस. 'निब्बत्ततेलकं' म्हणजे तेल काढून घेतलेले. 'नालियसाकं' म्हणजे शालीच्या पिठासोबत मळून, जिरे इत्यादी मसाल्यांनी युक्त अशा तुपात शिजवून, चतुमधुराशी मिश्रित करून व सुवासिक करून ठेवलेली नालिय भाजी. 'नेतं भगवतो कप्पती' या वाक्यात, अकप्पिय (अयोग्य) गोष्टींच्या संदर्भात कप्पिय (योग्य) गोष्टी देखील अयोग्य आहेत असे म्हटले आहे; परंतु श्रेष्ठीने ते सर्व मागवून, त्याचा ढीग करून, जे जे अयोग्य होते ते ते बाजारात पाठवून दिले आणि योग्य अशा उपभोग्य वस्तू दान केल्या. चंदनाचा पाट फार मोठा नव्हता, लांबीला अडीच हात आणि रुंदीला दीड हात होता, परंतु उत्कृष्ट गाभ्याचा असल्यामुळे तो अत्यंत मौल्यवान होता. भगवंतांनी तो स्वीकारून त्याचे तुकडे तुकडे करवले आणि भिक्खूंना अंजन वाटण्यासाठी दिले.

---

Ujjubhūtesūti [Pg.24] kāyavācācittehi ujukesu. Chandasāti pemena. Cattantiādīsu pariccāgavasena cattaṃ. Muttacāgatāya muttaṃ. Anapekkhacittatāya cittena na uggahitanti anuggahītaṃ. Khettūpameti viruhanaṭṭhena khettasadise.

'उज्जुभूतेसूति' म्हणजे काय, वाचा व चित्ताने सरळ असणारे. 'छन्दसाति' म्हणजे प्रेमाने. 'चत्तन्ति' इत्यादी शब्दांमध्ये, परित्याग केल्यामुळे 'चत्त' (त्यागलेले). मुक्त हस्ते दान केल्यामुळे 'मुत्त'. आसक्तीरहित चित्त असल्यामुळे चित्ताने ग्रहण न केलेले, म्हणून 'अननुगृहीत'. 'खेत्तूपमेति' म्हणजे उगवण्याच्या अर्थाने शेतासारखे.

---

Aññataraṃ manomayanti suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāyaṃ. Yathādhippāyoti yathājjhāsayo. Iminā kiṃ pucchati? Tassa kira manussakāle arahattatthāya ajjhāsayo ahosi, taṃ pucchāmīti pucchati. Devaputtopi arahattaṃ pattatāya taggha me bhagavā yathādhippāyoti āha. Yattha yatthūpapajjatīti tīsu vā kulasampattīsu chasu vā kāmasaggesu yattha yattha uppajjati, tattha tattha dīghāyu yasavā hotīti. Pañcamaṃ catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.

'अञ्ञतरं मनोमयन्ति' म्हणजे शुद्धावास लोकांपैकी एका ध्यानचित्ताने उत्पन्न झालेला देवकाय. 'यथाधिप्पायोति' म्हणजे इच्छेनुसार. याने काय विचारले आहे? मनुष्य असताना त्याची अर्हतपदाच्या प्राप्तीसाठी इच्छा होती, ती मी विचारतो, असे विचारले आहे. देवपुत्राने देखील अर्हतपद प्राप्त केल्यामुळे 'नक्कीच, हे भगवंता, माझ्या इच्छेनुसार झाले' असे म्हटले. 'यत्थ यत्थूपपज्जतीति' म्हणजे तीन कुळसंपत्तींमध्ये किंवा सहा कामस्वर्गांमध्ये जिथे जिथे जन्म घेतो, तिथे तिथे तो दीर्घायुषी व कीर्तिमान होतो. पाचवे सुत्त चतुक्कनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. सहावे व सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

8. Alabbhanīyaṭhānasuttavaṇṇanā

८. अलभनीयस्थान सुत्ताची वर्णना.

---

48. Aṭṭhame alabbhanīyānīti aladdhabbāni, na sakkā labhituṃ. Ṭhānānīti kāraṇāni. Jarādhammaṃ mā jīrīti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīratu. Sesapadesupi eseva nayo. Nacchādeyyāti na rucceyya. Abbuhīti nīhari.

४८. आठव्या सुत्तात, 'अलब्भनीयानीति' म्हणजे जे प्राप्त करता येत नाही, मिळवणे शक्य नाही. 'ठानानीति' म्हणजे कारणे. 'जराधम्मं मा जीरीति' म्हणजे माझा जो जराधर्म (वृद्धत्वाचा स्वभाव) आहे, तो म्हातारा होऊ नये. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'नच्छादेय्याति' म्हणजे आवडणार नाही. 'अब्बुहीति' म्हणजे उपटून काढले.

---

Yatoti yasmiṃ kāle. Āpadāsūti upaddavesu. Na vedhatīti na kampati nānusocati. Atthavinicchayaññūti kāraṇatthavinicchaye kusalo. Purāṇanti nibbikāratāya porāṇakameva. Jappenāti vaṇṇabhaṇanena. Mantenāti mahānubhāvamantaparivattanena. Subhāsitenāti subhāsitakathanena. Anuppadānenāti satassa vā sahassassa vā dānena. Paveṇiyā vāti kulavaṃsena vā, ‘‘idaṃ amhākaṃ paveṇiyā āciṇṇaṃ, idaṃ anāciṇṇa’’nti evaṃ paveṇikathanenāti attho. Yathā yathā yattha labhetha atthanti etesu jappādīsu yena yena yattha yattha ṭhāne jarādhammādīnaṃ ajīraṇatādiatthaṃ labheyya. Tathā tathā tattha parakkameyyāti tena tena tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne parakkamaṃ kareyya. Kammaṃ daḷhanti vaṭṭagāmikammaṃ mayā thiraṃ katvā āyūhitaṃ, svāhaṃ idāni kinti karomīti evaṃ paccavekkhitvā adhivāseyyāti.

‘यतो’ म्हणजे ज्या वेळी. ‘आपदासु’ म्हणजे संकटांमध्ये (उपद्रवांमध्ये). ‘न वेधति’ म्हणजे कंप पावत नाही, शोक करत नाही. ‘अत्थविनिच्छयञ्ञू’ म्हणजे कारण आणि अर्थाचा निश्चय करण्यात कुशल. ‘पुराणं’ म्हणजे विकाररहित असल्यामुळे प्राचीनच. ‘जप्पेन’ म्हणजे स्तुती करण्याने (गुणगान गाण्याने). ‘मन्तेन’ म्हणजे महान प्रभाव असलेल्या मंत्रांच्या पठणाने. ‘सुभासितेन’ म्हणजे सुभाषित बोलण्याने. ‘अनुप्पदानेन’ म्हणजे शंभर किंवा हजारांचे दान देण्याने. ‘पवेणिया वा’ म्हणजे कुळपरंपरेने किंवा “हे आमच्या परंपरेने आचरलेले आहे, हे आचरलेले नाही” अशा प्रकारे परंपरेचे कथन करण्याने, असा अर्थ आहे. ‘यथा यथा यत्थ लभेथ अत्थं’ म्हणजे या स्तुती इत्यादींद्वारे ज्या ज्या प्रकारे, ज्या ज्या ठिकाणी जराधर्मादींच्या वृद्ध न होण्याच्या अवस्थेचा लाभ प्राप्त होईल. ‘तथा तथा तत्थ परक्कमेय्य’ म्हणजे त्या त्या प्रकारे, त्या त्या ठिकाणी पराक्रम (प्रयत्न) करावा. ‘कम्मं दळ्हं’ म्हणजे संसारचक्रात फिरवणारे कर्म माझ्याकडून दृढपणे केले गेले आहे, आता मी काय करू? असा विचार करून सहन करावे.

---

9. Kosalasuttavaṇṇanā

९. कोसलसुत्तवण्णना (कोसल सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

49. Navame [Pg.25] upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Dummanoti duṭṭhumano. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Pajjhāyantoti cintayanto. Appaṭibhānoti nippaṭibhāno hutvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

४९. नवव्या सूत्रात, ‘उपकण्णके’ म्हणजे कानाच्या मुळाशी (कानाजवळ). ‘दुम्मनो’ म्हणजे खिन्न मनाचा. ‘पत्तक्खन्धो’ म्हणजे खांदे पडलेला (खचलेला). ‘पज्झायन्तो’ म्हणजे चिंता करत असलेला (विचारमग्न). ‘अप्पटिभानो’ म्हणजे निरुत्तर होऊन. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

---

10. Nāradasuttavaṇṇanā

१०. नारदसुत्तवण्णना (नारद सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

50. Dasame ajjhomucchitoti adhiomucchito gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇasabhāvāya atirekamucchāya taṇhāya samannāgato. Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena, aṭṭhārasahi senīhi parivārito mahatiyā rājiddhiyā pāyāsīti attho. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃseneva sokasallaharaṇoti attho. Iti rājā imaṃ ovādaṃ sutvā tasmiṃ ṭhito dhammena samena rajjaṃ kāretvā saggaparāyaṇo ahosi.

५०. दहाव्या सूत्रात, ‘अज्झोमुच्छितो’ म्हणजे अतिशय मोहित झालेला, गिळून टाकणारा, पूर्णपणे व्यापून टाकणारा, ग्रहण करण्याच्या स्वभावाच्या अत्यंत तीव्र मोहाने व तृष्णेने युक्त असलेला. ‘महच्चा राजानुभावेन’ म्हणजे महान राजवैभवाने, अठरा प्रकारच्या सैन्याने वेढलेला, मोठ्या राजवैभवाने निघाला, असा अर्थ आहे. ‘तग्ध’ हा निश्चित अर्थातील निपात आहे, निश्चितपणे शोकरूपी शल्य दूर करणारा, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, राजाने हा उपदेश ऐकून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन, धम्माने व न्यायाने राज्य केले आणि ते स्वर्गलोकाप्रत गेले.

---

Muṇḍarājavaggo pañcamo.

मुण्डराजवग्गो पञ्चमो (पाचवा मुंडराज वर्ग समाप्त).

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पठमपण्णासकं निट्ठितं (पहिले पन्नासक समाप्त).

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुतियपण्णासकं (दुसरे पन्नासक)

---

(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(६) १. नीवरणवग्गो (नीवरण वर्ग)

---

1. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

१. आवरणसुत्तवण्णना (आवरण सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

51. Dutiyassa [Pg.26] paṭhame āvaraṇavasena āvaraṇā. Nīvaraṇavasena nīvaraṇā. Ceto ajjhāruhantīti cetaso ajjhāruhā. Vipassanāpaññañca maggapaññañca uppattinivāraṇaṭṭhena dubbalaṃ karontīti paññāya dubbalīkaraṇā. Yā vā etehi saddhiṃ vokiṇṇā paññā uppajjati, taṃ dubbalaṃ karontītipi paññāya dubbalīkaraṇā. Abalāyāti pañcanīvaraṇapariyonaddhattā apagatabalāya. Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesanti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttari ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ. Hārahārinīti haritabbaṃ harituṃ samatthā. Naṅgalamukhānīti mātikāmukhāni. Tāni hi naṅgalasarikkhakattā naṅgalehi ca khatattā naṅgalamukhānīti vuccanti.

५१. दुसऱ्या पन्नासकाच्या पहिल्या सूत्रात, अडथळा आणण्याच्या अर्थाने ‘आवरण’ म्हटले आहे. पूर्णपणे रोखण्याच्या अर्थाने ‘नीवरण’ म्हटले आहे. चित्तावर अधिराज्य गाजवतात (चित्ताला व्यापून टाकतात) म्हणून ‘चेतो अज्झारुहा’ म्हटले आहे. विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा यांच्या उत्पत्तीला रोखण्याच्या अर्थाने त्यांना दुर्बळ करतात म्हणून ‘पञ्ञाय दुब्बलीकरणा’ (प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे) म्हटले आहे. किंवा या नीवरणांसह जी मिश्र प्रज्ञा उत्पन्न होते, तिला दुर्बळ करतात म्हणूनही ‘प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे’ म्हटले आहे. ‘अबलाय’ म्हणजे पाच नीवरणांनी वेढलेले असल्यामुळे शक्ती गमावलेली (बलहीन झालेली). ‘उत्तरि वा मनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेस’ म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त अशा मनुष्यधम्मापेक्षा श्रेष्ठ, आर्यभाव प्राप्त करून देण्यास समर्थ असा ज्ञानदर्शनविशेष. ‘हारहारिनी’ म्हणजे वाहून नेण्यास योग्य असलेल्या गोष्टी वाहून नेण्यास समर्थ. ‘नंगलमुखानि’ म्हणजे कालव्यांची तोंडे (पाटाची तोंडे). कारण ती नांगरासारखी असल्यामुळे आणि नांगराने खोदलेली असल्यामुळे त्यांना ‘नंगलमुख’ असे म्हणतात.

---

Evameva khoti ettha sotaṃ viya vipassanāñāṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhato naṅgalamukhānaṃ vivaraṇakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa vissaṭṭhakālo, majjhenadiyā rukkhapāde koṭṭetvā palālatiṇamattikāhi āvaraṇe kate udakassa vikkhittavisaṭabyādiṇṇakālo viya pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhakālo, evaṃ āvaraṇe kate vihatavegassa udakassa tiṇapalālādīni parikaḍḍhitvā samuddaṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo viya vipassanāñāṇena sabbākusale viddhaṃsetvā nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo veditabbo. Sukkapakkhe vuttavipallāsena yojanā kātabbā. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.

‘एवमेव खो’ येथे पाण्याच्या प्रवाहाप्रमाणे विपश्यना ज्ञानाला समजावे. दोन्ही बाजूंच्या कालव्यांची तोंडे उघडण्याच्या काळाप्रमाणे सहा इंद्रियद्वारांवरील संयम सैल सोडण्याचा काळ समजावा. नदीच्या मध्यभागी झाडांचे खांब रोवून, पेंढा, गवत आणि मातीने बांध घातल्यावर पाण्याचा प्रवाह विखुरला जाणे, पसरणे आणि नष्ट होणे या काळाप्रमाणे पाच नीवरणांनी वेढलेला काळ समजावा. अशा प्रकारे बांध घातल्यावर वेग मंदावलेले पाणी जसे गवत, पेंढा इत्यादी वाहून नेण्यास आणि समुद्रापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ होते, त्याप्रमाणे विपश्यना ज्ञानाने सर्व अकुशलांचा नाश करून निर्वाणरूपी समुद्रापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ असलेला काळ समजावा. शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) याच्या उलट अर्थाने योजना करावी. या सूत्रात संसार आणि संसारातून मुक्ती (संसारचक्र आणि निर्वाण) याविषयी सांगितले आहे. दुसरे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3. Padhāniyaṅgasuttavaṇṇanā

३. पधानियङ्गसुत्तवण्णना (प्रधानियंग सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

53. Tatiye padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā, abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ [Pg.27] paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati.

५३. तिसऱ्या सूत्रात, ‘पधानियङ्गानि’ म्हणजे प्रयत्न करण्याच्या भावाला ‘प्रधान’ (पधान) म्हणतात. ज्याच्याकडे हा प्रयत्न आहे तो ‘प्रधानिय’ (पधानिय) होय. अशा प्रयत्नशील भिक्खूची अंगे म्हणजे ‘प्रधानियंग’ होत. ‘सद्धो’ म्हणजे श्रद्धेने युक्त असलेला. ही श्रद्धा तर आगम श्रद्धा, अधिगम श्रद्धा, ओकप्पन (दृढ) श्रद्धा आणि प्रसाद श्रद्धा अशी चार प्रकारची आहे. त्यापैकी, सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांची श्रद्धा, त्यांनी बोधिसत्त्व पदाची प्रतिज्ञा केल्यापासून चालत आल्यामुळे तिला ‘आगम श्रद्धा’ म्हणतात. आर्य श्रावकांची श्रद्धा, त्यांनी सत्याचा साक्षात्कार करून प्राप्त केल्यामुळे तिला ‘अधिगम श्रद्धा’ म्हणतात. बुद्ध, धम्म, संघ असे म्हटले असता अचल भावाने दृढ विश्वास ठेवणे म्हणजे ‘ओकप्पन श्रद्धा’ होय. प्रसन्नता उत्पन्न होणे म्हणजे ‘प्रसाद श्रद्धा’ होय. येथे ‘ओकप्पन श्रद्धा’ अभिप्रेत आहे. ‘बोधिं’ म्हणजे चार मार्गज्ञान. तथागतांनी त्याचा चांगल्या प्रकारे साक्षात्कार केला आहे, असा विश्वास ठेवतो. हे केवळ देशनेचे मुख्य अंग आहे, परंतु या अंगाने तिन्ही रत्नांवरील (त्रिरत्नांवरील) श्रद्धा अभिप्रेत आहे. कारण ज्याची बुद्ध आदींवर दृढ श्रद्धा असते, त्याचा प्रयत्नाचा उत्साह (वीर्य) यशस्वी होतो.

---

Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipākiniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītalaggahaṇiko hi sītabhīruko hoti, accuṇhaggahaṇiko uṇhabhīruko, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati, majjhimaggahaṇikassa ijjhati. Tenāha – majjhimāya padhānakkhamāyāti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya. Etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.

‘अप्पाबाधो’ म्हणजे निरोगी. ‘अप्पातङ्को’ म्हणजे दुःखरहित (वेदनामुक्त). ‘समवेपाकिनिया’ म्हणजे अन्नाचे समतोल पचन करणारी. ‘गहणिया’ म्हणजे कर्मज तेजोधातूने युक्त असलेली जठराग्नी. ‘नातिसीताय नाच्चुण्हाय’ म्हणजे अतिशय थंड जठराग्नी असलेला माणूस थंडीला घाबरतो, अतिशय उष्ण जठराग्नी असलेला उष्णतेला घाबरतो, त्यांचा प्रयत्न यशस्वी होत नाही; मध्यम जठराग्नी असलेल्याचा प्रयत्न यशस्वी होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘मज्झिमाय पधानक्खमाय’ (प्रयत्नासाठी योग्य अशा मध्यम जठराग्नीने युक्त). ‘यथाभूतं अत्तानं आविकत्ता’ म्हणजे स्वतःला जसा आहे तसा प्रकट करणारा (स्वतःचे दोष प्रामाणिकपणे सांगणारा). ‘उदयत्थगामिनिया’ म्हणजे उत्पत्ती आणि विनाश जाणण्यास व निश्चित करण्यास समर्थ असलेल्या. याद्वारे पन्नास लक्षणांचे ग्रहण करणारे उदयव्यय ज्ञान सांगितले आहे. ‘अरियाय’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध असलेल्या. ‘निब्बेधिकाय’ म्हणजे पूर्वी कधीही न भेदलेल्या लोभसमूह इत्यादींचा भेद करण्यास समर्थ असलेल्या. ‘सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया’ म्हणजे तदंग प्रहाणाद्वारे क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे जे दुःख नष्ट होते, त्या दुःखाच्या क्षयाकडे घेऊन जाणाऱ्या. अशा प्रकारे या सर्व पदांद्वारे विपश्यना प्रज्ञाच सांगितली आहे. कारण प्रज्ञा नसलेल्याचा प्रयत्न यशस्वी होत नाही.

---

4. Samayasuttavaṇṇanā

४. समयसुत्तवण्णना (समय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

54. Catutthe padhānāyāti vīriyakaraṇatthāya. Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetunti na sakkā hoti pattaṃ gahetvā uñchācariyāya yāpetuṃ. Imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

५४. चौथ्या सूत्रात, ‘पधानाय’ म्हणजे प्रयत्न करण्यासाठी (वीर्य करण्यासाठी). ‘न सुकरं उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं’ म्हणजे पात्र हातात घेऊन भिक्षाटनाने जीवन जगणे सोपे नाही. या सूत्रातही संसार आणि संसारातून मुक्ती (संसारचक्र आणि निर्वाण) याविषयीच सांगितले आहे.

---

5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

५. मातापुत्तसुत्तवण्णना (माता-पुत्र सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

55. Pañcame pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhati. Ugghātitāti uddhumātā.

५५. पाचव्या सुत्तात, 'परियादाय तिट्ठति' (pariyādāya tiṭṭhati) म्हणजे पूर्णपणे संपवून, ग्रहण करून, नष्ट करून राहणे. 'उग्घाटिता' (ugghātitā) म्हणजे सुजलेली (किंवा फुगलेली).

---

Asihatthenāti sīsacchedanatthāya asiṃ ādāya āgatenāpi. Pisācenāti khādituṃ āgatayakkhenāpi. Āsīdeti ghaṭṭeyya. Mañjunāti mudukena. Kāmoghavuḷhānanti kāmoghena vuḷhānaṃ kaḍḍhitānaṃ. Kālaṃ gati bhavābhavanti [Pg.28] vaṭṭakālaṃ gatiñca punappunabbhave ca. Purakkhatāti purecārikā purato gatāyeva. Ye ca kāme pariññāyāti ye paṇḍitā duvidhepi kāme tīhi pariññāhi parijānitvā. Caranti akutobhayāti khīṇāsavānaṃ kutoci bhayaṃ nāma natthi, tasmā te akutobhayā hutvā caranti. Pāraṅgatāti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ upagatā, sacchikatvā ṭhitāti attho. Āsavakkhayanti arahattaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'असिहत्थेन' (asihatthena) म्हणजे शिरच्छेद करण्यासाठी हातात तलवार घेऊन आलेल्या शत्रूशी देखील. 'पिसाचेन' (pisācena) म्हणजे खाण्यासाठी आलेल्या पिशाचाशी (किंवा यक्षाशी) देखील. 'आसीदेति' (āsīdeti) म्हणजे प्रहार करावा. 'मंजुना' (mañjunā) म्हणजे कोमल (मृदू) शब्दाने. 'कामोघवुळ्हानं' (kāmoghavuḷhānaṃ) म्हणजे काम-ओघाने (कामाच्या प्रवाहाने) वाहून गेलेल्या, खेचल्या गेलेल्या. 'कालं गतिं भवाभवं' (kālaṃ gatiṃ bhavābhavaṃ) म्हणजे संसाराचा काळ, गती आणि वारंवार होणारा जन्म. 'पुरक्खता' (purakkhatā) म्हणजे पुढे चालणारे, पुढे गेलेलेच. 'ये च कामे परिञ्ञाय' (ye ca kāme periññāya) म्हणजे जे पंडित दोन्ही प्रकारच्या कामांना तीन परिज्ञांनी (पूर्ण ज्ञानाने) जाणून. 'चरन्ति अकुतोभया' (caranti akutobhayā) म्हणजे क्षीणासवांना (अर्हतांना) कोणत्याही कारणाने भय नसते, म्हणून ते निर्भय होऊन वावरतात. 'पारंगता' (pāraṅgatā) या शब्दातील 'पार' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते, त्या निर्वाणाला प्राप्त करून, साक्षात करून स्थित असणारे, असा अर्थ आहे. 'आसवक्खयं' (āsavakkhayaṃ) म्हणजे अर्हत्त्व. या पाचव्या सुत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन करून गाथांमध्ये संसार आणि निर्वाण (वट्ट-विवट्ट) दोन्ही सांगितले आहे.

---

6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

६. उपाध्यायसुत्तवर्णना (उपाध्याय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

56. Chaṭṭhe madhurakajātoti sañjātagarubhāvo. Disā ca me na pakkhāyantīti catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantīti vadati. Dhammā ca maṃ nappaṭibhantīti samathavipassanādhammāpi me na upaṭṭhahanti. Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmīti ukkaṇṭhito hutvā brahmacariyavāsaṃ vasāmi. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tassa kathaṃ sutvā ‘‘buddhaveneyyapuggalo aya’’nti taṃ kāraṇaṃ bhagavato ārocetuṃ upasaṅkami. Avipassakassa kusalānaṃ dhammānanti kusaladhamme avipassantassa, anesantassa agavesantassāti attho. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsadhammānaṃ.

५६. सहाव्या सुत्तात, 'मधुरकजातो' (madhurakajāto) म्हणजे शरीरात जडत्व निर्माण होणे. 'दिसा च मे न पक्खायन्ति' (disā ca me na pakkhāyantī) म्हणजे चारही मुख्य दिशा आणि उपदिशा मला स्पष्ट दिसत नाहीत, असे तो म्हणतो. 'धम्मा च मं नप्पटिभन्ति' (dhammā ca maṃ nappaṭibhantī) म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म देखील मला सुचत नाहीत (किंवा मनात स्पष्ट होत नाहीत). 'अनभिरतो च ब्रह्मचरियं चरामि' (anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi) म्हणजे विन्मुख (उत्कंठित) होऊन मी ब्रह्मचर्य वास जगत आहे. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (yena bhagavā tenupasaṅkami) म्हणजे त्याचे बोलणे ऐकून, 'हा भिक्खू बुद्धांद्वारे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) पुद्गल आहे' असा विचार करून, ती गोष्ट भगवंतांना सांगण्यासाठी तो त्यांच्याकडे गेला. 'अविपस्सकस्स कुसलानं धम्मानं' (avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे कुशल धर्मांचे विपश्यन न करणाऱ्या, शोध न घेणाऱ्या, वारंवार शोध न घेणाऱ्या, असा अर्थ आहे. 'बोधियपक्खियानं धम्मानं' (bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे सतिपट्ठान इत्यादी सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्मांचे.

---

7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttavaṇṇanā

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठाणसुत्तवर्णना (नित्य प्रत्यवेक्षण करण्याच्या स्थानांविषयीच्या सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

57. Sattame jarādhammomhīti jarāsabhāvo amhi. Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto, antojarāya eva carāmi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammassakotiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassako amhi. Kammassa dāyādoti kammadāyādo, kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhūti kammabandhu, kammañātakoti attho. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalapaṭiggāhako bhavissāmīti attho. Yobbanamadoti yobbanaṃ ārabbha uppannamado. Sesesupi eseva nayo. Maggo sañjāyatīti lokuttaramaggo sañjāyati. Saṃyojanāni sabbaso pahīyantīti dasa saṃyojanāni sabbaso pahīyanti. Anusayā byantīhontīti satta anusayā vigatantā paricchinnā parivaṭumā [Pg.29] honti. Evamettha heṭṭhā pañcasu ṭhānesu vipassanā kathitā, imesu pañcasu lokuttaramaggo.

५७. सातव्या सुत्तात, 'जराधम्मोम्हि' (jarādhammomhi) म्हणजे मी जरा-स्वभावाचा (वृद्धत्वाच्या स्वभावाचा) आहे. 'जरं अनतीतो' (jaraṃ anatīto) म्हणजे जरेचे उल्लंघन न करू शकणारा, जरेच्या अधीन राहूनच वावरणारा. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'कम्मस्सको' (kammassako) इत्यादींमध्ये, कर्म हे माझे स्वतःचे धन आहे, म्हणून मी 'कम्मस्सको' (कर्म हेच स्वतःचे धन असणारा) आहे. 'कम्मस्स दायादो' (kammassa dāyādo) म्हणजे कम्माचा वारसदार (कम्मदयादो), कर्म हाच माझा वारसा (अधिकार) आहे, असा अर्थ आहे. कर्म हे माझे उत्पत्तीचे कारण आहे, म्हणून 'कम्मयोनि' (kammayoni). कर्म हा माझा बंधू आहे, म्हणून 'कम्मबन्धु' (kammabandhu), म्हणजेच कर्म हाच माझा नातेवाईक आहे, असा अर्थ आहे. कर्म हा माझा आश्रय, माझी प्रतिष्ठा आहे, म्हणून 'कम्मपटिसरणो' (kammapaṭisaraṇo). 'तस्स दायादो भविस्सामि' (tassa dāyādo bhavissāmi) म्हणजे त्या कर्माचा वारसदार होऊन, त्याने दिलेल्या फळाचा स्वीकार करणारा होईन, असा अर्थ आहे. 'योब्बनमदो' (yobbanamado) म्हणजे तारुण्याला अनुसरून उत्पन्न झालेली धुंदी (मद). उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'मग्गो सञ्जायति' (maggo sañjāyati) म्हणजे लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न होतो. 'संयोजनानि सब्बसो पहीयन्ति' (saṃyojanāni sabbaso pahīyanti) म्हणजे दहा संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात. 'अनुसया ब्यन्तीहोन्ति' (anusayā byantīhonti) म्हणजे सात अनुशय नष्ट होतात, मर्यादित होतात, समूळ नष्ट होतात. अशा प्रकारे, येथे खालील पाच स्थानांमध्ये विपश्यना सांगितली आहे, आणि या पाच स्थानांमध्ये लोकोत्तर मार्ग सांगितला आहे.

---

Idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto byādhidhammātiādimāha. Tattha ñatvā dhammaṃ nirūpadhinti upadhirahitaṃ arahattamaggaṃ ñatvā. Sabbe made abhibhosmīti sabbe ime tayopi made adhibhaviṃ, atikkamma ṭhitosmīti attho. Nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti pabbajjaṃ khemato disvā. Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassatoti tassa mayhaṃ nibbānaṃ abhipassantassa vāyāmo ahosi. Anivatti bhavissāmīti pabbajjato anivattiko bhavissāmi, brahmacariyavāsato anivattiko, sabbaññutaññāṇato anivattiko bhavissāmi. Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo. Iminā lokuttaro aṭṭhaṅgiko maggo kathitoti.

आता गाथांद्वारे कळस गाठताना 'व्याधिधम्मा' (byādhidhammā) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'ञत्वा धम्मं निरूपधिं' (ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ) म्हणजे उपाधिरहित अर्हत्त्वमार्गाला जाणून. 'सब्बे मदे अभिभोस्मि' (sabbe made abhibhosmi) म्हणजे मी या तिन्ही प्रकारच्या मदांवर मात केली आहे, त्यांचे उल्लंघन करून स्थित आहे, असा अर्थ आहे. 'नेक्खम्मं दिट्ठु खेमतो' (nekkhammaṃ daṭṭhu khemato) म्हणजे प्रव्रज्येला (संन्यासाला) क्षेम (भयरहित) पाहून. 'तस्स मे अहु उस्साहो, निब्बानं अभिस्सतो' (tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato) म्हणजे त्या निर्वाणाचे दर्शन घेणाऱ्या माझ्यामध्ये उत्साह (प्रयत्न) निर्माण झाला. 'अनिवत्ती भविस्सामि' (anivatti bhavissāmi) म्हणजे मी प्रव्रज्येपासून मागे न फिरणारा होईन, ब्रह्मचर्य वासापासून मागे न फिरणारा होईन, सर्वज्ञता-ज्ञानापासून मागे न फिरणारा होईन. 'ब्रह्मचरियपरायणो' (brahmacariyaparāyaṇo) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य हेच ज्याचे परम ध्येय आहे. याद्वारे लोकोत्तर अष्टांगिक मार्ग सांगितला आहे. हे सातवे सुत्त समाप्त झाले.

---

8. Licchavikumārakasuttavaṇṇanā

८. लिच्छविकुमारकसुत्तवर्णना (लिच्छवि कुमार सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

58. Aṭṭhame sajjāni dhanūnīti sajiyāni āropitadhanūni. Addasūti addasaṃsu. Bhavissanti vajjīti vaḍḍhissanti vajjirājāno. Apānubhāti avaḍḍhinissitā mānathaddhā. Pacchāliyaṃ khipantīti pacchato gantvā piṭṭhiṃ pādena paharanti. Raṭṭhikassātiādīsu raṭṭhaṃ bhuñjatīti raṭṭhiko. Pitarā dattaṃ sāpateyyaṃ bhuñjatīti pettaniko. Senāya pati jeṭṭhakoti senāpatiko. Gāmagāmaṇikassāti gāmānaṃ gāmaṇikassa, gāmasāmikassāti attho. Pūgagāmaṇikassāti gaṇajeṭṭhakassa. Kulesūti tesu tesu kulesu. Paccekādhipaccaṃ kārentīti paccekaṃ jeṭṭhakaṭṭhānaṃ kārenti. Kalyāṇena manasā anukampantīti sundarena cittena anuggaṇhanti. Khettakammantasāmantasabyohāreti ye ca attano khettakammantānaṃ sāmantā anantarakkhettasāmino, te ca rajjudaṇḍehi bhūmippamāṇaggāhake sabbohāre ca. Balipaṭiggāhikā devatāti kulappaveṇiyā āgatā ārakkhadevatā. Sakkarotīti tā devatā aggayāgubhattādīhi sakkaroti.

५८. आठव्या सुत्तात, 'सज्जानि धनूनि' (sajjāni dhanūni) म्हणजे सज्ज केलेले, दोरी चढवलेले धनुष्य. 'अद्दसुं' (addasū) म्हणजे पाहिले. 'भविस्सन्ति वज्जी' (bhavissanti vajjī) म्हणजे वज्जी राजे वृद्धी पावतील. 'अपानुभा' (apānubhā) म्हणजे वृद्धी न होणाऱ्या गोष्टींवर अवलंबून असणारे, गर्वाने ताठरलेले. 'पच्छालियं खिपन्ति' (pacchāliyaṃ khipanti) म्हणजे पाठीमागून जाऊन पाठीवर पायाने प्रहार करतात. 'रट्ठिकस्स' (raṭṭhikassā) इत्यादींमध्ये, जो राष्ट्राचा उपभोग घेतो तो 'रट्ठिको' (रट्ठिक). वडिलांनी दिलेली संपत्ती उपभोगणारा तो 'पेत्तनिको' (पेत्तनिक). सेनेचा पती (प्रमुख) किंवा ज्येष्ठ तो 'सेनापतिको' (सेनापती). 'गामगामणिकस्स' (gāmagāmaṇikassa) म्हणजे गावाचा प्रमुख, गावाचा स्वामी, असा अर्थ आहे. 'पूगगामणिकस्स' (pūgagāmaṇikassa) म्हणजे गणाचा प्रमुख (गणज्येष्ठ). 'कुलेसु' (kulesu) म्हणजे त्या त्या कुळांमध्ये. 'पच्चेकाधिपच्चं कारेन्ति' (paccekādhipaccaṃ kārenti) म्हणजे प्रत्येकाला स्वतंत्र प्रमुखपद देतात. 'कल्याणेन मनसा अनुकम्पन्ति' (kalyāṇena manasā anukampanti) म्हणजे चांगल्या मनाने (कल्याणाच्या भावनेने) अनुग्रह करतात. 'खेत्तकम्मन्तसामन्तसव्योहारे' (khettakammantasāmantasabyohāre) म्हणजे जे आपल्या शेतकामाच्या शेजारी राहणारे शेतमालक आहेत ते, आणि दोरी व काठीने जमिनीची मोजणी करणारे व न्यायनिवाडा करणारे अधिकारी. 'बलिपटिग्गाहिका देवता' (balipaṭiggāhikā devatā) म्हणजे कुळपरंपरेने चालत आलेल्या कुलदेवता (रक्षक देवता). 'सक्करोति' (sakkaroti) म्हणजे त्या देवतांचा अग्र-पेज (यागु) आणि अग्र-भात इत्यादींनी आदर-सत्कार करतो.

---

Kiccakaroti uppannānaṃ kiccānaṃ kārako. Ye cassa anujīvinoti ye ca etaṃ upanissāya jīvanti. Ubhinnañceva atthāyāti ubhinnampi hitatthāya paṭipanno hotīti attho. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ. Diṭṭhe dhamme ca jīvatanti ye ca diṭṭhe dhamme [Pg.30] jīvanti. Iti padadvayenāpi atītapaccuppanne ñātayo dasseti. Vittisañjananoti tuṭṭhijanano. Gharamāvasanti gharāvāsaṃ vasanto. Pujjo hoti pasaṃsiyoti pūjetabbo ca pasaṃsitabbo ca hotīti.

'किच्चकरो' (kiccakaro) म्हणजे उद्भवलेल्या कर्तव्यांचे पालन करणारा. 'ये चस्स अनुजीविनो' (ye cassa anujīvini) म्हणजे जे या कुळाचा आश्रय घेऊन जगतात. 'उभिन्नञ्चेव अत्थाय' (ubhinnañceva atthāya) म्हणजे दोन्ही पक्षांच्या (भूतकाळ आणि वर्तमानकाळातील नातेवाईकांच्या) कल्याणासाठी प्रवृत्त असणारा, असा अर्थ आहे. 'पुब्बपेतानं' (pubbapetānaṃ) म्हणजे परलोकात गेलेल्यांच्या. 'दिट्ठे धम्मे च जीवतं' (diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ) म्हणजे जे या प्रत्यक्ष जीवनात (वर्तमानकाळात) जगत आहेत. अशा प्रकारे, या दोन्ही पदांद्वारे भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील नातेवाईक दर्शवले आहेत. 'वित्तिसञ्जननो' (vittisañjanano) म्हणजे आनंद निर्माण करणारा. 'घरमावसन्ति' (gharamāvasanti) म्हणजे गृहस्थाश्रमात राहणारा. 'पुज्जो होति पसंसियो' (pujjo hoti pasaṃsiyo) म्हणजे पूजनीय आणि प्रशंसनीय असणारा.

---

9-10. Vuḍḍhapabbajitasuttadvayavaṇṇanā

९-१०. वुड्ढपब्बजितसुत्तद्वयवर्णना (वृद्धपप्रव्रजित सुत्तद्वयाचे स्पष्टीकरण)

---

59-60. Navame nipuṇoti saṇho sukhumakāraṇaññū. Ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Dasame padakkhiṇaggāhīti dinnovādaṃ padakkhiṇato gaṇhanto. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

५९-६०. नवव्या सुत्तात, 'निपुणो' (nipuṇo) म्हणजे सूक्ष्म, सूक्ष्म कारणांना जाणणारा. 'आकप्पसम्पन्नो' (ākappasampanno) म्हणजे श्रमण-वेषाने (श्रमणाच्या आचरणाने) युक्त असणारा. दहाव्या सुत्तात, 'पदक्खिणग्गाही' (padakkhiṇaggāhī) म्हणजे दिलेल्या उपदेशाला आदराने ग्रहण करणारा. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Nīvaraṇavaggo paṭhamo.

नीवरणवग्गो पठमो (पहिला नीवरण वर्ग समाप्त).

---

(7) 2. Saññāvaggo

(७) २. सञ्ञावग्गो (संज्ञा वर्ग)

---

1-2. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

१-२. सञ्ञासुत्तद्वयवर्णना (संज्ञा सुत्तद्वयाचे स्पष्टीकरण)

---

61-62. Dutiyassa paṭhame mahapphalāti vipākaphalena mahapphalā. Vipākānisaṃseneva mahānisaṃsā. Amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Sabbaloke anabhiratisaññāti sabbasmiṃ tedhātusannivese loke ukkaṇṭhitassa uppajjanakasaññā. Dutiyaṃ uttānatthameva.

६१-६२. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात: 'महप्फला' म्हणजे विपाकरूपी फळाने महान फळ देणारे. विपाकाच्या लाभानेच (आनिसंसानेच) महान लाभ देणारे. 'अमतोगधा' म्हणजे निर्वाणरूपी प्रतिष्ठा असणारे. 'सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञा' म्हणजे संपूर्ण त्रिधातूंच्या जगात विरक्त झालेल्या (भिक्खूच्या मनात) उत्पन्न होणारी संज्ञा. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3-4. Vaḍḍhasuttadvayavaṇṇanā

३-४. वड्ढसुत्तद्वयवण्णना (दोन वड्ढ सुत्तांचे वर्णन)

---

63-64. Tatiye varādāyīti uttamassa varassa ādāyako. Sesamettha catutthe ca uttānatthamevāti.

६३-६४. तिसऱ्या सुत्तात: 'वरादायी' म्हणजे उत्तम गुणांचे (वरांचे) ग्रहण करणारा. येथे उर्वरित भाग आणि चौथ्या सुत्तातील भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

5. Sākacchasuttavaṇṇanā

५. साकच्छसुत्तवण्णना (साकच्छ सुत्ताचे वर्णन)

---

65. Pañcame alaṃsākacchoti sākacchāya yutto. Āgataṃ pañhanti pucchitaṃ pañhaṃ. Byākattā hotīti vissajjitā hoti.

६५. पाचव्या सुत्तात: 'अलंसाकच्छो' म्हणजे चर्चेसाठी (साकच्छेसाठी) योग्य असलेला. 'आगतं पण्हं' म्हणजे विचारलेला प्रश्न. 'ब्याकत्ता होति' म्हणजे उत्तर देणारा होतो.

---

6. Sājīvasuttavaṇṇanā

६. साजीवसुत्तवण्णना (साजीव सुत्ताचे वर्णन)

---

66. Chaṭṭhe [Pg.31] alaṃsājīvoti sājīvāya yutto. Sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañca. Sabbepi hi sabrahmacārino pañhaṃ upajīvanti, tenetaṃ pañhapucchanavissajjanaṃ samānājīvatāya sājīvoti vuttaṃ. Kataṃ pañhanti abhisaṅkhataṃ pañhaṃ.

६६. सहाव्या सुत्तात: 'अलंसाजीवो' म्हणजे उपजीविकेसाठी योग्य असलेला. 'साजीवो' म्हणजे प्रश्न विचारणे आणि प्रश्नाचे उत्तर देणे. कारण सर्वच सब्रह्मचारी प्रश्नावर अवलंबून उपजीविका करतात, म्हणून या प्रश्न विचारण्याला आणि उत्तर देण्याला समान आजीविका असल्यामुळे 'साजीव' असे म्हटले आहे. 'कतं पण्हं' म्हणजे तयार केलेला (अभिसंखत) प्रश्न.

---

7-10. Paṭhamaiddhipādasuttādivaṇṇanā

७-१०. पठमइद्धिपादसुत्तादिवण्णना (पहिल्या इद्धिपाद सुत्तादींचे वर्णन)

---

67-70. Sattame ussoḷhīti adhimattavīriyaṃ. Aṭṭhame attano bodhimaṇḍe paṭividdhe āgamanaiddhipāde kathetvā upari attanova cha abhiññā kathesīti. Navamadasamesu vipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

६७-७०. सातव्या सुत्तात: 'उस्सोळ्ही' म्हणजे अत्यंत तीव्र वीर्य (प्रयत्न). आठव्या सुत्तात: आपल्या बोधिमंडळावर (बोधीवृक्षाखाली) साक्षात्कृत केलेल्या कारणीभूत इद्धिपादांविषयी सांगून, त्यानंतर स्वतःच्याच सहा अभिज्ञांविषयी सांगितले. नवव्या आणि दहाव्या सुत्तात विपश्यनेचे वर्णन केले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Saññāvaggo dutiyo.

सञ्ञावग्गो दुतियो (दुसरा संज्ञा वर्ग समाप्त).

---

(8) 3. Yodhājīvavaggo

(८) ३. योधाजीववग्गो (योधाजीव वर्ग)

---

1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

१. पठमचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना (पहिल्या चेतोविमुत्तिफल सुत्ताचे वर्णन)

---

71. Tatiyassa paṭhame yato kho, bhikkhaveti heṭṭhā vuttanayena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa bhikkhuno idāni vaṇṇabhaṇanatthaṃ idaṃ āraddhaṃ. Tattha yato khoti yadā kho. Ukkhittapalighoti avijjāpalighaṃ ukkhipitvā apanetvā ṭhito. Saṃkiṇṇaparikhoti saṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā vināsetvā ṭhito. Abbūḷhesikoti taṇhāsaṅkhātaṃ esikāthambhaṃ abbuyha luñcitvā ṭhito. Niraggaḷoti nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā ṭhito. Pannaddhajo pannabhāroti mānaddhajañca khandhābhisaṅkhārakilesabhārañca pātetvā otāretvā ṭhito. Visaṃyuttoti vaṭṭena visaṃyutto. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito.

७१. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात: 'यतो खो, भिक्खवे' हे वचन खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच वियश्यना वाढवून अरहंतपद प्राप्त झालेल्या भिक्खूच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी सुरू केले आहे. त्यामध्ये 'यतो खो' म्हणजे 'ज्या वेळी'. 'उक्खित्तपलिघो' म्हणजे अविद्यारूपी अडसर (पलिघ) उचलून दूर करून राहिलेला. 'संकिण्णपरिखो' म्हणजे संसाररूपी खंदक (परिखा) नष्ट करून राहिलेला. 'अब्बूळ्हेसिको' म्हणजे तृष्णारूपी खांब उपटून टाकून राहिलेला. 'निरग्गळो' म्हणजे नीवरणरूपी दरवाजा उघडून राहिलेला. 'पन्नद्धजो पन्नभारो' म्हणजे मानरूपी ध्वज आणि स्कंध-अभिसंस्कार-क्लेशरूपी भार खाली उतरवून राहिलेला. 'विसंयुत्तो' म्हणजे संसाराशी (वट्टाशी) असंयुक्त असलेला. उर्वरित भाग पाळीच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. एवढ्या उपदेशाने भगवंतांनी मार्गाने क्लेशांचा क्षय करून, निरोधरूपी श्रेष्ठ शय्येवर गेलेल्या, निर्वाणाला आलंबन करून फलसमापत्तीमध्ये लीन होऊन विहरणाऱ्या क्षीणासवाचा (अरहंताचा) काळ दर्शविला आहे.

---

Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato [Pg.32] na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikāthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā nagarasobhatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti – ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇāaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho sannāhaṃ viya sīlasannāhaṃ katvā paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikāthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ vikiritvā, so yodho nagaraṃ sobhatthāya ussāpitaddhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde subhojanaṃ viya kilesaparinibbānanagaraṃ pavisitvā amataṃ nirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.

जसे की दोन शहरे असतात - एक चोरांचे शहर आणि एक सुरक्षित शहर. तेव्हा एका महायोद्ध्याच्या मनात असा विचार येईल - "जोपर्यंत हे चोरांचे शहर अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत सुरक्षित शहर भयापासून मुक्त होणार नाही. मी चोरांचे शहर नष्ट करीन." असे विचार करून चिलखत चढवून, तलवार हातात घेऊन, चोरांच्या शहराकडे जाऊन, शहराच्या दरवाजावर उभारलेले तोरणस्तंभ तलवारीने तोडून, दरवाजाच्या चौकटीसह कवाडे फोडून, अडसर उचलून, तटबंदी फोडून, खंदक विस्कळीत करून, शहराच्या शोभेसाठी उभारलेले ध्वज पाडून, शहराला आग लावून, सुरक्षित शहरात प्रवेश करून, प्रासादावर चढून, नातेवाईकांच्या समूहाने वेढलेला होऊन स्वादिष्ट भोजनाचा आस्वाद घेतो. याचप्रमाणे, चोरांच्या शहरासारखा 'सक्काय' (पंच उपादानस्कंध) आहे, सुरक्षित शहरासारखे 'निर्वाण' आहे, महायोद्ध्यासारखा 'योगावचर' आहे. त्याच्या मनात असा विचार येतो - "जोपर्यंत सक्कायरूपी संसारचक्र फिरत आहे, तोपर्यंत बत्तीस प्रकारच्या यातना, अठ्ठ्याण्णव रोग आणि पंचवीस महाभयांपासून सुटका नाही." तो महायोद्धा चिलखताप्रमाणे शीलरूपी चिलखत चढवून, प्रज्ञारूपी तलवार हातात घेऊन, तलवारीने तोरणस्तंभ तोडल्याप्रमाणे अरहंतमार्गाने तृष्णारूपी खांब उपटून टाकतो; तो योद्धा चौकटीसह शहराचे कवाड उघडल्याप्रमाणे पाच ओराम्भागिय संयोजनरूपी अडसर उघडून टाकतो; तो योद्धा अडसर उचलल्याप्रमाणे अविद्यारूपी अडसर उचलून टाकतो; तो योद्धा तटबंदी फोडल्याप्रमाणे आणि खंदक नष्ट केल्याप्रमाणे कर्माभिसंस्कारांना नष्ट करत जन्म-संसाररूपी खंदक विस्कळीत करतो; तो योद्धा शहराच्या शोभेसाठी उभारलेले ध्वज पाडल्याप्रमाणे मानरूपी ध्वज पाडून सक्कायरूपी शहर जाळून टाकतो; आणि तो योद्धा सुरक्षित शहरात प्रासादावर स्वादिष्ट भोजनाचा आस्वाद घेतल्याप्रमाणे क्लेशपरिनिर्वाणरूपी शहरात प्रवेश करून, अमरण (अमृत) निरोधाला आलंबन करून फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत काळ व्यतीत करतो.

---

2. Dutiyacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā

२. दुतियचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना (दुसऱ्या चेतोविमुत्तिफल सुत्ताचे वर्णन)

---

72. Dutiye aniccasaññāti khandhapañcakaṃ hutvā abhāvākārena aniccanti uppajjanakasaññā. Anicce dukkhasaññāti yadaniccaṃ, taṃ paṭipīḷanākārena dukkhanti uppajjanakasaññā. Dukkhe anattasaññāti yaṃ dukkhaṃ, taṃ avasavattanākārena anattāti uppajjanakasaññā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imesu pana dvīsupi suttesu vipassanāphalaṃ nāma kathitanti.

७२. दुसऱ्या सुत्तात: 'अनिच्चसञ्ञा' म्हणजे पाच स्कंध उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या (अभावाच्या) स्वरूपात 'अनित्य' आहेत, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'अनिच्चे दुक्खसञ्ञा' म्हणजे जे अनित्य आहे, ते पीडा देण्याच्या स्वरूपात 'दुःख' आहे, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'दुक्खे Unattasञ्ञा' म्हणजे जे दुःख आहे, ते आपल्या नियंत्रणात नसण्याच्या स्वरूपात 'अनात्म' (अनत्ता) आहे, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. या दोन्ही सुत्तांमध्ये विपश्यनेचे फल सांगितले आहे.

---

3. Paṭhamadhammavihārīsuttavaṇṇanā

३. पठमधम्मविहारीसुत्तवण्णना (पहिल्या धम्मविहारी सुत्ताचे वर्णन)

---

73. Tatiye divasaṃ atināmetīti divasaṃ atikkāmeti. Riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ vissajjeti. Desetīti katheti pakāseti. Dhammapaññattiyāti [Pg.33] dhammassa paññāpanāya. Dhammaṃ pariyāpuṇātīti navaṅgavasena catusaccadhammaṃ pariyāpuṇāti vaḷañjeti katheti. Na riñcati paṭisallānanti ekībhāvaṃ na vissajjeti. Anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathanti niyakajjhatte cittasamādhiṃ āsevati bhāveti, samathakammaṭṭhāne yuttappayutto hoti.

७३. तिसऱ्या सुत्तात: 'दिवसं अतिनामेति' म्हणजे दिवस घालवतो. 'रिञ्चति पटिसल्लानं' म्हणजे एकांतवासाचा त्याग करतो. 'देसेति' म्हणजे सांगतो, प्रकाशित करतो. 'धम्मपञ्ञत्तिया' म्हणजे धर्माच्या प्रज्ञापनेसाठी (इतरांना धर्म समजावण्यासाठी). 'धम्मं परियापुणाति' म्हणजे नऊ अंगांच्या रूपाने चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा अभ्यास करतो, त्याचा उपयोग करतो, तो सांगतो. 'न रिञ्चति पटिसल्लानं' म्हणजे एकांतवासाचा त्याग करत नाही. 'अनुयुञ्जति अज्झत्तं चेतोसमथं' म्हणजे स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तसमाधीचा अभ्यास करतो, ती वाढवतो; समथ कम्मट्ठानामध्ये पूर्णपणे मग्न असतो.

---

Hitesināti hitaṃ esantena. Anukampakenāti anukampamānena. Anukampaṃ upādāyāti anukampaṃ cittena pariggahetvā, paṭiccātipi vuttaṃ hoti. Kataṃ vo taṃ mayāti taṃ mayā ime pañca puggale desentena tumhākaṃ kataṃ. Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṃ yadidaṃ aviparītadhammadesanā, ito paraṃ pana paṭipatti nāma sāvakānaṃ kiccaṃ. Tenāha – etāni bhikkhu rukkhamūlāni…pe… amhākaṃ anusāsanīti. Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṃ dasseti. Suññāgārānīti iminā janavivittaṭṭhānaṃ. Ubhayenāpi ca yogānurūpaṃ senāsanamācikkhati, dāyajjaṃ niyyāteti. Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṃsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṃ hoti. Mā pamādatthāti mā pamajjittha. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle ārogyakāle sattasappāyādisampattikāle satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṃ maṅkulabhattā hutvā seyyasukhamiddhasukhamanuyuttā pamajjanti, te pacchā jarākāle rogakāle maraṇakāle vipattikāle satthu parinibbānakāle ca taṃ pubbe pamādavihāraṃ anussarantā sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṃ sampassamānā vippaṭisārino honti. Tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṃ dassento āha – ‘‘mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā’’ti. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti ayaṃ amhākaṃ santikā ‘‘jhāyatha mā pamādatthā’’ti tumhākaṃ anusāsanī, ovādoti vuttaṃ hoti.

‘हितैषी’ (हितेसिना) म्हणजे हित शोधणारे. ‘अनुकंपक’ (अनुकम्पकेन) म्हणजे अनुकंपा (दया) करणारे. ‘अनुकंपेचा आश्रय घेऊन’ (अनुकम्पं उपादाय) म्हणजे चित्ताने अनुकंपा ग्रहण करून, तिला अनुसरून असेही म्हटले आहे. ‘ते मी तुमच्यासाठी केले आहे’ (कतं वो तं मया) म्हणजे या पाच पुद्गलांना (व्यक्तींना) उपदेश करणाऱ्या माझ्याद्वारे तुमच्यासाठी ते (कर्तव्य) केले गेले आहे. कारण अनुकंपक शास्त्यांचे (गुरूंचे) कर्तव्य एवढेच आहे, जे की यथार्थ (अविपरीत) धम्मदेशना करणे होय. यापुढील जी ‘प्रतिपत्ती’ (साधना/आचरण) आहे, ते श्रावकांचे कर्तव्य आहे. म्हणूनच त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे – ‘हे भिक्खू, ही वृक्षमूले आहेत... ही आमची अनुशासणी (उपदेश) आहे.’ तेथे ‘वृक्षमूले’ (रुक्खमूलानि) या शब्दाने वृक्षमूल रूपी सेनासन (राहण्याचे ठिकाण) दर्शविले आहे. ‘शून्यागार’ (सुञ्ञागारानि) या शब्दाने लोकांपासून विविक्त (एकांत) स्थान दर्शविले आहे. आणि दोन्ही शब्दांद्वारे योगाला (ध्यानाला) अनुकूल असे सेनासन सांगितले आहे, आणि (धम्माचा) वारसा सुपूर्द केला आहे. ‘ध्यान करा’ (झायथ) म्हणजे आलंबन-उपनिव्यानाने अडतीस आलंबनांचे, आणि लक्षण-उपनिव्यानाने अनित्यता इत्यादी प्रकारे स्कंध, आयतन इत्यादींचे ध्यान करा; समथ आणि विपश्यना वाढवा, असा अर्थ अभिप्रेत आहे. ‘प्रमाद करू नका’ (मा पमादत्थ) म्हणजे आळस करू नका. ‘नंतर पश्चात्ताप करणारे होऊ नका’ (मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थ) कारण जे पूर्वी तरुण वयात, निरोगी असताना, अनुकूल अन्न इत्यादींच्या प्राप्तीकाळात आणि शास्त्यांच्या संमुख असताना योनिशो मनसिकाराने रहित होऊन, रात्रंदिवस ढेकणांचे अन्न बनून (म्हणजे आळसात पडून), शय्यासुख आणि निद्रासुखात मग्न राहून प्रमाद करतात; ते नंतर वृद्धपकाळात, आजारपणात, मृत्यूसमयी, विपत्तीच्या काळात आणि शास्त्यांच्या परिनिर्वाण समयी पूर्वीच्या त्या प्रमादविहाराचे स्मरण करून आणि पुनर्जन्म देणाऱ्या कठीण मरणाला पाहून पश्चात्तापग्रस्त होतात. परंतु तुम्ही तसे होऊ नका, हा अर्थ दर्शविताना त्यांनी म्हटले आहे – ‘नंतर पश्चात्ताप करणारे होऊ नका.’ ‘ही आमची तुमच्यासाठी अनुशासणी आहे’ (अयं वो अम्हाकं अनुसासनी) म्हणजे आमच्याकडून मिळालेली ‘ध्यान करा, प्रमाद करू नका’ ही तुमची अनुशासणी (अनुशासन) आहे, उपदेश आहे, असा अर्थ आहे.

---

4. Dutiyadhammavihārīsuttavaṇṇanā

४. द्वितीय धम्मविहारी सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

74. Catutthe uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānātīti tato pariyattito uttari tassa dhammassa sahavipassanāya maggapaññāya atthaṃ nappajānāti[Pg.34], cattāri saccāni na passati nappaṭivijjhatīti attho. Sesavāresupi eseva nayo. Evametesu dvīsupi suttesu bahussutabhikkhu vipassanākammiko sotāpanno sakadāgāmī anāgāmī khīṇāsavoti cha janā dhammavihārino nāmāti veditabbā.

७४. चौथ्या सुत्तात, ‘आणि तो प्रज्ञेने पुढील अर्थ जाणत नाही’ (उत्तरी चस्स पञ्ञay अत्थं नप्पजानाति) म्हणजे त्या परियत्तीपेक्षा (पठणापेक्षा) पुढे, विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने त्या धम्माचा अर्थ जाणत नाही, चार आर्यसत्यांना पाहत नाही आणि त्यांचा वेध घेत नाही (प्रतिवेध करत नाही), असा अर्थ आहे. उर्वरित भागांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे या दोन्ही सुत्तांमध्ये, बहुश्रुत भिक्खू, विपश्यना-साधक (विपस्सना कम्मिक), स्रोतापन्न, सकदागामी, अनागामी आणि क्षीणासव (अर्हत) – हे सहा प्रकारचे लोक ‘धम्मविहारी’ (धम्मात विहार करणारे) म्हणून ओळखले जावेत.

---

5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

५. प्रथम योधाजीव सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

75. Pañcame yodhājīvāti yuddhūpajīvino. Rajagganti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. Sahati rajagganti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. Dhajagganti hatthiassadīnaṃ piṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. Ussāraṇanti hatthiassarathānañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre. Haññatīti vihaññati vighātaṃ āpajjati. Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. Sahati sampahāranti dve tayo pahāre patvāpi sahati adhivāseti. Tameva saṅgāmasīsanti taṃyeva jayakkhandhāvāraṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhapahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.

७५. पाचव्या सुत्तात, ‘योधाजीव’ (योधाजीवा) म्हणजे युद्धावर उपजीविका करणारे (योद्धे). ‘रजग्ग’ म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींच्या टापांच्या प्रहाराने छिन्नभिन्न झालेल्या जमिनीवरून उडालेला धुळीचा लोळ (धुळीचा समूह). ‘थांबू शकत नाही’ (न सन्थम्भति) म्हणजे स्थिर राहून उभे राहण्यास असमर्थ असणे. ‘धुळीचा सामना करतो’ (सहति रजग्गं) म्हणजे धुळीचा लोळ पाहूनही तो सहन करतो. ‘ध्वजाग्र’ (धजग्गं) म्हणजे हत्ती, घोडे यांच्या पाठीवर किंवा रथांवर उभारलेल्या ध्वजांचे टोक. ‘उस्सारण’ (उस्सारणं) म्हणजे हत्ती, घोडे, रथ आणि सैनिकांचा मोठा आणि प्रचंड आवाज. ‘संपहार’ (सम्पहारेति) म्हणजे युद्धात समोरासमोर आलेले थोडेसे प्रहार. ‘हणला जातो’ (हञ्ञति) म्हणजे व्याकुळ होतो, क्लेशाप्रत पोहोचतो. ‘व्यापन्न होतो’ (ब्यापज्जति) म्हणजे संकटात पडतो, आपला मूळ स्वभाव सोडतो. ‘प्रहार सहन करतो’ (सहति सम्पहारं) म्हणजे दोन-तीन प्रहार झाले तरी ते सहन करतो. ‘त्याच रणांगणावर’ (तमेव सङ्गामसीसं) म्हणजे त्याच विजय मिळवण्याच्या छावणीच्या ठिकाणी. ‘अधिवास करतो’ (अज्झावसति) म्हणजे सुमारे सात दिवस त्यावर नियंत्रण ठेवून राहतो. कोणत्या कारणाने? प्रहार झेललेल्या सैनिकांच्या जखमांची काळजी घेण्यासाठी, केलेल्या पराक्रमाची विशेष माहिती घेऊन त्यांना योग्य पदे (बक्षिसे) देण्यासाठी आणि ऐश्वर्याच्या सुखाचा अनुभव घेण्यासाठी.

---

Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ. Tasmā te puggale dassento evameva khotiādimāha. Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ saṃsīdati anuppavisati. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretunti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. Kimassa rajaggasminti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. Abhirūpāti abhirūpavatī. Dassanīyāti dassanayoggā. Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca. Ūhasatīti avahasati. Ullapatīti katheti. Ujjhagghatīti [Pg.35] pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti. Abhinisīdatīti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. Ajjhottharatīti avattharati. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassā hatthaṃ vinibbeṭhetvā ceva mocetvā ca. Sesamettha uttānatthamevāti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

आता, ज्याअर्थी शास्त्यांना (भगवंतांना) योद्ध्यांशी काही काम नाही, परंतु या शासनात (धम्मात) तशाच स्वरूपाचे पाच पुद्गल (व्यक्ती) दर्शवण्यासाठी हे उपमान (उदाहारण) दिले आहे. म्हणून त्या पुद्गलांना दर्शवताना त्यांनी ‘तसेच...’ (एवमेव खो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘बुडतो’ (संसीदति) म्हणजे मिथ्या वितर्कांमध्ये बुडतो, त्यात प्रवेश करतो. ‘ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही’ (न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं) म्हणजे ब्रह्मचर्यवासाचे खंडन न करता त्याचे रक्षण करण्यास असमर्थ ठरतो. ‘शिक्षेची दुर्बलता प्रकट करून’ (सिक्खादुब्बल्यं आविकत्वा) म्हणजे शिक्षेचा (नियमांचा) कमकुवतपणा जाहीर करून. ‘त्याच्यासाठी धुळीचा कण कोणता?’ (किमस्स रजग्गस्मिं) म्हणजे त्या पुद्गलासाठी धुळीचा कण कशाला म्हटले आहे, हे सांगतात. ‘अभिरूप’ (अभिरूपा) म्हणजे अत्यंत रूपवान. ‘दर्शनीय’ (दस्सणीया) म्हणजे पाहण्यायोग्य. ‘प्रासादिक’ (पासादिका) म्हणजे केवळ दर्शनानेच चित्ताला प्रसन्न करणारी. ‘परम’ (परमाय) म्हणजे उत्तम. ‘वर्णपोक्खरता’ (वण्णपोक्खरताय) म्हणजे शरीराचा वर्ण आणि अवयवांची ठेवण या दोन्हीने युक्त. ‘उहसती’ (ऊहसति) म्हणजे उपहास करते (कमी लेखून हसते). ‘उल्लपती’ (उल्लपति) म्हणजे बोलते (संभाषण करते). ‘उज्झग्घती’ (उज्झग्घति) म्हणजे टाळ्या वाजवून मोठ्याने हसते. ‘उप्पण्डेती’ (उप्पण्डेति) म्हणजे थट्टा-मस्करीचे शब्द बोलते. ‘अभिनिसीदती’ (अभिनिसीदति) म्हणजे प्रभाव पाडून जवळ किंवा एकाच आसनावर बसते. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. ‘अज्झोत्थरती’ (अज्झोत्थरति) म्हणजे आच्छादित करते (प्रभाव पाडते). ‘सोडवून आणि मुक्त करून’ (विनिवेठेत्वा विनिमोचेत्वा) म्हणजे पकडलेल्या ठिकाणाहून त्या स्त्रीचा हात सोडवून आणि मुक्त करून. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सुत्तात संसार (वट्ट) आणि संसारातून मुक्ती (विवट्ट) याविषयी सांगितले आहे.

---

6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

६. द्वितीय योधाजीव सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

76. Chaṭṭhe asicammaṃ gahetvāti asiñca cammañca gahetvā. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā. Viyūḷhanti yuddhasannivesavesena ṭhitaṃ. Saṅgāmaṃ otaratīti mahāyuddhaṃ otarati. Ussahati vāyamatīti ussāhañca vāyāmañca karoti. Hanantīti ghātenti. Pariyāpādentīti pariyāpādayanti. Upalikkhantīti vijjhanti. Apanentīti sakasenaṃ gahetvā gacchanti. Apanetvā ñātakānaṃ nentīti sakasenaṃ netvā tato ñātakānaṃ santikaṃ nenti. Nīyamānoti attano gehaṃ vā sesañātisantikaṃ vā niyyamāno. Upaṭṭhahanti paricarantīti pahārasodhanavaṇakappanādīni karontā jagganti gopayanti.

७६. सहाव्या सुत्तात, ‘तलवार आणि ढाल घेऊन’ (असिचम्मं गहेत्वा) म्हणजे तलवार आणि चामड्याची ढाल घेऊन. ‘धनुष्य आणि बाणाचा भाता बांधून’ (धनु कलापं सन्नय्हित्वा) म्हणजे धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून. ‘व्यूढ’ (वियूळ्हं) म्हणजे युद्धाच्या रचनेनुसार उभे राहिलेले. ‘संग्रामात उतरतो’ (सङ्गामं ओतरति) म्हणजे महायुद्धात उतरतो. ‘उत्साह आणि प्रयत्न करतो’ (उस्सहति वायमति) म्हणजे युद्धासाठी उत्साह आणि पराक्रम करतो. ‘मारतात’ (हनन्ति) म्हणजे ठार मारतात. ‘प्राण हरण करतात’ (परियापादेन्ति) म्हणजे जीवन संपवतात. ‘जखमी करतात’ (उपलिक्खन्ति) म्हणजे बाणांनी वेधतात. ‘बाहेर काढतात’ (अपनेन्ति) म्हणजे स्वतःच्या सैन्यात घेऊन जातात. ‘बाहेर काढून नातेवाईकांकडे नेतात’ (अपनेत्वा ञातकानं नेन्ति) म्हणजे स्वतःच्या सैन्यात नेऊन तेथून नातेवाईकांच्या जवळ नेतात. ‘नेले जात असताना’ (नीयमानो) म्हणजे स्वतःच्या घरी किंवा इतर नातेवाईकांकडे नेले जात असताना. ‘सेवा आणि शुश्रूषा करतात’ (उपठ्ठहन्ति परिचरन्ति) म्हणजे जखमा स्वच्छ करणे, मलमपट्टी करणे इत्यादी गोष्टी करून काळजी घेतात आणि रक्षण करतात.

---

Arakkhiteneva kāyenāti arakkhitena kāyadvārena. Arakkhitāya vācāyāti arakkhitena vacīdvārena. Arakkhitena cittenāti arakkhitena manodvārena. Anupaṭṭhitāya satiyāti satiṃ supaṭṭhitaṃ akatvā. Asaṃvutehi indriyehīti manacchaṭṭhehi indriyehi apihitehi agopitehi. Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti rāgo uppajjamānova samathavipassanācittaṃ dhaṃseti, dūre khipati. Rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgaparetoti ahaṃ, āvuso, rāgena ratto, rāgena anugato.

'अरक्खितेनेव कायेन' (अरक्षित कायेने) म्हणजे अरक्षित कायद्वाराने. 'अरक्खिताय वाचाय' (अरक्षित वाणीने) म्हणजे अरक्षित वचीद्वाराने. 'अरक्खितेन चित्तेन' (अरक्षित चित्ताने) म्हणजे अरक्षित मनोद्वाराने. 'अनुपट्ठिताय सतिया' (स्मृती प्रस्थापित नसताना) म्हणजे सतीला (स्मृतीला) नीट प्रस्थापित न करता. 'असंवुतेहि इन्द्रियेहि' (असंयत इंद्रियांनी) म्हणजे मन हे सहावे इंद्रिय असलेल्या, न झाकलेल्या व असुरक्षित इंद्रियांद्वारे. 'रागो चित्तं अनुद्धंसेति' (राग चित्ताचा नाश करतो) म्हणजे उत्पन्न होणारा रागच समथ-विपश्यना चित्ताचा नाश करतो, त्याला दूर फेकून देतो. 'रागपरियुट्ठितोम्हि, आवुसो, रागपरेतो' म्हणजे "हे आवुसो, मी रागाने आसक्त झालो आहे, रागाच्या आहारी गेलो आहे."

---

Aṭṭhikaṅkalūpamātiādīsu aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena[Pg.36]. Ussahissāmīti ussāhaṃ karissāmi. Dhārayissāmīti samaṇabhāvaṃ dhārayissāmi. Abhiramissāmīti abhiratiṃ uppādessāmi na ukkaṇṭhissāmi. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'अट्ठिकङ्कलूपमा' (हाडांच्या सांगाड्याची उपमा) इत्यादींमध्ये: अल्प आस्वादाच्या अर्थाने 'हाडांच्या सांगाड्याची उपमा' दिली आहे. अनेकांशी सामायिक असण्याच्या अर्थाने 'मांसाच्या तुकड्याची उपमा' दिली आहे. जाळण्याच्या अर्थाने 'गवताच्या मशालीची उपमा' दिली आहे. मोठ्या दाहाच्या अर्थाने 'धगधगत्या कोळशाच्या विहिरीची उपमा' दिली आहे. क्षणभंगुर प्रकटीकरणाच्या अर्थाने 'स्वप्नाची उपमा' दिली आहे. उसने घेतलेल्या वस्तूच्या अर्थाने 'उसने घेतलेल्या वस्तूची उपमा' दिली आहे. सर्व अंग-प्रत्यंगांचा नाश करण्याच्या अर्थाने 'झाडाच्या फळाची उपमा' दिली आहे. कापून तुकडे करण्याच्या अर्थाने 'खाटीकखान्यातील सुरी व लाकडी ठोकळ्याची उपमा' दिली आहे. आरपार टोचण्याच्या अर्थाने 'भाल्याच्या टोकाची उपमा' दिली आहे. शंकास्पद आणि भयकारक असण्याच्या अर्थाने 'सर्पाच्या डोक्याची उपमा' दिली आहे. 'उस्सहिस्सामि' म्हणजे मी उत्साह (प्रयत्न) करीन. 'धारयिस्सामि' म्हणजे मी श्रमणभाव धारण करीन. 'अभिरमिस्सामि' म्हणजे मी अत्यंत रममाण होईन (उत्कट आनंद निर्माण करीन), कंटाळणार नाही. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे.

---

7. Paṭhamaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

७. प्रथम अनागतभय सुत्त वर्णन.

---

77. Sattame āraññakenāti araññavāsinā. Appattassāti asampattassa jhānavipassanāmaggaphalappabhedassa visesassa pattiyā. Sesapadesupi eseva nayo. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyo ca brahmacariyantarāyo ca, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ca maggantarāyo ca bhaveyya. Handāti vavassaggatthe nipāto. Vīriyaṃ ārabhāmīti duvidhampi vīriyaṃ karomi. Satthakāti satthaṃ viya sandhibandhanacchedakavātā. Vāḷehīti kakkhaḷehi. Māṇavehīti corehi. Katakammehi vā akatakammehi vāti ettha corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāma, corikaṃ kātuṃ gacchantā akatakammā nāma. Tattha katakammā kammassa nipphannattā sattānaṃ galalohitaṃ gahetvā devatānaṃ baliṃ karonti, akatakammā ‘‘evaṃ no kammaṃ nipphajjissatī’’ti paṭhamataraṃ karonti. Idaṃ sandhāya te maṃ jīvitā voropeyyunti vuttaṃ. Vāḷā amanussāti kakkhaḷā duṭṭhā yakkhādayo amanussā.

७७. सातव्या सुत्तात: 'आरञ्ञकेन' म्हणजे अरण्यवासी (अरण्यात राहणाऱ्याने). 'अप्पत्तस्स' म्हणजे प्राप्त न झालेल्या, ध्यान-विपश्यना-मार्ग-फल इत्यादी विशेष गुणाщих प्राप्तीसाठी. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'सो ममस्स अन्तरायो' म्हणजे तो (सर्प, विंचू इत्यादी) माझ्या जीविताचा अंतराय (अडथळा) आणि ब्रह्मचर्याचा अंतराय ठरू शकतो; तसेच पृथग्जन म्हणून मृत्यू पावणाऱ्या व्यक्तीसाठी तो स्वर्गाचा अंतराय आणि मार्गाचा अंतराय ठरू शकतो. 'हन्द' हा शब्द प्रयत्नासाठी चित्त समर्पित करण्याच्या अर्थातील निपात आहे. 'वीरियं आरभामि' म्हणजे मी दोन्ही प्रकारचे वीर्य (प्रयत्न) करतो. 'सत्थका' म्हणजे शस्त्राप्रमाणे सांधे व बंध तोडणारे वारे. 'वाळेहि' म्हणजे क्रूर प्राण्यांद्वारे. 'माणवेहि' म्हणजे चोरांद्वारे. 'कतकम्मेहि वा अकतकम्मेहि वा' यामध्ये: चोरी करून पळून गेलेले चोर म्हणजे 'कृतकर्म' होत, आणि चोरी करण्यासाठी निघालेले चोर म्हणजे 'अकृतकर्म' होत. त्यापैकी, कृतकर्म चोरांचे काम पूर्ण झाल्यामुळे ते प्राण्यांच्या गळ्यातील रक्त घेऊन देवतांना बळी देतात; तर अकृतकर्म चोर "असे केल्याने आमचे काम यशस्वी होईल" या विचाराने आधीच बळी देतात. याला अनुसरून "ते मला जीवितापासून वंचित करतील" असे म्हटले आहे. 'वाळा अमनुस्सा' म्हणजे क्रूर व दुष्ट यक्ष इत्यादी अमनुष्य.

---

8. Dutiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

८. द्वितीय अनागतभय सुत्त वर्णन.

---

78. Aṭṭhame purā maṃ so dhammo āgacchatīti yāva so dhammo maṃ na upagacchati, tāva ahaṃ puretarameva vīriyaṃ ārabhāmīti attho. Khīrodakībhūtāti khīrodakaṃ viya bhūtā ekībhāvaṃ upagatā. Piyacakkhūhīti mettacakkhūhi.

७८. आठव्या सुत्तात: 'पुरा मं सो धम्मो आगच्छति' म्हणजे जोपर्यंत तो धर्म (वृद्धावस्था) माझ्यापर्यंत पोहोचत नाही, तोपर्यंत मी आधीच वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करीन, असा अर्थ आहे. 'खीरोदकीभूता' म्हणजे दुधात पाणी मिसळल्याप्रमाणे एकरूप झालेले. 'पियचक्खूहि' म्हणजे मैत्रीपूर्ण दृष्टीने.

---

9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

९. तृतीय अनागतभय सुत्त वर्णन.

---

79. Navame dhammasandosā vinayasandosoti dhammasandosena vinayasandoso hoti. Kathaṃ pana dhammasmiṃ dussante vinayo dussati nāma? Samathavipassanādhammesu gabbhaṃ aggaṇhantesu pañcavidho vinayo na hoti[Pg.37], evaṃ dhamme dussante vinayo dussati. Dussīlassa pana saṃvaravinayo nāma na hoti, tasmiṃ asati samathavipassanā gabbhaṃ na gaṇhāti. Evaṃ vinayasandosenapi dhammasandoso veditabbo. Abhidhammakathanti sīlādiuttamadhammakathaṃ. Vedallakathanti vedapaṭisaṃyuttaṃ ñāṇamissakakathaṃ. Kaṇhadhammaṃ okkamamānāti randhagavesitāya upārambhapariyesanavasena kāḷakadhammaṃ okkamamānā. Apica duṭṭhacittena puggalaṃ ghaṭṭentāpi taṃ kaṇhadhammaṃ attano dahantāpi lābhasakkāratthaṃ kathentāpi kaṇhadhammaṃ okkamantiyeva.

७९. नवव्या सुत्तात: 'धम्मसन्दोसा विनयसन्दोसो' म्हणजे धर्माच्या नाशाने विनयाचा नाश होतो. धर्माचा नाश झाल्यावर विनयाचा नाश कसा होतो? समथ आणि विपश्यना धर्मांमध्ये जेव्हा विनयाचा गाभा ग्रहण केला जात नाही, तेव्हा पाच प्रकारचा विनय अस्तित्वात राहत नाही; अशा प्रकारे धर्माचा नाश झाल्यावर विनयाचा नाश होतो. दुःशीलाला (शील नसलेल्याला) संवर-विनय प्राप्त होत नाही. तो नसल्यास समथ-विपश्यना गाभा ग्रहण करू शकत नाही. अशा प्रकारे विनयाच्या नाशाने धर्माचा नाश होतो, असे समजावे. 'अभिधम्मकथं' म्हणजे शील इत्यादी श्रेष्ठ धर्मांविषयीची चर्चा. 'वेदल्लकथं' म्हणजे ज्ञानाच्या प्राप्तीशी संबंधित, ज्ञानमिश्रित चर्चा. 'कण्हधम्मं ओक्कममाना' म्हणजे छिद्रान्वेषण (दोष शोधणे) आणि निंदा करण्याच्या उद्देशाने काळ्या (अकुशल) धर्मात प्रवेश करणे. शिवाय, दुष्ट चित्ताने दुसऱ्या व्यक्तीला त्रास देणारे, तो काळा धर्म स्वतःमध्ये ठेवणारे किंवा लाभ-सत्कारासाठी बोलणारे देखील काळ्या धर्मातच प्रवेश करतात.

---

Gambhīrāti pāḷigambhīrā. Gambhīratthāti atthagambhīrā. Lokuttarāti lokuttaradhammadīpakā. Suññatāpaṭisaṃyuttāti khandhadhātuāyatanapaccayākārapaṭisaṃyuttā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapessantīti jānanatthāya cittaṃ na ṭhapessanti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca vaḷañjetabbe ca. Kavitāti silokādibandhanavasena kavīhi katā. Kāveyyāti tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahiddhā ṭhitā. Sāvakabhāsitāti bāhirasāvakehi bhāsitā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyattā ca uttānatthameva.

'गम्भीरा' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) दृष्टीने सखोल. 'गम्भीरत्था' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने सखोल. 'लोकुत्तरा' म्हणजे लोकोत्तर धर्माचा प्रकाश टाकणारे. 'सुञ्ञतापटिसंयुत्ता' म्हणजे स्कंध, धातू, आयतन आणि प्रतीत्यसमुत्पाद यांच्याशी संबंधित. 'न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेस्सन्ति' म्हणजे जाणण्याच्या उद्देशाने चित्त एकाग्र करणार नाहीत. 'उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बं' म्हणजे शिकण्यासारखे आणि आचरणात आणण्यासारखे. 'कविकता' म्हणजे श्लोक इत्यादींच्या रचनेद्वारे कवींनी रचलेले. 'कावेय्या' हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'बाहिरका' म्हणजे बुद्ध शासनाच्या बाहेर असलेले. 'सावकभासिता' म्हणजे बाह्य श्रावकांनी (इतर पंथांच्या शिष्यांनी) सांगितलेले. यातील उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि समजण्यास सोपा असल्याने स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

१०. चतुर्थ अनागतभय सुत्त वर्णन.

---

80. Dasame kalyāṇakāmāti sundarakāmā. Rasaggānīti uttamarasāni. Saṃsaṭṭhā viharissantīti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭhā viharissanti. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Oḷārikampi nimittanti ettha pathaviṃ khaṇantopi khaṇāhīti āṇāpentopi pathaviyaṃ oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ chindantopi chindāti āṇāpentopi haritagge oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Ājīvatthāya paṇṇanivāpaādīni gāhāpento phalāni ocinante vā ocināpentena vattabbameva natthi. Imesu catūsu suttesu satthārā sāsane vuddhiparihāni kathitāti.

८०. दहाव्या सुत्तात: 'कल्याणकामा' म्हणजे कल्याणाची (चांगल्याची) इच्छा करणारे. 'रसग्गानि' म्हणजे उत्तम चवीचे (उत्कृष्ट रस). 'संसट्ठा विहरिस्सन्ति' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने मिसळून राहतील. 'सन्निधिकारपरिभोगं' म्हणजे साठवून ठेवलेल्या वस्तूंचा उपभोग घेणे. 'ओळारिकं निमित्तं' यामध्ये: जमीन खणणारा किंवा खणण्याची आज्ञा देणारा देखील जमिनीवर स्थूल निमित्त (खूण) करतो. गवत, लाकूड, फांद्या आणि पाने तोडणारा किंवा तोडण्याची आज्ञा देणारा देखील हिरव्या वनस्पतींवर स्थूल निमित्त करतो. उपजीविकेसाठी पाने गोळा करायला सांगणारा किंवा फळे तोडणारा अथवा तोडायला सांगणारा याविषयी तर काही बोलण्याची गरजच नाही. या चार सुत्तांमध्ये शास्त्यांनी शासनाची वृद्धी आणि ऱ्हास सांगितला आहे.

---

Yodhājīvavaggo tatiyo.

योध्याजीव वर्ग तिसरा समाप्त.

---

(9) 4. Theravaggo

(९) ४. थेर वर्ग.

---

1. Rajanīyasuttavaṇṇanā

१. रजनीय सुत्त वर्णन.

---

81. Catutthassa [Pg.38] paṭhame rajanīyesūti rāgassa paccayesu ārammaṇesu. Sesesupi eseva nayo.

८१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात: 'रजनीयेसु' म्हणजे रागाला कारणीभूत ठरणाऱ्या (आसक्ती निर्माण करणाऱ्या) आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये). उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा.

---

2. Vītarāgasuttavaṇṇanā

२. वीतराग सुत्त वर्णन.

---

82. Dutiye makkhīti guṇamakkhako. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato.

८२. दुसऱ्या सुत्तात: 'मक्खी' म्हणजे दुसऱ्यांचे गुण खोडून काढणारा. 'पळासी' म्हणजे बरोबरी करण्याची प्रवृत्ती असलेला.

---

3. Kuhakasuttavaṇṇanā

३. कुहक सुत्त वर्णन.

---

83. Tatiye kuhakoti tīhi kuhanavatthūhi samannāgato. Lapakoti lābhasannissitāya lapanāya samannāgato. Nemittikoti nimittakiriyakārako. Nippesikoti nippesanakatāya samannāgato. Lābhena ca lābhaṃ nijigīsitāti lābhena lābhagavesako. Sukkapakkho vuttavipallāsavasena veditabbo. Catutthaṃ uttānameva.

८३. तिसऱ्या सुत्तात: 'कुहको' म्हणजे तीन प्रकारच्या कुहक-वस्तूने (ढोंग करण्याच्या साधनांनी) युक्त असलेला. 'लपको' म्हणजे लाभावर आधारित बडबड (स्वतःची स्तुती करणे) करणारा. 'नेमित्तिको' म्हणजे निमित्त करून (इशारे करून) दान मिळवणारा. 'निप्पेसिको' म्हणजे दुसऱ्यांना टोचून बोलणारा. 'लाभेन लाभं निजिगीसिता' म्हणजे लाभाने लाभ शोधणारा. शुक्लपक्ष (चांगला बाजू) हा याच्या उलट अर्थाने समजावा. चौथे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

5. Akkhamasuttavaṇṇanā

५. अक्खमसुत्तवण्णना

---

85. Pañcame akkhamo hoti rūpānanti rūpārammaṇānaṃ anadhivāsako hoti, tadārammaṇehi rāgādīhi abhibhuyyati. Eseva nayo sabbattha.

८५. पाचव्या सुत्तात, 'अक्खमो होति रूपाणं' (रूपांना सहन न करू शकणारा होतो) म्हणजे तो रूपारंभांना (रूपांच्या विषयांना) सहन न करू शकणारा होतो; त्या रूपांच्या आलंबनामुळे निर्माण होणाऱ्या रागादी क्लेशांद्वारे तो पराभूत होतो. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा.

---

6. Paṭisambhidāppattasuttavaṇṇanā

६. पटिसम्भिदापत्तसुत्तवण्णना

---

86. Chaṭṭhe atthapaṭisambhidāppattoti pañcasu atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Dhammapaṭisambhidāppattoti catubbidhe dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Niruttipaṭisambhidāppattoti dhammaniruttīsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. Paṭibhānapaṭisambhidāppattoti tesu tīsu ñāṇesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. So pana tāni tīṇi ñāṇāneva jānāti, na tesaṃ kiccaṃ karoti. Uccāvacānīti mahantakhuddakāni. Kiṃkaraṇīyānīti iti kattabbāni.

८६. सहाव्या सुत्तात, 'अत्थपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे पाच प्रकारच्या अर्थांमध्ये विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'धम्मपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे चार प्रकारच्या धम्मांमध्ये विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'निरुत्तिपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे भाषेच्या (धम्म-निरुक्तींमध्ये) विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'पटिभानपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे त्या तीन ज्ञानांमधील विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. परंतु, तो केवळ त्या तीन ज्ञानांनाच जाणतो, त्यांचे कार्य करत नाही. 'उच्चावचानि' म्हणजे मोठे व लहान. 'किंकरणीयानि' म्हणजे 'हे कसे करावे' असे विचारून करावयाची कर्तव्ये.

---

7. Sīlavantasuttavaṇṇanā

७. सीलवन्तसुत्तवण्णना

---

87. Sattamaṃ [Pg.39] uttānatthameva. Sīlaṃ panettha khīṇāsavasīlameva, bāhusaccampi khīṇāsavabāhusaccameva, vācāpi khīṇāsavassa kalyāṇavācāva, jhānānipi kiriyajjhānāneva kathitānīti veditabbāni.

८७. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे. येथे 'शील' म्हणजे केवळ क्षीणासवाचे (अर्हताचे) शीलच सांगितले आहे; 'बहुश्रुतपणा' म्हणजे देखील क्षीणासवाचाच बहुश्रुतपणा सांगितला आहे; 'वाणी' देखील क्षीणासवाची कल्याणकारी वाणीच सांगितली आहे; आणि 'ध्यान' देखील केवळ क्रिया-ध्यानच सांगितले आहे, असे समजावे.

---

8. Therasuttavaṇṇanā

८. थेरसुत्तवण्णना

---

88. Aṭṭhame theroti thirabhāvappatto. Rattaññūti pabbajitadivasato paṭṭhāya atikkantānaṃ bahūnaṃ rattīnaṃ ñātā. Ñātoti paññāto pākaṭo. Yasassīti yasanissito. Micchādiṭṭhikoti ayāthāvadiṭṭhiko. Saddhammā vuṭṭhāpetvāti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā. Asaddhamme patiṭṭhāpetīti akusalakammapathesu patiṭṭhāpeti.

८८. आठव्या सुत्तात, 'थेर' म्हणजे स्थिरभावाला प्राप्त झालेला. 'रत्तञ्ञू' म्हणजे प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून अनेक रात्री उलटून गेल्याचे जाणणारा. 'ञात' म्हणजे प्रख्यात, प्रसिद्ध. 'यसस्सी' म्हणजे यशावर (अनुयायांवर) आश्रित असलेला. 'मिच्छादिट्ठिको' म्हणजे चुकीची दृष्टी असलेला. 'सद्धम्मा वुट्ठापेत्वा' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांच्या धर्मापासून दूर करून. 'असतधम्मे पतिट्ठापेति' म्हणजे अकुशल कर्मपथांमध्ये प्रस्थापित करतो.

---

9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

९. पठमसेखसुत्तवण्णना

---

89. Navame sekhassāti sikkhakassa sakaraṇīyassa. Parihānāyāti upariguṇehi parihānatthāya. Kammārāmatāti navakamme ramanakabhāvo. Bhassārāmatāti ālāpasallāpe ramanakabhāvo. Niddārāmatāti niddāyane ramanakabhāvo. Saṅgaṇikārāmatāti gaṇasaṅgaṇikāya ramanakabhāvo. Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhatīti yathā yaṃ cittaṃ vimuttaṃ, ye ca dosā pahīnā, guṇā ca paṭiladdhā, te paccavekkhitvā upariguṇapaṭilābhāya vāyāmaṃ na karotīti attho. Iti imasmiṃ sutte sattannaṃ sekhānaṃ upariguṇehi parihānikāraṇañca vuddhikāraṇañca kathitaṃ. Yañca nāma sekhassa parihānakāraṇaṃ, taṃ puthujjanassa paṭhamameva hotīti.

८९. नवव्या सुत्तात, 'सेखस्स' म्हणजे शिकणाऱ्या (शैक्षाचे), ज्याचे कर्तव्य अद्याप शिल्लक आहे अशाचे. 'परिहानाय' म्हणजे उत्तरोत्तर गुणांमधून ऱ्हास होण्यासाठी. 'कम्मारामता' म्हणजे नवीन कामांमध्ये रममाण होणे. 'भस्सारामता' म्हणजे गप्पागोष्टींमध्ये रममाण होणे. 'निद्दारामता' म्हणजे झोपण्यात रममाण होणे. 'sङ्गणिकारामता' म्हणजे समूहात रममाण होणे. 'यथाविमुत्तं चित्तं न पच्चवेक्खति' म्हणजे ज्या दोषांपासून चित्त मुक्त झाले आहे, जे दोष नष्ट झाले आहेत आणि जे गुण प्राप्त झाले आहेत, त्यांचे प्रत्यवेक्षण करून उत्तरोत्तर गुणप्राप्तीसाठी प्रयत्न न करणे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, या सुत्तात सात प्रकारच्या सेखांच्या उत्तरोत्तर गुणांमधील ऱ्हासाची कारणे आणि वृद्धीची कारणे सांगितली आहेत. आणि जे सेखाच्या ऱ्हासाचे कारण असते, ते पृथग्जनासाठी तर सुरुवातीपासूनच ऱ्हासाचे कारण असते.

---

10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

१०. दुतियसेखसुत्तवण्णना

---

90. Dasame viyattoti byatto cheko. Kiṃkaraṇīyesūti iti kattabbesu. Cetosamathanti samādhikammaṭṭhānaṃ. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Atikālenāti atipātova. Atidivāti divā vuccati majjhanhiko, taṃ atikkamitvā. Ābhisallekhikāti ativiya kilesasallekhikā. Cetovivaraṇasappāyāti cittavivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā. Appicchakathāti appicchā hothāti [Pg.40] kathanakathā. Santuṭṭhikathāti catūhi paccayehi santuṭṭhā hothāti kathanakathā. Pavivekakathāti tīhi vivekehi vivittā hothāti kathanakathā. Asaṃsaggakathāti pañcavidhena saṃsaggena asaṃsaṭṭhā hothāti kathanakathā. Vīriyārambhakathāti duvidhaṃ vīriyaṃ ārabhathāti kathanakathā. Sīlakathādīsu sīlaṃ ārabbha kathā sīlakathā. Samādhiṃ ārabbha, paññaṃ ārabbha, pañcavidhaṃ vimuttiṃ ārabbha, ekūnavīsatipaccavekkhaṇasaṅkhātaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ ārabbha kathā vimuttiñāṇadassanakathā. Na nikāmalābhītiādīsu na icchiticchitalābhī, dukkhalābhī na vipulalābhīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

९०. दहाव्या सुत्तात, 'वियत्तो' म्हणजे चतुर, कुशल. 'किंकरणीयेसु' म्हणजे 'हे कसे करावे' अशा कर्तव्यांमध्ये. 'चेतोसमथं' म्हणजे समाधीचे कर्मस्थान. 'अननुलोमिकेन' म्हणजे शासनाला (बुद्धशासनाला) अयोग्य अशा. 'अतिकालेन' म्हणजे अतिशय लवकर. 'अतिदिवा' म्हणजे दुपारची वेळ (मध्यान्ह), ती ओलांडून गेल्यानंतर. 'आभिसल्लेखिका' म्हणजे क्लेशांचे अत्यंत निर्मूलन करणारी. 'चेतोविवरणसप्पाय' म्हणजे चित्ताचे प्रकटीकरण करणाऱ्या शमथ आणि विदर्शनाला (विपश्यनेला) अनुकूल असणारी. 'अप्पिच्छकथा' म्हणजे 'अल्पेच्छ व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'सन्तुट्ठिकथा' म्हणजे 'चार प्रत्ययांनी संतुष्ट व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'पविवेककथा' म्हणजे 'तीन प्रकारच्या विवेकांनी विविक्त व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'असंसग्गकथा' म्हणजे 'पाच प्रकारच्या संसर्गापासून अलिप्त राहा' असे सांगणारी चर्चा. 'वीरिय्यारम्भकथा' म्हणजे 'दोन प्रकारच्या वीर्याचा आरंभ करा' असे सांगणारी चर्चा. 'शीलकथा' इत्यादींमध्ये, शीलाला अनुसरून केलेली चर्चा म्हणजे 'शीलकथा' होय. समाधीला अनुसरून, प्रज्ञेला अनुसरून, पाच प्रकारच्या विमुक्तीला अनुसरून, आणि एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षणाने युक्त अशा विमुक्तीज्ञानदर्शनाला अनुसरून केलेली चर्चा म्हणजे 'विमुत्तिञाणदस्सनकथा' होय. 'न निकामलाभी' इत्यादींमध्ये, इच्छेनुसार सहज न मिळणारे, कष्टाने मिळणारे आणि मुबलक प्रमाणात न मिळणारे, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Theravaggo catuttho.

चौथा थेरवग्ग समाप्त.

---

(10) 5. Kakudhavaggo

(१०) ५. ककुधवग्ग

---

1-2. Sampadāsuttadvayavaṇṇanā

१-२. सम्पदासुत्तद्वयवण्णना

---

91-92. Pañcamassa paṭhame pañca sampadā missikā kathitā. Dutiye purimā catasso missikā, pañcamī lokikāva.

९१-९२. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात पाच संपदांचे मिश्रण सांगितले आहे. दुसऱ्या सुत्तात पहिल्या चार संपदांचे मिश्रण सांगितले आहे, आणि पाचवी संपदा केवळ लौकिकच सांगितली आहे.

---

3. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

३. ब्याकरणसुत्तवण्णना

---

93. Tatiye aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇāni. Mandattāti mandabhāvena aññāṇena. Momūhattāti atimūḷhabhāvena. Aññaṃ byākarotīti arahattaṃ pattosmīti katheti. Icchāpakatoti icchāya abhibhūto. Adhimānenāti adhigatamānena. Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva.

९३. तिसऱ्या सुत्तात, 'अञ्ञाब्याकरणानि' म्हणजे अर्हत्त्व-प्राप्तीची घोषणा. 'मन्दत्ता' म्हणजे मंदभावामुळे, अज्ञानामुळे. 'मोमूहत्ता' म्हणजे अत्यंत मूढतेमुळे. 'अञ्ञं ब्याकरोति' म्हणजे 'मी अर्हत्त्व प्राप्त केले आहे' असे सांगणे. 'इच्छापकतो' म्हणजे इच्छेने पराभूत झालेला. 'अधिमानेन' म्हणजे अधिमानाने (प्राप्त न होताच प्राप्त झाल्याचा खोटा अभिमान बाळगून). 'सम्मदेव' म्हणजे योग्य कारणाने, योग्य मार्गानेच.

---

4-5. Phāsuvihārasuttādivaṇṇanā

४-५. फासुविहारसुत्तादिवण्णना

---

94-95. Catutthe phāsuvihārāti sukhavihārā. Pañcame akuppanti arahattaṃ.

९४-९५. चौथ्या सुत्तात, 'फासुविहारा' म्हणजे सुखविहार. पाचव्या सुत्तात, 'अकुप्पं' म्हणजे अर्हत्त्व.

---

6. Sutadharasuttavaṇṇanā

६. सुतधरसुत्तवण्णना

---

96. Chaṭṭhe [Pg.41] appaṭṭhoti appasamārambho. Appakiccoti appakaraṇīyo. Subharoti sukhena bharitabbo suposo. Susantosoti tīhi santosehi suṭṭhu santoso. Jīvitaparikkhāresūti jīvitasambhāresu. Appāhāroti mandāhāro. Anodarikattanti na odarikabhāvaṃ amahagghasabhāvaṃ anuyutto. Appamiddhoti na bahuniddo. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.

९६. सहाव्या सुत्तात, 'अप्पट्ठो' म्हणजे कमी आरंभ असणारा. 'अप्पकिच्चो' म्हणजे कमी कर्तव्ये असणारा. 'सुभरो' म्हणजे सुखाने पोषण करता येण्याजोगा, सुपोष्य. 'सुसन्तोसो' म्हणजे तीन प्रकारच्या संतोषांनी चांगल्या प्रकारे संतुष्ट असणारा. 'जीवितपरिक्खारेसु' म्हणजे जीवनाच्या साधनांमध्ये. 'अप्पाहारो' म्हणजे कमी आहार घेणारा. 'अनोदरिकत्तं' म्हणजे खादाडपणा नसणे, साधे जेवण घेण्याच्या स्वभावात युक्त असणे. 'अप्पमिद्धो' म्हणजे जास्त न झोपणारा. सातवे व आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

9. Sīhasuttavaṇṇanā

९. सीहसुत्तवण्णना

---

99. Navame sakkaccaññeva deti no asakkaccanti anavaññāya avirajjhitvāva deti, no avaññāya virajjhitvā. Mā me yoggapatho nassāti mayā katayoggapatho mayhaṃ mā nassatu, ‘‘eko sīho uṭṭhāya biḷāraṃ paharanto virajjhitvā paharī’’ti evaṃ vattāro mā hontūti attho. Annabhāranesādānanti ettha annaṃ vuccati yavabhattaṃ, taṃ bhāro etesanti annabhārā. Yācakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Nesādā vuccanti sākuṇikā. Iti sabbapacchimāya koṭiyā etesaṃ yācakanesādānampi sakkaccameva deseti.

९९. नवव्या सुत्तात, 'सक्कच्चञ्ञेव देति नो असक्कच्चं' म्हणजे आदरपूर्वक, न चुकता देतो; अनादराने किंवा चुकून देत नाही. 'मा मे योग्गपथो नस्स' म्हणजे माझ्याद्वारे केलेला प्रयत्नांचा मार्ग नष्ट होऊ नये, 'एक सिंह उठून मांजरावर हल्ला करताना चुकून चुकला' असे बोलणारे लोक असू नयेत, असा अर्थ आहे. 'अन्नभारनेसादानं' यामध्ये 'अन्न' म्हणजे जवचा भात म्हटले आहे, तो ज्यांच्यासाठी भार आहे ते 'अन्नभार' होत. हे याचकांचे नाव आहे. 'नेसादा' म्हणजे पक्षी पकडणारे शिकारी. अशा प्रकारे, अगदी शेवटच्या स्तरावरील या याचक व शिकाऱ्यांना देखील ते (भगवान) आदरपूर्वकच धम्मदेशना देतात.

---

10. Kakudhatherasuttavaṇṇanā

१०. ककुधथेरसुत्तवण्णना

---

100. Dasame attabhāvapaṭilābhoti sarīrapaṭilābho. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettānīti ettha māgadhikaṃ gāmakkhettaṃ atthi khuddakaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi mahantaṃ. Khuddakaṃ gāmakkhettaṃ ito cattālīsaṃ usabhāni, ito cattālīsanti gāvutaṃ hoti, majjhimaṃ ito gāvutaṃ, ito gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti, mahantaṃ ito diyaḍḍhagāvutaṃ, ito diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti. Tesu khuddakena gāmakkhettena tīṇi, khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakkhettāni tassa attabhāvo. Tigāvutañhissa sarīraṃ. Pariharissāmīti paṭijaggissāmi gopayissāmi. Rakkhassetanti rakkhassu etaṃ. Moghapurisoti tucchapuriso. Nāssassāti na [Pg.42] etassa bhaveyya. Samudācareyyāmāti katheyyāma. Sammannatīti sammānaṃ karoti. Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatīti yaṃ esa karissati, esova tena kammena pākaṭo bhavissati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

१००. दहाव्या सूत्तात, 'अत्तभावपटिलाभ' म्हणजे शरीरप्राप्ती होय. 'दोन किंवा तीन मागध ग्रामक्षेत्रे' या वाक्यात मगध देशातील ग्रामक्षेत्रे लहान, मध्यम आणि मोठी अशी तीन प्रकारची असतात. लहान ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून चाळीस उसभ आणि त्या मध्यापासून चाळीस उसभ, असे मिळून एक गावुत होते. मध्यम ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून एक गावुत आणि त्या मध्यापासून एक गावुत, असे मिळून अर्धा योजन होते. मोठे ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून दीड गावुत आणि त्या मध्यापासून दीड गावुत, असे मिळून तीन गावुत होते. त्या ग्रामक्षेत्रांमध्ये, लहान ग्रामक्षेत्राच्या प्रमाणाने तीन ग्रामक्षेत्रे किंवा लहान व मध्यम ग्रामक्षेत्राच्या प्रमाणाने दोन ग्रामक्षेत्रे, एवढा त्या ककुध देवपुत्राचा अत्तभाव (शरीर) होता. कारण त्याचे शरीर तीन गावुत प्रमाणाचे होते. 'परिहरिस्सामि' म्हणजे मी काळजी घेईन, रक्षण करीन. 'रक्खसेतं' म्हणजे याचे रक्षण कर. 'मोघपुरिस' म्हणजे तुच्छ मनुष्य. 'नास्सस्स' म्हणजे याला असे होऊ नये. 'समुदाचरेय्याम' म्हणजे आम्ही बोलावे. 'सम्मदति' म्हणजे आदर करतो. 'जो स्वतः करेल, तो स्वतःच त्याने ओळखला जाईल' म्हणजे हा जो काही करेल, तो स्वतःच आपल्या त्या कर्माने प्रकट होईल. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Kakudhavaggo pañcamo.

ककुधवर्ग पाचवा समाप्त.

---

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

दुसरे पण्णासक समाप्त झाले.

---

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तिसरे पण्णासक

---

(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(११) १. फासुविहारवर्ग

---

1. Sārajjasuttavaṇṇanā

१. सारज्जसुत्तवर्णना

---

101. Tatiyassa [Pg.43] paṭhame vesārajjakaraṇāti visāradabhāvāvahā. Sārajjaṃ hotīti domanassaṃ hoti.

१०१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'वेसारज्जकरण' म्हणजे विशारदत्व (निर्भयता) आणणारे धर्म. 'सारज्जं होति' म्हणजे डोमनस्स (मनस्ताप किंवा दुःख) होते.

---

2. Ussaṅkitasuttavaṇṇanā

२. उस्संकितसुत्तवर्णना

---

102. Dutiye ussaṅkitaparisaṅkitoti ussaṅkito ca parisaṅkito ca. Api akuppadhammopīti api akuppadhammo khīṇāsavo samānopi parehi pāpabhikkhūhi ussaṅkitaparisaṅkito hotīti attho. Vesiyāgocarotiādīsu vesiyā vuccanti rūpūpajīviniyo, tā gocaro assāti vesiyāgocaro, tāsaṃ gehaṃ abhiṇhagamanoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha pana vidhavāti matapatikā. Thullakumārikāti mahallikakumārikāyo.

१०२. दुसऱ्या सूत्तात, 'उस्संकितपरिसंकित' म्हणजे शंकित आणि सर्व बाजूंनी शंकित झालेला. 'अपि अकुप्पधम्मोपि' म्हणजे अकुप्पधम्म (ज्याचे अर्हतत्व नष्ट होऊ शकत नाही असा) असलेला क्षीणास्रव (अर्हत) असला तरीही, इतरांद्वारे किंवा पापी भिक्खूंद्वारे तो शंकित व सर्व बाजूंनी शंकित केला जातो, असा अर्थ आहे. 'वेसियागोचर' इत्यादी शब्दांमध्ये, रूपोपजीवनी (वेश्या) यांना 'वेसिया' म्हटले आहे. त्या ज्याचा गोचर (जाण्या-येण्याचे ठिकाण) आहेत तो 'वेसियागोचर' होय, म्हणजेच त्यांच्या घरी वारंवार जाणे असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. तेथे 'विधवा' म्हणजे जिचा पती मृत झाला आहे अशी स्त्री. 'थुल्लकुमारिका' म्हणजे वयाने मोठ्या झालेल्या कुमारी (प्रौढ कुमारी).

---

3. Mahācorasuttavaṇṇanā

३. महाचोरसुत्तवर्णना

---

103. Tatiye ito bhogena paṭisantharissāmīti ito mama sāpateyyato bhogaṃ gahetvā tena paṭisanthāraṃ karissāmi, tassa ca mama ca antaraṃ pidahissāmīti attho. Gahaṇānīti parasantakānaṃ bhaṇḍānaṃ gahaṇāni. Guyhamantāti guhitabbamantā. Antaggāhikāyāti sassataṃ vā ucchedaṃ vā gahetvā ṭhitāya. Sesamettha uttānatthameva. Catutthe sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

१०३. तिसऱ्या सूत्तात, 'इतो भोगेन पटिसन्थरिस्सामि' म्हणजे माझ्या या संपत्तीतून भोग (द्रव्य) घेऊन त्याच्याशी मी संबंध सुधारेन (किंवा त्याला शांत करीन), आणि त्याच्या व माझ्या मधील अंतर (दोष) झाकून टाकीन, असा अर्थ आहे. 'गहणानि' म्हणजे इतरांच्या वस्तूंचे हरण करणे. 'गुय्हमन्ता' म्हणजे गुप्त ठेवण्याजोगे मंत्र (किंवा विचार). 'अन्तग्ग्राहिकाय' म्हणजे शाश्वतवाद किंवा उच्छेदवाद ग्रहण करून राहिलेली (दृष्टी). या सूत्तातील उर्वरित सर्व अर्थ स्पष्टच आहे. चौथ्या सूत्तात सर्व काही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

५. फासुविहारसुत्तवर्णना

---

105. Pañcame mettaṃ kāyakammanti mettacittena pavattitaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhe ceva parammukhe ca. Itaresupi eseva nayo. Yāni tāni sīlānītiādi catupārisuddhisīlavasena vuttaṃ. Samādhisaṃvattanikānīti [Pg.44] maggasamādhiphalasamādhinibbattakāni. Sīlasāmaññagatoti samānasīlataṃ gato, ekasadisasīlo hutvāti attho. Takkarassāti yo naṃ karoti, tassa. Iti imasmiṃ sutte sīlaṃ missakaṃ kathitaṃ, diṭṭhi vipassanāsammādiṭṭhīti.

