. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

ပဉ္စကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

පංචක නිපාත අටුවාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. သေခဗလဝဂ္ဂေါ

1. සේඛබල වර්ගය

၁. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. ပဉ္စကနိပါတဿ [Pg.1] ပဌမေ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဗလာနီတိ သေခဗလာနိ. သဒ္ဓါဗလာဒီသု အဿဒ္ဓိယေ န ကမ္ပတီတိ သဒ္ဓါဗလံ. အဟိရိကေ န ကမ္ပတီတိ ဟိရီဗလံ. အနောတ္တပ္ပေ န ကမ္ပတီတိ ဩတ္တပ္ပဗလံ. ကောသဇ္ဇေ န ကမ္ပတီတိ ဝီရိယဗလံ. အဝိဇ္ဇာယ န ကမ္ပတီတိ ပညာဗလံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမာနိ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဗလာနိ, တသ္မာ.

1. පංචක නිපාතයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන්ගේ බලයන් (ශක්තීන්) 'සේඛබල' නම් වේ. ශ්‍රද්ධා බලය ආදියේදී අශ්‍රද්ධාව නමැති අකුසලය හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් එය 'ශ්‍රද්ධා බලය' යි. අහිරිකය (ලජ්ජා නැතිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'හිරි බලය' යි. අනොත්තප්පය (බිය නැතිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'ඔත්තප්ප බලය' යි. කුසීතකම (මැලිකම) හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'වීර්ය බලය' යි. අවිද්‍යාව හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'ප්‍රඥා බලය' යි. එබැවින්, යම් හෙයකින් මෙම පහ සේඛ පුද්ගලයන් හත් දෙනාගේ බලයන් වේ ද, එහෙයින් (සේඛබල නම් වේ).

၂. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂. ဒုတိယေ ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ဥပယောဂတ္ထေ ကရဏဝစနံ, ဟိရီယိတဗ္ဗာနိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ ဟိရီယတိ ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဩတ္တပ္ပနိဒ္ဒေသေ ဟေတွတ္ထေ ကရဏဝစနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဩတ္တပ္ပဿ ဟေတုဘူတေဟိ ဩတ္တပ္ပတိ ဘာယတီတိ အတ္ထော.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කායදුච්චරිතේන' යනාදී තන්හි උපයෝග විභක්ති අර්ථයෙහි (කර්මකාරක අර්ථයෙහි) කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. ලජ්ජා විය යුතු වූ කාය දුශ්චරිතාදිය ගැන ලජ්ජා වෙයි, පිළිකුල් කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. ඔත්තප්ප නිර්දේශයෙහි හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. තැතිගැනීමට හේතු වූ කාය දුශ්චරිතාදිය නිසා තැතිගනියි, බිය වෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ [Pg.2] ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော အနောသက္ကိတမာနသော. ပဟာနာယာတိ ပဟာနတ္ထာယ. ဥပသမ္ပဒါယာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ထာမဝါတိ ဝီရိယထာမေန သမန္နာဂတော. ဒဠှပရက္ကမောတိ ထိရပရက္ကမော. အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အနောရောပိတဓုရော အနောသက္ကိတဝီရိယော.

‘ආරද්ධවීරියෝ’ යනු මැනවින් දරා සිටින වීර්යය ඇති, පසු නොබසින මනසක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘පහානාය’ යනු ප්‍රහීණ කිරීම (අතහැරීම) පිණිස ය. ‘උපසම්පදාය’ යනු උපදවා ගැනීම (ප්‍රතිලාභය) පිණිස ය. ‘ථාමවා’ යනු වීර්යය නමැති ශක්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. ‘දළ්හපරක්කමෝ’ යනු ස්ථීර වූ උත්සාහයක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘අනික්ඛිත්තධුරෝ කුසලේසු ධම්මේසු’ යනු කුසල් දහම්හි අත් නොහළ වීර්යය ඇති, පසු නොබසින වීර්යයෙන් යුක්ත තැනැත්තා ය.

ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဝယဂါမိနိယာ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. ပညာယ သမန္နာဂတောတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ သမင်္ဂိဘူတော. အရိယာယာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတာယ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ သာ စ အဘိနိဝိဇ္ဈနတော နိဗ္ဗေဓိကာတိ ဝုစ္စတိ, တာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ မဂ္ဂပညာ သမုစ္ဆေဒဝသေန အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓံ ဒေါသက္ခန္ဓံ မောဟက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကာ, ဝိပဿနာပညာ တဒင်္ဂဝသေန နိဗ္ဗေဓိကာ, မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော တဗ္ဗိပဿနာ နိဗ္ဗေဓိကာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ ဣဓာပိ မဂ္ဂပညာ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ ကိလေသဒုက္ခဉ္စ ခေပယမာနာ ဂစ္ဆတီတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ နာမ, ဝိပဿနာပညာ တဒင်္ဂဝသေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ ကိလေသဒုက္ခဉ္စ ခေပယမာနာ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ ဝါ မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနတောပေသာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ, တထာ ပဉ္စမေ.

‘උදයත්ථගාමිනියා’ යනු පංචස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් වූ (ප්‍රඥාවයි). ‘පඤ්ඤාය සමන්නාගතෝ’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. ‘අරියාය’ යනු විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් පිරිසිදු වූ (ප්‍රඥාවයි). ‘නිබ්බේධිකාය’ යනු කෙලෙසුන් විනිවිද යන බැවින් එය ‘නිබ්බේධිකා’ යැයි කියනු ලැබේ, එවැනි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යනු මෙහි අර්ථයයි. එහිදී මාර්ග ප්‍රඥාව සමුච්ඡේද වශයෙන් මින් පෙර නොවූ විරූ ලෙස ලෝභ ස්කන්ධය, දෝෂ ස්කන්ධය සහ මෝහ ස්කන්ධය විනිවිද යන බැවින් හා බිඳ දමන බැවින් ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ. විපස්සනා ප්‍රඥාව තදංග වශයෙන් විනිවිද යන බැවින් ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතු වන බැවින් එම විපස්සනා ප්‍රඥාව ‘නිබ්බේධිකා’ යැයි පැවසීම සුදුසු ය. ‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, මාර්ග ප්‍රඥාව නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා හේතුවෙන් වට්ට දුක්ඛය හා කෙලෙස් දුක්ඛය ක්ෂය කරමින් නිවනට පමුණුවන බැවින් ‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ නම් වේ. විපස්සනා ප්‍රඥාව ද තදංග වශයෙන් වට්ට දුක්ඛය හා කෙලෙස් දුක්ඛය ක්ෂය කරමින් පවතින බැවින් ‘දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් දුක් ක්ෂය කරන්නා වූ මාර්ග ප්‍රඥාව ලබා ගැනීම පිණිස පවතින බැවින් සෙසු විපස්සනා ප්‍රඥාව ද ‘දුක්ඛක්ඛයගාමිනී’ ලෙස දත යුතු ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පංච බලයන් (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) මිශ්‍රිතව දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය.

၆. သမာပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၆. ဆဋ္ဌေ အကုသလဿ သမာပတ္တီတိ အကုသလဓမ္မဿ သမာပဇ္ဇနာ, တေန သဒ္ဓိံ သမင်္ဂိဘာဝေါတိ အတ္ထော. ပရိယုဋ္ဌာယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌတိ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අකුසලස්ස සමාපත්ති’ යනු අකුසල් දහම්වලට පැමිණීම හෙවත් එයින් යුක්ත වීමයි. ‘පරියුට්ඨාය තිට්ඨති’ යනු මනස වෙළාගෙන (වසාගෙන) පවතී යනුයි.

၇. ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. කාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၇. သတ္တမေ ကာမေသု လဠိတာတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု လဠိတာ အဘိရတာ. အသိတဗျာဘင်္ဂိန္တိ တိဏလာယနအသိတဉ္စေဝ တိဏဝဟနကာဇဉ္စ. ကုလပုတ္တောတိ အာစာရကုလပုတ္တော. ဩဟာယာတိ ပဟာယ. အလံ [Pg.3] ဝစနာယာတိ ယုတ္တံ ဝစနာယ. လဗ္ဘာတိ သုလဘာ သက္ကာ လဘိတုံ. ဟီနာ ကာမာတိ ပဉ္စန္နံ နီစကုလာနံ ကာမာ. မဇ္ဈိမာ ကာမာတိ မဇ္ဈိမသတ္တာနံ ကာမာ. ပဏီတာ ကာမာတိ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာနံ ကာမာ. ကာမာတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကာမနဝသေန ကာမေတဗ္ဗဝသေန စ ကာမာဣစ္စေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ မဟလ္လကော ဟောတိ. အလံပညောတိ ယုတ္တပညော. အတ္တဂုတ္တောတိ အတ္တနာဝ ဂုတ္တော ရက္ခိတော, အတ္တာနံ ဝါ ဂေါပေတုံ ရက္ခိတုံ သမတ္ထော. နာလံ ပမာဒါယာတိ န ယုတ္တော ပမဇ္ဇိတုံ. သဒ္ဓါယ အကတံ ဟောတီတိ ယံ သဒ္ဓါယ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ကာတုံ ယုတ္တံ, တံ န ကတံ ဟောတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အနပေက္ခော ဒါနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မိံ ဘိက္ခုသ္မိံ ဟောမီတိ ဧဝံ သဒ္ဓါဒီဟိ ကာတဗ္ဗံ ကတွာဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတေ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အနပေက္ခော ဟောမီတိ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ကထိတော.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාමේසු ලළිතා’ යනු වස්තු කාමයන්හි හා කෙලෙස් කාමයන්හි ඇලී ගැලී විනෝද වන තැනැත්තෝ ය. ‘අසිතබ්‍යාභංගිං’ යනු තණ කපන දෑකැත්ත හා තණ රැගෙන යන වියගස (කද) ය. ‘කුලපුත්තෝ’ යනු ආචාරශීලී උසස් පුද්ගලයා ය. ‘ඕහාය’ යනු අතහැර දමා යන්නයි. ‘අලං වචනාය’ යනු කීමට සුදුසු ය යන්නයි. ‘ලබ්භා’ යනු පහසුවෙන් ලබා ගත හැකි ය යන්නයි. ‘හීනා කාමා’ යනු පහත් කුල පහක කාමයන් ය. ‘මජ්ඣිමා කාමා’ යනු මධ්‍යම සත්වයන්ගේ කාමයන් ය. ‘පණීතා කාමා’ යනු රජවරුන්ගේ හා රජ අමාත්‍යවරුන්ගේ කාමයන් ය. ‘කාමාත්වේව සංඛං ගච්ඡන්ති’ යනු කැමති වීමේ ස්වභාවය හා කැමති විය යුතු වස්තූන් යන අර්ථයන්ගෙන් ‘කාම’ යන සංඛ්‍යාවට (නාමයට) පැමිණෙති. ‘වුද්ධෝ හෝති’ යනු මහලු වූ තැනැත්තා ය. ‘අලංපඤ්ඤෝ’ යනු සුදුසු ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා ය. ‘අත්තගුත්තෝ’ යනු තමා විසින්ම ආරක්ෂා කරන ලද හෙවත් තමා ආරක්ෂා කර ගැනීමට සමත් තැනැත්තා ය. ‘නාලං පමාදාය’ යනු ප්‍රමාද වීම සුදුසු නැත යන්නයි. ‘සද්ධාය අකතං හෝති’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව කුසල් දහම්හි යමක් කළ යුතු ද එය නොකරන ලද්දක් වීමයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මහණෙනි, මම ඒ මහණා කෙරෙහි දැන් අපේක්ෂා රහිත වෙමි’ යනුවෙන් ශ්‍රද්ධාදියෙන් කළ යුතු දේ අවසන් කොට සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි දැන් මම අපේක්ෂාවෙන් තොර වෙමි (නිදහස් වෙමි) යන්න පෙන්වයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සෝවාන් මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

၈. စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. චවන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈. အဋ္ဌမေ သဒ္ဓမ္မေတိ သာသနသဒ္ဓမ္မေ. အဿဒ္ဓေါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ စ ပက္ခန္ဒနသဒ္ဓါယ စာတိ ဒွီဟိပိ သဒ္ဓါဟိ ဝိရဟိတော. စဝတိ နပ္ပတိဋ္ဌာတီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဂုဏေဟိ စဝတိ, ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌာနဉ္စ ပတိဋ္ဌာနဉ္စ ကထိတံ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සද්ධම්මේ’ යනු ශාසන සද්ධර්මයෙහි ය. ‘අස්සද්ධෝ’ යනු ඕකප්පන ශ්‍රද්ධාව හා පක්ඛන්දන ශ්‍රද්ධාව යන දෙවර්ගයෙන්ම තොර වූ තැනැත්තායි. ‘චවති නප්පතිට්ඨාති’ යනු මෙම ශාසනයෙහි ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහී යයි, පිහිටීමට නොහැකි වෙයි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ශාසනයෙහි පිහිටීමට නොහැකි වීම හා පිහිටිය හැකි වීම ගැන පවසන ලදී.

၉. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ နာဿ ဂါရဝေါတိ အဂါရဝေါ. နာဿ ပတိဿောတိ အပ္ပတိဿော, အဇေဋ္ဌကော အနီစဝုတ္တိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမသဒိသမေဝ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි ගෞරවයක් නැති බැවින් ‘අගාරව’ නම් වේ. කීකරුකමක් නැති බැවින් ‘අප්පතිස්ස’ නම් වේ, එනම් වැඩිහිටියන් නොසලකන යටහත් පැවැත්මක් නැති තැනැත්තා ය. මෙහි සෙසු කොටස් පෙර සූත්‍ර හා සමානයි.

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ အဘဗ္ဗောတိ အဘာဇနံ. ဝုဒ္ဓိန္တိ ဝဍ္ဎိံ. ဝိရူဠှိန္တိ ဝိရူဠှမူလတာယ နိစ္စလဘာဝံ. ဝေပုလ္လန္တိ မဟန္တဘာဝံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘අභබ්බෝ’ යනු (ගුණධර්මයන්ට) නුසුදුසු තැනැත්තායි. ‘වුද්ධිං’ යනු ශීලයෙන් දියුණුවීමයි. ‘විරූළ්හිං’ යනු මාර්ගය නිසා මුල් බැසගත් බැවින් ඇති වන නොසැලෙන ස්වභාවයයි. ‘වේපුල්ලං’ යනු නිවනින් ලැබෙන මහත් බවයි. සෙසු සියලු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලි ය.

သေခဗလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු සේඛබල වර්ගය නිම විය.

၂. ဗလဝဂ္ဂေါ

2. බල වර්ගය

၁. အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අනනුස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ [Pg.4] ပဌမေ ပုဗ္ဗာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသူတိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု စတူသု သစ္စဓမ္မေသု. အဘိညာဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တော ပဋိဇာနာမီတိ စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ သောဠသဝိဓဿ ကိစ္စဿ ကရဏေန အဘိဇာနိတွာ ဝေါသာနပါရမိံ သဗ္ဗေသံ ကိစ္စာနံ နိဋ္ဌိတတ္တာ ကတကိစ္စဘာဝံ ပါရံ ပတ္တော ပဋိဇာနာမီတိ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အတ္တနော အာဂမနီယဂုဏံ ဒဿေတိ. တထာဂတဿာတိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ တထာဂတဿ. တထာဂတဗလာနီတိ ယထာ တေဟိ ဂန္တဗ္ဗံ, တထေဝ ဂတာနိ ပဝတ္တာနိ ဉာဏဗလာနိ. အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌစက္ကံ. ပဝတ္တေတီတိ ကထေတိ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘මහණෙනි, මම පෙර නෑසූ විරූ ධර්මයන්හි’ යනු මහණෙනි, මා පෙර නෑසූ විරූ සිවුසච්ච ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘අභිඤ්ඤා වෝසාන පාරමිප්පත්තෝ පටිජානාමි’ යනු සිවුසච්චයෙහි මාර්ග හතරින් සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමෙන් උසස් ඥානයෙන් අවබෝධ කොට, සියලු කටයුතු අවසන් වූ බැවින් කෙළවරට (නිවනට) පැමිණි බවට මම ප්‍රතිඥා දෙමි (පිළිගනිමි) යනුවෙන් මහා බෝධි මණ්ඩපයෙහි තමන් වහන්සේ ලැබූ ගුණයන් පෙන්වයි. ‘තථාගතස්ස’ යනු කරුණු අටකින් තථාගත නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ය. ‘තථාගතබලානි’ යනු එම පෙර බුදුවරුන් විසින් යා යුතු වූ යම් සේ ද, එසේම පවත්වන්නා වූ ඥාන බලයන් ය. ‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයයි. ‘සීහනාදං’ යනු නිර්භීත නාදයයි. ‘බ්‍රහ්මචක්කං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ධර්ම චක්‍රයයි. ‘පවත්තේති’ යනු දේශනා කරයි (හොව පවත්වයි) යන්නයි.

၂. ကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. කූට සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၂. ဒုတိယေ သေခဗလာနီတိ သေခါနံ ဉာဏဗလာနိ. အဂ္ဂန္တိ ဥတ္တမံ. သေသဗလာနိ ဂေါပါနသိယော ကူဋံ ဝိယ သင်္ဂဏှာတီတိ သင်္ဂါဟိကံ. တာနေဝ ဗလာနိ သံဟတာနိ ကရောတီတိ သံဃာတနိယံ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සේඛබලානි’ යනු සේඛයන්ගේ ඥාන බලයන් ය. ‘අග්ගං’ යනු උතුම් ය. නිවසක මුදුන් යට ලීය (කූටය) විසින් පරාලයන් එක් කොට දරන්නාක් මෙන් සෙසු බලයන් එක් කොට දරන බැවින් ‘සංගාහික’ නම් වේ. එම සෙසු බලයන්ම ඒකරාශී කරන බැවින් ‘සංඝාතනීය’ නම් වේ.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (සංක්ෂිප්ත සූත්‍රයෙහි විවරණය).

၁၃. တတိယေ တတ္ထ မုဋ္ဌဿစ္စေ န ကမ္ပတီတိ သတိဗလံ. ဥဒ္ဓစ္စေ န ကမ္ပတီတိ သမာဓိဗလံ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'මුට්ඨසච්ච' හෙවත් මුළා වූ සිහිය නමැති අකුසලය නිසා කම්පා නොවන බැවින් එය 'සති බලය' (සිහිය නමැති බලය) නම් වේ. 'උද්ධච්ච' හෙවත් නොසන්සුන් බව නිසා කම්පා නොවන බැවින් එය 'සමාධි බලය' නම් වේ.

၄. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව (විස්තාරිත සූත්‍රයෙහි විවරණය).

၁၄. စတုတ္ထေ သတိနေပက္ကေနာတိ ဧတ္ထ နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ, သာ သတိယာ ဥပကာရကဘာဝေန ဂဟိတာ.

14. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'සතිනේපක්කේන' යන්නෙහි 'නේපක්කය' යනු ප්‍රඥාවට නමකි. එම ප්‍රඥාව සිහියට උපකාරක වන බැවින් මෙහිදී (සිහිය සමඟ) ගන්නා ලදී.

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව (දැක්විය යුතු බල පිළිබඳ සූත්‍රයෙහි විවරණය).

၁၅. ပဉ္စမေ သဝိသယသ္မိံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ ကထေတုံ ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓါဗလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ, ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော [Pg.5] တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရော, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝံ သဒ္ဓါပဉ္စမေသု ဗလေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓါဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏံ ဝီရိယဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညာဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ ဧဝမိဓ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဧဝံ ပုရိမဝဂ္ဂေ စ ဣဓ စ အဋ္ဌသု သုတ္တေသု သေခဗလာနေဝ ကထိတာနိ. ကရဏ္ဍကောလဝါသီ မဟာဒတ္တတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ စတူသု သုတ္တေသု သေခဗလာနိ ကထိတာနိ, ဥပရိ စတူသု အသေခဗလာနီ’’တိ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි, තමන්ගේම විෂයය වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි (බලයන් පවතින ආකාරය) විශේෂයෙන් දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, ශ්‍රද්ධා බලය කොතැනක දැක්විය යුතුද?" යනාදිය වදාළ සේක. එය මෙසේ පැහැදිලි කරමි: සිටු පුත්‍රයන් හතර දෙනෙකු සහ රජු යන පස් දෙනා මිතුරන්ව "අපි සැණකෙළි පවත්වමු" යයි තීරණය කර වීදියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසට ගිය විට අනෙක් සිව්දෙනා නිහඬව සිටිති. නිවෙස් හිමියා පමණක් "මොවුන්ට කැවිලි, බොජුන්, සුවඳ මල් හා ආභරණ ආදිය දෙන්න" යයි නිවසෙහි කටයුතු සම්පාදනය කරයි. දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සිටු පුත්‍රයන්ගේ නිවෙස්වලට ගිය විටද සෙසු මිතුරන් නිහඬව සිටින අතර නිවෙස් හිමියා පමණක් විධානයන් කරයි. අවසානයේ රජුගේ නිවසට ගිය විට, රජු සෑම තැනකම අධිපතියා වුවද, ඒ සැණකෙළි අවස්ථාවේදී තමාගේම නිවසේ සිට "මොවුන්ට ආහාර පාන, සුවඳ විලවුන් හා ආභරණ දෙන්න" යයි විධානය කරයි. එමෙන්ම, ශ්‍රද්ධාව පස්වැන්න කොට ඇති මේ බල පහ, මිතුරන් පස්දෙනා එක්ව වීදියට බසින්නාක් මෙන් එකම අරමුණක උපදින මුත්, පළමු සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී සෙසු පිරිස නිහඬව සිටින්නාක් මෙන්, සෝතාපත්ති අංගයන්ට පැමිණි විට අධිමොක්ඛ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) ලක්ෂණය ඇති 'ශ්‍රද්ධා බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ. සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. දෙවන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, සම්‍යක් ප්‍රධානයන්ට පැමිණි විට ප්‍රග්‍රහ (වීර්යය වඩා ගැනීම) ලක්ෂණය ඇති 'වීර්ය බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. තෙවන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි විට උපට්ඨාන (අරමුණෙහි පිහිටීම) ලක්ෂණය ඇති 'සති බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. සිව්වන සිටු පුත්‍රයාගේ නිවසේදී මෙන්, ධ්‍යාන හා විමෝක්ෂයන්ට පැමිණි විට අවික්ඛේප (නොවිසිරුණු බව) ලක්ෂණය ඇති 'සමාධි බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. අවසානයේ රජුගේ නිවසට ගිය විට මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නා කල්හි ප්‍රජානන (මැනවින් දැනගැනීමේ) ලක්ෂණය ඇති 'ප්‍රඥා බලය' ම ප්‍රධාන හා පූර්වාංගම වේ; සෙසු බලයන් එයට අනුව පවතී. මෙසේ මෙම පස්වන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර වූ බල පහක් ගැන වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙසේ පෙර වර්‍ගයෙහි සහ මෙහි සූත්‍ර අටක 'සේඛ බලයන්' ම වදාරන ලදී. කරණ්ඩකෝලවාසී මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ "පහළ සූත්‍ර හතරක සේඛ බලයන් ද, ඉහළ සූත්‍ර හතරක අසේඛ බලයන් ද වදාරන ලදී" යනුවෙනි.

၇. ပဌမဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ප්‍රථම හිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၇. သတ္တမေ သီလာဒယော မိဿကာဝ ကထိတာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ.

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි සීලාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව ම වදාරන ලදී. 'විමුක්ති' යනු අරිහත් ඵල විමුක්තිය ම ය. 'විමුක්තිඥානදර්ශනය' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි; එය ලෞකික ම වේ.

၈-၁၀. ဒုတိယဟိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. ද්විතීය හිත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၈-၂၀. အဋ္ဌမေ [Pg.6] ဒုဿီလော ဗဟုဿုတော ကထိတော, နဝမေ အပ္ပဿုတော ဒုဿီလော, ဒသမေ ဗဟုဿုတော ခီဏာသဝေါတိ.

18-20. අටවන සූත්‍රයෙහි දුශ්ශීල වූ බහුශ්‍රැතයා ගැන ද, නවවන සූත්‍රයෙහි අල්පශ්‍රැත දුශ්ශීලයා ගැන ද, දසවන සූත්‍රයෙහි බහුශ්‍රැත ක්ෂීණාශ්‍රවයා (රහතන් වහන්සේ) ගැන ද වදාරන ලදී.

ဗလဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන බල වර්ගය නිමවිය.

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ

3. පඤ්චංගික වර්ගය.

၁. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ အသဘာဂဝုတ္တိကောတိ အသဘာဂါယ ဝိသဒိသာယ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ သမန္နာဂတော. အာဘိသမာစာရိကံ ဓမ္မန္တိ ဥတ္တမသမာစာရဘူတံ ဝတ္တဝသေန ပညတ္တသီလံ. သေခံ ဓမ္မန္တိ သေခပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သီလာနီတိ စတ္တာရိ မဟာသီလာနိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ. သမ္မာသမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိဉ္စေဝ ဖလသမာဓိဉ္စ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလာဒီနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ.

21. තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසභාගවුත්තිකො' යනු (ශාසනයට) නොගැලපෙන, අසමාන ජීවන පැවැත්මකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. 'ආභිසමාචාරික ධර්මය' යනු උතුම් හැසිරීම් ස්වභාවය වූ, වත් පිළිවෙත් වශයෙන් පණවන ලද සීලයයි. 'සේඛ ධර්මය' යනු සේඛ පුද්ගලයන් සඳහා පණවන ලද සීලයයි. 'සීලානි' යනු මහා සීල සතරයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'සම්මා සමාධි' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධියයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සීලාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

၂. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၂. ဒုတိယေ သီလက္ခန္ဓန္တိ သီလရာသိံ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေ ပန တယောပိ ခန္ဓာ မိဿကာဝ ကထိတာတိ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සීලක්ඛන්ධ' යනු සීල සමූහයයි. සෙසු (සමාධි හා ප්‍රඥා ස්කන්ධ) පද දෙකෙහිද අර්ථ ක්‍රමය මෙසේමය. මේ ස්කන්ධ තුනම මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

၃. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උපක්කිලේස සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃. တတိယေ န စ ပဘဿရန္တိ န စ ပဘာဝန္တံ. ပဘင်္ဂု စာတိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. လောဟန္တိ ဌပေတွာ ဣဓ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အဝသေသံ လောဟံ. သဇ္ဈန္တိ ရဇတံ. စိတ္တဿာတိ စာတုဘူမကကုသလစိတ္တဿ. တေဘူမကဿ တာဝ ဥပက္ကိလေသာ ဟောန္တု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဟောန္တီတိ? ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တဒဂ္ဂေနေဝ တေ လောကိယဿပိ လောကုတ္တရဿပိ ဥပက္ကိလေသာ နာမ ဟောန္တိ. ပဘင်္ဂု စာတိ အာရမ္မဏေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝူပဂမနေန ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. သမ္မာ သမာဓိယတိ အာသဝါနံ ခယာယာတိ အာသဝါနံ ခယသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ အတ္ထာယ ဟေတုနာ ကာရဏေန သမာဓိယတိ. ဧတ္တာဝတာ [Pg.7] စိတ္တံ ဝိသောဓေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတိ. ဣဒါနိဿ အဘိညာပဋိဝေဓံ ဒဿေန္တော ယဿ ယဿ စာတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'න ච පභස්සරං' යනු දීප්තියක් නොමැති බවයි. 'පභංගු ච' යනු බිඳී යන ස්වභාවයයි. 'අයෝ' යනු කළු යකඩයි. 'ලෝහං' යනු මෙහි දක්වා ඇති (යකඩ, රන්, රිදී, මුතු) හතර හැර සෙසු ලෝහ වර්ගයි. 'සජ්ඣං' යනු රිදී ය. 'චිත්තස්ස' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතේ ය. කාම-රූප-අරූප යන භූමි තුනෙහි සිතට උපක්ලේශ ඇතිවන්නාක් මෙන්, ලෝකෝත්තර සිතට උපක්ලේශ ඇතිවන්නේ කෙසේද? (පිළිතුර:) ලෝකෝත්තර සිත උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙනි. යම් හේතුවක් නිසා ලෝකෝත්තර සිත උපදින්නට ඉඩ නොදෙන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම එම කාමච්ඡන්ද ආදී ධර්මයන් ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සිතේ ද උපක්ලේශ නම් වේ. 'පභංගු ච' යනු අරමුණෙහි කුඩු පට්ටම් වී විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. 'සම්මා සමාධියති ආසවානං ක්ෂයාය' යනු ආසවයන් ක්ෂය කරන අර්හත් ඵලය පිණිස නිසි හේතු සහිතව සිත සමාධිගත වීමයි. මෙපමණකින් සිත පිරිසිදු කර අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දක්වයි. දැන් උන්වහන්සේගේ අභිඥා ප්‍රතිවේධය දක්වමින් 'යස්ස යස්ස ච' යනාදිය වදාළහ. එය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

၄. ဒုဿီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දුශ්ශීල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄. စတုတ္ထေ ဟတူပနိသောတိ ဟတဥပနိဿယော ဟတကာရဏော. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏံ အာဒိံ ကတွာ တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ နိဗ္ဗိဒါ စ ဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ နိဗ္ဗိဒါ ဗလဝဝိပဿနာ, ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဖလဝိမုတ္တိ စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'හතූපනිසෝ' යනු විනාශ වූ උපනිශ්‍රය (බලවත් හේතු) ඇති බවයි. 'යථාභූත ඥානදර්ශනය' යනු නාමරූප පරිච්ඡේද ඥානය පටන් ගත් තරුණ විදර්ශනාවයි. 'නිබ්බිදා විරාගෝ' යනු කලකිරීම සහ නොඇලීමයි. එහි 'නිබ්බිදා' යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, 'විරාග' යනු මාර්ගයයි. 'විමුක්ති ඥානදර්ශනය' යනු ඵල විමුක්තිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුග්ගහිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅. ပဉ္စမေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ. စေတောဝိမုတ္တိဖလာတိအာဒီသု စေတောဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂဖလသမာဓိ. ပညာဝိမုတ္တီတိ ဖလဉာဏံ. သီလာနုဂ္ဂဟိတာတိ သီလေန အနုဂ္ဂဟိတာ အနုရက္ခိတာ. သုတာနုဂ္ဂဟိတာတိ ဗာဟုသစ္စေန အနုဂ္ဂဟိတာ. သာကစ္ဆာနုဂ္ဂဟိတာတိ ဓမ္မသာကစ္ဆာယ အနုဂ္ဂဟိတာ. သမထာနုဂ္ဂဟိတာတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ အနုဂ္ဂဟိတာ.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'චේතෝවිමුක්තිඵලා' යනාදියෙහි 'චේතෝවිමුක්ති' යනු මාර්ග ඵල සමාධියයි. 'ප්‍රඥා විමුක්ති' යනු ඵල ඥානයයි. 'සීලානුග්ගහිතා' යනු සීලයෙන් පෝෂණය වූ හෙවත් ආරක්ෂා වූ බවයි. 'සුතානුග්ගහිතා' යනු බහුශ්‍රැතභාවයෙන් පෝෂණය වූ බවයි. 'සාකච්ඡානුග්ගහිතා' යනු ධර්ම සාකච්ඡාවෙන් පෝෂණය වූ බවයි. 'සමථානුග්ගහිතා' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයෙන් පෝෂණය වූ බවයි.

ဣမဿ ပနတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ မဓုရမ္ဗဗီဇံ ရောပေတွာ သမန္တာ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ ကာလာနုကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ကာလာနုကာလံ မူလာနိ သောဓေတွာ ကာလာနုကာလံ ပတိတပါဏကေ ဟာရေတွာ ကာလာနုကာလံ မက္ကဋဇာလံ လုဉ္စိတွာ အမ္ဗံ ပဋိဇဂ္ဂန္တော ပုရိသော ဒဿေတဗ္ဗော. တဿ ဟိ ပုရိသဿ မဓုရမ္ဗဗီဇရောပနံ ဝိယ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, မရိယာဒဗန္ဓနံ ဝိယ သီလေန အနုဂ္ဂဏှနံ, ဥဒကာသေစနံ ဝိယ သုတေန အနုဂ္ဂဏှနံ, မူလပရိသောဓနံ ဝိယ သာကစ္ဆာယ အနုဂ္ဂဏှနံ, ပါဏကဟရဏံ ဝိယ ဈာနဝိပဿနာပါရိပန္ထိကသောဓနဝသေန သမထာနုဂ္ဂဏှနံ, မက္ကဋဇာလလုဉ္စနံ ဝိယ ဗလဝဝိပဿနာနုဂ္ဂဏှနံ, ဧဝံ အနုဂ္ဂဟိတဿ ရုက္ခဿ ခိပ္ပမေဝ ဝဍ္ဎိတွာ ဖလပ္ပဒါနံ ဝိယ ဣမေဟိ သီလာဒီဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ မူလသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ခိပ္ပမေဝ မဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတွာ စေတောဝိမုတ္တိပညာဝိမုတ္တိဖလပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවද, මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා, මධුර වූ අඹ බීජයක් රෝපණය කර, අවට වැටකඩොලු (සීමා බන්ධානය) බැඳ, කලින් කලට ජලය ඉස, කලින් කලට මුල් පිරිසිදු කර, කලින් කලට පතිත වූ පණුවන් ඉවත් කර, කලින් කලට මකුළු දැල් ඉවත් කර, අඹ ගස රැකබලා ගන්නා පුරුෂයෙකු නිදසුන් ලෙස දැක්විය යුතුය. එහිදී ඒ පුරුෂයා මධුර වූ අඹ බීජය රෝපණය කිරීම හා සමානව විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨිය දත යුතුය. වැටකඩොලු බැඳීම මෙන් සීලයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, පැන් ඉසීම මෙන් ශ්‍රැතයෙන් (ධර්ම ශ්‍රවණයෙන්) අනුග්‍රහ කිරීම ද, මුල් පිරිසිදු කිරීම මෙන් ධර්ම සාකච්ඡාවෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, පණුවන් ඉවත් කිරීම මෙන් ධ්‍යාන හා විදර්ශනාවන්ට බාධා පමුණුවන නීවරණ ධර්මයන් බැහැර කිරීමේ වසයෙන් සමථයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද, මකුළු දැල් ඉවත් කිරීම මෙන් බලවත් විදර්ශනාවෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ද දත යුතුය. මෙසේ අනුග්‍රහ කරන ලද වෘක්ෂය වහා වැඩී ඵල ලබා දෙන්නාක් මෙන්, සීලාදී ධර්මයන්ගෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද මූලික සම්මා දිට්ඨිය වහා මාර්ග වසයෙන් වැඩී චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය නම් වූ ඵලය ලබා දෙන බව දත යුතුය.

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විමුක්තායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.8] ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ ဝိမုစ္စနကာရဏာနိ. ယတ္ထာတိ ယေသု ဝိမုတ္တာယတနေသု. သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ဒေသေတိ. အတ္ထပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿ. ဓမ္မပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိံ ဇာနန္တဿ. ပါမောဇ္ဇန္တိ တရုဏပီတိ. ပီတီတိ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတိ. ကာယောတိ နာမကာယော. ပဿမ္ဘတီတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သုခံ ဝေဒေတီတိ သုခံ ပဋိလဘတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ သမာဓိယတိ. အယဉှိ တံ ဓမ္မံ သုဏန္တော အာဂတာဂတဋ္ဌာနေ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ဇာနာတိ, တဿ ဧဝံ ဇာနတော ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တဿာ ပီတိယာ အန္တရာ ဩသက္ကိတုံ န ဒေန္တော ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနိကော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – သမာဓိနိမိတ္တန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု အညတရော သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တံ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိအာဒိသု အာစရိယဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှန္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ သုဋ္ဌု မနသိကတံ သုဋ္ဌု ဥပဓာရိတံ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ပညာယာတိ ပညာယ သုဋ္ဌု ပစ္စက္ခံ ကတံ. တသ္မိံ ဓမ္မေတိ တသ္မိံ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိဓမ္မေ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စပိ ဝိမုတ္တာယတနာနိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ကထိတာနီတိ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'විමුක්තායතනානි' යනු විමුක්තිය ලැබීමේ හේතූන් ය. 'යත්ථ' යනු යම් විමුක්තායතනයන්හි ද යන්නයි. 'සත්ථා ධම්මං දේසේති' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ සතර සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරන සේක යන්නයි. 'අත්ථපටිසංවේදිනෝ' යනු පාලි අර්ථය දන්නා තැනැත්තාට ය. 'ධම්මපටිසංවේදිනෝ' යනු පාලි පෙළ දන්නා තැනැත්තාට ය. 'පාමොජ්ජං' යනු තරුණ ප්‍රීතියයි. 'පීති' යනු සතුටු ස්වභාවයෙන් යුත් බලවත් ප්‍රීතියයි. 'කායෝ' යනු නාම කයයි. 'පස්සම්භති' යනු සංසිඳෙයි. 'සුඛං වේදේති' යනු සැපයක් ලබයි. 'චිත්තං සමාධියති' යනු අර්හත් ඵල සමාධියෙන් සමාධිගත වෙයි. එසේම ඒ ධර්මය අසන මෙම භික්ෂුව ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් දැනගනියි. එසේ දැනගන්නා ඔහුට ප්‍රීතිය උපදියි. ඔහු ඒ ප්‍රීතිය අතරතුර පිරිහීමට ඉඩ නොදී, උපචාර කර්මස්ථාන ඇත්තෙකු වී විදර්ශනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. එය අරමුණු කොට 'සිත සමාධිගත වෙයි' යැයි පවසන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂය නම්: 'සමාධිනිමිත්තං' යනු තිස් අට වැදෑරුම් අරමුණු අතරින් යම් කිසි සමාධියක්ම සමාධි නිමිත්ත නම් වේ. 'සුග්ගහිතං හෝති' යනාදියෙහි, ගුරුවරයා වෙතින් කර්මස්ථාන උගන්නා තැනැත්තා විසින් මැනවින් ගන්නා ලද, මැනවින් මනසිකාර කරන ලද, මැනවින් ධාරණය කරන ලද බව අදහස් වේ. 'සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායා' යනු ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද බවයි. 'තස්මිං ධම්මේ' යනු ඒ කර්මස්ථාන පාලි ධර්මයෙහි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි විමුක්තායතන පහම අර්හත් ඵලයට පමුණුවා වදාරන ලදී.

၇. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇. သတ္တမေ အပ္ပမာဏန္တိ ပမာဏကရဓမ္မရဟိတံ လောကုတ္တရံ. နိပကာ ပတိဿတာတိ နေပက္ကေန စ သတိယာ စ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ. ပဉ္စ ဉာဏာနီတိ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ. ပစ္စတ္တညေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္တနိယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝါတိအာဒီသု အရဟတ္တဖလသမာဓိ အဓိပ္ပေတော. မဂ္ဂသမာဓီတိပိ ဝဒန္တိယေဝ. သော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ, ပုရိမော ပုရိမော ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ သမာဓိသုခဿ ပစ္စယတ္တာ အာယတိံ သုခဝိပါကော, ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယော, ကာမာမိသဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသာနံ အဘာဝါ နိရာမိသော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ မဟာပုရိသေဟိ သေဝိတတ္တာ အကာပုရိသသေဝိတော. အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ သဗ္ဗကိလေသဒရထသန္တတာယ စ သန္တော, အတပ္ပနိယဋ္ဌေန ပဏီတော. ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ လဒ္ဓတ္တာ ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ ဝါ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဟိ ဣဒံ အတ္ထတော ဧကံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန [Pg.9] ဝါ အရဟတာ လဒ္ဓတ္တာပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ, ဧကောဒိဘာဝေန အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝမေဝ ဝါ အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတော. အပ္ပဂုဏသာသဝသမာဓိ ဝိယ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန စိတ္တေန ပစ္စနီကဓမ္မေ နိဂ္ဂယှ ကိလေသေ ဝါရေတွာ အနဓိဂတတ္တာ န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. တံ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇန္တော တတော ဝါ ဝုဋ္ဌဟန္တော သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာ သတောဝ သမာပဇ္ဇတိ, သတောဝ ဝုဋ္ဌဟတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ဝါ သတော သမာပဇ္ဇတိ, သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. တသ္မာ ယဒေတ္ထ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော စာ’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခမာနဿ ပစ္စတ္တံယေဝ အပရပ္ပစ္စယဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧကံ ဉာဏံ. ဧသေဝ နယော သေသေသု. ဧဝံ ဣမာနိ ပဉ္စ ဉာဏာနိ ပစ္စတ္တညေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අප්පමාණං' යනු ප්‍රමාණයන් කරන්නා වූ කෙලෙස් රහිත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. 'නිපකා පටිස්සතා' යනු කෙලෙස් තවන ප්‍රඥාවෙන් හා ස්මෘතියෙන් යුක්තව යන්නයි. 'පඤ්ච ඥාණානි' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥාන පහකි. 'පච්චත්තඤ්ඤේව උප්පජ්ජන්ති' යනු තමා තුළම උපදියි යන්නයි. 'අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛෝ චේවා' යනාදියෙහි අර්හත් ඵල සමාධිය අදහස් කෙරේ. මාර්ග සමාධිය යැයි ද පවසති. එය ඒ ඒ සමාපන්න මොහොතෙහි සැපදායක බැවින් 'පච්චුප්පන්න සුඛ' නම් වේ. පෙර පෙර සමාධි සැපය පසු පසු සමාධි සැපයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් මතු සැප විපාක දෙයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'ආර්ය' නම් වේ. කාමාමිස, වට්ටාමිස, ලෝකාමිසයන්ගේ අභාවය නිසා 'නිරාමිස' නම් වේ. බුද්ධාදී මහා පුරුෂයන් විසින් සේවනය කළ බැවින් 'මහාපුරුෂ සේවිත' නම් වේ. අංගයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද, අරමුණෙහි සංසිඳීමෙන් ද, සියලු කෙලෙස් දාහයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද 'සන්ත' (ශාන්ත) නම් වේ. නොපිරිහෙන අර්ථයෙන් 'පණීත' නම් වේ. කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ලත් බැවින් හෝ කෙලෙස් සංසිඳුණු ස්වභාවයට පැමිණි බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ' නම් වේ. 'පටිප්පස්සද්ධ' සහ 'පටිප්පස්සද්ධි' යන වචන දෙකම අර්ථයෙන් සමාන වේ. නොහොත් සංසිඳුණු කෙලෙස් ඇති රහතන් වහන්සේ විසින් ලබන ලද බැවින් ද 'පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ' නම් වේ. ඒකෝදිභාවය (සිතේ ඒකාග්‍රතාවය) ලැබූ බැවින් හෝ ඒකෝදිභාවයට පත් වූ බැවින් 'ඒකෝදිභාවාධිගත' නම් වේ. පුහුණු නොකළ සාසව සමාධිය මෙන් නොව, සසංඛාරිකව ප්‍රයෝගයක් යොදා නීවරණ ධර්මයන් මර්දනය කොට කෙලෙස් වළක්වා නොලත් බැවින්, මෙය 'නසසංඛාරනිග්ගය්හවාරිත' නම් වේ. ඒ සමාධියට සමවදින විට හෝ එයින් නැගී සිටින විට ස්මෘතියේ පැතිරීම නිසා සිහියෙන්ම සමවදියි, සිහියෙන්ම නැගී සිටියි. නොහොත් නියම කරගත් කාලය අනුව සිහියෙන් යුතුව සමවදියි, සිහියෙන් යුතුව නැගී සිටියි. එබැවින් යමෙක් 'මෙම සමාධිය වර්තමානයෙහි සැපවත් ය, මතු සැප විපාක දෙන්නේය' යැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි ද, ඔහුට තමා තුළම අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින යම් ඥානයක් උපදී ද, එය පළමු ඥානයයි. සෙසු ඥානයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙම ඥාන පහ තමා තුළම උපදියි.

၈. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පඤ්චංගික සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈. အဋ္ဌမေ အရိယဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတဿ. ဘာဝနံ ဒေသေဿာမီတိ ဗြူဟနံ ဝဍ္ဎနံ ပကာသယိဿာမိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ကရဇကာယံ. အဘိသန္ဒေတီတိ တေမေတိ သ္နေဟေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ပဝတ္တပီတိသုခံ ကရောတိ. ပရိသန္ဒေတီတိ သမန္တတော သန္ဒေတိ. ပရိပူရေတီတိ ဝါယုနာ ဘသ္တံ ဝိယ ပူရေတိ. ပရိပ္ဖရတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ. သဗ္ဗာဝတော ကာယဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော ကာယဿ ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကသန္တတိပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပဌမဇ္ဈာနသုခေန အဖုဋံ နာမ န ဟောတိ.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අරියස්ස' යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇතිව දුරින් සිටිනා තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'භාවනං දස්සෙස්සාමි' යනු දියුණු කිරීම, වැඩීම ප්‍රකාශ කරමි යන්නයි. 'ඉමමේව කායං' යනු මෙම කරජ කායයි. 'අභිසන්දේති' යනු තෙත් කරයි, පිනවයි, සෑම තැනම පවතින ප්‍රීති සැපය ඇති කරයි. 'පරිසන්දේති' යනු අවටින් ගලා යෑමට සලස්වයි. 'පරිපූරේති' යනු සුළඟින් මල්ලක් පුරවන්නාක් මෙන් පුරවයි. 'පරිප්ඵරති' යනු හාත්පස ස්පර්ශ කරයි. 'සබ්බාවතෝ කායස්ස' යනු ඒ භික්ෂුවගේ සියලු කොටස්වලින් යුත් කයෙහි, යම්කිසි උපාදින්නක සන්තතිය පවතින තැනක, සම්, මස්, ලේ අනුව ගිය අංශු මාත්‍ර වූ ද ස්ථානයක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සැපයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දේ නම් නැත.

ဒက္ခောတိ ဆေကော ပဋိဗလော နှာနီယစုဏ္ဏာနိ ကာတုဉ္စေဝ ယောဇေတုဉ္စ သန္နေတုဉ္စ. ကံသထာလေတိ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ. မတ္တိကာဘာဇနံ ပန ထိရံ န ဟောတိ, သန္နေန္တဿ ဘိဇ္ဇတိ. တသ္မာ တံ န ဒဿေသိ. ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကန္တိ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ. သန္နေယျာတိ ဝါမဟတ္ထေန ကံသထာလံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန ပမာဏယုတ္တံ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ ပရိမဒ္ဒန္တော ပိဏ္ဍံ ကရေယျ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိဂ္ဂဟိတာ. သန္တရဗာဟိရာတိ [Pg.10] သဒ္ဓိံ အန္တောပဒေသေန စေဝ ဗဟိပဒေသေန စ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဒကသိနေဟေန ဖုဋာတိ အတ္ထော. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ န ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ, သက္ကာ ဟောတိ ဟတ္ထေနပိ ဒွီဟိပိ အင်္ဂုလီဟိ ဂဟေတုံ ဩဝဋ္ဋိကာယပိ ကာတုန္တိ အတ္ထော.

‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ, ස්නානය සඳහා ගන්නා සුවඳ කුඩු (ස්නාන චූර්ණ) සෑදීමට මෙන්ම ඒවා යෙදීමට සහ ඇනීමට සමර්ථ වූවෙකි. ‘කංසථාලෙ’ යනු කිසියම් ලෝහයකින් සාදන ලද බඳුනක ය. මැටි බඳුනක් නම් ස්ථාවර නැත, එය ඇනීමේදී බිඳී යයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහි දක්වා නැත. ‘පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකං’ යනු නැවත නැවතත් පැන් ඉසීමයි. ‘සන්නෙය්‍ය’ යනු වම් අතින් ලෝහ බඳුන අල්ලාගෙන, දකුණු අතින් නියමිත ප්‍රමාණයට පැන් ඉස ඉස, පිරිමදිමින් ගුලියක් කිරීමයි. ‘ස්නෙහානුගතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයට අනුව ගිය හෙවත් තෙතමනය උරාගත් යන්නයි. ‘ස්නෙහපරෙතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් හාත්පසින් වට වූ යන්නයි. ‘සන්තරබාහිරා’ යනු ඇතුළත ප්‍රදේශය සහ පිටත ප්‍රදේශය යන සෑම තැනම ජලයේ තෙතමනයෙන් ස්පර්ශ වූ යන අර්ථයයි. ‘න ච පග්ඝරිණී’ යනු ජලය බිංදු බිංදු ලෙස පිටතට ගලා නොයන බවයි. එය අතින් හෝ ඇඟිලි දෙකකින් හෝ තුනකින් වුවද එසවිය හැකි, ඉණේ රඳවා ගැනීමට වුවද හැකි තරම් ස්ථාවර බව මෙයින් අදහස් වේ.

ဒုတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥဗ္ဘိဒေါဒကောတိ ဥဗ္ဘိန္နဥဒကော, န ဟေဋ္ဌာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကော, အန္တောယေဝ ပန ဥပ္ပဇ္ဇနဥဒကောတိ အတ္ထော. အာယမုခန္တိ အာဂမနမဂ္ဂေါ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, အနွဍ္ဎမာသံ ဝါ အနုဒသာဟံ ဝါတိ အတ္ထော. ဓာရန္တိ ဝုဋ္ဌိံ. နာနုပ္ပဝေစ္ဆေယျာတိ နပ္ပဝေသေယျ, န ဝဿေယျာတိ အတ္ထော. သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာတိ သီတာ ဝါရိဓာရာ တံ ရဟဒံ ပူရယမာနာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဘိဇ္ဇန္တံ ဥဒကံ ခေါဘေတိ, စတူဟိ ဒိသာဟိ ပဝိသနဥဒကံ ပုရာဏပဏ္ဏတိဏကဋ္ဌဒဏ္ဍကာဒီဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဓာရာနိပါတဗုဗ္ဗုဠကေဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ, သန္နိသိန္နမေဝ ပန ဟုတွာ ဣဒ္ဓိနိမ္မိတမိဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒကံ ဣမံ ပဒေသံ ဖရတိ, ဣမံ န ဖရတီတိ နတ္ထိ. တေန အဖုဋောကာသော နာမ န ဟောတိ. တတ္ထ ရဟဒေါ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခံ, သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

දෙවන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උබ්භිදොදකො’ යනු පැනනඟින ජලය ඇති යන්නයි. මෙහි අර්ථය යටින් මතු වී එන ජලය නොව, විල ඇතුළතින්ම උපදින ජලය යන්නයි. ‘ආයමුඛං’ යනු ජලය පැමිණෙන මාර්ගයයි. ‘දෙවො’ යනු වලාකුළ හෙවත් වැස්සයි. ‘කාලෙන කාලං’ යනු වරින් වර, එනම් අඩමසකට වරක් හෝ දස දිනකට වරක් හෝ යන අර්ථයයි. ‘ධාරං’ යනු වර්ෂා ධාරාවයි. ‘නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය’ යනු ඇතුළු නොවිය යුතුය, නොවැසිය යුතුය යන අර්ථයයි. ‘සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා’ යනු සිසිල් දිය දහරාවන් ඒ විල පුරවමින් මතු වීමයි. සැබවින්ම යටින් මතුවන ජලය ඉහළට විත් දිය කැලඹීමට ලක් කරයි. සිව් දිශාවෙන් ඇතුළු වන ජලය පැරණි කොළ, තණකොළ, කෝටු, දඬු ආදියෙන් ජලය කැලඹීමට ලක් කරයි. වැසි දිය වර්ෂා ධාරා සහ දිය බුබුළුවලින් ජලය කැලඹීමට ලක් කරයි. නමුත් මැනවින් සංසුන්ව හිඳ, සෘද්ධියෙන් මැවුවාක් මෙන් උපදින ජලය, ‘මෙම ප්‍රදේශයෙහි පැතිරෙයි, මෙම ප්‍රදේශයෙහි නොපැතිරෙයි’ යනුවෙන් පැවසිය නොහැකි සේ මුළු විලෙහිම පැතිරෙයි. එම ජලයෙන් ස්පර්ශ නොවූ තැනක් නම් නැත. එහි විල මෙන් කර්ජ කාය (ශරීරය) ද, ජලය මෙන් දෙවන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

တတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သေတရတ္တနီလေသု ယံကိဉ္စိ ဥပ္ပလမေဝ, ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ, သတပတ္တံ ပဒုမံ. ပတ္တနိယမံ ဝါ ဝိနာပိ သေတံ ပဒုမံ, ရတ္တံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ဥဒကာနုဂ္ဂတာနီတိ ဥဒကတော န ဥဂ္ဂတာနိ. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ဥဒကတလဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနိယေဝ ဟုတွာ ပေါသန္တိ ဝဍ္ဎန္တီတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තුන්වන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උප්පලිනී’ යනු මෙහි මහනෙල් මල් ඇති බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද (පදුමිනී, පුණ්ඩරීකිනී) මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි සුදු, රතු, නිල් යන වර්ණයන්ගෙන් යුතු ඕනෑම මලක් ‘උප්පල’ (මහනෙල්) ලෙස හැඳින්වේ. පෙති සියයකට අඩු මල ‘පුණ්ඩරීක’ වන අතර පෙති සියයක් ඇති මල ‘පදුම’ වේ. එසේත් නැතහොත් පෙති ප්‍රමාණය ගැන නොසලකා, සුදු පැහැති මල ‘පදුම’ ලෙස ද, රතු පැහැති මල ‘පුණ්ඩරීක’ ලෙස ද මෙහි විනිශ්චය කර ඇත. ‘උදකානුග්ගතානි’ යනු ජලයෙන් ඉහළට මතු නොවූ යන්නයි. ‘අන්තොනිමුග්ගපොසීනී’ යනු ජල මතුපිටින් යට ගිලී තිබෙමින්ම පෝෂණය වන, වැඩෙන යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

စတုတ္ထဇ္ဈာနဥပမာယံ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေနာတိ ဧတ္ထ နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓံ, ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဩဒါတေန ဝတ္ထေနာတိ ဣဒံ ဥတုဖရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထေန ဟိ ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ, တင်္ခဏဓောတပရိသုဒ္ဓေန ဥတုဖရဏံ ဗလဝံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဟိ ဥပမာယ ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ. တသ္မာ ယထာ သုနှာတဿ ပုရိသဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝတ္ထံ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နဿ [Pg.11] သရီရတော ဥတု သဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထံ ဖရတိ, န ကောစိ ဝတ္ထဿ အဖုဋောကာသော ဟောတိ, ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဿ န ကောစိ ဩကာသော အဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမေဝ ဝါ ဝတ္ထံ ဝိယ, တံသမုဋ္ဌာနရူပံ ဥတုဖရဏံ ဝိယ. ယထာ ဟိ ကတ္ထစိ ကတ္ထစိ ဩဒါတဝတ္ထေ ကာယံ အဖုသန္တေပိ တံသမုဋ္ဌာနေန ဥတုနာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ကာယော ဖုဋော ဟောတိ, ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမုဋ္ဌာပိတေန သုခုမရူပေန သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဘိက္ခုနော ကာယော ဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

සිව්වන ධ්‍යාන උපමාවෙහි ‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන’ යන්නෙහි, කෙලෙස් රහිත බැවින් ‘පරිසුද්ධ’ ලෙස ද, ප්‍රභාස්වර බැවින් ‘පරියොදාත’ ලෙස ද දත යුතුය. ‘ඕදාතෙන වත්ථෙන’ යන්න උතු පැතිරවීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලදී. මලින වස්ත්‍රයකින් උතු පැතිරීම සිදු නොවේ, එකෙණෙහිම සෝදා පිරිසිදු කළ වස්ත්‍රයකින් උතු පැතිරීම ප්‍රබලව සිදුවේ. මෙම උපමාවෙහි වස්ත්‍රය මෙන් කර්ජ කාය ද, උතු පැතිරීම මෙන් සිව්වන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. එබැවින් මැනවින් ස්නානය කළ පුරුෂයෙකු හිස ද සහිතව සුදු වස්ත්‍රයක් පොරවාගෙන සිටින විට ඔහුගේ ශරීරයේ උතු මුළු වස්ත්‍රයෙහිම පැතිරෙයි, වස්ත්‍රයේ ස්පර්ශ නොවූ තැනක් නැත. එමෙන්ම සිව්වන ධ්‍යාන සුඛයෙන් භික්ෂුවගේ කර්ජ කායෙහි ස්පර්ශ නොවූ කිසිදු තැනක් නැතැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් සිව්වන ධ්‍යාන සිත වස්ත්‍රය මෙන් ද, එම සිතින් උපන් රූප උතු පැතිරීම මෙන් ද දත යුතුය. යම් යම් තැනක සුදු වස්ත්‍රය ශරීරයේ නොගෑවුණත්, එම වස්ත්‍රයෙන් හටගත් උතුවෙන් මුළු ශරීරයම ස්පර්ශ වන්නාක් මෙන්, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් උපන් සියුම් රූපයෙන් භික්ෂුවගේ මුළු ශරීරයම ස්පර්ශ වන්නේය යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမေဝ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ ယထာ တေန ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂါ သုဋ္ဌု ဂဟိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ အပရာပရေန ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ. အညော ဝါ အညန္တိ အညော ဧကော အညံ ဧကံ, အတ္တနောယေဝ ဟိ အတ္တာ န ပါကဋော ဟောတိ. ဌိတော ဝါ နိသိန္နန္တိ ဌိတကဿာပိ နိသိန္နော ပါကဋော ဟောတိ, တေနေဝံ ဝုတ္တံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥဒကမဏိကောတိ သမေခလာ ဥဒကစာဋိ. သမတိတ္တိကောတိ သမဘရိတော. ကာကပေယျာတိ မုခဝဋ္ဋိယံ နိသီဒိတွာ ကာကေန ဂီဝံ အနာမေတွာဝ ပါတဗ္ဗော.

‘පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයම වේ. ‘සුග්ගහිතං හොති’ යනු ඔහු විසින් ධ්‍යාන, විපස්සනා සහ මාර්ගයන් මැනවින් ග්‍රහණය කරගන්නාක් මෙන්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නිමිත්ත ද නැවත නැවතත් කෙරෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් මැනවින් ග්‍රහණය කරගනු ලබන බවයි. ‘අඤ්ඤො වා අඤ්ඤං’ යනු එක් අයෙක් තවත් අයෙකු දෙස බැලීමයි. සැබවින්ම තමාට තමා පැහැදිලිව නොපෙනේ. ‘ඨිතො වා නිසින්නං’ යනු සිටගෙන සිටින්නාට වාඩි වී සිටින්නා පැහැදිලිව පෙනේ යන අර්ථයයි. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘උදකමණිකො’ යනු බඳ පටියක් සහිත දිය හැලියයි. ‘සමතිත්තිකො’ යනු මුවවිට දක්වා පිරුණු යන්නයි. ‘කාකපෙය්‍යා’ යනු කටවටේ කෙළවර හිඳ, බෙල්ල නොනමාම කපුටෙකුට පැන් බීමට හැකි තරමට පිරී ඇති බවයි.

သုဘူမိယန္တိ သမဘူမိယံ. ‘‘သုဘူမေ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌာပေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၃၈) ဧတ္ထ ပန မဏ္ဍဘူမိ သုဘူမီတိ အာဂတာ. စတုမဟာပထေတိ ဒွိန္နံ မဟာမဂ္ဂါနံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ. အာဇညရထောတိ ဝိနီတအဿရထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ယထာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ ဂဏှိတုံ, ဧဝံ အာလမ္ဗနံ နိဿာယ တိရိယတော ဌပိတပတောဒေါ. ယောဂ္ဂါစရိယောတိ အဿာစရိယော. သွေဝ အဿဒမ္မေ သာရေတီတိ အဿဒမ္မသာရထိ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂတိံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ဥဇုကံ ပုရတော ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိနိဝတ္တေယျ.

‘සුභූමියං’ යනු සමතලා බිමෙහි ය. ‘යහපත් භූමියෙහි, මැනවින් සකස් කළ කුඹුරෙහි, කනු ඉවත් කළ බිමෙහි බීජ පිහිටුවන්නේය’ යන මෙහි ‘මණ්ඩභූමිය’ (සාරවත් බිම) ‘සුභූමි’ නමින් පැමිණ ඇත. ‘චතුමහාපථෙ’ යනු මහා මාර්ග දෙකක් එකිනෙක විනිවිද යන සේ හමුවන ස්ථානයයි. ‘ආජඤ්ඤරථො’ යනු හික්මවන ලද අසුන් යෙදූ රථයයි. ‘ඔධස්තපතොදො’ යනු රථයට නැඟ සිටින්නාට පහසුවෙන් ගත හැකි වන සේ, ආධාරකයට ඇලයට තබා ඇති කෙවිටයි. ‘යොග්ගාචරියො’ යනු අශ්ව ඇදුරා ය. ඔහුම හික්මවිය යුතු අසුන් පාලනය කරන බැවින් ‘අස්සදම්මසාරථී’ නම් වේ. ‘යෙනිච්ඡකං’ යනු යම් යම් මාර්ගයකින් යාමට කැමති වේ ද ඒ මාර්ගයයි. ‘යදිච්ඡකං’ යනු යම් යම් ගමනක් කැමති වේ ද එයයි. ‘සාරෙය්‍ය’ යනු ඍජුව ඉදිරියට මෙහෙයවීමයි. ‘පච්චාසාරෙය්‍ය’ යනු ආපසු හැරවීමයි.

ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမာပတ္တိပရိကမ္မံ ကထေတွာ ဣမာဟိ တီဟိ ဥပမာဟိ ပဂုဏသမာပတ္တိယာ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ အဘိညာပဋိပါဋိံ ဒဿေတုံ သော သစေ အာကင်္ခတီတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

මෙසේ පූර්වයෙහි අංග පහකින් සමාපත්ති පරිකර්මය පවසා, මෙම උපමාවන් තුනෙන් ප්‍රගුණ කළ සමාපත්තියේ ආනිසංස දක්වා, දැන් රහතන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දැක්වීමට ‘සො සචෙ ආකඞ්ඛති’ (ඔහු ඉදින් කැමති වන්නේ නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පැහැදිලිය. අටවන සූත්‍රය අවසන්ය.

၉. စင်္ကမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සක්මන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၉. နဝမေ [Pg.12] အဒ္ဓါနက္ခမော ဟောတီတိ ဒူရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တော ခမတိ, အဓိဝါသေတုံ သက္ကောတိ. ပဓာနက္ခမောတိ ဝီရိယက္ခမော. စင်္ကမာဓိဂတော သမာဓီတိ စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန အဓိဂတော အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ အညတရသမာဓိ. စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတီတိ စိရံ တိဋ္ဌတိ. ဌိတကေန ဂဟိတနိမိတ္တဉှိ နိသိန္နဿ နဿတိ, နိသိန္နေန ဂဟိတနိမိတ္တံ နိပန္နဿ. စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန စလိတာရမ္မဏေ ဂဟိတနိမိတ္တံ ပန ဌိတဿပိ နိသိန္နဿပိ နိပန္နဿပိ န နဿတီတိ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අද්ධානක්ඛමො හොති' යනු ඉතා දුර මාවතක් වුවද ගමන් කරද්දී එය ඉවසා සිටීමට හෙවත් දරා ගැනීමට හැකි වීමයි. 'පධානක්ඛමො' යනු වීර්යය වැඩීමෙහි ලා ඇති වන පීඩාවන් ඉවසන්නා වූ තැනැත්තායි. 'චංකමාධිගතො සමාධී' යනු සක්මන් භාවනාවෙහි යෙදෙන්නා විසින් ලබන ලද අෂ්ට සමාපත්තීන්ගෙන් එක්තරා සමාධියකි. 'චිරට්ඨිතිකො හොති' යනු බොහෝ කල් පවතින්නා වූ යන්නයි. සිටගෙන සිටින්නා විසින් ගන්නා ලද නිමිත්ත හිඳගන්නා විට නැති වී යයි. හිඳගෙන සිටින්නා විසින් ගන්නා ලද නිමිත්ත සැතපෙන විට නැති වී යයි. එහෙත් සක්මන් කරමින් එකම අරමුණක ගන්නා ලද නිමිත්ත සිටගෙන සිටියත්, හිඳගෙන සිටියත්, සැතපී සිටියත් නැති වී නොයයි.

၁၀. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၀. ဒသမေ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥစ္စော, ရာသိဘာဝေန စ မဟာ သဒ္ဒေါ ဧတေသန္တိ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ. တေသု ဟိ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတေသု ခတ္တိယမဟာသာလ-ဗြာဟ္မဏမဟာသာလာဒီသု မဟာသက္ကာရံ ဂဟေတွာ အာဂတေသု ‘‘အသုကဿ ဩကာသံ ဒေထ, အသုကဿ ဩကာသံ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မယံ ပဌမတရံ အာဂတာ, မယှံ ပဌမတရံ အာဂတာ, နတ္ထိ ဩကာသော’’တိ ဧဝံ အညမညံ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒေါ ဥစ္စော စေဝ မဟာ စ အဟောသိ. ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေတိ ကေဝဋ္ဋာ ဝိယ မစ္ဆဝိလောပေ. တေသဉှိ မစ္ဆပစ္ဆိံ ဂဟေတွာ အာဂတာနံ ဝိက္ကိဏနဋ္ဌာနေ ‘‘မယှံ ဒေထ မယှံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတော မဟာဇနဿ ဧဝရူပေါ သဒ္ဒေါ ဟောတိ. မီဠှသုခန္တိ အသုစိသုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. လာဘသက္ကာရသိလောကသုခန္တိ လာဘသက္ကာရဉ္စေဝ ဝဏ္ဏဘဏနဉ္စ နိဿာယ ဥပ္ပန္နသုခံ.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, ඉහළට නැඟුණු ස්වභාවය නිසා 'උච්ච' ද, ශබ්ද සමූහයක් ලෙස පවතින නිසා 'මහා' ද වන ශබ්ද ඇත්තෝ 'උච්චාසද්දමහාසද්දා' නම් වෙති. එහි ඉච්ඡානංගල ගමෙහි වසන රජමහාසාල, බ්‍රාහ්මණමහාසාල ආදී ප්‍රභූන් මහත් සත්කාර රැගෙන පැමිණි විට, 'අසුවලාට ඉඩ දෙන්න, අසුවලාට ඉඩ දෙන්නැ'යි කී කල්හි, 'අපි පළමුව ආවෙමු, අපට ඉඩ නැතැ'යි ඔවුනොවුන් පවසන ශබ්දය උස් වූ ද මහත් වූ ද එකක් විය. 'කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙ' යනු මසුන් පැහැර ගන්නා තැනක සිටින ධීවරයන් මෙනි. මසුන් කූඩා රැගෙන පැමිණි ධීවරයන්ගෙන් මසුන් විකුණන ස්ථානයේ දී 'මට දෙන්න, මට දෙන්නැ'යි පවසන මහා ජනයාගේ ශබ්දය වැනි ශබ්දයකි. 'මීළ්හසුඛං' යනු අශුචි වැනි වූ ක්ලේශයන් ඇසුරු කොට ඇති වන සැපයයි. 'මිද්ධසුඛං' යනු නිද්‍රාවෙන් ලබන සැපයයි. 'ලාභසක්කාරසිලොකසුඛං' යනු ලාභ සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රසංසා නිසාවෙන් උපදින සැපයයි.

တံနိန္နာဝ ဂမိဿန္တီတိ တံ တဒေဝ ဘဂဝတော ဂတဋ္ဌာနံ ဂမိဿန္တိ, အနုဗန္ဓိဿန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော သီလပညာဏန္တိ ယသ္မာ တထာဝိဓံ တုမှာကံ သီလဉ္စ ဉာဏဉ္စာတိ အတ္ထော. မာ စ မယာ ယသောတိ မယာ သဒ္ဓိံ ယသောပိ မာ သမာဂစ္ဆတု. ပိယာနန္တိ ပိယဇနာနံ. ဧသော တဿ နိဿန္ဒောတိ ဧသာ ပိယဘာဝဿ နိပ္ဖတ္တိ. အသုဘနိမိတ္တာနုယောဂန္တိ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂံ. သုဘနိမိတ္တေတိ ရာဂဋ္ဌာနိယေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ. ဧသော တဿ နိဿန္ဒောတိ ဧသာ တဿ အသုဘနိမိတ္တာနုယောဂဿ နိပ္ဖတ္တိ. ဧဝမိမသ္မိံ သုတ္တေ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

'තංනින්නාව ගමිස්සන්තී' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් දිශාවකට වඩින්නේ ද, ඒ දෙසටම ඔවුන් ද යන්නාහුය, උන්වහන්සේ පසුපසම වඩින්නාහුය යන්නයි. 'තථා හි, භන්තෙ, භගවතො සීලපඤ්ඤාණං' යනු ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ සීලය හා ප්‍රඥාව එබඳු උතුම් ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. 'මා ච මයා යසො' යනු මා සමඟ පිරිවර සම්පත්තිය හෙවත් කීර්තිය නොපැමිණේවා යන්නයි. 'පියානං' යනු ප්‍රිය ජනයාගේ යන්නයි. 'එසො තස්ස නිස්සන්දො' යනු ප්‍රියභාවය නිසා ඇති වන විපර්යාසයයි. 'අසුභනිමිත්තානුයොගං' යනු අසුභ කමටහනෙහි යෙදීමයි. 'සුභනිමිත්තෙ' යනු රාගයට හේතු වන ඉෂ්ට ආරම්මණයන් කෙරෙහිය. 'එසො තස්ස නිස්සන්දො' යනු අසුභ නිමිත්තෙහි මැනවින් පිහිටීම නිසා ලැබෙන ප්‍රතිඵලයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු පහක් සම්බන්ධයෙන් විදර්ශනාවම වදාරන ලද්දේය.

ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන පඤ්චංගික වර්ගය නිමයි.

၄. သုမနဝဂ္ဂေါ

4. සුමනා වර්ගය.

၁. သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සුමනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၁. စတုတ္ထဿ [Pg.13] ပဌမေ သုမနာ ရာဇကုမာရီတိ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ပတ္ထနံ ပတ္ထေတွာ ဧဝံ လဒ္ဓနာမာ ရာဇကညာ. ဝိပဿိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလသ္မိံ ဟိ နာဂရေသု ‘‘ယုဒ္ဓမ္ပိ ကတွာ သတ္ထာရံ အမှာကံ ဂဏှိဿာမာ’’တိ သေနာပတိံ နိဿာယ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ သံဃံ လဘိတွာ ပဋိပါဋိယာ ပုညာနိ ကာတုံ အာရဒ္ဓေသု သဗ္ဗပဌမဒိဝသော သေနာပတိဿ ဝါရော အဟောသိ. တသ္မိံ ဒိဝသေ သေနာပတိ မဟာဒါနံ သဇ္ဇေတွာ ‘‘အဇ္ဇ ယထာ အညော ကောစိ ဧကဘိက္ခမ္ပိ န ဒေတိ, ဧဝံ ရက္ခထာ’’တိ သမန္တာ ပုရိသေ ဌပေသိ. တံဒိဝသံ သေဋ္ဌိဘရိယာ ရောဒမာနာ ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ကီဠိတွာ အာဂတံ ဓီတရံ အာဟ – ‘‘သစေ, အမ္မ, တဝ ပိတာ ဇီဝေယျ, အဇ္ဇာဟံ ပဌမံ ဒသဗလံ ဘောဇေယျ’’န္တိ. သာ တံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, မာ စိန္တယိ, အဟံ တထာ ကရိဿာမိ, ယထာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော အမှာကံ ပဌမံ ဘိက္ခံ ဘုဉ္ဇိဿတီ’’တိ. တတော သတသဟဿဂ္ဃနိကာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ နိရုဒကပါယာသံ ပူရေတွာ သပ္ပိမဓုသက္ခရာဒီဟိ အဘိသင်္ခရိတွာ အညိဿာ ပါတိယာ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ တံ သုမနမာလာဂုဠေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ မာလာဂုဠသဒိသံ ကတွာ ဘဂဝတော ဂါမံ ပဝိသနဝေလာယ သယမေဝ ဥက္ခိပိတွာ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဃရာ နိက္ခမိ.

31. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සුමනා රාජකුමාරී' යනු මහත් සත්කාර කොට ප්‍රාර්ථනා තබා එනමින් ප්‍රසිද්ධ වූ රජකුමරියකි. විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි නගරවාසීහු 'අපි යුද්ධ කොට හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ (දන් දීමට) ලබා ගන්නෙමු'යි සේනාපති ඇසුරු කොට බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට පිළිවෙළින් දන් පින් කිරීමට පටන් ගත්හ. එහි පළමු දිනය සේනාපතිගේ වාරය විය. එදින සේනාපති මහත් දානයක් පිළියෙළ කොට, 'අද වෙන කිසිවෙකුට එක් භික්ෂුවකට පවා දන් දීමට ඉඩ නොදෙන්නැ'යි පිරිස යොදවා ආරක්ෂා කරවීය. එදින සිටු දේවිය හඬමින්, පන්සියයක් කුමරියන් සමඟ ක්‍රීඩා කොට පැමිණි තම දියණියට මෙසේ කීවාය: 'දියණිය, අද ඔබේ පියා ජීවත්ව සිටියේ නම් මම පළමුව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට දන් දෙන්නෙමි.' එවිට දියණිය, 'මෑණියනි, කනගාටු නොවන්න, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේ අපේ දානය පළමුව වළඳන අයුරින් මම කටයුතු කරන්නෙමි'යි කීවාය. ඉන්පසු ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක ජලය රහිත කිරිපිඬු (කිරි හා සහල් පමණක් යෙදූ) පුරවා, ගිතෙල් මී පැණි හා සක්කරා ආදියෙන් පිළියෙළ කොට, තවත් තලියකින් වසා, මල් දාමවලින් වෙළා මල් ගුලියක් මෙන් පෙනෙන්නට සලස්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු පිණිස වඩින වේලාවේ තමාම එය හිස මත තබාගෙන කිරිමව්වරුන් පිරිවරා ගෙදරින් නික්මුණාය.

အန္တရာမဂ္ဂေ သေနာပတိနော ဥပဋ္ဌာကာ, ‘‘အမ္မ, မာ ဣတော အာဂမာ’’တိ ဝဒန္တိ. မဟာပုညာ နာမ မနာပကထာ ဟောန္တိ, န စ တေသံ ပုနပ္ပုနံ ဘဏန္တာနံ ကထာ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ ဟောတိ. သာ ‘‘စူဠပိတ, မဟာပိတ, မာတုလ, ကိဿ တုမှေ ဂန္တုံ န ဒေထာ’’တိ အာဟ. သေနာပတိနာ ‘‘အညဿ ကဿစိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ မာ ဒေထာ’’တိ ဌပိတမှ, အမ္မာတိ. ကိံ ပန မမ ဟတ္ထေ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဿထာတိ? မာလာဂုဠံ ပဿာမာတိ. ကိံ တုမှာကံ သေနာပတိ မာလာပူဇမ္ပိ ကာတုံ န ဒေတီတိ? ဒေတိ, အမ္မာတိ. တေန ဟိ အပေထာတိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘မာလာဂုဠံ ဂဏှထ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဧကံ သေနာပတိဿ ဥပဋ္ဌာကံ ဩလောကေတွာ မာလာဂုဠံ ဂဏှာပေသိ. သာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘဝါဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယံ မေ သတိ ပရိတဿနဇီဝိတံ နာမ မာ ဟောတု, အယံ သုမနမာလာ ဝိယ နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ ပိယာဝ [Pg.14] ဟောမိ, နာမေန စ သုမနာယေဝါ’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ သတ္ထာရာ ‘‘သုခိနီ ဟောဟီ’’တိ ဝုတ္တာ ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ.

මඟ අතරතුර දී සේනාපතිගේ සේවකයෝ 'දියණිය, මෙතැනින් නොයන්නැ'යි කීහ. මහා පුණ්‍යවන්තයන්ගේ වචන ඉතා ප්‍රියමනාප බැවින් ඒවා නැවත නැවත කියන විට ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිය. ඇය 'බාප්පලා, ලොකු තාත්තලා, මාමාලා, ඔබලා අපට යන්නට ඉඩ නොදෙන්නේ මන්ද?'යි ඇසුවාය. 'දියණිය, සේනාපතිතුමා වෙනත් කිසිවෙකුට ආහාර පාන දීමට ඉඩ නොදෙන්නැ'යි අප නතර කර ඇතැයි ඔවුහු කීහ. 'ඔබලා මගේ අතේ ආහාර පාන දකින්නහුද?'යි ඇය ඇසූ විට, 'අපි මල් ගුලියක් දකින්නෙමු'යි ඔවුහු කීහ. 'සේනාපතිතුමා මල් පූජා කිරීමට පවා ඉඩ නොදෙන්නේද?'යි ඇසූ විට, 'දියණිය, එයට අවසර ඇතැ'යි ඔවුහු කීහ. 'එසේ නම් ඉවත් වන්නැ'යි පවසා ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ මල් ගුලිය පිළිගන්නා සේක්වා'යි කීවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සේනාපතිගේ එක් සේවකයෙකු දෙස බලා එය ලබා ගැනීමට සැලැස්වූහ. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම යම් යම් භවයන්හි උපදින විට මට කිසිදු අඩුවක් හෝ තැතිගැනීමක් නොවේවා, මේ මල් මෙන් උපදින උපදින තැන ප්‍රියමනාප තැනැත්තියක් වෙම්වා, නමින් සුමනාම වෙම්වා'යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සුවපත් වේවා'යි වදාළ කල්හි ඇය වැඳ පැදකුණු කොට නික්ම ගියාය.

ဘဂဝါပိ သေနာပတိဿ ဂေဟံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. သေနာပတိ ယာဂုံ ဂဟေတွာ ဥပဂဉ္ဆိ, သတ္ထာ ဟတ္ထေန ပတ္တံ ပိဒဟိ. နိသိန္နော, ဘန္တေ, ဘိက္ခုသံဃောတိ. အတ္ထိ နော ဧကော အန္တရာမဂ္ဂေ ပိဏ္ဍပါတော လဒ္ဓေါတိ? မာလံ အပနေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ အဒ္ဒသ. စူဠုပဋ္ဌာကော အာဟ – ‘‘သာမိ မာလာတိ မံ ဝတွာ မာတုဂါမော ဝဉ္စေသီ’’တိ. ပါယာသော ဘဂဝန္တံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗဘိက္ခူနံ ပဟောသိ. သေနာပတိ အတ္တနော ဒေယျဓမ္မံ အဒါသိ. သတ္ထာ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ မင်္ဂလံ ဝတွာ ပက္ကာမိ. သေနာပတိ ‘‘ကာ နာမ သာ ပိဏ္ဍပါတမဒါသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သေဋ္ဌိဓီတာ သာမီတိ. သပ္ပညာ ဣတ္ထီ, ဧဝရူပါယ ဃရေ ဝသန္တိယာ ပုရိသဿ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိ နာမ န ဒုလ္လဘာတိ ကံ အာနေတွာ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနေ ဌပေသိ?

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සේනාපතිගේ නිවසට වැඩම කොට පනවන ලද අසනෙහි වැඩ සිටියහ. සේනාපති කැඳ රැගෙන පැමිණි විට බුදුරජාණන් වහන්සේ අතින් පාත්‍රය වැසූහ. 'ස්වාමීනී, මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩ සිටිති'යි ඔහු කී විට, 'මඟදී අපට එක් දානයක් ලැබුණේය'යි වදාළහ. මල් ඉවත් කළ විට එහි වූ දානය දැකගත හැකි විය. එවිට සේවකයා 'ස්වාමීනී, මල් යැයි පවසා එක් ස්ත්‍රියක් මාව රැවටුවාය'යි කීවේය. ඒ කිරිපිඬු දානය බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු මහා සංඝයා වහන්සේටම ප්‍රමාණවත් විය. සේනාපති ද තමා පිළියෙළ කළ දානය පූජා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අනුමෝදනා බණ වදාරා වැඩම කළහ. 'ඒ දානය පූජා කළේ කවුද?'යි සේනාපති ඇසූ විට, 'ඒ සිටු දියණියයි' සේවකයා කීවේය. 'ඇය ඉතා ප්‍රඥාවන්ත ස්ත්‍රියකි, මෙබඳු ස්ත්‍රියක නිවසක සිටින විට පුරුෂයෙකුට ස්වර්ග සම්පත්තිය පවා ලැබීම අපහසු නොවේ'යි සිතා ඔහු ඇය කැඳවාගෙන විත් තම අගමෙහෙසිය ලෙස පත් කර ගත්තේය.