१०५. पाचव्या सूत्तात, 'मेत्तं कायकम्मं' म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताने केलेले कायिक कर्म. 'आवि चेव रहो च' म्हणजे प्रत्यक्ष (समोर) आणि परोक्ष (मागे) देखील. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'यानि तानि सीलानि' इत्यादी वाक्य चतुपारिसुद्धिशीलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'समाधिसंवत्तनिकानि' म्हणजे मार्गसमाधी आणि फलसमाधी उत्पन्न करणारे. 'सीलसामञ्ञगतो' म्हणजे समान शील प्राप्त झालेला, म्हणजेच एकसारखे शील असलेला असा अर्थ आहे. 'तक्करस्स' म्हणजे जो त्याचे आचरण करतो, त्याचा. अशा प्रकारे या सूत्तात शीलाचे संमिश्र वर्णन केले आहे, आणि 'दिट्ठि' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी होय.

---

6. Ānandasuttavaṇṇanā

६. आनंदसुत्तवर्णना

---

106. Chaṭṭhe no ca paraṃ adhisīle sampavattā hotīti paraṃ sīlabhāvena na garahati na upavadati. Attānupekkhīti attanova katākataṃ jānanavasena attānaṃ anupekkhitā. No parānupekkhīti parassa katākatesu abyāvaṭo. Apaññātoti apākaṭo appapuñño. Apaññātakenāti apaññātabhāvena apākaṭatāya mandapuññatāya. No paritassatīti paritāsaṃ nāpajjati. Iti imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

१०६. सहाव्या सूत्तात, 'नो च परं अधिसीले संपवत्त्ता होति' म्हणजे इतरांच्या शीलाच्या बाबतीत तो त्यांची निंदा करत नाही किंवा त्यांच्यावर दोषारोप करत नाही. 'अत्तानुपेक्खी' म्हणजे स्वतःच्याच केलेल्या अथवा न केलेल्या कर्मांच्या ज्ञानाद्वारे स्वतःचेच वारंवार निरीक्षण करणारा. 'नो परानुपेक्खी' म्हणजे इतरांच्या केलेल्या अथवा न केलेल्या कर्मांमध्ये लक्ष न घालणारा. 'अपञ्ञातो' म्हणजे अप्रसिद्ध, अल्पपुण्य असलेला. 'अपञ्ञातकेन' म्हणजे अप्रसिद्ध असल्यामुळे, प्रकट न झाल्यामुळे, अल्पपुण्य असल्यामुळे. 'नो परितस्सति' म्हणजे तो व्याकुळ होत नाही (किंवा तृष्णा करत नाही). अशा प्रकारे या सूत्तात केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूचेच वर्णन केले आहे.

---

7-8. Sīlasuttādivaṇṇanā

७-८. सीलसुत्तआदिवर्णना

---

107-108. Sattame sīlasamādhipaññā missikā kathitā, vimutti arahattaphalaṃ, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ lokiyameva. Aṭṭhamepi eseva nayo. Paccavekkhaṇañāṇaṃ panettha asekhassa pavattattā asekhanti vuttaṃ.

१०७-१०८. सातव्या सूत्तात शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे. 'विमुत्ति' म्हणजे अर्हत्त्वफल आणि 'विमुत्तिञाणदस्सन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान जे लौकिकच आहे. आठव्या सूत्तातही हाच नियम आहे. परंतु येथे प्रत्यवेक्षण ज्ञान हे अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) ठिकाणी उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष' (असेख) म्हटले आहे.

---

9-10. Cātuddisasuttādivaṇṇanā

९-१०. चातुद्दिससुत्तआदिवर्णना

---

109-110. Navame cātuddisoti catūsu disāsu appaṭihatacāro. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito. Dasame alanti yutto. Idhāpi khīṇāsavova kathito.

१०९-११०. नाव्या सूत्तात, 'चातुद्दिस' म्हणजे चारही दिशांमध्ये अडथळ्याशिवाय संचार करणारा. या सूत्तातही केवळ क्षीणास्रवाचेच वर्णन केले आहे. दहाव्या सूत्तात, 'अलं' म्हणजे योग्य. येथेही केवळ क्षीणास्रवाचेच वर्णन केले आहे.

---

Phāsuvihāravaggo paṭhamo.

पहिला फासुविहारवर्ग समाप्त.

---

(12) 2. Andhakavindavaggo

(१२) २. अंधकविन्दवर्ग

---

1. Kulūpakasuttavaṇṇanā

१. कुलूपकसुत्तवर्णना

---

111. Dutiyassa paṭhame asanthavavissāsīti attanā saddhiṃ santhavaṃ akarontesu vissāsaṃ anāpajjantesuyeva vissāsaṃ karoti. Anissaravikappīti [Pg.45] anissarova samāno ‘‘imaṃ detha, imaṃ gaṇhathā’’ti issaro viya vikappeti. Vissaṭṭhupasevīti vissaṭṭhāni bhinnakulāni ghaṭanatthāya upasevati. Upakaṇṇakajappīti kaṇṇamūle mantaṃ gaṇhāti. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo.

१११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'असंथवविस्सासी' म्हणजे स्वतःसोबत परिचय (मैत्री) न करणाऱ्या किंवा विश्वास न ठेवणाऱ्या कुलपतींवरच (दायकांवरच) तो विश्वास ठेवतो. 'अनिस्सरविकप्पी' म्हणजे स्वतः स्वामी नसतानाही 'हे द्या, हे घ्या' असे स्वामीसारखे आदेश देतो. 'विस्सट्ठुपसेवी' म्हणजे विभक्त झालेल्या किंवा भांडण झालेल्या कुळांना एकत्र आणण्यासाठी त्यांच्याकडे जातो. 'उपकण्णकजप्पी' म्हणजे कानाच्या जवळ जाऊन गुप्त सल्लामसलत करतो. 'सुक्कपक्ख' (शुक्लपक्ष) हा याच्या उलट अर्थाने समजून घ्यावा.

---

2. Pacchāsamaṇasuttavaṇṇanā

२. पच्छासमणसुत्तवर्णना

---

112. Dutiye pattapariyāpannaṃ na gaṇhātīti upajjhāye nivattitvā ṭhite attano tucchapattaṃ datvā tassa pattaṃ na gaṇhāti, tato vā dīyamānaṃ na gaṇhāti. Na nivāretīti idaṃ vacanaṃ āpattivītikkamavacanaṃ nāmāti na jānāti. Ñatvā vāpi, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma vattuṃ na vaṭṭatī’’ti na nivāreti. Kathaṃ opātetīti tassa kathaṃ bhinditvā attano kathaṃ paveseti. Jaḷoti jaḍo. Eḷamūgoti paggharitakheḷamukho. Tatiyaṃ uttānameva.

११२. दुसऱ्या सूत्तात, 'पत्तपरियापन्नं न गण्हाति' म्हणजे उपाध्यायांनी मागे वळून पाहिले असता, स्वतःचे रिकामे पात्र त्यांना देऊन त्यांचे पात्र स्वतः घेत नाही, किंवा त्या पात्रातून दिले जाणारे अन्न घेत नाही. 'न निवारति' म्हणजे हे बोलणे आपत्तीचे (नियमांचे) उल्लंघन करणारे आहे हे तो जाणत नाही. किंवा जाणूनही, 'भंते, असे बोलणे योग्य नाही' असे म्हणून तो त्यांना रोखत नाही. 'कथं ओपातेति' म्हणजे त्यांचे बोलणे मध्येच तोडून स्वतःचे बोलणे मध्येच घुसवतो. 'जळो' म्हणजे मूर्ख. 'एळमूगो' म्हणजे तोंडातून लाळ गळणारा (किंवा मुका-बहिरा). तिसरे सूत्त स्पष्टच आहे.

---

4. Andhakavindasuttavaṇṇanā

४. अंधकविन्दसुत्तवर्णना

---

114. Catutthe sīlavā hothāti sīlavantā hotha. Ārakkhasatinoti dvārarakkhikāya satiyā samannāgatā. Nipakkasatinoti dvārarakkhanakeneva ñāṇena samannāgatassatino. Satārakkhena cetasā samannāgatāti satārakkhena cittena samannāgatā. Appabhassāti appakathā. Sammādiṭṭhikāti kammassakatajjhāna-vipassanāmagga-phalavasena pañcavidhāya sammādiṭṭhiyā samannāgatā. Apica paccavekkhaṇañāṇampi sammādiṭṭhiyevāti veditabbā.

११४. चौथ्या सूत्तात, 'सीलवा होथ' म्हणजे शीलवान व्हा. 'आरक्खसतिनो' म्हणजे इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेले. 'निपक्कसतिनो' म्हणजे इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणाऱ्या ज्ञानाने युक्त स्मृती असलेले. 'सतारक्खेन चेतसा समन्नागता' म्हणजे स्मृतीचे रक्षण असलेल्या चित्ताने युक्त असलेले. 'अप्पभस्सा' म्हणजे कमी बोलणारे (अल्पभाषी). 'सम्मादिट्ठिका' म्हणजे कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता), ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्याद्वारे पाच प्रकारच्या सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेले. तसेच प्रत्यवेक्षण ज्ञान देखील सम्यक् दृष्टीच आहे, असे समजावे.

---

5. Maccharinīsuttavaṇṇanā

५. मच्छरिनीसुत्तवर्णना

---

115. Pañcame āvāsamaccharinīti āvāsaṃ maccharāyati, tattha aññesaṃ vāsaṃ na sahati. Kulamaccharinīti upaṭṭhākakulaṃ maccharāyati, aññesaṃ tattha upasaṅkamanaṃ na sahati. Lābhamaccharinīti lābhaṃ maccharāyati, aññesaṃ taṃ uppajjantaṃ na sahati. Vaṇṇamaccharinīti guṇaṃ maccharāyati, aññesaṃ guṇakathaṃ na sahati. Dhammamaccharinīti pariyattidhammaṃ maccharāyati, aññesaṃ dātuṃ na icchati.

११५. पाचव्या सुत्तात— 'आवासमच्छरिनी' (आवास-मत्सरी) म्हणजे आवासाचा (विहाराचा) मत्सर करते, तेथे इतरांचे राहणे सहन करू शकत नाही. 'कुलमच्छरिनी' (कुल-मत्सरी) म्हणजे उपस्थापक कुलाचा (सेवा करणाऱ्या कुटुंबाचा) मत्सर करते, इतरांचे तेथे जाणे सहन करू शकत नाही. 'लाभमच्छरिनी' (लाभ-मत्सरी) म्हणजे लाभाचा मत्सर करते, इतरांना तो लाभ मिळणे सहन करू शकत नाही. 'वण्णमच्छरिनी' (वर्ण-मत्सरी) म्हणजे गुणांचा मत्सर करते, इतरांच्या गुणांचे वर्णन सहन करू शकत नाही. 'धम्ममच्छरिनी' (धम्म-मत्सरी) म्हणजे परियत्ति धम्माचा मत्सर करते, इतरांना तो देण्याची (शिकवण्याची) इच्छा करत नाही.

---

6-7. Vaṇṇanāsuttādivaṇṇanā

६-७. वर्णना सुत्त इत्यादींची व्याख्या (वर्णना).

---

116-117. Chaṭṭhe [Pg.46] saddhādeyyaṃ vinipātetīti parehi saddhāya dinnapiṇḍapātato aggaṃ aggahetvā parassa deti. Sattame issukinīti issāya samannāgatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

११६-११७. सहाव्या सुत्तात— 'सद्धादेय्यं विनिपातेति' म्हणजे इतरांनी श्रद्धेने दिलेल्या पिंडपातातून अग्रभाग स्वतः ग्रहण न करता दुसऱ्याला देते. सातव्या सुत्तात— 'इस्सुकिनी' म्हणजे ईर्षेने युक्त असलेली. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Andhakavindavaggo dutiyo.

अंधकविन्दवग्ग दुसरा समाप्त.

---

(13) 3. Gilānavaggo

(१३) ३. गिलाणवग्ग

---

4. Dutiyaupaṭṭhākasuttavaṇṇanā

४. दुसऱ्या उपट्ठाक सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

124. Tatiyassa catutthe nappaṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca asamannāgato. Āmisantaroti āmisahetuko cīvarādīni paccāsīsamāno.

१२४. तिसऱ्या वग्गाच्या चौथ्या सुत्तात— 'नप्पटिबलो' म्हणजे शारीरिक बळ आणि ज्ञानबळ यांनी युक्त नसलेला. 'आमिसन्तरो' म्हणजे आमिष-हेतुक (भौतिक लाभाच्या हेतूने युक्त), चीवर इत्यादींची आकांक्षा बाळगणारा.

---

5-6. Anāyussāsuttadvayavaṇṇanā

५-६. दोन अनायुस्स सुत्तांची व्याख्या (वर्णना).

---

125-126. Pañcame anāyussāti āyupacchedanā, na āyuvaḍḍhanā. Chaṭṭhepi eseva nayo.

१२५-१२६. पाचव्या सुत्तात— 'अनायुस्सा' म्हणजे आयुष्याचा नाश करणारे, आयुष्य न वाढवणारे. सहाव्या सुत्तातही हाच नियम आहे.

---

7. Vapakāsasuttavaṇṇanā

७. वपकास सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

127. Sattame nālaṃ saṅghamhā vapakāsitunti saṅghato nikkhamitvā ekako vasituṃ na yutto. Kāmañcesa saṅghamajjhepi vasituṃ ayuttova asaṅghasobhanatāya, ovādānusāsanippaṭibaddhattā pana nippariyāyeneva saṅghamhā vapakāsituṃ na yutto. Alaṃ saṅghamhā vapakāsitunti cātuddisattā saṅghamhā nikkhamma ekako vasituṃ yutto, saṅghasobhanatāya pana saṅghepi vasituṃ yuttoyeva. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

१२७. सातव्या सुत्तात— 'नालं सङ्घम्हा वपकासितुं' म्हणजे संघापासून दूर जाऊन एकटे राहणे योग्य नाही. जरी तो संघाच्या शोभेला साजेसा नसल्यामुळे संघामध्ये राहण्यासही अयोग्य असला, तरी उपदेश आणि अनुशासनाच्या संबंधामुळे मुख्यत्वे करून संघापासून दूर राहणे योग्य नाही. 'अलं सङ्घम्हा वपकासितुं' म्हणजे चारही दिशांना मोकळेपणा असल्यामुळे संघाबाहेर पडून एकटे राहणे योग्य आहे, परंतु संघाच्या शोभेसाठी संघामध्ये राहणे देखील योग्यच आहे. आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

9. Parikuppasuttavaṇṇanā

९. परिकुप्प सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

129. Navame āpāyikāti apāyagāmino. Nerayikāti nirayagāmino. Parikuppāti parikuppanasabhāvā purāṇavaṇasadisā. Atekicchāti akattabbaparikammā. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

१२९. नवव्या सुत्तात— 'आपायिका' म्हणजे अपायाला (दुर्गतीला) जाणारे. 'नेरयिका' म्हणजे निरयाला (नरकाला) जाणारे. 'परिकुप्पा' म्हणजे जुन्या जखमेसारखा स्वभाव असणारे (पुन्हा पुन्हा चिघळणारे). 'अतेकिच्छा' म्हणजे उपचार न करता येण्याजोगे (असाध्य). दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Gilānavaggo tatiyo.

गिलाणवग्ग तिसरा समाप्त.

---

(14) 4. Rājavaggo

(१४) ४. राजवग्ग

---

1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

१. पहिल्या चक्कानुवर्तन सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

131. Catutthassa [Pg.47] paṭhame dhammenāti dasakusaladhammena. Cakkanti āṇācakkaṃ. Atthaññūti rajjatthaṃ jānāti. Dhammaññūti paveṇidhammaṃ jānāti. Mattaññūti daṇḍe vā balamhi vā pamāṇaṃ jānāti. Kālaññūti rajjasukhānubhavanakālaṃ, vinicchayakaraṇakālaṃ, janapadacārikākālañca jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇavessasuddasamaṇaparisāti jānāti.

१३१. चौथ्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात— 'धम्मेन' म्हणजे दहा कुशल धम्मांनी. 'चक्कं' म्हणजे आज्ञाचक्र. 'अत्थञ्ञू' म्हणजे राज्याचे हित जाणतो. 'धम्मञ्ञू' म्हणजे परंपरेचा धम्म (राजवंश परंपरा) जाणतो. 'मत्तञ्ञू' म्हणजे दंडाचे (शिक्षेचे) किंवा सैन्याचे प्रमाण जाणतो. 'कालञ्ञू' म्हणजे राज्यसुख भोगण्याचा काळ, न्यायनिवाडा करण्याचा काळ आणि जनपदात संचार करण्याचा काळ जाणतो. ' परिसञ्ञू' म्हणजे ही क्षत्रिय परिषद आहे, ही ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र आणि श्रमण परिषद आहे, असे जाणतो.

---

Tathāgatavāre atthaññūti pañca atthe jānāti. Dhammaññūti cattāro dhamme jānāti. Mattaññūti catūsu paccayesu paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti. Kālaññūti ayaṃ kālo paṭisallīnassa, ayaṃ samāpattiyā, ayaṃ dhammadesanāya, ayaṃ janapadacārikāyāti evaṃ kālaṃ jānāti. Parisaññūti ayaṃ parisā khattiyaparisā…pe… ayaṃ samaṇaparisāti jānāti. Anuttaranti navahi lokuttaradhammehi anuttaraṃ. Dhammacakkanti seṭṭhacakkaṃ.

तथागतांच्या संदर्भात— 'अत्थञ्ञू' म्हणजे पाच अर्थ (हित) जाणतात. 'धम्मञ्ञू' म्हणजे चार धम्म (सत्य) जाणतात. 'मत्तञ्ञू' म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (पच्चयांच्या) ग्रहण आणि उपभोगाचे प्रमाण जाणतात. 'कालञ्ञू' म्हणजे हा एकांतात राहण्याचा काळ आहे, हा समापत्तीत प्रवेश करण्याचा काळ आहे, हा धम्मदेशनेचा काळ आहे, हा जनपदात संचार करण्याचा काळ आहे, अशा प्रकारे काळ जाणतात. 'परिसञ्ञू' म्हणजे ही क्षत्रिय परिषद आहे... पे... ही श्रमण परिषद आहे, असे जाणतात. 'अनुत्तरं' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धम्मांमुळे सर्वश्रेष्ठ (अनुत्तर). 'धम्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ चक्र.

---

2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

२. दुसऱ्या चक्कानुवर्तन सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

132. Dutiye pitarā pavattitaṃ cakkanti cakkavattimhi pabbajite vā kālakate vā cakkaratanaṃ sattāhamattaṃ ṭhatvā antaradhāyati, kathamesa taṃ anuppavatteti nāma? Pitu paveṇiyaṃ ṭhatvā cakkavattivattaṃ pūretvā cakkavattirajjaṃ kārentopi pitarā pavattitameva anuppavatteti nāma.

१३२. दुसऱ्या सुत्तात— 'पितरा पवत्तितं चक्कं' म्हणजे चक्रवर्ती राजाने प्रव्रज्या घेतली असता किंवा तो कालवश झाला असता, चक्ररत्न सात दिवसांपर्यंत राहून नाहीसे होते. मग हा (त्याचा ज्येष्ठ पुत्र) ते चक्र कसे काय अनुवर्तित करतो? पित्याच्या परंपरेत राहून, चक्रवर्तीचे कर्तव्य पूर्ण करून आणि चक्रवर्तीचे राज्य चालवत असताना देखील, पित्याने प्रस्थापित केलेले चक्रच तो अनुवर्तित करतो, असे म्हटले जाते.

---

3. Dhammarājāsuttavaṇṇanā

३. धम्मराजा सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

133. Tatiyaṃ tikanipāte vuttanayameva. Sevitabbāsevitabbe panettha pacchimapadadvayameva viseso. Tattha sammāājīvo sevitabbo, micchāājīvo na sevitabbo. Sappāyo gāmanigamo sevitabbo, asappāyo na sevitabbo.

१३३. तिसरे सुत्त तिकनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. परंतु येथे 'सेवन करावे आणि सेवन करू नये' या संदर्भात शेवटची दोन पदेच विशेष आहेत. त्यामध्ये सम्यक आजीविका स्वीकारावी, मिथ्या आजीविका स्वीकारू नये. अनुकूल गाव किंवा नगर येथे राहावे, प्रतिकूल गाव किंवा नगर येथे राहू नये.

---

4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

४. यस्सं दिसं सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

---

134. Catutthe [Pg.48] ubhatoti dvīhipi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti yassa hi mātā khattiyā, mātumātā khattiyā, tassāpi mātā khattiyā. Pitā khattiyo, pitupitā khattiyo, tassapi pitā khattiyo. So ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti ettha pana kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati. Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko, atha vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenāti dasseti. Akkhittoti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakkuṭṭhoti na upakkuṭṭho na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena, ‘‘itipi hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

१३४. चौथ्या सुत्तात— 'उभतो' म्हणजे दोन्ही पक्षांकडून. 'मातितो च पितितो च' म्हणजे ज्याची आई क्षत्रिय आहे, आईची आई क्षत्रिय आहे, आणि तिच्याही आई क्षत्रिय आहे; वडील क्षत्रिय आहेत, वडिलांचे वडील क्षत्रिय आहेत, आणि त्यांच्याही वडील क्षत्रिय आहेत. तो आई आणि वडील अशा दोन्ही बाजूंकडून चांगल्या कुळात जन्मलेला (सुजात) आहे. 'संसुद्धगहणिको' म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा मातृगर्भाने युक्त असलेला. 'समवेपाकिनिया गहणिया' या पदात कर्मज तेजोधातूला 'गहणी' (पचनशक्ती) असे म्हटले जाते. 'याव सत्तमा पितामहयुगा' येथे वडिलांचे वडील म्हणजे 'पितामह' (आजोबा), पितामहांची पिढी म्हणजे 'पितामहयुग'. 'युग' या शब्दाने आयुष्याचे प्रमाण सांगितले जाते. हे केवळ बोलण्याचे एक रूप आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने पितामह म्हणजेच पितामहयुग होय. त्याच्या वरचे सर्व पूर्वज 'पितामह' या शब्दानेच ग्रहण केले जातात. अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत तो शुद्ध गर्भाचा आहे, किंवा जातीच्या वादावरून तो आक्षेप न घेतलेला आणि निंदा न केलेला आहे, असे दर्शवते. 'अक्खित्तो' म्हणजे 'याला दूर करा, याच्याशी काय संबंध?' अशा प्रकारे आक्षेप न घेतलेला. 'अनुपक्कुट्ठो' म्हणजे ज्याची कधीही निंदा किंवा निर्भत्सना झालेली नाही. कोणत्या कारणाने? जातीच्या वादावरून, 'हा अशा हीन जातीचा आहे' अशा प्रकारच्या शब्दांनी त्याची कधीही निंदा झालेली नाही, असा अर्थ आहे.

---

Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti. Idha pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti attho. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho. Atha vā catubbidho koso hatthī assā rathā raṭṭhanti, tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti. Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Assavāyāti kassaci bahumpi dhanaṃ dentassa senā na suṇāti, sā anassavā nāma hoti. Kassaci adentassāpi suṇātiyeva, ayaṃ assavā nāma. Ovādapaṭikarāyāti ‘‘idaṃ vo kattabba, idaṃ na kattabba’’nti dinnaovādakarāya. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti paññāveyyattiyena yutto. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāya [Pg.49] samannāgato. Paṭibaloti samattho. Atthe cintetunti vaḍḍhiatthe cintetuṃ. So hi paccuppannaatthavaseneva ‘‘atītepi evaṃ ahesuṃ, anāgatepi evaṃ bhavissantī’’ti cinteti. Vijitāvīnanti vijitavijayānaṃ, mahantena vā vijayena samannāgatānaṃ. Vimuttacittānanti pañcahi vimuttīhi vimuttamānasānaṃ.

‘अड्ढो’ (श्रीमंत) इत्यादी शब्दांमध्ये, जो कोणी स्वतःच्या संपत्तीने श्रीमंत असतो. परंतु येथे केवळ श्रीमंतच नाही, तर ‘महद्धनो’ म्हणजे अफाट, अमर्याद संपत्तीने युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. पाच कामगुणांच्या प्रभावाने ज्याच्याकडे विपुल व भव्य उपभोग्य वस्तू आहेत, तो ‘महाभोगो’ (महाभोगी) होय. ‘परिपुण्णकोसकोट्ठागारो’ यामध्ये ‘कोस’ म्हणजे खजिना (भांडार) म्हटला जातो; साठवून ठेवलेल्या धनाने परिपूर्ण असलेला खजिना आणि धान्याने परिपूर्ण असलेले कोठार, असा अर्थ आहे. किंवा खजिना चार प्रकारचा असतो—हत्ती, घोडे, रथ आणि राज्य; आणि कोठार तीन प्रकारचे असते—धनकोठार, धान्यकोठार आणि वस्त्रकोठार. हे सर्व ज्याच्याकडे परिपूर्ण आहे, तो ‘परिपुण्णकोसकोट्ठागारो’ होय. ‘अस्सवाया’ म्हणजे—एखाद्या राजाने भरपूर धन दिले तरी त्याचे सैन्य ऐकत नसेल, तर त्याला ‘अनस्सवा’ (अनाज्ञाधारक) म्हणतात. एखाद्याने काहीही धन दिले नाही तरी जे ऐकतात, त्यांना ‘अस्सवा’ (आज्ञाधारक) म्हणतात. ‘ओवादपटिकराया’ म्हणजे—‘तुम्ही हे करावे, हे करू नये’ अशा दिलेल्या उपदेशाचे पालन करणारे. ‘पण्डितो’ म्हणजे बुद्धीने (पांडित्याने) युक्त असलेला. ‘ब्यत्तो’ म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेला. ‘मेधावी’ म्हणजे तात्कालिक प्रज्ञेने (प्रसंगवधानाने) युक्त असलेला. ‘पटिबलो’ म्हणजे समर्थ. ‘अत्थे चिन्तेतुं’ म्हणजे कल्याणाचा (विकासाचा) विचार करण्यासाठी. कारण तो केवळ वर्तमान कल्याणाच्या दृष्टीनेच विचार करत नाही, तर ‘भूतकाळातही असेच होते, भविष्यकाळातही असेच होईल’ असा विचार करतो. ‘विजितावीनं’ म्हणजे ज्यांनी विजय मिळवला आहे किंवा जे मोठ्या विजित राज्याने युक्त आहेत. ‘विमुत्तचित्तानं’ म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी ज्यांचे मन विमुक्त झाले आहे अशांचे.

---

5-6. Patthanāsuttadvayavaṇṇanā

५-६. पत्थनासुत्तद्वयवण्णना (दोन प्रार्थना सूत्रांचे स्पष्टीकरण).

---

135-136. Pañcame negamajānapadassāti nigamavāsino ca raṭṭhavāsino ca janassa. Hatthismintiādīhi hatthiassarathatharudhanulekhamuddāgaṇanādīni soḷasa mahāsippāni dassitāni. Anavayoti samattho paripuṇṇo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhe oparajjanti uparājabhāvaṃ.

१३५-१३६. पाचव्या सूत्रात, ‘नेगमजानपदस्स’ म्हणजे नगरात राहणारे आणि देशात (राज्यात) राहणारे लोक. ‘हत्थिस्मिं’ इत्यादींद्वारे हत्तीविद्या, अश्वविद्या, रथविद्या, धनुर्विद्या, लेखन, मुद्रा (बोटांनी मोजणे), गणित इत्यादी सोळा महाकला (मोठ्या विद्या) दर्शविल्या आहेत. ‘अनवयो’ म्हणजे समर्थ, परिपूर्ण. येथील उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. सहाव्या सूत्रात, ‘ओपरज्जं’ म्हणजे उपराजपद (युवराजपद).

---

7. Appaṃsupatisuttavaṇṇanā

७. अप्पंसुपतिसुत्तवण्णना (अल्प झोप घेणाऱ्या सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

137. Sattame purisādhippāyāti assaddhammavasena purise uppannādhippāyā purisajjhāsayā. Ādānādhippāyoti idāni gahetuṃ sakkhissāmi, idāni sakkhissāmīti evaṃ gahaṇādhippāyo. Visaṃyogādhippāyoti idāni nibbānaṃ pāpuṇissāmi, idāni pāpuṇissāmīti evaṃ nibbānajjhāsayo.

१३७. सातव्या सूत्रात, ‘पुरिसाधिप्पाया’ म्हणजे असद्धर्माच्या (वाईट गुणांच्या) प्रभावाने पुरुषांविषयी निर्माण झालेली इच्छा किंवा पुरुषांविषयीची आसक्ती. ‘आदानाधिप्पायो’ म्हणजे ‘आता मी ग्रहण करू शकेन (चोरी करू शकेन), आता मी समर्थ होईन’ अशी ग्रहण करण्याची इच्छा. ‘विसंयोगाधिप्पायो’ म्हणजे ‘आता मी निर्वाण प्राप्त करेन, आता मी प्राप्त करेन’ अशी निर्वाणाची आकांक्षा.

---

8. Bhattādakasuttavaṇṇanā

८. भत्तादकसुत्तवण्णना (भोजन करणाऱ्या सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

138. Aṭṭhame bhattādakoti bhattakkhādako, bahubhattabhuñjoti attho. Okāsapharaṇoti okāsaṃ pharitvā aññesaṃ sambādhaṃ katvā ṭhānena okāsapharaṇo. Tattha tattha laṇḍaṃ sāreti pātetīti laṇḍasāraṇo. Ettakā hatthīti gaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī. Nisīdanasayanavasena mañcapīṭhaṃ maddatīti mañcapīṭhamaddano. Bhikkhugaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti salākaggāhī.

१३८. आठव्या सूत्रात, ‘भत्तादको’ म्हणजे अन्न खाणारा, खूप भोजन करणारा असा अर्थ आहे. ‘ओकासफरणो’ म्हणजे जागा व्यापून इतरांना अडचण निर्माण करून उभे राहणारा. ‘लण्डसारणो’ म्हणजे तिथे तिथे विष्ठा (शेण) टाकणारा. ‘एत्तका हत्थी’ म्हणजे मोजणीच्या वेळी शलाका (काठी/तिकीट) घेणारा तो ‘सलाकाग्गाही’ होय. बसण्याच्या व झोपण्याच्या सवयीमुळे खाट व बाक मोडून टाकणारा तो ‘मञ्चपीठमद्दनो’ होय. भिक्खूंच्या मोजणीच्या वेळी शलाका घेणारा तो ‘सलाकाग्गाही’ होय.

---

9. Akkhamasuttavaṇṇanā

९. अक्खमसुत्तवण्णना (अक्षम सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

139. Navame hatthikāyanti hatthighaṭaṃ. Sesesupi eseva nayo. Saṅgāme avacarantīti saṅgāmāvacarā. Ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānitoti [Pg.50] ekadivasaṃ ekena tiṇodakadānena vimānito, ekadivasamattaṃ aladdhatiṇodakoti attho. Ito parampi eseva nayo. Na sakkoti cittaṃ samādahitunti ārammaṇe cittaṃ sammā ṭhapetuṃ na sakkoti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

१३९. नवव्या सूत्रात, ‘हत्थिकायं’ म्हणजे हत्तींचा समूह. इतर पदांमध्येही हाच नियम आहे. ‘सङ्गामावचरा’ म्हणजे युद्धभूमीत वावरणारे. ‘एकिस्सा वा तिणोदकदत्तिया विमानितो’ म्हणजे एका दिवशी एकदाच गवत व पाणी देण्याने अपमानित झालेला, म्हणजेच केवळ एक दिवस गवत व पाणी न मिळालेला, असा अर्थ आहे. यापुढील भागातही हाच नियम आहे. ‘न सक्कोति चित्तं समादहितुं’ म्हणजे आलंबनावर (ध्यानाच्या विषयावर) मन चांगल्या प्रकारे एकाग्र करण्यास असमर्थ असणे. येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. परंतु या सूत्रात ‘वट्ट-विवट्ट’ (संसारचक्र आणि संसारमुक्ती) सांगितले आहे, असे समजावे.

---

10. Sotasuttavaṇṇanā

१०. सोतसुत्तवण्णना (स्रोत सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

140. Dasame duruttānanti na suṭṭhu vuttānaṃ dosavasena pavattitānaṃ pharusavacanānaṃ. Durāgatānanti dukkhuppādanākārena sotadvāraṃ āgatānaṃ. Vacanapathānanti vacanānaṃ. Dukkhānanti dukkhamānaṃ. Tibbānanti bahalānaṃ tāpanasabhāvānaṃ vā. Kharānanti pharusānaṃ. Kaṭukānanti tikhiṇānaṃ. Asātānanti amadhurānaṃ. Amanāpānanti manaṃ appāyituṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. Pāṇaharānanti jīvitaharānaṃ. Yā sā disāti sabbasaṅkhārasamathādivasena dissati apadissatīti nibbānaṃ disāti veditabbaṃ. Yasmā pana taṃ āgamma sabbe saṅkhārā samathaṃ gacchanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte sīlasamādhipaññā missikā kathitāti.

१४०. दहाव्या सूत्रात, ‘दुरुत्तानं’ म्हणजे वाईट रीतीने बोललेले, द्वेषाच्या प्रभावाने उच्चारलेले कठोर शब्द. ‘दुरागतानं’ म्हणजे दुःख उत्पन्न करणाऱ्या पद्धतीने कान-द्वारापर्यंत (कर्णेंद्रियापर्यंत) आलेले. ‘वचनपथानं’ म्हणजे शब्दांचे. ‘दुक्खानं’ म्हणजे सहन करण्यास कठीण असलेल्यांचे. ‘तिब्बानं’ म्हणजे तीव्र किंवा संतापजनक स्वभाव असलेल्यांचे. ‘खरानं’ म्हणजे कठीण (कठोर) शब्दांचे. ‘कटुकानं’ म्हणजे तीक्ष्ण शब्दांचे. ‘असातानं’ म्हणजे अमधुर (कडू) शब्दांचे. ‘अमनापानं’ म्हणजे मनाला आनंदित किंवा प्रफुल्लित करण्यास असमर्थ असलेल्यांचे. ‘पाणहरानं’ म्हणजे प्राण हरण करणाऱ्यांचे (जीव घेणाऱ्यांचे). ‘या सा दिसा’ म्हणजे सर्व संस्कारांच्या उपशमनाद्वारे जे दर्शविले जाते, ते ‘निर्वाण’ हीच दिशा आहे, असे समजावे. कारण त्याला प्राप्त करून सर्व संस्कार शांत होतात, म्हणून त्याला ‘सब्बसङ्खारसमथो’ (सर्व संस्कारांचा उपशम) म्हटले आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. या सूत्रात शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचे मिश्रित वर्णन केले आहे.

---

Rājavaggo catuttho.

राजवग्गो चउत्थो (चौथा राजवर्ग समाप्त).

---

(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(१५) ५. तिकण्डकीवग्गो (तिकंडकी वर्ग).

---

1. Avajānātisuttavaṇṇanā

१. अवजानातिसुत्तवण्णना (अवजानाति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

141. Pañcamassa paṭhame saṃvāsenāti ekatovāsena. Ādeyyamukhoti ādiyanamukho, gahaṇamukhoti attho. Tamenaṃ datvā avajānātīti ‘‘ayaṃ dinnaṃ paṭiggahetumeva jānātī’’ti evaṃ avamaññati. Tamenaṃ saṃvāsena avajānātīti appamattake kismiñcideva kujjhitvā ‘‘jānāmahaṃ tayā katakammaṃ, ettakaṃ addhānaṃ ahaṃ kiṃ karonto vasiṃ, nanu tuyhameva katākataṃ vīmaṃsanto’’tiādīni vattā hoti. Atha itaro ‘‘addhā koci mayhaṃ doso bhavissatī’’ti kiñci paṭippharituṃ na sakkoti. Taṃ khippaññeva adhimuccitā hotīti taṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā sīghameva [Pg.51] saddahati. Saddahanaṭṭhena hi ādānena esa ādiyanamukhoti vutto. Ādheyyamukhoti pāḷiyā pana ṭhapitamukhoti attho. Magge khaṭaāvāṭo viya āgatāgataṃ udakaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā saddahanavasena sampaṭicchituṃ ṭhapitamukhoti vuttaṃ hoti.

१४१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, ‘संवासेन’ म्हणजे एकत्र राहण्याने. ‘आदेय्यमुखो’ म्हणजे विश्वास ठेवून ग्रहण करणारा चेहरा, असा अर्थ आहे. ‘तमेनं दत्वा अवजानाति’ म्हणजे ‘हा केवळ दिलेले ग्रहण करणेच जाणतो’ अशा प्रकारे त्याचा अवमान करतो. ‘तमेनं संवासेन अवजानाति’ म्हणजे एखाद्या क्षुल्लक कारणावरून रागावून तो म्हणतो, ‘तू केलेले कर्म मला माहीत आहे, इतका काळ मी काय करत राहिलो? तुझ्याच बऱ्या-वाईट कृत्यांची परीक्षा घेत राहिलो ना?’ इत्यादी बोलणारा होतो. तेव्हा दुसरा भिक्खू ‘नक्कीच माझा काहीतरी दोष असेल’ असा विचार करून उलट काही बोलू शकत नाही. ‘तं खिप्पञ्ञेव अधिमुच्चिता होति’ म्हणजे तो स्तुती किंवा निंदा यावर लगेच विश्वास ठेवतो. विश्वास ठेवून ग्रहण करण्याच्या अर्थाने त्याला ‘आदियनमुखो’ म्हटले आहे. पाळी भाषेतील ‘आधेय्यमुखो’ चा अर्थ ‘ठपितमुखो’ (उघडा ठेवलेला चेहरा) असा आहे. रस्त्याच्या कडेला खणलेला खड्डा जसा येणारे पाणी स्वीकारण्यासाठी तयार असतो, तसाच स्तुती किंवा निंदा विश्वासाने स्वीकारण्यासाठी उघडा ठेवलेला चेहरा, असा याचा अर्थ आहे.

---

Ittarasaddhoti parittakasaddho. Kusalākusale dhamme na jānātītiādīsu kusale dhamme ‘‘ime kusalā’’ti na jānāti, akusale dhamme ‘‘ime akusalā’’ti na jānāti. Tathā sāvajje sadosadhamme ‘‘ime sāvajjā’’ti, anavajje ca niddosadhamme ‘‘ime anavajjā’’ti, hīne hīnāti, paṇīte paṇītāti. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti ‘‘ime kaṇhā sukke paṭibāhetvā ṭhitattā sappaṭibhāgā nāma, ime ca sukkā kaṇhe paṭibāhitvā ṭhitattā sappaṭibhāgā’’ti na jānāti.

‘इत्तरसद्धो’ म्हणजे अल्प श्रद्धा असलेला. ‘कुसलाकुसले धम्मे न जानाति’ इत्यादींमध्ये—कुशल धर्मांना ‘हे कुशल आहेत’ असे जाणत नाही, अकुशल धर्मांना ‘हे अकुशल आहेत’ असे जाणत नाही. तसेच सदोष (दोषयुक्त) धर्मांना ‘हे सदोष आहेत’ असे, आणि निर्दोष (दोषरहित) धर्मांना ‘हे निर्दोष आहेत’ असे जाणत नाही; हीन धर्मांना ‘हे हीन आहेत’ आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्मांना ‘हे प्रणीत आहेत’ असे जाणत नाही. ‘कण्हसुक्कसप्पटिभागे’ म्हणजे ‘हे कृष्ण (काळे/अकुशल) धर्म शुक्ल (पांढऱ्या/कुशल) धर्मांना विरोध करून राहिल्यामुळे त्यांचे प्रतिपक्षी आहेत, आणि हे शुक्ल धर्म कृष्ण धर्मांना विरोध करून राहिल्यामुळे त्यांचे प्रतिपक्षी आहेत’ असे तो जाणत नाही.

---

2. Ārabhatisuttavaṇṇanā

२. आरभतिसुत्तवण्णना (आरभति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

142. Dutiye ārabhati ca vippaṭisārī ca hotīti āpattivītikkamanavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hoti. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti arahattasamādhiñceva arahattaphalañāṇañca. Nappajānātīti anadhigatattā na jānāti. Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, vuṭṭhitattā pana na vippaṭisārī hoti. Nārabhati vippaṭisārī hotīti sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkoti. Nārabhati na vippaṭisārī hotīti na ceva āpattiṃ āpajjati, na ca vippaṭisārī hoti. Tañca cetovimuttiṃ…pe… nirujjhantīti arahattaṃ pana appatto hoti. Pañcamanayena khīṇāsavo kathito.

१४२. दुसऱ्या सुत्तात, 'आरभति च विप्पटिसारी च होति' म्हणजे आपत्तीच्या (नियमांच्या) उल्लंघनामुळे तो दोष करतो आणि त्या कारणाने पश्चात्तापयुक्त (विप्पटिसारी) होतो. 'चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं' म्हणजे अर्हत्त्वफलाशी संबंधित समाधी आणि अर्हत्त्वफलाचे ज्ञान होय. 'नप्पजानाति' म्हणजे (ते) प्राप्त न झाल्यामुळे जाणत नाही. 'आरभति न विप्पटिसारी होति' म्हणजे आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त होतो, परंतु त्यातून मुक्त झाल्यामुळे पश्चात्तापयुक्त होत नाही. 'नारभति विप्पटिसारी होति' म्हणजे एकदा आपत्तीला प्राप्त होऊन, त्यातून मुक्त झाल्यावर नंतर जरी पुन्हा आपत्तीला प्राप्त होत नसला, तरी पश्चात्ताप दूर करण्यास असमर्थ असतो. 'नारभति न विप्पटिसारी होति' म्हणजे आपत्तीलाही प्राप्त होत नाही आणि पश्चात्तापयुक्तही होत नाही. 'तञ्च चेतोविमुत्तिं... निरुज्झन्ति' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त न झालेला असतो. पाचव्या नय (पद्धतीने) क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीविषयी सांगितले आहे.

---

Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā. Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā. Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. Ārambhaje āsave pahāyāti vītikkamasambhave āsave āpattidesanāya vā āpattivuṭṭhānena vā pajahitvā. Paṭivinodetvāti suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena nīharitvā. Cittaṃ paññañca bhāvetūti vipassanācittañca taṃsampayuttaṃ paññañca bhāvetu. Sesaṃ iminā upāyeneva veditabbanti.

'आरम्भजा' म्हणजे आपत्तीच्या (नियमांच्या) उल्लंघनातून उत्पन्न होणारे. 'विप्पटिसारजा' म्हणजे पश्चात्तापातून उत्पन्न होणारे. 'पवड्ढन्ति' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याने वाढतात. 'आरम्भजे आसवे पहाय' म्हणजे उल्लंघनातून उत्पन्न होणाऱ्या आसवांना आपत्तीच्या देशनेने (दोष कबूल करून) किंवा आपत्तीतून मुक्त होऊन नष्ट करून. 'पटिविनोदेत्वा' म्हणजे शुद्धतेच्या अवस्थेत स्थित राहून प्रत्यवेक्षण करून (दोष) दूर करून. 'चित्तं पञ्ञञ्च भावेतु' म्हणजे विपश्यना चित्त आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त प्रज्ञा विकसित करावी. उर्वरित भाग याच पद्धतीने समजून घ्यावा.

---

3. Sārandadasuttavaṇṇanā

३. सारंददसुत्तवण्णना (सारंदद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

143. Tatiye [Pg.52] kāmādhimuttānanti vatthukāmakilesakāmesu adhimuttānaṃ. Dhammānudhammappaṭipannoti navalokuttaradhammatthāya sahasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno paṭipattipūrako puggalo dullabho lokasmiṃ.

१४३. तिसऱ्या सुत्तात, 'कामाधिमुत्तानं' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांच्यात आसक्त असलेल्यांचे. 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांच्या प्राप्तीसाठी शीलासह पूर्वभागाच्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करणारा आणि प्रतिपदेची पूर्तता करणारा पुद्गल (व्यक्ती) जगात दुर्मिळ आहे.

---

4. Tikaṇḍakīsuttavaṇṇanā

४. तिकण्डकीसुत्तवण्णना (तिकण्डकी सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

144. Catutthe appaṭikūleti appaṭikūlārammaṇe. Paṭikūlasaññīti paṭikūlanti evaṃsaññī. Esa nayo sabbattha. Kathaṃ panāyaṃ evaṃ viharatīti? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ pana asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati. Evaṃ tāva appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Ubhayasmiṃ pana purimanayassa ca pacchimanayassa ca vasena tatiyacatutthavārā vuttā, chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo. Chaḷaṅgupekkhā cesā khīṇāsavassa upekkhāsadisā, na pana khīṇāsavupekkhā. Tattha upekkhako vihareyyāti majjhattabhāve ṭhito vihareyya. Kvacanīti kismiñci ārammaṇe. Katthacīti kismiñci padese. Kiñcanati koci appamattakopi. Iti imasmiṃ sutte pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitā. Taṃ āraddhavipassako bhikkhu kātuṃ sakkoti, ñāṇavā paññuttaro bahussutasamaṇopi kātuṃ sakkoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino kātuṃ sakkontiyeva, khīṇāsave vattabbameva natthīti. Pañcamaṃ uttānameva.

१४४. चौथ्या सुत्तात, 'अप्पटिकूले' म्हणजे प्रतिकूल नसलेल्या (अनुकूल) आलंबनात. 'पतिकूलसञ्ञी' म्हणजे 'हे प्रतिकूल आहे' अशी संज्ञा (समज) असलेला. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. "परंतु हा अशा प्रकारे कसा विहरतो (राहतो)?" (हा प्रश्न आहे). इष्ट (प्रिय) वस्तूमध्ये अशुभाने व्याप्त होतो किंवा अनित्यता आणतो. अशा प्रकारे, अनुकूल वस्तूमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. अनिष्ट (अप्रिय) वस्तूमध्ये मैत्रीने व्याप्त होतो किंवा धातूच्या (मूलद्रव्यांच्या) रूपाने विचार करतो. अशा प्रकारे, प्रतिकूल वस्तूमध्ये अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. दोन्हीच्या बाबतीत, पूर्व पद्धती आणि उत्तर पद्धतीच्या आधारे तिसरा व चौथा पर्याय सांगितले आहेत, आणि षडंग-उपेक्षेच्या आधारे पाचवा पर्याय सांगितला आहे. ही षडंग-उपेक्षा क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) उपेक्षेसारखीच आहे, परंतु ती प्रत्यक्ष क्षीणास्रव-उपेक्षा नव्हे. तेथे 'उपेक्षको विहरेय्य' म्हणजे तटस्थ भावात स्थित राहून विहरावे. 'क्वचनि' म्हणजे कोणत्याही आलंबनात. 'कत्थचि' म्हणजे कोणत्याही प्रदेशात (ठिकाणी). 'किञ्चन' म्हणजे थोडेसेही. अशा प्रकारे, या सुत्तात पाच स्थानांवर विपश्यनेविषयीच सांगितले आहे. ती विपश्यना आरंभ केलेला (प्रयत्नशील) भिक्खू करू शकतो; ज्ञानवान, प्रज्ञावान आणि बहुश्रुत श्रमणही ती करू शकतात. स्रोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी तर ती करूच शकतात, क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. पाचवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

---

6. Mittasuttavaṇṇanā

६. मित्तसुत्तवण्णना (मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

146. Chaṭṭhe kammantaṃ kāretīti khettādikammantaṃ kāreti. Adhikaraṇaṃ ādiyatīti cattāri adhikaraṇāni ādiyati. Pāmokkhesu bhikkhūsūti disāpāmokkhesu bhikkhūsu. Paṭiviruddho hotīti paccanīkaggāhitāya viruddho hoti. Anavatthacārikanti anavatthānacārikaṃ.

१४६. सहाव्या सुत्तात, 'कम्मन्तं कारेति' म्हणजे शेती इत्यादी कामे करवून घेतो. 'अधिकरणं आदियति' म्हणजे चार अधिकरणे हाती घेतो. 'पामोक्खेसु भिक्खूसु' म्हणजे दिशांमध्ये प्रमुख असलेल्या भिक्खूंशी. 'पटिविरुद्धो होति' म्हणजे विरोधी भूमिका घेतल्यामुळे विरुद्ध होतो. 'अनवत्थचारिकं' म्हणजे अनिश्चित ठिकाणी भ्रमण करणे.

---

7. Asappurisadānasuttavaṇṇanā

७. असप्पुरिसदानसुत्तवण्णना (असत्पुरुष दान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

147. Sattame [Pg.53] asakkaccaṃ detīti na sakkaritvā suciṃ katvā deti. Acittīkatvā detīti acittīkārena agāravavasena deti. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, atha vā chaḍḍetukāmo viya deti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti katassa nāma phalaṃ āgamissatīti na evaṃ āgamanadiṭṭhiṃ na uppādetvā deti.

१४७. सातव्या सुत्तात, 'असक्कच्चं देति' म्हणजे आदर न करता, स्वच्छ न करता देतो. 'अचित्तीकत्वा देति' म्हणजे अनादराने, अश्रद्धेने देतो. 'अपविद्धं देति' म्हणजे निरंतर देत नाही, किंवा फेकून दिल्यासारखे देतो. 'अनागमनदिट्ठिको देति' म्हणजे 'केलेल्या दानाचे फळ मिळेल' असा विश्वास मनात न आणता देतो.

---

Sukkapakkhe cittīkatvā detīti deyyadhamme ca dakkhiṇeyyesu ca cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā deti. Tattha deyyadhammaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ katvā dento deyyadhamme cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Puggalaṃ vicinitvā dento dakkhiṇeyyesu cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Sahatthā detīti āṇattiyā parahatthena adatvā ‘‘anamatagge saṃsāre vicarantena me hatthapādānaṃ aladdhakālassa pamāṇaṃ nāma natthi, vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sahattheneva deti. Āgamanadiṭṭhikoti ‘‘anāgatabhavassa paccayo bhavissatī’’ti kammañca vipākañca saddahitvā detīti.

शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने), 'चित्तीकत्वा देति' म्हणजे देयधर्मावर (दानवस्तूवर) आणि दक्षिणेयांवर (दान स्वीकारणाऱ्यांवर) आदरभाव ठेवून देतो. त्यामध्ये, देयधर्माला उत्तम आणि सकस करून देणारा 'देयधर्मावर आदरभाव ठेवतो' असे म्हटले जाते. योग्य व्यक्तीची निवड करून देणारा 'दक्षिणेयांवर आदरभाव ठेवतो' असे म्हटले जाते. 'सहत्था देति' म्हणजे दुसऱ्याला आज्ञा देऊन किंवा दुसऱ्याच्या हाताने न देता, "अनादी संसारात भटकताना मला हात-पाय न मिळालेल्या काळाची काही मर्यादा नाही, आता मी संसारातून मुक्ती आणि भवातून सुटका करून घेईन" असा विचार करून स्वतःच्या हातानेच देतो. 'आगमनदिट्ठिको' म्हणजे "हे भविष्यातील अस्तित्वासाठी साहाय्यक ठरेल" असा विचार करून कर्म आणि कर्माच्या फळावर श्रद्धा ठेवून देतो.

---

8. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

८. sप्पुरिसदानसुत्तवण्णना (सत्पुरुष दान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

148. Aṭṭhame saddhāyāti dānañca dānaphalañca saddahitvā. Kālenāti yuttappattakālena. Anaggahitacittoti aggahitacitto muttacāgo hutvā. Anupahaccāti anupaghātetvā guṇe amakkhetvā. Kālāgatā cassa atthā pacurā hontīti atthā āgacchamānā vayovuḍḍhakāle anāgantvā yuttappattakāle paṭhamavayasmiṃyeva āgacchanti ceva bahū ca honti.

१४८. आठव्या सुत्तात, 'सद्धाय' म्हणजे दान आणि दानाच्या फळावर श्रद्धा ठेवून. 'कालेन' म्हणजे योग्य आणि अनुकूल वेळी. 'अनग्गहितचित्तो' म्हणजे आसक्ती नसलेले चित्त ठेवून, मुक्तहस्ताने दान करणारा होऊन. 'अनुपहच्च' म्हणजे कोणालाही इजा न पोहोचवता किंवा कोणाच्या गुणांचा अनादर न करता. 'कालागता चस्स अत्था प्रचुरा होन्ति' म्हणजे संपत्ती किंवा लाभ वृद्धत्वाच्या काळात न मिळता, योग्य वेळी म्हणजेच तरुणपणातच (प्रथम वयातच) मिळतात आणि ते विपुल प्रमाणात असतात.

---

9. Paṭhamasamayavimuttasuttavaṇṇanā

९. पठमसमयविमुत्तसुत्तवण्णना (प्रथम समयविमुक्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

149. Navame samayavimuttassāti appitappitakkhaṇeyeva vikkhambhitehi kilesehi vimuttattā samayavimuttisaṅkhātāya lokiyavimuttiyā vimuttacittassa. Dasamaṃ uttānatthameva.

१४९. नवव्या सुत्तात, 'समयविमुत्तस्स' म्हणजे समाधीच्या क्षणीच क्लेशांचे दमन झाल्यामुळे मुक्त झाल्याने, 'समयविमुक्ती' नावाच्या लौकिक विमुक्तीने ज्याचे चित्त मुक्त झाले आहे अशाचे. दहावे सुत्त अगदी स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Tikaṇḍakīvaggo pañcamo.

तिकण्डकीवग्गो पञ्चमो (पाचवा तिकण्डकी वर्ग समाप्त).

---

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ततियपण्णासकं निट्ठितं (तिसरा पन्नासक समाप्त).

---

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

४. चतुत्थपण्णासकं (चौथा पन्नासक).

---

(16) 1. Saddhammavaggo

(१६) १. सद्धम्मवग्गो (सद्धम्म वर्ग).

---

1. Paṭhamasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

१. पठमसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना (प्रथम सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

151. Catutthassa [Pg.54] paṭhame abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattabhūtaṃ magganiyāmaṃ okkamituṃ abhabbo abhājanaṃ. Kathaṃ paribhotītiādīsu ‘‘kiṃ kathā nāma esā’’ti vadanto kathaṃ paribhoti nāma. ‘‘Kiṃ nāmesa katheti, kiṃ ayaṃ jānātī’’ti vadanto kathikaṃ paribhoti nāma. ‘‘Mayaṃ kiṃ jānāma, kuto amhākaṃ etaṃ sotuṃ bala’’nti vadanto attānaṃ paribhoti nāma. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

१५१. चौथ्या (पन्नासकाच्या) पहिल्या सुत्तात, 'अभब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्वरूप असलेल्या मार्ग-नियमात प्रवेश करण्यास असमर्थ किंवा अपात्र असणे. 'कथं परिभोति' इत्यादींमध्ये, "ही कसली चर्चा आहे?" असे म्हणणारा मनुष्य चर्चेचा (कथेचा) अनादर करतो. "हा काय सांगतोय, याला काय माहिती आहे?" असे म्हणणारा मनुष्य वक्त्याचा (कथकाचा) अनादर करतो. "आम्हाला काय समजणार, हे ऐकण्याची आमची काय पात्रता?" असे म्हणणारा स्वतःचाच अनादर करतो. याच्या उलट शुक्लपक्ष (सकारात्मक बाजू) समजून घ्यावा.

---

2. Dutiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

२. दुतियसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना (द्वितीय सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

152. Dutiye anaññāte aññātamānīti aviññātasmiṃyeva ‘‘viññātamidaṃ mayā’’ti evaṃmānī.

१५२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अनञ्ञाते अञ्ञातमानी' म्हणजे जे जाणले नाही, त्याविषयीच "हे मी जाणले आहे" असा अभिमान बाळगणारा.

---

3. Tatiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā

३. तिसऱ्या सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

153. Tatiye makkhī dhammaṃ suṇātīti makkhī hutvā guṇamakkhanacittena dhammaṃ suṇāti. Upārambhacittoti niggahāropanacitto. Randhagavesīti guṇarandhaṃ guṇacchiddaṃ gavesanto.

१५३. तिसऱ्या सुत्तात, 'मक्खी धम्मं सुणाति' (गुण खोडून काढणारा होऊन धम्म ऐकतो) म्हणजे गुणनाशक बनून, इतरांचे गुण नष्ट करण्याच्या (किंवा कमी लेखण्याच्या) चित्ताने धम्म ऐकतो. 'उपारम्भचित्तो' म्हणजे दोषारोप किंवा निंदा करण्याच्या हेतूने युक्त चित्त असलेला. 'रन्धगवेसी' म्हणजे गुणांमधील छिद्र किंवा दोष शोधणारा.

---

4. Paṭhamasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

४. पहिल्या सद्धम्मसम्मोस सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

154. Catutthe na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantīti ohitasotā sukatakārino hutvā na suṇanti. Na pariyāpuṇantīti yathāsutaṃ dhammaṃ vaḷañjantāpi sakkaccaṃ na vaḷañjenti. Pañcamaṃ uttānameva.

१५४. चौथ्या सुत्तात, 'न सक्कच्चं धम्मं सुणन्ति' (आदरपूर्वक धम्म ऐकत नाहीत) म्हणजे एकाग्र चित्ताने कान देऊन आणि चांगल्या प्रकारे आचरण करणारे होऊन ऐकत नाहीत. 'न परियापुणन्ति' म्हणजे ऐकलेल्या धम्माचा वापर करत असूनही ते आदरपूर्वक त्याचा वापर करत नाहीत. पाचवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

---

6. Tatiyasaddhammasammosasuttavaṇṇanā

६. तिसऱ्या सद्धम्मसम्मोस सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

156. Chaṭṭhe appaṭisaraṇoti appatiṭṭho. Ācariyā hi suttantassa paṭisaraṇaṃ nāma, tesaṃ abhāvā appaṭisaraṇo hoti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

१५६. सहाव्या सुत्तात, 'अप्पटिसरणो' म्हणजे आश्रय नसलेला. कारण आचार्य हेच सुत्तांचे शरण (आश्रय) असतात, त्यांच्या अभावामुळे तो आश्रयहीन होतो. यातील उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट आहे.

---

7. Dukkathāsuttavaṇṇanā

७. दुक्कथा सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

157. Sattame [Pg.55] puggalaṃ upanidhāyāti taṃ taṃ puggalaṃ upanikkhipitvā, sakkhiṃ katvāti attho. Kacchamānāyāti kathiyamānāya. Sesamettha aṭṭhamañca uttānatthamevāti.

१५७. सातव्या सुत्तात, 'पुग्गलं उपनिधाय' म्हणजे त्या त्या व्यक्तीला समोर ठेवून, साक्षी मानून, असा अर्थ आहे. 'कच्छमानाय' म्हणजे सांगितले जात असताना (चर्चा केली जात असताना). यातील उर्वरित भाग आणि आठवे सुत्त अगदी स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

९. उदायी सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

159. Navame anupubbiṃ kathaṃ kathessāmīti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ sagganti evaṃ desanānupubbiṃ kathaṃ vā, yaṃ yaṃ suttapadaṃ vā gāthāpadaṃ vā nikkhittaṃ hoti, tassa tassa anurūpakathaṃ kathessāmīti cittaṃ upaṭṭhapetvā paresaṃ dhammo desetabbo. Pariyāyadassāvīti tassa tassa atthassa taṃ taṃ kāraṇaṃ dassento. Kāraṇañhi idha pariyāyoti vuttaṃ. Anuddayataṃ paṭiccāti ‘‘mahāsambādhappatte satte sambādhato mocessāmī’’ti anukampaṃ āgamma. Na āmisantaroti na āmisahetuko, attano catupaccayalābhaṃ anāsīsantoti attho. Attānañca parañca anupahaccāti attukkaṃsanaparavambhanādivasena attānañca parañca guṇupaghātena anupahantvā.

१५९. नवव्या सुत्तात, 'अनुपुब्बिं कथं कथेस्सामि' (अनुक्रमाने धम्मोपदेश सांगेन) म्हणजे दानानंतर शील, शीलानंतर स्वर्ग अशा प्रकारे उपदेशाच्या अनुक्रमाने धम्मोपदेश किंवा जे जे सुत्तपद किंवा गाथापद मांडले आहे, त्याला अनुरूप असा उपदेश सांगेन, असे चित्त स्थिर करून इतरांना धम्म उपदेशिला पाहिजे. 'परियायदस्सावी' म्हणजे त्या त्या अर्थाचे ते ते कारण दाखवणारा. कारण येथे 'पर्याय' म्हणजे कारण असे म्हटले आहे. 'अनुद्दयतं पटिच्च' म्हणजे "मोठ्या संकटात सापडलेल्या प्राण्यांना संकटातून मुक्त करीन" अशी अनुकंपा बाळगून. 'न आमिसन्तरो' म्हणजे आमिष (भौतिक लाभ) हेतू नसलेला, स्वतःसाठी चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, औषधोपचार) मिळवण्याची इच्छा न ठेवणारा, असा अर्थ आहे. 'अत्तानञ्च परञ्च अनुपहच्च' म्हणजे स्वतःची प्रशंसा आणि इतरांची निंदा इत्यादी न करता, स्वतःच्या आणि इतरांच्या गुणांना हानी न पोहोचवता.

---

10. Duppaṭivinodayasuttavaṇṇanā

१०. दुप्पटिविनोदय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

160. Dasame duppaṭivinodayāti yāni hassādīni kiccāni nipphādetuṃ ṭhānāni uppannāni honti, tesu matthakaṃ asampattesu antarāyeva dunnīhārā duvikkhambhayā honti. Paṭibhānanti kathetukāmatā vuccati. Imāni pañca duppaṭivinodayāni, na suppaṭivinodayāni. Upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhaṇaanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti.

१६०. दहाव्या सुत्तात, 'दुप्पटिविनोदया' म्हणजे जे जे कार्य पूर्ण करण्यासाठी प्रसंग उद्भवतात, ते कार्य पूर्णत्वास जाण्यापूर्वीच मध्यंतरी दूर करणे कठीण आणि निवारण करणे कठीण असते. 'पटिभानं' म्हणजे बोलण्याची इच्छा असणे याला प्रतिभान म्हटले जाते. 'इमानि पञ्च दुप्पटिविनोदयानि, न सुप्पटिविनोदयानि' म्हणजे या पाच गोष्टी दूर करणे कठीण आहे, सहज दूर करता येण्यासारख्या नाहीत. परंतु योग्य उपायाने, कारणाने आणि अनुरूप अशा प्रत्यवेक्षण (चिंतन) व अनुशासनाने (उपदेशाने) त्या दूर केल्या जाऊ शकतात.

---

Saddhammavaggo paṭhamo.

सद्धम्मवग्गो पहिला समाप्त.

---

(17) 2. Āghātavaggo

(१७) २. आघातवग्गो (आघात वर्ग).

---

1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

१. पहिल्या आघातपटिविनय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

161. Dutiyassa [Pg.56] paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti āghātapaṭivinayā. Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabboti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti, tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho. Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbāti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā. Karuṇāyapi eseva nayo. Upekkhā pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā. Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti, tasmiṃ muditā na saṇṭhahati, tasmā sā na vuttā. Asatiamanasikāroti yathā so puggalo na upaṭṭhāti, kuṭṭādīhi antarito viya hoti, evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

१६१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'आघातं पटिविनेन्ति वूपसमेन्ति' (द्वेष दूर करतात, शांत करतात) म्हणून त्यांना 'आघातपटिविनया' (द्वेष दूर करण्याचे उपाय) म्हटले जाते. 'यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो' म्हणजे ज्या आलंबनावर (विषयावर) भिक्खूच्या मनात द्वेष निर्माण होतो, तेथे तो सर्व द्वेष या पाच उपायांनी दूर केला पाहिजे, असा अर्थ आहे. 'मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बा' म्हणजे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाच्या द्वारे त्या व्यक्तीवर मैत्रीची भावना वाढवली पाहिजे. करुणेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. उपेक्षा मात्र चतुष्क आणि पंचम ध्यानाच्या द्वारे वाढवली पाहिजे. कारण ज्या व्यक्तीला पाहिल्यावर चित्त शांत होत नाही, त्या व्यक्तीच्या ठिकाणी मुदिता स्थिर राहू शकत नाही, म्हणून ती (मुदिता) येथे सांगितलेली नाही. 'असतिअमनसिकारो' म्हणजे जसे ती व्यक्ती समोर उपस्थित होत नाही, भिंत इत्यादींनी आडून राहिल्यासारखी होते, अशा प्रकारे तिच्याकडे लक्ष न देणे (अस्मरण आणि अमनसिकार) केले पाहिजे. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट आहे.

---

2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

२. दुसऱ्या आघातपटिविनय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

162. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti āghātapaṭivinayā. Āghāto etehi paṭivinetabbotipi āghātapaṭivinayā. Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ, tadubhayampi idha vaṭṭati. Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni. Labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādanti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati.

१६२. दुसऱ्या सुत्तात, 'आघातो एतेसु पटिविनेतब्बो' (या व्यक्तींच्या ठिकाणी द्वेष दूर केला पाहिजे) म्हणून त्यांना 'आघातपटिविनया' म्हटले जाते. 'आघातो एतेहि पटिविनेतब्बोतिपि' (या चांगल्या आचरणांनी द्वेष दूर केला पाहिजे) म्हणूनही त्यांना 'आघातपटिविनया' म्हटले जाते. कारण 'पटिविनय' हा शब्द द्वेष दूर करण्याचे विषय असलेल्या शत्रू व्यक्तींसाठी आणि द्वेष दूर करण्याचे कारण असलेल्या चांगल्या आचरणांसाठीही वापरला जातो; हे दोन्ही अर्थ येथे योग्य ठरतात. कारण पाच व्यक्ती हे द्वेष दूर करण्याचे विषय आहेत आणि पाच उपमांद्वारे पाच आचरणे हे द्वेष दूर करण्याची कारणे आहेत. 'लभति च कालेन कालं चेतसो विवरं चेतसो प्रसादं' म्हणजे वेळोवेळी समथ आणि विपश्यना चित्ताच्या उत्पत्तीची संधी म्हणून ओळखली जाणारी संधी (विवर) आणि श्रद्धासंपन्नतेच्या रूपात ओळखली जाणारी प्रसन्नता (प्रसाद) प्राप्त होते.

---

Rathiyāyāti antaravīthiyaṃ. Nantakanti pilotikakhaṇḍaṃ. Niggahetvāti akkamitvā. Yo tattha sāroti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ. Taṃ paripātetvāti taṃ luñcitvā. Evameva khoti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo, rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo, dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā, thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā, dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvā [Pg.57] vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

'रथियाया' म्हणजे रस्त्यावर. 'नन्तकं' म्हणजे चिंधी किंवा जुन्या कपड्याचा तुकडा. 'निग्गहेत्वा' म्हणजे पायाने दाबून. 'यो तत्थ सारो' म्हणजे जो भाग तेथे मजबूत (टिकाऊ) आहे. 'तं परिपातेत्वा' म्हणजे तो भाग फाडून (काढून) घेऊन. त्याचप्रमाणे येथे पांसुकूलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणाऱ्या) भिक्खूप्रमाणे मैत्रीपूर्ण विहार करणाऱ्याला समजले पाहिजे. रस्त्यावरील चिंधीप्रमाणे शत्रू व्यक्तीला समजले पाहिजे. कमकुवत भागाप्रमाणे अशुद्ध कायिक आचरणाला समजले पाहिजे. मजबूत भागाप्रमाणे शुद्ध वाचिक आचरणाला समजले पाहिजे. कमकुवत भाग सोडून मजबूत भाग घेऊन, जाऊन, शिवून, रंगवून आणि पांघरून फिरण्याच्या काळाप्रमाणे, अशुद्ध कायिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, शुद्ध वाचिक आचरणावर लक्ष केंद्रित करून, शत्रूविषयीचा द्वेष शांत करून सुखाने विहार करण्याचा काळ समजला पाहिजे.

---

Sevālapaṇakapariyonaddhāti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā. Ghammaparetoti ghammena anugato. Kilantoti maggakilanto. Tasitoti taṇhābhibhūto. Pipāsitoti pānīyaṃ pātukāmo. Apaviyūhitvāti apanetvā. Pivitvāti pasannaudakaṃ pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā, pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā, sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.

'सेवाळपणकपरियोनद्धा' म्हणजे शेवाळ आणि जलपर्णीने झाकलेले. 'घम्मपरेतो' म्हणजे उन्हाने तापलेला. 'किलन्तो' म्हणजे प्रवासाने थकलेला. 'तसितो' म्हणजे तृष्णेने व्याकुळ झालेला. 'पिपासितो' म्हणजे पाणी पिण्याची इच्छा असलेला. 'अपवियूहित्वा' म्हणजे बाजूला सारून. 'पिवित्वा' म्हणजे स्वच्छ पाणी पिऊन. त्याचप्रमाणे येथे उन्हाने तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीपूर्ण विहार करणाऱ्याला समजले पाहिजे. शेवाळ आणि जलपर्णीप्रमाणे अशुद्ध वाचिक आचरणाला समजले पाहिजे. स्वच्छ पाण्याप्रमाणे शुद्ध कायिक आचरणाला समजले पाहिजे. शेवाळ बाजूला सारून स्वच्छ पाणी पिऊन जाण्याप्रमाणे, अशुद्ध वाचिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, शुद्ध कायिक आचरणावर लक्ष केंद्रित करून, शत्रूविषयीचा द्वेष शांत करून सुखाने विहार करण्याचा काळ समजला पाहिजे.

---

Khobhessāmīti cālessāmi. Loḷessāmīti ākulaṃ karissāmi. Apeyyampi taṃ karissāmīti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi. Catukkuṇḍikoti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā. Gopītakaṃ pivitvāti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, gopadaṃ viya veripuggalo, gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo, catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃ dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati, taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

खोभेस्सामीति (मी खळबळवून टाकीन) म्हणजे मी हलवून टाकीन. लोळेस्सामीति (मी गढूळ करीन) म्हणजे मी अस्वस्थ किंवा गढूळ करीन. अपेय्यम्पि तं करिस्सामीति (मी ते पिण्यास अयोग्य करीन) म्हणजे पिण्यास अशक्य करीन. चतुक्कुण्डिकोति म्हणजे गुडघे आणि हातांनी जमिनीवर टेकून चार पायांवर चालणारा होऊन. गोपीतकं पिवित्वाति म्हणजे गाईप्रमाणे तोंडाने ओढून पाणी पिऊन. 'एवमेव खो' (त्याचप्रमाणे) येथे उन्हाने अत्यंत तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीविहारी (मैत्रीचे आचरण करणारा) समजावा; गाईच्या पाऊलखुणेप्रमाणे (गोष्पदाप्रमाणे) वैरी व्यक्ती समजावी; गोष्पदातील थोड्याशा पाण्याप्रमाणे त्या वैरी व्यक्तीच्या अंतःकरणातील थोडासा गुण समजावा; चार पायांवर वाकलेल्या माणसाने गाईप्रमाणे पाणी पिऊन निघून जाण्याप्रमाणे, त्याच्या अशुद्ध कायिक व वाचिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, तो वेळोवेळी धम्मश्रवणाचा आश्रय घेऊन चित्ताच्या प्रसन्नतेने युक्त जे प्रीती व प्रामोद्य (आनंद) प्राप्त करतो, त्याचे मनन करून चित्तातील क्रोधाचे शमन करणे समजावे.

---

Ābādhikoti iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko. Puratopissāti puratopi bhaveyya. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Evameva khoti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo, addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro, purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo, sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho, sappāyabhesajjānaṃ alābho [Pg.58] viya samathavipassanānaṃ abhāvo, patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo, gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo, aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ.

आबाधिकोति म्हणजे हालचाली नष्ट करणाऱ्या विषम आजाराने आजारी असलेला. पुरतोपिस्साति म्हणजे पुढेही असावे. अनयब्यसनन्ति म्हणजे अवनती आणि विनाश. 'एवमेव खो' येथे त्या अनाथ आजारी माणसाप्रमाणे सर्व अकुशल (काळ्या) धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य समजावा; लांबच्या प्रवासाच्या मार्गाप्रमाणे अनादि-अनंत संसार समजावा; पुढे आणि मागे गावांचे दूर असण्याप्रमाणे निर्वाणाचे दूर असणे समजावे; अनुकूल भोजनाचा लाभ न होण्याप्रमाणे श्रामण्यफलरूपी भोजनाचा लाभ न होणे समजावे; अनुकूल औषधांचा लाभ न होण्याप्रमाणे समथ आणि विपश्यनेचा अभाव समजावा; योग्य परिचारकांचा लाभ न होण्याप्रमाणे उपदेश व अनुशासनाने क्लेशांची चिकित्सा करणाऱ्या वैद्यांचा अभाव समजावे; दुसऱ्या गावाला नेणाऱ्या मार्गदर्शकाचा लाभ न होण्याप्रमाणे निर्वाण प्राप्त करून देणाऱ्या तथागतांचा किंवा तथागतांच्या श्रावकांचा लाभ न होणे समजावे; एखाद्या व्यक्तीला पाहून कारुण्य उत्पन्न होण्याप्रमाणे, त्या व्यक्तीच्या प्रति मैत्रीविहारी व्यक्तीने कारुण्य उत्पन्न करून चित्ताचे (क्रोधाचे) शमन करणे समजावे.

---

Acchodakāti pasannodakā. Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti tanusītasalilā. Setakāti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā. Supatitthāti samatitthā. Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso, nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresu yaṃ icchati, taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ. Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva.

अच्छोदकाति म्हणजे स्वच्छ पाणी असलेली. सातोदकाति म्हणजे गोड पाणी असलेली. सीतोदकाति म्हणजे थंड पाणी असलेली. सेतकाति म्हणजे लाटांच्या फुटण्याच्या ठिकाणी पांढऱ्या रंगाची दिसणारी. सुपतिट्ठाति म्हणजे उतरण्यासाठी सुलभ घाट असलेली. 'एवमेव खो' येथे उन्हाने तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीविहारी समजावा; त्या पुष्करणीप्रमाणे (तलावाप्रमाणे) सर्व द्वारे (काय, वाचा, मन) अत्यंत शुद्ध असलेला मनुष्य समजावा; स्नान करून, पाणी पिऊन, बाहेर येऊन, झाडाच्या सावलीत झोपून इच्छेनुसार जाण्याप्रमाणे, त्या (काय-वाचा-मन रूपी) द्वारांमध्ये ज्याची इच्छा करतो, त्याला आलंबन बनवून चित्ताचे शमन करणे समजावे. तिसरे आणि चौथे (सुत्त) खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

---

5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā

५. पञ्हपुच्छासुत्तवण्णना (प्रश्नपुच्छा सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

165. Pañcame paribhavanti paribhavanto, evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho. Aññātukāmoti jānitukāmo hutvā.

१६५. पाचव्या सुत्तात, 'परिभवन्ति' म्हणजे तिरस्कार करत, 'मी असा तिरस्कार करीन' या हेतूने विचारतो, असा अर्थ आहे. अञ्ञातुकामोति म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला होऊन.

---

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

६. निरोधसुत्तवण्णना (निरोध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

166. Chaṭṭhe atthetaṃ ṭhānanti atthi etaṃ kāraṇaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānanti kāmāvacaradevānaṃ. Aññataraṃ manomayaṃ kāyanti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ. Udāyīti lāḷudāyī. So hi ‘‘manomaya’’nti sutvā ‘‘āruppe na bhavitabba’’nti paṭibāhi. Thero ‘‘sāriputto kiṃ jānāti, yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī’’ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

१६६. सहाव्या सुत्तात, 'अत्थेतं ठानं' म्हणजे हे कारण (अशी शक्यता) आहे. 'नो चे दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधय्य' म्हणजे जर याच जन्मात (आत्मभावात) अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही तर. 'कवळीकाराहारभक्खानं देवानं' म्हणजे कामावचर देवांच्या. 'अञ्ञतरं मनोमयं कायं' म्हणजे ध्यानचित्तामुळे उत्पन्न झालेल्या कोणत्यातरी एका शुद्धावास ब्रह्मलोकातील शरीराला. उदायीति म्हणजे ळाळुदायी. कारण त्याने 'मनोमय' असे ऐकून 'हे अरूपलोकात असावे' असे समजून विरोध केला. स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी विचार केला की) 'हा काय जाणतो? ज्यांच्या समक्ष भिक्खू अशा प्रकारे वचनाचा विरोध करत आहेत.' अशा प्रकारे मूर्खांच्या चुकीच्या मताचा उगम रोखण्यासाठी ते वचन सहन न करता, जेथे भगवंत होते तेथे ते गेले.

---

Atthi nāmāti amarisanatthe nipāto. Teneva cettha ‘‘ajjhupekkhissathā’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Ayañhetthattho – ānanda, tumhe theraṃ [Pg.59] bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha, na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti. Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti? Dhammabhaṇḍāgārikattā. Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro. Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo, tenāpissa esa bhāro. Tattha kiñcāpi bhagavā ānandattheraṃ garahanto evamāha, na panesā tasseva garahā, sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā. Vihāranti gandhakuṭiṃ.

'अत्थि नाम' हा असहनशीलता दर्शवणारा निपात आहे. म्हणूनच येथे 'अज्झुपेक्खिस्सथ' (तुम्ही उपेक्षा कराल का?) असे भविष्यकाळातील रूप वापरले आहे. याचा अर्थ असा आहे - आनंदा, तुम्ही स्थविरांना त्रास देणाऱ्या भिक्खूची उपेक्षा करत आहात, तुमची ही उपेक्षा मी सहन करू शकत नाही, मला ती मान्य नाही. पण भगवंतांनी केवळ स्थवीर आनंदांनाच असे का म्हटले? धम्मभांडागारिक (धम्माचे भांडार सांभाळणारे) असल्यामुळे. कारण धम्मभांडागारिकावरच अशा प्रकारे बोलणाऱ्यांना रोखण्याची जबाबदारी (भार) असते. शिवाय, ते स्थवीर सारिपुत्तांचे प्रिय मित्र होते, त्यामुळेही ही जबाबदारी त्यांच्यावरच होती. येथे जरी भगवंतांनी स्थवीर आनंदांची निर्भत्सना करत असे म्हटले असले, तरी ती केवळ त्यांचीच निंदा नसून, तेथे उपस्थित असलेल्या सर्वच भिक्खूंची निंदा आहे, असे समजावे. विहारन्ति म्हणजे गंधकुटी.

---

Anacchariyanti na acchariyaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ. Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyāti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti. Sārajjaṃ okkantanti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ. Sīlavātiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni. Khaṇḍiccenātiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni. Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo.

अनच्छरियन्ति म्हणजे आश्चर्यकारक नसलेले. यथाति हा कारण दर्शवणारा शब्द आहे. 'आयस्मन्तंयेवेत्थ उपवाणं पटिभासेय्य' येथे भगवंतांनी याच कारणाचा संदर्भ घेऊन विचार मांडला असता, केवळ आयुष्यमान उपवाणांनाच उत्तर सुचावे, स्पष्ट व्हावे, हे दर्शवले आहे. 'सारज्जं ओक्कन्तं' म्हणजे मनात दौर्मनस्य (खिन्नता) प्रवेश करणे. 'शीलवा' इत्यादी शब्दांनी क्षीणासवांच्या (अर्हंतांच्या) शीलाचेच वर्णन केले आहे. 'खण्डिच्चेन' इत्यादी शब्द आदर-सत्कार करण्याच्या कारणाविषयी विचारण्याच्या संदर्भात सांगितले आहेत. 'दात पडणे इत्यादी कारणांमुळे इतर सब्रह्मचारी त्यांचा सत्कार का करतील?' असा येथे अभिप्राय आहे.

---

7. Codanāsuttavaṇṇanā

७. चोदनासुत्तवण्णना (चोदना सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

167. Sattame codakenāti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo, divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasaṃhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena. Avippaṭisāro upadahātabboti amaṅkubhāvo upanetabbo. Alaṃ [Pg.60] te avippaṭisārāyāti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya. Sesamettha uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva.

१६७. सातव्या सुत्तात, 'चोदकेन' म्हणजे वस्तूचे (घटनेचे) दर्शन घडवणे, आपत्तीचे (नियमाच्या उल्लंघनाचे) दर्शन घडवणे, संवासाचा (सहवासाचा) निषेध करणे आणि सामीचीचा (आदराचा) निषेध करणे या चार चोदना-वस्तूंद्वारे आरोप करणाऱ्याने. 'कालेन वक्खामि नो अकालेन' यामध्ये चोदित (ज्यावर आरोप केला आहे त्या) व्यक्तीसाठी योग्य काळ सांगितला आहे, चोदक (आरोप करणाऱ्या) व्यक्तीसाठी नाही. कारण दुसऱ्यावर आरोप करणाऱ्याने परिषदेच्या मध्यभागी, उपोसथ किंवा प्रवारणा गृहात, आसनशाळा किंवा भोजनशाळा इत्यादी ठिकाणी आरोप करू नये. दिवसा विश्रांतीच्या ठिकाणी बसलेले असताना, 'आयुष्यमानांनी मला संधी द्यावी, मला आयुष्यमानांना काही सांगायचे आहे,' अशा प्रकारे परवानगी घेऊनच आरोप करावा. परंतु व्यक्तीची परीक्षा करून, जर एखादी चंचल व्यक्ती असत्य बोलून भिक्खूंची अपकीर्ती करत असेल, तर परवानगी न घेताही तिच्यावर आरोप केला जाऊ शकतो. भूतेनाति म्हणजे सत्य स्वरूपाने. सण्हेनाति म्हणजे मृदू व कोमल शब्दांत. अत्थसञ्हितेनाति म्हणजे कल्याणाच्या व हिताच्या इच्छेने युक्त होऊन. 'अविप्पटिसारो उपदहातब्बो' म्हणजे पश्चात्ताप न होणे (चित्त प्रसन्न असणे) उत्पन्न करावे. 'अलं ते अविप्पटिसाराय' म्हणजे तुला पश्चात्ताप न होणे (चित्त प्रसन्न असणे) योग्य आहे. या सुत्तातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. आठवे सुत्त खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट आहे.

---

9. Khippanisantisuttavaṇṇanā

९. खिप्पनिसन्तिसुत्तवण्णना (खिप्पनिसन्ति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

169. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti khippanisanti. Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti suggahitaggāhī. Atthakusaloti aṭṭhakathāya cheko. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ cheko. Niruttikusaloti niruttivacanesu cheko. Byañjanakusaloti akkharappabhede cheko. Pubbāparakusaloti atthapubbāparaṃ, dhammapubbāparaṃ, akkharapubbāparaṃ, byañjanapubbāparaṃ, anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko. Tattha atthapubbāparakusaloti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti, upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti. Kathaṃ? So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘heṭṭhā attho atthī’’ti jānāti. Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘upari attho atthī’’ti jānāti. Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ubhato attho atthī’’ti jānāti. Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘majjhe attho atthī’’ti jānāti. Dhammapubbāparādīsupi eseva nayo. Anusandhipubbāpare pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsu āgatāsu ‘‘yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato’’ti jānāti. Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānāti. Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi, dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu (a. ni. 10.69; udā.31) āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānātīti.

१६९. नवव्या सुत्तात जो वेगाने ऐकतो आणि मनात धारण करतो, म्हणून तो 'खिप्पनिसी' (शीघ्रग्राही) होय. जे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केले आहे तेच स्वीकारतो, म्हणून तो 'सुग्गहितग्गाही' (सुगृहीतग्राही) होय. 'अत्थकुसलो' म्हणजे अट्ठकथेत (अर्थात) निपुण. 'धम्मकुसलो' म्हणजे पाळीत (पाठात) निपुण. 'निरुत्तिकुसलो' म्हणजे निरुक्तीमध्ये (शब्दांच्या व्युत्पत्तीत) निपुण. 'ब्यंजनकुसलो' म्हणजे अक्षरांच्या प्रकारांमध्ये (अक्षरप्रभेदात) निपुण. 'पुब्बापरकुसलो' म्हणजे अर्थाचा पूर्वापर, धम्माचा पूर्वापर, अक्षराचा पूर्वापर, व्यंजनाचा पूर्वापर आणि अनुसंधीचा पूर्वापर अशा या पाच प्रकारच्या पूर्वापर संबंधांमध्ये निपुण असणारा. त्यापैकी 'अत्थपुब्बापरकुसलो' म्हणजे खालील (पूर्वीच्या) अर्थावरून वरील (पुढील) अर्थ जाणतो आणि वरील अर्थावरून खालील अर्थ जाणतो. कसे? तो खालील अर्थ बाजूला ठेवून वरील अर्थ सांगितला असता, "खालील अर्थ यात विद्यमान आहे" असे जाणतो. वरील अर्थ बाजूला ठेवून खालील अर्थ सांगितला असताही, "वरील अर्थ यात विद्यमान आहे" असे जाणतो. दोन्ही बाजूंचे अर्थ बाजूला ठेवून मधला अर्थ सांगितला असता, "दोन्ही बाजूंचे अर्थ विद्यमान आहेत" असे जाणतो. मधला अर्थ बाजूला ठेवून दोन्ही बाजूंचे अर्थ सांगितले असता, "मधला अर्थ विद्यमान आहे" असे जाणतो. धम्म-पूर्वापर इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु अनुसंधी-पूर्वापराच्या बाबतीत, शीलाला आरंभ करून सुरू केलेल्या सूत्ताच्या शेवटी सहा अभिज्ञा आल्या असता, "अनुसंधीनुसार आणि परिच्छेदानुसार सूत्त पुढे गेले आहे" असे तो जाणतो. दृष्टीच्या (मिथ्यादृष्टीच्या) प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे आर्यसत्ये आली तरीही, "ते अनुसंधीनुसार गेले आहे" असे तो जाणतो. कलह-भांडणाच्या प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे सारणीय धम्म आले तरी, किंवा बत्तीस प्रकारच्या तिरश्चान कथांच्या प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे दहा कथावस्तू आल्या तरी, "ते अनुसंधीनुसार गेले आहे" असे तो जाणतो.

---

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

१०. भद्दजिसुत्तवण्णना (भद्दजि सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

170. Dasame abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti adhippāyo. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vatteti. Yathā passatoti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vā[Pg.61], yenākārena taṃ passantassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyeva arahattaṃ uppajjati. Yathā suṇatoti etthāpi eseva nayo. Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – idaṃ dassanānaṃ agganti. Dutiyapadepi eseva nayo.

१७०. दहाव्या सुत्तात 'अभिभू' म्हणजे सर्वांना पराभूत करून श्रेष्ठ स्थानावर असलेला. 'अनभिभूतो' म्हणजे इतरांकडून पराभूत न झालेला. 'अञ्ञदत्थु' हा शब्द निश्चितता दर्शवणारा निपात (अव्यय) आहे. पाहण्याच्या अर्थाने 'दसो' म्हणजे तो सर्व काही पाहतो, असा अभिप्राय आहे. 'वसवत्ती' म्हणजे सर्व लोकांना आपल्या वशामध्ये ठेवतो (आपल्या इच्छेनुसार वागवतो). 'यथा पस्सतो' म्हणजे इष्ट आलंबन असो वा अनिष्ट आलंबन असो, ज्या प्रकारे ते पाहणाऱ्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे त्यानंतर लगेचच अर्हतपद उत्पन्न होते. 'यथा सुणतो' यामध्येही हाच नियम लागू होतो. अथवा, डोळ्यांनी रूप पाहून लगेचच विपश्यना सुरू करून जो अर्हतपद प्राप्त करतो, त्याचे ते अर्हतपद 'चक्षुविज्ञान-अनंतर' (चक्षुविज्ञानानंतर लगेचच उत्पन्न झालेले) असे म्हटले जाते. त्याला अनुसरून म्हटले आहे – 'इदं दस्सनानं अग्गं' (हे दर्शनांमध्ये श्रेष्ठ आहे). दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे.

---

Yathā sukhitassāti yena maggasukhena sukhitassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti samanantarameva arahattaṃ uppajjati. Idaṃ sukhānaṃ agganti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ. Yathā saññissāti idhāpi maggasaññāva adhippetā. Yathā bhūtassāti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa. Anantarāti anantarāyena arahattaṃ uppajjati. idaṃ bhavānaṃ agganti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma. Atha vā yathā bhūtassāti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti maggānantarameva phalaṃ uppajjati. Idaṃ bhavānaṃ agganti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti.

'यथा सुखितस्स' म्हणजे ज्या मार्गसुखाने सुखी झालेल्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे त्यानंतर लगेचच अर्हतपद उत्पन्न होते. 'इदं सुखानं अग्गं' म्हणजे हे मार्गसुख सर्व सुखांमध्ये उत्तम (श्रेष्ठ) आहे. 'यथा सञ्ञिस्स' यामध्येही 'मार्गसंज्ञा'च अभिप्रेत आहे. 'यथा भूतस्स' म्हणजे ज्या भवात किंवा ज्या आत्मभावात स्थित असलेल्याला. 'अनन्तरा' म्हणजे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अर्हतपद उत्पन्न होते. 'इदं भवानं अग्गं' म्हणजे हा अंतिम आत्मभाव सर्व भवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. अथवा, 'यथा भूतस्स' म्हणजे मार्गक्षणी ज्या स्कंधांच्या रूपात विद्यमान असलेल्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे मार्गाच्या लगेचच नंतर फल उत्पन्न होते. 'इदं भवानं अग्गं' म्हणजे मार्गक्षणी असलेले पंचस्कंध हे भवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.

---

Āghātavaggo dutiyo.

आघातवग्गो दुतियो (दुसरा आघातवर्ग समाप्त).

---

(18) 3. Upāsakavaggo

(१८) ३. उपासकवग्गो (उपासकवर्ग).

---

1-3. Sārajjasuttādivaṇṇanā

१-३. सारज्जसुत्तादिवण्णना (सारज्ज सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

---

171-173. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyesu agāriyappaṭipatti kathitā. Sotāpannasakadāgāminopi hontu, vaṭṭantiyeva.

१७१-१७३. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सुत्तात गृहस्थांच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वर्णन केले आहे. ते स्रोतापन्न किंवा सकृदागामी जरी असले, तरी ते योग्यच आहे.

---

4. Verasuttavaṇṇanā

४. वेरसुत्तवण्णना (वेर सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

174. Catutthe bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverānipi puggalaverānipi. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyapasādavatthukaṃ dukkhaṃ. Domanassanti domanassavedanaṃ. Imasmiṃ sutte viratipahānaṃ kathitaṃ.

१७४. चौथ्या सुत्तात 'भयानि' म्हणजे चित्ताच्या भीतीचे भय. 'वेरानि' म्हणजे अकुशल वैर आणि पुद्गल (व्यक्ती) वैर देखील. 'चेतसिकं' म्हणजे चित्तावर आधारित. 'दुक्खं' म्हणजे कायप्रसादवस्तूंवर आधारित (शारीरिक) दुःख. 'दोमनस्सं' म्हणजे दौर्मनस्य वेदना. या सुत्तात विरतीद्वारे होणाऱ्या प्रहाणाचे (त्यागाचे) वर्णन केले आहे.

---

5. Caṇḍālasuttavaṇṇanā

५. चण्डालसुत्तवण्णना (चंडाल सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

175. Pañcame [Pg.62] upāsakapatikuṭṭhoti upāsakapacchimako. Kotūhalamaṅgalikoti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato. Maṅgalaṃ pacceti no kammanti maṅgalaṃ oloketi, kammaṃ na oloketi. Ito ca bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Pubbakāraṃ karotīti dānādikaṃ kusalakiccaṃ paṭhamataraṃ karoti.

१७५. पाचव्या सुत्तात 'उपासकपटिकुठ्ठो' म्हणजे सर्वात कनिष्ठ उपासक. 'कोतूहलमंगलिको' म्हणजे "याने हे होईल" अशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे, कुतूहल संज्ञेच्या दृष्टीने पाहिलेल्या, ऐकलेल्या आणि विचार केलेल्या मंगलाने युक्त असलेला. 'मंगलं पच्चेति नो कम्मं' म्हणजे तो मंगलाकडे पाहतो, कर्माकडे नाही. 'इतो च बहिद्धा' म्हणजे या शासनाच्या बाहेर. 'पुब्बकारं करोति' म्हणजे दान इत्यादी कुशल कार्ये सर्वप्रथम करतो.

---

6. Pītisuttavaṇṇanā

६. पीतिसुत्तवण्णना (पीति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

176. Chaṭṭhe kinti mayanti kena nāma upāyena mayaṃ. Pavivekaṃ pītinti paṭhamadutiyajjhānāni nissāya uppajjanakapītiṃ. Kāmūpasaṃhitanti kāmanissitaṃ duvidhe kāme ārabbha uppajjanakaṃ. Akusalūpasaṃhitanti ‘‘migasūkarādayo vijjhissāmī’’ti saraṃ khipitvā tasmiṃ viraddhe ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti evaṃ akusale nissāya uppajjanakaṃ. Tādisesu pana ṭhānesu avirajjhantassa ‘‘suṭṭhu me viddhaṃ, suṭṭhu me pahaṭa’’nti uppajjanakaṃ akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ nāma. Dānādiupakaraṇānaṃ asampattiyā uppajjamānaṃ pana kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassanti veditabbaṃ.

१७६. सहाव्या सुत्तात 'किन्ति मयं' म्हणजे कोणत्या उपायाने आम्ही. 'पविवेकां पीतिं' म्हणजे प्रथम आणि द्वितीय ध्यानावर आधारित उत्पन्न होणारी प्रीती. 'कामूपसंहितं' म्हणजे कामावर आधारित, दोन प्रकारच्या कामांना आरंभ करून उत्पन्न होणारी. 'अकुसलोपसंहितं' म्हणजे "मी हरिण, डुक्कर इत्यादींना बाण मारेन" असे म्हणून बाण सोडल्यावर तो चुकला असता, "माझा बाण चुकला" अशा प्रकारे अकुशलावर आधारित उत्पन्न होणारी खिन्नता. परंतु अशा प्रसंगी बाण न चुकणाऱ्या व्यक्तीला "मी चांगला वेध घेतला, मी चांगला प्रहार केला" या विचाराने उत्पन्न होणारे सुख-सौमनस्य हे 'अकुशलोपसंहित सुख-सौमनस्य' होय. दान इत्यादी साधनांच्या अपूर्णतेमुळे उत्पन्न होणारे दुःख-दौर्मनस्य हे 'कुशलोपसंहित दुःख-दौर्मनस्य' समजावे.

---

7. Vaṇijjāsuttavaṇṇanā

७. वणिज्जासुत्तवण्णना (वणिज्जा सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

177. Sattame vaṇijjāti vāṇijakammāni. Upāsakenāti tisaraṇagatena. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃkiñci majjaṃ kāretvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ kāretvā tassa vikkayo. Iti sabbampi imaṃ vaṇijjaṃ neva attanā kātuṃ, na pare samādapetvā kāretuṃ vaṭṭati.

१७७. सातव्या सुत्तात 'वणिज्जा' म्हणजे व्यापाराची कामे. 'उपासकेन' म्हणजे त्रिशरण घेतलेल्या उपासकाने. 'सत्थवणिज्जा' म्हणजे शस्त्रास्त्रांची निर्मिती करून त्यांची विक्री करणे. 'सत्तवणिज्जा' म्हणजे माणसांची विक्री करणे. 'मंसवणिज्जा' म्हणजे डुक्कर, हरिण इत्यादी प्राण्यांना पाळून त्यांची विक्री करणे. 'मज्जवणिज्जा' म्हणजे कोणत्याही प्रकारचे मद्य तयार करून त्याची विक्री करणे. 'विसवणिज्जा' म्हणजे विष तयार करून त्याची विक्री करणे. अशा प्रकारे, या सर्व प्रकारच्या व्यापारांमध्ये स्वतः गुंतणे किंवा इतरांना प्रवृत्त करून त्यांच्याकडून करवून घेणे योग्य नाही.

---

8. Rājasuttavaṇṇanā

८. राजसुत्तवण्णना (राज सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

178. Aṭṭhame pabbājentīti raṭṭhamhā pabbājenti. Yathāpaccayaṃ vā karontīti yathādhippāyaṃ yathājjhāsayaṃ karonti. Tatheva pāpakammaṃ pavedentīti yathā tena kataṃ, taṃ tatheva aññesaṃ ārocenti kathenti.

१७८. आठव्या सुत्तात 'पब्बाजेन्ति' म्हणजे राष्ट्रातून हाकलून देणे. 'यथापच्चयं वा करोन्ति' म्हणजे आपल्या इच्छेनुसार किंवा आवडीनुसार करतात. 'तथेव पापकम्मं पवेदेन्ति' म्हणजे ज्या प्रकारे त्याने ते पापकर्म केले आहे, ते तसेच इतरांना सांगतात किंवा त्याचे वर्णन करतात.

---

9. Gihisuttavaṇṇanā

९. गिहिसुत्तवण्णना (गिही सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

179. Navame [Pg.63] saṃvutakammantanti pihitakammantaṃ. Ābhicetasikānanti uttamacittanissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti paccakkheyeva dhamme pavattikkhaṇe sukhavihārānaṃ. Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi maggaphalasīlehi.

१७९. नवव्या सुत्तात, 'संवुतकम्मन्तं' म्हणजे सुरक्षित किंवा संयमित कर्म असणारे. 'आभिचेतसिकानं' म्हणजे श्रेष्ठ चित्ताचा आश्रय घेतलेल्या. 'दिट्ठधम्मसुखविहारानां' म्हणजे याच जन्मात प्रत्यक्ष प्रवृत्तीच्या क्षणी सुखाने विहार करणाऱ्यांचे. 'अरियकन्तेहि' म्हणजे आर्यांना प्रिय असलेल्या मार्ग आणि फल यांच्याशी युक्त अशा शीलांनी.

---

Ariyadhammaṃ samādāyāti ettha ariyadhammoti pañca sīlāni kathitāni. Merayaṃ vāruṇinti catubbidhaṃ merayaṃ pañcavidhañca suraṃ. Dhammañcānuvitakkayeti navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ anussativaseneva vitakkeyya. Abyāpajjhaṃ hitaṃ cittanti niddukkhaṃ mettādibrahmavihāracittaṃ. Devalokāya bhāvayeti brahmalokatthāya bhāveyya. Puññatthassa jigīsatoti puññena atthikassa puññaṃ gavesantassa. Santesūti buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakesu. Vipulā hoti dakkhiṇāti evaṃ dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti. Anupubbenāti sīlapūraṇādinā anukkamena. Sesaṃ tikanipāte vuttatthameva.

'अरियधम्मं समादाय' यामध्ये 'अरियधम्म' म्हणजे पाच शीले (पंचशील) सांगितले आहेत. 'मेरयं वारुणिं' म्हणजे चार प्रकारचे मेरय आणि पाच प्रकारचे सुरा (मद्य). 'धम्मञ्च अनुवितक्कये' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्माचे अनुसंधानानेच चिंतन करावे. 'अब्यापज्झं हितं चित्तं' म्हणजे दुःखरहित, मैत्री इत्यादी ब्रह्मविहाराने युक्त असलेले चित्त. 'देवलोकाय भावये' म्हणजे ब्रह्मलोकाच्या प्राप्तीसाठी भावना करावी. 'पुञ्ञत्थस्स जिगीसतो' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्या, पुण्याचा शोध घेणाऱ्या. 'सन्तेसु' म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांचे श्रावक यांच्या ठायी. 'विपुला होति दक्खिणा' म्हणजे अशा प्रकारे दिलेले दान महाफळ देणारे होते. 'अनुपुब्बेन' म्हणजे शील पूर्ण करणे इत्यादींच्या अनुक्रमाने. उर्वरित भाग तिकनिपातात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

10. Gavesīsuttavaṇṇanā

१०. गवेसीसुत्तवण्णना

---

180. Dasame sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggeneva gacchanto taṃ sālavanaṃ oloketvā ‘‘atthi nu kho imasmiṃ ṭhāne kiñci sukāraṇaṃ uppannapubba’’nti addasa kassapabuddhakāle gavesinā upāsakena kataṃ sukāraṇaṃ. Athassa etadahosi – ‘‘idaṃ sukāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitova sitapātukammaṃ akāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā udaraṃ paharantā ‘‘kahaṃ kaha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā. Buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.

१८०. दहाव्या सुत्तात, 'सितं पात्वाकासि' म्हणजे महामार्गानेच जात असताना त्या सालवनाकडे पाहून, 'या ठिकाणी पूर्वी काही शुभ घटना घडली होती का?' असे पाहत असताना, कश्यप बुद्धांच्या काळात 'गवेसी' नावाच्या उपासकाने केलेले शुभ कार्य त्यांनी पाहिले. तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार आला— 'हे शुभ कार्य भिक्खू संघाला अप्रकट आणि गुप्त आहे, चला, मी ते भिक्खू संघाला प्रकट करतो.' असे विचार करून मार्गावरून बाजूला होऊन एका विशिष्ट ठिकाणी उभे राहूनच त्यांनी स्मितहास्य प्रकट केले, दातांची टोके दाखवून मंद स्मितहास्य केले. कारण जसे संसारी लोक पोट धरून 'हा-हा' करून हसतात, तसे बुद्ध हसत नाहीत. बुद्धांचे हसणे हे केवळ प्रसन्नतेचा भाव दर्शवणारेच असते.

---

Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekhā akusalato diṭṭhigatasampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi, ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi [Pg.64] hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthamāgate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato pahaṭṭhākāramattahasitaṃ uppādeti.

आणि हे हसणे तेरा प्रकारच्या सोमनस्ससहगत (प्रसन्नतायुक्त) चित्तांमुळे होते. त्यापैकी, सामान्य संसारी लोक अकुशलातील चार आणि कामावचर कुशलातील चार अशा आठ चित्तांनी हसतात. शैक्ष (मार्गस्थ) पुद्गल अकुशलातील दोन दृष्टिगतसंप्रयुक्त चित्ते वगळून सहा चित्तांनी हसतात. क्षीणास्रव (अर्हत) चार सहेतुक क्रियाचित्तांनी आणि एका अहेतुक क्रियाचित्ताने अशा पाच चित्तांनी हसतात. त्या पाच चित्तांमध्येही, जेव्हा बलवान आलंबन समोर येतो, तेव्हा दोन ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांनी हसतात; दुर्बल आलंबन समोर आल्यावर दोन द्विहेतुक चित्ते आणि एका अहेतुक चित्ताने अशा तीन चित्तांनी हसतात. परंतु या प्रसंगी, क्रियाहेतुक मनोविज्ञानधातू सोमनस्ससहगत चित्त भगवंतांच्या ठायी केवळ प्रसन्नतेचे स्मितहास्य उत्पन्न करते.

---

Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi cātuddīpikamahāmeghamukhato samosaritā vijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhappamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.

आणि ते अगदी सूक्ष्म असलेले स्मितहास्य देखील स्थवीर (आनंद) यांना स्पष्ट कळाले. कसे? कारण अशा वेळी तथागतांच्या चार सुळ्यांमधून, चारही द्वीपांवर पसरलेल्या मोठ्या ढगांतून चमकणाऱ्या विजेप्रमाणे शोभून दिसणारे, मोठ्या ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे प्रकाशकिरण निघून, तीन वेळा त्यांच्या श्रेष्ठ मस्तकाला प्रदक्षिणा घालून सुळ्यांच्या टोकांवरच अदृश्य होतात. त्या चिन्हावरून आयुष्यमान आनंद भगवंतांच्या मागे चालत असतानाही त्यांचे स्मितहास्य प्रकट झाल्याचे जाणत असत.

---

Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti atisamiddhaṃ sabbapāliphullaṃ viya. Ākiṇṇamanussanti janasamākulaṃ. Sīlesu aparipūrakārīti pañcasu sīlesu asamattakārī. Paṭidesitānīti upāsakabhāvaṃ paṭidesitāni. Samādapitānīti saraṇesu patiṭṭhāpitānīti attho. Iccetaṃ samasamanti iti etaṃ kāraṇaṃ sabbākārato samabhāveneva samaṃ, na ekadesena. Natthi kiñci atirekanti mayhaṃ imehi kiñci atirekaṃ natthi. Handāti vavassaggatthe nipāto. Atirekāyāti visesakāraṇatthāya paṭipajjāmīti attho. Sīlesu paripūrakāriṃ dhārethāti pañcasu sīlesu samattakārīti jānātha. Ettāvatā tena pañca sīlāni samādinnāni nāma honti. Kimaṅga pana na mayanti mayaṃ pana keneva kāraṇena paripūrakārino na bhavissāma. Sesamettha uttānamevāti.

'इद्धं' म्हणजे समृद्ध. 'फीतं' म्हणजे अतिसमृद्ध, जणू काही पूर्ण बहरलेले झाड. 'आकिण्णमनुस्सं' म्हणजे लोकांनी गजबजलेले. 'सीलेसु अपरिपूरकारी' म्हणजे पाच शीलांचे पूर्णपणे पालन न करणारे. 'पटिदेसितानि' म्हणजे उपासकभाव प्रकट केलेले. 'समादपितानि' म्हणजे शरणांमध्ये (त्रिशरणात) प्रस्थापित केलेले, असा अर्थ आहे. 'इच्चेतं samasamanti' म्हणजे हे कारण सर्व प्रकारे समानतेनेच समान आहे, एका अंशाने नाही. 'नत्थि किञ्चि अतिरेकं' म्हणजे माझ्यात यांच्यापेक्षा काहीही अधिक नाही. 'हन्द' हा शब्द दृढ निश्चयाच्या अर्थातील निपात आहे. 'अतिरेकाय' म्हणजे विशेष कारणासाठी मी आचरण करेन, असा अर्थ आहे. 'सीलेसु परिपूरकारिं धारेथ' म्हणजे पाच शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा म्हणून जाणा. एवढ्याने त्याने पाच शीले चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहेत असे होते. 'किमङ्ग पन न मयं' म्हणजे मग आम्ही कोणत्या कारणाने पूर्ण पालन करणारे होणार नाही? यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Upāsakavaggo tatiyo.

तिसरा उपासक वर्ग समाप्त.

---

(19) 4. Araññavaggo

(१९) ४. अरण्य वर्ग

---

1. Āraññikasuttavaṇṇanā

१. आरञ्ञिकसुत्तवण्णना

---

181. Catutthassa paṭhame mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ. Attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññako [Pg.65] hoti. Pāpiccho icchāpakatoti ‘‘araññe me viharantassa ‘ayaṃ āraññako’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti, ‘ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto’tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī’’ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññako hoti. Ummādavasena araññaṃ pavisitvā viharanto pana ummādā cittakkhepā āraññako nāma hoti. Vaṇṇitanti idaṃ āraññakaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti āraññako hoti. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Taṃ idamatthitaṃyeva nissāya, na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho. Sesamettha ito paresu ca uttānatthameva.

१८१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'मन्दत्ता मोमूहत्ता' म्हणजे ग्रहण करणे देखील जाणत नाही आणि त्याचे फळ देखील जाणत नाही; परंतु स्वतःच्या मंदतेमुळे, मूढतेमुळे आणि अज्ञानामुळेच आरण्यक होतो. 'पापिच्छो इच्छापकतो' म्हणजे 'मी अरण्यात विहार करत असताना, 'हा आरण्यक आहे' असे म्हणून लोक मला चार प्रत्ययांनी सत्कार करतील, 'हा भिक्खू लज्जावान आणि एकांतात राहणारा आहे' इत्यादी गुणांनी माझा गौरव करतील' अशा वाईट इच्छेने युक्त होऊन आणि त्याच इच्छेने ग्रस्त होऊन आरण्यक होतो. वेडेपणामुळे अरण्यात प्रवेश करून राहणारा भिक्खू हा वेडेपणामुळे आणि चित्तविक्षेपामुळे आरण्यक म्हटला जातो. 'वण्णितं' म्हणजे 'हे आरण्यक अंग बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनी प्रशंसित व वाखाणलेले आहे' असा विचार करून आरण्यक होतो. 'इदमत्थितं' म्हणजे या कल्याणकारी प्रतिपदेची ज्याला गरज आहे तो 'इदमत्थी', आणि इदमत्थीचा भाव म्हणजे 'इदमत्थिता'. केवळ त्याच इदमत्थितेचा आश्रय घेऊन, इतर कोणत्याही लौकिक आमिषाचा आश्रय न घेता, असा अर्थ आहे. यातील आणि यापुढील सुत्तांमधील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Araññavaggo catuttho.

चौथा अरण्य वर्ग समाप्त.

---

(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(२०) ५. ब्राह्मण वर्ग

---

1. Soṇasuttavaṇṇanā

१. सोणसुत्तवण्णना

---

191. Pañcamassa paṭhame brāhmaṇadhammāti brāhmaṇasabhāvā. Sunakhesūti kukkuresu. Neva kiṇanti na vikkiṇantīti na gaṇhantā kiṇanti, na dadantā vikkiṇanti. Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattentīti piyo piyaṃ upasaṅkamitvā paveṇiyā bandhanatthaṃ saṃvāsaṃ pavattayanti. Udarāvadehakanti udaraṃ avadihitvā upacinitvā pūretvā. Avasesaṃ ādāya pakkamantīti yaṃ bhuñjituṃ na sakkonti, taṃ bhaṇḍikaṃ katvā gahetvā gacchanti. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

१९१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'ब्राह्मणधम्मा' म्हणजे ब्राह्मणांचे स्वभाव. 'सुनखेसु' म्हणजे कुत्र्यांमध्ये. 'नेव किणन्ति न विक्किणन्ति' म्हणजे घेणारे विकत घेत नाहीत आणि देणारे विकत देत नाहीत. 'सम्पियेनेव संवासं सम्बन्धाय सम्पवत्तेन्ति' म्हणजे प्रिय व्यक्ती प्रिय व्यक्तीजवळ जाऊन वंशाच्या बंधनासाठी एकत्र राहतात. 'उदरावदेहकं' म्हणजे पोट भरून, तृप्त करून. 'अवसेसं आदाय पक्कमन्ति' म्हणजे जे खाणे त्यांना शक्य होत नाही, त्याचे गाठोडे बांधून ते घेऊन जातात. या सुत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन केले आहे.

---

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

२. दोणब्राह्मणसुत्तवण्णना

---

192. Dutiye tvampi noti tvampi nu. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samīhitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ [Pg.66] katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbehi gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti. Idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ anubhāsanti. Sajjhāyitamanusajjhāyantīti tehi sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. Seyyathidanti te katameti attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Tyāssu’meti ettha assūti nipātamattaṃ, te brāhmaṇā ime pañca brāhmaṇe paññāpentīti attho.

१९२. दुसऱ्या सुत्तात, 'त्वम्पि नो' (tvampi no) म्हणजे 'तू सुद्धा काय?'. 'पवत्तारो' (pavattāro) म्हणजे प्रवर्तक (निर्माण करणारे). 'येसं' (yesaṃ) म्हणजे ज्यांचे (ज्यांच्या मालकीचे). 'मन्तपदं' (mantapadaṃ) म्हणजे वेदांच्या रूपातील मंत्रच. 'गीतं' (gītaṃ) म्हणजे अठ्ठक इत्यादी दहा प्राचीन ब्राह्मणांनी स्वरांच्या संपन्नतेने सज्झाय (गायन/पठण) केलेले. 'पवुत्तं' (pavuttaṃ) म्हणजे इतरांना सांगितलेलेले, 'वाचितं' (vācitaṃ) म्हणजे शिकवलेले असा अर्थ आहे. 'समीहितं' (samīhitaṃ) म्हणजे एकत्रित केलेले, राशी केलेले, समूह करून ठेवलेले असा अर्थ आहे. 'तदनुगायन्ति' (tadanugāyanti) म्हणजे सध्याचे ब्राह्मण पूर्वीच्या ब्राह्मणांनी गायलेल्या त्या मंत्रांचे अनुगायन करतात, अनुसज्झाय (पुनरुच्चारण) करतात. 'तदनुभासन्ति' (tadanubhāsanti) म्हणजे त्याचे अनुभाषण करतात; हा पूर्वीच्या शब्दाचाच समानार्थी शब्द आहे. 'भासितमनुभासन्ति' (bhāsitamanubhāsanti) म्हणजे त्यांनी बोललेल्याचे अनुभाषण करतात. 'सज्झायितमनुसज्झायन्ति' (sajjhāyitamanusajjhāyanti) म्हणजे त्यांनी सज्झाय केलेल्याचे अनुसज्झाय करतात. 'वाचितमनुवाचेन्ति' (vācitamanuvācenti) म्हणजे त्यांनी इतरांना शिकवलेल्याचे अनुवाचन करतात. 'सेय्यथिदं' (seyyathidaṃ) म्हणजे 'ते कोणते' असा अर्थ आहे. 'अठ्ठक' इत्यादी त्यांची नावे आहेत. असे म्हटले जाते की, त्यांनी दिव्य चक्षूने पाहून, इतरांना इजा न करता, भगवान कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या वचनाशी मेळ घालून मंत्रांची रचना केली. परंतु नंतरच्या ब्राह्मणांनी प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी गोष्टी त्यात समाविष्ट करून, तीन वेदांना विकृत करून, बुद्धवचनाच्या विरुद्ध गोष्टी केल्या. 'त्यास्सुमे' (tyāssu’me) यामध्ये 'अस्सु' (assu) हा केवळ निपात आहे; 'ते ब्राह्मण या पाच ब्राह्मणांचे वर्णन करतात' असा अर्थ आहे.

---

Mante adhīyamānoti vede sajjhāyanto gaṇhanto. Ācariyadhananti ācariyadakkhiṇaṃ ācariyabhāgaṃ. Na issatthenāti na yodhājīvakammena uppādeti. Na rājaporisenāti na rājupaṭṭhākabhāvena. Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti suddhāya bhikkhācariyāya eva. Kapālaṃ anatimaññamānoti taṃ bhikkhābhājanaṃ anatimaññamāno. So hi puṇṇapattaṃ ādāya sīsaṃ nhāto kuladvāresu ṭhatvā ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, mantāpi me gahitā, ācariyassa ācariyadhanaṃ dassāmi, dhanaṃ me dethā’’ti yācati. Taṃ sutvā manussā yathāsatti yathābalaṃ aṭṭhapi soḷasapi satampi sahassampi denti. Evaṃ sakalagāmaṃ caritvā laddhadhanaṃ ācariyassa niyyādeti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti evaṃ brahmavihārehi samannāgatattā brāhmaṇo brahmasamo nāma hoti.

'मन्ते अधीयामानो' (mante adhīyamāno) म्हणजे वेदांचा सज्झाय करणारा, ते शिकणारा. 'आचरियधनं' (ācariyadhanaṃ) म्हणजे आचार्यदक्षिणा, आचार्यांचा भाग. 'न इस्सत्थेन' (na issatthena) म्हणजे धनुर्विद्येच्या (योद्धा म्हणून) उपजीविकेने मिळवलेले नाही. 'न राजपोरिसेन' (na rājaporisena) म्हणजे राजाची सेवा करून (राजसेवक म्हणून) मिळवलेले नाही. 'केवलं भिक्खाचरियाय' (kevalaṃ bhikkhācariyāya) म्हणजे केवळ शुद्ध भिक्षाचर्येनेच. 'कपालं अनतिमञ्ञमानो' (kapālaṃ anatimaññamāno) म्हणजे त्या भिक्षापात्राचा अनादर न करता. कारण तो भिक्षेने भरलेले पात्र घेऊन, डोक्यावरून स्नान करून, घरांच्या दाराशी उभा राहून याचना करतो: "मी अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळले आहे, मी मंत्रही शिकलो आहे, मला आचार्यांना आचार्यदक्षिणा द्यायची आहे, मला धन द्या." ते ऐकून लोक आपापल्या शक्ती व क्षमतेनुसार आठ, सोळा, शंभर किंवा हजार (नाणी) देतात. अशा प्रकारे संपूर्ण गावात फिरून मिळालेले धन तो आचार्यांना सुपूर्द करतो. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'एवं खो दोण ब्राह्मणो ब्रह्मसमो होति' (evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hoti) म्हणजे अशा प्रकारे ब्रह्मविहारांनी युक्त असल्यामुळे तो ब्राह्मण 'ब्रह्मसम' (ब्रह्मासमान) होतो.

---

Neva kayena na vikkayenāti neva attanā kayaṃ katvā gaṇhāti, na parena vikkayaṃ katvā dinnaṃ. Udakūpassaṭṭhanti udakena upassaṭṭhaṃ pariccattaṃ. So hi yasmiṃ kule vayappattā dārikā atthi, gantvā tassa dvāre tiṭṭhati. ‘‘Kasmā ṭhitosī’’ti vutte ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, taṃ sabbaṃ tumhākaṃ demi, tumhe mayhaṃ dārikaṃ dethā’’ti vadati. Te dārikaṃ ānetvā tassa hatthe udakaṃ pātetvā denti. So taṃ udakūpassaṭṭhaṃ bhariyaṃ gaṇhitvā gacchati. Atimīḷhajoti atimīḷhe [Pg.67] mahāgūtharāsimhi jāto. Tassa sāti tassa esā. Na davatthāti na kīḷanatthā. Na ratatthāti na kāmaratiatthā. Methunaṃ uppādetvāti dhītaraṃ vā puttaṃ vā uppādetvā ‘‘idāni paveṇi ghaṭīyissatī’’ti nikkhamitvā pabbajati. Sugatiṃ saggaṃ lokanti brahmalokameva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Devasamo hotīti dibbavihārehi samannāgatattā devasamo nāma hoti.

'नेव कयेन न विक्कयेन' (neva kayena na vikkayena) म्हणजे स्वतः खरेदी करून घेतलेली नाही आणि दुसऱ्याने विक्री करून दिलेली नाही. 'उदकूपस्सट्ठं' (udakūpassaṭṭhaṃ) म्हणजे पाण्याने (हात धुवून पाणी सोडून) समर्पित केलेली. कारण ज्या कुळात उपवर मुलगी असते, तिथे जाऊन तो त्यांच्या दाराशी उभा राहतो. "का उभा आहेस?" असे विचारल्यावर तो म्हणतो, "मी अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळले आहे, ते सर्व मी तुम्हाला देतो, तुम्ही मला तुमची मुलगी द्या." ते त्या मुलीला आणून त्याच्या हातावर पाणी सोडून तिला दान करतात. तो त्या पाणी सोडून दिलेल्या पत्नीला घेऊन जातो. 'अतिमीळ्हजो' (atimīḷhajo) म्हणजे अत्यंत घाणीच्या (विष्ठेच्या) ढिगाऱ्यात जन्मलेला. 'तस्स सा' (tassa sā) म्हणजे त्याची ती (पत्नी). 'न दवत्था' (na davatthā) म्हणजे क्रीडेसाठी (खेळण्यासाठी) नाही. 'न रतत्था' (na ratatthā) म्हणजे कामरतीसाठी (भोगासाठी) नाही. 'मेथुनं उप्पादेत्वा' (methunaṃ uppādetvā) म्हणजे मुलगी किंवा मुलगा जन्माला घालून, "आता वंशपरंपरा चालू राहील" असा विचार करून, घरातून बाहेर पडून प्रव्रज्या घेतो. 'सुगतिं सग्गं लोकं' (sugatiṃ saggaṃ lokaṃ) हे ब्रह्मलोकाला उद्देशूनच म्हटले आहे. 'देवसमो होति' (devasamo hoti) म्हणजे दिव्यविहारांनी (रुपावचर ध्यानांनी) युक्त असल्यामुळे तो 'देवसम' (देवासारखा) होतो.

---

Tameva puttassādaṃ nikāmayamānoti yvāssa dhītaraṃ vā puttaṃ vā jātaṃ disvā puttapemaṃ puttassādo uppajjati, taṃ patthayamāno icchamāno. Kuṭumbaṃ ajjhāvasatīti kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā kuṭumbamajjhe vasati. Sesamettha uttānamevāti.

'तमेव पुत्तस्सादं निकामयमानो' (tameva puttassādaṃ nikāmayamāno) म्हणजे जन्माला आलेली मुलगी किंवा मुलगा पाहून जे अपत्यप्रेम किंवा अपत्यसुख (पुत्तस्साद) उत्पन्न होते, त्याची इच्छा करणारा, ते मिळवू इच्छिणारा. 'कुटुम्बं अज्झावसति' (kuṭumbaṃ ajjhāvasati) म्हणजे कुटुंब स्थापन करून कुटुंबाच्या मध्ये राहतो. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

३. सङ्गारव सुत्ताची अट्ठकथा (स्पष्टीकरण)

---

193. Tatiye pagevāti paṭhamaññeva. Kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitena. Kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena. Nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, tadaṅganissaraṇaṃ, samucchedanissaraṇanti. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. Attatthampītiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidho ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

१९३. तिसऱ्या सुत्तात, 'पगेव' (pageva) म्हणजे आधीच (सर्वप्रथमच). 'कामरागपरियुट्ठितेन' (kāmarāgapariyuṭṭhitena) म्हणजे कामरागाने ग्रासलेला. 'कामरागपरेतेन' (kāmarāgaparetena) म्हणजे कामरागाच्या आहारी गेलेला. 'निस्सरणं' (nissaraṇaṃ) म्हणजे कामरागाचे तीन प्रकारचे निस्सरण (मुक्ती): विक्खंभन-निस्सरण (दडपून टाकणे), तदंग-निस्सरण (काही काळासाठी दूर करणे) आणि समुच्छेद-निस्सरण (पूर्णपणे नष्ट करणे). त्यात, अशुभाच्या संदर्भात प्रथम ध्यान हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे, विपश्यना हे 'तदंग-निस्सरण' आहे आणि अर्हत् मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. तो या तिन्ही प्रकारांना जाणत नाही, असा अर्थ आहे. 'अत्तत्थम्पि' (attatthampi) इत्यादी शब्दांमध्ये, अर्हत्त्वाच्या रूपातील स्वतःचा हित/अर्थ म्हणजे 'आत्मार्थ' (अत्तत्थ) होय. प्रत्ययदायकांचे (दान देणाऱ्यांचे) हित म्हणजे 'परार्थ' (परत्थ) होय. हे दोन्ही मिळून 'उभयार्थ' (उभयत्थ) होय. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

---

Ayaṃ pana viseso – byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ, thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.

परंतु हा विशेष आहे – 'ब्यापादस्स निस्सरणं' (byāpādassa nissaraṇaṃ) इत्यादींमध्ये दोनच निस्सरणे आहेत: विक्खंभन-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण. त्यात, व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) संदर्भात मैत्रीचे प्रथम ध्यान हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि अनागामी मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. थीनमिद्ध (आळस आणि सुस्ती) च्या संदर्भात आलोकसंज्ञा (प्रकाशाची संज्ञा) हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि अर्हत् मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप) च्या संदर्भात कोणताही समथ हा 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे. परंतु, यात उद्धच्चसाठी अर्हत् मार्ग आणि कुक्कुच्चसाठी अनागामी मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. विचिकित्सेच्या (संशयाच्या) संदर्भात धर्मव्यवस्थान (धर्माचे विश्लेषण) हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे.

---

Yā panettha seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti. Saṃsaṭṭhoti [Pg.68] vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. Ukkudhitoti kudhito. Ussadakajātoti usumakajāto. Sevālapaṇakapariyonaddhoti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena paṇakena pariyonaddho. Vāteritoti vātena erito kampito. Āviloti appasanno. Luḷitoti asannisinno. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Andhakāre nikkhittoti koṭṭhakantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhapesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhitoti.

या सुत्तात पुढे, 'हे ब्राह्मणा, जसे की लाक्षा (लाख) मिसळलेले पाण्याचे भांडे...' इत्यादी जी उपमा दिली आहे, त्या उपमांमध्ये 'उदकपत्तो' म्हणजे पाण्याने भरलेले भांडे (पात्र). 'संसट्ठो' म्हणजे रंग बदलण्याच्या कारणाने मिश्रित झालेले. 'उक्कुधितो' म्हणजे उकळणारे. 'उस्सदकजातो' (किंवा उस्सुमजातो) म्हणजे वाफ निघणारे (उष्णता निर्माण झालेले). 'सेवाळपणकपरियोनद्धो' म्हणजे तीळ-बियांसारख्या शेवाळाने किंवा हिरव्या बेडकाच्या पाठीसारख्या रंगाच्या, पाण्याच्या पृष्ठभागाला झाकून उत्पन्न झालेल्या शेवाळाने वेढलेले (झाकलेले). 'वातेरितो' म्हणजे वाऱ्याने हलवलेले किंवा कंपित केलेले. 'आविलो' म्हणजे गढूळ (अस्वच्छ). 'लुळितो' म्हणजे ढवळलेले (स्थिर नसलेले). 'कललीभूतो' म्हणजे चिखलमय झालेले. 'अन्धकारे निक्खित्तो' म्हणजे कोठाराच्या मध्यभागी इत्यादी प्रकाश नसलेल्या (अंधाऱ्या) ठिकाणी ठेवलेले. या सुत्तात भगवंतांनी तीन भवांच्या द्वारे देशना देऊन अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन ती समाप्त केली, आणि तो ब्राह्मण केवळ त्रिसरणात प्रतिष्ठित झाला.

---

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

४. कारणपाली सुत्ताचे स्पष्टीकरण (वर्णना)

---

194. Catutthe kāraṇapālīti pāloti tassa nāmaṃ, rājakulānaṃ pana kammante kāretīti kāraṇapālī nāma jāto. Kammantaṃ kāretīti pātova uṭṭhāya dvāraṭṭālakapākāre akate kāreti, jiṇṇe paṭijaggāpeti. Piṅgiyāniṃ brāhmaṇanti evaṃnāmakaṃ anāgāmiphale patiṭṭhitaṃ ariyasāvakaṃ brāhmaṇaṃ. So kira pātova uṭṭhāya gandhamālādīni gāhāpetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā nagaraṃ āgacchati, idaṃ brāhmaṇassa devasikaṃ vattanti. Taṃ so evaṃ vattaṃ katvā āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo paññavā ñāṇuttaro, kahaṃ nu kho pātova gantvā āgacchatī’’ti cintetvā anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā ‘‘handa kuto nū’’tiādivacanaṃ avoca.

१९४. चौथ्या सुत्तात, 'कारणपाली' यातील 'पाली' हे त्याचे नाव आहे, परंतु तो राजघराण्यातील कामे (उद्योग) करवून घेतो म्हणून त्याला 'कारणपाली' हे नाव पडले, असे जाणावे. 'कामे करवून घेतो' (कम्मन्तं कारेति) म्हणजे तो सकाळीच उठून जे दरवाजे, बुरूज आणि तटबंदी बांधलेली नाही ती बांधून घेतो आणि जीर्ण झालेली दुरुस्त करून घेतो. 'पिंगियानी ब्राह्मण' म्हणजे या नावाच्या, अनागामी फलात प्रतिष्ठित झालेल्या आर्यश्रावक ब्राह्मणाला. ते खरोखर सकाळीच उठून सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला इत्यादी घेऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून आणि सुगंधी द्रव्ये व पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून नगरात परत येत असत; हे त्या ब्राह्मणाचे रोजचे नित्यकर्म होते. त्यांना अशा प्रकारे आपले नित्यकर्म करून परत येत असताना त्याने (कारणपालीने) पाहिले. 'एतदवोच' (असे म्हणाला) म्हणजे 'हा ब्राह्मण प्रज्ञावान आणि श्रेष्ठ ज्ञान असलेला आहे, हा सकाळीच कुठे जाऊन येत आहे?' असा विचार करून, हळूहळू जवळ आलेल्या त्यांना ओळखून, 'अहो, आपण कुठून येत आहात?' इत्यादी वचन तो म्हणाला.

---

Tattha divā divassāti divasassāpi divā, majjhanhikakāleti attho. Paṇḍito maññeti bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyajānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena nāma kāraṇena jānissāmīti evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso [Pg.69] buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā hi pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇo daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati, samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttamāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma. Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi.

त्यामध्ये 'दिवा दिवसस्स' म्हणजे दिवसाच्याही दिवसा, म्हणजेच मध्यान्ह काळी (दुपारच्या वेळी) असा अर्थ आहे. 'पण्डितो मञ्ञे' म्हणजे 'आपण पिंगियानी, श्रमण गोतमांना पंडित मानता काय, की नाही?' असा येथे अर्थ आहे. 'ko cāhaṃ, bhoti' (को चाहं, भो) म्हणजे 'हे महाशया, श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणण्यात मी कोण आहे?' 'आणि मी श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता कशी काय जाणणार?' म्हणजेच 'मी श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता कुठून आणि कोणत्या कारणाने जाणू शकेन?' अशा प्रकारे तो सर्वतोपरी स्वतःची अज्ञानता (जाणण्यास असमर्थता) दर्शवतो. 'सोपि नूनस्स तादिसोवा' म्हणजे जो श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणू शकेल, तो देखील नक्कीच दहा पारमिता पूर्ण करून सर्वज्ञतेला प्राप्त झालेला त्यांच्यासारखा बुद्धच असावा. कारण सुमेरू पर्वत, पृथ्वी किंवा आकाश मोजण्याची इच्छा करणाऱ्याला त्या प्रमाणाची काठी किंवा दोरी मिळणे आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे श्रमण गोतमांची प्रज्ञा जाणणाऱ्याला देखील त्यांच्या ज्ञानासारखेच सर्वज्ञता-ज्ञान मिळणे आवश्यक आहे, हे तो दर्शवतो. येथे आदरापोटी द्विरुक्ती (आमेडित) केली आहे. 'उळाराय' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ. 'ko cāhaṃ, bhoti' (को चाहं, भो) म्हणजे 'हे महाशया, श्रमण गोतमांची प्रशंसा करण्यात मी कोण आहे?' 'आणि मी श्रमण गोतमांची प्रशंसा कशी काय करू शकेन, कोणत्या कारणाने करू शकेन?'

---

Pasatthappasatthoti sabbaguṇānaṃ upari carehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi, evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito, sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito. Na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi.

'पसत्थप्पसत्थो' (प्रशंसितांचे प्रशंसित) म्हणजे सर्व गुणांच्या शिखरावर असलेल्या, सर्व जगाने प्रशंसिलेल्या स्वतःच्या गुणांमुळेच ते प्रशंसित आहेत; त्यांना इतरांकडून प्रशंसा करून घेण्याची गरज नाही. जसे की चाफ्याचे फूल, नीलकमल, पद्म (कमळ) किंवा लाल चंदन हे स्वतःच्याच रंग आणि सुगंधाच्या सौंदर्याने प्रसन्न करणारे आणि सुगंधी असतात, त्यांना बाहेरून आणलेल्या रंग किंवा सुगंधाने स्तुती करण्याची गरज नसते. आणि जसे मणिरत्न किंवा चंद्रमंडळ स्वतःच्याच प्रकाशाने प्रकाशित होते, त्याला दुसऱ्या कोणत्याही प्रकाशाने प्रकाशित करण्याची गरज नसते, त्याचप्रमाणे श्रमण गोतम हे सर्व जगाने प्रशंसिलेल्या स्वतःच्या गुणांमुळेच प्रशंसित आणि स्तुत आहेत, संपूर्ण जगात श्रेष्ठतेला प्राप्त झालेले आहेत. त्यांना इतरांकडून प्रशंसा करून घेण्याची गरज नाही.

---

Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthappasattho. Ke pana pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi, vesālikā licchavī vajjitaṭṭhavāsīhi pasatthā, pāveyyakā mallā kosinārakā mallā aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā, caṅkiādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā upāsakagaṇehi, visākhāādikā upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇattheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahātherā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthappasattho’’ti vuccati. Atthavasanti atthānisaṃsaṃ.

किंवा प्रशंसितांकडून प्रशंसित असलेले म्हणून 'पसत्थप्पसत्थो'. पण प्रशंसित कोण आहेत? कोसलचा राजा प्रसेनजित हा कासी आणि कोसलच्या रहिवाशांकडून प्रशंसित आहे; बिंबिसार हा अंग आणि मगधच्या रहिवाशांकडून प्रशंसित आहे; वैशालीचे लिच्छवी हे वज्जी देशातील रहिवाशांकडून प्रशंसित आहेत; पावा येथील मल्ल आणि कुसिनारा येथील मल्ल, तसेच इतरही ते ते क्षत्रिय आपापल्या जनपदांतील लोकांकडून प्रशंसित आहेत; चंकी इत्यादी ब्राह्मण हे ब्राह्मण समूहांकडून प्रशंसित आहेत; अनाथपिंडिक इत्यादी उपासक हे उपासक समूहांकडून प्रशंसित आहेत; विशाखा इत्यादी उपासिका या शेकडो उपासिकांकडून प्रशंसित आहेत; सकुलुदायी इत्यादी परिव्राजक हे शेकडो परिव्राजकांकडून प्रशंसित आहेत; उत्पलवर्णा थेरी इत्यादी महाश्राविका या शेकडो भिक्षुणींकडून प्रशंसित आहेत; सारिपुत्त थेर इत्यादी महाथेर हे शेकडो भिक्षूंकडून प्रशंसित आहेत; शक्र इत्यादी देव हे हजारो देवांकडून प्रशंसित आहेत; महाब्रह्मा इत्यादी ब्रह्मा हे हजारो ब्रह्मांकडून प्रशंसित आहेत. ते सर्वजण दशबलांची (बुद्धांची) स्तुती करतात, वर्णन करतात आणि प्रशंसा करतात, म्हणून भगवंतांना 'पसत्थप्पसत्थो' (प्रशंसितांचे प्रशंसित) म्हटले जाते. 'अत्थवसं' म्हणजे हितकारक लाभ (अनुशंसा).

---

Athassa [Pg.70] so attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, purisotiādimāha. Tattha aggarasaparitittoti bhojanarasesu pāyāso sneharasesu gosappi, kasāvarasesu khuddakamadhu aneḷakaṃ, madhurarasesu sakkarāti evamādayo aggarasā nāma. Tesu yena kenaci parititto ākaṇṭhappamāṇaṃ bhuñjitvā ṭhito. Aññesaṃ hīnānanti aggarasehi aññesaṃ hīnarasānaṃ. Suttasoti suttato, suttabhāvenāti attho. Sesupi eseva nayo. Tato tatoti suttādīsu tato tato. Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādānanti ye aññesaṃ puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhisaṅkhātappavādā, tesaṃ. Na pihetīti na pattheti, te kathiyamāne sotumpi na icchati. Jighacchādubbalyaparetoti jighacchāya ceva dubbalabhāvena ca anugato. Madhupiṇḍikanti sālipiṭṭhaṃ bhajjitvā catumadhurena yojetvā kataṃ baddhasattupiṇḍikaṃ, madhurapūvameva vā. Adhigaccheyyāti labheyya. Asecanakanti madhurabhāvakaraṇatthāya aññena rasena anāsittakaṃ ojavantaṃ paṇītarasaṃ.

त्यानंतर तो (पिंगियानी ब्राह्मण) आपल्या प्रसन्नतेचे (श्रद्धेचे) कारण सांगताना "जसे की, हे महाशया, एखादा मनुष्य..." इत्यादी म्हणाला. त्यामध्ये 'अग्गरसपरितित्तो' (उत्कृष्ट रसाने तृप्त झालेला) म्हणजे: भोजन रसांमध्ये खीर (पायस), स्निग्ध रसांमध्ये गाईचे तूप, मधुर रसांमध्ये मधमाश्यांचे शुद्ध मध, आणि गोड रसांमध्ये साखर इत्यादींना 'अग्गरस' (उत्कृष्ट रस) म्हणतात. त्यांपैकी कोणत्याही एका रसाने तृप्त होऊन कंठमर्यादेपर्यंत भोजन करून राहिलेला मनुष्य. 'अञ्ञेसं हीनानं' (इतर हीन रसांचे) म्हणजे उत्कृष्ट रसांच्या तुलनेत इतर हीन रसांचे. 'सुत्तसो' म्हणजे सूत्राच्या द्वारे, सूत्राच्या रूपाने, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'ततो ततो' म्हणजे सूत्रादींमध्ये त्या त्या ठिकाणाहून. 'अञ्ञेसं पुथुसमणब्राह्मणाप्पवादानं' म्हणजे इतर अनेक श्रमण व ब्राह्मणांचे जे मतप्रवाद (सिद्धांत) आहेत, त्यांचे. 'न पिहेति' म्हणजे इच्छा करत नाही, ते प्रवाद सांगितले जात असताना ऐकण्याचीही इच्छा करत नाही. 'जिघच्छादुब्बल्यपरेतो' म्हणजे भूक आणि दुर्बलतेने ग्रस्त झालेला. 'मधुपिण्डिकं' म्हणजे साळीच्या लाह्यांचे पीठ भाजून, चार मधुर पदार्थांमध्ये (चतुमधुर) मिसळून बनवलेला लाडू किंवा अत्यंत गोड असा पूप (केक). 'अधिगच्छेय्य' म्हणजे प्राप्त करेल. 'असेचनकं' म्हणजे गोडवा आणण्यासाठी इतर कोणत्याही रसाची भेसळ न केलेले, नैसर्गिक ओजस्वी (पोषक) आणि उत्कृष्ट चवीचे।

---

Haricandanassāti suvaṇṇavaṇṇacandanassa. Lohitacandanassāti rattavaṇṇacandanassa. Surabhigandhanti sugandhaṃ. Darathādayo vaṭṭadarathā, vaṭṭakilamathā, vaṭṭapariḷāhā eva. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.

'हरिचन्दनस्स' म्हणजे सुवर्णवर्णी चंदनाचे. 'लोहितचन्दनस्स' म्हणजे रक्तवर्णी (लाल) चंदनाचे. 'सुरभिगन्धं' म्हणजे सुगंधी. 'दरथादयो' (क्लेश इत्यादी) म्हणजे संसारातील क्लेश (वट्टदरथ), संसारातील थकवा (वट्टकिलमथ) आणि संसारातील दाह (वट्टपरिळाह) हेच होत. 'उदानं उदानेसि' म्हणजे उद्गार काढले. जसे की, जे तेल मोजपात्रामध्ये मावू शकत नाही आणि ओसंडून वाहून जाते, त्याला 'अवсеक' (ओसंडणे) म्हटले जाते. आणि जे पाणी तलाव साठवून ठेवू शकत नाही, जे ओसंडून वाहून जाते, त्याला 'ओघ' (पूर) म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, जे प्रीतीचे (आनंदाचे) शब्द हृदय साठवून ठेवू शकत नाही, जे अतिशय वाढल्यामुळे आत न राहता बाहेर पडतात, त्यांना 'उदान' (उद्गार) म्हटले जाते. अशा प्रकारचे प्रीतीमय वचन उच्चारले, असा अर्थ आहे।

---

5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

५. पिंगियानी सुत्त वर्णन

---

195. Pañcame nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, tesaṃ hatthālaṅkāra-assālaṅkāra-rathālaṅkāra-sāṇivitānakañcukāpi sabbe nīlāyeva honti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.

१९५. पाचव्या सुत्तामध्ये 'नीला' (निळे/काळे) हा शब्द सर्वसमावेशक आहे. 'नीलवण्णा' (निळ्या रंगाचे) इत्यादी त्याचेच वर्गीकरण दर्शवणारे आहे. त्यामध्ये, त्यांचा नैसर्गिक वर्ण निळा नव्हता, तर निळ्या विलेपनाने (चंदनाने) माखलेले असल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'नीलवत्था' म्हणजे त्यांचे सुती, रेशमी इत्यादी वस्त्रे देखील निळीच असत. 'नीलालंकारा' म्हणजे निळ्या मण्यांनी व निळ्या फुलांनी सुशोभित केलेले; त्यांचे हत्तीचे अलंकार, घोड्याचे अलंकार, रथाचे अलंकार, पडदे, चांदवे आणि अंगरखे हे सर्व देखील निळेच असत. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा।

---

Padumaṃ [Pg.71] yathāti yathā satapattaṃ rattapadumaṃ. Kokanadanti tasseva vevacanaṃ. Pātoti pageva suriyuggamanakāle. Siyāti bhaveyya. Avītagandhanti avigatagandhaṃ. Aṅgīrasanti bhagavato aṅgamaṅgehi rasmiyo niccharanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. Tapantamādiccamivantalikkheti dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu ālokakaraṇavasena antalikkhe tapantaṃ ādiccaṃ viya virocamānaṃ. Aṅgīrasaṃ passāti attānameva vā mahājanaṃ vā sandhāya evaṃ vadati.

'पदुमं यथा' म्हणजे ज्याप्रमाणे शंभर पाकळ्यांचे लाल कमळ. 'कोकनदं' हा त्याच कमळाचा समानार्थी शब्द आहे. 'पातो' म्हणजे सकाळीच, सूर्योदयाच्या वेळी. 'सिया' म्हणजे असावे/व्हावे. 'अवीतगन्धं' म्हणजे जिचा सुगंध नष्ट झालेला नाही असे (ताजे सुगंधी). 'अङ्गीरसं' म्हणजे भगवंतांच्या अंगप्रत्यंगांतून किरणे बाहेर पडतात, म्हणून त्यांना 'अंगिरस' म्हटले जाते. 'तपन्तमादिच्चमिवन्तlिक्खे' म्हणजे दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार महाद्वीपांमध्ये प्रकाश पसरवण्याच्या दृष्टीने आकाशात चमकणाऱ्या सूर्याप्रमाणे देदीप्यमान असणाऱ्या. 'अङ्गीरसं पस्स' (अंगिरसाला पहा) असे ते स्वतःला उद्देशून किंवा जनसमुदायाला उद्देशून म्हणतात।

---

6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

६. महासुपिन सुत्त वर्णन

---

196. Chaṭṭhe mahāsupināti mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupinā. Pāturahesunti pākaṭā ahesuṃ. Tattha supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.

१९६. सहाव्या सुत्तामध्ये 'महासुपिना' (महान स्वप्ने) म्हणजे महान पुरुषांद्वारे पाहिली जाणारी आणि महान गोष्टींचे सूचक (निमित्त) असणारी स्वप्ने होत. 'पातुरहेसुं' म्हणजे प्रकट झाली. त्यामध्ये, स्वप्न पाहणारा मनुष्य चार कारणांमुळे स्वप्न पाहतो: धातूंच्या (शारीरिक दोषांच्या) क्षोभामुळे, पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे, देवतांनी दाखवल्यामुळे किंवा पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे)।

---

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayappayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati. Passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthicorādīhi anubaddho viya ca. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti. So tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, kosalarājā viya soḷasa supine, ayameva bhagavā bodhisattabhūto ime pañca mahāsupine viya cāti.

त्यामध्ये, पित्त इत्यादींचा क्षोभ करणाऱ्या कारणांच्या प्रभावामुळे ज्यांचे धातू क्षुब्ध झाले आहेत, तो मनुष्य 'धातूक्षोभामुळे' स्वप्न पाहतो. आणि स्वप्न पाहताना तो विविध प्रकारची स्वप्ने पाहतो, जसे की डोंगरावरून खाली पडणे, आकाशातून जाणे, किंवा हिंस्र श्वापदे, हत्ती, चोर इत्यादींनी पाठलाग करणे. 'पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे' स्वप्न पाहणारा मनुष्य पूर्वी अनुभवलेल्या विषयांना स्वप्नात पाहतो. 'देवतांनी दाखवल्यामुळे' स्वप्न पाहणाऱ्याला देवता त्याच्या कल्याणासाठी किंवा अकल्याणासाठी विविध प्रकारचे विषय समोर आणून देतात. तो त्या देवतांच्या प्रभावाने ते विषय स्वप्नात पाहतो. 'पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे)' स्वप्न पाहणारा मनुष्य पुण्याच्या किंवा पापाच्या प्रभावाने भविष्यात घडणाऱ्या चांगल्या किंवा वाईट गोष्टींचे सूचक असणारे स्वप्न पाहतो; जसे की बोधिसत्त्वांच्या मातेने पुत्रप्राप्तीचा संकेत देणारे स्वप्न पाहिले, कोसल राजाने सोळा स्वप्ने पाहिली, किंवा स्वतः आपल्या भगवंतांनी बोधिसत्त्व असताना ही पाच महास्वप्ने पाहिली होती।

---

Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supine passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantaṃ saccameva [Pg.72] hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.

त्या स्वप्नांपैकी, जे स्वप्न धातूक्षोभामुळे आणि पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे पाहिले जाते, ते खरे ठरत नाही. जे स्वप्न देवतांनी दाखवल्यामुळे पाहिले जाते, ते खरे किंवा खोटे असू शकते. कारण क्रुद्ध झालेल्या देवता एखाद्याचा युक्तीने नाश करण्याच्या इच्छेने विपरीत (उलट) गोष्टी देखील करून दाखवतात. परंतु, जे स्वप्न पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे) पाहिले जाते, ते निश्चितपणे खरेच असते. या चार मूळ कारणांच्या परस्पर मिश्रणामुळे देखील स्वप्नांचे विविध प्रकार होतात।

---

Taṃ panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekhā na passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti. Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati. Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, na nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvo ca āpajjati? Na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti.

आता, ही चारही प्रकारची स्वप्ने केवळ शैक्ष (ज्यांनी अजून अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही असे साधक) आणि पृथग्जन (सामान्य लोक) हेच पाहतात, कारण त्यांचे विपर्यास (भ्रम) अजून नष्ट झालेले नसतात. अशैक्ष (अर्हत) स्वप्ने पाहत नाहीत, कारण त्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले असतात. पण स्वप्न पाहणारा मनुष्य झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो की जागा असताना, की झोपलेलाही नसताना आणि जागाही नसताना पाहतो? यामध्ये, जर तो झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर अभिधम्माशी विरोध निर्माण होतो. कारण मनुष्य भवांग-चित्ताने झोपतो, आणि त्या चित्ताला रूपनिमित्त इत्यादी विषय नसतात किंवा ते रागादी क्लेशांनी युक्त नसते. परंतु स्वप्न पाहणाऱ्याच्या मनात अशा प्रकारची चित्ते उत्पन्न होतात. जर तो जागा असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर विनयाशी विरोध निर्माण होतो. कारण जागा असलेला मनुष्य जे काही पाहतो, ते व्यावहारिक चित्ताने (सक्रिय मनाने) पाहतो. आणि व्यावहारिक चित्ताने नियमभंग (अतिश्रम) केल्यास 'अनापत्ती' (गुन्हा न होणे) असे काही नसते. परंतु स्वप्न पाहणाऱ्याकडून नियमभंग झाला तरी ती निश्चितपणे 'अनापत्तीच' (गुन्हा नसणेच) असते. जर तो झोपलेलाही नसताना आणि जागाही नसताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर तो खरोखर काहीच पाहत नाही. आणि असे असल्यास स्वप्नाचा अभावच सिद्ध होईल का? नाही, अभाव सिद्ध होत नाही. का? कारण 'कपिमिद्धपरेतो' (माकडासारखी अर्धवट झोप घेतलेला मनुष्य) स्वप्न पाहतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "हे महाराजा, माकडासारखी अर्धवट झोप घेतलेला मनुष्यच स्वप्न पाहतो."

---

Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho. Pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti, atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. So panesa supino kālavasenapi divā tāva diṭṭho na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme pacchimayāme ca. Balavapaccūse pana asitapītakhāyite sammā pariṇāmaṃ gate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāneva diṭṭho [Pg.73] supino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ.

कपिमिद्धपरेतो म्हणजे माकडाच्या झोपेशी (मर्कटनिद्रेने) युक्त असलेला. ज्याप्रमाणे माकडाची झोप अतिशय चंचल (लवकर बदलणारी) असते, त्याचप्रमाणे जी झोप वारंवार कुशल इत्यादी चित्तांनी संमिश्र असल्यामुळे चंचल असते, आणि जिच्या प्रवृत्तीमध्ये वारंवार भवंगातून (सुप्त मनातून) बाहेर पडणे होते, अशा झोपेशी युक्त असलेला मनुष्य स्वप्न पाहतो. त्यामुळे हे स्वप्न कुशलही असते, अकुशलही असते आणि अव्याकृतही असते. त्या स्वप्नात चैत्यवंदन, धम्मश्रवण, धम्मदेसना इत्यादी करणाऱ्याला कुशल चित्त होते, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी करणाऱ्याला अकुशल होते, आणि या दोन्ही टोकांपासून मुक्त असलेल्या आवर्जन व तदारंभाच्या (तदारम्मण) क्षणी ते अव्याकृत असते, असे समजावे. हे स्वप्न दुर्बल आलंबन (विषय) असल्यामुळे, त्यातील चेतना प्रतिसंधी खेचून आणण्यास (पुनर्जन्म घडवण्यास) असमर्थ असते. परंतु प्रवृत्तीकाळात इतर कुशल-अकुशल कर्मांद्वारे साहाय्य मिळाल्यास ते विपाक (फळ) देते. जरी ते विपाक देत असले, तरी अयोग्य विषयात उत्पन्न झाल्यामुळे स्वप्नातील चेतना ही केवळ व्यावहारिक दृष्ट्या निरर्थक (अव्यवहार्य) मानली जाते. तसेच, हे स्वप्न काळाच्या प्रभावाने पाहिले असता, दिवसा पाहिलेले स्वप्न खरे ठरत नाही; त्याचप्रमाणे रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्यम प्रहरात आणि अंतिम प्रहरात पाहिलेले स्वप्नही खरे ठरत नाही. परंतु पहाटेच्या वेळी, खाल्लेले, प्यालेले आणि चघळलेले अन्न नीट पचल्यानंतर, शरीरात ओज प्रस्थापित झाल्यावर, अरुणोदय होत असताना पाहिलेले स्वप्न खरे ठरते. इष्ट (शुभ) चिन्हांचे स्वप्न पाहणाऱ्याला इष्ट फळ मिळते, आणि अनिष्ट (अशुभ) चिन्हांचे स्वप्न पाहणाऱ्याला अनिष्ट फळ मिळते.

---

Ime pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Amhākaṃ pana bodhisatto kadā ime supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Terasiyantipi vadantiyeva. So ime supine disvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhuñjitvā nisinno cintesi – ‘‘sace mayā kapilavatthunagare ime supinā diṭṭhā assu, pitu mahārājassa katheyyaṃ. Sace pana me mātā jīveyya, tassā katheyyaṃ. Imasmiṃ kho pana ṭhāne imesaṃ paṭiggāhako nāma natthi, ahameva paṭigaṇhissāmī’’ti. Tato ‘‘idaṃ imassa pubbanimittaṃ idaṃ imassā’’ti sayameva supine paṭiggaṇhitvā uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha bodhiṃ patvā anukkamena jetavane viharanto attano makulabuddhakāle diṭṭhe pañca mahāsupine vitthāretuṃ bhikkhū āmantetvā imaṃ desanaṃ ārabhi.

परंतु ही पाच महास्वप्ने सामान्य लोक पाहत नाहीत, महाराज पाहत नाहीत, चक्रवर्ती राजे पाहत नाहीत, अग्रश्रावक पाहत नाहीत, प्रत्येकबुद्ध पाहत नाहीत, (आणि आधीच बुद्ध झालेले) सम्यक्संबुद्धही पाहत नाहीत; केवळ एक सर्वज्ञ बोधिसत्वच ती पाहतात. पण आपल्या बोधिसत्वांनी ही स्वप्ने केव्हा पाहिली? 'उद्या मी बुद्ध होईन' अशा वेळी, पक्षाच्या (पंधरवड्याच्या) चतुर्दशीला, रात्र संपून पहाट होत असताना त्यांनी ही स्वप्ने पाहिली. काही आचार्य त्रयोदशीला पाहिली असेही म्हणतात. त्यांनी ही स्वप्ने पाहून, उठून, मांडी घालून बसून विचार केला – 'जर मी ही स्वप्ने कपिलवस्तू नगरात पाहिली असती, तर माझे पिता महाराजांना सांगितली असती. जर माझी माता जिवंत असती, तर तिला सांगितली असती. परंतु या ठिकाणी या स्वप्नांचा अर्थ समजून घेणारा कोणीही नाही, म्हणून मी स्वतःच त्यांचा अर्थ लावीन.' त्यानंतर, 'हे या गोष्टीचे पूर्वनिमित्त आहे, ते त्या गोष्टीचे पूर्वनिमित्त आहे' असा स्वतःच स्वप्नांचा अर्थ लावून, उरुवेला गावात सुजाताने दिलेली खीर (पायस) ग्रहण करून, बोधिमंडळावर जाऊन बोधी प्राप्त केली, आणि अनुक्रमाने जेतवनात विहार करत असताना, आपल्या बुद्धत्वाच्या सुरुवातीच्या काळात पाहिलेल्या पाच महास्वप्नांचा विस्तार करण्यासाठी भिक्खूंना आमंत्रित करून या उपदेशाला (देसनेला) सुरुवात केली.

---

Tattha mahāpathavīti cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā mahāpathavī. Mahāsayanaṃ ahosīti sirisayanaṃ ahosi. Ohitoti ṭhapito. So pana na udakasmiṃyeva ṭhapito ahosi, atha kho pācīnasamuddassa uparūparibhāgena gantvā pācīnacakkavāḷamatthake ṭhapito ahosīti veditabbo. Pacchime samudde dakkhiṇe samuddeti etesupi eseva nayo. Tiriyā nāma tiṇajātīti dabbatiṇaṃ vuccati. Nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosīti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā passantassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. Pādehi ussakkitvāti agganakhato paṭṭhāya pādehi abhiruhitvā. Nānāvaṇṇāti eko nīlavaṇṇo, eko pītavaṇṇo, eko lohitavaṇṇo, eko paṇḍupalāsavaṇṇoti evaṃ nānāvaṇṇā. Setāti paṇḍarā parisuddhā. Mahato mīḷhapabbatassāti tiyojanubbedhassa gūthapabbatassa. Uparūpari caṅkamatīti matthakamatthake caṅkamati[Pg.74]. Dīghāyukabuddhā pana tiyojanike mīḷhapabbate anupavisitvā nisinnā viya honti.

त्या उपदेशात, 'महापृथ्वी' म्हणजे चक्रवाळ व्यापून राहिलेली विशाल पृथ्वी. 'महासयनं अहोसि' म्हणजे ती एक भव्य शय्या (श्रीशय्या) झाली. 'ओहितो' म्हणजे ठेवलेला. तो (डावा हात) केवळ पाण्यावरच ठेवला नव्हता, तर पूर्व समुद्राच्या वरच्या भागातून जाऊन पूर्व चक्रवाळाच्या शिखरावर ठेवला होता, असे समजावे. 'पश्चिम समुद्रात' आणि 'दक्षिण समुद्रात' या शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'तिरिया' नावाचे गवत म्हणजे 'दब्ब' (दर्भ) गवत म्हटले जाते. 'नाभीतून उगवून आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले' म्हणजे नांगराच्या आकाराच्या लाल दांड्याप्रमाणे नाभीतून वर येऊन, पाहता पाहता विळभर (वितभर), हातभर, व्यामभर, काठीभर, गाऊतभर, अर्धा योजन, एक योजन अशा प्रकारे वर वाढत जाऊन, अनेक हजार योजने आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले, असे समजावे. 'पादेहि उस्सक्कित्वा' म्हणजे नखांच्या टोकापासून सुरुवात करून पायांवर चढून. 'नानावर्णा' म्हणजे एक निळ्या रंगाचा, एक पिवळ्या रंगाचा, एक लाल रंगाचा, एक सुकलेल्या पानाच्या रंगाचा, अशा विविध रंगांचे पक्षी. 'सेता' म्हणजे पांढरे, अत्यंत शुद्ध. 'महतों मीळ्हपब्बतस्स' म्हणजे तीन योजन उंच असलेल्या विष्ठेच्या पर्वतावर. 'उपरूपरि चंकमति' म्हणजे त्याच्या शिखरावर चंक्रमण करतात. दीर्घायुषी बुद्ध मात्र तीन योजन उंच असलेल्या विष्ठेच्या पर्वतात प्रवेश करून बसल्यासारखे असतात.

---

Evaṃ ettakena ṭhānena pubbanimittāni dassetvā idāni saha pubbanimittehi paṭilābhaṃ dassetuṃ yampi, bhikkhavetiādimāha. Tattha sabbaguṇadāyakattā buddhānaṃ arahattamaggo anuttarā sammāsambodhi nāma. Tasmā yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantapabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ pāḷivaseneva veditabbanti.

अशा प्रकारे, एवढ्या भागाद्वारे पूर्वनिमित्ते दाखवून, आता पूर्वनिमित्तांसह मिळणारे फळ दाखवण्यासाठी 'यम्पि, भिक्खवे' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, सर्व गुणांचे प्रदाते असल्यामुळे बुद्धांचा अर्हत् मार्ग हाच 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी' होय. म्हणून, त्यांनी जी चक्रवाळयुक्त महापृथ्वी भव्य शय्या बनलेली पाहिली, ते बुद्धत्वाचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जो हिमवंत पर्वतराज उशी बनलेला पाहिला, ते सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या उशीचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जे चारही हात-पाय चक्रवाळाच्या शिखरावर ठेवलेले पाहिले, ते धम्मचक्काच्या अपरिवर्तनीयतेचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी स्वतःला उताणे निजलेले पाहिले, ते तिन्ही भवूंमध्ये अज्ञानाने पालथे पडलेल्या प्राण्यांना सन्मार्गावर आणण्याचे (उताणे करण्याचे) पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जे डोळे उघडून पाहिल्यासारखे झाले, ते दिव्यचक्षू प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त होते. जे थेट भवाग्रापर्यंत एकच प्रकाश पसरलेला पाहिला, ते अनावरण ज्ञानाचे पूर्वनिमित्त होते. उर्वरित भाग पाळीच्या (पाठाच्या) आधारेच समजून घ्यावा.

---

7. Vassasuttavaṇṇanā

७. वर्षसुत्तवण्णना

---

197. Sattame nemittāti nimittapāṭhakā. Tejodhātu pakuppatīti mahāaggikkhandho uppajjati. Pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvāti uppannaṃ utusamuṭṭhānaṃ udakaṃ tiyojanasatena hatthena paṭiggahetvā. Pamattā hontīti attano kīḷāya pamattā honti vippavuṭṭhasatino. Tesañhi sakāya ratiyā ‘‘ramāmā’’ti citte uppanne akālepi devo vassati, tadabhāve na vassati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘na kālavassa’’nti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

१९७. सातव्या सुत्तात, 'नेमित्ता' म्हणजे निमित्त सांगणारे (भविष्य सांगणारे). 'तेजोधातू प्रकुपित होतो' म्हणजे मोठा अग्नीचा समूह उत्पन्न होतो. 'हाताने पाणी स्वीकारून' म्हणजे ऋतूमुळे उत्पन्न झालेले पावसाचे पाणी तीनशे योजन लांब हाताने झेलून. 'प्रमत्त होतात' म्हणजे आपल्या क्रीडेमध्ये मग्न होऊन विसरून जातात, ज्यांची स्मृती नष्ट होते. कारण, त्यांच्या मनात स्वतःच्या क्रीडेत 'रंगून जाऊ या' असा विचार आला की अवेळीही पाऊस पडतो, आणि तसा विचार नसेल तर पाऊस पडत नाही. त्याला अनुसरूनच हे म्हटले आहे – 'अवेळी पाऊस पडत नाही'. आठवे आणि नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

१०. निस्सारणीयसुत्तवण्णना

---

200. Dasame nissāraṇīyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāmaṃ manasikarototi kāmaṃ manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti nappavisati. Nappasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Na santiṭṭhatīti nappatiṭṭhahati. Na vimuccatīti na adhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati patikuṭati pativaṭṭati na saṃpasārīyati, evaṃ paṭilīyati [Pg.75] na saṃpasārīyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vediyatīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vediyati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyamaggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā ‘‘puna kāmā nāma natthī’’ti jānāti. Tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.

२००. दहाव्या सुत्तात, 'निस्सारणीया' म्हणजे विमुक्त, असंबद्ध. 'धातुयो' म्हणजे अत्ता-शून्य (आत्मभावापासून शून्य) स्वभाव. 'कामं मनसिकरोतो' म्हणजे कामाचे मनसिकार करणाऱ्याचे; अशुभाच्या ध्यानातून उठून, औषध घेऊन विषाची परीक्षा पाहणाऱ्याप्रमाणे, परीक्षेसाठी कामाभिमुख चित्त प्रवृत्त करणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे. 'न पक्खन्दति' म्हणजे प्रवेश करत नाही. 'नप्पसीदति' म्हणजे प्रसन्नता पावत नाही. 'न सन्तिट्ठति' म्हणजे प्रतिष्ठित होत नाही. 'न विमुच्चति' म्हणजे अधिमुक्त होत नाही. ज्याप्रमाणे कोंबडीचे पंख किंवा शिरेचा तुकडा अग्नीत टाकला असता आकुंचन पावतो, संकुचित होतो, मागे फिरतो, पसरत नाही; त्याचप्रमाणे (चित्त) आकुंचन पावते, पसरत नाही. 'नेक्खम्मं खो पन' येथे 'नेक्खम्म' म्हणजे अशुभांमधील प्रथम ध्यान होय, त्याचे मनसिकार करणाऱ्याचे चित्त प्रवृत्त होते. 'तस्स तं चित्तं' म्हणजे त्याचे ते अशुभध्यानचित्त होय. 'सुगतं' म्हणजे गोचरात (आलंबनात) गेल्यामुळे चांगल्या प्रकारे गेलेले. 'सुभावितं' म्हणजे अहानभागीय (न घसरणारे) असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे भाविलेले. 'सुvuट्ठितं' म्हणजे कामांमधून चांगल्या प्रकारे उठलेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे कामांपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेले. 'कामपच्चया आसवा' म्हणजे कामाच्या हेतूने होणारे चार आसव होत. 'विघाता' म्हणजे दुःख. 'परिळाहो' म्हणजे कामरागाचा परिदाह. 'न सो तं वेदनं वेदियति' म्हणजे तो त्या कामवेदनेचा आणि विघात-परिदाह वेदनेचा अनुभव घेत नाही. 'इदमक्खातं कामानं निस्सरणं' म्हणजे हे अशुभध्यान कामांपासून मुक्त असल्यामुळे 'कामांचे निस्सरण' (सुटका) असे म्हटले आहे. जो कोणी त्या ध्यानाला पादक (पाया) करून संस्कारांचे संमर्शन (विपश्यना) करत, तृतीय मार्ग (अनागामी मार्ग) प्राप्त करून अनागामी फलाने निर्वाण पाहून 'पुन्हा काम अस्तित्वात नाहीत' असे जाणतो, त्याचे चित्त अत्यंत निस्सरणच (पूर्ण सुटकाच) होते. उर्वरित पदांमध्येही हाच नय आहे.

---

Ayaṃ pana viseso – dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ. Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno ‘‘puna sakkāyo natthī’’ti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ. Idāni evaṃ sakkāyanissaraṇaṃ nirodhaṃ patvā ṭhitassa khīṇāsavassa vaṇṇaṃ kathento tassa kāmanandīpi nānusetītiādimāha. Tattha nānusetīti na nibbattati. Ananusayāti anibbattiyā. Sesamettha uttānatthamevāti.

हा मात्र विशेष आहे – दुसऱ्या वारात मैत्री ध्यान हे व्यापादाचे निस्सरण होय. तिसऱ्या वारात करुणा ध्यान हे विहिंसेचे निस्सरण होय. चौथ्या वारात अरूप ध्यान हे रूपांचे निस्सरण होय. आणि येथे अत्यंत निस्सरण म्हणून अर्हत्त्वफलाची योजना करावी. पाचव्या वारात 'सक्कायं मनसिकरोतो' म्हणजे केवळ संस्कारांचे परिग्रहण करून अर्हत्त्व प्राप्त केलेल्या शुष्कविपश्यकाचे, फलसमापत्तीतून उठून, परीक्षेसाठी पंच उपादानस्कंधांकडे चित्त पाठवणाऱ्याचे. 'इदमक्खातं सक्कायस्स निस्सरणं' म्हणजे अर्हत्त्वमार्गाने आणि फलाने निर्वाण पाहून राहिलेल्या भिक्खूचे 'पुन्हा सक्काय (सत्काय) नाही' असे उत्पन्न झालेले अर्हत्त्वफलसमापत्तीचे चित्त हे 'सक्कायाचे निस्सरण' असे म्हटले आहे. आता अशा प्रकारे सक्काय-निस्सरण रूप निरोधाला (निर्वाणाला) प्राप्त करून राहिलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे) गुणगान करताना 'तस्स कामनन्दीपि नानुसेति' (त्याची कामनंदी देखील अनुशयित होत नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नानुसेति' म्हणजे उत्पन्न होत नाही. 'अननुसया' म्हणजे अनुत्पत्तीमुळे. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Brāhmaṇavaggo pañcamo.

पाचवा ब्राह्मणवग्गो.

---

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथा पण्णासक समाप्त झाला.

---

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

५. पाचवा पण्णासक.

---

(21) 1. Kimilavaggo

(२१) १. किमिलवग्गो.

---

1. Kimilasuttavaṇṇanā

१. किमिलसुत्तवण्णना.

---

201. Pañcamassa [Pg.76] paṭhame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Niculavaneti mucalindavane. Etadavocāti ayaṃ kira thero tasmiṃyeva nagare seṭṭhiputto satthu santike pabbajitvā pubbenivāsañāṇaṃ paṭilabhi. So attanā nivutthaṃ khandhasantānaṃ anussaranto kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle pabbajitvā catūsu parisāsu sāsane agāravaṃ karontīsu nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha tattha samaṇadhammaṃ katvā attano nivutthabhāvaṃ addasa. So ‘‘satthāraṃ upasaṅkamitvā taṃ kāraṇaṃ pucchissāmī’’ti etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

२०१. पाचव्याच्या पहिल्या सुत्तात, 'किमिलायं' म्हणजे या नावाच्या नगरात. 'निचुलवने' म्हणजे मुचलिंद वनात. 'एतदवोच' म्हणजे असे म्हणतात की, हे थेर त्याच नगरातील श्रेष्ठिपुत्र होते, ज्यांनी शास्त्यांच्या सन्निध प्रवज्जा घेऊन पूर्वनिवासज्ञान प्राप्त केले होते. त्यांनी स्वतः घालवलेल्या स्कंधसंतानाचे अनुस्मरण करताना, कश्यप दशबलांच्या शासनाच्या ऱ्हासाच्या काळात प्रवज्जित होऊन, चारही परिषदा शासनाविषयी अनादर दाखवत असताना, शिडी बांधून पर्वतावर चढून तेथे श्रमणधर्म आचरून स्वतःच्या पूर्वजन्मांचे अस्तित्व पाहिले होते. त्यांनी 'शास्त्यांकडे जाऊन त्याचे कारण विचारीन' असा विचार करून 'को नु खो, भन्ते' इत्यादी वचन म्हटले.

---

Satthari agāravā viharanti appatissāti satthari gāravañceva jeṭṭhakabhāvañca anupaṭṭhapetvā viharanti. Sesesupi eseva nayo. Tattha cetiyaṅgaṇādīsu chattaṃ dhāretvā upāhanā āruyha vicaranto nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento satthari agāravo viharati nāma. Dhammassavanagge pana nisīditvā niddāyanto ceva nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento dhamme agāravo viharati nāma. Saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ nānattakathaṃ kathento theranavamajjhimesu ca cittīkāraṃ akaronto saṅghe agāravo viharati nāma. Sikkhaṃ aparipūrento sikkhāya agāravo viharati nāma. Aññamaññaṃ kalahabhaṇḍanādīni karonto aññamaññaṃ agāravo viharati nāma. Dutiyaṃ uttānatthameva.

'सत्थरि अगारवा विहरन्ति अप्पतिस्सा' म्हणजे शास्त्यांच्या ठिकाणी आदर आणि ज्येष्ठभाव न ठेवता राहतात. उर्वरित पदांमध्येही हाच नय आहे. त्यामध्ये, चैत्य प्रांगण इत्यादी ठिकाणी छत्री धरून, पादत्राणे घालून फिरणारा आणि नाना प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी बोलणारा भिक्खू 'शास्त्यांच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. धर्मश्रवण मंडपात बसून झोपणारा आणि नाना प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी बोलणारा भिक्खू 'धर्माच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. संघामध्ये हातवारे करत नाना प्रकारच्या गोष्टी बोलणारा आणि थेर (ज्येष्ठ), नव (नवीन) व मध्यम भिक्खूंचा आदर न करणारा भिक्खू 'संघाच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. शिक्षेची (नियमांची) परिपूर्ती न करणारा 'शिक्षेच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. आपापसात भांडण-तंटे इत्यादी करणारा 'आपापसात अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

३. अस्साजानीयसुत्तवण्णना.

---

203-204. Tatiye ajjavenāti ujubhāvena avaṅkagamanena. Javenāti padajavena. Maddavenāti sarīramudutāya. Khantiyāti adhivāsanakkhantiyā. Soraccenāti sucisīlatāya. Bhikkhuvāre ajjavanti ñāṇassa ujukagamanaṃ. Javoti sūraṃ hutvā ñāṇassa gamanabhāvo. Maddavanti [Pg.77] sīlamaddavaṃ. Khantīti adhivāsanakkhantiyeva. Soraccaṃ sucisīlatāyeva. Catutthe pañca balāni missakāni kathitāni.

२०३-२०४. तिसऱ्या सुत्तात, 'अज्जवेन' म्हणजे सरळपणाने, वक्रतेशिवाय जाण्याने. 'जवेन' म्हणजे पावलांच्या वेगाने. 'मद्दवेन' म्हणजे शरीराच्या मृदुतेने. 'खन्तिया' म्हणजे अधिवासन क्षंतीने. 'सोरच्चेन' म्हणजे सुचिशीलतेने. भिक्खू वारात 'अज्जवं' म्हणजे ज्ञानाचे सरळ जाणे. 'जवो' म्हणजे शूर होऊन ज्ञानाचे वहन करण्याची अवस्था. 'मद्दवं' म्हणजे शीलमृदुता. 'खन्ती' म्हणजे अधिवासन क्षंतीच. 'सोरच्चं' म्हणजे सुचिशीलताच. चौथ्या सुत्तात पाच बले संमिश्र स्वरूपात सांगितली आहेत.

---

5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

५. चेतोखिलसुत्तवण्णना.

---

205. Pañcame cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā, kacavarabhāvā, khāṇukabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsavarapurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. Nādhimuccatīti evametanti adhimokkhaṃ na paṭilabhati. Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti. Ātappāyāti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo evametassa bhikkhuno appahīno hoti.

२०५. पाचव्या सुत्तात, 'चेतोखिला' म्हणजे चित्ताची कठीणता (स्तब्धता), कचरा असण्याची अवस्था आणि खुंट्यासारखी अवस्था होय. 'सत्थरि कङ्खति' (शास्त्याविषयी शंका घेतो) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शरीरावर किंवा गुणांवर शंका घेतो. शरीरावर शंका घेणारा मनुष्य 'बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित असे शरीर खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो; गुणांवर शंका घेणारा 'भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणण्यास समर्थ असलेले सर्वज्ञता ज्ञान (सब्बञ्ञुताञाण) खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'विचिकिच्छति' (शंका घेतो) म्हणजे विचार करता करता थकून जातो, दुःखाला प्राप्त होतो, निर्णय घेऊ शकत नाही. 'नाधिमुच्चति' म्हणजे 'हे असेच आहे' असा दृढ निश्चय (अधिमोक्ष) प्राप्त करत नाही. 'न सम्पसीदति' म्हणजे गुणांमध्ये उतरून निःशंक भावाने प्रसन्न होण्यास, निर्मळ होण्यास समर्थ होत नाही. 'आतप्पाय' म्हणजे क्लेशांना दहन करणाऱ्या वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) आचरणासाठी. 'अनुयोगाय' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उद्योग करण्यासाठी. 'सातच्चाय' म्हणजे सतत क्रिया करण्यासाठी (सातत्यासाठी). 'पधानाय' म्हणजे सम्यक प्रयत्नासाठी. 'अयं पठमो चेतोखिलो' म्हणजे शास्त्याविषयीच्या शंकेने युक्त असलेला चित्ताचा हा पहिला कठीणपणा होय. अशा प्रकारे या भिक्खूचा हा पहिला चेतोखिला नष्ट झालेला नसतो.

---

Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissandaṃ phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipanno’’tiādīnaṃ padānaṃ vasena ‘‘evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.

'धम्मे' म्हणजे परियत्ति धम्म आणि पटिवेध धम्म या दोन्हीमध्ये. परियत्ति धम्मावर शंका घेणारा 'त्रिपिटक बुद्धवचन हे चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंध आहेत असे म्हणतात, ते खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. पटिवेध धम्मावर शंका घेणारा 'विपश्यनेचे फळ म्हणजे मार्ग, मार्गाचे फळ म्हणजे फल आणि सर्व संस्कारांचा त्याग म्हणजे निर्वाण असे म्हणतात, ते खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'सङ्घे कङ्खति' (संघावर शंका घेतो) म्हणजे 'उजुपटिपनो' (सरळ मार्गाने चालणारे) इत्यादी पदांच्या आधारे 'अशा प्रकारच्या प्रतिपदेचे आचरण करणारे चार मार्गस्थ आणि चार फलस्थ अशा आठ पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) समूह असलेला संघ खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. शिक्षेवर (सिक्खा) शंका घेणारा 'अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा आणि अधिपज्ञा शिक्षा असे म्हणतात, ती खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'अयं पञ्चमो' म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांविषयीच्या क्रोधाने युक्त असलेला चित्ताचा हा पाचवा कठीणपणा, कचरा असण्याची अवस्था आणि खुंट्यासारखी अवस्था होय.

---

6. Vinibandhasuttavaṇṇanā

६. विनिबंधसुत्तवर्णना (विनिबंध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

206. Chaṭṭhe cetasovinibandhāti cittaṃ vinibandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti [Pg.78] attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ, utusukhaṃ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassa vāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Tapoti tapacaraṇaṃ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataroti.

२०६. सहाव्या सुत्तात, 'चेतसोविनिबंधा' म्हणजे चित्ताला बांधून जणू मुठीत धरल्यासारखे ग्रहण करतात, म्हणून त्यांना 'चेतसोविनिबंध' (चित्ताचे बंध) म्हणतात. 'कामे' म्हणजे वस्तुकमामध्ये आणि क्लेशकामामध्ये सुद्धा. 'काये' म्हणजे स्वतःच्या शरीराविषयी. 'रूपे' म्हणजे बाह्य रूपांविषयी. 'यावदत्थं' म्हणजे जितकी इच्छा असेल तितके. 'उदरावदेहकं' म्हणजे पोट भरेपर्यंत. कारण पोट पूर्णपणे भरल्यामुळे त्याला 'उदरावदेहक' असे म्हणतात. 'सेय्यसुखं' म्हणजे पलंग किंवा पाटावर झोपल्याने मिळणारे सुख किंवा ऋतूमुळे मिळणारे सुख. 'पस्ससुखं' म्हणजे झोपताना कूस बदलताना उजव्या किंवा डाव्या कुशीला जे सुख मिळते, तसे उत्पन्न झालेले सुख. 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. 'अनुयुत्तो' म्हणजे त्यात मग्न होऊन राहतो. 'पणिधाय' म्हणजे आकांक्षा करून. 'सीलेन' इत्यादींमध्ये 'सील' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. 'वतं' म्हणजे व्रताचे ग्रहण करणे. 'तपो' म्हणजे तपश्चर्या करणे. 'ब्रह्मचरियं' म्हणजे मैथुनापासून विरती. 'देवो वा भविस्सामि' म्हणजे मी महान प्रभावशाली देव होईन. 'देवञ्ञतरो वा' म्हणजे कमी प्रभावशाली देवांमध्ये कोणताही एक देव होईन.

---

7-8. Yāgusuttādivaṇṇanā

७-८. यागुसुत्तआदिवर्णना (पेज सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

---

207-208. Sattame vātaṃ anulometīti vātaṃ anulometvā harati. Vatthiṃ sodhetīti dhamaniyo suddhā karoti. Āmāvasesaṃ pācetīti sace āmāvasesakaṃ hoti, taṃ pāceti. Aṭṭhame acakkhussanti na cakkhūnaṃ hitaṃ, cakkhuṃ visuddhaṃ na karoti.

२०७-२०८. सातव्या सुत्तात, 'वातं अनुलोमेति' म्हणजे वायूला अनुलोम करून (योग्य दिशेने) वाहून नेतो. 'वत्थिं सोधेति' म्हणजे रक्तवाहिन्या (धमन्या) शुद्ध करतो. 'आमावसेसकं पाचेति' म्हणजे जर न पचलेले अन्न शिल्लक असेल, तर ते पचवतो. आठव्या सुत्तात, 'अचक्खुस्सं' म्हणजे डोळ्यांसाठी हितकारक नसलेले, जे डोळे स्वच्छ करत नाही.

---

9. Gītassarasuttavaṇṇanā

९. गीतस्सरसुत्तवर्णना (गीतस्वर सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

209. Navame āyatakenāti dīghena, paripuṇṇapadabyañjanakaṃ gāthāvattañca vināsetvā pavattena. Sarakuttimpi nikāmayamānassāti evaṃ gītassaro kātabboti sarakiriyaṃ patthayamānassa. Samādhissa bhaṅgo hotīti samathavipassanācittassa vināso hoti.

२०९. नवव्या सुत्तात, 'आयतकेन' म्हणजे दीर्घ स्वराने, परिपूर्ण पद आणि व्यंजनांचा तसेच गाथेच्या वृत्ताचा नाश करून गायलेल्या स्वराने. 'सरकुत्तिम्पि निकामयमानस्स' म्हणजे 'अशा प्रकारे गाण्याचा स्वर काढावा' अशी स्वराच्या क्रियेची आकांक्षा करणाऱ्याचे. 'समाधिस्स भङ्गो होति' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना चित्ताचा विनाश होतो.

---

10. Muṭṭhassatisuttavaṇṇanā

१०. मुट्ठस्सतिसुत्तवर्णना (स्मृतिभ्रंश सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

210. Dasame dukkhaṃ supatīti nānāvidhaṃ supinaṃ passanto dukkhaṃ supati. Dukkhaṃ paṭibujjhatīti paṭibujjhantopi uttasitvā salomahaṃso paṭibujjhati. Imasmiṃ sutte satisampajaññaṃ missakaṃ kathitaṃ.

२१०. दहाव्या सुत्तात, 'दुक्खं सुपति' म्हणजे विविध प्रकारची स्वप्ने पाहत कष्टाने झोपतो. 'दुक्खं पटिबुज्झति' म्हणजे जागी होतानाही दचकून, अंगावर काटा येऊन जागी होतो. या सुत्तात सती (स्मृती) आणि सम्पजञ्ञ (संप्रजन्य) यांचे संमिश्रण करून उपदेश केला आहे.

---

Kimilavaggo paṭhamo.

किमिलवग्गो पठमो (किमिल वर्ग पहिला समाप्त).

---

(22) 2. Akkosakavaggo

(२२) २. अक्कोसकवग्गो (आक्रोश वर्ग).

---

1. Akkosakasuttavaṇṇanā

१. अक्कोसकसुत्तवर्णना (आक्रोश सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

211. Dutiyassa [Pg.79] paṭhame akkosakaparibhāsakoti dasahi akkosavatthūhi akkosako, bhayadassanena paribhāsako. Chinnaparipanthoti lokuttaraparipanthassa chinnattā chinnaparipantho. Rogātaṅkanti rogoyeva kicchajīvikāyāvahanato rogātaṅko nāma.

२११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अक्कोसकपरिभासको' म्हणजे दहा प्रकारच्या आक्रोशवस्तूंच्या (निंदेच्या कारणांच्या) आधारे निंदा करणारा आणि भीती दाखवून धमकावणारा. 'छिन्नपरिपन्थो' म्हणजे लोकोत्तर मार्गातील अडथळे नष्ट झाल्यामुळे ज्याचे अडथळे तोडले गेले आहेत असा. 'रोगातङ्कं' म्हणजे रोगच कठीण जीवन जगण्यास कारणीभूत ठरत असल्यामुळे त्याला 'रोगातंक' म्हणतात.

---

2. Bhaṇḍanakārakasuttavaṇṇanā

२. भण्डनकारकसुत्तवर्णना (कलह निर्माण करणाऱ्या सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

212. Dutiye adhikaraṇakārakoti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ aññatarassa kārako. Anadhigatanti pubbe appattavisesaṃ.

२१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अधिकरणकारको' म्हणजे चार अधिकरणांपैकी कोणत्याही एका अधिकरणाचा कर्ता (वाद निर्माण करणारा). 'अनधिगतं' म्हणजे पूर्वी प्राप्त न झालेली विशेष अवस्था (धम्म).

---

3. Sīlasuttavaṇṇanā

३. सीलसुत्तवर्णना (शील सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

213. Tatiye dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlaṃ vinassati. Māghātakālepi pāṇātipātaṃ adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati. Gahaṭṭhassa ‘‘asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ buddhavacanaṃ gahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.

२१३. तिसऱ्या सुत्तात, 'दुस्सीलो' म्हणजे शील नसलेला, शीलरहित. 'सीलविपन्नो' म्हणजे जिचे शील भ्रष्ट झाले आहे आणि जिचा संयम तुटला आहे असा. 'पमादाधिकरणं' म्हणजे प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) कारणामुळे. हे सुत्त गृहस्थांच्या संदर्भात आले आहे, परंतु ते प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) देखील लागू होतेच. कारण गृहस्थ ज्या ज्या व्यवसायाने आपली उपजीविका करतो, मग ती शेती असो वा व्यापार, जर तो प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींमुळे प्रमादी (बेसावध) झाला, तर तो ती कामे वेळेवर पूर्ण करू शकत नाही, ज्यामुळे त्याच्या संपत्तीचे मूळ नष्ट होते. प्राण्यांच्या हत्येवर बंदी असलेल्या काळातही प्राणातिपात, अदित्नादान (चोरी) इत्यादी कृत्ये केल्यास, दंडाच्या रूपाने तो मोठ्या प्रमाणावर संपत्तीच्या नुकसानीस प्राप्त होतो. प्रव्रजित (भिक्खू) जर दुःशील असेल, तर तो प्रमादामुळे शीलापासून, बुद्धवचनापासून, ध्यानापासून आणि सात आर्यधनांपासून वंचित (नुकसानीस प्राप्त) होतो. गृहस्थाच्या बाबतीत, 'अमुक व्यक्ती अमुक कुळात जन्मलेली असून दुःशील व पापी स्वभावाची आहे, तिने इहलोक आणि परलोकाचे कल्याण सोडले आहे, ती साधे शलाकाभक्त (भोजनाचे निमंत्रण) देखील देत नाही' अशी वाईट कीर्ती चारही परिषदांच्या मध्ये पसरते. प्रव्रजिताच्या बाबतीत, 'अमुक भिक्खू शील राखण्यास आणि बुद्धवचन शिकण्यास असमर्थ ठरला, तो वैद्यकीय कामे इत्यादी करून उपजीविका करतो आणि सहा प्रकारच्या अनादरांनी युक्त आहे' अशी वाईट कीर्ती पसरते.

---

Avisāradoti gahaṭṭho tāva ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ niggaṇhissanti vā, rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati. Maṅkubhūto ca patitakkhandho adhomukho [Pg.80] aṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññā cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.

‘अविशारद’ (आत्मविश्वास नसलेला) म्हणजे – प्रथम गृहस्थ, 'अनेकांच्या एकत्र येण्याच्या ठिकाणी नक्कीच कोणीतरी माझे (दुष्कृत्य) कर्म जाणेल, आणि मग मला शिक्षा करतील किंवा राजकुलाला (राजाला) सोपवतील' अशा भयाने युक्त होऊन जवळ जातो. तो खिन्न होऊन, खांदे पाडून, खाली तोंड करून, पायाच्या अंगठ्याने जमीन खरडत बसतो आणि आत्मविश्वासाने बोलू शकत नाही. प्रव्रजित (भिक्खू) सुद्धा 'अनेक भिक्खू एकत्र आले आहेत, नक्कीच कोणीतरी माझे कर्म जाणेल, आणि मग माझा उपोसथ व पवारणा थांबवून, मला भिक्खूभावातून च्युत करून हाकलून देतील' अशा भयाने युक्त होऊन जवळ जातो आणि आत्मविश्वासाने बोलू शकत नाही. परंतु एखादा दुःशील (शीलहीन) असूनही गर्विष्ठासारखा वागतो, तो सुद्धा अंतर्मनाने खिन्नच (लज्जितच) असतो.

---

Sammūḷho kālaṃ karotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammaṃ samādāya vattitaṭṭhānaṃ āpāthaṃ āgacchati. So ummīletvā idhalokaṃ passati, nimmīletvā paralokaṃ. Tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So ‘‘vāretha vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva. Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.

‘संमूळ्हो कालं करोति’ (संभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो) म्हणजे – मृत्यूच्या शय्येवर पडलेल्या त्या दुःशील व्यक्तीला त्याने आचरलेले दुःशील कर्म (शीलहीन आचरण) स्मृतीमध्ये येते. तो डोळे उघडून या लोकाला पाहतो आणि डोळे मिटून परलोकाला पाहतो. त्याच्यासमोर चार अपाय प्रकट होतात, जणू काही शंभर भाल्यांनी त्याच्या डोक्यावर प्रहार केला जात आहे असे त्याला वाटते. तो 'दूर करा! दूर करा!' (किंवा 'वाचवा! वाचवा!') असा आक्रोश करत मरतो. म्हणून म्हटले आहे – 'संभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो'. पाचवे पद स्पष्टच आहे. शीलाच्या फायद्यांची (आनिसंस) कथा याच्या उलट समजून घ्यावी.

---

4. Bahubhāṇisuttavaṇṇanā

४. बहुभाणि सुत्ताचे वर्णन

---

214. Catutthe bahubhāṇisminti paññāya aparicchinditvā bahuṃ bhaṇante. Mantabhāṇisminti mantā vuccati paññā, tāya paricchinditvā bhaṇante.

२१४. चौथ्या सुत्तात, 'बहुभाणिस्मिं' म्हणजे प्रज्ञेने विचार न करता खूप बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत. 'मन्तभाणिस्मिं' मध्ये 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते; तिच्याद्वारे (प्रज्ञेने) विचार करून (मर्यादा ठेवून) बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत.

---

5. Paṭhamaakkhantisuttavaṇṇanā

५. प्रथम अक्खन्ति सुत्ताचे वर्णन

---

215. Pañcame verabahuloti puggalaverenapi akusalaverenapi bahuvero. Vajjabahuloti dosabahulo.

२१५. पाचव्या सुत्तात, 'वेरबहुलो' (पुष्कळ वैर असलेला) म्हणजे पुद्गल-वैराने (व्यक्तीवरील द्वेषाने) आणि अकुशल-वैराने पुष्कळ वैर असलेला. 'वज्जबहुलो' म्हणजे पुष्कळ दोष असलेला.

---

6. Dutiyaakkhantisuttavaṇṇanā

६. द्वितीय अक्खन्ति सुत्ताचे वर्णन

---

216. Chaṭṭhe luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Vippaṭisārīti maṅkubhāvena samannāgato.

२१६. सहाव्या सुत्तात, 'लुद्दो' म्हणजे क्रूर, कठोर. 'विप्पटिसारी' म्हणजे खिन्नतेने (लज्जेने) युक्त असलेला.

---

7.Paṭhamaapāsādikasuttavaṇṇanā

७. प्रथम अपासादिक सुत्ताचे वर्णन

---

217. Sattame apāsādiketi apāsādikehi kāyakammādīhi samannāgate. Pāsādiketi pasādāvahe parisuddhasamācāre. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

२१७. सातव्या सुत्तात, 'अपासादिके' म्हणजे अप्रसन्न करणाऱ्या (अशोभनीय) कायिक कर्म इत्यादींनी युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत. 'पासादिके' म्हणजे प्रसन्नता आणणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध आचरण असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत. आठवे आणि नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

10. Madhurāsuttavaṇṇanā

१०. मधुरा सुत्ताचे वर्णन

---

220. Dasame [Pg.81] pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāyanti ekaṃ samayaṃ bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno madhurānagaraṃ sampāpuṇitvā antonagaraṃ pavisituṃ ārabhi. Athekā micchādiṭṭhikā yakkhinī acelā hutvā dve hatthe pasāretvā jivhaṃ nillāletvā dasabalassa purato aṭṭhāsi. Satthā antonagaraṃ appavisitvā tatova nikkhamitvā vihāraṃ agamāsi. Mahājano khādanīyabhojanīyañceva sakkārasammānañca ādāya vihāraṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Satthā tassa nagarassa niggaṇhanatthāya imaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha visamāti na samatalā. Bahurajāti vātapaharaṇakāle uddhatena rajakkhandhena pariyonaddhā viya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

२२०. दहाव्या सुत्तात, 'पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा मधुरायं' (हे भिक्खूंनो, मथुरेत हे पाच दोष आहेत) याचा अर्थ असा समजावा – एक वेळ भगवान भिक्खू संघासह चारिका करत असताना मथुरानगरात पोहोचले आणि नगराच्या आत प्रवेश करू लागले. तेव्हा एक मिथ्यादृष्टी यक्षिणी विवस्त्र होऊन, दोन्ही हात पसरून आणि जीभ बाहेर काढून पानांच्या (किंवा नग्न अवस्थेत) दशबलांच्या (बुद्धांच्या) समोर उभी राहिली. शास्त्यांनी नगरात प्रवेश न करता तेथूनच परत फिरून विहाराकडे प्रस्थान केले. लोकांनी खाद्य, भोज्य आणि सत्कार-सन्मानाचे साहित्य घेऊन विहारात जाऊन बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. शास्त्यांनी त्या नगराच्या दोषांचे प्रकटीकरण करण्यासाठी हे सुत्त उपदेशिले. त्यामध्ये, 'विसमा' म्हणजे समतल (सपाट) नसलेली जमीन. 'बहुरजा' म्हणजे वारा सुटल्यावर उडणाऱ्या धुळीच्या लोटाने जणू काही झाकलेली असते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Akkosakavaggo dutiyo.

अक्कोसक वर्ग दुसरा समाप्त.

---

(23) 3. Dīghacārikavaggo

(२३) ३. दीघचारिक वर्ग

---

1. Paṭhamadīghacārikasuttavaṇṇanā

१. प्रथम दीघचारिक सुत्ताचे वर्णन

---

221. Tatiyassa paṭhame anavatthacārikanti avavatthitacārikaṃ. Sutaṃ na pariyodapetīti yampissa sutaṃ atthi, taṃ pariyodapetuṃ na sakkoti. Sutenekaccena avisārado hotīti thokathokena sutena vijjamānenāpi ñāṇena somanassappatto na hoti. Samavatthacāreti samavatthitacāre. Dutiyaṃ uttānatthameva.

२२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अनवत्थचारिकं' म्हणजे अनिश्चित (मर्यादा नसलेले) भ्रमण करणे. 'सुतं न परियोदपेति' म्हणजे त्याने जे काही ऐकले (शिकले) आहे, ते तो शुद्ध (स्पष्ट) करू शकत नाही. 'सुतेनेकच्चेन अविशारदो होति' म्हणजे थोड्याशा ऐकलेल्या ज्ञानाने, विद्यमान असलेल्या ज्ञानाने देखील तो आनंदित (संतुष्ट) होत नाही. 'समवत्थचारे' म्हणजे मर्यादित (निश्चित) भ्रमण करणाऱ्याच्या बाबतीत. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3-4. Atinivāsasuttādivaṇṇanā

३-४. अतिनिवास सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

223-224. Tatiye bahubhaṇḍoti bahuparikkhāro. Bahubhesajjoti sappinavanītādīnaṃ bahutāya bahubhesajjo. Byattoti byāsatto. Saṃsaṭṭhoti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭho hutvā. Ananulomikenāti sāsanassa ananucchavikena. Catutthe vaṇṇamaccharīti guṇamaccharī. Dhammamaccharīti pariyattimaccharī.

२२३-२२४. तिसऱ्या सुत्तात, 'बहुभण्डो' म्हणजे पुष्कळ परिष्कार (वस्तू) असलेला. 'बहुभेसज्जो' म्हणजे तूप, लोणी इत्यादींच्या मुबलकतेमुळे पुष्कळ औषधे असलेला. 'ब्यत्तो' म्हणजे आसक्त असलेला. 'संसट्ठो' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने संसृष्ट (युक्त) झालेला. 'अननुलोमिकेन' म्हणजे शासनाला (बुद्ध शासनाला) अयोग्य अशा. चौथ्या सुत्तात, 'वण्णमच्छरी' म्हणजे गुणांविषयी मत्सर असलेला. 'धम्ममच्छरी' म्हणजे परियत्ती (धम्मशिक्षणाविषयी) मत्सर असलेला.

---

5-6. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

५-६. कुलूपक सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

225-226. Pañcame [Pg.82] anāmantacāre āpajjatīti ‘‘nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti sikkhāpade (pārā. 294) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Raho nisajjāyātiādīnipi tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbāni. Chaṭṭhe ativelanti atikkantapamāṇakālaṃ. Sattamaṃ uttānameva.

२२५-२२६. पाचव्या सुत्तात, 'अनामन्तचारे आपज्जति' म्हणजे 'निमंत्रित केलेला आणि भोजन असलेला भिक्खू, उपस्थित असलेल्या दुसऱ्या भिक्खूला न विचारता, भोजनापूर्वी किंवा भोजनानंतर कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जाण्याचे आचरण करतो' असे शिक्षापदात सांगितलेल्या आपत्तीला प्राप्त होतो. 'रहो निसज्जाय' (एकांतात बसणे) इत्यादी पदे देखील त्या त्या शिक्षापदांच्या नियमांनुसार समजून घ्यावीत. सहाव्या सुत्तात, 'अतिवेलं' म्हणजे मर्यादित वेळेचे उल्लंघन करून (खूप वेळ). सातवे सुत्त स्पष्टच आहे.

---

8. Ussūrabhattasuttavaṇṇanā

८. उस्सूरभत्त सुत्ताचे वर्णन

---

228. Aṭṭhame ussūrabhatteti atidivāpacanabhatte. Na kālena paṭipūjentīti yāgukāle yāguṃ, khajjakakāle khajjakaṃ, bhojanakāle bhojanaṃ apacantā yuttappayuttakālassa atināmitattā na kālena paṭipūjenti, attano citteneva denti nāma. Tato tepi tesu attano gehaṃ āgatesu tatheva karonti. Kulapaveṇiyā āgatā balipaṭiggāhikā devatāpi yuttappayuttakālena lābhaṃ labhamānāyeva rakkhanti gopayanti pīḷaṃ akatvā. Akāle labhamānā pana ‘‘ime amhesu anādarā’’ti ārakkhaṃ na karonti.

२२८. आठव्या सुत्तात, 'उस्सूरभत्ते' म्हणजे दिवस खूप वर आल्यावर (उशिरा) शिजवलेले अन्न. 'न कालेन पटिपूजेन्ति' म्हणजे यागूच्या (पेजेच्या) वेळी यागू, खाद्याच्या वेळी खाद्य, भोजनाच्या वेळी भोजन न शिजवल्यामुळे, योग्य वेळ निघून गेल्याने ते योग्य वेळी पूजा (सत्कार) करत नाहीत; ते केवळ आपल्या इच्छेनुसारच देतात. त्यामुळे ते (अतिथी) देखील जेव्हा त्यांच्या घरी येतात, तेव्हा तसेच वागतात. कुळपरंपरेने आलेल्या आणि बळी (पूजा) स्वीकारणाऱ्या देवता देखील योग्य वेळी लाभ मिळाल्यासच पीडा न देता रक्षण व सुरक्षा करतात. परंतु अवेळी लाभ मिळाल्यास 'हे लोक आमच्याविषयी अनादर बाळगतात' असे समजून रक्षण करत नाहीत.

---

Samaṇabrāhmaṇāpi ‘‘etesaṃ gehe bhojanavelāya bhojanaṃ na hoti, ṭhitamajjhanhike dentī’’ti maṅgalāmaṅgalesu kātabbaṃ na karonti. Vimukhā kammaṃ karontīti ‘‘pāto kiñci na labhāma, khudāya paṭipīḷitā kammaṃ kātuṃ na sakkomā’’ti kammaṃ vissajjetvā nisīdanti. Anojavantaṃ hotīti akāle bhuttaṃ ojaṃ harituṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

श्रमण आणि ब्राह्मण देखील 'यांच्या घरी भोजनाच्या वेळी भोजन मिळत नाही, हे भर दुपारी भोजन देतात' असे समजून मंगल-अमंगल प्रसंगी जे करायचे असते ते करत नाहीत. 'विमुखा कम्मं करोन्ति' म्हणजे 'सकाळी आम्हाला काहीच मिळाले नाही, भुकेने व्याकुळ झाल्यामुळे आम्ही काम करू शकत नाही' असे म्हणून काम सोडून बसून राहतात. 'अनोजवन्तं होति' म्हणजे अवेळी खाल्लेले अन्न शरीराला ऊर्जा (ओज) देऊ शकत नाही. शुक्लपक्ष (चांगला पक्ष) याच्या उलट समजून घ्यावा.

---

9. Paṭhamakaṇhasappasuttavaṇṇanā

९. प्रथम कण्हसप्प सुत्ताचे वर्णन

---

229. Navame sabhīrūti saniddo mahāniddaṃ niddāyati. Sappaṭibhayoti taṃ nissāya bhayaṃ uppajjati, tasmā sappaṭibhayo. Mittadubbhīti pānabhojanadāyakampi mittaṃ dubbhati hiṃsati. Mātugāmepi eseva nayo.

२२९. नवव्या सुत्तात, 'सभीरू' म्हणजे झोपाळू, जो गाढ झोप घेतो. 'sappaṭibhayo' (सप्पटिभयो) म्हणजे त्याला आश्रय करून भय निर्माण होते, म्हणून तो भययुक्त असतो. 'मित्तदुब्भी' म्हणजे अन्न-पाणी देणाऱ्या मित्राशी देखील द्रोह करतो, त्याला त्रास देतो. स्त्रियांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

10. Dutiyakaṇhasappasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय कण्हसप्प सुत्ताचे वर्णन

---

230. Dasame [Pg.83] ghoravisoti kakkhaḷaviso. Dujjivhoti dvidhā bhinnajivho. Ghoravisatāti ghoravisatāya. Sesadvayepi eseva nayo.

२३०. दहाव्या सुत्तात, 'घोरविसो' म्हणजे तीव्र विष असलेला. 'दुज्जीव्हो' म्हणजे दुभंगलेली जीभ असलेला. 'घोरविसता' म्हणजे तीव्र विषारी असणे. उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

---

Dīghacārikavaggo tatiyo.

दीघचारिक वर्ग तिसरा समाप्त.

---

(24) 4. Āvāsikavaggo

(२४) ४. आवासिक वर्ग

---

1. Āvāsikasuttavaṇṇanā

१. आवासिक सुत्ताचे वर्णन

---

231. Catutthassa paṭhame na ākappasampannoti samaṇākappena sampanno. Abhāvanīyo hotīti vaḍḍhanīyo na hoti. Dutiyaṃ uttānameva.

२३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात – 'आकप्पसम्पन्नो' (आकल्पसंपन्न) म्हणजे श्रमणांच्या योग्य आचरणाने युक्त नसलेला. 'अभावनीयो होति' म्हणजे ज्याचा विकास झालेला नाही (किंवा जो आदरणीय नाही). दुसरे सूत्त स्पष्टच आहे.

---

3. Sobhanasuttavaṇṇanā

३. सोभनसूत्तवर्णना

---

233. Tatiye paṭibaloti kāyabalena ca ñāṇabalena ca samannāgatattā paṭibalo.

२३३. तिसऱ्या सूत्तात – 'पटिबलो' (प्रतिबल) म्हणजे शारीरिक बल आणि ज्ञान बल या दोन्ही बलांनी युक्त असल्यामुळे समर्थ असणारा.

---

4. Bahūpakārasuttavaṇṇanā

४. बहूपकारसूत्तवर्णना

---

234. Catutthe khaṇḍaphullanti patitaṭṭhānañca bhinnaṭṭhānañca. Paṭisaṅkharotīti paṭipākatikaṃ karoti. Ārocetīti idaṃ pavāritakulānaṃ vasena vuttaṃ.

२३४. चौथ्या सूत्तात – 'खण्डफुल्लं' (खंडफुल्ल) म्हणजे पडलेली जागा आणि तुटलेली/भग्न झालेली जागा. 'पटिसङ्खरोति' (प्रतिसंस्करोति) म्हणजे पूर्ववत करणे (दुरुस्त करणे). 'आरोचेति' (आरोचयति - कळवणे) हे वचन निमंत्रित केलेल्या कुळांच्या (प्रवारित कुळांच्या) संदर्भात म्हटले आहे.

---

5. Anukampasuttavaṇṇanā

५. अनुकम्पसूत्तवर्णना

---

235. Pañcame adhisīlesūti pañcasu sīlesu. Dhammadassane nivesetīti catusaccadhammadassane patiṭṭhāpeti. Arahaggatanti sabbasakkārānaṃ arahe ratanattayeva gataṃ, tīsu vatthūsu garucittīkāraṃ upaṭṭhapethāti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

२३५. पाचव्या सूत्तात – 'अधिसीलेसु' म्हणजे पाच शीलधर्मांमध्ये. 'धम्मदस्सने निवेसेति' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या धर्मदर्शनात प्रस्थापित करणे. 'अरहग्गतं' म्हणजे सर्व आदरातिथ्यास पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी गेलेले, म्हणजेच तीन रत्नांच्या (वस्तूंच्या) ठिकाणी आदरभाव निर्माण करावा, असा अर्थ आहे. सहावे सूत्त स्पष्टच आहे.

---

7. Dutiyaavaṇṇārahasuttavaṇṇanā

७. दुतीयअवण्णारहसूत्तवर्णना

---

237. Sattame [Pg.84] āvāsapaligedhīti āvāsaṃ balavagiddhivasena gilitvā viya ṭhito. Sesaṃ sabbaṃ uttānamevāti.

२३७. सातव्या सूत्तात – 'आवासपलिगेधी' म्हणजे विहाराला तीव्र आसक्तीमुळे जणू गिळून टाकल्यासारखे राहणारा. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Āvāsikavaggo catuttho.

आवासिकवर्ग चौथा.

---

(25) 5. Duccaritavaggo

(२५) ५. दुच्चरितवर्ग

---

1. Paṭhamaduccaritasuttavaṇṇanā

१. पठमदुच्चरितसूत्तवर्णना

---

241. Pañcamassa paṭhame duccarite sucariteti idaṃ abhedato vuttaṃ, kāyaduccaritetiādi kāyadvārādīnaṃ vasena bhedato. Saddhammāti dasakusalakammapathadhammato. Asaddhammeti akusalakammapathasaṅkhāte assaddhamme.

२४१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात – 'दुच्चरिते सुचरिते' हे विधान अभेदाने (सामान्य रूपाने) म्हटले आहे, तर 'कायदुच्चरिते' इत्यादी विधान कायद्वारादींच्या (शारीरिक द्वारांच्या) आधारे भेद करून (विशिष्ट रूपाने) म्हटले आहे. 'सद्धम्मा' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे धर्म. 'असद्धम्मे' म्हणजे अकुशल कर्मपथ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या असद्धर्मामध्ये.

---

9. Sivathikasuttavaṇṇanā

९. सिवथिकसूत्तवर्णना

---

249. Navame sivathikāyāti susāne. Ārodanāti ārodanaṭṭhānaṃ. Asucināti jigucchanīyena.

२४९. नवव्या सूत्तात – 'सिवथिकाया' म्हणजे स्मशानात. 'आरोदना' म्हणजे रडण्याची किंवा विलाप करण्याची जागा. 'असुचिना' म्हणजे घृणास्पद/अशुद्ध गोष्टीने.

---

10. Puggalappasādasuttavaṇṇanā

१०. पुग्गलप्पसादसूत्तवर्णना

---

250. Dasame puggalappasādeti ekapuggalasmiṃ uppannappasāde. Ante nisīdāpetīti bhikkhūnaṃ āsanapariyante nisīdāpeti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

२५०. दहाव्या सूत्तात – 'पुग्गलप्पसादे' म्हणजे एका व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) ठिकाणी निर्माण झालेल्या श्रद्धेमध्ये/प्रसादामध्ये. 'अन्ते निसीदापेति' म्हणजे भिक्खूंच्या आसनांच्या शेवटी बसवणे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Duccaritavaggo pañcamo.

दुच्चरितवर्ग पाचवा.

---

Pañcamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पाचवे पण्णासक समाप्त झाले.

---

(26) 6. Upasampadāvaggo

(२६) ६. उपसंपदावर्ग

---

1-3. Upasampādetabbasuttādivaṇṇanā

१-३. उपसम्पादेतब्बसूत्तआदींची वर्णना

---

251-253. Chaṭṭhassa [Pg.85] paṭhame upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā upasampādetabbaṃ. Dutiye nissayo dātabboti ācariyena hutvā nissayo dātabbo. Tatiye sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā sāmaṇero gahetabbo. Iti imāni tīṇipi suttāni paṭhamabodhiyaṃ khīṇāsavavasena vuttāni. Catutthādīni anupadavaṇṇanāto uttānatthāneva.

२५१-२५३. सहाव्या (पण्णासकाच्या) पहिल्या सूत्तात – 'उपसम्पादेतब्बं' म्हणजे उपाध्यायाने होऊन उपसंपदा दिली पाहिजे. दुसऱ्या सूत्तात – 'निस्सयो दातब्बो' म्हणजे आचार्याने होऊन निश्रय (आश्रय) दिला पाहिजे. तिसऱ्या सूत्तात – 'सामणेरो उपट्ठापेतब्बो' म्हणजे उपाध्यायाने होऊन सामणेर स्वीकारला पाहिजे. अशा प्रकारे ही तिन्ही सूत्ते प्रथम बोधीच्या काळात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) संदर्भात सांगितली आहेत. चौथ्या सूत्तापासूनचे भाग अनुपद वर्णनानुसार स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

1. Sammutipeyyālādivaṇṇanā

१. सम्मुतिपेय्यालादींची वर्णना

---

272. Bhattuddesakādīnaṃ vinicchayakathā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 325) vuttanayena veditabbāti. Sammato na pesetabboti pakatiyā sammato ‘‘gaccha bhattāni uddisāhī’’ti na pesetabbo.

२७२. भक्तुद्देशक (भोजन वाटप करणारे) इत्यादींचा निर्णय समन्तपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'सम्मतो न पेसेतब्बो' म्हणजे सामान्यतः संमती मिळालेल्या भिक्खूला 'जा, भोजनाचे वाटप कर' असे म्हणून पाठवू नये.

---

273-285. Sāṭiyaggāhāpakoti vassikasāṭikāya gāhāpako. Pattaggāhāpakoti ‘‘yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo’’ti ettha vuttapattaggāhāpako.

२७३-२८५. 'साटियग्गाहापको' म्हणजे वर्षावासिक वस्त्रांचे (पावसाळी वस्त्रांचे) वाटप करणारा भिक्खू. 'पत्तग्गाहापको' म्हणजे 'त्या भिक्खू संघात जो शेवटचा पात्र असेल, तो त्या भिक्खूला दिला जावा' या पाठात सांगितलेला पात्रांचे वाटप करणारा भिक्खू.

---

293-302. Ājīvakoti naggaparibbājako. Nigaṇṭhoti purimabhāgappaṭicchanno. Muṇḍasāvakoti nigaṇṭhasāvako. Jaṭilakoti tāpaso. Paribbājakoti channaparibbājako. Māgaṇḍikādayopi titthiyā eva. Etesaṃ pana sīlesu paripūrakāritāya abhāvena sukkapakkho na gahito. Sesamettha uttānamevāti.

२९३-३०२. 'आजीवको' म्हणजे नग्न परिव्राजक. 'निगण्ठो' म्हणजे केवळ पुढचा भाग झाकणारा (निर्ग्रंथ). 'मुण्डसावको' म्हणजे निर्ग्रंथाचा (निगण्ठाचा) मुंडित शिष्य. 'जटिलको' म्हणजे तापस (जटाधारी). 'परिव्राजको' म्हणजे वस्त्र परिधान करणारा परिव्राजक. मागंडिय इत्यादी देखील तीर्थिकच (इतर पंथांचे) आहेत. परंतु त्यांच्यामध्ये शील परिपूर्णतेचा अभाव असल्यामुळे शुक्लपक्ष (सकारात्मक बाजू) स्वीकारला गेलेला नाही. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Pañcakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचकनिपाताचे स्पष्टीकरण (संवण्णना) समाप्त झाले.

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

---

Chakkanipāta-aṭṭhakathā

छक्कनिपात-अट्ठकथा

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. पहिले पण्णासक

---

1. Āhuneyyavaggo

१. आहुनेय्यवर्ग

---

1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

१. पठमआहुनेय्यसूत्तवर्णना

---

1. Chakkanipātassa [Pg.87] paṭhame idha, bhikkhave, bhikkhūti, bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. Neva sumano hoti na dummanoti iṭṭhārammaṇe rāgasahagatena somanassena sumano vā aniṭṭhārammaṇe dosasahagatena domanassena dummano vā na hoti. Upekkhako viharati sato sampajānoti majjhattārammaṇe asamapekkhanena aññāṇupekkhāya upekkhakabhāvaṃ anāpajjitvā sato sampajāno hutvā ārammaṇe majjhatto viharati. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa satatavihāro kathito.

१. छक्कनिपाताच्या पहिल्या सूत्तात – 'इध, भिक्खवे, भिक्खू' म्हणजे 'हे भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू'. 'नेव सुमनो होति न दुम्मनो' म्हणजे इष्ट आलंबनाच्या (अनुकूल विषयाच्या) ठिकाणी रागासहगत सोमनस्याने (आनंदाने) हर्षित होत नाही, किंवा अनिष्ट आलंबनाच्या (प्रतिकूल विषयाच्या) ठिकाणी द्वेषासहगत दोमनस्याने (दुःखाने) खिन्न होत नाही. 'उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो' म्हणजे तटस्थ आलंबनाच्या ठिकाणी अज्ञानामुळे किंवा अजाणतेपणाने उपेक्षाभाव धारण न करता, जागरूक (स्मृतिमान) आणि प्रज्ञावान (संप्रजन्ययुक्त) होऊन आलंबनाच्या ठिकाणी तटस्थ राहून विहार करतो. या सूत्तात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) निरंतर विहाराचे (सतत विहाराचे) वर्णन केले आहे.

---

2. Dutiyaāhuneyyasuttavaṇṇanā

२. दुतियआहुनेय्यसूत्तवर्णना

---

2-4. Dutiye anekavihitaṃ iddhividhantiādīni visuddhimagge vuttāneva. Āsavānaṃ khayā anāsavanti āsavānaṃ khayena anāsavaṃ, na cakkhuviññāṇādīnaṃ viya abhāvenāti. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa abhiññā paṭipāṭiyā kathitā. Tatiyacatutthesu khīṇāsavo kathito.

२-४. दुसऱ्या सूत्तात – 'अनेकविहितं इद्धिविधं' इत्यादी विधाने विसुद्धिमग्गात सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'आसवानं खया अनासवं' म्हणजे आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित (अनास्रव) होणे, चक्षुर्विज्ञानादींच्या अभावाप्रमाणे नव्हे. या सूत्तात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) अभिज्ञांच्या क्रमाचे वर्णन केले आहे. तिसऱ्या आणि चौथ्या सूत्तात क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) वर्णन केले आहे.

---

5-7. Ājānīyasuttattayavaṇṇanā

५-७. आजानीयसूत्तत्तयवर्णना

---

5-7. Pañcame aṅgehīti guṇaṅgehi. Khamoti adhivāsako. Rūpānanti rūpārammaṇānaṃ. Vaṇṇasampannoti sarīravaṇṇena sampanno. Chaṭṭhe balasampannoti kāyabalena sampanno. Sattame javasampannoti padajavena sampanno.

५-७. पाचव्या सूत्तात – 'अङ्गेहि' म्हणजे गुणांच्या अंगांनी (गुणांगांनी). 'खमो' म्हणजे सहनशील (सहन करणारा). 'रूपानं' म्हणजे रूपांलंबनांचे (रूपविषयांचे). 'वण्णसम्पन्नो' म्हणजे शरीराच्या वर्णाने (सौंदर्याने) युक्त असलेला. सहाव्या सूत्तात – 'बलसम्पन्नो' म्हणजे शारीरिक बलाने युक्त असलेला. सातव्या सूत्तात – 'जवसम्पन्नो' म्हणजे पायांच्या वेगाने (गतीने) युक्त असलेला.