သာ ပိတုဂေဟေ စ သေနာပတိဂေဟေ စ ဓနံ ဂဟေတွာ ယာဝတာယုကံ တထာဂတဿ ဒါနံ ဒတွာ ပုညာနိ ကရိတွာ တတော စုတာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝ ဇာဏုပ္ပမာဏေန ဩဓိနာ သကလံ ဒေဝလောကံ ပရိပူရယမာနံ သုမနဝဿံ ဝဿိ. ဒေဝတာ ‘‘အယံ အတ္တနာဝ အတ္တနော နာမံ ဂဟေတွာ အာဂတာ’’တိ ‘‘သုမနာ ဒေဝဓီတာ’’တွေဝဿာ နာမံ အကံသု. သာ ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တီ နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ အဝိဇဟိတသုမနဝဿာ ‘‘သုမနာ သုမနာ’’တွေဝ နာမာ အဟောသိ. ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ ကောသလရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တာပိ ပဉ္စသတာ ကုမာရိကာ တံဒိဝသညေဝ တသ္မိံ တသ္မိံ ကုလေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဧကဒိဝသေယေဝ သဗ္ဗာ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိံသု. တံခဏံယေဝ ဇာဏုပ္ပမာဏေန ဩဓိနာ သုမနဝဿံ ဝဿိ. တံ ဒိသွာ ရာဇာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကတာဘိနီဟာရာ ဧသာ ဘဝိဿတီ’’တိ တုဋ္ဌမာနသော ‘‘ဓီတာ မေ အတ္တနာဝ အတ္တနော နာမံ ဂဟေတွာ အာဂတာ’’တိ သုမနာတွေဝဿာ နာမံ ကတွာ ‘‘မယှံ ဓီတာ န ဧကိကာဝ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ နဂရံ ဝိစိနာပေန္တော ‘ပဉ္စ ဒါရိကာသတာနိ ဇာတာနီ’’တိ သုတွာ သဗ္ဗာ အတ္တနာဝ ပေါသာပေသိ. မာသေ မာသေ သမ္ပတေ ‘‘အာနေတွာ မမ ဓီတု ဒဿေထာ’’တိ အာဟ. ဧဝမေသာ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ပတ္ထနံ ပတ္ထေတွာ ဧဝံလဒ္ဓနာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ඇය සිය පියාගේ නිවසේදීත් සේනාපතිගේ නිවසේදීත් ධනය රැගෙන ජීවිතාන්තය දක්වා තථාගතයන් වහන්සේට දන් දී පින්කම් කොට, එතැනින් චුතව කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයේ උපන්නාය. උපන් මොහොතේම දණහිස දක්වා උසට මුළු දිව්‍ය ලෝකයම පිරී යන පරිදි සමන් පිච්ච මල් වැස්සක් වැස්සේය. "මේ තැනැත්තිය තමාගේ නම තමාම රැගෙන ආවාය" යැයි සලකා දේවතාවෝ ඇයට "සුමනා දේවධීතාව" යැයි නම් තැබූහ. ඇය කල්ප අනූ එකක් මුළුල්ලේ දෙවියන් අතර හා මිනිසුන් අතර සසර සැරිසරද්දී උපන් උපන් සෑම තැනකදීම ඇයව අත්නොහරින සමන් පිච්ච මල් වැසි ඇතිව "සුමනා, සුමනා" යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ වූවාය. මේ කාලයේදී ඇය කොසොල් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. එම පන්සියයක් කුමාරිකාවෝ ද එදිනම ඒ ඒ කුලවල පිළිසිඳගෙන එකම දිනක මවුකුසින් බිහි වූහ. ඒ මොහොතේම දණහිස ප්‍රමාණයට සමන් පිච්ච මල් වැස්සක් වැස්සේය. එය දැක රජතුමා "මෑ පෙර කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තියක වන්නීය" යැයි සතුටු සිතින් "මගේ දියණිය ඇගේ නම තමාම රැගෙන ආවාය" යැයි සලකා ඇයට "සුමනා" යැයි නම් තබා, "මගේ දියණිය තනිව උපන්නේ නැතැයි" නගරය පිරික්සූ විට කුමාරිකාවන් පන්සියයක් උපන් බව අසා ඒ සියල්ලන්ම තමාම පෝෂණය කළේය. මසක් පාසා ඒ දරුවන් ගෙන්වා "මගේ දියණියට පෙන්වන්න" යැයි කීවේය. මෙසේ ඇය මහත් සත්කාර කොට ප්‍රාර්ථනා තබා මෙවැනි නමක් ලැබූ තැනැත්තියක බව දත යුතුය.

တဿာ [Pg.15] သတ္တဝဿိကကာလေ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဝိဟာရံ နိဋ္ဌာပေတွာ တထာဂတဿ ဒူတေ ပေသိတေ သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. အနာထပိဏ္ဍိကော ဂန္တွာ ရာဇာနံ ဧဝမာဟ – ‘‘မဟာရာဇ, သတ္ထု ဣဓာဂမနံ အမှာကမ္ပိ မင်္ဂလံ တုမှာကမ္ပိ မင်္ဂလမေဝ, သုမနံ ရာဇကုမာရိံ ပဉ္စဟိ ဒါရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပုဏ္ဏဃဋေ စ ဂန္ဓမာလာဒီနိ စ ဂါဟာပေတွာ ဒသဗလဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပေသေထာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘သာဓု မဟာသေဋ္ဌီ’’တိ တထာ အကာသိ. သာပိ ရညာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ တဿာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သာ ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. အညာနိပိ ပဉ္စ ဒါရိကာသတာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ ပဉ္စ ဥပါသကသတာနိ တသ္မိံယေဝ ခဏေ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိံသု. ဧဝံ တသ္မိံ ဒိဝသေ အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ ဒွေ သောတာပန္နသဟဿာနိ ဇာတာနိ.

ඇයට සත් හැවිරිදි වියේදී අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා විහාරය නිමවා තථාගතයන් වහන්සේට දූතයන් යැවූ කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන සැවැත් නුවරට වැඩම කළ සේක. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: "මහාරාජයෙනි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මෙහි වැඩමවීම අපටත් මංගල්‍යයකි, ඔබතුමාටත් මංගල්‍යයකි. එබැවින් සුමනා රාජකුමාරිය කුමාරිකාවන් පන්සියයක් සමඟ පූර්ණ ඝට හා සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන දසබලයන් වහන්සේව පිළිගැනීම පිණිස පිටත් කර හරින්න." රජතුමා "මහ සිටුතුමනි, යහපතැයි" කියා එසේම කළේය. ඇය ද රජු පැවසූ පරිදිම ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට එකත්පසෙක සිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඇය කුමාරිකාවන් පන්සියයක් සමඟ සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියාය. තවත් පන්සියයක් කුමාරිකාවෝ ද, මව්වරුන් පන්සියයක් ද, උපාසකවරුන් පන්සියයක් ද ඒ මොහොතේම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. මෙසේ එදින මඟ මධ්‍යයේදීම දෙදහසක් සෝවාන් වූවෝ බිහි වූහ.

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမတာယ. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ သဟာယကာ ဒွေ ဘိက္ခူ အဟေသုံ. တေသု ဧကော သာရဏီယဓမ္မံ ပူရေတိ, ဧကော ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ. သာရဏီယဓမ္မပူရကော ဣတရံ အာဟ – ‘‘အာဝုသော, အဒိန္နဿ ဖလံ နာမ နတ္ထိ, အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပရေသံ ဒတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဣတရော ပန အာဟ – ‘‘အာဝုသော, တွံ န ဇာနာသိ, ဒေယျဓမ္မံ နာမ ဝိနိပါတေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အတ္တနော ယာပနမတ္တမေဝ ဂဏှန္တေန ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ ပူရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တေသု ဧကောပိ ဧကံ အတ္တနော ဩဝါဒေ ဩတာရေတုံ နာသက္ခိ. ဒွေပိ အတ္တနော ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ တတော စုတာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တတ္ထ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ဣတရံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အဓိဂဏှိ.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටියද, එතැනට ගියේය" යන මෙහි කුමන හේතුවක් නිසා ගියේද? ප්‍රශ්න ඇසීමට ඇති කැමැත්ත නිසාය. අතීතයේ කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ මිතුරන් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් වැඩ සිටියහ. ඔවුන්ගෙන් එක් නමක් සාරණීය ධර්මයන් පූරණය කළ අතර අනෙක් නම භක්තාග්‍ර වත පූරණය කළේය. සාරණීය ධර්ම පුරන භික්ෂුව අනෙක් භික්ෂුවට මෙසේ කීවේය: "ඇවැත්නි, නොදුන් තැනැත්තාට ඵලයක් නැත, තමා ලැබූ දෙය අනුන්ට දී අනුභව කිරීම වටින්නේය." එහෙත් අනෙක් නම මෙසේ කීවේය: "ඇවැත්නි, ඔබ නොදන්නේය, දාන වස්තුව විනාශ කිරීම සුදුසු නැත, තමාගේ යැපීම සඳහා පමණක් ලබා ගනිමින් භක්තාග්‍ර වත පූරණය කිරීම වටින්නේය." ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් කිසිවෙකුත් අනෙකාව තම අදහසට ගැනීමට සමත් නොවූහ. දෙදෙනාම තම තමන්ගේ ප්‍රතිපත්ති පූරණය කොට එයින් චුතව කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයේ උපන්නහ. එහිදී සාරණීය ධර්ම පූරණය කළ දිව්‍ය පුත්‍රයා අනෙක් දිව්‍ය පුත්‍රයාට වඩා කරුණු පහකින් විශිෂ්ට විය.

ဧဝံ တေ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ခေပေတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ သာဝတ္ထိယံ နိဗ္ဗတ္တိံသု. သာရဏီယဓမ္မပူရကော ကောသလရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဣတရော တဿာယေဝ ဥပဋ္ဌာကဣတ္ထိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တေ ဒွေပိ ဇနာ ဧကဒိဝသေနေဝ ဇာယိံသု. တေ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ နှာပေတွာ သိရိဂဗ္ဘေ နိပဇ္ဇာပေတွာ ဒွိန္နမ္ပိ မာတရော ဗဟိ သက္ကာရံ သံဝိဒဟိံသု. တေသု သာရဏီယဓမ္မပူရကော အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ မဟန္တံ သေတစ္ဆတ္တံ သုပညတ္တံ သိရိသယနံ အလင်္ကတပဋိယတ္တဉ္စ နိဝေသနံ ဒိသွာ ‘‘ဧကသ္မိံ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တောသ္မီ’’တိ အညာသိ. သော ‘‘ကိံ [Pg.16] နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တောသ္မီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘သာရဏီယဓမ္မနိဿန္ဒေနာ’’တိ ဉတွာ ‘‘သဟာယော မေ ကုဟိံ နု ခေါ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော နီစသယနေ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ ပူရေမီတိ မမ ဝစနံ န ဂဏှိ, ဣမသ္မိံ ဣဒါနိ တံ ဌာနေ နိဂ္ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ‘‘သမ္မ မမ ဝစနံ နာကာသီ’’တိ အာဟ. အထ ကိံ ဇာတန္တိ. ပဿ မယှံ သမ္ပတ္တိံ, သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ သိရိသယနေ နိပန္နောသ္မိ, တွံ နီစမဉ္စေ ထဒ္ဓအတ္ထရဏမတ္တေ နိပန္နောသီတိ. ကိံ ပန တွံ ဧတံ နိဿာယ မာနံ ကရောသိ, နနု ဝေဠုသလာကာဟိ ကတွာ ပိလောတိကာယ ပလိဝေဌိတံ သဗ္ဗမေတံ ပထဝီဓာတုမတ္တမေဝါတိ?

මෙසේ ඔවුන් දෙවි මිනිස් ලෝකවල සැරිසරමින් එක් බුද්ධාන්තරයක් ගෙවා මේ කාලයේ සැවැත් නුවර උපන්නහ. සාරණීය ධර්ම පූරණය කළ තැනැත්තා කොසොල් රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත් අතර, අනෙක් තැනැත්තා ඇගේම උපස්ථායිකාවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඒ දෙදෙනාම එකම දිනක උපන්නහ. නම් තබන දිනයේ ඔවුන්ව නහවා සිරිගැබ සැතපවූ කල්හි දෙදෙනාගේම මව්වරු පිටත සත්කාර සංවිධානය කළහ. ඔවුන්ගෙන් සාරණීය ධර්ම පුරන ලද කුමාරයා ඇස් හැර බලා මහත් වූ සේසත ද, මැනවින් පනවන ලද සිරි යහන ද, අලංකාර ලෙස පිළියෙළ කරන ලද මාලිගාව ද දැක "මම රාජ කුලයක උපන්නෙමි" යි දැනගත්තේය. ඔහු "මම කුමන කර්මයක් කොට මෙහි උපන්නෙමිදැයි" මෙනෙහි කරද්දී "සාරණීය ධර්මයේ අනුසසින්" යැයි දැනගෙන, "මගේ මිතුරා කොහේ උපන්නේදැයි" විමසීමේදී ඔහු පහත් අසනක සැතපී සිටිනු දැක "මොහු භක්තාග්‍ර වත පුරමියි කියා මගේ වචනය පිළිගත්තේ නැත, දැන් මේ මොහොතේ ඔහුට නිග්‍රහ කිරීම වටී" යැයි සිතා, "යහළුව, ඔබ මගේ වචනය පිළිපැද්දේ නැතැයි" කීවේය. එවිට "කුමක් වීදැයි" ඇසීය. "මගේ සම්පත්තිය දෙස බලන්න, මම සේසතක් යට සිරි යහනක සැතපී සිටිමි, ඔබ රළු ඇතිරිල්ලක් පමණක් ඇති මිටි ඇඳක සැතපී සිටින්නෙහිය" යැයි කී කල්හි, "ඔබ මේ දේ නිසා මානය ඇති කරගන්නේ ඇයි? මේ සියල්ල උණ පතුරුවලින් නිමවා වැරණි රෙදිවලින් වෙළන ලද පඨවි ධාතු මාත්‍රයක් පමණක් නොවේදැයි" ඔහු ඇසුවේය.

သုမနာ တေသံ ကထံ သုတွာ ‘‘မမ ဘာတိကာနံ သန္တိကေ ကောစိ နတ္ထီ’’တိ တေသံ သမီပံ ဂစ္ဆန္တီ ဒွါရံ နိဿာယ ဌိတာ ‘‘ဓာတူ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣဒံ ဓာတူတိ ဝစနံ ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထိ. မမ ဘာတိကာ သမဏဒေဝပုတ္တာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘သစာဟံ ‘ဣမေ ဧဝံ ကထေန္တီ’တိ မာတာပိတူနံ ကထေဿာမိ, ‘အမနုဿာ ဧတေ’တိ နီဟရာပေဿန္တိ. ဣဒံ ကာရဏံ အညဿ အကထေတွာ ကင်္ခစ္ဆေဒကံ ပုရိသဟေရညိကံ မမ ပိတရံ မဟာဂေါတမဒသဗလံယေဝ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဘုတ္တပါတရာသာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဒသဗလဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂမိဿာမီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ ပဉ္စ ရထသတာနိ ယောဇာပေသိ. ဇမ္ဗုဒီပတလသ္မိဉှိ တိဿောဝ ကုမာရိယော ပိတူနံ သန္တိကာ ပဉ္စ ရထသတာနိ လဘိံသု – ဗိမ္ဗိသာရရညော ဓီတာ စုန္ဒီ ရာဇကညာ, ဓနဉ္စယဿ သေဋ္ဌိဿ ဓီတာ ဝိသာခါ, အယံ သုမနာ ရာဇကညာတိ. သာ ဂန္ဓမာလံ အာဒါယ ရထေ ဌိတာ ပဉ္စရထသတပရိဝါရာ ‘‘ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

සුමනා එම කතාව අසා "මගේ සහෝදරයන් අසල කිසිවෙක් නැත" කියා ඔවුන් වෙත යමින් සිටියදී දොරට හේත්තු වී "ධාතූ" යන වචනය අසා "මෙම ධාතූ යන වචනය ශාසනයෙන් බැහැරව නැත. මගේ සහෝදරයන් මහණ දේවපුත්‍රයන් වන්නට ඇත" යි සිතා - "මම මවුපියන්ට 'මොවුන් මෙසේ පවසති' යි කීවොත්, 'මොවුන් අමනුෂ්‍යයෝ ය' යි පවසා ඔවුන් පලවා හරිනු ඇත. මෙම කරුණ අන් අයෙකුට නොකියා සැක දුරු කරන, රන්කරුවකු බඳු වූ මගේ පියාණන් වන ඒ මහා ගෞතම දසබලයන් වහන්සේගෙන්ම විමසන්නෙමි" යි උදෑසන ආහාර ගෙන රජු වෙත ගොස් "දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන්නෙමි" යි පැවසුවාය. රජතුමා රථ පන්සියයක් සූදානම් කරවීය. දඹදිව් තලයෙහි සිය පියවරුන්ගෙන් රථ පන්සියයක් ලැබුවේ කුමාරිකාවන් තිදෙනෙක් පමණි - එනම් බිම්බිසාර රජුගේ දියණිය වූ චුන්දී රාජකුමාරිය ද, ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණිය වූ විශාඛාව ද, මෙම සුමනා රාජකුමාරිය ද වේ. ඇය සුවඳ මල් ගෙන රථයක නැඟී පන්සියයක් රථ පිරිවරාගෙන "මෙම ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාය.

ဣဓဿူတိ ဣဓ ဘဝေယျုံ. ဧကော ဒါယကောတိ ဧကော အတ္တနာ လဒ္ဓလာဘတော ပရဿ ဒတွာ ပရိဘုဉ္ဇနကော သာရဏီယဓမ္မပူရကော. ဧကော အဒါယကောတိ ဧကော အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပရဿ အဒတွာ ပရိဘုဉ္ဇနကော ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တပူရကော. ဒေဝဘူတာနံ ပန နေသန္တိ ဒေဝဘူတာနံ ဧတေသံ. အဓိဂဏှာတီတိ အဓိဘဝိတွာ ဂဏှာတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ အတိသေတိ. အာဓိပတေယျေနာတိ ဇေဋ္ဌကကာရဏေန. ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟီတိ သေသဒေဝေ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိယ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အဓိဂဏှာတိ. မာနုသကေနာတိအာဒီသု [Pg.17] အာယုနာ မဟာကဿပတ္ထေရော ဝိယ ဗာကုလတ္ထေရော ဝိယ အာနန္ဒတ္ထေရော ဝိယ စ, ဝဏ္ဏေန မဟာဂတိမ္ဗအဘယတ္ထေရော ဝိယ ဘဏ္ဍာဂါရအမစ္စော ဝိယ စ, သုခေန ရဋ္ဌပါလကုလပုတ္တော ဝိယ သောဏသေဋ္ဌိပုတ္တော ဝိယ ယသဒါရကော ဝိယ စ, ယသေန ဓမ္မာသောကော ဝိယ, တထာ အာဓိပစ္စေနာတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အတိရေကော ဇေဋ္ဌကော ဟောတိ.

"ඉධස්සූ" යනු මෙම ශාසනයෙහි විය යුතුය යන්නයි. "එකෝ දායකෝ" යනු එක් අයෙකු තමාට ලැබුණු ලාභයෙන් අන් අයට දී අනුභව කරන්නා වූ සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. "එකෝ අදායකෝ" යනු එක් අයෙකු තමාට ලැබුණු දේ අන් අයට නොදී අනුභව කරන්නා වූ භක්තග්ග වත් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. "දේවභූතානං පන නේසං" යනු දේවත්වයට පත් වූ මොවුන්ගේ යන්නයි. "අධිගණ්හාති" යනු මැඩ පවත්වා ගනියි, යටපත් කරයි, ඉක්මවා යයි යන්නයි. "ආධිපතෙය්යේන" යනු ජේෂ්ඨත්වය හෙවත් ප්‍රධානත්වය නමැති කරුණෙනි. "ඉමේහි පංචහි ඨානේහි" යනු සෙසු දෙවියන්ව දේවරාජ වූ සක්‍රයා ඉක්මවා පවතින්නා සේ මෙම කරුණු පහෙන් ඉක්මවා පවතියි යන්නයි. "මානුසකේනාති" ආදී තැන්හි ආයුෂයෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් මෙන් ද බාකුල තෙරුන් මෙන් ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. වර්ණයෙන් මහා ගතිම්බ අභය තෙරුන් මෙන් ද භාණ්ඩාගාරික ඇමති මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. සැපයෙන් රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා මෙන් ද සෝණ සිටු පුත්‍රයා මෙන් ද යස කුලපුත්‍රයා මෙන් ද ඉක්මවා පවතියි. යසසින් ධර්මාශෝක රජු මෙන් ද එසේම ආධිපත්‍යයෙන් ධර්මාශෝක රජු මෙන් ද මෙම කරුණු පහෙන් අතිශයින් උසස් වූ ජේෂ්ඨයෙක් වෙයි.

ယာစိတောဝ ဗဟုလန္တိ ဗာကုလတ္ထေရ-သီဝလိတ္ထေရ-အာနန္ဒတ္ထေရာဒယော ဝိယ ယာစိတောဝ ဗဟုလံ စီဝရာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အတိရေကော ဟောတိ ဇေဋ္ဌကော. ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိန္တိ ယံ ဧကဿ ဝိမုတ္တိယာ သဒ္ဓိံ ဣတရဿ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ, တံ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. သတ္တဝဿိကဒါရကော ဝါ ဟိ ဝိမုတ္တိံ ပဋိဝိဇ္ဈတု ဝဿသတိကတ္ထေရော ဝါ ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ ဥပါသကော ဝါ ဥပါသိကာ ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ, ပဋိဝိဒ္ဓလောကုတ္တရမဂ္ဂေ နာနတ္တံ နာမ နတ္ထိ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယာနိ နာမ.

"යාචිතෝව බහුලං" යනු බාකුල තෙරුන්, සීවලී තෙරුන්, ආනන්ද තෙරුන් ආදීන් මෙන් ආරාධනා කරන ලදුවම බහුල වශයෙන් සිවුරු ආදිය පරිභෝජනය කරයි යන මෙම කරුණුවලින් අතිශයින් උසස් ජේෂ්ඨයෙක් වෙයි. "යදිදං විමුත්තියා විමුත්තිං" යනු එක් අයෙකුගේ විමුක්තිය හා අනෙක් අයගේ විමුක්තිය අතර කිසියම් වෙනසක් කිය යුතු නම්, එවැනි වෙනසක් මම නොකියමි යන්න අර්ථයයි. සත් හැවිරිදි දරුවෙකු වුව ද රහත් බව අවබෝධ කළත්, සියක් වස් පිරුණු තෙරනමක් වුව ද, භික්ෂුවක හෝ භික්ෂුණියක හෝ උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක හෝ දෙවියෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ අවබෝධ කළ ද, අවබෝධ කළ ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙහි වෙනසක් නම් නැත. "අලමේවාති" යනු සුදුසුම වේ යන්නයි. "යත්‍ර හි නාමාති" යනු යම් කුසල් දහම්හු නම් වේ ද යන්නයි.

ဂစ္ဆံ အာကာသဓာတုယာတိ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော. သဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဂုဏာနံ သဒ္ဓါတာ. ထနယန္တိ ဂဇ္ဇန္တော. ဝိဇ္ဇုမာလီတိ မာလာသဒိသာယ မေဃမုခေ စရန္တိယာ ဝိဇ္ဇုလတာယ သမန္နာဂတော. သတက္ကကူတိ သတကူဋော, ဣတော စိတော စ ဥဋ္ဌိတေန ဝလာဟကကူဋသတေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ဒဿနသမ္ပန္နောတိ သောတာပန္နော. ဘောဂပရိဗျူဠှောတိ ဥဒကောဃေန ဝိယ ဒါနဝသေန ဒီယမာနေဟိ ဘောဂေဟိ ပရိဗျူဠှော, ဒေဝလောကံ သမ္ပာပိတောတိ အတ္ထော. ပေစ္စာတိ ပရလောကေ. သဂ္ဂေ ပမောဒတီတိ ယသ္မိံ သဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထေဝ မောဒတီတိ.

"ගච්ඡං ආකාසධාතුයා" යනු අහසින් යන්නා වූ යන්නයි. "සද්ධෝ" යනු තෙරුවන් ගුණය කෙරෙහි විශ්වාසය ඇත්තා වූ යන්නයි. "ථනයන්ති" යනු ගර්ජනා කරමින් යන්නයි. "විජ්ජුමාලී" යනු මල් මාලාවක් බඳු වූ වලාකුළු අතර හැසිරෙන විදුලි රේඛාවන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "සතක්කකූ" යනු සිය ගණන් කූටයන් ඇති, එහෙන් මෙහෙන් නැගී සිටි වලාකුළු මුදුන් සිය ගණනකින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "දස්සනසම්පන්නෝ" යනු සෝතාපන්න තැනැත්තායි. "භෝගපරිබ්‍යූළ්හෝ" යනු ජල පහරකින් මෙන් දානමය වශයෙන් දෙනු ලබන භෝගයන්ගෙන් පිරිපුන් වූ, දෙව්ලොවට පමුණුවන ලද යන අර්ථයයි. "පෙච්ච" යනු පරලොවදී යන්නයි. "සග්ගේ පමෝදති" යනු යම් ස්වර්ගයක උපදියි ද එහිම සතුටු වෙයි යන්නයි.

၂. စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. චුන්දී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၂. ဒုတိယေ ပဉ္စဟိ ရထသတေဟီတိ ဘုတ္တပါတရာသာ ပိတု သန္တိကံ ပေသေတွာ ပဉ္စ ရထသတာနိ ယောဇာပေတွာ တေဟိ ပရိဝုတာတိ အတ္ထော. ဥပသင်္ကမီတိ ဘာတရာ သဒ္ဓိံ ပဝတ္တိတံ ပဉှသာကစ္ဆံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ဂန္ဓမာလစုဏ္ဏာဒီနိ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိ. ယဒေဝ သော ဟောတီတိ ယဒါ ဧဝ သော ဟောတိ. အထ ဝါ ယော ဧဝ သော ဟောတိ. အရိယကန္တာနိ သီလာနီတိ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိ [Pg.18] သီလာနိ. တာနိ ဟိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ဟောန္တိ, ဘဝန္တရေပိ န ပရိစ္စဇန္တိ. သေသံ စတုက္ကနိပါတေ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

32. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි "පංචහි රථසතේහි" යනු උදෑසන ආහාර ගෙන පිය රජු වෙත දූතයන් යවා රථ පන්සියයක් සූදානම් කරවා ඒවායින් පිරිවරන ලද යන්න අර්ථයයි. "උපසංකමී" යනු සහෝදරයා සමඟ ඇති වූ ප්‍රශ්න සාකච්ඡාව විමසන්නෙමි යි සුවඳ මල් කුඩු ආදිය ගෙන එළඹියාය යන්නයි. "යදේව සෝ හෝති" යනු යම් කලෙක ඔහු වෙයි ද යන්නයි. එසේත් නැත්නම් යමෙක් ඔහුම වෙයි ද යන්නයි. "අරියකන්තානි සීලානි" යනු මාර්ග ඵලයන්ට සම්බන්ධ වූ සීලයන්ය. ඒවා ආර්යයන්ට ප්‍රිය වූ සීලයන් වන අතර භවයකදී වුව ද අත් නොහරින්නාහ. ඉතිරි කොටස චතුක්ක නිපාතයේ අග්ගප්පසාද සූත්‍රයෙහි කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၃. တတိယေ ဘဒ္ဒိယေတိ ဘဒ္ဒိယနဂရေ. ဇာတိယာဝနေတိ သယံဇာတေ အရောပိတေ ဟိမဝန္တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓေ ဝနသဏ္ဍေ, တံ နဂရံ ဥပနိဿာယ တသ္မိံ ဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အတ္တစတုတ္ထောတိ အတ္တနာ စတုတ္ထော. ကသ္မာ ပနေသ ဘဂဝန္တံ အတ္တစတုတ္ထံယေဝ နိမန္တေသိ? ဂေဟေ ကိရဿ မင်္ဂလံ မဟန္တံ, တတ္ထ မဟန္တေန သံဝိဓာနေန ဗဟူ မနုဿာ သန္နိပတိဿန္တိ. တေ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဝိသန္တေန ဒုဿင်္ဂဟာ ဘဝိဿန္တီတိ အတ္တစတုတ္ထံယေဝ နိမန္တေသိ. အပိ စဿ ဧဝမ္ပိ အဟောသိ – ‘‘ဒဟရကုမာရိကာယော မဟာဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ သတ္ထရိ ဩဝဒန္တေ ဩလီနမနာ ဩဝါဒံ ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျု’’န္တိ. ဣမိနာပိ ကာရဏေန အတ္တစတုတ္ထမေဝ နိမန္တေသိ. ဩဝဒတု တာသံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ ဘဂဝါ, ဧတာသံ ဩဝဒတု, ဧတာ ဩဝဒတူတိ အတ္ထော. ဥပယောဂတ္ထသ္မိဉှိ ဧတံ သာမိဝစနံ. ယံ တာသန္တိ ယံ ဩဝါဒါနုသာသနံ ဧတာသံ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ သော သေဋ္ဌိ ‘‘ဣမာ မမ သန္တိကေ ဩဝါဒံ ဂဏှမာနာ ဟရာယေယျု’’န္တိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

33. තුන්වැන්නෙහි "භද්දියේ" යනු භද්දිය නගරයෙහි යන්නයි. "ජාතියාවනේ" යනු නොවපුරන ලද, ඉබේ හටගත්, හිමාලය සමඟ එකට බැඳී පවතින වනාන්තරයක එම නගරය ඇසුරු කරමින් ඒ වනයේ වාසය කරයි යන්න අර්ථයයි. "අත්තචතුත්ථෝ" යනු තමා සිව්වැන්නා කොට යන්නයි. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තමා සමඟ හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේ ඇයි? ඔහුගේ නිවසේ විශාල මංගල්‍යයකි, එහි විශාල පිළියෙල කිරීම් මැද බොහෝ මිනිසුන් රැස් වනු ඇත. ඔවුන් භික්ෂු සංඝයාට උපස්ථාන කිරීමට යෑමෙන් සංග්‍රහ කිරීම අපහසු වනු ඇතැයි සිතා හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේය. තවද ඔහුට මෙබඳු සිතක් ද විය - "තරුණ කුමාරිකාවන් මහා භික්ෂු සංඝයා මැද ශාස්තෘන් වහන්සේ අවවාද කරන කල්හි ලැජ්ජාවෙන් යුතුව අවවාදය පිළිගැනීමට සමත් නොවිය හැකිය" යනුවෙනි. මේ කරුණ නිසා ද හතර නමකට පමණක් ආරාධනා කළේය. "ඔවදතු තාසං භන්තේ" යනු ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මොවුන්ට අවවාද කළ මැනව, මොවුන්ට අවවාද කළ මැනව යන අර්ථයයි. මෙහි "තාසං" යන්න දෙවැනි විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි විභක්තියකි. "යං තාසං" යනු මොවුන්ට යම් අවවාද අනුශාසනාවක් වේ ද යන්නයි. සිටුතුමා මෙසේ පවසා, "මොවුන් මා ඉදිරිපිට අවවාද ලබන විට ලැජ්ජා වනු ඇත" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම ගියේය.

ဘတ္တူတိ သာမိကဿ. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ အနုဒ္ဒယံ ပဋိစ္စ. ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယောတိ သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာ. ပစ္ဆာနိပါတိနိယောတိ သဗ္ဗပစ္ဆာ နိပဇ္ဇနသီလာ. ဣတ္ထိယာ ဟိ ပဌမတရံ ဘုဉ္ဇိတွာ သယနံ အာရုယှ နိပဇ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သဗ္ဗေ ပန ဂေဟပရိဇနေ ဘောဇေတွာ ဥပကရဏဘဏ္ဍံ သံဝိဓာယ ဂေါရူပါဒီနိ အာဂတာနာဂတာနိ ဉတွာ သွေ ကတ္တဗ္ဗကမ္မံ ဝိစာရေတွာ ကုဉ္စိကာမုဒ္ဒိကံ ဟတ္ထေ ကတွာ သစေ ဘောဇနံ အတ္ထိ, ဘုဉ္ဇိတွာ, နော စေ အတ္ထိ, အညံ ပစာပေတွာ သဗ္ဗေ သန္တပ္ပေတွာ ပစ္ဆာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. နိပန္နာယပိ ယာဝ သူရိယုဂ္ဂမနာ နိဒ္ဒါယိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သဗ္ဗပဌမံ ပန ဥဋ္ဌာယ ဒါသကမ္မကရေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကမ္မံ ကရောထာ’’တိ ကမ္မန္တံ ဝိစာရေတွာ ဓေနုယော ဒုဟာပေတွာ သဗ္ဗံ ဂေဟေ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ အတ္တနော ပစ္စက္ခံယေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ[Pg.19]. ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော ပစ္ဆာနိပါတိနိယော’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံကာရပဋိဿာဝိနိယောတိ ကိံ ကရောမ ကိံ ကရောမာ’’တိ မုခံ ဩလောကေတွာ ဝိစရဏသီလာ. မနာပစာရိနိယောတိ မနာပံယေဝ ကိရိယံ ကရဏသီလာ. ပိယဝါဒိနိယောတိ ပိယမေဝ ဝစနံ ဝါဒနသီလာ. ပူဇေဿာမာတိ စတုပစ္စယပူဇာယ ပူဇယိဿာမ.

"භත්තු" යනු ස්වාමියාටයි. "අනුකම්පං උපාදාය" යනු අනුකම්පාව නිසාවෙනි. "පුබ්බුට්ඨායිනියෝ" යනු සැමට පෙර අවදිවන සුළු බවයි. "පච්ඡානිපාතිනියෝ" යනු සැමට පසුව නිදාගන්නා සුළු බවයි. ස්ත්‍රියක විසින් සැමට පෙර ආහාර ගෙන යහනට ගොස් නිදා ගැනීම සුදුසු නැත; ඇය විසින් සියලු නිවැසියන්ට ආහාර පිරිනමා, ගෘහ උපකරණ පිළියෙළ කර, ගවයන් ආදී සතුන් පැමිණි නොපැමිණි බව පරීක්ෂා කර, පසුදින කළ යුතු වැඩ කටයුතු විමසා බලා, යතුරු මණ්ඩලය අතට ගෙන, ආහාර ඉතිරිව තිබේ නම් අනුභව කර, නැතහොත් වෙනත් ආහාරයක් පිසවා සියල්ලන් සතුටු කරවා පසුව නිදාගැනීම සුදුසුය. නිදාගත්තද සූර්යයා උදාවන තෙක් නිදා නොසිටිය යුතුය; සැමට පෙර අවදි වී සේවකයන් කැඳවා "මෙම කටයුතු කරන්න" යැයි කර්මාන්ත විමසා බලා, එළදෙනුන්ගෙන් කිරි දොවා ගෘහයේ කළ යුතු සියලු කටයුතු තමා ඉදිරියේම කරවීම සුදුසුය. මේ අර්ථය සලකා "පුබ්බුට්ඨායිනියෝ පච්ඡානිපාතිනියෝ" යැයි වදාළ සේක. "කිංකාරපටිස්සාවිනියෝ" යනු "කුමක් කරමුද, කුමක් කරමුද" යැයි ස්වාමියාගේ මුහුණ බලා විමසන සුළු බවයි. "මනාපචාරිනියෝ" යනු මනාප වූ ක්‍රියාවන්ම කරන සුළු බවයි. "පියවාදිනියෝ" යනු ප්‍රිය වචනම පවසන සුළු බවයි. "පූජෙස්සාමා" යනු සිවුපසයෙන් පූජා කරන්නෙමු යන්නයි.

အဗ္ဘာဂတေတိ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတေ. အာသနောဒကေန ပဋိပူဇေဿာမာတိ အာသနေန စ ပါဒဓောဝနဥဒကေန စ ပူဇယိဿာမ. ဧတ္ထ စ မာတာပိတူနံ ဒေဝသိကံ သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော. သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ပန အဗ္ဘာဂတာနံ အာသနံ ဒတွာ ပါဒဓောဝနဉ္စ ဒါတဗ္ဗံ, သက္ကာရော စ ကာတဗ္ဗော.

"අබ්භාගතේ" යනු තමා සමීපයට පැමිණි අයටයි. "ආසනෝදකේන පටිපූජෙස්සාමා" යනු ආසනයෙන් සහ පා සෝදන පැන්වලින් පූජා කරන්නෙමු යන්නයි. මෙහිදී දෙමාපියන්ට දිනපතා සත්කාර කළ යුතුය. පැමිණි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට ආසනය පිරිනමා පා සෝදන පැන් දිය යුතුය, සත්කාර කළ යුතුය.

ဥဏ္ဏာတိ ဧဠကလောမံ. တတ္ထ ဒက္ခာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဠကလောမာနံ ဝိဇဋနဓောဝနရဇနဝေဏိကရဏာဒီသု ကပ္ပာသဿ စ ဝဋ္ဋနပိသနဖောဋနကန္တနာဒီသု ဆေကာ ဘဝိဿာမ. တတြုပါယာယာတိ တသ္မိံ ဥဏ္ဏာကပ္ပာသသံဝိဓာနေ ဥပါယဘူတာယ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာယ ဝီမံသာယ သမန္နာဂတာ. အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတုန္တိ အတ္တနာ ကာတုမ္ပိ ပရေဟိ ကာရာပေတုမ္ပိ ယုတ္တာ စေဝ သမတ္ထာ စ ဘဝိဿာမာတိ အတ္ထော.

"උණ්ණා" යනු බැටළු ලොම්ය. "තත්ථ දක්ඛා භවිස්සාමා" යනු බැටළු ලොම් පිරිසිදු කිරීම, සේදීම, වර්ණ ගැන්වීම සහ නූල් කැපීම ආදියෙහි ද, කපු කටින යන්ත්‍රවලින් සකස් කිරීම් ආදියෙහි ද දක්ෂ වන්නෙමු යන්නයි. "තත්රුපායායා" යනු ඒ ලොම් හා කපු පිළියෙළ කිරීමේදී "මෙම කාලයෙහි මේ දේ කිරීම සුදුසුයි" යනුවෙන් පවතින විමසා බැලීමේ නුවණින් යුක්ත වීමයි. "අලං කාතුං අලං සංවිධාතුං" යනු තමාට කිරීමටත්, අන් ලවා කරවීමටත් සුදුසු මෙන්ම සමර්ථ වන්නෙමු යන්න අර්ථයයි.

ကတဉ္စ ကတတော ဇာနိဿာမ, အကတဉ္စ အကတတောတိ သကလဒိဝသံ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကတွာ အာဂတာနံ, ဥပဍ္ဎဒိဝသံ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကတွာ အာဂတာနံ, နိက္ကမ္မာနံ ဂေဟေ နိသိန္နာနံ ဣဒံ နာမ ဒါတုဉ္စ ဧဝဉ္စ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝံ ဇာနိဿာမ. ဂိလာနကာနဉ္စ ဗလာဗလန္တိ သစေ ဟိ ဂိလာနကာလေ တေသံ ဘေသဇ္ဇဘောဇနာဒီနိ ဒတွာ ရောဂံ ဖာသုံ န ကရောန္တိ, ‘‘ဣမေ အရောဂကာလေ အမှေ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ကာရေန္တိ. ဂိလာနကာလေ အတ္ထိ ဘာဝမ္ပိ နော န ဇာနန္တီ’’တိ ဝိရတ္တရူပါ ပစ္ဆာ ကိစ္စာနိ န ကရောန္တိ, ဒုက္ကဋာနိ ဝါ ကရောန္တိ. တသ္မာ နေသံ ဗလာဗလံ ဉတွာ ဒါတဗ္ဗဉ္စ ကာတဗ္ဗဉ္စ ဇာနိဿာမာတိ ဧဝံ တုမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ခါဒနီယံ ဘောဇနီယဉ္စဿာတိ ခါဒနီယဉ္စ ဘောဇနီယဉ္စ အဿ အန္တောဇနဿ. ပစ္စံသေနာတိ ပဋိလဘိတဗ္ဗေန အံသေန, အတ္တနော အတ္တနော လဒ္ဓဗ္ဗကောဋ္ဌာသာနုရူပေနာတိ အတ္ထော. သံဝိဘဇိဿာမာတိ ဒဿာမ. သမ္ပာဒေဿာမာတိ သမ္ပာဒယိဿာမ.

"කතඤ්ච කතතෝ ජානිස්සාම, අකතඤ්ච අකතතෝ" යනු මුළු දවස පුරා මේ කටයුතු කර පැමිණි අයටත්, අඩ දවසක් වැඩ කර පැමිණි අයටත්, වැඩක් නොකර නිවසේ සිටි අයටත් මේ දේ දිය යුතුය, මෙසේ කළ යුතුය යන්න දැනගන්නෙමු යන්නයි. "ගිලානකානඤ්ච බලාබලං" යනු යමෙකු ගිලන් වූ විට ඔවුන්ට බෙහෙත් හා ආහාර පාන දී රෝගය සුවපත් නොකරන්නේ නම්, "මේ අය නිරෝගී කාලයේදී අප ලවා ඔවුන්ට අවශ්‍ය දේ කරවා ගනිති, ගිලන් වූ කල අප ගැන නොබලති" යනුවෙන් කලකිරී පසුව කටයුතු මඟහරිති, නැතහොත් වැරදි සහගත ලෙස කරති. එබැවින් ඔවුන්ගේ ශක්තිය හා දුර්වලකම දැන දිය යුතු දේ හා කළ යුතු දේ දැනගන්නෙමු යන්න මෙයින් පුරුදු විය යුතු බව දක්වයි. "ඛාදනීයං භෝජනීයඤ්චස්සා" යනු එම නිවැසියන්ට හිමි විය යුතු කැවිලි හා බොජුන්ය. "පච්චංසේනා" යනු ලැබිය යුතු කොටස අනුව, එනම් ඒ ඒ අයගේ ලැබිය යුතු කොටසට අනුරූපව යන්න අර්ථයයි. "සංවිභජිස්සාමා" යනු බෙදා දෙන්නෙමු යන්නයි. "සම්පාදෙස්සාමා" යනු පිළියෙළ කර දෙන්නෙමු යන්නයි.

အဓုတ္တီတိ [Pg.20] ပုရိသဓုတ္တသုရာဓုတ္တတာဝသေန အဓုတ္တိယော. အထေနီတိ အထေနိယော အစောရိယော. အသောဏ္ဍီတိ သုရာသောဏ္ဍတာဒိဝသေန အသောဏ္ဍိယော.

"අධුත්ති" යනු ස්ත්‍රී-පුරුෂ ධූර්ත හෝ සුරා ධූර්තභාවයෙන් තොර වූ බවයි. "අතේනී" යනු සොරකම් නොකරන බවයි. "අසොණ්ඩී" යනු සුරා සොණ්ඩ ආදියෙන් තොර වීමයි.

ဧဝံ သုတ္တန္တံ နိဋ္ဌပေတွာ ဣဒါနိ ဂါထာဟိ ကူဋံ ဂဏှန္တော ယော နံ ဘရတိ သဗ္ဗဒါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘရတီတိ ပေါသတိ ပဋိဇဂ္ဂတိ. သဗ္ဗကာမဟရန္တိ သဗ္ဗကာမဒဒံ. သောတ္ထီတိ သုဣတ္ထီ. ဧဝံ ဝတ္တတီတိ ဧတ္တကံ ဝတ္တံ ပူရေတွာ ဝတ္တတိ. မနာပါ နာမ တေ ဒေဝါတိ နိမ္မာနရတီ ဒေဝါ. တေ ဟိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ရူပံ မာပေတွာ အဘိရမဏတော နိမ္မာနရတီတိ စ မနာပါတိ စ ဝုစ္စန္တီတိ.

මෙසේ සූත්‍රය අවසන් කර දැන් ගාථාවලින් උපරිමයට ගෙන යමින් "යෝ නං භරති සබ්බදා" ආදිය වදාළ සේක. එහි "භරති" යනු පෝෂණය කරයි, රැකබලා ගනී යන්නයි. "සබ්බකාමහරං" යනු සියලු කැමති දේ ලබා දෙන යන්නයි. "සොත්ථී" යනු යහපත් වූ තැනැත්තියයි. "ඒවං වත්තතී" යනු මෙපමණ වත් පිළිවෙත් පුරා වසයි යන්නයි. "මනාපා නාම තේ දේවා" යනු නිම්මාණරතී දෙවියෝය. ඔවුන් කැමති කැමති රූප මවාගෙන අභිරමණය කරන බැවින් "නිම්මාණරතී" කියාද "මනාප" කියාද කියනු ලැබේ.

၄. သီဟသေနာပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සීහ සේනාපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄. စတုတ္ထေ သန္ဒိဋ္ဌိကန္တိ သာမံ ပဿိတဗ္ဗကံ. ဒါယကောတိ ဒါနသူရော. န သော သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ တိဋ္ဌတိ, ပရိစ္စဇိတုမ္ပိ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ဒါနပတီတိ ယံ ဒါနံ ဒေတိ, တဿ ပတိ ဟုတွာ ဒေတိ, န ဒါသော, န သဟာယော. ယော ဟိ အတ္တနာ မဓုရံ ဘုဉ္ဇတိ, ပရေသံ အမဓုရံ ဒေတိ, သော ဒါနသင်္ခါတဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါသော ဟုတွာ ဒေတိ. ယော ယံ အတ္တနာ ဘုဉ္ဇတိ, တဒေဝ ဒေတိ, သော သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ. ယော ပန အတ္တနာ ယေန ကေနစိ ယာပေတိ, ပရေသံ မဓုရံ ဒေတိ, သော ပတိ ဇေဋ္ဌကော သာမီ ဟုတွာ ဒေတိ. တာဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒါနပတီ’’တိ.

34. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "සන්දිට්ඨිකං" යනු තමා විසින්ම දැකිය යුතු වූවකි. "දායකෝ" යනු දානයෙහි ශූර වූ තැනැත්තායි. ඔහු ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොසිටී, පරිත්‍යාග කිරීමටද සමත් වෙයි යන්න අර්ථයයි. "දානපති" යනු දෙන දානයට තමා ස්වාමියා වී දීමයි, දාසයෙකු හෝ යහළුවෙකු මෙන් දීම නොවේ. යමෙක් තමා රසවත් දේ අනුභව කරමින් අන් අයට නීරස දේ දෙයිද, ඔහු දානය නමැති දෙය්‍යධර්මයට දාසයෙකු වී දෙයි. යමෙක් තමා අනුභව කරන දෙයම දෙයිද, ඔහු යහළුවෙකු වී දෙයි. යමෙක් තමා යම්කිසි දෙයකින් යැපෙමින් අන් අයට රසවත් දේ දෙයිද, ඔහු ස්වාමියෙකු හා ශ්‍රේෂ්ඨයෙකු වී දෙයි. එවැනි තැනැත්තා අරභයා "දානපති" යැයි කියනු ලැබේ.

အမင်္ကုဘူတောတိ န နိတ္တေဇဘူတော. ဝိသာရဒေါတိ ဉာဏသောမနဿပ္ပတ္တော. သဟဗျတံ ဂတာတိ သဟဘာဝံ ဧကီဘာဝံ ဂတာ. ကတာဝကာသာတိ ယေန ကမ္မေန တတ္ထ အဝကာသော ဟောတိ, တဿ ကတတ္တာ ကတာဝကာသာ. တံ ပန ယသ္မာ ကုသလမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ကတကုသလာတိ ဝုတ္တံ. မောဒရေတိ မောဒန္တိ ပမောဒန္တိ. အသိတဿာတိ အနိဿိတဿ တထာဂတဿ. တာဒိနောတိ တာဒိလက္ခဏံ ပတ္တဿ.

"අමංගුභූතෝ" යනු තේජස නැති නොවූ බවයි. "විසාරදෝ" යනු ඥානය හා සෝමනස්සයට පත් වූ බවයි. "සහබ්‍යතං ගතා" යනු එක්වීමට පත් වූ බවයි. "කතාවකාසා" යනු යම් කර්මයකින් එහි ඉඩ ලැබේද, එම කර්මය කළ බැවින් අවස්ථාව සලසා ගත් අයයි. එය කුසල්ම වන බැවින් "කතකුසලා" යැයි කියන ලදී. "මෝදරේති" යනු සතුටු වෙති, ප්‍රමෝද වෙති යන්නයි. "අසිතස්ස" යනු තෘෂ්ණාව ඇසුරු නොකළ තථාගතයන් වහන්සේටයි. "තාදිනෝ" යනු තාදී ලක්ෂණයට පත් වූ තැනැත්තාටයි.

၅. ဒါနာနိသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දානානිසංස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅. ပဉ္စမေ ဂိဟိဓမ္မာ အနပဂတော ဟောတီတိ အခဏ္ဍပဉ္စသီလော ဟောတိ. သတံ ဓမ္မံ အနုက္ကမန္တိ သပ္ပုရိသာနံ မဟာပုရိသာနံ ဓမ္မံ အနုက္ကမန္တော[Pg.21]. သန္တော နံ ဘဇန္တီတိ သပ္ပုရိသာ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကာ ဧတံ ဘဇန္တိ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ගිහිධම්මා අනපගතෝ හෝති" යනු අඛණ්ඩ පංචශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. "සතං ධම්මං අනුක්කමන්ති" යනු සත්පුරුෂ මහාපුරුෂයන්ගේ ධර්මය අනුගමනය කිරීමයි. "සන්තෝ නං භජන්ති" යනු බුදු, පසේබුදු, තථාගත ශ්‍රාවක වූ සත්පුරුෂයන් එම දායකයා ඇසුරු කරති යන්නයි.

၆. ကာလဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. කාලදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆. ဆဋ္ဌေ ကာလဒါနာနီတိ ယုတ္တဒါနာနိ, ပတ္တဒါနာနိ အနုစ္ဆဝိကဒါနာနီတိ အတ္ထော. နဝသဿာနီတိ အဂ္ဂသဿာနိ. နဝဖလာနီတိ အာရာမတော ပဌမုပ္ပန္နာနိ အဂ္ဂဖလာနိ. ပဌမံ သီလဝန္တေသု ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ပဌမံ သီလဝန္တာနံ ဒတွာ ပစ္ဆာ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဝဒညူတိ ဘာသိတညူ. ကာလေန ဒိန္နန္တိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေန ဒိန္နံ. အနုမောဒန္တီတိ ဧကမန္တေ ဌိတာ အနုမောဒန္တိ. ဝေယျာဝစ္စန္တိ ကာယေန ဝေယျာဝဋိကကမ္မံ ကရောန္တိ. အပ္ပဋိဝါနစိတ္တောတိ အနုက္ကဏ္ဌိတစိတ္တော. ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ ယသ္မိံ ဌာနေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ, တတ္ထ ဒဒေယျ.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'kāladānāni' යනු සුදුසු කල්හි දෙන දානයන් ය, එනම් උචිත වූ හෝ අනුරූප වූ දානයන් යනු අර්ථයයි. 'navasassāni' යනු අග්‍ර ශෂ්‍යයන් (අලුත් අස්වැන්න) ය. 'navaphalāni' යනු ආරාමයෙන් පළමුව හටගත් අග්‍ර ඵලයන් ය. 'paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti' යනු පළමුව සිල්වතුන්ට දී පසුව තමා පරිභෝග කරයි යන්නයි. 'vadaññū' යනු ඉල්ලන්නන්ගේ බස දන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'kālena dinnaṃ' යනු සුදුසු වූ පැමිණි කල්හි දෙන ලද දානයයි. 'anumodantīti' යනු එක් පසෙක සිට සතුටු වෙති (අනුමෝදන් වෙති). 'veyyāvaccaṃ' යනු කයින් වත්පිළිවෙත් කිරීමයි. 'appaṭivānacitto' යනු පසුබට නොවන (නොකැළඹුණු) සිතැති බවයි. 'yattha dinnaṃ mahapphalanti' යනු යම් ස්ථානයක දෙන ලද්ද මහත් ඵල වේ ද, එහි දිය යුතු ය යන්නයි.

၇. ဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. භෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇. သတ္တမေ အာယုံ ဒေတီတိ အာယုဒါနံ ဒေတိ. ဝဏ္ဏန္တိ သရီရဝဏ္ဏံ. သုခန္တိ ကာယိကစေတသိကသုခံ. ဗလန္တိ သရီရထာမံ. ပဋိဘာနန္တိ ယုတ္တမုတ္တပ္ပဋိဘာနံ.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'āyuṃ deti' යනු ආයුෂය නමැති දානය දෙයි. 'vaṇṇaṃ' යනු ශරීර වර්ණයයි. 'sukhaṃ' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. 'balaṃ' යනු ශරීර ශක්තියයි. 'paṭibhānaṃ' යනු සුදුසු පරිදි වැටහෙන නුවණයි.

၈. သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈. အဋ္ဌမေ အနုကမ္ပန္တီတိ အနုဂ္ဂဏှန္တိ. ခန္ဓိမာဝ မဟာဒုမောတိ ခန္ဓသမ္ပန္နော မဟာရုက္ခော ဝိယ. မနောရမေ အာယတနေတိ ရမဏီယေ သမောသရဏဋ္ဌာနေ. ဆာယံ ဆာယတ္ထိကာ ယန္တီတိ ဆာယာယ အတ္ထိကာဝ ဆာယံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. နိဝါတဝုတ္တိန္တိ နီစဝုတ္တိံ. အတ္ထဒ္ဓန္တိ ကောဓမာနထဒ္ဓတာယ ရဟိတံ. သောရတန္တိ သောရစ္စေန သုစိသီလေန သမန္နာဂတံ. သခိလန္တိ သမ္မောဒကံ.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'anukampanti' යනු අනුග්‍රහ කරති. 'khandhimāva mahādumo' යනු කඳින් සම්පූර්ණ වූ මහා වෘක්ෂයක් මෙනි. 'manorame āyataneti' යනු සිත්කලු වූ රැස්වන ස්ථානයෙහි ය. 'chāyaṃ chāyatthikā yantīti' යනු සෙවණ කැමති පක්ෂීන් සෙවණ සොයා යන්නාක් මෙනි. 'nivātavuttiṃ' යනු යටහත් පැවැත්මයි. 'atthaddhaṃ' යනු ක්‍රෝධයෙන් හා මානයෙන් දැඩි නොවන බවයි. 'sorataṃ' යනු සුචරිත ශීලයෙන් යුක්ත වූ සංවර බවයි. 'sakhilaṃ' යනු ප්‍රියශීලී (සතුටු කරවන) බවයි.

၉. ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၉. နဝမေ ဘတော ဝါ နော ဘရိဿတီတိ အမှေဟိ ထညပါယနဟတ္ထပါဒဝဍ္ဎနာဒီဟိ ဘတော ပဋိဇဂ္ဂိတော အမှေ မဟလ္လကကာလေ ဟတ္ထပါဒဓောဝန-နှာပနယာဂုဘတ္တဒါနာဒီဟိ ဘရိဿတိ. ကိစ္စံ ဝါ နော ကရိဿတီတိ အတ္တနော ကမ္မံ ဌပေတွာ အမှာကံ ရာဇကုလာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ကိစ္စံ ဂန္တွာ ကရိဿတိ[Pg.22]. ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတီတိ အမှာကံ သန္တကံ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခန္တေ ပုတ္တေ ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတိ, အမှေဟိ ဝါ ပဝတ္တိတာနိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တေဿတိ, ဧဝမ္ပိ နော ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတိ. ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿတီတိ ကုလဝံသာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ အတ္တာနံ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တော အမှာကံ သန္တကံ ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿတိ. ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿတီတိ ပတ္တိဒါနံ ကတွာ တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အနုပ္ပဒဿတိ.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'bhato vā no bharissatīti' යනු අප විසින් කිරි දීමෙන් හා අත් පා වැඩීමෙන් පෝෂණය කළ පුත්‍රයා, අප මහලු කල අත් පා සේදීම, නෑවීම, කැඳ බත් දීම ආදියෙන් අපව පෝෂණය කරනු ඇත යන්නයි. 'kiccaṃ vā no karissatīti' යනු තම කටයුතු පසෙක තබා අපට රජවාසල ආදියේදී ඇතිවන කටයුතු සඳහා ගොස් ඒවා කර දෙනු ඇත යන්නයි. 'kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti' යනු අප සතු කෙත් වතු, රන් රිදී ආදිය විනාශ නොකර රකින පුත්‍රයා ඇති කල්හි කුල වංශය බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත, නැතහොත් අප විසින් පවත්වන ලද සලාක බත් ආදිය නොකඩවා පවත්වනු ඇත, එවිට ද අපගේ කුල වංශය පවතිනු ඇත යන්නයි. 'dāyajjaṃ paṭipajjissatīti' යනු කුල වංශයට අනුරූප පැවැත්මෙන් තමා දායාදයට සුදුස්සෙකු කර ගනිමින් අප සතු දායාදය (උරුමය) ලබා ගනු ඇත යන්නයි. 'dakkhiṇaṃ anuppadassatīti' යනු පින් දී (පත්තීදානය කර), මියගිය තෙවන දිනයේ සිට දන් පිරිනමනු ඇත යන්නයි.

သန္တော သပ္ပုရိသာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ မာတာပိတူသု သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ သန္တော သပ္ပုရိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရန္တိ မာတာပိတူဟိ ပဌမတရံ ကတဂုဏံ အနုဿရန္တာ. ဩဝါဒကာရီတိ မာတာပိတူဟိ ဒိန္နဿ ဩဝါဒဿ ကတ္တာ. ဘတပေါသီတိ ယေဟိ ဘတော, တေသံ ပေါသကော. ပသံသိယောတိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ မဟာဇနေန ပသံသိတဗ္ဗော ဟောတိ.

'santo sappurisā' යනු මෙහි මව්පියන් කෙරෙහි මනා පිළිවෙත් පිරීමෙන් ශාන්ත වූ සත්පුරුෂයන් බව දත යුතුය. 'pubbe katamanussaranti' යනු මව්පියන් විසින් පළමුව කරන ලද ගුණ උපකාර සිහි කරමින් යන්නයි. 'ovādakārī' යනු මව්පියන් දුන් අවවාද පිළිපදින්නා ය. 'bhataposī' යනු තමා පෝෂණය කළවුන් පෝෂණය කරන්නා ය. 'pasaṃsiyo' යනු මෙලොවදීම මහාජනයා විසින් පසසනු ලැබිය යුත්තා ය.

၁၀. မဟာသာလပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මහාසාලපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၀. ဒသမေ မဟာသာလာတိ မဟာရုက္ခာ. သာခါပတ္တပလာသေန ဝဍ္ဎန္တီတိ ခုဒ္ဒကသာခါဟိ စ ပတ္တသင်္ခါတေန စ ပလာသေန ဝဍ္ဎန္တိ. အရညသ္မိန္တိ အဂါမကေ ပဒေသေ. ဗြဟာဝနေတိ မဟာဝနေ အဋဝိယံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'mahāsālā' යනු මහා වෘක්ෂයෝ ය. 'sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti' යනු කුඩා අතුවලින් ද පත්‍ර හා පලාස්වලින් (කොළවලින්) ද වැඩෙති යන්නයි. 'araññasminti' යනු ජනාවාස නොවන පෙදෙසක ය. 'brahāvaneti' යනු මහා වනයෙහි (අටවියෙහි) ය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သုမနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන සුමන වර්ගය නිම විය.

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ

5. මුණ්ඩරාජ වර්ගයයි.

၁. အာဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආදිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဘောဂါနံ အာဒိယာတိ ဘောဂါနံ အာဒါတဗ္ဗကာရဏာနိ. ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟီတိ ဥဋ္ဌာနသင်္ခါတေန ဝီရိယေန အဓိဂတေဟိ. ဗာဟာဗလပရိစိတေဟီတိ ဗာဟုဗလေန သဉ္စိတေဟိ. သေဒါဝက္ခိတ္တေဟီတိ သေဒံ အဝက္ခိပေတွာ ဥပ္ပာဒိတေဟိ. ဓမ္မိကေဟီတိ ဓမ္မယုတ္တေဟိ. ဓမ္မလဒ္ဓေဟီတိ ဒသကုသလကမ္မံ အကောပေတွာ လဒ္ဓေဟိ. ပီဏေတီတိ ပီဏိတံ [Pg.23] ထူလံ ကရောတိ. သေသမေတ္ထ စတုက္ကနိပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

41. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'bhogānaṃ ādiyā' යනු භෝගයන් ලබාගැනීමේ කරුණු (ප්‍රයෝජන) ය. 'uṭṭhānavīriyādhigatehīti' යනු උත්සාහය නමැති වීර්යයෙන් ලබාගත් ඒවාය. 'bāhābalaparicitehīti' යනු බාහු බලයෙන් රැස් කරන ලද ඒවාය. 'sedāvakkhittehīti' යනු දහදිය වගුරුවා උපදවන ලද ඒවාය. 'dhammikehīti' යනු ධාර්මික වූ ඒවාය. 'dhammaladdhehīti' යනු දස කුසල් කර්මපථයන් නොබිඳ ධාර්මිකව ලබන ලද ඒවාය. 'pīṇetīti' යනු පිනවයි, පෘෂ්ඨිමත් කරයි. මෙහි ඉතිරි කොටස චතුක්ක නිපාතයෙහි කියවුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၃. ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඉට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၃. တတိယေ အာယုသံဝတ္တနိကာ ပဋိပဒါတိ ဒါနသီလာဒိကာ ပုညပဋိပဒါ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အတ္ထာဘိသမယာတိ အတ္ထဿ အဘိသမာဂမေန, အတ္ထပ္ပဋိလာဘေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

43. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; 'āyusaṃvattanikā paṭipadā' යනු ආයුෂය පැවැත්මට හේතු වන දාන ශීලාදී පින්කම් නමැති පිළිවෙතයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'atthābhisamayā' යනු යහපත හා එක්වීමෙන් හෙවත් ප්‍රයෝජනයක් ලැබීමෙන් යන අර්ථයයි.

၄. မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මනාපදායී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၄. စတုတ္ထေ ဥဂ္ဂေါတိ ဂုဏေဟိ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော. သာလပုပ္ဖကံ ခါဒနီယန္တိ စတုမဓုရယောဇိတေန သာလိပိဋ္ဌေန ကတံ သာလပုပ္ဖသဒိသံ ခါဒနီယံ. တဉှိ ပညာယမာနဝဏ္ဋပတ္တကေသရံ ကတွာ ဇီရကာဒိသမ္ဘာရယုတ္တေ သပ္ပိမှိ ပစိတွာ သပ္ပိံ ဝိနိဝတ္တေတွာ ကောလုမ္ဗေ ပူရေတွာ ဂန္ဓဝါသံ ဂါဟာပေတွာ ပိဒဟိတွာ လဉ္ဆေတွာ ဌပိတံ ဟောတိ. တံ သော ယာဂုံ ပိဝိတွာ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော အန္တရဘတ္တေ ဒါတုကာမော ဧဝမာဟ. ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါတိ ဒေသနာမတ္တမေတံ, ဥပါသကော ပန တံ ဘဂဝတော စ ပဉ္စန္နဉ္စ ဘိက္ခုသတာနံ အဒါသိ. ယထာ စ တံ, ဧဝံ သူကရမံသာဒီနိပိ. တတ္ထ သမ္ပန္နကောလကန္တိ သမ္ပန္နဗဒရံ. သူကရမံသန္တိ မဓုရရသေဟိ ဗဒရေဟိ သဒ္ဓိံ ဇီရကာဒိသမ္ဘာရေဟိ ယောဇေတွာ ပက္ကံ ဧကသံဝစ္ဆရိကသူကရမံသံ. နိဗ္ဗတ္တတေလကန္တိ ဝိနိဝတ္တိတတေလံ. နာလိယသာကန္တိ သာလိပိဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ဇီရကာဒိသံယုတ္တေ သပ္ပိမှိ ပစိတွာ စတုမဓုရေန ယောဇေတွာ ဝါသံ ဂါဟာပေတွာ ဌပိတံ နာလိယသာကံ. နေတံ ဘဂဝတော ကပ္ပတီတိ ဧတ္ထ အကပ္ပိယံ ဥပါဒါယ ကပ္ပိယမ္ပိ န ကပ္ပတီတိ ဝုတ္တံ, သေဋ္ဌိ ပန သဗ္ဗမ္ပိ တံ အာဟရာပေတွာ ရာသိံ ကတွာ ယံ ယံ အကပ္ပိယံ, တံ တံ အန္တရာပဏံ ပဟိဏိတွာ ကပ္ပိယံ ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍံ အဒါသိ. စန္ဒနဖလကံ နာတိမဟန္တံ ဒီဃတော အဍ္ဎတေယျရတနံ, တိရိယံ ဒိယဍ္ဎရတနံ, သာရဝရဘဏ္ဍတ္တာ ပန မဟဂ္ဃံ အဟောသိ. ဘဂဝါ တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆေဒါပေတွာ ဘိက္ခူနံ အဉ္ဇနပိသနတ္ထာယ ဒါပေသိ.

44. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'uggo' යනු ගුණයෙන් උසස් වූ බැවින් එනමින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'sālapupphakaṃ khādanīyaṃ' යනු චතුමධුර මිශ්‍ර කර සාලි පිටිවලින් සාදන ලද සල් මලකට සමාන කැවිල්ලකි. එය මනාව පෙනෙන වට්ට, පත්‍ර හා කේසර සහිතව සාදා, සූදුරු ආදි කුළුබඩු මිශ්‍ර කළ ගිතෙලෙහි පිස, ගිතෙල් ඉවත් කර, බඳුන්වල පුරවා, සුවඳ දුම් අල්ලා, වසා මුද්‍රා තබා තිබුණකි. ඔහු එම කැවිල්ල කැඳ පානය කර වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට දවල් දානයට පෙර පිරිනමනු කැමතිව මෙසේ පැවසීය. 'paṭiggahesi bhagavā' යනු දේශනා මාත්‍රයකි, නමුත් උපාසකයා එය බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙන්ම පන්සියයක් සඟුන් හට ද පිරිනැමීය. ඒ කැවිල්ල මෙන්ම සූකර මාංස ආදිය ද පිළියෙළ කරන ලදී. එහි 'sampannakolakaṃ' යනු මනාව ඉදුණු බොරළු (බදර) දමන ලද මසකි. 'sūkaramaṃsaṃ' යනු මිහිරි රසැති බොරළු සමඟ සූදුරු ආදි කුළුබඩු මිශ්‍ර කර පිසින ලද වසරක් වයසැති සූකර මාංසයයි. 'nibbattatelakaṃ' යනු තෙල් ඉවත් කරන ලද යන්නයි. 'nāliyasākaṃ' යනු සාලි පිටි සමඟ අනා, සූදුරු ආදිය දැමූ ගිතෙලෙහි පිස, චතුමධුර එක් කර සුවඳ ගන්වා තැබූ නාලිය (කංකුං වැනි) කොළ වර්ගයකි. 'netaṃ bhagavato kappatīti' මෙහි අකැප දෑ ඇතුළුව කැප දෑ ද අකැප බව කියැවිණි. නමුත් සිටුවරයා ඒ සියල්ල ගෙන්වා ගොඩ ගසා, යම් යම් අකැප දෑ වේ නම් ඒවා වෙළඳපොළට යවා, කැප වූ උපභෝග පරිභෝග භාණ්ඩ පිරිනැමීය. 'candanaphalakaṃ' යනු ඉතා විශාල නොවන දිගින් රියන් දෙකහමාරක් හා පළලින් රියන් එකහමාරක් වූ සඳුන් ලෑල්ලකි. එය උතුම් හර සහිත භාණ්ඩයක් වූ බැවින් ඉතා වටිනා එකක් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය පිළිගෙන කුඩා කෑලිවලට කප්පවා භික්ෂූන්ට අඳුන් ඇඹරීම පිණිස ලබා දුන් සේක.

ဥဇ္ဇုဘူတေသူတိ [Pg.24] ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ ဥဇုကေသု. ဆန္ဒသာတိ ပေမေန. စတ္တန္တိအာဒီသု ပရိစ္စာဂဝသေန စတ္တံ. မုတ္တစာဂတာယ မုတ္တံ. အနပေက္ခစိတ္တတာယ စိတ္တေန န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ အနုဂ္ဂဟီတံ. ခေတ္တူပမေတိ ဝိရုဟနဋ္ဌေန ခေတ္တသဒိသေ.

'ujjubhūtesu' යනු කය, වචනය හා සිතින් ඍජු වූවන් කෙරෙහි ය. 'chandasā' යනු ප්‍රේමයෙන් (කැමැත්තෙන්) ය. 'cattaṃ' ආදියෙහි අත්හැරීම යන අර්ථයෙන් 'catta' (අත්හළ) නම් වේ. මසුරුකමෙන් තොර බැවින් 'mutta' (මුදාහළ) නම් වේ. අපේක්ෂා රහිත සිත් ඇති බැවින් සිතින් ග්‍රහණය නොකරන ලද නිසා 'anuggahīta' නම් වේ. 'khettūpame' යනු වැඩෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් කුඹුරකට සමාන වූ යන්නයි.

အညတရံ မနောမယန္တိ သုဒ္ဓါဝါသေသု ဧကံ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒေဝကာယံ. ယထာဓိပ္ပာယောတိ ယထာဇ္ဈာသယော. ဣမိနာ ကိံ ပုစ္ဆတိ? တဿ ကိရ မနုဿကာလေ အရဟတ္တတ္ထာယ အဇ္ဈာသယော အဟောသိ, တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဒေဝပုတ္တောပိ အရဟတ္တံ ပတ္တတာယ တဂ္ဃ မေ ဘဂဝါ ယထာဓိပ္ပာယောတိ အာဟ. ယတ္ထ ယတ္ထူပပဇ္ဇတီတိ တီသု ဝါ ကုလသမ္ပတ္တီသု ဆသု ဝါ ကာမသဂ္ဂေသု ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဒီဃာယု ယသဝါ ဟောတီတိ. ပဉ္စမံ စတုက္ကနိပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

"අන්‍යතර මනෝමය" යනු ශුද්ධාවාසයන්හි ධ්‍යාන සිතින් උපන් එක්තරා දේවකායකි. "යථාධිප්පායෝ" යනු අදහස පරිදිය. මෙයින් කුමක් විමසන්නේද? ඔහු මනුෂ්‍ය කාලයෙහි අර්හත්ත්වය පිණිස අදහසක් ඇතිව සිටි බවත්, එය විමසන බවත් කියැවේ. දේවපුත්‍රයා ද අර්හත්ත්වයට පත් වූ බැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ අදහස පරිදිම විය" යි පැවසීය. "යම් යම් තැනක උපදියිද" යනු කුලසම්පත් තුනක හෝ කාම ස්වර්ග හයක හෝ යම් යම් තැනක උපදියිද, ඒ ඒ තැන්හි දීර්ඝායුෂ ඇත්තෙක් හා කීර්තිමත් අයෙක් වේ යන්නයි. පස්වන සූත්‍රය චතුක්ක නිපාතයෙහි පැවසූ පරිදිම දත යුතුය. හයවන හා හත්වන සූත්‍ර ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

၈. အလဗ္ဘနီယဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අලබ්භනීයට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၈. အဋ္ဌမေ အလဗ္ဘနီယာနီတိ အလဒ္ဓဗ္ဗာနိ, န သက္ကာ လဘိတုံ. ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရီတိ ယံ မယှံ ဇရာသဘာဝံ, တံ မာ ဇီရတု. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. နစ္ဆာဒေယျာတိ န ရုစ္စေယျ. အဗ္ဗုဟီတိ နီဟရိ.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, "අලබ්භනීයානි" යනු ලබාගත නොහැකි වූ, ලැබිය නොහැකි වූ යන්නයි. "ඨානානි" යනු කරුණුය. "ජරාධම්මං මා ජීරී" යනු මා සතු යම් ජරා ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය නොදිරාවා යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "නච්ඡාදෙය්‍ය" යනු රුචි නොවිය යුතුය. "අබ්බුහී" යනු බැහැර කරන ලදී.

ယတောတိ ယသ္မိံ ကာလေ. အာပဒါသူတိ ဥပဒ္ဒဝေသု. န ဝေဓတီတိ န ကမ္ပတိ နာနုသောစတိ. အတ္ထဝိနိစ္ဆယညူတိ ကာရဏတ္ထဝိနိစ္ဆယေ ကုသလော. ပုရာဏန္တိ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပေါရာဏကမေဝ. ဇပ္ပေနာတိ ဝဏ္ဏဘဏနေန. မန္တေနာတိ မဟာနုဘာဝမန္တပရိဝတ္တနေန. သုဘာသိတေနာတိ သုဘာသိတကထနေန. အနုပ္ပဒါနေနာတိ သတဿ ဝါ သဟဿဿ ဝါ ဒါနေန. ပဝေဏိယာ ဝါတိ ကုလဝံသေန ဝါ, ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ပဝေဏိယာ အာစိဏ္ဏံ, ဣဒံ အနာစိဏ္ဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဝေဏိကထနေနာတိ အတ္ထော. ယထာ ယထာ ယတ္ထ လဘေထ အတ္ထန္တိ ဧတေသု ဇပ္ပာဒီသု ယေန ယေန ယတ္ထ ယတ္ထ ဌာနေ ဇရာဓမ္မာဒီနံ အဇီရဏတာဒိအတ္ထံ လဘေယျ. တထာ တထာ တတ္ထ ပရက္ကမေယျာတိ တေန တေန တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပရက္ကမံ ကရေယျ. ကမ္မံ ဒဠှန္တိ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မံ မယာ ထိရံ ကတွာ အာယူဟိတံ, သွာဟံ ဣဒါနိ ကိန္တိ ကရောမီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဓိဝါသေယျာတိ.

"යතෝ" යනු යම් කලෙකද යන්නයි. "අාපදාසු" යනු උපද්‍රවයන්හිදීය. "න වේධති" යනු කම්පා නොවේ, ශෝක නොකරයි. "අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූ" යනු කරුණු හා අර්ථ විනිශ්චයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. "පුරාණං" යනු විකාරයක් නොවන බැවින් පුරාණ වූවක්මය. "ජප්පේන" යනු ගුණ කීමෙනි. "මන්තේන" යනු මහානුභාව සම්පන්න මන්ත්‍ර සජ්ඣායනයෙනි. "සුභාසිතේන" යනු සුභාසිත කථාවෙනි. "අනුප්පදානේන" යනු සියයක් හෝ දහසක් දීමෙනි. "පවේණියා වා" යනු කුල පරම්පරාවෙන් හෝ "මෙය අපගේ පරම්පරාගත පුරුද්දකි, මෙය පුරුද්දක් නොවේ" යයි පරම්පරාව දැක්වීමෙනි. "යථා යථා යත්ථ ලභේථ අත්ථං" යනු මේ ජප්පාදියෙන් යම් යම් අයුරකින් යම් යම් තැනක ජරාධර්මාදීන්ගේ නොදිරන බව ආදී අර්ථයක් ලබන්නේ නම්, "තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍ය" යනු ඒ ඒ අයුරින් ඒ ඒ තැන උත්සාහ කළ යුතුය යන්නයි. "කම්මං දළ්හං" යනු සංසාර ගමනට හේතු වන කර්මය මා විසින් ස්ථිර ලෙස රැස් කරන ලදී, මම දැන් කුමක් කරම්දැයි මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ඉවසිය යුතුය යන්නයි.

၉. ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၉. နဝမေ [Pg.25] ဥပကဏ္ဏကေတိ ကဏ္ဏမူလေ. ဒုမ္မနောတိ ဒုဋ္ဌုမနော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. ပဇ္ဈာယန္တောတိ စိန္တယန္တော. အပ္ပဋိဘာနောတိ နိပ္ပဋိဘာနော ဟုတွာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

49. නවවන සූත්‍රයෙහි, "උපකණ්ණකේ" යනු කන් මුලය. "දුම්මනෝ" යනු නරක් වූ සිතැතිව ය. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු පහත් වූ කර ඇත්තේය. "පජ්ඣායන්ත්ති" යනු කල්පනා කරමිනි. "අප්පටිභානෝ" යනු ප්‍රතිභානයක් නොමැතිව ය. සෙසු කොටස් යට කියූ පරිදිමය.

၁၀. နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නාරද සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀. ဒသမေ အဇ္ဈောမုစ္ဆိတောတိ အဓိဩမုစ္ဆိတော ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏသဘာဝါယ အတိရေကမုစ္ဆာယ တဏှာယ သမန္နာဂတော. မဟစ္စာ ရာဇာနုဘာဝေနာတိ မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေန, အဋ္ဌာရသဟိ သေနီဟိ ပရိဝါရိတော မဟတိယာ ရာဇိဒ္ဓိယာ ပါယာသီတိ အတ္ထော. တဂ္ဃာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော, ဧကံသေနေဝ သောကသလ္လဟရဏောတိ အတ္ထော. ဣတိ ရာဇာ ဣမံ ဩဝါဒံ သုတွာ တသ္မိံ ဌိတော ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ သဂ္ဂပရာယဏော အဟောသိ.

50. දසවන සූත්‍රයෙහි "අජ්ඣෝමුච්ඡිතෝ" යනු අතිශයින් මෝහයට පත්ව මුසපත් වූ, අතිරික්ත තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "මහච්චා රාජානුභාවේන" යනු මහත් වූ රාජානුභාවයෙන්, දහඅටක් ශ්‍රේණීන් පිරිවරා මහත් වූ රාජ ඉද්ධියෙන් ගියේය යන අර්ථයයි. "තග්ඝා" යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි, ඒකාන්තයෙන්ම ශෝක නමැති හීය උදුරා දමන්නක් යනු අර්ථයයි. මෙසේ මුණ්ඩ රජු මේ අවවාදය අසා එහි පිහිටා ධර්මයෙන් හා සාමයෙන් රාජ්‍යය කරවා ස්වර්ග පරායණ විය.

မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන මුණ්ඩරාජ වර්ගය නිමවිය.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පන්නාසකය නිමවිය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවන පන්නාසකය

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

(6) 1. නීවරණ වර්ගය

၁. အာဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁. ဒုတိယဿ [Pg.26] ပဌမေ အာဝရဏဝသေန အာဝရဏာ. နီဝရဏဝသေန နီဝရဏာ. စေတော အဇ္ဈာရုဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. ဝိပဿနာပညဉ္စ မဂ္ဂပညဉ္စ ဥပ္ပတ္တိနိဝါရဏဋ္ဌေန ဒုဗ္ဗလံ ကရောန္တီတိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ. ယာ ဝါ ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဝေါကိဏ္ဏာ ပညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဒုဗ္ဗလံ ကရောန္တီတိပိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ. အဗလာယာတိ ပဉ္စနီဝရဏပရိယောနဒ္ဓတ္တာ အပဂတဗလာယ. ဥတ္တရိ ဝါ မနုဿဓမ္မာ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထသင်္ခါတာ မနုဿဓမ္မာ ဥတ္တရိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ သမတ္ထံ ဉာဏဒဿနဝိသေသံ. ဟာရဟာရိနီတိ ဟရိတဗ္ဗံ ဟရိတုံ သမတ္ထာ. နင်္ဂလမုခါနီတိ မာတိကာမုခါနိ. တာနိ ဟိ နင်္ဂလသရိက္ခကတ္တာ နင်္ဂလေဟိ စ ခတတ္တာ နင်္ဂလမုခါနီတိ ဝုစ္စန္တိ.

51. දෙවන පන්නාසකයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ආවරණය කරන බැවින් "ආවරණ" නම් වේ. නිරවශේෂයෙන් වළක්වන බැවින් "නීවරණ" නම් වේ. සිතට අරක් ගන්නා බැවින් "චේතෝ අජ්ඣාරුහා" නම් වේ. විදර්ශනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව ඉපදීම වළක්වන බැවින් ප්‍රඥාව දුර්වල කරන අර්ථයෙන් "පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා" නම් වේ. නැතහොත් මේ නීවරණයන් හා මිශ්‍රව උපදින ප්‍රඥාව දුර්වල කරන බැවින් ද එසේ නම් වේ. "අබලාය" යනු පංච නීවරණයන්ගෙන් වෙලී ඇති බැවින් බලය පහව ගිය යන්නයි. "උත්තරි වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසේසං" යනු දස කුසල කර්මපථයන්ට වඩා උසස් වූ ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් ඤාණදර්ශන විශේෂයයි. "හාරහාරිනී" යනු ගෙන යා යුතු දෑ ගෙනයාමට සමත් වූ යන්නයි. "නංගලමුඛානි" යනු ඇළ මාර්ගවල මුවදොරවල්ය. ඒවා නගුලක් බඳු බැවින් ද, නගුලෙන් කරන ලද බැවින් ද "නංගලමුඛානි" යයි කියනු ලැබේ.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သောတံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဥဘတော နင်္ဂလမုခါနံ ဝိဝရဏကာလော ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု သံဝရဿ ဝိဿဋ္ဌကာလော, မဇ္ဈေနဒိယာ ရုက္ခပါဒေ ကောဋ္ဋေတွာ ပလာလတိဏမတ္တိကာဟိ အာဝရဏေ ကတေ ဥဒကဿ ဝိက္ခိတ္တဝိသဋဗျာဒိဏ္ဏကာလော ဝိယ ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ ပရိယောနဒ္ဓကာလော, ဧဝံ အာဝရဏေ ကတေ ဝိဟတဝေဂဿ ဥဒကဿ တိဏပလာလာဒီနိ ပရိကဍ္ဎိတွာ သမုဒ္ဒံ ပါပုဏိတုံ အသမတ္ထကာလော ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏေန သဗ္ဗာကုသလေ ဝိဒ္ဓံသေတွာ နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ အသမတ္ထကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. သုက္ကပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

"ඒවමේව ඛෝ" යන්නෙහි දිය පහර මෙන් විදර්ශනා ඤාණය දත යුතුය. නගුල් මුවදොරවල් විවෘත කරන කාලය මෙන් සදොර සංවරය ලිහිල් කළ කාලය දත යුතුය. ගඟ මැද රුක් පාදයන්හි සිටුවා තණ හා මැටිවලින් ආවරණය කළ කල්හි ජලය විසුරී යන කාලය මෙන්, පංච නීවරණයන්ගෙන් වෙලී ගිය කාලය දත යුතුය. මෙසේ ආවරණය කළ කල්හි වේගය හීන වූ ජලය තණ කොළ ආදිය ඇදගෙන ගොස් මුහුදට පැමිණවීමට අසමත් වන්නා සේ, විදර්ශනා ඤාණයෙන් සියලු අකුසල් විනාශ කොට නිවන් සාගරයට පැමිණීමට අසමත් කාලය දත යුතුය. කුසල් පක්ෂයෙහි මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් යෙදිය යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය හා නිවන දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රය ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

၃. ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පධානියංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၃. တတိယေ ပဓာနိယင်္ဂါနီတိ ပဓာနံ ဝုစ္စတိ ပဒဟနဘာဝေါ, ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော အင်္ဂါနီတိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓေါတိ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော. သဒ္ဓါ ပနေသာ အာဂမသဒ္ဓါ အဓိဂမသဒ္ဓါ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ ပသာဒသဒ္ဓါတိ စတုဗ္ဗိဓာ. တတ္ထ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ သဒ္ဓါ, အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတတ္တာ အာဂမသဒ္ဓါ နာမ. အရိယသာဝကာနံ [Pg.27] ပဋိဝေဓေန အဓိဂတတ္တာ အဓိဂမသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဝုတ္တေ အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ပသာဒသဒ္ဓါ နာမ. ဣဓ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ဗောဓိန္တိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ. တံ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ တထာဂတေနာတိ သဒ္ဒဟတိ. ဒေသနာသီသမေဝ စေတံ, ဣမိနာ ပန အင်္ဂေန တီသုပိ ရတနေသု သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ယဿ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒေါ ဗလဝါ, တဿ ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ.

53. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "පධානියංගානි" යන්නෙහි උත්සාහවත් බව "පධාන" යයි කියනු ලැබේ. ඔහුට ඒ වීර්යය ඇති බැවින් "පධානිය" නම් වේ. පධානිය භික්ෂුවගේ අංග බැවින් "පධානියංගානි" නම් වේ. "සද්ධෝ" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව ද ආගම ශ්‍රද්ධාව, අධිගම ශ්‍රද්ධාව, ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව හා පසාද ශ්‍රද්ධාව යයි සිවු වැදෑරුම් වේ. එහි බෝධිසත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව "ආගම ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ අවබෝධයෙන් ලබන ලද ශ්‍රද්ධාව "අධිගම ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. රත්නත්‍රය කෙරෙහි නොසැලෙන බැසගැනීම "ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. පැහැදීම උපදීම "පසාද ශ්‍රද්ධාව" නම් වේ. මෙහිලා "ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව" අදහස් කෙරේ. "බෝධිං" යනු සිවුමඟ නැණයි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදැයි අදහයි. මෙය දේශනා ශීර්ෂය වන අතර මෙයින් රත්නත්‍රය කෙරෙහිම ශ්‍රද්ධාව අදහස් කෙරේ. යමෙකුට බුද්ධාදීන් කෙරෙහි පැහැදීම බලවත් ද, ඔහුගේ වීර්යය සමෘද්ධිමත් වේ.

အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ. အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သမဝေပါကိနိယာတိ သမဝိပါကိနိယာ. ဂဟဏိယာတိ ကမ္မဇတေဇောဓာတုယာ. နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာတိ အတိသီတလဂ္ဂဟဏိကော ဟိ သီတဘီရုကော ဟောတိ, အစ္စုဏှဂ္ဂဟဏိကော ဥဏှဘီရုကော, တေသံ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ, မဇ္ဈိမဂ္ဂဟဏိကဿ ဣဇ္ဈတိ. တေနာဟ – မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယာတိ. ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာတိ ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂန္တုံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ သမတ္ထာယ. ဧတေန ပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဝုတ္တံ. အရိယာယာတိ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ယံ ဒုက္ခံ ခီယတိ, တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိပဿနာပညာဝ ကထိတာ. ဒုပ္ပညဿ ဟိ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ.

අප්පාබාධො යනු නිරෝගී බවයි. අප්පාතංකො යනු නිදුක් බවයි. සමවේපාකිනියා යනු මනා කොට ආහාර පැසවන්නා වූ යන්නයි. ගහණියා යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. 'නාතිසීතාය නාච්චුණ්හාය' යන මෙහි විස්තරය මෙසේය: ඉතා සීතල ග්‍රහණියක් (ආහාර පැසවීමේ ශක්තියක්) ඇති තැනැත්තා සීතලට බිය වන්නෙකු වෙයි, ඉතා උණුසුම් ග්‍රහණියක් ඇති තැනැත්තා උණුසුමට බිය වන්නෙකු වෙයි, ඔවුන්ගේ වීර්යය වැඩීම සාර්ථක නොවේ. මධ්‍යස්ථ ග්‍රහණියක් ඇති තැනැත්තාට එය සාර්ථක වේ. එහෙයින් 'මධ්‍යස්ථ වූ වීර්යයට සුදුසු වූ' යැයි වදාළ සේක. 'යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තා' යනු තමාගේ දෝෂයන් පවතින සැටියෙන්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'උදයත්ථගාමිනියා' යනු (සංස්කාරයන්ගේ) හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කර ගැනීමටත් පිරිසිඳ ගැනීමටත් සමත් වූ යන්නයි. මෙයින් ලක්ෂණ පණස් ආකාරයකින් පිරිසිඳ ගන්නා වූ උදයබ්බය ඥානය පවසන ලදි. 'අරියාය' යනු පිරිසිදු වූ යන්නයි. 'නිබ්බේධිකාය' යනු මින් පෙර විනිවිද නොගිය ලෝභාදී කෙලෙස් කඳන් විනිවිද යාමට සමත් වූ යන්නයි. 'සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා' යනු තදංග වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යම් දුකක් ගෙවී යයිද, ඒ දුක ක්ෂය කිරීම පිණිස පවත්නා වූ යන්නයි. මෙලෙස මේ සියලු පදයන්ගෙන් විපස්සනා ප්‍රඥාවම පවසන ලදි. නුවණ නැත්තා හට වීර්යය වැඩීම සාර්ථක නොවේ.

၄. သမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සමය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၄. စတုတ္ထေ ပဓာနာယာတိ ဝီရိယကရဏတ္ထာယ. န သုကရံ ဥဉ္ဆေန ပဂ္ဂဟေန ယာပေတုန္တိ န သက္ကာ ဟောတိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဥဉ္ဆာစရိယာယ ယာပေတုံ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

54. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'පධානාය' යනු වීර්යය කිරීම පිණිසය. 'න සුකරං උඤ්ඡේන පග්ගහේන යාපේතුං' යනු පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතය සෙවීමේ වෘත්තියෙන් ජීවත් වීම පහසු නොවේ යන්නයි. මේ සූත්‍රයෙහි ද වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) ගැනම පවසන ලදි.

၅. မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මාතාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၅. ပဉ္စမေ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ တိဋ္ဌတိ. ဥဂ္ဃာတိတာတိ ဥဒ္ဓုမာတာ.

55. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පරියාදාය තිට්ඨති' යනු ක්ෂය කර දමා, ග්‍රහණය කරගෙන පවතී යන්නයි. 'උග්ඝාටිතා' යනු (ඉදිමුණු මළ සිරුරක් මෙන්) වාතයෙන් පිරී ඉදිමුණු යන්නයි.

အသိဟတ္ထေနာတိ သီသစ္ဆေဒနတ္ထာယ အသိံ အာဒါယ အာဂတေနာပိ. ပိသာစေနာတိ ခါဒိတုံ အာဂတယက္ခေနာပိ. အာသီဒေတိ ဃဋ္ဋေယျ. မဉ္ဇုနာတိ မုဒုကေန. ကာမောဃဝုဠှာနန္တိ ကာမောဃေန ဝုဠှာနံ ကဍ္ဎိတာနံ. ကာလံ ဂတိ ဘဝါဘဝန္တိ [Pg.28] ဝဋ္ဋကာလံ ဂတိဉ္စ ပုနပ္ပုနဗ္ဘဝေ စ. ပုရက္ခတာတိ ပုရေစာရိကာ ပုရတော ဂတာယေဝ. ယေ စ ကာမေ ပရိညာယာတိ ယေ ပဏ္ဍိတာ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. စရန္တိ အကုတောဘယာတိ ခီဏာသဝါနံ ကုတောစိ ဘယံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ တေ အကုတောဘယာ ဟုတွာ စရန္တိ. ပါရင်္ဂတာတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဥပဂတာ, သစ္ဆိကတွာ ဌိတာတိ အတ္ထော. အာသဝက္ခယန္တိ အရဟတ္တံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'අසිහත්ථේන' යනු හිස සිඳීම පිණිස කඩුවක් ගෙන පැමිණි තැනැත්තා විසිනි. 'පිසාචේන' යනු ආහාරයට ගැනීම පිණිස පැමිණි යක්ෂයා විසිනි. 'ආසීදේති' යනු ගැටෙන්නේය. 'මඤ්ජුනා' යනු මෘදු වූ යන්නයි. 'කාමොඝවුළ්හානං' යනු කාම ඕඝයෙන් ගසාගෙන ගිය, ඇදගෙන ගිය යන්නයි. 'කාලං ගති භවාභවං' යනු සංසාර කාලය, ගතිය හා නැවත නැවත ඉපදීමයි. 'පුරක්ඛතා' යනු පෙරටු කරගත්, ඉදිරියෙන් ගමන් කරන යන්නයි. 'යේ ච කාමේ පරිඤ්ඤාය' යනු යම් පණ්ඩිතයෝ දෙවදෑරුම් කාමයන් පිරිඤ්ඤා තුනකින් පිරිසිඳ දැනගෙන යන්නයි. 'චරන්ති අකුතොභයා' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාට කිසිම හේතුවකින් බියක් නැත, එහෙයින් උන්වහන්සේලා අකුතෝභය (කිසිම බියක් නැතිව) හැසිරෙති. 'පාරංගතා' යන මෙහි පරතෙර යනු නිවනයි, එයට පැමිණ සාක්ෂාත් කර සිටින බව අර්ථයයි. 'ආසවක්ඛයං' යනු අර්හත් ඵලයයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) පමණක් පවසා, ගාථාවලදී වෘත්ත හා විවෘත්ත දෙකම පවසන ලදි.

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. උපජ්ජාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၆. ဆဋ္ဌေ မဓုရကဇာတောတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ. ဒိသာ စ မေ န ပက္ခာယန္တီတိ စတဿော ဒိသာ စ အနုဒိသာ စ မယှံ န ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ ဝဒတိ. ဓမ္မာ စ မံ နပ္ပဋိဘန္တီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာပိ မေ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမီတိ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသာမိ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ တဿ ကထံ သုတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေနေယျပုဂ္ဂလော အယ’’န္တိ တံ ကာရဏံ ဘဂဝတော အာရောစေတုံ ဥပသင်္ကမိ. အဝိပဿကဿ ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကုသလဓမ္မေ အဝိပဿန္တဿ, အနေသန္တဿ အဂဝေသန္တဿာတိ အတ္ထော. ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနန္တိ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ သတ္တတိံသဓမ္မာနံ.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'මධුරකජාතො' යනු ශරීරයේ හටගත් බර ගතියයි. 'දිසා ච මේ න පක්ඛායන්ති' යනු සතර දිශාවන් සහ අනුදිශාවන් මට පැහැදිලිව නොපෙනේ යැයි පවසයි. 'ධම්මා ච මං නප්පටිබ්භන්ති' යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයන් ද මට වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. 'අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමි' යනු කලකිරුණු ස්වභාවයෙන් යුතුව මහණ දම් පුරමි යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු ඒ භික්ෂුවගේ කථාව අසා, 'මොහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් හික්මවිය යුතු පුද්ගලයෙකි' යි සිතා ඒ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැනුම් දීම පිණිස එළඹුණේය යන්නයි. 'අවිපස්සකස්ස කුසලානං ධම්මානං' යනු කුසල් දහම් දෙස විදර්ශනා ඇසින් නොබලන්නා වූ, නොසොයන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'බෝධිපක්ඛියානං ධම්මානං' යනු සතිපට්ඨානාදී සත්තිස් වැදෑරුම් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳවයි.

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၇. သတ္တမေ ဇရာဓမ္မောမှီတိ ဇရာသဘာဝေါ အမှိ. ဇရံ အနတီတောတိ ဇရံ အနတိက္ကန္တော, အန္တောဇရာယ ဧဝ စရာမိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မဿကောတိအာဒီသု ကမ္မံ မယှံ သကံ အတ္တနော သန္တကန္တိ ကမ္မဿကော အမှိ. ကမ္မဿ ဒါယာဒေါတိ ကမ္မဒါယာဒေါ, ကမ္မံ မယှံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တကန္တိ အတ္ထော. ကမ္မံ မယှံ ယောနိ ကာရဏန္တိ ကမ္မယောနိ. ကမ္မံ မယှံ ဗန္ဓူတိ ကမ္မဗန္ဓု, ကမ္မဉာတကောတိ အတ္ထော. ကမ္မံ မယှံ ပဋိသရဏံ ပတိဋ္ဌာတိ ကမ္မပဋိသရဏော. တဿ ဒါယာဒေါ ဘဝိဿာမီတိ တဿ ကမ္မဿ ဒါယာဒေါ တေန ဒိန္နဖလပဋိဂ္ဂါဟကော ဘဝိဿာမီတိ အတ္ထော. ယောဗ္ဗနမဒေါတိ ယောဗ္ဗနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နမဒေါ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတီတိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတိ. သံယောဇနာနိ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ သတ္တ အနုသယာ ဝိဂတန္တာ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိဝဋုမာ [Pg.29] ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဣမေသု ပဉ္စသု လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ.

57. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'ජරාධම්මොම්හි' යනු ජරා ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙමි යන්නයි. 'ජරං අනතීතො' යනු ජරාව ඉක්මවා නොගිය, ජරාව තුළම හැසිරෙන යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'කම්මස්සකො' යනාදියේදී: කර්මය මාගේම ස්වකීය දෙයයි යන අර්ථයෙන් 'කම්මස්සක' වෙමි. 'කම්මදායාදො' යනු කර්මය දායාදය (උරුමය) කොට ඇත්තෙමි. 'කම්මයොනි' යනු කර්මය මාගේ උත්පත්ති ස්ථානය හෝ හේතුවයි. 'කම්මබන්ධු' යනු කර්මය මාගේ ඥාතියාය. 'කම්මප්පටිසරණො' යනු කර්මය මාගේ පිළිසරණ හෙවත් පිහිටයි. 'තස්ස දායාදො භවිස්සාමි' යනු ඒ කර්මයෙන් දෙනු ලබන ඵලය පිළිගන්නා උරුමකරුවා වන්නෙමි යන්න අර්ථයයි. 'යොබ්බනමදො' යනු තරුණ බව නිමිති කරගෙන උපදින මදයයි (මත්වීමයි). සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මග්ගො සංජායති' යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදී යන්නයි. 'සංයෝජනානි සබ්බසෝ පහීයන්ති' යනු දස සංයෝජනයෝ සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙති යන්නයි. 'අනුසයා බ්‍යන්තිහොන්ති' යනු සප්ත අනුසයෝ සහමුලින්ම දුරුවී විනාශ වී යති යන්නයි. මෙසේ මෙහි මුල් කරුණු පහෙන් විපස්සනාව පවසන ලද අතර, අනෙක් පහෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය පවසන ලදි.

ဣဒါနိ ဂါထာဟိ ကူဋံ ဂဏှန္တော ဗျာဓိဓမ္မာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဉတွာ ဓမ္မံ နိရူပဓိန္တိ ဥပဓိရဟိတံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဉတွာ. သဗ္ဗေ မဒေ အဘိဘောသ္မီတိ သဗ္ဗေ ဣမေ တယောပိ မဒေ အဓိဘဝိံ, အတိက္ကမ္မ ဌိတောသ္မီတိ အတ္ထော. နေက္ခမ္မံ ဒဋ္ဌု ခေမတောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ခေမတော ဒိသွာ. တဿ မေ အဟု ဥဿာဟော, နိဗ္ဗာနံ အဘိပဿတောတိ တဿ မယှံ နိဗ္ဗာနံ အဘိပဿန္တဿ ဝါယာမော အဟောသိ. အနိဝတ္တိ ဘဝိဿာမီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇတော အနိဝတ္တိကော ဘဝိဿာမိ, ဗြဟ္မစရိယဝါသတော အနိဝတ္တိကော, သဗ္ဗညုတညာဏတော အနိဝတ္တိကော ဘဝိဿာမိ. ဗြဟ္မစရိယပရာယဏောတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယပရာယဏော. ဣမိနာ လောကုတ္တရော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ.

දැන් ගාථාවන් මගින් උච්චතම අවස්ථාව දක්වමින් 'බ්‍යාධිධම්මා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඤත්වා ධම්මං නිරූපධිං' යනු උපධි රහිත වූ අර්හත් මාර්ග ධර්මය දැනගෙන යන්නයි. 'සබ්බේ මදේ අභිභොස්මි' යනු මේ තුන් වැදෑරුම් මදයන්ම මැඩපවත්වා, ඒවා ඉක්මවා සිටිමි යන්න අර්ථයයි. 'නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛේමතො' යනු පැවිදි බව නිර්භය ක්ෂේමස්ථානයක් ලෙස දැක යන්නයි. 'තස්ස මේ අහු උස්සාහෝ, නිබ්බානං අභිපස්සතො' යනු නිවන දකින්නා වූ ඒ මට වීර්යය ඇති විය යන්නයි. 'අනිවත්ති භවිස්සාමි' යනු පැවිදි බවින් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් හෝ සර්වඥතා ඥානයෙන් ආපසු හැරීමක් නැති තැනැත්තෙකු වන්නෙමි යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරියපරායණො' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පරම පිහිට කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. මෙයින් ලෝකෝත්තර අෂ්ටාංගික මාර්ගය පවසන ලදි. හත්වන සූත්‍රය මෙතෙකින් නිමාවේ.

၈. လိစ္ဆဝိကုမာရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၈. အဋ္ဌမေ သဇ္ဇာနိ ဓနူနီတိ သဇိယာနိ အာရောပိတဓနူနိ. အဒ္ဒသူတိ အဒ္ဒသံသု. ဘဝိဿန္တိ ဝဇ္ဇီတိ ဝဍ္ဎိဿန္တိ ဝဇ္ဇိရာဇာနော. အပါနုဘာတိ အဝဍ္ဎိနိဿိတာ မာနထဒ္ဓါ. ပစ္ဆာလိယံ ခိပန္တီတိ ပစ္ဆတော ဂန္တွာ ပိဋ္ဌိံ ပါဒေန ပဟရန္တိ. ရဋ္ဌိကဿာတိအာဒီသု ရဋ္ဌံ ဘုဉ္ဇတီတိ ရဋ္ဌိကော. ပိတရာ ဒတ္တံ သာပတေယျံ ဘုဉ္ဇတီတိ ပေတ္တနိကော. သေနာယ ပတိ ဇေဋ္ဌကောတိ သေနာပတိကော. ဂါမဂါမဏိကဿာတိ ဂါမာနံ ဂါမဏိကဿ, ဂါမသာမိကဿာတိ အတ္ထော. ပူဂဂါမဏိကဿာတိ ဂဏဇေဋ္ဌကဿ. ကုလေသူတိ တေသု တေသု ကုလေသု. ပစ္စေကာဓိပစ္စံ ကာရေန္တီတိ ပစ္စေကံ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနံ ကာရေန္တိ. ကလျာဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တီတိ သုန္ဒရေန စိတ္တေန အနုဂ္ဂဏှန္တိ. ခေတ္တကမ္မန္တသာမန္တသဗျောဟာရေတိ ယေ စ အတ္တနော ခေတ္တကမ္မန္တာနံ သာမန္တာ အနန္တရက္ခေတ္တသာမိနော, တေ စ ရဇ္ဇုဒဏ္ဍေဟိ ဘူမိပ္ပမာဏဂ္ဂါဟကေ သဗ္ဗောဟာရေ စ. ဗလိပဋိဂ္ဂါဟိကာ ဒေဝတာတိ ကုလပ္ပဝေဏိယာ အာဂတာ အာရက္ခဒေဝတာ. သက္ကရောတီတိ တာ ဒေဝတာ အဂ္ဂယာဂုဘတ္တာဒီဟိ သက္ကရောတိ.

58. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සජ්ජානි ධනූනි' යනු පිළියෙල කරන ලද හෙවත් ඊතල තැබූ දුනුය. 'අද්දසුං' යනු දැක්කාහුය යන්නයි. 'භවිස්සන්ති වජ්ජී' යනු වජ්ජි රජවරුන් දියුණු වන්නාහුය යන්නයි. 'අපානුභා' යනු දියුණුවක් නොමැතිව මානයෙන් තද වූවෝය. 'පච්ඡාලියං ඛිපන්ති' යනු පිටුපසින් ගොස් පයින් පිටට පහර දෙති යන්නයි. 'රට්ඨිකස්ස' යනාදී තැන්හි රට පරිපාලනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'රට්ඨික' නම් වේ. පියා විසින් දෙන ලද වස්තුව අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'පෙත්තනික' නම් වේ. සේනාවට අධිපති වූ ජේෂ්ඨයා 'සේනාපති' නම් වේ. 'ගාමගාමණිකස්ස' යනු ගම්වල නායකයා හෙවත් ගම් ස්වාමියා යන අර්ථයයි. 'පූගගාමණිකස්ස' යනු සමූහයක නායකයාය. 'කුලේසු' යනු ඒ ඒ කුලයන්හිය. 'පච්චේකාධිපච්චං කරෙන්ති' යනු වෙන් වෙන්ව නායකත්වයන් දරති. 'කල්‍යාණේන මනසා අනුකම්පන්ති' යනු යහපත් සිතින් අනුග්‍රහ දක්වති. 'ඛෙත්තකම්මන්තසාමන්තසබ්බෝහාරේ' යනු තමන්ගේ කුඹුරු කර්මාන්තයන්ට ආසන්නව සිටින අසල්වැසි කුඹුරු හිමියන් සහ මිනුම් දඬුවලින් ඉඩම් මනින නිලධාරීන් මෙන්ම නඩු හබ විසඳන විනිශ්චයකාරවරුන්ද වේ. 'බලිපටිග්ගාහිකා දේවතා' යනු කුල පරම්පරාවෙන් එන ආරක්ෂක දේවතාවෝය. 'සක්කරෝති' යනු ඒ දේවතාවන්ට අග්‍ර වූ කැඳ බත් ආදියෙන් සත්කාර කිරීමයි.

ကိစ္စကရောတိ ဥပ္ပန္နာနံ ကိစ္စာနံ ကာရကော. ယေ စဿ အနုဇီဝိနောတိ ယေ စ ဧတံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တိ. ဥဘိန္နဉ္စေဝ အတ္ထာယာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဟိတတ္ထာယ ပဋိပန္နော ဟောတီတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗပေတာနန္တိ ပရလောကဂတာနံ. ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ဇီဝတန္တိ ယေ စ ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ [Pg.30] ဇီဝန္တိ. ဣတိ ပဒဒွယေနာပိ အတီတပစ္စုပ္ပန္နေ ဉာတယော ဒဿေတိ. ဝိတ္တိသဉ္ဇနနောတိ တုဋ္ဌိဇနနော. ဃရမာဝသန္တိ ဃရာဝါသံ ဝသန္တော. ပုဇ္ဇော ဟောတိ ပသံသိယောတိ ပူဇေတဗ္ဗော စ ပသံသိတဗ္ဗော စ ဟောတီတိ.

'කිච්චකරෝ' යනු පැමිණි කටයුතු කරන්නාය. 'යේ චස්ස අනුජීවිනෝ' යනු යම් කෙනෙක් ඔහු ඇසුරු කොට ජීවත් වෙත්ද ඔවුන්ය. 'උභින්නඤ්චේව අත්ථාය' යනු දෙපාර්ශවයේම හිත සුව පිණිස පිළිපන්නෙක් වේ යන අර්ථයයි. 'පුබ්බපේතානං' යනු පරලොව ගියවුන් සඳහාය. 'දිට්ඨේ ධම්මේ ච ජීවතං' යනු මෙලොව ජීවත් වන්නවුන් සඳහාය. මෙසේ පද දෙකෙන්ම අතීත සහ වර්තමාන ඥාතීන් දක්වයි. 'විත්තිසඤ්ජනනෝ' යනු සතුට ඇති කරන්නාය. 'ඝරමාවසන්ති' යනු ගිහිගෙයි වසන්නාය. 'පුජ්ජෝ හෝති පසංසියෝ' යනු පිදිය යුත්තෙක් සහ පසසනු ලැබිය යුත්තෙක් වන්නේය යන්නයි.

၉-၁၀. ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. වුද්ධපබ්බජිත සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၅၉-၆၀. နဝမေ နိပုဏောတိ သဏှော သုခုမကာရဏညူ. အာကပ္ပသမ္ပန္နောတိ သမဏာကပ္ပေန သမ္ပန္နော. ဒသမေ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီတိ ဒိန္နောဝါဒံ ပဒက္ခိဏတော ဂဏှန္တော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

59-60. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'නිපුණෝ' යනු සියුම් කරුණු දන්නා මෘදු තැන්පත් තැනැත්තාය. 'ආකප්පසම්පන්නෝ' යනු ශ්‍රමණ ආකල්පයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'පදක්ඛිණග්ගාහී' යනු දෙන ලද අවවාදය ගෞරවයෙන් පිළිගන්නා තැනැත්තාය. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

နီဝရဏဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන නීවරණ වග්ගය නිමයි.

(၇) ၂. သညာဝဂ္ဂေါ

(7) 2. සඤ්ඤා වග්ගය.

၁-၂. သညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

1-2. සඤ්ඤා සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၆၁-၆၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ မဟပ္ဖလာတိ ဝိပါကဖလေန မဟပ္ဖလာ. ဝိပါကာနိသံသေနေဝ မဟာနိသံသာ. အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာတိ သဗ္ဗသ္မိံ တေဓာတုသန္နိဝေသေ လောကေ ဥက္ကဏ္ဌိတဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

61-62. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'මහප්ඵලා' යනු විපාක ඵලයෙන් මහා ඵල ඇති බවයි. විපාක ආනිසංසයෙන්ම 'මහානිසංසා' නම් වේ. 'අමතෝගධා' යනු නිවන පිහිට කොට ඇති බවයි. 'සබ්බලෝකේ අනභිරතිසඤ්ඤා' යනු මුළු තෛලෝකය පිළිබඳවම කලකිරුණු මහණකුට ඇති වන සඤ්ඤාවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

၃-၄. ဝဍ္ဎသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

3-4. වඩ්ඪ සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၆၃-၆၄. တတိယေ ဝရာဒါယီတိ ဥတ္တမဿ ဝရဿ အာဒါယကော. သေသမေတ္ထ စတုတ္ထေ စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

63-64. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'වරාදායී' යනු උතුම් වූ ගුණය ලබා දෙන්නාය. මෙහිද සිව්වන සූත්‍රයෙහිද ඉතිරි අර්ථ පැහැදිලිය.

၅. သာကစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සාකච්ඡා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၅. ပဉ္စမေ အလံသာကစ္ဆောတိ သာကစ္ဆာယ ယုတ္တော. အာဂတံ ပဉှန္တိ ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ. ဗျာကတ္တာ ဟောတီတိ ဝိဿဇ္ဇိတာ ဟောတိ.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අලංසාකච්ඡෝ' යනු සාකච්ඡා කිරීමට සුදුසු වූ තැනැත්තාය. 'ආගතං පඤ්හං' යනු අසන ලද ප්‍රශ්නයයි. 'බ්‍යාකත්තා හෝති' යනු ප්‍රශ්නය විසඳන්නෙකු (පිළිතුරු දෙන්නෙකු) වේ යන්නයි.

၆. သာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සාජීව සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.31] အလံသာဇီဝေါတိ သာဇီဝါယ ယုတ္တော. သာဇီဝေါတိ ပဉှပုစ္ဆနဉ္စေဝ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဉ္စ. သဗ္ဗေပိ ဟိ သဗြဟ္မစာရိနော ပဉှံ ဥပဇီဝန္တိ, တေနေတံ ပဉှပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနံ သမာနာဇီဝတာယ သာဇီဝေါတိ ဝုတ္တံ. ကတံ ပဉှန္တိ အဘိသင်္ခတံ ပဉှံ.

66. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අලංසාජීවෝ' යනු සහජීවනයට සුදුසු වූ තැනැත්තාය. 'සාජීවෝ' යනු ප්‍රශ්න ඇසීම සහ ප්‍රශ්න විසඳීමයි. සියලු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ධර්ම ප්‍රශ්න ඇසුරු කොට ජීවත් වෙති, එබැවින් ප්‍රශ්න ඇසීම හා විසඳීම යන සමාන ජීවන පැවැත්ම නිසා 'සාජීවෝ' යැයි කියන ලදී. 'කතං පඤ්හං' යනු සකස් කරන ලද (ගැඹුරු) ප්‍රශ්නයයි.

၇-၁၀. ပဌမဣဒ္ဓိပါဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-10. පළමු ඉද්ධිපාද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၇-၇၀. သတ္တမေ ဥဿောဠှီတိ အဓိမတ္တဝီရိယံ. အဋ္ဌမေ အတ္တနော ဗောဓိမဏ္ဍေ ပဋိဝိဒ္ဓေ အာဂမနဣဒ္ဓိပါဒေ ကထေတွာ ဥပရိ အတ္တနောဝ ဆ အဘိညာ ကထေသီတိ. နဝမဒသမေသု ဝိပဿနာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

67-70. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'උස්සෝළ්හී' යනු අධික වීර්යයයි. අටවන සූත්‍රයෙහි, තමන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී අවබෝධ කරගත් ඥානයට පදනම වූ ඉද්ධිපාදයන් දේශනා කොට, ඉන් පසුව තමන් වහන්සේගේම ෂඩ් අභිඥාවන් දේශනා කළ සේක. නවවන හා දසවන සූත්‍රයන්හි විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

သညာဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන සඤ්ඤා වග්ගය නිමයි.

(၈) ၃. ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂေါ

(8) 3. යෝධාජීව වග්ගය.

၁. ပဌမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၁. တတိယဿ ပဌမေ ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဣဒါနိ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဣဒံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယတော ခေါတိ ယဒါ ခေါ. ဥက္ခိတ္တပလိဃောတိ အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ အပနေတွာ ဌိတော. သံကိဏ္ဏပရိခေါတိ သံသာရပရိခံ သံကိရိတွာ ဝိနာသေတွာ ဌိတော. အဗ္ဗူဠှေသိကောတိ တဏှာသင်္ခါတံ ဧသိကာထမ္ဘံ အဗ္ဗုယှ လုဉ္စိတွာ ဌိတော. နိရဂ္ဂဠောတိ နီဝရဏကဝါဋံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဌိတော. ပန္နဒ္ဓဇော ပန္နဘာရောတိ မာနဒ္ဓဇဉ္စ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရကိလေသဘာရဉ္စ ပါတေတွာ ဩတာရေတွာ ဌိတော. ဝိသံယုတ္တောတိ ဝဋ္ဋေန ဝိသံယုတ္တော. သေသံ ပါဠိနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ မဂ္ဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ နိရောဓသယနဝရဂတဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရတော ခီဏာသဝဿ ကာလော ဒဿိတော.

71. තෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'යතෝ ඛෝ භික්ඛවේ' යනු පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට විපස්සනාව වඩා අර්හත් භාවයට පත් මහණෙකුගේ ගුණ වර්ණනා කිරීම සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'යතෝ ඛෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'උක්ඛිත්තපලිඝෝ' යනු අවිද්‍යාව නමැති දොර අගුල ඉවත් කොට සිටින තැනැත්තාය. 'සංකිණ්ණපරිඛෝ' යනු සංසාරය නමැති අගල පුරවා විනාශ කර සිටින තැනැත්තාය. 'අබ්බූළ්හේසිකෝ' යනු තෘෂ්ණාව නමැති ඉන්ද්‍රඛීලය (ටැඹ) උදුරා දමා සිටින තැනැත්තාය. 'නිරග්ගළෝ' යනු නීවරණ නමැති දොරටු විවෘත කොට සිටින තැනැත්තාය. 'පන්නද්ධජෝ පන්නභාරෝ' යනු මානය නමැති ධජයත්, ස්කන්ධ, අභිසංස්කාර හා ක්ලේශ නමැති බරත් පහත හෙළා සිටින තැනැත්තාය. 'විසංයුත්තෝ' යනු සංසාර වෘත්තයෙන් මිදුණු තැනැත්තාය. ඉතිරි කොටස පාලි ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගය මගින් කෙලෙස් ක්ෂය කොට, නිවන නමැති උතුම් සැපයට පැමිණ නිවන් අරමුණු කොට ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වෙසෙන රහතන් වහන්සේගේ අවස්ථාව දක්වන ලදී.

ယထာ ဟိ ဒွေ နဂရာနိ ဧကံ စောရနဂရံ ဧကံ ခေမနဂရံ. အထ ဧကဿ မဟာယောဓဿ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘ယာဝိမံ စောရနဂရံ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ခေမနဂရံ ဘယတော [Pg.32] န မုစ္စတိ, စောရနဂရံ အနဂရံ ကရိဿာမီ’’တိ သန္နာဟံ ကတွာ ခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ စောရနဂရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကာထမ္ဘေ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိတွာ သဒ္ဓိံ ဒွါရဗာဟာဟိ ကဝါဋံ ဘိန္ဒိတွာ ပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဘိန္ဒိတွာ ပရိခံ ဝိကိရိတွာ နဂရသောဘတ္ထာယ ဥဿိတေ ဓဇေ ပါတေတွာ နဂရံ အဂ္ဂိနာ ဈာပေတွာ ခေမနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတော သုရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ. ဧဝံ စောရနဂရံ ဝိယ သက္ကာယော, ခေမနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, မဟာယောဓော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တဿေဝံ ဟောတိ – ‘‘ယာဝ သက္ကာယဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋတိ, တာဝ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏာအဋ္ဌနဝုတိရောဂပဉ္စဝီသတိမဟာဘယေဟိ ပရိမုစ္စနံ နတ္ထီ’’တိ. သော မဟာယောဓော သန္နာဟံ ဝိယ သီလသန္နာဟံ ကတွာ ပညာခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ခဂ္ဂေန ဧသိကာထမ္ဘေ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှေသိကံ လုဉ္စိတွာ, သော ယောဓော သဒွါရဗာဟကံ နဂရကဝါဋံ ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနအဂ္ဂဠံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ, သော ယောဓော ပလိဃံ ဝိယ အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ, သော ယောဓော ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိခံ ဝိယ ကမ္မာဘိသင်္ခါရံ ဘိန္ဒန္တော ဇာတိသံသာရပရိခံ ဝိကိရိတွာ, သော ယောဓော နဂရံ သောဘတ္ထာယ ဥဿာပိတဒ္ဓဇေ ဝိယ မာနဒ္ဓဇေ ပါတေတွာ သက္ကာယနဂရံ ဈာပေတွာ, သော ယောဓော ခေမနဂရေ ဥပရိပါသာဒေ သုဘောဇနံ ဝိယ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတွာ အမတံ နိရောဓာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ အနုဘဝမာနော ကာလံ ဝီတိနာမေတိ.

යම්සේ නගර දෙකක් පවතීද, එනම් එකක් සොරුන්ගේ නගරයකි, අනෙක බිය රහිත (ඛේම) නගරයකි. එවිට එක් මහා යෝධයෙකුට මෙබඳු අදහසක් ඇති වෙයි - 'යම්තාක් මේ සොරුන්ගේ නගරය පවතීද, ඒ තාක් බිය රහිත නගරය බියෙන් නිදහස් නොවේ. එබැවින් මම සොරුන්ගේ නගරය නැති කරමි' යි පවසා සන්නාහ සන්නද්ධව, කඩුවක් ගෙන, සොරුන්ගේ නගරය වෙත එළඹ, නගර දොරටුවෙහි පිහිටුවා ඇති ඉන්ද්‍රඛීල (දොරටු කුලුනු) කඩුවෙන් කපා දමා, දොර අගුල් ද සමඟින් දොරවල් බිඳ දමා, අගුල් දඬු ඉවත් කොට, නගර පවුර බිඳ, අගල විනාශ කොට, නගරයේ අලංකාරය පිණිස ඔසවා ඇති ධජ පතාක බිම හෙළා, නගරය ගින්නෙන් දවා දමා, බිය රහිත නගරයට ඇතුළු වී, ප්‍රාසාදයකට නැගී නෑ පිරිවර පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත ආහාර භුක්ති විඳින්නාක් මෙනි. මෙහි සොරුන්ගේ නගරය වැනි වන්නේ සක්කාය (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය) යි. බිය රහිත නගරය වැනි වන්නේ නිර්වාණයයි. මහා යෝධයා වැනි වන්නේ යෝගාවචරයායි. ඔහුට මෙසේ සිතෙයි - 'යම්තාක් සක්කාය වට්ටය පවතීද, ඒ තාක් දෙතිස් වධ බන්ධන, අනූහයක් රෝග සහ පස්විසි මහා බියෙන් නිදහස් වීමක් නැත' යනුවෙනි. ඒ මහා යෝධයා සන්නාහයක් මෙන් ශීල සන්නාහය පැළඳ, ප්‍රඥා කඩුව ගෙන, යෝධයා ඉන්ද්‍රඛීල කුලුනු කපන්නාක් මෙන් රහත් මඟින් තණ්හා නැමති ඉන්ද්‍රඛීලය උදුරා දමා, ඒ යෝධයා දොර අගුල් සමඟ නගර දොරවල් විවෘත කරන්නාක් මෙන් පඤ්ච ඕරම්භාගිය සංයෝජන නැමති අගුල් විවෘත කොට, ඒ යෝධයා අගුල් දණ්ඩ ඉවත් කරන්නාක් මෙන් අවිද්‍යා නැමති අගුල් දණ්ඩ ඉවත් කොට, ඒ යෝධයා පවුරු බිඳිමින් අගල් විනාශ කරන්නාක් මෙන් කර්මාභිසංඛාර බිඳ දමමින් ජාති සංසාර නැමති අගල විනාශ කොට, ඒ යෝධයා නගර ශෝභාවට ඔසවා ඇති ධජ බිම හෙළන්නාක් මෙන් මාන නැමති ධජ පතාක බිම හෙළා සක්කාය නැමති නගරය දවා දමා, ඒ යෝධයා ඛේම නගරයෙහි උඩුමහල් ප්‍රාසාදයක ප්‍රණීත ආහාර භුක්ති විඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙස් පිරිනිවන නැමති නගරයට ඇතුළු වී අමෘත නිර්වාණය අරමුණු කොටගත් ඵල සමාපත්ති සුවය අනුභව කරමින් කාලය ගත කරයි.

၂. ဒုတိယစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၂. ဒုတိယေ အနိစ္စသညာတိ ခန္ဓပဉ္စကံ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ယဒနိစ္စံ, တံ ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ ယံ ဒုက္ခံ, တံ အဝသဝတ္တနာကာရေန အနတ္တာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမေသု ပန ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဝိပဿနာဖလံ နာမ ကထိတန္တိ.

72. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිච්චසඤ්ඤා’ යනු පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය හටගෙන පසුව නැතිවී යන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය යැයි උපදින සංඥාවයි. ‘අනිච්චේ දුක්ඛසඤ්ඤා’ යනු යමක් අනිත්‍ය ද එය ඇතිවීමෙන් හා නැතිවීමෙන් පෙළෙන ස්වභාවය නිසා දුක්ඛ යැයි උපදින සංඥාවයි. ‘දුක්ඛේ අනත්තසඤ්ඤා’ යනු යමක් දුක්ඛ ද එය තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි (අවනත කරගත නොහැකි) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් අනාත්ම යැයි උපදින සංඥාවයි. ඉතිරිය යට පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම විපස්සනා ඵලය ගැන පවසන ලදී.

၃. ပဌမဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ප්‍රථම ධම්මවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၃. တတိယေ ဒိဝသံ အတိနာမေတီတိ ဒိဝသံ အတိက္ကာမေတိ. ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနန္တိ ဧကီဘာဝံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ဒေသေတီတိ ကထေတိ ပကာသေတိ. ဓမ္မပညတ္တိယာတိ [Pg.33] ဓမ္မဿ ပညာပနာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီတိ နဝင်္ဂဝသေန စတုသစ္စဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ ဝဠဉ္ဇေတိ ကထေတိ. န ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနန္တိ ဧကီဘာဝံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. အနုယုဉ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ စိတ္တသမာဓိံ အာသေဝတိ ဘာဝေတိ, သမထကမ္မဋ္ဌာနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဟောတိ.

73. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘දිවසං අතිනාමේති’ යනු දවස ගත කරයි යන්නයි. ‘රිඤ්චති පටිසල්ලානං’ යනු ඒකීභාවය (හුදකලාව) අත්හරියි යන්නයි. ‘දේසේති’ යනු දේශනා කරයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘ධම්මපඤ්ඤත්තියා’ යනු ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. ‘ධම්මං පරියාපුණාති’ යනු නවංග ශාස්තෘ ශාසනය වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය උගනියි, භාවිත කරයි, දේශනා කරයි. ‘න රිඤ්චති පටිසල්ලානං’ යනු ඒකීභාවය අත්නොහරියි. ‘අනුයුඤ්ජති අජ්ඣත්තං චේතෝසමථං’ යනු තමා තුළ සිතෙහි සමාධිය වඩයි, සමථ කමටහන්හි මනාව යෙදී සිටියි යන්නයි.

ဟိတေသိနာတိ ဟိတံ ဧသန္တေန. အနုကမ္ပကေနာတိ အနုကမ္ပမာနေန. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ အနုကမ္ပံ စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ပဋိစ္စာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကတံ ဝေါ တံ မယာတိ တံ မယာ ဣမေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ဒေသေန္တေန တုမှာကံ ကတံ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ အနုကမ္ပကဿ သတ္ထု ကိစ္စံ ယဒိဒံ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာ, ဣတော ပရံ ပန ပဋိပတ္တိ နာမ သာဝကာနံ ကိစ္စံ. တေနာဟ – ဧတာနိ ဘိက္ခု ရုက္ခမူလာနိ…ပေ… အမှာကံ အနုသာသနီတိ. တတ္ထ စ ရုက္ခမူလာနီတိ ဣမိနာ ရုက္ခမူလသေနာသနံ ဒဿေတိ. သုညာဂါရာနီတိ ဣမိနာ ဇနဝိဝိတ္တဋ္ဌာနံ. ဥဘယေနာပိ စ ယောဂါနုရူပံ သေနာသနမာစိက္ခတိ, ဒါယဇ္ဇံ နိယျာတေတိ. ဈာယထာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏာနိ, လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စ အနိစ္စာဒိတော ခန္ဓာယတနာဒီနိ ဥပနိဇ္ဈာယထ, သမထဉ္စ ဝိပဿနဉ္စ ဝဍ္ဎေထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မာ ပမာဒတ္ထာတိ မာ ပမဇ္ဇိတ္ထ. မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာတိ ယေ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဒဟရကာလေ အာရောဂျကာလေ သတ္တသပ္ပာယာဒိသမ္ပတ္တိကာလေ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝကာလေ စ ယောနိသောမနသိကာရဝိရဟိတာ ရတ္တိန္ဒိဝံ မင်္ကုလဘတ္တာ ဟုတွာ သေယျသုခမိဒ္ဓသုခမနုယုတ္တာ ပမဇ္ဇန္တိ, တေ ပစ္ဆာ ဇရာကာလေ ရောဂကာလေ မရဏကာလေ ဝိပတ္တိကာလေ သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ စ တံ ပုဗ္ဗေ ပမာဒဝိဟာရံ အနုဿရန္တာ သပ္ပဋိသန္ဓိကာလကိရိယဉ္စ ဘာရိယံ သမ္ပဿမာနာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟောန္တိ. တုမှေ ပန တာဒိသာ မာ အဟုဝတ္ထာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာ’’တိ. အယံ ဝေါ အမှာကံ အနုသာသနီတိ အယံ အမှာကံ သန္တိကာ ‘‘ဈာယထ မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ တုမှာကံ အနုသာသနီ, ဩဝါဒေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘හිතේසිනා’ යනු යහපත සොයන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුකම්පකේනා’ යනු අනුකම්පා කරන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුකම්පං උපාදායා’ යනු අනුකම්පා සහගත සිතින් යුක්තව යන්නයි. ‘කතං වෝ තං මයා’ යනු මේ පුද්ගලයන් පස්දෙනා ගැන දේශනා කරන්නා වූ මා විසින් ඔබලා වෙනුවෙන් ඒ කළයුතු දේ (ධර්ම දේශනාව) කරන ලදී. සැබැවින්ම අනුකම්පා සහගත වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කෘත්‍යය වන්නේ මෙම නිවැරදි ධර්ම දේශනාවයි. මින් ඔබ්බට ඇති පිළිවෙත් පිරීම ශ්‍රාවකයන්ගේ කෘත්‍යයයි. එබැවිනි උන්වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ රුක්මුල්ය...' යනාදිය වදාළේ. එහි ‘රුක්ඛමූලානි’ යන්නෙන් රුක්මුල් සේනාසනය දක්වයි. ‘සුඤ්ඤාගාරානි’ යන්නෙන් ජනයාගෙන් තොර විවේකී ස්ථාන දක්වයි. මේ දෙකෙන්ම යෝගාවචරයාට සුදුසු සේනාසනය පවසයි, දායාදය පවරා දෙයි. ‘ජායථ’ යනු අරමුණු මෙනෙහි කිරීමෙන් අටතිස් කමටහන් අරමුණු ද, ලක්ෂණ මෙනෙහි කිරීමෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් ස්කන්ධ ආයතනාදිය ද මෙනෙහි කරව්, සමථය හා විපස්සනාව වඩව් යන්නයි. ‘මා පමාදත්ථ’ යනු ප්‍රමාද නොවව් යන්නයි. ‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනෝ අහුවත්ථ’ යනු යම් මහණ කෙනෙක් පෙර තරුණ කාලයෙහි, නිරෝගී කාලයෙහි, ආහාර සප්පාය ආදිය ඇති කාලයෙහි සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ ළඟ වැඩසිටින කාලයෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව, රෑ දවල් නින්දට හා නිදිබර ගතියට ලොල්ව ප්‍රමාද වෙත්ද, ඔවුහු පසුව මහලු වියෙහි, රෝගී වූ කල, මරණාසන්න මොහොතෙහි, විපත්තිය පැමිණි කල සහ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසු, තමා පෙර කළ ප්‍රමාදය සිහි කරමින් හා නැවත පටිසන්ධියක් ඇතිවීමේ බරපතලකම දකිමින් පසුතැවිලි වෙති. ඔබලා එවැනි අය නොවව් යන්න පෙන්වීමට මෙය වදාළ සේක. ‘අයං වෝ අම්හාකං අනුසාසනී’ යනු අප වෙතින් ලැබෙන 'භාවනා කරව්, ප්‍රමාද නොවව්' යන මේ අවවාදය ඔබලාට ලැබෙන අනුශාසනාවයි යන්න අදහසයි.

၄. ဒုတိယဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන ධම්මවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၄. စတုတ္ထေ ဥတ္တရိ စဿ ပညာယ အတ္ထံ နပ္ပဇာနာတီတိ တတော ပရိယတ္တိတော ဥတ္တရိ တဿ ဓမ္မဿ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ အတ္ထံ နပ္ပဇာနာတိ[Pg.34], စတ္တာရိ သစ္စာနိ န ပဿတိ နပ္ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဗဟုဿုတဘိက္ခု ဝိပဿနာကမ္မိကော သောတာပန္နော သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ ခီဏာသဝေါတိ ဆ ဇနာ ဓမ္မဝိဟာရိနော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

74. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘උත්තරි චස්ස පඤ්ඤාය අත්ථං නප්පජානාති’ යනු ඒ පර්යාප්තියට වඩා උසස් වූ, විපස්සනාව ද සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය අවබෝධ කර නොගනියි, චතුරාර්ය සත්‍යය නොදකියි, විනිවිද නොදනියි යන්නයි. ඉතිරි වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම බහුශ්‍රැත භික්ෂුව, විපස්සනා කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන භික්ෂුව, සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී සහ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) යන හය දෙනා ‘ධම්මවිහාරී’ (ධර්මයෙහි වසන්නෝ) ලෙස දත යුතුය.

၅. ပဌမယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၅. ပဉ္စမေ ယောဓာဇီဝါတိ ယုဒ္ဓူပဇီဝိနော. ရဇဂ္ဂန္တိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ပါဒပ္ပဟာရဘိန္နာယ ဘူမိယာ ဥဂ္ဂတံ ရဇက္ခန္ဓံ. န သန္ထမ္ဘတီတိ သန္ထမ္ဘိတွာ ဌာတုံ န သက္ကောတိ. သဟတိ ရဇဂ္ဂန္တိ ရဇက္ခန္ဓံ ဒိသွာပိ အဓိဝါသေတိ. ဓဇဂ္ဂန္တိ ဟတ္ထိအဿဒီနံ ပိဋ္ဌေသု ဝါ ရထေသု ဝါ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ အဂ္ဂံ. ဥဿာရဏန္တိ ဟတ္ထိအဿရထာနဉ္စေဝ ဗလကာယဿ စ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒံ. သမ္ပဟာရေတိ သမာဂတေ အပ္ပမတ္တကေပိ ပဟာရေ. ဟညတီတိ ဝိဟညတိ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဝိပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ပကတိဘာဝံ ဇဟတိ. သဟတိ သမ္ပဟာရန္တိ ဒွေ တယော ပဟာရေ ပတွာပိ သဟတိ အဓိဝါသေတိ. တမေဝ သင်္ဂါမသီသန္တိ တံယေဝ ဇယက္ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ. အဇ္ဈာဝသတီတိ သတ္တာဟမတ္တံ အဘိဘဝိတွာ အာဝသတိ. ကိံ ကာရဏာ? လဒ္ဓပဟာရာနံ ပဟာရဇဂ္ဂနတ္ထဉ္စေဝ ကတကမ္မာနံ ဝိသေသံ ဉတွာ ဌာနန္တရဒါနတ္ထဉ္စ ဣဿရိယသုခါနုဘဝနတ္ထဉ္စ.

75. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'යෝධාජීවා' යනු යුද්ධය ඇසුරු කරගෙන ජීවිකාව කරන සෙබළුන්ය. 'රජග්ගං' යනු ඇතුන් අසුන් ආදීන්ගේ පා පහරින් බිඳුණු පොළොවෙන් ඉහළට නැඟුණු දූවිලි සමූහයයි. 'න සන්ථම්භති' යනු ස්ථාවරව නැවතී සිටීමට නොහැකි වීමයි. 'සහති රජග්ගං' යනු දූවිලි සමූහය දැක පවා එය ඉවසා සිටීමයි. 'ධජග්ගං' යනු ඇත් අස් රිය ආදියෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ අග්‍ර කොටසයි. 'උස්සාරණං' යනු ඇතුන්, අසුන්, රියන් හා සේනාවන්ගෙන් පැන නඟින මහත් වූ ඝෝෂාවයි. 'සම්පහාරේති' යනු පැමිණි ඉතා සුළු පහරවල් පවා ඉවසීමයි. 'හඤ්ඤති' යනු පීඩාවට පත්වෙයි, විනාශයට පැමිණෙයි. 'බ්‍යාපජ්ජති' යනු විපතට පත්වෙයි, ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් පිරිහෙයි. 'සහති සම්පහාරං' යනු පහරවල් දෙකක් තුනක් ලැබුණද එය ඉවසා දරා සිටීමයි. 'තමේව සංගාමසීසං' යනු ඒ ජයග්‍රාහී කඳවුර පිහිටි ස්ථානයමයි. 'අජ්ඣාවසති' යනු දින හතක් පමණ ජයගෙන එහි වාසය කිරීමයි. කවර කරුණක් නිසාද? පහර කෑ සෙබළුන්ගේ තුවාල සුවපත් කරනු පිණිසත්, වීර ක්‍රියා කළවුන්ගේ විශේෂත්වය දැන ඔවුන්ට තනතුරු ප්‍රදානය කරනු පිණිසත් සහ රාජ්‍ය සැප විඳිනු පිණිසත්ය.

ဣဒါနိ ယသ္မာ သတ္ထု ယောဓာဇီဝေဟိ ကိစ္စံ နတ္ထိ, ဣမသ္မိံ ပန သာသနေ တထာရူပေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဩပမ္မံ အာဘတံ. တသ္မာ တေ ပုဂ္ဂလေ ဒဿေန္တော ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံသီဒတီတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကသ္မိံ သံသီဒတိ အနုပ္ပဝိသတိ. န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုန္တိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ အနုပစ္ဆိဇ္ဇမာနံ ဂေါပေတုံ န သက္ကောတိ. သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အာဝိကတွာတိ သိက္ခာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝံ ပကာသေတွာ. ကိမဿ ရဇဂ္ဂသ္မိန္တိ ကိံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ရဇဂ္ဂံ နာမာတိ ဝဒတိ. အဘိရူပါတိ အဘိရူပဝတီ. ဒဿနီယာတိ ဒဿနယောဂ္ဂါ. ပါသာဒိကာတိ ဒဿနေနေဝ စိတ္တပ္ပသာဒါဝဟာ. ပရမာယာတိ ဥတ္တမာယ. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ သရီရဝဏ္ဏေန စေဝ အင်္ဂသဏ္ဌာနေန စ. ဦဟသတီတိ အဝဟသတိ. ဥလ္လပတီတိ ကထေတိ. ဥဇ္ဈဂ္ဃတီတိ [Pg.35] ပါဏိံ ပဟရိတွာ မဟာဟသိတံ ဟသတိ. ဥပ္ပဏ္ဍေတီတိ ဥပ္ပဏ္ဍနကထံ ကထေတိ. အဘိနိသီဒတီတိ အဘိဘဝိတွာ သန္တိကေ ဝါ ဧကာသနေ ဝါ နိသီဒတိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. အဇ္ဈောတ္ထရတီတိ အဝတ္ထရတိ. ဝိနိဝေဌေတွာ ဝိနိမောစေတွာတိ ဂဟိတဋ္ဌာနတော တဿာ ဟတ္ထံ ဝိနိဗ္ဗေဌေတွာ စေဝ မောစေတွာ စ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යුධ සෙබළුන්ගෙන් කාර්යයක් නොමැති වුවද, මේ ශාසනයෙහි එවැනි ස්වභාව ඇති පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකු පෙන්වා දීම පිණිස මෙම උපමාව වදාරන ලදී. එබැවින් ඒ පුද්ගලයන් පෙන්වා දෙමින් 'ඒවමේව ඛෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සංසීදති' යනු මිථ්‍යා විතර්කයන්හි ගිලෙයි, ඇතුළු වෙයි. 'න සක්කෝති බ්‍රහ්මචරියං සන්ථාරේතුං' යනු නොකඩවා මහණදම් රැකීමට අපොහොසත් වීමයි. 'සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වා' යනු ශික්ෂාවෙහි ඇති දුබල බව ප්‍රකාශ කොට යන්නයි. 'කිමස්ස රජග්ගස්මිං' යනු එම පුද්ගලයාට දූවිලි සමූහය හා සමාන වන්නේ කුමක්දැයි විමසීමයි. 'අභිරූපා' යනු අතිශයින් රූමත් වූ යන්නයි. 'දස්සනීයා' යනු දැකීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'පාසාදිකා' යනු දැකීමෙන්ම සිතට ප්‍රසාදය ගෙන දෙන යන්නයි. 'පරමායා' යනු උතුම් වූ යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතායා' යනු ශරීර වර්ණයෙන් හා ශරීරයේ හැඩයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'ඌහසති' යනු අවඥාවෙන් සිනාසෙයි. 'උල්ලපති' යනු කතා කරයි. 'උජ්ඣග්ඝති' යනු අත්පොළසන් දී මහ හඬින් සිනාසෙයි. 'උප්පණ්ඩේති' යනු විහිළු තහළු කතා කරයි. 'අභිනිසීදති' යනු යටපත් කරගෙන සමීපයෙහි හෝ එකම අසුනක ඉඳගනී. දෙවැනි පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'අජ්ඣොත්ථරති' යනු මැඩපවත්වයි, යටපත් කරයි. 'විනිවේඨෙත්වා විනිමෝචෙත්වා' යනු අල්ලාගත් තැනින් ඇයගේ අත මුදාගෙන යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය හා විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) වදාරන ලදී.

၆. ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවැනි යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၆. ဆဋ္ဌေ အသိစမ္မံ ဂဟေတွာတိ အသိဉ္စ စမ္မဉ္စ ဂဟေတွာ. ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာတိ ဓနုဉ္စ သရကလာပဉ္စ သန္နယှိတွာ. ဝိယူဠှန္တိ ယုဒ္ဓသန္နိဝေသဝေသေန ဌိတံ. သင်္ဂါမံ ဩတရတီတိ မဟာယုဒ္ဓံ ဩတရတိ. ဥဿဟတိ ဝါယမတီတိ ဥဿာဟဉ္စ ဝါယာမဉ္စ ကရောတိ. ဟနန္တီတိ ဃာတေန္တိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ ပရိယာပါဒယန္တိ. ဥပလိက္ခန္တီတိ ဝိဇ္ဈန္တိ. အပနေန္တီတိ သကသေနံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. အပနေတွာ ဉာတကာနံ နေန္တီတိ သကသေနံ နေတွာ တတော ဉာတကာနံ သန္တိကံ နေန္တိ. နီယမာနောတိ အတ္တနော ဂေဟံ ဝါ သေသဉာတိသန္တိကံ ဝါ နိယျမာနော. ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပရိစရန္တီတိ ပဟာရသောဓနဝဏကပ္ပနာဒီနိ ကရောန္တာ ဇဂ္ဂန္တိ ဂေါပယန္တိ.

76. හයවැනි සූත්‍රයෙහි; 'අසිචම්මං ගහෙත්වා' යනු කඩුව සහ පලිහ ගෙන යන්නයි. 'ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා' යනු දුන්න හා ඊතල කොපුව පැළඳගෙන යන්නයි. 'වියූළ්හං' යනු යුද්ධයට සූදානම්ව සැකසුණු සේනාවයි. 'සංගාමං ඔතරති' යනු මහා යුද්ධයට බසී යන්නයි. 'උස්සහති වායමති' යනු උත්සාහය හා වීර්යය කරයි යන්නයි. 'හනන්ති' යනු මරා දමති යන්නයි. 'පරියාපාදේන්ති' යනු ජීවිතය කෙළවර කරති යන්නයි. 'උපලික්ඛන්ති' යනු තුවාල කරති (විදින්නෝ) යන්නයි. 'අපනෙන්ති' යනු තමන්ගේ සේනාව වෙත රැගෙන යති යන්නයි. 'අපනේත්වා ඤාතකානං නෙන්ති' යනු සේනාව වෙත ගෙන ගොස් එතැනින් නෑදෑයන් වෙත රැගෙන යති යන්නයි. 'නීයමානෝ' යනු තමාගේ නිවසට හෝ සෙසු නෑදෑයන් සමීපයට ගෙන යනු ලබන්නේ යන්නයි. 'උපට්ඨහන්ති පරිචරන්ති' යනු තුවාල පිරිසිදු කිරීම්, වෙදකම් කිරීම් ආදිය කරමින් රක්ෂා කරති, රැකබලා ගනිති යන්නයි.

အရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာတိ အရက္ခိတေန ကာယဒွါရေန. အရက္ခိတာယ ဝါစာယာတိ အရက္ခိတေန ဝစီဒွါရေန. အရက္ခိတေန စိတ္တေနာတိ အရက္ခိတေန မနောဒွါရေန. အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ သတိံ သုပဋ္ဌိတံ အကတွာ. အသံဝုတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ မနစ္ဆဋ္ဌေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ အပိဟိတေဟိ အဂေါပိတေဟိ. ရာဂေါ စိတ္တံ အနုဒ္ဓံသေတီတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမထဝိပဿနာစိတ္တံ ဓံသေတိ, ဒူရေ ခိပတိ. ရာဂပရိယုဋ္ဌိတောမှိ, အာဝုသော, ရာဂပရေတောတိ အဟံ, အာဝုသော, ရာဂေန ရတ္တော, ရာဂေန အနုဂတော.

'අරක්ඛිතේනේව කායේන' යනු නොරැක්කා වූ කාය ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අරක්ඛිතාය වාචාය' යනු නොරැක්කා වූ වචී ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අරක්ඛිතේන චිත්තේන' යනු නොරැක්කා වූ මනෝ ද්වාරයෙන් යන්නයි. 'අනුපට්ඨිතාය සතියා' යනු සතිය මැනවින් පිහිටුවා නොගෙන යන්නයි. 'අසංවුතේහි ඉන්ද්‍රියේහි' යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති වසා නොදැමූ, නොරැක්කා වූ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යන්නයි. 'රාගෝ චිත්තං අනුද්ධංසේති' යනු උපදින්නා වූ රාගයම සමථ විපස්සනා සිත විනාශ කරයි, ඈතට විසි කරයි. 'රාගපරියුට්ඨිතෝම්හි ආවුසෝ රාගපරේතෝ' යනු ඇවැත්නි, මම රාගයෙන් ඇලී සිටිමි, රාගයට පසුපසින් යන්නෙක් වෙමි යන්නයි.

အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာတိအာဒီသု အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ အပ္ပဿာဒဋ္ဌေန. မံသပေသူပမာ ဗဟုသာဓာရဏဋ္ဌေန. တိဏုက္ကူပမာ အနုဒဟနဋ္ဌေန. အင်္ဂါရကာသူပမာ မဟာဘိတာပဋ္ဌေန. သုပိနကူပမာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ယာစိတကူပမာ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ရုက္ခဖလူပမာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. အသိသူနူပမာ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလူပမာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သပ္ပသိရူပမာ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန[Pg.36]. ဥဿဟိဿာမီတိ ဥဿာဟံ ကရိဿာမိ. ဓာရယိဿာမီတိ သမဏဘာဝံ ဓာရယိဿာမိ. အဘိရမိဿာမီတိ အဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေဿာမိ န ဥက္ကဏ္ဌိဿာမိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

'අට්ඨිකංකලූපමා' යනාදී තැන්හි; අල්ප ආශ්වාද ඇති බැවින් 'ඇටසැකිල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. බොහෝ දෙනාට පොදු බැවින් 'මස් වැදැල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. දවන සුළු බැවින් 'හුළු අත්තක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. මහත් දැවීමක් ඇති කරන බැවින් 'අඟුරු වළක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. ස්වල්ප වේලාවක් පෙනෙන බැවින් 'සිහිනයක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. තාවකාලික බැවින් 'ඉල්ලා ගත් බඩු වැනි' උපමාව දැක්වේ. සියලු අඟ පසඟ විනාශ කරන බැවින් 'ගෙඩි බර වූ ගසක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. කොටා දමන තැනක් වැනි බැවින් 'මස් කපන ලෑල්ලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. විදින සුළු බැවින් 'හෙල්ලක් හෝ උලක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. බියකරු හා භයානක බැවින් 'සර්ප හිසක් වැනි' උපමාව දැක්වේ. 'උස්සහිස්සාමි' යනු උත්සාහ කරන්නෙමි යන්නයි. 'ධාරයිස්සාමි' යනු ශ්‍රමණ භාවය දරන්නෙමි යන්නයි. 'අභිරමිස්සාමි' යනු ඇලී වසන්නෙමි, කලකිරීමට පත් නොවන්නෙමි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය හා විවට්ටය වදාරන ලදී.

၇. ပဌမအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු අනාගත භය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၇. သတ္တမေ အာရညကေနာတိ အရညဝါသိနာ. အပ္ပတ္တဿာတိ အသမ္ပတ္တဿ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလပ္ပဘေဒဿ ဝိသေသဿ ပတ္တိယာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သော မမဿ အန္တရာယောတိ သော မမ ဇီဝိတန္တရာယော စ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော စ, ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကရောန္တဿ သဂ္ဂန္တရာယော စ မဂ္ဂန္တရာယော စ ဘဝေယျ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. ဝီရိယံ အာရဘာမီတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝီရိယံ ကရောမိ. သတ္ထကာတိ သတ္ထံ ဝိယ သန္ဓိဗန္ဓနစ္ဆေဒကဝါတာ. ဝါဠေဟီတိ ကက္ခဠေဟိ. မာဏဝေဟီတိ စောရေဟိ. ကတကမ္မေဟိ ဝါ အကတကမ္မေဟိ ဝါတိ ဧတ္ထ စောရိကံ ကတွာ နိက္ခန္တာ ကတကမ္မာ နာမ, စောရိကံ ကာတုံ ဂစ္ဆန္တာ အကတကမ္မာ နာမ. တတ္ထ ကတကမ္မာ ကမ္မဿ နိပ္ဖန္နတ္တာ သတ္တာနံ ဂလလောဟိတံ ဂဟေတွာ ဒေဝတာနံ ဗလိံ ကရောန္တိ, အကတကမ္မာ ‘‘ဧဝံ နော ကမ္မံ နိပ္ဖဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပဌမတရံ ကရောန္တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ တေ မံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျုန္တိ ဝုတ္တံ. ဝါဠာ အမနုဿာတိ ကက္ခဠာ ဒုဋ္ဌာ ယက္ခာဒယော အမနုဿာ.

77. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'ආරඤ්ඤකේන' යනු වනයෙහි වසන්නා වූ යන්නයි. 'අප්පත්තස්ස' යනු පැමිණිය නොහැකි වූ ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මගඵල ආදී සුවිශේෂී තත්ත්වයන්ට පැමිණීම පිණිස යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'සෝ මමස්ස අන්තරායෝ' යනු එය මාගේ ජීවිතයට ද බ්‍රහ්මචර්යාවට ද අන්තරායකි, පෘථග්ජනයකු ලෙස මියයන්නහුට ස්වර්ගයට හා මගඵලවලට අන්තරායකි. 'හන්ද' යනු වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිණිස යොදන නිපාතයකි. 'වීරියං ආරභාමි' යනු දෙවැදෑරුම් වීර්යයම කරමි යන්නයි. 'සත්ථකා' යනු ආයුධයක් මෙන් සන්ධි බන්ධන සිඳලන සුළඟයි. 'වාළේහි' යනු රෞද්‍ර වූ සතුන්ගෙනි. 'මාණවේහි' යනු සොර සතුරන්ගෙනි. 'කතකම්මේහි වා අකතකම්මේහි වා' යන්නෙහි; සොරකම් කොට පැමිණි සොරුන් 'කතකම්ම' නම් වේ, සොරකම් කිරීමට යන සොරුන් 'අකතකම්ම' නම් වේ. එහි සොරකම් කොට පැමිණි සොරුන් එම කාර්යය නිම වූ බැවින් සත්වයන්ගේ ගෙල රුධිරය ගෙන දේවතාවන්ට බිලි පූජා පවත්වති. සොරකම් කිරීමට යන සොරුන් අපගේ කාර්යය සාර්ථක වේවායි පතමින් පළමුව බිලි පූජා පවත්වති. මෙය අරමුණු කොට 'ඔවුන් මාගේ ජීවිතය විනාශ කරනු ඇත' යයි වදාරන ලදී. 'වාළා අමනුස්සා' යනු රෞද්‍ර වූ දුෂ්ට යක්ෂාදී අමනුෂ්‍යයන්ය.

၈. ဒုတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දෙවැනි අනාගත භය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၈. အဋ္ဌမေ ပုရာ မံ သော ဓမ္မော အာဂစ္ဆတီတိ ယာဝ သော ဓမ္မော မံ န ဥပဂစ္ဆတိ, တာဝ အဟံ ပုရေတရမေဝ ဝီရိယံ အာရဘာမီတိ အတ္ထော. ခီရောဒကီဘူတာတိ ခီရောဒကံ ဝိယ ဘူတာ ဧကီဘာဝံ ဥပဂတာ. ပိယစက္ခူဟီတိ မေတ္တစက္ခူဟိ.

78. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'පුරා මං සෝ ධම්මෝ ආගච්ඡතීති' යනු ඒ ජරා ධර්මය මට පැමිණීමට පෙරම මම වීර්යය ආරම්භ කරමි යන අර්ථයයි. 'ඛීරෝදකීභූතා' යනු කිරි සහ ජලය මෙන් එක් බවට පැමිණි යන්නයි. 'පියචක්ඛූහි' යනු මෙත්තා සහගත නෙත්වලින් යන්නයි.

၉. တတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. තෙවන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၉. နဝမေ ဓမ္မသန္ဒောသာ ဝိနယသန္ဒောသောတိ ဓမ္မသန္ဒောသေန ဝိနယသန္ဒောသော ဟောတိ. ကထံ ပန ဓမ္မသ္မိံ ဒုဿန္တေ ဝိနယော ဒုဿတိ နာမ? သမထဝိပဿနာဓမ္မေသု ဂဗ္ဘံ အဂ္ဂဏှန္တေသု ပဉ္စဝိဓော ဝိနယော န ဟောတိ[Pg.37], ဧဝံ ဓမ္မေ ဒုဿန္တေ ဝိနယော ဒုဿတိ. ဒုဿီလဿ ပန သံဝရဝိနယော နာမ န ဟောတိ, တသ္မိံ အသတိ သမထဝိပဿနာ ဂဗ္ဘံ န ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဝိနယသန္ဒောသေနပိ ဓမ္မသန္ဒောသော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မကထန္တိ သီလာဒိဥတ္တမဓမ္မကထံ. ဝေဒလ္လကထန္တိ ဝေဒပဋိသံယုတ္တံ ဉာဏမိဿကကထံ. ကဏှဓမ္မံ ဩက္ကမမာနာတိ ရန္ဓဂဝေသိတာယ ဥပါရမ္ဘပရိယေသနဝသေန ကာဠကဓမ္မံ ဩက္ကမမာနာ. အပိစ ဒုဋ္ဌစိတ္တေန ပုဂ္ဂလံ ဃဋ္ဋေန္တာပိ တံ ကဏှဓမ္မံ အတ္တနော ဒဟန္တာပိ လာဘသက္ကာရတ္ထံ ကထေန္တာပိ ကဏှဓမ္မံ ဩက္ကမန္တိယေဝ.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'ධම්මසන්දෝසා විනයසන්දෝසෝ' යනු ධර්මයේ පිරිහීම නිසා විනයෙහි පිරිහීම සිදුවේ යන්නයි. ධර්මය පිරිහෙන කල්හි විනය පිරිහෙන්නේ කෙසේද? සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි සාරය (ගර්භය) ග්‍රහණය නොකරන කල්හි පස් වැදෑරුම් විනය ඇති නොවේ. මෙසේ ධර්මය පිරිහෙන කල්හි විනය පිරිහෙයි. නැවතත්, දුස්සීලයාට සංවර විනයක් නැත. එය නැති කල්හි සමථ විපස්සනාවන්ගෙන් සාරය ග්‍රහණය කරගත නොහැකිය. මෙසේ විනය පිරිහීමෙන් ධර්මය පිරිහීම ද දත යුතුය. 'අභිධම්මකථං' යනු සීලාදී උතුම් ධර්මයන් පිළිබඳ කථාවයි. 'වේදල්ලකථං' යනු ඥානය ලබාගැනීම හා සම්බන්ධ ඥානමිශ්‍ර කථාවයි. 'කණ්හධම්මං ඔක්කමමානා' යනු සිදුරු සෙවීමේ අදහසින් අකුසල ධර්මයන්ට බැස ගැනීමයි. තවද දූෂිත සිතින් පුද්ගලයන්ට පීඩා කරන්නා වූ ද, තමා තුළ අකුසල ධර්මයන් දරාගන්නා වූ ද, ලාභ සත්කාර උදෙසා ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ ද මහණහු අකුසල ධර්මයන්ටම බැසගනිති.

ဂမ္ဘီရာတိ ပါဠိဂမ္ဘီရာ. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဂမ္ဘီရာ. လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရဓမ္မဒီပကာ. သုညတာပဋိသံယုတ္တာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရပဋိသံယုတ္တာ. န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တီတိ ဇာနနတ္ထာယ စိတ္တံ န ဌပေဿန္တိ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗန္တိ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ စ ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗေ စ. ကဝိတာတိ သိလောကာဒိဗန္ဓနဝသေန ကဝီဟိ ကတာ. ကာဝေယျာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဗာဟိရကာတိ သာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဌိတာ. သာဝကဘာသိတာတိ ဗာဟိရသာဝကေဟိ ဘာသိတာ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျတ္တာ စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'ගම්භීරා' යනු පාලි (පෙළ) වශයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ගම්භීරත්ථා' යනු අර්ථයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ලෝකුත්තරා' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා' යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන හා පටිච්චසමුප්පාදය හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙස්සන්ති' යනු අවබෝධය පිණිස සිත යොමු නොකරන්නාහ යන්නයි. 'උග්ගහේතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං' යනු උගත යුතු වූ ද පුහුණු විය යුතු වූ ද යන්නයි. 'කවිකතා' යනු කවියන් විසින් ගාථා ආදී බන්ධන වශයෙන් කරන ලද යන්නයි. 'කාවේය්‍යා' යනු එම පදයටම තවත් නමකි. 'බාහිරකා' යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ය. 'සාවකභාසිතා' යනු ශාසනයෙන් බැහැර තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද පරිදි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၁၀. စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සිව්වන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၀. ဒသမေ ကလျာဏကာမာတိ သုန္ဒရကာမာ. ရသဂ္ဂါနီတိ ဥတ္တမရသာနိ. သံသဋ္ဌာ ဝိဟရိဿန္တီတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌာ ဝိဟရိဿန္တိ. သန္နိဓိကာရပရိဘောဂန္တိ သန္နိဓိကတဿ ပရိဘောဂံ. ဩဠာရိကမ္ပိ နိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပထဝိံ ခဏန္တောပိ ခဏာဟီတိ အာဏာပေန္တောပိ ပထဝိယံ ဩဠာရိကံ နိမိတ္တံ ကရောတိ နာမ. တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ ဆိန္ဒန္တောပိ ဆိန္ဒာတိ အာဏာပေန္တောပိ ဟရိတဂ္ဂေ ဩဠာရိကံ နိမိတ္တံ ကရောတိ နာမ. အာဇီဝတ္ထာယ ပဏ္ဏနိဝါပအာဒီနိ ဂါဟာပေန္တော ဖလာနိ ဩစိနန္တေ ဝါ ဩစိနာပေန္တေန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဣမေသု စတူသု သုတ္တေသု သတ္ထာရာ သာသနေ ဝုဒ္ဓိပရိဟာနိ ကထိတာတိ.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'කල්‍යාණකාමා' යනු යහපත කැමති වන්නාහ යන්නයි. 'රසග්ගානි' යනු උතුම් රසයන්ය. 'සංසට්ඨා විහරිස්සන්ති' යනු පස් වැදෑරුම් ඇසුරෙන් මිශ්‍රව වාසය කරන්නාහ යන්නයි. 'සන්නිධිකාරපරිභෝගං' යනු රැස්කර තබාගත් දෑ පරිභෝජනය කිරීමයි. 'ඕළාරිකං නිමිත්තං' යන්නෙහි, පොළොව හාරන්නා වූ හෝ හාරවන්නා වූ මහණ තෙමේ පොළොවෙහි රළු නිමිත්තක් කරයි නම් වේ. තණ, දර, අතු, කොළ සිඳින්නා වූ හෝ සිඳවන්නා වූ මහණ තෙමේ නිල්වන් පැළෑටි කෙරෙහි රළු නිමිත්තක් කරයි නම් වේ. ජීවිකාව පිණිස පැළෑටි වැපිරීම් ආදිය කරවන්නා වූ හෝ ඵලාඵල නෙළන්නා වූ හෝ නෙළවන්නා වූ තැනැත්තා කෙරෙහි කිය යුතු දෙයක්ම නැත. මෙම සූත්‍ර සතරෙහි ශාසනයේ දියුණුව හා පිරිහීම ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන යෝධාජීව වර්ගය නිමවිය.

(၉) ၄. ထေရဝဂ္ဂေါ

(9) 4. ථේර වර්ගය.

၁. ရဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. රජනීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၁. စတုတ္ထဿ [Pg.38] ပဌမေ ရဇနီယေသူတိ ရာဂဿ ပစ္စယေသု အာရမ္မဏေသု. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

81. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'රජනීයේසු' යනු රාගයට හේතු වන්නා වූ අරමුණුවලදී යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၂. ဝီတရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. වීතරාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၂. ဒုတိယေ မက္ခီတိ ဂုဏမက္ခကော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော.

82. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'මක්ඛී' යනු අනුන්ගේ ගුණ මකන්නා වූ තැනැත්තායි. 'පලාසී' යනු අනුන් හා කරට කර සිටීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ගුණමකු බවින් යුක්ත තැනැත්තායි.

၃. ကုဟကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කුහක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၃. တတိယေ ကုဟကောတိ တီဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ သမန္နာဂတော. လပကောတိ လာဘသန္နိဿိတာယ လပနာယ သမန္နာဂတော. နေမိတ္တိကောတိ နိမိတ္တကိရိယကာရကော. နိပ္ပေသိကောတိ နိပ္ပေသနကတာယ သမန္နာဂတော. လာဘေန စ လာဘံ နိဇိဂီသိတာတိ လာဘေန လာဘဂဝေသကော. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ.

83. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'කුහකෝ' යනු කරුණු තුනකින් යුත් කුහක වස්තූන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලපකෝ' යනු ලාභය උදෙසා තමා උසස් කොට කථා කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'නේමිත්තිකෝ' යනු පစ္စည်း ලබාගැනීම පිණිස ඉඟි බිඟි කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'නිප්පේසිකෝ' යනු දායකයන්ට නින්දා අපහාස කරමින් කථා කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලාභේන ලාභං නිජිගීසිතා' යනු තමාට ලැබුණු ලාභයෙන් අනුන්ගේ ලාභ සොයන බවයි. කුසල පක්ෂය මෙයට වඩා ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. සතරවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၅. အက္ခမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අක්ඛම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၅. ပဉ္စမေ အက္ခမော ဟောတိ ရူပါနန္တိ ရူပါရမ္မဏာနံ အနဓိဝါသကော ဟောတိ, တဒါရမ္မဏေဟိ ရာဂါဒီဟိ အဘိဘုယျတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

85. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'අක්ඛමෝ හෝති රූපානං' යනු රූපාරම්මණයන් ඉවසා සිටිය නොහැකි වූ තැනැත්තායි, එම අරමුණු මඟින් ඇතිවන රාගාදියෙන් ඔහු යටපත් වෙයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ.

၆. ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පටිසම්භිදාපත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၆. ဆဋ္ဌေ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ ပဉ္စသု အတ္ထေသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ စတုဗ္ဗိဓေ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ ဓမ္မနိရုတ္တီသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ တေသု တီသု ဉာဏေသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. သော ပန တာနိ တီဏိ ဉာဏာနေဝ ဇာနာတိ, န တေသံ ကိစ္စံ ကရောတိ. ဥစ္စာဝစာနီတိ မဟန္တခုဒ္ဒကာနိ. ကိံကရဏီယာနီတိ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗာနိ.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අත්ථපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු පස් වැදෑරුම් වූ අර්ථයන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'ධම්මපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු සිව් වැදෑරුම් වූ ධර්මයන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'නිරුත්තිපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු ධර්ම නිරුක්තීන්හි ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. 'පටිභානපටිසම්භිදාපත්තෝ' යනු එම ඥානයන් තුන පිළිබඳ ප්‍රභේදයට පැමිණි ඥානය ලැබූ තැනැත්තායි. ඔහු එම ඥානයන් තුනම දනියි, නමුත් ඒවායේ කෘත්‍යය නොකරයි. 'උච්චාවචානි' යනු විශාල හා කුඩා වූ යන්නයි. 'කිංකරණීයානි' යනු මෙසේ කටයුතුය යැයි විමසා කළ යුතු වූ දෑය.

၇. သီလဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සීලවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၇. သတ္တမံ [Pg.39] ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သီလံ ပနေတ္ထ ခီဏာသဝသီလမေဝ, ဗာဟုသစ္စမ္ပိ ခီဏာသဝဗာဟုသစ္စမေဝ, ဝါစာပိ ခီဏာသဝဿ ကလျာဏဝါစာဝ, ဈာနာနိပိ ကိရိယဇ္ဈာနာနေဝ ကထိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

87. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙහි 'සීලය' යනු රහතන් වහන්සේගේ සීලයම වේ. 'බාහුසච්චය' යනු ද රහතන් වහන්සේගේ බහුශ්‍රැත භාවයම වේ. රහතන් වහන්සේගේ වචනයම 'කල්‍යාණ වචනය' ලෙස දේශනා කරන ලදී. 'ධ්‍යාන' යනු ද ක්‍රියා ධ්‍යානයන්ම බව දත යුතුය.

၈. ထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ථේර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၈. အဋ္ဌမေ ထေရောတိ ထိရဘာဝပ္ပတ္တော. ရတ္တညူတိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အတိက္ကန္တာနံ ဗဟူနံ ရတ္တီနံ ဉာတာ. ဉာတောတိ ပညာတော ပါကဋော. ယသဿီတိ ယသနိဿိတော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အယာထာဝဒိဋ္ဌိကော. သဒ္ဓမ္မာ ဝုဋ္ဌာပေတွာတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မတော ဝုဋ္ဌာပေတွာ. အသဒ္ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အကုသလကမ္မပထေသု ပတိဋ္ဌာပေတိ.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'ථේරෝ' යනු ස්ථීර භාවයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'රත්තඤ්ඤූ' යනු පැවිදි වූ දින පටන් බොහෝ රාත්‍රීන් ඉක්මවා ගිය බව දන්නා තැනැත්තායි. 'ඤාතෝ' යනු පතළ වූ තැනැත්තායි. 'යසස්සී' යනු පිරිවර සම්පතින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ' යනු වැරදි දෘෂ්ටියක් ඇති තැනැත්තායි. 'සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වා' යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයන්ගෙන් බැහැර කරවා යන්නයි. 'අසද්ධම්මේ පතිට්ඨාපේති' යනු අකුසල් කර්මපථයන්හි පිහිටුවයි යන්නයි.

၉. ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමු සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၉. နဝမေ သေခဿာတိ သိက္ခကဿ သကရဏီယဿ. ပရိဟာနာယာတိ ဥပရိဂုဏေဟိ ပရိဟာနတ္ထာယ. ကမ္မာရာမတာတိ နဝကမ္မေ ရမနကဘာဝေါ. ဘဿာရာမတာတိ အာလာပသလ္လာပေ ရမနကဘာဝေါ. နိဒ္ဒါရာမတာတိ နိဒ္ဒါယနေ ရမနကဘာဝေါ. သင်္ဂဏိကာရာမတာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ ရမနကဘာဝေါ. ယထာဝိမုတ္တံ စိတ္တံ န ပစ္စဝေက္ခတီတိ ယထာ ယံ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ, ယေ စ ဒေါသာ ပဟီနာ, ဂုဏာ စ ပဋိလဒ္ဓါ, တေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပရိဂုဏပဋိလာဘာယ ဝါယာမံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဥပရိဂုဏေဟိ ပရိဟာနိကာရဏဉ္စ ဝုဒ္ဓိကာရဏဉ္စ ကထိတံ. ယဉ္စ နာမ သေခဿ ပရိဟာနကာရဏံ, တံ ပုထုဇ္ဇနဿ ပဌမမေဝ ဟောတီတိ.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'සේඛස්ස' යනු හික්මෙන්නා වූ තවදුරටත් කළ යුතු කටයුතු ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'පරිහානාය' යනු ඉහළ ගුණයන්ගෙන් පිරිහීම පිණිස යන්නයි. 'කම්මාරාමතා' යනු නවකර්මාන්තයන්හි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'භස්සාරාමතා' යනු කථාබහෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'නිද්දාරාමතා' යනු නින්දෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'සංගණිකාරාමතා' යනු පිරිස හා එක්ව විසීමෙහි ඇලී වාසය කරන ස්වභාවයයි. 'යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛති' යනු යම් සිතක් යම් දෝෂයන්ගෙන් මිදුණේ ද, යම් දෝෂයෝ ප්‍රහීණ වූවෝ ද, යම් ගුණයෝ ලබන ලද්දෝ ද, ඒවා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ඉහළ ගුණ ලැබීම පිණිස උත්සාහ නොකරයි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සේඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනාගේ ඉහළ ගුණයන්ගෙන් පිරිහීමට හා දියුණුවට හේතු දක්වන ලදී. සේඛ පුද්ගලයාගේ පිරිහීමට යම් හේතුවක් වේ ද, එය පෘථග්ජනයාගේ පිරිහීමට මුල සිටම හේතු වන්නේය.

၁၀. ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවන සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၀. ဒသမေ ဝိယတ္တောတိ ဗျတ္တော ဆေကော. ကိံကရဏီယေသူတိ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗေသု. စေတောသမထန္တိ သမာဓိကမ္မဋ္ဌာနံ. အနနုလောမိကေနာတိ သာသနဿ အနနုစ္ဆဝိကေန. အတိကာလေနာတိ အတိပါတောဝ. အတိဒိဝါတိ ဒိဝါ ဝုစ္စတိ မဇ္ဈနှိကော, တံ အတိက္ကမိတွာ. အာဘိသလ္လေခိကာတိ အတိဝိယ ကိလေသသလ္လေခိကာ. စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာတိ စိတ္တဝိဝရဏသင်္ခါတာနံ သမထဝိပဿနာနံ သပ္ပာယာ. အပ္ပိစ္ဆကထာတိ အပ္ပိစ္ဆာ ဟောထာတိ [Pg.40] ကထနကထာ. သန္တုဋ္ဌိကထာတိ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သန္တုဋ္ဌာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. ပဝိဝေကကထာတိ တီဟိ ဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. အသံသဂ္ဂကထာတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန အသံသဋ္ဌာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. ဝီရိယာရမ္ဘကထာတိ ဒုဝိဓံ ဝီရိယံ အာရဘထာတိ ကထနကထာ. သီလကထာဒီသု သီလံ အာရဗ္ဘ ကထာ သီလကထာ. သမာဓိံ အာရဗ္ဘ, ပညံ အာရဗ္ဘ, ပဉ္စဝိဓံ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ, ဧကူနဝီသတိပစ္စဝေက္ခဏသင်္ခါတံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ အာရဗ္ဘ ကထာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ. န နိကာမလာဘီတိအာဒီသု န ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတလာဘီ, ဒုက္ခလာဘီ န ဝိပုလလာဘီတိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

90. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘බ්‍යත්තෝ’ යනු දක්ෂ වූ, බුද්ධිමත් වූ තැනැත්තා ය. ‘කිංකරණීයේසු’ යනු ‘මෙසේ කුමක් කළ යුතු දැයි’ විමසා කළ යුතු කටයුතුවලදී ය. ‘චේතෝසමථං’ යනු සමාධි කර්මස්ථානයයි. ‘අනනුලෝමිකේන’ යනු ශාසනයට නුසුදුසු වූ දෙයෙනි. ‘අති කාලේන’ යනු ඉතා වේලාසනින් ම ය. ‘අතිදිවා’ යනු මෙහි මද්දහන් කාලය ‘දිවා’ යැයි කියනු ලැබේ, එය ඉක්මවා යාමයි. ‘ආභිසල්ලේඛිකා’ යනු කෙලෙස් අතිශයින් තුනී කරන සුලු ය. ‘චේතෝවිවරණසප්පායා’ යනු සිත විවෘත වීම හෙවත් ප්‍රසන්න වීම නම් වූ සමථ විපස්සනාවන්ට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘අප්පිච්ඡකථා’ යනු ‘අල්පේච්ඡ වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘සන්තුට්ඨිකථා’ යනු සිවුපසයෙන් ‘සතුටු වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘පවිවේකකථා’ යනු විවේක තුනෙන් යුක්තව ‘හුදෙකලා වන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘අසංසග්ගකථා’ යනු පස් වැදෑරුම් සබඳතාවලින් ‘මිදෙන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. ‘වීරියාරම්භකථා’ යනු දෙවැදෑරුම් වීර්යය ‘ආරම්භ කරන්න’ යැයි කෙරෙන කථාවයි. සීලකථා ආදියේදී සීලය අරභයා කෙරෙන කථාව ‘සීලකථා’ නම් වේ. සමාධිය අරභයා, ප්‍රඥාව අරභයා, පස් වැදෑරුම් විමුක්තිය අරභයා සහ දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාන සංඛ්‍යාත විමුක්ති ඥාන දර්ශනය අරභයා කෙරෙන කථාව ‘විමුක්තිඥානදස්සනකථා’ නම් වේ. ‘න නිකාමලාභී’ ආදියේදී කැමති කැමති පරිදි නොලැබීම, දුකසේ ලැබීම සහ බහුලව නොලැබීම යන අර්ථයයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ထေရဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන ථේර වර්ගය අවසන් විය.

(၁၀) ၅. ကကုဓဝဂ္ဂေါ

(10) 5. කකුධ වර්ගය

၁-၂. သမ္ပဒါသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

1-2. සම්පදා සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

၉၁-၉၂. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ပဉ္စ သမ္ပဒါ မိဿိကာ ကထိတာ. ဒုတိယေ ပုရိမာ စတဿော မိဿိကာ, ပဉ္စမီ လောကိကာဝ.

91-92. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි සම්පදා (සම්පත්) පහක් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි මුල් සම්පදා හතර මිශ්‍රව දේශනා කළ අතර, පස්වැන්න ලෞකික වශයෙන් පමණක් දේශනා කරන ලදී.

၃. ဗျာကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. බ්‍යාකරණ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၃. တတိယေ အညာဗျာကရဏာနီတိ အရဟတ္တဗျာကရဏာနိ. မန္ဒတ္တာတိ မန္ဒဘာဝေန အညာဏေန. မောမူဟတ္တာတိ အတိမူဠှဘာဝေန. အညံ ဗျာကရောတီတိ အရဟတ္တံ ပတ္တောသ္မီတိ ကထေတိ. ဣစ္ဆာပကတောတိ ဣစ္ဆာယ အဘိဘူတော. အဓိမာနေနာတိ အဓိဂတမာနေန. သမ္မဒေဝါတိ ဟေတုနာ နယေန ကာရဏေနေဝ.

93. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤාබ්‍යාකරණානි’ යනු අරහත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම් ය. ‘මන්දත්තා’ යනු මෝඩකම හෙවත් අඥානකම නිසා ය. ‘මෝමූහත්තා’ යනු දැඩි මුළා බව නිසා ය. ‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරෝති’ යනු ‘මම අරහත් බවට පත් වීමි’ යැයි පවසයි. ‘ඉච්ඡාපකතෝ’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් පීඩිත වූයේ යන්නයි. ‘අධිමානේන’ යනු ලැබූ බවට ඇති කරගත් වැරදි වැටහීමෙනි. ‘සම්මදේව’ යනු හේතු යුක්ති සහිතව නිවැරදිව ම ය.

၄-၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. ඵාසුවිහාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၉၄-၉၅. စတုတ္ထေ ဖာသုဝိဟာရာတိ သုခဝိဟာရာ. ပဉ္စမေ အကုပ္ပန္တိ အရဟတ္တံ.

94-95. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘ඵාසුවිහාරා’ යනු සැප විහරණයන් ය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අකුප්පං’ යනු අරහත් ඵලයයි.

၆. သုတဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සුතධර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.41] အပ္ပဋ္ဌောတိ အပ္ပသမာရမ္ဘော. အပ္ပကိစ္စောတိ အပ္ပကရဏီယော. သုဘရောတိ သုခေန ဘရိတဗ္ဗော သုပေါသော. သုသန္တောသောတိ တီဟိ သန္တောသေဟိ သုဋ္ဌု သန္တောသော. ဇီဝိတပရိက္ခာရေသူတိ ဇီဝိတသမ္ဘာရေသု. အပ္ပာဟာရောတိ မန္ဒာဟာရော. အနောဒရိကတ္တန္တိ န ဩဒရိကဘာဝံ အမဟဂ္ဃသဘာဝံ အနုယုတ္တော. အပ္ပမိဒ္ဓေါတိ န ဗဟုနိဒ္ဒေါ. သတ္တမဋ္ဌမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

96. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අප්පට්ඨෝ’ යනු අල්ප වූ ආරම්භයන් ඇති බවයි. ‘අප්පකිච්චෝ’ යනු කළ යුතු කටයුතු අඩු බවයි. ‘සුභරෝ’ යනු පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බවයි. ‘සුසන්තෝසෝ’ යනු තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයෙන් මැනවින් සතුටු වන බවයි. ‘ජීවිතපරික්ඛාරේසූ’ යනු ජීවිතයට අවශ්‍ය උපකරණ කෙරෙහි ය. ‘අප්පාහාරෝ’ යනු මඳ ආහාර ගන්නා බවයි. ‘අනෝදරිකත්තං’ යනු කෑදරකමක් නැති බවට පමුණුවන ලද බවයි. ‘අප්පමිද්ධෝ’ යනු නිදිමත බහුල නොවන බවයි. හත්වන හා අටවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

၉. သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සීහ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၉. နဝမေ သက္ကစ္စညေဝ ဒေတိ နော အသက္ကစ္စန္တိ အနဝညာယ အဝိရဇ္ဈိတွာဝ ဒေတိ, နော အဝညာယ ဝိရဇ္ဈိတွာ. မာ မေ ယောဂ္ဂပထော နဿာတိ မယာ ကတယောဂ္ဂပထော မယှံ မာ နဿတု, ‘‘ဧကော သီဟော ဥဋ္ဌာယ ဗိဠာရံ ပဟရန္တော ဝိရဇ္ဈိတွာ ပဟရီ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တာရော မာ ဟောန္တူတိ အတ္ထော. အန္နဘာရနေသာဒါနန္တိ ဧတ္ထ အန္နံ ဝုစ္စတိ ယဝဘတ္တံ, တံ ဘာရော ဧတေသန္တိ အန္နဘာရာ. ယာစကာနံ ဧတံ နာမံ. နေသာဒါ ဝုစ္စန္တိ သာကုဏိကာ. ဣတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမာယ ကောဋိယာ ဧတေသံ ယာစကနေသာဒါနမ္ပိ သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေတိ.

99. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සක්කච්චඤ්ඤේව දේති නෝ අසක්කච්චං’ යනු අවමන් නොකොට, වැරදීමකින් තොරව ම දෙයි, අවමන් කොට වැරදි සහගතව නොදෙයි යන්නයි. ‘මා මේ යොග්ගපථෝ නස්සා’ යනු මා විසින් කරන ලද උත්සාහය මට නැති නොවේවා, ‘එක් සිංහයෙක් නැගිට බළලෙකුට පහර දීමේදී වැරදී පහර දුන්නේය’ යනුවෙන් පවසන්නෝ මට පීඩා නොකෙරෙත්වා යන අර්ථයයි. ‘අන්නභාරනේසාදානං’ යන්නෙහි ‘අන්න’ යැයි කියනු ලබන්නේ යව බත් ය, එම බර (මලූ) ඇති බැවින් ‘අන්නභාර’ නම් වේ. එය යාචකයින්ට නමකි. ‘නේසාදා’ යනු කුරුලු වැද්දන් ය. මෙසේ අන්තිම කෙළවරේ සිටින එම යාචකයින්ට හා වැද්දන්ට පවා ගෞරවයෙන් ම (ධර්මය) දේශනා කරයි.

၁၀. ကကုဓထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. කකුධථේර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၀. ဒသမေ အတ္တဘာဝပဋိလာဘောတိ သရီရပဋိလာဘော. ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ မာဂဓကာနိ ဂါမက္ခေတ္တာနီတိ ဧတ္ထ မာဂဓိကံ ဂါမက္ခေတ္တံ အတ္ထိ ခုဒ္ဒကံ, အတ္ထိ မဇ္ဈိမံ, အတ္ထိ မဟန္တံ. ခုဒ္ဒကံ ဂါမက္ခေတ္တံ ဣတော စတ္တာလီသံ ဥသဘာနိ, ဣတော စတ္တာလီသန္တိ ဂါဝုတံ ဟောတိ, မဇ္ဈိမံ ဣတော ဂါဝုတံ, ဣတော ဂါဝုတန္တိ အဍ္ဎယောဇနံ ဟောတိ, မဟန္တံ ဣတော ဒိယဍ္ဎဂါဝုတံ, ဣတော ဒိယဍ္ဎဂါဝုတန္တိ တိဂါဝုတံ ဟောတိ. တေသု ခုဒ္ဒကေန ဂါမက္ခေတ္တေန တီဏိ, ခုဒ္ဒကေန စ မဇ္ဈိမေန စ ဒွေ ဂါမက္ခေတ္တာနိ တဿ အတ္တဘာဝေါ. တိဂါဝုတဉှိဿ သရီရံ. ပရိဟရိဿာမီတိ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ ဂေါပယိဿာမိ. ရက္ခဿေတန္တိ ရက္ခဿု ဧတံ. မောဃပုရိသောတိ တုစ္ဆပုရိသော. နာဿဿာတိ န [Pg.42] ဧတဿ ဘဝေယျ. သမုဒါစရေယျာမာတိ ကထေယျာမ. သမ္မန္နတီတိ သမ္မာနံ ကရောတိ. ယံ တုမော ကရိဿတိ တုမောဝ တေန ပညာယိဿတီတိ ယံ ဧသ ကရိဿတိ, ဧသောဝ တေန ကမ္မေန ပါကဋော ဘဝိဿတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

100. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘අත්තභාවපටිලාභෝ’ යනු ශරීරයක් ලැබීමයි. ‘ද්වේ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානි’ යන්නෙහි මගධ රටෙහි කුඩා, මධ්‍යම සහ මහා යනුවෙන් ගම් කෙත් ඇත. කුඩා ගම් කෙතක් මෙතැන් සිට උසභ හතළිහකි, එතැන් සිට හතළිහකි, එවිට ගාවුතයකි. මධ්‍යම ගම් කෙත මෙතැන් සිට ගාවුතයකි, එතැන් සිට ගාවුතයකි, එවිට යොදුන් භාගයකි. මහා ගම් කෙත මෙතැන් සිට ගාවුත එකහමාරකි, එතැන් සිට ගාවුත එකහමාරකි, එවිට ගාවුත තුනකි. ඒවා අතුරින් කුඩා ගම් කෙත්වලින් තුනක් හෝ කුඩා හා මධ්‍යම ගම් කෙත්වලින් දෙකක් ඔහුගේ ආත්මභාවයේ ප්‍රමාණයයි. ඔහුගේ ශරීරය ගාවුත තුනක් පමණ වේ. ‘පරිහරිස්සාමි’ යනු රැකබලා ගන්නෙමි, ආරක්ෂා කරන්නෙමි. ‘රක්ඛස්සේතං’ යනු මෙය ආරක්ෂා කරගන්න යන්නයි. ‘මෝඝපුරිසෝ’ යනු හිස් පුද්ගලයා ය. ‘නාස්සස්සා’ යනු ඔහුට නොවිය යුතු යන්නයි. ‘සමුදාචරෙය්‍යාමා’ යනු පවසන්නෙමු ද යන්නයි. ‘සම්මන්නතී’ යනු ගරු බුහුමන් කරයි. ‘යං තුමෝ කරිස්සති තුමෝව තේන පඤ්ඤායිස්සතී’ යනු ඔහු යමක් කරන්නේ ද, ඔහු ම එම ක්‍රියාවෙන් ප්‍රසිද්ධ වනු ඇත යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ကကုဓဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන කකුධ වර්ගය අවසන් විය.

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

දෙවන පණ්ණාසකය අවසන් විය.

၃. တတိယပဏ္ဏာသကံ

3. තෙවන පණ්ණාසකය

(၁၁) ၁. ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

(11) 1. ඵාසුවිහාර වර්ගය

၁. သာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සාරජ්ජ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၁. တတိယဿ [Pg.43] ပဌမေ ဝေသာရဇ္ဇကရဏာတိ ဝိသာရဒဘာဝါဝဟာ. သာရဇ္ဇံ ဟောတီတိ ဒေါမနဿံ ဟောတိ.

101. තෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වේසාරජ්ජකරණා’ යනු විශාරද බව හෙවත් නිර්භීත බව ගෙන දෙන ධර්මයන් ය. ‘සාරජ්ජං හෝති’ යනු දොම්නස ඇති වේ යන්නයි.

၂. ဥဿင်္ကိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. උස්සංකිත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၂. ဒုတိယေ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတောတိ ဥဿင်္ကိတော စ ပရိသင်္ကိတော စ. အပိ အကုပ္ပဓမ္မောပီတိ အပိ အကုပ္ပဓမ္မော ခီဏာသဝေါ သမာနောပိ ပရေဟိ ပါပဘိက္ခူဟိ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဝေသိယာဂေါစရောတိအာဒီသု ဝေသိယာ ဝုစ္စန္တိ ရူပူပဇီဝိနိယော, တာ ဂေါစရော အဿာတိ ဝေသိယာဂေါစရော, တာသံ ဂေဟံ အဘိဏှဂမနောတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပန ဝိဓဝါတိ မတပတိကာ. ထုလ္လကုမာရိကာတိ မဟလ္လိကကုမာရိကာယော.

102. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උස්සංකිතපරිසංකිතෝ’ යනු සැක කරන ලද හා හාත්පසින් සැක කරන ලද යන්නයි. ‘අපි අකුප්පධම්මෝපි’ යනු අකුප්ප ධර්මලාභී රහතන් වහන්සේ නමක් වුව ද, අන්‍යන් විසින් පවිටු භික්ෂුවකැයි සැක කරන ලද තැනැත්තෙකු විය හැකිය යන අර්ථයයි. ‘වේසියාගෝචරෝ’ ආදියේදී ‘වේසියා’ යනු රූපය ජීවිකාව කරගත් ස්ත්‍රීන් ය, ඔවුන් වෙත යාම ගෝචරය (හැසිරීම) කරගත් බැවින් ‘වේසියාගෝචර’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලට නිතර යාම යන අර්ථයයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහි ‘විධවා’ යනු ස්වාමියා මියගිය ස්ත්‍රීන් ය. ‘ථුල්ලකුමාරිකා’ යනු වයසින් මුහුකුරා ගිය වැඩිමහලු කුමාරිකාවන් ය.

၃. မဟာစောရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මහාචෝර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၃. တတိယေ ဣတော ဘောဂေန ပဋိသန္ထရိဿာမီတိ ဣတော မမ သာပတေယျတော ဘောဂံ ဂဟေတွာ တေန ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမိ, တဿ စ မမ စ အန္တရံ ပိဒဟိဿာမီတိ အတ္ထော. ဂဟဏာနီတိ ပရသန္တကာနံ ဘဏ္ဍာနံ ဂဟဏာနိ. ဂုယှမန္တာတိ ဂုဟိတဗ္ဗမန္တာ. အန္တဂ္ဂါဟိကာယာတိ သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆေဒံ ဝါ ဂဟေတွာ ဌိတာယ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. စတုတ္ထေ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

103. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉතෝ භෝගේන පටිසන්ථරිස්සාමි’ යනු මා සතු ධනයෙන් යමක් ගෙන ඔහු සමඟ සබඳකමක් පවත්වා, ඔහු සහ මා අතර ඇති දුරස්ථ බව වසා ගන්නෙමි යන අර්ථයයි. ‘ගහණානි’ යනු අනුන් සතු භාණ්ඩ ගැනීමයි. ‘ගුය්හමන්තා’ යනු රහසිගතව තබා ගත යුතු මන්ත්‍ර (උපදේශ) ය. ‘අන්තග්ගාහිකායා’ යනු ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගෙන සිටීමෙනි. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. හතරවන සූත්‍රයේ සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ඵාසුවිහාර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၀၅. ပဉ္စမေ မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တေန ပဝတ္တိတံ ကာယကမ္မံ. အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခေ စေဝ ပရမ္မုခေ စ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ယာနိ တာနိ သီလာနီတိအာဒိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန ဝုတ္တံ. သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ [Pg.44] မဂ္ဂသမာဓိဖလသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကာနိ. သီလသာမညဂတောတိ သမာနသီလတံ ဂတော, ဧကသဒိသသီလော ဟုတွာတိ အတ္ထော. တက္ကရဿာတိ ယော နံ ကရောတိ, တဿ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလံ မိဿကံ ကထိတံ, ဒိဋ္ဌိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ.

105. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් පවත්වන ලද කායකර්මයයි. 'ආවි චේව රහෝ ච' යනු පෙනෙන තැන මෙන්ම නොපෙනෙන තැන (රහසින්) ද යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'යානි තානි සීලානි' යනාදිය චතුපාරිසුද්ධි සීලයන් පිළිබඳව කියන ලද්දකි. 'සමාධිසංවත්තනිකානි' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු වන්නා වූ යන්නයි. 'සීලසාමඤ්ඤගතෝ' යනු සමාන වූ සීලයක් ඇති බවට පැමිණි, එක හා සමාන සීලයක් ඇත්තෙකු වී යන අර්ථයයි. 'තක්කරස්ස' යනු එය (එම දෘෂ්ටිය) පිළිපදින්නාට යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සීලය මිශ්‍රව දේශනා කරන ලද අතර, 'දිට්ඨි' යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි.

၆. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၆. ဆဋ္ဌေ နော စ ပရံ အဓိသီလေ သမ္ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ပရံ သီလဘာဝေန န ဂရဟတိ န ဥပဝဒတိ. အတ္တာနုပေက္ခီတိ အတ္တနောဝ ကတာကတံ ဇာနနဝသေန အတ္တာနံ အနုပေက္ခိတာ. နော ပရာနုပေက္ခီတိ ပရဿ ကတာကတေသု အဗျာဝဋော. အပညာတောတိ အပါကဋော အပ္ပပုညော. အပညာတကေနာတိ အပညာတဘာဝေန အပါကဋတာယ မန္ဒပုညတာယ. နော ပရိတဿတီတိ ပရိတာသံ နာပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

106. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'නෝ ච පරං අධිසීලේ සම්පවත්තා හෝති' යනු සීලයට අදාළ කරුණු සම්බන්ධයෙන් අනුන්ට ගර්හා නොකරයි, දොස් නොනගයි. 'අත්තානුපෙක්ඛී' යනු තමා විසින් කරන ලද හෝ නොකරන ලද දෑ දැනගැනීමෙන් තමා දෙසම නැවත නැවත බලන්නා යන්නයි. 'නෝ පරානුපෙක්ඛී' යනු අනුන් විසින් කරන ලද හෝ නොකරන ලද දෑ කෙරෙහි උනන්දු නොවන බවයි. 'අපඤ්ඤාතෝ' යනු ප්‍රකට නොවන, අල්ප පින් ඇති තැනැත්තායි. 'අපඤ්ඤාතකේන' යනු ප්‍රකට නොවන බැවින්, අල්ප පින් ඇති බැවින් යන්නයි. 'නෝ පරිතස්සති' යනු තැති ගැනීමට හෝ කනස්සල්ලට පත් නොවේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී.

၇-၈. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. සීල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

၁၀၇-၁၀၈. သတ္တမေ သီလသမာဓိပညာ မိဿိကာ ကထိတာ, ဝိမုတ္တိ အရဟတ္တဖလံ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ လောကိယမေဝ. အဋ္ဌမေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပနေတ္ထ အသေခဿ ပဝတ္တတ္တာ အသေခန္တိ ဝုတ္တံ.

107-108. හත්වන සූත්‍රයෙහි සීල, සමාධි සහ ප්‍රඥා යන කරුණු මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. 'විමුත්ති' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'විමුත්තිඤාණදස්සන' යනු ලෞකික වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අසේඛ (රහත්) පුද්ගලයාට සිදුවන බැවින් 'අසේඛ' යැයි කියන ලදී.

၉-၁၀. စာတုဒ္ဒိသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. චාතුද්දිස සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

၁၀၉-၁၁၀. နဝမေ စာတုဒ္ဒိသောတိ စတူသု ဒိသာသု အပ္ပဋိဟတစာရော. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော. ဒသမေ အလန္တိ ယုတ္တော. ဣဓာပိ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

109-110. නවවන සූත්‍රයෙහි 'චාතුද්දිසෝ' යනු සිවුදිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අලං' යනු සුදුසු යන්නයි. මෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම දේශනා කරන ලදී.

ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු ඵාසුවිහාර වර්ගය නිම විය.

(၁၂) ၂. အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂေါ

(12) 2. අන්ධකවින්ද වර්ගය.

၁. ကုလူပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කුලූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အသန္ထဝဝိဿာသီတိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ အကရောန္တေသု ဝိဿာသံ အနာပဇ္ဇန္တေသုယေဝ ဝိဿာသံ ကရောတိ. အနိဿရဝိကပ္ပီတိ [Pg.45] အနိဿရောဝ သမာနော ‘‘ဣမံ ဒေထ, ဣမံ ဂဏှထာ’’တိ ဣဿရော ဝိယ ဝိကပ္ပေတိ. ဝိဿဋ္ဌုပသေဝီတိ ဝိဿဋ္ဌာနိ ဘိန္နကုလာနိ ဃဋနတ္ထာယ ဥပသေဝတိ. ဥပကဏ္ဏကဇပ္ပီတိ ကဏ္ဏမူလေ မန္တံ ဂဏှာတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

111. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසන්ථවවිස්සාසී' යනු තමා සමඟ කුළුපග නොවන්නන් කෙරෙහි පවා විශ්වාසය තබන බවයි. 'අනිස්සරවිකප්පී' යනු අධිපතිකමක් නොමැතිව වුවද, 'මෙය දෙන්න, මෙය ගන්න' යැයි අධිපතියෙකු මෙන් නියම කරන බවයි. 'විස්සට්ඨුපසේවී' යනු (සීලයෙන් හෝ ඇදහිල්ලෙන්) පිරිහුණු පවුල් සමඟ එක්වීමට ඇසුරු කරන බවයි. 'උපකණ්ණකජප්පී' යනු කන අසල කොඳුරමින් මන්ත්‍රණය කරන බවයි. සුදු පක්ෂය (සිරිත්) මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස තේරුම් ගත යුතුය.

၂. ပစ္ဆာသမဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පච්ඡාසමණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၂. ဒုတိယေ ပတ္တပရိယာပန္နံ န ဂဏှာတီတိ ဥပဇ္ဈာယေ နိဝတ္တိတွာ ဌိတေ အတ္တနော တုစ္ဆပတ္တံ ဒတွာ တဿ ပတ္တံ န ဂဏှာတိ, တတော ဝါ ဒီယမာနံ န ဂဏှာတိ. န နိဝါရေတီတိ ဣဒံ ဝစနံ အာပတ္တိဝီတိက္ကမဝစနံ နာမာတိ န ဇာနာတိ. ဉတွာ ဝါပိ, ‘‘ဘန္တေ, ဧဝရူပံ နာမ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ န နိဝါရေတိ. ကထံ ဩပါတေတီတိ တဿ ကထံ ဘိန္ဒိတွာ အတ္တနော ကထံ ပဝေသေတိ. ဇဠောတိ ဇဍော. ဧဠမူဂေါတိ ပဂ္ဃရိတခေဠမုခေါ. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

112. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාති' යනු උපජ්ඣායන් වහන්සේ ආපසු හැරී සිටින විට, තමාගේ හිස් පාත්‍රය දී උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය නොගැනීමයි, නැතහොත් උන්වහන්සේ දෙන දානය පිළිනොගැනීමයි. 'න නිවාරේති' යනු මෙය ඇවතට කරුණක් වන වචනයක් බව නොදනී. දැනුවත්ව වුවද, 'ස්වාමීනී, මෙබඳු දේ කීම නුසුදුසුය' යැයි වළක්වන්නේ නැත. 'කථං ඕපාතේති' යනු උන්වහන්සේගේ කතාව බිඳ දමා තමාගේ කතාව ඇතුළු කිරීමයි. 'ජළෝ' යනු මෝඩයාය. 'ඒළමූගෝ' යනු කටින් කෙළ වැගිරෙන තැනැත්තායි. තුන්වන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

၄. အန္ဓကဝိန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අන්ධකවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၄. စတုတ္ထေ သီလဝါ ဟောထာတိ သီလဝန္တာ ဟောထ. အာရက္ခသတိနောတိ ဒွါရရက္ခိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတာ. နိပက္ကသတိနောတိ ဒွါရရက္ခနကေနေဝ ဉာဏေန သမန္နာဂတဿတိနော. သတာရက္ခေန စေတသာ သမန္နာဂတာတိ သတာရက္ခေန စိတ္တေန သမန္နာဂတာ. အပ္ပဘဿာတိ အပ္ပကထာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိကာတိ ကမ္မဿကတဇ္ဈာန-ဝိပဿနာမဂ္ဂ-ဖလဝသေန ပဉ္စဝိဓာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတာ. အပိစ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

114. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'සීලවා හෝථ' යනු සීලවන්ත වන්න යන්නයි. 'ආරක්ඛසතිනෝ' යනු ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන් ආරක්ෂා කරන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'නිපක්කසතිනෝ' යනු ද්වාර ආරක්ෂක වූ ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. 'සතාරක්ඛේන චේතසා' යනු සිහිය නමැති ආරක්ෂාව ඇති සිතින් යුක්ත වූවන් යන්නයි. 'අප්පභස්සා' යනු අල්ප වූ කතාවක් ඇත්තෝයි. 'සම්මාදිට්ඨිකා' යනු කම්මස්සකතා, ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග සහ ඵල වශයෙන් පස්වැදෑරුම් සම්මා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වීමයි. තවද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද සම්මා දිට්ඨියක්ම ලෙස දත යුතුය.

၅. မစ္ဆရိနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මච්ඡරිනී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၅. ပဉ္စမေ အာဝါသမစ္ဆရိနီတိ အာဝါသံ မစ္ဆရာယတိ, တတ္ထ အညေသံ ဝါသံ န သဟတိ. ကုလမစ္ဆရိနီတိ ဥပဋ္ဌာကကုလံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ တတ္ထ ဥပသင်္ကမနံ န သဟတိ. လာဘမစ္ဆရိနီတိ လာဘံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ တံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တံ န သဟတိ. ဝဏ္ဏမစ္ဆရိနီတိ ဂုဏံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ ဂုဏကထံ န သဟတိ. ဓမ္မမစ္ဆရိနီတိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ ဒါတုံ န ဣစ္ဆတိ.

115. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'ආවාසමච්ඡරිනී' යනු ආවාසය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, එහි අන්‍යයන් වසනු ඉවසිය නොහැක. 'කුලමච්ඡරිනී' යනු උපස්ථායක පවුල් කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන් එහි පැමිණීම ඉවසිය නොහැක. 'ලාභමච්ඡරිනී' යනු ලාභය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන්ට එය ලැබෙනු ඉවසිය නොහැක. 'වණ්ණමච්ඡරිනී' යනු ගුණය (කීර්තිය) කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, අන්‍යයන්ගේ ගුණ කීම ඉවසිය නොහැක. 'ධම්මමච්ඡරිනී' යනු පරියත්ති ධර්මය කෙරෙහි මසුරුකම් කිරීමයි, එය අන්‍යයන්ට දීමට අකමැති වීමයි.

၆-၇. ဝဏ္ဏနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. වර්ණනා සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

၁၁၆-၁၁၇. ဆဋ္ဌေ [Pg.46] သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတီတိ ပရေဟိ သဒ္ဓါယ ဒိန္နပိဏ္ဍပါတတော အဂ္ဂံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရဿ ဒေတိ. သတ္တမေ ဣဿုကိနီတိ ဣဿာယ သမန္နာဂတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

116-117. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතේති' යනු අන්‍යයන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් පිණ්ඩපාතයෙන් අග්‍ර කොටස නොගෙන අන්‍යයන්ට දීමයි. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'ඉස්සුකිනී' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථය සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන අන්ධකවින්ද වර්ගය නිම විය.

(၁၃) ၃. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

(13) 3. ගිලාන වර්ගය.

၄. ဒုတိယဥပဋ္ဌာကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන උපට්ඨාක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၄. တတိယဿ စတုတ္ထေ နပ္ပဋိဗလောတိ ကာယဗလေန စ ဉာဏဗလေန စ အသမန္နာဂတော. အာမိသန္တရောတိ အာမိသဟေတုကော စီဝရာဒီနိ ပစ္စာသီသမာနော.

124. තුන්වන වර්ගයේ හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'නප්පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හෝ ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත නොවීමයි. 'ආමිසන්තරෝ' යනු ආමිසයම හේතු කරගත්, සිවුරු ආදිය බලාපොරොත්තු වන තැනැත්තායි.

၅-၆. အနာယုဿာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

5-6. අනායුස්ස සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාවයි.

၁၂၅-၁၂၆. ပဉ္စမေ အနာယုဿာတိ အာယုပစ္ဆေဒနာ, န အာယုဝဍ္ဎနာ. ဆဋ္ဌေပိ ဧသေဝ နယော.

125-126. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනායුස්සා' යනු ආයුෂය කෙටි කරන කරුණු මිස ආයුෂ වඩන කරුණු නොවේ. හයවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၇. ဝပကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. වපකාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၇. သတ္တမေ နာလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုန္တိ သံဃတော နိက္ခမိတွာ ဧကကော ဝသိတုံ န ယုတ္တော. ကာမဉ္စေသ သံဃမဇ္ဈေပိ ဝသိတုံ အယုတ္တောဝ အသံဃသောဘနတာယ, ဩဝါဒါနုသာသနိပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ပန နိပ္ပရိယာယေနေဝ သံဃမှာ ဝပကာသိတုံ န ယုတ္တော. အလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုန္တိ စာတုဒ္ဒိသတ္တာ သံဃမှာ နိက္ခမ္မ ဧကကော ဝသိတုံ ယုတ္တော, သံဃသောဘနတာယ ပန သံဃေပိ ဝသိတုံ ယုတ္တောယေဝ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

127. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'නාලං සංඝම්හා වපකාසිතුං' යනු සංඝයාගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව විසීමට නුසුදුසු බවයි. ඔහු සංඝයා මැද සිටීමට ද නුසුදුසු වුවත්, අවවාද අනුශාසනා ලැබිය යුතු බැවින් අනිවාර්යයෙන්ම සංඝයාගෙන් වෙන්ව නොසිටිය යුතුය. 'අලං සංඝම්හා වපකාසිතුං' යනු ඕනෑම තැනක නිදහසේ හැසිරිය හැකි බැවින් සංඝයාගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව විසීමට සුදුසු බවයි. එසේ වුවත් සංඝයාට ශෝභනයක් බැවින් සංඝයා මැද විසීම ද සුදුසුමය. අටවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

၉. ပရိကုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පරිකුප්ප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၉. နဝမေ အာပါယိကာတိ အပါယဂါမိနော. နေရယိကာတိ နိရယဂါမိနော. ပရိကုပ္ပာတိ ပရိကုပ္ပနသဘာဝါ ပုရာဏဝဏသဒိသာ. အတေကိစ္ဆာတိ အကတ္တဗ္ဗပရိကမ္မာ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

129. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'ආපායිකා' යනු අපායගාමී වූවෝයි. 'නේරයිකා' යනු නිරයට යන්නෝයි. 'පරිකුප්පා' යනු පැරණි තුවාලයක් මෙන් නැවත නැවතත් පෑරෙන ස්වභාවය ඇති අයයි. 'අතේකිච්ඡා' යනු පිළියම් කළ නොහැකි පුද්ගලයන්ය. දසවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන ගිලාන වර්ගය නිම විය.

(၁၄) ၄. ရာဇဝဂ္ဂေါ

(14) 4. රාජ වර්ගය

၁. ပဌမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၁. စတုတ္ထဿ [Pg.47] ပဌမေ ဓမ္မေနာတိ ဒသကုသလဓမ္မေန. စက္ကန္တိ အာဏာစက္ကံ. အတ္ထညူတိ ရဇ္ဇတ္ထံ ဇာနာတိ. ဓမ္မညူတိ ပဝေဏိဓမ္မံ ဇာနာတိ. မတ္တညူတိ ဒဏ္ဍေ ဝါ ဗလမှိ ဝါ ပမာဏံ ဇာနာတိ. ကာလညူတိ ရဇ္ဇသုခါနုဘဝနကာလံ, ဝိနိစ္ဆယကရဏကာလံ, ဇနပဒစာရိကာကာလဉ္စ ဇာနာတိ. ပရိသညူတိ အယံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ, အယံ ဗြာဟ္မဏဝေဿသုဒ္ဒသမဏပရိသာတိ ဇာနာတိ.

131. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'ධම්මේන' යනු දස කුසල් දහමින් යුක්තව යන්නයි. 'චක්කං' යනු ආඥා චක්‍රයයි. 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු රාජ්‍යයේ අභිවෘද්ධිය (ප්‍රයෝජනය) දනියි. 'ධම්මඤ්ඤූ' යනු පරම්පරාගත රජ සිරිත (ප්‍රවේණි ධර්මය) දනියි. 'මත්තඤ්ඤූ' යනු දඬුවම් පැමිණවීමේදී හෝ සේනා බලය යෙදවීමේදී හෝ එහි ප්‍රමාණය (සීමාව) දනියි. 'කාලඤ්ඤූ' යනු රාජ්‍ය සැප විඳිය යුතු කාලය, නඩු තීන්දු කළ යුතු කාලය සහ ජනපද චාරිකාවේ යෙදිය යුතු කාලය දනියි. 'පරිසඤ්ඤූ' යනු මේ පිරිස ක්ෂත්‍රිය පිරිසය, මේ පිරිස බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර හෝ ශ්‍රමණ පිරිසය යැයි දනියි.

တထာဂတဝါရေ အတ္ထညူတိ ပဉ္စ အတ္ထေ ဇာနာတိ. ဓမ္မညူတိ စတ္တာရော ဓမ္မေ ဇာနာတိ. မတ္တညူတိ စတူသု ပစ္စယေသု ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂမတ္တံ ဇာနာတိ. ကာလညူတိ အယံ ကာလော ပဋိသလ္လီနဿ, အယံ သမာပတ္တိယာ, အယံ ဓမ္မဒေသနာယ, အယံ ဇနပဒစာရိကာယာတိ ဧဝံ ကာလံ ဇာနာတိ. ပရိသညူတိ အယံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ…ပေ… အယံ သမဏပရိသာတိ ဇာနာတိ. အနုတ္တရန္တိ နဝဟိ လောကုတ္တရဓမ္မေဟိ အနုတ္တရံ. ဓမ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌစက္ကံ.

තථාගත වාරයෙහි; 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු කරුණු (අර්ථ) පසක් දනියි. 'ධම්මඤ්ඤූ' යනු සතර සත්‍ය ධර්මයන් දනියි. 'මත්තඤ්ඤූ' යනු සිවුපසය පිළිගැනීමේදී හා පරිභෝජනය කිරීමේදී එහි ප්‍රමාණය දනියි. 'කාලඤ්ඤූ' යනු මේ විවේකීව සිටිය යුතු කාලයයි, මේ සමවතට සම වැදිය යුතු කාලයයි, මේ ධර්ම දේශනා කළ යුතු කාලයයි, මේ ජනපද චාරිකාවේ යෙදිය යුතු කාලයයි ලෙස කාලය දනියි. 'පරිසඤ්ඤූ' යනු මේ ක්ෂත්‍රිය පිරිසය... මේ ශ්‍රමණ පිරිසය යැයි දනියි. 'අනුත්තරං' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් අනුත්තර වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) බවයි. 'ධම්මචක්කං' යනු උතුම් වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) ධර්ම චක්‍රයයි.

၂. ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၂. ဒုတိယေ ပိတရာ ပဝတ္တိတံ စက္ကန္တိ စက္ကဝတ္တိမှိ ပဗ္ဗဇိတေ ဝါ ကာလကတေ ဝါ စက္ကရတနံ သတ္တာဟမတ္တံ ဌတွာ အန္တရဓာယတိ, ကထမေသ တံ အနုပ္ပဝတ္တေတိ နာမ? ပိတု ပဝေဏိယံ ဌတွာ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေတွာ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ကာရေန္တောပိ ပိတရာ ပဝတ္တိတမေဝ အနုပ္ပဝတ္တေတိ နာမ.

132. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'පියා විසින් පවත්වන ලද චක්‍රය' යනු, සක්විති රජු පැවිදි වූ කල්හි හෝ කළුරිය කළ කල්හි සක්විති රත්නය සත් දිනක් තිබී අතුරුදහන් වෙයි. එවිට මොහු (පුත්‍රයා) එය අනුපවත්වන්නේ කෙසේද? පියාගේ සම්ප්‍රදායෙහි (පිළිවෙළෙහි) පිහිටා, සක්විති වත් පුරමින්, සක්විති රාජ්‍යය කරවන විට, පියා විසින් පවත්වන ලද්දම ඔහු නැවත පවත්වන්නේ නම් වේ.

၃. ဓမ္မရာဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ධර්මරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၃. တတိယံ တိကနိပါတေ ဝုတ္တနယမေဝ. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗေ ပနေတ္ထ ပစ္ဆိမပဒဒွယမေဝ ဝိသေသော. တတ္ထ သမ္မာအာဇီဝေါ သေဝိတဗ္ဗော, မိစ္ဆာအာဇီဝေါ န သေဝိတဗ္ဗော. သပ္ပာယော ဂါမနိဂမော သေဝိတဗ္ဗော, အသပ္ပာယော န သေဝိတဗ္ဗော.

133. තෙවන සූත්‍රය තික නිපාතයෙහි කියවුණු ක්‍රමයම වේ. මෙහි සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යන්නෙහි අවසාන පද දෙකෙහි පමණක් වෙනසක් ඇත. එහි සම්මා ආජීවය සේවනය කළ යුතුය, මිච්ඡා ආජීවය සේවනය නොකළ යුතුය. සුදුසු (සප්පාය) ගම් හා නියම්ගම් සේවනය කළ යුතුය, නුසුදුසු (අසප්පාය) දේ සේවනය නොකළ යුතුය.

၄. ယဿံဒိသံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. යස්සංදිසං සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၄. စတုတ္ထေ [Pg.48] ဥဘတောတိ ဒွီဟိပိ ပက္ခေဟိ. မာတိတော စ ပိတိတော စာတိ ယဿ ဟိ မာတာ ခတ္တိယာ, မာတုမာတာ ခတ္တိယာ, တဿာပိ မာတာ ခတ္တိယာ. ပိတာ ခတ္တိယော, ပိတုပိတာ ခတ္တိယော, တဿပိ ပိတာ ခတ္တိယော. သော ဥဘတော သုဇာတော မာတိတော စ ပိတိတော စ. သံသုဒ္ဓဂဟဏိကောတိ သံသုဒ္ဓါယ မာတုကုစ္ဆိယာ သမန္နာဂတော. ‘‘သမဝေပါကိနိယာ ဂဟဏိယာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ကမ္မဇတေဇောဓာတု ဂဟဏီတိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါတိ ဧတ္ထ ပိတုပိတာ ပိတာမဟော, ပိတာမဟဿ ယုဂံ ပိတာမဟယုဂံ. ယုဂန္တိ အာယုပ္ပမာဏံ ဝုစ္စတိ. အဘိလာပမတ္တမေဝ စေတံ, အတ္ထတော ပန ပိတာမဟောယေဝ ပိတာမဟယုဂံ. တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. ဧဝံ ယာဝ သတ္တမော ပုရိသော, တာဝ သံသုဒ္ဓဂဟဏိကော, အထ ဝါ အက္ခိတ္တော အနုပက္ကုဋ္ဌော ဇာတိဝါဒေနာတိ ဒဿေတိ. အက္ခိတ္တောတိ ‘‘အပနေထ ဧတံ, ကိံ ဣမိနာ’’တိ ဧဝံ အက္ခိတ္တော အနဝက္ခိတ္တော. အနုပက္ကုဋ္ဌောတိ န ဥပက္ကုဋ္ဌော န အက္ကောသံ ဝါ နိန္ဒံ ဝါ ပတ္တပုဗ္ဗော. ကေန ကာရဏေနာတိ? ဇာတိဝါဒေန, ‘‘ဣတိပိ ဟီနဇာတိကော ဧသော’’တိ ဧဝရူပေန ဝစနေနာတိ အတ္ထော.

134. සතරවන සූත්‍රයෙහි; 'උභතෝ' යනු මවු පාර්ශවයෙන් සහ පිය පාර්ශවයෙන් යන දෙපාර්ශවයෙන්ම යන්නයි. යමෙකුගේ මව ක්ෂත්‍රිය ද, ඇගේ මව ද ක්ෂත්‍රිය ද, ඇගේ මව ද ක්ෂත්‍රිය ද වේ නම්, පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද, පියාගේ පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද, ඔහුගේ පියා ද ක්ෂත්‍රිය ද වේ නම්, ඔහු දෙපාර්ශවයෙන්ම මැනවින් උපන්නේ (සුජාත) වෙයි. 'සංසුද්ධගහණිකෝ' යනු පිරිසිදු මව්කුසකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සමවේපාකිනියා ගහණියා' යන්නෙහි කර්මජ තේජෝ ධාතුව 'ගහණී' යැයි කියනු ලැබේ. 'සත්වන මුතුන් මිත්තන්ගේ යුගය දක්වා' යන්නෙහි පියාගේ පියා 'පිතාමහ' (මුත්තණුවන්) වේ. මුත්තණුවන්ගේ පරම්පරාව 'පිතාමහ යුගය' යි. 'යුග' යනු ආයුෂ ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. මෙය හුදෙක් වචනයක් පමණි, අර්ථය වශයෙන් මුත්තණුවන්ගේ පරම්පරාවම වේ. ඉන් ඔබ්බට සිටින සියලු පූර්ව පුරුෂයන් 'පිතාමහ' යන වචනයෙන්ම ගනු ලැබේ. මෙසේ සත්වන පුරුෂයා දක්වා ඔහු ඉතා පිරිසිදු මව්කුසක් ඇතිව (සංසුද්ධගහණික) උපන්නේ වෙයි. නැතහොත් ඔහු ජාති වාදයෙන් හෙළා නොදකින ලද හෝ අපහාසයට පත් නොකරන ලද බව පෙන්වයි. 'අක්ඛිත්තෝ' යනු 'මොහුව ඉවත් කරන්න, මොහුගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද' යනාදී වශයෙන් බැහැර නොකරන ලද යන්නයි. 'අනුපක්කුට්ඨෝ' යනු මින් පෙර කිසිවිටෙක නින්දාවකට හෝ අපහාසයකට ලක් නොවූ යන්නයි. කිනම් කරුණක් නිසාද? ජාති වාදය නිසාය. 'මොහු හීන ජාතිකයෙකි' වැනි වචනවලින් කිසිදා නින්දාවට හෝ අපහාසයට පත් නොවූයේය යනු අර්ථයයි.

အဍ္ဎောတိအာဒီသု ယော ကောစိ အတ္တနော သန္တကေန ဝိဘဝေန အဍ္ဎော ဟောတိ. ဣဓ ပန န ကေဝလံ အဍ္ဎောယေဝ, မဟဒ္ဓနော မဟတာ အပရိမာဏသင်္ခေန ဓနေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန မဟန္တာ ဥဠာရာ ဘောဂါ အဿာတိ မဟာဘောဂေါ. ပရိပုဏ္ဏကောသကောဋ္ဌာဂါရောတိ ကောသော ဝုစ္စတိ ဘဏ္ဍာဂါရံ, နိဒဟိတွာ ဌပိတေန ဓနေန ပရိပုဏ္ဏကောသော, ဓညေန စ ပရိပုဏ္ဏကောဋ္ဌာဂါရောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စတုဗ္ဗိဓော ကောသော ဟတ္ထီ အဿာ ရထာ ရဋ္ဌန္တိ, တိဝိဓံ ကောဋ္ဌာဂါရံ ဓနကောဋ္ဌာဂါရံ ဓညကောဋ္ဌာဂါရံ ဝတ္ထကောဋ္ဌာဂါရန္တိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏမဿာတိ ပရိပုဏ္ဏကောသကောဋ္ဌာဂါရော. အဿဝါယာတိ ကဿစိ ဗဟုမ္ပိ ဓနံ ဒေန္တဿ သေနာ န သုဏာတိ, သာ အနဿဝါ နာမ ဟောတိ. ကဿစိ အဒေန္တဿာပိ သုဏာတိယေဝ, အယံ အဿဝါ နာမ. ဩဝါဒပဋိကရာယာတိ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ကတ္တဗ္ဗ, ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဒိန္နဩဝါဒကရာယ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ပညာဝေယျတ္တိယေန ယုတ္တော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာယ [Pg.49] သမန္နာဂတော. ပဋိဗလောတိ သမတ္ထော. အတ္ထေ စိန္တေတုန္တိ ဝဍ္ဎိအတ္ထေ စိန္တေတုံ. သော ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နအတ္ထဝသေနေဝ ‘‘အတီတေပိ ဧဝံ အဟေသုံ, အနာဂတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတိ. ဝိဇိတာဝီနန္တိ ဝိဇိတဝိဇယာနံ, မဟန္တေန ဝါ ဝိဇယေန သမန္နာဂတာနံ. ဝိမုတ္တစိတ္တာနန္တိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တမာနသာနံ.

'අඩ්ඪෝ' (පොහොසත්) යනාදී තැන්වල යමෙක් තමා සතු වස්තුවෙන් පොහොසත් වෙයි. මෙහිදී හුදෙක් පොහොසත් බව පමණක් නොව, මහත් ධන ඇත්තා වූ, විශාල වූ අප්‍රමාණ ධනයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. පංච කාම ගුණයන් හේතුවෙන් මහත් වූ උදාර භෝග සම්පත් ඇත්තේ 'මහා භෝග' නම් වේ. 'පරිපුණ්ණකෝසකොට්ඨාගාරෝ' යනු 'කෝස' යැයි භාණ්ඩාගාරයට කියනු ලැබේ. තැන්පත් කර තිබූ ධනයෙන් පිරිච්ච කෝෂය සහ ධාන්‍යයෙන් පිරුණු ගබඩාව ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. නැතහොත් සිවු වැදෑරුම් කෝෂ (ඇත්, අස්, රිය, රට) සහ තෙවැදෑරුම් ගබඩා (ධන, ධාන්‍ය, වස්ත්‍ර) යන සියල්ලෙන් පිරිපුන් බැවින් ඔහු 'පරිපුණ්ණකෝසකොට්ඨාගාරෝ' නම් වේ. 'අස්සවායා' යනු, ඇතැම් රජෙකුට බොහෝ ධනය දෙන විටත් සේනාව කීකරු නොවේ නම් එය 'අනස්සවා' (අකීකරු) නම් වේ. ඇතැම් රජෙකුට කිසිවක් නොදුන්නත් සේනාව කීකරු වේ නම් එය 'අස්සවා' (කීකරු) නම් වේ. 'ඕවාදපටිකරායා' යනු 'ඔබ මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් දුන් අවවාද පිළිපදින යන්නයි. 'පණ්ඩිතෝ' යනු පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ, 'බ්‍යත්තෝ' යනු ප්‍රඥාවේ වෛශාරද බවින් යුක්ත වූ, 'මේධාවී' යනු එසැණින් උපදින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, 'පටිබලෝ' යනු සමත් (හැකියාව ඇති) යන්නයි. 'අත්ථේ චින්තේතුං' යනු අභිවෘද්ධිය පිණිස වන කරුණු කල්පනා කිරීමයි. ඔහු වර්තමාන කටයුතු ඇසුරින් 'අතීතයේදීත් මෙසේ විය, අනාගතයේදීත් මෙසේ වනු ඇත' යැයි සිතීමට සමත්ය. 'විජිතාවීනං' යනු ජයග්‍රහණය කරන ලද සතුරන් ඇති හෝ මහත් වූ රාජ්‍යයකින් යුක්ත රජවරුන් සඳහාය. 'විමුත්තිචිත්තානං' යනු පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුණු සිත් ඇති (රහතන් වහන්සේලා) උදෙසාය.

၅-၆. ပတ္ထနာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

5-6. පත්ථනා සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව

၁၃၅-၁၃၆. ပဉ္စမေ နေဂမဇာနပဒဿာတိ နိဂမဝါသိနော စ ရဋ္ဌဝါသိနော စ ဇနဿ. ဟတ္ထိသ္မိန္တိအာဒီဟိ ဟတ္ထိအဿရထထရုဓနုလေခမုဒ္ဒါဂဏနာဒီနိ သောဠသ မဟာသိပ္ပာနိ ဒဿိတာနိ. အနဝယောတိ သမတ္ထော ပရိပုဏ္ဏော. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌေ ဩပရဇ္ဇန္တိ ဥပရာဇဘာဝံ.

135-136. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'නේගමජානපදස්ස' යනු නියම්ගම් වැසි සහ රට වැසි ජනයාගේ යන්නයි. ඇත්, අස්, රිය, දුනු, ලේඛා, මුද්දා, ගණනා ආදී වශයෙන් දහසය වැදෑරුම් මහා ශිල්පයන් පෙන්වන ලදී. 'අනවයෝ' යනු සමත් වූ පිරිපුන් වූ යන්නයි. මෙහි සෙසු කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ඕපරජ්ජං' යනු යුවරාජ භාවයයි.

၇. အပ္ပံသုပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අප්පංසුපති සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၇. သတ္တမေ ပုရိသာဓိပ္ပာယာတိ အဿဒ္ဓမ္မဝသေန ပုရိသေ ဥပ္ပန္နာဓိပ္ပာယာ ပုရိသဇ္ဈာသယာ. အာဒါနာဓိပ္ပာယောတိ ဣဒါနိ ဂဟေတုံ သက္ခိဿာမိ, ဣဒါနိ သက္ခိဿာမီတိ ဧဝံ ဂဟဏာဓိပ္ပာယော. ဝိသံယောဂါဓိပ္ပာယောတိ ဣဒါနိ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿာမိ, ဣဒါနိ ပါပုဏိဿာမီတိ ဧဝံ နိဗ္ဗာနဇ္ဈာသယော.

137. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'පුරිසාධිප්පායා' යනු අසද්ධර්මය හේතුවෙන් පුරුෂයන් කෙරෙහි ඇති වූ අභිලාෂය ඇති, පුරුෂයන් අරමුණු කරගත් අදහස් ඇති යන්නයි. 'ආදානාධිප්පායෝ' යනු 'දැන් මට මෙය ගත හැකිය' යනාදී වශයෙන් සොරකම් කිරීමේ අදහසයි. 'විසංයෝගාධිප්පායෝ' යනු 'දැන් මම නිවන් ලබන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් නිවන් ලැබීමේ අදහස ඇති බවයි.

၈. ဘတ္တာဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. භත්තාදක සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၈. အဋ္ဌမေ ဘတ္တာဒကောတိ ဘတ္တက္ခာဒကော, ဗဟုဘတ္တဘုဉ္ဇောတိ အတ္ထော. ဩကာသဖရဏောတိ ဩကာသံ ဖရိတွာ အညေသံ သမ္ဗာဓံ ကတွာ ဌာနေန ဩကာသဖရဏော. တတ္ထ တတ္ထ လဏ္ဍံ သာရေတိ ပါတေတီတိ လဏ္ဍသာရဏော. ဧတ္တကာ ဟတ္ထီတိ ဂဏနကာလေ သလာကံ ဂဏှာတီတိ သလာကဂ္ဂါဟီ. နိသီဒနသယနဝသေန မဉ္စပီဌံ မဒ္ဒတီတိ မဉ္စပီဌမဒ္ဒနော. ဘိက္ခုဂဏနကာလေ သလာကံ ဂဏှာတီတိ သလာကဂ္ဂါဟီ.

138. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'භත්තාදකෝ' යනු බත් කන්නා වූ, බොහෝ ආහාර අනුභව කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'ඕකාසඵරණෝ' යනු ඉඩකඩ අහුරාගෙන අන් අයට බාධා කරමින් සිටීමෙන් එම ස්ථානය වෙළාගෙන සිටීමයි. තැනින් තැන අසූචි හෙළන බැවින් 'ලණ්ඩසාරණ' නම් වේ. 'ඇතුන් මෙපමණයි' කියා ගණන් ගන්නා විට සලාක (කූරු) ගන්නා බැවින් 'සලාකග්ගාහී' නම් වේ. වාඩි වීමේදී සහ නිදා ගැනීමේදී ඇඳ පුටු මඩින බැවින් 'මඤ්චපීඨමද්දනෝ' නම් වේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ගණන් කිරීමේදී සලාක ගන්නා බැවින් 'සලාකග්ගාහී' නම් වේ.

၉. အက္ခမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අක්ඛම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၉. နဝမေ ဟတ္ထိကာယန္တိ ဟတ္ထိဃဋံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သင်္ဂါမေ အဝစရန္တီတိ သင်္ဂါမာဝစရာ. ဧကိဿာ ဝါ တိဏောဒကဒတ္တိယာ ဝိမာနိတောတိ [Pg.50] ဧကဒိဝသံ ဧကေန တိဏောဒကဒါနေန ဝိမာနိတော, ဧကဒိဝသမတ္တံ အလဒ္ဓတိဏောဒကောတိ အတ္ထော. ဣတော ပရမ္ပိ ဧသေဝ နယော. န သက္ကောတိ စိတ္တံ သမာဒဟိတုန္တိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ သမ္မာ ဌပေတုံ န သက္ကောတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

139. නව වන සූත්‍රයේ 'හත්ථිකායං' යනු ඇත් සමූහයයි. අනෙක් පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. යුදබිමෙහි සැරිසරන බැවින් 'සංගාමාවචරා' නම් වේ. 'එකිස්සා වා තිණෝදකදත්තියා විමානිතෝ' යනු එක් දිනක් එක් වරක් තණ සහ පැන් දීමෙන් මැනවින් නොසලකන ලද, එනම් එක් දිනක් පමණක් තණ සහ පැන් නොලැබූ යන අර්ථයයි. මින් පසුව ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'න සක්කෝති චිත්තං සමාදහිතුං' යනු ආරම්මණයෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවීමට නොහැකි වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය සහ විවට්ටය (සංසාරය සහ නිවන) දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

၁၀. သောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සෝත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၀. ဒသမေ ဒုရုတ္တာနန္တိ န သုဋ္ဌု ဝုတ္တာနံ ဒေါသဝသေန ပဝတ္တိတာနံ ဖရုသဝစနာနံ. ဒုရာဂတာနန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနာကာရေန သောတဒွါရံ အာဂတာနံ. ဝစနပထာနန္တိ ဝစနာနံ. ဒုက္ခာနန္တိ ဒုက္ခမာနံ. တိဗ္ဗာနန္တိ ဗဟလာနံ တာပနသဘာဝါနံ ဝါ. ခရာနန္တိ ဖရုသာနံ. ကဋုကာနန္တိ တိခိဏာနံ. အသာတာနန္တိ အမဓုရာနံ. အမနာပါနန္တိ မနံ အပ္ပာယိတုံ ဝဍ္ဎေတုံ အသမတ္ထာနံ. ပါဏဟရာနန္တိ ဇီဝိတဟရာနံ. ယာ သာ ဒိသာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာဒိဝသေန ဒိဿတိ အပဒိဿတီတိ နိဗ္ဗာနံ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမထံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သီလသမာဓိပညာ မိဿိကာ ကထိတာတိ.

140. දසවන සූත්‍රයෙහි 'දුරුත්තානං' යනු දෝෂ වසයෙන් පවත්වන ලද, මැනවින් නොපැවසුණු රළු වචනයන්ය. 'දුරාගතානං' යනු දුක් උපදවන ආකාරයෙන් කන් දොරට පැමිණි වචනයන්ය. 'වචනපථානං' යනු වචනයන්ටයි. 'දුක්ඛානං' යනු ඉවසීමට අපහසු වූ යන අර්ථයයි. 'තිබ්බානං' යනු දැඩි වූ හෝ තවන ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. 'ඛරානං' යනු රළු වූ යන අර්ථයයි. 'කටුකානං' යනු තියුණු වූ යන අර්ථයයි. 'අසාතානං' යනු මිහිරි නොවූ යන අර්ථයයි. 'අමනාපානං' යනු සිත සතුටු කිරීමට හෝ වැඩීමට අසමර්ථ වූ යන අර්ථයයි. 'පාණහරානං' යනු ජීවිතය නැති කරන යන අර්ථයයි. 'යා සා දිසා' යනු සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම ආදී වශයෙන් දක්වන බැවින් නිවන 'දිසා' (දිශාව) ලෙස දත යුතුය. යම් හෙයකින් ඒ නිවනට පැමිණ සියලු සංස්කාරයෝ සංසිඳීමට පත්වෙද්ද, එබැවින් 'සබ්බසංඛාරසමථ' යයි කියන ලදී. සෙසු පද සියලු තන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මේ සූත්‍රයෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ධර්මයන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

ရာဇဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන රාජ වර්ගය නිම විය.

(၁၅) ၅. တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂေါ

(15) 5. තිකණ්ඩකී වර්ගය.

၁. အဝဇာနာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අවජානාති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သံဝါသေနာတိ ဧကတောဝါသေန. အာဒေယျမုခေါတိ အာဒိယနမုခေါ, ဂဟဏမုခေါတိ အတ္ထော. တမေနံ ဒတွာ အဝဇာနာတီတိ ‘‘အယံ ဒိန္နံ ပဋိဂ္ဂဟေတုမေဝ ဇာနာတီ’’တိ ဧဝံ အဝမညတိ. တမေနံ သံဝါသေန အဝဇာနာတီတိ အပ္ပမတ္တကေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘ဇာနာမဟံ တယာ ကတကမ္မံ, ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ အဟံ ကိံ ကရောန္တော ဝသိံ, နနု တုယှမေဝ ကတာကတံ ဝီမံသန္တော’’တိအာဒီနိ ဝတ္တာ ဟောတိ. အထ ဣတရော ‘‘အဒ္ဓါ ကောစိ မယှံ ဒေါသော ဘဝိဿတီ’’တိ ကိဉ္စိ ပဋိပ္ဖရိတုံ န သက္ကောတိ. တံ ခိပ္ပညေဝ အဓိမုစ္စိတာ ဟောတီတိ တံ ဝဏ္ဏံ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဝါ သီဃမေဝ [Pg.51] သဒ္ဒဟတိ. သဒ္ဒဟနဋ္ဌေန ဟိ အာဒါနေန ဧသ အာဒိယနမုခေါတိ ဝုတ္တော. အာဓေယျမုခေါတိ ပါဠိယာ ပန ဌပိတမုခေါတိ အတ္ထော. မဂ္ဂေ ခဋအာဝါဋော ဝိယ အာဂတာဂတံ ဥဒကံ ဝဏ္ဏံ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဝါ သဒ္ဒဟနဝသေန သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဌပိတမုခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

141. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සංවාසෙන' යනු එක්ව වාසය කිරීමෙනි. 'ආදෙය්‍යමුඛො' යනු විශ්වාසයෙන් පිළිගන්නා මුහුණක් ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'තමේනං දත්වා අවජානාති' යනු "මොහු දෙන දෙන දෙය පිළිගැනීමටම දනී" යැයි මෙසේ අවමන් කරයි යන අර්ථයයි. 'තමේනං සංවාසෙන අවජානාති' යනු ඉතා සුළු කරුණකදී හෝ කිපී "ඔබ කළ දේ මම දනිමි, මේ තාක් කල් මම කුමක් කරමින් සිටියේද? ඔබේම කළ නොකළ දේ විමසමින් සිටියා නොවේද?" යනාදිය පවසන්නෙක් වෙයි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන් මාගේ කිසියම් වරදක් ඇතැයි සිතා කිසිවක් පෙරළා පැවසීමට අසමත් වෙයි. 'තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හෝති' යනු ඒ ගුණය හෝ අගුණය වහාම විශ්වාස කරයි. විශ්වාස කරන ස්වභාවයෙන් යුක්තව පිළිගන්නා බැවින් මොහු 'ආදෙය්‍යමුඛ' යයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි 'ආධෙය්‍යමුඛො' යනු 'ඨපිතමුඛො' (පිහිටුවා ගත් මුහුණක් ඇති) යන අර්ථයයි. මග අසල කැණූ වළක් පැමිණෙන පැමිණෙන ජලය පිළිගැනීමට මුව තබාගෙන සිටින්නාක් මෙන්, ගුණ හෝ අගුණ විශ්වාස කිරීමේ වශයෙන් පිළිගැනීමට මුව තබාගෙන සිටින්නේය යන අදහසයි.

ဣတ္တရသဒ္ဓေါတိ ပရိတ္တကသဒ္ဓေါ. ကုသလာကုသလေ ဓမ္မေ န ဇာနာတီတိအာဒီသု ကုသလေ ဓမ္မေ ‘‘ဣမေ ကုသလာ’’တိ န ဇာနာတိ, အကုသလေ ဓမ္မေ ‘‘ဣမေ အကုသလာ’’တိ န ဇာနာတိ. တထာ သာဝဇ္ဇေ သဒေါသဓမ္မေ ‘‘ဣမေ သာဝဇ္ဇာ’’တိ, အနဝဇ္ဇေ စ နိဒ္ဒေါသဓမ္မေ ‘‘ဣမေ အနဝဇ္ဇာ’’တိ, ဟီနေ ဟီနာတိ, ပဏီတေ ပဏီတာတိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေတိ ‘‘ဣမေ ကဏှာ သုက္ကေ ပဋိဗာဟေတွာ ဌိတတ္တာ သပ္ပဋိဘာဂါ နာမ, ဣမေ စ သုက္ကာ ကဏှေ ပဋိဗာဟိတွာ ဌိတတ္တာ သပ္ပဋိဘာဂါ’’တိ န ဇာနာတိ.

'ඉත්තරසද්ධෝ' යනු අල්ප වූ ශ්‍රද්ධාවයි. 'කුසලාකුසලේ ධම්මේ න ජානාති' යනාදියෙහි කුසල් දහම් ගැන "මේවා කුසල්ය" කියා නොදනී, අකුසල් දහම් ගැන "මේවා අකුසල්ය" කියා නොදනී. එසේම වරද සහිත සදෝෂ ධර්මයන් "මේවා සාවද්‍යය" කියා ද, නිවැරදි නිර්දෝෂ ධර්මයන් "මේවා අනවද්‍යය" කියා ද, හීන ධර්මයන් හීන ලෙස ද, ප්‍රණීත ධර්මයන් ප්‍රණීත ලෙස ද නොදනී. 'කණ්හසුක්කසප්පටිභාගේ' යනු "මේ කළු (අකුසල්) දහම් සුදු දහම්වලට විරුද්ධව පිහිටි බැවින් සප්‍රතිභාග නම් වේ, මේ සුදු (කුසල්) දහම් කළු දහම්වලට විරුද්ධව පිහිටි බැවින් සප්‍රතිභාග නම් වේ" යැයි වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමට නොදනී.

၂. အာရဘတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ආරභති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၂. ဒုတိယေ အာရဘတိ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ စ ဟောတီတိ အာပတ္တိဝီတိက္ကမနဝသေန အာရဘတိ စေဝ, တပ္ပစ္စယာ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တသမာဓိဉ္စေဝ အရဟတ္တဖလဉာဏဉ္စ. နပ္ပဇာနာတီတိ အနဓိဂတတ္တာ န ဇာနာတိ. အာရဘတိ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဝုဋ္ဌိတတ္တာ ပန န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. နာရဘတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ သကိံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္ဆာ ကိဉ္စာပိ နာပဇ္ဇတိ, ဝိပ္ပဋိသာရံ ပန ဝိနောဒေတုံ န သက္ကောတိ. နာရဘတိ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ န စေဝ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, န စ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. တဉ္စ စေတောဝိမုတ္တိံ…ပေ… နိရုဇ္ဈန္တီတိ အရဟတ္တံ ပန အပ္ပတ္တော ဟောတိ. ပဉ္စမနယေန ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

142. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හෝති' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමේ වශයෙන් වැරදි ආරම්භ කරයි, ඒ හේතුවෙන් පසුතැවිලි වෙයි. 'චේතෝවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල සමාධිය සහ අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවයි. 'නප්පජානාති' යනු අවබෝධ කර නොගත් බැවින් නොදනී. 'ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති' යනු ඇවතට පැමිණෙයි, නමුත් එයින් නැගී සිටි (පිරිසිදු වූ) බැවින් පසුතැවිලි නොවේ. 'නාරභති විප්පටිසාරී හෝති' යනු එක් වරක් ඇවතට පැමිණ පසුව එයින් මිදී යළිත් ඇවතට පත් නොවුණ ද, ඒ පසුතැවිල්ල දුරු කිරීමට අසමත් වෙයි. 'නාරභති න විප්පටිසාරී හෝති' යනු ඇවතට පත් නොවේ, පසුතැවිලි ද නොවේ. 'තඤ්ච චේතෝවිමුත්තිං... නිරුජ්ඣන්ති' යනු අර්හත් භාවයට පත් නොවූ තැනැත්තායි. පස්වන ක්‍රමය මගින් ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමාණන් ගැන කියන ලදී.

အာရမ္ဘဇာတိ အာပတ္တိဝီတိက္ကမသမ္ဘဝါ. ဝိပ္ပဋိသာရဇာတိ ဝိပ္ပဋိသာရတော ဇာတာ. ပဝဍ္ဎန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝဍ္ဎန္တိ. အာရမ္ဘဇေ အာသဝေ ပဟာယာတိ ဝီတိက္ကမသမ္ဘဝေ အာသဝေ အာပတ္တိဒေသနာယ ဝါ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနေန ဝါ ပဇဟိတွာ. ပဋိဝိနောဒေတွာတိ သုဒ္ဓန္တေ ဌိတဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန နီဟရိတွာ. စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝေတူတိ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝေတု. သေသံ ဣမိနာ ဥပါယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

'ආරම්භජා' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමෙන් හටගන්නා වූයි. 'විප්පටිසාරජා' යනු පසුතැවිල්ලෙන් උපන් දේයි. 'පවඩ්ඪන්ති' යනු නැවත නැවත ඉපදීමෙන් වැඩෙයි. 'ආරම්භජේ ආසවේ පහාය' යනු ඇවැත් ඉක්මවා යෑමෙන් හටගත් ආශ්‍රවයන් ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් හෝ ඇවතින් නැගී සිටීමෙන් ප්‍රහාණය කර යන්නයි. 'පටිවිනෝදෙත්වා' යනු පිරිසිදු බවෙහි පිහිටි බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් බැහැර කොට යන්නයි. 'චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවේතු' යනු විදර්ශනා සිත සහ එයට සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව වඩනු ලැබෙයි යන්නයි. ඉතිරිය මේ ක්‍රමයෙනුම දත යුතුය.

၃. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၃. တတိယေ [Pg.52] ကာမာဓိမုတ္တာနန္တိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အဓိမုတ္တာနံ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နောတိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မတ္ထာယ သဟသီလကံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော ပဋိပတ္တိပူရကော ပုဂ္ဂလော ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ.

143. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කාමාධිමුත්තානං' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි ඇලුණු සත්වයන්ටයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ' යනු නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් උදෙසා සීල සම්පන්නව පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි (සමාධි විදර්ශනා) නිරත වූ, පිළිවෙත් පුරන්නා වූ පුද්ගලයා ලොවෙහි දුර්ලභය.