---

8-9. Anuttariyasuttādivaṇṇanā

८-९. अनुत्तरियसूत्तआदींची वर्णना

---

8-9. Aṭṭhame anuttariyānīti aññena uttaritarena rahitāni niruttarāni. Dassanānuttariyanti rūpadassanesu anuttaraṃ. Esa nayo sabbapadesu[Pg.88]. Hatthiratanādīnañhi dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇaasubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādīnaṃ lābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhāttayassa pūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ na anussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma. Iti imāni cha anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. Navame buddhānussatīti buddhaguṇārammaṇā sati. Sesapadesupi eseva nayo.

८-९. आठव्या सूत्तात, 'अनुत्तरिय' म्हणजे ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ इतर काहीही नाही, ते अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) होय. 'दर्शनानुत्तरिय' म्हणजे रूप दर्शनांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहे. हाच नियम सर्व पदांना लागू होतो. हत्ती-रत्न इत्यादींचे दर्शन हे 'दर्शनानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ दर्शन) नाही. परंतु, दृढ श्रद्धा आणि दृढ प्रेमामुळे (भक्तीमुळे) दशबलांचे (बुद्धांचे), भिक्खू संघाचे किंवा कसिण-अशुभ निमित्त इत्यादींपैकी कोणत्याही एकाचे दर्शन घेणे म्हणजे 'दर्शनानुत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींच्या गुणांचे वर्णन ऐकणे हे 'श्रवणानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ श्रवण) नाही. परंतु, दृढ श्रद्धा आणि दृढ प्रेमामुळे त्रिरत्नांच्या गुणांचे वर्णन ऐकणे किंवा त्रिपिटक बुद्धवचनांचे श्रवण करणे म्हणजे 'श्रवणानुत्तरिय' होय. मणी-रत्न इत्यादींचा लाभ होणे हा 'लाभानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ लाभ) नाही, तर सात प्रकारच्या आर्यधनाचा लाभ होणे म्हणजे 'लाभानुत्तरिय' होय. हत्ती चालवण्याची कला (हस्तिशिल्प) इत्यादी शिकणे हे 'शिक्षानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ शिक्षण) नाही, तर त्रिशिक्षेची पूर्तता करणे म्हणजे 'शिक्षानुत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींची सेवा-चाकरी करणे हे 'परिचर्यानूत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ सेवा) नाही, तर त्रिरत्नांची सेवा करणे म्हणजे 'परिचर्यानूत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींच्या गुणांचे स्मरण करणे हे 'अनुस्मृत्यनुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ स्मरण) नाही, तर त्रिरत्नांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणे म्हणजे 'अनुस्मृत्यनुत्तरिय' होय. अशा प्रकारे, हे सहा अनुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ धर्म) लौकिक आणि लोकोत्तर रूपाने सांगितले आहेत. नवव्या सूत्तात, 'बुद्धानुस्सति' म्हणजे बुद्धांच्या गुणांना आलंबन बनवून केलेले अनुस्मरण (स्मृती) होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा.

---

10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

१०. महानमसुत्तवण्णना (महानम सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

10. Dasame mahānāmoti dasabalassa cūḷapitu putto eko sakyarājā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhuttapātarāso hutvā dāsaparijanaparivuto gandhamālādīni gāhāpetvā yattha satthā, tattha agamāsi. Ariyaphalaṃ assa āgatanti āgataphalo. Sikkhāttayasāsanaṃ etena viññātanti viññātasāsano. Iti ayaṃ rājā ‘‘sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchāmī’’ti pucchanto evamāha.

१०. दहाव्या सूत्तात, 'महानम' म्हणजे दशबलांचे (बुद्धांचे) चुलते (अमितोदन) यांचे पुत्र असलेले एक शाक्य राजे. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे गेले) याचा अर्थ: सकाळचे भोजन करून, दास आणि सेवकांनी वेढलेले असताना, सुगंध, पुष्प इत्यादी घेऊन जिथे शास्ता (बुद्ध) होते, तिथे ते गेले. ज्यांच्याकडे आर्यफळ आले आहे (प्राप्त झाले आहे), म्हणून त्यांना 'आगतफल' म्हणतात. ज्यांनी त्रिशिक्षारूपी शासनाला जाणले आहे, म्हणून त्यांना 'विज्ञातशासन' म्हणतात. अशा प्रकारे, हे राजे 'मी स्रोतापन्नाच्या आश्रयविहाराबद्दल (राहण्याच्या पद्धतीबद्दल) विचारतो' असा विचार करून विचारताना असे म्हणाले.

---

Nevassa rāgapariyuṭṭhitanti na uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahitaṃ. Ujugatanti buddhānussatikammaṭṭhāne ujukameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārabbha. Atthavedanti aṭṭhakathaṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammavedanti pāḷiṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. Dhammūpasañhitanti pāḷiñca aṭṭhakathañca nissāya uppannaṃ. Pamuditassāti duvidhena pāmojjena pamuditassa. Pīti jāyatīti pañcavidhā pīti nibbattati. Kāyo passambhatīti nāmakāyo ca karajakāyo ca darathapaṭippassaddhiyā paṭippassambhati. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Samādhiyatīti ārammaṇe sammā ṭhapitaṃ hoti. Visamagatāya pajāyāti rāgadosamohavisamagatesu sattesu. Samappattoti samaṃ upasamaṃ patto hutvā. Sabyāpajjhāyāti sadukkhāya. Dhammasotaṃ [Pg.89] samāpannoti vipassanāsaṅkhātaṃ dhammasotaṃ samāpanno. Buddhānussatiṃ bhāvetīti buddhānussatikammaṭṭhānaṃ brūheti vaḍḍheti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Iti mahānāmo sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchi. Satthāpissa tameva kathesi. Evaṃ imasmiṃ sutte sotāpannova kathitoti.

'नेवस्स रागपरियुट्ठितं' म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या रागाने (आसक्तीने) ग्रासले न जाणे. 'उजुगतं' म्हणजे बुद्धानुस्मृतीच्या कम्मट्ठानात सरळ मार्गाने प्रवृत्त झालेले (चित्त). 'तथागतं आरब्भ' म्हणजे तथागतांच्या गुणांना उद्देशून (आलंबन करून). 'अत्थवेदं' म्हणजे अट्ठकथेच्या आधारे उत्पन्न होणारा प्रीती-प्रमोद (आनंद व उत्साह). 'धम्मवेदं' म्हणजे पाळीच्या (मूळ पाठाच्या) आधारे उत्पन्न होणारा प्रीती-प्रमोद. 'धम्मुपसंहितं' म्हणजे पाळी आणि अट्ठकथा या दोन्हीच्या आधारे उत्पन्न झालेले. 'पमुदितस्स' म्हणजे दोन प्रकारच्या प्रामोद्याने (आनंदाने) प्रमुदित झालेल्या व्यक्तीला. 'पीति जायति' म्हणजे पाच प्रकारची प्रीती उत्पन्न होते. 'कायो पस्सम्भति' म्हणजे नामकाय (चित्त व चैतसिक) आणि करजकाय (भौतिक शरीर) हे दोन्ही त्रासाच्या शमनाने शांत होतात. 'सुखं' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक (शारीरिक व मानसिक) सुख. 'समाधियति' म्हणजे आलंबनावर चित्त चांगल्या प्रकारे एकाग्र (स्थापित) होते. 'विसमगताय पजाय' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोहाने विषम झालेल्या प्राण्यांमध्ये. 'समप्पत्तो' म्हणजे समतेला (शांततेला) प्राप्त झालेला होऊन. 'सब्यापज्झाय' म्हणजे दुःखासहित असलेल्या लोकांमध्ये. 'धम्मसोतं समापन्नो' म्हणजे विपश्यनारूपी धर्मप्रवाहात प्रविष्ट झालेला. 'बुद्धानुस्सतिं भावेति' म्हणजे बुद्धानुस्मृती कम्मट्ठानाचा अभ्यास करतो, वाढवतो. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. अशा प्रकारे, महानम शाक्याने स्रोतापन्नाच्या आश्रयविहाराबद्दल विचारले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील त्यांना तोच आश्रयविहार सांगितला. अशा प्रकारे, या सूत्तात केवळ स्रोतापन्नाविषयीच सांगितले आहे.

---

Āhuneyyavaggo paṭhamo.

पहिला आहुनेय्य वर्ग.

---

2. Sāraṇīyavaggo

२. सारणीय वर्ग.

---

1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

१. पहिल्या सारणीय सूत्राचे स्पष्टीकरण (पठमसारणीयसुत्तवण्णना).

---

11. Dutiyassa paṭhame sāraṇīyāti saritabbayuttakā. Mettaṃ kāyakammanti mettena cittena kātabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni ca pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhanti. Bhikkhūnañhi mettena cittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ, pattapaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सारणीया' म्हणजे स्मरण ठेवण्यायोग्य. 'मेत्तं कायकम्मं' म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताने केले जाणारे कायिक कर्म (शारीरिक कर्म). वचीकर्म (वाचिक कर्म) आणि मनोकर्म (मानसिक कर्म) यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. आणि ही कर्मे भिक्खूंच्या संदर्भात आली असली, तरी ती गृहस्थांमध्येही आढळतात. कारण, भिक्खूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आभिसमाचारिक (आचारासंबंधीचे) धर्म पूर्ण करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म' होय. गृहस्थांचे चैत्यवंदनासाठी, बोधिवंदनासाठी किंवा संघाला आमंत्रित करण्यासाठी जाणे, गावात पिंडपातासाठी प्रवेश केलेल्या भिक्खूंना पाहून त्यांच्या स्वागतासाठी पुढे जाणे, त्यांचे पात्र हातात घेणे, आसन तयार करणे, आणि त्यांच्या मागे जाणे (निरोप देणे) इत्यादी गोष्टी म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म' होय.

---

Bhikkhūnaṃ mettena cittena ācārapaṇṇattisikkhāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhāpetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādivacanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

भिक्खूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आचार-नियमांचे (सिक्खापदांचे) शिक्षण देणे, कम्मट्ठानाचे (ध्यान पद्धतीचे) मार्गदर्शन करणे, धम्मदेशना देणे, आणि त्रिपिटक बुद्धवचनांचे प्रवचन करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण वचीकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आम्ही चैत्यवंदनासाठी जाऊ, बोधिवंदनासाठी जाऊ, धम्मश्रवण करू, दीपमाळ व पुष्पपूजा करू, तीन सुचरितांचे ग्रहण करून आचरण करू, शलाका-भात इत्यादी दान करू, वर्षावासिक वस्त्र दान करू, आज संघाला चार प्रत्यय दान करू; संघाला आमंत्रित करून खाद्यान्न इत्यादींची व्यवस्था करा, आसने मांडा, पिण्याचे पाणी ठेवा, संघाच्या स्वागतासाठी पुढे जाऊन त्यांना घेऊन या, मांडलेल्या आसनांवर त्यांना बसवून उत्साहाने वैय्यावच्च (सेवाकार्य) करा' इत्यादी बोलण्याच्या वेळी जे बोलणे होते, ते 'मैत्रीपूर्ण वचीकर्म' होय.

---

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti [Pg.90] cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

भिक्खूंचे पहाटेच उठून शरीराची स्वच्छता करणे, चैत्य-अंगणातील कर्तव्ये करणे, आणि एकांत आसनावर बसून, 'या विहारात भिक्खू सुखी होवोत, वैररहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण मनोकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आर्य सुखी होवोत, वैररहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण मनोकर्म' होय.

---

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanadānādibhedaṃ sabbampi sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kahaṃ amhākaṃ devatthero, kahaṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero arogo hotu appābādho’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

प्रत्यक्ष आणि परोक्ष (आवि चेव रहो च) म्हणजे समोर (समुख) आणि पाठीमागे (परमुख). त्यामध्ये, कनिष्ठ भिक्खूंना चीवर बनवणे इत्यादी कामांमध्ये साहाय्य करणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म (शारीरिक कर्म) होय. आणि ज्येष्ठ थेर भिक्खूंचे पाय धुणे, पाणी देणे इत्यादी सर्व प्रकारचे आदरयुक्त सेवाकर्म (सामीचीकर्म) करणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म होय. दोन्ही प्रकारच्या भिक्खूंनी अस्ताव्यस्त ठेवलेले लाकडी सामान इत्यादी साहित्य पाहून, त्यांच्याबद्दल अनादर न बाळगता, जणू काही आपणच ते अस्ताव्यस्त ठेवले आहे अशा भावनेने स्वतः ते व्यवस्थित आवरून ठेवणे, हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म होय. 'देव थेर, तिस्स थेर' असे (त्याщих उपस्थितीत) गौरवपूर्वक बोलणे हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण वचीकर्म (वाणीचे कर्म) होय. विहारात अनुपस्थित असलेल्या भिक्खूंबद्दल विचारताना, 'आमचे देव थेर कोठे आहेत? आमचे तिस्स थेर कोठे आहेत? ते कधी बरं परत येतील?' अशा प्रकारे ममत्वभावाने बोलणे हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण वचीकर्म होय. मैत्री आणि स्नेहाने ओथंबलेले डोळे उघडून प्रसन्न चेहऱ्याने पाहणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण मनोकर्म (मानसिक कर्म) होय. 'देव थेर आणि तिस्स थेर निरोगी व व्याधीमुक्त होवोत' असा मनात विचार करणे, हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण मनोकर्म होय.

---

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ pana puggalapaṭivibhattañca. Tattha ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena paṭivibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma. Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati, taṃ taṃ neva lābhenalābhaṃ-nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati, paṭiggaṇhanto ca ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.

'लाभ' म्हणजे चीवर इत्यादी प्राप्त झालेले प्रत्यय (आवश्यक वस्तू). 'धार्मिक' म्हणजे ढोंगबाजी इत्यादी प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेचा त्याग करून, धर्माने आणि न्यायाने, भिक्षाचर्या व्रताद्वारे मिळवलेले. 'अगदी पात्रात पडलेल्या अन्नाइतके जरी असले तरी' म्हणजे अगदी शेवटच्या मर्यादेत पात्रात आलेले, पात्राच्या आत असलेले दोन किंवा तीन पळ्या भिक्षा अन्न जरी असले तरी. 'अविभक्तभोगी' (न वाटता उपभोग घेणारा) यामध्ये दोन प्रकारच्या वाटण्या आहेत: आमिष-विभाग (वस्तूची वाटणी) आणि पुद्गल-विभाग (व्यक्तीची वाटणी). त्यापैकी, 'मी एवढे देईन, एवढे देणार नाही' असा मनात विचार करून वाटणी करणे म्हणजे 'आमिष-विभाग' होय. 'मी अमुक व्यक्तीला देईन, अमुक व्यक्तीला देणार नाही' असा मनात विचार करून वाटणी करणे म्हणजे 'पुद्गल-विभाग' होय. या दोन्ही प्रकारची वाटणी न करता जो उपभोग घेतो, त्याला 'अविभक्तभोगी' म्हणतात. 'शीलवान सब्रह्मचाऱ्यांसोबत समान उपभोग घेणारा' (साधारणभोगी) याचे लक्षण हे आहे— त्याला जे काही उत्तम अन्न मिळते, ते तो एका लाभाने दुसरा लाभ मिळवण्याच्या लोभाने गृहस्थांना देत नाही, आणि स्वतःही एकटाच त्याचा उपभोग घेत नाही; तर ते ग्रहण करतानाच 'हे संघासाठी सामायिक असो' असा विचार करून ते स्वीकारतो, आणि घंटा वाजवून (सर्व भिक्खूंना बोलावून) उपभोग घेतो; तो त्या अन्नाकडे संघाच्या मालमत्तेप्रमाणे पाहतो.

---

Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūreti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana [Pg.91] vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhassa vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

पण या सारणीय धर्माचे (आदरयुक्त आचरणाचे) पालन कोण करतो आणि कोण करत नाही? दुःशील (शील नसलेला) भिक्खू याचे पालन करत नाही; कारण शीलवान भिक्खू त्याच्याकडून काहीही स्वीकारत नाहीत. परंतु, परिशुद्ध शील असलेला भिक्खू या व्रताचे खंडन न करता त्याचे पूर्ण पालन करतो. त्या संदर्भातील व्रत (नियम) खालीलप्रमाणे आहे— जो कोणी विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून आई, वडील, आचार्य किंवा उपाध्याय इत्यादींना काही देतो, तो केवळ देण्यायोग्य वस्तू देतो. परंतु त्याचा तो सारणीय धर्म होत नाही, तर ती केवळ 'आसक्तीची काळजी' (पलिबोध-जग्गन) ठरते. कारण सारणीय धर्म हा आसक्तीपासून मुक्त असलेल्या भिक्खूलाच शोभतो. परंतु, जर कोणाला विशिष्ट उद्देशाने द्यायचे असेल, तर त्याने आजारी भिक्खू, आजारी भिक्खूची सेवा करणारा, आगंतुक (पाहुणा) भिक्खू, प्रवासाला निघणारा भिक्खू आणि ज्याला संघात चीवर व पात्र कसे यावे हे माहीत नाही अशा नवदीक्षित भिक्खूला दिले पाहिजे. यांना दिल्यानंतर, उरलेले अन्न ज्येष्ठ थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून प्रत्येकाला थोडे-थोडे न देता, जो जेवढे मागेल त्याला तेवढे दिले पाहिजे. जर काही शिल्लक राहिले नाही, तर पुन्हा भिक्षेसाठी जाऊन, ज्येष्ठ थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून जे काही उत्तम अन्न मिळेल ते देऊन, उरलेले स्वतः खावे. 'शीलवानांना' असे म्हटल्यामुळे, दुःशील व्यक्तीला न देणे देखील योग्य आहे.

---

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhati, na atirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūreti, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nhāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca ‘‘kasseso patto’’ti vatvā ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvāva bhuñjitvā rittapattaṃ ṭhapeti. Atha kho so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

हा सारणीय धर्म सुशिक्षित (शिस्तबद्ध) परिषदेमध्ये सहज पूर्ण होतो. कारण सुशिक्षित परिषदेमध्ये ज्या भिक्खूला इतर ठिकाणाहून भिक्षा मिळते, तो इतरांचे अन्न घेत नाही. आणि ज्याला इतर ठिकाणाहून काही मिळाले नसेल, तो देखील आवश्यकतेनुसार मर्यादित प्रमाणातच अन्न घेतो, अतिरिक्त घेत नाही. अशा प्रकारे वारंवार भिक्षेसाठी फिरून जे काही मिळेल ते इतरांना देणाऱ्या भिक्खूचा हा सारणीय धर्म बारा वर्षांनी पूर्ण होतो, त्यापेक्षा कमी काळात नाही. जर बाराव्या वर्षी, सारणीय धर्माचे पालन करणारा भिक्खू भिक्षान्नाने भरलेले आपले पात्र भोजनशाळेत ठेवून स्नान करण्यासाठी गेला, आणि संघथेरांनी 'हे पात्र कोणाचे आहे?' असे विचारल्यावर 'सारणीय धर्माचे पालन करणाऱ्या भिक्खूचे आहे' असे उत्तर मिळाले, तेव्हा त्यांनी 'ते इकडे आणा' असे सांगून ते सर्व अन्न वाटून खाल्ले आणि रिकामे पात्र तिथेच ठेवून दिले. त्यानंतर जर त्या भिक्खूने ते रिकामे पात्र पाहून 'माझ्यासाठी काहीही न ठेवता त्यांनी सर्व खाऊन टाकले' असा मनात खेद (दौर्मनस्य) निर्माण केला, तर त्याचा सारणीय धर्म खंडित होतो आणि त्याला पुन्हा बारा वर्षे त्याचे पालन करावे लागते. कारण हा नियम तीर्थकांच्या परिवारासारखा आहे; एकदा खंडित झाला की तो पुन्हा नव्यानेच पूर्ण करावा लागतो. परंतु, जो भिक्खू 'हा माझा मोठा लाभ आहे, हे माझे सुदैव आहे की माझ्या पात्रातील अन्न माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांनी मला न विचारताच आनंदाने ग्रहण केले!' असा विचार करून मनात आनंद निर्माण करतो, त्याचा सारणीय धर्म पूर्ण झाला असे म्हणतात.

---

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā na macchariyaṃ hoti, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo. Pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā patte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

अशा प्रकारे सारणीय धर्म पूर्ण केलेल्या भिक्खूच्या मनात कधीही ईर्ष्या (मत्सर) किंवा मात्सर्य (कंजूषपणा) निर्माण होत नाही. तो मनुष्यांना प्रिय होतो, अमणुष्यांना (देवांना) प्रिय होतो आणि त्याला आवश्यक वस्तू (प्रत्यय) सहज प्राप्त होतात. त्याच्या पात्रातील अन्न इतरांना दिले तरी कधीही संपत नाही. वस्तूंच्या वाटणीच्या वेळी त्याला सर्वोत्तम वस्तू मिळते. आणि जेव्हा कधी संकट किंवा दुष्काळ येतो, तेव्हा देव स्वतः त्याच्यासाठी काळजीपूर्वक प्रयत्न करतात.

---

Tatrimāni [Pg.92] vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati, paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheraṃ āha. Thero ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā, ‘‘bhante, dhammena samena laddho, nikkukkuccā gaṇhathā’’ti ādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

या बाबतीत या कथा आहेत – असे म्हणतात की, सेनगिरीवर राहणारे तिस्स थेर महागिरी नावाच्या गावाचा आश्रय घेऊन राहत होते. पन्नास महाथेर नागद्वीपाला चैत्यवंदनासाठी जात असताना गिरी नावाच्या गावात भिक्षेसाठी फिरले, परंतु काहीही न मिळाल्यामुळे ते गावातून बाहेर पडले. गावात प्रवेश करत असलेल्या तिस्स थेरांनी त्यांना पाहून विचारले – "भंते, भिक्षा मिळाली का?" ते म्हणाले – "आयुष्यमान, आम्ही फिरलो (पण काही मिळाले नाही)." त्यांनी (तिस्स थेरांनी) भिक्षा न मिळाल्याचे जाणून म्हटले – "भंते, जोपर्यंत मी परत येतो, तोपर्यंत आपण येथेच थांबावे." ते म्हणाले – "आयुष्यमान, आम्ही पन्नास जण आहोत, आम्हाला पात्र ओले होण्याइतकेही अन्न मिळाले नाही." (तिस्स थेरांनी म्हटले) – "भंते, स्थानिक रहिवासी भिक्खू समर्थ असतात. भिक्षा मिळाली नाही तरी त्यांना भिक्षेच्या मार्गाची माहिती असते." थेर थांबले. थेरांनी गावात प्रवेश केला. पहिल्याच घरी एका महाउपासिकेने खीर (दूध-भात) तयार करून थेरांच्या येण्याची वाट पाहत उभी होती. थेर दारापाशी पोहोचताच तिने त्यांचे पात्र भरून दान दिले. त्यांनी ते घेऊन थेरांच्या जवळ जाऊन संघथेरांना म्हटले – "भंते, ग्रहण करा." संघथेरांनी विचार केला – "आम्हाला एवढ्या जणांना काहीही मिळाले नाही आणि हा इतक्या लवकर घेऊन आला, हे कसे काय?" असे विचार करून त्यांनी इतर भिक्खूंच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. तिस्स थेरांनी त्यांच्या पाहण्याच्या पद्धतीवरूनच (त्यांच्या मनातील शंका) जाणून म्हटले – "भंते, हा पिंडपात धर्मपूर्वक व न्याय्य मार्गाने मिळाला आहे. कोणतीही शंका न बाळगता ग्रहण करा." त्यांनी सुरुवातीपासून सर्वांना तृप्त होईपर्यंत अन्न दिले आणि स्वतः देखील यथेच्छ भोजन केले.

---

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti. Etampi, bhante, natthīti? Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti. Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu.

त्यानंतर भोजनविधी संपल्यावर थेरांनी त्यांना विचारले – "आयुष्यमान, तुम्ही लोकोत्तर धर्माचा साक्षात्कार कधी केला?" त्यांनी म्हटले – "भंते, माझ्याकडे लोकोत्तर धर्म नाही." त्यांनी विचारले – "आयुष्यमान, तुम्ही ध्यान प्राप्त केले आहे का?" त्यांनी म्हटले – "भंते, हे देखील नाही." त्यांनी विचारले – "आयुष्यमान, मग हे प्रातिहार्य (चमत्कार) नाही का?" त्यांनी म्हटले – "भंते, मी सारणीय धर्माचे पूर्ण पालन केले आहे. मी त्याचे पालन पूर्ण केल्यापासून जर एक लाख भिक्खू जरी असले, तरी माझ्या पात्रातील अन्न संपत नाही." ते म्हणाले – "साधू, साधू, सत्पुरुषा! हे तुझ्यासाठी अत्यंत योग्यच आहे." ही "पात्रातील अन्न संपत नाही" या संदर्भातील पहिली कथा आहे.

---

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti? Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā [Pg.93] vaṭṭantī’’ti vatvā ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhāka’’nti vatvā pakkāmi. Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu.

हेच थेर एकदा चेतियपर्वतावर गिरिभांड महापूजेच्या वेळी दान देण्याच्या ठिकाणी गेले आणि त्यांनी विचारले – "या दानामध्ये श्रेष्ठ वस्तू कोणती आहे?" लोकांनी सांगितले – "भंते, दोन वस्त्रे ही श्रेष्ठ वस्तू आहेत." थेर म्हणाले – "ती मला मिळतील." ते ऐकून एका अमात्याने राजाला सांगितले – "एक तरुण भिक्खू असे म्हणत आहे." राजाने विचार केला – "त्या तरुण भिक्खूचे मन असे आहे, परंतु महाथेरांना सुती व मऊ वस्त्रे योग्य आहेत." असे म्हणून त्याने ती वस्त्रे बाजूला ठेवली आणि विचार केला की, "मी ती महाथेरांना देईन." भिक्खू संघ ओळीने उभा असताना राजा दान देत होता, तेव्हा डोक्यावर ठेवलेली असूनही ती श्रेष्ठ वस्त्रे इतर महाथेरांच्या हातात आली नाहीत, तर इतर सामान्य वस्त्रेच त्यांच्या हातात आली. परंतु, जेव्हा त्या तरुण भिक्खूला दान देण्याची वेळ आली, तेव्हा ती श्रेष्ठ वस्त्रे राजाच्या हातात आली. राजाने ती वस्त्रे त्याच्या हातात ठेवली आणि अमात्याच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. नंतर त्या तरुण भिक्खूला बसवून, दान देऊन आणि संघाला निरोप देऊन तो त्या तरुण भिक्खूच्या जवळ बसला आणि म्हणाला – "भंते, आपण या धर्माचा साक्षात्कार कधी केला?" त्यांनी अप्रत्यक्षपणे देखील नसलेला लोकोत्तर धर्म सांगण्याचे टाळून म्हटले – "महाराज, माझ्याकडे लोकोत्तर धर्म नाही." राजाने विचारले – "भंते, आपण पूर्वीच असे म्हटले नव्हते का?" त्यांनी म्हटले – "होय महाराज, मी सारणीय धर्माचे पालन करणारा आहे. मी त्या धर्माचे पालन पूर्ण केल्यापासून वस्तूंचे वाटप करण्याच्या ठिकाणी श्रेष्ठ वस्तू मलाच मिळते." राजा म्हणाला – "साधू, साधू, भंते! हे आपल्यासाठी अत्यंत योग्यच आहे." असे म्हणून तो निघून गेला. ही "वस्तूंच्या वाटपाच्या ठिकाणी श्रेष्ठ वस्तू मिळते" या संदर्भातील कथा आहे.

---

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva āgaccheyyāthā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi. So ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ ayyā’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamiṃsu.

ब्राह्मणतिस्सच्या (दरोडेखोराच्या) भयामुळे भातर गावातील रहिवासी नाग थेरींना न सांगताच पळून गेले. थेरींनी पहाटेच्या वेळी तरुण भिक्खुणींना सांगितले – "गावात अजिबात आवाज येत नाही आहे, आधी जाऊन शोध घ्या." त्यांनी जाऊन सर्व लोक निघून गेल्याचे जाणून घेतले आणि परत येऊन थेरींना सांगितले. त्यांनी ते ऐकून म्हटले – "तुम्ही त्यांच्या निघून जाण्याची चिंता करू नका. आपल्या पाठांतर, प्रश्नोत्तरे आणि योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) यांमध्येच प्रयत्न करा." असे सांगून भिक्षेच्या वेळी त्यांनी चीवर परिधान केले आणि स्वतःसह बारा जणी मिळून गावाच्या वेशीवर एका वडाच्या झाडाखाली त्या उभ्या राहिल्या. झाडावर राहणाऱ्या देवतेने बाराही भिक्खुणींना पिंडपात देऊन म्हटले – "आर्ये, इतरत्र जाऊ नका, नेहमी येथेच येत जा." थेरींचे एक लहान भाऊ होते, ज्यांचे नाव नाग थेर होते. त्यांनी विचार केला – "मोठे संकट आहे, येथे जीवन जगणे शक्य नाही, मी दुसऱ्या तीरावर जाईन." असा विचार करून ते स्वतःसह बारा जण मिळून आपल्या राहण्याच्या ठिकाणाहून निघाले. "थेरींना भेटून जाईन" असा विचार करून ते भातर गावी आले. थेरींनी "थेर आले आहेत" असे ऐकून त्यांच्याजवळ जाऊन विचारले – "आर्यांनो, काय झाले?" त्यांनी ती सर्व हकीकत सांगितले. थेरींनी म्हटले – "आज एक दिवस विहारातच राहून आपण उद्या जावे." थेर विहारात गेले.

---

Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko, tāta, piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti[Pg.94]. Vaṭṭissati therīti? Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī’’ti vatvā ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ paṭipajji.

दुसऱ्या दिवशी थेरींनी झाडाखाली भिक्षा मिळवून थेरांच्या जवळ जाऊन म्हटले – "हा पिंडपात ग्रहण करा." थेरांनी म्हटले – "थेरी, हे योग्य आहे का?" असे विचारून ते शांत राहिले. (थेरींनी म्हटले) – "भाऊ, हा पिंडपात धर्मसंगत आहे, कोणतीही शंका न बाळगता ग्रहण करा." (थेरांनी पुन्हा विचारले) – "थेरी, हे योग्य आहे का?" त्यांनी (थेरींनी) आपले पात्र घेऊन आकाशात फेकले, ते पात्र आकाशातच तरंगत राहिले. थेरांनी म्हटले – "थेरी, जरी हे पात्र सात ताडांच्या उंचीवर राहिले तरी हे भिक्खुणीचेच अन्न आहे. संकट नेहमी राहत नाही. संकट शांत झाल्यावर जेव्हा मी आर्यवंशाचा उपदेश करत असेन, तेव्हा 'हे पिंडपातिक भिक्खू, तुम्ही भिक्खुणीचे अन्न खाऊन काळ घालवलात' असा माझ्या मनातून माझ्यावर दोषारोप केला गेल्यास मी स्वतःला सावरू शकणार नाही. थेरींनो, अप्रमत्त राहा." असे सांगून ते आपल्या मार्गाने निघून गेले.

---

Rukkhadevatāpi ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na taṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti vatvā pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

वृक्षदेवतेने देखील विचार केला – "जर थेर थेरींच्या हातातून पिंडपात ग्रहण करतील, तर मी त्यांना अडवणार नाही. जर ते ग्रहण करणार नाहीत, तर मी त्यांना परत बोलाविन." असा विचार करत उभी असलेल्या देवतेने थेरांना जाताना पाहिले. ती झाडावरून खाली उतरली आणि म्हणाली – "भंते, आपले पात्र द्या." असे म्हणून तिने पात्र घेतले आणि थेरांना झाडाखालीच आणून, आसन मांडून पिंडपात दिला. त्यांचा भोजनविधी पूर्ण झाल्यावर त्यांच्याकडून वचन घेऊन तिने बारा भिक्खुणींची आणि बारा भिक्खूंची सात वर्षे सेवा केली. ही "देवता प्रयत्न करतात" या संदर्भातील कथा आहे. कारण त्या दोघांमध्ये थेरी या सारणीय धर्माचे पालन पूर्ण करणाऱ्या होत्या.

---

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgabinduvicitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni, buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti.

‘अखंडानि’ इत्यादींमध्ये—ज्या भिक्खूचे सात आपत्तींच्या समूहांमध्ये सुरुवातीला किंवा शेवटी शिक्षपद भंग पावले असते, त्याचे शील काठावर फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे ‘खंडित’ (तूट पडलेले) म्हटले जाते. परंतु ज्याचे मध्यभागी भंग पावले असते, त्याचे छिद्र पडलेल्या वस्त्राप्रमाणे ‘छिद्रित’ म्हटले जाते. ज्याचे एकापाठोपाठ दोन किंवा तीन शिक्षपदे भंग पावली असतात, त्याचे पाठीवर किंवा पोटावर उठलेल्या विसंगत रंगाच्या, काळ्या किंवा तांबड्या इत्यादी रंगांपैकी एका रंगाच्या गाईप्रमाणे ‘शबल’ (चित्कबरी) म्हटले जाते. ज्याचे मधूनमधून शिक्षपदे भंग पावली असतात, त्याचे जागोजागी विसंगत ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गाईप्रमाणे ‘कल्माष’ (ठिपके असलेले) म्हटले जाते. परंतु ज्याचे सर्व प्रकारे अभंग असतात, त्याची ती शिले ‘अखंड, अछिद्र, अशबल आणि अकलमाष’ म्हटली जातात. आणि ती ही शिले तृष्णेच्या दासत्वापासून मुक्त करून स्वतंत्र बनवणारी असल्यामुळे ‘भुजिस्स’ (स्वतंत्र), बुद्ध इत्यादी विज्ञांनी (विद्वानांनी) प्रशंसिलेली असल्यामुळे ‘विज्ञप्रशस्त’, तृष्णा व दृष्टी यांनी अपरामृष्ट असल्यामुळे आणि ‘तू पूर्वी अशा नावाच्या आपत्तीला प्राप्त झाला होतास’ असे कोणाकडूनही आक्षेप घेता येण्याजोगे नसल्यामुळे ‘अपरामृष्ट’, आणि उपचार समाधी किंवा अर्पणा समाधी निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरतात म्हणून ‘समाधिसंवत्तनिक’ (समाधीला अनुकूल) अशी म्हटली जातात।

---

Sīlasāmaññagato [Pg.95] viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

‘शीलसामन्यगत होऊन विहरतो’ म्हणजे त्या त्या दिशांमध्ये राहणाऱ्या भिक्खूंसोबत समानतेला प्राप्त झालेल्या शीलाने युक्त होऊन विहरतो. कारण समुद्राच्या पलीकडे किंवा देवलोकात राहणाऱ्या इतर स्रोतापन्न इत्यादींच्या शीलासारखेच स्रोतापन्न इत्यादींचे शील समान असते; मार्गशीलामध्ये कोणताही भेद नसतो. त्याला अनुसरून हे म्हटले आहे।

---

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharatīti.

‘जी ही दृष्टी’ म्हणजे मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली सम्यक् दृष्टी. ‘आर्य’ म्हणजे निर्दोष. ‘नियाती’ म्हणजे नैर्याणिक (संसारदुःखातून मुक्त करणारी). ‘तक्करस्स’ म्हणजे जो त्याप्रमाणे आचरण करणारा असतो त्याच्यासाठी. ‘दुःखक्षयासाठी’ म्हणजे सर्व दुःखांच्या नाशासाठी. ‘दृष्टीसामान्यगत’ म्हणजे समान दृष्टीभावाला प्राप्त होऊन विहरतो।

---

2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

२. द्वितीय सारणीय सुत्त वर्णना

---

12. Dutiye yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgahāyāti saṅgaṇhanatthāya. Avivādāyāti avivadanatthāya. Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāya. Ekībhāvāyāti ekabhāvatthāya ninnānākaraṇāya. Saṃvattantīti vattanti pavattanti.

१२. दुसऱ्या सुत्तात—जो त्या धर्मांचे पालन करतो, त्याला सब्रह्मचाऱ्यांचे प्रिय बनवतात म्हणून ‘प्रियकरण’ (प्रिय बनवणारे). आदरणीय बनवतात म्हणून ‘गरुकरण’ (आदरणीय बनवणारे). ‘संग्रहासाठी’ म्हणजे संग्रह (कल्याण) करण्यासाठी. ‘अविवादासाठी’ म्हणजे विवाद न होण्यासाठी. ‘सामग्रीसाठी’ म्हणजे समग्रभावासाठी (एकतेसाठी). ‘एकीभावासाठी’ म्हणजे एकभाव होण्यासाठी, भिन्नता न ठेवण्यासाठी. ‘संवत्तन्ति’ म्हणजे घडतात, प्रवृत्त होतात।

---

3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

३. निस्सारणीय सुत्त वर्णना

---

13. Tatiye nissāraṇīyā dhātuyoti nissaraṇadhātuyova. Mettā hi kho me cetovimuttīti ettha paccanīkadhammehi vimuttattā tikacatukkajjhānikā mettāva mettācetovimutti nāma. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānasadisā katā. Vatthukatāti patiṭṭhā katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā ācitā upacitā. Susamāraddhāti suppaguṇakaraṇena suṭṭhu samāraddhā. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā gahetvā tiṭṭhati. Mā hevantissa vacanīyoti yasmā abhūtabyākaraṇaṃ byākaroti, tasmā ‘‘mā evaṃ bhaṇī’’ti vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna [Pg.96] byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantanissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

१३. तिसऱ्या सुत्तात—‘निस्सारणीय धातू’ म्हणजे मुक्त होण्याचे धातूच. ‘मैत्री चेतोविमुक्ती’ यामध्ये विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाशी संबंधित मैत्रीच ‘मैत्री चेतोविमुक्ती’ म्हटली जाते. ‘भाविता’ म्हणजे वाढवलेली. ‘बहुलीकता’ म्हणजे पुन्हा पुन्हा केलेली. ‘यानीकता’ म्हणजे जोडलेल्या रथासारखी केलेली. ‘वत्थुकता’ म्हणजे प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) केलेली. ‘अनुट्ठिता’ म्हणजे अधिष्ठित केलेली. ‘परिचिता’ म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित, आचित आणि उपचित केलेली. ‘सुसमारद्धा’ म्हणजे चांगल्या अभ्यासाने उत्तम प्रकारे आरंभ केलेली. ‘परियादाय तिट्ठति’ म्हणजे पूर्णपणे व्यापून किंवा ग्रहण करून राहते. ‘त्याला असे बोलू नये’ म्हणजे कारण तो असत्य विधान करतो, म्हणून ‘असे बोलू नकोस’ असे त्याला सांगावे. ‘जी ही मैत्री चेतोविमुक्ती’ म्हणजे जी ही मैत्री चेतोविमुक्ती आहे, ‘हे व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त होणे आहे, व्यापादापासून मुक्त झालेली आहे’ असा अर्थ आहे. परंतु जो मैत्रीच्या त्रिक-चतुष्क ध्यानातून उठून, संस्कारांचे विपश्यनेने मनन करून, तृतीय मार्गाला (अनागामी मार्गाला) प्राप्त होऊन ‘पुन्हा व्यापाद उरणार नाही’ असे अनागामी फलाने निर्वाण पाहतो, त्याचे चित्त व्यापादापासून अत्यंत (पूर्णपणे) मुक्त होते. याच पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा।

---

Animittācetovimuttīti balavavipassanā. Dīghabhāṇakā pana arahattaphalasamāpattīti vadanti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā animittāti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāvaṃ.

‘अनिमित्त चेतोविमुक्ती’ म्हणजे बलवान (तीव्र) विपश्यना. परंतु दीघनिकाय भाणक (दीघनिकाय पाठ करणारे आचार्य) तिला ‘अर्हत्त्वफल समापत्ती’ असे म्हणतात. कारण ती राग-निमित्त इत्यादी, रूप-निमित्त इत्यादी आणि नित्य-निमित्त इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे ‘अनिमित्त’ म्हटली गेली आहे. ‘निमित्तानुसारी’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या निमित्ताचे अनुसरण करण्याचा स्वभाव असलेला।

---

Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti. Ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. Mā hevantissa vacanīyoti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā ‘‘mā abhūtaṃ gaṇhī’’ti vāretabbo. Asmīti mānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo ‘‘asmīti mānasamugghāto’’ti vutto. Iti imasmiṃ sutte abhūtabyākaraṇaṃ nāma kathitaṃ.

‘अस्मि’ म्हणजे अस्मिमान (अहंकार). ‘हा मी आहे’ म्हणजे पाच स्कंधांमध्ये ‘हा मी आहे’ असे पाहणे. एवढ्यावरून अर्हत्त्व घोषित केले गेले आहे. ‘विचिकित्सा-कथंकथा-शल्य’ म्हणजे विचिकित्सारूपी संशयाचे शल्य (काटा). ‘त्याला असे बोलू नये’ म्हणजे जर तुझ्यामध्ये प्रथम मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होण्याजोगी विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न होत असेल, तर अर्हत्त्वाची घोषणा खोटी ठरते; म्हणून ‘असत्य ग्रहण करू नकोस’ असे म्हणून त्याला रोखावे. ‘अस्मि-मान-समुद्घात’ (अस्मिमानाचे समूळ उच्चाटन) म्हणजे अर्हत्त्व मार्ग. कारण अर्हत्त्व मार्ग आणि फलाच्या द्वारे निर्वाण पाहिले असता पुन्हा अस्मिमान उरत नाही, म्हणून अर्हत्त्व मार्गाला ‘अस्मि-मान-समुद्घात’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात असत्य घोषणा (अभूतव्याकरण) विषयी सांगितले आहे।

---

4. Bhaddakasuttavaṇṇanā

४. भद्रक सुत्त वर्णना

---

14. Catutthe na bhaddakanti na laddhakaṃ. Tattha yo hi bhītabhīto marati, tassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti. Yo apāye paṭisandhiṃ gaṇhāti, tassa na bhaddikā kālakiriyā hoti. Kammārāmotiādīsu āramaṇaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Vihārakaraṇādimhi navakamme ārāmo assāti kammārāmo. Tasmiṃyeva kamme ratoti kammarato. Tadeva kammārāmataṃ punappunaṃ yuttoti anuyutto. Esa nayo sabbattha. Ettha ca bhassanti ālāpasallāpo. Niddāti soppaṃ. Saṅgaṇikāti gaṇasaṅgaṇikā. Sā ‘‘ekassa dutiyo hoti, dvinnaṃ hoti tatiyako’’tiādinā nayena veditabbā. Saṃsaggoti dassanasavanasamullāpasambhogakāyasaṃsaggavasena pavatto saṃsaṭṭhabhāvo. Papañcoti taṇhādiṭṭhimānavasena pavatto madanākārasaṇṭhito kilesapapañco. Sakkāyanti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sammā dukkhassa antakiriyāyāti hetunā nayena sakalavaṭṭadukkhassa parivaṭumaparicchedakaraṇatthaṃ. Magoti magasadiso. Nippapañcapadeti nibbānapade. Ārādhayīti paripūrayi taṃ sampādesīti.

१४. चौथ्या सुत्तात—‘न भद्रक’ म्हणजे चांगले नाही. त्यामध्ये जो अत्यंत भीतभीत मरतो, त्याचा मृत्यू चांगला (कल्याणकारी) होत नाही. जो अपायलोकात (दुर्गतीत) पुनर्जन्म (प्रतिसंधी) घेतो, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही. ‘कम्मारामो’ (कर्मात रमणारा) इत्यादींमध्ये—आरमण म्हणजे आराम, अभिरती (रममाण होणे) असा अर्थ आहे. विहार (विहार बांधणे) इत्यादी नूतन कामांमध्ये ज्याचा आराम (आनंद) असतो तो ‘कम्माराम’. त्याच कामात जो रमलेला असतो तो ‘कम्मरत’. त्याच कर्माच्या आरामात जो पुन्हा पुन्हा युक्त (गुंतलेला) असतो तो ‘अनुयुक्त’. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो. आणि येथे ‘भस्स’ (भाषण) म्हणजे गप्पागोष्टी (आलाप-संलाप). ‘निद्दा’ म्हणजे झोप. ‘संगणिका’ म्हणजे समूहात (मंडळीत) रमणे. ती ‘एकाचा दुसरा होतो, दोघांचा तिसरा होतो’ इत्यादी पद्धतीने समजून घ्यावी. ‘संसर्ग’ म्हणजे दर्शन (पाहणे), श्रवण (ऐकणे), संलाप (बोलणे), संभोग (एकत्र उपभोग घेणे) आणि कायसंसर्ग (शारीरिक संपर्क) यांच्याद्वारे निर्माण होणारा संसृष्टभाव (एकत्र येणे). ‘प्रपंच’ म्हणजे तृष्णा, दृष्टी आणि मान यांच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारा, मदाच्या स्वरूपात असलेला क्लेशप्रपंच. ‘सत्काय’ म्हणजे त्रिभूमिक संसारचक्र. ‘सम्यक् दुःखाचा अंत करण्यासाठी’ म्हणजे योग्य कारणाने आणि पद्धतीने संपूर्ण संसारदुःखाची सीमा ठरवून त्याचा अंत करण्यासाठी. ‘मगो’ म्हणजे हरिणासारखा. ‘निष्प्रपंच पदात’ म्हणजे निर्वाणपदात. ‘आराधयी’ म्हणजे परिपूर्ण केले, ते साध्य केले।

---

5. Anutappiyasuttavaṇṇanā

५. अनुतप्पिय सुत्त वर्णना

---

15. Pañcame [Pg.97] anutappāti anusocitabbā anutāpakārī. Imesu dvīsupi suttesu gāthāsu ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

१५. पाचव्या सुत्तात—‘अनुतप्पा’ म्हणजे पश्चात्ताप करण्यास योग्य, पश्चात्ताप घडवून आणणारी. या दोन्ही सुत्तांमध्ये आणि गाथांमध्ये संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे।

---

6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

६. नकुलपितु सुत्त वर्णना

---

16. Chaṭṭhe bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Etadavocāti sāmikassa bhesajjaṃ katvā byādhiṃ vūpasametuṃ asakkontī idāni sīhanādaṃ naditvā saccakiriyāya byādhiṃ vūpasametuṃ santike nisīditvā etaṃ ‘‘mā kho tva’’ntiādivacanaṃ avoca. Sāpekkhoti sataṇho. Na nakulamātāti ettha na-kāro na sakkhatīti evaṃ parapadena yojetabbo. Santharitunti nicchiddaṃ kātuṃ, saṇṭhapetunti attho. Veṇiṃ olikhitunti eḷakalomāni kappetvā vijaṭetvā veṇiṃ kātuṃ.

१६. सहाव्या सुत्तात, 'बाळ्हगिलाने' (bāḷhagilāno) म्हणजे अत्यंत आजारी (adhimattagilāno). 'एतदवोच' (etadavoca) म्हणजे पतीला औषध देऊन त्याचा आजार बरा करण्यास असमर्थ ठरल्याने, आता सिंहनाद करून (गर्जना करून) सत्यक्रियेद्वारे आजार शांत करण्यासाठी पतीच्या जवळ बसून "मा खो त्वं" (तू असे करू नकोस) इत्यादी वचन बोलली. 'सापेक्खो' (sāpekkho) म्हणजे तृष्णेसह (sataṇho - आसक्तीसह). 'न नकुलमाता' (na nakulamātā) येथे 'न' हा वर्ण 'न सक्खति' (अशक्य आहे) अशा प्रकारे पुढील पदाशी जोडला पाहिजे. 'सन्थरितुं' (santharituṃ) म्हणजे छिद्ररहित करणे, स्थिर करणे (सावरणे) असा अर्थ आहे. 'वेणिं ओलिखितुं' (veṇiṃ olikhituṃ) म्हणजे मेंढीचे केस कापून, त्यांचा गुंता सोडवून वेणी बनवणे.

---

Aññaṃ gharaṃ gamissatīti aññaṃ sāmikaṃ gaṇhissati. Soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇanti ito soḷasavassamatthake gahaṭṭhabrahmacariyavāso samāciṇṇo. Dassanakāmatarāti atirekena dassanakāmā. Imehi tīhi aṅgehi sīhanādaṃ naditvā ‘‘iminā saccena tava sarīre byādhi phāsu hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.

'अञ्ञं घरं गमिस्सति' (aññaṃ gharaṃ gamissati) म्हणजे दुसऱ्या पतीचा स्वीकार करेल. 'सोळस वस्सानि गहट्ठकं ब्रह्मचरियं समाचिण्णं' (soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇanti) म्हणजे या वर्षापासून सोळा वर्षांपर्यंत गृहस्थ असतानाही ब्रह्मचर्य पाळले. 'दस्सनकामतरा' (dassanakāmatarā) म्हणजे अत्यंत दर्शनाची इच्छा असणारी. या तीन अंगांनी सिंहनाद करून "या सत्याने तुझ्या शरीरातील आजार बरा होवो" अशी सत्यक्रिया केली.

---

Idāni bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā attano sīlādiguṇehipi saccakiriyaṃ kātuṃ siyā kho pana tetiādimāha. Tattha paripūrakārinīti samattakārinī. Cetosamathassāti samādhikammaṭṭhānassa. Ogādhappattāti ogādhaṃ anuppavesaṃ pattā. Patigādhappattāti patigādhaṃ patiṭṭhaṃ pattā. Assāsappattāti assāsaṃ avassayaṃ pattā. Vesārajjappattāti somanassañāṇaṃ pattā. Aparappaccayāti parappaccayo vuccati parasaddhā parapattiyāyanā, tāya virahitāti attho. Imehi tīhi aṅgehi attano guṇe ārabbha saccakiriyaṃ akāsi. Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito. Yāvatāti yattikāyo. Tāsaṃ aññatarāti tāsaṃ antare ekā. Anukampikāti hitānukampikā. Ovādikāti ovādadāyikā. Anusāsikāti anusiṭṭhidāyikā.

आता भगवंतांना साक्षी ठेवून स्वतःच्या शीलादी गुणांनी देखील सत्यक्रिया करण्यासाठी "सिया खो पन ते" (siyā kho pana te) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, 'परिपूरकारिनी' (paripūrakārinī) म्हणजे पूर्ण करणारी (samattakārinī). 'चेतोसमथस्स' (cetosamathassa) म्हणजे समाधीच्या कम्मट्ठानाची (चित्तशमनाची). 'ओगाधप्पत्ता' (ogādhappatta) म्हणजे खोलवर प्रवेश मिळवलेली. 'पतिगाधप्पत्ता' (patigādhappatta) म्हणजे दृढ प्रतिष्ठा मिळवलेली. 'अस्सासप्पत्ता' (assāsappatta) म्हणजे आश्वस्त झालेली (आश्रय मिळवलेली). 'वेसारज्जप्पत्ता' (vesārajjappatta) म्हणजे विशारदत्व (सोमनस्ययुक्त ज्ञान) प्राप्त केलेली. 'अपरप्पच्चया' (aparappaccayā) येथे 'परप्रत्यय' म्हणजे दुसऱ्याची श्रद्धा किंवा विश्वास, त्यापासून विरहित (दुसऱ्याच्या विश्वासावर अवलंबून नसलेली) असा अर्थ आहे. या तीन अंगांनी स्वतःच्या गुणांना उद्देशून सत्यक्रिया केली. 'गिलाना वुट्ठितो' (gilānā vuṭṭhito) म्हणजे आजारातून उठलेला (बरा झालेला). 'यावता' (yāvatā) म्हणजे जितक्या. 'तासं अञ्ञतरा' (tāsaṃ aññatarā) म्हणजे त्यांच्यापैकी एक. 'अनुकम्पिका' (anukampikā) म्हणजे हिताची अनुकंपा करणारी. 'ओवादिका' (ovādikā) म्हणजे उपदेश देणारी. 'अनुसासिका' (anusāsikā) म्हणजे अनुशासन करणारी.

---

7. Soppasuttavaṇṇanā

७. सोप्पसुत्तवण्णना (सोप्प सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

17. Sattame [Pg.98] paṭisallānā vuṭṭhitoti ekībhāvāya dhammanijjhānakkhantito phalasamāpattivihārato vuṭṭhito. Yathāvihāranti attano attano vasanavihāraṃ. Navāti pabbajjāya navakā. Te pañcasatamattā ahesuṃ. Kākacchamānāti kākasaddaṃ karontā dante khādantā. Therāti thirabhāvaṃ pattā. Tena noti tena nu. Seyyasukhādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Raṭṭhikoti yo raṭṭhaṃ bhuñjati. Pettaṇikoti yo pitarā bhuttānubhuttaṃ bhuñjati. Senāpatikoti senāya jeṭṭhako. Gāmagāmaṇikoti gāmabhojako. Pūgagāmaṇikoti gaṇajeṭṭhako. Avipassako kusalānaṃ dhammānanti kusalānaṃ dhammānaṃ anesako agavesako hutvā. Bodhipakkhiyānaṃ dhammānanti sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ.

१७. सातव्या सुत्तात, 'पटिसल्लाना वुट्ठितो' (paṭisallānā vuṭṭhito) म्हणजे एकांतात धर्माचे चिंतन करण्याच्या आनंदापासून (फलसमापत्तीच्या विहारातून) उठलेला. 'यथाविहारं' (yathāvihāraṃ) म्हणजे आपापल्या निवासस्थानी (विहारात). 'नवा' (navā) म्हणजे प्रव्रज्येमध्ये नवीन असणारे (नवदीक्षित). ते सुमारे पाचशे होते. 'काकच्छमाना' (kākacchamānā) म्हणजे घोरणारे (कावळ्यासारखा आवाज करणारे किंवा दात खाणारे). 'थेरा' (therā) म्हणजे स्थवीरत्वाला (स्थिरभावाला) प्राप्त झालेले. 'तेन नो' (tena no) म्हणजे 'तेन नु' (त्यामुळे काय?). शय्यासुख इत्यादींचा अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'रट्ठिको' (raṭṭhiko) म्हणजे जो राष्ट्राचा उपभोग घेतो. 'पेत्तणिको' (pettaṇiko) म्हणजे जो वडिलांनी उपभोगलेली संपत्ती उपभोगतो. 'सेनापतिको' (senāpatiko) म्हणजे सेनेचा प्रमुख. 'गामगामणिको' (gāmagāmaṇiko) म्हणजे गावाचा प्रमुख (ग्रामभोजक). 'पूगगामणिको' (pūgagāmaṇiko) म्हणजे समूहाचा प्रमुख (गणप्रमुख). 'अविपस्सको कुसलानं धम्मानं' (avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे कुशल धर्मांचा शोध न घेणारा, ते न मिळवणारा होऊन. 'बोधिपक्खियानं धम्मानं' (bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्मांचे.

---

8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

८. मच्छबंधसुत्तवण्णना (मच्छबंध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

18. Aṭṭhame macchikanti macchaghātakaṃ. Hatthinā yātīti hatthiyāyī. Paratopi eseva nayo. Vajjheti vadhitabbe. Vadhāyanīteti vadhāya upanīte. Pāpakena manasāti lāmakena vadhakacittena. Pāḷiyaṃ pana vadhāyupanīteti likhanti. Māgavikoti migaghātako. Ko pana vādo manussabhūtanti yo manussabhūtaṃ pāpakena manasā anupekkhati, tassa sampattiyā abhāve kimeva vattabbaṃ. Idaṃ pāpakassa kammuno aniṭṭhaphalabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yesaṃ pana tādisaṃ kammaṃ karontānampi yasapaṭilābho hoti, tesaṃ taṃ akusalaṃ nissāya kusalaṃ vipaccatīti veditabbaṃ. Tena panassa akusalakammena upahatattā vipāko na ciraṭṭhitiko hoti. Imasmiṃ sutte akusalapakkhova kathito.

१८. आठव्या सुत्तात, 'मच्छिकं' (macchikaṃ) म्हणजे मासे मारणारा कोळी. 'हत्थिना याती' (hatthinā yātī) म्हणजे हत्तीवरून जाणारा (हत्तीस्वार). पुढील पदांमध्येही हाच नियम लावावा. 'वज्झे' (vajjhe) म्हणजे मारले जाण्यास योग्य (वधार्ह). 'वधायनीते' (vadhāyanīte) म्हणजे वधासाठी आणलेले. 'पापकेन मनसा' (pāpakena manasā) म्हणजे वाईट अशा वध करण्याच्या चित्ताने. पालि पाठात मात्र 'वधायुपनीतो' (vadhāyupanīto) असे लिहितात. 'मागविको' (māgaviko) म्हणजे शिकारी. 'को पन वादो मनुस्सभूतं' (ko pana vādo manussabhūtaṃ) म्हणजे जो मनुष्य असलेल्या व्यक्तीकडे वाईट मनाने पाहतो, त्याच्या विनाशाबद्दल काय सांगावे? (त्याच्या संपत्तीचा नाश होईल यात काय शंका?). हे पापकर्माच्या अनिष्ट फलाचे स्वरूप दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु जे असे कर्म करत असतानाही यश प्राप्त करतात, त्यांच्या बाबतीत असे समजावे की त्या अकुशलाचा आश्रय घेऊन त्यांचे कुशल कर्म फलद्रूप होत आहे. परंतु त्या अकुशल कर्माने पीडित झाल्यामुळे त्याचे फळ दीर्घकाळ टिकणारे नसते. या सुत्तात केवळ अकुशल पक्षाचेच वर्णन केले आहे.

---

9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

९. पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना (पहिल्या मरणस्सति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

19. Navame nātiketi evaṃnāmake gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye pāsāde. Amatogadhāti nibbānogadhā, nibbānapatiṭṭhāti attho. Bhāvetha noti bhāvetha nu. Maraṇassatinti maraṇassatikammaṭṭhānaṃ. Aho vatāti patthanatthe nipāto. Bahuṃ vata me kataṃ assāti [Pg.99] tumhākaṃ sāsane mama kiccaṃ bahu kataṃ assa. Tadantaranti taṃ antaraṃ khaṇaṃ okāsaṃ. Assasitvā vā passasāmīti ettha assāso vuccati anto pavisanavāto, passāso bahi nikkhamanavāto. Iti ayaṃ bhikkhu yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhanto vāto anto pavisati, tāva jīvitaṃ patthento evamāha. Dandhanti mandaṃ garukaṃ asīghappavattaṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Imasmiṃ sutte maraṇassati arahattaṃ pāpetvā kathitāti.

१९. नवव्या सुत्तात, 'नातिके' (nātike) म्हणजे या नावाच्या गावात. 'गिञ्जकावसथे' (giñjakāvasathe) म्हणजे विटांनी बनवलेल्या प्रासादात. 'अमतोगधा' (amatogadhā) म्हणजे निर्वाणात प्रवेश करणारी, निर्वाण हीच जिची प्रतिष्ठा आहे असा अर्थ आहे. 'भावेथ नो' (bhāvetha no) म्हणजे 'भावेथ नु' (तुम्ही भावना करता का?). 'मरणस्सतिं' (maraṇassatiṃ) म्हणजे मरणस्मृती कम्मट्ठानाची. 'अहो वत' (aho vata) हा शब्द प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) अर्थातील निपात आहे. 'बहुं वत मे कतं अस्स' (bahuṃ vata me kataṃ assa) म्हणजे तुमच्या शासनात माझे बरेचसे कर्तव्य पूर्ण झाले असते. 'तदन्तरं' (tadantaraṃ) म्हणजे तो काळ, क्षण किंवा संधी. 'अस्ससित्वा वा पस्ससामि' (assasitvā vā passasāmi) येथे 'अस्सास' (assāsa) म्हणजे आत जाणारा श्वास आणि 'पस्सास' (passāsa) म्हणजे बाहेर पडणारा श्वास असे म्हणतात. अशा प्रकारे हा भिक्खू जोपर्यंत आत घेतलेला श्वास बाहेर पडतो आणि बाहेर पडलेला श्वास आत जातो, तोपर्यंतच जीवनाची इच्छा करत असे म्हणतो. 'दन्धं' (dandhaṃ) म्हणजे मंद, जड, हळूहळू चालणारे. 'आसवानं खयाय' (āsavānaṃ khayāya) म्हणजे अर्हतफलाच्या प्राप्तीसाठी. या सुत्तात मरणस्मृतीला अर्हतपदापर्यंत पोहोचवून सांगितले आहे.

---

10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

१०. दुतियमरणस्सतिसुत्तवण्णना (दुसऱ्या मरणस्सति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

20. Dasame patigatāyāti paṭipannāya. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. So mamassa antarāyoti ettha tividho antarāyo jīvitantarāyo, samaṇadhammantarāyo, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ceva maggantarāyo cāti. Taṃ sabbampi sandhāyevamāha. Byāpajjeyyāti ajiṇṇakādivasena vipajjeyya. Adhimattoti balavā. Chandoti kattukamyatāchando. Vāyāmoti payogavīriyaṃ. Ussāhoti ussāpanavīriyaṃ. Ussoḷhīti sampādanavīriyaṃ. Appaṭivānīti anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

२०. दहाव्या सुत्तात, 'पतिगताय' (patigatāya) म्हणजे प्राप्त झाल्यावर (मार्गक्रमण केल्यावर). 'इति पटिसञ्चिक्खति' (iti paṭisañcikkhati) म्हणजे असे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करतो. 'सो ममस्स अन्तरायो' (so mamassa antarāyo) येथे तीन प्रकारचे अंतराय (अडथळे) आहेत: जीवित-अंतराय (जीवनाचा अंतराय), श्रमणधर्म-अंतराय (श्रमणधर्माचा अंतराय), आणि पृथग्जन म्हणून मृत्यू पावणाऱ्यासाठी स्वर्ग-अंतराय व मार्ग-अंतराय. त्या सर्वांनाच उद्देशून असे म्हटले आहे. 'ब्यापज्जेय्य' (byāpajjeyya) म्हणजे अपचन इत्यादींमुळे बिघाड होणे. 'अधिमत्तो' (adhimatto) म्हणजे बलवान (तीव्र). 'छन्दो' (chando) म्हणजे करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता छंद). 'वायामो' (vāyāmo) म्हणजे प्रयोगात्मक वीर्य (प्रयत्न). 'उस्साहो' (ussāho) म्हणजे उत्साह वीर्य (उत्साह). 'उस्सोळ्ही' (ussoḷhī) म्हणजे संपादन वीर्य (तीव्र वीर्य). 'अप्पटिवानी' (appaṭivānī) म्हणजे मागे न हटणे, न थांबणे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sāraṇīyavaggo dutiyo.

सारणीयवग्गो दुतियो (दुसरा सारणीय वर्ग समाप्त).

---

3. Anuttariyavaggo

३. अनुत्तरियवग्गो (अनुत्तरिय वर्ग).

---

1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

१-२. सामकसुत्तादिवण्णना (सामक सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

---

21-22. Tatiyassa paṭhame sāmagāmaketi sāmakānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāmake. Pokkharaṇiyāyanti pokkharaṇiyānāmake vihāre. Abhikkantāya rattiyāti rattiyā paṭhamayāmaṃ atikkamma majjhimayāme sampatte. Abhikkantavaṇṇāti abhikkantaatimanāpavaṇṇā. Kevalakappanti sakalakappaṃ. Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvāti pokkharaṇiyānāmakaṃ mahāvihāraṃ attano obhāsena pharitvā. Samanuññoti samānaanuñño samānacitto. Dovacassatāti dubbacabhāvo. Pāpamittatāti lāmakamittatā[Pg.100]. Imasmiṃ sutte parihāniyadhammāva kathitā. Dutiye aparihāniyadhammā lokuttaramissakā kathitā.

२१-२२. तिसऱ्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्तात: 'सामगामके' म्हणजे सामाक धान्याच्या विपुलतेमुळे हे नाव मिळालेल्या एका लहान गावात. 'पोक्खरणीयायं' म्हणजे पोक्खरणीया नावाच्या विहारात. 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' म्हणजे रात्रीचा पहिला प्रहर उलटून मध्यम प्रहर प्राप्त झाला असता. 'अभिक्कन्तवण्णा' म्हणजे अत्यंत प्रिय आणि मनोहर वर्ण असलेली. 'केवलकप्पं' म्हणजे संपूर्ण. 'पोक्खरणियं ओभासेत्वा' म्हणजे आपल्या तेजाने पोक्खरणीय नावाच्या महाविहाराला व्यापून (प्रकाशित करून). 'समनुञ्ञो' म्हणजे समान संमती असलेला किंवा समान चित्त असलेला. 'दोवचस्सता' म्हणजे दुर्बचभाव (दुराग्रहीपणा किंवा कठीण बोलणे). 'पापमित्तता' म्हणजे वाईट मित्रांची संगत. या सूत्तात केवळ हास घडवून आणणारे (पतन करणारे) धर्मच सांगितले आहेत. दुसऱ्या सूत्तात लोकोत्तर धर्मांनी मिश्रित असलेले अपरिहाणीय (हास न घडवणारे) धर्म सांगितले आहेत.

---

3. Bhayasuttavaṇṇanā

३. भयसुत्तवण्णना (भय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

23. Tatiye kāmarāgarattāyanti kāmarāgaratto ayaṃ. Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena vinibaddho. Bhayāti cittutrāsabhayā. Paṅkāti kilesapaṅkato. Saṅgo paṅko ca ubhayanti saṅgo ca paṅko ca idampi ubhayaṃ. Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjanoti yasmiṃ saṅge ca paṅke ca puthujjano satto laggo laggito palibuddho. Upādāneti catubbidhe upādāne. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte. Anupādā vimuccantīti anupādiyitvā vimuccanti. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne, nibbānārammaṇāya vimuttiyā vimuccantīti attho. Imasmiṃ ṭhāne vivaṭṭetvā arahattameva patto esa bhikkhu. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento te khemappattātiādimāha. Tattha khemappattāti khemabhāvaṃ pattā. Sukhinoti lokuttarasukhena sukhitā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti abbhantare kilesābhāvena diṭṭhadhammeyeva abhinibbutā. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭaṃ kathitaṃ.

२३. तिसऱ्या सूत्तात: 'कामरागरत्तायं' म्हणजे कामरागाने रंजलेला हा प्राणी. 'छन्दरागविनिबद्धो' म्हणजे छंदरागाने (तीव्र इच्छेने) बांधलेला. 'भया' म्हणजे चित्ताच्या भीतीमुळे (चित्तत्रासभय). 'पङ्का' म्हणजे क्लेशरूपी चिखलामुळे. 'सङ्गो पङ्को च उभयं' म्हणजे आसक्ती आणि चिखल हे दोन्हीही. 'एते कामा पुवुच्चन्ति, यत्थ सत्तो पुथुज्जनो' म्हणजे ज्या आसक्ती आणि चिखलामध्ये पृथग्जन प्राणी अडकलेला, गुंतलेला आणि वेढलेला असतो. 'उपादाने' म्हणजे चार प्रकारच्या उपादानांमध्ये. 'जातिमरणसम्भवे' म्हणजे जन्म आणि मृत्यूच्या उत्पत्तीचे कारण (प्रत्यय) असलेल्या. 'अनुपादा विमुच्चन्ति' म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता) मुक्त होतात. 'जातिमरणसङ्खये' म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचा पूर्ण क्षय असलेल्या निर्वाणामध्ये, निर्वाणरूपी आलंबनाने विमुक्तीद्वारे मुक्त होतात, असा अर्थ आहे. या ठिकाणी हा भिक्खू संसाराचे चक्र नष्ट करून अर्हतपदालाच प्राप्त झाला आहे. आता त्या क्षीणासवाची (अर्हताची) स्तुती करताना 'ते खेमप्पत्ता' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'खेमप्पत्ता' म्हणजे क्षेमभावाला (भयरहित अवस्थेला) प्राप्त झालेले. 'सुखिनो' म्हणजे लोकोत्तर सुखाने सुखी झालेले. 'दिट्ठधम्माभिनिब्बुता' म्हणजे अंतःकरणात क्लेशांचा अभाव असल्यामुळे याच जन्मात (दृष्टधर्मातच) पूर्णपणे शांत झालेले. या सूत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन करून गाथांमध्ये संसार आणि संसारातून मुक्ती (वट्ट-विवट्ट) यांचे वर्णन केले आहे.

---

4. Himavantasuttavaṇṇanā

४. हिमवन्तसुत्तवण्णना (हिमवंत सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

24. Catutthe padāleyyāti bhindeyya. Chavāyāti lāmikāya. Samādhissa samāpattikusalo hotīti āhārasappāyautusappāyāni pariggahetvā samādhiṃ samāpajjituṃ kusalo hoti cheko samattho paṭibalo. Samādhissa ṭhitikusaloti samādhissa ṭhitiyaṃ kusalo, samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho. Samādhissa vuṭṭhānakusaloti samādhissa vuṭṭhāne kusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa kallitakusaloti samādhissa kallatāya kusalo, samādhicittaṃ hāsetuṃ kallaṃ kātuṃ sakkotīti attho. Samādhissa gocarakusaloti samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā sappāye upakārake sevantopi, ‘‘ayaṃ samādhinimittārammaṇo [Pg.101] ayaṃ lakkhaṇārammaṇo’’ti jānantopi samādhissa gocarakusalo nāma hoti. Samādhissa abhinīhārakusaloti upariuparisamāpattisamāpajjanatthāya paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharituṃ sakkonto samādhissa abhinīhārakusalo nāma hoti. So paṭhamajjhānā vuṭṭhāya dutiyaṃ samāpajjati, dutiyajjhānā…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ samāpajjatīti.

२४. चौथ्या सूत्तात: 'पदालेय्य' म्हणजे भेदून टाकावे (फोडावे). 'छवाय' म्हणजे हीन (निकृष्ट). 'समाधिस्स समापत्तिकुसलो होति' म्हणजे अनुकूल आहार आणि अनुकूल ऋतू ग्रहण करून समाधीमध्ये प्रवेश करण्यास कुशल, चतुर, समर्थ आणि सक्षम असतो. 'समाधिस्स ठितिकुसलो' म्हणजे समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल, समाधी स्थिर ठेवण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स वुट्ठानकुसलो' म्हणजे समाधीतून उठण्यात कुशल, निश्चित केलेल्या मर्यादेनुसार समाधीतून बाहेर पडण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स कल्लितकुसलो' म्हणजे समाधीच्या सुयोग्यतेत कुशल, समाधीचित्ताला प्रफुल्लित व सुयोग्य करण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स गोचरकुसलो' म्हणजे समाधीसाठी प्रतिकूल व निरुपयोगी धर्मांचा त्याग करून अनुकूल व उपकारक धर्मांचे सेवन करणारा, तसेच 'ही समाधी निमित्त-आलंबन असलेली आहे, ही समाधी लक्षण-आलंबन असलेली आहे' असे जाणणारा देखील समाधीच्या गोचरात (विषयात) कुशल म्हटला जातो. 'समाधिस्स अभिनिहारकुसलो' म्हणजे उत्तरोत्तर समापत्ती प्राप्त करण्यासाठी प्रथम ध्यानादी समाधीला पुढे नेण्यास (प्रवृत्त करण्यास) समर्थ असलेला पुरुष समाधीच्या अभिनिहारात कुशल म्हटला जातो. तो प्रथम ध्यानातून उठून दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करतो, दुसऱ्या ध्यानातून...पे... तिसऱ्या ध्यानातून उठून चौथ्या ध्यानात प्रवेश करतो.

---

5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

५. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना (अनुस्मृती-स्थान सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

25. Pañcame anussatiṭṭhānānīti anussatikāraṇāni. Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthāritāneva. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvāti idaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Visujjhantīti paramavisuddhiṃ nibbānaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imasmiṃ pana sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāni kathitānīti veditabbāni.

२५. पाचव्या सूत्तात: 'अनुस्सतिट्ठानानि' म्हणजे अनुस्मृतीची कारणे (स्थाने). 'इतिपि सो भगवा' इत्यादींचे विसुद्धिमग्गात सविस्तर वर्णन केलेच आहे. 'इदम्पि खो, भिक्खवे, आरम्मणं करित्वा' म्हणजे हे भिक्खूंनो, या बुद्धानुस्मृती कम्मट्ठानाला आलंबन करून. 'विसुज्झन्ति' म्हणजे परम विशुद्धीला म्हणजेच निर्वाणाला प्राप्त होतात. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. परंतु या सूत्तात सहा अनुस्मृती-स्थाने मिश्रित स्वरूपात सांगितली आहेत, असे जाणावे.

---

6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

६. महाकच्चानसुत्तवण्णना (महाकात्यायन सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

26. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti ettha okāsā vuccanti cha anussatiṭṭhānāni, tesaṃ adhigamo. Visuddhiyāti visujjhanatthāya. Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokānañca paridevānañca samatikkamatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayaparinibbānassa paccakkhakiriyatthāya.

२६. सहाव्या सूत्तात: 'सम्बाधे' म्हणजे पाच कामगुणांच्या संकोचात (कोंडीत). 'ओकासाधिगमो' म्हणजे येथे 'ओकास' (अवकाश) म्हणजे सहा अनुस्मृती-स्थाने म्हटले आहेत, त्यांची प्राप्ती. 'विसुद्धिया' म्हणजे विशुद्धीसाठी (शुद्ध होण्यासाठी). 'सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय' म्हणजे शोक आणि विलाप यांच्या अतिक्रमणासाठी. 'अत्थङ्गमाय' म्हणजे (दुःखाचा) अस्त होण्यासाठी. 'ञायस्स अधिगमाय' म्हणजे विपश्यनेसह असलेल्या मार्गाच्या प्राप्तीसाठी. 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' म्हणजे अकृत (अप्रत्यय) परिनिर्वाणाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्यासाठी.

---

Sabbasoti sabbākārena. Ākāsasamenāti alagganaṭṭhena ceva apalibuddhaṭṭhena ca ākāsasadisena. Vipulenāti na parittakena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena, mahantehi vā ariyasāvakehi gatena, paṭipannenāti attho. Appamāṇenāti pharaṇaappamāṇatāya appamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti kodhadukkhavajjitena. Sabbametaṃ buddhānussaticittameva sandhāya vuttaṃ. Paratopi eseva nayo. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā. Imasmimpi sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāneva kathitānīti.

'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'आकाससमेन' म्हणजे न चिकटण्याच्या आणि अडथळा नसण्याच्या अर्थाने आकाशासारख्या. 'विपुलेन' म्हणजे विस्तीर्ण (अल्प नसलेल्या). 'महग्गतेन' म्हणजे महानतेला प्राप्त झालेल्या, किंवा महान अशा आर्यश्रावकांनी प्राप्त केलेल्या (आचरलेल्या), असा अर्थ आहे. 'अप्पमाणेण' म्हणजे पसरण्याच्या अमर्यादपणामुळे अमर्याद असलेल्या. 'अवेरेन' म्हणजे अकुशल वैर आणि पुद्गल वैरापासून रहित असलेल्या. 'अब्यापज्झेन' म्हणजे क्रोधाच्या दुःखापासून वर्जित असलेल्या. हे सर्व बुद्धानुस्मृतीच्या चित्तालाच उद्देशून म्हटले आहे. पुढील पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'विसुद्धिधम्मा' म्हणजे विशुद्ध स्वभावाचे असलेले. या सूत्तातही सहा अनुस्मृती-स्थाने मिश्रित स्वरूपातच सांगितली आहेत.

---

7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

७. पठमसमयसुत्तवण्णना (पहिल्या समय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

27. Sattame [Pg.102] manobhāvanīyassāti ettha manaṃ bhāveti vaḍḍhetīti manobhāvanīyo. Dassanāyāti dassanatthaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ vūpasamanaṃ. Dhammaṃ desetīti kāmarāgappajahanatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ katheti. Dutiyavārādīsu byāpādappahānāya mettākammaṭṭhānaṃ, thinamiddhappahānāya thinamiddhavinodanakammaṭṭhānaṃ, ālokasaññaṃ vā vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā aññataraṃ, uddhaccakukkuccappahānāya samathakammaṭṭhānaṃ, vicikicchāpahānāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakathaṃ kathento dhammaṃ desetīti veditabbo. Āgammāti ārabbha. Manasikarototi ārammaṇavasena citte karontassa. Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyena āsavānaṃ khayo hoti.

२७. सातव्या सूत्तात: 'मनोभावनीयस्स' म्हणजे येथे जो मनाला (संसारमुक्तीकडे) विकसित करतो, वाढवतो, तो 'मनोभावनीय' होय. 'दस्सनाय' म्हणजे दर्शनासाठी. 'निस्सरणं' म्हणजे बाहेर पडणे किंवा शांत होणे. 'धम्मं देसेति' म्हणजे कामरागाचा त्याग करण्यासाठी अशुभाचे कम्मट्ठान सांगतात. दुसऱ्या वारा इत्यादींमध्ये व्यापादाचा (द्वेषाचा) नाश करण्यासाठी मैत्रीचे कम्मट्ठान सांगतात; थिनमिद्धाचा (आळस आणि डुलकीचा) नाश करण्यासाठी थिनमिद्ध दूर करणारे कम्मट्ठान, किंवा आलोकसंज्ञा किंवा वीर्यारंभ वस्तू इत्यादींपैकी एखादी गोष्ट सांगतात; उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्धटपणा आणि पश्चात्तापाचा) नाश करण्यासाठी शमथ कम्मट्ठान सांगतात; विचिकित्सेचा (शंकेचा) नाश करण्यासाठी तीन रत्नांच्या गुणांचे वर्णन करत धम्म उपदेश करतात, असे जाणावे. 'आगम्म' म्हणजे आलंबन करून. 'मनसिकरोतो' म्हणजे आलंबनाच्या स्वरूपात चित्तात आणणाऱ्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय आसवांचा क्षय होतो.

---

8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

८. दुतियसमयसुत्तवण्णना (दुसऱ्या समय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

28. Aṭṭhame maṇḍalamāḷeti bhojanasālāya. Cārittakilamathoti piṇḍapātacariyāya uppannakilamatho. Bhattakilamathoti bhattadaratho. Vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāya. Yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hotīti yaṃ eva tassa tato purimadivasabhāge samathanimittaṃ citte kataṃ hoti. Tadevassa tasmiṃ samaye samudācaratīti taṃyeva etassa tasmiṃ samaye divāvihāre nisinnassa manodvāre sañcarati. Ojaṭṭhāyīti ojāya ṭhito patiṭṭhito. Phāsukassa hotīti phāsukaṃ assa hoti. Sammukhāti kathentassa sammukhaṭṭhāne. Sutanti sotena sutaṃ. Paṭiggahitanti cittena paṭiggahitaṃ.

२८. आठव्या सूत्तात, 'मण्डलमाळ' (maṇḍalamāḷa) म्हणजे भोजनशाळा. 'चारित्तकिलमथ' (cārittakilamatha) म्हणजे भिक्षाटनामुळे (पिंडपातामुळे) झालेला थकवा. 'भत्तकिलमथ' (bhattakilamatha) म्हणजे भोजनामुळे होणारा त्रास. 'विहारपच्छायाय' (vihārapacchāyāya) म्हणजे विहाराच्या शेवटी असलेल्या सावलीत. 'यदेवस्स दिवा समाधिनिमित्तं मनसिकतं होति' (yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hoti) म्हणजे त्या व्यक्तीने त्यापूर्वी दिवसाच्या भागात जे समथ-निमित्त मनात धारण केले होते. 'तदेवस्स तस्मिं समये समुदाचरति' (tadevassa tasmiṃ samaye samudācarati) म्हणजे तेच समथ-निमित्त त्या वेळी दिवसा विहारात बसलेल्या त्याच्या मनोद्वारात संचार करते. 'ओजट्ठायी' (ojaṭṭhāyī) म्हणजे ओज (शक्ती) मध्ये स्थित असलेले, प्रतिष्ठित केलेले. 'फासुकस्स होति' (phāsukassa hoti) म्हणजे त्याला सुखकारक होते. 'सम्मुखा' (sammukhā) म्हणजे उपदेश करणाऱ्या भगवंतांच्या समोर. 'सुतं' (sutaṃ) म्हणजे कानाने ऐकलेले. 'पटिग्गहितं' (paṭiggahitaṃ) म्हणजे चित्ताने (मनाने) ग्रहण केलेले.

---

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

९. उदायीसुत्तवर्णना (उदायी सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

29. Navame udāyinti lāḷudāyittheraṃ. Suṇomahaṃ, āvusoti, āvuso, nāhaṃ badhiro, suṇāmi bhagavato vacanaṃ, pañhaṃ pana upaparikkhāmīti. Adhicittanti samādhivipassanācittaṃ. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānanti idaṃ jhānattayasaṅkhātaṃ anussatikāraṇaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatīti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya pavattati. Ālokasaññanti ālokanimitte uppannasaññaṃ. Divā saññaṃ adhiṭṭhātīti divāti saññaṃ ṭhapeti[Pg.103]. Yathā divā tathā rattinti yathānena divā ālokasaññā manasikatā, rattimpi tatheva taṃ manasi karoti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā vānena rattiṃ ālokasaññā manasikatā, divāpi taṃ tatheva manasi karoti. Vivaṭenāti pākaṭena. Apariyonaddhenāti nīvaraṇehi anonaddhena. Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsakaṃ cittaṃ brūheti vaḍḍheti. Yaṃ pana ‘‘ālokasaññaṃ manasi karotī’’ti vuttaṃ, taṃ thinamiddhavinodanālokasaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na dibbacakkhuñāṇālokanti veditabbaṃ. Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhusaṅkhātassa ñāṇadassanassa paṭilābhāya.

२९. नवव्या सूत्तात, 'उदायी' (udāyi) म्हणजे लाळुदायी थेरांना. 'सुणोमहम आवुसो' (suṇomahaṃ, āvuso) म्हणजे 'हे आवुसो (मित्रा), मी काही बहिरा नाही, मी भगवंतांचे वचन ऐकत आहे, परंतु मी प्रश्नाचा विचार (परीक्षण) करत आहे.' 'अधिचित्त' (adhicitta) म्हणजे समथ आणि विपश्यना चित्त. 'इदं भन्ते अनुस्सतिट्ठानं' (idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ) म्हणजे तीन ध्यानांनी युक्त असलेले हे अनुस्मृतीचे कारण. 'दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति' (diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati) म्हणजे याच जन्मात सुखाने राहण्यासाठी प्रवृत्त होते. 'आलोकसञ्ञं' (ālokasaññaṃ) म्हणजे प्रकाशाच्या निमित्तावर उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'दिवा सञ्ञं अधिट्ठाति' (divā saññaṃ adhiṭṭhāti) म्हणजे दिवसाची संज्ञा प्रस्थापित करतो. 'यथा दिवा तथा रत्तिं' (yathā divā tathā rattiṃ) म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने दिवसा प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण केली आहे, रात्रीसुद्धा त्याचप्रमाणे ती मनात धारण करतो. 'यथा रत्तिं तथा दिवा' (yathā rattiṃ tathā divā) म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने रात्री प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण केली आहे, दिवसासुद्धा ती त्याचप्रमाणे मनात धारण करतो. 'विवटेन' (vivaṭena) म्हणजे उघड किंवा स्पष्ट असलेल्याने. 'अपरीयॉनद्धेन' (apariyonaddhena) म्हणजे नीवरणांनी आच्छादित नसलेल्याने. 'सप्पभासं चित्तं भावेति' (sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti) म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानासाठी प्रकाशासहित चित्ताची भावना करतो, वाढवतो. परंतु जे 'प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण करतो' असे म्हटले आहे, ते स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) दूर करणाऱ्या प्रकाश-संज्ञेच्या संदर्भात म्हटले आहे, दिव्यचक्षूच्या ज्ञानाच्या प्रकाशाच्या संदर्भात नाही, असे जाणावे. 'ज्ञानदस्सनप्पटिलाभाय' (ñāṇadassanappaṭilābhāya) म्हणजे दिव्यचक्षू नावाच्या ज्ञानदर्शनाची प्राप्ती होण्यासाठी.

---

Imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Kāmarāgappahānāyāti pañcakāmaguṇikassa rāgassa pahānatthāya. Seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.

'इममेव कायं' (imameva kāyaṃ) इत्यादींमध्ये जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व सर्व प्रकारे सविस्तरपणे 'विशुद्धिमग्ग' मधील 'कायगतासती' कर्मस्थानात सांगितले गेले आहे. 'कामरागप्पहानाय' (kāmarāgappahānāya) म्हणजे पाच कामगुणांच्या संदर्भातील रागाचा नाश करण्यासाठी. 'सेय्यथापि पस्सेय्य' (seyyathāpi passeyya) म्हणजे ज्याप्रमाणे पाहावे. 'सरीरं' (sarīraṃ) म्हणजे मृत शरीर. 'सिवथिकाय छड्डितं' (sivathikāya chaḍḍitaṃ) म्हणजे स्मशानात टाकून दिलेले. 'एकाहं मतस्स अस्स' (ekāhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर एक दिवस झालेला मृतदेह. 'द्वीहं मतस्स अस्स' (dvīhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर दोन दिवस झालेला मृतदेह. 'तीहं मतस्स अस्स' (tīhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर तीन दिवस झालेला मृतदेह. हवेने भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीप्रमाणे, जीवन संपल्यानंतर अनुक्रमे फुगल्यामुळे आणि सुजल्यामुळे फुगलेला मृतदेह म्हणजे 'उद्धुमात' (uddhumātaṃ), आणि 'उद्धुमात' म्हणजेच 'उद्धुमातक' (uddhumātakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा फुगलेल्या मृतदेहाला 'उद्धुमातक' म्हणतात. विविध रंगांनी युक्त (निळा, लाल इत्यादी) अशा मृतदेहाला 'विनील' (vinīlaṃ) म्हणतात, आणि 'विनील' म्हणजेच 'विनीलक' (vinīlakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा विनील मृतदेहाला 'विनीलक' म्हणतात. हे अशा मृत शरीराचे नाव आहे जेथे मांसाच्या फुगलेल्या भागांवर लाल रंग, पू साचलेल्या भागांवर पांढरा रंग आणि बहुतांश भागांवर निळा रंग असतो, जणू काही निळे वस्त्र पांघरलेला मृतदेहच. फुटलेल्या भागांतून किंवा नऊ जखमांच्या मुखांतून वाहणाऱ्या पूने युक्त मृतदेहाला 'विपुब्ब' (vipubbaṃ) म्हणतात, आणि 'विपुब्ब' म्हणजेच 'विपुब्बक' (vipubbakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा विपुब्ब मृतदेहाला 'विपुब्बक' म्हणतात. 'विपुब्बकजातं' (vipubbakajātaṃ) म्हणजे विपुब्बक अवस्थेला प्राप्त झालेला, तशा स्थितीला गेलेला मृतदेह.

---

So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu usmā viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyevāti. Evaṃbhāvīti evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissati. Evaṃ anatītoti evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkanto.

'सो इममेव कायं' (so imameva kāyaṃ) म्हणजे तो भिक्खू आपल्या या शरीराची त्या मृत शरीराशी ज्ञानाने तुलना करतो (जवळ आणतो). कशा प्रकारे? 'हा शरीरसुद्धा असाच स्वभाव असलेला, असाच होणारा आणि या अवस्थेचे उल्लंघन न करू शकणारा आहे.' हे असे सांगितले आहे - आयुष्य (आयू), उष्मा (उस्मा) आणि विज्ञान (विञ्ञाण) या तीन धर्मांच्या अस्तित्वामुळे हे शरीर उभे राहणे, चालणे इत्यादी क्रिया करण्यास समर्थ असते. परंतु यांच्या अभावामुळे हे शरीरसुद्धा अशाच स्वभावाचे, म्हणजेच कुजणाऱ्या स्वभावाचेच बनते. 'एवंभावी' (evaṃbhāvī) म्हणजे अशा प्रकारे फुगणे इत्यादी विविध अवस्थांना प्राप्त होणारे होईल. 'एवं अनतीतो' (evaṃ anatīto) म्हणजे अशा प्रकारे फुगणे इत्यादी अवस्थेचे उल्लंघन न करू शकणारे.

---

Khajjamānanti [Pg.104] udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikamaṃsādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimmaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘nimmaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo. Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. Asmimānasamugghātāyāti asmīti pavattassa navavidhassa mānassa samugghātatthāya. Anekadhātupaṭivedhāyāti anekadhātūnaṃ paṭivijjhanatthāya. Satova abhikkamatīti gacchanto satipaññāhi samannāgatova gacchati. Satova paṭikkamatīti paṭinivattantopi satipaññāhi samannāgatova nivattati. Sesapadesupi eseva nayo. Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Iti imasmiṃ sutte satiñāṇāni missakāni kathitānīti.

'खज्जमानं' (khajjamānaṃ) म्हणजे पोटावर इत्यादी ठिकाणी बसून पोटाचे मांस, ओठांचे मांस, डोळ्यांच्या खोबणीतील मांस इत्यादी तोडून-तोडून खाल्ले जाणारे. 'समंसलोहितं' (samaṃsalohitaṃ) म्हणजे उरलेल्या मांस आणि रक्ताने युक्त असलेले. 'निम्मंसलोहितमक्खितं' (nimmaṃsalohitamakkhitaṃ) म्हणजे मांस संपले तरी रक्त सुकत नाही, त्या संदर्भात म्हटले आहे - 'मांसरहित परंतु रक्ताने माखलेले'. 'अञ्ञेन' (aññena) म्हणजे दुसऱ्या दिशेला किंवा भागात. 'हत्थट्ठिकं' (hatthaṭṭhikaṃ) म्हणजे चौसष्ट प्रकारची हाताची हाडे जी वेगवेगळी विखुरलेली आहेत. पायाच्या हाडांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'तेरोवस्सिकाने' (terovassikāni) म्हणजे अनेक वर्षे उलटून गेलेली. 'पूतीनि' (pūtīni) म्हणजे उघड्या जागेवर पडलेली, वारा, ऊन आणि पाऊस यांच्या स्पर्शाने अनेक वर्षे सडलेली. परंतु जमिनीच्या आत असलेली हाडे अधिक काळ टिकतात. 'चुण्णकजातानि' (cuṇṇakajātāni) म्हणजे चूर्ण-विचूर्ण होऊन विखुरलेली. सर्व ठिकाणी 'सो इममेव' या सांगितलेल्या पद्धतीने खाल्ल्या जाणाऱ्या मृतदेहांच्या संदर्भात योजना करावी. 'अस्मिमानसमुग्घाताय' (asmimānasamugghātāya) म्हणजे 'मी आहे' (अस्मि) अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या नऊ प्रकारच्या मानाचा (अहंकाराचा) समूळ नाश करण्यासाठी. 'अनेकधातुपटिवेधाय' (anekadhātupaṭivedhāya) म्हणजे अनेक धातूंचे आकलन करण्यासाठी. 'सतोव अभिक्कमति' (satova abhikkamati) म्हणजे जाताना स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊनच जातो. 'सतोव पटिक्कमति' (satova paṭikkamati) म्हणजे मागे वळतानासुद्धा स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊनच वळतो. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'सतिसम्पजञ्ञाय' (satisampajaññāya) म्हणजे स्मृती आणि ज्ञानाच्या कल्याणासाठी. अशा प्रकारे या सूत्तात स्मृती आणि ज्ञान यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

---

10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

१०. अनुत्तरियसुत्तवर्णना (अनुत्तरिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

30. Dasame uccāvacanti yaṃ kiñci mahantakhuddakaṃ, uccanīcaṃ vā. Hīnanti nihīnaṃ. Gammanti gāmavāsikānaṃ dassanaṃ. Pothujjanikanti puthujjanānaṃ santakaṃ. Anariyanti na ariyaṃ na uttamaṃ na parisuddhaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasannissitaṃ. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Na nirodhāyāti na rāgādīnaṃ appavattinirodhāya. Na upasamāyāti na rāgādīnaṃ vūpasamanatthāya. Na abhiññāyāti na abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na sambodhisaṅkhātassa catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya. Na nibbānāyāti na nibbānassa sacchikiriyāya.

३०. दहाव्या सुत्तात, 'उच्चावचं' म्हणजे काहीही लहान-मोठे किंवा उच्च-नीच. 'हीनं' म्हणजे निकृष्ट. 'गम्मं' म्हणजे ग्रामवासीयांचे (मूर्खांचे) आचरण. 'पोथुज्जनिकं' म्हणजे पृथग्जनांचे (सामान्य लोकांचे). 'अनरियं' म्हणजे जे आर्य नाही, उत्तम नाही, शुद्ध नाही. 'अनत्थसंहितं' म्हणजे जे कल्याणाशी (हिताशी) संबंधित नाही. 'न निब्बिदाय' म्हणजे संसारचक्राविषयी निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न विरागाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या विरागासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न निरोधाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या निरोधासाठी (पुन्हा उत्पन्न न होण्यासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न उपसमाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या उपशमासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न अभिञ्ञाय' म्हणजे अभिज्ञेसाठी (विशिष्ट ज्ञानासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न सम्बोधाय' म्हणजे संबोधी संज्ञक चार मार्गज्ञानांच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न निब्बानाय' म्हणजे निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरत नाही.

---

Niviṭṭhasaddhoti patiṭṭhitasaddho. Niviṭṭhapemoti patiṭṭhitapemo. Ekantagatoti ekantaṃ gato, acalappattoti attho. Abhippasannoti ativiya pasanno. Etadānuttariyanti etaṃ anuttaraṃ. Hatthismimpi sikkhatīti hatthinimittaṃ [Pg.105] sikkhitabbaṃ hatthisippaṃ sikkhati. Sesapadesupi eseva nayo. Uccāvacanti mahantakhuddakaṃ sippaṃ sikkhati.

'निविट्ठसद्धो' म्हणजे दृढ श्रद्धा असलेला. 'निविट्ठपेमो' म्हणजे दृढ प्रेम असलेला. 'एकन्तगतो' म्हणजे एकांताला प्राप्त झालेला, म्हणजेच 'अचलतेला (स्थिरतेला) प्राप्त झालेला' असा अर्थ आहे. 'अभिप्पसन्नो' म्हणजे अत्यंत प्रसन्न (श्रद्धावान). 'एतदानुत्तरियं' म्हणजे हे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहे. 'हत्थिस्मिम्पि सिक्खति' म्हणजे हत्तीच्या संदर्भात शिकण्यायोग्य हत्ती-विद्या शिकतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'उच्चावचं' म्हणजे लहान-मोठी कला शिकतो.

---

Upaṭṭhitā pāricariyeti pāricariyāya paccupaṭṭhitā. Bhāvayanti anussatinti anuttaraṃ anussatiṃ bhāventi. Vivekappaṭisaṃyuttanti nibbānanissitaṃ katvā. Khemanti nirupaddavaṃ. Amatagāminanti nibbānagāminaṃ, ariyamaggaṃ bhāventīti attho. Appamāde pamoditāti satiyā avippavāsasaṅkhāte appamāde āmoditā pamoditā. Nipakāti nepakkena samannāgatā. Sīlasaṃvutāti sīlena saṃvutā pihitā. Te ve kālena paccentīti te ve yuttappayuttakāle jānanti. Yattha dukkhaṃ nirujjhatīti yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti. Imasmiṃ sutte cha anuttariyāni missakāni kathitānīti.

'उपट्ठिता पारिचरिये' म्हणजे परिचर्येसाठी (सेवेसाठी) उपस्थित असलेले. 'भावयन्ति अनुस्सतिं' म्हणजे अनुत्तर अनुस्मृतीची भावना करतात. 'विवेकपटिसंयुत्तं' म्हणजे निर्वाणाचा आश्रय करून. 'खेमं' म्हणजे उपद्रवरहित (सुरक्षित). 'अमतगामिनं' म्हणजे निर्वाणाकडे नेणाऱ्या आर्यमार्गाची भावना करतात, असा अर्थ आहे. 'अप्पमादे पमोदिता' म्हणजे स्मृतीच्या अविरहिततेने युक्त अशा अप्रमादामध्ये आनंदित व प्रमुदित असणारे. 'निपका' म्हणजे प्रज्ञेने युक्त असलेले. 'सीलसंवुता' म्हणजे शीलाने संवृत (सुरक्षित). 'ते वे कालेन पच्चन्ति' म्हणजे ते योग्य वेळी जाणतात. 'यत्थ दुक्खं निरुज्झति' म्हणजे ज्या ठिकाणी संपूर्ण संसारदुःख निरुद्ध होते, त्या अमृत महानिर्वाणाला ते भिक्खू जाणतात. या सुत्तात सहा अनुत्तरियांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

---

Anuttariyavaggo tatiyo.

तिसरा अनुत्तरिय वर्ग समाप्त.

---

4. Devatāvaggo

४. देवतावर्ग

---

1. Sekhasuttavaṇṇanā

१. सेखसुत्तवण्णना (सेख सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

31. Catutthassa paṭhame sekhassāti sattavidhassa sekhassa. Puthujjane pana vattabbameva natthi. Parihānāyāti uparūpariguṇaparihānāya.

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सेखस्स' म्हणजे सात प्रकारच्या शैक्ष पुद्गलांचे. पृथग्जनांच्या बाबतीत तर बोलण्याची काही गरजच नाही. 'परिहानाय' म्हणजे उत्तरोत्तर गुणांच्या (मार्ग-फलांच्या) हानीसाठी.

---

2-3. Aparihānasuttadvayavaṇṇanā

२-३. अपरीहानसुत्तद्वयवण्णना (दोन अपरीहान सुत्तांचे स्पष्टीकरण)

---

32-33. Dutiye satthugāravatāti satthari garubhāvo. Dhammagāravatāti navavidhe lokuttaradhamme garubhāvo. Saṅghagāravatāti saṅghe garubhāvo. Sikkhāgāravatāti tīsu sikkhāsu garubhāvo. Appamādagāravatāti appamāde garubhāvo. Paṭisanthāragāravatāti dhammāmisavasena duvidhe paṭisanthāre garubhāvo. Satthā garu assāti satthugaru. Dhammo garu assāti dhammagaru. Tibbagāravoti bahalagāravo. Paṭisanthāre [Pg.106] gāravo assāti paṭisanthāragāravo. Tatiye sappatissoti sajeṭṭhako sagāravo. Hirottappaṃ panettha missakaṃ kathitaṃ.

३२-३३. दुसऱ्या सुत्तात, 'सत्थुगारवता' म्हणजे शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) आदरभाव असणे. 'धम्मगारवता' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांविषयी आदरभाव असणे. 'सङ्घगारवता' म्हणजे संघाविषयी आदरभाव असणे. 'सिक्खागारवता' म्हणजे तीन शिक्षांविषयी (अधिशील, अधिचित्त, अधिप्रज्ञा) आदरभाव असणे. 'अप्पमादगारवता' म्हणजे अप्रमादाविषयी आदरभाव असणे. 'पटिसन्थारगारवता' म्हणजे धर्म आणि आमिष या दोन प्रकारच्या प्रतिसंथाराविषयी (आदरातिथ्याविषयी) आदरभाव असणे. 'सत्था गरु अस्साति सत्थुगरु' म्हणजे ज्या भिक्खूचा शास्त्याविषयी आदर आहे, तो 'सत्थुगरु' होय. 'धम्मो गरु अस्साति धम्मगरु' म्हणजे ज्याचा धर्माविषयी आदर आहे, तो 'धम्मगरु' होय. 'तिब्बगारवो' म्हणजे तीव्र आदर असलेला. 'पटिसन्थारे गारवो अस्साति पटिसन्थारगारवो' म्हणजे ज्याचा प्रतिसंथाराविषयी आदर आहे, तो 'पटिसन्थारगारवो' होय. तिसऱ्या सुत्तात, 'सप्पतिस्सो' म्हणजे ज्येष्ठांविषयी आदर बाळगणारा. येथे ह्री (पापाची लाज) आणि ओत्तप्प (पापाचे भय) यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

---

4. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā

४. महामोग्गल्लानसुत्तवण्णना (महामोग्गल्लान सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

34. Catutthe tisso nāma bhikkhūti therasseva saddhivihāriko. Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanaṭṭhena mahatī iddhi assāti mahiddhiko. Anupharaṇaṭṭhena mahā ānubhāvo assāti mahānubhāvo. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ brahmalokaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāraṃ akāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ cirassaṃ akāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti mahārahaṃ brahmapallaṅkaṃ paññāpetvā evamāha. Aveccappasādenāti adhigatena acalena maggappasādena. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggañāṇaṃ kathitaṃ.

३४. चौथ्या सुत्तात, 'तिस्सो नाम भिक्खू' म्हणजे महामोग्गल्लान थेरांचेच सार्धविहारी (शिष्य). 'महिद्धिको महानुभावो' म्हणजे ऋद्धीच्या समृद्धीमुळे ज्यांच्याकडे मोठी ऋद्धी आहे, ते 'महिद्धिको' आणि व्याप्तीमुळे ज्यांच्याकडे मोठा प्रभाव आहे, ते 'महानुभावो' होत. 'चिरस्सं खो, मारिस मोग्गल्लान, इमं परियायमकासि' (हे मोग्गल्लान मित्रा, खूप दिवसांनी तू ही फेरी केलीस) हे वाक्य जगात स्वाभाविकपणे प्रिय संभाषण मानले जाते. कारण संसारी लोक खूप दिवसांनी आलेल्या किंवा पूर्वी कधीही न आलेल्या प्रिय व्यक्तीला पाहून म्हणतात: 'आपण कोठून आलात? आपण खूप दिवसांनी आलात. आपल्याला इथला मार्ग कसा माहीत झाला? आपण मार्ग तर चुकला नाही ना?' इत्यादी. हा ब्रह्मा पूर्वी आलेला असल्यामुळेच त्याने असे म्हटले. कारण थेर वेळोवेळी ब्रह्मलोकात जात असत. तेथे 'परियायमकासि' म्हणजे फेरी केली. 'यदिदं इधागमनाय' म्हणजे इथे येण्याची जी फेरी होती, ती खूप दिवसांनी केली, असा अर्थ आहे. 'इदमासनं पञ्ञत्तं' म्हणजे मौल्यवान ब्रह्म-पलंग मांडून त्याने असे म्हटले. 'अवेच्चप्पसादेन' म्हणजे प्राप्त झालेल्या अचल मार्ग-प्रसादाने (श्रद्धेने). या सुत्तात स्रोतापत्ती मार्गज्ञानाचे वर्णन केले आहे.

---

5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

५. विज्जाभागियसुत्तवण्णना (विज्जाभागिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

35. Pañcame vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsikā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā. Nirodhasaññāti nirodhānupassanāñāṇe uppannasaññā.

३५. पाचव्या सुत्तात, 'विज्जाभागिया' म्हणजे विद्येच्या भागांमध्ये समाविष्ट असलेले धर्म. 'अनिच्चसञ्ञा' म्हणजे अनित्यानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'अनिच्चे दुक्खसञ्ञा' म्हणजे दुःखानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'दुक्खे अनत्तसञ्ञा' म्हणजे अनात्मानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'पहानसञ्ञा' म्हणजे प्रहाणानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'विरागसञ्ञा' म्हणजे विरागानुदर्शन ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'निरोधसञ्ञा' म्हणजे निरोधानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा.

---

6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

६. विवादमूलसुत्तवण्णना (विवादमूल सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

36. Chaṭṭhe [Pg.107] vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tathā dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ gacchanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhāti paresaṃ parisāya.

३६. सहाव्या सूत्तात 'विवादमूलानि' म्हणजे विवादाची (भांडणाची) कारणे होय. 'कोधनो' म्हणजे क्रोधाच्या लक्षणाने युक्त असलेला, क्रोधी होय. 'उपनाही' म्हणजे वैर न सोडण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा उपनाहाने (वैरभावाने) युक्त असलेला होय. 'अहिताय दुखाय देवमनुस्सानं' म्हणजे दोन भिक्खूंचा विवाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कसा कारणीभूत ठरतो? कोसाम्बक खन्धकात सांगितल्याप्रमाणे, जेव्हा दोन भिक्खूंमध्ये विवाद होतो, तेव्हा त्या विहारात त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) विवाद करू लागतात. त्यांचा उपदेश ग्रहण करणारा भिक्खुनी संघ विवाद करतो. त्यानंतर त्यांचे उपस्थायक (सेवक/दायके) विवाद करतात. मग मनुष्यांचे रक्षक देव दोन गटांत विभागले जातात. त्याचप्रमाणे धम्मवादींचे रक्षक देव धम्मवादी होतात आणि अधम्मवादींचे रक्षक देव अधम्मवादी होतात. त्यानंतर रक्षक देवांचे मित्र असलेले भुम्मदेव (भूमीवरील देव) आपापसात विभागले जातात. अशा प्रकारे परंपरेने ब्रह्मलोकापर्यंत, आर्यश्रावकांना सोडून सर्व देव आणि मनुष्य दोन गटांत विभागले जातात. परंतु धम्मवादींपेक्षा अधम्मवादीच बहुसंख्य असतात. त्यामुळे जे बहुसंख्यांनी स्वीकारले आहे, त्याकडेच ते जातात. धम्माचा त्याग करून बहुतांश लोक अधम्माचा स्वीकार करतात. ते अधम्माला पुढे करून जीवन जगत अपाय (दुर्गती) मध्ये जन्म घेतात. अशा प्रकारे दोन भिक्खूंचा विवाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. 'अज्झत्तं वा' म्हणजे तुमच्या अभ्यंतर (अंतर्गत) परिषदेत. 'बहिद्धा' म्हणजे इतरांच्या (बाह्य) परिषदेत.

---

Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parassa sakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī, ahetuvādī, akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

'मक्खी' म्हणजे इतरांचे गुण पुसून टाकण्याच्या (गुण नाकारण्याच्या) लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'पळासी' म्हणजे स्वतःला इतरांच्या बरोबरीचे समजण्याच्या (युगग्गाह) लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'इस्सुकी' म्हणजे इतरांच्या सत्कार-सन्मानादी गोष्टींबद्दल हेवा/मत्सर करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'मच्छरी' म्हणजे आवास-मच्छर (विहाराविषयीचा संकुचित भाव) इत्यादींनी युक्त असलेला होय. 'सठो' म्हणजे कपटी किंवा धूर्त होय. 'मायावी' म्हणजे स्वतःचे दोष लपवणारा होय. 'पापिच्छो' म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवण्याची इच्छा बाळगणारा दुःशील (चरित्रहीन) होय. 'मिच्छादिट्ठी' म्हणजे नत्थिकवादी (नास्तिकवादी), अहेतुवादी आणि अकिरियवादी (अक्रियावादी) होय. 'सन्दिट्ठिपरामासी' म्हणजे स्वतःच्याच मताला (दृष्टीला) घट्ट धरून ठेवणारा होय. 'आधानग्गाही' म्हणजे हट्टी, आपले मत घट्ट पकडून ठेवणारा होय. 'दुप्पटिनिस्सग्गी' म्हणजे ज्याने स्वीकारलेले मत सोडवून घेणे शक्य नसते असा होय. या सूत्तात केवळ संसाराचे चक्र (वट्ट) सांगितले आहे.