၄. တိကဏ္ဍကီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. තිිකණ්ඩකී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၄. စတုတ္ထေ အပ္ပဋိကူလေတိ အပ္ပဋိကူလာရမ္မဏေ. ပဋိကူလသညီတိ ပဋိကူလန္တိ ဧဝံသညီ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကထံ ပနာယံ ဧဝံ ဝိဟရတီတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပန အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ တာဝ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဥဘယသ္မိံ ပန ပုရိမနယဿ စ ပစ္ဆိမနယဿ စ ဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါရာ ဝုတ္တာ, ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန ပဉ္စမော. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ စေသာ ခီဏာသဝဿ ဥပေက္ခာသဒိသာ, န ပန ခီဏာသဝုပေက္ခာ. တတ္ထ ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျာတိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေ ဌိတော ဝိဟရေယျ. ကွစနီတိ ကိသ္မိဉ္စိ အာရမ္မဏေ. ကတ္ထစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ပဒေသေ. ကိဉ္စနတိ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာဝ ကထိတာ. တံ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဘိက္ခု ကာတုံ သက္ကောတိ, ဉာဏဝါ ပညုတ္တရော ဗဟုဿုတသမဏောပိ ကာတုံ သက္ကောတိ. သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော ကာတုံ သက္ကောန္တိယေဝ, ခီဏာသဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

144. හතරවන (තිකණ්ඩකී) සූත්‍රයෙහි, 'අප්පටිකූල' යනු පිළිකුල් සහගත නොවන අරමුණයි. 'පටිකූලසඤ්ඤී' යනු එය 'පිළිකුල් සහගතය' යන සංඥාව ඇතිව වාසය කිරීමයි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'කෙසේ නම් මොහු මෙසේ වෙසෙයිද?' යනු ප්‍රශ්නයකි. ඉෂ්ට (කැමති) වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් සිත පතුරුවයි, නැතහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් පිළිකුල් සහගත නොවන දෙයෙහි පිළිකුල් සහගත සංඥා ඇතිව වෙසෙයි. අනිෂ්ට (අකැමැති) වස්තුවෙහි මෙත්තාවෙන් සිත පතුරුවයි, නැතහොත් ධාතු වශයෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) මෙනෙහි කරයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත දෙයෙහි පිළිකුල් නොවන සංඥා ඇතිව වෙසෙයි. දෙවැදෑරුම් අරමුණු (ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට) සම්බන්ධයෙන් පූර්ව ක්‍රමය හා අපර ක්‍රමය අනුව තුන්වන හා හතරවන වාරයන් වදාරන ලදී. සළඟුපෙක්ඛා (අංග හයකින් යුත් උපේක්ෂාව) වශයෙන් පස්වන වාරය වදාරන ලදී. මෙම සළඟුපෙක්ඛාව රහතන් වහන්සේගේ උපේක්ෂාවට සමාන වේ, නමුත් එය (කෙලෙස් නැසූ) රහතන් වහන්සේගේම උපේක්ෂාව නොවේ. එහි 'උපේක්ෂකව වෙසෙයි' යනු මැදහත් බවෙහි පිහිටා වාසය කිරීමයි. 'ක්වචනි' යනු යම් අරමුණකයි. 'කත්ථචි' යනු යම් ප්‍රදේශයකයි. 'කිඤ්චන' යනු ස්වල්ප වූ හෝ කිසිවකි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු පහකදී විපස්සනාවම වදාරන ලදී. එය විපස්සනා වඩන (ආරද්ධ විපස්සක) භික්ෂුවකට කළ හැකිය. ප්‍රඥාවන්ත, උසස් ප්‍රඥාවැති, බහුශ්‍රැත ශ්‍රමණයෙකුටද කළ හැකිය. සෝතාපන්න, සකදාගාමී, අනාගාමී උතුමන්ටද එය කළ හැකි බව සැබවි. රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් නම් කිවයුතුම නැත. පස්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၆. မိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄၆. ဆဋ္ဌေ ကမ္မန္တံ ကာရေတီတိ ခေတ္တာဒိကမ္မန္တံ ကာရေတိ. အဓိကရဏံ အာဒိယတီတိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ အာဒိယတိ. ပါမောက္ခေသု ဘိက္ခူသူတိ ဒိသာပါမောက္ခေသု ဘိက္ခူသု. ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟိတာယ ဝိရုဒ္ဓေါ ဟောတိ. အနဝတ္ထစာရိကန္တိ အနဝတ္ထာနစာရိကံ.

146. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කම්මන්තං කාරේති' යනු කුඹුරු වැඩ ආදී කටයුතු කරවීමයි. 'අධිකරණං ආදියති' යනු අධිකරණ සතරක් භාර ගැනීමයි. 'පාමොක්ඛේසු භික්ඛූසු' යනු ප්‍රමුඛ වූ (දිශාපාමොක්ඛ) භික්ෂූන් කෙරෙහිය. 'පටිවිරුද්ධෝ හෝති' යනු විරුද්ධ පක්ෂය ගත් බැවින් විරුද්ධ වූයේ වෙයි. 'අනවත්ථචාරිකං' යනු නියත වාසස්ථානයක් නොමැතිව සැරිසැරීමයි.

၇. အသပ္ပုရိသဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අසප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄၇. သတ္တမေ [Pg.53] အသက္ကစ္စံ ဒေတီတိ န သက္ကရိတွာ သုစိံ ကတွာ ဒေတိ. အစိတ္တီကတွာ ဒေတီတိ အစိတ္တီကာရေန အဂါရဝဝသေန ဒေတိ. အပဝိဒ္ဓံ ဒေတီတိ န နိရန္တရံ ဒေတိ, အထ ဝါ ဆဍ္ဍေတုကာမော ဝိယ ဒေတိ. အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော ဒေတီတိ ကတဿ နာမ ဖလံ အာဂမိဿတီတိ န ဧဝံ အာဂမနဒိဋ္ဌိံ န ဥပ္ပာဒေတွာ ဒေတိ.

147. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසක්කච්චං දේති' යනු සත්කාර නොකොට, පිරිසිදු නොකොට දීමයි. 'අචිත්තිිකත්වා දේති' යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත නොවී, අගෞරවයෙන් දීමයි. 'අපවිද්ධං දේති' යනු නිරන්තරයෙන් නොදීමයි, නැතහොත් බැහැර කිරීමට කැමති වස්තුවක් මෙන් දීමයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ දේති' යනු කළ දානයෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලැබේය යන අදහස (කර්මඵල විශ්වාසය) උපදවා නොගෙන දීමයි.

သုက္ကပက္ခေ စိတ္တီကတွာ ဒေတီတိ ဒေယျဓမ္မေ စ ဒက္ခိဏေယျေသု စ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဒေတိ. တတ္ထ ဒေယျဓမ္မံ ပဏီတံ ဩဇဝန္တံ ကတွာ ဒေန္တော ဒေယျဓမ္မေ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတိ နာမ. ပုဂ္ဂလံ ဝိစိနိတွာ ဒေန္တော ဒက္ခိဏေယျေသု စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတိ နာမ. သဟတ္ထာ ဒေတီတိ အာဏတ္တိယာ ပရဟတ္ထေန အဒတွာ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ဝိစရန္တေန မေ ဟတ္ထပါဒါနံ အလဒ္ဓကာလဿ ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, ဝဋ္ဋမောက္ခံ ဘဝနိဿရဏံ ကရိဿာမီ’’တိ သဟတ္ထေနေဝ ဒေတိ. အာဂမနဒိဋ္ဌိကောတိ ‘‘အနာဂတဘဝဿ ပစ္စယော ဘဝိဿတီ’’တိ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ ဒေတီတိ.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (යහපත් පැත්තෙහි), 'චිත්තිිකත්වා දේති' යනු දේයධර්මය කෙරෙහි ද දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද ගෞරවය පෙරදැරි කරගෙන දීමයි. එහි දේයධර්මය ප්‍රණීතව හා ඕජාවන්තව (රසවත්ව) සකසා දෙන්නා දේයධර්මය කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගන්නා නම් වේ. පුද්ගලයන් තෝරා බේරා දන් දෙන්නා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගන්නා නම් වේ. 'සහත්ථා දේති' යනු අනුන් ලවා නොදී තමාගේම අතින් දීමයි. 'අනමතග්ග සංසාරයෙහි සැරිසරන මට, අත්පා නොලැබුණු කාලයක් නම් නැත, මම වෘත්ත දුකෙන් මිදීම (වට්ටමොක්ඛය) සහ භවයෙන් එතෙර වීම කරන්නෙමි' යි සිතා තමාගේම අතින් දෙයි. 'ආගමනදිට්ඨිකෝ' යනු අනාගත භවයට මෙය හේතු වේ යැයි සලකා කර්මය හා විපාකය විශ්වාස කරමින් දෙයි.

၈. သပ္ပုရိသဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄၈. အဋ္ဌမေ သဒ္ဓါယာတိ ဒါနဉ္စ ဒါနဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ. ကာလေနာတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေန. အနဂ္ဂဟိတစိတ္တောတိ အဂ္ဂဟိတစိတ္တော မုတ္တစာဂေါ ဟုတွာ. အနုပဟစ္စာတိ အနုပဃာတေတွာ ဂုဏေ အမက္ခေတွာ. ကာလာဂတာ စဿ အတ္ထာ ပစုရာ ဟောန္တီတိ အတ္ထာ အာဂစ္ဆမာနာ ဝယောဝုဍ္ဎကာလေ အနာဂန္တွာ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ ပဌမဝယသ္မိံယေဝ အာဂစ္ဆန္တိ စေဝ ဗဟူ စ ဟောန္တိ.

148. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සද්ධායා' යනු දානය හා දාන ඵලය කෙරෙහි විශ්වාසයෙනි. 'කාලේනා' යනු සුදුසු කාලයෙහිදීය. 'අනග්ගහිතචිත්තෝ' යනු අල්ලා නොගත් (නිදහස්) සිතක් ඇතිව, මුක්තත්‍යාගීවයි. 'අනුපහච්චා' යනු පීඩාවක් නොකොට, ගුණ නොමකා (නොකෙලෙසා) දීමයි. 'කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්ති' යනු ලැබෙන්නා වූ අර්ථ සිද්ධීන් මහලු වයසේදී නොවී, සුදුසු වූ පළමු වයසේදීම බොහෝ සෙයින් ලැබීමයි.

၉. ပဌမသမယဝိမုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පඨම සමය විමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄၉. နဝမေ သမယဝိမုတ္တဿာတိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေယေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမယဝိမုတ္တိသင်္ခါတာယ လောကိယဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

149. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'සමය විමුත්තස්ස' යනු සමාපත්තියට සමවැදුණු මොහොතේම යටපත් කරන ලද කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, 'සමය විමුක්තිය' යැයි කියනු ලබන ලෞකික විමුක්තියෙන් මිදුණු සිත් ඇත්තාට යන්නයි. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන තිකණ්ඩකී වර්ගය අවසන් විය.

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

තුන්වන පණ්ණාසකය අවසන් විය.

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ

4. හතරවන පණ්ණාසකය

(၁၆) ၁. သဒ္ဓမ္မဝဂ္ဂေါ

(16) 1. සද්ධම්ම වර්ගය

၁. ပဌမသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පඨම සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၁. စတုတ္ထဿ [Pg.54] ပဌမေ အဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တဘူတံ မဂ္ဂနိယာမံ ဩက္ကမိတုံ အဘဗ္ဗော အဘာဇနံ. ကထံ ပရိဘောတီတိအာဒီသု ‘‘ကိံ ကထာ နာမ ဧသာ’’တိ ဝဒန္တော ကထံ ပရိဘောတိ နာမ. ‘‘ကိံ နာမေသ ကထေတိ, ကိံ အယံ ဇာနာတီ’’တိ ဝဒန္တော ကထိကံ ပရိဘောတိ နာမ. ‘‘မယံ ကိံ ဇာနာမ, ကုတော အမှာကံ ဧတံ သောတုံ ဗလ’’န္တိ ဝဒန္တော အတ္တာနံ ပရိဘောတိ နာမ. ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော.

151. හතරවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අභබ්බෝ නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලේසු ධම්මේසු සම්මත්තං' යනු කුසල් දහම්හි සම්මත්ත (නිවැරදි) වූ මාර්ග නියාමයට පැමිණීමට අභව්‍ය වූ (නුසුදුසු වූ) බවයි. 'කථං පරිභෝති' යනාදියෙහි, 'මෙය කුමන කථාවක්ද?' යි පවසන්නා ධර්ම කථාවට පරිභව කරන්නා නම් වෙයි. 'මොහු කුමක් පවසන්නේද, මොහු කුමක් දන්නේද?' යි පවසන්නා ධර්ම දේශකයාට පරිභව කරන්නා නම් වෙයි. 'අපි කුමක් දනිමුද, අපට මෙය ඇසීමට ඇති ශක්තිය කොහේද?' යි පවසන්නා තමාටම පරිභව කරගන්නා නම් වෙයි. මෙයට විරුද්ධ පැත්තෙන් සුදුසු වූ ශුක්ල පක්ෂය දත යුතුය.

၂. ဒုတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දුතිය සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၂. ဒုတိယေ အနညာတေ အညာတမာနီတိ အဝိညာတသ္မိံယေဝ ‘‘ဝိညာတမိဒံ မယာ’’တိ ဧဝံမာနီ.

152. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අනඤ්ඤාතේ අඤ්ඤාතමානී' යනු මනා කොට නොදත් ධර්මයෙහිම 'මෙය මා විසින් දන්නා ලදී' යන මානය ඇති බවයි.

၃. တတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තතිය සම්මත්තනියාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၃. တတိယေ မက္ခီ ဓမ္မံ သုဏာတီတိ မက္ခီ ဟုတွာ ဂုဏမက္ခနစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ. ဥပါရမ္ဘစိတ္တောတိ နိဂ္ဂဟာရောပနစိတ္တော. ရန္ဓဂဝေသီတိ ဂုဏရန္ဓံ ဂုဏစ္ဆိဒ္ဒံ ဂဝေသန္တော.

153. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'මක්ඛී ධම්මං සුණාති' යනු ගුණ මකන්නෙකු වී, ගුණ මැකීමේ සිතින් ධර්මය ඇසීමයි. 'උපාරම්භචිත්තෝ' යනු දෝෂාරෝපණය කිරීමේ (නිග්‍රහ කිරීමේ) සිත ඇතිවයි. 'රන්ධගවේසී' යනු ගුණයන්හි සිදුරු සොයන්නෙකු වෙමිනි.

၄. ပဌမသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පඨම සද්ධම්මසම්මෝස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၄. စတုတ္ထေ န သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ သုဏန္တီတိ ဩဟိတသောတာ သုကတကာရိနော ဟုတွာ န သုဏန္တိ. န ပရိယာပုဏန္တီတိ ယထာသုတံ ဓမ္မံ ဝဠဉ္ဇန္တာပိ သက္ကစ္စံ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

154. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'න සක්කච්චං ධම්මං සුණන්ති' යනු යොමු කළ කන් ඇතිව (අවධානයෙන්) මනා කොට ධර්මය නොඇසීමයි. 'න පරියාපුණන්ති' යනු ඇසූ පරිදි ධර්මය පරිශීලනය කළද, එය මනා කොට ගෞරවයෙන් පරිශීලනය නොකිරීමයි. පස්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၆. တတိယသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. තතිය සද්ධම්මසම්මෝස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၆. ဆဋ္ဌေ အပ္ပဋိသရဏောတိ အပ္ပတိဋ္ဌော. အာစရိယာ ဟိ သုတ္တန္တဿ ပဋိသရဏံ နာမ, တေသံ အဘာဝါ အပ္ပဋိသရဏော ဟောတိ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

156. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අප්පටිසරණෝ' යනු පිළිසරණක් නැති බවයි. සූත්‍ර වලට ධර්මධර ආචාර්යවරු පිළිසරණක් වෙති, ඔවුන් නොමැති කල්හි පිළිසරණක් නැති වන්නේය. සෙසු දේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයමයි.

၇. ဒုက္ကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දුක්කථා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၇. သတ္တမေ [Pg.55] ပုဂ္ဂလံ ဥပနိဓာယာတိ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ ဥပနိက္ခိပိတွာ, သက္ခိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ကစ္ဆမာနာယာတိ ကထိယမာနာယ. သေသမေတ္ထ အဋ္ဌမဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

157. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පුග්ගලං උපනිධායා' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයා ඉලක්ක කොට සාක්ෂි කරගෙන යන්නයි. 'කච්ඡමානායා' යනු දේශනා කරනු ලබන කථාවකදී යන්නයි. සෙසු කොටස හා අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၉. နဝမေ အနုပုဗ္ဗိံ ကထံ ကထေဿာမီတိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ, သီလာနန္တရံ သဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ ကထံ ဝါ, ယံ ယံ သုတ္တပဒံ ဝါ ဂါထာပဒံ ဝါ နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တဿ တဿ အနုရူပကထံ ကထေဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ပရေသံ ဓမ္မော ဒေသေတဗ္ဗော. ပရိယာယဒဿာဝီတိ တဿ တဿ အတ္ထဿ တံ တံ ကာရဏံ ဒဿေန္တော. ကာရဏဉှိ ဣဓ ပရိယာယောတိ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒယတံ ပဋိစ္စာတိ ‘‘မဟာသမ္ဗာဓပ္ပတ္တေ သတ္တေ သမ္ဗာဓတော မောစေဿာမီ’’တိ အနုကမ္ပံ အာဂမ္မ. န အာမိသန္တရောတိ န အာမိသဟေတုကော, အတ္တနော စတုပစ္စယလာဘံ အနာသီသန္တောတိ အတ္ထော. အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ အနုပဟစ္စာတိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာဒိဝသေန အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ ဂုဏုပဃာတေန အနုပဟန္တွာ.

159. නවවන සූත්‍රයේ 'අනුපූර්විකථාවක් පවසන්නෙමි' යනු දානයට පසුව සීලය ද, සීලයට පසුව ස්වර්ගය ද යනුවෙන් දේශනා අනුපිළිවෙළට අනුව වන කථාවයි. එසේම යම් සූත්‍ර පදයක් හෝ ගාථා පදයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ඒ පදයට අනුරූප වන කථාව පවසන්නෙමියි සිත පිහිටුවාගෙන අන්‍යයන්ට ධර්මය දේශනා කළ යුතුය. 'පරියායදස්සාවී' යනු ඒ ඒ අර්ථය පිළිබඳව ඒ ඒ කරුණු දක්වන්නා යන්නයි. මෙහි 'පරියාය' යනු කරුණයි. 'අනුකම්පාව නිසා' යනු 'මහා පීඩාවට පත් සත්ත්වයන් එම පීඩාවෙන් මුදවන්නෙමි' යන අනුකම්පාව පෙරදැරිව යන්නයි. 'න ආමිසන්තරෝ' යනු ආමිසය හේතු කර නොගත්, තමන්ට සිව්පසය ලැබීම ප්‍රාර්ථනා නොකරන යන අර්ථයයි. 'තමාටත් අන්‍යයන්ටත් හානි නොකර' යනු තමා හුවා දැක්වීම සහ අන්‍යයන් පහත් කිරීම ආදියෙන් තමාට හෝ අන්‍යයන්ට ගුණ හානියක් නොවන සේ කටයුතු කිරීමයි.

၁၀. ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දුප්පටිවිනෝදය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၀. ဒသမေ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယာတိ ယာနိ ဟဿာဒီနိ ကိစ္စာနိ နိပ္ဖာဒေတုံ ဌာနာနိ ဥပ္ပန္နာနိ ဟောန္တိ, တေသု မတ္ထကံ အသမ္ပတ္တေသု အန္တရာယေဝ ဒုန္နီဟာရာ ဒုဝိက္ခမ္ဘယာ ဟောန္တိ. ပဋိဘာနန္တိ ကထေတုကာမတာ ဝုစ္စတိ. ဣမာနိ ပဉ္စ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယာနိ, န သုပ္ပဋိဝိနောဒယာနိ. ဥပါယေန ပန ကာရဏေန အနုရူပါဟိ ပစ္စဝေက္ခဏအနုသာသနာဒီဟိ သက္ကာ ပဋိဝိနောဒေတုန္တိ.

160. දහවන සූත්‍රයේ 'දුප්පටිවිනෝදයා' යනු සිනහව ආදී යම් කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස අවස්ථා උදාවූ කල්හි, ඒවා නිමාවට පත්වීමට පෙර අතරමඟදී බැහැර කිරීමට හෝ යටපත් කිරීමට අපහසු බවයි. 'පටිභාන' යනු කථා කිරීමේ කැමැත්තයි. මේවා දුරු කිරීමට අපහසු කරුණු පහකි, පහසුවෙන් දුරු කළ නොහැකි වෙයි. එහෙත් සුදුසු උපක්‍රමයෙන් හෙවත් හේතු සහිතව අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් හා අනුශාසනා ආදියෙන් මේවා දුරු කළ හැකිය.

သဒ္ဓမ္မဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන සද්ධම්ම වර්ගය නිමවිය.

(၁၇) ၂. အာဃာတဝဂ္ဂေါ

(17) 2. ආඝාත වර්ගය.

၁. ပဌမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමුවන ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၁. ဒုတိယဿ [Pg.56] ပဌမေ အာဃာတံ ပဋိဝိနေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိ ယတ္ထ အာရမ္မဏေ ဘိက္ခုနော အာဃာတော ဥပ္ပန္နော ဟောတိ, တတ္ထ သော သဗ္ဗော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ပဋိဝိနောဒေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. ကရုဏာယပိ ဧသေဝ နယော. ဥပေက္ခာ ပန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနဝသေန ဘာဝေတဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယံ ပုဂ္ဂလံ ပဿတော စိတ္တံ န နိဗ္ဗာတိ, တသ္မိံ မုဒိတာ န သဏ္ဌဟတိ, တသ္မာ သာ န ဝုတ္တာ. အသတိအမနသိကာရောတိ ယထာ သော ပုဂ္ဂလော န ဥပဋ္ဌာတိ, ကုဋ္ဋာဒီဟိ အန္တရိတော ဝိယ ဟောတိ, ဧဝံ တသ္မိံ အသတိအမနသိကာရော အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနမေဝ.

161. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ ආඝාතය පටිවිනේන්ති යනු වෛරය දුරු කරති, සන්සිඳුවති යන්නයි. එබැවින් 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'යම් අරමුණක භික්ෂුවට වෛරයක් උපදින්නේද, එහිදී ඒ සියල්ල මේ කරුණු පහෙන් දුරු කළ යුතුය' යනු මෙහි අර්ථයයි. 'ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය' යනු තික හෝ චතුක්ක ධ්‍යාන මට්ටමින් මෛත්‍රිය වැඩිය යුතු බවයි. කරුණාව පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයම වේ. උපේක්ෂාව වනාහි චතුක්ක හෝ පංචක ධ්‍යාන මට්ටමින් වැඩිය යුතුය. යම් පුද්ගලයෙකු දකින විට සිත සන්සුන් නොවේ ද, එවැනි පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි මුදිතාව පිහිටා නොසිටින බැවින් මුදිතාව ගැන මෙහි සඳහන් නොවේ. 'අසති අමනසිකාරය' යනු බිත්තියකින් මුවා වූ කලෙක මෙන් ඒ පුද්ගලයා සිතට නොපෙනෙන සේ සිහියෙන් හා මෙනෙහි කිරීමෙන් තොරව සිටීමයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၂. ဒုတိယအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၂. ဒုတိယေ အာဃာတော ဧတေသု ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. အာဃာတော ဧတေဟိ ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိပိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. ပဋိဝိနယောတိ ဟိ ပဋိဝိနယဝတ္ထူနမ္ပိ ပဋိဝိနယကာရဏာနမ္ပိ ဧတံ အဓိဝစနံ, တဒုဘယမ္ပိ ဣဓ ဝဋ္ဋတိ. ပဉ္စ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ပဋိဝိနယဝတ္ထူ ဟောန္တိ ပဉ္စဟိ ဥပမာဟိ ပဉ္စ ပဋိပတ္တိယော ပဋိဝိနယကာရဏာနိ. လဘတိ စ ကာလေန ကာလံ စေတသော ဝိဝရံ စေတသော ပသာဒန္တိ ကာလေ ကာလေ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ ဥပ္ပန္နောကာသသင်္ခါတံ ဝိဝရဉ္စေဝ သဒ္ဓါသမ္ပန္နဘာဝသင်္ခါတံ ပသာဒဉ္စ လဘတိ.

162. දෙවන සූත්‍රයේ 'මේ පුද්ගලයන් කෙරෙහි වෛරය දුරු කළ යුතුය' යන අර්ථයෙන් 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'මේ පිළිවෙත් මගින් වෛරය දුරු කළ යුතුය' යන අර්ථයෙන් ද 'ආඝාත පටිවිනය' නම් වේ. 'පටිවිනය' යනු වෛරය දුරු කිරීමට වස්තු වන පුද්ගලයන්ට මෙන්ම වෛරය දුරු කිරීමට හේතු වන පිළිවෙත්වලට ද නමකි. මෙහිදී එම අර්ථ දෙකම ගැලපෙයි. පුද්ගලයන් පස්දෙනෙක් වෛරය දුරු කිරීමට වස්තු වෙති. උපමා පහක් මගින් දැක්වෙන පිළිවෙත් පහක් වෛරය දුරු කිරීමට හේතු වෙයි. 'කලින් කලට සිතේ විවරයක් සහ ප්‍රසාදයක් ලබයි' යනු කලින් කලට සමථ විපස්සනා සිත් ඉපදීමට ලැබෙන අවකාශය සහ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වීම නම් වූ ප්‍රසාදය ලැබීමයි.

ရထိယာယာတိ အန္တရဝီထိယံ. နန္တကန္တိ ပိလောတိကခဏ္ဍံ. နိဂ္ဂဟေတွာတိ အက္ကမိတွာ. ယော တတ္ထ သာရောတိ ယံ တတ္ထ ထိရဋ္ဌာနံ. တံ ပရိပါတေတွာတိ တံ လုဉ္စိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ပံသုကူလိကော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရထိယာယ နန္တကံ ဝိယ ဝေရိပုဂ္ဂလော, ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာ, ထိရဋ္ဌာနံ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတာ, ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဆဍ္ဍေတွာ ထိရဋ္ဌာနံ အာဒါယ ဂန္တွာ သိဗ္ဗိတွာ ရဇိတွာ ပါရုပိတွာ [Pg.57] ဝိစရဏကာလော ဝိယ အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတံ မနသိကတွာ ဝေရိမှိ စိတ္တုပ္ပာဒံ နိဗ္ဗာပေတွာ ဖာသုဝိဟာရကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

රථියාවෙහි යනු වීදිය මැදය. 'නන්තක' යනු රෙදි කඩකි. 'නිග්ගහේත්වා' යනු පාගාගෙනය. 'යම් සාරයක් ඇද්ද' යනු එහි ඇති යම් ශක්තිමත් තැනක් ඇද්ද යන්නයි. 'එය ගලවා' යනු එම ශක්තිමත් කොටස ඉරා ගැනීමයි. එසේම මෙහිදී මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා පාංශුකූලික භික්ෂුවක් මෙන් ද, වෛරී පුද්ගලයා වීදියේ ඇති රෙදි කඩක් මෙන් ද දත යුතුය. අපිරිසිදු කාය සමාචාරය රෙදි කඩේ දුර්වල තැන් මෙන් ද, පිරිසිදු වචී සමාචාරය ශක්තිමත් තැන් මෙන් ද දත යුතුය. දුර්වල තැන් අතහැර ශක්තිමත් තැන් ගෙන, ගොස් මසා, පඬු පොවා, පොරවාගෙන හැසිරෙන කාලය මෙන්, අපිරිසිදු කාය සමාචාරය මෙනෙහි නොකර පිරිසිදු වචී සමාචාරය මෙනෙහි කරමින්, වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි ද්වේෂ සහගත සිත සන්සිඳුවාගෙන සැපසේ වසන කාලය දත යුතුය.

သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓါတိ သေဝါလေန စ ဥဒကပပ္ပဋကေန စ ပဋိစ္ဆန္နာ. ဃမ္မပရေတောတိ ဃမ္မေန အနုဂတော. ကိလန္တောတိ မဂ္ဂကိလန္တော. တသိတောတိ တဏှာဘိဘူတော. ပိပါသိတောတိ ပါနီယံ ပါတုကာမော. အပဝိယူဟိတွာတိ အပနေတွာ. ပိဝိတွာတိ ပသန္နဥဒကံ ပိဝိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သေဝါလပဏကံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတာ, ပသန္နဥဒကံ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာ, သေဝါလပဏကံ အပဗျူဟိတွာ ပသန္နောဒကံ ပိဝိတွာ ဂမနံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတံ မနသိကတွာ ဝေရိမှိ စိတ္တုပ္ပာဒံ နိဗ္ဗာပေတွာ ဖာသုဝိဟာရကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

සේවාල හා පණකවලින් වැසුණු යනු පාසි හා දිය සෙවෙලවලින් වැසුණු පොකුණකි. 'ඝම්මපරේත' යනු ගින්නෙන් හෙවත් රශ්මියෙන් පීඩිත වූවෙකි. 'කිලන්ත' යනු මඟ ගෙවා වෙහෙසට පත් වූවෙකි. 'තසිත' යනු තෘෂ්ණාවෙන් හෙවත් පිපාසයෙන් පීඩිත වූවෙකි. 'පිපාසිත' යනු පැන් බීමට කැමති වූවෙකි. 'අපවියූහිත්වා' යනු ඉවත් කොටය. 'බී' යනු ප්‍රසන්න පැන් බී යන්නයි. එසේම මෙහි රශ්මියෙන් පීඩිත මිනිසා මෙන් මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා දත යුතුය. පාසි හා දිය සෙවෙල මෙන් අපිරිසිදු වචී සමාචාරය දත යුතුය. ප්‍රසන්න ජලය මෙන් පිරිසිදු කාය සමාචාරය දත යුතුය. පාසි ඉවත් කර ප්‍රසන්න ජලය බී යන්නාක් මෙන්, අපිරිසිදු වචී සමාචාරය මෙනෙහි නොකර පිරිසිදු කාය සමාචාරය මෙනෙහි කරමින්, වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි උපන් ද්වේෂ සිත සන්සිඳුවාගෙන සැපසේ වසන කාලය දත යුතුය.

ခေါဘေဿာမီတိ စာလေဿာမိ. လောဠေဿာမီတိ အာကုလံ ကရိဿာမိ. အပေယျမ္ပိ တံ ကရိဿာမီတိ ပိဝိတုံ အသက္ကုဏေယျံ ကရိဿာမိ. စတုက္ကုဏ္ဍိကောတိ ဇာဏူဟိ စ ဟတ္ထေဟိ စ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာနေန စတုက္ကုဏ္ဍိကော ဟုတွာ. ဂေါပီတကံ ပိဝိတွာတိ ဂါဝိယော ဝိယ မုခေန အာကဍ္ဎေန္တော ပိဝိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဂေါပဒံ ဝိယ ဝေရိပုဂ္ဂလော, ဂေါပဒေ ပရိတ္တဥဒကံ ဝိယ တဿဗ္ဘန္တရေ ပရိတ္တဂုဏော, စတုက္ကုဏ္ဍိကဿ ဂေါပီတကံ ပိဝိတွာ ပက္ကမနံ ဝိယ တဿ အပရိသုဒ္ဓကာယဝစီသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ယံ သော ကာလေန ကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ စေတသော ဝိဝရပ္ပသာဒသင်္ခါတံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ လဘတိ, တံ မနသိကတွာ စိတ္တုပ္ပာဒနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

කලඹන්නෙමි යනු සොලවන්නෙමි යන්නයි. 'ලෝළෙස්සාමි' යනු බොර කරන්නෙමි යන්නයි. 'නොබිය හැකි ලෙස කරන්නෙමි' යනු බීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීමයි. 'චතුක්කුණ්ඩික' යනු දණහිස් සහ දෑත් පොළොවෙහි තබා සිව්පාවෙකු මෙන් සිටීමයි. 'ගෝපීතකං පිවිත්වා' යනු ගව දෙනක මෙන් මුඛයෙන් උරා බීමයි. එසේම මෙහි රශ්මියෙන් පීඩිත මිනිසා මෙන් මෛත්‍රී විහරණය ඇති තැනැත්තා දත යුතුය. ගව පියවර මෙන් වෛරී පුද්ගලයා දත යුතුය. ගව පියවරේ ඇති ස්වල්ප ජලය මෙන් එම පුද්ගලයා තුළ ඇති ස්වල්ප වූ ගුණය දත යුතුය. සිව්පාවෙකු මෙන් ගව පියවරෙන් පැන් බී යන්නාක් මෙන්, එම පුද්ගලයාගේ අපිරිසිදු කාය වචී සමාචාරය මෙනෙහි නොකර, ඔහු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම නිසාවෙන් ලබන සිතේ විවරය හා ප්‍රසාදය නම් වූ යම් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයක් ඇද්ද, එය මෙනෙහි කරමින් ද්වේෂ සහගත සිත සන්සිඳුවා ගැනීම දත යුතුය.

အာဗာဓိကောတိ ဣရိယာပထဘဉ္ဇနကေန ဝိသဘာဂါဗာဓေန အာဗာဓိကော. ပုရတောပိဿာတိ ပုရတောပိ ဘဝေယျ. အနယဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိဝိနာသံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သော အနာထဂိလာနော ဝိယ သဗ္ဗကဏှဓမ္မသမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော, အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဝိယ အနမတဂ္ဂသံသာရော, ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဂါမာနံ ဒူရဘာဝေါ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဒူရဘာဝေါ, သပ္ပာယဘောဇနာနံ အလာဘော ဝိယ သာမညဖလဘောဇနာနံ အလာဘော, သပ္ပာယဘေသဇ္ဇာနံ အလာဘော [Pg.58] ဝိယ သမထဝိပဿနာနံ အဘာဝေါ, ပတိရူပဥပဋ္ဌာကာနံ အလာဘော ဝိယ ဩဝါဒါနုသာသနီဟိ ကိလေသတိကိစ္ဆကာနံ အဘာဝေါ, ဂါမန္တနာယကဿ အလာဘော ဝိယ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကဿ တထာဂတဿ ဝါ တထာဂတသာဝကဿ ဝါ အလဒ္ဓဘာဝေါ, အညတရဿ ပုရိသဿ ဒိသွာ ကာရုညုပဋ္ဌာနံ ဝိယ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ မေတ္တာဝိဟာရိကဿ ကာရုညံ ဥပ္ပာဒေတွာ စိတ္တနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ආබාධිකෝ යනු ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වන සේ ඉරියව් නසන, තමන්ට අසතුටු වූ ආබාධයකින් (විරුද්ධ වූ රෝගයකින්) පීඩිත වූයේ යන්නයි. 'පුරතොපිස්ස' යනු ඔහුට ඉදිරියෙන් ද එවැනි ව්‍යසනයක් විය හැක්කේ යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හා විනාශයට පත්වීමයි. එසේම මෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන පාඨයෙහි, ඒ අසරණ ගිලනා මෙන් සියලු අකුසල ධර්මයන්ගෙන් (කළු ධර්මයන්ගෙන්) සමන්නාගත වූ පුද්ගලයා ද, දීර්ඝ වූ මාර්ගය මෙන් අවසානයක් නොපෙනෙන සංසාරය ද, ගම්වලට ඉදිරියෙන් හා පසුපසින් ඇති දුර මෙන් නිර්වාණයට ඇති දුර ද, සුදුසු ආහාර පාන නොලැබීම මෙන් ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල නමැති භෝජනයන් නොලැබීම ද, සුදුසු ඖෂධ නොලැබීම මෙන් සමථ විපස්සනාවන්ගේ නොමැති වීම ද, සුදුසු උපස්ථායකයන් නොලැබීම මෙන් අවවාද අනුශාසනා මගින් කෙලෙස් රෝග සුව කරන ගුරුවරුන්ගේ නොමැති වීම ද, ගම් අතර මග පෙන්වන්නෙකු නොලැබීම මෙන් නිර්වාණයට පමුණුවන තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ හෝ මුණ නොගැසීම ද දත යුතුයි. යම් කිසි පුරුෂයෙකු දැක කරුණාව උපදින්නාක් මෙන්, එම අකුසල පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙත් විහරණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා කරුණාව උපදවා ගෙන, ද්වේෂය සහිත සිත සංසිඳුවා ගැනීම දත යුතුය.

အစ္ဆောဒကာတိ ပသန္နောဒကာ. သာတောဒကာတိ မဓုရောဒကာ. သီတောဒကာတိ တနုသီတသလိလာ. သေတကာတိ ဦမိဘိဇ္ဇနဋ္ဌာနေသု သေတဝဏ္ဏာ. သုပတိတ္ထာတိ သမတိတ္ထာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သာ ပေါက္ခရဏီ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓသဗ္ဗဒွါရော ပုရိသော, နှတွာ ပိဝိတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ရုက္ခစ္ဆာယာယ နိပဇ္ဇိတွာ ယထာကာမံ ဂမနံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတိယစတုတ္ထာနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနေဝ.

අච්ඡෝදකා යනු ඉතා පැහැදිලි ජලය ඇති බවයි. සාතෝදකා යනු මිහිරි ජලය ඇති බවයි. සීතෝදකා යනු සිසිල් ජලය ඇති බවයි. සේතකා යනු රළ බිඳෙන ස්ථානයන්හි සුදු පැහැයෙන් යුක්ත වූ බවයි. සුප්පතිට්ඨා යනු සමතලා වූ තොටුපළවල් ඇති බවයි. එසේම මෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන පාඨයෙහි, අව් රශ්මියෙන් පීඩිත වූ පුරුෂයෙකු මෙන් මෙත් විහරණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා දත යුතුය. ඒ පොකුණ මෙන් පිරිසිදු වූ සියලු ද්වාරයන් (කාය, වාචා, මන) ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. පැන් නා, පානය කොට, ඉන් බැස ගසක සෙවණක සැතපී රිසි සේ ගමන් කරන්නාක් මෙන්, ඒ ද්වාරයන්හි තමන් කැමති අරමුණක් ගෙන සිතේ දැවිල්ල සංසිඳුවා ගැනීම දත යුතුය. තෙවන හා සිවුවන සූත්‍රයන් යට පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၅. ပဉှပုစ္ဆာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පඤ්හපුච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၅. ပဉ္စမေ ပရိဘဝန္တိ ပရိဘဝန္တော, ဧဝံ ပရိဘဝိဿာမီတိ ပရိဘဝနတ္ထာယ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အညာတုကာမောတိ ဇာနိတုကာမော ဟုတွာ.

165. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'පරිභවන්ති' යනු පරිභව කරමින් (නින්දා කරමින්), 'මම මෙසේ නින්දා කරන්නෙමි' යි නින්දා කිරීමේ අරමුණින් විමසයි යන අර්ථයයි. 'අඤ්ඤාතුකාමෝ' යනු දැනගැනීමට කැමති වූයේ යන්නයි.

၆. နိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. නිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၆. ဆဋ္ဌေ အတ္ထေတံ ဌာနန္တိ အတ္ထိ ဧတံ ကာရဏံ. နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျာတိ နော စေ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အရဟတ္တံ ပါပုဏေယျ. ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ ဒေဝါနန္တိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ. အညတရံ မနောမယံ ကာယန္တိ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ အညတရံ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မကာယံ. ဥဒါယီတိ လာဠုဒါယီ. သော ဟိ ‘‘မနောမယ’’န္တိ သုတွာ ‘‘အာရုပ္ပေ န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိဗာဟိ. ထေရော ‘‘သာရိပုတ္တော ကိံ ဇာနာတိ, ယဿ သမ္မုခါ ဧဝံ ဘိက္ခူ ဝစနံ ပဋိက္ကောသန္တီ’’တိ ဧဝံ ဗာလာနံ လဒ္ဓိဥပ္ပတ္တိပဋိဗာဟနတ္ထံ တံ ဝစနံ အနဓိဝါသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

166. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අත්ථේතං ඨානං' යනු ඒ සඳහා හේතුවක් පවතී යන්නයි. 'නෝ චේ දිට්ඨේව ධම්මේ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය' යනු ඉදින් මේ ආත්මයේදීම අර්හත් ඵලයට පත් නොවන්නේ නම් යන්නයි. 'කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දේවානං' යනු කාමාවචර දෙවියන් ගැනයි. 'අඤ්ඤතරං මනෝමයං කායං' යනු ධ්‍යාන සිතින් හටගත් යම් කිසි ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම කායකි. 'උදායී' යනු ලාලුදායී තෙරුන්ය. උන්වහන්සේ 'මනෝමය' යන වචනය අසා මෙය 'අරූපී භවයක් විය යුතුය' යි සිතා එය වැළැක්වූහ. 'සාරිපුත්ත තෙරුන් කුමක් දන්නේද? යමෙකුගේ ඉදිරියෙහි මෙලෙස භික්ෂූන් වචන ප්‍රතික්ෂේප කරද්දී...' යැයි බාලයන්ගේ වැරදි මත ඇති වීම වැළැක්වීම සඳහා ඒ ලාලුදායී තෙරුන්ගේ වචනය නොඉවසා (අනුමත නොකොට) මහා තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹුණු සේක.

အတ္ထိ နာမာတိ အမရိသနတ္ထေ နိပါတော. တေနေဝ စေတ္ထ ‘‘အဇ္ဈုပေက္ခိဿထာ’’တိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. အယဉှေတ္ထတ္ထော – အာနန္ဒ, တုမှေ ထေရံ [Pg.59] ဘိက္ခုံ ဝိဟေဌိယမာနံ အဇ္ဈုပေက္ခထ, န ဝေါ ဧတံ မရိသယာမိ န သဟာမိ နာဓိဝါသေမီတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ အာနန္ဒထေရံယေဝ ဧဝမာဟာတိ? ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တာ. ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဟိ ဧဝံ ဝဒန္တော ပဋိဗာဟိတုံ ဘာရော. အပိစေသ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပိယသဟာယော, တေနာပိဿ ဧသ ဘာရော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝါ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဂရဟန္တော ဧဝမာဟ, န ပနေသာ တဿေဝ ဂရဟာ, သမ္မုခီဘူတာနံ သဗ္ဗေသံယေဝ ဂရဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဟာရန္တိ ဂန္ဓကုဋိံ.

'අත්ථි නාම' යනු නොඉවසන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. එබැවින්ම මෙහි 'අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථ' යනුවෙන් අනාගත කාල ක්‍රියාව යොදා ඇත. මෙහි අර්ථය නම්: ආනන්දය, නුඹලා තෙර නමකට භික්ෂුවක විසින් කරනු ලබන හිරිහැරය දෙස බලා සිටින්නහුද? මම එය නොඉවසමි, එය දරා නොගනිමි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ටම මෙසේ වදාළේ මන්ද? උන්වහන්සේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ බැවිනි. ධර්ම භාණ්ඩාගාරිකයාට මෙලෙස පවසන භික්ෂූන් වැළැක්වීමේ වගකීමක් ඇත. තවද උන්වහන්සේ ශාරිපුත්‍ර තෙරුන්ගේ ප්‍රිය මිතුරෙකි. එබැවින් ද මෙය උන්වහන්සේගේ වගකීමකි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට දෝෂාරෝපණය කරමින් මෙසේ වදාළ ද, එය උන්වහන්සේටම පමණක් කළ දොසක් නොව එහි සිටි සියලුම භික්ෂූන්ට කරන ලද දෝෂාරෝපණයක් ලෙස දත යුතුය. 'විහාරං' යනු ගන්ධකුටියයි.

အနစ္ဆရိယန္တိ န အစ္ဆရိယံ. ယထာတိ ကာရဏဝစနံ. အာယသ္မန္တံယေဝေတ္ထ ဥပဝါနံ ပဋိဘာသေယျာတိ ဧတ္ထ ဘဂဝတာ စ ဧဝံ ဧတဒေဝ ကာရဏံ အာရဗ္ဘ ဥဒါဟဋေ အာယသ္မတောယေဝ ဥပဝါနဿ ပဋိဝစနံ ပဋိဘာတု ဥပဋ္ဌာတူတိ ဒီပေတိ. သာရဇ္ဇံ ဩက္ကန္တန္တိ ဒေါမနဿံ အနုပဝိဋ္ဌံ. သီလဝါတိအာဒီဟိ ခီဏာသဝသီလာဒီနိယေဝ ကထိတာနိ. ခဏ္ဍိစ္စေနာတိအာဒီနိ သက္ကာရာဒီနံ ကာရဏပုစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တာနိ. ကိံ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ ကာရဏေဟိ တံ တံ သဗြဟ္မစာရိံ သက္ကရေယျုန္တိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

'අනච්ඡරියං' යනු පුදුමයක් නොවේ යන්නයි. 'යථා' යනු හේතුව දැක්වීමේ වචනයකි. 'ආයස්මන්තං යේවෙත්ථ උපවාණං පටිබාසෙය්‍ය' යන පාඨයෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශාරිපුත්‍ර තෙරුන් හිරිහැරයට පත්වීමේ ඒ හේතුවම අරබයා වදාළ කල්හි, ආයුෂ්මත් උපවාණ තෙරුන්ටම පිළිතුර වැටහේවා, සිතට නැගේවා යන අර්ථය දක්වයි. 'සාරජ්ජං ඕක්කන්තං' යනු දොම්නසට පත්වීමයි. 'සීලවා' යනාදී පදයන්ගෙන් රහතන් වහන්සේගේ සීලාදී ගුණයන්ම පවසන ලදි. 'ඛණ්ඩිච්චේන' යනාදී පදයන් සත්කාර සම්මාන ලැබීමට හේතු විමසීමේ අයුරින් වදාරන ලදි. දත් වැටීම ආදී දිරාපත් වීමේ හේතුන් නිසා ඒ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට කෙසේ නම් සත්කාර කරන්නහුද? යන්න මෙහි අදහසයි.

၇. စောဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. චෝදනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၇. သတ္တမေ စောဒကေနာတိ ဝတ္ထုသန္ဒဿနာ အာပတ္တိသန္ဒဿနာ သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါ သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါတိ စတူဟိ စောဒနာဝတ္ထူဟိ စောဒယမာနေန. ကာလေန ဝက္ခာမိ နော အကာလေနာတိ ဧတ္ထ စုဒိတကဿ ကာလော ကထိတော, န စောဒကဿ. ပရံ စောဒေန္တေန ဟိ ပရိသမဇ္ဈေ ဝါ ဥပေါသထပဝါရဏဂ္ဂေ ဝါ အာသနသာလာဘောဇနသာလာဒီသု ဝါ န စောဒေတဗ္ဗော, ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နကာလေ ‘‘ကရောတာယသ္မာ ဩကာသံ, အဟံ အာယသ္မန္တံ ဝတ္တုကာမော’’တိ ဧဝံ ဩကာသံ ကာရေတွာ စောဒေတဗ္ဗော. ပုဂ္ဂလံ ပန ဥပပရိက္ခိတွာ ယော လောလပုဂ္ဂလော အဘူတံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အယသံ အာရောပေတိ, သော ဩကာသကမ္မံ ဝိနာပိ စောဒေတဗ္ဗော. ဘူတေနာတိ တစ္ဆေန သဘာဝေန. သဏှေနာတိ မဋ္ဌေန မုဒုကေန. အတ္ထသံဟိတေနာတိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဥပေတေန. အဝိပ္ပဋိသာရော ဥပဒဟာတဗ္ဗောတိ အမင်္ကုဘာဝေါ ဥပနေတဗ္ဗော. အလံ [Pg.60] တေ အဝိပ္ပဋိသာရာယာတိ ယုတ္တံ တေ အမင်္ကုဘာဝါယ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. အဋ္ဌမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ပါကဋမေဝ.

167. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'චෝදකේන' යනු කරුණු පෙන්වීම, ඇවැත් පෙන්වීම, එක්ව වාසය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා ගරුබුහුමන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යන සතර කරුණෙන් චෝදනා කරනු ලබන සෝදකයා (චෝදනා කරන්නා) විසිනි. 'කාලේන වක්ඛාමි නෝ අකාලේන' යන්නෙන් මෙහි චුදිතයාගේ (චෝදනා ලබන්නාගේ) කාලය පවසන ලද අතර සෝදකයාගේ කාලය නොපවසන ලදි. මන්ද යත්, අන් අයට චෝදනා කරන්නා පිරිස මැද හෝ උපෝසථ පවාරණ ශාලාවන්හි හෝ අසුන් ගන්නා ශාලා, භෝජන ශාලා ආදියෙහි හෝ චෝදනා නොකළ යුතුය. දහවල් කාලයෙහි වැඩසිටින තැනක හිඳිනා කල්හි, 'ස්වාමීනි, මට අවකාශ ලබා දුන මැනව, මම ඔබ වහන්සේට යමක් පැවසීමට කැමැත්තෙමි' යි මෙසේ අවසර ගෙනම චෝදනා කළ යුතුය. එහෙත් පුද්ගලයා පරීක්ෂා කොට, යම් චපල පුද්ගලයෙකු අසත්‍ය පවසා භික්ෂූන් හට අගෞරවයක් ඇති කරන්නේ නම්, ඔහුට අවසර ගැනීමකින් තොරව වුවද චෝදනා කළ යුතුය. 'භූතේන' යනු සත්‍ය වූ ස්වභාවයෙනි. 'සණ්හේන' යනු මෘදු වූ මොළොක් වචනයෙනි. 'අත්ථසංහිතේන' යනු යහපත හා අර්ථය කැමති බවින් යුක්තවය. 'අවිප්පටිසාරෝ උපදහතබ්බෝ' යනු චුදිතයා තුළ නොකලකිරුණු බව (අමංකුභාවය) ඇති කළ යුතුය යන්නයි. 'අලං තේ අවිප්පටිසාරාය' යනු ඔබට නොකලකිරී සිටීම සුදුසුය යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. අටවන සූත්‍රය ද පෙර කී ක්‍රමයටම පැහැදිලිය.

၉. ခိပ္ပနိသန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ඛිප්පනිසන්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၉. နဝမေ ခိပ္ပံ နိသာမယတိ ဥပဓာရေတီတိ ခိပ္ပနိသန္တိ. သုဂ္ဂဟိတံ ကတွာ ဂဏှာတီတိ သုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟီ. အတ္ထကုသလောတိ အဋ္ဌကထာယ ဆေကော. ဓမ္မကုသလောတိ ပါဠိယံ ဆေကော. နိရုတ္တိကုသလောတိ နိရုတ္တိဝစနေသု ဆေကော. ဗျဉ္ဇနကုသလောတိ အက္ခရပ္ပဘေဒေ ဆေကော. ပုဗ္ဗာပရကုသလောတိ အတ္ထပုဗ္ဗာပရံ, ဓမ္မပုဗ္ဗာပရံ, အက္ခရပုဗ္ဗာပရံ, ဗျဉ္ဇနပုဗ္ဗာပရံ, အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရန္တိ ဣမသ္မိံ ပဉ္စဝိဓေ ပုဗ္ဗာပရေ ဆေကော. တတ္ထ အတ္ထပုဗ္ဗာပရကုသလောတိ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထေန ဥပရိ အတ္ထံ ဇာနာတိ, ဥပရိ အတ္ထေန ဟေဋ္ဌာ အတ္ထံ ဇာနာတိ. ကထံ? သော ဟိ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဥပရိ အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘ဟေဋ္ဌာ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဥပရိ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထေ ဝုတ္တေပိ ‘‘ဥပရိ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဥဘတော ဌပေတွာ မဇ္ဈေ အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘ဥဘတော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. မဇ္ဈေ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဥဘတောဘာဂေသု အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘မဇ္ဈေ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဓမ္မပုဗ္ဗာပရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရေ ပန သီလံ အာဒိံ ကတွာ အာရဒ္ဓေ သုတ္တန္တေ မတ္ထကေ ဆသု အဘိညာသု အာဂတာသု ‘‘ယထာနုသန္ဓိံ ယထာနုပရိစ္ဆေဒံ သုတ္တန္တော ဂတော’’တိ ဇာနာတိ. ဒိဋ္ဌိဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ သစ္စေသု အာဂတေသုပိ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာ ဂတော’’တိ ဇာနာတိ. ကလဟဘဏ္ဍနဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ သာရဏီယဓမ္မေသု အာဂတေသုပိ, ဒွတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထာဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ ဒသကထာဝတ္ထူသု (အ. နိ. ၁၀.၆၉; ဥဒါ.၃၁) အာဂတေသုပိ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာ ဂတော’’တိ ဇာနာတီတိ.

169. නවවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘khippaṃ nisāmayati upadhāreti’ යනු වහා (සිතෙහි) දරා ගනී, පිරික්සා බලයි යන අර්ථයයි. එබැවින් ඔහු ‘ඛිප්පනිසන්ති’ (වහා වැටහෙන සුලු තැනැත්තා) නම් වේ. ‘suggahitaṃ katvā gaṇhāti’ යනු මැනවින් උගෙන දරා ගනියි යන අර්ථයයි. එබැවින් ඔහු ‘සුග්ගහිතග්ගාහී’ නම් වේ. ‘atthakusaloti’ යනු අට්ඨකථාවෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘dhammakusaloti’ යනු පාලියෙහි (මූල ධර්මයන්හි) දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘niruttikusaloti’ යනු වචන නිරුක්ති බෙදා දැක්වීමෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘byañjanakusaloti’ යනු අක්ෂර ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. ‘pubbāparakusaloti’ යනු අර්ථයන්හි පූර්වාපරය (පෙර පසු ගැලපීම), ධර්මයන්හි පූර්වාපරය, අක්ෂරයන්හි පූර්වාපරය, ව්‍යඤ්ජනයන්හි පූර්වාපරය සහ අනුසන්ධියෙහි පූර්වාපරය යන මේ පස්වැදෑරුම් පූර්වාපර සම්බන්ධයෙහි දක්ෂ වූයේ යන්නයි. එහි ‘atthapubbāparakusaloti’ යනු යට දැක්වූ අර්ථයෙන් මතු දැක්වෙන අර්ථය දැනගනියි, මතු දැක්වූ අර්ථයෙන් යට දැක්වූ අර්ථය දැනගනියි යන්නයි. ඒ කෙසේද? හෙතෙම යට අර්ථය තබා මතු අර්ථය කියන කල්හි ‘යට අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. මතු අර්ථය තබා යට අර්ථය කියන කල්හි ද ‘මතු අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. දෙපසම අර්ථයන් තබා මැද අර්ථය කියන කල්හි ‘දෙපසම අර්ථයන් මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. මැද අර්ථය තබා දෙපස අර්ථයන් කියන කල්හි ‘මැද අර්ථය මෙසේ ඇත්තේය’ යි දැනගනියි. ධර්ම පූර්වාපර ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අනුසන්ධි පූර්වාපරයෙහි වනාහි, ශීලය මුල් කොට සූත්‍රයක් ආරම්භ කළ කල්හි, එහි අවසානයෙහි සවැදෑරුම් අභිඥාවන් දක්වා ඇත්නම්, ‘අනුසන්ධියට අනුව, කොටස් බෙදා දැක්වීමට අනුව සූත්‍රය ගලා ගොස් ඇතැ’යි දැනගනියි. දෘෂ්ටියක් මුල් කොට සූත්‍රය ඇරඹූ විට, පසුව චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කළත්, එය අනුසන්ධි වශයෙන් නොගැලපෙන බව ඔහු දැනගනියි. කලහ භණ්ඩන වශයෙන් ඇරඹූ කල්හි සාරණීය ධර්මයන් දේශනා කළත්, දෙතිස් තිරිසන් කතා වශයෙන් ඇරඹූ කල්හි දස කථාවස්තූන් දේශනා කළත්, ඒවා අනුසන්ධි වශයෙන් (සම්බන්ධයක් නැතිව) පැමිණි බව දැනගනියි.

၁၀. ဘဒ္ဒဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භද්දජි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၀. ဒသမေ အဘိဘူတိ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဇေဋ္ဌကော. အနဘိဘူတောတိ အညေဟိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝသဝတ္တီတိ သဗ္ဗံ ဇနံ ဝသေ ဝတ္တေတိ. ယထာ ပဿတောတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ ဝါ ဟောတု အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ဝါ[Pg.61], ယေနာကာရေန တံ ပဿန္တဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ အနန္တရာယေဝ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ သုဏတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အထ ဝါ ယံ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိရန္တရမေဝ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တံ တဿ အရဟတ္တံ စက္ခုဝိညာဏာနန္တရံ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ဣဒံ ဒဿနာနံ အဂ္ဂန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

170. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘abhibhūti’ යනු සියල්ල යටපත් කොට සිටින ශ්‍රේෂ්ඨයා යන්නයි. ‘anabhibhūtoti’ යනු අන්‍යන් විසින් යටපත් කළ නොහැකි වූ තැනැත්තායි. ‘aññadatthūti’ යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘daso’ යනු දැකීමේ ස්වභාවය ඇති හෙයින් සියල්ල දක්නා සුලු යන අර්ථයයි. ‘vasavattī’ යනු සියලු ජනයා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන සුලු යන්නයි. ‘yathā passato’ යනු ඉෂ්ට අරමුණක් හෝ අනිෂ්ට අරමුණක් හෝ වේවා, යම් ආකාරයකින් එය දක්නා තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු ඉන් අනතුරුවම අරහත් ඵලය උපදියි යන අර්ථයයි. ‘yathā suṇato’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතහොත් ඇසින් යම් රූපයක් දැක, නිරන්තරයෙන්ම විදර්ශනාව වඩා අරහත් ඵලයට පැමිණෙයි ද, ඔහුගේ ඒ අරහත් ඵලය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් අනතුරුව වූවක් නම් වේ. එය අරභයා ‘idaṃ dassanānaṃ aggaṃ’ (මේ දැකීම් අතර අග්‍ර වේ) යයි වදාරන ලදී. දෙවැනි පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယထာ သုခိတဿာတိ ယေန မဂ္ဂသုခေန သုခိတဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ သမနန္တရမေဝ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ သုခါနံ အဂ္ဂန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂသုခံ သုခါနံ ဥတ္တမံ. ယထာ သညိဿာတိ ဣဓာပိ မဂ္ဂသညာဝ အဓိပ္ပေတာ. ယထာ ဘူတဿာတိ ယသ္မိံ ဘဝေ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဌိတဿ. အနန္တရာတိ အနန္တရာယေန အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂန္တိ အယံ ပစ္ဆိမော အတ္တဘာဝေါ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ နာမ. အထ ဝါ ယထာ ဘူတဿာတိ ယေဟိ ခန္ဓေဟိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဘူတဿ ဝိဇ္ဇမာနဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ မဂ္ဂါနန္တရမေဝ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂက္ခဏေ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ နာမာတိ.

‘yathā sukhitassāti’ යනු යම් මාර්ග සුඛයකින් සුවපත් වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු එයින් අනතුරුවම අරහත් ඵලය උපදියි යන අර්ථයයි. ‘idaṃ sukhānaṃ aggaṃ’ යනු මේ මාර්ග සුඛය සියලු සුවයන්ට වඩා උතුම් බවයි. ‘yathā saññissā’ යන්නෙහි ද මාර්ග සංඥාවම අදහස් කෙරේ. ‘yathā bhūtassā’ යනු යම් භවයක හෝ ආත්මභාවයක සිටින තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā’ යනු අන්තරායක් නැතිවම අරහත් ඵලය උපදින බවයි. ‘idaṃ bhavānaṃ aggaṃ’ යනු මේ අවසාන ආත්මභාවය භවයන් අතර අග්‍ර වන බවයි. එසේත් නැතහොත් ‘yathā bhūtassā’ යනු මාර්ගක්ෂණයෙහි විද්‍යාමාන වන පංචස්කන්ධයන්ගෙන් යුත් තැනැත්තාට යන්නයි. ‘anantarā āsavānaṃ khayo hoti’ යනු මාර්ගයෙන් අනතුරුවම ඵලය උපදින බවයි. ‘idaṃ bhavānaṃ aggaṃ’ යනු මාර්ගක්ෂණයෙහි පවතින මේ පංචස්කන්ධයන් භවයන් අතර අග්‍ර වන බවයි.

အာဃာတဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවැනි ආඝාත වර්ගය නිමයි.

(၁၈) ၃. ဥပါသကဝဂ္ဂေါ

(18) 3. උපාසක වර්ගය.

၁-၃. သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. සාරජ්ජ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇၁-၁၇၃. တတိယဿ ပဌမဒုတိယတတိယေသု အဂါရိယပ္ပဋိပတ္တိ ကထိတာ. သောတာပန္နသကဒါဂါမိနောပိ ဟောန္တု, ဝဋ္ဋန္တိယေဝ.

171-173. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු, දෙවැනි හා තෙවැනි සූත්‍රයන්හි ගිහි පිළිවෙත දක්වා ඇත. එය සෝවාන් හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ට ද අදාළ වේ, ඔවුන්ට ද එය සුදුසුමය.

၄. ဝေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. වේර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၄. စတုတ္ထေ ဘယာနီတိ စိတ္တုတြာသဘယာနိ. ဝေရာနီတိ အကုသလဝေရာနိပိ ပုဂ္ဂလဝေရာနိပိ. စေတသိကန္တိ စိတ္တနိဿိတံ. ဒုက္ခန္တိ ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ ဒုက္ခံ. ဒေါမနဿန္တိ ဒေါမနဿဝေဒနံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိရတိပဟာနံ ကထိတံ.

174. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘bhayānīti’ යනු සිතෙහි තැතිගැනීම නම් වූ භයයි. ‘verānīti’ යනු අකුසල් නමැති වෛරයන් මෙන්ම පුද්ගල වෛරයන් ද වේ. ‘cetasikanti’ යනු සිත ඇසුරු කළ වේදනාවයි. ‘dukkhanti’ යනු කාය ප්‍රසාදය වස්තු කොට ඇති කායික දුකයි. ‘domanassanti’ යනු දෝමනස්ස වේදනාවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වැළකීම (විරති) මගින් අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීම ගැන දක්වා ඇත.

၅. စဏ္ဍာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චණ්ඩාල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၅. ပဉ္စမေ [Pg.62] ဥပါသကပတိကုဋ္ဌောတိ ဥပါသကပစ္ဆိမကော. ကောတူဟလမင်္ဂလိကောတိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တတ္တာ ကောတူဟလသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန သမန္နာဂတော. မင်္ဂလံ ပစ္စေတိ နော ကမ္မန္တိ မင်္ဂလံ ဩလောကေတိ, ကမ္မံ န ဩလောကေတိ. ဣတော စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣမမှာ သာသနာ ဗဟိဒ္ဓါ. ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ ဒါနာဒိကံ ကုသလကိစ္စံ ပဌမတရံ ကရောတိ.

175. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘upāsakapatikuṭṭhoti’ යනු ඉතා පහත් වූ උපාසකයා යන්නයි. ‘kotūhalamaṅgalikoti’ යනු ‘මෙය දැකීමෙන් මෙබඳු මංගල්‍යයක් වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් පවතින කෝලාහල සකස් වූ, දුටු ඇසූ ස්පර්ශ කළ මංගල්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘maṅgalaṃ pacceti no kammanti’ යනු මංගල්‍යයන් (නිමිති) විශ්වාස කරයි, කර්මය විශ්වාස නොකරයි යන්නයි. ‘ito ca bahiddhāti’ යනු මේ ශාසනයෙන් බැහැරව යන්නයි. ‘pubbakāraṃ karotīti’ යනු දාන මානාදී කුසල් කටයුතු (ශාසනයෙන් බැහැර අයට) පළමුවෙන්ම කරයි යන අර්ථයයි.

၆. ပီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පීති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၆. ဆဋ္ဌေ ကိန္တိ မယန္တိ ကေန နာမ ဥပါယေန မယံ. ပဝိဝေကံ ပီတိန္တိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကပီတိံ. ကာမူပသံဟိတန္တိ ကာမနိဿိတံ ဒုဝိဓေ ကာမေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. အကုသလူပသံဟိတန္တိ ‘‘မိဂသူကရာဒယော ဝိဇ္ဈိဿာမီ’’တိ သရံ ခိပိတွာ တသ္မိံ ဝိရဒ္ဓေ ‘‘ဝိရဒ္ဓံ မယာ’’တိ ဧဝံ အကုသလေ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. တာဒိသေသု ပန ဌာနေသု အဝိရဇ္ဈန္တဿ ‘‘သုဋ္ဌု မေ ဝိဒ္ဓံ, သုဋ္ဌု မေ ပဟဋ’’န္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ အကုသလူပသံဟိတံ သုခံ သောမနဿံ နာမ. ဒါနာဒိဥပကရဏာနံ အသမ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပန ကုသလူပသံဟိတံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

176. හයවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘kinti mayanti’ යනු කිනම් උපක්‍රමයකින් අපි ද යන්නයි. ‘pavivekaṃ pītinti’ යනු ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන ආදිය ඇසුරු කරගෙන උපදින පීතියයි. ‘kāmūpasaṃhitanti’ යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් ඇසුරු කොට, ඒ ද්විවිධ කාමයන් අරමුණු කරගෙන උපදින පීතියයි. ‘akusalūpasaṃhitanti’ යනු ‘මම මුවන්, ඌරන් ආදීන් විදින්නෙමි’ යි ඊතල විද, ඒවා වැරදුණු විට ‘මට වැරදුණේය’ යි මෙසේ අකුසල් ඇසුරින් උපදින අසතුටයි. එබඳු අවස්ථාවල ඊතල නොවදින තැනැත්තාට ‘මම මැනවින් විද්දෙමි, මම මැනවින් පහර දුන්නෙමි’ යි උපදින සතුට හා සොම්නස ද අකුසල් ඇසුරු කළ සතුටක්ම වේ. දානමානාදී උපකරණ නොලැබීම නිසා උපදින දුක් දොම්නස කුසල් ඇසුරු කළ දුක් දොම්නස ලෙස දත යුතුය.

၇. ဝဏိဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. වණිජ්ජා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၇. သတ္တမေ ဝဏိဇ္ဇာတိ ဝါဏိဇကမ္မာနိ. ဥပါသကေနာတိ တိသရဏဂတေန. သတ္ထဝဏိဇ္ဇာတိ အာဝုဓဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. သတ္တဝဏိဇ္ဇာတိ မနုဿဝိက္ကယော. မံသဝဏိဇ္ဇာတိ သူကရမိဂါဒယော ပေါသေတွာ တေသံ ဝိက္ကယော. မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာတိ ယံကိဉ္စိ မဇ္ဇံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဝိသဝဏိဇ္ဇာတိ ဝိသံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဣတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဣမံ ဝဏိဇ္ဇံ နေဝ အတ္တနာ ကာတုံ, န ပရေ သမာဒပေတွာ ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

177. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘vaṇijjāti’ යනු වෙළඳාම් කටයුතුයි. ‘upāsakenāti’ යනු තිසරණ ගත වූ උපාසකයා විසිනි. ‘satthavaṇijjāti’ යනු ආයුධ සාදවා ඒවා විකිණීමයි. ‘sattavaṇijjāti’ යනු මිනිසුන් විකිණීමයි. ‘maṃsavaṇijjāti’ යනු ඌරන්, මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට ඔවුන් විකිණීමයි. ‘majjavaṇijjāti’ යනු යම්කිසි මත්පැන් වර්ගයක් සාදවා එය විකිණීමයි. ‘visavaṇijjāti’ යනු වස විස සාදවා ඒවා විකිණීමයි. මෙසේ මේ සියලු වෙළඳාම් තමා විසින් නොකළ යුතුය, අන්‍යයන් ලවා කරවීමට ද නොකළ යුතුය.

၈. ရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. රාජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၈. အဋ္ဌမေ ပဗ္ဗာဇေန္တီတိ ရဋ္ဌမှာ ပဗ္ဗာဇေန္တိ. ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရောန္တီတိ ယထာဓိပ္ပာယံ ယထာဇ္ဈာသယံ ကရောန္တိ. တထေဝ ပါပကမ္မံ ပဝေဒေန္တီတိ ယထာ တေန ကတံ, တံ တထေဝ အညေသံ အာရောစေန္တိ ကထေန္တိ.

178. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘pabbājentīti’ යනු රටින් පිටුවහල් කරති යන්නයි. ‘yathāpaccayaṃ vā karontīti’ යනු තමාගේ අභිමතය පරිදි, රිසි පරිදි (දඬුවම්) කරති යන්නයි. ‘tatheva pāpakammaṃ pavedentīti’ යනු ඒ පුද්ගලයා යම් වරදක් කළේ ද, එය ඒ අයුරින්ම අන්‍යයන්ට දන්වති, පවසති යන්නයි.

၉. ဂိဟိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ගිහි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၉. နဝမေ [Pg.63] သံဝုတကမ္မန္တန္တိ ပိဟိတကမ္မန္တံ. အာဘိစေတသိကာနန္တိ ဥတ္တမစိတ္တနိဿိတာနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ပစ္စက္ခေယေဝ ဓမ္မေ ပဝတ္တိက္ခဏေ သုခဝိဟာရာနံ. အရိယကန္တေဟီတိ အရိယာနံ ကန္တေဟိ မဂ္ဂဖလသီလေဟိ.

179. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'සංවුතකම්මන්තන්ති' යනු සංවර කරන ලද හෙවත් වසන ලද කර්මාන්ත (ක්‍රියාවන්) ඇති බවයි. 'ආභිචේතසිකානන්ති' යනු උත්තම වූ චිත්තය ඇසුරු කළවුන්ටයි. 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති' යනු ඇස් පනාපිට පෙනෙන මෙම ආත්මභාවයෙහි පැවැත්ම පවතින මොහොතෙහි සැපසේ වාසය කරන්නවුන්ටයි. 'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රිය කරන ලද මාර්ග හා ඵලයන්ට අදාළ සීලයන් මගිනි.

အရိယဓမ္မံ သမာဒါယာတိ ဧတ္ထ အရိယဓမ္မောတိ ပဉ္စ သီလာနိ ကထိတာနိ. မေရယံ ဝါရုဏိန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ မေရယံ ပဉ္စဝိဓဉ္စ သုရံ. ဓမ္မဉ္စာနုဝိတက္ကယေတိ နဝဝိဓံ လောကုတ္တရဓမ္မံ အနုဿတိဝသေနေဝ ဝိတက္ကေယျ. အဗျာပဇ္ဈံ ဟိတံ စိတ္တန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရစိတ္တံ. ဒေဝလောကာယ ဘာဝယေတိ ဗြဟ္မလောကတ္ထာယ ဘာဝေယျ. ပုညတ္ထဿ ဇိဂီသတောတိ ပုညေန အတ္ထိကဿ ပုညံ ဂဝေသန္တဿ. သန္တေသူတိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကေသု. ဝိပုလာ ဟောတိ ဒက္ခိဏာတိ ဧဝံ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ သီလပူရဏာဒိနာ အနုက္ကမေန. သေသံ တိကနိပါတေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

'අරියධම්මං සමාදායාති' මෙහි ආර්ය ධර්මය යනු පඤ්ච සීලය බව කියැවේ. 'මේරයං වාරුණින්ති' යනු සතර ආකාර වූ මේරය සහ පස් ආකාර වූ සුරා පානයයි. 'ධම්මඤ්චානුවිතක්කයෙ' යනු නවවිධ ලෝකුත්තර ධර්මය අනුස්මරණය කිරීමේ වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣං හිතං චිත්තන්ති' යනු දුක් රහිත වූ, මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්මවිහාර හා යෙදුණු සිතයි. 'දේවලෝකාය භාවයෙති' යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය ලැබීම පිණිස වැඩිය යුතු බවයි. 'පුඤ්ඤත්ථස්ස ජිගීසතෝති' යනු පිනෙන් ප්‍රයෝජන ඇති, පින සොයන්නාටයි. 'සන්තේසූති' යනු බුදු, පසේබුදු සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා කෙරෙහිය. 'විපුලා හෝති දක්ඛිණාති' යනු මෙසේ දෙන ලද දානය මහත්ඵල වන බවයි. 'අනුපුබ්බේනාති' යනු සීලය පිරීම ආදී අනුපිළිවෙළිනි. සෙසු කොටස් තික නිපාතයෙහි කියැවුණු අර්ථම වේ.

၁၀. ဂဝေသီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගවේසී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၀. ဒသမေ သိတံ ပါတွာကာသီတိ မဟာမဂ္ဂေနေဝ ဂစ္ဆန္တော တံ သာလဝနံ ဩလောကေတွာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိဉ္စိ သုကာရဏံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗ’’န္တိ အဒ္ဒသ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ဂဝေသိနာ ဥပါသကေန ကတံ သုကာရဏံ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣဒံ သုကာရဏံ ဘိက္ခုသံဃဿ အပါကဋံ ပဋိစ္ဆန္နံ, ဟန္ဒ နံ ဘိက္ခုသံဃဿ ပါကဋံ ကရောမီ’’တိ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ အညတရသ္မိံ ပဒေသေ ဌိတောဝ သိတပါတုကမ္မံ အကာသိ, အဂ္ဂဂ္ဂဒန္တေ ဒဿေတွာ မန္ဒဟသိတံ ဟသိ. ယထာ ဟိ လောကိယမနုဿာ ဥဒရံ ပဟရန္တာ ‘‘ကဟံ ကဟ’’န္တိ ဟသန္တိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဟသိတံ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရမတ္တမေဝ ဟောတိ.

180. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'සිතං පාත්වාකාසී' යනු මහ මාවතෙහිම වැඩම කරන සේක්, එම සල් වනය දෙස බලා, 'මෙම ස්ථානයෙහි පෙර කිසියම් යහපත් කරුණක් සිදු වී තිබේද?' යන්න විමසා බලන කල්හි, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ගවේසී නම් උපාසකයා විසින් කරන ලද යහපත් ක්‍රියාව දුටු සේක. එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: 'මෙම යහපත් ක්‍රියාව භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට නැත, සැඟවී පවතී. දැන් මම එය භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රකට කරන්නෙමි' යි සිතා, මාවතෙන් බැහැරව එක්තරා ප්‍රදේශයක වැඩසිටිමින්ම මඳ සිනහවක් පහළ කළ සේක. උඩු දත් පෙළ පෙන්වමින් මඳ සිනහවක් පෑ සේක. ලෞකික මිනිසුන් බඩට ගසා ගනිමින් 'හා හා' යි සිනාසෙන්නාක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේලා සිනා නොවෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සිනහව ප්‍රීතිමත් ස්වභාවයක් පෙන්වීම පමණක්ම වෙයි.

ဟသိတဉ္စ နာမေတံ တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟိ ဟောတိ. တတ္ထ လောကိယမဟာဇနော အကုသလတော စတူဟိ, ကာမာဝစရကုသလတော စတူဟီတိ အဋ္ဌဟိ စိတ္တေဟိ ဟသတိ, သေခါ အကုသလတော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တာနိ ဒွေ အပနေတွာ ဆဟိ စိတ္တေဟိ ဟသန္တိ, ခီဏာသဝါ စတူဟိ သဟေတုကကိရိယစိတ္တေဟိ, ဧကေန အဟေတုကကိရိယစိတ္တေနာတိ ပဉ္စဟိ စိတ္တေဟိ [Pg.64] ဟသန္တိ. တေသုပိ ဗလဝါရမ္မဏေ အာပါထမာဂတေ ဒွီဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေဟိ ဟသန္တိ, ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေ ဒုဟေတုကစိတ္တဒွယေန စ အဟေတုကစိတ္တေန စာတိ တီဟိ စိတ္တေဟိ ဟသန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုသောမနဿသဟဂတစိတ္တံ ဘဂဝတော ပဟဋ္ဌာကာရမတ္တဟသိတံ ဥပ္ပာဒေတိ.

මෙම සිනහව නම් සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින් (13) ඇති වේ. එහි ලෞකික මහජනයා අකුසල සිත් හතරකින් සහ කාමාවචර කුසල් සිත් හතරකින් වශයෙන් සිත් අටකින් සිනාසෙති. සේඛ පුද්ගලයෝ අකුසල සිත් අතුරින් දිට්ඨිගත සම්පයුත්ත සිත් දෙක ඉවත් කර සිත් හයකින් සිනාසෙති. ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමන් සහේතුක ක්‍රියා සිත් හතරකින් සහ එක අහේතුක ක්‍රියා සිතකින් වශයෙන් සිත් පහකින් සිනාසෙති. එම සිත් පහෙන්ද, බලවත් අරමුණක් හමුවේ ඥානසම්පයුත්ත සිත් දෙකකින් සිනාසෙති; දුර්වල අරමුණකදී ද්විහේතුක සිත් දෙකක් සහ අහේතුක සිතක් වශයෙන් සිත් තුනකින් සිනාසෙති. මෙම ස්ථානයෙහිදී නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මඳ සිනහවක් ඇති කරවූයේ ක්‍රියා අහේතුක මනෝවිඥාන ධාතු සෝමනස්ස සහගත සිතයි.

တံ ပနေတံ ဟသိတံ ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ထေရဿ ပါကဋံ အဟောသိ. ကထံ? တထာရူပေ ဟိ ကာလေ တထာဂတဿ စတူဟိ ဒါဌာဟိ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော သမောသရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ဝိရောစမာနာ မဟာတာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ ရသ္မိဝဋ္ဋိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ တိက္ခတ္တုံ သိရဝရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာယန္တိ. တေန သညာဏေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝတော ပစ္ဆတော ဂစ္ဆမာနောပိ သိတပါတုဘာဝံ ဇာနာတိ.

එම සිනහව මෙතරම් සියුම් වුවද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට එය ප්‍රකට විය. ඒ කෙසේද? එවැනි අවස්ථාවක තථාගතයන් වහන්සේගේ සතර දළදා වහන්සේලාගෙන්, සිව් මහා ද්වීපයම වසා ගත් මහා මේඝයකින් නික්මෙන විදුලි රැහැන් මෙන් බබළන, මහත් තල් කඳක් ප්‍රමාණ වූ රශ්මි මාලාවන් නික්මී, තෙවරක් සිරස වටා ප්‍රදක්ෂිණා කොට දළදා අග්‍රයන්හිම අතුරුදන් වෙයි. එම සලකුණින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පසෙකින් වැඩම කළද බුදුරජාණන් වහන්සේ මඳ සිනහවක් පෑ බව දැනගනිති.

ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ အတိသမိဒ္ဓံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ ဇနသမာကုလံ. သီလေသု အပရိပူရကာရီတိ ပဉ္စသု သီလေသု အသမတ္တကာရီ. ပဋိဒေသိတာနီတိ ဥပါသကဘာဝံ ပဋိဒေသိတာနိ. သမာဒပိတာနီတိ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာပိတာနီတိ အတ္ထော. ဣစ္စေတံ သမသမန္တိ ဣတိ ဧတံ ကာရဏံ သဗ္ဗာကာရတော သမဘာဝေနေဝ သမံ, န ဧကဒေသေန. နတ္ထိ ကိဉ္စိ အတိရေကန္တိ မယှံ ဣမေဟိ ကိဉ္စိ အတိရေကံ နတ္ထိ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. အတိရေကာယာတိ ဝိသေသကာရဏတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇာမီတိ အတ္ထော. သီလေသု ပရိပူရကာရိံ ဓာရေထာတိ ပဉ္စသု သီလေသု သမတ္တကာရီတိ ဇာနာထ. ဧတ္တာဝတာ တေန ပဉ္စ သီလာနိ သမာဒိန္နာနိ နာမ ဟောန္တိ. ကိမင်္ဂ ပန န မယန္တိ မယံ ပန ကေနေဝ ကာရဏေန ပရိပူရကာရိနော န ဘဝိဿာမ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'ඉද්ධං' යනු සමෘද්ධිමත්ය. 'ඵීතං' යනු මුළුමනින්ම පිපුණු ගසක් මෙන් අතිශයින් සමෘද්ධිමත්ය. 'ආකිණ්ණමනුස්සන්ති' යනු ජනයාගෙන් පිරුණු බවයි. 'සීලේසු අපරිපූරකාරී' යනු පඤ්ච සීලයෙහි අසම්පූර්ණව කටයුතු කරන්නාය. 'පටිදේසිතානී' යනු උපාසක භාවය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය. 'සමාදපිතානී' යනු සරණාගමනයෙහි පිහිටුවන ලද්දේය යන අර්ථයයි. 'ඉච්චේතං සමසමං' යනු මෙම කරුණ සියලු ආකාරයෙන්ම එක සමාන වේ, එක් කොටසකින් පමණක් නොව. 'නත්ථි කිඤ්චි අතිරේකං' යනු මට මොවුන්ට වඩා කිසිදු විශේෂයක් නැත. 'හන්ද' යනු අධිෂ්ඨානය ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි. 'අතිරේකාය' යනු විශේෂ පිළිවෙතක් සඳහා යන්නයි. 'සීලේසු පරිපූරකාරිං ධාරේථාති' යනු පඤ්ච සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෙකු ලෙස දැනගන්න යන්නයි. මෙපමණකින් එම ගවේසී උපාසකයා පඤ්ච සීලය සමාදන් වූයේ වෙයි. 'කිමංග පන න මයං' යනු අප පමණක් කවර හේතුවකින් සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෝ නොවෙමුද? සෙසු කොටස් මෙහි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဥပါသကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන උපාසක වර්ගය නිමාවිය.

(၁၉) ၄. အရညဝဂ္ဂေါ

(19) 4. අරඤ්ඤ වර්ගය.

၁. အာရညိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආරඤ්ඤික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာတိ နေဝ သမာဒါနံ ဇာနာတိ, န အာနိသံသံ. အတ္တနော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ အညာဏေနေဝ အာရညကော [Pg.65] ဟောတိ. ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတောတိ ‘‘အရညေ မေ ဝိဟရန္တဿ ‘အယံ အာရညကော’တိ စတုပစ္စယသက္ကာရံ ကရိဿန္တိ, ‘အယံ ဘိက္ခု လဇ္ဇီ ပဝိဝိတ္တော’တိအာဒီဟိ စ ဂုဏေဟိ သမ္ဘာဝေဿန္တီ’’တိ ဧဝံ ပါပိကာယ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ တာယ ဧဝ ဣစ္ဆာယ အဘိဘူတော ဟုတွာ အာရညကော ဟောတိ. ဥမ္မာဒဝသေန အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိဟရန္တော ပန ဥမ္မာဒါ စိတ္တက္ခေပါ အာရညကော နာမ ဟောတိ. ဝဏ္ဏိတန္တိ ဣဒံ အာရညကင်္ဂံ နာမ ဗုဒ္ဓေဟိ စ ဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ စ ဝဏ္ဏိတံ ပသတ္ထန္တိ အာရညကော ဟောတိ. ဣဒမတ္ထိတန္တိ ဣမာယ ကလျာဏာယ ပဋိပတ္တိယာ အတ္ထော ဧတဿာတိ ဣဒမတ္ထီ, ဣဒမတ္ထိနော ဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိတာ. တံ ဣဒမတ္ထိတံယေဝ နိဿာယ, န အညံ ကိဉ္စိ လောကာမိသန္တိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

181. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'මන්දත්තා මෝමූහත්තා' යනු සමාදන් වීමක් හෝ එහි ආනිශංසයක් නොදැන, තමාගේම මෝඩකම හා මුළාව නිසා නොදැනුවත්කමින්ම ආරණ්‍යවාසී වීමයි. 'පාපිච්ඡෝ ඉච්ඡාපකතෝ' යනු 'මා අරණ්‍යයෙහි වසන විට මට සිව්පසයෙන් සත්කාර කරනු ඇත, මා ලජ්ජී වූ විවේකී භික්ෂුවකැයි ගුණ වර්ණනා කරනු ඇත' යන ලාමක ආශාවෙන් යුක්තව ආරණ්‍යවාසී වීමයි. උමතු බව නිසා වනයට වැදී වසන්නා උමතුකම හා චිත්ත වික්ෂේපය නිසා ආරණ්‍යවාසී වූවෙකු නම් වේ. 'වණ්ණිතං' යනු මෙම ආරණ්‍යක අංගය බුදුන් හා බුදු ශ්‍රාවකයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකැයි සිතා ආරණ්‍යවාසී වීමයි. 'ඉදමත්ථිතං' යනු මෙම යහපත් පිළිවෙතින් ප්‍රයෝජන ඇති බැවින් ඒ වෙනුවෙන්ම, වෙනත් ලෞකික ආමිසයක් බලාපොරොත්තු නොවී ආරණ්‍යවාසී වීමයි. සෙසු කොටස් මෙතැන් සිට ඉදිරියට පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

အရညဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සතරවන ආරණ්‍ය වර්ගය නිමාවිය.

(၂၀) ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

(20) 5. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය.

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဗြာဟ္မဏဓမ္မာတိ ဗြာဟ္မဏသဘာဝါ. သုနခေသူတိ ကုက္ကုရေသု. နေဝ ကိဏန္တိ န ဝိက္ကိဏန္တီတိ န ဂဏှန္တာ ကိဏန္တိ, န ဒဒန္တာ ဝိက္ကိဏန္တိ. သမ္ပိယေနေဝ သံဝါသံ သံဗန္ဓာယ သမ္ပဝတ္တေန္တီတိ ပိယော ပိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဝေဏိယာ ဗန္ဓနတ္ထံ သံဝါသံ ပဝတ္တယန္တိ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရံ အဝဒိဟိတွာ ဥပစိနိတွာ ပူရေတွာ. အဝသေသံ အာဒါယ ပက္ကမန္တီတိ ယံ ဘုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တိ, တံ ဘဏ္ဍိကံ ကတွာ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

191. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'බ්‍රාහ්මණධම්මා' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ස්වභාවයයි. 'සුනඛේසූති' යනු බල්ලන් කෙරෙහිය. 'නේව කිණන්ති න වික්කිණන්ති' යනු මිලදී ගැනීමක් හෝ විකිණීමක් නොකරන බවයි (කුල සිරිත් අනුව විවාහ වීම් ආදිය ගැනයි). 'සම්පියේනේව සංවාසං...' යනු ප්‍රිය වූවන් ප්‍රිය වූවන් වෙත පැමිණ පරම්පරාව පවත්වා ගැනීම පිණිස එක්වීමයි. 'උදරාවදේහකං' යනු කුස පුරවා ගෙන වැඩියෙන් අනුභව කිරීමයි. 'අවසේසං ආදාය පක්කමන්ති' යනු අනුභව කළ නොහැකි ඉතිරි දෑ මල්ලක දමාගෙන රැගෙන යාමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියැවුණි.

၂. ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෝණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉၂. ဒုတိယေ တွမ္ပိ နောတိ တွမ္ပိ နု. ပဝတ္တာရောတိ ပဝတ္တယိတာရော. ယေသန္တိ ယေသံ သန္တကံ. မန္တပဒန္တိ ဝေဒသင်္ခါတံ မန္တမေဝ. ဂီတန္တိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဒသဟိ ပေါရာဏကဗြာဟ္မဏေဟိ သရသမ္ပတ္တိဝသေန သဇ္ဈာယိတံ. ပဝုတ္တန္တိ အညေသံ ဝုတ္တံ, ဝါစိတန္တိ အတ္ထော. သမီဟိတန္တိ သမုပဗျူဠှံ ရာသိကတံ, ပိဏ္ဍံ [Pg.66] ကတွာ ဌပိတန္တိ အတ္ထော. တဒနုဂါယန္တီတိ ဧတရဟိ ဗြာဟ္မဏာ တံ တေဟိ ပုဗ္ဗေဟိ ဂီတံ အနုဂါယန္တိ အနုသဇ္ဈာယန္တိ. တဒနုဘာသန္တီတိ တံ အနုဘာသန္တိ. ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. ဘာသိတမနုဘာသန္တီတိ တေဟိ ဘာသိတံ အနုဘာသန္တိ. သဇ္ဈာယိတမနုသဇ္ဈာယန္တီတိ တေဟိ သဇ္ဈာယိတံ အနုသဇ္ဈာယန္တိ. ဝါစိတမနုဝါစေန္တီတိ တေဟိ အညေသံ ဝါစိတံ အနုဝါစေန္တိ. သေယျထိဒန္တိ တေ ကတမေတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကောတိအာဒီနိ တေသံ နာမာနိ. တေ ကိရ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာ ပရူပဃာတံ အကတွာ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာ မန္တေ ဂန္ထေသုံ. အပရာပရေ ပန ဗြာဟ္မဏာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ တယော ဝေဒေ ဘိန္ဒိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနေန သဒ္ဓိံ ဝိရုဒ္ဓေ အကံသု. တျာဿု’မေတိ ဧတ္ထ အဿူတိ နိပါတမတ္တံ, တေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ ပဉ္စ ဗြာဟ္မဏေ ပညာပေန္တီတိ အတ္ထော.

192. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; 'tvampi no' යනු 'ඔබත් ද?' යන අර්ථයයි. 'Pavattāro' යනු (වේදය) පවත්වන්නෝ හෙවත් නිර්මාණය කළවුන් යන්නයි. 'Yesanti' යනු යම් බමුණන්ගේ යන්නයි. 'Mantapadaṃ' යනු වේදය නමින් හැඳින්වෙන මන්ත්‍රමය පාඨයන්ම වේ. 'Gītaṃ' යනු අට්ඨක ආදී පැරණි බ්‍රාහ්මණවරුන් දස දෙනා විසින් ස්වර සම්පත්තියෙන් යුක්තව සජ්ඣායනා කරන ලද යන්නයි. 'Pavuttaṃ' යනු අන් අයට පවසන ලද, එනම් උගන්වන ලද යන අර්ථයයි. 'Samīhitaṃ' යනු මැනවින් රැස් කරන ලද, සමූහයක් ලෙස එක්තැන් කර තබන ලද යන අර්ථයයි. 'Tadanugāyanti' යනු වර්තමානයෙහි බමුණන් ඒ පැරණි බමුණන් විසින් ගයන ලද ඒ වේදය අනුකරණය කරමින් ගයති, අනුසජ්ඣායනා කරති යන්නයි. 'Tadanubhāsantīti' යනු එය අනුව පවසති යන්නයි. මෙය පෙර කී පදයටම සමාන පදයකි. 'Bhāsitamanubhāsantīti' යනු ඔවුන් විසින් පවසන ලද වේදය අනුකරණය කර පවසති. 'Sajjhāyitamanusajjhāyantīti' යනු ඔවුන් සජ්ඣායනා කළ දේ අනුව සජ්ඣායනා කරති. 'Vācitamanuvācentīti' යනු ඔවුන් අන් අයට ඉගැන්වූ දේ අනුව උගන්වති. 'Seyyathidaṃ' යනු ඔවුන් කවරහුද යන අර්ථයයි. 'Aṭṭhako' යනාදිය ඔවුන්ගේ නම් වේ. ඔවුන් දිව්‍ය චක්ෂුසින් බලා, අනුන්ට හිංසා නොකර, කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය සමඟ සසඳා මන්ත්‍ර (වේද) ග්‍රන්ථ සම්පාදනය කළ බව කියැවේ. නමුත් පසුව පැමිණි බමුණන් ප්‍රාණඝාතාදිය එයට ඇතුළත් කර, තුන් වේදයම විකෘති කර, බුද්ධ දේශනාවට විරුද්ධ දේ කළහ. 'Tyāssu’me' යන මෙහි 'assu' යනු නිපාත පදයක් පමණි. ඒ බමුණන් මේ බ්‍රාහ්මණ වර්ග පස්දෙනා පනවති (හඳුන්වා දෙති) යන අර්ථයයි.

မန္တေ အဓီယမာနောတိ ဝေဒေ သဇ္ဈာယန္တော ဂဏှန္တော. အာစရိယဓနန္တိ အာစရိယဒက္ခိဏံ အာစရိယဘာဂံ. န ဣဿတ္ထေနာတိ န ယောဓာဇီဝကမ္မေန ဥပ္ပာဒေတိ. န ရာဇပေါရိသေနာတိ န ရာဇုပဋ္ဌာကဘာဝေန. ကေဝလံ ဘိက္ခာစရိယာယာတိ သုဒ္ဓါယ ဘိက္ခာစရိယာယ ဧဝ. ကပါလံ အနတိမညမာနောတိ တံ ဘိက္ခာဘာဇနံ အနတိမညမာနော. သော ဟိ ပုဏ္ဏပတ္တံ အာဒါယ သီသံ နှာတော ကုလဒွါရေသု ဌတွာ ‘‘အဟံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိံ, မန္တာပိ မေ ဂဟိတာ, အာစရိယဿ အာစရိယဓနံ ဒဿာမိ, ဓနံ မေ ဒေထာ’’တိ ယာစတိ. တံ သုတွာ မနုဿာ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ အဋ္ဌပိ သောဠသပိ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒေန္တိ. ဧဝံ သကလဂါမံ စရိတွာ လဒ္ဓဓနံ အာစရိယဿ နိယျာဒေတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ခေါ ဒေါဏ ဗြာဟ္မဏော ဗြဟ္မသမော ဟောတီတိ ဧဝံ ဗြဟ္မဝိဟာရေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော ဗြဟ္မသမော နာမ ဟောတိ.

'Mante adhīyamāno' යනු වේදය සජ්ඣායනා කරමින් උගන්නා වූ යන්නයි. 'Ācariyadhanaṃ' යනු ගුරු පූජාව හෙවත් ගුරුවරයාට හිමි කොටසයි. 'Na issatthenāti' යනු යුද්ධ සේවා වැනි වෘත්තීන් මගින් ධනය උපදවන්නේ නැත යන්නයි. 'Na rājaporisenāti' යනු රජුට සේවය කිරීමෙන් ධනය උපදවන්නේ නැත යන්නයි. 'Kevalaṃ bhikkhācariyāyāti' යනු පිරිසිදු පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙන් පමණක් යන්නයි. 'Kapālaṃ anatimaññamāno' යනු ඒ හිඟාකන පාත්‍රය අවමන් නොකරමින් යන්නයි. ඔහු පිරුණු පාත්‍රයක් ගෙන, හිස සෝදා ස්නානය කර, කුලගෙවල් ඉදිරියෙහි සිට මෙසේ අයදී: "මම අටසාළිස් වසරක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණෙමි, මන්ත්‍ර ද උගත්තෙමි, දැන් ගුරුවරයාට ගුරු පූජාව දිය යුතුය, මට ධනය දෙන්න" යනුවෙනි. එය අසා මිනිස්සු තම ශක්ති ප්‍රමාණයට කහවනු අටක්, දහසයක්, සියයක් හෝ දහසක් බැගින් දෙති. මෙසේ මුළු ගමෙහිම හැසිර ලබාගත් ධනය ගුරුවරයාට පූජා කරයි. එය අරභයා මෙය කියන ලදී. 'Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotīti' යනු මෙසේ බ්‍රහ්ම විහරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා බ්‍රහ්මයා හා සමාන වන්නේ යන්නයි.

နေဝ ကယေန န ဝိက္ကယေနာတိ နေဝ အတ္တနာ ကယံ ကတွာ ဂဏှာတိ, န ပရေန ဝိက္ကယံ ကတွာ ဒိန္နံ. ဥဒကူပဿဋ္ဌန္တိ ဥဒကေန ဥပဿဋ္ဌံ ပရိစ္စတ္တံ. သော ဟိ ယသ္မိံ ကုလေ ဝယပ္ပတ္တာ ဒါရိကာ အတ္ထိ, ဂန္တွာ တဿ ဒွါရေ တိဋ္ဌတိ. ‘‘ကသ္မာ ဌိတောသီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိံ, တံ သဗ္ဗံ တုမှာကံ ဒေမိ, တုမှေ မယှံ ဒါရိကံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ ဒါရိကံ အာနေတွာ တဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေတွာ ဒေန္တိ. သော တံ ဥဒကူပဿဋ္ဌံ ဘရိယံ ဂဏှိတွာ ဂစ္ဆတိ. အတိမီဠှဇောတိ အတိမီဠှေ [Pg.67] မဟာဂူထရာသိမှိ ဇာတော. တဿ သာတိ တဿ ဧသာ. န ဒဝတ္ထာတိ န ကီဠနတ္ထာ. န ရတတ္ထာတိ န ကာမရတိအတ္ထာ. မေထုနံ ဥပ္ပာဒေတွာတိ ဓီတရံ ဝါ ပုတ္တံ ဝါ ဥပ္ပာဒေတွာ ‘‘ဣဒါနိ ပဝေဏိ ဃဋီယိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇတိ. သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကန္တိ ဗြဟ္မလောကမေဝ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒေဝသမော ဟောတီတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဒေဝသမော နာမ ဟောတိ.

'Neva kayena na vikkayena' යනු තමා මිලදී ගැනීමක් නොකරන අතරම, අන් අය විකිණීමෙන් දෙන දෙයක් ද ලබා නොගනී යන්නයි. 'Udakūpassaṭṭhaṃ' යනු පැන් වඩා පූජා කරන ලද (පාවා දෙන ලද) යන්නයි. ඔහු විවාහ වයසට පත් දියණියක සිටින කුල ගෙයක දොරකඩට ගොස් සිටියි. "කුමට සිටින්නෙහිද?" යි ඇසූ විට, "මම අටසාළිස් වසරක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාව රැක්කෙමි, ඒ සියලු පින ඔබලාට දෙමි, ඔබලාගේ දියණිය මට දෙන්න" යි පවසයි. එවිට ඔවුහු දියණිය කැඳවාගෙන විත් ඔහුගේ අතට පැන් වඩා පාවා දෙති. ඔහු ඒ පැන් වඩා පාවා දුන් බිරිඳ කැඳවාගෙන යයි. 'Atimīḷhajo' යනු අතිශයින්ම අපිරිසිදු අසූචි ගොඩක උපන්නාක් වැනි වූ යන්නයි. 'Tassa sāti' යනු ඒ බමුණාගේ ඒ බිරිඳයි. 'Na davatthā' යනු ක්‍රීඩාව පිණිස නොවේ. 'Na ratatthā' යනු කාම රතිය පිණිස නොවේ. 'Methunaṃ uppādetvā' යනු දියණියක හෝ පුතකු උපදවා, "දැන් පරම්පරාව ඉදිරියට යනු ඇත" යි සිතා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙයි. 'Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ' යනු මෙහිදී බ්‍රහ්ම ලෝකයම අදහස් කර පවසන ලද්දකි. 'Devasamo hoti' යනු දිව්‍ය විහරණ (රූපාවචර ධ්‍යාන) වලින් යුක්ත වන බැවින් දෙවියකු හා සමාන වේ යන්නයි.

တမေဝ ပုတ္တဿာဒံ နိကာမယမာနောတိ ယွာဿ ဓီတရံ ဝါ ပုတ္တံ ဝါ ဇာတံ ဒိသွာ ပုတ္တပေမံ ပုတ္တဿာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပတ္ထယမာနော ဣစ္ဆမာနော. ကုဋုမ္ဗံ အဇ္ဈာဝသတီတိ ကုဋုမ္ဗံ သဏ္ဌပေတွာ ကုဋုမ္ဗမဇ္ဈေ ဝသတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'Tameva puttassādaṃ nikāmayamāno' යනු තමාට උපන් දියණිය හෝ පුතු දැක යම් පුත්‍ර ප්‍රේමයක්, පුත්‍ර ආස්වාදයක් ඇති වේද, එය ප්‍රාර්ථනා කරමින්, එයට කැමති වෙමින් යන්නයි. 'Kuṭumbaṃ ajjhāvasati' යනු ගෙයක් දොරක් ඇති කරගෙන ඒ පවුල මැද ජීවත් වේ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් සරල වේ.

၃. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව)

၁၉၃. တတိယေ ပဂေဝါတိ ပဌမညေဝ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂ္ဂဟိတေန. ကာမရာဂပရေတေနာတိ ကာမရာဂါနုဂတေန. နိဿရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာမရာဂဿ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, တဒင်္ဂနိဿရဏံ, သမုစ္ဆေဒနိဿရဏန္တိ. တတ္ထ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, ဝိပဿနာ တဒင်္ဂနိဿရဏံ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထမ္ပီတိအာဒီသု အရဟတ္တသင်္ခါတော အတ္တနော အတ္ထော အတ္တတ္ထော နာမ, ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္ထော ပရတ္ထော နာမ, သွေဝ ဒုဝိဓော ဥဘယတ္ထော နာမ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

193. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'Pageva' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'Kāmarāgapariyuṭṭhitenā' යනු කාමරාගයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. 'Kāmarāgaparetenā' යනු කාමරාගය අනුව යන ලද යන්නයි. 'Nissaraṇaṃ' යනු කාමරාගයෙන් නික්මීමයි; එය විෂ්කම්භන නිස්සරණය, තදංග නිස්සරණය සහ සමුච්ඡේද නිස්සරණය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී අසුභ භාවනාවෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණයයි, විදර්ශනාව තදංග නිස්සරණයයි, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. 'Taṃ tividhampi nappajānātī' යනු ඒ තුන් වැදෑරුම් නිස්සරණයම නොදනියි යන අර්ථයයි. 'Attatthampī' යනාදියෙහි, අර්හත් ඵලය නම් වූ තමාගේ යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ. ප්‍රත්‍යය ලබා දෙන දායකයන්ගේ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ. ඒ දෙවර්ගයම 'උභයත්ථ' නම් වේ. මේ ක්‍රමයට සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဗျာပါဒဿ နိဿရဏန္တိအာဒီသု ဟိ ဒွေဝ နိဿရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏဉ္စ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဉ္စ. တတ္ထ ဗျာပါဒဿ တာဝ မေတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ, ထိနမိဒ္ဓဿ အာလောကသညာ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ယော ကောစိ သမထော ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဿ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဝိစိကိစ္ဆာယ ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ပဌမမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ.

මෙහි ඇති විශේෂය නම් - ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීම ආදියේදී විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද යන නිස්සරණ දෙකම පවතී. එහිදී ව්‍යාපාදය සඳහා මෛත්‍රී ප්‍රථම ධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, අනාගාමී මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. ථීනමිද්ධය සඳහා ආලෝක සංඥාව විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. උද්ධච්ච-කුක්කුච්ච සඳහා යම් කිසි සමථයක් විෂ්කම්භන නිස්සරණය වේ. මෙහිදී උද්ධච්චය සඳහා අර්හත් මාර්ගය ද, කුක්කුච්චය සඳහා අනාගාමී මාර්ගය ද සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ. විචිකිච්ඡාව සඳහා ධර්ම ව්‍යවස්ථානය (ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීම) විෂ්කම්භන නිස්සරණය වන අතර, ප්‍රථම මාර්ගය (සෝවාන් මාර්ගය) සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ.

ယာ ပနေတ္ထ သေယျထာပိ, ဗြာဟ္မဏ, ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါတိအာဒိကာ ဥပမာ ဝုတ္တာ, တာသု ဥဒပတ္တောတိ ဥဒကဘရိတာ ပါတိ. သံသဋ္ဌောတိ [Pg.68] ဝဏ္ဏဘေဒကရဏဝသေန သံသဋ္ဌော. ဥက္ကုဓိတောတိ ကုဓိတော. ဥဿဒကဇာတောတိ ဥသုမကဇာတော. သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါတိ တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန သေဝါလေန ဝါ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဝါ ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တေန ပဏကေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. ဝါတေရိတောတိ ဝါတေန ဧရိတော ကမ္ပိတော. အာဝိလောတိ အပ္ပသန္နော. လုဠိတောတိ အသန္နိသိန္နော. ကလလီဘူတောတိ ကဒ္ဒမီဘူတော. အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တောတိ ကောဋ္ဌကန္တရာဒိဘေဒေ အနာလောကဋ္ဌာနေ ဌပိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘဂဝါ တီဟိ ဘဝေဟိ ဒေသနံ နိဝဋ္ဋေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌပေသိ, ဗြာဟ္မဏော ပန သရဏမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

මෙහි ‘බ්‍රාහ්මණය, යම්සේ ජලය පිරුණු බඳුනක් ලාකඩ හා මිශ්‍ර වූයේද’ යනාදී වශයෙන් යම් උපමාවන් පවසන ලද්දේද, එහි ‘උදකපත්ත’ යනු ජලයෙන් පිරුණු බඳුනකි. ‘සංසට්ඨ’ යනු වර්ණය වෙනස් කිරීමේ වසයෙන් මිශ්‍ර වූ බවයි. ‘උක්කුධිත’ යනු පැසෙන හෙවත් රත් වූ යන්නයි. ‘උස්සදකජාත’ යනු වාෂ්ප හෙවත් හුමාලය සහිත බවයි. ‘සෙවාලපණකපරියොනද්ධ’ යනු තල බීජ වැනි සෙවලින් හෝ දියබෙරලිය කොළ පැහැති දිය සෙවලින් ජල මතුපිට වැසී ඇති බවයි. ‘වාතේරිත’ යනු සුළඟින් සෙලවුණු හෙවත් කම්පිත වූ බවයි. ‘ආවිල’ යනු නොපැහැදිලි හෙවත් බොර වූ බවයි. ‘ලූළිත’ යනු තැන්පත් නොවූ (නොසන්සුන්) බවයි. ‘කලලීභූත’ යනු මඩ බවට පත් වූ බවයි. ‘අන්ධකාරේ නික්ඛිත්ත’ යනු ධාන්‍ය ගබඩා ආදී ආලෝකය නොමැති තැන්වල තබන ලද බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භව තුනක් ඇසුරින් දේශනාව පවත්වා, අර්හත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනය නිමවා වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණයා සරණාගමනයෙහි පමණක් පිහිටියේය.

၄. ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කාරණපාලී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၄. စတုတ္ထေ ကာရဏပါလီတိ ပါလောတိ တဿ နာမံ, ရာဇကုလာနံ ပန ကမ္မန္တေ ကာရေတီတိ ကာရဏပါလီ နာမ ဇာတော. ကမ္မန္တံ ကာရေတီတိ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဒွါရဋ္ဋာလကပါကာရေ အကတေ ကာရေတိ, ဇိဏ္ဏေ ပဋိဇဂ္ဂါပေတိ. ပိင်္ဂိယာနိံ ဗြာဟ္မဏန္တိ ဧဝံနာမကံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတံ အရိယသာဝကံ ဗြာဟ္မဏံ. သော ကိရ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ နဂရံ အာဂစ္ဆတိ, ဣဒံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒေဝသိကံ ဝတ္တန္တိ. တံ သော ဧဝံ ဝတ္တံ ကတွာ အာဂစ္ဆန္တံ အဒ္ဒသ. ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘အယံ ဗြာဟ္မဏော ပညဝါ ဉာဏုတ္တရော, ကဟံ နု ခေါ ပါတောဝ ဂန္တွာ အာဂစ္ဆတီ’’တိ စိန္တေတွာ အနုက္ကမေန သန္တိကံ အာဂတံ သဉ္ဇာနိတွာ ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နူ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

194. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාරණපාලී’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි. රාජ කුලයන්ගේ කටයුතු (ඉදිකිරීම් ආදිය) කරවන බැවින් ඔහු ‘කාරණපාලී’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ‘කම්මන්තං කාරේති’ යනු උදෑසනම අවදි වී දොරටු, කොත් සහ ප්‍රාකාරයන්හි නිම නොකළ කටයුතු කරවීමත්, දිරාපත් වූ දෑ ප්‍රතිසංස්කරණය කරවීමත් ය. ‘පිංගියානිං බ්‍රාහ්මණං’ යනු එම නම ඇති, අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටි ආර්ය ශ්‍රාවක බ්‍රාහ්මණයාය. ඔහු උදෑසනම අවදි වී සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස්, වැඳ පුදා, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට නැවත නගරයට පැමිණෙයි. මෙය ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ දෛනික චර්යාවයි. කාරණපාලී බ්‍රාහ්මණයා එම වත් පිළිවෙත් නිමවා එන ඔහු දැක මෙසේ කීවේය: ‘මේ බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රඥාවන්තය, උසස් ඥානයක් ඇත්තෙකි. මොහු උදෑසනම කොහේ ගොස් එන්නේදැයි’ සිතා, ක්‍රමයෙන් තමා වෙත පැමිණි ඔහු හඳුනාගෙන ‘පින්වත, ඔබ කොහේ සිට එන්නේද’ යනාදී වචන පැවසීය.

တတ္ထ ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿာပိ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှိကကာလေတိ အတ္ထော. ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဘဝံ ပိင်္ဂိယာနီ သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ, ဥဒါဟု နောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယဇာနနေ အဟံ ကော နာမ? ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမီတိ ကုတော စာဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ, ကေန နာမ ကာရဏေန ဇာနိဿာမီတိ ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အတ္တနော အဇာနနဘာဝံ ဒီပေတိ. သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝါတိ ယော သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျ, သောပိ နူန ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တာဒိသော [Pg.69] ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ. သိနေရုံ ဝါ ဟိ ပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ ပမေတုကာမေန တပ္ပမာဏော ဒဏ္ဍော ဝါ ရဇ္ဇု ဝါ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညံ ဇာနန္တေနပိ တဿ ဉာဏသဒိသမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. အာဒရဝသေန ပနေတ္ထ အာမေဍိတံ ကတံ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တမာယ သေဋ္ဌာယ. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပသံသနေ ကော နာမ. ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမီတိ ကေန ကာရဏေန ပသံသိဿာမိ.

එහි ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දහවල් කාලයෙහි හෙවත් මධ්‍යහ්න සමයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘පණ්ඩිතො මඤ්ඤේති’ යනු භවත් පිංගියානී, ඔබ ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකැයි සිතන්නේද, නැතහොත් එසේ නොවේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘කො චාහං භෝ’ යනු පින්වත, ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා මහිමය දැනගැනීමට මම කවරෙක්ද? ‘කො ච සමණස්ස ගෝතමස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමීති’ යනු මා වැන්නෙකු කෙසේ නම් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙහි තියුණු බව දැනගන්නද, කිනම් කරුණකින් එය දැනගන්නද යනුවෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම තමාගේ අවබෝධයෙහි සීමිත බව ප්‍රකාශ කරයි. ‘සෝපි නූනස්ස තාදිසෝවා’ යනු යමෙක් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා පාටවය දන්නේද, ඔහුද දස පාරමිතාවන් පුරා සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ උන්වහන්සේ වැනිම වූ බුදුවරයෙකු විය යුතුය. මහා මේරු පර්වතය හෝ මහ පොළොව හෝ අහස මැනීමට කැමති අයෙකුට එයට සරිලන ප්‍රමාණයේ දණ්ඩක් හෝ ලණුවක් තිබිය යුතුය. එමෙන්ම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව දැනගන්නා තැනැත්තාටද උන්වහන්සේගේ ඥානයට සමාන වූ සර්වඥතා ඥානයක්ම තිබිය යුතු බව මෙයින් දක්වයි. ගෞරවය දැක්වීම පිණිස මෙහි වචන නැවත නැවත යොදා ඇත. ‘උළාරායා’ යනු උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. ‘කො චාහං භෝ’ යනු පින්වත, මම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමට තරම් කවරෙක් වෙම්ද? ‘කො ච සමණං ගෝතමං පසංසිස්සාමීති’ යනු කිනම් කරුණක් නිසා මම උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කරන්නද?

ပသတ္ထပ္ပသတ္ထောတိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ဥပရိ စရေဟိ သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော, န တဿ အညေဟိ ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စမ္ပကပုပ္ဖံ ဝါ နီလုပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ လောဟိတစန္ဒနံ ဝါ အတ္တနော ဝဏ္ဏဂန္ဓသိရိယာဝ ပါသာဒိကဉ္စေဝ သုဂန္ဓဉ္စ, န တဿ အာဂန္တုကေဟိ ဝဏ္ဏဂန္ဓေဟိ ထောမနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ စ မဏိရတနံ ဝါ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝါ အတ္တနော အာလောကေနေဝ ဩဘာသတိ, န တဿ အညေန ဩဘာသနကိစ္စံ အတ္ထိ, ဧဝံ သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော ထောမိတော, သဗ္ဗလောကဿ သေဋ္ဌတံ ပါပိတော. န တဿ အညေန ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ.

‘පසත්ථප්පසත්ථො’ යනු සියලු ගුණයන්ගෙන් අගතැන්පත් බැවින් ලෝකයාගේ ප්‍රශංසාවට පත් වූ ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ම පසසන ලද බවයි. උන්වහන්සේට අන් අයගෙන් කෙරෙන ප්‍රශංසා කටයුත්තක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම්සේ සපු මලක් හෝ නිල් මානෙල් මලක් හෝ පියුමක් හෝ රත් සඳුන් තමාගේම වර්ණයෙන් හා සුවඳින් මනහර හා සුවඳවත් වන්නේද, එයට බාහිරින් ගෙනෙන වර්ණ හෝ සුවඳ අවශ්‍ය නොවේද, යම්සේ මැණික් රත්නයක් හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය තමාගේම ආලෝකයෙන් ම බබළන්නේද, එයට බාහිර ආලෝකයකින් පලක් නැත්තේද, එලෙසම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මුළු ලොව විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලබන ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ම පසසන ලදහ, වර්ණනා කරන ලදහ. මුළු ලොවෙහි ම ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වූ උන්වහන්සේට අන් අයගේ ප්‍රශංසාවෙන් ලැබිය යුතු අමුතු දෙයක් නැත.

ပသတ္ထေဟိ ဝါ ပသတ္ထောတိပိ ပသတ္ထပ္ပသတ္ထော. ကေ ပန ပသတ္ထာ နာမ? ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ကာသိကောသလဝါသိကေဟိ ပသတ္ထော, ဗိမ္ဗိသာရော အင်္ဂမဂဓဝါသီဟိ, ဝေသာလိကာ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇိတဋ္ဌဝါသီဟိ ပသတ္ထာ, ပါဝေယျကာ မလ္လာ ကောသိနာရကာ မလ္လာ အညေပိ တေ တေ ခတ္တိယာ တေဟိ တေဟိ ဇာနပဒေဟိ ပသတ္ထာ, စင်္ကိအာဒယော ဗြာဟ္မဏာ ဗြာဟ္မဏဂဏေဟိ, အနာထပိဏ္ဍိကာဒယော ဥပါသကာ ဥပါသကဂဏေဟိ, ဝိသာခါအာဒိကာ ဥပါသိကာ အနေကသတာဟိ ဥပါသိကာဟိ, သကုလုဒါယိအာဒယော ပရိဗ္ဗာဇကာ အနေကေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကသတေဟိ, ဥပ္ပလဝဏ္ဏတ္ထေရိအာဒိကာ မဟာသာဝိကာ အနေကေဟိ ဘိက္ခုနိသတေဟိ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော မဟာထေရာ အနေကသတေဟိ ဘိက္ခူဟိ, သက္ကာဒယော ဒေဝါ အနေကသဟဿေဟိ ဒေဝေဟိ, မဟာဗြဟ္မာဒယော ဗြဟ္မာနော အနေကသဟဿေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ပသတ္ထာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ထောမေန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ ပသံသန္တီတိ ဘဂဝါ ‘‘ပသတ္ထပ္ပသတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ. အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသံ.

නැතහොත්, ප්‍රශංසාවට පත් වූවන් විසින් පසසන ලද බැවින් ‘පසත්ථප්පසත්ථ’ නම් වේ. ප්‍රශංසාවට පත් වූවෝ කවුරුන්ද? කාසි කොසොල් වැසියන් විසින් පසසන ලද කොසොල් රජු, අංග මගධ වැසියන් විසින් පසසන ලද බිම්බිසාර රජු, වජ්ජි රටවැසියන් විසින් පසසන ලද වෛශාලික ලිච්ඡවී රජවරු, පාවා හා කුසිනාරා නුවර මල්ල රජවරු, ඒ ඒ ජනපදවාසීන් විසින් පසසන ලද ඒ ඒ ක්ෂත්‍රියයෝ, බ්‍රාහ්මණ සමූහයා විසින් පසසන ලද චංකී ආදී බ්‍රාහ්මණයෝ, උපාසක සමූහයා විසින් පසසන ලද අනාථපිණ්ඩික ආදී උපාසකයෝ, බොහෝ උපාසිකාවන් විසින් පසසන ලද විශාඛා ආදී උපාසිකාවෝ, පරිබ්‍රාජකයන් විසින් පසසන ලද සකුලුදායී ආදී පරිබ්‍රාජකයෝ, භික්ෂුණී සමූහයා විසින් පසසන ලද උප්පලවණ්ණා තෙරණිය ආදී මහා ශ්‍රාවිකාවෝ, භික්ෂු සංඝයා විසින් පසසන ලද සාරිපුත්ත තෙරුන් ආදී මහා තෙරවරු, දේව සමූහයා විසින් පසසන ලද සක් දෙවිඳු ආදී දෙවියෝ සහ බ්‍රහ්ම සමූහයා විසින් පසසන ලද මහා බ්‍රහ්මයන් ආදීහුය. ඒ සියලු දෙනාම දසබලයන් වහන්සේට ගුණ ගයති, වර්ණනා කරති, ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පසත්ථප්පසත්ථ’ යැයි කියනු ලබති. ‘අත්ථවසං’ යනු ආනිසංසය හෙවත් ප්‍රයෝජනය යන්නයි.

အထဿ [Pg.70] သော အတ္တနော ပသာဒကာရဏံ အာစိက္ခန္တော သေယျထာပိ, ဘော, ပုရိသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂ္ဂရသပရိတိတ္တောတိ ဘောဇနရသေသု ပါယာသော သ္နေဟရသေသု ဂေါသပ္ပိ, ကသာဝရသေသု ခုဒ္ဒကမဓု အနေဠကံ, မဓုရရသေသု သက္ကရာတိ ဧဝမာဒယော အဂ္ဂရသာ နာမ. တေသု ယေန ကေနစိ ပရိတိတ္တော အာကဏ္ဌပ္ပမာဏံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဌိတော. အညေသံ ဟီနာနန္တိ အဂ္ဂရသေဟိ အညေသံ ဟီနရသာနံ. သုတ္တသောတိ သုတ္တတော, သုတ္တဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတော တတောတိ သုတ္တာဒီသု တတော တတော. အညေသံ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာပ္ပဝါဒါနန္တိ ယေ အညေသံ ပုထူနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိသင်္ခါတပ္ပဝါဒါ, တေသံ. န ပိဟေတီတိ န ပတ္ထေတိ, တေ ကထိယမာနေ သောတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတိ. ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျပရေတောတိ ဇိဃစ္ဆာယ စေဝ ဒုဗ္ဗလဘာဝေန စ အနုဂတော. မဓုပိဏ္ဍိကန္တိ သာလိပိဋ္ဌံ ဘဇ္ဇိတွာ စတုမဓုရေန ယောဇေတွာ ကတံ ဗဒ္ဓသတ္တုပိဏ္ဍိကံ, မဓုရပူဝမေဝ ဝါ. အဓိဂစ္ဆေယျာတိ လဘေယျ. အသေစနကန္တိ မဓုရဘာဝကရဏတ္ထာယ အညေန ရသေန အနာသိတ္တကံ ဩဇဝန္တံ ပဏီတရသံ.

ඉන්පසු එම පිංගියානී බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ ප්‍රසාදයට හේතුව ප්‍රකාශ කරමින් 'භවත් පුරුෂය, යම් සේ...' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අග්ගරසපරිතත්තො' යනු භෝජන රසයන් අතර කිරි පිඬු ද, තෙල් රසයන් අතර එළඟිතෙල් ද, කහට රසයන් අතර කුඩා මී මැස්සන්ගේ නිර්දෝෂී මී පැණි ද, මිහිරි රසයන් අතර සක්කරා (සීනි) ද යන මේවා අග්‍ර රසයන් නම් වේ. ඒවායින් යම් කිසිවකින් තෘප්තිමත් වී, උගුර තෙක් පිරෙන්නට අනුභව කොට සිටි මිනිසෙකුට, වෙනත් පහත් රසයන් කෙරෙහි ආසාවක් ඇති නොවේ. 'සුත්තසො' යනු සූත්‍ර වශයෙන් හෝ සූත්‍රයක් ලෙස යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තතො තතො' යනු ඒ ඒ සූත්‍ර ආදියෙනි. 'අඤ්ඤෙසං පුථුසමණබ්‍රාහ්මණප්පවාදානං' යනු ලබ්ධි වශයෙන් හඳුන්වන අනෙකුත් බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වාදයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'න පිහෙති' යනු ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ඒවා පවසන විට ඇසීමට පවා රුචි නොකරයි. 'ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතො' යනු කුසගින්නෙන් හා දුබල බවින් පෙළෙන්නා වූ යන්නයි. 'මධුපිණ්ඩිකං' යනු හැල් සහල් පිටි බැද, සතර මධුරයෙන් මිශ්‍ර කොට සාදන ලද මී පිඬකි, නැතහොත් ඉතා මිහිරි කැවුමකි. 'අධිගච්ඡෙය්‍ය' යනු ලබන්නේය යන්නයි. 'අසෙචනකං' යනු මිහිරි බව ඇති කිරීම සඳහා වෙනත් රසයක් මුසු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන, ස්වභාවයෙන්ම ඕජාවත් වූ ප්‍රණීත රසයයි.

ဟရိစန္ဒနဿာတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏစန္ဒနဿ. လောဟိတစန္ဒနဿာတိ ရတ္တဝဏ္ဏစန္ဒနဿ. သုရဘိဂန္ဓန္တိ သုဂန္ဓံ. ဒရထာဒယော ဝဋ္ဋဒရထာ, ဝဋ္ဋကိလမထာ, ဝဋ္ဋပရိဠာဟာ ဧဝ. ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရိ. ယထာ ဟိ ယံ တေလံ မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိဿန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ အဝသေကောတိ ဝုစ္စတိ. ယဉ္စ ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ ဩဃောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝံ ယံ ပီတိဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဓိကံ ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, တံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝရူပံ ပီတိမယဝစနံ နိစ္ဆာရေသီတိ အတ္ထော.

‘හරිචන්දනස්ස’ යනු රන්වන් පැහැති සඳුන් ගසෙහි යන්නයි. ‘ලොහිතචන්දනස්ස’ යනු රතු පැහැති සඳුන් ගසෙහි යන්නයි. ‘සුරභිගන්ධං’ යනු සුවඳවත් වූ යන්නයි. ‘දරථාදයො’ යනු වට්ට දුකෙහි උපදින දැවිලි, පීඩා හා වෙහෙසවල් ම ය. ‘උදානං උදානෙසි’ යනු උදාන වාක්‍යයක් ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි. යම් සේ යම් තෙලක් බඳුනකට දරාගත නොහැකි වූ විට එය පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘අවසෙක’ යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ ජලය වැවකට දරාගත නොහැකි වූ විට එය පිටාර ගලා යයි ද, එය ‘ඔඝ’ (ගංවතුර) යයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම යම් ප්‍රීති වාක්‍යයක් හදවතට දරාගත නොහැකි වී, ඇතුළත රඳවා ගත නොහැකිව පිටතට නික්මෙයි ද, එය ‘උදානය’ යයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු වූ ප්‍රීතිමය වචනයක් ප්‍රකාශ කළේය යනු අර්ථයයි.

၅. ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පිංගියානී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉၅. ပဉ္စမေ နီလာတိ ဣဒံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကံ. နီလဝဏ္ဏာတိအာဒိ တဿေဝ ဝိဘာဂဒဿနံ. တတ္ထ န တေသံ ပကတိဝဏ္ဏော နီလော, နီလဝိလေပနဝိလိတ္တတ္တာ ပနေတံ ဝုတ္တံ. နီလဝတ္ထာတိ ပဋဒုကူလကောသေယျာဒီနိပိ တေသံ နီလာနေဝ ဟောန္တိ. နီလာလင်္ကာရာတိ နီလမဏီဟိ နီလပုပ္ဖေဟိ အလင်္ကတာ, တေသံ ဟတ္ထာလင်္ကာရ-အဿာလင်္ကာရ-ရထာလင်္ကာရ-သာဏိဝိတာနကဉ္စုကာပိ သဗ္ဗေ နီလာယေဝ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

195. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘නීලා’ යන්නෙන් සියලු නිල් වර්ණ ඇතුළත් වේ. ‘නීලවණ්ණා’ යනාදිය එම වර්ණයේම විවිධ ප්‍රභේද දැක්වීමකි. එහි එම ලිච්ඡවීන්ගේ ස්වභාවික පැහැය නිල් පාට නොවේ, නමුත් නිල් පැහැති සඳුන් ආදිය ආලේප කර ඇති බැවින් මෙසේ කියන ලදී. ‘නීලවත්ථා’ යනු ඔවුන්ගේ වස්ත්‍ර හා සළුපිළි ද නිල් පාටම විය. ‘නීලාලංකාරා’ යනු නිල් මැණික් හා නිල් මල්වලින් සැරසුණු බවයි. ඔවුන්ගේ ඇත් සැරසිලි, අස් සැරසිලි, රථ සැරසිලි, වියන් සහ ඇඳුම් ද යන සියල්ල නිල් පැහැති ම විය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

ပဒုမံ [Pg.71] ယထာတိ ယထာ သတပတ္တံ ရတ္တပဒုမံ. ကောကနဒန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပါတောတိ ပဂေဝ သုရိယုဂ္ဂမနကာလေ. သိယာတိ ဘဝေယျ. အဝီတဂန္ဓန္တိ အဝိဂတဂန္ဓံ. အင်္ဂီရသန္တိ ဘဂဝတော အင်္ဂမင်္ဂေဟိ ရသ္မိယော နိစ္ဆရန္တိ, တသ္မာ အင်္ဂီရသောတိ ဝုစ္စတိ. တပန္တမာဒိစ္စမိဝန္တလိက္ခေတိ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရေသု စတူသု မဟာဒီပေသု အာလောကကရဏဝသေန အန္တလိက္ခေ တပန္တံ အာဒိစ္စံ ဝိယ ဝိရောစမာနံ. အင်္ဂီရသံ ပဿာတိ အတ္တာနမေဝ ဝါ မဟာဇနံ ဝါ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝဒတိ.

‘පදුමං යථා’ යනු සියයක් පෙති ඇති රතු පියුමක් යම් සේද, එලෙසම යන්නයි. ‘කොකනදං’ යනු රතු පියුමටම කියන තවත් නමකි. ‘පාතො’ යනු හිමිදිරියේ සූර්යෝදාය කාලයෙහි ය. ‘සියා’ යනු වන්නේය යන්නයි. ‘අවීතගන්ධං’ යනු සුවඳ පහ නොවූ යන්නයි. ‘අංගීරසං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ අවයවයන්ගෙන් රැස් විහිදෙන බැවින් උන්වහන්සේට ‘අංගීරස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙ’ යනු දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරන ලද මහා ද්වීප සතරට ආලෝකය ලබා දෙමින් අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් බබළන යන්නයි. ‘අංගීරසං පස්ස’ යනු තමන් වහන්සේ ගැනම හෝ එසේ නැතහොත් මහා ජනයා අරභයා ‘අංගීරසයන් වහන්සේ දෙස බලන්න’ යයි පවසයි.

၆. မဟာသုပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාසුපින සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉၆. ဆဋ္ဌေ မဟာသုပိနာတိ မဟန္တေဟိ ပုရိသေဟိ ပဿိတဗ္ဗတော မဟန္တာနဉ္စ အတ္ထာနံ နိမိတ္တဘာဝတော မဟာသုပိနာ. ပါတုရဟေသုန္တိ ပါကဋာ အဟေသုံ. တတ္ထ သုပိနံ ပဿန္တော စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဿတိ ဓာတုက္ခောဘတော ဝါ အနုဘူတပုဗ္ဗတော ဝါ ဒေဝတောပသံဟာရတော ဝါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ဝါတိ.

196. සයවන සූත්‍රයෙහි ‘මහාසුපිනා’ යනු උත්තම පුරුෂයන් විසින් දකිනු ලබන බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයන්හි පෙරනිමිති වන බැවින් ද මහා සිහිනයෝ නම් වෙති. ‘පාතුරහේසුං’ යනු ප්‍රකට වූහ යන්නයි. එහි සිහිනයක් දකින්නා වූ පුද්ගලයා කරුණු සතරක් නිසා සිහින දකියි: එනම් ධාතු කෝප වීමෙන්, පෙර අනුභව කළ දේ නිසා, දේවතාවන් විසින් පෙන්වන දේ නිසා හෝ පෙරනිමිති නිසා ය.

တတ္ထ ပိတ္တာဒီနံ ခေါဘကရဏပစ္စယပ္ပယောဂေန ခုဘိတဓာတုကော ဓာတုက္ခောဘတော သုပိနံ ပဿတိ. ပဿန္တော စ နာနာဝိဓံ သုပိနံ ပဿတိ ပဗ္ဗတာ ပတန္တော ဝိယ, အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ, ဝါဠမိဂဟတ္ထိစောရာဒီဟိ အနုဗဒ္ဓေါ ဝိယ စ. အနုဘူတပုဗ္ဗတော ပဿန္တော ပုဗ္ဗေ အနုဘူတပုဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ပဿတိ. ဒေဝတောပသံဟာရတော ပဿန္တဿ ဒေဝတာ အတ္ထကာမတာယ ဝါ အနတ္ထကာမတာယ ဝါ အတ္ထာယ ဝါ အနတ္ထာယ ဝါ နာနာဝိဓာနိ အာရမ္မဏာနိ ဥပသံဟရန္တိ. သော တာသံ ဒေဝတာနံ အာနုဘာဝေန တာနိ အာရမ္မဏာနိ ပဿတိ. ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ပဿန္တော ပုညာပုညဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုကာမဿ အတ္ထဿ ဝါ အနတ္ထဿ ဝါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတံ သုပိနံ ပဿတိ ဗောဓိသတ္တမာတာ ဝိယ ပုတ္တပဋိလာဘနိမိတ္တံ, ကောသလရာဇာ ဝိယ သောဠသ သုပိနေ, အယမေဝ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော ဣမေ ပဉ္စ မဟာသုပိနေ ဝိယ စာတိ.

එහි පිත ආදිය කෝප කරවන ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් ධාතු කැළඹුණු තැනැත්තා ධාතු කෝප වීමෙන් සිහින දකියි. එසේ දකින්නා වූ තැනැත්තා කන්දකින් වැටෙන්නාක් මෙන් ද, අහසින් යන්නාක් මෙන් ද, වනසතුන්, අලි ඇතුන් හෝ සොර සතුරන් තමා පසුපස පන්නන්නාක් මෙන් ද විවිධ සිහින දකියි. පෙර අනුභව කළ දේ නිසා සිහින දකින්නා පෙර අත්විඳි අරමුණු ම දකියි. දේවතාවන් විසින් පෙන්වන සිහින දකින්නාට, දේවතාවෝ යහපත කැමතිව හෝ අයහපත කැමතිව විවිධ අරමුණු පෙන්වති. ඔහු ඒ දේවතාවන්ගේ ආනුභාවයෙන් එම අරමුණු දකියි. පෙරනිමිති නිසා සිහින දකින්නා, තමාට සිදුවන්නට යන පින් පව් අනුව සැප හෝ දුක පිළිබඳ පෙරනිමිති දකියි. බෝසත් මවුන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ පෙරනිමිත්ත දකින්නාක් මෙන් ද, කොසොල් රජු සොළොස් මහා සිහින දකින්නාක් මෙන් ද, අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේම බෝධිසත්ව අවධියේදී මේ මහා සිහින පහ දකින්නාක් මෙන් ද මෙය තේරුම් ගත යුතුය.

တတ္ထ ယံ ဓာတုက္ခောဘတော အနုဘူတပုဗ္ဗတော စ သုပိနေ ပဿတိ, န တံ သစ္စံ ဟောတိ. ယံ ဒေဝတောပသံဟာရတော ပဿတိ, တံ သစ္စံ ဝါ ဟောတိ အလိကံ ဝါ. ကုဒ္ဓါ ဟိ ဒေဝတာ ဥပါယေန ဝိနာသေတုကာမာ ဝိပရီတမ္ပိ ကတွာ ဒဿေန္တိ. ယံ ပန ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ပဿတိ, တံ ဧကန္တံ သစ္စမေဝ [Pg.72] ဟောတိ. ဧတေသံ စတုန္နံ မူလကာရဏာနံ သံသဂ္ဂဘေဒတောပိ သုပိနဘေဒေါ ဟောတိယေဝ.

එහි ධාතු කෝපයෙන් හා පෙර අනුභව කළ දේ නිසා දකින සිහින සැබෑ නොවේ. දේවතාවන් පෙන්වන සිහින සැබෑ වීමට හෝ නොවීමට ඉඩ ඇත. මන්දයත්, කිපුණු දේවතාවෝ කෙනෙකු විනාශ කිරීමට උපාය මාර්ගයක් ලෙස වැරදි දේ පවා මවා පෙන්වන බැවිනි. නමුත් පෙරනිමිති නිසා දකින සිහින ඒකාන්තයෙන්ම සැබෑ වේ. මෙම මූලික කරුණු සතරෙහි මිශ්‍ර වීමෙන් ද සිහිනවල විවිධත්වයක් ඇති වේ.

တံ ပနေတံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သုပိနံ သေခပုထုဇ္ဇနာဝ ပဿန္တိ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ, အသေခါ န ပဿန္တိ ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ. ကိံ ပနေတံ ပဿန္တော သုတ္တော ပဿတိ ပဋိဗုဒ္ဓေါ, ဥဒါဟု နေဝ သုတ္တော န ပဋိဗုဒ္ဓေါတိ? ကိဉ္စေတ္ထ ယဒိ တာဝ သုတ္တော ပဿတိ, အဘိဓမ္မဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ သုပတိ, တံ ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ ရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တံ ဝါ န ဟောတိ. သုပိနံ ပဿန္တဿ စ ဤဒိသာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အထ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, ဝိနယဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ယဉှိ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, တံ သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန ပဿတိ. သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန စ ကတေ ဝီတိက္ကမေ အနာပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. သုပိနံ ပဿန္တေန ပန ကတေပိ ဝီတိက္ကမေ ဧကန္တံ အနာပတ္တိ ဧဝ. အထ နေဝ သုတ္တော န ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, န နာမ ပဿတိ. ဧဝဉ္စ သတိ သုပိနဿ အဘာဝေါ စ အာပဇ္ဇတိ? န အဘာဝေါ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ကပိမိဒ္ဓပရေတော ပဿတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ကပိမိဒ္ဓပရေတော ခေါ, မဟာရာဇ, သုပိနံ ပဿတီ’’တိ.

තවද, මෙම සිව්වැදෑරුම් සිහින දකින්නේ විපල්ලාස ධර්මයන් (වැරදි වැටහීම්) ප්‍රහීණ නොකළ සේඛ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් පමණි; විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කළ අසේඛ (රහත්) උතුමෝ සිහින නොදකිති. සිහින දකින්නේ නිදා සිටියදී ද නැතහොත් පිබිදී සිටියදී ද? යම් හෙයකින් නිදා සිටියදී සිහින දකී නම්, එය අභිධර්ම විරෝධී වේ. මන්දයත් භවාංග සිතින් නිදා ගන්නා විට, රූප නිමිති ආදී අරමුණු හෝ රාගාදී කෙලෙස් සහිත සිත් ඇති නොවන බැවිනි. නමුත් සිහින දකින්නාට මෙබඳු සිත් ඇති වේ. ඉදින් පිබිදී සිටියදී සිහින දකී නම්, එය විනය විරෝධී වේ. පිබිදී සිටින විට දකින දේ සාමාන්‍ය සිතින් දකින බැවින්, එවැනි අවස්ථාවක සිදුවන වැරදිවලට ඇවතක් නැතැයි කීම උචිත නොවේ. නමුත් සිහිනෙන් යම් වරදක් කළ ද ඒකාන්තයෙන්ම ඇවතක් සිදු නොවේ. ඉදින් නිදාගෙනත් නොව, පිබිදීත් නොව සිහින දකී නම්, එවැනි තත්වයක් නැත. එසේ නම් සිහින කියා දෙයක් නැති වේ ද? නැත, සිහින ඇත. ඒ මන්ද? 'කපිමිද්ධ' (වඳුරු නින්ද හෙවත් අඩ නින්ද) තත්වයෙන් පෙළෙන තැනැත්තා සිහින දකින බැවිනි. එය නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් 'මහරජ, වඳුරු නින්දෙන් සිටින්නා සිහින දකියි' යනුවෙන් දේශනා කරන ලදී.

ကပိမိဒ္ဓပရေတောတိ မက္ကဋနိဒ္ဒါယ ယုတ္တော. ယထာ ဟိ မက္ကဋဿ နိဒ္ဒါ လဟုပရိဝတ္တာ ဟောတိ, ဧဝံ ယာ နိဒ္ဒါ ပုနပ္ပုနံ ကုသလာဒိစိတ္တဝေါကိဏ္ဏတ္တာ လဟုပရိဝတ္တာ, ယဿာ ပဝတ္တိယံ ပုနပ္ပုနံ ဘဝင်္ဂတော ဥတ္တရဏံ ဟောတိ, တာယ ယုတ္တော သုပိနံ ပဿတိ. တေနာယံ သုပိနော ကုသလောပိ ဟောတိ အကုသလောပိ အဗျာကတောပိ. တတ္ထ သုပိနန္တေ စေတိယဝန္ဒနဓမ္မဿဝနဓမ္မဒေသနာဒီနိ ကရောန္တဿ ကုသလော, ပါဏာတိပါတာဒီနိ ကရောန္တဿ အကုသလော, ဒွီဟိ အန္တေဟိ မုတ္တော အာဝဇ္ဇနတဒါရမ္မဏက္ခဏေ အဗျာကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သွာယံ ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာ စေတနာယ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎိတုံ အသမတ္ထော. ပဝတ္တေ ပန အညေဟိ ကုသလာကုသလေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိတော ဝိပါကံ ဒေတိ. ကိဉ္စာပိ ဝိပါကံ ဒေတိ, အထ ခေါ အဝိသယေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဗ္ဗောဟာရိကာဝ သုပိနန္တစေတနာ. သော ပနေသ သုပိနော ကာလဝသေနပိ ဒိဝါ တာဝ ဒိဋ္ဌော န သမေတိ, တထာ ပဌမယာမေ မဇ္ဈိမယာမေ ပစ္ဆိမယာမေ စ. ဗလဝပစ္စူသေ ပန အသိတပီတခါယိတေ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂတေ ကာယသ္မိံ ဩဇာယ ပတိဋ္ဌိတာယ အရုဏေ ဥဂ္ဂစ္ဆမာနေဝ ဒိဋ္ဌော [Pg.73] သုပိနော သမေတိ. ဣဋ္ဌနိမိတ္တံ သုပိနံ ပဿန္တော ဣဋ္ဌံ ပဋိလဘတိ, အနိဋ္ဌနိမိတ္တံ ပဿန္တော အနိဋ္ဌံ.

‘කපිමිද්ධපරේතෝ’ යනු වඳුරෙකුගේ නිද්‍රාව වැනි නින්දකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා යන්නයි. වඳුරෙකුගේ නින්ද යම් සේ ඉතා සැහැල්ලු ද, එසේම යම් නින්දක් නැවත නැවතත් කුසලාදී සිත් සමඟ මිශ්‍ර වූ බැවින් සැහැල්ලු වේ ද, යම් නින්දක පැවැත්මේදී නැවත නැවතත් භවාංගයෙන් නැගිටීම සිදු වේ ද, එවැනි නින්දකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා සිහින දකියි. එබැවින් මෙම සිහිනය කුසල් ද, අකුසල් ද, අව්‍යාකෘත ද විය හැකිය. එහිදී සිහිනෙන් චෛත්‍ය වැඳීම, බණ ඇසීම, බණ දේශනා කිරීම ආදිය කරන්නාට කුසල් වේ; ප්‍රාණාඝාත ආදිය කරන්නාට අකුසල් වේ; ඒ අන්ත දෙකෙන් මිදුණු ආවජ්ජන හා තදාලම්බන අවස්ථාවන්හිදී එය අව්‍යාකෘත බව දත යුතුය. එම සිහින චේතනාව දුර්වල වස්තුවක් නිමිති කරගන්නා බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට අසමර්ථ වෙයි. එහෙත් ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී වෙනත් කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයන්ගේ උපකාරය ඇතිව විපාක ලබා දෙයි. විපාක ලබා දුන්නද, අරමුණු කළ නොහැකි අවස්ථාවක උපන් බැවින් සිහින චේතනාව ව්‍යවහාරික වශයෙන් කර්මයක් ලෙස නොගැනේ. එම සිහිනය කාලය අනුව සලකන විට දහවල් කාලයේ දකින සිහින සැබෑ නොවේ; එසේම ප්‍රථම යාමයේ, මධ්‍යම යාමයේ සහ පශ්චිම යාමයේ දකින සිහින ද සැබෑ නොවේ. එහෙත් අලුයම් කාලයේ, අනුභව කළ ආහාර පාන මැනවින් දිරවා ශරීරයට ඕජාව ලැබී ඇති විට, අරුණෝදය උදා වන අවස්ථාවේ දකින සිහිනය සැබෑ වෙයි. එහිදී ඉෂ්ට නිමිත්තක් දුටුවහොත් ඉෂ්ට විපාක ද, අනිෂ්ට නිමිත්තක් දුටුවහොත් අනිෂ්ට විපාක ද ලබයි.

ဣမေ ပန ပဉ္စ မဟာသုပိနေ နေဝ လောကိယမဟာဇနော ပဿတိ, န မဟာရာဇာနော, န စက္ကဝတ္တိရာဇာနော, န အဂ္ဂသာဝကာ, န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, န သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, ဧကော သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တောယေဝ ပဿတိ. အမှာကံ ပန ဗောဓိသတ္တော ကဒါ ဣမေ သုပိနေ ပဿီတိ? ‘‘သွေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ စာတုဒ္ဒသိယံ ပက္ခဿ ရတ္တိဝိဘာယနကာလေ ပဿိ. တေရသိယန္တိပိ ဝဒန္တိယေဝ. သော ဣမေ သုပိနေ ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဉ္ဇိတွာ နိသိန္နော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ မယာ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ ဣမေ သုပိနာ ဒိဋ္ဌာ အဿု, ပိတု မဟာရာဇဿ ကထေယျံ. သစေ ပန မေ မာတာ ဇီဝေယျ, တဿာ ကထေယျံ. ဣမသ္မိံ ခေါ ပန ဌာနေ ဣမေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကော နာမ နတ္ထိ, အဟမေဝ ပဋိဂဏှိဿာမီ’’တိ. တတော ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဣဒံ ဣမဿာ’’တိ သယမေဝ သုပိနေ ပဋိဂ္ဂဏှိတွာ ဥရုဝေလဂါမေ သုဇာတာယ ဒိန္နံ ပါယာသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဗောဓိံ ပတွာ အနုက္ကမေန ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော မကုလဗုဒ္ဓကာလေ ဒိဋ္ဌေ ပဉ္စ မဟာသုပိနေ ဝိတ္ထာရေတုံ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

මෙම මහා සිහින පහ ලෞකික මහජනයා හෝ මහා රජවරු හෝ සක්විති රජවරු හෝ අග්‍රශ්‍රාවකයන් හෝ පසේබුදුවරු හෝ සම්මා සම්බුදුවරු හෝ නොදකිති. එකම සර්වඥ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නමක් පමණක් දකින සේක. අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කවදා මේ සිහින දුටු සේක් ද? “හෙට මම බුදු වන්නෙමි” යි පවසන අවස්ථාවේ, පසළොස්වක පක්ෂයේ තුදුස්වක දින රාත්‍රිය පහන් වන කාලයේදී දුටු සේක. ඇතැම්හු එය තෙළෙස්වක දින යැයි ද පවසති. උන්වහන්සේ මේ සිහින දැක, අවදි වී පර්යංකයක් බැඳ වැඩ හිඳ මෙසේ කල්පනා කළ සේක: “ඉදින් මා මේ සිහින කපිලවස්තු පුරයේදී දුටුවේ නම්, මගේ පිය මහ රජුට පවසන්නෙමි. ඉදින් මගේ මෑණියන් ජීවත්ව සිටියේ නම්, ඇයට පවසන්නෙමි. එහෙත් මේ ස්ථානයේ මේවා තේරුම් ගෙන පිළිගන්නා කිසිවෙකු නැත, එබැවින් මමම මෙය තේරුම් ගන්නෙමි” යි සිතූ සේක. ඉන්පසු “මෙය මෙයට පූර්ව නිමිත්තකි, මෙය මෙයට පූර්ව නිමිත්තකි” යි තමන් වහන්සේම සිහින තේරුම් ගෙන, උරුවෙල ගමෙහි සුජාතාව විසින් පූජා කළ කිරිපිඬු දානය වළඳා, බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ බුද්ධත්වයට පත්ව, අනුපිළිවෙලින් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසමින් තම බුද්ධත්වයට පෙර දුටු පංච මහා සිහින විස්තර කිරීම පිණිස භික්ෂූන් අමතා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ မဟာပထဝီတိ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေတွာ ဌိတာ မဟာပထဝီ. မဟာသယနံ အဟောသီတိ သိရိသယနံ အဟောသိ. ဩဟိတောတိ ဌပိတော. သော ပန န ဥဒကသ္မိံယေဝ ဌပိတော အဟောသိ, အထ ခေါ ပါစီနသမုဒ္ဒဿ ဥပရူပရိဘာဂေန ဂန္တွာ ပါစီနစက္ကဝါဠမတ္ထကေ ဌပိတော အဟောသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္ဆိမေ သမုဒ္ဒေ ဒက္ခိဏေ သမုဒ္ဒေတိ ဧတေသုပိ ဧသေဝ နယော. တိရိယာ နာမ တိဏဇာတီတိ ဒဗ္ဗတိဏံ ဝုစ္စတိ. နာဘိယာ ဥဂ္ဂန္တွာ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသီတိ နင်္ဂလမတ္တေန ရတ္တဒဏ္ဍေန နာဘိတော ဥဂ္ဂန္တွာ ပဿန္တဿ ပဿန္တဿေဝ ဝိဒတ္ထိမတ္တံ ရတနမတ္တံ ဗျာမမတ္တံ ယဋ္ဌိမတ္တံ ဂါဝုတမတ္တံ အဍ္ဎယောဇနမတ္တံ ယောဇနမတ္တန္တိ ဧဝံ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ အနေကယောဇနသဟဿံ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသိ. ပါဒေဟိ ဥဿက္ကိတွာတိ အဂ္ဂနခတော ပဋ္ဌာယ ပါဒေဟိ အဘိရုဟိတွာ. နာနာဝဏ္ဏာတိ ဧကော နီလဝဏ္ဏော, ဧကော ပီတဝဏ္ဏော, ဧကော လောဟိတဝဏ္ဏော, ဧကော ပဏ္ဍုပလာသဝဏ္ဏောတိ ဧဝံ နာနာဝဏ္ဏာ. သေတာတိ ပဏ္ဍရာ ပရိသုဒ္ဓါ. မဟတော မီဠှပဗ္ဗတဿာတိ တိယောဇနုဗ္ဗေဓဿ ဂူထပဗ္ဗတဿ. ဥပရူပရိ စင်္ကမတီတိ မတ္ထကမတ္ထကေ စင်္ကမတိ[Pg.74]. ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါ ပန တိယောဇနိကေ မီဠှပဗ္ဗတေ အနုပဝိသိတွာ နိသိန္နာ ဝိယ ဟောန္တိ.

එහි ‘මහාපඨවී’ යනු මුළු සක්වළ ගැබ පුරවා පවතින මහා පොළොවයි. ‘මහාසයනං අහෝසි’ යනු එය ශ්‍රී යහනක් විය යන්නයි. ‘ඕහිතෝ’ යනු තබන ලද්දේ යන්නයි. උන්වහන්සේගේ එම වම් අත ජලය මතම තබන ලද්දක් නොව, පෙරදිග සමුද්‍රයට ඉහළින් ගොස් පෙරදිග සක්වළ ගල මතුපිට තබන ලද්දක් බව දත යුතුය. බටහිර සමුද්‍රය හා දකුණු සමුද්‍රය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘තිරියා’ නමැති තණ වර්ගය යනු දබ්බ තණ විශේෂයකි. ‘නාභියා උග්ගන්ත්වා නභං ආහච්ච ඨිතා අහෝසි’ යනු නගුල් ඊසක් වැනි රතු පැහැති දණ්ඩක් නාභියෙන් පැන නැඟී බලබලා සිටියදීම වියතක්, රියනක්, බඹයක්, යෂ්ටියක්, ගාවුතයක්, අඩ යොදුනක්, යොදුනක් ආදී වශයෙන් ක්‍රමයෙන් ඉහළට නැගී යොදුන් දහස් ගණනක් අහස ස්පර්ශ වන සේ පිහිටීමයි. ‘පාදේහි උස්සක්කිත්වා’ යනු නිය අග සිට පටන් ගෙන පාද දිගේ ඉහළට නැගීමයි. ‘නානාවණ්ණා’ යනු එකෙක් නිල් පාටය, එකෙක් කහ පාටය, එකෙක් රතු පාටය, එකෙක් වියළි පත්‍ර පැහැතිය යනාදී වශයෙන් විවිධ වර්ණ ඇති බවයි. ‘සෙතා’ යනු ඉතා පිරිසිදු සුදු පැහැති බවයි. ‘මහතෝ මීළ්හපබ්බතස්ස’ යනු යොදුන් තුනක් උසැති අසූචි පර්වතයයි. ‘උපරූපරි චංකමති’ යනු එම පර්වත මුදුනෙහි සක්මන් කිරීමයි. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරු යොදුන් තුනක් උසැති අසූචි පර්වතයට ඇතුළු වී වැඩ සිටින්නාක් වැනි වෙති.

ဧဝံ ဧတ္တကေန ဌာနေန ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ပုဗ္ဗနိမိတ္တေဟိ ပဋိလာဘံ ဒဿေတုံ ယမ္ပိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနုတ္တရာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ နာမ. တသ္မာ ယံ သော စက္ကဝါဠမဟာပထဝိံ သိရိသယနဘူတံ အဒ္ဒသ, တံ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတရာဇာနံ ဗိမ္ဗောဟနံ အဒ္ဒသ, တံ သဗ္ဗညုတညာဏဗိမ္ဗောဟနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ စတ္တာရော ဟတ္ထပါဒေ စက္ကဝါဠမတ္ထကေ ဌိတေ အဒ္ဒသ, တံ ဓမ္မစက္ကဿ အပ္ပဋိဝတ္တိယဘာဝေ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ အတ္တာနံ ဥတ္တာနကံ နိပန္နံ အဒ္ဒသ, တံ တီသု ဘဝေသု အဝကုဇ္ဇာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တာနမုခဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ပဿန္တော ဝိယ အဟောသိ, တံ ဒိဗ္ဗစက္ခုပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဧကာလောကံ အဟောသိ, တံ အနာဝရဏဉာဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. သေသံ ပါဠိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

මෙසේ මෙපමණකින් පූර්ව නිමිති දක්වා, දැන් ඒ පූර්ව නිමිති සමඟ ලැබෙන ප්‍රතිඵල දැක්වීමට “යම්පි භික්ඛවේ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි සියලු ගුණ ලබා දෙන බැවින් බුදුවරුන්ගේ අර්හත් මාර්ගය ‘අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය’ නම් වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ සක්වළ මහා පොළොව ශ්‍රී යහනක් ලෙස දුටු දෙය බුද්ධත්වයේ පූර්ව නිමිත්තයි. හිමවත් පර්වත රාජයා කොට්ටයක් ලෙස දුටු දෙය සර්වඥතා ඥානය නමැති උපලබ්ධියේ පූර්ව නිමිත්තයි. සතර මහා සමුද්‍රයන්හි අත් පා තබා සිටිනු දුටු දෙය ධර්ම චක්‍රය කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බවේ පූර්ව නිමිත්තයි. තමන් වහන්සේ උඩුකුරුව නිදා සිටිනු දුටු දෙය, ලෝක තුනෙහිම මෝහයෙන් මුනින් අතට වැටී සිටින සත්වයන් ප්‍රඥාවෙන් උඩුකුරු මුහුණැත්තන් (සත්‍යය දකින්නන්) බවට පත් කිරීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ඇස් ඇර බලන්නාක් මෙන් වූ දෙය දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. භවාග්‍රය දක්වා ඒකාකාර ආලෝකයක් වූ දෙය අනාවරණ ඥානයේ පූර්ව නිමිත්තයි. ඉතිරි කොටස පාළි පාඨයට අනුකූලවම දත යුතුය.

၇. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၇. သတ္တမေ နေမိတ္တာတိ နိမိတ္တပါဌကာ. တေဇောဓာတု ပကုပ္ပတီတိ မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပါဏိနာ ဥဒကံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာတိ ဥပ္ပန္နံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ဥဒကံ တိယောဇနသတေန ဟတ္ထေန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. ပမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္တနော ကီဠာယ ပမတ္တာ ဟောန္တိ ဝိပ္ပဝုဋ္ဌသတိနော. တေသဉှိ သကာယ ရတိယာ ‘‘ရမာမာ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ အကာလေပိ ဒေဝေါ ဝဿတိ, တဒဘာဝေ န ဝဿတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘န ကာလဝဿ’’န္တိ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

197. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘නේමිත්තා’ යනු නිමිති පවසන්නන්ය. ‘තේජෝධාතු පකුප්පති’ යනු මහා ගිනි කඳක් හට ගැනීමයි. ‘පාණිනා උදකං සම්පටිච්ඡිත්වා’ යනු හටගත් ඍතු සමුට්ඨාන වැසි ජලය යොදුන් තුන්සියයක් පමණ විශාල අතකින් පිළිගැනීමයි. ‘පමත්තා හොන්ති’ යනු තමන්ගේ ක්‍රීඩාවන්හි ප්‍රමාද වූ සිහිමුළා වූ දෙවිවරුන්ය. එම වලාහක දෙවිවරුන්ට තමන්ගේ සැපයෙහි “මැනවින් ක්‍රීඩා කරන්නෙමු” යි සිතුණු විට අකාලයේ වුව ද වැසි වසියි; එවැනි සිතක් නැති විට වැසි නොවසියි. ඒ අරමුණු කරගෙන “සුදුසු කල වැසි නොවසියි” යන්න වදාරන ලදී. අටවන සහ නවවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၁၀. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၀၀. ဒသမေ နိဿာရဏီယာတိ နိဿဋာ ဝိသညုတ္တာ. ဓာတုယောတိ အတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမံ မနသိကရောတောတိ ကာမံ မနသိကရောန္တဿ, အသုဘဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဂဒံ ဂဟေတွာ ဝိသံ ဝီမံသန္တော ဝိယ ဝီမံသနတ္ထံ ကာမာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿာတိ အတ္ထော. န ပက္ခန္ဒတီတိ နပ္ပဝိသတိ. နပ္ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ နပ္ပတိဋ္ဌဟတိ. န ဝိမုစ္စတီတိ န အဓိမုစ္စတိ. ယထာ ပန ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နှာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပဋိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝဋ္ဋတိ န သံပသာရီယတိ, ဧဝံ ပဋိလီယတိ [Pg.75] န သံပသာရီယတိ. နေက္ခမ္မံ ခေါ ပနာတိ ဣဓ နေက္ခမ္မံ နာမ အသုဘေသု ပဌမဇ္ဈာနံ, တဒဿ မနသိကရောတော စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. တဿ တံ စိတ္တန္တိ တဿ တံ အသုဘဇ္ဈာနစိတ္တံ. သုဂတန္တိ ဂေါစရေ ဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဂတံ. သုဘာဝိတန္တိ အဟာနဘာဂိယတ္တာ သုဋ္ဌု ဘာဝိတံ. သုဝုဋ္ဌိတန္တိ ကာမတော ဝုဋ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကာမေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. ကာမပစ္စယာ အာသဝါ နာမ ကာမဟေတုကာ စတ္တာရော အာသဝါ. ဝိဃာတာတိ ဒုက္ခာ. ပရိဠာဟာတိ ကာမရာဂပရိဠာဟာ. န သော တံ ဝေဒနံ ဝေဒိယတီတိ သော တံ ကာမဝေဒနံ ဝိဃာတပရိဠာဟဝေဒနဉ္စ န ဝေဒိယတိ. ဣဒမက္ခာတံ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမေဟိ နိဿဋတ္တာ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိဖလေန နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ‘‘ပုန ကာမာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏမေဝ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

200. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'නිස්සාරණීයා' යනු (ක්ලේශයන්ගෙන්) බැහැර වූ හෙවත් වෙන් වූ යන අර්ථයයි. 'ධාතුයෝ' යනු ආත්මයෙන් ශුන්‍ය වූ ස්වභාවයන් ය. 'කාමං මනසිකරෝතෝ' යනු කාමය මෙනෙහි කරන්නා වූ, එනම් අසුභ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට, ඖෂධයක් ගෙන විෂ පරීක්ෂා කරන්නකු මෙන්, විමසා බැලීම පිණිස කාමය දෙසට සිත යොමු කරන භික්ෂුව පිළිබඳ අර්ථයයි. 'න පක්ඛන්දති' යනු (එහි) ඇතුළු නොවේ. 'නප්පසීදති' යනු පැහැදීමකට පත් නොවේ. 'න සන්තිට්ඨති' යනු නොපිහිටයි. 'නාධිමුච්චති' යනු තදින් බැඳීමකට හෙවත් අධිමෝක්ෂයට පත් නොවේ. යම් සේ ගින්නට දැමූ කුකුළු පියාපතක් හෝ නහර කැබැල්ලක් හැකිළේ ද, කුණ්ඩලනය වේ ද, ආපසු හැරේ ද, විහිදී නොයයි ද, එසේම සිත පසුබසී, විහිදී නොයයි. 'නෙක්ඛම්මං ඛෝ පන' යනු මෙහි 'නෙක්ඛම්ම' නම් අසුභ අරමුණු කොට ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. එය මෙනෙහි කරන ඔහුගේ සිත එහි බැසගනී. 'තස්ස තං චිත්තං' යනු ඔහුගේ එම අසුභ ධ්‍යාන සිතයි. 'සුගතං' යනු නිසි ගෝචර අරමුණෙහි හැසිරුණු බැවින් මැනවින් ගිය බවයි. 'සුභාවිතං' යනු නොපිරිහෙන ස්වභාවය නිසා මැනවින් වඩන ලද බවයි. 'සුවුට්ඨිතං' යනු කාමයන්ගෙන් මැනවින් නික්මුණු බවයි. 'සුවිමුත්තං' යනු කාමයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'කාමපච්චයා ආසවා' යනු කාමය හේතුවෙන් උපදින ආශ්‍රව සතරයි. 'විඝාතා' යනු දුක් පීඩායි. 'පරිළාහා' යනු කාමරාගය නිසා හටගන්නා දැවීම් ය. ඔහු ඒ කාම වේදනාව හෝ විඝාත-පරිළාහ වේදනාවන් නොවිඳියි. මෙය අසුභ ධ්‍යානය කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'කාමයන්ගෙන් නික්මීම' යැයි වදාරන ලදී. යම් භික්ෂුවක් එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විදර්ශනා කොට අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණ, අනාගාමී ඵලයෙන් නිවන දැක, 'නැවත කාමයෝ නම් නැතැ'යි දනී ද, ඔහුගේ සිත ඒකාන්තයෙන් ම නික්මුණකි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဒုတိယဝါရေ မေတ္တာဈာနာနိ ဗျာပါဒဿ နိဿရဏံ နာမ. တတိယဝါရေ ကရုဏာဈာနာနိ ဝိဟိံသာယ နိဿရဏံ နာမ. စတုတ္ထဝါရေ အရူပဇ္ဈာနာနိ ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. အစ္စန္တနိဿရဏဉ္စေတ္ထ အရဟတ္တဖလံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဉ္စမဝါရေ သက္ကာယံ မနသိကရောတောတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သုက္ခဝိပဿကဿ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝီမံသနတ္ထံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿ. ဣဒမက္ခာတံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန စ ဖလေန စ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ‘‘ပုန သက္ကာယော နတ္ထီ’’တိ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ဣဒါနိ ဧဝံ သက္ကာယနိဿရဏံ နိရောဓံ ပတွာ ဌိတဿ ခီဏာသဝဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော တဿ ကာမနန္ဒီပိ နာနုသေတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာနုသေတီတိ န နိဗ္ဗတ္တတိ. အနနုသယာတိ အနိဗ္ဗတ္တိယာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි - දෙවන වාරයේ දී මෙත්තා ධ්‍යාන ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීම ලෙස ද, තෙවන වාරයේ දී කරුණා ධ්‍යාන විහිංසාවෙන් නික්මීම ලෙස ද, සතරවන වාරයේ දී අරූප ධ්‍යාන රූපයන්ගෙන් නික්මීම ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි ඒකාන්ත නික්මීම ලෙස අර්හත් ඵලය යෙදිය යුතුය. පස්වන වාරයේ දී 'සක්කායං මනසිකරෝතෝ' යනු ශුද්ධ වූ සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක අර්හත් භාවයට පත් වූ, ශුෂ්ක විදර්ශක (ධ්‍යාන රහිතව විදර්ශනා කළ) රහතන් වහන්සේ නමක් ඵල සමපත්තියෙන් නැගී සිට, විමසා බැලීම පිණිස පංච උපාදානස්කන්ධයන් දෙසට සිත යොමු කරන අවස්ථාවයි. 'ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණං' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් හා ඵලයෙන් නිවන දැක සිටින භික්ෂුවට 'නැවත සක්කායක් (පංචස්කන්ධයක්) නැතැ'යි උපදින අර්හත් ඵල සමපත්ති සිත සක්කාය නිස්සරණය යැයි වදාරන ලදී. දැන් මෙසේ සක්කාය නිරෝධය වූ නිවනට පැමිණ සිටින ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ගුණය පවසමින් 'තස්ස කාමනන්දීපි නානුසේති' (ඔහු තුළ කාම නන්දිය අනුශය වශයෙන් නොපිහිටයි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නානුසේති' යනු හට නොගනී යන්නයි. 'අනනුසයා' යනු හට නොගන්නා බැවිනි. මෙහි සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන බ්‍රාහ්මණ වර්ගයයි.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

၅. ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ

5. පස්වන පණ්ණාසකය.