---

7. Dānasuttavaṇṇanā

७. दानसुत्तवण्णना (दानसूत्राचे वर्णन).

---

37. Sattame veḷukaṇḍakīti veḷukaṇḍakanagaravāsinī. Chaḷaṅgasamannāgatanti chahi guṇaṅgehi samannāgataṃ. Dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetīti dānaṃ deti. Pubbeva dānā sumanoti dānaṃ dassāmīti māsaḍḍhamāsato paṭṭhāya [Pg.108] somanassappatto hoti. Ettha hi pubbecetanā dassāmīti cittuppādakālato paṭṭhāya ‘‘ito uṭṭhitena dānaṃ dassāmī’’ti khettaggahaṇaṃ ādiṃ katvā cintentassa labbhati. Dadaṃ cittaṃ pasādetīti evaṃ vuttā muñcacetanā pana dānakāleyeva labbhati. Datvā attamano hotīti ayaṃ pana aparacetanā aparāparaṃ anussarantassa labbhati. Vītarāgāti vigatarāgā khīṇāsavā. Rāgavinayāya vā paṭipannāti rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā. Ukkaṭṭhadesanā cesā, na kevalaṃ pana khīṇāsavānaṃ, anāgāmi-sakadāgāmi-sotāpannānampi antamaso tadahupabbajitassa bhaṇḍagāhakasāmaṇerassāpi dinnā dakkhiṇā chaḷaṅgasamannāgatāva hoti. Sopi hi sotāpattimaggatthameva pabbajito.

३७. सातव्या सूत्तात 'वेळुकण्डकी' म्हणजे वेळुकण्डक नगरात राहणारी होय. 'छळङ्गसमन्नागतं' म्हणजे सहा गुण-अंगांनी युक्त केलेले होय. 'दक्खिणं पतिट्ठापेति' म्हणजे दान देते. 'पुब्बेव दाना सुमनो' म्हणजे 'मी दान देईन' असा विचार करून अर्धा महिना किंवा एक महिन्यापूर्वीपासूनच जो प्रसन्न होतो (सोमनस्य प्राप्त करतो) तो होय. येथे पूर्वचेतना म्हणजे 'मी दान देईन' असा चित्त उत्पन्न झाल्यापासून, 'या शेतातून जे धान्य निघेल, त्याने मी दान देईन' असा शेत निवडण्यापासून विचार करणाऱ्या व्यक्तीला प्राप्त होते. 'ददं चित्तं पसादेति' म्हणजे दान देताना चित्त प्रसन्न करणे; ही 'मुञ्चचेतना' (त्याग करण्याची चेतना) दान देण्याच्या वेळीच प्राप्त होते. 'दत्वा अत्तमनो होति' म्हणजे दान दिल्यानंतर आनंदी होणे; ही 'अपरचेतना' दानाचा वारंवार विचार करणाऱ्याला नंतर प्राप्त होते. 'वीतरागा' म्हणजे रागमुक्त झालेले खीणासव (अर्हत) होत. 'रागविनयाय वा पटिपन्ना' म्हणजे रागाचा नाश करणाऱ्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करणारे होत. हा उत्कृष्ट उपदेश आहे. केवळ खीणासवांनाच (अर्हतांनाच) नव्हे, तर अनागामी, सकदागामी, सोतापन्न आणि अगदी त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेल्या भांडगाही (भांडार रक्षक) सामणेराला दिलेले दान देखील सहा अंगांनी युक्त (छळङ्गसमन्नागत) असेच असते. कारण तो देखील सोतापत्तिमार्गाच्या प्राप्तीसाठीच प्रव्रजित झालेला असतो.

---

Yaññassa sampadāti dānassa paripuṇṇatā. Saññatāti sīlasaññamena saññatā. Sayaṃ ācamayitvānāti attanāva hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā. Sakehi pāṇibhīti attano hatthehi. Sayehītipi pāṭho. Saddhoti ratanattayaguṇe saddahanto. Muttena cetasāti lābhamacchariyādīhi vimuttena cittena. Abyāpajjhaṃ sukhaṃ lokanti niddukkhaṃ uḷārasukhasomanassaṃ devalokaṃ.

'यञ्ञस्य सम्पदा' म्हणजे दानाची परिपूर्णता होय. 'सञ्ञता' म्हणजे शील-संयमाने संयमित असलेले होत. 'सयं आचमयित्वान' म्हणजे स्वतःच (दान स्वीकारणाऱ्यांचे) हात-पाय धुवून आणि मुख स्वच्छ करून होय. 'sakehi pāṇibhīti' म्हणजे स्वतःच्या हातांनी होय. 'सयेहि' असाही पाठ आढळतो. 'सद्धो' म्हणजे त्रिरत्नांच्या गुणांवर श्रद्धा ठेवणारा होय. 'मुत्तेन चेतसा' म्हणजे लाभ-मत्सर इत्यादींपासून मुक्त झालेल्या चित्ताने होय. 'अब्यापज्झं सुखं लोकं' म्हणजे दुःखविरहित, महान सुख आणि सोमनस्याने युक्त अशा देवलोकाला होय.

---

8. Attakārīsuttavaṇṇanā

८. अत्तकारीसुत्तवण्णना (अत्तकारी सूत्राचे वर्णन).

---

38. Aṭṭhame addasaṃ vā assosiṃ vāti akkhīni ummīletvā mā addasaṃ, asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatīti mā assosiṃ, kathentassa vā vacanaṃ mā assosiṃ. Kathañhi nāmāti kena nāma kāraṇena. Ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ. Parakkamadhātūti parakkamasabhāvo. Thāmadhātūti thāmasabhāvo. Ṭhitidhātūti ṭhitisabhāvo. Upakkamadhātūti upakkamasabhāvo. Sabbaṃ cetaṃ tena tenākārena pavattassa vīriyasseva nāmaṃ.

३८. आठव्या सूत्तात 'अद्दसं वा अस्सोसिं वा' म्हणजे डोळे उघडून पाहिले नाही, 'अमुक ठिकाणी राहतो' असे ऐकले नाही, किंवा बोलणाऱ्याचे शब्द ऐकले नाहीत. 'कथञ्हि नाम' म्हणजे कोणत्या कारणाने होय. 'आरम्भधातू' म्हणजे सुरुवातीच्या प्रयत्नाने प्रवृत्त झालेले वीर्य (प्रयत्न) होय. 'निक्कमधातू' म्हणजे आळसातून बाहेर पडण्याच्या स्वभावाचे वीर्य होय. 'परक्कमधातू' म्हणजे पराक्रम स्वभावाचे (आळसाचे दमन करणारे) वीर्य होय. 'थामधातू' म्हणजे सामर्थ्य स्वभावाचे वीर्य होय. 'ठितिधातू' म्हणजे स्थिरता स्वभावाचे वीर्य होय. 'उपक्कमधातू' म्हणजे उपक्रम (उद्योग) स्वभावाचे वीर्य होय. हे सर्व वेगवेगळ्या कारणांनी प्रवृत्त झालेल्या वीर्याचीच (प्रयत्नाचीच) नावे आहेत.

---

9-10. Nidānasuttādivaṇṇanā

९-१०. निदानसुत्तादिवण्णना (निदान सूत्रादींचे वर्णन).

---

39-40. Navame kammānanti vaṭṭagāmikammānaṃ. Samudayāyāti piṇḍakaraṇatthāya. Nidānanti paccayo. Lobhajenāti lobhato jātena. Na [Pg.109] paññāyantīti ‘‘evarūpena kammena nibbattā’’ti na dissanti. Sukkapakkhe kammānanti vivaṭṭagāmikammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dasame niculavaneti mahāmucalindavane. Saddhammoti sāsanasaddhammo.

३९-४०. नवव्या सूत्तात 'कम्मानं' म्हणजे संसारात फिरवणाऱ्या (वट्टगामी) कर्मांचे होय. 'समुदयाय' म्हणजे एकत्रित करण्याच्या हेतूने होय. 'निदानं' म्हणजे प्रत्यय (कारण) होय. 'लोभजेन' म्हणजे लोभापासून उत्पन्न झालेल्या होय. 'न पञ्ञायन्ति' म्हणजे 'अशा प्रकारच्या कर्माने उत्पन्न झाले आहेत' असे दिसत नाही. शुक्लपक्षात 'कम्मानं' म्हणजे संसारातून मुक्त करणाऱ्या (विवट्टगामी) कर्मांचे होय. अशा प्रकारे या सूत्तात वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे. दहाव्या सूत्तात 'निचुलवने' म्हणजे मोठ्या मुचलिंद वनात होय. 'सद्धम्मो' म्हणजे शासन सद्धम्म (बुद्धांचा सद्धम्म) होय.

---

11. Dārukkhandhasuttavaṇṇanā

११. दारुक्खन्धसुत्तवण्णना (दारुक्खन्ध सूत्राचे वर्णन).

---

41. Ekādasame cetovasippattoti cittavasibhāvaṃ patto. Pathavītveva adhimucceyyāti thaddhākāraṃ pathavīdhātūti sallakkheyya. Yaṃ nissāyāti yaṃ vijjamānaṃ thaddhākāraṃ pathavīdhātuṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya, sā ettha pathavīdhātu atthīti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Yatheva hi tasmiṃ thaddhākārā pathavīdhātu atthi, evaṃ yūsākārā āpodhātu, uṇhākārā tejodhātu, vitthambhanākārā vāyodhātu, rattavaṇṇamhi sāre padumapupphavaṇṇā subhadhātu, pūtibhūte cuṇṇe ceva pheggupapaṭikāsu ca amanuññavaṇṇā asubhadhātu, taṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ asubhantveva adhimucceyya sallakkheyyāti. Imasmiṃ sutte missakavihāro nāma kathito.

४१. अकराव्या सूत्तात 'चेतोवसिप्पत्तो' म्हणजे चित्तावर वशित्व (नियंत्रण) प्राप्त केलेला होय. 'पठवीत्वेव अधिमुच्चेय्य' म्हणजे कठीण आकाराची 'पठवीधातू' (पृथ्वी धातू) आहे असे लक्ष्यात घ्यावे. 'यं निस्साय' म्हणजे ज्या विद्यमान कठीण आकाराच्या पठवीधातूचा आश्रय घेऊन या लाकडाच्या ओंडक्याला 'पृथ्वी' म्हणूनच जाणावे, ती पठवीधातू येथे आहेच. याच पद्धतीने उर्वरित पदे देखील समजून घ्यावीत. कारण ज्याप्रमाणे त्या ओंडक्यात कठीण आकाराची पठवीधातू आहे, त्याचप्रमाणे रस (द्रव) आकाराची आपोधातू (जल धातू), उष्ण आकाराची तेजोधातू (अग्नी धातू), विस्तार (वायूचा दाब) आकाराची वायोधातू (वायू धातू), लाल रंगाच्या गाभ्यामध्ये कमळाच्या फुलासारख्या रंगाची सुभधातू (शुभ धातू), आणि सडलेल्या चुर्णात तसेच सालीमध्ये अप्रिय रंगाची असुभधातू (अशुभ धातू) असते. तिचा आश्रय घेऊन या लाकडाच्या ओंडक्याला 'अशुभ' म्हणूनच जाणावे, लक्ष्यात घ्यावे. या सूत्तात 'मिस्सकविहार' (मिश्र विहार) सांगितला आहे.

---

12. Nāgitasuttavaṇṇanā

१२. नागितसुत्तवण्णना (नागित सूत्राचे वर्णन).

---

42. Dvādasame gāmantavihārinti gāmantasenāsanavāsiṃ. Samāhitaṃ nisinnanti tasmiṃ gāmantasenāsane samādhiṃ appetvā nisinnaṃ. Idānimanti idāni imaṃ. Samādhimhā cāvessatīti samādhito uṭṭhāpessati. Na attamano homīti na sakamano homi. Pacalāyamānanti niddāyamānaṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, ekaggatābhūtaṃ araññasaññaṃyeva citte karissatīti attho. Anurakkhissatīti anuggaṇhissati. Avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessatīti aññasmiṃ kāle avimuttaṃ cittaṃ idāni pañcahi vimuttīhi vimocayissati. Riñcatīti vajjeti vissajjeti. Paṭipaṇāmetvāti panuditvā vissajjetvā. Uccārapassāvakammāyāti uccārapassāvakaraṇatthāya. Iminā ettakena ṭhānena satthārā araññasenāsanassa vaṇṇo kathito. Suttassa pana paṭhamakoṭṭhāse yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.

४२. बाराव्या सूत्तात, 'गामन्तविहारिं' म्हणजे गावाजवळील निवासस्थानात (आश्रमात) राहणारा. 'समाहितं निसिन्नं' म्हणजे त्या गावाजवळील निवासस्थानात समाधी लावून बसलेला. 'इदानिमं' म्हणजे आता याला. 'समाधिम्हा चावेस्सति' म्हणजे समाधीतून उठवेल. 'न अत्तमनो होमि' म्हणजे माझे मन प्रसन्न होत नाही (स्वतःचे मन प्रसन्न होत नाही). 'पचलायमानं' म्हणजे डुलकी घेणारा (झोपलेला). 'एकत्तं' म्हणजे एकच स्वभाव असलेला, एकाग्र झालेला, केवळ अरण्याचीच संज्ञा मनात निर्माण करेल, असा अर्थ आहे. 'अनुरक्खिस्सति' म्हणजे सांभाळ करेल (अनुग्रह करेल). 'अविमुत्तं वा चित्तं विमोचेस्सति' म्हणजे इतर वेळी विमुक्त न झालेल्या चित्ताला आता पाच विमुक्तींनी मुक्त करेल. 'रिञ्चति' म्हणजे वर्ज्य करतो, त्याग करतो. 'पटिपणामेत्वा' म्हणजे दूर करून, त्याग करून. 'उच्चारपस्सावकम्माय' म्हणजे मलमूत्र विसर्जन करण्याच्या हेतूने. या एवढ्या विवेचनाने शास्त्यांनी अरण्य-सेनासनाचा (अरण्यातील निवासस्थानाचा) महिमा सांगितला आहे. सूत्ताच्या पहिल्या भागात जे सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

---

Devatāvaggo catuttho.

चौथा देवता वर्ग समाप्त.

---

5. Dhammikavaggo

५. धम्मिक वर्ग

---

1. Nāgasuttavaṇṇanā

१. नागसुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

43. Pañcamassa [Pg.110] paṭhame āyasmatā ānandena saddhinti idaṃ ‘‘āyāmānandā’’ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ, satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo. Tenupasaṅkamīti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami. Parisiñcitvāti vohāravacanametaṃ, nhāyitvāti attho. Pubbāpayamānoti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho. Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi. Iti tasmiṃ samaye ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji, parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi, majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi.

४३. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'आयुष्यमान आनंदासह' हे वचन "चला आनंदा!" असे थेरांना आमंत्रित करून गेल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु शास्ते (बुद्ध) पूर्ण पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तेथे गेले, असे समजावे. 'तेनुपसङ्कमि' म्हणजे त्या पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तेथे गेले. 'परिसिञ्चित्वा' हा व्यावहारिक शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'स्नान करून' असा आहे. 'पुब्बापयमानो' म्हणजे लाल रंगाचे दुपदरी वस्त्र (अंतर्वासक) परिधान करून, उत्तरासंग चीवर दोन्ही हातांनी धरून, पश्चिम दिशेला पाठीमागे करून आणि पूर्व दिशेकडे तोंड करून, शरीरावरील पाणी सुकवून शरीर पूर्ववत कोरडे करत उभे राहिले, असा अर्थ आहे. भिक्खू संघ देखील त्या त्या घाटावरून पाण्यात उतरून, स्नान करून, बाहेर येऊन शास्त्यांच्याच भोवती वेढून उभा राहिला. अशा प्रकारे, त्या वेळी आकाशातून पडणाऱ्या तांबड्या सोन्याच्या कुंडलाप्रमाणे सूर्य पश्चिम दिशेकडे मावळू लागला, शुद्ध चांदीच्या मंडळाप्रमाणे पूर्व दिशेकडून चंद्र उगवला, आणि मध्यभागी पाचशे भिक्खूंच्या परिवाराने वेढलेले सम्यकसबुद्ध आपल्या शरीरातून षड्रंग बुद्धकिरण उत्सर्जित करत, पूर्वकोठ्ठक नदीच्या तीरावर जगाला सुशोभित करत उभे राहिले.

---

Tena kho pana samayena…pe… seto nāma nāgoti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo. Mahātūriyatāḷitavāditenāti mahantena tūriyatāḷitavāditena. Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti, tato paraṃ vāditaṃ. Janoti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano. Disvā evamāhāti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘abhirūpo vata, bho’’ti pasaṃsāvacanamāha. Kāyupapannoti sarīrasampattiyā upapanno, paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho. Āyasmā udāyīti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero. Etadavocāti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti, na buddhahatthissa. Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ [Pg.111] kathessāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘hatthimeva nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha mahantanti ārohasampannaṃ. Brahantanti pariṇāhasampannaṃ. Evamāhāti evaṃ vadati. Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati, tasmā hatthimpi khotiādimāha.

त्या वेळी... 'सेतो नाम नागो' म्हणजे पांढऱ्या रंगामुळे असे नाव मिळालेला हत्तीराज. 'महातूरियतळितवादितेन' म्हणजे वाद्यांच्या मोठ्या आवाजासह (वाद्ये वाजवून). त्यामध्ये पहिल्यांदा वाजवण्याला 'ताळित' म्हणतात आणि त्यानंतर वाजवण्याला 'वादित' म्हणतात. 'जनो' म्हणजे हत्तीला पाहण्यासाठी एकत्र आलेला मोठा जनसमुदाय. 'दिस्वा एवमाह' म्हणजे हत्तीचे अवयव घासून, त्याला आंघोळ घालून, बाहेर काढून, तीरावर उभे करून, त्याचे शरीर कोरडे करून आणि हत्तीच्या दागिन्यांनी सजवलेल्या त्या महानागाला (हत्तीराजाला) पाहून "अरे वा! किती रूपवान आहे हा!" असे स्तुतीचे उद्गार काढले. 'कायुपपन्नो' म्हणजे शरीरसंपत्तीने युक्त, सर्व अवयवांनी परिपूर्ण असा अर्थ आहे. 'आयुष्यमान उदायी' म्हणजे प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेले काळुदायी थेर. 'एतदवोच' म्हणजे त्या जनसमुदायाला हत्तीची स्तुती करताना पाहून, "हा जनसमुदाय अहेतुक प्रतिसंधीमध्ये जन्मलेल्या हत्तीची स्तुती करत आहे, बुद्धरूपी हत्तीची (बुद्धनागाची) नाही. मी आता या हत्तीराजाची उपमा देऊन बुद्धनागाची स्तुती करेन," असा विचार करून त्यांनी "भन्ते, हा हत्तीच काय..." इत्यादी वचन म्हटले. तेथे 'महन्तं' म्हणजे उंचीने युक्त असलेला. 'ब्रहन्तं' म्हणजे घेराने (जाडीने) युक्त असलेला. 'एवमाह' म्हणजे असे म्हणतात. त्यानंतर भगवंतांनी, हा 'नाग' शब्द हत्ती, घोडा, बैल, साप, वृक्ष आणि मनुष्य यांच्यासाठीही वापरला जात असल्यामुळे, "हत्ती देखील..." इत्यादी उपदेश केला.

---

Āgunti pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ. Tamahaṃ nāgoti brūmīti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi. Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo. Imāhi gāthāhi anumodāmīti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi.

'आगुं' म्हणजे पापी, हीन, अकुशल धर्म (पापकृत्य). 'तमहं नागोति ब्रूमि' म्हणजे त्याला मी या तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मन) दहा अकुशल कर्मपथ आणि बारा अकुशल चित्त न करण्यामुळे 'नाग' असे म्हणतो. कारण हा मनुष्य पाप करत नाही, या अर्थाने तो 'नाग' आहे. 'इमाहि गाथाहि अनुमोदामि' म्हणजे चौसष्ट पाद असलेल्या या सोळा गाथांनी मी अनुमोदन करतो, आनंद व्यक्त करतो.

---

Manussabhūtanti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ. Attadantanti attanāyeva dantaṃ, na aññehi damathaṃ upanītaṃ. Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto, sotatopi, ghānatopi, jivhātopi, kāyatopi, manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto. Tenāha – ‘‘attadanta’’nti. Samāhitanti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ. Iriyamānanti viharamānaṃ. Brahmapatheti seṭṭhapathe, amatapathe, nibbānapathe. Cittassūpasame ratanti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā, dutiyajjhānena vitakkavicāre, tatiyajjhānena pītiṃ, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ.

'मनुस्सभूतं' म्हणजे देव इत्यादी योनींमध्ये न जाता, मनुष्य योनीत जन्मलेला, मनुष्य झालेला. 'अत्तदन्तं' म्हणजे स्वतःच दमन केलेला (स्वतःच संयमित झालेला), इतरांनी दमन करून संयमित केलेला नाही. कारण भगवंत स्वतः उत्पन्न केलेल्या मार्ग-दमनाने (मार्गाच्या संयमाने) चक्षुद्वारेही दमित आहेत, श्रोत्रद्वारेही, घ्राणद्वारेही, जिव्हाद्वारेही, कायद्वारेही आणि मनद्वारेही दमित आहेत; अशा प्रकारे या सहा स्थानांमध्ये ते दमित, शांत, निवृत्त आणि परिनिवृत्त आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अत्तदन्तं'. 'समाहितं' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या समाधीने समाहित (एकाग्र) झालेला. 'इरियमानं' म्हणजे विहार करणारा (वावरणारा). 'ब्रह्मपथे' म्हणजे श्रेष्ठ मार्गावर, अमृत मार्गावर, निर्वाण मार्गावर. 'चित्तस्सूपसमे रतं' म्हणजे प्रथम ध्यानाने पाच नीवरण शांत करून, द्वितीय ध्यानाने वितर्क-विचार शांत करून, तृतीय ध्यानाने प्रीती शांत करून, चतुर्थ ध्यानाने सुख-दुःख शांत करून, त्या चित्ताच्या उपशमामध्ये (शांतीमध्ये) रममाण झालेला, अत्यंत रमलेला.

---

Namassantīti kāyena namassanti, vācāya namassanti, manasā namassanti, dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti, sakkaronti garuṃ karonti. Sabbadhammānapāragunti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ. Devāpi taṃ namassantīti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti. Iti me arahato sutanti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti.

'नमस्सन्ति' म्हणजे कायेने नमस्कार करतात, वाचेने नमस्कार करतात, मनाने नमस्कार करतात, धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीने (धम्माला अनुसरून आचरण करून) नमस्कार करतात, सत्कार करतात, आदर करतात. 'सब्बधम्मानपारगुं' म्हणजे सर्व स्कंध, आयतन, धातू आणि धम्मांच्या अभिज्ञा-पारगामी, परिज्ञा-पारगामी, प्रहाण-पारगामी, भावना-पारगामी, साक्षात्कारी-पारगामी, समापत्ती-पारगामी अशा सहा प्रकारच्या पारगमनाने पलीकडच्या तीराला गेलेला, पारंगत झालेला, शिखरावर पोहोचलेला. 'देवापि तं नमस्सन्ति' म्हणजे दुःखाला प्राप्त झालेले सुब्रह्म देवपुत्र इत्यादी देव आणि सुखाला प्राप्त झालेले दहा हजार चक्रवाळातील सर्व देव देखील आपल्याला नमस्कार करतात. 'इति मे अरहतो सुतं' म्हणजे अशा प्रकारे मी चार कारणांमुळे 'अरहंत' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आपल्याकडूनच हे ऐकले आहे, हे दर्शवते.

---

Sabbasaṃyojanātītanti [Pg.112] sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ. Vanā nibbanamāgatanti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ. Kāmehi nekkhammaratanti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma, tattha rataṃ abhirataṃ. Muttaṃ selāva kañcananti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ.

'सब्बसंयोजनातीतं' म्हणजे सर्व दहा प्रकारच्या संयोजनांना (बंधनांना) ओलांडून गेलेला. 'वना निब्बनमागतं' म्हणजे क्लेशरूपी वनापासून मुक्त, क्लेशरूपी वनाने रहित अशा निर्वाणाला प्राप्त झालेला. 'कामेहि नेक्खम्मरतं' म्हणजे दोन प्रकारच्या कामांमधून (वस्तूकाम आणि क्लेशकाम) बाहेर पडल्यामुळे प्रव्रज्या, आठ समापत्ती आणि चार आर्यमार्ग यांना 'कामातून निष्क्रमण' (नेक्खम्म) असे म्हणतात, त्यामध्ये रममाण झालेला. 'मुत्तं सेलाव कञ्चनं' म्हणजे पाषाण धातूपासून मुक्त झालेल्या शुद्ध सोन्यासारखा.

---

Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma, sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī…pe… khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho, paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma. Himavāvaññe siluccayeti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. Saccanāmoti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo.

'सब्बे अच्चरुचि' म्हणजे सर्व प्राण्यांना ओलांडून निर्माण झालेली प्रीती असलेला. (विस्ताराने सांगतो:) आठव्या पुद्गलाला (स्रोतापत्ती-मग्गठ्ठ) ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे स्रोतापन्न हा 'अच्चरुचि' म्हटला जातो. स्रोतापन्नाला ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे सकदागामी... पे... क्षीणासवाला (अर्हताला) ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे प्रत्येकबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धाला ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे सम्यक्संबुद्ध हे 'अच्चरुचि' म्हटले जातात. 'हिमवावञ्ञे सिलुच्चये' म्हणजे ज्याप्रमाणे पर्वतांचा राजा हिमालय इतर पर्वतांपेक्षा अधिक शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे ते अधिक शोभून दिसतात, असा अर्थ आहे. 'सच्चनामो' म्हणजे सत्य नाव असलेले, यथार्थ नाव असलेले. पाप किंवा अकुशल कर्म न करण्यामुळेच त्यांना 'नाग' म्हटले जाते, असे हे यथार्थ नाव आहे.

---

Soraccanti sucisīlaṃ. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Pādā nāgassa te duveti te buddhanāgassa duve purimapādā.

'सोरच्चं' म्हणजे शुद्ध शील. 'अविहिंसा' म्हणजे करुणा आणि करुणेच्या पूर्वीची अवस्था. 'पादा नागस्स ते दुवे' म्हणजे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे (बुद्धनागाचे) ते दोन पुढचे पाय आहेत.

---

Tapoti dhutasamādānaṃ. Brahmacariyanti ariyamaggasīlaṃ. Caraṇā nāgassa tyāpareti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā. Saddhāhatthoti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato. Upekkhāsetadantavāti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato.

'तपो' म्हणजे स्वीकारलेले धुतंग आचरण. 'ब्रह्मचरियं' म्हणजे आर्यमार्गाशी संबंधित शील. 'चरणा नागस्स त्यापरे' म्हणजे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे ते इतर दोन मागचे पाय आहेत. 'सद्धाहत्थो' म्हणजे श्रद्धारूपी सोंडेने युक्त असलेला. 'उपेक्खासेतदन्तवा' म्हणजे षडंग-उपेक्षारूपी पांढऱ्या दातांनी (सुळ्यांनी) युक्त असलेला.

---

Sati gīvāti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā, evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati. Tena vuttaṃ – ‘‘sati gīvā’’ti. Siro paññāti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo, evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ. Tena hi so sabbadhamme jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘siro paññā’’ti. Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti. So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati, tato pahātabbaṃ pajahati, ādātabbaṃ ādiyati, evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā. Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vīmaṃsā dhammacintanā’’ti[Pg.113]. Dhammakucchisamātapoti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi, kucchiyeva samātapo kucchisamātapo. Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ. Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo. Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti, tasmā so kucchisamātapoti vutto. Vivekoti kāyacittaupadhiviveko. Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti, evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti. Tasmā so vāladhīti vutto.

'सति गीवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीच्या शरीराच्या सर्व अवयवांच्या आणि शिरांच्या जाळ्याचा आधार मान असते, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीच्या शुद्ध शीलादी धर्मांचा आधार 'स्मृती' (सति) आहे. म्हणूनच "स्मृती ही मान आहे" असे म्हटले आहे. 'सिरो पञ्ञा' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीचे डोके हा त्याचा सर्वोत्तम अवयव असतो, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे 'सर्वज्ञता-ज्ञान' हे सर्वोत्तम अंग आहे. कारण त्या ज्ञानाने ते सर्व धर्मांना जाणतात. म्हणूनच "प्रज्ञा हे डोके आहे" असे म्हटले आहे. 'वीमंसा धम्मचिन्तना' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीच्या सोंडेचे टोक हे परीक्षण करणारे असते, तो तिच्याद्वारे कठीण व मऊ, तसेच खाण्यायोग्य व न खाण्यायोग्य वस्तूंचे परीक्षण करतो, त्यानंतर टाकून देण्यायोग्य वस्तू सोडून देतो आणि स्वीकारण्यायोग्य वस्तू ग्रहण करतो; त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे धर्मांच्या भागांचे वर्गीकरण करणाऱ्या ज्ञानाला 'धम्मचिंतन' म्हणजेच 'वीमंसा' (मीमांसा) म्हणतात. कारण त्या ज्ञानाने ते योग्य आणि अयोग्य गोष्टी जाणतात. म्हणूनच "मीमांसा ही धर्मचिंतना आहे" असे म्हटले आहे. 'धम्मकुच्छिसमातपो' या पदात 'धम्म' म्हणजे चतुर्थ ध्यान समाधी होय. कुशी (उदर) हेच तपाचे स्थान असल्याने त्याला 'कुच्छिसमातप' म्हणतात. 'समातप' म्हणजे उत्तम आचरणाचे स्थान. ज्यांच्याकडे चतुर्थ ध्यान समाधीरूपी तपाचे स्थान असलेले उदर आहे, ते 'धम्मकुच्छिसमातप' होत. कारण चतुर्थ ध्यान समाधीमध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीला विविध ऋद्धी इत्यादी गुणांची प्राप्ती होते, म्हणून त्याला 'कुच्छिसमातप' असे म्हटले आहे. 'विवेको' म्हणजे कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक होय. ज्याप्रमाणे हत्तीची शेपटी माशांना दूर ठेवते, त्याचप्रमाणे तथागतांचा विवेक गृहस्थ आणि प्रव्रजितांच्या संसर्गाला दूर ठेवतो. म्हणून त्याला 'शेपटी' (वालधि) म्हटले आहे.

---

Jhāyīti duvidhena jhānena jhāyī. Assāsaratoti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti, tattha rato, assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho. Sabbattha saṃvutoti sabbadvāresu saṃvuto. Anavajjānīti sammāājīvena uppannabhojanāni. Sāvajjānīti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni.

'झायी' म्हणजे दोन प्रकारच्या ध्यानांनी ध्यान करणारा. 'अस्सासरतो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीचे श्वासोच्छ्वास असतात, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीची फलसमापत्ती असते, तिच्यामध्ये ते रममाण असतात. ज्याप्रमाणे श्वासोच्छ्वासाशिवाय जीवन शक्य नाही, त्याचप्रमाणे फलसमापत्तीशिवाय ते राहत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'सब्बत्थ संवुतो' म्हणजे सर्व इंद्रियद्वारांवर संयम ठेवणारा. 'अनवज्जानि' म्हणजे सम्यक आजीविकेने प्राप्त झालेले भोजन. 'सावज्जानि' म्हणजे पाच प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेने प्राप्त झालेले भोजन.

---

Aṇuṃthūlanti khuddakañca mahantañca. Sabbaṃ chetvāna bandhananti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna. Nupalippati lokenāti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati. Mahāginīti mahāaggi. Viññūhi desitāti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito, tena desitāti attho. Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitanti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti.

'अणुंथूलं' म्हणजे लहान आणि मोठे. 'सब्बं छेत्वान बन्धनं' म्हणजे सर्व दहा प्रकारची संयोजने तोडून टाकून. 'नुपलिप्पति लोकेन' म्हणजे जगामध्ये तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या लेपाने लिप्त न होणारा. 'महागिनी' म्हणजे मोठी आग. 'विञ्ञूहि देसिता' म्हणजे येथे प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेले काळुदायी थेर हेच 'विज्ञ' (पंडित) आहेत, त्यांनी उपदेशिलेली, असा अर्थ आहे. 'विञ्ञिस्सन्ति महानागा, नागं नागेन देसितं' म्हणजे उदायी थेररूपी श्रेष्ठ हत्तीने उपदेशिलेल्या बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीला इतर क्षीणासवरूपी श्रेष्ठ हत्ती जाणतील.

---

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatīti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto, yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati. Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi. Bhagavā anumodi. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.

'सरीरं विजहं नागो, परिनिब्बिस्सति' म्हणजे बोधीपल्लंगावर क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिवृत झालेले, यमक सालवृक्षांच्या दरम्यान अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करतील. अशा प्रकारे प्रतिसंभिदा प्राप्त काळुदायी थेरांनी सोळा गाथांच्या चौसष्ट पदांद्वारे दशबलांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे वर्णन करत देशनेची समाप्ती केली. भगवंतांनी त्याचे अनुमोदन केले. देशनेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांनी अमृतरूपी निर्वाणरसाचे प्राशन केले.

---

2. Migasālāsuttavaṇṇanā

२. मिगसाला सुत्त वर्णन.

---

44. Dutiye kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena kāraṇena. Aññeyyoti ājānitabbo. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma dhamme. Samasamagatikāti [Pg.114] samabhāveneva samagatikā. Bhavissantīti jātā. Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto. Kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena nu kho kāraṇena, kiṃ nu kho jānitvā desito, udāhu ajānitvāti. Thero kāraṇaṃ ajānanto evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākatanti āha.

४४. दुसऱ्या सुत्तात: 'कथं कथं नाम' म्हणजे कोणत्या कोणत्या कारणाने. 'अञ्ञेय्यो' म्हणजे जाणले पाहिजे. 'यत्र हि नाम' म्हणजे ज्या धर्मामध्ये. 'समसमगतिका' म्हणजे समान गती असणारे. 'भविस्सन्ति' म्हणजे झाले आहेत. 'सकदागामिपत्तो तुसितं कायं उपपन्नो' म्हणजे सकदागामी पुद्गल होऊन तुषित स्वर्गातच उत्पन्न झाला. 'कथं कथं नाम' म्हणजे कोणत्या कारणाने बरे, काय बरे जाणून उपदेश केला आहे की न जाणता उपदेश केला आहे? असा अर्थ आहे. थेर (आनंद) कारण न जाणल्यामुळे "भगिनी, भगवंतांनी असेच स्पष्ट केले आहे" असे म्हणाले.

---

Ammakā ammakapaññāti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā. Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇeti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ. Tasmā kā ca bālā migasālā, ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā, ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo.

'अम्मका अम्मकपण्ञा' म्हणजे स्त्री होऊन केवळ स्त्रीच्याच संज्ञेने युक्त असलेली. 'के च पुरिसपुग्गलपरोपरियञाणे' या पाठात 'पुरिसपुग्गलपरोपरियञाण' म्हणजे पुरुषांच्या (व्यक्तींच्या) इंद्रियांच्या तीव्र किंवा सौम्य असण्यानुसार त्यांच्या इंद्रियांची परिपक्वता जाणणारे ज्ञान होय. म्हणून कुठे ती अज्ञानी मिगसाला आणि कुठे पुरुषांच्या इंद्रिय-परिपक्वता ज्ञानात निर्बाध गती असणारे सम्यक्संबुद्ध! हे दोन्ही अत्यंत दूर, अतिशय दूर आहेत, हा येथे संक्षेप आहे.

---

Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento chayime, ānandātiādimāha. Sorato hotīti pāpato suṭṭhu orato virato hoti. Suratotipi pāṭho. Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenāti tena saddhiṃ ekatovāsena sabrahmacārī abhinandanti tussanti. Ekantavāsenātipi pāṭho, satatavāsenāti attho. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ, vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti. Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānagāmīyeva hotīti parihānimeva gacchati.

आता मिगसालेला स्वतःचे दूर असणे दाखवण्यासाठी (भगवंतांनी) 'छयिमे, आनन्द' (हे आनंदा, हे सहा...) इत्यादी म्हटले आहे. 'सोरतो होति' म्हणजे पापापासून चांगल्या प्रकारे परावृत्त व विरत असणे. 'सुरतो' असाही पाठ आहे. 'अभिनन्दन्ति सब्रह्मचारी एकत्तवासेना' म्हणजे त्याच्यासोबत एकत्र राहण्याने सहकारी ब्रह्मचारी आनंदित व संतुष्ट होतात. 'एकन्तवासेना' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'सतत राहण्याने' असा आहे. 'सवनेनपि अकतं होति' म्हणजे जे ऐकण्यायोग्य आहे ते न ऐकलेले राहते. 'बाहुसच्चेनपि अकतं होति' येथे 'बाहुसच्च' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) म्हटले आहे; वीर्याने जे करण्यायोग्य आहे ते न केलेले राहते, असा अर्थ आहे. 'दिट्ठियापि अप्पटिविद्धं होति' म्हणजे प्रज्ञेने (दृष्टीने) जे भेदून जाणण्यासारखे आहे ते न भेदलेले राहते. 'सामायिकम्पि विमुत्तिं न लभति' म्हणजे वेळोवेळी धम्मश्रवणाचा आश्रय घेऊन मिळणारा प्रीती व प्रमोध (आनंद) न मिळणे. 'हानगामीयेव होति' म्हणजे तो केवळ ऱ्हासालाच (पतन) प्राप्त होतो.

---

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Paminantīti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Eko paṇītoti eko guṇehi paṇīto. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ.

'पमाणिका' म्हणजे पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मापन करणारे. 'पमिणन्ति' म्हणजे ते मोजण्यास किंवा तुलना करण्यास प्रवृत्त होतात. 'एको हीनो' म्हणजे एक गुणांनी हीन (कमी) असतो. 'एको पणीतो' म्हणजे एक गुणांनी श्रेष्ठ असतो. 'तं हि' म्हणजे ते मापन करणे होय.

---

Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ [Pg.115] sampāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho.

'अभिक्कन्ततरो' म्हणजे अधिक सुंदर. 'पणीततरो' म्हणजे अधिक उत्तम (श्रेष्ठ). 'धम्मसोतो निब्बहति' म्हणजे शूर (बलाढ्य) होऊन प्रवृत्त होणारे विपश्यना-ज्ञान वाहून नेते, म्हणजेच आर्यभूमीला (मार्गाला) प्राप्त करून देते. 'तदन्तरं को जानेय्य' म्हणजे तथागतांना सोडून इतर कोण ते अंतर (कारण) जाणू शकेल? असा अर्थ आहे.

---

Kodhamānoti kodho ca māno ca. Lobhadhammāti lobhoyeva. Vacīsaṅkhārāti ālāpasallāpavasena vacanāneva. Yo vā panassa mādisoti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva assa, so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho. Khaññatīti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti. Ime kho, ānanda, cha puggalāti dve soratā, dve adhigatakodhamānalobhadhammā, dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā. Gatinti ñāṇagatiṃ. Ekaṅgahīnāti ekekena guṇaṅgena hīnā. Pūraṇo sīlena visesī ahosi, isidatto paññāya. Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ, isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti.

'कोधमानो' म्हणजे क्रोध आणि मान. 'लोभधम्मा' म्हणजे लोभच. 'वचीसंखारा' म्हणजे संभाषणाच्या रूपाने बोललेले शब्दच. 'यो वा पनस्स मादिसो' म्हणजे जो कोणी दुसरा माझ्यासारखा सम्यक्संबुद्ध असेल, त्यानेच पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मापन करावे, असा अर्थ आहे. 'खञ्ञति' म्हणजे गुणांचा नाश होणे (खणणे). 'इमे खो, आनन्द, छ पुग्गला' म्हणजे हे आनंदा, हे सहा पुद्गल (व्यक्ती) आहेत: दोन सोरत (संयमी), दोन क्रोध, मान व लोभधम्म असलेले, आणि दोन क्रोध, मान व वचीसंस्कार असलेले; हे सहा पुद्गल होत. 'गतिं' म्हणजे ज्ञानगती. 'एकङ्गहीना' म्हणजे एकेका गुण-अंगाने हीन असलेले. 'पूरणो सीलेन विसेसी अहोसि, इसिदत्तो पञ्ञाय' म्हणजे पुरण हा शीलाने विशिष्ट (श्रेष्ठ) होता आणि इसिदत्त हा प्रज्ञेने. पुरणाचे शील हे इसिदत्ताच्या प्रज्ञेच्या स्थानी होते आणि इसिदत्ताची प्रज्ञा ही पुरणाच्या शीलाच्या स्थानी होती.

---

3. Iṇasuttavaṇṇanā

३. इणसुत्तवण्णना (ऋण सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

45. Tatiye dāliddiyanti daliddabhāvo. Kāmabhoginoti kāme bhuñjanakasattassa. Assakoti attano santakena rahito. Anāḷhikoti na aḍḍho. Iṇaṃ ādiyatīti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati. Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātīti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti. Anucarantipi nanti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti. Saddhā natthīti okappanakasaddhāmattakampi natthi. Hirī natthīti hirīyanākāramattakampi natthi. Ottappaṃ natthīti bhāyanākāramattakampi natthi. Vīriyaṃ natthīti kāyikavīriyamattakampi natthi. Paññā natthīti kammassakatapaññāmattakampi natthi. Iṇādānasmiṃ vadāmīti iṇaggahaṇaṃ vadāmi. Mā maṃ jaññūti mā maṃ jānātu.

४५. तिसऱ्या सूत्रात, 'दालिद्दियं' म्हणजे दारिद्र्य (गरीबी). 'कामभोगिनो' म्हणजे कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यासाठी. 'अस्सको' म्हणजे स्वतःच्या मालकीच्या संपत्तीपासून वंचित असलेला. 'अनाळ्हिको' म्हणजे श्रीमंत नसलेला. 'इणं आदियति' म्हणजे उपजीविका करण्यास असमर्थ असल्याने कर्ज घेतो. 'वड्ढिं पटिस्सुणाति' म्हणजे फेडण्यास असमर्थ असल्याने 'मी व्याज देईन' असे कबूल करतो. 'अनुचरन्तिपि नं' म्हणजे सभेच्या किंवा समूहाच्या मध्यभागी उन्हात उभे करणे, धूळ फेकणे इत्यादींद्वारे छळ करत पाठीमागे लागतात. 'सद्धा नत्थि' म्हणजे दृढ श्रद्धा देखील नसणे. 'हिरी नत्थि' म्हणजे लज्जेची भावना देखील नसणे. 'ओत्तप्पं नत्थि' म्हणजे पापाची भीती देखील नसणे. 'वीरियं नत्थि' म्हणजे शारीरिक वीर्य (प्रयत्न) देखील नसणे. 'पञ्ञा नत्थि' म्हणजे कम्मस्सकता प्रज्ञा (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे हे जाणणारी प्रज्ञा) देखील नसणे. 'इणादानस्मिं वदामि' म्हणजे मी कर्ज घेणे असे म्हणतो. 'मा मं जञ्ञू' म्हणजे मला कोणी ओळखू नये (जाणू नये).

---

Dāliddiyaṃ dukkhanti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ. Kāmalābhābhijappinanti kāmalābhaṃ patthentānaṃ. Pāpakammavinibbayoti pāpakammavaḍḍhako. Saṃsappatīti paripphandati. Jānanti jānanto. Yassa vippaṭisārajāti ye assa [Pg.116] vippaṭisārato jātā. Yonimaññataranti ekaṃ tiracchānayoniṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādayanti cittaṃ pasādento dadamāno.

'दालिद्दियं दुक्खं' म्हणजे धनाचा अभाव (दारिद्र्य) हे दुःख आहे. 'कामलाभाभिजप्पिनं' म्हणजे कामभोगांच्या प्राप्तीची इच्छा करणाऱ्यांचे. 'पापकम्मविनिब्बयो' म्हणजे पापकर्म वाढवणारा. 'संसप्पति' म्हणजे थरथरतो (कंप पावतो). 'जानं' म्हणजे जाणत असताना. 'यस्स विप्पटिसारजा' म्हणजे त्याच्या पश्चात्तापातून जे उत्पन्न झाले आहे. 'योनिमञ्ञतरं' म्हणजे एखादी तिर्यंच योनी (पशूयोनी). 'ददं चित्तं पसादयन्ति' म्हणजे दान देताना चित्त प्रसन्न करणे.

---

Kaṭaggāhoti jayaggāho, anaparādhaggāho hoti. Gharamesinoti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati. Cāgā puññanti vā pāṭho. Patiṭṭhitāti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā. Hirimanoti hirisampayuttacitto. Nirāmisaṃ sukhanti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Āraddhavīriyoti paripuṇṇapaggahitavīriyo. Jhānāni upasampajjāti cattāri jhānāni patvā. Ekodi nipako satoti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato.

'कटग्गाहो' म्हणजे विजय मिळवणे, निरपराध असणे. 'घरमेसिनो' म्हणजे गृहस्थाश्रमाचा शोध घेणाऱ्या किंवा त्यात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी. 'चागो पुञ्ञं पवड्ढति' म्हणजे 'त्याग' या संज्ञेला प्राप्त झालेले पुण्य वाढते. 'चागा पुञ्ञं' असाही पाठ आहे. 'पतिट्ठिता' म्हणजे प्रस्थापित झालेली श्रद्धा, जी स्रोतापन्नाची श्रद्धा असते. 'हिरिमनो' म्हणजे लज्जेने युक्त चित्त असलेला. 'निरामिसं सुखं' म्हणजे पहिल्या तीन ध्यानांचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणारे सुख. 'उपेक्खन्ति' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची उपेक्षा. 'आरद्धवीरियो' म्हणजे परिपूर्ण व दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला. 'झानानि उपसम्पज्जा' म्हणजे चार ध्यानांना प्राप्त करून. 'एकोदि निपको सतो' म्हणजे एकाग्र चित्त असलेला आणि कम्मस्सकता ज्ञान व स्मृतीने युक्त असलेला.

---

Evaṃ ñatvā yathābhūtanti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā. Sabbasaṃyojanakkhayeti nibbāne. Sabbasoti sabbākārena. Anupādāyāti aggahetvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati. ‘‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaya’’ntipi pāḷiyaṃ likhitaṃ, tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho. Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati.

'एवं ञत्वा यथाभूतं' म्हणजे हे एवढे कारण यथाभूत (यथार्थपणे) जाणून. 'सब्बसंयोजनक्खये' म्हणजे निर्वाणात. 'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'अनुपादाया' म्हणजे ग्रहण न करता (आसक्ती न ठेवता). 'सम्मा चित्तं विमुच्चति' म्हणजे हे सांगितले आहे – सर्व संयोजनांचा क्षय असलेल्या निर्वाणात, सर्व प्रकारे आसक्ती न ठेवता, सम्यक कारणाने व मार्गाने मार्गचित्त चांगल्या प्रकारे विमुक्त होते. पाळीमध्ये 'एतं ञत्वा यथाभूतं, सब्बसंयोजनक्खयं' असेही लिहिले आहे, त्याचा अर्थ 'सर्व संयोजनांचा क्षय असलेल्या त्या निर्वाणाला यथार्थपणे जाणून' असा आहे. परंतु, हे पूर्व आणि उत्तर वाक्यांशी जुळत नाही.

---

Tassa sammā vimuttassāti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa. Ñāṇaṃ hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. Tādinoti taṃsaṇṭhitassa. Akuppāti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā. Vimuttīti maggavimuttipi phalavimuttipi. Bhavasaṃyojanakkhayeti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā. Etaṃ kho paramaṃ ñāṇanti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma. Sukhamanuttaranti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ sukhaṃ nāma. Āṇaṇyamuttamanti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo, tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'तस्स सम्मा विमुत्तस्स' म्हणजे त्या सम्यक विमुक्त झालेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे). 'ञाणं होति' म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञान होते. 'तादिनो' म्हणजे त्या (स्थिर) स्वभावात राहिलेल्याचे. 'अकुप्पा' म्हणजे अकुप्प (अक्षय) निर्वाण हेच आलंबन असल्याने आणि क्षोभ निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा अभाव असल्याने ती अक्षोभ्य (अकुप्पा) आहे. 'विमुत्ति' म्हणजे मार्गविमुक्ती आणि फलविमुक्ती दोन्ही. 'भवसंयोजनक्खये' म्हणजे भवसंयोजनांचा क्षय असलेल्या निर्वाणात आणि भवसंयोजनांच्या क्षयाच्या शेवटी उत्पन्न झालेली. 'एतं खो परमं ञाणं' म्हणजे हे मार्ग-फल ज्ञान म्हणजेच परम ज्ञान होय. 'सुखमनुत्तरं' म्हणजे हे मार्ग-फल सुखच अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) सुख होय. 'आणण्यमुत्तमं' म्हणजे सर्व ऋणमुक्त व्यक्तींमध्ये क्षीणासव हा उत्तम ऋणमुक्त आहे, म्हणून अर्हत्वफलाला 'उत्तम ऋणमुक्ती' म्हटले आहे; अशा प्रकारे अर्हत्वफलाने देशनेचे शिखर गाठले आहे. आणि या सूत्रात केवळ वट्ट (संसारचक्र) सांगितले आहे, तर गाथांमध्ये वट्ट आणि विवट्ट (संसारचक्र आणि त्याचा निरोध) दोन्ही सांगितले आहेत.

---

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

४. महाचुन्दसुत्तवण्णना (महाचुंद सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

46. Catutthe [Pg.117] cetīsūti cetiraṭṭhe. Sayaṃjātiyanti evaṃnāmake nigame. Mahācundoti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Dhamme yogo anuyogo etesanti dhammayogā. Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ. Jhāyantīti jhāyī. Apasādentīti ghaṭṭenti hiṃsanti. Jhāyantīti cintenti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Kimime jhāyantīti kiṃ nāma ime jhāyanti. Kintime jhāyantīti kimatthaṃ ime jhāyanti. Kathaṃ ime jhāyantīti kena kāraṇena ime jhāyanti. Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantīti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti. Gambhīraṃ atthapadanti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ. Paññāya ativijjha passantīti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti. Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti.

४६. चौथ्या सुत्तात, 'चेतीसु' म्हणजे चेतिय देशात. 'सयंजाति' म्हणजे या नावाच्या निगमात (नगरात). 'महाचुन्द' म्हणजे धम्मसेनापतींचे (सारिपुत्त थेरांचे) धाकटे बंधू. ज्यांचा धम्मामध्ये योग (सतत प्रयत्न) आहे ते 'धम्मयोग'. हे धम्मकथिकांचे (धम्म प्रवचनकारांचे) नाव आहे. जे ध्यान करतात ते 'ध्यायी'. 'अपसादेन्ति' म्हणजे आघात करतात, हिंसतात. 'झायन्ति' म्हणजे चिंतन करतात. 'पज्झायन्ति' इत्यादी शब्द उपसर्गाच्या प्रभावाने वाढवले गेले आहेत. 'किमिमे झायन्ति' म्हणजे हे नक्की कशाचे ध्यान करतात? 'किन्तिमे झायन्ति' म्हणजे हे कशासाठी ध्यान करतात? 'कथं इमे झायन्ति' म्हणजे हे कोणत्या कारणाने ध्यान करतात? 'अमतं धातुं कायेन फुसित्वा विहरन्ति' म्हणजे मरणरहित अशा निर्वाणधातूचा उद्देश ठेवून, कम्मट्ठान (कर्मस्थान) ग्रहण करून विहरण करणारे भिक्खू अनुक्रमाने त्या निर्वाणधातूचा नामकायाने स्पर्श करून विहरतात. 'गंभीरं अत्थपदं' म्हणजे गूढ, झाकलेला असा खंध (स्कंध), धातू, आयतन इत्यादींचा अर्थ. 'पञ्ञाय अतिविज्झ पस्सन्ति' म्हणजे विपस्सनायुक्त अशा मार्गप्रज्ञेने भेदून (जाणून) पाहतात. या अर्थामध्ये संमसन (परीक्षण) व प्रतिवेध प्रज्ञा आणि उग्गह (ग्रहण) व परिपुच्छा (विचारणा) प्रज्ञा देखील योग्यच ठरते.

---

5-6. Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā

५-६. संदिट्ठिकसुत्तद्वयवण्णना (संदिट्ठिक या दोन सुत्तांचे वर्णन).

---

47-48. Pañcame santaṃ vā ajjhattanti niyakajjhatte vijjamānaṃ. Lobhotiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni. Lobhadhammātiādīhi taṃsampayuttakā dhammā. Chaṭṭhe kāyasandosanti kāyadvārassa dussanākāraṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā.

४७-४८. पाचव्या सुत्तात, 'सन्तं वा अज्झत्तं' म्हणजे स्वतःच्या अंतःकरणात विद्यमान असलेले. 'लोभ' इत्यादींद्वारे तीन अकुशल मुळे दर्शविली आहेत. 'लोभधम्मा' इत्यादींद्वारे त्यांच्याशी संप्रयुक्त (जोडलेले) धर्म दर्शविले आहेत. सहाव्या सुत्तात, 'कायसन्दोसं' म्हणजे कायद्वाराचा (शारीरिक द्वाराचा) बिघाड किंवा दूषित होण्याचा प्रकार. उर्वरित दोन द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. या दोन्ही सुत्तांमध्ये केवळ पच्चवेक्खणा (प्रत्यवेक्षण) सांगितली आहे.

---

7. Khemasuttavaṇṇanā

७. खेमसुत्तवण्णना (खेम सुत्ताचे वर्णन).

---

49. Sattame vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. Ohitabhāroti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. Anuppattasadatthoti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti khīṇabhavabandhano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vātiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘atthi mayhaṃ seyyo, atthi sadiso, atthi hīno’’ti māno hoti. Natthi me seyyotiādīhipi teyeva [Pg.118] paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘ahameva seyyo, ahaṃ sadiso, ahaṃ hīno, aññe seyyādayo natthī’’ti evaṃ māno hoti.

४९. सातव्या सुत्तात, 'वुसितवा' म्हणजे ज्यांनी ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केला आहे. 'कतकरणीयो' म्हणजे चार मार्गांद्वारे जे काही कर्तव्य करायचे होते, ते करून जे स्थित आहेत. 'ओहितभारो' म्हणजे ज्यांनी खंधभार (स्कंधभार), किलेसभार (क्लेशभार) आणि अभिसंस्कारभार खाली उतरवून ठेवला आहे आणि जे स्थित आहेत. 'अनुप्पत्तsadत्थो' यातील 'सदत्थ' म्हणजे अरहंतपद (अरहत्त) म्हटले जाते, ते प्राप्त केलेला असा अर्थ आहे. 'परिक्खीणभवसंयोजनो' म्हणजे ज्यांचे भवबंधने नष्ट झाले आहे. 'सम्मादञ्ञा विमुत्तो' म्हणजे योग्य कारणाने (सम्यक् ज्ञानाने) जाणून मुक्त झालेला. 'तस्स न एवं होति अत्थि मे सेय्योति वा' इत्यादी वाक्यांद्वारे श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी तीन प्रकारचे मान (अहंकार) नाकारले आहेत. कारण अरहंतांना (खीणासवांना) "मी श्रेष्ठ आहे, मी समान आहे, मी हीन आहे" असा मान कधीही होत नाही. 'नत्थि मे सेय्यो' इत्यादींद्वारे देखील तेच मान नाकारले आहेत. कारण अरहंतांना "मीच श्रेष्ठ आहे, मीच समान आहे, मीच हीन आहे, इतर कोणी श्रेष्ठ इत्यादी नाहीत" असा मान होत नाही.

---

Acirapakkantesūti arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ kathenti. Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontīti hasamānā viya kathenti. Vighātaṃ āpajjantīti dukkhaṃ āpajjanti.

'अचिरपक्कन्तेसु' म्हणजे अरहंतपद घोषित करून थोड्याच वेळात निघून गेल्यावर. 'अञ्ञं ब्याकरोन्ति' म्हणजे अरहंतपदाविषयी सांगतात. 'हसमानका मञ्ञे अञ्ञं ब्याकरोन्ति' म्हणजे जणू हसत-हसत सांगतात. 'विघातं आपज्जन्ति' म्हणजे दुःखाला प्राप्त होतात.

---

Na ussesu na omesu, samatte nopanīyareti ettha ussāti ussitatā seyyapuggalā. Omāti hīnā. Samattoti sadiso. Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare, na upanenti, na upagacchantīti attho. Khīṇā jātīti khīṇā tesaṃ jāti. Vusitaṃ brahmacariyanti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ. Caranti saṃyojanavippamuttāti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti. Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito.

'न उस्सेसु न ओमेसु, समत्ते नोपनीयरे' यामध्ये 'उस्सा' म्हणजे उन्नत किंवा श्रेष्ठ व्यक्ती. 'ओमा' म्हणजे हीन व्यक्ती. 'समत्ते' म्हणजे समान व्यक्ती. अशा प्रकारे या तिन्ही प्रकारच्या—श्रेष्ठ, हीन आणि समान व्यक्तींच्या बाबतीत अरहंत (खीणासव) मानाने स्वतःला श्रेष्ठ, हीन किंवा समान समजत नाहीत (त्यांच्याशी तुलना करत नाहीत), असा अर्थ आहे. 'खीणा जाती' म्हणजे त्यांची पुनरुत्पत्ती (जाती) नष्ट झाली आहे. 'वुसितं ब्रह्मचरियं' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य आचरले गेले आहे. 'चरन्ति संयोजनविप्पमुत्ता' म्हणजे सर्व संयोजनांमधून मुक्त होऊन ते विहरतात. सुत्तात आणि गाथेतही केवळ अरहंताविषयीच (खीणासवाविषयीच) सांगितले आहे.

---

8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

८. इन्द्रियसंवरसुत्तवण्णना (इंद्रियसंवर सुत्ताचे वर्णन).

---

50. Aṭṭhame hatūpanisaṃ hotīti hatūpanissayaṃ hoti. Sīlavipannassāti vipannasīlassa. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanāñāṇaṃ. Nibbidāvirāgoti ettha nibbidā balavavipassanā, virāgo ariyamaggo. Vimuttiñāṇadassananti ettha vimuttīti arahattaphalaṃ, ñāṇadassananti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Upanissayasampannaṃ hotīti sampannaupanissayaṃ hoti. Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito.

५०. आठव्या सुत्तात, 'हतूपनिसं होति' म्हणजे ज्याचा प्रबळ आधार (उपनिश्रय) नष्ट झाला आहे असा होतो. 'सीलविपन्नस्स' म्हणजे शील भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे तरुण (प्रारंभिक) विपस्सना ज्ञान. 'निब्बिदाविरागो' यातील 'निब्बिदा' म्हणजे बलवान (तीव्र) विपस्सना, आणि 'विरागो' म्हणजे आर्यमार्ग. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' यातील 'विमुत्ति' म्हणजे अरहंतफळ आणि 'ञाणदस्सनं' म्हणजे पच्चवेक्खण ज्ञान (प्रत्यवेक्षण ज्ञान). 'उपनिस्सयसम्पन्नं होति' म्हणजे प्रबळ आधाराने (उपनिश्रयाने) युक्त होतो. या सुत्तात शीलाचे रक्षण करणारा इंद्रियसंवर सांगितला आहे.

---

9. Ānandasuttavaṇṇanā

९. आनन्दसुत्तवण्णना (आनंद सुत्ताचे वर्णन).

---

51. Navame kittāvatāti kittakena. Assutañcevāti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ. Na sammosaṃ gacchantīti vināsaṃ na gacchanti. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena phusitapubbā. Samudācarantīti manodvāre caranti. Aviññātañca vijānātīti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti. Pariyāpuṇātīti vaḷañjeti katheti. Desetīti pakāseti. Paraṃ vācetīti paraṃ uggaṇhāpeti.

५१. नवव्या सुत्तात, 'कित्तावता' म्हणजे किती प्रमाणात किंवा कशाने. 'अस्सुतञ्चेव' म्हणजे इतर वेळी कधीही न ऐकलेले. 'न संमोसं गच्छन्ति' म्हणजे विनाशाला प्राप्त होत नाहीत (विसरले जात नाहीत). 'चेतसो सम्फुट्ठपुब्बा' म्हणजे चित्ताने पूर्वी स्पर्श केलेले. 'समुदाचरन्ति' म्हणजे मनोध्वारात उत्पन्न होतात. 'अविञ्ञातञ्च विजानाति' म्हणजे इतर वेळी न समजलेले कारण समजून घेतो. 'परियापुणाति' म्हणजे त्याचा वापर करतो किंवा सांगतो. 'देसेति' म्हणजे प्रकाशित करतो (उपदेश करतो). 'परं वाचेति' म्हणजे दुसऱ्याला शिकवतो.

---

Āgatāgamāti [Pg.119] dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā. Dhammadharāti suttantapiṭakadharā. Vinayadharāti vinayapiṭakadharā. Mātikādharāti dvepātimokkhadharā. Paripucchatīti anusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati. Idaṃ, bhante, kathanti, bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati. Imassa kvatthoti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati. Avivaṭanti avivaritaṃ. Vivarantīti pākaṭaṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati, sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo.

'आगतागमा' म्हणजे ज्यांना दीघनिकाय इत्यादींपैकी कोणताही आगम (पाठ) मुखोद्गत आहे ते 'आगतागम'. 'धम्मधरा' म्हणजे सुत्तन्तपिटक धारण करणारे. 'विनयधरा' म्हणजे विनयपिटक धारण करणारे. 'मातिकाधरा' म्हणजे दोन्ही पातिमोक्ख धारण करणारे. 'परिपुच्छति' म्हणजे अनुसंधीचा पूर्व-अपर संबंध विचारतो. 'परिपञ्हति' म्हणजे "मी हे आणि हे विचारीन" असा विचार करून तो तुलना करतो आणि निश्चित करतो. 'इदं, भन्ते, कथं' म्हणजे "भन्ते, हा पूर्व-अपर संबंध कसा आहे?" असे विचारतो. 'इमस्स क्वत्थो' म्हणजे "या वचनात काय अर्थ आहे?" असे विचारतो. 'अविवटं' म्हणजे जे स्पष्ट केलेले नाही. 'विवरन्ति' म्हणजे ते प्रकट करतात. 'कङ्खाठानीयेशु' म्हणजे शंकेला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये. त्यामध्ये ज्या धर्माविषयी शंका उत्पन्न होते, तोच 'कङ्खाठानीय' (शंकेचे स्थान) समजावा.

---

10. Khattiyasuttavaṇṇanā

१०. खत्तियसुत्तवण्णना (क्षत्रिय सुत्ताचे वर्णन).

---

52. Dasame bhogādhippāyāti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā. Paññūpavicārāti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā. Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati. Balādhiṭṭhānāti balakāyādhiṭṭhānā. Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti. Pathavibhinivesāti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā. Issariyapariyosānāti rajjābhisekapariyosānā. Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

५२. दहाव्या सुत्तात, 'भोगाधिप्पाया' म्हणजे भोग (संपत्ती) गोळा करण्याच्या हेतूने मनात ठेवलेली इच्छा किंवा प्रवृत्त झालेला आशय. 'पञ्ञूपविचारा' म्हणजे "आम्ही प्रज्ञावान व्हावे" अशा प्रकारे प्रज्ञेच्या हेतूने प्रवृत्त झालेला विचार. हाच विचार त्यांच्या चित्तात सतत फिरत असतो. 'बलाधिट्ठाना' म्हणजे सैन्यबळाचा आधार असणारे. कारण सैन्यबळ प्राप्त झाल्यावरच ते आधार प्राप्त झालेले होतात. 'पथविभिनिवेसा' म्हणजे "आम्ही पृथ्वीचे स्वामी होऊ" अशा प्रकारे पृथ्वीच्या प्राप्तीसाठी चित्तात दृढ निश्चय केलेले. 'इस्सरियपरियोसाना' म्हणजे राज्याभिषेकामध्ये शेवट असणारे. कारण अभिषेक प्राप्त झाल्यावरच ते अंतिम ध्येयाला पोहोचलेले होतात. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

---

Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti, gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ, itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ, corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ, samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti. Tasmā mantādhiṭṭhānātiādīni vuttāni.

आता उर्वरित पदांमध्ये हा अभिप्राय आहे - सर्वप्रथम, ब्राह्मण हे मंत्र (वेद) प्राप्त करून प्रतिष्ठित (लद्धपतिट्ठा - आधार मिळवलेले) होतात. गृहपती कोणतीही कला (शिल्प) प्राप्त करून प्रतिष्ठित होतात. स्त्री कुळाच्या वारशाचा स्वामी असणारा पुत्र प्राप्त करून प्रतिष्ठित होते. चोर कोणतेही शस्त्र (आयुध) प्राप्त करून प्रतिष्ठित होतात. श्रमण हे शील परिपूर्ण करून प्रतिष्ठित होतात. म्हणूनच भगवंतांनी 'मन्ताधिट्ठाना' (मंत्राचा आधार असलेले) इत्यादी शब्द सांगितले आहेत।

---

Brāhmaṇānañca ‘‘yaññaṃ yajissāmā’’ti cittaṃ abhinivisati, brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti. Tasmā te yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti vuttā. Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā. Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā.

आणि ब्राह्मणांचे चित्त 'आम्ही यज्ञ करू' या विचारात गुंतलेले असते, आणि ब्रह्मलोकात पोहोचल्यावर ते अंतिम ध्येयाला (परियोसान) प्राप्त होतात. म्हणूनच त्यांना 'यज्ञाभिनिवेसा ब्रह्मलोकपरियोसाना' (यज्ञात मग्न असणारे आणि ब्रह्मलोक हेच अंतिम ध्येय असणारे) असे म्हटले आहे. गृहपतींचे मन कामे करण्यासाठी गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'कम्मन्ताभिनिवेसा' (कामात मग्न असणारे) म्हणतात. काम पूर्ण झाल्यावर ते अंतिम ध्येयाला प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना 'निट्ठितकम्मन्तपरियोसाना' (पूर्ण झालेले काम हेच अंतिम ध्येय असणारे) म्हणतात।

---

Purisādhippāyāti purisesu pavattaajjhāsayā. Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā. Asapattī hutvā ekikāva [Pg.120] ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā. Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā.

'पुरिसाधिप्पाया' म्हणजे पुरुषांविषयी असणारी इच्छा (आशय). अलंकार (दागदागिने) परिधान करण्यासाठी तिचे मन धावत असते, म्हणून तिला 'अलंकारूपविचारा' म्हणतात. 'सवत नसलेली (असापत्ती) होऊन मी एकटीच घरात राहावे' असे तिचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून तिला 'असापत्तीभिनिवेसा' म्हणतात. घरगुती जीवनाचे ऐश्वर्य (अधिपत्य) प्राप्त झाल्यावर ती अंतिम ध्येयाला प्राप्त होते, म्हणून तिला 'इस्सरियपरियोसाना' (ऐश्वर्य हेच अंतिम ध्येय असणारी) म्हणतात।

---

Parabhaṇḍassa ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā. Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā. Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā. Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā.

दुसऱ्यांच्या वस्तू चोरण्याची त्यांची इच्छा असते, म्हणून त्यांना 'आदानाधिप्पाया' (चोरीची इच्छा असणारे) म्हणतात. त्यांचे मन जंगलात किंवा दाट झाडीत (गहने) लपण्याच्या ठिकाणी फिरत असते, म्हणून त्यांना 'गहनूपविचारा' म्हणतात. अंधारासाठी त्यांचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'अन्धकाराभिनिवेसा' म्हणतात. मालकांच्या दृष्टीस न पडणे (अदस्सन) हेच त्यांचे अंतिम ध्येय असते, म्हणून त्यांना 'अदस्सनपरियोसाना' म्हणतात।

---

Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā. Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā. Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā.

सहनशीलता (अधिवासनखंती) आणि शुद्ध शील यात त्यांची इच्छा असते, म्हणून त्यांना 'खंतिसोरच्चाधिप्पाया' (क्षमा व सौम्यतेची इच्छा असणारे) म्हणतात. अकिंचन भावात (काहीही मालकी नसणे) आणि संयमात त्यांचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'आकिंचञ्ञाभिनिवेसा' म्हणतात. निर्वाण प्राप्त झाल्यावर ते अंतिम ध्येयाला प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना 'निब्बानपरियोसाना' (निर्वाण हेच अंतिम ध्येय असणारे) म्हणतात।

---

11. Appamādasuttavaṇṇanā

११. अप्पमादसुत्तवण्णना (अप्पमाद सुत्ताची अट्ठकथा)

---

53. Ekādasame samadhiggayhāti suṭṭhu gaṇhitvā. Jaṅgalānaṃ pāṇānanti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Pabbajalāyakoti pabbajatiṇacchedako. Odhunātīti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti. Nidhunātīti ubhohi passehi dhunāti. Nicchādetīti bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati. Ambapiṇḍiyāti ambaphalapiṇḍiyā. Vaṇṭūpanibandhanānīti vaṇṭe upanibandhanāni, vaṇṭe vā patiṭṭhitāni. Tadanvayāni bhavantīti vaṇṭānuvattakāni bhavanti, ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho. Khuddarājānoti khuddakarājāno, pakatirājāno vā.

५३. अराव्या सुत्तात - 'समधिग्गय्ह' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पकडून. 'जङ्गलानां पाणानां' म्हणजे जमिनीवर चालणाऱ्या पायांच्या प्राण्यांचे. 'पदजातानि' म्हणजे पाऊलखुणा (पावले). 'समोधानं गच्छन्ति' म्हणजे एकत्र येतात किंवा समाविष्ट होतात. 'अग्गमक्खायति' म्हणजे श्रेष्ठ म्हटले जाते. 'पब्बजलायको' म्हणजे पब्बज नावाचे गवत कापणारा. 'ओधुनाति' म्हणजे तोंड खाली करून झटकणे. 'निधुनाति' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी झटकणे. 'निच्छादेति' म्हणजे हातावर किंवा झाडावर आपटणे. 'अम्बपिण्डिया' म्हणजे आंब्यांच्या घडाचे. 'वण्टूपनिबन्धनानि' म्हणजे देठाला बांधलेले किंवा देठावर टिकून असलेले. 'तदन्वयानि भवन्ति' म्हणजे देठाचे अनुकरण करणारे होतात, किंवा आंब्याच्या घडाच्या देठाचे अनुकरण करणारे होतात, असाही अर्थ घ्यावा. 'खुद्दराजानो' म्हणजे लहान राजे किंवा सामान्य राजे।

---

12. Dhammikasuttavaṇṇanā

१२. धम्मिकसुत्तवण्णना (धम्मिक सुत्ताची अट्ठकथा)

---

54. Dvādasame sabbasoti sabbesu. Sattasu vihāresūti sattasu pariveṇesu. Paribhāsatīti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti. Vihiṃsatīti viheṭheti. Vitudatīti vijjhati. Roseti vācāyāti vācāya ghaṭṭeti. Pakkamantīti disā pakkamanti. Na saṇṭhahantīti nappatiṭṭhahanti. Riñcantīti [Pg.121] chaḍḍenti vissajjenti. Pabbājeyyāmāti nīhareyyāma. Handāti vavassaggatthe nipāto. Alanti yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho. Kiṃ te imināti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena. Tīradassiṃ sakuṇanti disākākaṃ. Muñcantīti disādassanatthaṃ vissajjenti. Sāmantāti avidūre. Samantātipi pāṭho, samantatoti attho. Abhinivesoti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso. Mūlasantānakānanti mūlānaṃ niveso.

५४. बाराव्या सुत्तात - 'सब्बसो' म्हणजे सर्व ठिकाणी. 'sattasu vihāresūti' म्हणजे सात विहारांमध्ये (परिवणांमध्ये). 'परिभासति' म्हणजे अपमानित करणे किंवा भीती दाखवणे. 'विहिंसति' म्हणजे छळणे. 'वितुदति' म्हणजे टोचणे. 'रोसेति वाचाया' म्हणजे वाणीने त्रास देणे. 'पक्कमन्ति' म्हणजे दिशांकडे निघून जातात. 'न सण्ठहन्ति' म्हणजे स्थिर राहत नाहीत. 'रिञ्चन्ति' म्हणजे सोडून देतात किंवा त्याग करतात. 'पब्बाजेय्यामा' म्हणजे हाकलून देणे. 'हन्द' हा शब्द वाक्याच्या सुरुवातीला येणारा एक निपात (अव्यय) आहे. 'अलं' म्हणजे हे योग्य आहे, त्यांना हाकलून देणे योग्य आहे असा अर्थ. 'किं ते इमिना' म्हणजे तुझ्या जन्मभूमीत (कपिलवस्तूमध्ये) राहण्याने तुला काय लाभ? 'तीरदस्सिं सकुणं' म्हणजे दिशा दाखवणारा कावळा (दिशाकाक). 'मुञ्चन्ति' म्हणजे दिशा पाहण्यासाठी सोडून देणे. 'सामन्ता' म्हणजे जवळच (फार दूर नाही). 'समन्ता' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'सर्व बाजूंनी' असा आहे. 'अभिनिवेसो' म्हणजे पसरलेल्या फांद्यांचे स्थान. 'मूलसन्तानकानं' म्हणजे मुळांचे स्थान।

---

Āḷhakathālikāti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā. Khuddaṃ madhunti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ. Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti. Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi, attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti. Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘na amhākaṃ sākhāya phala’’nti ñatvā no khādanti. Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti kaṇṭhappamāṇena khāditvā. Sākhaṃ bhañjitvāti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pakkamissatīti pakkanto. Nādāsīti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi. Evañhi sā adhiṭṭhāsi.

'आळ्हकथालिका' म्हणजे एक आळ्हक (माप) तांदळाचा भात शिजवण्याचे भांडे. 'खुद्दं मधुं' म्हणजे लहान मधमाश्यांनी बनवलेले मधाचे पोळे. 'अनेळकं' म्हणजे दोषरहित (कीटक नसलेले शुद्ध मध). 'न च सुदं अञ्ञमञ्ञस्स फलानि हिंसन्ति' म्हणजे ते एकमेकांच्या वाटणीच्या फांदीवरील फळांचे नुकसान करत नाहीत. आपल्या वाटणीच्या भागातून मूळ, साल किंवा पान तोडणारा कोणीही नसतो; ते आपापल्या फांदीवरून खाली पडलेलीच फळे खातात. दुसऱ्याच्या भागातून स्वतःच्या भागात घसरून आलेले फळ देखील 'हे आमच्या फांदीचे फळ नाही' असे जाणून ते खात नाहीत. 'यावदत्थं भक्खित्वा' म्हणजे गळ्यापर्यंत (तृप्त होईपर्यंत) खाऊन. 'साखं भञ्जित्वा' म्हणजे छत्रीच्या आकाराचे पान तोडून, सावली करून निघून गेला. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जो कोणी मनुष्य. 'पक्कमिस्सति' म्हणजे निघून गेला. 'नादासि' म्हणजे देवतेच्या प्रभावाने फळच मिळाले नाही. कारण त्या देवतेने तसाच अधिष्ठान केला होता।

---

Tenupasaṅkamīti janapadavāsīhi gantvā, ‘‘mahārāja, rukkho phalaṃ na gaṇhi, amhākaṃ nu kho doso tumhāka’’nti vutte ‘‘neva mayhaṃ doso atthi, na jānapadānaṃ, amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati, kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito, sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. Pavattesīti parivattesi. Ummūlamakāsīti uddhaṃmūlaṃ akāsi. Api nu tvanti api nu tava. Aṭṭhitāyevāti aṭṭhitāya eva. Sacchavīnīti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni. Na paccakkosatīti nappaṭikkosati. Rosantanti ghaṭṭentaṃ. Bhaṇḍantanti paharantaṃ.

'तेनुपसङ्कमि' म्हणजे जनपदवासीयांनी जाऊन, 'महाराज, झाडाला फळ आले नाही, यात आमचा दोष आहे की तुमचा?' असे विचारले असता, 'माझाही दोष नाही आणि जनपदातील लोकांचाही नाही. आमच्या राज्यात अधर्म चालत नाही. मग कोणत्या कारणाने झाडाला फळ आले नाही? मी शक्राकडे (इंद्राकडे) जाऊन विचारतो,' असा विचार करून तो जेथे देवांचा राजा शक्र होता तेथे गेला. 'पवत्तेसि' म्हणजे उलथून टाकले. 'उम्मूलमकासि' म्हणजे मुळे वर केली (उन्मळून टाकले). 'अपि नु त्वं' म्हणजे काय तुझे देखील? 'अट्ठितायेव' म्हणजे अस्थिरच. 'सच्छवीनि' म्हणजे मूळ स्थितीप्रमाणेच त्वचा (साल) असलेले. 'न पच्चक्कोसति' म्हणजे उलट शिवीगाळ करत नाही. 'रोसन्तं' म्हणजे त्रास देणाऱ्याला. 'भण्डन्तं' म्हणजे मारहाण करणाऱ्याला।

---

Sunettoti nettā vuccanti akkhīni, tesaṃ sundaratāya sunetto. Titthakaroti sugatiogāhanatitthassa kārako. Vītarāgoti vikkhambhanavasena [Pg.122] vigatarāgo. Pasavatīti paṭilabhati. Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ, sotāpannanti attho. Khantinti attano guṇakhaṇanaṃ. Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ, aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho. Na no samasabrahmacārīsūti ettha samajano nāma sakajano vuccati. Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho.

'सुनेत्तो' म्हणजे डोळ्यांना 'नेत्त' म्हणतात, त्यांच्या सुंदरतेमुळे 'सुनेत्त' (सुंदर डोळे असलेला). 'तित्थकरो' म्हणजे सुगतीमध्ये प्रवेश करण्याचा घाट (तीर्थ) तयार करणारा. 'वीतरागो' म्हणजे विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे राग (आसक्ती) नष्ट झालेला. 'पसवति' म्हणजे प्राप्त करतो. 'दिट्ठिसम्पन्नं' म्हणजे दर्शनसंपन्न, म्हणजेच 'सोतापन्न' (स्रोतआपन्न) असा अर्थ आहे. 'खन्तिं' म्हणजे स्वतःच्या गुणांची क्षमाशीलता. 'यथा मं सब्रह्मचारीसू' म्हणजे ज्याप्रमाणे माझ्या ब्रह्मचाऱ्यांमध्ये (सतीर्थ्यांमध्ये) शिवीगाळ व अपमान सहन करणे आहे, तशी इतर कोणतीही गुणक्षमा मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे. 'न नो समसबह्मचारीसू' यामध्ये 'समजनो' म्हणजे स्वतःचे लोक (अनुयायी) म्हटले जाते. म्हणूनच, 'आमचे चित्त आमच्या स्वतःच्या समान ब्रह्मचाऱ्यांविषयी दूषित होणार नाही' असा येथे अर्थ आहे।

---

Jotipālo ca govindoti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo. Sattapurohitoti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito. Ahiṃsakā atītaṃseti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ. Nirāmagandhāti kodhāmagandhena nirāmagandhā. Karuṇevimuttāti karuṇajjhāne adhimuttā, karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā. Yeteti ete, ayameva vā pāṭho. Na sādhurūpaṃ āsīdeti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya. Diṭṭhiṭṭhānappahāyinanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ. Sattamoti arahattato paṭṭhāya sattamo. Avītarāgoti avigatarāgo. Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati. Pañcindriyā mudūti pañca vipassanindriyāni mudūni. Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti. Vipassanāti saṅkhārapariggahañāṇaṃ. Pubbeva upahaññatīti paṭhamataraññeva upahaññati. Akkhatoti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘जोतिपालो च गोविन्दो’ म्हणजे नावाने जोतिपाल आणि पदाने महागोविंद. ‘सत्तपुरोहितो’ म्हणजे रेणू इत्यादी सात राजांचे पुरोहित. ‘अहिंसका अतीतंसे’ म्हणजे हे सहा शास्ते (गुरु) भूतकाळात अहिंसक होते. ‘निरामगन्धा’ म्हणजे क्रोधाच्या दुर्गंधीपासून मुक्त असलेले. ‘करुणेविमुत्ता’ (किंवा करुणेधिमुत्ता) म्हणजे करुणा ध्यानात मग्न असलेले, आणि करुणा व करुणेच्या पूर्वभागात स्थित असलेले. ‘येते’ म्हणजे हेच, किंवा हाच पाठ आहे. ‘न साधुरूपं आसीदे’ म्हणजे सज्जन स्वभावाच्या व्यक्तीला त्रास देऊ नये. ‘दिट्ठिट्ठानप्पहायिनं’ म्हणजे बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टींचा त्याग करणारे. ‘सत्तमो’ म्हणजे अर्हत्त्वापासून सुरू होणारा सातवा. ‘अवीतरागो’ म्हणजे ज्याचा राग (आसक्ती) नष्ट झालेला नाही. याद्वारे अनागामी अवस्थेचा निषेध केला जातो. ‘पञ्चिन्द्रिया मुदू’ म्हणजे पाच विपश्यना इंद्रिये मृदू (कमकुवत) आहेत. कारण सकदागामीच्या तुलनेत त्याची ती इंद्रिये मृदू मानली जातात. ‘विपस्सना’ म्हणजे संस्कारांचे ग्रहण करणारे ज्ञान (संखारपरिग्गहञाण). ‘पुब्बेव उपहञ्ञती’ म्हणजे आधीच (सर्वप्रथम) पीडित किंवा नष्ट होते. ‘अक्खतो’ म्हणजे गुणांचा नाश न झाल्यामुळे अक्षत (अखंड) व अनुपहत (नष्ट न झालेला) होऊन. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Dhammikavaggo pañcamo.

धम्मिकवग्ग पाचवा समाप्त.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पहिले पन्नासक (प्रथम पण्णासक) समाप्त झाले.

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुसरे पन्नासक (द्वितीय पण्णासक)

---

6. Mahāvaggo

६. महावग्ग

---

1. Soṇasuttavaṇṇanā

१. सोणसुत्त वर्णन (सोण सूत्राची टीका)

---

55. Chaṭṭhassa [Pg.123] paṭhame soṇoti sukhumālasoṇatthero. Sītavaneti evaṃnāmake susāne. Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanapaṇṇasālāsatāni māpitāni, tesu thero attano sappāyacaṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu, jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu, chiddāni ahesuṃ. Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi. Tassa vīriyena kilamitakāyassa koṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi, taṃ dassetuṃ atha kho āyasmatotiādi vuttaṃ. Tattha āraddhavīriyāti paripuṇṇapaggahitavīriyā. Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatīti sace hi ahaṃ ugghaṭitaññū vā assaṃ vipañcitaññū vā neyyo vā, nūna me cittaṃ vimucceyya. Addhā panasmi padaparamo, yena me cittaṃ na vimuccatīti sanniṭṭhānaṃ katvā saṃvijjanti kho panātiādīni cintesi. Tattha bhogāti upayogatthe paccattaṃ.

५५. सहाव्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्रात ‘सोणो’ म्हणजे सुकुमार सोण थेर. ‘सीतवने’ म्हणजे या नावाच्या स्मशानात. असे म्हटले जाते की, त्या स्मशानात ओळीने पाचशे चंक्रमण पर्णशाळा (पानांची छपरे असलेले चंक्रमण मार्ग) बांधल्या होत्या. त्यांपैकी थेरांनी स्वतःसाठी अनुकूल असलेला चंक्रमण मार्ग निवडून श्रमणधर्माचे आचरण केले. अत्यंत वीर्य (प्रयत्न) पूर्वक चंक्रमण करत असताना त्यांच्या पायांचे तळवे फाटले (जखमी झाले). गुडघ्यांवरून चंक्रमण करत असताना त्यांचे गुडघे आणि हाताचे तळवेही फाटले व त्यांना जखमा झाल्या. अशा प्रकारे अत्यंत वीर्यवान होऊन विहार करत असतानाही ते मार्ग-फलाच्या प्राप्तीचे लक्षण असलेला केवळ प्रकाशाचा आभास (ओभासनिमित्त) देखील प्रकट करू शकले नाहीत. वीर्यामुळे शरीर थकलेले असताना, चंक्रमण मार्गाच्या टोकाला असलेल्या एका शिळेवर बसलेल्या त्या थेरांच्या मनात जो विचार आला, तो दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो आयस्मतो’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘आरद्धवीरिया’ म्हणजे परिपूर्ण आणि दृढपणे धारण केलेले वीर्य. ‘न अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चती’ म्हणजे ‘जर मी उग्घटितञ्ञू (शीघ्र समजणारा), विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर सांगून समजणारा) किंवा नेय्य (मार्गदर्शनाने समजणारा) असतो, तर माझे चित्त नक्कीच मुक्त झाले असते. परंतु मी नक्कीच पदपरम (या जन्मात निर्वाण न मिळवू शकणारा) आहे, म्हणूनच माझे चित्त मुक्त होत नाही,’ असा निश्चय करून त्यांनी ‘संविज्जन्ति खो पन’ इत्यादी विचार केला. तेथे ‘भोगा’ हा शब्द द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीमध्ये वापरला आहे.

---

Pāturahosīti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi, gantvāssa vitakkaṃ sahotthaṃ gaṇhitvā vīṇopamaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti pamukhe pākaṭo ahosi. Paññatte āsaneti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanaṃ paññāpetvāva padhānaṃ karonti, aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi santharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti. Theropi āsanaṃ paññāpetvā padhānaṃ akāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane’’ti.

‘पातुरहोसी’ म्हणजे थेरांच्या मनातील विचार जाणून, ‘हा सोण आज सीतवनातील ध्यानभूमीवर बसून असा विचार करत आहे; मी तेथे जाऊन, चोराच्या मालाच्या गाठोड्याप्रमाणे त्याचा हा विचार पकडून त्याला वीणेच्या उपमेचे कर्मस्थान (ध्यानपद्धती) सांगेन,’ असा विचार करून भगवान बुद्ध त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. ‘पञ्ञत्ते आसने’ म्हणजे ध्यान करणारे भिक्खू आपल्या निवासस्थानी उपदेश देण्यासाठी आलेल्या बुद्ध भगवंतांना बसण्यासाठी जे उपलब्ध असेल त्यानुसार आसन तयार करूनच ध्यान करतात. दुसरे काही न मिळाल्यास जुनी पाने पसरवून त्यावर आपली संघात (दुहेरी वस्त्र) पसरवतात. थेरांनीही आसन तयार करूनच ध्यान केले होते. त्यालाच अनुसरून ‘पञ्ञत्ते आसने’ (तयार केलेल्या आसनावर) असे म्हटले आहे.

---

Taṃ kiṃ maññasīti satthā ‘‘imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānehi attho natthi, ayaṃ gandhabbasippe cheko ciṇṇavasī, attano visaye kathiyamānaṃ [Pg.124] khippameva sallakkhessatī’’ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Vīṇāya tantissare kusalatā nāma vīṇāya vādanakusalatā, so ca tattha kusalo. Mātāpitaro hissa ‘‘amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati, idaṃ pana sayane nisinneneva sakkā uggaṇhitu’’nti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ. Tassa –

‘तं किं मञ्ञसी’ म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विचार केला की, ‘या भिक्खूला इतर कर्मस्थानांची (ध्यानविषयांची) गरज नाही. हा संगीतकलेत (गन्धब्बसिप्प) अत्यंत निपुण आणि सरावलेला आहे. त्याच्या स्वतःच्या क्षेत्रातील विषयावर उपदेश केल्यास तो लवकरच समजून घेईल.’ म्हणून वीणेची उपमा देण्यासाठी त्यांनी ‘तं किं मञ्ञसी’ (तुला काय वाटते?) इत्यादी विचारले. वीणेच्या तारांच्या स्वरांमध्ये निपुणता म्हणजे वीणा वाजवण्यातील कौशल्य, आणि ते त्यात निपुण होते. त्यांच्या मातापित्यांनी विचार केला होता की, ‘आमचा मुलगा दुसरी कोणती कला शिकला तर त्याचे शरीर थकेल, परंतु ही कला तर बिछान्यावर बसूनही शिकता येणे शक्य आहे.’ म्हणून त्यांनी त्याला केवळ संगीतकलाच शिकवली होती. त्यांच्यासाठी –

---

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

Ṭhānā ekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. –

‘सात स्वर, तीन ग्राम (स्वरसमूह), एकवीस मूर्च्छना (आरोह-अवरोह) आणि एकोणपन्नास स्थाने; या सर्वांना स्वरमंडळ म्हणतात.’ –

---

Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi. Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā. Saravatīti sarasampannā. Kammaññāti kammakkhamā kammayoggā. Atisithilāti mandamucchanā. Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā.

इत्यादी सर्व संगीतकला त्यांना पूर्णपणे अवगत होती. ‘अच्चायता’ म्हणजे अतिशय ताणलेल्या तारा, ज्यातून तीव्र स्वर निघतात. ‘सरवती’ म्हणजे सुमधुर स्वरांनी युक्त. ‘कम्मञ्ञा’ म्हणजे वाजवण्यास योग्य किंवा अनुकूल. ‘अतिसिथिला’ म्हणजे अतिशय सैल केलेल्या तारा, ज्यातून मंद स्वर निघतात. ‘समे गुणे पतिट्ठिता’ म्हणजे मध्यम स्वरावर ठेवून वाजवलेली.

---

Accāraddhanti atigāḷhaṃ. Uddhaccāya saṃvattatīti uddhatabhāvāya saṃvattati. Atilīnanti atisithilaṃ. Kosajjāyāti kusītabhāvatthāya. Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhaha, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti. Sati pana sabbatthikā, sā sadā balavatīyeva vaṭṭati. Tañca pana tesaṃ yojanāvidhānaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.60-62) pakāsitameva. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi.

‘अच्चारद्धं’ म्हणजे अतिशय तीव्रतेने केलेले (प्रयत्न). ‘उद्धच्चाय संवत्तती’ म्हणजे उद्धतपणाला (चंचलतेला/अस्वस्थतेला) कारणीभूत ठरणारे. ‘अतिलीनं’ म्हणजे अतिशय सैल किंवा शिथिल. ‘कोसज्जाय’ म्हणजे आळसाला कारणीभूत ठरणारे. ‘वीरियसमथं अधिट्ठह’ म्हणजे वीर्याने (उत्साहाने) युक्त असलेल्या शमथाचे (एकाग्रतेचे) अधिष्ठान कर; म्हणजेच वीर्याला शमथाशी जोड, असा अर्थ आहे. ‘इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झ’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची समता (संतुलन) प्रस्थापित कर. तेथे श्रद्धेला प्रज्ञेशी, प्रज्ञेला श्रद्धेशी, वीर्याला समाधीशी आणि समाधीला वीर्याशी जोडणाऱ्या साधकाची इंद्रिय-समता प्रस्थापित होते. परंतु स्मृती (सती) ही सर्व ठिकाणी उपयुक्त असते, ती नेहमी बलवानच असायला हवी. त्यांचे हे संतुलन साधण्याची पद्धत विशुद्धिमार्गात (विसुद्धिमग्ग) स्पष्ट केली आहे. ‘तत्थ च निमित्तं गण्हाहि’ म्हणजे त्या संतुलनात, ज्याप्रमाणे आरशात चेहऱ्याचे प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे शमथनिमित्त, विपश्यनानिमित्त, मार्गनिमित्त आणि फलनिमित्त ग्रहण कर व ते उत्पन्न कर. अशा प्रकारे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यांना अर्हत्त्वाप्रत नेणारे कर्मस्थान (ध्यान) सांगितले.

---

Tattha ca nimittaṃ aggahesīti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi. Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavaseneva vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva pavivittattā paviveko, byāpajjhābhāvato abyāpajjhaṃ, taṇhākkhayante uppannattā [Pg.125] taṇhākkhayo, upādānakkhayante uppannattā upādānakkhayo, sammohābhāvato asammohoti vuccati.

‘तत्थ च निमित्तं अग्गहेसि’ म्हणजे त्यांनी शमथनिमित्त आणि विपश्यनानिमित्त ग्रहण केले. ‘छ ठानानि’ म्हणजे सहा कारणे (किंवा अवस्था). ‘अधिमुत्तो होति’ म्हणजे भेदून (साक्षात्कार करून) प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन स्थित असणे. ‘नेक्खम्माधिमुत्तो’ इत्यादी सर्व काही अर्हत्त्वाच्या संदर्भातच सांगितले आहे. कारण अर्हत्त्व हे सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडल्यामुळे ‘नैष्क्रम्य’ (नेक्खम्म) म्हटले जाते; त्यांच्यापासून अलिप्त असल्यामुळे ‘प्रविवेक’ (पविवेक) म्हटले जाते; व्यापादाचा (द्वेषाचा) अभाव असल्यामुळे ‘अव्यापाद’ (अब्यापज्झ) म्हटले जाते; तृष्णेच्या क्षयाच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे ‘तृष्णाक्षय’ (तण्हक्खय) म्हटले जाते; उपादानाच्या क्षयाच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे ‘उपादानक्षय’ (उपादानक्खय) म्हटले जाते; आणि संमोहाचा (मोहाचा) अभाव असल्यामुळे ‘असंमोह’ म्हटले जाते.

---

Kevalaṃ saddhāmattakanti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissakaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti, phalasamāpattivihārena viharati, tanninnamānasoyeva ca hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.

'केवळ श्रद्धामात्र' (केवलं सद्धापत्तकं) म्हणजे साक्षात्काररहित (पटिवेधविरहित), केवळ पटिवेध-प्रज्ञेशी अमिश्रित असलेले श्रद्धामात्र होय. 'पटिचयन्ति' म्हणजे वारंवार करण्याने वाढवणे (वृद्धी करणे). 'वीतरागत्ता' म्हणजे मार्गाच्या साक्षात्काराने (मग्गपटिवेधेन) रागाचा पूर्णपणे नाश झाल्यामुळेच, नैष्क्रम्यसंज्ञक अर्हत्त्व प्राप्त करून, त्याचा साक्षात करून स्थित असणे होय; तो फलसमापत्तीच्या विहाराने विहरतो आणि त्याचे मन त्याच अर्हत्त्वाकडे झुकलेले असते, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा.

---

Lābhasakkārasilokanti catupaccayalābhañca tesaññeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno. Pavivekādhimuttoti paviveke adhimutto arahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

'लाभसक्कारसिलोकं' म्हणजे चार प्रत्ययांचा (चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय भैषज्य) लाभ मिळणे, आणि त्यांचे उत्कृष्ट असणे तसेच गुणांचे वर्णन (कीर्ती) करणे होय. 'निकामयमानो' म्हणजे इच्छा करणारा, आकांक्षा करणारा. 'पविवेकाधिमुत्तो' म्हणजे 'मी प्रविवेकात (कायविवेक, चित्तविवेक, उपधिविवेक यात) अधिमुक्त (लीन) आहे' असे म्हणून अर्हत्त्वाची घोषणा करतो, असा अर्थ आहे.

---

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaṃ gahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjhādhimuttoti abyāpajjhaṃ arahattaṃ byākaroti. Imināva nayena sabbaṭṭhānesu attho daṭṭhabbo. Apicettha ‘‘nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ, sesesu pañcasu nibbāna’’nti eke vadanti. Apare ‘‘asammohādhimuttoti ettheva nibbānaṃ kathitaṃ, sesesu arahatta’’nti vadanti. Ayaṃ panettha sāro – sabbesveva tesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti.

'शीलवत्तपरामासं' म्हणजे शील (गाईचे शील इत्यादी) आणि व्रत (गाईचे व्रत इत्यादी) यांचे चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करणे (परामर्श करून ग्रहण करणे) होय. 'सारतो पच्चागच्छन्तो' म्हणजे सार रूपाने (श्रेष्ठ रूपाने) जाणणारा. 'अब्यापज्झाधिमुत्तो' म्हणजे व्यापादरहित (दुःखरहित) अर्हत्त्वाची घोषणा करतो. याच नियमाने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. शिवाय येथे, 'नेक्खम्माधिमुत्तो' या एकाच पदात अर्हत्त्व सांगितले आहे आणि उर्वरित पाच पदांमध्ये निर्वाण सांगितले आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. इतर आचार्य म्हणतात की, 'असंमोहाधिमुत्तो' या पदातच निर्वाण सांगितले आहे आणि उर्वरित पदांमध्ये अर्हत्त्व सांगितले आहे. परंतु येथे सार हा आहे की - त्या सर्वच पदांमध्ये अर्हत्त्व आणि निर्वाण दोन्ही सांगितले गेले आहे.

---

Bhusāti balavanto dibbarūpasadisā. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma. Amissīkatanti kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Ṭhitanti patiṭṭhitaṃ. Āneñjappattanti acalappattaṃ. Vayañcassānupassatīti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati. Bhusā vātavuṭṭhīti balavā vātakkhandho. Neva sampakampeyyāti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya. Na sampakampeyyāti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya. Na sampavedheyyāti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya.

'भुसा' म्हणजे बलवान, दिव्य रूपासारखे. 'नेवस्स चित्तं परियादियन्ति' म्हणजे त्या क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) चित्ताला ताब्यात घेऊन ते राहू शकत नाहीत. कारण क्लेश उत्पन्न झाल्यावर चित्ताला ताब्यात घेतात. 'अमिस्सीकतं' म्हणजे अमिश्रित. कारण क्लेश हे आलंबनासह चित्ताला मिश्रित करतात, त्यांच्या अभावामुळे ते अमिश्रित आहे. 'ठितं' म्हणजे प्रतिष्ठित (स्थिर). 'आनेञ्जप्पत्तं' म्हणजे अचलता प्राप्त झालेले. 'वयञ्चस्सानुपस्सति' म्हणजे तो त्या चित्ताचा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि व्यय (नाश) देखील पाहतो. 'भुसा वातवुट्ठि' म्हणजे प्रचंड वादळ (बलवान वायूचा समूह). 'नेव सम्पकम्पय्य' म्हणजे एका बाजूने हलवू शकत नाही. 'न सम्पकम्पय्य' म्हणजे खांबाप्रमाणे सर्व बाजूंनी हलवू शकत नाही. 'न सम्पवेधेय्य' म्हणजे थरथर कापवून किंवा पाडू शकत नाही.

---

Nekkhammaṃ [Pg.126] adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa khīṇāsavassa. Sesapadesupi arahattameva kathitaṃ. Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. Disvā āyatanuppādanti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Atha vā iminā khīṇāsavassa paṭipadā kathitā. Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati. Evaṃ tassa sammā vimuttassa…pe… na vijjati. Tattha santacittassāti nibbutacittassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

'नेक्खम्मं अधिमुत्तस्स' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त करून स्थित असलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे). उर्वरित पदांमध्येही अर्हत्त्वच सांगितले आहे. 'उपादानक्खयस्स च' हे पद द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. 'असंमोहञ्च चेतसो' म्हणजे चित्ताच्या असंमोहाला (भ्रमरहित अर्हत्त्वाला) अधिमुक्त झालेल्याचे. 'दिस्वा आयतनुप्पादं' म्हणजे आयतनांचा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि व्यय (नाश) पाहून. 'samma चित्तं विमुच्चति' म्हणजे योग्य कारणाने किंवा मार्गाने, या विपश्यना प्रतिपत्तीद्वारे, फलसमापत्तीच्या बळावर चित्त विमुक्त होते, निर्वाणरूपी आलंबनात अधिमुक्त होते. किंवा, याने क्षीणासवाची प्रतिपदा (साधना मार्ग) सांगितली आहे. कारण त्याच्या आयतनांचा उत्पाद पाहून, या विपश्यनेने प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गाच्या प्रभावाने सर्व क्लेशांपासून चित्त चांगल्या प्रकारे विमुक्त होते. अशा प्रकारे चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेल्या...पे... (पुन्हा करण्याचे काही) उरत नाही. तेथे 'सन्तचित्तस्स' म्हणजे शांत (निवृत्त) चित्त असलेल्याचे. उर्वरित भाग येथे स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

2. Phaggunasuttavaṇṇanā

२. फग्गुनसुत्तवण्णना (फग्गुन सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

56. Dutiye samadhosīti uṭṭhānākāraṃ dassesi. Paṭikkamantīti parihāyanti. No abhikkamantīti na vaḍḍhanti. Sīsaveṭhanaṃ dadeyyāti sīsaṃ veṭhetvā daṇḍakena samparivattakaṃ bandheyya. Indriyāni vippasīdiṃsūti tasmiṃ maraṇasamaye cha indriyāni vippasannāni ahesuṃ. Atthupaparikkhāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhane. Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne. Avimuttaṃ hotīti arahattaphalena adhimuttaṃ hoti.

५६. दुसऱ्या सुत्तात 'समधोसि' या पदाने उठण्याची पद्धत (उठण्याचा प्रकार) दर्शविली आहे. 'पटिक्कमन्ति' म्हणजे मागे हटतात (ऱ्हास पावतात). 'नो अभिक्कमन्ति' म्हणजे वाढत नाहीत. 'सीसवेठनं ददेय्या' म्हणजे डोक्याला गुंडाळून काठीने फिरवून बांधावे. 'इन्द्रियानि विप्पसीदिंसु' म्हणजे त्या मरणसमयी सहा इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न (शांत/तेजस्वी) झाली होती. 'अत्थूपपरिक्खाय' म्हणजे हित-अहित, कारण-अकारण यांचे परीक्षण करण्याने. 'अनुत्तरे उपधिसङ्खये' म्हणजे निर्वाणात. 'अविमुत्तं होति' म्हणजे अर्हत्त्वफलाने अधिमुक्त होते.

---

3. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

३. छळभिजातिसुत्तवण्णना (छळभिजाति सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

57. Tatiye chaḷabhijātiyoti cha jātiyo. Tatridanti tatrāyaṃ. Luddāti dāruṇā. Bhikkhū kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete. Ekasāṭakāti ekeneva pilotikakhaṇḍena purato paṭicchādanakā. Akāmakassa bilaṃ olaggeyyunti satthe gacchamāne goṇamhi mate gomaṃsamūlaṃ uppādanatthāya vibhajitvā khādamānā ekassa gomaṃsaṃ anicchantasseva koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ayañca te khāditabbo, mūlañca dātabba’’nti taṃ koṭṭhāsasaṅkhātaṃ bilaṃ olaggeyyuṃ, balakkārena hatthe ṭhapeyyunti attho. Akhettaññunāti abhijātipaññattiyā khettaṃ ajānantena. Taṃ suṇāhīti taṃ mama paññattiṃ suṇāhi. Kaṇhābhijātikoti kāḷakajātiko. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kaṇhasabhāvo hutvā jāyati nibbattati, kaṇhābhijātiyaṃ vā jāyati. Nibbānaṃ [Pg.127] abhijāyatīti nibbānaṃ pāpuṇāti, ariyabhūmisaṅkhātāya vā nibbānajātiyā jāyati.

५७. तिसऱ्या सुत्तात 'छळाभिजातियो' म्हणजे सहा जाती (अभिजाती). 'तत्रिदं' म्हणजे त्या सहा जातींमध्ये हे. 'लुद्दा' म्हणजे क्रूर (भयानक). 'भिक्खू कण्टकवृत्तिका' म्हणजे तीव्र इच्छा-रागरूपी काट्यांनी उपजीविका करणारे; त्यांना 'श्रमण' असे म्हणतात. 'एकसाटका' म्हणजे एकाच जीर्ण वस्त्रखंडाने पुढचा भाग झाकणारे. 'अकामकस्स बिलं ओलग्गेय्युं' म्हणजे तांडा जात असताना बैल मरण पावल्यास, बैलाच्या मांसाचे मूल्य वसूल करण्यासाठी ते मांस वाटून खाताना, ज्याची इच्छा नाही अशा एका व्यापाऱ्याला वाटा देऊन 'हा वाटा तुला खावाच लागेल आणि याचे मूल्यही द्यावे लागेल' असे म्हणून त्या वाट्याला (बिलाला) त्याच्या गळ्यात मारतात किंवा बळजबरने त्याच्या हातात ठेवतात, असा अर्थ आहे. 'अखेत्तञ्ञुना' म्हणजे अभिजातींच्या प्रज्ञप्तीचे क्षेत्र न जाणणाऱ्याने. 'तं सुणाहि' म्हणजे माझी ती प्रज्ञप्ती ऐक. 'कण्हाभिजातिको' म्हणजे कृष्ण (काळ्या) जातीत जन्मलेला. 'कण्हं धम्मं अभिजायति' म्हणजे कृष्णस्वभावाचा होऊन जन्म घेतो, किंवा कृष्ण जातीत जन्म घेतो. 'निब्बानं अभिजायति' म्हणजे निर्वाण प्राप्त करतो, किंवा आर्यभूमीसंज्ञक निर्वाणभावाने जन्म घेतो.

---

4. Āsavasuttavaṇṇanā

४. आसवसुत्तवण्णना (आसव सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

58. Catutthe saṃvarā pahātabbāti saṃvarena pahātabbā. Sesesupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sāsane. Paṭisaṅkhāti paṭisañjānitvā, paccavekkhitvāti attho. Yonisoti upāyena pathena. Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā cāyaṃ ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’tiādinā ādittapariyāyena (saṃ. ni. 4.235) veditabbā. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, saṃvaraṇato saṃvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti. Satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Javane uppajjamānopi hesa tasmiṃ dvāre kilesānaṃ uppattivāraṇato cakkhundriyasaṃvaroti vuccati. Saṃvutoti tena saṃvarena upeto. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti imassa vibhaṅge ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti…pe… samannāgato’’ti vuttaṃ. Atha vā saṃvarīti saṃvuto, thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti cakkhundriyasaṃvarasaṅkhātaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Ayamevettha attho sundarataro. Tathā hi ‘‘cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato, saṃvutassa viharato’’ti etesu padesu ayamevattho dissatīti.