(၂၁) ၁. ကိမိလဝဂ္ဂေါ

(21) 1. කිමිල වර්ගය.

၁. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කිමිල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀၁. ပဉ္စမဿ [Pg.76] ပဌမေ ကိမိလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. နိစုလဝနေတိ မုစလိန္ဒဝနေ. ဧတဒဝေါစာတိ အယံ ကိရ ထေရော တသ္မိံယေဝ နဂရေ သေဋ္ဌိပုတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ပဋိလဘိ. သော အတ္တနာ နိဝုတ္ထံ ခန္ဓသန္တာနံ အနုဿရန္တော ကဿပဒသဗလဿ သာသနောသက္ကနကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ စတူသု ပရိသာသု သာသနေ အဂါရဝံ ကရောန္တီသု နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ပဗ္ဗတံ အာရုယှ တတ္ထ သမဏဓမ္မံ ကတွာ အတ္တနော နိဝုတ္ထဘာဝံ အဒ္ဒသ. သော ‘‘သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ တံ ကာရဏံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဧတံ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

201. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'කිමිලායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'නිචුලවනය' යනු මුචලින්ද වනයයි. 'ඒතදවෝච' යනු මෙම කිමිල තෙරුන් වහන්සේ එම නගරයෙහිම සිටු පුත්‍රයෙකු වී බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී පූර්වේනිවාසනුස්සති ඥානය ලැබූහ. උන්වහන්සේ තමන් වාසය කළ ස්කන්ධ සන්තතිය සිහිපත් කරද්දී, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහෙන සමයෙහි පැවිදි වී, සතර පිරිස ශාසනය කෙරෙහි අගෞරව කරද්දී, ඉණිමඟක් බැඳ පර්වතයකට නැග එහි ශ්‍රමණ ධර්මය පුරා තමන්ගේ (අතීත) පැවැත්ම දුටු සේක. උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඒ කාරණය විමසන්නෙමි'යි සිතා 'ස්වාමීනි, එයට හේතුව කුමක්ද' යනාදී වචන පැවසූහ.

သတ္ထရိ အဂါရဝါ ဝိဟရန္တိ အပ္ပတိဿာတိ သတ္ထရိ ဂါရဝဉ္စေဝ ဇေဋ္ဌကဘာဝဉ္စ အနုပဋ္ဌပေတွာ ဝိဟရန္တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ စေတိယင်္ဂဏာဒီသု ဆတ္တံ ဓာရေတွာ ဥပါဟနာ အာရုယှ ဝိစရန္တော နာနပ္ပကာရဉ္စ နိရတ္ထကကထံ ကထေန္တော သတ္ထရိ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. ဓမ္မဿဝနဂ္ဂေ ပန နိသီဒိတွာ နိဒ္ဒါယန္တော စေဝ နာနပ္ပကာရဉ္စ နိရတ္ထကကထံ ကထေန္တော ဓမ္မေ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. သံဃမဇ္ဈေ ဗာဟာဝိက္ခေပကံ နာနတ္တကထံ ကထေန္တော ထေရနဝမဇ္ဈိမေသု စ စိတ္တီကာရံ အကရောန္တော သံဃေ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. သိက္ခံ အပရိပူရေန္တော သိက္ခာယ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. အညမညံ ကလဟဘဏ္ဍနာဒီနိ ကရောန္တော အညမညံ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයෙන් වෙසෙති' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවය හෝ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය නොපිහිටුවා වාසය කිරීමයි. සෙසු පදවල ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී, චෛත්‍ය මළුව ආදියේ කුඩ දරාගෙන, පාවහන් පැළඳ ඇවිදීම සහ නොයෙක් ආකාරයේ නිසරු කතා පැවසීම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවෙහි හිඳගෙන නිදාගැනීම සහ නිසරු කතා පැවසීම ධර්මය කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. සංඝයා මැද දෑත් වීසි කරමින් නොයෙක් විකාර කතා පැවසීම ද, මහා තෙරුන්, නවක හා මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි ගෞරවයක් නොකිරීම ද සංඝයා කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ශික්ෂාපද සම්පූර්ණ නොකිරීම ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. ඔවුනොවුන් කලහ-බහුවචන ආදිය කිරීම එකිනෙකා කෙරෙහි අගෞරවයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නම් වේ. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၃. အဿာဇာနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀၃-၂၀၄. တတိယေ အဇ္ဇဝေနာတိ ဥဇုဘာဝေန အဝင်္ကဂမနေန. ဇဝေနာတိ ပဒဇဝေန. မဒ္ဒဝေနာတိ သရီရမုဒုတာယ. ခန္တိယာတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိယာ. သောရစ္စေနာတိ သုစိသီလတာယ. ဘိက္ခုဝါရေ အဇ္ဇဝန္တိ ဉာဏဿ ဥဇုကဂမနံ. ဇဝေါတိ သူရံ ဟုတွာ ဉာဏဿ ဂမနဘာဝေါ. မဒ္ဒဝန္တိ [Pg.77] သီလမဒ္ဒဝံ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိယေဝ. သောရစ္စံ သုစိသီလတာယေဝ. စတုတ္ထေ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ.

203-204. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'අජ්ජවේන' යනු ඍජු බවින් හෙවත් ඇද නැති ගමනින් යුක්ත වීමයි. 'ජවේන' යනු පාදයන්හි වේගයෙනි. 'මද්දවේන' යනු ශරීරයේ මෘදු බවිනි. 'ඛන්තියා' යනු අධිවාසනා ක්ෂාන්තියෙනි. 'සෝරච්චේන' යනු පිරිසිදු සීලයෙන් යුක්ත බවිනි. භික්ෂු වාරයෙහි 'අජ්ජවං' යනු ප්‍රඥාවෙහි ඍජු ගමනයි. 'ජවෝ' යනු වීරියවන්තව ප්‍රඥාව මෙහෙයවන ස්වභාවයයි. 'මද්දවං' යනු සීලයේ මෘදු බවයි. 'ඛන්තී' යනු අධිවාසනා ක්ෂාන්තියමයි. 'සෝරච්චං' යනු පිරිසිදු සීලවන්ත බවමයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර වූ බල පහක් ගැන වදාරන ලදී.

၅. စေတောခိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චේතෝඛිල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀၅. ပဉ္စမေ စေတောခိလာတိ စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝါ, ကစဝရဘာဝါ, ခါဏုကဘာဝါ. သတ္ထရိ ကင်္ခတီတိ သတ္ထု သရီရေ ဝါ ဂုဏေ ဝါ ကင်္ခတိ. သရီရေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဒွတ္တိံသဝရပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ နာမ သရီရံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ, ဂုဏေ ကင်္ခမာနော ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ဝိစိကိစ္ဆတီတိ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတိ, ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိနိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ. နာဓိမုစ္စတီတိ ဧဝမေတန္တိ အဓိမောက္ခံ န ပဋိလဘတိ. န သမ္ပသီဒတီတိ ဂုဏေသု ဩတရိတွာ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆဘာဝေန ပသီဒိတုံ အနာဝိလော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ. အာတပ္ပာယာတိ ကိလေသသန္တာပကဝီရိယကရဏတ္ထာယ. အနုယောဂါယာတိ ပုနပ္ပုနံ ယောဂါယ. သာတစ္စာယာတိ သတတကိရိယာယ. ပဓာနာယာတိ ပဒဟနတ္ထာယ. အယံ ပဌမော စေတောခိလောတိ အယံ သတ္ထရိ ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတော ပဌမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဧဝမေတဿ ဘိက္ခုနော အပ္ပဟီနော ဟောတိ.

205. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘චේතෝඛිල’ යනු සිතේ ඇති තද ස්වභාවය, කුණු කසළ වැනි ස්වභාවය සහ තොන්ඩුවක් (ගොනුවක්) වැනි ස්වභාවයයි. ‘සත්ථරි කංඛති’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරය කෙරෙහි හෝ ගුණ කෙරෙහි හෝ සැක කිරීමයි. ශරීරය කෙරෙහි සැක කරන්නා වූ පුද්ගලයා, ‘දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණු ශරීරයක් ඇත්ත වශයෙන්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි; ගුණ කෙරෙහි සැක කරන්නා වූ පුද්ගලයා, ‘අතීත අනාගත වර්තමාන යන කාලත්‍රයම දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ සර්වඥතාඥානයක් ඇත්ත වශයෙන්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘විචිකිච්ඡති’ යනු සොයමින් වෙහෙසට පත්වීම, දුකට පැමිණීම සහ කිසිවක් නිශ්චය කර ගැනීමට නොහැකි වීමයි. ‘නාධිමුච්චති’ යනු ‘මෙය මෙසේමය’ කියා නිශ්චය කර ගැනීමක් ලබා නොගැනීමයි. ‘න සම්පසීදති’ යනු ගුණ කෙරෙහි බැසගෙන, සැක රහිත බවින් යුතුව පහදින්නට හෝ නොකැලඹුණු බවට පත්වන්නට නොහැකි වීමයි. ‘ආතප්පාය’ යනු කෙලෙස් තවන වීර්යය කිරීම පිණිසයි. ‘අනුයෝගාය’ යනු නැවත නැවත යෙදීම පිණිසයි. ‘සාතච්චාය’ යනු නිරන්තරයෙන්ම කිරීම පිණිසයි. ‘පධානාය’ යනු ප්‍රධන් වීර්යය වැඩීම පිණිසයි. ‘අයං පඨමෝ චේතෝඛිලෝ’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ විචිකිච්ඡාව නම් වූ සිතේ පවත්නා පළමුවැනි තද ස්වභාවයයි; මෙය මේ මහණහු විසින් ප්‍රහීණය කර නැත.

ဓမ္မေတိ ပရိယတ္တိဓမ္မေ စ ပဋိဝေဓဓမ္မေ စ. ပရိယတ္တိဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဝဒန္တိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧတံ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ပဋိဝေဓဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဝိပဿနာနိဿန္ဒော မဂ္ဂေါ နာမ, မဂ္ဂနိဿန္ဒံ ဖလံ နာမ, သဗ္ဗသင်္ခါရပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ နာမာတိ ဝဒန္တိ, တံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သံဃေ ကင်္ခတီတိ ‘‘ဥဇုပ္ပဋိပန္နော’’တိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ‘‘ဧဝရူပံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ သမူဟဘူတော သံဃော နာမ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သိက္ခာယ ကင်္ခမာနော ‘‘အဓိသီလသိက္ခာ နာမ အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာ နာမာတိ ဝဒန္တိ, သာ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အယံ ပဉ္စမောတိ အယံ သဗြဟ္မစာရီသု ကောပသင်္ခါတော ပဉ္စမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ကစဝရဘာဝေါ ခါဏုကဘာဝေါ.

‘ධම්මේ’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයෙහි සහ ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙහි ය. පර්යාප්ති ධර්මයෙහි සැක කරන්නා, ‘ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ධර්ම ස්කන්ධ අසූහාර දහසක් ඇතැයි කියති, මෙය ඇත්තක් ද නැත්තක් ද’ යි සැක කරයි. ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙහි සැක කරන්නා, ‘විදර්ශනාවේ ප්‍රතිඵලය මාර්ගය නම්‍ ය, මාර්ගයේ ප්‍රතිඵලය ඵලය නම්‍ ය, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම නිවන නම්‍ යැයි පවසති; එය ඇත්තටම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘සංඝේ කංඛති’ යනු ‘උජුප්පටිපන්නෝ’ ආදී පදයන්ගේ වශයෙන්, ‘මෙසේ පිළිපන් සතර මඟ හතර ඵලයට පත් අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල සමූහයා වූ සංඝයා නම් වූ පිරිසක් ඇත්තටම සිටිත් ද නැද්ද’ යි සැක කිරීමයි. ශික්ෂාවෙහි සැක කරන්නා, ‘අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව හා අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව කියා තුන් වැදෑරුම් ශික්ෂාවන් පවතින බව පවසති; ඒවා සැබවින්ම තිබේද නැද්ද’ යි සැක කරයි. ‘අයං පඤ්චමෝ’ යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ ක්‍රෝධය නම් වූ, සිතේ පස්වැනි තද ස්වභාවය, කුණු කසළ වැනි ස්වභාවය හා තොන්ඩුවක් වැනි ස්වභාවයයි.

၆. ဝိနိဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විනිබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀၆. ဆဋ္ဌေ စေတသောဝိနိဗန္ဓာတိ စိတ္တံ ဝိနိဗန္ဓိတွာ မုဋ္ဌိယံ ကတွာ ဝိယ ဂဏှန္တီတိ စေတသောဝိနိဗန္ဓာ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပိ. ကာယေတိ [Pg.78] အတ္တနော ကာယေ. ရူပေတိ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ. ယာဝဒတ္ထန္တိ ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရပူရံ. တဉှိ ဥဒရံ အဝဒေဟနတော ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဝုစ္စတိ. သေယျသုခန္တိ မဉ္စပီဌသုခံ, ဥတုသုခံ ဝါ. ပဿသုခန္တိ ယထာ သမ္ပရိဝတ္တကံ သယန္တဿ ဒက္ခိဏပဿ ဝါမပဿာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဥပ္ပန္နသုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. အနုယုတ္တောတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထယိတွာ. သီလေနာတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဝတန္တိ ဝတသမာဒါနံ. တပေါတိ တပစရဏံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မေထုနဝိရတိ. ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမီတိ မဟေသက္ခဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ. ဒေဝညတရော ဝါတိ အပ္ပေသက္ခဒေဝေသု ဝါ အညတရောတိ.

206. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘චේතසෝ විනිබන්ධ’ යනු සිත බැඳ දමා මිට මොලවා ගත්තාක් මෙන් අල්ලා ගන්නා බැවින් චේතසෝ විනිබන්ධ නම් වේ. ‘කාමේ’ යනු වස්තු කාමයන්හි මෙන්ම ක්ලේශ කාමයන්හි ද වේ. ‘කායේ’ යනු තමාගේ රූප කාය කෙරෙහිය. ‘රූපේ’ යනු බාහිර රූපයන් කෙරෙහිය. ‘යාවදත්ථං’ යනු යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණටමය. ‘උදරාවදේහකං’ යනු කුස පිරෙන තුරු ආහාර ගැනීමයි. කුස (බඩ) පුරවන බැවින් එය ‘උදරාවදේහක’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෙය්‍යාසුඛං’ යනු ඇඳ පුටු මත නිදා ගැනීමෙන් ලබන සැපයයි, එසේත් නැතිනම් සෘතු සැපයයි. ‘පස්සසුඛං’ යනු නිදා සිටින පුද්ගලයා දෙපසට හැරෙමින් දකුණු පසට සහ වම් පසට සැතපීමෙන් ලබන සැපයයි. ‘මිද්ධසුඛං’ යනු නින්දෙන් ලබන සැපයයි. ‘අනුයුත්තෝ’ යනු එයටම දැඩි ලෙස යොමුව වාසය කිරීමයි. ‘පණිධාය’ යනු ප්‍රාර්ථනා කොට තබාය. ‘සීලේන’ ආදී පදයන්හි ‘සීලං’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. ‘වතං’ යනු වත් සමාදන් වීමයි. ‘තපෝ’ යනු තපස් රැකීමයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු මෛථුනයෙන් වැළකීමයි. ‘දේවෝ වා භවිස්සාමී’ යනු මහානුභාව සම්පන්න දෙවියෙක් වන්නෙමි යන්නයි. ‘දේවඤ්ඤතරෝ වා’ යනු අල්පේශාක්‍ය දෙවියන් අතර යම් කිසි දෙවියෙක් වන්නෙමි යන්නයි. මේ එහි අර්ථයයි.

၇-၈. ယာဂုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. යාගු සූත්‍රාදි වර්ණනාවයි.

၂၀၇-၂၀၈. သတ္တမေ ဝါတံ အနုလောမေတီတိ ဝါတံ အနုလောမေတွာ ဟရတိ. ဝတ္ထိံ သောဓေတီတိ ဓမနိယော သုဒ္ဓါ ကရောတိ. အာမာဝသေသံ ပါစေတီတိ သစေ အာမာဝသေသကံ ဟောတိ, တံ ပါစေတိ. အဋ္ဌမေ အစက္ခုဿန္တိ န စက္ခူနံ ဟိတံ, စက္ခုံ ဝိသုဒ္ဓံ န ကရောတိ.

207-208. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘වාතං අනුලෝමේති’ යනු වාතය පහළට ගෙන ගොස් ආහාර ජීර්ණයට උපකාරී වීමයි. ‘වත්ථිං සෝධේති’ යනු නහර පිරිසිදු කිරීමයි. ‘ආමාවසේසං පාචේති’ යනු යම් ආහාර කොටසක් ඉතිරිව ඇත්නම් එය පැසවීමට (ජීර්ණයට) සැලැස්වීමයි. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අචක්ඛුස්සං’ යනු ඇස්වලට හිතකර නොවන, ඇස පිරිසිදු නොකරන්නා වූ දෙයයි.

၉. ဂီတဿရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ගීතස්සර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀၉. နဝမေ အာယတကေနာတိ ဒီဃေန, ပရိပုဏ္ဏပဒဗျဉ္ဇနကံ ဂါထာဝတ္တဉ္စ ဝိနာသေတွာ ပဝတ္တေန. သရကုတ္တိမ္ပိ နိကာမယမာနဿာတိ ဧဝံ ဂီတဿရော ကာတဗ္ဗောတိ သရကိရိယံ ပတ္ထယမာနဿ. သမာဓိဿ ဘင်္ဂေါ ဟောတီတိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ ဝိနာသော ဟောတိ.

209. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘ආයතකේන’ යනු සම්පූර්ණ පද හා ව්‍යංජන ඇති ගාථා ධර්මයේ තාලය නසමින් දිගු කොට ගැයීමයි. ‘සරකුත්තිම්පි නිකාමයමානස්ස’ යනු ‘මෙසේ ගීත හඬක් මෙන් ශබ්දය කළ යුතුය’ කියා ශබ්ද මාධුර්යය කෙරෙහි ආශා කරන්නාටයි. ‘සමාධිස්ස භංගෝ හෝති’ යනු ශමථ හා විදර්ශනා චිත්තයන්ගේ විනාශය සිදු වේ.

၁၀. မုဋ္ဌဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මුට්ඨස්සති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၀. ဒသမေ ဒုက္ခံ သုပတီတိ နာနာဝိဓံ သုပိနံ ပဿန္တော ဒုက္ခံ သုပတိ. ဒုက္ခံ ပဋိဗုဇ္ဈတီတိ ပဋိဗုဇ္ဈန္တောပိ ဥတ္တသိတွာ သလောမဟံသော ပဋိဗုဇ္ဈတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိသမ္ပဇညံ မိဿကံ ကထိတံ.

210. දහවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘දුක්ඛං සුපති’ යනු නොයෙක් වැදෑරුම් සිහින දකිමින් දුක සේ නිදා ගැනීමයි. ‘දුක්ඛං පටිබුජ්ඣති’ යනු පිබිදෙන විට ද තැතිගෙන, ලොමුදැහගැනීම සහිතව පිබිදීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සතිසම්පජඤ්ඤය මිශ්‍ර කොට දේශනා කරන ලදී.

ကိမိလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවැනි කිමිල වර්ගයයි.

(၂၂) ၂. အက္ကောသကဝဂ္ဂေါ

(22) 2. අක්කෝසක වර්ගයයි.

၁. အက္ကောသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අක්කෝසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၁. ဒုတိယဿ [Pg.79] ပဌမေ အက္ကောသကပရိဘာသကောတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသကော, ဘယဒဿနေန ပရိဘာသကော. ဆိန္နပရိပန္ထောတိ လောကုတ္တရပရိပန္ထဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပရိပန္ထော. ရောဂါတင်္ကန္တိ ရောဂေါယေဝ ကိစ္ဆဇီဝိကာယာဝဟနတော ရောဂါတင်္ကော နာမ.

211. දෙවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘අක්කෝසකපරිභාසකෝ’ යනු දස වැදෑරුම් අක්කෝස වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ සහ බිය පෙන්වා පරිභව කරන්නා වූ පුද්ගලයායි. ‘ඡින්නපරිපන්ථෝ’ යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගයට ඇති බාධාවන් (අපායගාමී බාධාවන්) සිඳී ඇති බැවින් සිඳුණු බාධා ඇත්තායි. ‘රෝගාතංකං’ යනු රෝගයම ඉතා දුෂ්කර ජීවිතයක් උදා කර දෙන බැවින් රෝගාතංක නම්‍ වේ.

၂. ဘဏ္ဍနကာရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. භණ්ඩනකාරක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၂. ဒုတိယေ အဓိကရဏကာရကောတိ စတုန္နံ အဓိကရဏာနံ အညတရဿ ကာရကော. အနဓိဂတန္တိ ပုဗ္ဗေ အပ္ပတ္တဝိသေသံ.

212. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අධිකරණකාරකෝ’ යනු සතර වැදෑරුම් අධිකරණයන්ගෙන් යම් කිසි අධිකරණයක් කරන්නා වූ පුද්ගලයායි. ‘අනධිගතං’ යනු පෙර නොලැබූ සුවිශේෂී ගුණ ධර්මයන් ය.

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ශීල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၃. တတိယေ ဒုဿီလောတိ အသီလော နိဿီလော. သီလဝိပန္နောတိ ဝိပန္နသီလော ဘိန္နသံဝရော. ပမာဒါဓိကရဏန္တိ ပမာဒကာရဏာ. ဣဒဉ္စ သုတ္တံ ဂဟဋ္ဌာနံ ဝသေန အာဂတံ, ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ ပန လဗ္ဘတေဝ. ဂဟဋ္ဌော ဟိ ယေန ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, ယဒိ ကသိယာ, ယဒိ ဝဏိဇ္ဇာယ, ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပမတ္တော တံ တံ ယထာကာလံ သမ္ပာဒေတုံ န သက္ကောတိ, အထဿ မူလံ ဝိနဿတိ. မာဃာတကာလေပိ ပါဏာတိပါတံ အဒိန္နာဒါနာဒီနိ စ ကရောန္တော ဒဏ္ဍဝသေန မဟတိံ ဘောဂဇာနိံ နိဂစ္ဆတိ. ပဗ္ဗဇိတော ဒုဿီလော ပမာဒကာရဏာ သီလတော ဗုဒ္ဓဝစနတော ဈာနတော သတ္တအရိယဓနတော စ ဇာနိံ နိဂစ္ဆတိ. ဂဟဋ္ဌဿ ‘‘အသုကော အသုကကုလေ ဇာတော ဒုဿီလော ပါပဓမ္မော ပရိစ္စတ္တဣဓလောကပရလောကော သလာကဘတ္တမတ္တမ္ပိ န ဒေတီ’’တိ စတုပရိသမဇ္ဈေ ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ. ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘အသုကော နာသက္ခိ သီလံ ရက္ခိတုံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတုံ, ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီဟိ ဇီဝတိ, ဆဟိ အဂါရဝေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဧဝံ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ.

213. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘දුස්සීලෝ’ යනු ශීලයක් නැති, ශීලයෙන් තොර වූ පුද්ගලයායි. ‘සීලවිපන්නෝ’ යනු ශීලය පිරිහුණු, සංවරය බිඳී ගිය තැනැත්තායි. ‘පමාදාධිකරණං’ යනු ප්‍රමාදය හේතුවෙන් යන්නයි. මෙම සූත්‍රය ගෘහස්ථයන්ගේ වශයෙන් දේශනා කළ ද, පැවිද්දන්ට ද අදාළ වේ. ගෘහස්ථයා යම් යම් වෘත්තියකින් ජීවත් වන්නේ ද, එය ගොවිතැන හෝ වෙළඳාම වුවද, ඔහු ප්‍රාණඝාතාදියෙහි යෙදෙමින් ප්‍රමාද වූවොත්, නියමිත කාලයට එම කටයුතු සම්පූර්ණ කර ගැනීමට නොහැකි වී ඔහුගේ ධනය විනාශ වේ. රජු විසින් සතුන් නොමරන්නැයි අණ කර ඇති කාලයක පවා ප්‍රාණඝාත, අදත්තාදාන ආදියෙහි යෙදීමෙන් දඬුවම් වශයෙන් විශාල ධන විනාශයකට ඔහු පත් වේ. පැවිද්දා ද දුස්සීල වී ප්‍රමාද වීමෙන්, ශීලයෙන් ද බුද්ධ වචනයෙන් ද ධ්‍යානයෙන් ද සප්ත ආර්ය ධනයෙන් ද පිරිහීමට පත් වේ. ගෘහස්ථයා ගැන ‘අසවල් කුලයේ උපන් අසවලා දුස්සීලයි, පාපී ධර්ම ඇත්තෙකි, මෙලොව පරලොව අර්ථයන් අතහැරියෙකි, ඔහු සලාක බතක් පවා නොදෙයි’ කියා සිව්වනක් පිරිස මැද නරක කීර්තියක් පැතිර යයි. පැවිද්දා ගැන ද ‘අසවල් මහණාට ශීලය රැකීමට හෝ බුද්ධ වචනය උගැනීමට නොහැකි විය, වෙදකම් ආදියෙන් ජීවත් වෙයි, සවැදෑරුම් අගෞරවයන්ගෙන් යුක්තයි’ කියා නරක කීර්තියක් පැතිර යයි.

အဝိသာရဒေါတိ ဂဟဋ္ဌော တာဝ ‘‘အဝဿံ ဗဟူနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနေ ကောစိ မမ ကမ္မံ ဇာနိဿတိ, အထ မံ နိဂ္ဂဏှိဿန္တိ ဝါ, ရာဇကုလဿ ဝါ ဒဿန္တီ’’တိ သဘယော ဥပသင်္ကမတိ. မင်္ကုဘူတော စ ပတိတက္ခန္ဓော အဓောမုခေါ [Pg.80] အင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ကသန္တော နိသီဒတိ, ဝိသာရဒေါ ဟုတွာ ကထေတုံ န သက္ကောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ ‘‘ဗဟူ ဘိက္ခူ သန္နိပတိတာ, အဝဿံ ကောစိ မမ ကမ္မံ ဇာနိဿတိ, အထ မေ ဥပေါသထမ္ပိ ပဝါရဏမ္ပိ ဌပေတွာ သာမညာ စာဝေတွာ နိက္ကဍ္ဎိဿန္တီ’’တိ သဘယော ဥပသင်္ကမတိ, ဝိသာရဒေါ ဟုတွာ ကထေတုံ န သက္ကောတိ. ဧကစ္စော ပန ဒုဿီလောပိ ဒပ္ပိတော ဝိယ စရတိ, သောပိ အဇ္ဈာသယေန မင်္ကု ဟောတိယေဝ.

අවිසාරද (විශ්වාසයක් නැති) යනු: පළමුව ගිහියා පිළිබඳවයි. 'බොහෝ දෙනෙකු රැස්වන ස්ථානයකදී කිසිවෙකු මගේ (අකුසල්) ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට මට දඬුවම් කරනු ඇත, නැතහොත් රජ පවුලට පාවා දෙනු ඇත' යන බියෙන් යුක්තව එතැනට පැමිණෙයි. හීන වූ සිත් ඇතිව, කරබාගෙන, බිම බලාගෙන, මාපට ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් වාඩි වී සිටියි. විශාරදව (ආත්ම විශ්වාසයෙන්) කතා කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. මහණ වූ තැනැත්තා ද 'බොහෝ භික්ෂූන් රැස්ව සිටිති, සැබවින්ම කවරෙකු හෝ මගේ ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට මට උපෝසථය හා පවාරණය තහනම් කොට, ශ්‍රමණ භාවයෙන් පහකොට, නෙරපා හරිනු ඇත' යන බියෙන් යුතුව එතැනට පැමිණෙයි. විශාරදව කතා කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. සමහර දුස්සීලයන් උඩඟු අය මෙන් හැසිරුණත්, ඔවුන්ගේ අභ්‍යන්තරය මැලවුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තමය.

သမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီတိ တဿ ဟိ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ဒုဿီလကမ္မံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဋ္ဌာနံ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ. သော ဥမ္မီလေတွာ ဣဓလောကံ ပဿတိ, နိမ္မီလေတွာ ပရလောကံ. တဿ စတ္တာရော အပါယာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သတ္တိသတေန သီသေ ပဟရိယမာနော ဝိယ ဟောတိ. သော ‘‘ဝါရေထ ဝါရေထာ’’တိ ဝိရဝန္တော မရတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီ’’တိ. ပဉ္စမပဒံ ဥတ္တာနမေဝ. အာနိသံသကထာ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'මුළා වී කළුරිය කරයි' යනු: මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින එම දුස්සීලයාට තමන් සමාදන් වී හැසිරුණු දුස්සීල ක්‍රියාවන් සිහියට නැගෙයි. ඔහු ඇස් ඇර මෙලොව බලයි, ඇස් පියා පරලොව බලයි. ඔහුට සතර අපාය පෙනෙන්නට ගනියි. සියයක් හෙල්ලවලින් හිසට පහර දෙන්නාක් මෙන් ඔහුට දැනෙයි. ඔහු 'වළක්වනු, වළක්වනු' යැයි මොරගසමින් මිය යයි. එහෙයින් 'මුළා වී කළුරිය කරයි' යැයි කියන ලදී. පස්වන පදය පැහැදිලිය. ආනිසංස කතාව (ගුණ) මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

၄. ဗဟုဘာဏိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. බහුභාණි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၄. စတုတ္ထေ ဗဟုဘာဏိသ္မိန္တိ ပညာယ အပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဗဟုံ ဘဏန္တေ. မန္တဘာဏိသ္မိန္တိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဘဏန္တေ.

214. හතරවන සූත්‍රයේ 'බහුභාණිස්මිං' යනු ප්‍රඥාවෙන් සීමා නොකර බොහෝ දේ කතා කරන්නා පිළිබඳවයි. 'මන්තභාණිස්මිං' යනු මන්තය යැයි කියනු ලබන ප්‍රඥාවෙන් සීමා කරමින් (මැනවින්) කතා කරන්නා පිළිබඳවයි.

၅. ပဌမအက္ခန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පළමුවන අක්ඛන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၅. ပဉ္စမေ ဝေရဗဟုလောတိ ပုဂ္ဂလဝေရေနပိ အကုသလဝေရေနပိ ဗဟုဝေရော. ဝဇ္ဇဗဟုလောတိ ဒေါသဗဟုလော.

215. පස්වන සූත්‍රයේ 'වේරබහුලෝ' යනු පුද්ගල වෛරයෙන් හා අකුසල වෛරයෙන් බොහෝ වෛර ඇති බවයි. 'වජ්ජබහුලෝ' යනු බොහෝ දොස් ඇති බවයි.

၆. ဒုတိယအက္ခန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවන අක්ඛන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၆. ဆဋ္ဌေ လုဒ္ဒေါတိ ဒါရုဏော ကက္ခဠော. ဝိပ္ပဋိသာရီတိ မင်္ကုဘာဝေန သမန္နာဂတော.

216. හයවන සූත්‍රයේ 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු වූ, රළු වූ තැනැත්තාය. 'විප්පටිසාරී' යනු මැලවුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය.

၇.ပဌမအပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමුවන අපාසාදික සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၇. သတ္တမေ အပါသာဒိကေတိ အပါသာဒိကေဟိ ကာယကမ္မာဒီဟိ သမန္နာဂတေ. ပါသာဒိကေတိ ပသာဒါဝဟေ ပရိသုဒ္ဓသမာစာရေ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

217. හත්වන සූත්‍රයේ 'අපාසාදිකේ' යනු අප්‍රසාදජනක කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත තැනැත්තා පිළිබඳවයි. 'පාසාදිකේ' යනු ප්‍රසාදය එළවන පිරිසිදු ඇවතුම් පැවතුම් ඇති තැනැත්තා පිළිබඳවයි. අටවන හා නවවන සූත්‍රවල අර්ථ පැහැදිලිය.

၁၀. မဓုရာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මධුරා සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၀. ဒသမေ [Pg.81] ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝါ မဓုရာယန္တိ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ စရမာနော မဓုရာနဂရံ သမ္ပာပုဏိတွာ အန္တောနဂရံ ပဝိသိတုံ အာရဘိ. အထေကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ယက္ခိနီ အစေလာ ဟုတွာ ဒွေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ ဇိဝှံ နိလ္လာလေတွာ ဒသဗလဿ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ အန္တောနဂရံ အပ္ပဝိသိတွာ တတောဝ နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရံ အဂမာသိ. မဟာဇနော ခါဒနီယဘောဇနီယဉ္စေဝ သက္ကာရသမ္မာနဉ္စ အာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ အဒါသိ. သတ္ထာ တဿ နဂရဿ နိဂ္ဂဏှနတ္ထာယ ဣမံ သုတ္တံ အာရဘိ. တတ္ထ ဝိသမာတိ န သမတလာ. ဗဟုရဇာတိ ဝါတပဟရဏကာလေ ဥဒ္ဓတေန ရဇက္ခန္ဓေန ပရိယောနဒ္ဓါ ဝိယ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

220. දසවන සූත්‍රයේ 'පඤ්චිමේ භික්ඛවේ ආදීනවා මධුරායං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින සේක්, මධුරා නුවරට පැමිණ නුවරට ඇතුළු වීමට ආරම්භ කළහ. එකල්හි එක් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික යක්ෂණියක් ඇඳුම් රහිතව දෑත් දිගු කරමින්, දිව එළියට දමාගෙන දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ නුවරට ඇතුළු නොවී එතැනින්ම නික්ම විහාරයට වැඩි සේක. මහා ජනයා කෑ යුතු හා බුදිය යුතු දෑ ද සත්කාර සම්මාන ද රැගෙන විහාරයට ගොස් බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට දානය පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම නුවරෙහි දොස් පෙන්වා දීම සඳහා මෙම සූත්‍රය දේශනා කළහ. එහි 'විසමා' යනු සමතලා නොවන භූමියයි. 'බහුරජා' යනු සුළං හමන විට නැගුණු දූවිලි සමූහයෙන් වැසී ගත්තාක් වැනි වූ බවයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලිය.

အက္ကောသကဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන අක්කෝසක වර්ගයයි.

(၂၃) ၃. ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂေါ

(23) 3. දීඝචාරික වර්ගය

၁. ပဌမဒီဃစာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමුවන දීඝචාරික සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၁. တတိယဿ ပဌမေ အနဝတ္ထစာရိကန္တိ အဝဝတ္ထိတစာရိကံ. သုတံ န ပရိယောဒပေတီတိ ယမ္ပိဿ သုတံ အတ္ထိ, တံ ပရိယောဒပေတုံ န သက္ကောတိ. သုတေနေကစ္စေန အဝိသာရဒေါ ဟောတီတိ ထောကထောကေန သုတေန ဝိဇ္ဇမာနေနာပိ ဉာဏေန သောမနဿပ္ပတ္တော န ဟောတိ. သမဝတ္ထစာရေတိ သမဝတ္ထိတစာရေ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

221. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අනවත්තචාරිකං' යනු අස්ථාවර වූ චාරිකාවයි. 'සුතං න පරියෝදපේති' යනු ඔහු ඇසූ දෙයක් ඇත්නම් එය පිරිසිදු කරගැනීමට නොහැකි බවයි. 'සුතේනේකච්චේන අවිසාරදෝ හෝති' යනු ස්වල්ප වශයෙන් ඇසූ දෙයකින් හෝ පවතින ඥානයෙන් සතුටට පත් නොවන බවයි. 'සමවත්තචාරේ' යනු ස්ථාවර චාරිකාවෙහි හැසිරෙන තැනැත්තා පිළිබඳවයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

၃-၄. အတိနိဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. අතිනිවාස සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၂၂၃-၂၂၄. တတိယေ ဗဟုဘဏ္ဍောတိ ဗဟုပရိက္ခာရော. ဗဟုဘေသဇ္ဇောတိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနံ ဗဟုတာယ ဗဟုဘေသဇ္ဇော. ဗျတ္တောတိ ဗျာသတ္တော. သံသဋ္ဌောတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော ဟုတွာ. အနနုလောမိကေနာတိ သာသနဿ အနနုစ္ဆဝိကေန. စတုတ္ထေ ဝဏ္ဏမစ္ဆရီတိ ဂုဏမစ္ဆရီ. ဓမ္မမစ္ဆရီတိ ပရိယတ္တိမစ္ဆရီ.

223-224. තුන්වන සූත්‍රයේ 'බහුභණ්ඩෝ' යනු බොහෝ පිරිකර ඇති බවයි. 'බහුභේසජ්ජෝ' යනු ගිතෙල් වෙඬරු ආදියෙහි බහුලත්වය නිසා බොහෝ බෙහෙත් ඇති බවයි. 'බ්‍යත්තෝ' යනු අතිශයින් ඇලුණු බවයි. 'සංසට්ඨෝ' යනු පස් වැදෑරුම් ඇසුරින් මිශ්‍ර වූ බවයි. 'අනනුලෝමිකේන' යනු ශාසනයට නුසුදුසු වූ දෙයකිනි. හතරවන සූත්‍රයේ 'වණ්ණමච්ඡරී' යනු ගුණ පිළිබඳ මසුරුකමයි. 'ධම්මමච්ඡරී' යනු පර්යාප්ති ධර්මය පිළිබඳ මසුරුකමයි.

၅-၆. ကုလူပကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. කුලූපක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၂၂၅-၂၂၆. ပဉ္စမေ [Pg.82] အနာမန္တစာရေ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘နိမန္တိတော သဘတ္တော သမာနော သန္တံ ဘိက္ခုံ အနာပုစ္ဆာ ပုရေဘတ္တံ ဝါ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝါ ကုလေသု စာရိတ္တံ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ သိက္ခာပဒေ (ပါရာ. ၂၉၄) ဝုတ္တံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ရဟော နိသဇ္ဇာယာတိအာဒီနိပိ တေသံ တေသံ သိက္ခာပဒါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဆဋ္ဌေ အတိဝေလန္တိ အတိက္ကန္တပမာဏကာလံ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

225-226. පස්වන සූත්‍රයේ 'අනාමන්තචාරේ ආපජ්ජති' යනු 'ආරාධනා ලැබූ භික්ෂුවක්ව සිටියදී, පවතින භික්ෂුවකට නොදන්වා පෙරබත්හි හෝ පසුබත්හි කුලයන් කරා හැසිරේ නම්' යන ශික්ෂාපදයේ දක්වා ඇති පරිදි ආපත්තියට පත් වීමයි. 'රහෝ නිසජ්ජාය' ආදිය ද ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්ට අනුව දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයේ 'අතිවේලං' යනු ප්‍රමාණාත්මක කාලය ඉක්මවා යාමයි. හත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

၈. ဥဿူရဘတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උස්සූරභත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၈. အဋ္ဌမေ ဥဿူရဘတ္တေတိ အတိဒိဝါပစနဘတ္တေ. န ကာလေန ပဋိပူဇေန္တီတိ ယာဂုကာလေ ယာဂုံ, ခဇ္ဇကကာလေ ခဇ္ဇကံ, ဘောဇနကာလေ ဘောဇနံ အပစန္တာ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလဿ အတိနာမိတတ္တာ န ကာလေန ပဋိပူဇေန္တိ, အတ္တနော စိတ္တေနေဝ ဒေန္တိ နာမ. တတော တေပိ တေသု အတ္တနော ဂေဟံ အာဂတေသု တထေဝ ကရောန္တိ. ကုလပဝေဏိယာ အာဂတာ ဗလိပဋိဂ္ဂါဟိကာ ဒေဝတာပိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေန လာဘံ လဘမာနာယေဝ ရက္ခန္တိ ဂေါပယန္တိ ပီဠံ အကတွာ. အကာလေ လဘမာနာ ပန ‘‘ဣမေ အမှေသု အနာဒရာ’’တိ အာရက္ခံ န ကရောန္တိ.

228. අටවන සූත්‍රයේ 'උස්සූරභත්තේ' යනු බොහෝ වේලා ගොස් පිසින බතයි. 'න කාලේන පටිපූජේන්ති' යනු කැඳ වේලාවේදී කැඳ ද, කැවිලි වේලාවේදී කැවිලි ද, භෝජන වේලාවේදී භෝජනය ද නොපිසීමෙන් නියමිත කාලය ඉක්මවා ගිය බැවින් නියමිත වේලාවට පූජා නොකරති, හුදෙක් තම සිතට අනුව දෙති. එවිට ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලට එම සත්කාර ලබන්නන් පැමිණි විට ඔවුන් ද එසේම කරති. කුල පරම්පරාවෙන් පැමිණි බලි ලබන දේවතාවෝ ද නියමිත කාලයට ලාභ ලබන්නේ නම් පමණක් පීඩා නොකොට රකිති, ආරක්ෂා කරති. අකාලයේ ලබන විට 'මොවුන් අප කෙරෙහි අනාදරය' යැයි සිතා ආරක්ෂා නොකරති.

သမဏဗြာဟ္မဏာပိ ‘‘ဧတေသံ ဂေဟေ ဘောဇနဝေလာယ ဘောဇနံ န ဟောတိ, ဌိတမဇ္ဈနှိကေ ဒေန္တီ’’တိ မင်္ဂလာမင်္ဂလေသု ကာတဗ္ဗံ န ကရောန္တိ. ဝိမုခါ ကမ္မံ ကရောန္တီတိ ‘‘ပါတော ကိဉ္စိ န လဘာမ, ခုဒါယ ပဋိပီဠိတာ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကောမာ’’တိ ကမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိသီဒန္တိ. အနောဇဝန္တံ ဟောတီတိ အကာလေ ဘုတ္တံ ဩဇံ ဟရိတုံ န သက္ကောတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပလ္လာသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද 'මොවුන්ගේ නිවෙස්වල භෝජන වේලාවට කෑම නැත, දෙන්නේ මධ්‍යහ්නය ඉක්මවා ගිය විටය' යැයි සිතා මංගල අමංගල කටයුතුවලදී කළ යුතු දේ නොකරති. 'විමුඛා කම්මං කරොන්ති' යනු 'උදේ කිසිවක් නොලැබුණෙමු, කුසගින්නෙන් පෙළෙන බැවින් වැඩක් කිරීමට නොහැකිය' යැයි සිතා වැඩ අතහැර වාඩි වී සිටීමයි. 'අනෝජවන්තං හෝති' යනු අකාලයේ අනුභව කළ භෝජනය ඕජාව පැතිරවීමට අසමත් වීමයි. සුක්ක පක්ෂය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) මීට විපරීතව දත යුතුය.

၉. ပဌမကဏှသပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමුවන කණ්හසප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂၉. နဝမေ သဘီရူတိ သနိဒ္ဒေါ မဟာနိဒ္ဒံ နိဒ္ဒါယတိ. သပ္ပဋိဘယောတိ တံ နိဿာယ ဘယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ သပ္ပဋိဘယော. မိတ္တဒုဗ္ဘီတိ ပါနဘောဇနဒါယကမ္ပိ မိတ္တံ ဒုဗ္ဘတိ ဟိံသတိ. မာတုဂါမေပိ ဧသေဝ နယော.

229. නවවන සූත්‍රයේ 'සභීරු' යනු නින්ද සහිත වූ, තද නින්දෙන් නිදාගන්නා බවයි. 'සප්පටිබයෝ' යනු එම සර්පයා නිසා බිය ඇති වන බැවින් බිය සහිත බවයි. 'මිත්තදුබ්භී' යනු කෑම බීම දෙන්නා වූ ද මිතුරාට ද්‍රෝහි වන, හිංසා කරන බවයි. ස්ත්‍රිය පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයමය.

၁၀. ဒုတိယကဏှသပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවන කණ්හසප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၀. ဒသမေ [Pg.83] ဃောရဝိသောတိ ကက္ခဠဝိသော. ဒုဇ္ဇိဝှောတိ ဒွိဓာ ဘိန္နဇိဝှော. ဃောရဝိသတာတိ ဃောရဝိသတာယ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

230. දසවන සූත්‍රයේ 'ඝෝරවිසෝ' යනු දැඩි විෂ ඇති බවයි. 'දුජ්ජිව්හෝ' යනු දෙකට බෙදුණු දිවක් ඇති බවයි. 'ඝෝරවිසතා' යනු දරුණු විෂ ඇති බවයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය.

ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන දීඝචාරික වර්ගයයි.

(၂၄) ၄. အာဝါသိကဝဂ္ဂေါ

(24) 4. ආවාසික වර්ගය

၁. အာဝါသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආවාසික සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ န အာကပ္ပသမ္ပန္နောတိ သမဏာကပ္ပေန သမ္ပန္နော. အဘာဝနီယော ဟောတီတိ ဝဍ္ဎနီယော န ဟောတိ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

231. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'න ආකප්පසම්පන්නෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ශ්‍රමණ ආකල්පයන්ගෙන් (මහණකමට සුදුසු පැවැත්මෙන්) යුක්ත නොවන බවයි. 'අභාවනීයෝ හෝති' යනු දියුණු විය යුතු (වැඩිය යුතු) කෙනෙකු නොවන බවයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၃. သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සෝභන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၃. တတိယေ ပဋိဗလောတိ ကာယဗလေန စ ဉာဏဗလေန စ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိဗလော.

233. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'පටිබලෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කාය බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත වීම නිසා (කටයුතු කිරීමට) සමර්ථ වන බවයි.

၄. ဗဟူပကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. බහූපකාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၄. စတုတ္ထေ ခဏ္ဍဖုလ္လန္တိ ပတိတဋ္ဌာနဉ္စ ဘိန္နဋ္ဌာနဉ္စ. ပဋိသင်္ခရောတီတိ ပဋိပါကတိကံ ကရောတိ. အာရောစေတီတိ ဣဒံ ပဝါရိတကုလာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ.

234. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'ඛණ්ඩඵුල්ලං' යනු වැටුණු ස්ථාන සහ බිඳුණු ස්ථානයන්ය. 'පටිසංඛරෝති' යනු යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමයි (පිළිසකර කිරීමයි). 'ආරෝචේති' යන්න ආරාධනා කළ (පවාරිත) පවුල්වල අනුග්‍රහය ඇතිව කරන ලද්දක් බව පැවසේ.

၅. အနုကမ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුකම්ප සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၅. ပဉ္စမေ အဓိသီလေသူတိ ပဉ္စသု သီလေသု. ဓမ္မဒဿနေ နိဝေသေတီတိ စတုသစ္စဓမ္မဒဿနေ ပတိဋ္ဌာပေတိ. အရဟဂ္ဂတန္တိ သဗ္ဗသက္ကာရာနံ အရဟေ ရတနတ္တယေဝ ဂတံ, တီသု ဝတ္ထူသု ဂရုစိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေထာတိ အတ္ထော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

235. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අධිසීලේසු' යනු පංච ශීලයෙහිය. 'ධම්මදස්සනේ නිවේසේති' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දැකීමෙහි (අවබෝධයෙහි) පිහිටුවීමයි. 'අරහග්ගතං' යනු සියලු සත්කාරයන්ට සුදුසු වූ රත්නත්‍රය විෂයෙහි පැමිණි බවයි; රත්නත්‍රය යන වස්තු තුන කෙරෙහි ගරුබුහුමන් ඇති කරගත යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၇. ဒုတိယအဝဏ္ဏာရဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවන අවණ්ණාරහ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၇. သတ္တမေ [Pg.84] အာဝါသပလိဂေဓီတိ အာဝါသံ ဗလဝဂိဒ္ဓိဝသေန ဂိလိတွာ ဝိယ ဌိတော. သေသံ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

237. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ආවාසපලිගේධී' යනු අධික තණ්හාව (ලෝභය) නිසා ආවාසය ගිලගත්තෙකු මෙන් එහි ඇලී සිටින තැනැත්තායි. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

အာဝါသိကဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන ආවාසික වග්ගයයි.

(၂၅) ၅. ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂေါ

(25) 5. දුච්චරිත වග්ගය.

၁. ပဌမဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු දුච්චරිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဒုစ္စရိတေ သုစရိတေတိ ဣဒံ အဘေဒတော ဝုတ္တံ, ကာယဒုစ္စရိတေတိအာဒိ ကာယဒွါရာဒီနံ ဝသေန ဘေဒတော. သဒ္ဓမ္မာတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မတော. အသဒ္ဓမ္မေတိ အကုသလကမ္မပထသင်္ခါတေ အဿဒ္ဓမ္မေ.

241. පස්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'දුච්චරිතේ සුචරිතේ' යන්න බෙදීමකින් තොරව (පොදුවේ) පවසා ඇත. 'කායදුච්චරිතේ' යනාදිය කාය ද්වාරාදීන්ගේ වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. 'සද්ධම්මා' යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයන්ගෙන්ය. 'අසද්ධම්මේ' යනු අකුසල් කර්මපථ ලෙස හැඳින්වෙන අසද්ධර්මයෙහිය.

၉. သိဝထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සිවථික සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၉. နဝမေ သိဝထိကာယာတိ သုသာနေ. အာရောဒနာတိ အာရောဒနဋ္ဌာနံ. အသုစိနာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယေန.

249. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සිවථිකාය' යනු සොහොනෙහිය. 'ආරෝදනා' යනු හඬා වැලපෙන ස්ථානයයි. 'අසුචිනා' යනු පිළිකුල් සහගත (අපවිත්‍ර) දෙයින්ය.

၁၀. ပုဂ္ဂလပ္ပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. පුග්ගලප්පසාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅၀. ဒသမေ ပုဂ္ဂလပ္ပသာဒေတိ ဧကပုဂ္ဂလသ္မိံ ဥပ္ပန္နပ္ပသာဒေ. အန္တေ နိသီဒါပေတီတိ ဘိက္ခူနံ အာသနပရိယန္တေ နိသီဒါပေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

250. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පුග්ගලප්පසාදේ' යනු එක් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ඇති වූ පැහැදීමයි. 'අන්තේ නිසීදාපේති' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අසන පර්යන්තයෙහි (අසුන් පේළියේ කෙළවරක) වාඩි කරවීමයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන දුච්චරිත වග්ගයයි.

ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පස්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

(၂၆) ၆. ဥပသမ္ပဒါဝဂ္ဂေါ

(26) 6. උපසම්පදා වග්ගය.

၁-၃. ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. උපසම්පාදේතබ්බ සූත්‍රාදී වර්ණනාව.

၂၅၁-၂၅၃. ဆဋ္ဌဿ [Pg.85] ပဌမေ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗန္တိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ. ဒုတိယေ နိဿယော ဒါတဗ္ဗောတိ အာစရိယေန ဟုတွာ နိဿယော ဒါတဗ္ဗော. တတိယေ သာမဏေရော ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ သာမဏေရော ဂဟေတဗ္ဗော. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိပိ သုတ္တာနိ ပဌမဗောဓိယံ ခီဏာသဝဝသေန ဝုတ္တာနိ. စတုတ္ထာဒီနိ အနုပဒဝဏ္ဏနာတော ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

251-253. හයවන (පණ්ණාසකයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි 'උපසම්පාදේතබ්බං' යනු උපජ්ඣායවරයෙකු වී උපසම්පදා කළ යුතු බවයි. දෙවැන්නෙහි 'නිස්සයෝ දාතබ්බෝ' යනු ආචාර්යවරයෙකු වී නිස්සය (ඇසුර) ලබා දිය යුතු බවයි. තෙවැන්නෙහි 'සාමණේරෝ උපට්ඨාපේතබ්බෝ' යනු උපජ්ඣායවරයෙකු වී සාමණේරයෙකු භාරගත යුතු බවයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍ර තුනම ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි රහතන් වහන්සේලාගේ අනුහසින් දේශනා කරන ලදී. හතරවන සූත්‍රයේ සිට පද විවරණය අනුව අර්ථය පැහැදිලිය.

၁. သမ္မုတိပေယျာလာဒိဝဏ္ဏနာ

1. සම්මුති පෙයියාලාදී වර්ණනාව.

၂၇၂. ဘတ္တုဒ္ဒေသကာဒီနံ ဝိနိစ္ဆယကထာ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၅) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. သမ္မတော န ပေသေတဗ္ဗောတိ ပကတိယာ သမ္မတော ‘‘ဂစ္ဆ ဘတ္တာနိ ဥဒ္ဒိသာဟီ’’တိ န ပေသေတဗ္ဗော.

272. භත්තද්දේසක (දාන බෙදා දෙන්නා) ආදීන් පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි පවසා ඇති පරිදි දත යුතුය. 'සම්මතෝ න පේසේතබ්බෝ' යනු ඒ සඳහා සම්මත වූ භික්ෂුවක් "ගොස් දානය නියම කරන්න" යැයි නැවත නියෝග නොකළ යුතු බවයි.

၂၇၃-၂၈၅. သာဋိယဂ္ဂါဟာပကောတိ ဝဿိကသာဋိကာယ ဂါဟာပကော. ပတ္တဂ္ဂါဟာပကောတိ ‘‘ယော စ တဿာ ဘိက္ခုပရိသာယ ပတ္တပရိယန္တော, သော တဿ ဘိက္ခုနော ပဒါတဗ္ဗော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပတ္တဂ္ဂါဟာပကော.

273-285. 'සාටියග්ගාහාපකෝ' යනු වැසි සළු සිවුර ලබා දෙන තැනැත්තායි. 'පත්තග්ගාහාපකෝ' යනු "භික්ෂු පිරිසකගේ අවසානයට ඇති පාත්‍රය යම් භික්ෂුවකට දිය යුතුද" යන විස්තරයෙහි සඳහන් වන පාත්‍ර ලබා දෙන තැනැත්තායි.

၂၉၃-၃၀၂. အာဇီဝကောတိ နဂ္ဂပရိဗ္ဗာဇကော. နိဂဏ္ဌောတိ ပုရိမဘာဂပ္ပဋိစ္ဆန္နော. မုဏ္ဍသာဝကောတိ နိဂဏ္ဌသာဝကော. ဇဋိလကောတိ တာပသော. ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. မာဂဏ္ဍိကာဒယောပိ တိတ္ထိယာ ဧဝ. ဧတေသံ ပန သီလေသု ပရိပူရကာရိတာယ အဘာဝေန သုက္ကပက္ခော န ဂဟိတော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

293-302. 'ආජීවකෝ' යනු නිරුවත් පරිබ්‍රාජකයායි. 'නිගණ්ඨෝ' යනු සිරුරේ ඉදිරි කොටස වසාගත් ශ්‍රවණයෙකි. 'මුණ්ඪසාවකෝ' යනු නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයායි. 'ජටිලකෝ' යනු තාපසයායි. 'පරිබ්බාජකෝ' යනු වස්ත්‍ර හැඳි පරිබ්‍රාජකයායි. මාගණ්ඩිය ආදීහු ද තීර්ථකයෝමය. ඔවුන්ගේ ශීලයන්හි පූර්ණත්වයක් නොමැති බැවින් ඔවුන් කුසල පක්ෂයට ඇතුළත් නොකරන ලදී. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ပဉ္စကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පංචක නිපාත වර්ණනාව නිමාවිය.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි (අටුවාවෙහි)

ဆက္ကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

ඡක්කනිපාත අටුවාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ

1. ආහුනෙය්‍ය වර්ගය

၁. ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. ဆက္ကနိပါတဿ [Pg.87] ပဌမေ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမသ္မိံ သာသနေ ဘိက္ခု. နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနောတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ရာဂသဟဂတေန သောမနဿေန သုမနော ဝါ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ ဒေါသသဟဂတေန ဒေါမနဿေန ဒုမ္မနော ဝါ န ဟောတိ. ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနောတိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ အသမပေက္ခနေန အညာဏုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကဘာဝံ အနာပဇ္ဇိတွာ သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ အာရမ္မဏေ မဇ္ဈတ္တော ဝိဟရတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝဿ သတတဝိဟာရော ကထိတော.

1. ඡක්ක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, මෙහි මහණෙකු' යනු 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණෙකු' යන්නයි. 'සතුටු සිතැති නොවෙයි, නොසතුටු සිතැති නොවෙයි' යනු ඉෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ රාගය සහිත සෝමනස්සයෙන් සතුටු වීම හෝ අනිෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ ද්වේෂය සහිත දෝමනස්සයෙන් නොසතුටු වීම සිදු නොවන බවයි. 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව, සිහි නුවණින් යුක්තව වෙසෙයි' යනු මධ්‍යස්ථ අරමුණු කෙරෙහි නිසි ලෙස නොබැලීම නම් වූ අඥාන උපේක්ෂාවට පත් නොවී, සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව අරමුණ කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව වාසය කිරීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ නිරන්තර වාසය (සතත විහාරය) ගැන පවසා ඇත.

၂. ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂-၄. ဒုတိယေ အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာနေဝ. အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝန္တိ အာသဝါနံ ခယေန အနာသဝံ, န စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝိယ အဘာဝေနာတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝဿ အဘိညာ ပဋိပါဋိယာ ကထိတာ. တတိယစတုတ္ထေသု ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

2-4. දෙවන සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන 'අනේකවිධ ඉද්ධිවිධ' යනාදිය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇති පරිදිම වේ. 'ආසවක්ඛයා අනාසවං' යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ආශ්‍රව රහිත වීමයි; එය චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙහි මෙන් ආශ්‍රවයන්ගේ අභාවය නිසා සිදුවන අනාසව බවක් නොවේ. මේ සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ අභිඤ්ඤා පිළිවෙළ දක්වා ඇත. තෙවන හා සිව්වන සූත්‍රවල රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වා ඇත.

၅-၇. အာဇာနီယသုတ္တတ္တယဝဏ္ဏနာ

5-7. ආජානීය සූත්‍ර තුනේ වර්ණනාව

၅-၇. ပဉ္စမေ အင်္ဂေဟီတိ ဂုဏင်္ဂေဟိ. ခမောတိ အဓိဝါသကော. ရူပါနန္တိ ရူပါရမ္မဏာနံ. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ သရီရဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နော. ဆဋ္ဌေ ဗလသမ္ပန္နောတိ ကာယဗလေန သမ္ပန္နော. သတ္တမေ ဇဝသမ္ပန္နောတိ ပဒဇဝေန သမ္ပန္နော.

5-7. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අංගයන්ගෙන්' යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. 'ඛමෝ' යනු ඉවසන්නා වේ. 'රූපයන්' යනු රූපාරම්මණයන් ය. 'වර්ණ සම්පන්න' යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වීමයි. හයවන සූත්‍රයෙහි 'බලසම්පන්න' යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වීමයි. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ජවසම්පන්න' යනු වේගවත් ගමනින් (පා ජවයෙන්) යුක්ත වීමයි.

၈-၉. အနုတ္တရိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. අනුත්තරිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၈-၉. အဋ္ဌမေ အနုတ္တရိယာနီတိ အညေန ဥတ္တရိတရေန ရဟိတာနိ နိရုတ္တရာနိ. ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ ရူပဒဿနေသု အနုတ္တရံ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု[Pg.88]. ဟတ္ထိရတနာဒီနဉှိ ဒဿနံ န ဒဿနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန ဒသဗလဿ ဝါ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝါ ကသိဏအသုဘနိမိတ္တာဒီနံ ဝါ အညတရဿ ဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏကထာသဝနံ န သဝနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန တိဏ္ဏံ ဝါ ရတနာနံ ဂုဏကထာသဝနံ တေပိဋကဗုဒ္ဓဝစနသဝနံ ဝါ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဏိရတနာဒီနံ လာဘော န လာဘာနုတ္တရိယံ, သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘော ပန လာဘာနုတ္တရိယံ နာမ. ဟတ္ထိသိပ္ပာဒိသိက္ခနံ န သိက္ခာနုတ္တရိယံ, သိက္ခာတ္တယဿ ပူရဏံ ပန သိက္ခာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ပါရိစရိယာ န ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ပါရိစရိယာ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏာနုဿရဏံ န အနုဿတာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ဂုဏာနုဿရဏံ အနုဿတာနုတ္တရိယံ နာမ. ဣတိ ဣမာနိ ဆ အနုတ္တရိယာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ ကထိတာနိ. နဝမေ ဗုဒ္ဓါနုဿတီတိ ဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာ သတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

8-9. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අනුත්තරිය' යනු අන් කිසිවකට වඩා උසස් වූ, තවත් උසස් දෙයක් නැති (නිරුත්තර) ධර්මයන්ය. 'දස්සනානුත්තරිය' යනු රූප දැකීම් අතුරින් අනුත්තර වූවයි. සියලු පදයන්හි මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඇත් රත්නාදිය දැකීම දස්සනානුත්තරිය නොවේ; එහෙත් ස්ථිර ශ්‍රද්ධාවක් ඇති පුද්ගලයා එම ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රේමය නිසා දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේව හෝ භික්ෂු සංඝයාව හෝ කසිණ අසුභ නිමිති ආදියෙන් කිසිවක් දැකීම දස්සනානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ගේ ගුණ කථා ඇසීම සවනානුත්තරිය නොවේ; නමුත් ශ්‍රද්ධාවන්තයා තෙරුවන්ගේ ගුණ කථා හෝ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ඇසීම සවනානුත්තරිය නම් වේ. මැණික් ආදී රත්නයන් ලැබීම ලාභානුත්තරිය නොවේ; නමුත් සප්ත ආර්ය ධනය ලැබීම ලාභානුත්තරිය නම් වේ. හස්ති ශිල්ප ආදිය ඉගෙනීම සික්ඛානුත්තරිය නොවේ; නමුත් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීම සික්ඛානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ට උපස්ථාන කිරීම පාරිචරියානුත්තරිය නොවේ; නමුත් තෙරුවන්ට උපස්ථාන කිරීම පාරිචරියානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්‍රියාදීන්ගේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සතානුත්තරිය නොවේ; නමුත් තෙරුවන්ගේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සතානුත්තරිය නම් වේ. මෙසේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මේ අනුත්තරිය ධර්ම හය දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි 'බුද්ධානුස්සතිය' යනු බුදුගුණ අරමුණු කොට පවතින සිහියයි. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

၁၀. မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මහානාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ မဟာနာမောတိ ဒသဗလဿ စူဠပိတု ပုတ္တော ဧကော သကျရာဇာ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဟုတွာ ဒါသပရိဇနပရိဝုတော ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ယတ္ထ သတ္ထာ, တတ္ထ အဂမာသိ. အရိယဖလံ အဿ အာဂတန္တိ အာဂတဖလော. သိက္ခာတ္တယသာသနံ ဧတေန ဝိညာတန္တိ ဝိညာတသာသနော. ဣတိ အယံ ရာဇာ ‘‘သောတာပန္နဿ နိဿယဝိဟာရံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'මහානාම' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු පියාණන්ගේ පුත්‍ර වූ එක්තරා ශාක්‍ය රජෙකි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද එතැනට ගියේය' යනු උදෑසන ආහාර ගෙන, දාස පිරිවර සමඟ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ගියේය යන්නයි. ඔහුට ආර්ය ඵලය පැමිණි බැවින් 'ආගතඵල' නම් වේ. ඔහු විසින් ත්‍රිවිධ ශික්ෂා සංඛ්‍යාත ශාසනය අවබෝධ කළ බැවින් 'විඤ්ඤාතසාසන' නම් වේ. මෙසේ මේ රජු 'සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ඇසුරු කළ යුතු වාසය (නිඃශ්‍රය විහාරය) විමසන්නෙමි' යි පවසමින් මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.

နေဝဿ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတန္တိ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ရာဂေန ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဟိတံ. ဥဇုဂတန္တိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနေ ဥဇုကမေဝ ဂတံ. တထာဂတံ အာရဗ္ဘာတိ တထာဂတဂုဏေ အာရဗ္ဘ. အတ္ထဝေဒန္တိ အဋ္ဌကထံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ. ဓမ္မဝေဒန္တိ ပါဠိံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ. ဓမ္မူပသဉှိတန္တိ ပါဠိဉ္စ အဋ္ဌကထဉ္စ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ. ပမုဒိတဿာတိ ဒုဝိဓေန ပါမောဇ္ဇေန ပမုဒိတဿ. ပီတိ ဇာယတီတိ ပဉ္စဝိဓာ ပီတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. ကာယော ပဿမ္ဘတီတိ နာမကာယော စ ကရဇကာယော စ ဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သုခန္တိ ကာယိကစေတသိကသုခံ. သမာဓိယတီတိ အာရမ္မဏေ သမ္မာ ဌပိတံ ဟောတိ. ဝိသမဂတာယ ပဇာယာတိ ရာဂဒေါသမောဟဝိသမဂတေသု သတ္တေသု. သမပ္ပတ္တောတိ သမံ ဥပသမံ ပတ္တော ဟုတွာ. သဗျာပဇ္ဈာယာတိ သဒုက္ခာယ. ဓမ္မသောတံ [Pg.89] သမာပန္နောတိ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ ဓမ္မသောတံ သမာပန္နော. ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေတီတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဗြူဟေတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ မဟာနာမော သောတာပန္နဿ နိဿယဝိဟာရံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာပိဿ တမေဝ ကထေသိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပန္နောဝ ကထိတောတိ.

'රාගයෙන් පරියුට්ඨිත නොවෙයි' යනු උපදින්නා වූ රාගයෙන් මනස අල්ලාගනු නොලැබීමයි. 'ඍජුව ගියේ' යනු බුද්ධානුස්සති කමටහනෙහි ඍජුවම යෙදුණේ යන්නයි. 'තථාගතයන් වහන්සේ අරභයා' යනු තථාගත ගුණ අරමුණු කොටගෙනයි. 'අත්ථවේදය' යනු අටුවාව ඇසුරු කොට උපදින ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයයි. 'ධම්මවේදය' යනු පාලිය ඇසුරු කොට උපදින ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයයි. 'ධර්මයෙන් යුක්ත වූ' යනු පාලිය හා අටුවාව ඇසුරු කොට උපන් දෙයයි. 'ප්‍රමුදිතයාට' යනු දෙවදෑරුම් ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් ප්‍රීතිමත් වූ තැනැත්තාටයි. 'ප්‍රීතිය උපදියි' යනු පස් වැදෑරුම් ප්‍රීතිය හටගනියි යන්නයි. 'කය සංසිඳෙයි' යනු නාම කය හා කරජ කය (රූප කය) පීඩාවන් දුරු වීමෙන් සංසිඳෙයි යන්නයි. 'සැපය' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. 'සමාධිමත් වෙයි' යනු අරමුණෙහි මනාව පිහිටයි යන්නයි. 'විෂම වූ ප්‍රජාව කෙරෙහි' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් විෂම වූ සත්වයන් අතරයි. 'සමයට පත් වූයේ' යනු ශාන්ත වූ උපසමයට පත් වී යන්නයි. 'සබ්‍යාපජ්ඣා' යනු දුක් සහිත බවයි. 'ධර්ම සෝතයට පත් වූයේ' යනු විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ධර්ම සෝතයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'බුද්ධානුස්සතිය වඩයි' යනු බුද්ධානුස්සති කමටහන වර්ධනය කිරීමයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. මෙසේ මහානාම ශාක්‍ය රජු සෝතාපන්නයාගේ වාසය ගැන විමසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේද ඔහුට එයම දේශනා කළ සේක. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි සෝතාපන්න පුද්ගලයා ගැනම පවසා ඇත.

အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

ප්‍රථම ආහුනෙය්‍ය වර්ගයයි.

၂. သာရဏီယဝဂ္ဂေါ

2. සාරණීය වර්ගය

၁. ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ သာရဏီယာတိ သရိတဗ္ဗယုတ္တကာ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တေန စိတ္တေန ကာတဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ စ ပန ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တေန စိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကဓမ္မပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ, ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ, အာသနပညာပနံ, အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ.

11. දෙවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයේ 'සාරණීය' යනු සිහි කටයුතු වූ යන්නයි. 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් කළ යුතු කාය කර්මයයි. වචී කර්ම හා මනෝ කර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයමයි. මේවා භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසා ඇති අතර, ගිහියන් කෙරෙහිද දැකිය හැකිය. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ මෙත් සිතින් යුතුව ආභිසමාචාරික ධර්මයන් පිරීම මෙත් සහගත කාය කර්මයයි. ගිහියන් හට චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස, බෝධි වන්දනාව පිණිස, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කිරීම පිණිස යෑමත්, ගමට පිඬු සිඟා වැඩම කළ භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදිය මෙත් සහගත කාය කර්මය නම් වේ.

ဘိက္ခူနံ မေတ္တေန စိတ္တေန အာစာရပဏ္ဏတ္တိသိက္ခာပနံ, ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ, ဓမ္မဒေသနာ, တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘စေတိယဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ဒီပမာလာပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညာပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌာပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိဝစနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් මෙත් සිතින් යුක්තව විනය ශික්ෂාපද පැනවීම, කර්මස්ථාන කියා දීම, ධර්ම දේශනා කිරීම සහ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. ගිහි ජනයා විසින් "අපි චෛත්‍ය වැඳීමට යමු, බෝධිය වැඳීමට යමු, ධර්මය ශ්‍රවණය කරමු, පහන් සහ මල් පූජා පවත්වමු, තෙවැදෑරුම් සුචරිතයන්හි සමාදන්ව හැසිරෙමු, සලාක බත් ආදිය පූජා කරමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද මහා සංඝරත්නය උදෙසා සිව්පසය පූජා කරමු, සංඝයා වහන්සේට ආරාධනා කොට ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ආදිය පිළියෙළ කරමු, ආසන පනවමු, පැන් පිළියෙළ කරමු, සංඝයා වහන්සේ පෙරගමන් කොට වැඩමවාගෙන එමු, පැනවූ ආසනවල වඩා හිඳුවා මහත් උත්සාහයෙන් වෛයාවච්ච කටයුතු කරමු" යනාදී වශයෙන් කතා කරන අවස්ථාවල දී එය මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ.

ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ စ ကတွာ ဝိဝိတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ [Pg.90] စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම අවදි වී සිරුර පිරිසිදු කර ගැනීම, චෛත්‍යංගණ වත් ආදිය සම්පූර්ණ කිරීම කොට විවේකී ආසනයක හිඳ, "මේ විහාරයේ වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ. ගිහි ජනයා විසින් "ආර්යයන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ.

အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ. တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝဂမနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ, ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနဒါနာဒိဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော’’တိ ဧဝံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပဋိပုစ္ဆန္တဿ ‘‘ကဟံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, ကဟံ အမှာကံ တိဿတ္ထေရော, ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ မမာယနဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အပ္ပာဗာဓော’’တိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

"ප්‍රකාශිතව හෝ රහසිගතව" යනු හමුවේ දී (සම්මුඛව) සහ නොපෙනෙන තැන දී (පරම්මුඛව) යන්නයි. එහි දී, නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම් ආදී කටයුතුවල දී සහාය වීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. මහා තේරවරුන්ගේ පා සේදීම, පැන් පිළිගැන්වීම ආදී සියලු වත් පිළිවෙත් කිරීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. භික්ෂූන් දෙපිරිසම විසින් ම අවිධිමත් ලෙස තබා ඇති ලී බඩු ආදිය කෙරෙහි අවඥාවක් නොකොට, තමන්ගේ ම දෙයක් මෙන් පිළිවෙළකට තැබීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය නම් වේ. "දේව තේරයන් වහන්සේ, තිස්ස තේරයන් වහන්සේ" යනාදී වශයෙන් ගුණ වර්ණනා කරමින් කතා කිරීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. විහාරයේ නැති භික්ෂුවක් ගැන විමසමින් "අපගේ දේව තේරයන් වහන්සේ කොහේද? අපගේ තිස්ස තේරයන් වහන්සේ කොහේද? උන්වහන්සේ කවදා වඩිනවා ඇද්ද?" යනාදී වශයෙන් ලෙන්ගතුකමින් කතා කිරීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත වාක් කර්මය නම් වේ. මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් බැබළෙන දෑසින් සහ ප්‍රසන්න මුහුණින් යුතුව බැලීම හමුවේ දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ. "දේව තේරයන් වහන්සේ, තිස්ස තේරයන් වහන්සේ නිරෝගී වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා" යි මෙනෙහි කිරීම නොපෙනෙන තැන දී සිදු කරන මෛත්‍රී සහගත මනෝ කර්මය නම් වේ.

လာဘာတိ စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ. ဓမ္မိကာတိ ကုဟနာဒိဘေဒံ မိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘိက္ခာစရိယဝတ္တေန ဥပ္ပန္နာ. အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ပတ္တပရိယာပန္နံ ပတ္တဿ အန္တောဂတံ ဒွတ္တိကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တဉ္စ. တတ္ထ ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ, ဧတ္တကံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ပဋိဝိဘဇနံ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. ‘‘အသုကဿ ဒဿာမိ, အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. တဒုဘယမ္ပိ အကတွာ ယော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ, အယံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ. သီလဝန္တေဟိ သဗြဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီတိ ဧတ္ထ သာဓာရဏဘောဂိနော ဣဒံ လက္ခဏံ – ယံ ယံ ပဏီတံ လဘတိ, တံ တံ နေဝ လာဘေနလာဘံ-နိဇိဂီသနတာမုခေန ဂိဟီနံ ဒေတိ, န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူ’’တိ ဂဟေတွာ ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃသန္တကံ ဝိယ ပဿတိ.

"ලාභ" යනු සිවුරු ආදී වශයෙන් ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් ය. "ධම්මික" යනු කුහකකම් ආදී වැරදි ජීවිකාවන්ගෙන් තොරව, ධාර්මිකව, සාධාරණව, පිණ්ඩපාත චාරිත්‍රයට අනුකූලව උපයා ගත් දෙයයි. "අන්තමසෝ පත්තපරියාපන්නමත්තම්පි" යන්නෙන් අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ලැබුණු හැඳි දෙක තුනක බත් ප්‍රමාණයක් වුව ද අදහස් වේ. "අප්පටිවිභත්තභෝගී" යන්නෙහි දී බෙදා වෙන් කිරීම් දෙවර්ගයකි: එනම් ආමිසය බෙදා වෙන් කිරීම සහ පුද්ගලයන් බෙදා වෙන් කිරීමයි. එහි දී "මෙපමණක් දෙමි, මෙපමණක් නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම ආමිසය බෙදා වෙන් කිරීම නම් වේ. "අසවල් මහණාට දෙමි, අසවල් මහණාට නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම පුද්ගල බෙදා වෙන් කිරීම නම් වේ. මේ දෙවැදෑරුම් වෙන් කිරීම ම නොකොට යමෙක් අනුභව කරයි ද, ඔහු "අප්පටිවිභත්තභෝගී" නම් වේ. "සීලවන්තේහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභෝගී" යන මෙහි සාධාරණව අනුභව කරන්නාගේ ලක්ෂණය මෙයයි: තමන්ට ලැබෙන යම් ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයක් වේ ද, එය තවත් ලාභ අපේක්ෂාවෙන් ගිහියන්ට නොදෙයි, තනිව අනුභව නොකරයි, පිළිගන්නා අවස්ථාවේ දී ම "මෙය සංඝයාට පොදු වේවා" යි සිතා පිළිගෙන, ඝණ්ඨාව නාද කොට සංඝ සන්තක දෙයක් මෙන් සලකා අනුභව කළ යුතු වේ.

ဣမံ ပန သာရဏီယဓမ္မံ ကော ပူရေတိ, ကော န ပူရေတိ? ဒုဿီလော တာဝ န ပူရေတိ. န ဟိ တဿ သန္တကံ သီလဝန္တာ ဂဏှန္တိ. ပရိသုဒ္ဓသီလော ပန [Pg.91] ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တော ပူရေတိ. တတြိဒံ ဝတ္တံ – ယော ဟိ ဩဒိဿကံ ကတွာ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ဒေတိ, သော ဒါတဗ္ဗံ ဒေတိ. သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ, ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတိ. သာရဏီယဓမ္မော ဟိ မုတ္တပလိဗောဓဿ ဝဋ္ဋတိ. တေန ပန ဩဒိဿကံ ဒေန္တေန ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကအာဂန္တုကဂမိကာနဉ္စေဝ နဝပဗ္ဗဇိတဿ စ သံဃာဋိပတ္တဂ္ဂဟဏံ အဇာနန္တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဒတွာ အဝသေသံ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ထောကံ ထောကံ အဒတွာ ယော ယတ္တကံ ဂဏှာတိ, တဿ တတ္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ အသတိ ပုန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ယံ ယံ ပဏီတံ, တံ တံ ဒတွာ သေသံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝစနတော ဒုဿီလဿ အဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

මේ සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කරන්නේ කවුද? සම්පූර්ණ නොකරන්නේ කවුද? දුශ්ශීලයා මෙය සම්පූර්ණ නොකරයි. මක්නිසාද යත්, සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහු සතු දෙය පිළිනොගන්නා බැවිනි. පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂුව වත නොකඩවා මෙය සම්පූර්ණ කරයි. එහි වත මෙයයි: යමෙක් විශේෂ කොට මවට, පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාට යමක් දෙයි නම්, ඔහු දිය යුතු දෙය දෙයි. එහෙත් ඔහුට සාරණීය ධර්මය සිදු නොවේ, එය "පලිබෝධ ජග්ගන" (බැඳීම් රැකබලා ගැනීම) නම් වේ. සාරණීය ධර්මය වනාහි පලිබෝධයන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂුවට සුදුසු වූවකි. විශේෂ කොට දෙන ඒ භික්ෂුව විසින් ගිලන් භික්ෂූන්, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන භික්ෂූන්, ආගන්තුක භික්ෂූන්, ගමික භික්ෂූන් සහ සංඝාටි පාත්‍ර පිළිගැනීමට නොදන්නා නවක භික්ෂූන්ට දිය යුතු ය. මොවුන්ට දී, ඉතිරි දෙය සංඝ පීඨයේ සිට මඳක් බැගින් නොදී යමෙක් යම් පමණක් ගනී ද, ඔහුට එපමණක් දිය යුතු ය. ඉතිරිව නැති කල්හි නැවත පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී මහා තේරවරුන්ගේ ආසනයේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රණීත යමක් වේ ද එය දී ඉතිරිය අනුභව කළ යුතු ය. "සිල්වතුන් සමඟ" යන වචනය ඇති බැවින් දුශ්ශීලයාට නොදී සිටීම ද සුදුසු ය.

အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော သုသိက္ခိတာယ ပရိသာယ သုပူရော ဟောတိ, သုသိက္ခိတာယ ဟိ ပရိသာယ ယော အညတော လဘတိ, သော န ဂဏှာတိ. အညတော အလဘန္တောပိ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှတိ, န အတိရေကံ. အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ဒေန္တဿာပိ ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရေတိ, န တတော ဩရံ. သစေ ဟိ ဒွါဒသမေ ဝဿေ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ပိဏ္ဍပါတပူရံ ပတ္တံ အာသနသာလာယံ ဌပေတွာ နှာယိတုံ ဂစ္ဆတိ, သံဃတ္ထေရော စ ‘‘ကဿေသော ပတ္တော’’တိ ဝတွာ ‘‘သာရဏီယဓမ္မပူရကဿာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာဟရထ န’’န္တိ သဗ္ဗံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝိစာရေတွာဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ရိတ္တပတ္တံ ဌပေတိ. အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ရိတ္တပတ္တံ ဒိသွာ ‘‘မယှံ အသေသေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသူ’’တိ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ, ပုန ဒွါဒသ ဝဿာနိ ပူရေတဗ္ဗော ဟောတိ. တိတ္ထိယပရိဝါသသဒိသော ဟေသ, သကိံ ခဏ္ဍေ ဇာတေ ပုန ပူရေတဗ္ဗောဝ. ယော ပန ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ပတ္တဂတံ အနာပုစ္ဆာဝ သဗြဟ္မစာရီ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ သောမနဿံ ဇနေတိ, တဿ ပုဏ္ဏော နာမ ဟောတိ.