५८. चौथ्या सूत्तात, 'संयमाने नष्ट करावेत' (संवर पहातब्बा) म्हणजे संयमाद्वारे नष्ट करावेत असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'इध' म्हणजे या बुद्ध शासनात. 'पटिसंखा' म्हणजे जाणून घेऊन, विचार करून (पच्चवेक्खित्वा) असा अर्थ आहे. 'योनिसो' म्हणजे योग्य मार्गाने किंवा उपायाने. आणि येथे असंयमातील दोषांचा विचार करणे म्हणजे 'योनिसो पटिसंखा' (योग्य विचार) असे समजावे. ती (असंयमातील दोषांची जाणीव) 'भिक्खूहो, पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या, लाल तप्त लोखंडाच्या सळईने चक्षुरिंद्रिय पोळून घेणे अधिक श्रेयस्कर आहे, परंतु चक्षूने जाणण्यायोग्य रूपांचे अनुव्यंजनशः (बारीक तपशीलांसह) किंवा निमित्तशः (चिन्हांसह) ग्रहण करणे श्रेयस्कर नाही' इत्यादी आदित्यपर्याय सूत्तावरून (संयुत्त निकाय ४.२३५) समजून घ्यावी. 'चक्षुरिंद्रियसंवरसंवुतो विहरति' (चक्षुरिंद्रियाच्या संयमाने संयमित होऊन विहरतो) यात चक्षू हेच इंद्रिय म्हणजे 'चक्षुरिंद्रिय' होय. रक्षण करण्याच्या अर्थाने 'संवर' (संयम) आणि झाकणे या अर्थाने 'पिदहन' (बंद करणे) असे म्हटले आहे. हे 'स्मृती'चे (सतीचे) समानार्थी नाव आहे. चक्षुरिंद्रियातील संयम म्हणजे 'चक्षुरिंद्रियसंवर'. जरी हा संयम जवन-चित्तात उत्पन्न होत असला, तरी त्या चक्षुद्वारात क्लेशांच्या उत्पत्तीला रोखत असल्यामुळे त्याला 'चक्षुरिंद्रियसंवर' असे म्हटले जाते. 'संवुतो' म्हणजे त्या संयमाने युक्त असलेला. कारण 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' या पदाच्या विभंगात 'या पातिमोक्ख संवराने युक्त असतो... पे... समन्वागत असतो' असे म्हटले आहे. किंवा 'संवरि' म्हणजे संयमित केला, 'थकेसि पिदहि' म्हणजे बंद केला, असा अर्थ होतो. 'चक्षुरिंद्रियसंवरसंवुतो' म्हणजे चक्षुद्वारात 'स्मृती'रूपी कवाड (दार) बंद करणे, जसे घराच्या दारात कवाड बंद केले जाते. येथे हाच अर्थ अधिक योग्य आहे. कारण 'चक्षुरिंद्रियाचा संयम न राखता विहरणाऱ्याच्या आणि संयम राखून विहरणाऱ्याच्या' या पदांमध्ये हाच अर्थ दिसून येतो.

---

Yaṃ hissātiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti attho. Yekārassa vā esa yanti ādeso, ye assāti attho. Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā. Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, ‘‘īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmī’’ti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo [Pg.128] uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhato diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti. Etehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā āyatiṃ vā tesaṃ vipākā tehipi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti. Evaṃsa teti evaṃ assa te, etenupāyena na honti, no aññathāti vuttaṃ hoti. Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsupi eseva nayo. Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbāti imesu chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti.

'यं हिस्स' इत्यादी पदांमध्ये, ज्या चक्षुरिंद्रिय संवराला बंद न करता किंवा न झाकता असंयतपणे विहरणाऱ्या त्या भिक्खूचा, असा अर्थ आहे. किंवा 'ये' या अक्षराचा 'यं' असा आदेश होऊन 'जे त्याचे' असा अर्थ होतो. 'आसवा विघातपरिळाह' म्हणजे चार आसव आणि इतर क्लेशकारक संताप (किलेसपरिळाह) किंवा विपाकजन्य संताप (विपाकपरिळाह) होत. कारण चक्षुद्वारात समोर आलेल्या इष्ट आरंभाचा (रूपाचा) काम-आस्वादाच्या भावनेने आस्वाद घेणाऱ्या आणि त्यात रममाण होणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'कामासव' (कामास्रव) उत्पन्न होतो. 'अशाच प्रकारचा आस्वाद मी दुसऱ्या सुगती भवातही प्राप्त करेन' अशा भव-प्रार्थनेने आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. 'हा प्राणी आहे' किंवा 'हे प्राण्याचे आहे' असे ग्रहण करणाऱ्यामध्ये 'दिट्ठिआसव' (दृष्टी-आस्रव) उत्पन्न होतो. आणि सर्वांसोबत सहजात असणारे अज्ञान म्हणजे 'अविज्जासव' (अविद्या-आस्रव) होय. अशा प्रकारे चार आसव उत्पन्न होतात. यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे इतर क्लेशकारक संताप किंवा भविष्यात मिळणारे त्यांचे विपाक (परिणाम) देखील असंयतपणे विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्येच उत्पन्न होतात, असे म्हटले आहे. 'एवंस ते' म्हणजे अशा प्रकारे त्याचे ते (आसव) या उपायाने नष्ट होतात, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, असे म्हटले आहे. 'पटिसंखा योनिसो सोतिन्द्रियसंवरसंवुतो' (श्रोत्रेंद्रिय संयम) इत्यादी वाक्यांमध्येही हाच नियम लावावा. 'हे आसव संयमाने नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ या सहा द्वारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार करून एकूण चोवीस आसव संयमाद्वारे नष्ट करावेत, असा आहे.

---

Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.18) sīlakathāya vuttameva. Yaṃ hissāti yañhi cīvaraṃ piṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa. Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa. Imasmiṃ vāre aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā, īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa, sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vighātapariḷāhāva navavedanuppādanatopi veditabbā. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.

'पटिसंखा योनिसो चीवरं' इत्यादी वाक्यांमध्ये जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व विसुद्धिमग्गच्या (विशुद्धिमार्ग) शीलकथेमध्ये आधीच सांगितले आहे. 'यं हिस्स' म्हणजे जे चीवर किंवा पिंडपात इत्यादींपैकी कोणतेही एक साधन (प्रत्यय) त्याचे असेल. 'अप्पटिसेवतो' म्हणजे अशा प्रकारे योग्य विचार न करता उपभोग घेणाऱ्याचे. या प्रसंगी न मिळालेल्या चीवरादींची इच्छा धरणाऱ्या किंवा मिळालेल्या चीवरादींचा आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'कामासवा'ची उत्पत्ती समजावी. 'अशाच प्रकारचे चीवर मी दुसऱ्या सुगती भवातही प्राप्त करेन' अशा भव-प्रार्थनेने आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'भवासवा'ची उत्पत्ती समजावी. 'मला मिळाले, मला मिळाले नाही' किंवा 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे आत्म-संज्ञा (अहंकार) दृढ करणाऱ्यामध्ये 'दिट्ठिआसवा'ची उत्पत्ती समजावी. आणि सर्वांसोबत सहजात असणारा मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. अशा प्रकारे चार आसवांची उत्पत्ती, क्लेशकारक संताप आणि नवीन वेदना उत्पन्न होण्याद्वारे देखील समजावी. 'भिक्खूहो, हे आसव सेवनाने (उपभोगाने) नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ प्रत्येक प्रत्ययामध्ये (साधनामध्ये) चार-चार करून एकूण सोळा आसव, या ज्ञानसंवर नावाच्या विचारपूर्वक सेवनाने नष्ट करावेत, असा आहे.

---

Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khantā hoti sītassa, sītaṃ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati. Uṇhādīsupi eseva nayo. Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo. Dukkhānantiādīsu dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṃ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharāti veditabbā. Yaṃ hissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa. Anadhivāsatoti anadhivāsentassa akkhamantassa[Pg.129]. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, evaṃ sabbattha. ‘‘Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā’’ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho.

'पटिसंखा योनिसो खमो होति सीतस्स' म्हणजे योग्य मार्गाने विचार करून थंडी सहन करणारा होतो, थंडी सहन करतो, सोसतो. एखाद्या वीर्यहीन (दुर्बल) माणसाप्रमाणे थोड्याशा थंडीनेही विचलित होत नाही, थरथरत नाही किंवा कर्मस्थान (साधना) सोडून देत नाही. उष्णता इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. आणि येथे 'वचन' हेच 'वचनपथ' (वाणीचा मार्ग) असे समजावे. 'दुक्खानं' इत्यादी शब्दांमध्ये, सहन करण्यास कठीण असल्यामुळे 'दुःखा' (दुःखदायक), तीव्र असल्यामुळे 'तिब्बा' (तीव्र), कठोर असल्यामुळे 'खरा' (कठोर), तीक्ष्ण असल्यामुळे 'कटुका' (कटू), आस्वादरहित असल्यामुळे 'असाता' (अप्रिय), मनाला प्रसन्न न करणारी असल्यामुळे 'अमनापा' (नापसंत), आणि प्राण हरण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'प्राणहरा' (प्राणघातक) असे समजावे. 'यं हिस्स' म्हणजे थंडी इत्यादींपैकी कोणतीही एक गोष्ट जरी त्याला सहन करावी लागली, तरी 'अनधिवासतो' म्हणजे सहन न करणाऱ्या, सहनशीलता न दाखवणाऱ्याचे. येथे आसवांची उत्पत्ती अशा प्रकारे समजावी— थंडीने पीडित झाल्यावर उष्णतेची इच्छा धरणाऱ्यामध्ये 'कामासव' उत्पन्न होतो; सर्व ठिकाणी असेच समजावे. 'सुगती भवात थंडी किंवा उष्णता नसते' अशी भवाची इच्छा धरणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. 'मला थंडी वाजतेय, मला उष्णता होतेय' असे ग्रहण करणे म्हणजे 'दिट्ठिआसव' होय. आणि सर्वांशी संप्रयुक्त असणारा मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. 'हे (आसव) नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ थंडी इत्यादींपैकी प्रत्येकाच्या संदर्भात चार-चार करून अनेक आसव, या क्षंतिसंवर नावाच्या सहनशीलता-संयमाने नष्ट करावेत, असा आहे.

---

Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti na caṇḍassa hatthissa āsanne ṭhātabbaṃ. Tatonidānañhi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ bhaveyyāti evaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. Caṇḍanti duṭṭhaṃ vāḷaṃ. Khāṇunti khadirakhāṇukādiṃ. Kaṇṭakaṭṭhānanti yattha kaṇṭakā vijjhanti, taṃ okāsaṃ. Sobbhanti sabbato chinnataṭaṃ. Papātanti ekato chinnataṭaṃ. Candanikanti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ. Oḷigallanti tesaṃyeva kaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ. Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti. Dvepi cetāni ṭhānāni amanussussadaṭṭhānāni honti, tasmā vajjetabbāni. Anāsaneti ettha ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ, taṃ atthato aniyatavatthubhūtaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ. Agocareti etthapi ayutto gocaro agocaro. So vesiyādibhedato pañcavidho. Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake amitte. Pāpakesūti lāmakesu. Okappeyyunti saddaheyyuṃ adhimucceyyuṃ ‘‘addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā’’ti. Yaṃ hissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, ‘‘natthi sugatibhave īdisaṃ dukkha’’nti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, maṃ hatthī maddati maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. Ime vuccantīti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccanti.

"पठिसङ्खा योनिसो चण्डं हत्थिं परिवज्जेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीला टाळतो) म्हणजे - "मी श्रमण आहे" असा विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीच्या जवळ उभे राहू नये. कारण, त्यामुळे मृत्यू किंवा मृत्यूतुल्य दुःख ओढवू शकते. अशा प्रकारे योग्य मार्गाने विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीला टाळतो, दूर राहतो. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'चण्डं' म्हणजे दुष्ट किंवा हिंस्र प्राणी. 'खाणुं' म्हणजे खैराचे खुंट इत्यादी. 'कण्टकट्ठानं' म्हणजे जेथे काटे टोचतात ती जागा. 'सोब्भं' म्हणजे सर्व बाजूंनी तुटलेला कडा (खोल दरी). 'पपातं' म्हणजे एका बाजूने तुटलेला कडा (कडा). 'चन्दनिकं' म्हणजे उष्टे पाणी, गर्भमल इत्यादी टाकण्याची जागा (गटार). 'ओळिगल्लं' म्हणजे चिखल इत्यादी वाहून जाणारी जागा (घाण पाण्याचा नाला). ती जागा गुडघाभर असली तरी अशुद्धतेने भरलेली असते. ही दोन्ही ठिकाणे अमानवी शक्तींनी (अमनुष्यांनी) व्यापलेली असतात, म्हणून ती टाळली पाहिजेत. 'अनासने' येथे अयोग्य आसन म्हणजे 'अनासन'. अर्थतः याचा अर्थ अनियत वस्तू असलेले, गुप्त व झाकलेले आसन (रहोपटिच्छन्नासन) असा घ्यावा. 'अगोचरे' येथे अयोग्य गोचर (वावरण्याची जागा) म्हणजे 'अगोचर'. वेश्या इत्यादींच्या भेदाने ते पाच प्रकारचे आहे. 'पापके मित्ते' म्हणजे वाईट, दुःशील, खोटे मित्र (मित्रप्रतिरूपक) किंवा अमित्र (शत्रू). 'पापकेसू' म्हणजे वाईट लोकांमध्ये. 'ओकप्पेय्युं' म्हणजे श्रद्धा ठेवतील किंवा असा निश्चय करतील की "नक्कीच या आयुष्यमानाने (पूज्य भिक्खूने) अयोग्य आचरण केले आहे किंवा तो करेल." 'यं हिस्सा' म्हणजे हत्ती इत्यादींपैकी कोणताही एक जरी त्याच्या बाबतीत घडला तरी. येथे आसवांची उत्पत्ती अशा प्रकारे समजून घ्यावी - हत्ती इत्यादींमुळे उद्भवलेल्या दुःखाने पीडित झालेल्या आणि सुखाची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'कामासव' उत्पन्न होतो. "सुगतीमध्ये असे दुःख नसते" असा विचार करून भवाची (अस्तित्वाची) इच्छा करणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. "मला हत्ती तुडवत आहे, मला घोडा तुडवत आहे" असे ग्रहण करणे म्हणजे 'दिट्ठ्ठासव' होय. आणि या सर्वांशी युक्त असलेला मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे हत्ती इत्यादींपैकी प्रत्येकाच्या संदर्भात चार-चार आसव करून, हे अनेक आसव या शीलसंवर नावाच्या वर्जनाने (टाळण्याने) नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे।

---

Paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘itipāyaṃ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho [Pg.130] attabyābādhāya saṃvattatī’’tiādinā (ma. ni. 1.207-208) nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, cittaṃ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetīti attho. Anadhivāsento kiṃ karotīti? Pajahati. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati. Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti? Na hi, atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti, yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṃ karoti. Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti? Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karoti. Sesavitakkadvayepi eseva nayo. Uppannuppanneti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti. Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiye vāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva. Pāpake akusale dhammeti teyeva kāmavitakkādayo, sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā, avasesā ‘‘ñātivitakko, janapadavitakko, amarāvitakko, parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattippaṭisaṃyutto vitakko’’ti (mahāni. 207) ime cha. Yaṃ hissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa. Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva, tabbiseso bhavāsavo, taṃsampayutto diṭṭhāsavo, sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṃ āsavuppatti veditabbā. Ime vuccantīti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccanti.

"पठिसङ्खा योनिसो उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही) म्हणजे - "हा वितर्क अकुशल आहे, हा सदोष आहे, हा दुःखद विपाकाचा (परिणामाचा) आहे, आणि तो स्वतःच्या व इतरांच्या हानीसाठी कारणीभूत ठरतो" इत्यादी प्रकारे कामवितर्कातील दोष योग्य प्रकारे ओळखून, त्या त्या आलंबनावर उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, मनात साठवून ठेवत नाही, किंवा शरीराच्या आत राहू देत नाही, असा अर्थ आहे. थारा न देणारा काय करतो? तो त्याचा त्याग करतो (पजहति). कचरा टोपलीने फेकून द्यावा तसा त्याग करतो का? नाही, तर तो त्याला दूर करतो (विनोदेति), टोचतो, बाहेर काढतो. बैलगाडीच्या बैलाला पराणीने (चाबकाने) हाकावे तसे दूर करतो का? नाही, तर तो त्याला नष्ट करतो (व्यन्तीकरोति), त्याचा अंत करतो. जेणेकरून त्याच्या आत काहीही शिल्लक राहणार नाही, अगदी लेशमात्रही (भंगमात्रही) उरणार नाही, अशा प्रकारे तो करतो. पण तो त्याला तसे कसे करतो? तो त्याला पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला (अनभावं) पोहोचवतो, विक्खम्भन प्रहाणाने (दडपून टाकून नष्ट करण्याच्या पद्धतीने) तो चांगल्या प्रकारे नष्ट होईल असे करतो. उर्वरित दोन वितर्कांच्या (व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क) बाबतीतही हाच नियम आहे. 'उप्पन्नुप्पन्ने' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झाल्याबरोबरच. किंवा एकदा उत्पन्न झालेल्या अकुशल वितर्काला दूर करून दुसऱ्या वेळी त्याकडे दुर्लक्ष करत नाही, तर शंभर वेळा जरी उत्पन्न झाले तरी प्रत्येक वेळी ते दूरच करतो. 'पापके अकुसले धम्मे' म्हणजे तेच कामवितर्क इत्यादी, किंवा सर्व नऊ महावितर्क. त्यापैकी तीन (काम, व्यापाद, विहिंसा) सांगितले आहेत, उर्वरित सहा हे आहेत - 'ज्ञातिवितर्क (नातेवाईकांबद्दलचा विचार), जनपदवितर्क (देशाबद्दलचा विचार), अमरावितर्क (अमरत्वाविषयीचा विचार), परानुद्दयताप्रतिसंयुक्त वितर्क (इतरांबद्दलच्या दयेने युक्त विचार), लाभसक्कारसिलोकप्रतिसंयुक्त वितर्क (लाभ, सत्कार आणि कीर्तीशी संबंधित विचार), अनवञ्ञत्तिप्रतिसंयुक्त वितर्क (इतरांनी आपला अवमान करू नये याविषयीचा विचार)'. 'यं हिस्सा' म्हणजे या वितर्कांपैकी कोणताही एक जरी त्याच्या मनात आला तरी. येथे कामवितर्क हाच 'कामासव' आहे, त्याचा विशेष प्रकार 'भवासव' आहे, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली दृष्टी 'दिट्ठ्ठासव' आहे, आणि सर्व वितर्कांमधील अविद्या ही 'अविज्जासव' आहे. अशा प्रकारे आसवांची उत्पत्ती समजून घ्यावी. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे कामवितर्क इत्यादींच्या रूपाने सांगितलेले हे आसव, त्या त्या वितर्कातील दोषांचे चिंतन करून, वीर्यसंवर नावाच्या विनोदनाने (दूर करण्याच्या प्रयत्नाने) नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे।

---

Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Eseva nayo sabbattha. Bojjhaṅgānaṃ bhāvanā heṭṭhā vitthāritāva. Yaṃ hissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa. Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ ariyamaggasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavādayo āsavā, bhāvayato evaṃsa te [Pg.131] na hontīti ayaṃ nayo veditabbo. Ime vuccantīti ime kāmāsavādayo āsavā imāya lokuttarāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccanti. Imehi chahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha yatoti sāmivacane to-kāro, yassāti vuttaṃ hoti. Porāṇā pana yamhi kāleti vaṇṇayanti. Ye āsavā saṃvarā pahātabbā, te saṃvarā pahīnā hontīti ye āsavā saṃvarena pahātabbā, te saṃvareneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hotīti.

"पठिसङ्खा योनिसो सतिसम्बोज्झङ्गं भावेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून स्मृति-संबोध्यंगाची भावना करतो) म्हणजे - भावना न करण्याचे दोष आणि भावना करण्याचे फायदे योग्य मार्गाने ओळखून स्मृति-संबोध्यंगाची भावना करतो. सर्व पदांच्या बाबतीत हाच नियम आहे. बोध्यंगांची भावना खाली सविस्तर स्पष्ट केली आहे. 'यं हिस्सा' म्हणजे या बोध्यंगांपैकी कोणतेही एक जरी त्याच्याकडे असेल. येथे आसवांच्या उत्पत्तीच्या संदर्भात - आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या या संबोध्यंगांची भावना न केल्यामुळे जे कामासव इत्यादी आसव उत्पन्न होऊ शकतात, भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत ते आसव किंवा क्लेशकारक दाह उत्पन्न होत नाहीत, असा हा नियम समजून घ्यावा. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे कामासव इत्यादी हे आसव या लोकोत्तर संबोध्यंग भावनेने नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे. या सहा प्रकारांनी आसव नष्ट केलेल्या भिक्खूची प्रशंसा करताना भगवंतांनी "यतो खो, भिक्खवे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यतो' हा षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात 'तस्' प्रत्यय आहे, म्हणजेच 'यस्स' (ज्याचे) असा अर्थ आहे. परंतु प्राचीन आचार्य 'यस्मिन् काले' (ज्या वेळी) असा अर्थ लावतात. "ये आसवा संवरा पहातब्बा, ते संवरा पहीना होन्ति" म्हणजे जे आसव संवराने नष्ट करायचे असतात, ते संवरानेच नष्ट होतात; नष्ट न झालेल्या आसवांना नष्ट झाले असे मानणारा तो नसतो।

---

5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

५. दारुकम्मिकसुत्तवण्णना (दारुकम्मिक सुत्ताची अट्ठकथा / स्पष्टीकरण)

---

59. Pañcame dārukammikoti dāruvikkayena pavattitājīvo eko upāsako. Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ. Aṅgenāti aguṇaṅgena, sukkapakkhe guṇaṅgena. Nemantanikoti nimantanaṃ gaṇhanako. Saṅghe dānaṃ dassāmīti bhikkhusaṅghassa dassāmi. So evaṃ vatvā satthāraṃ abhivādetvā pakkāmi. Athassa aparabhāge pañcasatā kulūpakā bhikkhū gihibhāvaṃ pāpuṇiṃsu. So ‘‘kulūpakabhikkhū te vibbhantā’’ti vutte ‘‘kiṃ ettha mayha’’nti vatvā cittuppādavemattamattampi na akāsi. Idaṃ sandhāya satthā saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissatīti āha.

५९. पाचव्या सुत्तात 'दारुकम्मिको' म्हणजे लाकडे विकून उपजीविका करणारा एक उपासक. 'कासिकचन्दनं' म्हणजे सुगंधी व मऊ चंदनाचा लेप (सूक्ष्म चंदन). 'अङ्गेन' म्हणजे अवगुणाने (कृष्णपक्षात) आणि सुक्कपक्खात (शुक्लपक्षात) गुणाने. 'नेमन्तनिको' म्हणजे निमंत्रण स्वीकारणारा (भिक्खू). 'सङ्घे दानं दस्सामि' म्हणजे भिक्खू संघाला दान देईन. तो असे बोलून शास्त्यांना (बुद्धांना) अभिवादन करून निघून गेला. त्यानंतर काही काळाने, त्याच्या घरी नेहमी येणारे पाचशे भिक्खू गृहस्थ बनले (त्यांनी चीवर सोडले). "तुझ्या घरी येणारे भिक्खू गृहस्थ बनले आहेत" असे त्याला सांगितले असता, "यात माझे काय नुकसान?" असे म्हणून त्याने मनात थोडाही संताप किंवा विचलितता येऊ दिली नाही. हे लक्षात घेऊन शास्त्यांनी (बुद्धांनी) म्हटले की, "संघाला दान देताना तुझे चित्त प्रसन्न होईल."

---

6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

६. हत्थिसारिपुत्तसुत्तवण्णना (हत्थिसारिपुत्त सुत्ताची अट्ठकथा / स्पष्टीकरण)

---

60. Chaṭṭhe abhidhammakathanti abhidhammamissakaṃ kathaṃ. Kathaṃ opātetīti tesaṃ kathaṃ vicchinditvā attano kathaṃ katheti. Therānaṃ bhikkhūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, therehi bhikkhūhi saddhinti attho. Yā ca therānaṃ abhidhammakathā, taṃ ayampi kathetuṃ sakkotīti attho. Cetopariyāyanti cittavāraṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Soratasoratoti sūrato viya sūrato, soraccasamannāgato viyāti attho. Nivātanivātoti nivāto viya nivāto, nivātavutti viyāti attho. Upasantupasantoti upasanto viya upasanto[Pg.132]. Vapakassateva satthārāti satthu santikā apagacchati. Saṃsaṭṭhassāti pañcahi saṃsaggehi saṃsaṭṭhassa. Vissaṭṭhassāti vissajjitassa. Pākatassāti pākatindriyassa.

६०. सहाव्या सुत्तात, 'अभिधम्मकथं' म्हणजे अभिधम्माशी मिश्रित संभाषण. 'कथं ओपातेति' म्हणजे त्यांचे संभाषण तोडून स्वतःचे बोलणे सुरू करणे. 'थेरानं भिक्खूनं' हा षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग तृतीया विभक्तीच्या (करण) अर्थात आहे; याचा अर्थ 'स्थवीर भिक्खूंसोबत' असा आहे. स्थविरांचे जे अभिधम्मविषयक संभाषण आहे, ते हा (सारिपुत्त) देखील बोलण्यास समर्थ आहे, असा अर्थ आहे. 'चेतोपरियायं' म्हणजे चित्ताचा संचार (चित्ताची गती). 'इध' म्हणजे या जगात. 'सोरतसोरतो' म्हणजे अत्यंत सुविनीत किंवा शांत स्वभावाचा. 'निवातानिवातो' म्हणजे अत्यंत नम्र. 'उपसन्तुपसन्तो' म्हणजे अत्यंत शांत. 'वपकस्सतेव सत्थारा' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सान्निध्यापासून दूर जाणे. 'संसट्ठस्स' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने युक्त असलेला. 'विस्सट्ठस्स' म्हणजे सोडून दिलेला. 'पाकतस्स' म्हणजे प्रकट इंद्रिये असलेला.

---

Kiṭṭhādoti kiṭṭhakhādako. Antaradhāpeyyāti nāseyya. Gopasūti gāvo ca ajikā ca. Sippisambukanti sippiyo ca sambukā ca. Sakkharakaṭhalanti sakkharā ca kaṭhalāni ca. Ābhidosikanti abhiññātadosaṃ kudrūsakabhojanaṃ. Nacchādeyyāti na rucceyya. Tattha yadetaṃ purisaṃ bhuttāvinti upayogavacanaṃ, taṃ sāmiatthe daṭṭhabbaṃ. Amuṃ hāvuso, purisanti, āvuso, amuṃ purisaṃ.

'किट्ठादो' म्हणजे शेतातील पीक खाणारा. 'अन्तरधापेय्या' म्हणजे नष्ट करणे. 'गोपसू' म्हणजे गायी आणि शेळ्या. 'सिप्पिसम्बुकं' म्हणजे शिंपले आणि गोगलगाई. 'सक्खरकठलं' म्हणजे खडे आणि खापर. 'आभिदोसिकं' म्हणजे दोषयुक्त कोद्रूचे अन्न. 'नच्छादेय्या' म्हणजे आवडणार नाही. तेथे 'पुरिसं भुत्ताविं' ही जी द्वितीया विभक्ती आहे, ती षष्ठीच्या अर्थात समजली पाहिजे. 'अमुं हावुसो पुरिसं' म्हणजे 'हे आवुसो, त्या पुरुषाला'.

---

Sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ nimittānaṃ. Animittaṃ cetosamādhinti balavavipassanāsamādhiṃ. Cīrikasaddoti jhallikasaddo. Sarissati nekkhammassāti pabbajjāya guṇaṃ sarissati. Arahataṃ ahosīti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ antare eko arahā ahosi. Ayañhi thero satta vāre gihī hutvā satta vāre pabbaji. Kiṃ kāraṇā? Kassapasammāsambuddhakāle kiresa ekassa bhikkhuno gihibhāve vaṇṇaṃ kathesi. So teneva kammena arahattassa upanissaye vijjamāneyeva satta vāre gihibhāve ca pabbajjāya ca sañcaranto sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇīti.

'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे नित्यनिमित्त इत्यादी सर्व निमित्तांचे. 'अनिमित्तं चेतोसमाधिं' म्हणजे बलवान विपश्यना समाधी. 'चीरिकसद्दो' म्हणजे रातकिड्याचा आवाज. 'सरिस्सति नेक्खम्मस्स' म्हणजे प्रव्रज्येच्या गुणांचे स्मरण करेल. 'अरहतं अहोसि' म्हणजे भगवंतांच्या अर्हत शिष्यांमध्ये तो एक अर्हत झाला. हा स्थवीर सात वेळा गृहस्थ होऊन सात वेळा प्रव्रजित झाला. कोणत्या कारणामुळे? असे म्हटले जाते की, कश्यप सम्यक्‌संबुद्धांच्या काळात याने एका भिक्खूजवळ गृहस्थ जीवनाची प्रशंसा केली होती. त्या कर्मामुळेच, अर्हतपदाची पात्रता (उपनिषय) विद्यमान असतानाही, तो सात वेळा गृहस्थ जीवन आणि प्रव्रज्या यांमध्ये भटकत राहिला आणि सातव्या वेळी प्रव्रजित होऊन त्याने अर्हतपद प्राप्त केले.

---

7. Majjhesuttavaṇṇanā

७. मज्झेसुत्तवण्णना (मज्झे सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

61. Sattame pārāyane metteyyapañheti pārāyanasamāgamamhi metteyyamāṇavassa pañhe. Ubhonte viditvānāti dve ante dve koṭṭhāse jānitvā. Majjhe mantā na lippatīti mantā vuccati paññā, tāya ubho ante viditvā majjhe na lippati, vemajjheṭṭhāne na lippati. Sibbanimaccagāti sibbanisaṅkhātaṃ taṇhaṃ atīto. Phassoti phassavasena nibbattattā ayaṃ attabhāvo. Eko antoti ayameko koṭṭhāso. Phassasamudayoti phasso samudayo assāti phassasamudayo, imasmiṃ attabhāve katakammaphassapaccayā nibbatto anāgatattabhāvo. Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso. Phassanirodhoti nibbānaṃ. Majjheti sibbinitaṇhaṃ chetvā dvidhākaraṇaṭṭhena nibbānaṃ majjhe nāma hoti. Taṇhā hi [Pg.133] naṃ sibbatīti taṇhā naṃ attabhāvadvayasaṅkhātaṃ phassañca phassasamudayañca sibbati ghaṭṭeti. Kiṃ kāraṇā? Tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Yadi hi taṇhā na sibbeyya, tassa tassa bhavassa nibbatti na bhaveyya. Imasmiṃ ṭhāne koṭimajjhikūpamaṃ gaṇhanti. Dvinnañhi kaṇḍānaṃ ekato katvā majjhe suttena saṃsibbitānaṃ koṭi majjhanti vuccati. Sutte chinne ubho kaṇḍāni ubhato patanti. Evamettha kaṇḍadvayaṃ viya vuttappakārā dve antā, sibbitvā ṭhitasuttaṃ viya taṇhā, sutte chinne kaṇḍadvayassa ubhatopatanaṃ viya taṇhāya niruddhāya antadvayaṃ niruddhameva hoti. Ettāvatāti ettakena iminā ubho ante viditvā taṇhāya majjhe anupalittabhāvena abhiññeyyaṃ catusaccadhammaṃ abhijānāti nāma, tīraṇapariññāya ca pahānapariññāya ca parijānitabbaṃ lokiyasaccadvayaṃ parijānāti nāma. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Dukkhassantakaro hotīti vaṭṭadukkhassa koṭikaro paricchedaparivaṭumakaro hoti nāma.

६१. सातव्या सुत्तात, 'पारायने मेत्तेय्यपञ्हे' म्हणजे पारायन समागमातील मेत्तेय्य नावाच्या तरुणाच्या प्रश्नात. 'उभोन्ते विदित्वान' म्हणजे दोन्ही अंत (दोन्ही भाग) जाणून घेऊन. 'मज्झे मन्ता न लिप्पति' येथे 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. त्या प्रज्ञेने दोन्ही अंत जाणून घेऊन मध्यभागी लिप्त होत नाही, मध्यवर्ती स्थानात लिप्त होत नाही. 'सिब्बनिमच्चगा' म्हणजे 'सिब्बिनी' (शिवणकाम करणारी) म्हटल्या गेलेल्या तृष्णेला पार केलेला. 'फस्सो' म्हणजे स्पर्शाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला हा वर्तमान आत्मभाव. 'एको अन्तो' म्हणजे हा पहिला भाग. 'फस्ससमुदयो' म्हणजे ज्याचा उदय स्पर्शाने होतो तो 'स्पर्शसमुदय'; या वर्तमान आत्मभावात केलेल्या कर्माच्या आणि स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारा अनागत (भविष्यकालीन) आत्मभाव. 'दुतियो अन्तो' म्हणजे हा दुसरा भाग. 'फस्सनिरोधो' म्हणजे निर्वाण. 'मज्झे' म्हणजे शिवणकाम करणारी तृष्णा तोडून, दोन भाग करण्याच्या अर्थाने निर्वाणाला 'मध्य' म्हटले जाते. 'तण्हा हि नं सिब्बति' म्हणजे तृष्णा या दोन्ही आत्मभावरूपी स्पर्शाला आणि स्पर्शसमुदयाला शिवते (जोडते). कोणत्या कारणाने? त्या त्या भवाच्या उत्पत्तीसाठी. जर तृष्णा जोडणार नाही, तर त्या त्या भवाचीोत्पत्ती होणार नाही. या ठिकाणी टोके आणि मध्यभागाची उपमा दिली जाते. दोन कापडांचे तुकडे एकत्र करून मध्यभागी दोऱ्याने शिवले असता, त्यांच्या टोकांच्या मध्यभागाला 'मध्य' म्हटले जाते. दोरा तुटल्यावर दोन्ही कापड दोन्ही बाजूंना पडतात. त्याचप्रमाणे येथे कापडाच्या दोन तुकड्यांप्रमाणे वर सांगितलेले दोन अंत समजावेत, शिवलेल्या दोऱ्याप्रमाणे तृष्णा समजावी. दोरा तुटल्यावर कापडाचे दोन्ही तुकडे दोन्ही बाजूंना पडतात, त्याप्रमाणे तृष्णा निरुद्ध झाल्यावर दोन्ही अंत निरुद्धच होतात. 'एत्तावता' म्हणजे एवढ्याने, या उपदेशाने दोन्ही अंत जाणून घेऊन, तृष्णेच्या मध्यभागी अलिप्त राहिल्यामुळे, विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य (अभिज्ञेय) अशा चतुरार्य सत्याला जाणतो, आणि तीरण परिज्ञा व प्रहाण परिज्ञेने जाणण्यायोग्य अशा दोन लौकिक सत्यांना पूर्णपणे जाणतो. 'दिट्ठेव धम्मे' म्हणजे याच जन्मात. 'दुक्खस्सन्तकरो होति' म्हणजे संसारदुःखाचा अंत करणारा, दुःखाची सीमा निश्चित करणारा होतो.

---

Dutiyavāre tiṇṇaṃ kaṇḍānaṃ vasena upamā veditabbā. Tiṇṇañhi kaṇḍānaṃ suttena saṃsibbitānaṃ sutte chinne tīṇi kaṇḍāni tīsu ṭhānesu patanti, evamettha kaṇḍattayaṃ viya atītānāgatapaccuppannā khandhā, suttaṃ viya taṇhā. Sā hi atītaṃ paccuppannena, paccuppannañca anāgatena saddhiṃ saṃsibbati. Sutte chinne kaṇḍattayassa tīsu ṭhānesu patanaṃ viya taṇhāya niruddhāya atītānāgatapaccuppannā khandhā niruddhāva honti.

दुसऱ्या वारात तीन कापडांच्या तुकड्यांच्या आधारे उपमा समजून घ्यावी. तीन कापडांचे तुकडे दोऱ्याने शिवलेले असताना, दोरा तुटल्यावर ते तीन तुकडे तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी पडतात; त्याचप्रमाणे येथे कापडाच्या तीन तुकड्यांप्रमाणे अतीत, अनागत आणि वर्तमान हे स्कंध समजावेत, आणि दोऱ्याप्रमाणे तृष्णा समजावी. कारण ती (तृष्णा) अतीत काळाला वर्तमान काळाशी आणि वर्तमान काळाला भविष्य काळाशी जोडते. दोरा तुटल्यावर कापडाचे तीन तुकडे तीन ठिकाणी पडतात, त्याप्रमाणे तृष्णा निरुद्ध झाल्यावर अतीत, अनागत आणि वर्तमान हे स्कंध निरुद्धच होतात.

---

Tatiyavāre adukkhamasukhā majjheti dvinnaṃ vedanānaṃ antaraṭṭhakabhāvena majjhe. Sukhañhi dukkhassa, dukkhaṃ vā sukhassa antaraṃ nāma natthi. Taṇhā sibbinīti vedanāsu nandirāgo vedanānaṃ upacchedaṃ nivāretīti tā sibbati nāma.

तिसऱ्या वारात, 'अदुक्खमसुखा मज्झे' म्हणजे सुख आणि दुःख या दोन्ही वेदनांच्या मध्यभागी स्थित असल्यामुळे तिला 'मध्य' म्हटले जाते. कारण सुखाचा दुःखाशी किंवा दुःखाचा सुखाशी थेट मध्यभाग नसतो. 'तण्हा सिब्बिनी' म्हणजे वेदनांमधील नंदीराग (आसक्ती); तो वेदनांचा उच्छेद रोखतो, म्हणून त्याला 'शिवणे' (जोडणे) म्हटले जाते.

---

Catutthavāre viññāṇaṃ majjheti paṭisandhiviññāṇampi sesaviññāṇampi nāmarūpapaccayasamudāgatattā nāmarūpānaṃ majjhe nāma.

चौथ्या वारात, 'विञ्ञाणं मज्झे' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान आणि उर्वरित विज्ञान हे नाम-रूपाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होत असल्यामुळे नाम-रूपाच्या मध्यभागी असतात.

---

Pañcamavāre viññāṇaṃ majjheti kammaviññāṇaṃ majjhe, ajjhattikāyatanesu vā manāyatanena kammassa gahitattā idha yaṃkiñci viññāṇaṃ majjhe nāma, manodvāre vā āvajjanassa ajjhattikāyatananissitattā javanaviññāṇaṃ majjhe nāma.

पाचव्या वारात, 'विञ्ञाणं मज्झे' म्हणजे कर्मविज्ञान मध्यभागी असते; किंवा आध्यात्मिक आयतनांमध्ये मनायतनाने कर्माचे ग्रहण केल्यामुळे येथे कोणतेही विज्ञान 'मध्य' म्हटले जाते; किंवा मनोद्वारात आवर्तनाचे (आवर्जनाचे) आध्यात्मिक आयतनावर आश्रित असल्यामुळे जवन विज्ञान 'मध्य' म्हटले जाते.

---

Chaṭṭhavāre [Pg.134] sakkāyoti tebhūmakavaṭṭaṃ. Sakkāyasamudayoti samudayasaccaṃ. Sakkāyanirodhoti nirodhasaccaṃ. Pariyāyenāti tena tena kāraṇeneva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

सहाव्या वारात, 'सक्कायो' म्हणजे त्रिभूमिक संसारचक्र. 'सक्कायसमुदयो' म्हणजे समुदय सत्य. 'सक्कायनिरोधो' म्हणजे निरोध सत्य. 'परियायेन' म्हणजे त्या त्या कारणानेच. उर्वरित सर्व भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

---

8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

८. पुरिसिन्द्रियञाणसुत्तवण्णना (पुरिसिन्द्रियज्ञान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

62. Aṭṭhame aññataroti devadattapakkhiko eko. Samannāharitvāti āvajjitvā. Idaṃ so ‘‘kiṃ nu kho bhagavatā jānitvā kathitaṃ, udāhu ajānitvā, ekaṃsikaṃ vā kathitaṃ udāhu vibhajjakathita’’nti adhippāyena pucchati. Āpāyikoti apāye nibbattanako. Nerayikoti nirayagāmī. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhiyakammassa katattā kappaṃ ṭhassati. Atekicchoti na sakkā tikicchituṃ. Dvejjhanti dvidhābhāvaṃ. Vālaggakoṭinittudanamattanti vālassa aggakoṭiyā dassetabbamattakaṃ, vālaggakoṭinipātamattakaṃ vā. Purisindriyañāṇānīti purisapuggalānaṃ indriyaparopariyattañāṇāni, indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanañāṇānīti attho.

६२. आठव्या सुत्तात, 'अञ्ञतरो' (कोणी एक) म्हणजे देवदत्ताच्या पक्षातील यज्ञदत्त नावाचा एक भिक्खू. 'समन्नाहरित्वा' म्हणजे विचार करून (चिंतन करून). तो या अभिप्रायाने विचारतो की, "हे भगवंतांनी जाणून सांगितले आहे की न जाणून? निश्चितपणे (एकांशाने) सांगितले आहे की विश्लेषण करून (विभज्य) सांगितले आहे?" 'आपायिको' म्हणजे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न होणारा. 'नेरयिको' म्हणजे निरयात (नरकात) जाणारा. 'कप्पट्ठो' म्हणजे कल्पस्थायी कर्माच्या केल्यामुळे एक कल्पपर्यंत राहणारा. 'अतेकिच्छो' म्हणजे ज्याची चिकित्सा (उपचार) करणे शक्य नाही. 'द्वेज्झं' म्हणजे द्विधाभाव (दोन प्रकारची स्थिती). 'वालग्गकोटिनित्तुदनमत्तं' म्हणजे केसाच्या टोकाने टोचण्याइतके किंवा केसाच्या टोकावर राहण्याइतके प्रमाण. 'पुरिसिन्द्रियञाणानि' म्हणजे पुरुषपुद्गलांच्या इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे व अपरिपक्वतेचे ज्ञान, म्हणजेच इंद्रियांच्या तीक्ष्ण व मृदू भावाचे जाणणारे ज्ञान, असा अर्थ आहे.

---

Vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti ettakā kusalā dhammā vijjanti, ettakā akusalā dhammāti jānāmi. Antarahitāti adassanaṃ gatā. Sammukhībhūtāti samudācāravasena pākaṭā jātā. Kusalamūlanti kusalajjhāsayo. Kusalā kusalanti tamhā kusalajjhāsayā aññampi kusalaṃ nibbattissati. Sāradānīti sārādāni gahitasārāni, saradamāse vā nibbattāni. Sukhasayitānīti sukhasannicitāni. Sukhetteti maṇḍakhette. Nikkhittānīti vuttāni. Sappaṭibhāgāti sarikkhakā. Abhido addharattanti abhiaddharattaṃ addharatte abhimukhībhūte. Bhattakālasamayeti rājakulānaṃ bhattakālasaṅkhāte samaye. Parihānadhammoti ko evaṃ bhagavatā ñātoti? Ajātasatturājā. So hi pāpamittaṃ nissāya maggaphalehi parihīno. Aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāva. Aparihānadhammoti evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako aññe ca evarūpā. Parinibbāyissatīti evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto aññe ca evarūpā.

'विज्जमाना कुसलापि धम्मा अकुसलापि धम्मा' म्हणजे इतके कुशल धर्म अस्तित्वात आहेत आणि इतके अकुशल धर्म अस्तित्वात आहेत, असे मी जाणतो. 'अन्तरहिता' म्हणजे अदृश्य झालेले (न दिसणारे). 'सम्मुखीभूता' म्हणजे वारंवार प्रवृत्तीमुळे प्रकट झालेले. 'कुसलमूलं' म्हणजे कुशल आशय (कुशल इच्छा). 'कुसला कुसलं' म्हणजे त्या कुशल आशयापासून इतरही कुशल उत्पन्न होईल. 'सारदानि' म्हणजे सारयुक्त (धान्ययुक्त) किंवा शरद ऋतूत उत्पन्न झालेले. 'सुखसयितानि' म्हणजे चांगल्या प्रकारे साठवलेले. 'सुखेत्ते' म्हणजे चांगल्या शेतात. 'निक्खित्तानि' म्हणजे पेरलेले. 'सप्पटिभागा' म्हणजे समान (सारखे). 'अभिदो अद्धरत्तं' म्हणजे मध्यरात्रीच्या वेळी, मध्यरात्र जवळ आली असता. 'भत्तकालसमये' म्हणजे राजकुलांच्या भोजनवेळेच्या वेळी. 'परिहानधम्मो' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? राजा अजातशत्रूला. कारण त्याने पाशवी मित्राच्या (पापमित्राच्या) संगतीमुळे मार्गफलांमधून पतन करून घेतले. इतरही सुप्पबुद्ध, सुनक्खत्त इत्यादींना भगवंतांनी जाणले होते. 'अपरिहानधम्मो' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? सुसीम परिव्राजक आणि इतर अशाच व्यक्तींना. 'परिनिब्बायिस्सति' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? संतति महामात्र आणि इतर अशाच व्यक्तींना.

---

9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

९. निब्बेधिकसुत्तवर्णना (निब्बेधिक सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

63. Navame [Pg.135] anibbiddhapubbe appadālitapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhati padāletīti nibbedhikapariyāyo, nibbijjhanakāraṇanti attho. Nidānasambhavoti kāme nideti uppādanasamatthatāya niyyādetīti nidānaṃ. Sambhavati tatoti sambhavo, nidānameva sambhavo nidānasambhavo. Vemattatāti nānākaraṇaṃ.

६३. नवव्या सुत्तात, पूर्वी कधीही न भेदलेल्या, न फोडलेल्या लोभस्कंध इत्यादींना भेदतो, फोडतो म्हणून 'निब्बेधिकपरियाय' म्हणतात, म्हणजेच भेदण्याचे कारण, असा अर्थ आहे. 'निदानसंभवो' म्हणजे कामांना उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे जे प्रदान करते ते 'निदान' होय. त्यापासून जे उत्पन्न होते ते 'संभव' होय; निदान हेच संभव आहे, म्हणून 'निदानसंभव'. 'वेमत्तता' म्हणजे नानात्व (विविधता/भेद).

---

Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā ‘‘antaguṇa’’ntiādīsu viya. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kamanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rāguppattikāraṇabhūtā. Nete kāmāti na ete kamanaṭṭhena kāmā nāma honti. Saṅkapparāgoti saṅkappavasena uppannarāgo. Kāmoti ayaṃ kāmappahānāya paṭipannehi pahātabbo. Kamanaṭṭhena kāmā nāma. Citrānīti citravicitrārammaṇāni.

'कामगुणा' म्हणजे इच्छिण्यायोग्य असल्यामुळे 'काम' आणि बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने 'गुण' (दोरी), जसे 'अंतगुण' इत्यादींमध्ये आहे. 'चक्खुविञ्ञेय्या' म्हणजे चक्षुविज्ञानाने पाहण्यायोग्य. 'इट्ठा' म्हणजे शोधलेले असो वा नसो, इष्ट आलंबन (विषय) झालेले, असा अर्थ आहे. 'कन्ता' म्हणजे कमनीय (सुंदर). 'मनापा' म्हणजे मनाला आनंद देणारे. 'पियरूपा' म्हणजे प्रिय वाटणारे. 'कामूपसञ्हिता' म्हणजे आलंबन करून उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशकामाशी संबंधित. 'रजनीया' म्हणजे रागाच्या उत्पत्तीचे कारण बनणारे. 'नेते कामा' म्हणजे हे इच्छिण्याच्या अर्थाने 'काम' नव्हेत. 'सङ्कप्परागो' म्हणजे संकल्पाच्या (विचारांच्या) प्रभावाने उत्पन्न झालेला राग. 'कामो' म्हणजे हा काम, कामाच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) मार्गस्थ असलेल्यांनी प्रहाण (त्याग) करण्याजोगा आहे. इच्छिण्याच्या अर्थाने याला 'काम' म्हणतात. 'चित्राणि' म्हणजे चित्रविचित्र (विविध प्रकारचे) आलंबन.

---

Phassoti sahajātaphasso. Kāmayamānoti kāmaṃ kāmayamāno. Tajjaṃ tajjanti tajjātikaṃ tajjātikaṃ. Puññabhāgiyanti dibbe kāme patthetvā sucaritapāripūriyā devaloke nibbattassa attabhāvo puññabhāgiyo nāma, duccaritapāripūriyā apāye nibbattassa attabhāvo apuññabhāgiyo nāma. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipākoti ayaṃ duvidhopi kāmapatthanaṃ nissāya uppannattā kāmānaṃ vipākoti vuccati. So imaṃ nibbedhikanti so bhikkhu imaṃ chattiṃsaṭṭhānesu nibbijjhanakaṃ seṭṭhacariyaṃ jānāti. Kāmanirodhanti kāmānaṃ nirodhane evaṃ laddhanāmaṃ. Imasmiñhi ṭhāne brahmacariyasaṅkhāto maggova kāmanirodhoti vutto.

'फस्सो' म्हणजे सहजात स्पर्श. 'कामयमानो' म्हणजे कामाची इच्छा करणारा. 'तज्जं तज्जं' म्हणजे त्या त्या प्रकारचा. 'पुञ्ञभागियं' म्हणजे दिव्य कामांची इच्छा करून सुचरिताच्या परिपूर्तीमुळे देवलोकात उत्पन्न झालेल्याचा आत्मभाव म्हणजे 'पुण्यभागी' होय; दुष्कृत्यांच्या परिपूर्तीमुळे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेल्याचा आत्मभाव म्हणजे 'अपुण्यभागी' होय. "अयं वुच्चति, भिक्खवे, कामानं विपाको" म्हणजे "भिक्खूंनो, याला कामाचा विपाक म्हणतात", कारण हा दोन्ही प्रकारचा आत्मभाव कामाच्या इच्छेवर अवलंबून उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'कामाचा विपाक' असे म्हटले जाते. "सो इमं निब्बेधिकं" म्हणजे तो भिक्खू या छत्तीस आयतनांमध्ये भेद करणाऱ्या श्रेष्ठ आचरणाला जाणतो. 'कामनिोधं' म्हणजे कामाचा निरोध झाल्यामुळे असे नाव मिळालेला. कारण या ठिकाणी ब्रह्मचर्य नावाचा मार्गच 'काम निरोध' म्हणून सांगितला आहे.

---

Sāmisāti kilesāmisasampayuttā. Iminā nayena sabbaṭhānesu attho veditabbo. Apicettha vohāravepakkanti vohāravipākaṃ. Kathāsaṅkhāto hi vohāro saññāya vipāko nāma. Yathā yathā nanti ettha naṃ-iti nipātamattameva. Iti yasmā yathā yathā sañjānāti, tathā [Pg.136] tathā evaṃsaññī ahosinti katheti, tasmā vohāravepakkāti attho.

'सामिसा' म्हणजे क्लेषरूपी आमिषाने युक्त. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. तसेच येथे 'वोहारवेपक्कं' म्हणजे व्यवहाराचा विपाक (परिणाम). कारण कथारूपी व्यवहार हा संज्ञेचा विपाक आहे. 'यथा यथा नं' यामध्ये 'नं' हा केवळ निपात आहे. कारण ज्या ज्या प्रकारे तो संज्ञान करतो (जाणतो), त्या त्या प्रकारे "अशी संज्ञा असलेला झाला" असे सांगतो, म्हणून 'वोहारवेपक्क' असा अर्थ आहे.

---

Avijjāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā bahalaavijjā. Nirayaṃ gamentīti nirayagamanīyā, niraye nibbattipaccayāti attho. Sesesupi eseva nayo. Cetanāhanti cetanaṃ ahaṃ. Idha sabbasaṅgāhikā saṃvidahanacetanā gahitā. Cetayitvāti dvārappavattacetanā. Manasāti cetanāsampayuttacittena. Nirayavedanīyanti niraye vipākadāyakaṃ. Sesesupi eseva nayo. Adhimattanti balavadukkhaṃ. Dandhavirāgīti garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ. Urattāḷiṃ kandatīti uraṃ tāḷetvā rodati. Pariyeṭṭhinti pariyesanaṃ. Ekapadaṃ dvipadanti ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā, ko mantaṃ jānātīti attho. Sammohavepakkanti sammohavipākaṃ. Dukkhassa hi sammoho nissandavipāko nāma. Dutiyapadepi eseva nayo. Pariyesanāpi hi tassa nissandavipākoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'अविज्जा' म्हणजे आठ स्थानांमध्ये अज्ञान स्वरूपात असलेली दाट अविद्या. 'निरयं गमेन्ती' म्हणजे निरयात (नरकात) नेणारी, म्हणजेच nirayat उत्पत्तीचे कारण असणारी, असा अर्थ आहे. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'चेतनाहं' म्हणजे "मी चेतना...". येथे सर्वसमावेशक अशी संविधानात्मक (नियोजन करणारी) चेतना घेतली आहे. 'चेतयित्वा' म्हणजे द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारी चेतना. 'मनसा' म्हणजे चेतनेने युक्त असलेल्या चित्ताने. 'निरयवेदनीयं' म्हणजे निरयात विपाक (फळ) देणारी. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'अधिमत्तं' म्हणजे तीव्र दुःख. 'दन्धविरागी' म्हणजे जड, जलद नसलेले, हळूहळू नाहीसे होणारे दुःख. 'उरत्ताळिं कन्दति' म्हणजे छाती बडवून रडतो. 'परियेट्ठिं' म्हणजे शोध घेणे (पर्येषणा). 'एकपदं द्विपदं' म्हणजे एकपद मंत्र किंवा द्विपद मंत्र, "कोण मंत्र जाणतो?" असा अर्थ आहे. 'सम्मोहवेपक्कं' म्हणजे संमोह विपाक (भ्रमाचा परिणाम). कारण दुःखाचा संमोह हा निस्यंदविपाक (स्वाभाविक परिणाम) आहे. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. कारण शोध घेणे (पर्येषणा) हा देखील त्याचा निस्यंदविपाक आहे. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे.

---

10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१०. सीहनादसुत्तवर्णना (सीहनाद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

64. Dasame āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ pamukhanādaṃ. Brahmacakkanti seṭṭhañāṇacakkaṃ paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Yampīti yena ñāṇena. Idampi tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti catunnaṃ jhānānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnañca. Saṃkilesanti hānabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅganaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana [Pg.137] sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Anekavihitantiādīni visuddhimagge (visuddhi. 2.402) vaṇṇitāni. Āsavakkhayañāṇaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Purimassāpi ñāṇattayassa vitthārakathaṃ icchantena majjhimaṭṭhakathāya mahāsīhanādavaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.146 ādayo) oloketabbā. Samāhitassāti ekaggacittassa. Samādhi maggoti samādhi etesaṃ ñāṇānaṃ adhigamāya upāyo. Asamādhīti anekaggabhāvo. Kummaggoti micchāmaggo. Imasmiṃ sutte tathāgatassa ñāṇabalaṃ kathitanti.

६४. दहाव्या सुत्तात 'आसभं ठाणं' म्हणजे श्रेष्ठ, अचल स्थान. 'सीहनादं' म्हणजे निर्भय गर्जना, श्रेष्ठ गर्जना. 'ब्रह्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ ज्ञानरूपी चक्र, जे प्रतिवेधज्ञान आणि देशनाज्ञान आहे. 'ठाणञ्च ठाणतो' म्हणजे कारण आणि कारणावरून. 'यम्पि' म्हणजे ज्या ज्ञानाने. 'इदम्पि तथागतस्स' म्हणजे हे ठानाठानज्ञान देखील तथागतांचे तथागतबल नावाचे बल आहे. अशा प्रकारे सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'कम्मसमादानानं' म्हणजे स्वीकारून केलेल्या कुशल आणि अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच कर्मसमादान होय. 'ठाणसो हेतुसो' म्हणजे प्रत्यय आणि हेतू या दोन्ही रूपाने. त्यामध्ये गती, उपधी, काल आणि प्रयोग हे विपाकाचे 'स्थान' आहेत, आणि कर्म हा 'हेतू' आहे. 'झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं' म्हणजे चार ध्यान, आठ विमोक्ष, तीन समाधी आणि नऊ अनुपूर्व समापत्तींचे. 'सङ्किलेसं' म्हणजे हानीला कारणीभूत असणारा धर्म. 'वोदानं' म्हणजे विशेषाला कारणीभूत असणारा धर्म. 'वुट्ठानं' म्हणजे 'वोदान देखील वुट्ठान आहे, आणि त्या त्या समाधीतून बाहेर पडणे देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. हे अभ्यासिलेले ध्यान आणि भवंग-फलसमापत्ती यांच्या संदर्भात आहे. कारण खालचे खालचे अभ्यासिलेले ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) असते, म्हणून 'वोदान देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. परंतु भवंगाने सर्व ध्यानांतून वुट्ठान होते, आणि फलसमापत्तीने निरोधसमापत्तीतून वुट्ठान होते. त्याला अनुसरून 'त्या त्या समाधीतून बाहेर पडणे देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. 'अनेकविहितं' इत्यादी पदांचे स्पष्टीकरण विसुद्धिमग्गात केले आहे. 'आसवक्खयज्ञान' हे आधी सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. आधीच्या तीन ज्ञानांचे सविस्तर वर्णन इच्छिणाऱ्याने मज्झिम-अट्ठकथेतील महासीहनाद सुत्ताच्या वर्णनात पहावे. 'समाहितस्स' म्हणजे एकाग्र चित्त असलेल्याचे. 'समाधि मग्गो' म्हणजे समाधी हा या ज्ञानांच्या प्राप्तीचा उपाय आहे. 'असमाधि' म्हणजे चित्ताची अनेकाग्रता. 'कुम्मग्गो' म्हणजे मिथ्या मार्ग. या सुत्तात तथागतांच्या ज्ञानबलाचे वर्णन केले आहे.

---

Mahāvaggo chaṭṭho.

महावग्गो (महावर्ग) सहावा.

---

7. Devatāvaggo

७. देवतावग्गो

---

1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

१-३. अनागामिफल सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

65-67. Sattamassa paṭhame assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Duppaññatanti nippaññabhāvaṃ. Dutiye pamādanti sativippavāsaṃ. Tatiye ābhisamācārikanti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paṇṇattisīlaṃ. Sekhadhammanti sekhapaṇṇattisīlaṃ. Sīlānīti cattāri mahāsīlāni.

६५-६७. सातव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'अस्सद्धियं' म्हणजे अश्रद्धाभाव. 'दुप्पञ्ञतं' म्हणजे प्रज्ञाहीनता. दुसऱ्या सुत्तात 'पमादं' म्हणजे स्मृतीचा अभाव (प्रमाद). तिसऱ्या सुत्तात 'आभिसमाचारिकं' म्हणजे उत्तम आचरणाचे, नियमांच्या स्वरूपात प्रज्ञप्त केलेले शील. 'सेखधम्मं' म्हणजे शैक्ष भिक्खूंसाठी प्रज्ञप्त केलेले शील. 'सीलानि' म्हणजे चार महाशील.

---

4. Saṅgaṇikārāmasuttavaṇṇanā

४. संगणिकाराम सुत्ताचे वर्णन.

---

68. Catutthe saṅgaṇikārāmoti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Suttantikagaṇādīsu pana gaṇesu attano vā parisāsaṅkhāte gaṇe ramatīti gaṇārāmo. Paviveketi kāyaviveke. Cittassa nimittanti samādhivipassanācittassa nimittaṃ samādhivipassanākāraṃ. Sammādiṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. Samādhinti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni. Nibbānanti apaccayaparinibbānaṃ.

६८. चौथ्या सुत्तात 'सङ्गणिकारामो' म्हणजे समूहात राहण्याची आवड असणारा. सुत्तन्तिक गण इत्यादी समूहांमध्ये किंवा स्वतःच्या अनुयायांच्या समूहात जो रममाण होतो, तो 'गणारामो' होय. 'पविवेके' म्हणजे कायविवेक. 'चित्तस्स निमित्तं' म्हणजे समाधी आणि विपश्यनायुक्त चित्ताचे निमित्त (कारण), म्हणजेच समाधी आणि विपश्यनेचा आकार. 'सम्मादिट्ठिं' म्हणजे विपश्यना-सम्यग्दृष्टी. 'समाधिं' म्हणजे मार्ग-समाधी आणि फल-समाधी. 'संयोजनानि' म्हणजे दहा संयोजने. 'निब्बानं' म्हणजे प्रत्ययरहित परिनिर्वाण.

---

5. Devatāsuttavaṇṇanā

५. देवता सुत्ताचे वर्णन.

---

69. Pañcame sovacassatāti subbacabhāvo. Kalyāṇamittatāti sucimittatā. Satthugāravoti satthari gāravayutto. Esa nayo sabbattha.

६९. पाचव्या सुत्तात 'सोवचस्सता' म्हणजे सुवचता. 'कल्याणमित्तता' म्हणजे पवित्र मित्रांची संगत. 'सत्थुगारवो' म्हणजे शास्त्यांच्या प्रति आदरयुक्त असणे. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

---

6. Samādhisuttavaṇṇanā

६. समाधी सुत्ताचे वर्णन.

---

70. Chaṭṭhe [Pg.138] na santenāti paccanīkakilesehi avūpasantena. Na paṇītenāti na atappakena. Na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhena appattena. Na ekodibhāvādhigatenāti na ekaggabhāvaṃ upagatena.

७०. सहाव्या सुत्तात 'न सन्तेन' म्हणजे विरोधी क्लेशांपासून शांत न झालेल्याने. 'न पणीतेन' म्हणजे अतृप्त राहिलेल्याने. 'न पटिप्पस्सद्धiladdhen' म्हणजे क्लेशांच्या शांततेची प्राप्ती न झालेल्याने, ती न मिळवलेल्याने. 'न एकोदिभावाधिगतेन' म्हणजे एकाग्रतेला प्राप्त न झालेल्याने.

---

7. Sakkhibhabbasuttavaṇṇanā

७. सक्खिभब्ब सुत्ताचे वर्णन.

---

71. Sattame tatra tatrāti tasmiṃ tasmiṃ visese. Sakkhibhabbatanti paccakkhabhāvaṃ. Āyataneti kāraṇe. Hānabhāgiyādayo visuddhimagge (visuddhi. 1.39) saṃvaṇṇitā. Asakkaccakārīti na sukatakārī, na ādarakārī. Asappāyakārīti na sappāyakārī, na upakārabhūtadhammakārī.

७१. सातव्या सुत्तात 'तत्र तत्र' म्हणजे त्या त्या विशेष धर्मामध्ये. 'सक्खिभब्बतं' म्हणजे प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता. 'आयतने' म्हणजे कारणात. हानभागिय इत्यादींचे वर्णन विसुद्धिमग्गात केले आहे. 'असक्कच्चकारी' म्हणजे चांगल्या प्रकारे न करणारा, आदरपूर्वक न करणारा. 'असप्पायकारी' म्हणजे अनुकूल न करणारा, उपकारक असणाऱ्या खऱ्या धर्माचे आचरण न करणारा.

---

8. Balasuttavaṇṇanā

८. बल सुत्ताचे वर्णन.

---

72. Aṭṭhame balatanti balabhāvaṃ thāmabhāvaṃ. Asātaccakārīti na satatakārī. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

७२. आठव्या सुत्तात 'बलतं' म्हणजे बल असणे, सामर्थ्य असणे. 'असातच्चकारी' म्हणजे सातत्याने न करणारा. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

9-10. Tajjhānasuttadvayavaṇṇanā

९-१०. तज्झान दोन सुत्तांचे वर्णन.

---

73-74. Navame na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hotīti vatthukāmakilesakāmesu ādīnavo na yathāsabhāvato jhānapaññāya sudiṭṭho hoti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

७३-७४. नवव्या सुत्तात 'न यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठो होति' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांमधील दोष यथार्थ स्वरूपात ध्यानप्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेला नसतो. दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Devatāvaggo sattamo.

सातवा देवतावग्गो समाप्त.

---

8. Arahattavaggo

८. अरहत्तवग्गो

---

1. Dukkhasuttavaṇṇanā

१. दुःख सुत्ताचे वर्णन.

---

75. Aṭṭhamassa paṭhame savighātanti saupaghātaṃ sopaddavaṃ. Sapariḷāhanti kāyikacetasikena pariḷāhena sapariḷāhaṃ. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvinī.

७५. आठव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'सविघातं' म्हणजे उपघातासह, उपद्रवासह. 'सपरिळाहं' म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक परिदाहाने युक्त असणे. 'पाटिकङ्खा' म्हणजे अपेक्षित असणे, जे निश्चितपणे घडणारे आहे.

---

2. Arahattasuttavaṇṇanā

२. अरहत्त सुत्ताचे वर्णन.

---

76. Dutiye [Pg.139] mānanti jātiādīhi maññanaṃ. Omānanti hīnohamasmīti mānaṃ. Atimānanti atikkamitvā pavattaṃ accuṇṇatimānaṃ. Adhimānanti adhigatamānaṃ. Thambhanti kodhamānehi thaddhabhāvaṃ. Atinipātanti hīnassa hīnohamasmīti mānaṃ.

७६. दुसऱ्या सुत्तात 'मानं' म्हणजे जाती इत्यादींमुळे स्वतःला श्रेष्ठ मानणे. 'ओमानं' म्हणजे 'मी हीन आहे' असा मान. 'अतिमानं' म्हणजे मर्यादा ओलांडून निर्माण झालेला अत्यंत उच्च मान. 'अधिमानं' म्हणजे न मिळालेल्या गुणांचा खोटा अभिमान. 'थम्भं' म्हणजे क्रोध आणि मानामुळे निर्माण झालेला ताठरपणा. 'अतिनिपातं' म्हणजे हीन व्यक्तीचा 'मी हीन आहे' असा मान.

---

3. Uttarimanussadhammasuttavaṇṇanā

३. उत्तरिमनुस्सधम्म सुत्ताचे वर्णन.

---

77. Tatiye uttarimanussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ, cattāro magge cattāri ca phalānīti attho. Kuhananti tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Lapananti lābhatthikatāya ukkhipitvā avakkhipitvā vā lapanaṃ.

७७. तिसऱ्या सुत्तात 'उत्तरiमनुस्सधम्मा' म्हणजे मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ. 'अलमरियञाणदस्सनविसेसं' म्हणजे आर्यत्व प्राप्त करण्यास समर्थ असणारा ज्ञानदर्शनविशेष; याचा अर्थ चार मार्ग आणि चार फळे असा आहे. 'कुहनं' म्हणजे तीन प्रकारचे कुहनवस्तू. 'लपनं' म्हणजे लाभाच्या इच्छेने स्तुती करून किंवा कमी लेखून बोलणे.

---

4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

४. सुखसोमनस्स सुत्ताचे वर्णन.

---

78. Catutthe yoni cassa āraddhā hotīti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ paggahitaṃ hoti. Dhammārāmoti dhamme ratiṃ vindati. Bhāvanāya ramati, bhāvento vā ramatīti bhāvanārāmo. Pahāne ramati, pajahanto vā ramatīti pahānārāmo. Tividhe paviveke ramatīti pavivekārāmo. Abyāpajjhe niddukkhabhāve ramatīti abyāpajjhārāmo. Nippapañcasaṅkhāte nibbāne ramatīti nippapañcārāmo.

७८. चौथ्या सुत्तात 'योनि चस्स आरद्धा होति' म्हणजे त्याचे योग्य कारण परिपूर्ण आणि दृढ झालेले असते. 'धम्मारामो' म्हणजे जो धर्मामध्ये आनंद मिळवतो. जो भावनेत रमतो किंवा भावना वाढवत रमतो, तो 'भावना रामो' होय. जो प्रहाणात रमतो किंवा त्याग करत रमतो, तो 'पहानरामो' होय. जो तीन प्रकारच्या प्रविवेकात रमतो, तो 'पविवेकरामो' होय. जो अव्यापाद म्हणजेच दुःखविरहित अवस्थेत रमतो, तो 'अब्यापज्झरामो' होय. जो प्रपंचरहित अशा निर्वाणात रमतो, तो 'निप्पपञ्चरामो' होय.

---

5. Adhigamasuttavaṇṇanā

५. अधिगम सुत्ताचे वर्णन.

---

79. Pañcame na āyakusaloti na āgamanakusalo. Na apāyakusaloti na apagamanakusalo. Chandanti kattukamyatāchandaṃ. Na ārakkhatīti na rakkhati.

७९. पाचव्या सुत्तात 'न आयकुसलो' म्हणजे कुशल-अकुशलाच्या आगमनाच्या कारणात कुशल नसलेला. 'न अपायकुसलो' म्हणजे कुशल-अकुशलाच्या नाशात कुशल नसलेला. 'छन्दं' म्हणजे करण्याची इच्छा असणारा छंद. 'न आरक्खति' म्हणजे रक्षण न करणे.

---

6. Mahantattasuttavaṇṇanā

६. महन्तत्तसुत्ताची अट्ठकथा

---

80. Chaṭṭhe ālokabahuloti ñāṇālokabahulo. Yogabahuloti yoge bahulaṃ karoti. Vedabahuloti pītipāmojjabahulo. Asantuṭṭhibahuloti kusaladhammesu asantuṭṭho. Anikkhittadhuroti aṭṭhapitadhuro paggahitavīriyo. Uttari ca patāretīti sampati ca uttariñca vīriyaṃ karoteva. Sattamaṃ uttānameva.

८०. सहाव्या सूत्रात, 'आलोकबहुलो' म्हणजे ज्ञानप्रकाशाने प्रचुर असलेला. 'योगबहुलो' म्हणजे योगात (प्रयत्नात) प्रचुरता ठेवणारा. 'वेदबहुलो' म्हणजे प्रीती आणि प्रमोध (आनंद) प्रचुर असलेला. 'असंतुट्ठिबहुलो' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये असंतुष्ट असणारा. 'अनिक्खित्तधुरो' म्हणजे धुरा न टाकणारा, दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला. 'उत्तरी च पतारेति' म्हणजे आपल्या क्षमतेपेक्षाही अधिक वीर्य (प्रयत्न) करणारा. सातवे सूत्र स्पष्टच आहे.

---

8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

८-१०. दुतियनिरयसुत्तादींची अट्ठकथा

---

82-84. Aṭṭhame [Pg.140] pagabbhoti kāyapāgabbhiyādīhi samannāgato. Navamaṃ uttānatthameva. Dasame vighātavāti mahicchataṃ nissāya uppannena lobhadukkhena dukkhito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

८२-८४. आठव्या सूत्रात, 'पगब्भो' (प्रगल्भ) म्हणजे कायिक उद्धटपणा इत्यादींनी युक्त असलेला. नववे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे. दहाव्या सूत्रात, 'विघातवा' म्हणजे अतिइच्छेच्या (महिच्छता) आधारे उत्पन्न झालेल्या लोभदुःखाने दुःखी झालेला. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Arahattavaggo aṭṭhamo.

आठवा अरहत्तवग्गो (अरहंत वर्ग).

---

9. Sītivaggo

९. सीतिवग्गो (शीती वर्ग).

---

1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

१. सीतिभावसुत्ताची अट्ठकथा

---

85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti sītalabhāvaṃ. Yasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhitabbantiādīsu uddhaccasamaye cittaṃ samādhinā niggahetabbaṃ nāma, kosajjānupatitakāle vīriyena paggahetabbaṃ nāma, nirassādagatakāle samādhinā sampahaṃsitabbaṃ nāma, samappavattakāle bojjhaṅgupekkhāya ajjhupekkhitabbaṃ nāma.

८५. नवव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'सीतिभावं' म्हणजे शीतलता. "ज्या वेळी चित्ताचा निग्रह करावा" इत्यादींमध्ये— उद्धच्च (चंचलतेच्या) वेळी चित्ताला समाधीने निग्रहित करावे; आळस आला असता वीर्याने (प्रयत्नाने) प्रग्रहित (उत्साहित) करावे; नीरसता (उत्साहहीनता) आली असता समाधीने हर्षित करावे; आणि समप्रवृत्तीच्या (संतुलनाच्या) वेळी बोज्झंग-उपेक्षाने उपेक्षित करावे (तटस्थ राहावे).

---

2. Āvaraṇasuttavaṇṇanā

२. आवरणसुत्ताची अट्ठकथा

---

86. Dutiye kammāvaraṇatāyāti pañcānantariyakammehi. Kilesāvaraṇatāyāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Vipākāvaraṇatāyāti akusalavipākapaṭisandhiyā vā kusalavipākehi ahetukapaṭisandhiyā vāti.

८६. दुसऱ्या सूत्रात, 'कम्मावरणताय' म्हणजे पाच आनंतर्य कर्मांमुळे. 'किलेसावरणताय' म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टीमुळे. 'विपाकावरणताय' म्हणजे अकुशल विपाक प्रतिसंधीमुळे किंवा कुशल विपाकातील अहेतुक व द्विहेतुक प्रतिसंधीमुळे.

---

4-5. Sussūsatisuttādivaṇṇanā

४-५. सुस्सूसतिसुत्तादींची अट्ठकथा

---

88-89. Catutthe anatthanti avaḍḍhiṃ. Atthaṃ riñcatīti vaḍḍhiatthaṃ chaḍḍeti. Ananulomikāyāti sāsanassa ananulomikāya. Pañcame diṭṭhisampadanti sotāpattimaggaṃ.

८८-८९. चौथ्या सूत्रात, 'अनत्थं' म्हणजे अपवृद्धी (अहित). 'अत्थं रिञ्चति' म्हणजे वृद्धीरूप हिताचा त्याग करतो. 'अननुलोमिकाय' म्हणजे शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुकूल नसलेल्या. पाचव्या सूत्रात, 'दिट्ठिसम्पदं' म्हणजे सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग).

---

8-11. Abhabbaṭṭhānasuttacatukkavaṇṇanā

८-११. अभब्बट्ठानसुत्तचतुक्काची अट्ठकथा

---

92-95. Aṭṭhame anāgamanīyaṃ vatthunti anupagantabbaṃ kāraṇaṃ, pañcannaṃ verānaṃ dvāsaṭṭhiyā ca diṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhamaṃ bhavanti kāmāvacare aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ. Navame kotūhalamaṅgalenāti diṭṭhasutamutamaṅgalena[Pg.141]. Dasame sayaṃkatantiādīni attadiṭṭhivasena vuttāni. Adhiccasamuppannanti ahetunibbattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

९२-९५. आठव्या सूत्रात, 'अनागमनीयं वत्थुं' म्हणजे न जवळ जाण्यायोग्य कारण; हे पाच वैर आणि बासष्ट मिथ्यादृष्टींचे समानार्थी नाव आहे. 'अट्ठमं भवं' म्हणजे कामावचर भूमीत आठवी प्रतिसंधी. नवव्या सूत्रात, 'कोतूहलमङ्गलेन' म्हणजे पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले मंगल (दिठ्ठसुतमुतमंगल). दहाव्या सूत्रात, 'सयंकतं' (स्वतः केलेले) इत्यादी शब्द आत्मदृष्टीच्या (अत्तदिट्ठि) प्रभावाने सांगितले आहेत. 'अधिच्चसमुप्पन्नं' म्हणजे अहेतुकपणे (कारणाशिवाय) उत्पन्न झालेले. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Sītivaggo navamo.

नववा सीतिवग्गो (शीती वर्ग).

---

10. Ānisaṃsavaggo

१०. आनिसंसवग्गो (आनिसंस वर्ग).

---

1-2. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

१-२. पातुभावसुत्तादींची अट्ठकथा

---

96-97. Dasamassa paṭhame ariyāyataneti majjhimadese. Indriyānanti manacchaṭṭhānaṃ. Dutiye saddhammaniyatoti sāsanasaddhamme niyato. Asādhāraṇenāti puthujjanehi asādhāraṇena.

९६-९७. दहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'अरियायतने' म्हणजे मज्झिमदेस (मध्य देश) मध्ये. 'इन्द्रियानं' म्हणजे मन हे सहावे असणारी इंद्रिये. दुसऱ्या सूत्रात, 'सद्धम्मनियतो' म्हणजे शासन सद्धम्मात नियत (निश्चित). 'असाधारणेन' म्हणजे पृथग्जनांशी असाधारण (असामायिक) असलेल्या.

---

7. Anavatthitasuttavaṇṇanā

७. अनवट्ठितसुत्ताची अट्ठकथा

---

102. Sattame anodhiṃ karitvāti ‘‘ettakāva saṅkhārā aniccā, na ito pare’’ti evaṃ sīmaṃ mariyādaṃ akatvā. Anavatthitāti avatthitāya rahitā, bhijjamānāva hutvā upaṭṭhahissantīti attho. Sabbaloketi sakale tedhātuke. Sāmaññenāti samaṇabhāvena, ariyamaggenāti attho.

१०२. सातव्या सूत्रात, 'अनोधिं करित्वा' म्हणजे "एवढेच संस्कार अनित्य आहेत, याव्यतिरिक्त इतर नाहीत" अशी मर्यादा किंवा सीमा न घालता. 'अनवट्ठिता' म्हणजे स्थिरता नसलेले, म्हणजेच ते नष्ट पावणारेच होऊन राहतील असा अर्थ आहे. 'सब्बलोके' म्हणजे संपूर्ण तिन्ही धातूंमध्ये (तेधातुके). 'सामञ्ञेन' म्हणजे श्रमणभावाने, म्हणजेच आर्यमार्गाने असा अर्थ आहे.

---

8. Ukkhittāsikasuttavaṇṇanā

८. उक्खित्तासिकसुत्ताची अट्ठकथा

---

103. Aṭṭhame mettāvatāyāti mettāyuttāya pāricariyāya. Satta hi sekhā tathāgataṃ mettāvatāya paricaranti, khīṇāsavo pariciṇṇasatthuko.

१०३. आठव्या सूत्रात, 'मेत्तावताय' म्हणजे मैत्रीयुक्त सेवेने. कारण सात शैक्ष (सेख) पुद्गल तथागतांची मैत्रीयुक्त सेवेने सेवा करतात, तर क्षीणास्रव (अर्हत) हे शास्त्यांची सेवा पूर्ण केलेले असतात.

---

9. Atammayasuttavaṇṇanā

९. अतम्मयसुत्ताची अट्ठकथा

---

104. Navame atammayoti tammayā vuccanti taṇhādiṭṭhiyo, tāhi rahito. Ahaṃkārāti ahaṃkāradiṭṭhi. Mamaṃkārāti mamaṃkārataṇhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०४. नवव्या सूत्रात, 'अतम्मयो' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांना 'तम्मय' म्हटले जाते, त्यांच्यापासून रहित असलेला. 'अहंकारा' म्हणजे 'मी' अशी दृष्टी (अहंकार दृष्टी). 'ममंकारा' म्हणजे 'माझे' अशी तृष्णा (ममंकार तृष्णा). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Ānisaṃsavaggo dasamo.

दहावा आनिसंसवग्गो (आनिसंस वर्ग).

---

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

दुतियपण्णासकं निट्ठितं (दुसरे पण्णासक समाप्त झाले).

---

11. Tikavaggo

११. तिकवग्गो (तिक वर्ग).

---

1. Rāgasuttavaṇṇanā

१. रागसुत्ताची अट्ठकथा

---

107. Ekādasamassa [Pg.142] paṭhame asubhāti asubhakammaṭṭhānaṃ. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Paññāti sahavipassanā maggapaññā.

१०७. अकराव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'असुभा' म्हणजे अशुभ कम्मट्ठान (अशुभ ध्यानविषय). 'मेत्ता' म्हणजे मेत्ता कम्मट्ठान (मैत्री ध्यानविषय). 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) म्हणजे विपस्सनायुक्त मार्गप्रज्ञा.

---

6. Assādasuttavaṇṇanā

६. अस्सादसुत्ताची अट्ठकथा

---

112. Chaṭṭhe assādadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi. Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Micchādiṭṭhīti dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi. Sammādiṭṭhīti maggasammādiṭṭhi, natthi dinnantiādikā vā micchādiṭṭhi, kammassakatañāṇaṃ sammādiṭṭhi.

११२. सहाव्या सूत्रात, 'अस्साददिट्ठि' म्हणजे शाश्वतदृष्टी. 'अत्तानुदिट्ठि' म्हणजे स्वतःच्या संदर्भात असणारी वीस प्रकारची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी). 'मिच्छादिट्ठि' म्हणजे बासष्ट प्रकारची मिथ्यादृष्टी. 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे मार्ग-सम्यग्दृष्टी; किंवा "दिलेल्या दानाचे फळ नाही" इत्यादी विचार ही मिथ्यादृष्टी होय, आणि कम्मस्सकता ज्ञान (कर्म-स्वकीयता ज्ञान) ही सम्यग्दृष्टी होय.

---

7. Aratisuttavaṇṇanā

७. अरतिसुत्ताची अट्ठकथा

---

113. Sattame adhammacariyāti dasa akusalakammapathā.

११३. सातव्या सूत्रात, 'अधम्मचरिया' म्हणजे दहा अकुशल कर्मपथ.

---

10. Uddhaccasuttavaṇṇanā

१०. उद्धच्चसुत्ताची अट्ठकथा

---

116. Dasame asaṃvaroti anadhivāsakabhāvo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

११६. दहाव्या सूत्रात, 'असंवरो' म्हणजे असहनशीलता (सहन न करू शकणे). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

---

Tikavaggo ekādasamo.

अकरावा तिकवग्गो (तिक वर्ग).

---

12. Sāmaññavaggavaṇṇanā

१२. सामञ्ञवग्गाची अट्ठकथा

---

119-121. Ito paresu tapussoti dvevācikupāsako. Tathāgate niṭṭhaṅgatoti buddhaguṇesu patiṭṭhitacitto pahīnakaṅkho. Amataṃ addasāti amataddaso. Ariyenāti niddosena lokuttarasīlena. Ñāṇenāti paccavekkhaṇañāṇena. Vimuttiyāti sekhaphalavimuttiyā[Pg.143]. Tavakaṇṇikoti evaṃnāmako gahapati. Tapakaṇṇikotipi pāḷi.

११९-१२१. यापुढील सूत्रांमध्ये, 'तपुस्सो' म्हणजे द्विवाचिक उपासक (बुद्ध आणि धम्माला शरण गेलेला उपासक). 'तथागते निट्ठङ्गतो' म्हणजे तथागतांच्या ठिकाणी निष्ठा प्राप्त झालेला, ज्याचे चित्त बुद्धगुणांमध्ये प्रतिष्ठित आहे आणि ज्याची शंका नष्ट झाली आहे. 'अमतं अद्दसा' म्हणजे अमृताला (निर्वाणाला) पाहणारा, म्हणून 'अमतद्दसो'. 'अरियेन' म्हणजे निर्दोष लोकोत्तर शीलाने. 'ञाणेन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने. 'विमुत्तिया' म्हणजे शैक्ष फलविमुक्तीने. 'तवकण्णिको' म्हणजे या नावाचा गृहपती; 'तपकण्णिको' असाही पाठांतर आहे.

---

24. Rāgapeyyālavaṇṇanā

२४. रागपेय्यालाची अट्ठकथा

---

140. Rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

१४०. 'रागस्स' म्हणजे पाच कामगुणांविषयी असणाऱ्या रागाचा. उर्वरित सर्व भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेमध्ये.

---

Chakkanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

छक्कनिपाताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले आहे.

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय मध्ये.

---

Sattakanipāta-aṭṭhakathā

सत्तकनिपात-अट्ठकथा.

---

Paṇṇāsakaṃ

पण्णासक.

---

1. Dhanavaggo

१. धनवग्ग.

---

1-5. Paṭhamapiyasuttādivaṇṇanā

१-५. प्रथम पिय सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

---

1-5. Sattakanipātassa [Pg.145] paṭhame anavaññattikāmoti abhiññātabhāvakāmo. Tatiye yoniso vicine dhammanti upāyena catusaccadhammaṃ vicināti. Paññāyatthaṃ vipassatīti sahavipassanāya maggapaññāya saccadhammaṃ vipassati. Pajjotassevāti dīpasseva. Vimokkho hoti cetasoti tassa imehi balehi samannāgatassa khīṇāsavassa dīpanibbānaṃ viya carimakacittassa vatthārammaṇehi vimokkho hoti, gataṭṭhānaṃ na paññāyati. Catutthe saddho hotītiādīni pañcakanipāte vaṇṇitāneva. Pañcame dhanānīti adāliddiyakaraṇaṭṭhena dhanāni.

१-५. सत्तकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, 'अनवञ्ञत्तिकामो' म्हणजे स्वतःला इतरांनी ओळखू नये (अज्ञात राहण्याची) इच्छा असणारा. तिसऱ्या सुत्तात, 'योनिसो विचिने धम्मं' म्हणजे योग्य उपायाने चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा शोध घेणे. 'पञ्ञायत्थं विपस्सति' म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने सत्यधर्माला पाहणे. 'पज्जोतस्सेव' म्हणजे दिव्याच्या विझण्याप्रमाणे. 'विमोक्खो होति चेतसो' म्हणजे या बलांनी युक्त असलेल्या त्या क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीचे, दिव्याच्या विझण्याप्रमाणे, अंतिम चित्ताचे (च्युतिचित्ताचे) वस्तू आणि आलंबनांपासून विमोचन होते, आणि त्याच्या गतीचे स्थान समजत नाही. चौथ्या सुत्तात, 'सद्धो होति' इत्यादींचे स्पष्टीकरण पंचकनिपातात आधीच केले गेले आहे. पाचव्या सुत्तात, 'धनानि' म्हणजे दारिद्र्य दूर करण्याच्या अर्थाने 'धन' म्हटले आहे.

---

7. Uggasuttavaṇṇanā

७. उग्ग सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

7. Sattame uggo rājamahāmattoti pasenadikosalassa mahāamacco. Upasaṅkamīti bhuttapātarāso upasaṅkami. Aḍḍhoti nidhānagatena dhanena aḍḍho. Migāro rohaṇeyyoti rohaṇaseṭṭhino nattāraṃ migāraseṭṭhiṃ sandhāyevamāha. Mahaddhanoti vaḷañjanadhanena mahaddhano. Mahābhogoti upabhogaparibhogabhaṇḍassa mahantatāya mahābhogo. Hiraññassāti suvaṇṇasseva. Suvaṇṇāmeva hissa koṭisaṅkhyaṃ ahosi. Rūpiyassāti sesassa taṭṭakasarakaattharaṇapāvuraṇādino paribhogaparikkhārassa pamāṇasaṅkhāne vādoyeva natthi.

७. सातव्या सुत्तात, 'उग्गो राजमहामत्तो' म्हणजे राजा प्रसेनजित कोसलचा महाअमात्य. 'उपसङ्कमि' म्हणजे सकाळचे भोजन करून जवळ गेला. 'अड्ढो' म्हणजे जमिनीत पुरून ठेवलेल्या धनाने समृद्ध. 'मिगारो रोहणेय्यो' हे रोहण श्रेष्ठीचा नातू मिगार श्रेष्ठी याला उद्देशून म्हटले आहे. 'महद्धनो' म्हणजे दैनंदिन वापराच्या धनाने समृद्ध असणारा. 'महाभोगो' म्हणजे उपभोग्य वस्तूंच्या विपुलतेमुळे प्रचंड उपभोग घेणारा. 'हिरञ्ञस्स' म्हणजे केवळ सोन्याचेच मूल्य कोट्यवधी होते. 'रूपियस्स' म्हणजे सोन्याव्यतिरिक्त इतर चांदीची भांडी, वाट्या, अंथरूण, पांघरूण इत्यादी उपभोग्य वस्तूंच्या प्रमाणाची तर मोजदादच करता येत नव्हती.

---

8. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

८. संयोजन सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

8. Aṭṭhame [Pg.146] anunayasaṃyojananti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbāneva cetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti veditabbāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

८. आठव्या सुत्तात, 'अनुनयसंयोजनं' म्हणजे कामराग संयोजन. ही सर्व बंधनाच्या अर्थाने 'संयोजने' म्हणून ओळखली जावीत. या सुत्तात केवळ संसाराचेच (वट्टाचे) वर्णन केले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Dhanavaggo paṭhamo.

पहिला धनवग्ग समाप्त.

---

2. Anusayavaggo

२. अनुसयवग्ग.

---

3. Kulasuttavaṇṇanā

३. कुल सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

13. Dutiyassa tatiye nālanti na yuttaṃ nānucchavikaṃ. Na manāpenāti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti, anādarameva dassenti. Santamassa pariguhantīti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti. Asakkaccaṃ denti no sakkaccanti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, asahatthā acittīkārena denti, no cittīkārena.

१३. दुसऱ्या वर्गाच्या तिसऱ्या सुत्तात, 'नालं' म्हणजे अयोग्य, अनुपयुक्त. 'न मनापेन' म्हणजे मनात थोडाही आदर न ठेवता, बसलेल्या आसनावरून उठून स्वागत करत नाहीत, केवळ अनादरच दाखवतात. 'सन्तमस्स परिगुहन्ति' म्हणजे दान देण्यायोग्य वस्तू जवळ असूनही ती त्या व्यक्तीपासून लपवून ठेवतात, झाकून ठेवतात. 'असक्कच्चं देन्ति नो सक्कच्चं' म्हणजे वस्तू निकृष्ट असो वा उत्कृष्ट, ती स्वतःच्या हाताने न देता अनादराने देतात, आदराने देत नाहीत.

---

4. Puggalasuttavaṇṇanā

४. पुग्गल सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

---

14. Catutthe ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.

१४. चौथ्या सुत्तात, 'ubhatobhāgavimutto' (उभतोभागविमुक्त) म्हणजे दोन्ही भागांतून मुक्त झालेला; अरूप समापत्तीद्वारे रूपकायापासून मुक्त झालेला आणि मार्गाद्वारे नामकायापासून मुक्त झालेला. तो चार अरूप समापत्तींपैकी एकेकातून उठून, संस्कारांचे चिंतन करून अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्या चार व्यक्ती, आणि निरोध समापत्तीतून उठून अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्या अनागामी व्यक्तीच्या आधारे पाच प्रकारचा असतो. येथे पालिमध्ये 'कोणता पुद्गल उभतोभागविमुक्त आहे? येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव नष्ट झालेले असतात' अशा प्रकारे आठ विमोक्ष प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीच्या आधारे हे आले आहे.

---

Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya [Pg.147] cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.

प्रज्ञेने मुक्त झालेला तो 'प्रज्ञाविमुक्त' होय. तो सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि चार ध्यानांतून उठून अर्हत्त्व प्राप्त करणारे चार, अशा पाच प्रकारच्या व्यक्तींच्या आधारे पाच प्रकारचा असतो. येथे पालिमध्ये आठ विमोक्षांच्या निषेधाच्या आधारेच हे आले आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे - 'तो आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव नष्ट झालेले असतात. याला प्रज्ञाविमुक्त पुद्गल म्हणतात.'

---

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhī. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208).

स्पर्श केलेल्या ध्यानाच्या लगेचच नंतर साक्षात्कृत केल्यामुळे तो 'कायसाक्षी' होय. तो प्रथम ध्यानस्पर्शाला स्पर्श करतो, आणि नंतर निरोध रूपी निर्वाणाचा साक्षात करतो. तो स्रोतापत्ती-फलस्थापासून सुरू करून अर्हत्त्व-मार्गस्थापर्यंत सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आस्रव नष्ट झालेले असतात. याला कायसाक्षी पुद्गल म्हणतात.'

---

Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti.

दृष्टी प्राप्त केल्यामुळे तो 'दृष्टीप्राप्त' होय. त्याविषयी हे संक्षिप्त लक्षण आहे - 'संस्कार दुःखद आहेत, निरोध सुखद आहे' हे प्रज्ञेने जाणलेले, पाहिलेले, समजलेले, साक्षात्कृत केलेले आणि स्पर्श केलेले असते, म्हणून तो 'दृष्टीप्राप्त' होय. विस्ताराने पाहता, तो देखील कायसाक्षीप्रमाणे सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' हे यथार्थ जाणतो... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थ जाणतो, आणि तथागतांनी उपदेशिलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि प्रज्ञेने आचरलेले असतात... याला दृष्टीप्राप्त पुद्गल म्हणतात.'

---

Saddhāya vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti. Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ [Pg.148] na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

श्रद्धेने मुक्त झालेला तो 'श्रद्धाविमुक्त' होय. तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीने सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' हे यथार्थ जाणतो... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थ जाणतो, आणि तथागतांनी उपदेशिलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि प्रज्ञेने आचरलेले असतात... परंतु दृष्टीप्राप्त पुद्गलासारखे नाही. याला श्रद्धाविमुक्त पुद्गल म्हणतात.' कारण या श्रद्धाविमुक्ताचा पूर्वभागातील मार्गक्षणी केवळ श्रद्धा ठेवल्याप्रमाणे, विश्वास ठेवल्याप्रमाणे आणि निश्चय केल्याप्रमाणे क्लेशक्षय होतो; तर दृष्टीप्राप्ताचा पूर्वभागातील मार्गक्षणी क्लेश नष्ट करणारे ज्ञान हे मंद नसलेले, तीक्ष्ण आणि वेगवान होऊन कार्य करते. म्हणूनच, ज्याप्रमाणे फारशा तीक्ष्ण नसलेल्या तलवारीने केळीचे खांब कापणाऱ्या माणसाला कापलेला भाग गुळगुळीत मिळत नाही, तलवार वेगाने चालत नाही, आवाज होतो आणि अधिक जोर लावावा लागतो; श्रद्धाविमुक्ताची पूर्वभागातील मार्गभावना अशा प्रकारची असते. परंतु, ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे धार लावलेल्या तलवारीने केळीचे खांब कापणाऱ्या माणसाला कापलेला भाग गुळगुळीत मिळतो, तलवार वेगाने चालते, आवाज होत नाही आणि अधिक जोर लावावा लागत नाही; प्रज्ञाविमुक्ताची पूर्वभागातील मार्गभावना अशा प्रकारची असते, असे जाणावे.

---

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo. Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti (pu. pa. 208). Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.771, 889) paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.

धम्माचे (प्रज्ञेचे) अनुस्मरण करतो म्हणून तो 'धम्मानुसारी' होय. 'धम्म' म्हणजे प्रज्ञा; प्रज्ञा-अग्रगामी मार्गाची भावना करतो, असा याचा अर्थ आहे. 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) या शब्दातही हाच नियम आहे. हे दोन्हीही स्रोतापत्ति-मार्गस्थच असतात. असे म्हटलेही आहे – 'ज्या व्यक्तीचे स्रोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रतिपन्न असताना प्रज्ञेन्द्रिय प्रबळ असते, ती प्रज्ञेचे वहन करणाऱ्या, प्रज्ञा-अग्रगामी अशा आर्यमार्गाची भावना करते. या व्यक्तीला धम्मानुसारी म्हटले जाते. ज्या व्यक्तीचे स्रोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रतिपन्न असताना श्रद्धेन्द्रिय प्रबळ असते, ती श्रद्धेचे वहन करणाऱ्या, श्रद्धा-अग्रगामी अशा आर्यमार्गाची भावना करते. या व्यक्तीला सद्धानुसारी म्हटले जाते' (पु. प. २०८). हा येथे संक्षेप आहे. विस्ताराने मात्र ही 'उभतोभागविमुक्त' इत्यादींची चर्चा विसुद्धिमग्ग ग्रंथात प्रज्ञाभावना-अधिकारात सांगितली आहे. म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे.

---

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

५. उदकूपमसुत्तवण्णना (पाण्याच्या उपमेच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

15. Pañcame udakūpamāti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā. Sakiṃ nimuggoti ekavārameva nimuggo. Ekantakāḷakehīti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Ummujjatīti uṭṭhahati. Sādhūti sobhanā bhaddakā. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyateva. Ummujjitvā vipassati viloketīti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi. Pataratīti gantabbadisābhimukho tarati nāma. Paṭigādhappatto hotīti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati na punāgacchati. Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

१५. पाचव्या सूत्रात 'उदकूपमा' म्हणजे बुडणे इत्यादी अवस्था लक्षात घेऊन पाण्याशी तुलना केलेले होय. 'सकिं निमुग्गो' म्हणजे एकदाच बुडालेला. 'एकन्तकळकेहि' हे नियत मिथ्यादृष्टीला उद्देशून म्हटले आहे. 'उम्मुज्जति' म्हणजे वर येतो. 'साधू' म्हणजे सुंदर, कल्याणकारी. 'हायतियेव' म्हणजे गाळणीवर ओतलेल्या पाण्याप्रमाणे क्षीणच होतो. 'उम्मुज्जित्वा विपस्सति विलोकेति' म्हणजे वर येऊन, जाण्याच्या देशाकडे (निर्वाणाकडे) विपश्यना करतो, पाहतो. 'पतरति' म्हणजे जाण्याच्या दिशेच्या अभिमुख होऊन पोहतो (पार करतो). 'पटिगाधप्पत्तो होति' म्हणजे वर येऊन, पाहून आणि पार करून एका ठिकाणी प्रतिष्ठित होतो, थांबतो, पुन्हा परत येत नाही. 'तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति' म्हणजे सर्व क्लेशरूपी ओघ पार करून, दुसऱ्या किनाऱ्यावर जाऊन निर्वाणरूपी कोरड्या जमिनीवर प्रतिष्ठित होतो. या सूत्रात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारचक्रातून मुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

---

6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā

६. अनिच्चानुपस्सीसुत्तवण्णना (अनित्यानुपस्सी सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

16. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti aniccānupassī. Aniccāti evaṃ saññā assāti aniccasaññī. Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti aniccapaṭisaṃvedī. Satatanti sabbakālaṃ. Samitanti yathā [Pg.149] purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti, evaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ. Cetasā adhimuccamānoti cittena sanniṭṭhāpayamāno. Paññāya pariyogāhamānoti vipassanāñāṇena anupavisamāno.

१६. सहाव्या सूत्रात 'अनिच्चा' (अनित्य) अशा प्रकारे प्रज्ञेने व्यापून वारंवार पाहणारा तो 'अनिच्चानुपस्सी' होय. 'अनिच्चा' अशी ज्याला संज्ञा असते तो 'अनिच्चसञ्ञी'. 'अनिच्चा' अशा प्रकारे ज्ञानाने ज्याला स्पष्टपणे जाणवले आहे तो 'अनिच्चपटिसंवेदी'. 'सततं' म्हणजे सर्वकाळ. 'समितं' म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्व चित्ताशी उत्तर चित्त जोडलेले, एकत्र आलेले, संलग्न झालेले असते, त्याप्रमाणे. 'अब्बोकिण्णं' म्हणजे निरंतर, इतर कोणत्याही चित्ताशी अमिश्रित. 'चेतसा अधिमुच्चमानो' म्हणजे चित्ताने निश्चय करणारा. 'पञ्ञाय परियोगाहामानो' म्हणजे विपश्यना ज्ञानाने प्रवेश करणारा.

---

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekakkhaṇeyeva. Idha samasīsī kathito. So catubbidho hoti rogasamasīsī, vedanāsamasīsī, iriyāpathasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ vedanāsamasīsī nāma. Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ jīvitasamasīsī nāma. Ayamidha adhippeto. Tattha kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena, jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi. Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati, antaraṃ na paññāyati, tasmā evaṃ vuttaṃ.

'अपुब्बं अचरिमं' म्हणजे मागे-पुढे नाही, एकाच क्षणी. येथे 'समसीसी' (समशीर्षी) याविषयी सांगितले आहे. तो चार प्रकारचा असतो: रोगसमसीसी, वेदनासमसीसी, इरियापथसमसीसी आणि जीवितसमसीसी. त्यांपैकी, ज्याला एखाद्या रोगाने ग्रासले असताना, रोगाचे शमन आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'रोगसमसीसी' होय. परंतु, ज्याला एखादी वेदना जाणवत असताना, वेदनेचे शमन आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'वेदनासमसीसी' होय. परंतु, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये) एखाद्या स्थितीमध्ये विपश्यना करत असताना, त्या इरियापथाचा शेवट आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'इरियापथसमसीसी' होय. परंतु, प्रयत्नाने किंवा नैसर्गिकरीत्या ज्याचा जीवितक्षय आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो '生きतसमसीसी' (जीवितसमसीसी) होय. येथे हाच अभिप्रेत आहे. तेथे जरी आसवांचा क्षय मार्गचित्ताने होतो आणि जीवितक्षय च्युतिचित्ताने होतो, त्यामुळे दोघांची एकाच क्षणी उत्पत्ती होणे शक्य नाही; तरीही, ज्या अर्थी त्याचे आसव क्षीण झाल्याबरोबर, प्रत्यवेक्षण-वारानंतर लगेचच जीवित संपून जाते आणि मध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे.

---

Antarāparinibbāyīti yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti, tassetaṃ nāmaṃ. Upahaccaparinibbāyīti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaṅkhāraparinibbāyīti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti.

'अन्तरापरिनिब्बायी' म्हणजे जो पाच शुद्धवास लोकांपैकी कोणत्याही एका शुद्धवास लोकात उत्पन्न होऊन, उत्पन्न झाल्या क्षणी किंवा थोडा वेळ गेल्यानंतर किंवा आयुष्याच्या मध्यकाळात अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हे त्याचे नाव आहे. 'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हणजे जो तेथेच आयुष्याचा मध्यकाळ ओलांडल्यानंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो. 'असंखारपरिनिब्बायी' म्हणजे जो त्या व्यक्तींपैकीच विना-प्रयत्न, विना-परिश्रम क्लेशांचा क्षय करतो. 'ससंखारपरिनिब्बायी' म्हणजे जो प्रयत्नासह, परिश्रमासह क्लेशांचा क्षय करतो. 'उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी' म्हणजे जो खालील चार शुद्धवास लोकांपैकी कोणत्याही एका लोकात उत्पन्न होऊन, तेथून च्युत होऊन अनुक्रमाने अकनिठ्ठ लोकात उत्पन्न होतो आणि अर्हत्त्व प्राप्त करतो.

---

7-9. Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā

७-९. दुक्खानुपस्सीसुत्तादिवण्णना (दुःखानुपस्सी इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

17-19. Sattame [Pg.150] dukkhānupassīti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto. Aṭṭhame anattānupassīti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto. Navame sukhānupassīti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto.

१७-१९. सातव्या सूत्रात 'दुक्खानुपस्सी' म्हणजे पीडन देण्याच्या स्वरूपाला दुःख म्हणून वारंवार पाहणारा. आठव्या सूत्रात 'अनत्तानुपस्सी' म्हणजे आपल्या नियंत्रणात नसण्याच्या स्वरूपाला 'अनात्ता' (अनात्मा) म्हणून वारंवार पाहणारा. नवव्या सूत्रात 'सुखानुपस्सी' म्हणजे सुख म्हणून अशा प्रकारे ज्ञानाने वारंवार पाहणारा.

---

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

१०. निद्दसवत्थुसुत्तवण्णना (निद्दसवत्थु सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

20. Dasame niddasavatthūnīti niddasādivatthūni, ‘‘niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso’’ti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso’’ti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha – ‘‘na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ, mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, ekādasamāsikopi…pe… ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva’’. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā ‘‘mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti, tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

२०. दहाव्या सुत्तात 'निद्दसवत्थूनि' म्हणजे निद्दस इत्यादी गोष्टी, जसे की "भिक्खू निद्दस (दहा वर्षे नसलेला), निब्बीस (वीस वर्षे नसलेला), नित्तींस (तीस वर्षे नसलेला), निच्चत्तालीस (चाळीस वर्षे नसलेला), निप्पञ्ञास (पन्नास वर्षे नसलेला)" अशा प्रकारे बोलण्याची कारणे आहेत. हा प्रश्न खरोखर तीर्थकांच्या संप्रदायात उत्पन्न झाला होता. कारण तीर्थक लोक दहा वर्षांच्या काळात मृत झालेल्या निगंठाला 'निद्दस' असे म्हणतात. तो खरोखर पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही. केवळ दहा वर्षांचाच नाही, तर नऊ वर्षांचा किंवा एक वर्षांचाही होत नाही. याच न्यायाने, वीस वर्षे इत्यादी काळात मृत झालेल्या निगंठाला ते 'निब्बीस, नित्तींस, निच्चत्तालीस, निप्पञ्ञास' असे म्हणतात. आयुष्यमान आनंद गावामध्ये फिरत असताना ते संभाषण ऐकून विहारात गेले आणि त्यांनी भगवंतांना हे सांगितले. भगवान म्हणाले – "आनंदा, हे तीर्थकांचे नाव नाही, तर माझ्या शासनात हे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) नाव आहे. कारण दहा वर्षांच्या काळात परिनिर्वाण पावलेला क्षीणासव पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही. केवळ दहा वर्षांचाच नाही, तर नऊ वर्षांचा... पे... एक वर्षांचाही होत नाही. केवळ एक वर्षांचाच नाही, तर अकरा महिन्यांचा... पे... एक महिन्याचा किंवा एक मुहूर्ताचाही होत नाही." का? कारण पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होत नसल्यामुळे. निब्बीस इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी "माझ्या शासनात हे क्षीणासवाचे नाव आहे" असे सांगून, ज्या कारणांमुळे तो 'निद्दस' होतो, ती कारणे दाखवण्यासाठी या देशनेला सुरुवात केली.

---

Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinaye. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa [Pg.151] pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nipakabhāve. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

त्यामध्ये, 'इध' म्हणजे या शासनात. 'सिक्खासमादाने तिब्बच्छन्दो होति' म्हणजे त्रिविध शिक्षा पूर्ण करण्यामध्ये तीव्र छंद असणे. 'आयतिञ्च सिक्खासमादाने अविगतपेमो' म्हणजे भविष्यात, दुसऱ्या दिवशी इत्यादी काळातही शिक्षा पूर्ण करण्याविषयी न संपणाऱ्या प्रेमाने युक्त असणे. 'धम्मनिसन्तिया' म्हणजे धर्माचे परीक्षण करणे. हे विपश्यनेचे नाव आहे. 'इच्छाविनये' म्हणजे तृष्णेचा विनय (नाश) करण्यामध्ये. 'पटिसल्लाने' म्हणजे एकांतात राहण्यामध्ये. 'वीरियारम्भे' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्याची पूर्तता करण्यामध्ये. 'सतिनेपक्के' म्हणजे स्मृती आणि प्रज्ञा (निपकभाव) यांमध्ये. 'दिट्ठिपटिवेधे' म्हणजे मार्गदर्शनात (मार्गाचा भेद करून पाहण्यात). उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Anusayavaggo dutiyo.

दुसरा अनुशय वर्ग समाप्त.

---

3. Vajjisattakavaggo

३. वज्जिसत्तक वर्ग

---

1. Sārandadasuttavaṇṇanā

१. सारंदद सुत्ताचे वर्णन

---

21. Tatiyassa paṭhame sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira tathāgate tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi, athettha bhagavato vihāraṃ kāresuṃ. So sārandadacetiyaṃtveva saṅkhaṃ gato. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. Sannipātabahulāti ‘‘hiyyopi purimadivasampi sannipatamha, puna ajja kimatthaṃ sannipatāmā’’ti vosānamanāpajjanena sannipātabahulā. Vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānīti abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti. Corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti. Corāpi ‘‘appamattā rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सारंददे चेतिये' म्हणजे या नावाच्या विहारात. तथागतांचा प्रादुर्भाव होण्यापूर्वी, तेथे सारंदद नावाच्या यक्षाचे निवासस्थान असलेले चैत्य होते, नंतर तेथे लोकांनी भगवंतांसाठी विहार बांधला. तो विहार 'सारंदद चैत्य' या नावानेच प्रसिद्ध झाला. 'यावकीवञ्च' म्हणजे जोपर्यंत. 'अभिण्हं सन्निपाता' म्हणजे दिवसातून तीन वेळा एकत्र येणारे किंवा वेळोवेळी एकत्र येणारे, हे वारंवार एकत्र येणारेच होत. 'सन्निपातबहुला' म्हणजे "कालही आणि परवाच्या दिवशीही आपण एकत्र आलो होतो, मग आज पुन्हा कशासाठी एकत्र यायचे?" असा आळस न दाखवता वारंवार एकत्र येणारे. 'लिच्छवी वज्जींची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही' कारण वारंवार एकत्र न आल्यास दिशांमधून आलेली बातमी ते ऐकू शकत नाहीत, त्यामुळे "अमुक गावाच्या सीमा किंवा नगराच्या सीमा अशांत आहेत, अमुक ठिकाणी चोर उठले आहेत" हे त्यांना समजत नाही. चोरही "राजे गाफील आहेत" हे जाणून गाव, नगर इत्यादींवर हल्ला करून जनपदाचा नाश करतात. अशा प्रकारे राजांचा ऱ्हास होतो. परंतु वारंवार एकत्र आल्यास ते ती बातमी ऐकतात, आणि सैन्य पाठवून शत्रूचे दमन करतात. चोरही "राजे सावध आहेत, आपण टोळ्या करून फिरू शकत नाही" असे समजून विखुरतात आणि पळून जातात. अशा प्रकारे राजांची वृद्धी होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "लिच्छवी वज्जींची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही."

---

Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya ‘‘ajja me kiccaṃ atthi maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjamānāpi alaṅkurumānāpi vatthāni nivāsayamānāpi addhabhuttā addhālaṅkatā vatthaṃ nivāsentāva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti [Pg.152] – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā vā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi āgantukarājānaṃ ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma.

'समग्गा' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत, सभेचा नगारा वाजल्यावर "आज माझे काम आहे, मंगल कार्य आहे" असे सांगून टाळाटाळ करणारे लोक 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणता येत नाही. परंतु नगाऱ्याचा आवाज ऐकताच, जेवण करत असलेले, अलंकार परिधान करत असलेले किंवा वस्त्र नेसत असलेले लोक अर्धवट जेवून, अर्धवट अलंकार घालून, वस्त्र नेसत असतानाच एकत्र येतात, त्यांना 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणतात. एकत्र आल्यावर विचार करून, सल्लामसलत करून, कर्तव्य पूर्ण करून जे एकत्र उठत नाहीत, त्यांना 'एकजुटीने उठले' असे म्हणता येत नाही. कारण अशा प्रकारे विखुरलेल्या अवस्थेत उठणाऱ्यांपैकी जे आधी जातात, त्यांना असे वाटते की – "आम्ही केवळ बाह्य गोष्टीच ऐकल्या, आता निर्णयाची चर्चा होईल." परंतु जे एकत्र उठतात, त्यांना 'एकजुटीने उठले' असे म्हणतात. शिवाय, "अमुक ठिकाणी गावाच्या किंवा नगराच्या सीमा अशांत आहेत, किंवा चोर उठले आहेत" असे ऐकून "कोण जाऊन शत्रूचे दमन करेल?" असे विचारल्यावर "मी आधी जाईन, मी आधी जाईन" असे म्हणून जाणारेही 'एकजुटीने उठले' असे म्हणतात. तसेच, एखाद्याचे काम थंडावले असता, इतर लोक आपल्या मुलांना किंवा भावांना पाठवून त्याच्या कामाला हातभार लावतात; याशिवाय बाहेरून आलेल्या राजाला "अमुक व्यक्तीच्या घरी जा, तमुक व्यक्तीच्या घरी जा" असे न सांगता सर्वजण मिळून त्याचे स्वागत करतात; किंवा एखाद्याच्या घरी मंगल कार्य, आजारपण किंवा इतर सुख-दुःखाचे प्रसंग उद्भवल्यास सर्वजण तेथे जाऊन त्याला साथ देतात, तेव्हा ते 'एकजुटीने वज्जींची कर्तव्ये पार पाडतात' असे म्हणतात.

---

Appaññattantiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā appaññattaṃ paññāpenti nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvā chejjabhejjaṃ anusāsantā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññāpentānaṃ abhinavasuṅkādipīḷitā manussā ‘‘atiupaddutamha, ke imesaṃ vijite vasissantī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmabalena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Apaññattaṃ na paññāpentānaṃ pana ‘‘paveṇiāgataṃyeva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti. Porāṇe vajjidhamme [Pg.153] samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. ‘‘Rājāno porāṇapaveṇiyā karonti, aṭṭakulikasenāpatiuparājūhi parikkhitaṃ sayampi parikkhipitvā paveṇipotthakaṃ vācāpetvā anucchavikameva daṇḍaṃ pavattayanti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti.

'अप्पञ्ञत्तं' (जे पूर्वी प्रस्थापित केले नाही) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजून घ्यावा. पूर्वी कधीही न आकारलेला कर (सुङ्क), शेतसारा (बलि) किंवा दंड (दण्ड) वसूल करणारे राजे 'अप्पञ्ञत्तं पञ्ञापेन्ति' (नवीन नियम किंवा कर प्रस्थापित करणे) असे म्हटले जातात. परंतु, प्राचीन परंपरेने चालत आलेला कर इत्यादी वसूल न करणे म्हणजे 'पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति' (प्रस्थापित नियम नष्ट करणे) असे म्हटले जाते. चोराला पकडून आणले असता, त्याची चौकशी न करताच त्याला अंगविच्छेद किंवा वध करण्याची शिक्षा देणारे राजे प्राचीन वज्जी धर्माचे (परंपरेचे) पालन करत नाहीत असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे नवीन कर प्रस्थापित करणाऱ्या राजांच्या राज्यात, नवीन करांनी पीडित झालेले लोक "आम्ही अत्यंत छळले गेलो आहोत, या राजांच्या राज्यात कोण राहणार?" असा विचार करून सीमावर्ती भागात (जंगलात) पळून जातात आणि स्वतः चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. प्रस्थापित नियम नष्ट करणाऱ्या आणि परंपरेने चालत आलेले कर इत्यादी न स्वीकारणाऱ्या राजांचा राजकोष क्षीण होतो. त्यामुळे हत्ती, घोडे, सैन्य आणि अंतःपुरातील लोक इत्यादींना नियमित भत्ता न मिळाल्यामुळे त्यांचे बळ आणि सामर्थ्य क्षीण होते. ते युद्धासाठीही सक्षम राहत नाहीत आणि सेवेसाठीही योग्य राहत नाहीत. प्राचीन वज्जी धर्माचे पालन न करणाऱ्या राजांच्या राज्यात लोक "आमचा मुलगा, वडील किंवा भाऊ चोर नसतानाही त्यांनी त्याला चोर ठरवून त्याचे अंगविच्छेद केले किंवा त्याला मारून टाकले" असे म्हणून क्रुद्ध होतात आणि सीमावर्ती भागात जाऊन चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. अशा प्रकारे राजांची हानी होते. परंतु, जे राजे नवीन कर प्रस्थापित करत नाहीत, त्यांच्याविषयी "राजे केवळ परंपरेने चालत आलेलेच कर घेत आहेत" असे समजून लोक आनंदित व संतुष्ट होतात आणि शेती, व्यापार इत्यादी कामे चांगल्या प्रकारे करतात. प्रस्थापित नियम नष्ट न करणाऱ्या आणि परंपरेने चालत आलेले कर स्वीकारणाऱ्या राजांचा राजकोष वाढतो. त्यामुळे हत्ती, घोडे, सैन्य आणि अंतःपुरातील लोक इत्यादींना नियमित भत्ता मिळाल्यामुळे ते बलसंपन्न होतात आणि युद्धासाठी तसेच सेवेसाठी सक्षम होतात. प्राचीन वज्जी धर्माचे पालन करणाऱ्या राजांवर लोक दोषारोप करत नाहीत. "राजे प्राचीन परंपरेनुसारच वागत आहेत. अष्टकुलिक (आठ कुळांचे प्रमुख), सेनापती आणि उपराजा यांनी तपासलेल्या प्रकरणाची स्वतःही तपासणी करून, परंपरा-पुस्तकाचे (कायद्याच्या पुस्तकाचे) वाचन करून योग्य तोच दंड देतात. यात त्यांचा काही दोष नाही, दोष आमचाच आहे," असे समजून लोक अप्रमत्त (सावध) राहून आपली कामे करतात. अशा प्रकारे राजांची वृद्धी (प्रगती) होते.

---

Sakkarissantīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karissanti. Garuṃ karissantīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā karissanti. Mānessantīti manena piyāyissanti. Pūjessantīti paccayapūjāya pūjessanti. Sotabbaṃ maññissantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya vā nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno ‘‘idaṃ kātabbaṃ idaṃ na kātabba’’nti porāṇapaveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjamānā sakkonti rajjapaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā’’ti.

'सक्करिस्सन्ति' (सत्कार करतील) म्हणजे त्या वृद्ध राजांचा जो काही सत्कार करतील, तो उत्तम प्रकारेच करतील. 'गरुं करिस्सन्ति' (आदर करतील) म्हणजे त्यांच्याविषयी आदरभाव मनात ठेवूनच वागतील. 'मानेस्सन्ति' (मान देतील) म्हणजे मनाने त्यांच्यावर प्रेम करतील. 'पूजेस्सन्ति' (पूजा करतील) म्हणजे प्रत्यय-पूजेने (अन्न, वस्त्र इत्यादी आवश्यक गोष्टी देऊन) त्यांची पूजा करतील. 'सोतब्बं मञ्ञिस्सन्ति' (ऐकण्यायोग्य मानतील) म्हणजे दिवसातून दोन-तीन वेळा त्यांच्या सेवेत जाऊन त्यांचे बोलणे ऐकण्यायोग्य आणि विश्वास ठेवण्यायोग्य मानतील. त्यामध्ये, जे तरुण राजे अशा प्रकारे वृद्ध राजांचा सत्कार इत्यादी करत नाहीत किंवा उपदेश मिळवण्यासाठी त्यांच्या सेवेत जात नाहीत, त्यांना ते वृद्ध राजे सोडून देतात (त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतात). उपदेश न मिळाल्यामुळे ते खेळ-तमाशात मग्न होतात आणि राज्यापासून भ्रष्ट होतात. परंतु, जे तरुण राजे त्या वृद्ध राजांशी योग्य प्रकारे वागतात, त्यांना ते वृद्ध राजे "हे करावे आणि हे करू नये" अशी प्राचीन परंपरा सांगतात. युद्धाची वेळ आली असताही "अशा प्रकारे प्रवेश करावा आणि अशा प्रकारे बाहेर पडावे" अशी रणनीती (उपाय) दाखवतात. ते तरुण राजे त्यांच्याकडून उपदेश मिळवून, त्या उपदेशानुसार वागून राज्याची परंपरा टिकवून ठेवण्यास समर्थ होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "हे लिच्छवींनो! वज्जींची केवळ वृद्धीच (प्रगतीच) अपेक्षित आहे."

---

Kulitthiyoti kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro. Okassāti vā pasayhāti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. Okāsātipi paṭhanti. Tattha okassāti avakasitvā ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ gehe puttabhātaropi, kheḷasiṅghānikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitā dhītaropi ime balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

'कुलित्थियो' म्हणजे कुलीन घराण्यातील स्त्रिया (कुलघरणी). 'कुलकुमारियो' म्हणजे त्यांच्या अविवाहित कन्या. 'ओकस्सा' किंवा 'पसय्हा' हे दोन्ही शब्द बळजबरीने किंवा जुलूमाने केलेल्या कृत्याचेच वाचक आहेत. काही ठिकाणी 'ओकासा' असाही पाठ वाचतात. त्यामध्ये 'ओकस्सा' म्हणजे खाली खेचून किंवा बळजबरीने ओढून आणणे. 'पसय्हा' म्हणजे पराभूत करून किंवा जबरदस्तीने ताबा मिळवून; हा या शब्दांचा अर्थ आहे. कारण, अशा प्रकारे (स्त्रियांवर जुलूम) करणाऱ्या राजांच्या राज्यात लोक "आमच्या घरातील मुलांच्या मातांना आणि ज्या मुलींची लाळ-शेंबूड स्वतःच्या तोंडाने साफ करून आम्ही त्यांना लहानाचे मोठे केले, अशा आमच्या मुलींनाही हे राजे बळजबरीने पकडून नेऊन आपल्या घरात ठेवतात" असे म्हणून क्रुद्ध होतात आणि सीमावर्ती भागात जाऊन चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. परंतु, जे राजे असे करत नाहीत, त्यांच्या राज्यात लोक चिंतामुक्त होऊन आपली कामे करतात आणि राजकोष वाढवतात. अशा प्रकारे, येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

---

Vajjīnaṃ [Pg.154] vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni. Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni. Dinnapubbaṃ katapubbanti pubbe dinnañca katañca. No parihāpessantīti ahāpetvā yathāpavattameva karissanti. Dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ haranti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

'वज्जीनं वज्जिचेतियानि' म्हणजे वज्जी राजांच्या वज्जी देशात आदरणीय असल्यामुळे 'चेतिय' (चैत्य) हे नाव मिळालेली यक्षांची (देवतांची) स्थाने. 'अब्भन्तरानि' म्हणजे नगराच्या आत असलेली. 'बाहिरानि' म्हणजे नगराच्या बाहेर असलेली. 'दिन्नपुब्बं कतपुब्बं' म्हणजे पूर्वी दिलेले आणि पूर्वी केलेले (पूजा-अर्चा इत्यादी). 'नो परिहापेस्सन्ति' म्हणजे खंड न पडू देता पूर्वीप्रमाणेच चालू ठेवतील. कारण, धार्मिक बळी (पूजा-नैवेद्य) कमी करणाऱ्या लोकांचे देवता चांगल्या प्रकारे रक्षण करत नाहीत. नवीन दुःख निर्माण करण्यास त्या असमर्थ असल्या तरी, आधीच उद्भवलेला खोकला, डोकेदुखी इत्यादी रोग त्या वाढवतात आणि युद्धप्रसंगी त्या साहाय्यक ठरत नाहीत. परंतु, जे लोक पूजा-नैवेद्य कमी करत नाहीत, त्यांचे देवता चांगल्या प्रकारे रक्षण करतात. नवीन सुख निर्माण करण्यास त्या असमर्थ असल्या तरी, उद्भवलेला खोकला, डोकेदुखी इत्यादी रोग त्या दूर करतात आणि रणभूमीवर साहाय्यक ठरतात. अशा प्रकारे, येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

---

Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ nāgacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na nassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhanaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vājaṃ na karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. Kintīti kena nu kho kāraṇena.

'धम्मिका रक्खावरणगुत्ति' या पदात, 'रक्षा' (रक्षण) हीच अशी आहे की ज्यामुळे अनिष्ट गोष्टी येत नाहीत, म्हणून प्रतिबंध करण्याच्या अर्थाने तिला 'आवरण' म्हणतात. ज्याप्रमाणे इष्ट गोष्टी नष्ट होत नाहीत, अशा प्रकारे सुरक्षित ठेवण्याच्या अर्थाने तिला 'गुत्ति' (गुप्ती/सुरक्षा) म्हणतात. त्यामध्ये, सैन्याने वेढून रक्षण करणे हे प्रव्रजितांसाठी (भिक्खूंसाठी) 'धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ती' म्हटले जात नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे विहाराच्या जवळील वनातील झाडे लोक तोडत नाहीत, शिकारी प्राण्यांची शिकार (वध) करत नाहीत आणि तलावांमधील मासे पकडत नाहीत; असे करणे म्हणजे 'धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ती' होय. 'किन्ती' म्हणजे कोणत्या कारणाने बरे?

---

Tattha ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ke vasissantī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu āgatesu dukkhaṃ viharantesu so doso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ [Pg.155] labhanti, amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti. Sīlavantānaṃ dassanapañhapucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

त्यात जे (राजे) न आलेल्या अर्हंतांच्या येण्याची इच्छा करत नाहीत, ते अश्रद्ध आणि अप्रसन्न असतात. प्रव्रजित आले असता ते सामोरे जात नाहीत, जाऊन त्यांना भेटत नाहीत, त्यांचे आदरातिथ्य करत नाहीत, प्रश्न विचारत नाहीत, धम्म ऐकत नाहीत, दान देत नाहीत, अनुमोदना ऐकत नाहीत आणि त्यांच्या राहण्याच्या जागेची व्यवस्था करत नाहीत. तेव्हा त्यांची अपकीर्ती पसरते की, "अमुक नावाचा राजा अश्रद्ध आणि अप्रसन्न आहे, प्रव्रजित आले असता तो सामोरे जात नाही... पे... राहण्याची व्यवस्था करत नाही." ते ऐकून प्रव्रजित त्याच्या नगरद्वारावरून जात असतानाही नगरात प्रवेश करत नाहीत. अशा प्रकारे न आलेल्या अर्हंतांचे न येणेच होते. परंतु आलेल्या अर्हंतांना सुखकारक निवास नसला, तर जे न जाणता आले आहेत, ते "आम्ही राहू असा विचार करून आलो होतो, पण या राजांच्या अशा वर्तनाने येथे कोण राहणार?" असा विचार करून निघून जातात. अशा प्रकारे न आलेले येत नाहीत आणि आलेले दुःखाने राहतात, तेव्हा तो प्रदेश प्रव्रजितांसाठी अनिवास (राहण्यायोग्य नसलेला) होतो. त्यामुळे देवतांचे रक्षण लाभत नाही. देवतांचे रक्षण नसले की अमनुष्य संधी मिळवतात आणि ते प्रबळ होऊन न उद्भवलेले आजार निर्माण करतात. शीलवंतांचे दर्शन, प्रश्न विचारणे इत्यादींवर आधारित पुण्याचा लाभ होत नाही. याच्या उलट, वर सांगितलेल्या कृष्णपक्षाच्या विरुद्ध शुक्लपक्षाचा संभव होतो. अशा प्रकारे येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

---

2. Vassakārasuttavaṇṇanā

२. वस्सकारसुत्तवण्णना (वस्सकार सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

22. Dutiye abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya yātukāmo. Vajjīti vajjirājāno. Evaṃmahiddhiketi evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate. Etena nesaṃ samaggabhāvaṃ katheti. Evaṃmahānubhāveti evaṃ mahantena rājānubhāvena samannāgate. Etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ katheti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). Ucchecchāmīti ucchindissāmi. Vināsessāmīti adassanaṃ nayissāmi. Anayabyasananti avaḍḍhiñceva, ñātibyasanañca. Āpādessāmīti pāpayissāmi.

२२. दुसऱ्या सुत्तात 'अभियातुकामो' म्हणजे पराभूत करण्यासाठी जाण्याची इच्छा असलेला. 'वज्जी' म्हणजे वज्जी राजे. 'एवंमहिद्धिके' म्हणजे अशा मोठ्या राजवैभवाने युक्त असलेल्या. याद्वारे त्यांची एकजूट (समग्रभाव) सांगितली आहे. 'एवंमहानुभावे' म्हणजे अशा मोठ्या राजप्रतापाने युक्त असलेल्या. याद्वारे त्यांचे हत्ती चालवण्याच्या कलेत घेतलेले शिक्षण सांगितले आहे, ज्याला अनुसरून म्हटले आहे - "हे लिच्छवी कुमार खरोखरच सुशिक्षित आहेत, हे लिच्छवी कुमार खरोखरच सुशिक्षित आहेत, जे एका बारीक चावीच्या छिद्रातून एकामागून एक न चुकता बाण मारू शकतात." 'उच्छेच्छामि' म्हणजे मी उच्छेद करीन (नष्ट करीन). 'विनासेस्सामि' म्हणजे अदृश्य करीन. 'अनयव्यसनं' म्हणजे अवनती आणि नातेवाईकांचा विनाश. 'आपादेस्सामि' म्हणजे मी त्या अवस्थेला पोहचवीन.

---

Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, ‘‘gamanasajjā hothā’’ti ca balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāya kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya addhayojanaṃ ajātasattuno vijitaṃ, addhayojanaṃ licchavīnaṃ. Tatra pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavino samaggā sammodamānā puretaraṃ āgantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto, tadā evamakāsi.

अशा प्रकारे तो उठताना-बसताना इत्यादी वेळी केवळ युद्धाचीच चर्चा करत असे आणि "जाण्याची तयारी ठेवा" अशी सैन्याला आज्ञा देत असे. का? असे ऐकिवात आहे की, गंगा नदीच्या एका बंदराच्या गावाजवळ अर्धा योजन अजातशत्रूचे राज्य होते आणि अर्धा योजन लिच्छवींचे राज्य होते. तिथे डोंगराच्या पायथ्याशी मौल्यवान वस्तू उतरत असे. ते ऐकून "मी आज जाईन, उद्या जाईन" अशी अजातशत्रू तयारी करत असतानाच, लिच्छवी राजे एकजुटीने आणि आनंदाने आधीच येऊन तो सर्व माल घेऊन जात असत. अजातशत्रू नंतर येऊन ती हकीकत जाणून संतप्त होऊन परत जात असे. ते दुसऱ्या वर्षीही तसेच करत असत. त्यामुळे त्याच्या मनात तीव्र वैर निर्माण झाले आणि त्याने तेव्हा असे केले.

---

Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi. Ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto niraparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi. Sace me gatena [Pg.156] koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati. Anatthe pana sati ‘kiṃ rañño tattha gatenā’ti vakkhatī’’ti. So vassakāraṃ brāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato tamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – atha kho rājā…pe… āpādessāmi vajjīti.

त्यानंतर त्याने विचार केला - "एका समूहाशी युद्ध करणे कठीण काम आहे, एकही वार वाया जाणारा नसतो. पण एखाद्या विद्वानाशी सल्लामसलत करून काम केले तर मनुष्य निर्दोष राहतो, आणि शास्त्यांसारखा दुसरा कोणताही विद्वान नाही. शास्ते जवळच मुख्य विहारात राहत आहेत, तर मग मी निरोप पाठवून विचारतो. जर माझ्या जाण्याने काही फायदा होणार असेल, तर शास्ते मौन बाळगतील. पण जर अनर्थ होणार असेल, तर 'राजाने तिथे जाण्यात काय अर्थ आहे?' असे ते म्हणतील." त्याने वस्सकार ब्राह्मणाला पाठवले. ब्राह्मणाने जाऊन भगवंतांना ती गोष्ट सांगितली. म्हणूनच म्हटले आहे - तेव्हा राजा... पे... वज्जींचा नाश करीन.

---

Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te, ānanda, sutantiādimāha. Taṃ vuttatthameva.

'भगवन्तं बीजयमानो' म्हणजे स्थविर आपल्या कर्तव्याचे पालन करत भगवंतांना वारा घालत होते, परंतु भगवंतांना थंडी किंवा उष्णता जाणवत नव्हती. भगवंतांनी ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकून, त्याच्याशी थेट चर्चा न करता, स्थविरांशी चर्चा करण्याच्या इच्छेने "आनंदा, तू ऐकले आहेस का?" इत्यादी विचारले. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

Ekamidāhanti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthaṃ āha. Akaraṇīyāti akattabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṃ. Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhaṃ yuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ, evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra mithubhedāti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā ‘‘aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetu’’nti dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha. Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ jānātīti? Āma jānāti. Jānanto kasmā kathesi? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati. Ettakampi jīvitameva varaṃ. Ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhābhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti. Abhinanditvāti cittena nanditvā. Anumoditvāti ‘‘yāva subhāsitamidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṃ gato. Rājāpi tameva pesetvā sabbe bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesi.

'एकमिदाहं' हे भगवंतांनी पूर्वी वज्जींना या static अपरिहाणीय धर्मांचा उपदेश केला होता, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'अकरणीया' म्हणजे न करण्याजोगे, न जिंकता येण्याजोगे असा अर्थ आहे. 'यदिदं' हा केवळ एक निपात आहे. 'युद्धस्स' हा शब्द करण अर्थातील षष्ठी विभक्ती आहे, थेट युद्धाने त्यांना जिंकणे शक्य नाही, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञत्र उपलापनाय' म्हणजे मन वळवणे वगळता. मन वळवणे म्हणजे "भांडण पुरे, आता आपण एकत्र येऊ या" असे म्हणून हत्ती, घोडे, रथ, सोने-नाणे इत्यादी पाठवून त्यांचा संग्रह करणे. अशा प्रकारे संग्रह करून केवळ विश्वासानेच त्यांना जिंकता येऊ शकते, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञत्र मिथुभेदा' म्हणजे आपापसात फूट पाडणे वगळता. याद्वारे "त्यांच्यात आपापसात फूट पाडूनही त्यांना जिंकता येऊ शकते" हे दर्शवले आहे. हे ब्राह्मणाने भगवंतांच्या बोलण्यातून सुगावा मिळवून म्हटले. पण भगवंतांना ठाऊक होते का की ब्राह्मणाला त्यांच्या बोलण्यातून हा सुगावा मिळाला आहे? होय, ठाऊक होते. ठाऊक असूनही त्यांनी का सांगितले? अनुकंपेपोटी. त्यांच्या मनात असा विचार आला होता - "मी न सांगितल्यास, तो काही दिवसांतच जाऊन सर्वांना पकडेल. पण सांगितल्यास, त्यांची एकजूट तोडण्यासाठी त्याला तीन वर्षे लागतील. एवढे आयुष्य मिळणेही श्रेष्ठच आहे. कारण एवढा काळ जगताना ते आपल्या कल्याणासाठी पुण्यकर्मे करतील." 'अभिनन्दित्वा' म्हणजे मनाने आनंदित होऊन. 'अनुमोदित्वा' म्हणजे "आदरणीय गोतमांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे!" अशा शब्दांत प्रशंसा करून. 'पक्कामि' म्हणजे तो राजाकडे निघून गेला. राजानेही त्यालाच पाठवून, त्यांच्यात फूट पाडून, शेवटी त्यांचा विनाश घडवून आणला.

---

3. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

३. प्रथमसत्तकसुत्तवण्णना (पहिल्या सत्तक सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

23. Tatiye abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatantā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti, tato [Pg.157] ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā phalapupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti. Pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto saṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ kārenti, uposathappavāraṇāyo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsike pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti. Pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto saṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

२३. तिसऱ्या सुत्तात, 'अभिण्हं सन्निपाता' (वारंवार एकत्र येणे) हा शब्द वज्जींच्या सात अपरिहानीय धर्मांमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे. येथेही (भिक्खूंच्या बाबतीत) वारंवार एकत्र न आल्यास, दिशांमधून आलेले वृत्त (बातम्या) ऐकू येत नाहीत. त्यामुळे 'अमुक विहारसीमा विस्कळीत झाली आहे, उपोसथ व पवारणा थांबली आहे, अमुक ठिकाणी भिक्खू वैद्यकर्म, दूतकर्म इत्यादी करत आहेत आणि विज्ञापना (याचना) करून फळे, फुले इत्यादी देऊन उपजीविका करत आहेत' इत्यादी गोष्टी त्यांना समजत नाहीत. पापी भिक्खू सुद्धा 'संघ गाफील (प्रमत्त) आहे' असे जाणून एकत्र येऊन शासनाचा (धम्माचा) ऱ्हास घडवून आणतात. परंतु, वारंवार एकत्र येणारे भिक्खू त्या त्या घडामोडी ऐकतात. त्यामुळे ते भिक्खूसंघाला पाठवून सीमा व्यवस्थित करतात, उपोसथ व पवारणा चालू ठेवतात, मिथ्या आजीविका करणाऱ्यांच्या प्रभावाच्या ठिकाणी आर्यवंश धम्माचा उपदेश करणाऱ्या भिक्खूंना पाठवून आर्यवंशाचा उपदेश करवून घेतात आणि विनयधरांच्या माध्यमातून पापी भिक्खूंचा निग्रह (दमन) करवून घेतात. पापी भिक्खू सुद्धा 'संघ जागरूक (अप्रमत्त) आहे, आपल्याला टोळ्या बनवून फिरणे शक्य नाही' असे समजून पांगतात आणि पळून जातात. अशा प्रकारे येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी।

---

Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigharauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitamattāya ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.

'समग्गा' (एकजुटीने) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजावा: चैत्याची डागडुजी करण्यासाठी, बोधिगृह किंवा उपोसथगृहावर छप्पर घालण्यासाठी किंवा नियम ठरवण्याच्या इच्छेने 'संघ एकत्र यावा' असे म्हणून भेरी (नगारा) किंवा घंटा वाजवल्याबरोबर, 'माझे चीवर शिवण्याचे काम आहे, मला माझा भिक्षापात्र भाजायचा आहे, माझे नवीन बांधकाम चालू आहे' असे विक्षेप (बहाणे) करणारे भिक्खू 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणता येत नाही. परंतु, ते सर्व काम बाजूला ठेवून 'मी आधी जाईन, मी आधी जाईन' असे म्हणून एकाच वेळी धावून एकत्र येणारे भिक्खू 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हटले जाते. एकत्र आल्यावर सुद्धा, विचार करून, सल्लामसलत करून आणि करावयाचे काम पूर्ण करून एकाच वेळी न उठल्यास 'एकजुटीने उठले' असे म्हणता येत नाही. कारण, अशा प्रकारे (विस्कळीतपणे) उठणाऱ्यांमध्ये जे आधी जातात, त्यांच्या मनात असा विचार येतो की, 'आम्ही केवळ बाह्य गोष्टीच ऐकल्या, आता महत्त्वाचा निर्णय होईल.' एकाच वेळी उठणारे भिक्खू 'एकजुटीने उठले' असे म्हटले जाते. शिवाय, 'अमुक ठिकाणी विहारसीमा विस्कळीत झाली आहे, उपोसथ व पवारणा थांबली आहे, अमुक ठिकाणी वैद्यकर्म इत्यादी करणारे पापी भिक्खू वाढले आहेत' असे ऐकून, 'कोण जाऊन त्यांचे दमन करेल?' असे विचारले असता, 'मी आधी जाईन, मी आधी जाईन' असे म्हणून जाणारे भिक्खू सुद्धा 'एकजुटीने उठले' असे म्हटले जाते।

---

Āgantukaṃ pana disvā ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesantāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ ‘‘asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko olīyamānako [Pg.158] gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghakaraṇīyāni karonti nāma.

तसेच, आगंतुक (नवीन आलेल्या) भिक्खूला पाहून 'या परिवेणात (विहारखंडात) जा, त्या परिवेणात जा, हा कोण आहे?' असे न बोलता सर्वजण मिळून त्याचे आदरातिथ्य करत असतील; जीर्ण पात्र व चीवर असणाऱ्या भिक्खूला पाहून त्याच्यासाठी भिक्षाटनाच्या नियमांनुसार पात्र व चीवर शोधत असतील; आजारी भिक्खूसाठी औषध शोधत असतील; अनाथ आजारी भिक्खूला 'अमुक परिवेणात जा' असे न सांगता आपापल्या परिवेणात त्याची सेवा-शुश्रूषा करत असतील; एखादा ग्रंथ (अभ्यास) मागे पडत असताना प्रज्ञावान भिक्खूला साहाय्य करून त्याच्याकडून तो ग्रंथ पुन्हा शिकवून घेत असतील, तर ते 'एकजुटीने संघाची कर्तव्ये करत आहेत' असे म्हटले जाते।

---

Appaññattantiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā gaṇhantā appaññattaṃ paññāpenti nāma purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma assajipunabbasukā viya. Tathā akarontā pana apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya, āyasmā mahākassapo viya ca. Vuddhiyevāti sīlādiguṇehi vuddhiyeva, no parihāni.

'अप्पञ्ञत्तं' (न नेमलेले) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजावा: नवीन, अधार्मिक नियम किंवा सिक्खापद स्वीकारणारे भिक्खू 'न नेमलेले नियम नेमतात' असे म्हटले जाते, जसे श्रावस्तीमध्ये जुन्या संथत (आसनाच्या) बाबतीत भिक्खूंनी केले होते. धम्माच्या आणि विनयाच्या विरुद्ध शासनाचा अर्थ लावणारे भिक्खू 'नेमलेले नियम नष्ट करतात' असे म्हटले जाते, जसे भगवान बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर शंभर वर्षांनी वैशालीतील वज्जीपुत्तक भिक्खूंनी केले होते. परंतु, लहान-सहान (क्षुद्रानुक्षुद्र) आपत्ती मुद्दामहून ओढवून घेणारे भिक्खू नेमून दिलेल्या सिक्खापदांचे नीट पालन करत नाहीत, जसे अस्सजी आणि पुनब्बसु भिक्खू करत असत. परंतु, जे असे करत नाहीत, ते न नेमलेले नियम नेमत नाहीत, नेमलेले नियम नष्ट करत नाहीत आणि नेमून दिलेल्या सिक्खापदांचे नीट पालन करतात, जसे आयुष्यमान उपसेन, काकंडकपुत्र आयुष्यमान यस आणि आयुष्यमान महाकस्सप करत असत. 'वृद्धीच होईल' म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी वृद्धीच होईल, ऱ्हास होणार नाही।

---

Therāti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Saṅghassa pitiṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro. Pitiṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ pariṇenti, pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā.

'थेरा' (स्थवीर) म्हणजे जे धम्मामध्ये स्थिरतेला प्राप्त झाले आहेत आणि स्थवीर बनवणाऱ्या गुणांनी युक्त आहेत. ज्यांनी अनेक रात्री (दीर्घ काळ) अनुभवल्या आहेत, म्हणून त्यांना 'रत्तञ्ञू' (अनुभवी) म्हणतात. ज्यांचे प्रव्रजित होणे (दीक्षा घेणे) खूप जुने आहे, म्हणून त्यांना 'चिरपब्बजित' म्हणतात. जे संघाच्या पितृतुल्य स्थानी आहेत, म्हणून त्यांना 'संघपितर' म्हणतात. पितृतुल्य स्थानी असल्यामुळे ते संघाचे नेतृत्व करतात आणि मार्गदर्शक बनून तीन शिक्षांमध्ये (शील, समाधी, प्रज्ञा) प्रवृत्त करतात, म्हणून त्यांना 'संघपरिणायक' (संघाचे मार्गदर्शक) म्हणतात।

---

Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇikathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tesaṃ te ‘‘evaṃ te abhikkamitabba’’ntiādikaṃ ovādaṃ denti, paveṇikathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo daṭṭhabbā.

जे (कनिष्ठ भिक्खू) त्या स्थवीरांचा आदर-सत्कार इत्यादी करत नाहीत, उपदेश घेण्यासाठी दोन-तीन वेळा त्यांच्याकडे जात नाहीत, ते स्थवीर सुद्धा त्यांना उपदेश देत नाहीत, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टी सांगत नाहीत आणि सारभूत धम्मपर्याय शिकवत नाहीत. ते स्थवीरांद्वारे दुर्लक्षित होऊन शील इत्यादी धम्मस्कंधांपासून आणि सात आर्यधनांपासून इत्यादी गुणांपासून वंचित होतात (ऱ्हास पावतात). परंतु, जे त्यांचा आदर-सत्कार करतात, त्यांच्याकडे जातात, त्यांना ते स्थवीर 'तू अशा प्रकारे प्रगती केली पाहिजेस' इत्यादी उपदेश देतात, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टी सांगतात, सारभूत धम्मपर्याय शिकवतात आणि तेरा धुतंगांच्या व दहा कथावस्तूंच्या आधारे त्यांना अनुशासित करतात. ते त्या उपदेशाचे पालन करून शील इत्यादी गुणांनी वृद्धिंगत होत श्रामण्यफलाला (अर्हत पदाला) प्राप्त होतात. अशा प्रकारे येथे हानी आणि वृद्धी समजून घ्यावी।

---

Punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tassā ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchissantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti, te tassā [Pg.159] vasaṃ gacchanti nāma. Itare na gacchanti. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.

'पोनोब्भविका' म्हणजे जिचा स्वभाव पुन्हा जन्म देण्याचा आहे ती, म्हणजेच पुन्हा जन्म देणारी, असा याचा अर्थ आहे. 'तिच्या आहारी जाणार नाहीत' या वाक्यात, जे भिक्खू चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) कारणाने उपासकांच्या पावलावर पाऊल ठेवून एका गावावरून दुसऱ्या गावाला फिरतात, ते तिच्या (तृष्णेच्या) आहारी जातात असे म्हटले जाते. इतर भिक्खू तिच्या आहारी जात नाहीत. तेथे हानी आणि वृद्धी स्पष्टच आहे।

---

Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārakadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññasenāsane niddāyitvāpi pabuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ suṇāti, yena araññe pītiṃ paṭilabhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuto araññe niddāyamānameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.

‘आरण्यकेसु’ म्हणजे कमीत कमी पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेल्या वनांमध्ये. ‘सापेक्षा’ म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ असलेले. कारण गावाजवळील विहारात ध्यानात मग्न होऊनही, त्यातून नुकतेच उठल्यावर स्त्री, पुरुष, मुलगे, मुली इत्यादींचे आवाज ऐकू येतात, ज्यामुळे भिक्खूने प्राप्त केलेले विशेष गुण (ध्यान) देखील नष्टच होते. याउलट, अरण्यवासातील विहारात झोपूनही, नुकतेच जागे झाल्यावर सिंह, वाघ, मोर इत्यादींचे आवाज ऐकू येतात, ज्यामुळे अरण्यातील प्रीती (आनंद) प्राप्त करून आणि त्याचेच चिंतन करत तो अग्रफलावर (अर्हतपदावर) प्रतिष्ठित होतो. अशा प्रकारे, भगवान गावाजवळील विहारात ध्यानात मग्न होऊन बसलेल्या भिक्खूपेक्षा अरण्यात झोपलेल्या भिक्खूचीच प्रशंसा करतात. म्हणून, त्याच विशेष कारणाचा विचार करून भगवंतांनी ‘आरण्यक सेनासनांवर (निवासस्थानांवर) त्यांची ओढ असेल’ असे म्हटले आहे.

---

Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhāpessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā, vihāraṃ sampattabhikkhūnaṃ paccuggamana-pattacīvarapaṭiggahaṇa-āsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattappaṭivattampi na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāvacintetvā āgatamhā, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodakaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammasavanaṃ vā na labhanti. Tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.

‘पच्चत्तंयेव सतिं उपट्ठापेस्सन्ति’ म्हणजे स्वतःच स्वतःच्या अंतरात स्मृती (सती) प्रस्थापित करतील. ‘पेसला’ म्हणजे प्रिय शील असलेले (शीलवान). येथेही, सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे येणे न इच्छिणारे निवासी भिक्खू अश्रद्ध आणि अप्रसन्न असतात. ते विहारात आलेल्या भिक्खूंचे स्वागत करणे, त्यांचे पात्र व चीवर स्वीकारणे, आसन देणे, पंख्याने वारा घालणे इत्यादी कर्तव्ये करत नाहीत. त्यामुळे त्यांची अपकीर्ती पसरते की, ‘अमुक विहारात राहणारे भिक्खू अश्रद्ध व अप्रसन्न आहेत, ते विहारात आलेल्या भिक्खूंचे आदरातिथ्य (कर्तव्ये) देखील करत नाहीत.’ ते ऐकून प्रव्रजित भिक्खू विहाराच्या दारावरून जात असूनही विहारात प्रवेश करत नाहीत. अशा प्रकारे, न आलेल्यांचे न येणेच होते. आणि आलेल्यांना सुखकारक निवास न मिळाल्यामुळे, जे न जाणता आले आहेत, ते ‘आम्ही येथे राहू असा विचार करून आलो होतो, परंतु या निवासी भिक्खूंच्या अशा वर्तनामुळे येथे कोण राहणार?’ असा विचार करून निघून जातात. अशा प्रकारे तो विहार इतर भिक्खूंसाठी राहण्यायोग्य राहत नाही. त्यामुळे निवासी भिक्खूंना शीलवान भिक्खूंचे दर्शन न मिळाल्यामुळे शंकांचे निरसन करणारे, आचार व शिक्षणाची शिकवण देणारे किंवा मधुर धम्मश्रवण लाभत नाही. त्यांना न शिकलेल्या धम्माचे ग्रहण करता येत नाही आणि शिकलेल्या धम्माचे पठण देखील करता येत नाही. अशा प्रकारे त्यांची हानीच होते, प्रगती होत नाही.

---

Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti[Pg.160], te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati ‘‘asukavihāre bhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi āgacchanti. Tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti, samīpaṃ gantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha, gamissathā’’ti pucchanti. ‘‘Gamissāmā’’ti vutte ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Te āgantukatherānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ dve divasāni vasissāmāti āgatamhā, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasa dvādasa vassāni vasimhā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

परंतु जे सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे येणे इच्छितात, ते श्रद्धावान आणि प्रसन्न असतात. ते आलेल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे स्वागत इत्यादी करून त्यांना आसन व निवासस्थान तयार करून देतात. त्यांना सोबत घेऊन भिक्षेसाठी प्रवेश करतात, त्यांच्या शंकांचे निरसन करतात आणि मधुर धम्मश्रवण प्राप्त करतात. त्यानंतर त्यांची कीर्ती पसरते की, ‘अमुक विहारात राहणारे भिक्खू अत्यंत श्रद्धावान, प्रसन्न, कर्तव्यदक्ष आणि आदरातिथ्य करणारे आहेत.’ ते ऐकून भिक्खू दूरवरूनही येतात. निवासी भिक्खू त्यांचे आदरातिथ्य करतात, जवळ जाऊन ज्येष्ठ आगंतुक भिक्खूंना वंदन करून बसतात, कनिष्ठ आगंतुक भिक्खूच्या जवळ आसन घेऊन बसतात आणि ‘या विहारात आपण राहणार की जाणार?’ असे विचारतात. ‘आम्ही जाणार’ असे म्हटल्यावर ‘येथे अनुकूल निवासस्थान आहे, भिक्षा सहज उपलब्ध आहे’ इत्यादी सांगून त्यांना जाऊ देत नाहीत. जर तो आगंतुक भिक्खू विनयधर असेल, तर त्याच्या सन्निध विनयाचे पठण करतात. जर तो सुत्तंत इत्यादी जाणणारा असेल, तर त्याच्या सन्निध त्या त्या धम्माचे पठण करतात. ते आगंतुक थेरांच्या उपदेशात राहून प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करतात. आगंतुक भिक्खू असे म्हणणारे होतात की, ‘आम्ही एक-दोन दिवस राहण्यासाठी आलो होतो, परंतु यांच्या सुखकारक सहवासामुळे आम्ही येथे दहा-बारा वर्षे राहिलो.’ अशा प्रकारे येथे हानी आणि वृद्धी समजून घ्यावी.

---

4. Dutiyasattakasuttavaṇṇanā

४. दुसऱ्या सप्तक सुत्ताचे वर्णन.

---

24. Catutthe na kammārāmāti ye divasaṃ cīvarakamma-kāyabandhanaparissāvana-dhammakaraṇa-sammajjani-pādakaṭhalikādīneva karonti, te sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana tesaṃ karaṇavelāya evaṃ etāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.

२४. चौथ्या सुत्तात, ‘न कम्मारामा’ (कामात मग्न नसलेले) या पदाने, जे दिवसभर चीवर शिवणे, कंबरपट्टा (कायबंधन), पाणी गाळण्याचे साधन (परिस्सावन), पाण्याचे भांडे (धम्मकरण), झाडू मारणे, पाय पुसण्याचे साधन इत्यादी कामेच करत राहतात, त्यांना उद्देशून हा निषेध केला आहे. परंतु जो भिक्खू ही कामे करण्याच्या वेळीच ती करतो, धम्मशिक्षणाच्या वेळी धम्मशिक्षण घेतो, पठणाच्या वेळी पठण करतो, चैत्य प्रांगणातील कर्तव्याच्या वेळी चैत्य प्रांगणाची सेवा करतो आणि मनन-चिंतनाच्या वेळी मनन-चिंतन करतो, तो ‘कम्माराम’ (कामात मग्न असलेला) म्हटला जात नाही.

---

Yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva rattindivaṃ vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.

जो स्त्रीचे सौंदर्य, पुरुषाचे सौंदर्य इत्यादींविषयी गप्पागोष्टी करतच रात्रंदिवस घालवतो आणि अशा निरर्थक संभाषणात मर्यादा राखत नाही, तो ‘भस्साराम’ (गप्पागोष्टींमध्ये मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु जो रात्रंदिवस धम्मोपदेश करतो, प्रश्नांची उत्तरे देतो, तो अल्पभाषीच असून संभाषणात मर्यादा राखणाराच असतो. का? कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की, ‘भिक्खूंनो, एकत्र जमल्यावर तुमच्यासाठी दोनच गोष्टी करण्यासारख्या आहेत - एक तर धम्मचर्चा किंवा आर्य मौन.’

---

Yo ṭhitopi gacchantopi nisinnopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅgaṃ [Pg.161] otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).

जो उभा असताना, चालताना किंवा बसलेला असतानाही आळस आणि डुलकी (थीन-मिद्ध) यांनी ग्रस्त होऊन झोपतच राहतो, तो ‘निद्दाराम’ (झोपेमध्ये मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु ज्याचे शारीरिक आजारपणामुळे चित्त सुप्त अवस्थेत (भवंग) जाते, तो ‘निद्दाराम’ नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— ‘हे अग्निवेश्न! मला आठवते की, उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, दुपारच्या भोजनानंतर भिक्षेवरून परतल्यावर, मी संघाटीची चार घड्या घालून ती अंथरली आणि उजव्या कुशीवर पडून, स्मृती व संप्रजन्य (सतो संपजानो) जागृत ठेवून झोप घेतली.’

---

Yo ‘‘ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catuttho’’ti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo.

जो ‘एकाचा दुसरा, दोघांचा तिसरा, तिघांचा चौथा’ अशा प्रकारे नेहमी लोकांच्या घोळक्यातच राहतो आणि एकटेपणात आनंद मिळवू शकत नाही, तो ‘संगणिकाराम’ (समूहात मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु जो चारही शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये) एकटाच आनंद मिळवतो, तो ‘संगणिकाराम’ नाही.

---

Asantasambhāvanicchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma. Yesaṃ pāpakā mittā catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpasahāyā, ye ca tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkā, te pāpamittā pāpasahāyā pāpasampavaṅkā nāma.

स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांची प्रसिद्धी मिळवण्याची इच्छा असलेले दुःशील भिक्खू ‘पापिच्छ’ (वाईट इच्छा असलेले) म्हटले जातात. ज्यांचे मित्र पापी असतात, जे चारही शारीरिक स्थितींमध्ये एकत्र राहिल्यामुळे पापी सहकारी असतात, आणि जे त्यांच्याकडे झुकलेले, प्रवृत्त झालेले व त्यांच्या आहारी गेलेले असल्यामुळे पापाकडे वळलेले असतात, त्यांना ‘पापमित्र’, ‘पापसहाय’ आणि ‘पापसंपवंक’ म्हटले जाते.

---

Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṃ appatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva sīlapārisuddhijjhānavipassanā sotāpannabhāvādīnaṃ aññataramattakena vosānaṃ nāpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

‘ओरमत्तकेन’ म्हणजे कनिष्ठ दर्जाच्या किंवा अगदी थोड्याशा गोष्टीने. ‘अंतरा’ म्हणजे अर्हतपद प्राप्त न करताच, त्याच्या आधीच्या काळात. ‘वोसानं’ म्हणजे ‘एवढे पुरेसे आहे’ असे मानून अंतिम ध्येयापर्यंत न पोहोचता मध्येच थांबणे (माघार घेणे). याचा अर्थ असा आहे की, जोपर्यंत शीलपरिशुद्धी, ध्यान, विपश्यना, स्रोतापन्न अवस्था इत्यादींपैकी कोणत्याही एका गोष्टीनेच भिक्खू मध्येच थांबणार नाहीत (अंतिम ध्येय गाठण्यापूर्वी समाधान मानणार नाहीत), तोपर्यंत भिक्खूंची प्रगतीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही.

---

7. Saññāsuttavaṇṇanā

७. संज्ञा सुत्ताचे वर्णन.

---

27. Sattame aniccasaññādayo aniccānupassanādīhi sahagatasaññā.

२७. सातव्या सुत्तात, ‘अनित्य संज्ञा’ इत्यादी संज्ञा या अनित्यानुपश्यना (अनित्यतेचे दर्शन) इत्यादींसह उत्पन्न होणाऱ्या संज्ञा आहेत.

---

8. Paṭhamaparihānisuttavaṇṇanā

८. पहिल्या परिहानी सुत्ताचे वर्णन.

---

28. Aṭṭhame uppannānaṃ saṅghakiccānaṃ nittharaṇena bhāraṃ vahantīti bhāravāhino. Te tena paññāyissantīti te therā tena attano therabhāvānurūpena kiccena paññāyissanti. Tesu yogaṃ āpajjatīti payogaṃ āpajjati, sayaṃ tāni kiccāni kātuṃ ārabhatīti.

२८. आठव्या सूत्तात— उत्पन्न झालेल्या संघकार्यांचा निपटारा करून जे भार वाहतात, म्हणून त्यांना 'भारवाहिनो' (भार वाहणारे) म्हणतात. 'ते तेन पञ्ञायिस्सन्ति' (ते त्याद्वारे ओळखले जातील) म्हणजे ते थेर आपल्या थेरभावाला (ज्येष्ठत्वाला) अनुरूप अशा त्या कार्याने ओळखले जातील. 'तेसु योगं आपज्जति' म्हणजे ते प्रयत्न करतात, स्वतः ती कार्ये करण्यास आरंभ करतात.

---

9. Dutiyaparihānisuttavaṇṇanā

९. द्वितीय परिहानि सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

29. Navame [Pg.162] bhikkhudassanaṃ hāpetīti bhikkhusaṅghassa dassanatthāya gamanaṃ hāpeti. Adhisīleti pañcasīladasasīlasaṅkhāte uttamasīle. Ito bahiddhāti imamhā sāsanā bahiddhā. Dakkhiṇeyyaṃ gavesatīti deyyadhammapaṭiggāhake pariyesati. Tattha ca pubbakāraṃ karotīti tesaṃ bāhirānaṃ titthiyānaṃ datvā pacchā bhikkhūnaṃ deti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

२९. नवव्या सूत्तात— 'भिक्खुदस्सनं हापेति' म्हणजे भिक्खू संघाच्या दर्शनासाठी जाणे टाळतो (कमी करतो). 'अधिसीले' म्हणजे पंचशील व दशशील संज्ञक उत्तम शीलामध्ये. 'इतो बहिद्धा' म्हणजे या बुद्ध शासनाच्या बाहेर. 'दक्खिणेय्यं गवेसति' म्हणजे दान स्वीकारणाऱ्या पात्र व्यक्तींचा शोध घेतो. 'तत्थ च पुब्बकारं करोति' म्हणजे त्या बाहेरील तिर्थिकांना आधी दान देऊन नंतर भिक्खूंना देतो. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Vajjisattakavaggo tatiyo.

तिसरा वज्जी सप्तक वर्ग समाप्त.

---

4. Devatāvaggo

४. देवता वर्ग

---

5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

५. प्रथम मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

36. Catutthassa pañcame duddadanti duppariccajaṃ mahārahaṃ bhaṇḍakaṃ. Dukkaraṃ karotīti kātuṃ asukaraṃ kammaṃ karoti. Dukkhamaṃ khamatīti sahāyassa atthāya duradhivāsaṃ adhivāseti. Guyhamassa āvikarotīti attano guyhaṃ tassa āvikaroti. Guyhamassa pariguhatīti tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati. Khīṇena nātimaññatīti tassa bhoge khīṇe tena khayena taṃ nātimaññati, tasmiṃ omānaṃ attani ca atimānaṃ na karoti.

३६. चौथ्या वर्गाच्या पाचव्या सूत्तात— 'दुद्ददं' म्हणजे त्याग करण्यास कठीण असलेली मौल्यवान वस्तू देणे. 'दुक्करं करोति' म्हणजे करणे कठीण असलेले कार्य करतो. 'दुक्खमं खमति' म्हणजे मित्राच्या कल्याणासाठी सहन करण्यास कठीण असलेल्या गोष्टी सहन करतो. 'गुय्हमस्स आविकरोति' म्हणजे आपले गुपित त्याला प्रकट करतो. 'गुय्हमस्स परिगुहति' म्हणजे त्याचे गुपित इतरांना सांगत नाही. 'खीणेन नातिमञ्ञति' म्हणजे त्या मित्राची संपत्ती नष्ट झाली असता, त्या संपत्तीच्या नाशामुळे त्याचा अनादर करत नाही; त्याच्याविषयी हीनभाव आणि स्वतःविषयी अतिमान (अहंकार) बाळगत नाही.

---

6. Dutiyamittasuttavaṇṇanā

६. द्वितीय मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

37. Chaṭṭhe vattāti vacanakusalo. Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati, dinnaṃ ovādaṃ karoti. Gambhīranti guyhaṃ rahassaṃ jhānanissitaṃ vipassanāmaggaphalanibbānanissitaṃ.

३७. सहाव्या सूत्तात— 'वत्ता' म्हणजे बोलण्यात (उपदेश करण्यात) कुशल. 'वचनक्खमो' म्हणजे बोलणे (उपदेश) सहन करतो, दिलेल्या उपदेशाचे पालन करतो. 'गम्भीरं' म्हणजे गुप्त, रहस्यमय, ध्यानावर आधारित, तसेच वियश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाणावर आधारित गहन विषय.

---

7. Paṭhamapaṭisambhidāsuttavaṇṇanā

७. प्रथम पटिसंभिदा सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

38. Sattame idaṃ me cetaso līnattanti uppanne cetaso līnatte ‘‘idaṃ me cetaso līnatta’’nti yathāsabhāvato jānāti. Ajjhattaṃ saṃkhittaṃ nāma thinamiddhānugataṃ. Bahiddhā vikkhittaṃ nāma pañcasu kāmaguṇesu [Pg.163] vikkhittaṃ. Vedanātiādīni papañcamūlavasena gahitāni. Vedanā hi taṇhāya mūlaṃ sukhavasena taṇhuppattito, saññā diṭṭhiyā mūlaṃ avibhūtārammaṇe diṭṭhiuppattito, vitakko mānassa mūlaṃ vitakkavasena asmīti mānuppattito. Sappāyāsappāyesūti upakārānupakāresu. Nimittanti kāraṇaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

३८. सातव्या सूत्तात— 'इदं मे चेतसो लीनत्तं' म्हणजे चित्तामध्ये संकोच (लीनता) उत्पन्न झाला असता, "हा माझ्या चित्ताचा संकोच आहे" असे यथाभूत जाणतो. अध्यात्मतः (अंतर्गत) संकुचित चित्त म्हणजे स्त्यान-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) यांनी युक्त असलेले चित्त. बाह्यतः विखुरलेले चित्त म्हणजे पाच कामगुणांमध्ये विखुरलेले चित्त. 'वेदना' इत्यादी पदे प्रपंच-मुळाच्या (तृष्णा, मान, दृष्टी यांच्या कारणाच्या) दृष्टीने घेतली आहेत. कारण वेदना ही तृष्णेचे मूळ आहे, कारण सुखाच्या प्रभावाने तृष्णा उत्पन्न होते; संज्ञा ही दृष्टीचे मूळ आहे, कारण अस्पष्ट आलंबनामध्ये दृष्टी उत्पन्न होते; वितर्क हा मानाचे मूळ आहे, कारण वितर्काच्या प्रभावाने "मी आहे" असा मान उत्पन्न होतो. 'सप्पायसप्पायेषु' म्हणजे उपकारक आणि अनुपकारक गोष्टींमध्ये. 'निमित्तं' म्हणजे कारण. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Devatāvaggo catuttho.

चौथा देवता वर्ग समाप्त.

---

5. Mahāyaññavaggo

५. महायज्ञ वर्ग

---

1-2. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttādivaṇṇanā

१-२. सप्त विज्ञानस्थिति सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण

---

44-45. Pañcamassa paṭhame viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni. Seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana tesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi hoti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisa thūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti. Tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.

४४-४५. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात— 'विञ्ञाणट्ठितियो' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञानाची स्थाने. 'सेय्यथापि' हा उदाहरणाचा निपात शब्द आहे, "जसे की मनुष्य" असा याचा अर्थ आहे. कारण अपरिमित चक्रवाळांमध्ये अपरिमित मनुष्यांमध्ये रंग, रूप, आकार इत्यादींच्या दृष्टीने दोन व्यक्ती देखील अगदी एकसारख्या नसतात. जेथे कुठे जुळे भाऊ देखील रंगाने किंवा आकाराने सारखे असतात, त्यांच्यामध्ये देखील सरळ पाहणे, तिरपे पाहणे, बोलणे, हसणे, चालणे, उभे राहणे इत्यादींमुळे भेद असतोच. म्हणून त्यांना 'नानत्तकाया' (नानाविध शरीर असलेले) म्हटले आहे. परंतु त्यांची प्रतिसंधी संज्ञा त्रिहेतुक, द्विहेतुक किंवा अहेतुक देखील असते, म्हणून त्यांना 'नानत्तसञ्ञिनो' (नानाविध संज्ञा असलेले) म्हटले आहे. 'एकच्चे च देवा' म्हणजे सहा कामावचर देव. कारण त्यांच्यापैकी काहींचे शरीर निळे असते, तर काहींचे पिवळे इत्यादी रंगांचे असते. परंतु त्यांची संज्ञा द्विहेतुक किंवा त्रिहेतुक असते, अहेतुक नसते. 'एकच्चे च विनिपातिका' म्हणजे चार अपायांतून मुक्त असलेले उत्तरमाता यक्षिणी, पियंकरमाता यक्षिणी, फुस्समित्ता, धम्मगुत्ता इत्यादी आणि इतर वैमानिक प्रेत. कारण यांचे शरीर पिवळा, पांढरा, काळा, तांबूस, सावळा इत्यादी रंगांच्या भेदाने आणि कृश, स्थूल, बुटका, उंच अशा भेदाने नानाविध असते; मनुष्यांप्रमाणेच द्विहेतुक, त्रिहेतुक आणि अहेतुक भेदाने त्यांची संज्ञा देखील नानाविध असते. परंतु ते देवांप्रमाणे महातेजस्वी नसतात, गरीब मनुष्यांप्रमाणे अल्पतेजस्वी असतात आणि अन्न-वस्त्र मिळण्यास कठीण असलेले व दुःखाने पीडित होऊन जगतात. काही जण कृष्णपक्षात दुःखी आणि शुक्लपक्षात सुखी असतात. म्हणून सुखाच्या समूहातून पतित झाल्यामुळे त्यांना 'विनिपातिका' म्हटले आहे. परंतु जे येथे त्रिहेतुक आहेत, त्यांना पियंकरमाता इत्यादींप्रमाणे धर्माभिसमय (सत्य ज्ञान) देखील प्राप्त होते.

---

Brahmakāyikāti [Pg.164] brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena abhinibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca pana tesaṃ ativipphārikova hoti. Iti te kāyassa nānattā paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.

'ब्रह्मकायिका' म्हणजे ब्रह्मपारिसज्ज, ब्रह्मपुरोहित आणि महाब्रह्मा देव. 'पठमाभिनिब्बत्ता' म्हणजे ते सर्वच प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झालेले आहेत. परंतु ब्रह्मपारिसज्ज देव हे हीन (कमी) प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य कल्पाचा तिसरा भाग एवढे असते. ब्रह्मपुरोहित देव हे मध्यम प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य अर्धा कल्प एवढे असते आणि त्यांचे शरीर अधिक विशाल असते. महाब्रह्मा देव हे प्रणीत (उत्कृष्ट) प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य एक कल्प एवढे असते आणि त्यांचे शरीर अत्यंत विशाल असते. अशा प्रकारे, शरीराच्या नानात्वामुळे (भिन्नतेमुळे) आणि प्रथम ध्यानाच्या प्रभावाने संज्ञेच्या एकत्वामुळे (सारखेपणामुळे) ते 'नानाविध शरीर असलेले आणि एकच संज्ञा असलेले' आहेत असे जाणावे.

---

Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.

आणि जसे ते देव आहेत, तसेच चार अपायांतील प्राणी देखील आहेत. कारण नरकांमध्ये काहींचे शरीर एक गाऊत असते, काहींचे अर्धा योजन असते, तर काहींचे शरीर एक योजन असते; परंतु देवदत्ताचे शरीर शंभर योजन एवढे मोठे झाले होते. प्राण्यांमध्ये (तिर्यक योनीत) देखील काही लहान असतात, तर काही मोठे असतात. प्रेतलोकात देखील काही साठ हात उंचीचे असतात, काही ऐंशी हात उंचीचे असतात, काही सुंदर रंगाचे असतात, तर काही कुरूप रंगाचे असतात. तसेच कालकंजिक असुर देखील असतात. शिवाय, येथे 'दीघपिट्ठिक' नावाचे प्रेत साठ योजन लांबीचे देखील असतात. परंतु त्या सर्वांची संज्ञा देखील अकुशल विपाक अहेतुकच असते. अशा प्रकारे, अपायलोकातील प्राणी देखील 'नानाविध शरीर असलेले आणि एकच संज्ञा असलेले' याच गणनेत येतात.

---

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.

‘आभस्सरा’ म्हणजे काठीने पेटवलेल्या मशालीच्या ज्वालेप्रमाणे ज्यांच्या शरीरातून प्रभा (प्रकाश) तुटून-तुटून पडल्यासारखी बाहेर पडते आणि पसरते, म्हणून त्यांना ‘आभस्सर’ म्हणतात. त्या देवांमध्ये, पंचक पद्धतीनुसार, ज्यांनी हीन (परित्त) अशा द्वितीय व तृतीय ध्यानांच्या जोडीची भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘परित्ताभा’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान दोन कल्प असते. ज्यांनी मध्यम भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘अप्पमाणाभा’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान चार कल्प असते. ज्यांनी प्रणीत (उत्कृष्ट) भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘आभस्सर’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान आठ कल्प असते. परंतु येथे उत्कृष्ट मर्यादेच्या आधारे ते सर्वच ग्रहण केले आहेत. कारण त्या सर्वांचे शरीर एकाच प्रकारच्या या विस्ताराचे (प्रकाशाचे) असते, परंतु संज्ञा मात्र ‘अवितर्क-विचारमात्र’ (वितर्करहित केवळ विचारयुक्त) किंवा ‘अवितर्क-अविचार’ (वितर्क व विचार दोन्ही नसलेली) अशी भिन्न असते.

---

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasabāttiṃsacatussaṭṭhikappāyukā parittaappamāṇasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya [Pg.165] ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

‘सुभकिण्हा’ म्हणजे शुभ (सुंदर) प्रभेने युक्त व व्यापलेले, शुभ अशा शरीराच्या प्रभा-वर्णाने एकसंध असलेले, असा अर्थ आहे. कारण त्यांची प्रभा आभस्सर देवांप्रमाणे तुटून-तुटून बाहेर पडत नाही. पंचक पद्धतीमध्ये परित्त (हीन), मध्यम आणि प्रणीत अशा चतुर्थ ध्यानाच्या प्रभावाने अनुक्रमे सोळा, बत्तीस आणि चौसष्ट कल्प आयुष्य असलेले देव ‘परित्तसुभ’, ‘अप्पमाणसुभ’ आणि ‘सुभकिण्ह’ म्हणून उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे ते सर्व समान शरीर असलेले (एकत्वकाया) आणि चतुर्थ ध्यानाच्या संज्ञेमुळे समान संज्ञा असलेले (एकत्वसंज्ञी) आहेत, असे जाणावे. ‘वेहप्फला’ देव देखील चौथ्या विज्ञानस्थितीचाच आश्रय घेतात. ‘असंज्ञसत्त’ (असंज्ञी प्राणी) विज्ञानाचा अभाव असल्यामुळे येथे (विज्ञानस्थितींमध्ये) समाविष्ट होत नाहीत, परंतु सत्त्वावासांमध्ये समाविष्ट होतात.

---

Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkheyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassaabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantīti vadati, taṃ appatibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.

सुद्धावास देव विवर्तपक्षात (संसारमुक्तीच्या मार्गावर) स्थित असतात, ते सर्वकालिक नसतात. ते एक लाख कल्प किंवा असंख्येय कल्पपर्यंत बुद्धशून्य जगात उत्पन्न होत नाहीत. सोळा हजार कल्पांच्या आत जेव्हा बुद्ध उत्पन्न होतात, तेव्हाच ते उत्पन्न होतात. ते धम्मचक्क प्रवर्तन करणाऱ्या भगवंतांच्या छावणीच्या (तात्पुरत्या निवासस्थानाच्या) ठिकाणासारखे असतात. त्यामुळे ते विज्ञानस्थिती किंवा सत्त्वावासाचा आश्रय घेत नाहीत. परंतु महासीव थेर म्हणतात की, ‘हे सारिपुत्त! सुद्धावास देवांना सोडून असा कोणताही आवास सहज सुलभ नाही, जिथे मी या दीर्घ काळात पूर्वी कधी राहिलो नाही’ (मज्झिम निकाय १.१६०) या सूत्रावरून सुद्धावास देव देखील चौथ्या विज्ञानस्थितीचा आणि चौथ्या सत्त्वावासाचा आश्रय घेतात, असे ते म्हणतात. सूत्राचा विरोध न केल्यामुळे हे मत मान्य केले आहे.

---

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. Dutiye samādhiparikkhārāti maggasamādhissa sambhārā.

नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे ज्याप्रमाणे संज्ञेच्या सूक्ष्मतेमुळे ‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’ आहे, त्याचप्रमाणे विज्ञानाच्या सूक्ष्मतेमुळे देखील ‘ना विज्ञान ना अविज्ञान’ (नेवविज्ञाणनाविज्ञाण) आहे. त्यामुळे विज्ञानस्थितींमध्ये ते सांगितले गेले नाही. दुसऱ्या सूत्रात, ‘समाधिपरिक्खारा’ म्हणजे मार्गसमाधीचे संभार (साधने) होत.

---

3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

३. प्रथम अग्गिसुत्त वर्णन

---

46. Tatiye sabbepi rāgādayo anuḍahanaṭṭhena aggī. Āhuneyyaggītiādīsu panettha āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahupakārattā āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro na anuḍahanti, anuḍahanassa pana paccayā honti. Iti anuḍahanaṭṭheneva āhuneyyaggīti vuccanti. Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati, so mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahupakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena gahapataggīti vutto. Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So hi gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpitupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahupakāro. Tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī [Pg.166] bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāma.

४६. तिसऱ्या सूत्रात, राग इत्यादी सर्व क्लेश जळण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थाने ‘अग्नी’ आहेत. ‘आहुनेय्यग्गी’ इत्यादींमध्ये, ‘आहुन’ म्हणजे सत्कार होय. जे सत्कारास पात्र आहेत, ते ‘आहुनेय्य’ होत. माता-पिता मुलांवर खूप उपकार करणारे असल्यामुळे सत्कारास पात्र असतात. त्यांच्याशी गैरवर्तन करणारे मुले नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होतात. त्यामुळे जरी माता-पिता स्वतः जाळत नसले, तरी ते जळण्याचे (पीडा होण्याचे) कारण बनतात. अशा प्रकारे जळण्याच्या अर्थानेच त्यांना ‘आहुनेय्यग्गी’ (आहुनेय्य अग्नी) म्हटले जाते. ‘गहपती’ म्हणजे गृहस्वामी (पती) होय. तो स्त्रीला शय्या, वस्त्र, अलंकार इत्यादी देऊन खूप उपकार करतो. त्याच्याशी प्रतारणा करणारी स्त्री नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होते. त्यामुळे तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच जळण्याच्या अर्थाने ‘गहपतग्गी’ (गृहपती अग्नी) म्हटला गेला आहे. ‘दक्खिणेय्यग्गी’ यामध्ये ‘दक्खिणा’ म्हणजे चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय औषध) होत, आणि भिक्खू संघ हा ‘दक्खिणेय्य’ (दक्षिणेस पात्र) आहे. तो गृहस्थांना त्रिशरण, पंचशील, दशशील, माता-पित्यांची सेवा, धार्मिक श्रमण-ब्राह्मणांची सेवा इत्यादी कल्याणकारी धम्मांमध्ये प्रवृत्त करून खूप उपकार करतो. त्यांच्याशी चुकीचे वर्तन करणारे गृहस्थ भिक्खू संघाची निंदा व अपमान करून नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होतात. त्यामुळे तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच जळण्याच्या अर्थाने ‘दक्खिणेय्यग्गी’ (दक्षिणेय्य अग्नी) म्हटला गेला आहे. लाकडापासून उत्पन्न होणारा सामान्य अग्नी ‘कट्ठग्गी’ (काष्ठाग्नी) नावाचा असतो.

---

4. Dutiyaaggisuttavaṇṇanā

४. द्वितीय अग्गिसुत्त वर्णन

---

47. Catutthe uggatasarīrassāti so kira brāhmaṇamahāsālo attabhāvenapi bhogehipi uggato sārappatto ahosi, tasmā uggatasarīrotveva paññāyittha. Upakkhaṭoti paccupaṭṭhito. Thūṇūpanītānīti yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni. Yaññatthāyāti vadhitvā yajanatthāya. Upasaṅkamīti so kira sabbaṃ taṃ yaññasambhāraṃ sajjetvā cintesi – ‘‘samaṇo kira gotamo mahāpañño, kiṃ nu kho me yaññassa vaṇṇaṃ kathessati udāhu avaṇṇaṃ, pucchitvā jānissāmī’’ti iminā kāraṇena yena bhagavā tenupasaṅkami. Aggissa ādānanti yaññayajanatthāya navassa maṅgalaggino ādiyanaṃ. Sabbena sabbanti sabbena sutena sabbaṃ sutaṃ sameti saṃsandati, ekasadisaṃ hotīti dasseti. Satthānīti vihiṃsanaṭṭhena satthāni viyāti satthāni. Sayaṃ paṭhamaṃ samārambhatīti attanāva paṭhamataraṃ ārabhati. Hantunti hanituṃ.

४७. चौथ्या सूत्रात, ‘उग्gatसरीरस्स’ म्हणजे तो ब्राह्मण महाशाल स्वतःच्या शरीराने आणि भोगांनी देखील उन्नत व श्रेष्ठत्वास प्राप्त झाला होता, म्हणून तो ‘उग्गतसरीर’ या नावानेच प्रसिद्ध होता. ‘उपक्खटो’ म्हणजे उपस्थित केलेला. ‘थूणूपनीतानि’ म्हणजे यूप (यज्ञस्तंभ) नावाच्या खांबापाशी आणलेले. ‘यञ्ञत्थाय’ म्हणजे प्राण्यांना मारून यज्ञ करण्यासाठी. ‘उपसङ्कमि’ म्हणजे तो सर्व यज्ञसामग्री तयार करून विचार करू लागला – ‘श्रमण गोतम हे महाज्ञानी आहेत, ते माझ्या यज्ञाची प्रशंसा करतील की निंदा? मी त्यांना विचारूनच जाणून घेईन.’ या कारणाने तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. ‘अग्गिस्स आदानं’ म्हणजे यज्ञ करण्यासाठी नवीन मंगल अग्नी प्रज्वलित करणे. ‘सब्बेन सब्बं’ म्हणजे सर्व ऐकलेल्या गोष्टींशी सर्व ऐकलेली गोष्ट जुळते, सुसंगत होते, एकसारखी होते, हे दर्शवतो. ‘सत्थानि’ म्हणजे हिंसेच्या अर्थाने शस्त्रांसारखे असणे, म्हणून ‘सत्थानि’ (शस्त्रे). ‘सयं पठमं समारम्भति’ म्हणजे स्वतःच सर्वात आधी आरंभ करतो. ‘हन्तुं’ म्हणजे मारण्यासाठी.

---

Pahātabbāti pariharitabbā. Atohayanti ato hi mātāpitito ayaṃ. Āhutoti āgato. Sambhūtoti uppanno. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggīti ayaṃ puttadārādigaṇo yasmā, gahapati, viya gehasāmiko viya hutvā aggati vicarati, tasmā gahapataggīti vuccati. Attānanti cittaṃ. Damentīti indriyadamanena damenti. Samentīti rāgādisamanena samenti. Tesaññeva parinibbāpanena parinibbāpenti. Nikkhipitabboti yathā na vinassati, evaṃ ṭhapetabbo. Upavāyatanti upavāyatu. Evañca pana vatvā brāhmaṇo sabbesampi tesaṃ pāṇānaṃ jīvitaṃ datvā yaññasālaṃ viddhaṃsetvā satthu sāsane opānabhūto ahosīti.

‘पहातब्बा’ म्हणजे त्याग करण्यायोग्य. ‘अतोहयं’ म्हणजे या माता-पित्यांपासून हा (पुत्र/पुत्री). ‘आहुतो’ म्हणजे आलेला. ‘सम्भूत’ म्हणजे उत्पन्न झालेला. ‘अयं वुच्चति, ब्राह्मण, गहपतग्गी’ म्हणजे हा पुत्र-पत्नी इत्यादींचा समूह, जो गृहपतीप्रमाणे वागतो, म्हणून त्याला ‘गहपतग्गी’ (गृहपती अग्नी) म्हटले जाते. ‘अत्तानं’ म्हणजे चित्ताला. ‘दमेन्ति’ म्हणजे इंद्रियदमनाने दमन करतात. ‘समेन्ति’ म्हणजे राग इत्यादींच्या शमनाने शमन करतात. त्यांच्याच परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करून देतात. ‘निक्खिपितब्बो’ म्हणजे जसे नष्ट होणार नाही, तसे ठेवावे. ‘उपवायतं’ म्हणजे वारा वाहू दे. असे बोलून त्या ब्राह्मणाने त्या सर्व प्राण्यांना जीवनदान दिले, यज्ञशाळा नष्ट केली आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात तो विहिरीसारखा (सर्वांसाठी कल्याणकारी) झाला.

---

5-6. Saññāsuttadvayavaṇṇanā

५-६. सञ्ञासुत्तद्वय वर्णन

---

48-49. Pañcame [Pg.167] amatogadhāti nibbānapatiṭṭhā. Amatapariyosānāti nibbānāvasānā. Chaṭṭhe methunadhammasamāpattiyāti methunadhammena samaṅgibhāvato. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā. Anusandatīti pavattati. Natthi me pubbenāparaṃ visesoti natthi mayhaṃ pubbena abhāvitakālena saddhiṃ aparaṃ bhāvitakāle viseso. Lokacitresūti tidhātukalokasannivāsasaṅkhātesu lokacitresu. Ālasyeti ālasiyabhāve. Vissaṭṭhiyeti vissaṭṭhabhāve. Ananuyogeti yogassa ananuyuñjane. Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṅkāradiṭṭhito ca mamaṅkārataṇhāto ca navavidhamānato ca apagataṃ. Vidhāsamatikkantanti tisso vidhā atikkantaṃ. Santanti tappaccanīkakilesehi santaṃ. Suvimuttanti pañcahi vimuttīhi suṭṭhu vimuttaṃ.

४८-४९. पाचव्या सुत्तात, 'अमतो गधा' म्हणजे निर्वाणरूपी आधार असलेले. 'अमतपरियोसाना' म्हणजे निर्वाणरूपी शेवट असलेले. सहाव्या सुत्तात, 'मैथुनधम्मसमापत्तिया' म्हणजे मैथुनधर्माने युक्त असणे. 'न्हाुरुदद्दुलं' म्हणजे शिरेचा तुकडा किंवा चर्मकाराने घासून काढलेला चामड्याचा तुकडा. 'अनुसन्दति' म्हणजे प्रवृत्त होते (चालू राहते). 'नत्थि मे पुब्बेनापरं विसेसो' म्हणजे 'माझ्या पूर्वीच्या (अशुभ भावना न केलेल्या) काळाशी तुलना करता नंतरच्या (अशुभ भावना केलेल्या) काळात काही विशेष फरक नाही.' 'लोकचित्रेषु' म्हणजे तिन्ही धातूंमधील (काम, रूप, अरूप) प्राण्यांच्या निवासस्थानरूपी विविध लोकांमधे. 'आलस्ये' म्हणजे आळशीपणात. 'विस्सट्ठिये' म्हणजे शिथिलतेत (सोडून देण्याच्या भावात). 'अननुयोगे' म्हणजे प्रयत्नाचा अभाव असणे. 'अहंकारममंकारमानापगतं' म्हणजे 'मी' या दृष्टीपासून (अहंकार), 'माझे' या तृष्णेपासून (ममंकार) आणि नऊ प्रकारच्या मानापासून मुक्त झालेले. 'विधासमतिक्कन्तं' म्हणजे तीन प्रकारच्या मानांचे उल्लंघन केलेले. 'सन्तं' म्हणजे त्याच्या विरोधी क्लेशांपासून शांत झालेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले.

---

7. Methunasuttavaṇṇanā

७. मैथुनसुत्तवर्णना (मैथुन सुत्ताची टीका)

---

50. Sattame upasaṅkamīti bhuttapātarāso dāsakammakaraparivuto upasaṅkami. Bhavampinoti bhavampi nu. Brahmacārī paṭijānātīti ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti evaṃ brahmacariyavāsaṃ paṭijānātīti pucchati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘brāhmaṇasamaye vedaṃ uggaṇhantā aṭṭhacattālīsa vassāni brahmacariyaṃ caranti. Samaṇo pana gotamo agāraṃ ajjhāvasanto tīsu pāsādesu tividhanāṭakaratiyā abhirami, idāni kiṃ nu kho vakkhatī’’ti imamatthaṃ sandhāyevaṃ pucchati. Tato bhagavā mantena kaṇhasappaṃ gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya pādena akkamanto viya attano saṃkilesakāle chabbassāni padhānacariyāya rajjasukhaṃ vā pāsādesu nāṭakasampattiṃ vā ārabbha vitakkamattassāpi anuppannabhāvaṃ sandhāya sīhanādaṃ nadanto yañhi taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tattha dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbabhāvaṃ. Dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato. Sañjagghatīti hasitakathaṃ katheti. Saṃkīḷatīti keḷiṃ karoti. Saṃkeḷāyatīti mahāhasitaṃ hasati. Cakkhunā cakkhunti attano cakkhunā tassā cakkhuṃ paṭivijjhitvā upanijjhāyati. Tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vāti parakuṭṭe vā parapākāre [Pg.168] vā. Devoti eko devarājā. Devaññataroti aññataro devaputto. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattañceva sabbaññutaññāṇañca.

५०. सातव्या सुत्तात, 'उपसंक्रमी' म्हणजे सकाळचे जेवण करून, दास आणि कामगारांनी वेढलेला होऊन जवळ गेला. 'भवम्पिनो' म्हणजे 'आपणही काय?'. 'ब्रह्मचारी पटिजानाती' म्हणजे 'मी ब्रह्मचारी आहे' अशा प्रकारे ब्रह्मचर्यवासाचा स्वीकार करतो काय? असे विचारतो. त्या (ब्राह्मणाच्या) मनात असा विचार आला होता की—'ब्राह्मणांच्या परंपरेत वेदांचे अध्ययन करणारे अठ्ठेचाळीस वर्षे ब्रह्मचर्य पाळतात. परंतु श्रमण गोतम तर गृहस्थाश्रमात असताना तीन प्रासादांमध्ये तीन प्रकारच्या नर्तकींच्या क्रीडेत रममाण झाले होते, आता ते काय बरे सांगतील?' या अर्थाला मनात ठेवून तो असा प्रश्न विचारतो. त्यानंतर भगवंतांनी, जणू मंत्राने काळ्या नागाला पकडल्याप्रमाणे किंवा शत्रूच्या गळ्यावर पायाने दाबल्याप्रमाणे, स्वतःच्या संक्लेश काळात (दुष्करचर्या करताना) सहा वर्षे राजसुख किंवा प्रासादांमधील नर्तकींच्या भोगांविषयी मनात साधा विचारही उत्पन्न न झाल्याचा संदर्भ देऊन, सिंहगर्जना करत 'यञ्हि तं ब्राह्मण' (हे ब्राह्मणा, जे काही...) इत्यादी गाथा म्हटली. त्यात 'द्वयंद्वयसमापत्तिं' म्हणजे दोघा-दोघांनी (स्त्री-पुरुषांनी) एकत्र येणे. 'दुक्खस्मा' म्हणजे संपूर्ण संसारचक्राच्या दुःखातून. 'संजग्घति' म्हणजे हसत-खेळत बोलणे. 'संकीळति' म्हणजे थट्टा-मस्करी करणे. 'संकेळायति' म्हणजे मोठ्याने हसणे. 'चक्खुना चक्खुं' म्हणजे स्वतःच्या डोळ्यांनी तिच्या डोळ्यात रोखून पाहणे. 'तिरोकुट्टं वा तिरोपाकारं वा' म्हणजे भिंतीच्या पलीकडे किंवा कुंपणाच्या पलीकडे. 'देवो' म्हणजे एक देवराज. 'देवञ्ञतरो' म्हणजे कोणी एक देवपुत्र. 'अनुत्तरं सम्मासम्बोधं' म्हणजे अर्हत्त्व आणि सर्वज्ञता-ज्ञान.

---

8. Saṃyogasuttavaṇṇanā

८. संयोगसुत्तवर्णना (संयोग सुत्ताची टीका)

---

51. Aṭṭhame saṃyogavisaṃyoganti saṃyogavisaṃyogasādhakaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Ajjhattaṃ itthindriyanti niyakajjhatte itthibhāvaṃ. Itthikuttanti itthikiriyaṃ. Itthākappanti nivāsanapārupanādiitthiākappaṃ. Itthividhanti itthiyā mānavidhaṃ. Itthichandanti itthiyā ajjhāsayacchandaṃ. Itthissaranti itthisaddaṃ. Itthālaṅkāranti itthiyā pasādhanabhaṇḍaṃ. Purisindriyādīsupi eseva nayo. Bahiddhā saṃyoganti purisena saddhiṃ samāgamaṃ. Ativattatīti anabhiratāti evaṃ vuttāya balavavipassanāya ariyamaggaṃ patvā ativattati. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

५१. आठव्या सुत्तात, 'संयोगविसंयोगं' म्हणजे संयोग आणि विसंयोग घडवून आणणारे. 'धम्मपरियायं' म्हणजे धर्माचे कारण. 'अज्झत्तं इत्थिन्द्रियं' म्हणजे स्वतःच्या शरीरातील स्त्री-भाव. 'इत्थिकुत्तं' म्हणजे स्त्रीचे हावभाव (क्रिया). 'इत्थाकप्पं' म्हणजे वस्त्र परिधान करणे इत्यादी स्त्रीचा वेष. 'इत्थिविधं' म्हणजे स्त्रीचा मान (अभिमान). 'इत्थिच्छन्दं' म्हणजे स्त्रीची इच्छा (आशय). 'इत्थिस्सरं' म्हणजे स्त्रीचा आवाज. 'इत्थालंकारं' म्हणजे स्त्रीचे अलंकार (दागिने). पुरुषेंद्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'बहिद्धा संयोगं' म्हणजे पुरुषासोबतचा समागम (संबंध). 'अतिvattati' म्हणजे अनासक्त होऊन, अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रबळ विपश्यनेद्वारे (विदर्शनेद्वारे) आर्यमार्गाला प्राप्त करून ओलांडून जातो. या सुत्तात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारचक्रापासून मुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

---

9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

९. दानमहप्फलसुत्तवर्णना (दानमहप्फल सुत्ताची टीका)

---

52. Navame sāpekhoti sataṇho. Paṭibaddhacittoti vipāke baddhacitto. Sannidhipekhoti nidhānapekho hutvā. Peccāti paralokaṃ gantvā. Taṃ kammaṃ khepetvāti taṃ kammavipākaṃ khepetvā. Iddhinti vipākiddhiṃ. Yasanti parivārasampadaṃ. Ādhipaccanti jeṭṭhabhāvakāraṇaṃ. Āgantā itthattanti itthabhāvaṃ ime pañcakkhandhe puna āgantā, na tatrūpapattiko na uparūpapattiko, heṭṭhāgāmīyeva hotīti attho. Sāhu dānanti dānaṃ nāmetaṃ sādhu bhaddakaṃ sundaraṃ. Tāni mahāyaññānīti tāni sappinavanītadadhimadhuphāṇitādīhi niṭṭhānaṃ gatāni mahādānāni. Cittālaṅkāracittaparikkhāranti samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyatanti na sakkā tattha dānena upapajjituṃ. Yasmā pana taṃ samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtaṃ, tasmā tena dānālaṅkatena cittena jhānañceva ariyamaggañca nibbattetvā jhānena tattha upapajjati. Anāgāmī hotīti jhānānāgāmī nāma hoti. Anāgantā itthattanti puna itthabhāvaṃ na āgantā, uparūpapattiko vā tatrūpapattiko vā hutvā tattheva parinibbāyati. Iti imesu dānesu paṭhamaṃ taṇhuttariyadānaṃ, dutiyaṃ cittīkāradānaṃ, tatiyaṃ hirottappadānaṃ, catutthaṃ niravasesadānaṃ[Pg.169], pañcamaṃ dakkhiṇeyyadānaṃ, chaṭṭhaṃ somanassupavicāradānaṃ, sattamaṃ alaṅkāraparivāradānaṃ nāmāti.

५२. नवव्या सुत्तात, 'सापेखो' म्हणजे तृष्णेसह. 'पटिबद्धचित्तो' म्हणजे विपाकात (फळात) मन अडकलेले असणे. 'सन्निधिपेखो' म्हणजे साठा करण्याची इच्छा ठेवून. 'पेच्चा' म्हणजे परलोकात जाऊन. 'तं कम्मं खेपेत्वा' म्हणजे त्या दानकर्माचा विपाक (फळ) संपवून. 'इद्धिं' म्हणजे विपाक-ऋद्धी. 'यसं' म्हणजे यात्रेकरूंची किंवा परिवाराची समृद्धी. 'आधिपच्चं' म्हणजे प्रमुखपद मिळवणे. 'आगन्ता इत्थत्तं' म्हणजे या मनुष्यभावात (या पाच स्कंधांमध्ये) पुन्हा येणारा; तो तिथेच उत्पन्न होणारा किंवा वरच्या लोकात उत्पन्न होणारा नसून, खाली (मनुष्यलोकात) येणाराच असतो, असा अर्थ आहे. 'साहू दानं' म्हणजे दान देणे हे खरोखरच चांगले, कल्याणकारी आणि सुंदर आहे. 'तानि महायञ्ञानि' म्हणजे तूप, लोणी, दही, मध, गूळ इत्यादींनी संपन्न केलेले ते महादान. 'चित्तार्लंकारचित्तपरिक्खारं' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना चित्ताचे अलंकार आणि त्याचे साहाय्यक घटक. 'ब्रह्मकायिकानं देवानं सहब्यतं' म्हणजे केवळ दानाने तिथे (ब्रह्मलोकात) उत्पन्न होणे शक्य नाही. परंतु, ज्याअर्थी ते दान शमथ आणि विपश्यना चित्ताचे अलंकार बनते, त्याअर्थी त्या दानाने सुशोभित झालेल्या चित्ताने ध्यान आणि आर्यमार्ग उत्पन्न करून, ध्यानाच्या बळावर तिथे उत्पन्न होतो. 'अनागामी होति' म्हणजे ध्यानाच्या बळावर अनागामी (पुन्हा खाली न येणारा) होतो. 'अनागन्ता इत्थत्तं' म्हणजे पुन्हा या मनुष्यभावात न येता, वरच्या लोकात किंवा तिथेच उत्पन्न होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. अशा प्रकारे या दानांमध्ये पहिले 'तण्हुत्तरियदानं' (तृष्णेने युक्त दान), दुसरे 'चित्तीकारदानं' (आदरपूर्वक केलेले दान), तिसरे 'हिरोत्थप्पदानं' (ह्री आणि अपत्राप्ययुक्त दान), चौथे 'निरवसेसदानं' (सर्वस्व दान), पाचवे 'दक्खिणेय्यदानं' (दक्षिणेय व्यक्तींना दिलेले दान), सहावे 'सोमनस्सुपविचारदानं' (सौमनस्ययुक्त विचाराने केलेले दान) आणि सातवे 'अलंकारपरिवारदानं' (चित्ताचा अलंकार आणि परिवार बनणारे दान) होय.

---

10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

१०. नन्दमातासुत्तवर्णना (नंदमाता सुत्ताची टीका)

---

53. Dasamaṃ atthuppattivasena desitaṃ. Satthā kira vutthavasso pavāretvā dve aggasāvake ohāya ‘‘dakkhiṇāgiriṃ cārikaṃ gamissāmī’’ti nikkhami, rājā pasenadi kosalo, anāthapiṇḍiko gahapati, visākhā mahāupāsikā, aññe ca bahujanā dasabalaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gahapati ‘‘satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhi’’nti raho cintayamāno nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī disvā ‘‘kiṃ nu kho te, sāmi, na pubbe viya indriyāni vippasannānī’’ti pucchi. Āma, puṇṇe, satthā cārikaṃ pakkanto, tamahaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ. Na kho pana sakkā jānituṃ puna sīghaṃ āgaccheyya vā na vā, tenāhaṃ cintayamāno nisinnoti. Sacāhaṃ dasabalaṃ nivatteyyaṃ, kiṃ me kareyyāsīti? Bhujissaṃ taṃ karissāmīti. Sā gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘nivattatha, bhante’’ti āha. Mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasīti? Tumhe, bhante, mama parādhīnabhāvaṃ jānātha, aññaṃ kiñci kātuṃ na sakkomi, saraṇesu pana patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhissāmīti. Sādhu sādhu puṇṇeti, satthā dhammagāravena ekapadasmiññeva nivatti. Vuttañhetaṃ – ‘‘dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti (a. ni. 5.99).

५३. दहावे सूत्र प्रसंगाच्या कारणाने उपदेशिले आहे. असे ऐकिवात आहे की, शास्ते वर्षावास संपवून, प्रवारणा करून, दोन अग्रश्रावकांना सोडून “मी दक्षिणगिरीला चारिकेसाठी जाईन” असे म्हणून निघाले. राजा प्रसेनजित कोसल, अनाथपिंडिक गृहपती, विशाखा महाउपासिका आणि इतर अनेक लोक दशबलांना परत फिरवण्यास असमर्थ ठरले. अनाथपिंडिक गृहपती “मी शास्त्यांना परत फिरवू शकलो नाही” असा एकांतात विचार करत बसला. तेव्हा पुण्णा नावाच्या दासीने त्याला पाहून विचारले, “स्वामी, पूर्वीसारखी आपली इंद्रिये प्रसन्न का दिसत नाहीत?” (त्याने उत्तर दिले,) “होय पुण्णा, शास्ते चारिकेसाठी निघाले आहेत, त्यांना मी परत फिरवू शकलो नाही. ते पुन्हा लवकर परत येतील की नाही हे सांगता येत नाही, म्हणून मी विचार करत बसलो आहे.” (ती म्हणाली,) “जर मी दशबलांना परत फिरवले, तर आपण माझ्यासाठी काय कराल?” (तो म्हणाला,) “मी तुला दास्यत्वातून मुक्त करीन.” तिने जाऊन शास्त्यांना वंदन करून म्हटले, “भंते, परत फिरा.” (शास्त्यांनी विचारले,) “माझ्या परत फिरण्याच्या कारणाने तू काय करशील?” (ती म्हणाली,) “भंते, आपण माझे पराधीनत्व जाणता, मी इतर काही करू शकत नाही, परंतु मी त्रिशरणात प्रतिष्ठित होऊन पंचशीलांचे पालन करीन.” शास्त्यांनी “साधू, साधू पुण्णा!” असे म्हणून, धर्मावरील आदरापोटी एकाच पावलावरून परत फिरले. म्हणूनच हे म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, तथागत हे धर्माला मानणारे व धर्माचा आदर करणारे आहेत.”

---

Satthā nivattitvā jetavanamahāvihāraṃ pāvisi. Mahājano puṇṇāya sādhukārasahassāni adāsi. Satthā tasmiṃ samāgame dhammaṃ desesi, caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Puṇṇāpi seṭṭhinā anuññātā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbaji. Sammāsambuddho sāriputtamoggallāne āmantetvā ‘‘ahaṃ yaṃ disaṃ cārikāya nikkhanto, tattha na gacchāmi. Tumhe tumhākaṃ parisāya saddhiṃ taṃ disaṃ cārikaṃ gacchathā’’ti vatvā uyyojesi. Imissaṃ atthuppattiyaṃ ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputtotiādi vuttaṃ.

शास्ते परत फिरून जेतवन महाविहारात प्रविष्ट झाले. महाजन समूहाने पुण्णाला हजारो साधुकार दिले. शास्त्यांनी त्या सभेत धम्मदेशना दिली, ज्यामध्ये चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांनी अमृतपान केले. पुण्णानेही श्रेष्ठींची अनुमती घेऊन भिक्खुणी विहारात जाऊन प्रवज्जा घेतली. सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त व मोग्गल्लानांना बोलावून म्हटले, “मी ज्या दिशेला चारिकेसाठी निघालो होतो, तिथे मी जाणार नाही. तुम्ही तुमच्या परिषदेसह त्या दिशेला चारिकेसाठी जा.” असे सांगून त्यांना पाठवले. या प्रसंगाच्या संदर्भात “एकं समयं आयस्मा सारिपुत्तो...” इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tattha veḷukaṇḍakīti veḷukaṇṭakanagaravāsinī. Tassa kira nagarassa pākāraguttatthāya pākārapariyantena veḷū ropitā, tenassa veḷukaṇṭakanteva [Pg.170] nāmaṃ jātaṃ. Pārāyananti nibbānasaṅkhātapāraṃ ayanato pārāyananti laddhavohāraṃ dhammaṃ. Sarena bhāsatīti sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale susaṃvihitārakkhaṭṭhāne nisinnā samāpattibalena rattibhāgaṃ vītināmetvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘imaṃ rattāvasesaṃ katarāya ratiyā vītināmessāmī’’ti cintetvā ‘‘dhammaratiyā’’ti katasanniṭṭhānā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā aḍḍhateyyagāthāsataparimāṇaṃ pārāyanasuttaṃ madhurena sarabhaññena bhāsati. Assosi khoti ākāsaṭṭhakavimānāni pariharitvā tassa pāsādassa uparibhāgaṃ gatena maggena naravāhanayānaṃ āruyha gacchamāno assosi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno aṭṭhāsīti ‘‘kiṃ saddo esa bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘nandamātāya upāsikāya sarabhaññasaddo’’ti vutte otaritvā ‘‘idamavocā’’ti idaṃ desanāpariyosānaṃ olokento avidūraṭṭhāne ākāse aṭṭhāsi.

त्यात ‘वेळुकंडकी’ म्हणजे वेळुकंटक नगरात राहणारी. असे म्हटले जाते की, त्या नगराच्या तटबंदीच्या संरक्षणासाठी तटबंदीच्या कडेने बांबू (वेळू) लावले होते, म्हणून त्याला ‘वेळुकंटक’ हे नाव पडले. ‘पारायण’ म्हणजे निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर नेणारा धम्म, ज्याला ‘पारायण’ हे नाव मिळाले आहे. ‘स्वराने बोलते’ म्हणजे सात मजली प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर, सुरक्षित ठिकाणी बसून, समापत्तीच्या बळाने रात्रीचा भाग घालवून, समापत्तीतून उठून, “या उरलेल्या रात्रीला मी कोणत्या आनंदाने घालवू?” असा विचार करून, “धम्माच्या आनंदाने” असा निश्चय करून, तीन फले प्राप्त केलेल्या त्या आर्यश्राविकेने अडीचशे गाथांच्या प्रमाणाचे ‘पारायण सुत्त’ मधुर स्वरात म्हटले. ‘ऐकले’ म्हणजे आकाशातील विमानांना टाळून, त्या प्रासादाच्या वरच्या भागातून जाणाऱ्या मार्गाने मनुष्यांद्वारे वाहून नेल्या जाणाऱ्या वाहनात बसून जात असताना (वेस्सवण यक्षाने) ऐकले. ‘कथेच्या समाप्तीची वाट पाहत उभा राहिला’ म्हणजे “अरे, हा कसला आवाज आहे?” असे विचारून, “हा नंदमातेचा (उपासिकेचा) मधुर स्वरातील पाठ आहे” असे सांगितल्यावर, वाहनातून उतरून “हे म्हटले” या धम्मदेशनेच्या समाप्तीची वाट पाहत जवळच आकाशात उभा राहिला.

---

Sādhu bhagini, sādhu bhaginīti ‘‘suggahitā te bhagini dhammadesanā sukathitā, pāsāṇakacetiye nisīditvā soḷasannaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ sammāsambuddhena kathitadivase ca ajja ca na kiñci antaraṃ passāmi, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya te satthu kathitena saddhiṃ sadisameva kathita’’nti vatvā sādhukāraṃ dadanto evamāha. Ko paneso bhadramukhāti imasmiṃ susaṃvihitārakkhaṭṭhāne evaṃ mahantena saddena ko nāmesa, bhadramukha, laddhamukha, kiṃ nāgo supaṇṇo devo māro brahmāti suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ vātapānaṃ vivaritvā vigatasārajjā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā vessavaṇena saddhiṃ kathayamānā evamāha. Ahaṃ te bhagini bhātāti sayaṃ sotāpannattā anāgāmiariyasāvikaṃ jeṭṭhikaṃ maññamāno ‘‘bhaginī’’ti vatvā puna taṃ paṭhamavaye ṭhitattā attano kaniṭṭhaṃ, attānaṃ pana navutivassasatasahassāyukattā mahallakataraṃ maññamāno ‘‘bhātā’’ti āha. Sādhu bhadramukhāti, bhadramukha, sādhu sundaraṃ, svāgamanaṃ te āgamanaṃ, āgantuṃ yuttaṭṭhānamevasi āgatoti attho. Idaṃ te hotu ātitheyyanti idameva dhammabhaṇanaṃ tava atithipaṇṇākāro hotu, na hi te aññaṃ ito uttaritaraṃ dātabbaṃ passāmīti adhippāyo[Pg.171]. Evañceva me bhavissati ātitheyyanti evaṃ attano pattidānaṃ yācitvā ‘‘ayaṃ te dhammakathikasakkāro’’ti aḍḍhateḷasāni koṭṭhasatāni rattasālīnaṃ pūretvā ‘‘yāvāyaṃ upāsikā carati, tāva mā khayaṃ gamiṃsū’’ti adhiṭṭhahitvā pakkāmi. Yāva upāsikā aṭṭhāsi, tāva koṭṭhānaṃ heṭṭhimatalaṃ nāma daṭṭhuṃ nāsakkhiṃsu. Tato paṭṭhāya ‘‘nandamātāya koṭṭhāgāraṃ viyā’’ti vohāro udapādi.

“साधू भगिनी, साधू भगिनी!” म्हणजे “भगिनी, तू ही धम्मदेशना उत्तम प्रकारे ग्रहण केली आहेस आणि उत्तम प्रकारे गायली आहेस. पाषाण चेतियामध्ये बसून सम्यक्संबुद्धांनी सोळा पारायणीक ब्राह्मणांना ज्या दिवशी हा उपदेश केला होता, त्या दिवसात आणि आजच्या दिवसात मला काहीच फरक दिसत नाही. जणू काही मधोमध कापलेल्या सोन्याप्रमाणे, शास्त्यांनी उपदेशिलेल्या धम्माशी तुझे गायन अगदी समान आहे.” असे म्हणून साधुकार देत तो म्हणाला. “भद्रमुख, हा कोण आहे?” म्हणजे या सुरक्षित ठिकाणी एवढ्या मोठ्या आवाजात बोलणारा हा कोण आहे? हे भद्रमुख, तू कोण आहेस? नाग, सुपर्ण, देव, मार की ब्रह्मा? असे विचारून, सोन्याच्या पट्टीच्या रंगाची खिडकी उघडून, संकोच सोडून, तीन फले प्राप्त केलेली ती आर्यश्राविका वेस्सवण यक्षाशी बोलताना म्हणाली. “भगिनी, मी तुझा भाऊ आहे” म्हणजे स्वतः सोतापन्न असल्यामुळे, अनागामी असलेल्या त्या आर्यश्राविकेला मोठी मानून त्याने “भगिनी” म्हटले, आणि पुन्हा ती तरुण वयात असल्यामुळे तिला स्वतःपेक्षा लहान मानून, परंतु स्वतः नव्वद लाख वर्षे आयुष्य असलेला असल्यामुळे स्वतःला मोठा मानून “भाऊ” म्हटले. “साधू भद्रमुख!” म्हणजे हे भद्रमुख, खूप छान, तुझे येणे सुफळ झाले, तू योग्य ठिकाणीच आला आहेस, असा अर्थ आहे. “हे तुझे आतिथ्य असो” म्हणजे हे धम्मगायनच तुझे अतिथीचे आदरातिथ्य असो, कारण यापेक्षा श्रेष्ठ तुला देण्यासारखे मला काही दिसत नाही, असा अभिप्राय आहे. “माझे आतिथ्य असेच होईल” असे म्हणून स्वतःसाठी पुण्यदानाची याचना करून, “हा तुझा धम्मकथिकाचा सत्कार आहे” असे सांगून त्याने तांबड्या तांदळाने भरलेली साडेबाराशे कोठारे “जोपर्यंत ही उपासिका जिवंत राहील, तोपर्यंत ही संपू नयेत” असा अधिष्ठान करून तो निघून गेला. जोपर्यंत ती उपासिका जिवंत होती, तोपर्यंत कोठारांचा तळभाग कोणालाही पाहता आला नाही. तेव्हापासून “नंदमातेच्या कोठारासारखे” असा वाक्प्रचार रूढ झाला.

---

Akatapātarāsoti abhuttapātarāso. Puññanti pubbacetanā ca muñcanacetanā ca. Puññamahīti aparacetanā. Sukhāya hotūti sukhatthāya hitatthāya hotu. Evaṃ attano dāne vessavaṇassa pattiṃ adāsi.

‘अकतपातरासो’ म्हणजे सकाळचे भोजन न केलेली. ‘पुञ्ञं’ म्हणजे पूर्वचेतना आणि मुंचनचेतना. ‘पुण्यमही’ म्हणजे अपरचेतना. ‘सुखाय होतु’ म्हणजे सुखासाठी आणि हितासाठी होवो. अशा प्रकारे तिने आपल्या दानाचे पुण्य वेस्सवण यक्षाला दिले.

---

Pakaraṇeti kāraṇe. Okkassa pasayhāti ākaḍḍhitvā abhibhavitvā. Yakkhayoninti bhummadevatābhāvaṃ. Teneva purimena attabhāvena uddassetīti purimasarīrasadisameva sarīraṃ māpetvā alaṅkatapaṭiyatto sirigabbhasayanatale attānaṃ dasseti. Upāsikā paṭidesitāti upāsikā ahanti evaṃ upāsikābhāvaṃ desesiṃ. Yāvadeti yāvadeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘पकरणे’ म्हणजे कारणात. ‘ओकस्स पसय्ह’ म्हणजे ओढून घेऊन, पराभूत करून. ‘यक्खयोनिं’ म्हणजे भूम्यदेवतेचे रूप. ‘त्याच पूर्व शरीराने स्वतःला दाखवतो’ म्हणजे पूर्वीच्या शरीरासारखेच शरीर निर्माण करून, अलंकृत व सुसज्ज होऊन, वैभवशाली शयनगृहात स्वतःला प्रकट करतो. ‘उपासिका पटिदेसिता’ म्हणजे “मी उपासिका आहे” अशा प्रकारे उपासिका असणे प्रकट केले. ‘यावदे’ म्हणजे जेवढे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Mahāyaññavaggo pañcamo.

महायाज्ञवर्ग पाचवा समाप्त.

---

Paṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पन्नासक समाप्त.

---

6. Abyākatavaggo

६. अव्याकृतवर्ग.

---

1. Abyākatasuttavaṇṇanā

१. अव्याकृतसूत्रवर्णना.

---

54. Chaṭṭhavaggassa [Pg.172] paṭhame abyākatavatthūsūti ekaṃsādivasena akathitavatthūsu. Tathāgatoti satto. Diṭṭhigatametanti micchādiṭṭhimattakametaṃ, na tāya diṭṭhiyā gahitasatto nāma atthi. Paṭipadanti ariyamaggaṃ. Na chambhatīti diṭṭhivasena na kampati. Sesapadesupi eseva nayo. Taṇhāgatanti diṭṭhitaṇhā. Saññāgatādīsupi eseva nayo. Diṭṭhisaññā eva hettha saññāgataṃ, diṭṭhinissitamānoyeva diṭṭhimaññitameva vā maññitaṃ, diṭṭhipapañcova papañcitaṃ, diṭṭhupādānameva upādānaṃ, diṭṭhiyā virūpaṃ paṭisaraṇabhāvoyeva vippaṭisāro nāmāti veditabbo. Ettha ca diṭṭhiggahaṇena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, diṭṭhinirodhagāminipaṭipadāgahaṇena sotāpattimaggo gahitoti.

५४. सहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात— 'अव्याकृतवत्थूसु' (अव्याकृत वस्तूंमध्ये) म्हणजे एकांश इत्यादींच्या द्वारे न सांगितलेल्या विषयांमध्ये. 'तथागतो' म्हणजे सत्त्व (प्राणी). 'दिट्ठिगतमेतं' म्हणजे हे केवळ मिथ्यादृष्टीच आहे; त्या दृष्टीने ग्रहण केलेला असा कोणताही सत्त्व (प्राणी) अस्तित्वात नाही. 'पटिपदं' म्हणजे आर्यमार्ग. 'न छम्भती' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने कंपायमान होत नाही (डगमगत नाही). उर्वरित पदांमध्येही हाच नय (नियम) समजावा. 'तण्हागतं' म्हणजे दृष्टीशी संबंधित तृष्णा. 'सञ्ञागत' इत्यादी पदांमध्येही हाच नय आहे. येथे दृष्टीशी संबंधित संज्ञा म्हणजेच 'सञ्ञागतं' होय; दृष्टीवर आश्रित असलेला मान किंवा दृष्टीचेच मानणे म्हणजेच 'मञ्ञितं' होय; दृष्टीरूप प्रपंच म्हणजेच 'पपञ्चितं' होय; दृष्टीचे उपादान म्हणजेच 'उपादानं' होय; आणि दृष्टीचा विपरीत आश्रयभाव म्हणजेच 'विप्पटिसारो' (विप्रतिसार) समजावा. तसेच येथे 'दृष्टी' या ग्रहणाने बासष्ट (६२) प्रकारच्या दृष्टींचे ग्रहण होते आणि 'दृष्टिनिरोधगामिनी प्रतिपदा' या ग्रहणाने सोतापत्तिमार्ग ग्रहण केला आहे, असे समजावे।

---

2. Purisagatisuttavaṇṇanā

२. पुरिसगतिसुत्ताचे वर्णन.

---

55. Dutiye purisagatiyoti purisassa ñāṇagatiyo. Anupādāparinibbānanti apaccayanibbānaṃ. No cassāti atīte attabhāvanibbattakaṃ kammaṃ no ce abhavissa. No ca me siyāti etarahi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissatīti etarahi me anāgatattabhāvanibbattakaṃ kammaṃ na bhavissati. Na ca me bhavissatīti anāgate me attabhāvo na bhavissati. Yadatthi yaṃ bhūtanti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ paccuppannakkhandhapañcakaṃ. Taṃ pajahāmīti upekkhaṃ paṭilabhatīti taṃ tattha chandarāgappahānena pajahāmīti vipassanupekkhaṃ paṭilabhati. Bhave na rajjatīti atīte khandhapañcake taṇhādiṭṭhīhi na rajjati. Sambhave na rajjatīti anāgatepi tatheva na rajjati. Atthuttari padaṃ santanti uttari santaṃ nibbānapadaṃ nāma atthi. Sammappaññāya passatīti taṃ sahavipassanāya maggapaññāya sammā passati. Na sabbena sabbanti ekaccānaṃ kilesānaṃ appahīnattā saccapaṭicchādakassa tamassa sabbaso aviddhaṃsitattā na sabbākārena sabbaṃ. Haññamāneti saṇḍāsena gahetvā muṭṭhikāya koṭṭiyamāne. Antarāparinibbāyīti upapattisamanantarato paṭṭhāya āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā etthantare kilesaparinibbānena parinibbuto hoti. Anupahacca talanti ākāsatalaṃ anupahacca anatikkamitvā[Pg.173], bhūmiṃ appatvā ākāseyeva nibbāyeyyāti imāhi tīhi upamāhi tayo antarāparinibbāyī dassitā.

५५. दुसऱ्या सूत्तात— 'पुरिसगतियो' म्हणजे पुरुषाच्या ज्ञानगती. 'अनुपादापरिनिब्बानं' म्हणजे प्रत्ययरहित (अकारण) निर्वाण. 'नो चस्स' म्हणजे भूतकाळात आत्मभाव उत्पन्न करणारे कर्म जर झाले नसते. 'नो च मे सिया' म्हणजे आता वर्तमानकाळात माझा हा आत्मभाव नसता. 'न भविस्सति' म्हणजे आता वर्तमानकाळात भविष्यातील आत्मभाव उत्पन्न करणारे माझे कर्म होणार नाही. 'न च मे भविस्सति' म्हणजे भविष्यकाळात माझा आत्मभाव होणार नाही. 'यदत्थि यं भूतं' म्हणजे जे विद्यमान आहे, जे उत्पन्न झाले आहे असे वर्तमानकालीन पाच स्कंध. 'तं पजहामी' असे म्हणून उपेक्षा प्राप्त करतो म्हणजे त्या वर्तमानकालीन स्कंधांमध्ये छंदरागाचा त्याग करून 'मी त्याचा त्याग करतो' अशा प्रकारे विपश्यना-उपेक्षा प्राप्त करतो. 'भवे न रज्जति' म्हणजे भूतकालीन पाच स्कंधांमध्ये तृष्णा आणि दृष्टीच्या द्वारे आसक्त होत नाही. 'सम्भवे न रज्जति' म्हणजे भविष्यकाळातही त्याचप्रमाणे आसक्त होत नाही. 'अत्थुत्तरि पदं सन्तं' म्हणजे याहून श्रेष्ठ, शांत असे निर्वाणपद अस्तित्वात आहे. 'सम्मापञ्ञाय पस्सति' म्हणजे त्याला विपश्यनेसह मार्गप्रज्ञेने योग्य प्रकारे पाहतो. 'न सब्बेन सब्बं' म्हणजे काही क्लेशांचा प्रहाण न झाल्यामुळे आणि सत्याला झाकणाऱ्या अज्ञानाचा (अंधकाराचा) पूर्णपणे नाश न झाल्यामुळे सर्व प्रकारे सर्व निर्वाणाचा साक्षात्कार होत नाही. 'हञ्ञमाने' म्हणजे सांडशीने पकडून हातोड्याने ठोकले जात असताना. 'अन्तरापरिनिब्बायी' म्हणजे उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) लगेचच नंतरपासून आयुष्याच्या मध्याला न ओलांडता या दरम्यान क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत होतो. 'अनुपहच्च तलं' म्हणजे आकाशतळाला न ओलांडता, भूमीवर न पडता आकाशातच विझून जावे; या तीन उपमांद्वारे तीन प्रकारचे 'अन्तरापरिनिब्बायी' पुद्गल दर्शवले आहेत।

---

Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā pacchimakoṭiṃ appatvā parinibbuto hoti. Upahacca talanti jalamānā gantvā ākāsatalaṃ atikkamitvā pathavītalaṃ vā upahanitvā pathaviyaṃ patitamattāva nibbāyeyya. Asaṅkhārena appayogena kilese khepetvā parinibbāyīti asaṅkhāraparinibbāyī. Sasaṅkhārena sappayogena kilese khepetvā parinibbāyīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Gacchanti nirārakkhaṃ araññaṃ. Dāyanti sārakkhaṃ abhayatthāya dinnaṃ araññaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte ariyapuggalāva kathitāti.

'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हणजे आयुष्याचा मध्य ओलांडून परंतु अंतिम सीमेला न पोहोचता परिनिर्वृत होतो. 'उपहच्च तलं' म्हणजे जळत जाऊन, आकाशतळ ओलांडून किंवा पृथ्वीतळाला स्पर्श करून, पृथ्वीवर पडल्याबरोबर विझून जावे. संस्काराशिवाय (प्रेरणेशिवाय) आणि प्रयत्नाशिवाय क्लेशांचा क्षय करून परिनिर्वाण प्राप्त करतो म्हणून तो 'असंखारपरिनिब्बायी' होय. संस्कारासह (प्रेरणेसह) आणि प्रयत्नासह क्लेशांचा क्षय करून परिनिर्वाण प्राप्त करतो म्हणून तो 'ससंखारपरिनिब्बायी' होय. 'गच्छं' म्हणजे रक्षक नसलेले अरण्य. 'दायं' म्हणजे अभयासाठी दिलेले, रक्षक असलेले अरण्य. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सूत्तात केवळ आर्य पुद्गलांविषयीच सांगितले आहे।

---

3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

३. तिस्सब्रह्मसुत्ताचे वर्णन.

---

56. Tatiye bhikkhuniyoti mahāpajāpatiyā parivārā pañcasatā bhikkhuniyo. Vimuttāti pañcahi vimuttīhi vimuttā. Anupādisesāti upādānasesaṃ aṭṭhapetvā pañcahi vimuttīhi anavasesāhipi vimuttā. Saupādisese vā saupādisesoti saupādānasese puggale ‘‘saupādānaseso aya’’nti. Itarasmimpi eseva nayo. Tissoti therassa saddhivihārikabrahmā. Anulomikānīti paṭipattiyā anulomāni vivittāni antimapariyantimāni. Indriyānīti saddhādīni vipassanindriyāni. Samannānayamānoti samannāhāre ṭhapayamāno. Na hi pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Sattamassa puggalassa dassanatthaṃ. Sattamo hi saddhānusāripuggalo na dassito. Atha bhagavā balavavipassakavasena taṃ dassento evamāha. Tattha sabbanimittānanti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ. Animittanti balavavipassanāsamādhiṃ.

५६. तिसऱ्या सूत्तात— 'भिक्खुनियो' म्हणजे महाप्रजापती गोतमीच्या परिवारातील पाचशे भिक्खुनी. 'विमुत्ता' म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी मुक्त झालेल्या. 'अनुपादिसेसा' म्हणजे उपादानाचा कोणताही अंश शिल्लक न ठेवता, पाचही संपूर्ण विमुक्तींनी मुक्त झालेल्या. 'सउपादिसैसे वा सउपादिसैसो' म्हणजे उपादान शिल्लक असलेल्या पुद्गलाच्या बाबतीत "हा उपादान शिल्लक असलेला आहे" असे ज्ञान होते. दुसऱ्या पदाच्या बाबतीतही हाच नय आहे. 'तिस्सो' म्हणजे महामोग्गल्लान थेरांचा सार्धविहारी (शिष्य) असलेला ब्रह्मा. 'अनुलोगिकानि' म्हणजे प्रतिपदेला अनुकूल, विविक्त (एकांतप्रिय) आणि अत्यंत सूक्ष्म असलेले. 'इन्द्रियानि' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी विपश्यनेशी संबंधित इंद्रिये. 'समन्नानयमानो' म्हणजे समतेच्या अवस्थेत स्थापित करत असताना. "न हि पन ते" हे वाक्य कशासाठी सुरू केले? सातव्या पुद्गलाला दर्शवण्यासाठी. कारण सातवा 'श्रद्धानुसारी' पुद्गल दर्शवला गेला नव्हता. म्हणून भगवंतांनी बलवान विपश्यनेच्या द्वारे त्याला दर्शवण्यासाठी असे म्हटले. तेथे 'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे सर्व नित्यनिमित्त इत्यादींचे. 'अनिमित्तं' म्हणजे बलवान विपश्यना समाधी.

---

4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā

४. सीहसेनापतिसुत्ताचे वर्णन.

---

57. Catutthe maccharīti pañcamaccherayutto. Kadariyoti thaddhamacchariyo, paresaṃ diyyamānampi vāreti. Anuppadānaratoti punappunaṃ dānaṃ dadamānova ramati. Anukampantāti ‘‘ko ajja amhehi anuggahetabbo, kassa deyyadhammaṃ vā paṭiggaṇheyyāma, dhammaṃ vā deseyyāmā’’ti evaṃ cittena anukampamānā.

५७. चौथ्या सूत्तात— 'मच्छरी' म्हणजे पाच प्रकारच्या मत्सराने (कृपणतेने) युक्त असलेला. 'कदरियो' म्हणजे अत्यंत कठोर मत्सरी (कंजूष), जो इतरांना दिले जात असतानाही अडवतो. 'अनुप्पदानरतो' म्हणजे वारंवार दान देण्यातच जो रममाण होतो. 'अनुकम्पन्ता' म्हणजे "आज आमच्याद्वारे कोणावर अनुग्रह केला जावा, कोणाचे दान स्वीकारले जावे किंवा कोणाला धम्म उपदेश केला जावा?" अशा चित्ताने अनुकंपा करणारे.

---

5. Arakkheyyasuttavaṇṇanā

५. आरक्खेय्यसुत्ताचे वर्णन.

---

58. Pañcame [Pg.174] nimittanti dhammanimittampi puggalanimittampi. Ayañhi attanā desitadhamme ekapadampi durakkhātaṃ aniyyānikaṃ apassanto dhammanimittaṃ na samanupassati, ‘‘durakkhāto tayā dhammo na svākkhāto’’ti uṭṭhahitvā paṭippharantaṃ ekaṃ puggalampi apassanto puggalanimittaṃ na samanupassati nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Chaṭṭhasattamāni uttānāneva.

५८. पाचव्या सूत्तात— 'निमित्तं' म्हणजे धम्मनिमित्त आणि पुद्गलनिमित्त दोन्ही. कारण हे (भगवान) स्वतः उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये एकही पद वाईट रीतीने उपदेशिलेले किंवा संसारातून मुक्त न करणारे असे न पाहिल्यामुळे धम्मनिमित्त पाहत नाहीत; आणि "तुमच्याद्वारे धम्म वाईट रीतीने उपदेशिला गेला आहे, चांगल्या रीतीने नाही" असे म्हणून उठून विरोध करणाऱ्या एकाही पुद्गलाला न पाहिल्यामुळे पुद्गलनिमित्त पाहत नाहीत, असे म्हटले जाते. उर्वरित दोन सूत्तांच्या बाबतीतही हाच नय आहे. सहावे आणि सातवे सूत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

८. पचलायमानसुत्ताचे वर्णन.

---

61. Aṭṭhame pacalāyamānoti taṃ gāmaṃ upanissāya ekasmiṃ vanasaṇḍe samaṇadhammaṃ karonto sattāhaṃ caṅkamanavīriyena nimmathitattā kilantagatto caṅkamanakoṭiyaṃ pacalāyamāno nisinno hoti. Pacalāyasi noti niddāyasi nu. Anumajjitvāti parimajjitvā. Ālokasaññanti middhavinodanaālokasaññaṃ. Divāsaññanti divātisaññaṃ. Yathā divā tathā rattinti yathā divā ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ rattimpi adhiṭṭhaheyyāsi. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca te rattiṃ ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ divāpi adhiṭṭhaheyyāsi. Sappabhāsanti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsaṃ. Pacchāpuresaññīti purato ca pacchato ca abhiharaṇasaññāya saññāvā. Antogatehi indriyehīti bahi avikkhittehi anto anupaviṭṭheheva pañcahi indriyehi. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Ettakena ṭhānena bhagavā therassa middhavinodanakammaṭṭhānaṃ kathesi. Soṇḍanti mānasoṇḍaṃ. Kiccakaraṇīyānīti ettha avassaṃ kattabbāni kiccāni, itarāni karaṇīyāni. Maṅkubhāvoti nittejatā domanassatā. Ettakena ṭhānena satthārā therassa bhikkhācāravattaṃ kathitaṃ.

६१. आठव्या सूत्तात, 'पचलायमानो' (डुलक्या घेत असलेला) म्हणजे त्या गावाला आश्रय करून एका वनखंडात श्रमणधर्माचे आचरण करत असताना, सात दिवस चंक्रमण आणि वीर्याने (प्रयत्नाने) शरीर पिळून निघाल्यामुळे थकलेले शरीर असलेला होऊन चंक्रमणाच्या टोकावर डुलक्या घेत बसलेला होता. 'पचलायसि नो' म्हणजे 'तू झोपत आहेस का?' 'अनुमज्जित्वा' म्हणजे 'परिमज्जित्वा' (पुसून किंवा चोळून). 'आलोकसञ्ञं' म्हणजे आळस किंवा ग्लानी दूर करणारी प्रकाशाची संज्ञा. 'दिवासञ्ञं' म्हणजे दिवसाची संज्ञा. 'यथा दिवा तथा रत्तिं' म्हणजे ज्याप्रमाणे दिवसा प्रकाशाची संज्ञा अधिष्ठित केली जाते, त्याचप्रमाणे रात्री देखील ती अधिष्ठित करावी. 'यथा रत्तिं तथा दिवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे रात्री प्रकाशाची संज्ञा अधिष्ठित केली जाते, त्याचप्रमाणे दिवसा देखील ती अधिष्ठित करावी. 'सप्पभासं' म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानासाठी प्रकाशासहित. 'पच्छापुरेसञ्ञी' म्हणजे पुढे आणि मागे एकाच प्रकारे संज्ञा असणारा. 'अन्तोगतेहि इन्द्रियेहि' म्हणजे बाहेर न भटकता आतच वळवलेल्या पाच इंद्रियांद्वारे. 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. एवढ्या भागाद्वारे भगवंतांनी स्थविरांना आळस किंवा ग्लानी दूर करण्याचे कर्मस्थान सांगितले. 'सोण्डं' म्हणजे मनाची सोंड (अहंकाराची सोंड). 'किच्चकरणीयानि' यामध्ये जे अवश्य कर्तव्य कर्मे आहेत ते 'किच्च' (कृत्य) आणि इतर 'करणीय' आहेत. 'मङ्कुभावो' म्हणजे निस्तेजता किंवा खिन्नता. एवढ्या भागाद्वारे शास्त्यांनी स्थविरांना भिक्षाटनाचे व्रत सांगितले आहे.

---

Idāni bhasse pariyantakāritāya samādapetuṃ tasmātihātiādimāha. Tattha viggāhikakathanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattā viggāhikakathā. Nāhaṃ moggallānātiādi pāpamittasaṃsaggavivajjanatthaṃ vuttaṃ. Kittāvatā nu khoti kittakena nu kho. Taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya [Pg.175] taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti. Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, tameva khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgapaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantayogakkhemīti accantaṃ yogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantabrahmacārīti accantaṃ brahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, saṅkhepeneva tassa paṭipattiṃ kathethāti yācati.

आता संभाषणात मर्यादा राखण्यासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी 'तस्मातिह' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'विग्गाहिककथं' (वादविवादाची भाषा) म्हणजे 'तू या धम्म-विनयाला जाणत नाहीस' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारे वादविवादाचे संभाषण. 'नाहं मोग्गल्लाना' इत्यादी वचन पापी मित्रांच्या संगतीचा त्याग करण्यासाठी सांगितले आहे. 'कित्तावता नु खो' म्हणजे किती प्रमाणात. 'तण्हासंखयविमुत्तो होति' म्हणजे तृष्णेचा क्षय असणाऱ्या निर्वाणाला आलंबन करून विमुक्त चित्त झाल्यामुळे संक्षेपाने 'तृष्णाक्षयविमुक्त' कसा होतो? ज्या प्रतिपदेने (साधनेने) तृष्णाक्षयविमुक्त होतो, तीच क्षीणास्रव भिक्खूची पूर्वभाग-प्रतिपदा संक्षेपाने सांगावी, असे विचारतात. 'अच्चन्तनिठ्ठो' म्हणजे क्षय आणि व्यय रूपी अंताच्या पलीकडे गेलेला तो 'अत्यंत', आणि ज्याची अत्यंत निष्ठा (समाप्ती) झाली आहे तो 'अत्यंतनिष्ठ' (एकान्तनिष्ठ किंवा सततनिष्ठ असा अर्थ आहे). 'अच्चन्तयोगक्खेमी' म्हणजे अत्यंत योगक्षेम प्राप्त झालेला (नित्य योगक्षेम प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे). 'अच्चन्तब्रह्मचारी' म्हणजे अत्यंत ब्रह्मचारी (नित्य ब्रह्मचारी असा अर्थ आहे). ज्याचा अत्यंत पर्यवसान (शेवट) झाला आहे तो पूर्व नियमाप्रमाणेच 'अत्यंतपर्यवसान' होय. 'सेट्ठो देवमनुस्सानं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, उत्तम. अशा प्रकारचा भिक्खू किती साधनेने होतो, संक्षेपाने त्याची प्रतिपदा मला सांगावी, अशी याचना करतात.

---

Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya nālaṃ na pariyattā na samattā na yuttā. Kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccā sukhā attāti gahitāpi aniccā dukkhā anattāva sampajjanti. Tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttaṃ yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā therassa vedanāvasena ca vinivaṭṭetvā arūpapariggahaṃ dassesi.

सर्व धम्म अभिनिवेश करण्यासाठी योग्य नाहीत ('सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाय') यामध्ये 'सर्व धम्म' म्हणजे पाच स्कंध, बारा आयतने आणि अठरा धातू. ते सर्व तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने अभिनिवेश (आग्रह धरून बसणे) करण्यासाठी समर्थ नाहीत, पुरेसे नाहीत, योग्य नाहीत. का? ग्रहण केलेल्या (मानलेल्या) स्वरूपात ते टिकत नसल्यामुळे. कारण ते नित्य, सुखकारक आणि आत्मा आहेत असे मानले तरी ते अनित्य, दुःखकारक आणि अनात्माच ठरतात. म्हणून ते अभिनिवेशासाठी योग्य नाहीत. 'अभिजानाति' म्हणजे अनित्य, दुःख, अनात्मा अशा प्रकारे 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे विशेष रूपाने जाणतो. 'परिजानाति' म्हणजे त्याचप्रमाणे 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे पूर्णपणे जाणतो. 'यं किञ्चि वेदनं' म्हणजे अगदी पाच विज्ञानांशी संप्रयुक्त असलेली कोणतीही अगदी अल्पशी वेदना अनुभवतो. याद्वारे भगवंतांनी स्थविरांना वेदनेच्या द्वारे (चित्ताला) वळवून अरूप-परिग्रह (नामरूपातील नाम ग्रहण करणे) दाखवला आहे.

---

Aniccānupassīti aniccato anupassanto. Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayaṃ khayato passanā vipassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamaṅgipuggalo virāgānupassī nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo. Nirodhopi hi khayanirodho accantanirodhoti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo. So ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā. Sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajati. Pakkhandanavossaggoti maggo. So hi nibbānaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi so vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajanato nibbāne ca pakkhandanato. Tasmā [Pg.176] kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Nirodhāya nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgī puggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇā dassitā. Iti bhagavā saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito saṃkhitteneva kathesi. Idaṃ pana suttaṃ therassa ovādopi ahosi vipassanāpi. So imasmiṃyeva sutte vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti.

'अनित्यानुपस्सी' म्हणजे अनित्य रूपाने वारंवार पाहणारा. 'विरागानुपस्सी' यामध्ये दोन प्रकारचे विराग आहेत - क्षयविराग आणि अत्यंतविराग. त्यामध्ये संस्कारांच्या क्षयाला क्षय रूपाने पाहणे ही विपस्सना देखील आहे, आणि अत्यंतविराग रूप निर्वाणाला विराग रूपाने पाहणारे मार्गज्ञान देखील विरागानुपस्सना आहे. या दोन्ही गोष्टींनी युक्त असलेला पुद्गल 'विरागानुपस्सी' म्हटला जातो. त्याला उद्देशून 'विरागानुपस्सी' असे म्हटले आहे, विराग रूपाने वारंवार पाहणारा, असा अर्थ आहे. 'निरोधानुपस्सी' च्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण निरोध देखील क्षय-निरोध आणि अत्यंत-निरोध असा दोन प्रकारचाच आहे. 'पटिनिस्सग्गानुपस्सी' यामध्ये 'पटिनिस्सग्ग' म्हणजे 'वोस्सग्ग' (त्याग किंवा उत्सर्ग) म्हटले जाते. आणि तो 'परित्याग-उत्सर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' असा दोन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये 'परित्याग-उत्सर्ग' म्हणजे विपस्सना होय. कारण ती तदंग रूपाने क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग करते. 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' म्हणजे मार्ग होय. कारण तो निर्वाणाला आलंबन करून त्यात प्रवेश करतो (प्रस्कंदन करतो). किंवा दोन कारणांमुळे तो उत्सर्गच आहे - समुच्छेद रूपाने स्कंधांचा आणि क्लेशांचा त्याग केल्यामुळे आणि निर्वाणात प्रवेश केल्यामुळे. म्हणून क्लेशांचा आणि स्कंधांचा परित्याग करतो म्हणून तो 'परित्याग-उत्सर्ग' होय. निरोधासाठी निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रवेश करते म्हणून तो 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' होय. हे दोन्ही मार्गामध्ये एकत्र येतात. या दोन्ही गोष्टींनी युक्त असलेला पुद्गल या प्रतिनिसर्गानुपस्सनेने युक्त असल्यामुळे 'प्रतिनिसर्गानुपस्सी' होतो. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'न किञ्चि लोके उपादियति' म्हणजे लोकात कोणत्याही एकाही संस्काराला तृष्णेच्या वशाने ग्रहण करत नाही, पकडत नाही, स्पर्श करत नाही. 'अनुपादियं न परितस्सति' म्हणजे ग्रहण न करता तृष्णेच्या व्याकुळतेने व्याकुळ होत नाही. 'पच्चत्तंयेव परिनिब्बायति' म्हणजे स्वतःच क्लेश-निर्वाणाने परिनिर्वाण पावतो (शांत होतो). 'खीणा जाति' (जन्म नष्ट झाला) इत्यादी वचनांद्वारे त्याचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान दाखवले आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी संक्षेपाने क्षीणास्रव भिक्खूची पूर्वभाग-प्रतिपदा विचारली असता संक्षेपानेच सांगितली. हे सूत्त स्थविरांसाठी उपदेश देखील होते आणि विपस्सना देखील. त्यांनी याच सूत्तात विपस्सना वाढवून अरहत्त्व प्राप्त केले.

---

9. Mettasuttavaṇṇanā

९. मेत्तसुत्तवण्णना (मेत्त सूत्ताची अट्ठकथा)

---

62. Navame mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthāti puññāni karontā tesaṃ mā bhāyittha. Mettacittaṃ bhāvesinti tikacatukkajjhānikāya mettāya sampayuttaṃ paṇītaṃ katvā cittaṃ bhāvesinti dasseti. Saṃvaṭṭamāne sudāhanti saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ. Saṃvaṭṭamāneti jhāyamāne vipajjamāne. Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato. Dhammarājāti tasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cāturantoti puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena cāturantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado tasmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīruno. Vīraṅgarūpāti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Vīraṅgarūpametesanti vīraṅgarūpā. Vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā viya akilāsuno divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. Adaṇḍenāti dhanadaṇḍenapi chejjabhejjānusāsanena satthadaṇḍenapi vināyeva. Asatthenāti ekatodhārādinā paraviheṭhanasatthenapi vināyeva. Dhammena abhivijiyāti ehi kho, mahārājāti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā dhammeneva vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā.

६२. नवव्या सुत्तात 'मा, भिक्खवे, पुञ्ञानं भायित्थ' (हे भिक्खूंनो, पुण्याचा भय बाळगू नका) याचा अर्थ पुण्यकर्मे करताना त्यांचे भय बाळगू नका असा आहे. 'मेत्तचित्तं भावेसिं' (मी मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना केली) याद्वारे हे दर्शवले आहे की, तृतीय आणि चतुर्थ ध्यानाशी संबंधित मैत्रीने युक्त करून चित्ताला प्रणीत (उत्कृष्ट) करून त्याची भावना केली. 'संवट्टमाने सुदाहं' यामध्ये 'संवट्टमाने सुदं अहं' असा पदच्छेद करावा. 'संवट्टमाने' म्हणजे जळत असताना, नष्ट होत असताना. 'धम्मिको' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त असलेला. 'धम्मराजा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे; किंवा धर्माने राज्य प्राप्त केल्यामुळे त्याला 'धर्मराजा' म्हटले जाते. 'चातुरंतो' म्हणजे पूर्व समुद्रादी चार समुद्रांच्या मर्यादेपर्यंतच्या पृथ्वीचा स्वामी. 'विजितावी' म्हणजे युद्ध जिंकलेला (विजेता). 'जनपदत्थावरियप्पत्तो' म्हणजे ज्याच्या राज्यात जनपद स्थिरतेला (स्थिर भावाला) प्राप्त झालेला असतो. 'परोसहस्सं' म्हणजे एक हजाराहून अधिक. 'सुरा' म्हणजे निर्भय (शूर). 'वीरंगरूपा' म्हणजे वीरांचे अंग म्हणजे 'वीरंग', हे वीर्याचे (उत्साहाचे) नाव आहे. ज्यांच्यामध्ये हे वीरंग रूप आहे ते 'वीरंगरूपा' होत. म्हणजेच वीर्यवान स्वभावाचे, जणू वीर्यानेच बनलेले, न थकणारे; दिवसभर युद्ध केले तरी ते थकत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'सागरपरियंतं' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताला सीमा मानून समुद्रापर्यंत पसरलेली (पृथ्वी). 'अदंडेन' म्हणजे धनदंडाशिवाय, शारीरिक शिक्षेशिवाय (छेदन-भेदन इत्यादी) आणि शस्त्रदंडाशिवाय. 'असत्थेन' म्हणजे एका बाजूला धार असलेल्या तलवारीसारख्या दुसऱ्याला पीडा देणाऱ्या शस्त्रांशिवाय. 'धम्मेन अभिविजिय' म्हणजे 'यावे, महाराज!' अशा प्रकारे शत्रू राजांकडून स्वीकारले गेलेले आणि 'प्राण्यांची हिंसा करू नये' इत्यादी धर्मानेच पूर्वोक्त पृथ्वीवर विजय मिळवून.

---

Sukhesinoti [Pg.177] sukhapariyesake satte āmanteti. Suññabrahmūpagoti suññabrahmavimānūpago. Pathaviṃ imanti imaṃ sāgarapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Asāhasenāti na sāhasikakammena. Samena manusāsitanti samena kammena anusāsiṃ. Tehi etaṃ sudesitanti tehi saṅgāhakehi mahākāruṇikehi buddhehi etaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sudesitaṃ sukathitaṃ. Pathabyoti puthavisāmiko.

'सुखेसिनो' याद्वारे सुखाचा शोध घेणाऱ्या प्राण्यांना संबोधित केले आहे. 'सुञ्ञब्रह्मूपगो' म्हणजे प्राण्यांनी शून्य असलेल्या ब्रह्मविमानात (ब्रह्मलोकात) जाणारा. 'पथविं इमं' म्हणजे या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या महापृथ्वीला. 'असाहसेन' म्हणजे बळजबरीने किंवा हिंसक कर्माने नव्हे. 'समेन मनुसासितं' म्हणजे समतेच्या (न्याय्य) कर्माने शासन केले. 'तेहि एतं सुदेसितं' म्हणजे त्या संगीतिकार (संग्रह करणाऱ्या) आणि महाकारुणिक बुद्धांनी हे स्थान चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहे, सुकथित केले आहे. 'पथब्यो' म्हणजे पृथ्वीचा स्वामी (पृथ्वीपती).

---

10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

१०. भारियासुत्तवण्णना (भारिया सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

63. Dasame kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne jāle vā udakato ukkhittamatte macchaggāhakānaṃ mahāsaddo hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sujātāti visākhāya kaniṭṭhā. Sā neva sassuṃ ādiyatīti sassuyā kattabbavattaṃ nāma atthi, taṃ na karoti, sassūtipi naṃ na gaṇeti. Na sasuraṃ ādiyatīti vacanaṃ na gaṇhāti. Evaṃ anādaratāyapi aggahaṇenapi na ādiyati nāma. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ anāthapiṇḍiko suṇisāya ācāraṃ gahetvā satthu purato nisīdi. Sāpi sujātā ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ seṭṭhi dasabalassa santike mayhaṃ guṇaṃ kathessati udāhu aguṇa’’nti gantvā avidūre saddaṃ suṇantī aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ehi sujāteti āmantesi.

६३. दहाव्या सुत्तात 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' म्हणजे कोळ्यांनी माशांची टोपली खाली उतरवून ठेवलेल्या ठिकाणी किंवा जाळे पाण्यातून वर काढल्याबरोबर मासे पकडणाऱ्यांचा जो मोठा कोलाहल (महाशब्द) होतो, त्याला संदर्भात ठेवून हे म्हटले आहे. 'सुजाता' म्हणजे विशाखाची धाकटी बहीण. 'सा नेव सस्सुं आदियति' म्हणजे ती सासूविषयीचे कर्तव्य (पाय दाबणे इत्यादी) करत नाही, आणि सासूला सासू मानत नाही. 'न ससुरं आदियति' म्हणजे सासऱ्यांचे बोलणे ऐकत नाही (मानत नाही). अशा प्रकारे अनादर केल्यामुळे आणि त्यांचे शब्द न मानल्यामुळे 'न आदियति' (मानत नाही) असे म्हटले आहे. इतर पदांमध्येही हाच नियम लावावा. अशा प्रकारे अनाथपिंडिक सुनेचे वर्तन घेऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर बसले. ती सुजातासुद्धा 'हा श्रेष्ठी दशबलांच्या (बुद्धांच्या) जवळ माझे गुण सांगेल की अवगुण?' असा विचार करून जवळच आवाज ऐकत उभी राहिली. तेव्हा शास्त्यांनी (भगवंतांनी) तिला 'ये सुजाता!' असे म्हणून आमंत्रित केले.

---

Ahitānukampinīti na hitānukampinī. Aññesūti parapurisesu. Atimaññateti omānāti mānavasena atimaññati. Dhanena kītassāti dhanena kītā assa. Vadhāya ussukā vadhituṃ ussukkamāpannā. Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhananti itthiyā sāmiko yaṃ dhanaṃ labhati. Appampi tassa apahātumicchatīti thokatopi assa harituṃ icchati, uddhane āropitaukkhaliyaṃ pakkhipitabbataṇḍulatopi thokaṃ haritumeva vāyamati. Alasāti nisinnaṭṭhāne nisinnāva ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva hoti. Pharusāti kharā. Duruttavādinīti dubbhāsitabhāsinī, kakkhaḷaṃ vāḷakathameva katheti. Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattatīti ettha uṭṭhāyakānanti bahuvacanavasena viriyuṭṭhānasampanno sāmiko vutto, tassa taṃ uṭṭhānasampattiṃ abhibhavitvā heṭṭhā katvā vattati. Pamodatīti āmoditapamoditā hoti[Pg.178]. Koleyyakāti kulasampannā. Patibbatāti patidevatā. Vadhadaṇḍatajjitāti daṇḍakaṃ gahetvā vadhena tajjitā, ‘‘ghātessāmi na’’nti vuttā. Dāsīsamanti sāmikassa vattapūrikā dāsīti maṃ bhagavā dhāretūti vatvā saraṇesu patiṭṭhāsi.

'अहितानुकम्पिनी' म्हणजे अहित चिंतणारी, हित न चिंतणारी. 'अञ्ञेसु' म्हणजे परपुरुषांमध्ये. 'अतिमञ्ञते' म्हणजे हीन मानणे किंवा अतिमान करण्याच्या भावनेने तुच्छ लेखणे. 'धनेन कीतस्सा' म्हणजे धनाने विकत घेतलेली असावी. 'वधाय उस्सुका' म्हणजे मारण्यासाठी उत्सुक असलेली, हत्येचा प्रयत्न करणारी. 'यं इत्थिया विन्दति सामिको धनं' म्हणजे स्त्रीचा पती जे धन मिळवतो. 'अप्पम्पि तस्स अपहातुमिच्छति' म्हणजे त्यातील थोडा भागही चोरण्याची (हडप करण्याची) इच्छा करते; चुलीवर ठेवलेल्या भांड्यात टाकण्याच्या तांदळातूनही थोडे तांदूळ चोरण्याचाच ती प्रयत्न करते. 'अलसा' म्हणजे बसलेल्या ठिकाणी बसूनच राहणारी, उभी असलेल्या ठिकाणी उभीच राहणारी (आळशी). 'फरुसा' म्हणजे कठोर, क्रूर मनाची. 'दुरुत्तवादिनी' म्हणजे वाईट बोलणारी, कठोर आणि कर्कश शब्दच बोलणारी. 'उट्ठायकानं अभिभुय्य वत्तति' येथे 'उट्ठायकानं' या बहुवचनाने वीर्य आणि उद्योगशीलतेने युक्त असलेल्या पतीला उद्देशून म्हटले आहे; त्याच्या त्या उद्योगशीलतेला दाबून, त्याला कनिष्ठ लेखून ती वागते. 'पमोदति' म्हणजे अत्यंत आनंदित होणारी. 'कोलेय्यका' म्हणजे कुलीन घराण्यातील, उच्च कुळातील. 'पतिब्बता' म्हणजे पतीलाच देव मानणारी (पतिव्रता). 'वधदंडतज्जिता' म्हणजे हातात काठी घेऊन मारण्याची धमकी दिली गेलेली, 'मी तुला ठार मारीन' असे म्हटले गेलेली. 'दासीसमं' म्हणजे पतीची सेवा करणारी दासीसमान पत्नी. 'भगवंतांनी मला दासीसमान पत्नी म्हणून समजावे' असे म्हणून ती शरणांमध्ये (त्रिसरणात) प्रतिष्ठित झाली.

---

11. Kodhanasuttavaṇṇanā

११. कोधनसुत्तवण्णना (कोधन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

64. Ekādasame sapattakantāti sapattānaṃ verīnaṃ kantā piyā tehi icchitapatthitā. Sapattakaraṇāti sapattānaṃ verīnaṃ atthakaraṇā. Kodhaparetoti kodhānugato. Pacuratthatāyāti bahuatthatāya bahuhitatāya. Anatthampīti avuddhimpi. Attho me gahitoti vuḍḍhi me gahitā.

६४. अकराव्या सुत्तात 'सपत्तकंता' म्हणजे शत्रूंना आवडणारी, प्रिय असणारी, त्यांनी इच्छिलेली आणि प्रार्थीलेली. 'सपत्तकरणा' म्हणजे शत्रूंचे हित करणारी. 'कोधपरेतो' म्हणजे क्रोधाने ग्रासलेला (क्रोधाच्या आहारी गेलेला). 'पचुरत्थताय' म्हणजे बहुतांश हितासाठी, कल्याणासाठी. 'अनत्थम्पि' म्हणजे अनर्थालाही (अकल्याणालाही). 'अत्थो मे गहितो' म्हणजे 'माझे कल्याण झाले' असे मानणे.

---

Atho atthaṃ gahetvānāti atho vuddhiṃ gahetvā. Anatthaṃ adhipajjatīti anattho me gahitoti sallakkheti. Vadhaṃ katvānāti pāṇātipātakammaṃ katvā. Kodhasammadasammattoti kodhamadena matto, ādinnagahitaparāmaṭṭhoti attho. Āyasakyanti ayasabhāvaṃ, ayaso niyaso hotīti attho. Antarato jātanti abbhantare uppannaṃ. Atthaṃ na jānātīti vuddhiatthaṃ na jānāti. Dhammaṃ na passatīti samathavipassanādhammaṃ na passati. Andhatamanti andhabhāvakaraṃ tamaṃ bahalatamaṃ. Sahateti abhibhavati.

'अतो अत्थं गहेत्वान' म्हणजे तसेच कल्याणाचा स्वीकार करून. 'अनत्थं अधिपज्जति' म्हणजे 'माझा अनर्थ झाला' असे समजणे. 'वधं कत्वान' म्हणजे प्राणातिपात (प्राणघात) करून. 'कोधसम्मदसम्मत्टो' म्हणजे क्रोधाच्या मदाने धुंद झालेला; घेतलेला, पकडलेला आणि चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेला असा अर्थ आहे. 'आयसक्यं' म्हणजे अपकीर्ती, अपयश मिळणे असा अर्थ आहे. 'अंतरतो जातं' म्हणजे शरीराच्या आत (अंतकरणात) उत्पन्न झालेले. 'अत्थं न जानाति' म्हणजे कल्याणाचा अर्थ (वृद्धीचा अर्थ) न जाणणे. 'धम्मं न पस्सति' म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म न पाहणे. 'अंधतमं' म्हणजे अंधत्व आणणारा अत्यंत दाट अंधार. 'सहते' म्हणजे पराभूत करतो, दडपून टाकतो.

---

Dummaṅkuyanti dummaṅkubhāvaṃ nittejataṃ dubbaṇṇamukhataṃ. Yato patāyatīti yadā nibbattati. Na vāco hoti gāravoti vacanassapi garubhāvo na hoti. Na dīpaṃ hoti kiñcananti kāci patiṭṭhā nāma na hoti. Tapanīyānīti tāpajanakāni. Dhammehīti samathavipassanādhammehi. Ārakāti dūre. Brāhmaṇanti khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. Yāya mātu bhatoti yāya mātarā bhato posito. Pāṇadadiṃ santinti jīvitadāyikaṃ samānaṃ. Hanti kuddho puthuttānanti kuddho puggalo puthu nānākāraṇehi attānaṃ hanti. Nānārūpesu mucchitoti nānārammaṇesu adhimucchito hutvā. Rajjuyā bajjha mīyantīti rajjuyā bandhitvā maranti. Pabbatāmapi kandareti pabbatakandarepi patitvā maranti.

'दुम्मंकुयन्ति' म्हणजे दुम्मंकुभाव (चेहऱ्यावर उदासपणा असणे), निस्तेजपणा, निस्तेज चेहरा असणे. 'यतो पतायति' म्हणजे जेव्हा उत्पन्न होते. 'न वाचो होति गारवो' म्हणजे वाणीचा देखील आदर (गौरव) राहत नाही. 'न दीपं होति किञ्चनं' म्हणजे कोणताही आधार किंवा आश्रय नसणे. 'तपनीयानि' म्हणजे संताप किंवा पश्चात्ताप उत्पन्न करणारे. 'धम्मेहि' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना धर्मांपासून. 'आरका' म्हणजे दूर. 'ब्राह्मणं' म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) ब्राह्मण. 'याय मातु भतो' म्हणजे ज्या मातेने सांभाळ केला, पोषण केले. 'पाणददिं सन्तिं' म्हणजे जीवन देणारी असताना. 'हन्ति कुद्धो पुथुत्तानं' म्हणजे क्रोधित झालेली व्यक्ती विविध कारणांनी स्वतःचाच घात करते (स्वतःला मारते). 'नानारूपेषु मुच्छितो' म्हणजे विविध रूपांमध्ये (आलंबनांमध्ये) अत्यंत मोहित होऊन. 'रज्जुया बज्झ मीयन्ति' म्हणजे दोरीने स्वतःला बांधून (फाशी घेऊन) मरतात. 'पब्बतामपि कन्दरे' म्हणजे पर्वताच्या दरीमध्ये पडून मरतात.

---

Bhūnahaccānīti [Pg.179] hatavuddhīni. Itāyanti iti ayaṃ. Taṃ damena samucchindeti taṃ kodhaṃ damena chindeyya. Katarena damenāti? Paññāvīriyena diṭṭhiyāti vipassanāpaññāya ceva vipassanāsampayuttena kāyikacetasikavīriyena ca maggasammādiṭṭhiyā ca. Tatheva dhamme sikkhethāti yathā akusalaṃ samucchindeyya, samathavipassanādhammepi tatheva sikkheyya. Mā no dummaṅkuyaṃ ahūti mā amhākaṃ dummaṅkubhāvo ahosīti imamatthaṃ patthayamānā. Anāyāsāti anupāyāsā. Anussukāti katthaci ussukkaṃ anāpannā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'भूनहच्चानि' म्हणजे कल्याण (वृद्धी) नष्ट करणारे. 'इतायं' म्हणजे 'इति अयं' (अशा प्रकारे हा). 'तं दमेन समुच्छिन्दे' म्हणजे त्या क्रोधाला संयमाने नष्ट करावे. 'कोणत्या संयमाने?' 'पञ्ञावीरियेन दिट्ठिया' म्हणजे विपश्यना प्रज्ञा, विपश्यना-युक्त कायिक व चैतसिक वीर्य आणि मार्ग-सम्यक् दृष्टीने. 'तथेव धम्मे सिक्खेथ' म्हणजे ज्याप्रमाणे अकुशलाचा उच्छेद करावा, त्याचप्रमाणे शमथ आणि विपश्यना धर्मांचा देखील अभ्यास करावा. 'मा नो दुम्मंकुयं अहू' म्हणजे 'आमच्या चेहऱ्यावर उदासपणा येऊ नये,' अशी इच्छा बाळगणारे. 'अनायासा' म्हणजे क्लेशरहित (त्रास नसलेले). 'अनुस्सुका' म्हणजे कोणत्याही गोष्टीत काळजी किंवा आसक्ती नसलेले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Abyākatavaggo chaṭṭho.

अव्याकृतवर्ग सहावा समाप्त.

---

7. Mahāvaggo

७. महावर्ग.

---

1. Hiriottappasuttavaṇṇanā

१. हिरिओत्तप्पसुत्तवर्णना.

---

65. Sattamassa paṭhame hatūpanisoti hataupaniso chinnapaccayo. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti balavavipassanā ceva maggo ca. Vimuttiñāṇadassananti arahattavimutti ca paccavekkhaṇā ca.

६५. सातव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात: 'हतूपनिसो' म्हणजे ज्याचे कारण (उपनिषय) नष्ट झाले आहे, प्रत्यय तुटला आहे. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे तरुण विपश्यना (प्राथमिक विपश्यना ज्ञान). 'निब्बिदाविरागो' म्हणजे बलवान विपश्यना आणि मार्ग ज्ञान. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' म्हणजे अर्हत्त्व विमुक्ती आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान.

---

2. Sattasūriyasuttavaṇṇanā

२. सत्तसूरियसुत्तवर्णना.

---

66. Dutiye yasmā ayaṃ sattasūriyadesanā tejosaṃvaṭṭadassanavasena pavattā, tasmā tayo saṃvaṭṭā, tisso saṃvaṭṭasīmā, tīṇi saṃvaṭṭamūlānī, tīṇi kolāhalānīti ayaṃ tāva āditova imassa suttassa purecārikakathā veditabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.403) pubbenivāsānussatiniddese vitthāritāva. Etadavocāti aniccakammaṭṭhānikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ajjhāsayena upādinnakānaṃ anupādinnakānaṃ saṅkhārānaṃ vipattidassanatthaṃ etaṃ ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādisattasūriyopamasuttantaṃ avoca. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Saṅkhārāti upādinnakaanupādinnakā saṅkhāradhammā. Addhuvāti evaṃ aciraṭṭhena na dhuvā. Anassāsikāti [Pg.180] asassatabhāvena assāsarahitā. Alamevāti yuttameva.

६६. दुसऱ्या सूत्रात: कारण हा सप्तसूर्य उपदेश अग्नीद्वारे होणाऱ्या प्रलयाच्या (तेजो-संवर्त) दर्शनाच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे, म्हणून तीन प्रलय, तीन प्रलय-सीमा, तीन कोलाहल, ही या सूत्राच्या सुरुवातीची प्रस्तावना (पूर्वचारिका कथा) समजावी. ती विसुद्धिमग्ग ग्रंथातील 'पुब्बेनिवासानुस्सतिनिद्देस' मध्ये सविस्तरपणे सांगितली आहे. 'एतदवोच' म्हणजे अनित्य-कर्मस्थान असणाऱ्या पाचशे भिक्खूंच्या आशयाने (इच्छेने), उपादिन्नक (सजीव) आणि अनुपादिन्नक (निर्जीव) संस्कारांचा विनाश दाखवण्यासाठी हे 'भिक्खूंनो, संस्कार अनित्य आहेत' इत्यादी सप्तसूर्योपम सूत्र सांगितले. त्यामध्ये 'अनिच्चा' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे अनित्य. 'संखारा' म्हणजे उपादिन्नक आणि अनुपादिन्नक संस्कार धर्म. 'अद्धुवा' म्हणजे अल्पकाळ टिकणारे असल्यामुळे अशाश्वत. 'अनस्सा सिका' म्हणजे अशाश्वत स्वभावामुळे आश्वासनाविरहित (सुखविरहित). 'अलमेव' म्हणजे योग्यच आहे.

---

Ajjhogāḷhoti udake anupaviṭṭho. Accuggatoti udakapiṭṭhito uggato. Devo na vassatīti paṭhamaṃ tāva upakappanamegho nāma koṭisatasahassacakkavāḷe ekamegho hutvā vassati, tadā nikkhantabījaṃ na puna gehaṃ pavisati. Tato paṭṭhāya dhamakaraṇe niruddhaṃ viya udakaṃ hoti, puna ekabindumpi devo na vassatīti upamānadhammakathāva pamāṇaṃ. Vinassante pana loke paṭhamaṃ avīcito paṭṭhāya tuccho hoti, tato uṭṭhahitvā sattā manussaloke ca tiracchānesu ca nibbattanti. Tiracchānesu nibbattāpi puttabhātikesu mettaṃ paṭilabhitvā kālakatā devamanussesu nibbattanti. Devatā ākāsena carantiyo ārocenti – ‘‘na idaṃ ṭhānaṃ sassataṃ na nibaddhaṃ, mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāvethā’’ti. Te mettādayo bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattanti.

'अज्झोगाळ्हो' म्हणजे पाण्यात शिरलेला. 'अच्चुग्गतो' म्हणजे पाण्याच्या पृष्ठभागावरून वर आलेला. 'देवो न वस्सति' म्हणजे पाऊस पडत नाही: सर्वप्रथम कल्पविनाशक मेघ नावाचा एकच महामेघ एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये एकाच वेळी बरसतो; तेव्हा पेरलेले बी पुन्हा घरात परत येत नाही. त्यानंतर जणू काही गाळणीत पाणी बंद केल्यासारखे होते, पुन्हा पाण्याचा एक थेंबही पाऊस पडत नाही, हे उपमान धर्मकथेचे प्रमाण आहे. जेव्हा जगाचा विनाश होतो, तेव्हा सर्वप्रथम अवीची नरकापासून सुरुवात होऊन सर्व शून्य होते. तेथून मुक्त होऊन प्राणी मनुष्यलोकात आणि तिर्यक (प्राणी) योनीत उत्पन्न होतात. तिर्यक योनीत उत्पन्न झालेले प्राणी देखील पुत्र आणि भावांबद्दल मैत्रीभाव प्राप्त करून, मृत्यूनंतर देवलोकात किंवा मनुष्यलोकात उत्पन्न होतात. आकाशात फिरणारे देव घोषित करतात— 'हे स्थान शाश्वत नाही, निरंतर नाही. मैत्रीची भावना करा, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेची भावना करा.' ते मैत्री इत्यादी भावनांचा विकास करून, तेथून च्युत होऊन ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतात.

---

Bījagāmāti ettha bījagāmo nāma pañca bījajātāni. Bhūtagāmo nāma yaṃkiñci nikkhantamūlapaṇṇaṃ haritakaṃ. Osadhitiṇavanappatayoti ettha osadhīti osadharukkhā. Tiṇāti bahisārā tālanāḷikerādayo. Vanappatayoti vanajeṭṭhakarukkhā. Kunnadiyoti ṭhapetvā pañca mahānadiyo avasesā ninnagā. Kusobbhāti ṭhapetvā satta mahāsare avasesā rahadādayo. Dutiyo sūriyotiādīsu dutiyasūriyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti. Tatiyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti, eko majjhe hoti. Catutthakāle catukulike gāme cattāro piṇḍacārikā dvārapaṭipāṭiyā ṭhitā viya honti. Pañcamādikālepi eseva nayo. Palujjantīti chijjitvā chijjitvā patanti. Neva chārikā paññāyati na masīti cakkavāḷamahāpathavī sinerupabbatarājā himavā cakkavāḷapabbato cha kāmasaggā paṭhamajjhānikabrahmalokāti ettake ṭhāne daḍḍhe accharāya gahetabbamattāpi chārikā vā aṅgāro vā na paññāyati. Ko mantā ko saddhātāti ko tassa saddhāpanatthāya samattho, ko vā tassa saddhātā. Aññatra diṭṭhapadehīti diṭṭhapade [Pg.181] sotāpanne ariyasāvake ṭhapetvā ko añño saddahissatīti attho.

'बीजगामा' यामध्ये 'बीजगाम' म्हणजे पाच प्रकारचे बीज समूह. 'भूतगाम' म्हणजे ज्याला मूळ आणि पाने फुटली आहेत अशी कोणतीही हिरवी वनस्पती. 'ओसधितिणवनप्पतयो' यामध्ये 'ओसधि' म्हणजे औषधी वनस्पती. 'तिण' म्हणजे बाह्य कडक गाभा असणारी ताड, नारळ इत्यादी झाडे. 'वनप्पतयो' म्हणजे वनातील मोठे मुख्य वृक्ष. 'कुन्नदियो' म्हणजे पाच मोठ्या नद्या वगळून उरलेल्या लहान नद्या. 'कुसोब्भा' म्हणजे सात मोठी सरोवरे वगळून उरलेले लहान तलाव इत्यादी. 'दुतियो सूरियो' इत्यादींमध्ये, दुसऱ्या सूर्याच्या काळात एक सूर्य उगवतो आणि एक मावळतो. तिसऱ्या सूर्याच्या काळात एक उगवतो, एक मावळतो आणि एक मध्यभागी असतो. चौथ्या सूर्याच्या काळात, चार कुळे असलेल्या गावात चार पिंडचारिक भिक्षू घरांच्या दाराशी ओळीने उभे असल्यासारखे असतात. पाचव्या इत्यादी सूर्यांच्या काळातही हाच नियम समजावा. 'पलुज्जन्ति' म्हणजे तुटून-तुटून पडतात. 'नेव छारिका पञ्ञायति न मसी' म्हणजे चक्रवाळ महापृथ्वी, सुमेरू पर्वतराज, हिमालय, चक्रवाळ पर्वत, सहा कामस्वर्ग आणि प्रथम ध्यान ब्रह्मलोक एवढी स्थाने जळून खाक झाल्यावर, चिमटीत धरता येईल एवढी राख किंवा कोळसा देखील शिल्लक राहत नाही. 'को मन्ता को सद्धाता' म्हणजे त्याला विश्वास पटवून देण्यास कोण समर्थ आहे, किंवा त्यावर कोण विश्वास ठेवणार? 'अञ्ञत्र दिट्ठपदेहि' म्हणजे ज्यांनी सत्य (निर्वाण) पाहिले आहे अशा स्रोतापन्न आर्यश्रावकांना वगळता इतर कोण विश्वास ठेवणार? असा अर्थ आहे.

---

Vītarāgoti vikkhambhanavasena vītarāgo. Sāsanaṃ ājāniṃsūti anusiṭṭhiṃ jāniṃsu, brahmalokasahabyatāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Samasamagatiyoti dutiyattabhāve sabbākārena samagatiko ekagatiko. Uttari mettaṃ bhāveyyanti paṭhamajjhānato uttari yāva tikacatukkajjhānā paṇītaṃ katvā mettaṃ bhāveyyaṃ. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti bodhipallaṅkeyeva kilesaparinibbānena parinibbuto. Evaṃ aniccalakkhaṇaṃ dīpetvā satthari desanaṃ vinivaṭṭente pañcasatāpi te aniccakammaṭṭhānikā bhikkhū desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsanesuyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

'वीतरागो' म्हणजे विक्षंभन प्रहाणाने वीतराग झालेले. 'सासनं आजाणिंसु' म्हणजे उपदेशाला जाणले, आणि ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्यासाठी कारणीभूत असणाऱ्या ध्यानाचा अभ्यास केला. 'समसमगतियो' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात सर्व प्रकारे समान गती असणारे. 'उत्तरि मेत्तं भावेय्यं' म्हणजे प्रथम ध्यानापेक्षा वरच्या, म्हणजे तृतीय व चतुर्थ ध्यानापर्यंत श्रेष्ठ करून मैत्रीची भावना करावी. 'चक्खुमा' म्हणजे पाच चक्षूंनी युक्त असणारे (भगवान). 'परिनिब्बुतो' म्हणजे बोधीवृक्षाच्या आसनावरच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत झालेले. अशा प्रकारे अनित्य लक्षण स्पष्ट करून शास्त्यांनी उपदेश समाप्त केला असता, अनित्य-कर्मस्थानाचा अभ्यास करणारे ते पाचशे भिक्षू उपदेशानुसार आपले ज्ञान प्रवृत्त करून आपापल्या बसलेल्या आसनांवरच अर्हत्त्व पदाला प्राप्त झाले.

---

3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

३. नगरोपमसुत्तवर्णना.

---

67. Tatiye yatoti yadā. Paccantimanti raṭṭhapariyante raṭṭhāvasāne niviṭṭhaṃ. Majjhimadesanagarassa pana rakkhākiccaṃ natthi, tena taṃ na gahitaṃ. Nagaraparikkhārehi suparikkhatanti nagarālaṅkārehi alaṅkataṃ. Akaraṇīyanti akattabbaṃ ajiniyaṃ. Gambhīranemāti gambhīraāvāṭā. Sunikhātāti suṭṭhu sannisīdāpitā. Taṃ panetaṃ esikāthambhaṃ iṭṭhakāhi vā karonti silāhi vā khadirādīhi vā sārarukkhehi. Taṃ nagaraguttatthāya karontā bahinagare karonti, alaṅkāratthāya karontā antonagare. Taṃ iṭṭhakāmayaṃ karontā mahantaṃ āvāṭaṃ katvā cayaṃ cinitvā upari aṭṭhaṃsaṃ katvā sudhāya limpanti. Yadā hatthinā dantehi abhihato na calati, tadā sulitto nāma hoti. Silāthambhādayopi aṭṭhaṃsā eva honti. Te sace aṭṭha ratanā honti, caturatanamattaṃ āvāṭe pavisati, caturatanamattaṃ upari hoti. Soḷasaratanavīsatiratanesupi eseva nayo. Sabbesañhi upaḍḍhaṃ heṭṭhā hoti, upaḍḍhaṃ upari. Te gomuttavaṅkā honti, tena tesaṃ antare padaramayaṃ katvā kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, te pana katacittakammā paggahitaddhajāva honti.

६७. तिसऱ्या सूत्तात 'यतो' म्हणजे 'ज्या वेळी'. 'पच्चन्तिमं' म्हणजे राज्याच्या सीमेवर, राज्याच्या शेवटी वसलेले. परंतु मध्यदेशातील नगराच्या संरक्षणाचे कार्य नसते, म्हणून ते येथे घेतले नाही. 'नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खित्तं' म्हणजे नगराच्या अलंकारांनी सुशोभित केलेले. 'अकरणीयं' म्हणजे न करता येण्याजोगे, न जिंकता येण्याजोगे. 'गम्भीरनेमि' म्हणजे खोल खड्डा असलेले. 'सुनिखाता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे रोवलेले (खोलवर बसवलेले). तो हा इंद्रखिळा विटांनी किंवा दगडांनी किंवा खैरादी सारवान वृक्षांच्या लाकडांनी बनवतात. नगराच्या संरक्षणासाठी बनवणारे ते नगराच्या बाहेर बनवतात, तर सुशोभीकरणासाठी बनवणारे नगराच्या आत बनवतात. विटांचे बनवताना मोठा खड्डा करून, बांधकाम करून, वर अष्टकोनी करून चुन्याने लिंपतात. जेव्हा हत्तीने आपल्या दातांनी प्रहार केला तरी ते हलत नाही, तेव्हा ते 'सुलेपित' (चांगले लिंपलेले) म्हटले जाते. दगडाचे खांब इत्यादी देखील अष्टकोनीच असतात. जर ते आठ हात लांबीचे असतील, तर चार हात खड्ड्यात जातात आणि चार हात वर राहतात. सोळा हात किंवा वीस हात लांबीच्या खांबांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण सर्व खांबांचा अर्धा भाग खाली असतो आणि अर्धा भाग वर असतो. ते गोमूत्रासारखे वक्र (वाकडे) असतात, त्यामुळे त्यांच्यामध्ये फळ्यांचे काम करून युद्ध करणे शक्य होते. ते नक्षीकाम केलेले आणि ध्वज उभारलेले असतात.

---

Parikhāti [Pg.182] parikkhipitvā ṭhitamātikā. Anupariyāyapathoti anto pākārassa pākārena saddhiṃ gato mahāpatho, yattha ṭhitā bahipākāre ṭhitehi saddhiṃ yujjhanti. Salākanti saratomarādinissaggiyāvudhaṃ. Jevanikanti ekatodhārādisesāvudhaṃ.

'परिखा' म्हणजे नगराला वेढून असलेला खंदक. 'अनुपरियायपथो' म्हणजे तटबंदीच्या आत तटबंदीच्या सोबत जाणारा मोठा रस्ता, जेथे उभे राहून सैनिक तटबंदीच्या बाहेरील शत्रूंशी युद्ध करतात. 'सलाका' म्हणजे बाण, तोमर इत्यादी फेकून मारायची शस्त्रे. 'जेवनिकं' म्हणजे एका बाजूला धार असलेली इत्यादी उर्वरित शस्त्रे.

---

Hatthārohāti sabbepi hatthiācariyahatthivejjahatthibandhādayo. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassabandhādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti issāsā. Celakāti ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti ‘‘idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassā’’ti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyikāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā piṇḍapiṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapānīyaṃ gahetvā pavisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti vatvā ‘‘asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattiyayodhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekasūrā, ye sajālikāpi savammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsakaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Dovārikoti dvārapālako. Vāsanalepanasampannoti vāsanena sabbavivarapaṭicchādanena sudhālepena sampanno. Bahi vā khāṇupākārasaṅkhātena vāsanena ghanamaṭṭhena ca sudhālepena sampanno puṇṇaghaṭapantiṃ dassetvā katacittakammapaggahitaddhajo. Tiṇakaṭṭhodakanti hatthiassādīnaṃ ghāsatthāya gehānañca chādanatthāya āharitvā bahūsu ṭhānesu ṭhapitatiṇañca, gehakaraṇapacanādīnaṃ atthāya āharitvā ṭhapitakaṭṭhañca, yantehi pavesetvā pokkharaṇīsu ṭhapitaudakañca. Sannicitaṃ hotīti paṭikacceva anekesu ṭhānesu suṭṭhu nicitaṃ hoti. Abbhantarānaṃ ratiyāti antonagaravāsīnaṃ ratiatthāya. Aparitassāyāti [Pg.183] tāsaṃ anāpajjanatthāya. Sāliyavakanti nānappakārā sāliyo ceva yavā ca. Tilamuggamāsāparaṇṇanti tilamuggamāsā ca sesāparaṇṇañca.

'हत्थारोहा' म्हणजे हत्तीचे शिक्षक, हत्तीचे वैद्य, हत्तीला बांधणारे इत्यादी सर्व हत्तीस्वार. 'अस्सारोहा' म्हणजे घोड्यांचे शिक्षक, घोड्यांचे वैद्य, घोड्यांना बांधणारे इत्यादी सर्व घोडेस्वार. 'रथिका' म्हणजे रथाचे सारथी, रथावरील योद्धा, रथाचे रक्षक इत्यादी सर्व रथस्वार. 'धनुग्गहा' म्हणजे धनुर्धारी. 'चेलका' म्हणजे जे युद्धात विजयाचा ध्वज घेऊन पुढे चालतात ते. 'चलका' म्हणजे 'येथे राजाचे स्थान असावे, येथे अमुक महामात्याचे स्थान असावे' अशा प्रकारे सैन्याची व्यूहरचना करणारे. 'पिण्डदायिका' म्हणजे धाडसी महायोद्धे. ते शत्रूच्या सैन्यात शिरून शत्रूची डोकी पिंडाप्रमाणे कापून टाकतात आणि उडी मारून बाहेर पडतात, असा अर्थ आहे. किंवा जे युद्धाच्या मध्यभागी सैनिकांसाठी अन्न व पाणी घेऊन जातात, त्यांनाही हे नाव दिले जाते. 'उग्गा राजपुत्ता' म्हणजे अत्यंत प्रसिद्ध, युद्धात निपुण असलेले राजकुमार. 'पक्खन्दिनो' म्हणजे जे 'कोणाचे डोके किंवा शस्त्र घेऊन येऊ?' असे विचारून, 'अमुक एकाचे' असे सांगितल्यावर युद्धात झेप घेऊन तेच घेऊन येतात, ते झेप घेणारे होत. 'महानागा' म्हणजे महानागांप्रमाणे (मोठ्या हत्तींप्रमाणे); हत्ती इत्यादी समोर येत असतानाही मागे न हटणाऱ्या सैनिकांचे हे नाव आहे. 'सूरा' म्हणजे अत्यंत शूर, जे जाळ्यासह किंवा चिलखतासह समुद्र पार करण्यास समर्थ असतात. 'चम्मयोधिनो' म्हणजे जे चामड्याचे चिलखत घालून किंवा बाणांपासून रक्षण करणारी चामड्याची ढाल घेऊन युद्ध करतात. 'दासकपुत्ता' म्हणजे अत्यंत निष्ठावंत (घरातील दासांचे पुत्र असलेले) सैनिक. 'दोवारिको' म्हणजे द्वारपाल. 'वासनलेपनसम्पन्नो' म्हणजे सर्व छिद्रे झाकणाऱ्या चुन्याच्या लेपाने युक्त असलेला. किंवा बाहेर लाकडी कुंपणाने वेढलेला आणि दाट व गुळगुळीत चुन्याच्या लेपाने युक्त असलेला, पूर्ण घटांची रांग दर्शवणारा, नक्षीकाम केलेला आणि ध्वज उभारलेला. 'तिणकट्ठोदकं' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींच्या चाऱ्यासाठी आणि घरांच्या छपरांसाठी आणून अनेक ठिकाणी ठेवलेले गवत; घरे बांधण्यासाठी व स्वयंपाकासाठी आणून ठेवलेले लाकूड; आणि यंत्रांद्वारे विहिरी किंवा तलावांमध्ये आणून साठवलेले पाणी. 'सन्निचितं होति' म्हणजे आधीपासूनच अनेक ठिकाणी चांगल्या प्रकारे साठवलेले असते. 'अब्भन्तरानं रतिया' म्हणजे नगराच्या आत राहणाऱ्या लोकांच्या मनोरंजनासाठी. 'अपरितस्साय' म्हणजे त्यांना भीती किंवा त्रास न होण्यासाठी. 'सालियवकं' म्हणजे विविध प्रकारचे शाली (तांदूळ) आणि यव (जव). 'तिलमुग्गमासापरण्णं' म्हणजे तीळ, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्ये.

---

Idāni yasmā tathāgatassa nagare kammaṃ nāma natthi, nagarasadisaṃ pana ariyasāvakaṃ, nagaraparikkhārasadise ca satta dhamme, catuāhārasadisāni ca cattāri jhānāni dassetvā ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanaṃ vinivaṭṭessāmīti ayaṃ upamā ābhatā. Tasmā taṃ desanaṃ pakāsetuṃ idaṃ evameva khotiādi āraddhaṃ. Tattha saddhammehīti sudhammehi. Saddhoti okappanasaddhāya ceva paccakkhasaddhāya ca samannāgato. Tattha dānasīlādīnaṃ phalaṃ saddahitvā dānādipuññakaraṇe saddhā okappanasaddhā nāma. Maggena āgatasaddhā paccakkhasaddhā nāma. Pasādasaddhātipi esā eva. Tassā lakkhaṇādīhi vibhāgo veditabbo.

आता ज्याअर्थी तथागतांना नगरामध्ये कोणतेही काम नसते, परंतु नगरासारखा आर्यश्रावक, नगराच्या संरक्षणासारखे सात सद्धर्म, आणि चार प्रकारच्या आहारासारखे चार ध्यान दाखवून, अकरा स्थानांमध्ये अर्हत्त्व समाविष्ट करून देशनेचा समारोप करायचा आहे, म्हणून ही उपमा दिली आहे. म्हणून ती देशना स्पष्ट करण्यासाठी 'एवमेव खो' इत्यादी शब्दांनी सुरुवात केली आहे. तेथे 'सद्धम्मेहि' म्हणजे उत्तम धर्मांनी (सुधम्मेहि). 'सद्धो' (श्रद्धावान) म्हणजे ओकप्पन-श्रद्धा (दृढ विश्वास) आणि पच्चक्ख-श्रद्धा (प्रत्यक्ष श्रद्धा) यांनी युक्त असलेला. तेथे दान, शील इत्यादींच्या फळावर विश्वास ठेवून दानादी पुण्यकर्मे करण्यातील जी श्रद्धा आहे, तिला 'ओकप्पन-श्रद्धा' म्हणतात. मार्गाने (आर्यमार्गाने) प्राप्त झालेली श्रद्धा म्हणजे 'पच्चक्ख-श्रद्धा' (प्रत्यक्ष श्रद्धा) होय. हिलाच 'प्रसाद-श्रद्धा' असेही म्हणतात. तिचे लक्षण इत्यादींद्वारे वर्गीकरण समजून घ्यावे.

---

‘‘Sampakkhandanalakkhaṇā ca, mahārāja, saddhā sampasādanalakkhaṇā cā’’ti (mi. pa. 2.1.10) hi vacanato idaṃ saddhāya lakkhaṇaṃ nāma. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hotī’’tiādinā (a. ni. 3.42) nayena vuttaṃ pana saddhāya nimittaṃ nāma. ‘‘Ko cāhāro saddhāya, saddhammassavanantissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) ayaṃ panassā āhāro nāma. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, bhikkhuno ayaṃ anudhammo hoti, yaṃ rūpe nibbidābahulo viharissatī’’ti ayamassa anudhammo nāma. ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo’’ (saṃ. ni. 1.79). ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti’’ (saṃ. ni. 1.36). ‘‘Saddhāya tarati oghaṃ’’ (saṃ. ni. 1.246). ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi’’ (su. ni. 77; saṃ. ni. 1.197). ‘‘Saddhāhattho mahānāgo. Upekhāsetadantavā’’tiādīsu pana suttesu etissā baddhabhattapuṭādisarikkhatāya anekasarasatā bhagavatā pakāsitā. Imasmiṃ pana nagaropamasuttante esā acalasuppatiṭṭhitatāya esikāthambhasadisā katvā dassitā.

“हे महाराजा! श्रद्धा ही संप्रस्कंदन-लक्षणा (उत्साह वाढवणारी) आणि संप्रसादन-लक्षणा (चित्त प्रसन्न करणारी) आहे” या वचनावरून हे श्रद्धेचे लक्षण आहे. “भिक्खूहो, तीन कारणांनी श्रद्धाळू व प्रसन्न मनुष्य ओळखावा. कोणत्या तीन कारणांनी? तो शीलवंतांच्या दर्शनाची इच्छा बाळगतो...” इत्यादी पद्धतीने जे सांगितले आहे, ते श्रद्धेचे निमित्त (कारण) आहे. “श्रद्धेचा आहार कोणता? सद्धम्मश्रवण असे म्हणावे,” हा तिचा आहार आहे. “भिक्खूहो, श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्या भिक्खूचा हा अनुधम्म (अनुकूल धर्म) आहे की, तो रूपामध्ये अत्यंत निर्वेद (वैराग्य) बाळगून विहरेल,” हा तिचा अनुधम्म आहे. “श्रद्धा पाथेय (प्रवासाची शिदोरी) बांधते, समृद्धी ही भोगांचे आश्रयस्थान आहे.” “श्रद्धा ही मनुष्याची सोबतीण असते.” “श्रद्धेने मनुष्य ओघ (संसार-प्रवाह) पार करतो.” “श्रद्धा हे बीज आहे, तप ही वृष्टी आहे.” “श्रद्धारूपी सोंड असलेला महानाग (हत्ती) आणि उपेक्षारूपी पांढरे सुळे असलेला...” इत्यादी सुत्तांमध्ये, बांधलेल्या शिदोरीच्या गाठोड्याशी साम्य असल्यामुळे, भगवंतांनी या श्रद्धेची अनेकविध उपयुक्तता प्रकाशित केली आहे. परंतु, या नगरोपम सुत्तामध्ये, अचल व दृढ प्रतिष्ठेमुळे तिला इंद्रकीलासारख्या (नगरद्वाराच्या खांबासारख्या) खांबासमान करून दाखवले आहे.

---

Saddhesikoti saddhaṃ esikāthambhaṃ katvā ariyasāvako akusalaṃ pajahatīti iminā nayena sabbapadesu yojanā kātabbā. Apicettha hirottappehi tīsu dvāresu saṃvaro sampajjati, so catupārisuddhisīlaṃ hoti[Pg.184]. Iti imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanāya kūṭaṃ gahitanti veditabbaṃ.

“सद्धेसिको” (श्रद्धारूपी खांब असलेला) म्हणजे श्रद्धेला इंद्रकील (नगरद्वाराचा खांब) करून आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, या पद्धतीने सर्व पदांमध्ये योजना करावी. शिवाय, येथे ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांच्याद्वारे तीन द्वारांमध्ये (काया, वाचा, मन) संवर (संयम) प्राप्त होतो, तो चतुपारिसुद्धिशील होतो. अशा प्रकारे, या सुत्तात अकरा स्थानांमध्ये अरहत्त्व समाविष्ट करून देशनेचे शिखर गाठले आहे, असे जाणावे.

---

4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

४. धम्मञ्ञू सुत्त वर्णन

---

68. Catutthe kālaṃ jānātīti yuttappattakālaṃ jānāti. Ayaṃ kālo uddesassāti ayaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanakālo. Paripucchāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchāya. Yogassāti yoge kammaṃ pakkhipanassa. Paṭisallānassāti nilīyanassa ekībhāvassa. Dhammānudhammappaṭipannoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hotīti evaṃ bhikkhu puggalānaṃ paroparaṃ tikkhamudubhāvaṃ jānanasamattho nāma hoti.

६८. चौथ्या सुत्तात, “काळ जाणतो” म्हणजे योग्य व प्राप्त काळ जाणतो. “हा उद्देशाचा (अभ्यासाचा) काळ आहे” म्हणजे हा बुद्धवचनांचे ग्रहण करण्याचा (शिकण्याचा) काळ आहे. “परिपृच्छेचा” म्हणजे अर्थ-अनर्थ, कारण-अकारण याविषयी विचारपूस करण्याचा काळ. “योगाचा” म्हणजे योगामध्ये (कर्मस्थानामध्ये) स्वतःला झोकून देण्याचा काळ. “प्रतिसंलयनाचा” म्हणजे एकांतात राहण्याचा, एकटेपणाचा काळ. “धम्मानुधम्मप्रतिपन्न” म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांना अनुरूप अशा पूर्वभागीय प्रतिपदेचे (विपश्यनेचे) आचरण करणारा. “अशा प्रकारे, भिक्खूहो, भिक्खू हा पुद्गल-परोपरज्ञ (व्यक्तींमधील भेद जाणणारा) होतो” म्हणजे अशा प्रकारे भिक्खू व्यक्तींमधील तीव्र व मृदू स्वभाव जाणण्यास समर्थ होतो.

---

5. Pāricchattakasuttavaṇṇanā

५. पारिच्छत्तक सुत्त वर्णन

---

69. Pañcame pannapalāsoti patitapalāso. Jālakajātoti sañjātapattapupphajālo. Tassa hi pattajālañca pupphajālañca saheva nikkhamati. Khārakajātoti pāṭiyekkaṃ sañjātena suvibhattena pattajālakena ca pupphajālakena ca samannāgato. Kuṭumalakajātoti sañjātamakuḷo. Korakajātoti avikasitehi mahākucchīhi sambhinnamukhehi pupphehi samannāgato. Sabbapāliphulloti sabbākārena supupphito. Dibbe cattāro māseti dibbena āyunā cattāro māse. Manussagaṇanāya pana tāni dvādasa vassasahassāni honti. Paricārentīti ito cito ca indriyāni cārenti, kīḷanti ramantīti attho.

६९. पाचव्या सुत्तात, “पन्नपलासो” म्हणजे गळून पडलेली पाने असलेला. “जालकजातो” म्हणजे पाने आणि फुलांचे जाळे निर्माण झालेला. कारण, पानांची जाळी आणि फुलांची जाळी एकत्रच बाहेर पडतात. “खारकजातो” म्हणजे स्वतंत्रपणे चांगल्या प्रकारे विभक्त झालेल्या पानांच्या जाळीने आणि फुलांच्या जाळीने युक्त असलेला. “कुटुमलकजातो” म्हणजे कळ्या उमललेला. “कोरकजातो” म्हणजे न उमललेल्या, मोठ्या उदराच्या आणि मुख उघडलेल्या फुलांनी युक्त असलेला. “सब्बपालिफुल्लो” म्हणजे सर्व प्रकारे पूर्णपणे बहरलेला. “दिव्य चार महिने” म्हणजे दिव्यायुष्यानुसार चार महिने. मानवी गणनेनुसार मात्र ते बारा हजार वर्षे होतात. “परिचारेन्ति” म्हणजे इकडे तिकडे इंद्रियांना विचरू देतात, क्रीडा करतात आणि रममाण होतात, असा अर्थ आहे.

---

Ābhāya phuṭaṃ hotīti tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsena phuṭaṃ hoti. Tesañhi pupphānaṃ bālasūriyassa viya ābhā hoti, pattāni paṇṇacchattappamāṇāni, anto mahātumbamattā reṇu hoti. Pupphite pana pāricchattake ārohanakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅgoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni rañjento santharati. Majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ [Pg.185] hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhāriyamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati, tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhānaṃ devānaṃ, aññataradevatānaṃ pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā uparikaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya karoti. Ekacce devā ekekaṃ pupphaṃ gahetvā aññamaññaṃ paharantāpi kīḷantiyeva. Paharaṇakālepi mahātumbappamāṇā reṇu nikkhamitvā sarīraṃ pabhāsampannehi gandhacuṇṇehi sañjatamanosilārāgaṃ viya karoti. Evaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Ayamānubhāvoti ayaṃ anupharituṃ ānubhāvo.

“आभेने व्याप्त होते” म्हणजे तेवढी जागा (पन्नास योजने) प्रकाशाने व्याप्त होते. कारण त्या फुलांची प्रभा बालसूर्यासारखी असते. पाने छत्राच्या आकाराची असतात आणि आत मोठ्या पात्राएवढा परागकण असतो. पारिच्छत्तक वृक्ष बहरला असता, त्यावर चढण्याचे काम किंवा अंकुश घेऊन तो वाकवण्याचे काम अथवा फुले गोळा करण्यासाठी टोपलीचे काम नसते. ‘कंतनकवात’ (कापणारा वारा) सुटून फुलांना त्यांच्या देठापासून कापतो. ‘संपटिच्छनकवात’ (झेलणारा वारा) ती फुले झेलतो. ‘पवेसनकवात’ (प्रवेश करवणारा वारा) ती फुले सुधम्मा देवसभेत घेऊन जातो. ‘ammज्जनकवात’ (झाडणारा वारा) जुनी फुले बाहेर काढून टाकतो. ‘संथरणकवात’ (पसरवणारा वारा) पाकळ्या आणि परागकण सुशोभित करत पसरवतो. मध्यभागी धर्मासन असते, ज्यावर तीन योजने आकाराचे पांढरे छत्र धरलेले असते आणि एक योजन आकाराचा रत्नपलंग असतो. त्यानंतर देवराज शक्राचे आसन पसरवले जाते, त्यानंतर तेहतीस देवपुत्रांचे, त्यानंतर इतर महानुभाव देवांचे आणि सामान्य देवतांचे आसन केवळ फुलांचेच असते. देव देवसभेत प्रवेश करून बसतात. त्यानंतर फुलांमधून परागांची वृष्टी वर उठून, वरच्या छताला स्पर्श करून खाली पडते आणि देवतांच्या तीन गव्यूती आकाराच्या शरीराला लाखेच्या रसाने रंगवल्यासारखे किंवा सुवर्णधुलीने माखल्यासारखे पिवळेधमक करते. काही देव एकेक फूल घेऊन एकमेकांवर फेकून मारत क्रीडा करतात. मारण्याच्या वेळीही मोठ्या पात्राएवढा पराग बाहेर पडून त्यांचे शरीर तेजस्वी सुगंधी चूर्णाने मनःशिला लावल्यासारखे सुंदर बनवतो. अशा प्रकारे ती क्रीडा चार महिन्यांत समाप्त होते. “हा प्रभाव आहे” म्हणजे हा चहूबाजूला पसरण्याचा प्रभाव आहे.

---

Idāni yasmā na satthā pāricchattakena atthiko, tena pana saddhiṃ upametvā satta ariyasāvake dassetukāmo, tasmā te dassetuṃ evameva khotiādimāha. Tattha pabbajjāya cetetīti pabbajissāmīti cinteti. Devānaṃvāti devānaṃ viya. Yāva brahmalokā saddo abbhuggacchatīti pathavitalato yāva brahmalokā sādhukārasaddena sabbaṃ ekasaddameva hoti. Ayamānubhāvoti ayaṃ khīṇāsavassa bhikkhuno anupharaṇānubhāvo. Imasmiṃ sutte catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hoti, kasiṇaparikammaṃ paṭhamajjhānasannissitaṃ, vipassanāya saddhiṃ tayo maggā tīṇi ca phalāni arahattamaggasannissitāni honti. Desanāya heṭṭhato vā uparito vā ubhayato vā paricchedo hoti, idha pana ubhayato paricchedo. Tenetaṃ vuttaṃ. Saṅkhepato panettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.

आता, शास्त्यांना पारिच्छत्तक वृक्षाशी काही कर्तव्य नाही, तर त्याच्याशी तुलना करून सात आर्यश्रावकांना दाखवण्याची त्यांची इच्छा आहे, म्हणून ते दाखवण्यासाठी “एवमेव खो” (अशाच प्रकारे) इत्यादी म्हणाले. त्यात, “प्रव्रज्येचा विचार करतो” म्हणजे “मी प्रव्रजित होईन” असा विचार करतो. “देवांच्या प्रमाणे” म्हणजे देवांप्रमाणेच. “ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज उठतो” म्हणजे पृथ्वीतलापासून ब्रह्मलोकापर्यंत साधुकाराच्या आवाजाने सर्व काही एकच नादमय होते. “हा प्रभाव आहे” म्हणजे हा क्षीणास्रव भिक्खूचा सर्वत्र पसरणारा प्रभाव आहे. या सुत्तात चतुपारिसुद्धिशील हे प्रव्रज्येवर आश्रित आहे, कसिणपरिकम्म हे प्रथम ध्यानावर आश्रित आहे, विपश्यनेसह तीन मार्ग आणि तीन फळे ही अर्हत्त्वमार्गावर आश्रित आहेत. देशनेची मर्यादा खालून किंवा वरून किंवा दोन्ही बाजूंनी ठरवली जाते, परंतु येथे दोन्ही बाजूंनी मर्यादा आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे. संक्षेपाने येथे वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (निर्वाण) सांगितले आहे, असे जाणावे.

---

6. Sakkaccasuttavaṇṇanā

६. सक्कच्च सुत्त वर्णन

---

70. Chaṭṭhe parisuddhā ca bhavissantīti bhiyyosomattāya parisuddhā bhavissanti nimmalā. Sakammāragatoti ettha sa-kāro nipātamattaṃ, kammāragato kammāruddhanagatoti attho.

७०. सहाव्या सूत्तात, 'परिसुद्धा च भविस्सन्ति' म्हणजे अधिक प्रमाणात शुद्ध आणि निर्मळ होतील. 'सकम्मारगतो' या पदात 'स' हा केवळ निपात आहे; 'कम्मारगतो' म्हणजे सोनाराच्या (किंवा लोहाराच्या) भट्टीत गेलेला, असा अर्थ आहे.

---

7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

७. भावनासुत्तवण्णना (भावना सूत्ताचे वर्णन)

---

71. Sattame [Pg.186] ananuyuttassāti na yuttappayuttassa hutvā viharato. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhūpamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti sukkapakkhūpamāya eva attho veditabbo. Seyyathāti opammatthe nipāto. Apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya panetaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho.

७१. सातव्या सूत्तात, 'अननुयुत्तस्स' म्हणजे जो सतत प्रयत्न न करता (आळशी होऊन) विहरतो त्याला. "भिक्खूहो, जसे कोंबडीची अंडी..." या वाक्याद्वारे कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्षाच्या अनुषंगाने दोन उपमा दिल्या आहेत. त्यापैकी कृष्णपक्षाची उपमा अर्थ सिद्ध करत नाही, तर दुसरी (शुक्लपक्षाची) उपमा अर्थ सिद्ध करते; म्हणून शुक्लपक्षीय उपमेचा अर्थ याप्रमाणे समजावा. 'सेय्यथा' हा शब्द उपमेच्या अर्थातील निपात आहे. 'अपि' हा संभावनेच्या अर्थातील निपात आहे. दोन्ही मिळून 'सेय्यथापि नाम भिक्खवे' (भिक्खूहो, जसे की) हा अर्थ दर्शवतात. "कोंबडीची अंडी आठ, दहा किंवा बारा..." यात जरी कोंबडीची अंडी सांगितलेल्या संख्येपेक्षा कमी-अधिक असली, तरी बोलण्याच्या सुलभतेसाठी (वाक्यसौष्ठवासाठी) असे म्हटले आहे. कारण लोकव्यवहारात असे बोलणे सुटसुटीत वाटते. 'तानस्सु' म्हणजे 'ती अंडी असावीत' असा अर्थ आहे. 'कुकुटिया सम्मा अधिसयितानि' म्हणजे जन्मदात्या कोंबडीने आपले पंख पसरून त्यांच्यावर बसून ती चांगल्या प्रकारे उबवलेली असावीत. 'सम्मा परिसेदितानि' म्हणजे वेळोवेळी कोंबडीची ऊब देऊन सर्व बाजूंनी चांगल्या प्रकारे उष्णता दिलेली असावीत. 'सम्मा परिभावितानि' म्हणजे वेळोवेळी सर्व बाजूंनी कोंबडीचा गंध (वास) अंड्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे भिनवलेला असावा, असा अर्थ आहे.

---

Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, so pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchati. Kapālassa tanuttā bahiddhā āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṃkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva. Nikkhamantā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.

जरी त्या कोंबडीने या तीन प्रकारच्या क्रियांद्वारे अप्रमाद (काळजी) बाळगून, तिच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न झाली नाही तरी, ते कोंबडीचे पिल्लू सांगितलेल्या पद्धतीने सुखरूपपणे अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्यास समर्थ असतात. कारण त्या कोंबडीने या तीन प्रकारांनी त्या अंड्यांचे रक्षण केल्यामुळे ती अंडी सडत नाहीत. त्यांच्यातील जो ओलावा असतो, तो सुकतो, अंड्याचे कवच पातळ होते, पायांची नखे आणि चोच कठीण होतात, आणि ते स्वतःही परिपक्वतेला पोहोचतात. अंड्याचे कवच पातळ झाल्यामुळे बाहेरील प्रकाश आत दिसू लागतो. त्यामुळे "अरेरे! आम्ही खूप काळ हातपाय आकुंचन करून या अरुंद जागेत निजलो होतो, आता हा बाहेरील प्रकाश दिसत आहे, आता येथे आमचे राहणे सुखकर होईल" अशी बाहेर पडण्याची इच्छा धरून ते अंड्याच्या कवचावर पायाने प्रहार करतात आणि मान बाहेर काढतात. त्यामुळे ते कवच दोन भागांत फुटते. मग ते आपले पंख फडफडवत आणि त्या क्षणाला अनुरूप असा आवाज करत बाहेर पडतातच. आणि बाहेर पडून गावाच्या शिवारात शोभा वाढवत फिरतात.

---

Evameva [Pg.187] khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvanaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ nakhatuṇḍakānaṃ thaddhabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.

"याचप्रमाणे..." हे उपमेचे उपमेयाशी तादात्म्य दर्शवणारे शब्द आहेत. ते या अर्थाशी जुळवून समजून घेतले पाहिजे – कोंबडीने अंड्यांवर बसणे इत्यादी तीन प्रकारच्या क्रिया करण्याप्रमाणे या भिक्खूचा भावनेचा (साधनेचा) अभ्यास करण्याचा काळ समजावा. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया पूर्ण केल्यामुळे अंडी न सडण्याप्रमाणे, भावनेचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूच्या तीन प्रकारच्या अनुपश्यनांच्या संपादनाने विपश्यना ज्ञानाचा ऱ्हास न होणे समजावे. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्यामुळे अंड्यांमधील ओलावा सुकण्याप्रमाणे, त्या भिक्खूने तीन प्रकारच्या अनुपश्यना पूर्ण केल्यामुळे तीन भवांच्या (अस्तित्वाच्या) अनुषंगाने असणाऱ्या तृष्णारूपी ओलाव्याचा क्षय होणे समजावे. अंड्याचे कवच पातळ होण्याप्रमाणे, भिक्खूच्या अविद्यारूपी अंडकोशाचे (अविद्येच्या कवचाचे) पातळ होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांची नखे व चोच कठीण होण्याप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचे तीक्ष्ण, प्रखर, अत्यंत निर्मळ आणि तेजस्वी होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांच्या परिपक्वतेच्या काळाप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचा परिपक्वतेचा काळ, वृद्धीचा काळ आणि गर्भधारणा काळ समजावा. कोंबडीच्या पिल्लांनी पायाच्या नखांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून, पंख फडफडून सुखरूपपणे बाहेर पडण्याच्या काळाप्रमाणे, त्या भिक्खूने विपश्यना ज्ञानाचा गर्भ धारण करून विहरत असताना, त्याला अनुकूल असणारे ऋतू-सापाय (अनुकूल हवामान), भोजन-सापाय (अनुकूल अन्न), पुग्गल-सापाय (अनुकूल व्यक्ती) किंवा धम्मसवन-सापाय (अनुकूल धर्मश्रवण) प्राप्त करून, एकाच आसनावर बसून विपश्यना वाढवत असताना, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या अर्हतमार्गाने अविद्यारूपी अंडकोश फोडून, अभिज्ञारूपी पंख फडफडून सुखरूपपणे अर्हतपद प्राप्त करण्याचा काळ समजावा.

---

Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –

ज्याप्रमाणे कोंबडीच्या पिल्लांची परिपक्वता जाणून आई देखील अंड्याचे कवच फोडते, त्याचप्रमाणे तशा प्रकारच्या भिक्खूच्या ज्ञानाची परिपक्वता जाणून शास्ता (तथागत बुद्ध) देखील –

---

‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –

"आपली तृष्णा (स्नेह) उपटून टाक, जसे शरद ऋतूतील कमळ हाताने उपटून टाकतात. शांतीच्या मार्गाचाच (निर्वाणमार्गाचा) अभ्यास कर, ज्या निर्वाणाचा उपदेश सुगतांनी (बुद्धांनी) केला आहे." (धम्मपद २८५) –

---

Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.

इत्यादी पद्धतीने प्रकाश पसरवून गाथेच्या माध्यमातून अविद्यारूपी अंडकोशावर प्रहार करतात. तो भिक्खू गाथेच्या शेवटी अविद्यारूपी अंडकोश फोडून अर्हतपद प्राप्त करतो. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे ती कोंबडीची पिल्ले गावाच्या शिवारात शोभा वाढवत फिरतात, त्याचप्रमाणे हे महान क्षीणासव (अर्हत) देखील निर्वाण हेच आलंबन असणाऱ्या फलसमापत्तीमध्ये मग्न होऊन संघारामाची शोभा वाढवत विहरतात.

---

Phalagaṇḍassāti [Pg.188] vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ phalaṃ cāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti phalagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yonisomanasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana nesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanānisaṃso dīpito.

'फलगण्डस्स' म्हणजे सुताराचा. कारण तो ओळंबा नावाचे साधन धरून लाकडाचे दोष (गाठी) दूर करतो, म्हणून त्याला 'फलगण्ड' असे म्हणतात. 'वासिजटे' म्हणजे कुऱ्हाडीच्या दांड्याला पकडण्याची जागा. "आज माझे एवढे आसव नष्ट झाले..." कारण प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीचे प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने, उद्देषाने (पाठांतराने), परिपृच्छेने (चर्चेने), योनिशो मनसिकाराने आणि व्रत-प्रतिपत्तीने नेहमी आसव नष्ट होत असतात. परंतु, अशा प्रकारे नष्ट होत असताना, "आज माझे एवढे आसव नष्ट झाले, काल एवढे नष्ट झाले" असे ज्ञान त्यांना होत नाही, असा अर्थ आहे. या उपमेद्वारे विपश्यनेचे महात्म्य (अनुशंसा) दर्शवले आहे.

---

Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyāyanaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddaudakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhiyeva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuttakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsinehassa saṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapehi ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya antopūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo. Pūtibandhanāya nāvāya kiñci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāya nāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādinnakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā.

‘हेमन्तिकेन’ म्हणजे हिवाळ्याच्या काळात. ‘पठिप्पस्समभन्ति’ (किंवा परिहायन्ति) म्हणजे दृढतेपासून नष्ट होतात (कमी होतात). याचप्रमाणे येथे महासमुद्राप्रमाणे बुद्धशासनाला समजावे; नौकेप्रमाणे योगावाचराला (साधकाला) समजावे; नौकेचे महासमुद्रात फिरणे म्हणजे या भिक्खूचे पाच वर्षांपेक्षा कमी कालावधीत आचार्य आणि उपाध्यायांच्या सानिध्यात राहणे समजावे; महासमुद्राच्या पाण्याने घासल्या जाणाऱ्या नौकेच्या बंधनांचे (दोरखंडांचे) क्षीण होणे म्हणजे भिक्खूच्या प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने आणि उद्देश-परिपृच्छा (अभ्यास व प्रश्न विचारणे) इत्यादींद्वारे संयोजनांचे क्षीण होणे समजावे; नौकेला जमिनीवर ठेवल्याच्या काळाप्रमाणे, निश्रयमुक्त (आचार्यांच्या आश्रयापासून मुक्त) झालेल्या भिक्खूने कम्मट्ठान (कर्मस्थान) घेऊन अरण्यात राहण्याचा काळ समजावे; दिवसा वारा आणि उन्हाने वाळण्याप्रमाणे, विपश्यना ज्ञानाने तृष्णारूपी स्नेहाचे (चिकटपणाचे) सुकणे समजावे; रात्री दवबिंदूंच्या पाण्याने ओले होण्याप्रमाणे, कम्मट्ठानाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि प्रामोद्याने चित्ताचे ओले होणे (प्रसन्न होणे) समजावे; रात्रंदिवस वारा, ऊन आणि दवबिंदूंच्या पाण्याने वाळणाऱ्या व ओल्या होणाऱ्या बंधनांचे दुर्बल होणे म्हणजे विपश्यना ज्ञान, प्रीती आणि प्रामोद्याने संयोजनांचे अत्यंत दुर्बल होणे समजावे; पावसाळ्यातील मेघाप्रमाणे अरहत्त मार्गज्ञान समजावे; पावसाच्या पाण्याने नौकेच्या आतील भागाचे सडणे म्हणजे, आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) भिक्खूने रूपसप्तक इत्यादींच्या द्वारे विपश्यना वाढवत असताना, कम्मट्ठान स्पष्ट होत असताना, एखाद्या दिवशी अनुकूल ऋतू इत्यादी प्राप्त करून एकाच आसनावर बसून अरहत्तफल प्राप्त करणे समजावे. सडलेल्या बंधनांच्या नौकेचे काही काळ टिकून राहणे म्हणजे, क्षीणसंयोजन अरहंताचे महाजनांवर अनुग्रह करत आयुष्य संपेपर्यंत टिकून राहणे समजावे; सडलेल्या बंधनांची नौका हळूहळू नष्ट होऊन अप्रज्ञप्त भावाला (अस्तित्वहीनतेला) प्राप्त होण्याप्रमाणे, क्षीणास्रव (अरहंत) भिक्खूचे उपादिन्नस्कंधांच्या विनाशाने अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण होऊन अप्रज्ञप्त भावाला प्राप्त होणे समजावे. अशा प्रकारे या उपमेद्वारे संयोजनांची दुर्बलता स्पष्ट केली आहे.

---

8. Aggikkhandhopamasuttavaṇṇanā

८. अग्गिक्खन्धोपमसुत्तवण्णना (अग्निकंधोपम सुत्ताची टीका)

---

72. Aṭṭhamaṃ [Pg.189] atthuppattiyaṃ kathitaṃ. Atthuppatti panassa heṭṭhā cūḷaccharāsaṅghātasuttavaṇṇanāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.51 ādayo) vitthāritā eva. Passatha noti passatha nu. Āliṅgitvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti samīpe nissāya nisīdeyya. Upanipajjeyyāti upagantvā nipajjeyya. Ārocayāmīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti paṭivedetvā jānāpetvā kathemi. Vālarajjuyāti assavālagovālehi vaṭṭitarajjuyā. Paccorasminti uramajjhe. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehitvā, ussādetvāti attho. Attatthanti attano diṭṭhadhammikasamparāyikalokiyalokuttaraṃ atthaṃ. Paratthobhayatthesupi eseva nayo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttassa (a. ni. 1.51 ādayo) atthuppattiyaṃ kathitameva. Idañca pana suttaṃ kathetvā satthā cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ kathesi. Navamaṃ uttānatthameva.

७२. आठव्या सुत्तात प्रसंगावरून (उत्पत्तीच्या संदर्भात) सांगितले आहे. याची उत्पत्ती खाली ‘चूळच्छरासंघातसुत्त’ वर्णनात सविस्तर सांगितलीच आहे. ‘पस्सथ नो’ म्हणजे ‘पस्सथ नु’ (पहा बरे). ‘आलिङ्गेत्वा’ म्हणजे आलिंगन देऊन (मिठी मारून). ‘उपनिसीदेय्य’ म्हणजे जवळ आश्रय घेऊन बसावे. ‘उपनिपज्जेय्य’ म्हणजे जवळ जाऊन झोपावे. ‘आरोचयामि’ म्हणजे सांगतो. ‘पटिवेदेयामि’ म्हणजे अवगत करून, माहिती देऊन सांगतो. ‘वालरज्जुया’ म्हणजे घोड्याच्या किंवा गायीच्या केसांनी विणलेल्या दोरीने. ‘पच्चोरस्मिं’ म्हणजे छातीच्या मध्यभागी. ‘फेणुद्देहकं’ म्हणजे फेस बाहेर काढून, वर आणून, असा अर्थ आहे. ‘अत्तत्थं’ म्हणजे स्वतःचे इहलोकातील, परलोकातील, लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याण (हित). परार्थ आणि उभयार्थ यांमध्येही हाच नियम आहे. येथे जे काही उरलेले सांगायचे आहे, ते सर्व ‘चूळच्छरासंघातसुत्ता’च्या उत्पत्तीच्या वर्णनात सांगितलेच आहे. आणि हे सुत्त सांगितल्यानंतर शास्त्यांनी ‘चूळच्छरासंघातसुत्त’ सांगितले. नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

10. Arakasuttavaṇṇanā

१०. अरकसुत्तवण्णना (अरक सुत्ताची टीका)

---

74. Dasame parittanti appaṃ thokaṃ. Tañhi sarasaparittatāyapi khaṇaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittameva. Lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahukaṃ. Mantāyaṃ boddhabbanti mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho. Pabbateyyāti pabbatasambhavā. Hārahārinīti rukkhanaḷaveḷuādīni haritabbāni harituṃ samatthā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

७४. दहाव्या सुत्तात ‘परित्तं’ म्हणजे अल्प, थोडे. कारण ते (प्राण्यांचे आयुष्य) स्वतःच्या स्वरूपाच्या अल्पतेमुळे, क्षणाच्या अल्पतेमुळे आणि स्थितीच्या अल्पतेमुळे अल्पच आहे. वेगाने उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे ते ‘लहुक’ (जलद) आहे. ‘मन्तायं बोद्धब्बं’ म्हणजे प्रज्ञेने जाणावे, प्रज्ञेने समजून घ्यावे, असा अर्थ आहे. ‘पब्बतेय्या’ म्हणजे पर्वतापासून उत्पन्न होणारी. ‘हारहारिनी’ म्हणजे वाहून नेण्यायोग्य झाडे, बोरू, बांबू इत्यादी वाहून नेण्यास समर्थ असणारी. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Mahāvaggo sattamo.

महावग्गो सत्तम (सातवा महावर्ग समाप्त).

---

8. Vinayavaggo

८. विनयवग्गो (विनय वर्ग)

---

1. Paṭhamavinayadharasuttavaṇṇanā

१. पठमविनयधरसुत्तवण्णना (पहिल्या विनयधर सुत्ताची टीका)

---

75. Aṭṭhamassa paṭhame āpattiṃ jānātīti āpattiṃyeva āpattīti jānāti. Sesapadesupi eseva nayo.

७५. आठव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘आपत्तिं जानाति’ म्हणजे आपत्तीलाच ‘ही आपत्ती आहे’ असे जाणतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे.

---

2. Dutiyavinayadharasuttavaṇṇanā

२. दुतियविनयधरसुत्तवण्णना (दुसऱ्या विनयधर सुत्ताची टीका)

---

76. Dutiye [Pg.190] svāgatānīti suāgatāni suppaguṇāni. Suvibhattānīti koṭṭhāsato suṭṭhu vibhattāni. Suppavattīnīti āvajjitāvajjitaṭṭhāne suṭṭhu pavattāni daḷhappaguṇāni. Suvinicchitānīti suṭṭhu vinicchitāni. Suttasoti vibhaṅgato. Anubyañjanasoti khandhakaparivārato.

७६. दुसऱ्या सुत्तात ‘स्वागतानि’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे अवगत केलेले (सु-अभ्यस्त). ‘सुविभत्तानि’ म्हणजे भागांच्या दृष्टीने चांगल्या प्रकारे विभागलेले. ‘सुप्पवत्तीनि’ म्हणजे चिंतन केलेल्या ठिकाणी चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त होणारे, दृढपणे अभ्यस्त असलेले. ‘सुविनिच्छितानि’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे निश्चित केलेले. ‘सुत्तसो’ म्हणजे विभंगाच्या दृष्टीने. ‘अनुब्यञ्जनसो’ म्हणजे खंधक आणि परिवाराच्या दृष्टीने.

---

3. Tatiyavinayadharasuttavaṇṇanā

३. ततियविनयधरसुत्तवण्णना (तिसऱ्या विनयधर सुत्ताची टीका)

---

77. Tatiye vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na sakkā hoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ.

७७. तिसऱ्या सुत्तात ‘विनये खो पन ठितो होति’ म्हणजे विनय लक्षणांमध्ये प्रतिष्ठित असतो. ‘असंहीरो’ म्हणजे घेतलेला योग्य निर्णय सोडवून घेणे शक्य नसते (तो अविचल असतो).

---

9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

९. सत्थुsaसनसुत्तवण्णना (शास्तृशासन सुत्ताची टीका)

---

83. Navame ekoti adutiyo. Vūpakaṭṭhoti kāyena gaṇato, cittena kilesehi vūpakaṭṭho vivekaṭṭho dūrībhūto. Appamattoti satiavippavāse ṭhito. Pahitattoti pesitatto. Nibbidāyāti vaṭṭe ukkaṇṭhanatthāya. Virāgāyāti rāgādīnaṃ virajjanatthāya. Nirodhāyāti appavattikaraṇatthāya. Vūpasamāyāti kilesavūpasamāya appavattiyā. Abhiññāyāti tilakkhaṇaṃ āropetvā abhijānanatthāya. Sambodhāyāti maggasaṅkhātassa sambodhassa atthāya. Nibbānāyāti nibbānassa sacchikaraṇatthāya.

८३. नवव्या सुत्तात ‘एको’ म्हणजे अद्वितीय (एकटा, सोबती नसलेला). ‘वूपकट्ठो’ म्हणजे शरीराने समूहापासून आणि चित्ताने क्लेशांपासून दूर गेलेला, विवेकयुक्त, दूर असलेला. ‘अप्पमत्तो’ म्हणजे स्मृतीच्या जागरूकतेत स्थित असलेला (अप्रमत्त). ‘पहितत्तो’ म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त प्रवृत्त केलेला. ‘निब्बिदाय’ म्हणजे संसारात विरक्ती येण्यासाठी. ‘विरागाय’ म्हणजे रागादी क्लेशांच्या विरागासाठी. ‘निरोधाय’ म्हणजे निरोधासाठी (अनुत्पत्तीसाठी). ‘वूपसमाय’ म्हणजे क्लेशांच्या उपशमासाठी. ‘अभिञ्ञाय’ म्हणजे त्रिलक्षणांचे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपण करून विशेष ज्ञानाने जाणण्यासाठी. ‘संबोधाय’ म्हणजे मार्गसंज्ञक संबोधासाठी. ‘निब्बानाय’ म्हणजे निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी.

---

10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

१०. अधिकरणसमथसुत्तवण्णना (अधिकरण समथ सुत्ताची टीका)

---

84. Dasame adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tesaṃ vinicchayo vinayasaṃvaṇṇanato (cūḷava. aṭṭha. 186-187 ādayo) gahetabbo. Apica dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi [Pg.191] (dī. ni. aṭṭha. 3.331 adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā) vitthāritoyeva, tathā majjhimanikāye sāmagāmasuttavaṇṇanāyāti (ma. ni. aṭṭha. 3.46).

८४. दहाव्या सुत्तात जे अधिकरणांना शांत करतात, उपशमित करतात, म्हणून ते ‘अधिकरणसमथ’ होत. ‘उप्पन्नुप्पन्नानं’ म्हणजे उत्पन्न झालेल्या उत्पन्न झालेल्या. ‘अधिकरणानं’ म्हणजे विवादाधिकरण, अनुवादाधिकरण, आपत्ताधिकरण आणि किच्चाधिकरण या त्या चार अधिकरणांचे. ‘समथाय वूपसमाय’ म्हणजे शांत करण्यासाठी आणि विशेष रूपाने उपशमित करण्यासाठी. संमुखाविनय दिला पाहिजे... इत्यादी... तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक) पर्यंत हे सात समथ दिले पाहिजेत. त्यांचा निर्णय विनय वर्णनातून घ्यावा. शिवाय, दीघनिकाय मधील संगीतिसुत्ताच्या वर्णनातही हे सविस्तर सांगितलेच आहे, तसेच मज्झिमनिकाय मधील सामगामसुत्ताच्या वर्णनातही.

---

Vinayavaggo aṭṭhamo.

विनयवग्गो अट्ठमो (आठवा विनय वर्ग समाप्त).

---

Ito parāni satta suttāni uttānatthāneva. Na hettha kiñci heṭṭhā avuttanayaṃ nāma atthīti.

यापुढील सात सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. कारण येथे खाली न सांगितलेली कोणतीही नवीन पद्धत नाही.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नामक अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Sattakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तकनिपाताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.