මේ සාරණීය ධර්මය මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක් මැද සම්පූර්ණ කිරීම පහසු ය. මක්නිසාද යත්, මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක යම් භික්ෂුවක් වෙනත් තැනකින් ලබයි නම්, ඔහු මෙතැනින් නොගනියි. වෙනත් තැනකින් නොලැබුණත් ප්‍රමාණයට ම මිස අතිරික්තව නොගනියි. මේ සාරණීය ධර්මය මෙසේ නැවත නැවත පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී ලැබෙන දෙය දෙන භික්ෂුවකට වුව ද සම්පූර්ණ වීමට වසර දොළහක් ගත වේ, ඊට අඩු නොවේ. ඉදින් දොළොස්වන වසරේ දී සාරණීය ධර්ම පුරන භික්ෂුව පිණ්ඩපාතයෙන් පිරුණු පාත්‍රය අසන ශාලාවේ තබා ස්නානය කිරීමට යයි ද, එවිට මහා තේරයන් වහන්සේ "මේ පාත්‍රය කාගේ ද?" විමසූ කල "සාරණීය ධර්ම පුරන්නාගේ" යයි කී විට, "එය මෙහාට ගෙනෙන්න" යි පවසා සියලු පිණ්ඩපාතය බෙදා දී අනුභව කොට හිස් පාත්‍රය තබයි ද, එවිට ඒ භික්ෂුව හිස් පාත්‍රය දැක "මට කිසිවක් ඉතිරි නොකොට අනුභව කළා නේද" යි සිතා දොම්නසක් ඇති කරගනී නම්, සාරණීය ධර්මය බිඳෙයි. නැවත වසර දොළහක් පිරවිය යුතු වෙයි. මෙය තීර්ථක පරිවාසය බඳු ය, එක් වරක් බිඳුණොත් නැවත පිරවිය යුතු ම ය. යමෙක් "මට මොනතරම් ලාභයක් ද, මම මොනතරම් උදාර ලාභයක් ලැබුවෙම් ද, මගෙන් නොවිමසා ම මාගේ පාත්‍රයේ ඇති දෙය සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා අනුභව කළා නේද" යි සිතා සොම්නසක් ඇති කරගනී ද, ඔහුගේ සාරණීය ධර්මය පූර්ණ වූවක් නම් වේ.

ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ ပန နေဝ ဣဿာ န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ, မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, သုလဘပစ္စယော. ပတ္တဂတမဿ ဒိယျမာနမ္ပိ န ခီယတိ, ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ, ဘယေ ဝါ ဆာတကေ ဝါ ပတ္တေ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ.

මෙසේ සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ මහණෙකුට ඉරිසියාවක් හෝ මසුරුකමක් ඇති නොවේ. ඔහු මිනිසුන්ට මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රියමනාප අයෙක් වෙයි. සිව්පසය පහසුවෙන් ලැබෙයි. ඔහුගේ පාත්‍රයෙහි ඇති දානය බෙදා දුන්න ද එය අවසන් නොවේ. බෙදා දිය යුතු වස්තූන් බෙදන විට ඔහුට උතුම් වූ භාණ්ඩ ලැබේ. භයක් හෝ දුර්භික්ෂයක් පැමිණි කල්හි දේවතාවෝ ඒ ගැන උත්සාහවත් වී (උපකාර කරති).

တတြိမာနိ [Pg.92] ဝတ္ထူနိ – သေနဂိရိဝါသီ တိဿတ္ထေရော ကိရ မဟာဂိရိဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝသတိ, ပညာသ မဟာထေရာ နာဂဒီပံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဂိရိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ နိက္ခမိံသု. ထေရော ပဝိသန္တော တေ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘လဒ္ဓံ, ဘန္တေ’’တိ? ဝိစရိမှာ, အာဝုသောတိ. သော အလဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, ယာဝါဟံ အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ ဣဓေဝ ဟောထာ’’တိ. မယံ, အာဝုသော, ပညာသ ဇနာ ပတ္တတေမနမတ္တမ္ပိ န လဘိမှာတိ. ဘန္တေ, နေဝါသိကာ နာမ ပဋိဗလာ ဟောန္တိ, အလဘန္တာပိ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဂံ ဇာနန္တီတိ. ထေရာ အာဂမေသုံ. ထေရော ဂါမံ ပါဝိသိ. ဓုရဂေဟေယေဝ မဟာဥပါသိကာ ခီရဘတ္တံ သဇ္ဇေတွာ ထေရံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ ထေရဿ ဒွါရံ သမ္ပတ္တဿေဝ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ အာဒါယ ထေရာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ သံဃတ္ထေရံ အာဟ. ထေရော ‘‘အမှေဟိ ဧတ္တကေဟိ ကိဉ္စိ န လဒ္ဓံ, အယံ သီဃမေဝ ဂဟေတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ’’တိ သေသာနံ မုခံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကနာကာရေနေဝ ဉတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓေါ, နိက္ကုက္ကုစ္စာ ဂဏှထာ’’တိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေသံ ယာဝဒတ္ထံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိ.

ඒ පිළිබඳව මෙම කථා පුවත් වෙයි. සේනගිරි වැසි තිස්ස තෙරණුවෝ මහාගිරි ගම ඇසුරු කොට වාසය කළහ. මහා තෙරණුවෝ පනස් නමක් චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස නාගදීපයට යනු පිණිස ගිරි ගමට පිඬු සිඟා වැඩ කිසිවක් නොලැබ (ගමෙන්) නික්මුණහ. ගමට වඩින තිස්ස තෙරණුවෝ ඔවුන් දැක, "ස්වාමීනි, (දානය) ලැබුණේ දැයි?" විමසූහ. "ඇවැත්නි, හැසිරුණෙමු (නමුත් කිසිවක් නොලැබුණි)" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ට කිසිවක් නොලැබුණු බව දැන, "ස්වාමීනි, මම එනතුරු මෙහිම රැඳී සිටින්න" යැයි කීහ. "ඇවැත්නි, පනස් නමක් වූ අපට පාත්‍රය තෙමා ගැනීමට තරම්වත් දෙයක් නොලැබුණේ යැයි" ඔවුහු කීහ. "ස්වාමීනි, මෙහි වසන භික්ෂූන් (ප්‍රතිබල) සමර්ථ වෙති. කිසිවක් නොලැබුණත් සිඟමන් යන මග ස්වභාවය ඔවුහු දනිති" යැයි තෙරුන් වහන්සේ කීහ. තෙරණුවෝ එහි රැඳී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ ගමට වැඩිහිටි අතර පළමු නිවසේම මහා උපාසිකාවක් කිරිපිඬු පිළියෙළ කොට තෙරුන් දෙස බලමින් සිටියාය. තෙරුන් දොරකඩට පැමිණි වහාම පාත්‍රය පුරවා පූජා කළාය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන තෙරණුවන් වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, පිළිගන්න" යැයි සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේට කීහ. "අප මෙපමණ පිරිසකට කිසිවක් නොලැබුණි, මොහු වහාම මෙය රැගෙන ආවේ කෙසේ දැයි?" සෙසු අයගේ මුහුණු දෙස තෙරණුවෝ බැලූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බැලූ ආකාරයෙන්ම කරුණ වටහාගෙන, "ස්වාමීනි, ධාර්මිකව හා සමව ලත් පිණ්ඩපාතයකි, සැකයකින් තොරව පිළිගන්න" යැයි කියා මුල සිට සැමටම සෑහෙන තෙක් බෙදා දී තමා ද වැළඳූහ.

အထ နံ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ထေရာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဒါ, အာဝုသော, လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ? နတ္ထိ မေ, ဘန္တေ, လောကုတ္တရဓမ္မောတိ. ဈာနလာဘီသိ, အာဝုသောတိ. ဧတမ္ပိ, ဘန္တေ, နတ္ထီတိ? နနု, အာဝုသော, ပါဋိဟာရိယန္တိ. သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော, တဿ မေ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သစေပိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ ဟောတိ, ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ. သာဓု သာဓု, သပ္ပုရိသ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုယှန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

ඉක්බිති වළඳා අවසානයේ තෙරණුවෝ උන්වහන්සේගෙන්, "ඇවැත්නි, කවර කලෙක ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළෙහිදැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, මට ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත" යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "ඇවැත්නි, එසේනම් ඔබ ධ්‍යානලාභියෙක්දැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, එයද නැත" යැයි කීහ. "ඇවැත්නි, එසේනම් මෙය ප්‍රාතිහාර්යයක් නොවේදැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, මම සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළෙමි. මා එය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට ලක්ෂයක් භික්ෂූන් සිටියද මාගේ පාත්‍රයෙහි ඇති දානය අවසන් නොවේ" යැයි උන්වහන්සේ කීහ. "සත්පුරුෂය, සාදු සාදු! මෙය ඔබට සුදුසුම දෙයකි" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. මෙය "පාත්‍රගත දානය අවසන් නොවේ" යන්නට උදාහරණයකි.

အယမေဝ ပန ထေရော စေတိယပဗ္ဗတေ ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ ဒါနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဒါနေ ကိံ ဝရဘဏ္ဍ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ဒွေ သာဋကာ, ဘန္တေတိ. ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီတိ? တံ သုတွာ အမစ္စော ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ဧကော ဒဟရော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. ‘‘ဒဟရဿ ဧဝံ စိတ္တံ, မဟာထေရာနံ ပန သုခုမသာဋကာ [Pg.93] ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝတွာ ‘‘မဟာထေရာနံ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေသိ. တဿ ဘိက္ခုသံဃေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတေ ဒေန္တဿ မတ္ထကေ ဌပိတာပိ တေ သာဋကာ ဟတ္ထံ နာရောဟန္တိ, အညေဝ အာရောဟန္တိ. ဒဟရဿ ဒါနကာလေ ပန ဟတ္ထံ အာရုဠှာ. သော တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ အမစ္စဿ မုခံ ဩလောကေတွာ ဒဟရံ နိသီဒါပေတွာ ဒါနံ ဒတွာ သံဃံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒဟရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ကဒါ, ဘန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ အာဟ. သော ပရိယာယေနပိ အသန္တံ အဝဒန္တော ‘‘နတ္ထိ မယှံ, မဟာရာဇ, လောကုတ္တရဓမ္မော’’တိ အာဟ. နနု, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေဝ အဝစုတ္ထာတိ. အာမ, မဟာရာဇ, သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟံ, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ. ‘‘သာဓု သာဓု, ဘန္တေ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုမှာက’’န္တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ. ဣဒံ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

එම තෙරුන් වහන්සේම චේතිය පබ්බතයෙහි පැවති ගිරිභණ්ඩ මහා පූජාවේදී දානය දෙන තැනට වැඩම කොට, "මෙම දානයෙහි අග්‍ර භාණ්ඩය කුමක්දැයි?" විමසූහ. "ස්වාමීනි, සළු දෙකකි" යැයි කීහ. "මේවා මට ලැබෙනු ඇත" යැයි උන්වහන්සේ කීහ. එය ඇසූ අමාත්‍යවරයෙක් රජුට, "එක් දහම් නමක් මෙසේ පවසන්නේ යැයි" සැළ කළේය. "තරුණ භික්ෂුවකට එවැනි සිතක් ඇති විය හැක, නමුත් සියුම් සළු සුදුසු වන්නේ මහා තෙරණුවන්ටය" යැයි පවසා ඒවා මහා තෙරුන්ට දීමට වෙන් කර තැබුවේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙළට වැඩ සිටියදී රජු දන් දෙන කල්හි, මහා තෙරණුවන්ට දීමට ගත් එම අග්‍ර සළු අතට නොපැමිණියේය, වෙනත් සළුම අතට හසු විය. තරුණ භික්ෂුවට දන් දෙන වේලාවේදී ඒවා අතට හසු විය. රජු ඒවා උන්වහන්සේගේ අතෙහි තබා, ඇමතියා දෙස බලා, තරුණ තෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා දන් දී සංඝයා පිටත් කොට උන්වහන්සේ අසල වාඩි වී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවර කලෙක මේ ධර්මය අවබෝධ කළ සේක්දැයි?" ඇසීය. උන්වහන්සේ නැති ගුණයක් වර්ණනා නොකරමින්, "මහාරාජය, මට ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත" යැයි කීහ. "ස්වාමීනි, ඔබ කලින් එසේ කීවා නොවේදැයි?" රජු ඇසීය. "එසේය මහාරාජය, මම සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ අයෙක්මි. මා එම ධර්මය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට බෙදා දෙන භාණ්ඩ අතරින් අග්‍ර භාණ්ඩය මට හිමි වන්නේ යැයි" උන්වහන්සේ කීහ. "ස්වාමීනි, සාදු සාදු! මෙය ඔබ වහන්සේලාට සුදුසුම දෙයකි" යැයි පවසා රජු පිටව ගියේය. මෙය "බෙදා දෙන භාණ්ඩ අතරින් අග්‍ර භාණ්ඩය ලබයි" යන්නට උදාහරණයකි.

ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ပန ဘာတရဂါမဝါသိနော နာဂတ္ထေရိယာ အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု. ထေရီ ပစ္စူသသမယေ ‘‘အတိဝိယ အပ္ပနိဂ္ဃောသော ဂါမော, ဥပဓာရေထ တာဝါ’’တိ ဒဟရဘိက္ခုနိယော အာဟ. တာ ဂန္တွာ သဗ္ဗေသံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရိယာ အာရောစေသုံ. သာ သုတွာ ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထ, အတ္တနော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရေသုယေဝ ယောဂံ ကရောထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယံ ပါရုပိတွာ အတ္တဒွါဒသမာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါဒသန္နမ္ပိ ဘိက္ခုနီနံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ, ‘‘အယျေ, အညတ္ထ မာ ဂစ္ဆထ, နိစ္စံ ဣဓေဝ အာဂစ္ဆေယျာထာ’’တိ အာဟ. ထေရိယာ ပန ကနိဋ္ဌဘာတာ နာဂတ္ထေရော နာမ အတ္ထိ. သော ‘‘မဟန္တံ ဘယံ, န သက္ကာ ယာပေတုံ, ပရတီရံ ဂမိဿာမီ’’တိ အတ္တဒွါဒသမောဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာ နိက္ခန္တော ‘‘ထေရိံ ဒိသွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဘာတရဂါမံ အာဂတော. ထေရီ ‘‘ထေရာ အာဂတာ’’တိ သုတွာ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ အယျာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. သာ ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရေဝ ဝသိတွာ သွေ ဂမိဿထာ’’တိ အာဟ. ထေရာ ဝိဟာရံ အဂမိံသု.

බ්‍රාහ්මණතිස්ස භය පැවති කාලයෙහි භාතරගාම වැසියෝ නාගා තෙරණියට නොදන්වාම පලා ගියහ. අලුයම් කාලයෙහි ගම ඉතා නිශ්ශබ්ද බව දුටු තෙරණිය, "පළමුව විමසා බලන්න" යැයි දහම් නිකායික මෙහෙණින් වහන්සේලාට කීවාය. ඔවුහු ගොස් සියල්ලන්ම පලා ගොස් ඇති බව දැන අවුත් තෙරණියට සැළ කළහ. එය ඇසූ ඇය, "ඔවුන් ගිය බව ගැන නොසිතන්න, තමන්ගේ පාළි ඉගෙනීම, අටුවා විමසීම හා යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහිම නිරත වන්න" යැයි පවසා සිවුරු පෙරවාගෙන දොළොස් නමක් පිරිවර ඇතිව ගම් දොර නුග රුකක් මුල වැඩ සිටියාය. වෘක්ෂ දේවතාවිය ඒ දොළොස් නමටම පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, "ආර්යාවනි, වෙනත් තැනක නොයන්න, නිතරම මෙහිම වඩින්න" යැයි කීවාය. නාගා තෙරණියට නාග තෙරණුවන් නමින් බාල සහෝදරයෙක් සිටියේය. "මහා භයකි, මෙහි ජීවත් විය නොහැක, එතෙරට යමි" යැයි සිතා තමා ද දොළොස් නමක් පිරිවර ඇතිව තම වාසස්ථානයෙන් නික්ම, "තෙරණිය දැක යන්නෙමි" යි සිතා භාතර ගමට පැමිණියේය. "තෙරුන් වහන්සේ වැඩියා" යැයි අසා තෙරණිය උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, කිමෙක්දැයි?" විමසුවාය. උන්වහන්සේ එම පුවත සැළ කළහ. ඇය, "අද එක් දිනක් විහාරයෙහි නැවතී හෙට වඩින්න" යැයි කීවාය. තෙරණුවෝ විහාරයට වැඩිහිටියහ.

ထေရီ ပုနဒိဝသေ ရုက္ခမူလေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဋ္ဌာသိ. ဓမ္မိကော, တာတ, ပိဏ္ဍပါတော, ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ[Pg.94]. ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီတိ? သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာကာသေ ခိပိ, ပတ္တော အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော ‘‘သတ္တတာလမတ္တေ ဌိတမ္ပိ ဘိက္ခုနီဘတ္တမေဝ ထေရီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဘယံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န ဟောတိ, ဘယေ ဝူပသန္တေ အရိယဝံသံ ကထယမာနော, ‘ဘော ပိဏ္ဍပါတိက, ဘိက္ခုနီဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝီတိနာမယိတ္ထာ’တိ စိတ္တေန အနုဝဒိယမာနော သန္ထမ္ဘိတုံ န သက္ခိဿာမိ, အပ္ပမတ္တာ ဟောထ ထေရိယော’’တိ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ.

පසු දින තෙරණිය රුක් මුලදී ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ගෙන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "මෙම දානය වළඳන්න" යැයි කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ, "තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේදැයි?" පවසා නිහඬව සිටියහ. "සහෝදරය, මෙය ධාර්මික පිණ්ඩපාතයකි, සැක නොකොට වළඳන්න" යැයි ඇය පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේදැයි?" උන්වහන්සේ නැවතත් විමසූහ. ඇය පාත්‍රය ගෙන අහසට දැමූ අතර එය අහසෙහි රැඳී තිබුණි. තෙරුන් වහන්සේ, "තෙරණියනි, තල් ගස් හතක් උස අහසේ තිබුණ ද මෙය මෙහෙණින් වහන්සේ නමකගේ දානයම වේ" යැයි පවසා, "භය යනු සැමදා පවතින්නක් නොවේ, භය පහව ගිය පසු අරියවංශ දේශනාව කරන භික්ෂුවකට 'පින්වත, ඔබ මෙහෙණින් වහන්සේලාගේ දානය වළඳමින් කාලය ගත කළේ නොවේදැයි' සිතින් දෝෂාරෝපණය කරනු ලැබුවහොත් එය දරා ගැනීමට මට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් තෙරණියනි, අප්‍රමාදී වන්න" යැයි පවසා තමන් වහන්සේ වැඩම කළහ.

ရုက္ခဒေဝတာပိ ‘‘သစေ ထေရော ထေရိယာ ဟတ္ထတော ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, န တံ နိဝတ္တေဿာမိ. သစေ န ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တယမာနာ ဌတွာ ထေရဿ ဂမနံ ဒိသွာ ရုက္ခာ ဩရုယှ ‘‘ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာ’’တိ ဝတွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထေရံ ရုက္ခမူလံယေဝ အာနေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဒွါဒသ ဘိက္ခုနိယော ဒွါဒသ စ ဘိက္ခူ သတ္တ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဣဒံ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု. တတြ ဟိ ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ.

වෘක්ෂ දේවතාවිය ද, "ඉදින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්ථවිරියගේ අතින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නම්, මම උන්වහන්සේව (ජලයෙහි) ගිල්වන්නේ නැත. ඉදින් නොවළඳන්නේ නම්, ගිල්වන්නෙමි" යි සිතමින් සිට, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වඩිනු දැක, වෘක්ෂයෙන් බැස "ස්වාමීනි, පාත්‍රය ලබා දෙන්න" යැයි පවසා, පාත්‍රය ගෙන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව ඒ නුග රුක මුලටම වඩා හිඳුවා, ආසන පනවා, පිණ්ඩපාතය පූජා කර, දන් වළඳා අවසන් වූ පසු (මතු දිනෙක ද වඩින බවට) පොරොන්දුවක් කරවා ගෙන, භික්ෂුණීන් වහන්සේලා දොළොස් නමකට ද භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් නමකට ද සත් වසරක් මුළුල්ලේ උපස්ථාන කළාය. "දේවතාවෝ උත්සාහවත් වෙති" යන මෙහි වස්තුව මෙයයි. එහිදී ඒ ස්ථවිරිය සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තියක් වූවාය.

အခဏ္ဍာနီတိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ သီလံ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ. ယဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ, တဿ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ ဘိန္နာနိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ. ယဿ အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ, တဿ အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဗိန္ဒုဝိစိတြာ ဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘိန္နာနိ, တဿ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပနေတာနိ တဏှာဒါသဗျတော မောစေတွာ ဘုဇိဿဘာဝကရဏတော ဘုဇိဿာနိ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ, တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဣဒံ နာမ တွံ အာပန္နပုဗ္ဗော’’တိ ကေနစိ ပရာမဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အပရာမဋ္ဌာနိ, ဥပစာရသမာဓိံ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တယန္တီတိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ ဝုစ္စန္တိ.

"අඛණ්ඩ" යනාදී තන්හි, යම් මහණකුගේ ආපත්ති ස්කන්ධ හත අතුරින් මුල හෝ අග හෝ ශික්ෂා පදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩ' (කැබලි වූ) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පදය මැදින් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' (සිදුරු සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද අනුපිළිවෙලින් දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලය පිටෙහි හෝ බඩෙහි හටගත් වෙනස් පැහැයක් ඇති, කළු රතු ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුත් එළදෙනක මෙන් 'සබල' (ලප සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද අතරින් පතර බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය අතරින් පතර විවිධ වර්ණ ලප ඇති එළදෙනක මෙන් 'කම්මාස' (පුල්ලි සහිත) නම් වේ. යම් මහණකුගේ ශික්ෂා පද කිසිසේත්ම බිඳී නැත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලයන් අඛණ්ඩ, අච්ඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස නම් වේ. එම සීලයන් තෘෂ්ණා නැමැති දාසභාවයෙන් මුදවා නිදහස් බව ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' නම් වේ. බුද්ධාදී විඥයන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද බැවින් 'විඥුප්පසත්ථ' නම් වේ. තෘෂ්ණා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ද, "ඔබ මීට පෙර මෙවැනි ආපත්තියකට පත් වූවෙහිය" යි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ද 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කරන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' යැයි කියනු ලැබේ.

သီလသာမညဂတော [Pg.95] ဝိဟရတီတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနဘာဝူပဂတသီလော ဝိဟရတိ. သောတာပန္နာဒီနဉှိ သီလံ သမုဒ္ဒန္တရေပိ ဒေဝလောကေပိ ဝသန္တာနံ အညေသံ သောတာပန္နာဒီနံ သီလေန သမာနမေဝ ဟောတိ, နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

"සීලසාමඤ්ඤගතව වාසය කරයි" යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. සැබවින්ම, සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි හෝ දෙව්ලොව හෝ වසන සෝවාන් ආදී ආර්යයන්ගේ සීලය, අනෙකුත් සෝවාන් ආදීන්ගේ සීලයට සමානමය. මාර්ග සීලයෙහි වෙනසක් නැත. ඒ අරභයා මෙය පවසන ලදී.

ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ. တက္ကရဿာတိ ယော တထာကာရီ ဟောတိ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော ဟုတွာ ဝိဟရတီတိ.

"යම් දිට්ඨියක් වේද" යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සම්මා දිට්ඨියයි. "අරිය" යනු නිදොස් වූ (වැරදි රහිත) අර්ථයයි. "නිය්‍යාති" යනු (සංසාර දුකෙන්) නික්මීමට හේතු වන හෙයින් නෛර්යාණික යන්නයි. "තක්කරස්ස" යනු ඒ අයුරින් ක්‍රියා කරන්නාට යන්නයි. "දුක්ඛක්ඛයාය" යනු සියලු දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිසයි. "දිට්ඨිසාමඤ්ඤගත" යනු සමාන වූ දෘෂ්ටි ඇති බවට පත්ව වාසය කිරීමයි.

၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂. ဒုတိယေ ယော တေ ဓမ္မေ ပူရေတိ, တံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဟာယာတိ သင်္ဂဏှနတ္ထာယ. အဝိဝါဒါယာတိ အဝိဝဒနတ္ထာယ. သာမဂ္ဂိယာတိ သမဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ ဧကဘာဝတ္ထာယ နိန္နာနာကရဏာယ. သံဝတ္တန္တီတိ ဝတ္တန္တိ ပဝတ္တန္တိ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි: යමෙක් ඒ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කෙරේද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය කරවන බැවින් 'පියකරණ' නම් වේ. ගෞරව ඇති කරවන බැවින් 'ගරුකරණ' නම් වේ. "සංගහාය" යනු සංග්‍රහ කිරීම පිණිසයි. "අවිවාදාය" යනු විවාද නොකිරීම පිණිසයි. "සාමග්ගියා" යනු සමඟි බව පිණිසයි. "ඒකීභාවාය" යනු වෙන් වෙන්ව ක්‍රියා නොකර එක්සත් වීම පිණිසයි. "සංවත්තන්ති" යනු පවතී හෙවත් සිදු වේ යන අර්ථයයි.

၃. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃. တတိယေ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယောတိ နိဿရဏဓာတုယောဝ. မေတ္တာ ဟိ ခေါ မေ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကာ မေတ္တာဝ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ နာမ. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ အာစိတာ ဥပစိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုပ္ပဂုဏကရဏေန သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ. မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယောတိ ယသ္မာ အဘူတဗျာကရဏံ ဗျာကရောတိ, တသ္မာ ‘‘မာ ဧဝံ ဘဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ယာ အယံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ, ဗျာပါဒတော နိဿဋာတိ အတ္ထော. ယော ပန မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ ‘‘ပုန [Pg.96] ဗျာပါဒေါ နတ္ထီ’’တိ တတိယဖလေန နိဗ္ဗာနံ ပဿတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි: "නිස්සාරණීයා ධාතුයෝ" යනු නික්මීමට හේතු වන ධාතූන්මය. "මෙත්තා හි ඛෝ මේ චේතොවිමුත්ති" යන මෙහි, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් තික සහ චතුක්ක ධ්‍යානයන්ට අයත් මෛත්‍රිය ම 'මෙත්තා චේතොවිමුත්ති' නම් වේ. "භාවිතා" යනු වඩන ලදී. "බහුලීකතා" යනු නැවත නැවත කරන ලදී. "යානීකතා" යනු මැනවින් යෙදූ රියක් මෙන් කරන ලදී. "වත්ථුකතා" යනු පදනමක් කොට පිහිටුවන ලදී. "අනුට්ඨිතා" යනු අධිෂ්ඨාන කරන ලදී. "පරිචිතා" යනු හාත්පසින් පුරුදු කරන ලද හෝ රැස් කරන ලද අර්ථයයි. "සුසමාරද්ධා" යනු මැනවින් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් හොඳින් ආරම්භ කරන ලදී. "පරියාදාය තිට්ඨති" යනු (ව්‍යාපාදය) මුළුමනින්ම ගෙවා දමා පවතී. "මා හේවං තිස්ස වචනීයෝ" යනු, යම් හෙයකින් ඔහු අසත්‍ය ප්‍රකාශයක් කරයි නම්, එබැවින් "එසේ නොකියන්න" යැයි පැවසිය යුතුය. "යදිදං මෙත්තා චේතොවිමුත්ති" යනු, යම් මේ මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියක් වේද, එය ව්‍යාපාදයෙන් නික්මීමයි, ව්‍යාපාදයෙන් මිදුණේය යන්න අර්ථයයි. යම් මහණෙක් මෛත්‍රී තික-චතුක්ක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සංස්කාරයන් පිරික්සා අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණ, "නැවත ව්‍යාපාදයක් නැතැ" යි අනාගාමී ඵලයෙන් නිවන දකී ද, ඔහුගේ සිත ව්‍යාපාදයෙන් සදාකාලිකවම නික්මුණේ වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය.

အနိမိတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ဗလဝဝိပဿနာ. ဒီဃဘာဏကာ ပန အရဟတ္တဖလသမာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ. သာ ဟိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနဉ္စေဝ ရူပနိမိတ္တာဒီနဉ္စ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနဉ္စ အဘာဝါ အနိမိတ္တာတိ ဝုတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရဏသဘာဝံ.

"අනිමිත්තා චේතොවිමුත්ති" යනු ප්‍රබල විපස්සනාවයි. දීඝභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ එය අර්හත් ඵල සමාපත්තිය කියාය. එය රාග නිමිති ආදිය ද, රූප නිමිති ආදිය ද, නිත්‍ය නිමිති ආදිය ද නැති බැවින් 'අනිමිත්තා' යැයි කියනු ලැබේ. "නිමිත්තානුසාරී" යනු පවසන ලද ප්‍රභේද ඇති නිමිත්ත අනුව යන ස්වභාවයයි.

အသ္မီတိ အသ္မိမာနော. အယမဟမသ္မီတိ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အယံ နာမ အဟံ အသ္မီတိ. ဧတ္တာဝတာ အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဘူတံ ကထံကထာသလ္လံ. မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယောတိ သစေ တေ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အရဟတ္တဗျာကရဏံ မိစ္ဆာ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘မာ အဘူတံ ဂဏှီ’’တိ ဝါရေတဗ္ဗော. အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလဝသေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ‘‘အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတော’’တိ ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဘူတဗျာကရဏံ နာမ ကထိတံ.

"අස්මි" යනු අස්මිමානයයි. "අයමහමස්මි" යනු පංචස්කන්ධයෙහි "මේ මම වෙමි" යැයි දැකීමයි. මෙතෙකින් අර්හත් බව ප්‍රකාශ කරන ලදී. "විචිකිච්ඡා කථංකථා සල්ලං" යනු විචිකිච්ඡාව නැමැති 'එසේ ද මෙසේ ද' යන සැකය නැමැති හුලයි. "මා හේවං තිස්ස වචනීයෝ" යනු, ඉදින් ඔබට සෝවාන් මගින් ප්‍රහීණ කළ යුතු වූ සැකය උපදියි නම්, අර්හත් බව ප්‍රකාශ කිරීම වැරදිය. එබැවින් "අසත්‍යයක් ග්‍රහණය නොකරන්න" යැයි වළක්වාලිය යුතුය. "අස්මීති මානසමුග්ඝාතෝ" යනු අර්හත් මාර්ගයයි. අර්හත් මාර්ග ඵල වශයෙන් නිවන දුටු කල්හි නැවත අස්මිමානයක් නැති බැවින් අර්හත් මාර්ගයට "අස්මීති මානසමුග්ඝාතෝ" (අස්මිමානය මුලිනුපුටා දැමීම) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි අසත්‍ය ප්‍රකාශ කිරීම ගැන පවසන ලදී.

၄. ဘဒ္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. භද්දක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄. စတုတ္ထေ န ဘဒ္ဒကန္တိ န လဒ္ဓကံ. တတ္ထ ယော ဟိ ဘီတဘီတော မရတိ, တဿ န ဘဒ္ဒကံ မရဏံ ဟောတိ. ယော အပါယေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှာတိ, တဿ န ဘဒ္ဒိကာ ကာလကိရိယာ ဟောတိ. ကမ္မာရာမောတိအာဒီသု အာရမဏံ အာရာမော, အဘိရတီတိ အတ္ထော. ဝိဟာရကရဏာဒိမှိ နဝကမ္မေ အာရာမော အဿာတိ ကမ္မာရာမော. တသ္မိံယေဝ ကမ္မေ ရတောတိ ကမ္မရတော. တဒေဝ ကမ္မာရာမတံ ပုနပ္ပုနံ ယုတ္တောတိ အနုယုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဧတ္ထ စ ဘဿန္တိ အာလာပသလ္လာပေါ. နိဒ္ဒါတိ သောပ္ပံ. သင်္ဂဏိကာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာ. သာ ‘‘ဧကဿ ဒုတိယော ဟောတိ, ဒွိန္နံ ဟောတိ တတိယကော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သံသဂ္ဂေါတိ ဒဿနသဝနသမုလ္လာပသမ္ဘောဂကာယသံသဂ္ဂဝသေန ပဝတ္တော သံသဋ္ဌဘာဝေါ. ပပဉ္စောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဝသေန ပဝတ္တော မဒနာကာရသဏ္ဌိတော ကိလေသပပဉ္စော. သက္ကာယန္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယာတိ ဟေတုနာ နယေန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိဝဋုမပရိစ္ဆေဒကရဏတ္ထံ. မဂေါတိ မဂသဒိသော. နိပ္ပပဉ္စပဒေတိ နိဗ္ဗာနပဒေ. အာရာဓယီတိ ပရိပူရယိ တံ သမ္ပာဒေသီတိ.

14. හතරවන සූත්‍රයේ ‘න භද්දකං’ යනු යහපත් නොවන හෙවත් අභාග්‍යසම්පන්න බවයි. එහි යමෙක් දැඩි බියට පත්ව මරණයට පත්වේ ද, ඔහුගේ මරණය යහපත් එකක් නොවේ. යමෙක් අපායෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබයි ද, ඔහුගේ මරණය (කාලකිරියාව) යහපත් එකක් නොවේ. ‘කම්මාරාමො’ යනාදී පදයන්හි ‘ආරාම’ යනු ඇල්ම හෙවත් ඇලීමයි, අභිරතිය යනු එහි අර්ථයයි. විහාර කර්මාන්ත ආදී නවකම්වල ඇලීම ඇති තැනැත්තා ‘කම්මාරාම’ නම් වේ. එම කර්මාන්තයෙහි ම ඇලී සිටින බැවින් ‘කම්මරත’ නම් වේ. එම කම්මාරාමතාවෙහි ම නැවත නැවතත් යෙදෙන බැවින් ‘අනුයුත්ත’ නම් වේ. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. මෙහි ‘භස්ස’ යනු එකිනෙකා සමඟ කෙරෙන කතාබහයි. ‘නිද්දා’ යනු නින්දයි. ‘සංගණිකා’ යනු සමූහයා සමඟ එක්ව විසීමයි. එය ‘එක් අයෙකුට දෙවැන්නෙකු සිටීම, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නෙකු සිටීම’ යන ක්‍රමය අනුව දත යුතුය. ‘සංසග්ග’ යනු රූප දැකීම, ශබ්ද ඇසීම, එකට කතා කිරීම, භුක්ති විඳීම හා ශරීර ස්පර්ශය යන මේවා මගින් ඇතිවන සබඳතාවයි. ‘පපඤ්ච’ යනු තණ්හාව, දිට්ඨිය හා මානය යන මේවා මගින් පවතින, මත්වන ස්වභාවයක් ඇති කෙලෙස් ප්‍රපංචයයි. ‘සක්කාය’ යනු තෛභූමික වෘත්තයයි (භව තුනෙහි පැවැත්මයි). ‘සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයට සියලු සංසාර දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස යන්නයි. ‘මිගො’ යනු මුවෙකු වැනි යන්නයි. ‘නිප්පපඤ්චපදෙ’ යනු නිවන් පදයෙහි ය. ‘ආරාධයී’ යනු සම්පූර්ණ කළේය හෙවත් සාක්ෂාත් කළේය යන්නයි.

၅. အနုတပ္ပိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුතප්පිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅. ပဉ္စမေ [Pg.97] အနုတပ္ပာတိ အနုသောစိတဗ္ဗာ အနုတာပကာရီ. ဣမေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဂါထာသု စ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

15. පස්වන සූත්‍රයේ ‘අනුතප්පා’ යනු නැවත නැවත ශෝක විය යුතු, පසුතැවිලි කරවන යන්නයි. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි ම මෙන්ම ගාථාවන්හි ද සංසාර වෘත්තය හා එයින් මිදීම (විවෘත්තය) ගැන කියැවිණි.

၆. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. නකුලපිතු සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဗာဠှဂိလာနောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော. ဧတဒဝေါစာတိ သာမိကဿ ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ ဗျာဓိံ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တီ ဣဒါနိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ သစ္စကိရိယာယ ဗျာဓိံ ဝူပသမေတုံ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ဧတံ ‘‘မာ ခေါ တွ’’န္တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. သာပေက္ခောတိ သတဏှော. န နကုလမာတာတိ ဧတ္ထ န-ကာရော န သက္ခတီတိ ဧဝံ ပရပဒေန ယောဇေတဗ္ဗော. သန္ထရိတုန္တိ နိစ္ဆိဒ္ဒံ ကာတုံ, သဏ္ဌပေတုန္တိ အတ္ထော. ဝေဏိံ ဩလိခိတုန္တိ ဧဠကလောမာနိ ကပ္ပေတွာ ဝိဇဋေတွာ ဝေဏိံ ကာတုံ.

16. හයවන සූත්‍රයේ ‘බාළ්හගිලානො’ යනු දැඩි ලෙස රෝගී වූ යන්නයි. ‘එතදවොච’ යනු ස්වාමියාට බෙහෙත් කර රෝගය සුවපත් කිරීමට නොහැකි වූ කල්හි, දැන් සිංහ නාදයක් පවත්වා සත්‍යක්‍රියාවෙන් රෝගය සුවපත් කරනු පිණිස ඔහු අසල වාඩි වී ‘එතං මා ඛො ත්වං’ යනාදී වචන පැවසීමයි. ‘සාපෙක්ඛො’ යනු තණ්හාව සහිත වූ යන්නයි. ‘න නකුලමාතා’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය ‘න සක්ඛති’ (නොහැකිය) යනුවෙන් ඊළඟ පදය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සන්ථරිතුං’ යනු සිදුරු රහිතව කිරීමට හෙවත් ස්ථාවරව තැබීමට යන අර්ථයයි. ‘වෙණිං ඔලිඛිතං’ යනු බැටළු ලොම් කපා පීරා පිරිසිදු කර ගෙතීම පිණිස ය.

အညံ ဃရံ ဂမိဿတီတိ အညံ သာမိကံ ဂဏှိဿတိ. သောဠသ ဝဿာနိ ဂဟဋ္ဌကံ ဗြဟ္မစရိယံ သမာစိဏ္ဏန္တိ ဣတော သောဠသဝဿမတ္ထကေ ဂဟဋ္ဌဗြဟ္မစရိယဝါသော သမာစိဏ္ဏော. ဒဿနကာမတရာတိ အတိရေကေန ဒဿနကာမာ. ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ‘‘ဣမိနာ သစ္စေန တဝ သရီရေ ဗျာဓိ ဖာသု ဟောတူ’’တိ သစ္စကိရိယံ အကာသိ.

‘අඤ්ඤං ඝරං ගමිස්සති’ යනු වෙනත් ස්වාමියෙකු කරා යනු ඇත යන්නයි. ‘සොළස වස්සානි ගහට්ඨකං බ්‍රහ්මචරියං සමාචිණ්ණං’ යනු මෙයින් වසර දහසයකට පෙර සිට ගිහිගෙයි සිටිමින් ම උතුම් බඹසර හැසිරීමෙහි යෙදුණු බවයි. ‘දස්සනකාමතරා’ යනු අතිශයින් දැකීමට කැමති බවයි. මෙම කරුණු තුනෙන් සිංහනාද පවත්වා ‘මෙම සත්‍යානුභාවයෙන් ඔබගේ ශරීරයේ රෝගය සුවපත් වේවා’ යි සත්‍යක්‍රියා කළාය.

ဣဒါနိ ဘဂဝန္တံ သက္ခိံ ကတွာ အတ္တနော သီလာဒိဂုဏေဟိပိ သစ္စကိရိယံ ကာတုံ သိယာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိပူရကာရိနီတိ သမတ္တကာရိနီ. စေတောသမထဿာတိ သမာဓိကမ္မဋ္ဌာနဿ. ဩဂါဓပ္ပတ္တာတိ ဩဂါဓံ အနုပ္ပဝေသံ ပတ္တာ. ပတိဂါဓပ္ပတ္တာတိ ပတိဂါဓံ ပတိဋ္ဌံ ပတ္တာ. အဿာသပ္ပတ္တာတိ အဿာသံ အဝဿယံ ပတ္တာ. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာတိ သောမနဿဉာဏံ ပတ္တာ. အပရပ္ပစ္စယာတိ ပရပ္ပစ္စယော ဝုစ္စတိ ပရသဒ္ဓါ ပရပတ္တိယာယနာ, တာယ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော. ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ အတ္တနော ဂုဏေ အာရဗ္ဘ သစ္စကိရိယံ အကာသိ. ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌိတော. ယာဝတာတိ ယတ္တိကာယော. တာသံ အညတရာတိ တာသံ အန္တရေ ဧကာ. အနုကမ္ပိကာတိ ဟိတာနုကမ္ပိကာ. ဩဝါဒိကာတိ ဩဝါဒဒါယိကာ. အနုသာသိကာတိ အနုသိဋ္ဌိဒါယိကာ.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්ෂි කොට තබා තමාගේ සීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් ද සත්‍යක්‍රියා කිරීමට ‘සියා ඛො පන තෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පරිපූරකාරිනී’ යනු සම්පූර්ණ කරන්නිය යන අර්ථයයි. ‘චෙතොසමථස්ස’ යනු සමාධි කමටහන් පිළිබඳවයි. ‘ඔගාධප්පත්තා’ යනු ගැඹුරට බැසගත් බවයි. ‘පතිගාධප්පත්තා’ යනු පිහිට ලබාගත් බවයි. ‘අස්සාසප්පත්තා’ යනු අස්වැසිල්ල හෙවත් පිළිසරණ ලබාගත් බවයි. ‘වෙසාරජ්ජප්පත්තා’ යනු සොම්නස් සහගත ඥානයට පැමිණි බවයි. ‘අපරප්පච්චයා’ යන්නෙහි ‘පරප්පච්චය’ යනු අනුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හෝ අනුන්ගේ විශ්වාසය මත යැපීමයි, එයින් තොර වූයේ යන අර්ථය මෙයින් ලැබේ. මෙම කරුණු තුනෙන් තමාගේ ගුණ අරභයා සත්‍යක්‍රියා කළාය. ‘ගිලානා වුට්ඨිතො’ යනු රෝගයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යාවතා’ යනු යම් තාක් ප්‍රමාණයක් ද යන්නයි. ‘තාසං අඤ්ඤතරා’ යනු ඒ දායිකාවන් අතර එක් අයෙකු යන්නයි. ‘අනුකම්පිකා’ යනු හිතානුකම්පාව දක්වන්නියයි. ‘ඔවාදිකා’ යනු අවවාද දෙන්නියයි. ‘අනුසාසිකා’ යනු අනුශාසනා කරන්නියයි.

၇. သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සොප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇. သတ္တမေ [Pg.98] ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧကီဘာဝါယ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတော ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌိတော. ယထာဝိဟာရန္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဝိဟာရံ. နဝါတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နဝကာ. တေ ပဉ္စသတမတ္တာ အဟေသုံ. ကာကစ္ဆမာနာတိ ကာကသဒ္ဒံ ကရောန္တာ ဒန္တေ ခါဒန္တာ. ထေရာတိ ထိရဘာဝံ ပတ္တာ. တေန နောတိ တေန နု. သေယျသုခါဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ရဋ္ဌိကောတိ ယော ရဋ္ဌံ ဘုဉ္ဇတိ. ပေတ္တဏိကောတိ ယော ပိတရာ ဘုတ္တာနုဘုတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ. သေနာပတိကောတိ သေနာယ ဇေဋ္ဌကော. ဂါမဂါမဏိကောတိ ဂါမဘောဇကော. ပူဂဂါမဏိကောတိ ဂဏဇေဋ္ဌကော. အဝိပဿကော ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနေသကော အဂဝေသကော ဟုတွာ. ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနန္တိ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ.

17. හත්වන සූත්‍රයේ ‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො’ යනු හුදෙකලා වී ධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ හා ඵල සමාපත්ති සුවයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යථාවිහාරං’ යනු තම තමන්ගේ වාසස්ථාන කරා යන්නයි. ‘නවා’ යනු පැවිද්දෙන් අලුත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලායි. ඔවුන් පන්සියයක් පමණ වූහ. ‘කාකච්ඡමානා’ යනු කපුටු ශබ්දය වැනි ශබ්ද නගමින්, දත් කූරු කමින් (ගොරවමින්) නිදාගන්නා බවයි. ‘ථෙරා’ යනු ස්ථවිර භාවයට පත් වූවන්ය. ‘කෙන නො’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්නයි. ‘සෙය්‍යසුඛාදීනි’ යනු කලින් පවසන ලද අර්ථයන්ම වේ. ‘රට්ඨිකො’ යනු රටක් අනුභව කරන්නා හෙවත් පාලනය කරන්නායි. ‘පෙත්තණිකො’ යනු පිය පරම්පරාවෙන් උරුම වූ වස්තුව භුක්ති විඳින්නායි. ‘සේනාපති’ යනු සේනාවේ ප්‍රධානියායි. ‘ගාමගාමණිකො’ යනු ගම් ප්‍රධානියායි. ‘පූගගාමණිකො’ යනු සමූහයක ප්‍රධානියායි. ‘අවිපස්සකො කුසලානං ධම්මානං’ යනු කුසල ධර්මයන් නොසොයන, ගවේෂණය නොකරන බවයි. ‘බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං’ යනු තිස්හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳවයි.

၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මච්ඡබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၈. အဋ္ဌမေ မစ္ဆိကန္တိ မစ္ဆဃာတကံ. ဟတ္ထိနာ ယာတီတိ ဟတ္ထိယာယီ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. ဝဇ္ဈေတိ ဝဓိတဗ္ဗေ. ဝဓာယနီတေတိ ဝဓာယ ဥပနီတေ. ပါပကေန မနသာတိ လာမကေန ဝဓကစိတ္တေန. ပါဠိယံ ပန ဝဓာယုပနီတေတိ လိခန္တိ. မာဂဝိကောတိ မိဂဃာတကော. ကော ပန ဝါဒေါ မနုဿဘူတန္တိ ယော မနုဿဘူတံ ပါပကေန မနသာ အနုပေက္ခတိ, တဿ သမ္ပတ္တိယာ အဘာဝေ ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒံ ပါပကဿ ကမ္မုနော အနိဋ္ဌဖလဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန တာဒိသံ ကမ္မံ ကရောန္တာနမ္ပိ ယသပဋိလာဘော ဟောတိ, တေသံ တံ အကုသလံ နိဿာယ ကုသလံ ဝိပစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ပနဿ အကုသလကမ္မေန ဥပဟတတ္တာ ဝိပါကော န စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အကုသလပက္ခောဝ ကထိတော.

18. අටවන සූත්‍රයේ ‘මච්ඡිකං’ යනු මසුන් මරන්නායි. ‘හත්ථිනා යාතී’ යනු ඇතෙකු පිට යන්නායි. අනෙක් පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘වජ්ඣෙ’ යනු මැරිය යුතු සතුන් පිළිබඳවයි. ‘වධායනීතෙ’ යනු මැරීම පිණිස ගෙන එන ලද යන්නයි. ‘පාපකෙන මනසා’ යනු ලාමක වූ, මරණ චේතනාවෙන් යුක්ත සිතින් යන්නයි. පාලියෙහි ‘වධායූපනීතො’ ලෙස ද ලියනු ලැබේ. ‘මාගවිකො’ යනු මුවන් මරන වැද්දායි. ‘මනුෂ්‍යයෙකු වූ අයෙකු දෙස පාපී සිතින් බලන්නා ගැන කුමන කතා ද’ යනු, යමෙක් මනුෂ්‍යයෙකු දෙස පාපී සිතින් බලයි නම් ඔහුගේ සැප සම්පත් නැති වීම ගැන කිව යුත්තක් නැත යන්නයි. මෙය පාපකර්මයේ අනිෂ්ට ඵල පෙන්වීමට වදාරන ලද්දකි. යමෙකුට එවැනි පව්කම් කරද්දීත් කීර්තිය, සම්පත් ලැබේ නම්, එය එම අකුසලය නිසා නොව, කලින් කළ කුසලයක් විපාක දීම නිසා බව දත යුතුය. එම අකුසල කර්මය නිසා එම සැප විපාකය දිගුකල් නොපවතී. මෙම සූත්‍රයෙහි අකුසල පක්ෂයම දේශනා කරන ලදී.

၉. ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමුවන මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉. နဝမေ နာတိကေတိ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ ပါသာဒေ. အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနောဂဓာ, နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. မရဏဿတိန္တိ မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ. အဟော ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. ဗဟုံ ဝတ မေ ကတံ အဿာတိ [Pg.99] တုမှာကံ သာသနေ မမ ကိစ္စံ ဗဟု ကတံ အဿ. တဒန္တရန္တိ တံ အန္တရံ ခဏံ ဩကာသံ. အဿသိတွာ ဝါ ပဿသာမီတိ ဧတ္ထ အဿာသော ဝုစ္စတိ အန္တော ပဝိသနဝါတော, ပဿာသော ဗဟိ နိက္ခမနဝါတော. ဣတိ အယံ ဘိက္ခု ယာဝ အန္တော ပဝိဋ္ဌဝါတော ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဗဟိ နိက္ခန္တော ဝါတော အန္တော ပဝိသတိ, တာဝ ဇီဝိတံ ပတ္ထေန္တော ဧဝမာဟ. ဒန္ဓန္တိ မန္ဒံ ဂရုကံ အသီဃပ္ပဝတ္တံ. အာသဝါနံ ခယာယာတိ အရဟတ္တဖလတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မရဏဿတိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ကထိတာတိ.

19. නවවන සූත්‍රයේ ‘නාතිකෙ’ යනු ඒ නම ඇති ගමෙහි ය. ‘ගිඤ්ජකාවසථෙ’ යනු ගඩොලින් කළ ප්‍රාසාදයෙහි ය. ‘අමතොගධා’ යනු නිවනට බැසගත්, නිවන පිහිට කොට ඇති යන අර්ථයයි. ‘භාවෙථ නො’ යනු වඩන්නහු ද යන්නයි. ‘මරණස්සතිං’ යනු මරණස්සති කමටහනයි. ‘අහො වත’ යනු ප්‍රාර්ථනා අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘බහුං වත මෙ කතං අස්ස’ යනු ඔබේ ශාසනයෙහි මගේ මහණ කිස බෙහෙවින් කරන ලද්දක් වන්නේ නම් මැනවි යන්නයි. ‘තදන්තරං’ යනු ඒ අතරතුර කාලයයි. ‘අස්සසිත්වා වා පස්සසාමි’ යන්නෙහි ‘අස්සාස’ යනු ඇතුළට ගන්නා හුස්මයි, ‘පස්සාස’ යනු පිට කරන හුස්මයි. මේ අනුව එම භික්ෂුව ‘යම් තාක් ඇතුළට ගත් වාතය පිටවෙයි ද, පිටවූ වාතය ඇතුළට එයි ද, ඒ තාක් කල් ජීවත් වීමට ප්‍රාර්ථනා කරමින්’ මෙසේ පැවසීය. ‘දන්ධං’ යනු සෙමින් පවතින, බරපතල වූ යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අරිහත් ඵලය ලැබීම පිණිසයි. මෙම සූත්‍රයේ මරණස්සතිය රහත් බව දක්වා මෙහෙයවා දේශනා කරන ලදී.

၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවැනි මරණස්සති සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၀. ဒသမေ ပတိဂတာယာတိ ပဋိပန္နာယ. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သော မမဿ အန္တရာယောတိ ဧတ္ထ တိဝိဓော အန္တရာယော ဇီဝိတန္တရာယော, သမဏဓမ္မန္တရာယော, ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကရောန္တဿ သဂ္ဂန္တရာယော စေဝ မဂ္ဂန္တရာယော စာတိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ သန္ဓာယေဝမာဟ. ဗျာပဇ္ဇေယျာတိ အဇိဏ္ဏကာဒိဝသေန ဝိပဇ္ဇေယျ. အဓိမတ္တောတိ ဗလဝါ. ဆန္ဒောတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော. ဝါယာမောတိ ပယောဂဝီရိယံ. ဥဿာဟောတိ ဥဿာပနဝီရိယံ. ဥဿောဠှီတိ သမ္ပာဒနဝီရိယံ. အပ္ပဋိဝါနီတိ အနုက္ကဏ္ဌနာ အပ္ပဋိသံဃရဏာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

20. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'පතිගතාය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'පැමිණි කල්හි' යන්නයි. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛති' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි (මෙනෙහි කරයි). 'සො මමස්ස අන්තරායො' යන්නෙහි අන්තරාය (බාධාව) තෙවැදෑරුම්ය. එනම්, ජීවිත අන්තරාය, ශ්‍රමණ ධර්මයට ඇති බාධාව සහ පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියයන්නෙකුට ඇති වන ස්වර්ග අන්තරාය හා මාර්ග අන්තරායයි. ඒ සියල්ල අරමුණු කරගෙන මෙසේ පවසන ලදී. 'බ්‍යාපජ්ජෙය්‍ය' යනු අජීර්ණාදිය නිසා (ජීවිතය) විපතට පත්වීමයි. 'අධිමත්තො' යනු බලවත් වූ යන්නයි. 'ඡන්දො' යනු කිරීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් කත්තුකම්‍යතා ඡන්දයයි. 'වායාමො' යනු ප්‍රයෝග වීර්යයයි. 'උස්සාහො' යනු උත්සාහවත් වීර්යයයි. 'උස්සොළ්හී' යනු බලවත් ලෙස උපදවාගත් වීර්යයයි. 'අප්පටිවානී' යනු අනුත්සාහවත් නොවීම හෙවත් නොනැවතී වීර්යය කිරීමයි. ඉතිරි සියලු පදවල අර්ථය පැහැදිලිය.

သာရဏီယဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

සාරණීය වර්ගය දෙවැනි වර්ගයයි.

၃. အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ

3. අනුත්තරිය වර්ගය.

၁-၂. သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. සාමක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၁-၂၂. တတိယဿ ပဌမေ သာမဂါမကေတိ သာမကာနံ ဥဿန္နတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဂါမကေ. ပေါက္ခရဏိယာယန္တိ ပေါက္ခရဏိယာနာမကေ ဝိဟာရေ. အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ရတ္တိယာ ပဌမယာမံ အတိက္ကမ္မ မဇ္ဈိမယာမေ သမ္ပတ္တေ. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိက္ကန္တအတိမနာပဝဏ္ဏာ. ကေဝလကပ္ပန္တိ သကလကပ္ပံ. ပေါက္ခရဏိယံ ဩဘာသေတွာတိ ပေါက္ခရဏိယာနာမကံ မဟာဝိဟာရံ အတ္တနော ဩဘာသေန ဖရိတွာ. သမနုညောတိ သမာနအနုညော သမာနစိတ္တော. ဒေါဝစဿတာတိ ဒုဗ္ဗစဘာဝေါ. ပါပမိတ္တတာတိ လာမကမိတ္တတာ[Pg.100]. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပရိဟာနိယဓမ္မာဝ ကထိတာ. ဒုတိယေ အပရိဟာနိယဓမ္မာ လောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ.

21-22. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සාමගාමකෙ' යනු සාමක ධාන්‍ය බහුල බැවින් ඒ නම ලැබූ ගමෙහි යන්නයි. 'පොක්ඛරණියායං' යනු පොක්ඛරණිය නම් වූ විහාරයෙහි යන්නයි. 'අභික්කන්තාය රත්තියා' යනු රාත්‍රියෙහි ප්‍රථම යාමය ඉක්මවා මධ්‍යම යාමයට පැමිණි කල්හි යන්නයි. 'අභික්කන්තවණ්ණා' යනු ඉතා ප්‍රසන්න වූ, සිත් ඇදගන්නාසුළු රූප ශෝභාවක් ඇති යන්නයි. 'කෙවලකප්පං' යනු මුළුමනින්ම යන්නයි. 'පොක්ඛරණියං ඕභාසෙත්වා' යනු පොක්ඛරණිය නම් වූ මහා විහාරය තමන්ගේ ප්‍රභාවෙන් ඒකාලෝක කර යන්නයි. 'සමනුඤ්ඤො' යනු සමාන අදහස් ඇති, සමාන සිත් ඇති යන්නයි. 'දොවචස්සතා' යනු බස් නොඅසන බව හෙවත් අකීකරු බවයි. 'පාපමිත්තතා' යනු ලාමක වූ පවිටු මිතුරන් ඇති බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පිරිහීමට හේතු වන ධර්මයන් පමණක් දේශනා කරන ලදී. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ලොකෝත්තර ධර්මයන්ද මිශ්‍ර වූ අපරිහාණිය ධර්මයන් දේශනා කරන ලදී.

၃. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. භය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၃. တတိယေ ကာမရာဂရတ္တာယန္တိ ကာမရာဂရတ္တော အယံ. ဆန္ဒရာဂဝိနိဗဒ္ဓေါတိ ဆန္ဒရာဂေန ဝိနိဗဒ္ဓေါ. ဘယာတိ စိတ္တုတြာသဘယာ. ပင်္ကာတိ ကိလေသပင်္ကတော. သင်္ဂေါ ပင်္ကော စ ဥဘယန္တိ သင်္ဂေါ စ ပင်္ကော စ ဣဒမ္ပိ ဥဘယံ. ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တိ, ယတ္ထ သတ္တော ပုထုဇ္ဇနောတိ ယသ္မိံ သင်္ဂေ စ ပင်္ကေ စ ပုထုဇ္ဇနော သတ္တော လဂ္ဂေါ လဂ္ဂိတော ပလိဗုဒ္ဓေါ. ဥပါဒါနေတိ စတုဗ္ဗိဓေ ဥပါဒါနေ. ဇာတိမရဏသမ္ဘဝေတိ ဇာတိယာ စ မရဏဿ စ သမ္ဘဝေ ပစ္စယဘူတေ. အနုပါဒါ ဝိမုစ္စန္တီတိ အနုပါဒိယိတွာ ဝိမုစ္စန္တိ. ဇာတိမရဏသင်္ခယေတိ ဇာတိမရဏာနံ သင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ, နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိဝဋ္ဋေတွာ အရဟတ္တမေဝ ပတ္တော ဧသ ဘိက္ခု. ဣဒါနိ တံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော တေ ခေမပ္ပတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခေမပ္ပတ္တာတိ ခေမဘာဝံ ပတ္တာ. သုခိနောတိ လောကုတ္တရသုခေန သုခိတာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မာဘိနိဗ္ဗုတာတိ အဗ္ဘန္တရေ ကိလေသာဘာဝေန ဒိဋ္ဌဓမ္မေယေဝ အဘိနိဗ္ဗုတာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋံ ကထိတံ.

23. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි 'කාමරාගරත්තායං' යනු කාමරාගයෙන් ඇලුණු මේ සත්ත්වයා යන්නයි. 'ඡන්දරාගවිනිබද්ධො' යනු ප්‍රබල වූ රාගයෙන් බැඳුණු යන්නයි. 'භයා' යනු සිතෙහි ඇති වන තැතිගැනීම නම් වූ බියෙන් යන්නයි. 'පංකා' යනු කෙලෙස් නමැති මඩෙන් යන්නයි. 'සංගො පංකො ච උභයං' යනු ඇලීම සහ මඩ යන මේ දෙකම පවතින බවයි. 'එතෙ කාමා පවුච්චන්ති යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො' යනු යම් ඇලීමක හා මඩක පෘථග්ජන සත්වයා ඇලී, බැඳී, වෙලී සිටීද යන්නයි. 'උපාදානෙ' යනු සිව්වැදෑරුම් උපාදානයන්හි යන්නයි. 'ජාතිමරණසම්භවෙ' යනු ජාති හා මරණය ඇති වීමට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්හි යන්නයි. 'අනුපාදා විමුච්චන්ති' යනු කිසිවක් උපාදානය කර නොගෙන (තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව නොගෙන) මිදෙති යන්නයි. 'ජාතිමරණසංඛයෙ' යනු ජාති මරණයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි, නිවන අරමුණු කරගත් විමුක්තියෙන් මිදෙති යන්නයි. මෙහිදී සංසාර වෘත්තය නවත්වා මේ භික්ෂුව අර්හත්ත්වයටම පත් විය. දැන් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට පසසමින් 'තෙ ඛේමප්පත්තා' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ඛේමප්පත්තා' යනු නිර්භය බවට පත් වූ යන්නයි. 'සුඛිනො' යනු ලොකෝත්තර සුවයෙන් සුඛිත වූ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි කෙලෙස් නොමැති බැවින් මෙලොවදීම නිවුණු බවට පත් වූ යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැන පමණක් පවසා, ගාථාවලදී වෘත්තය හා විවෘත්තය (නිවන) යන දෙකම දේශනා කරන ලදී.

၄. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. හිමවන්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၄. စတုတ္ထေ ပဒါလေယျာတိ ဘိန္ဒေယျ. ဆဝါယာတိ လာမိကာယ. သမာဓိဿ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတီတိ အာဟာရသပ္ပာယဥတုသပ္ပာယာနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတုံ ကုသလော ဟောတိ ဆေကော သမတ္ထော ပဋိဗလော. သမာဓိဿ ဌိတိကုသလောတိ သမာဓိဿ ဌိတိယံ ကုသလော, သမာဓိံ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ဝုဋ္ဌာနကုသလောတိ သမာဓိဿ ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလော, ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ကလ္လိတကုသလောတိ သမာဓိဿ ကလ္လတာယ ကုသလော, သမာဓိစိတ္တံ ဟာသေတုံ ကလ္လံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလောတိ သမာဓိဿ အသပ္ပာယေ အနုပကာရကေ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယေ ဥပကာရကေ သေဝန္တောပိ, ‘‘အယံ သမာဓိနိမိတ္တာရမ္မဏော [Pg.101] အယံ လက္ခဏာရမ္မဏော’’တိ ဇာနန္တောပိ သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလော နာမ ဟောတိ. သမာဓိဿ အဘိနီဟာရကုသလောတိ ဥပရိဥပရိသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနတ္ထာယ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ အဘိနီဟရိတုံ သက္ကောန္တော သမာဓိဿ အဘိနီဟာရကုသလော နာမ ဟောတိ. သော ပဌမဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဒုတိယံ သမာပဇ္ဇတိ, ဒုတိယဇ္ဈာနာ…ပေ… တတိယဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထံ သမာပဇ္ဇတီတိ.

24. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි 'පදාලෙය්‍ය' යනු බිඳලිය යුතුය යන්නයි. 'ඡවාය' යනු ලාමක වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස සමාපත්තිකුසලො හොති' යනු සුදුසු ආහාර හා සුදුසු දේශගුණය හඳුනාගෙන සමාධියට සමවැදීමට දක්ෂ, සමර්ථ වූ අයෙකි. 'සමාධිස්ස ඨිතිකුසලො' යනු සමාධියෙහි පිහිටුවීමට දක්ෂ වූ, සමාධිය පවත්වා ගැනීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස වුට්ඨානකුසලො' යනු සමාධියෙන් නැගී සිටීමට දක්ෂ වූ, නියම කරගත් පරිදි සමාධියෙන් නැගී සිටීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස කල්ලිතකුසලො' යනු සමාධියට සිත සූදානම් කිරීමට (ප්‍රබෝධමත් කිරීමට) දක්ෂ වූ යන්නයි. 'සමාධිස්ස ගොචරකුසලො' යනු සමාධියට නුසුදුසු, උපකාරී නොවන ධර්මයන් බැහැර කර සුදුසු උපකාරී ධර්මයන් සේවනය කරන, මෙන්ම 'මේ සමාධිය නිමිත්ත අරමුණු කරගත් එකකි, මේ සමාධිය ලක්ෂණ අරමුණු කරගත් එකකි' යයි දන්නා තැනැත්තාද සමාධියෙහි ගෝචර කුසලතාව ඇත්තෙකි. 'සමාධිස්ස අභිනීහාරකුසලො' යනු ඉහළ ඉහළ සමාපත්තීන් ලැබීම පිණිස ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධීන් මෙහෙයවීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තා සමාධියෙහි අභිනීහාර කුසලතාව ඇත්තෙකි. ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී දෙවැනි ධ්‍යානයට සමවදියි, දෙවැනි ධ්‍යානයෙන් ...පෙ... තුන්වැනි ධ්‍යානයෙන් නැගී සිව්වැනි ධ්‍යානයට සමවදියි.

၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၅. ပဉ္စမေ အနုဿတိဋ္ဌာနာနီတိ အနုဿတိကာရဏာနိ. ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃ အာဒယော) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ဣဒမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အာရမ္မဏံ ကရိတွာတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ. ဝိသုဇ္ဈန္တီတိ ပရမဝိသုဒ္ဓိံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

25. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අනුස්සතිට්ඨානානි' යනු අනුස්සති ඇති වීමට හේතු වන කරුණුයි. 'ඉතිපි සො භගවා' යනාදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කර ඇත. 'ඉදම්පි ඛො භික්ඛවෙ ආරම්මණං කරිත්වා' යනු මේ බුද්ධානුස්සති කම්මට්‍ඨානය අරමුණු කරගෙන යන්නයි. 'විසුජ්ඣන්ති' යනු පරම පිරිසිදු බව වූ නිවනට පැමිණෙති යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. මෙම සූත්‍රයෙහි අනුස්සතිට්ඨාන හය මිශ්‍රව දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

၆. မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාකච්චාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၆. ဆဋ္ဌေ သမ္ဗာဓေတိ ပဉ္စကာမဂုဏသမ္ဗာဓေ. ဩကာသာဓိဂမောတိ ဧတ္ထ ဩကာသာ ဝုစ္စန္တိ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, တေသံ အဓိဂမော. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာတိ သောကာနဉ္စ ပရိဒေဝါနဉ္စ သမတိက္ကမတ္ထာယ. အတ္ထင်္ဂမာယာတိ အတ္ထံ ဂမနတ္ထာယ. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ သဟဝိပဿနကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဿ ပစ္စက္ခကိရိယတ္ထာယ.

26. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'සම්බාධෙ' යනු පඤ්ච කාම ගුණයන්ගෙන් යුත් පටු බවෙහි යන්නයි. 'ඕකාසාධිගමො' යන්නෙහි 'ඕකාස' යනු අනුස්සතිට්ඨාන හයයි, ඒවා ලබා ගැනීම (අධිගමය) මෙයින් කියවේ. 'විසුද්ධියා' යනු පිරිසිදු වීම පිණිසයි. 'සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය' යනු සෝකය හා වැලපීම ඉක්මවා යාම පිණිසයි. 'අත්ථංගමාය' යනු නිරුද්ධ වීම පිණිසයි. 'ඤායස්ස අධිගමාය' යනු විපස්සනාව හා සමග වූ මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි.

သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန. အာကာသသမေနာတိ အလဂ္ဂနဋ္ဌေန စေဝ အပလိဗုဒ္ဓဋ္ဌေန စ အာကာသသဒိသေန. ဝိပုလေနာတိ န ပရိတ္တကေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟန္တဘာဝံ ဂတေန, မဟန္တေဟိ ဝါ အရိယသာဝကေဟိ ဂတေန, ပဋိပန္နေနာတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဏေနာတိ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏေန. အဝေရေနာတိ အကုသလဝေရပုဂ္ဂလဝေရရဟိတေန. အဗျာပဇ္ဈေနာတိ ကောဓဒုက္ခဝဇ္ဇိတေန. သဗ္ဗမေတံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိစိတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. ဝိသုဒ္ဓိဓမ္မာတိ ဝိသုဇ္ဈနသဘာဝါ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနီတိ.

'සබ්බසො' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'ආකාසසමෙන' යනු නොඇලෙන අර්ථයෙන් සහ බාධා රහිත අර්ථයෙන් අහස හා සමාන වූ යන්නයි. 'විපුලෙන' යනු ස්වල්ප නොවන යන්නයි. 'මහග්ගතෙන' යනු උතුම් බවට පත් වූ, එසේත් නැත්නම් උතුම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද යන්නයි. 'අප්පමාණෙන' යනු පැතිරීම අතින් අප්‍රමාණ වූ යන්නයි. 'අවේරෙන' යනු අකුසල නමැති වෛරයෙන් හා පුද්ගල වෛරයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣෙන' යනු ක්‍රෝධය නිසා ඇති වන දුකෙන් තොර වූ යන්නයි. මේ සියල්ල පවසන ලද්දේ බුද්ධානුස්සති සිත අරමුණු කරගෙනය. ඉදිරියටද මේ ක්‍රමයම වේ. 'විසුද්ධිධම්මා' යනු පිරිසිදු වන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහිද අනුස්සතිට්ඨාන හය මිශ්‍රවම දේශනා කරන ලදී.

၇. ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ප්‍රථම සමය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၇. သတ္တမေ [Pg.102] မနောဘာဝနီယဿာတိ ဧတ္ထ မနံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနောဘာဝနီယော. ဒဿနာယာတိ ဒဿနတ္ထံ. နိဿရဏန္တိ နိဂ္ဂမနံ ဝူပသမနံ. ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ကာမရာဂပ္ပဇဟနတ္ထာယ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ. ဒုတိယဝါရာဒီသု ဗျာပါဒပ္ပဟာနာယ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ, ထိနမိဒ္ဓပ္ပဟာနာယ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာနံ, အာလောကသညံ ဝါ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုအာဒီနံ ဝါ အညတရံ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနာယ သမထကမ္မဋ္ဌာနံ, ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနာယ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏကထံ ကထေန္တော ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဂမ္မာတိ အာရဗ္ဘ. မနသိကရောတောတိ အာရမ္မဏဝသေန စိတ္တေ ကရောန္တဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ အနန္တရာယေန အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

27. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'මනෝභාවනීයස්ස' යනු නිවන අරමුණු කරගත් සිත වඩන බැවින් 'මනෝභාවනීය' නම් වේ. 'දස්සනාය' යනු දැකීම පිණිසයි. 'නිස්සරණං' යනු බැහැර කිරීම හෙවත් සංසිඳවීමයි. 'ධම්මං දේසේති' යනු කාමරාගය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස අසුභ කමටහන දේශනා කිරීමයි. දෙවන වාරයේ සිට ව්‍යාපාදය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා මෙත්තා කමටහන ද, ථිනමිද්ධය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා ථිනමිද්ධය දුරු කරන කමටහන ද, එනම් ආලෝක සංඥාව හෝ වීර්යය ආරම්භ කිරීමට අදාළ කරුණු අතරින් යම්කිසි කරුණක් ද, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා සමථ කමටහන ද, විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා තෙරුවන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ධර්මය දේශනා කරන බව දත යුතුය. 'ආගම්ම' යනු අරමුණක් ලෙස ගෙන යන්නයි. 'මනසිකරොතො' යනු අරමුණු වශයෙන් සිතෙහි තබා ගන්නා පුද්ගලයාට යන්නයි. 'අනන්තරා ආසවානං ඛයෝ හෝති' යනු කිසිදු බාධාවකින් තොරව ආසවයන් ක්ෂය වීම සිදු වේ යන්නයි.

၈. ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දෙවන සමය සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

၂၈. အဋ္ဌမေ မဏ္ဍလမာဠေတိ ဘောဇနသာလာယ. စာရိတ္တကိလမထောတိ ပိဏ္ဍပါတစရိယာယ ဥပ္ပန္နကိလမထော. ဘတ္တကိလမထောတိ ဘတ္တဒရထော. ဝိဟာရပစ္ဆာယာယန္တိ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ဆာယာယ. ယဒေဝဿ ဒိဝါ သမာဓိနိမိတ္တံ မနသိကတံ ဟောတီတိ ယံ ဧဝ တဿ တတော ပုရိမဒိဝသဘာဂေ သမထနိမိတ္တံ စိတ္တေ ကတံ ဟောတိ. တဒေဝဿ တသ္မိံ သမယေ သမုဒါစရတီတိ တံယေဝ ဧတဿ တသ္မိံ သမယေ ဒိဝါဝိဟာရေ နိသိန္နဿ မနောဒွါရေ သဉ္စရတိ. ဩဇဋ္ဌာယီတိ ဩဇာယ ဌိတော ပတိဋ္ဌိတော. ဖာသုကဿ ဟောတီတိ ဖာသုကံ အဿ ဟောတိ. သမ္မုခါတိ ကထေန္တဿ သမ္မုခဋ္ဌာနေ. သုတန္တိ သောတေန သုတံ. ပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ စိတ္တေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ.

28. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මණ්ඩලමාළෙ' යනු දාන ශාලාවෙහි යන්නයි. 'චාරිත්ත කිලමථො' යනු පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීම නිසා ඇති වූ වෙහෙසයි. 'භත්ත කිලමථො' යනු ආහාරය නිසා ඇති වූ පීඩාවයි. 'විහාරපච්ඡායායං' යනු විහාරය කෙළවර පිහිටි සෙවණෙහි යන්නයි. 'යදේවස්ස දිවා සමාධිනිමිත්තං මනසිකතං හෝති' යනු එම පුද්ගලයා විසින් දහවල් කාලයෙහි යම් සමථ නිමිත්තක් සිතෙහි මෙනෙහි කරන ලද්දේ ද යන්නයි. 'තදේවස්ස තස්මිං සමයේ සමුදාචරති' යනු එම කාලයෙහි දහවල් විවේකයෙන් සිටින ඔහුගේ මනෝ ද්වාරයෙහි එම සමථ නිමිත්තම පවතියි (මතකයට එයි) යන්නයි. 'ඕජට්ඨායී' යනු ඕජසෙහි හෙවත් ශක්තියෙහි මැනවින් පිහිටි යන්නයි. 'ඵාසුකස්ස හෝති' යනු ඔහුට පහසුවක් වෙයි යන්නයි. 'සම්මුඛා' යනු දේශනා කරන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි යන්නයි. 'සුතං' යනු ශ්‍රවණේන්ද්‍රියෙන් අසන ලද බවයි. 'පටිග්ගහිතං' යනු සිතින් පිළිගන්නා ලද බවයි.

၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. උදායි සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

၂၉. နဝမေ ဥဒါယိန္တိ လာဠုဒါယိတ္ထေရံ. သုဏောမဟံ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, နာဟံ ဗဓိရော, သုဏာမိ ဘဂဝတော ဝစနံ, ပဉှံ ပန ဥပပရိက္ခာမီတိ. အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တံ. ဣဒံ, ဘန္တေ, အနုဿတိဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ဈာနတ္တယသင်္ခါတံ အနုဿတိကာရဏံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သံဝတ္တတီတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရတ္ထာယ ပဝတ္တတိ. အာလောကသညန္တိ အာလောကနိမိတ္တေ ဥပ္ပန္နသညံ. ဒိဝါ သညံ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဒိဝါတိ သညံ ဌပေတိ[Pg.103]. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာနေန ဒိဝါ အာလောကသညာ မနသိကတာ, ရတ္တိမ္ပိ တထေဝ တံ မနသိ ကရောတိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ ဝါနေန ရတ္တိံ အာလောကသညာ မနသိကတာ, ဒိဝါပိ တံ တထေဝ မနသိ ကရောတိ. ဝိဝဋေနာတိ ပါကဋေန. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ နီဝရဏေဟိ အနောနဒ္ဓေန. သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏတ္ထာယ သဟောဘာသကံ စိတ္တံ ဗြူဟေတိ ဝဍ္ဎေတိ. ယံ ပန ‘‘အာလောကသညံ မနသိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနာလောကသညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာလောကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘာယာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသင်္ခါတဿ ဉာဏဒဿနဿ ပဋိလာဘာယ.

29. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'උදායිං' යනු කාළුදායි තෙරුන් වහන්සේටයි. 'ඇවැත්නි, මම බිහිරි නොවෙමි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසමි, නමුත් මම ප්‍රශ්නය විමසා බලමි' යනු එහි අර්ථයයි. 'අධිචිත්තං' යනු සමථ-විපස්සනා සිතයි. 'ස්වාමීනි, මේ අනුස්සතිට්ඨානයයි' යනු ධ්‍යාන තුනකින් සමන්විත මෙම අනුස්සති හේතුවයි. 'දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරාය සංවත්තති' යනු මෙම ආත්මයෙහිම සුවසේ වාසය කිරීම පිණිස පවතියි යන්නයි. 'ආලෝකසඤ්ඤං' යනු ආලෝක නිමිත්තෙහි උපන් සංඥාවයි. 'දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාති' යනු දහවල් කාලය යන සංඥාව පිහිටුවයි යන්නයි. 'යථා දිවා තථා රත්තිං' යනු ඔහු විසින් දහවල් කාලයෙහි ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කළාක් මෙන්, රාත්‍රියෙහි ද එය එලෙසම මෙනෙහි කිරීමයි. 'යථා රත්තිං තථා දිවා' යනු රාත්‍රියෙහි ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කළ පරිදි දහවල් කාලයේ ද එය මෙනෙහි කිරීමයි. 'විවටේන' යනු විවෘත වූ හෙවත් ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'අපරියෝනද්ධේන' යනු නීවරණයන්ගෙන් වැසී නොමැති වූ යන්නයි. 'සප්පභාසං චිත්තං භාවේති' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබීම පිණිස ආලෝකය සහිත විපස්සනා සිත වඩයි යන්නයි. 'ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරයි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය ථිනමිද්ධය දුරු කිරීම පිණිස වූ ආලෝක සංඥාව අරමුණු කර පවසන ලද්දක් මිස දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය සඳහා වූ ආලෝකය නොවන බව දත යුතුය. 'ඥානදස්සන පටිලාභාය' යනු දිව්‍ය චක්ෂු සංඛ්‍යාත ඥානදර්ශනය ලබා ගැනීම පිණිසයි.

ဣမမေဝ ကာယန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ. ကာမရာဂပ္ပဟာနာယာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကဿ ရာဂဿ ပဟာနတ္ထာယ. သေယျထာပိ ပဿေယျာတိ ယထာ ပဿေယျ. သရီရန္တိ မတသရီရံ. သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတန္တိ သုသာနေ အပဝိဒ္ဓံ. ဧကာဟံ မတဿ အဿာတိ ဧကာဟမတံ. ဒွီဟံ မတဿ အဿာတိ ဒွီဟမတံ. တီဟံ မတဿ အဿာတိ တီဟမတံ. ဘသ္တာ ဝိယ ဝါယုနာ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ယထာနုက္ကမံ သမုဂ္ဂတေန သူနဘာဝေန ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ, ဥဒ္ဓုမာတမေဝ ဥဒ္ဓုမာတကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဥဒ္ဓုမာတန္တိ ဥဒ္ဓုမာတကံ. ဝိနီလံ ဝုစ္စတိ ဝိပရိဘိန္နဝဏ္ဏံ, ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလန္တိ ဝိနီလကံ. မံသုဿဒဋ္ဌာနေသု ရတ္တဝဏ္ဏဿ ပုဗ္ဗသန္နိစယဋ္ဌာနေသု သေတဝဏ္ဏဿ ယေဘုယျေန စ နီလဝဏ္ဏဿ နီလဋ္ဌာနေ နီလသာဋကပါရုတဿေဝ ဆဝသရီရဿေတံ အဓိဝစနံ. ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ နဝဟိ ဝါ ဝဏမုခေဟိ ဝိဿန္ဒမာနံ ပုဗ္ဗံ ဝိပုဗ္ဗံ, ဝိပုဗ္ဗမေဝ ဝိပုဗ္ဗကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဝိပုဗ္ဗန္တိ ဝိပုဗ္ဗကံ. ဝိပုဗ္ဗကံ ဇာတံ တထာဘာဝံ ဂတန္တိ ဝိပုဗ္ဗကဇာတံ.

'ඉමමේව කායං' ආදී පදයන්හි කිවයුතු කරුණු සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'කායගතාසති' කමටහන් නිර්දේශයෙහි සවිස්තරව දක්වා ඇත. 'කාමරාගප්පහානාය' යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ප්‍රහාණය කිරීම සඳහායි. 'සේය්‍යථාපි පස්සේය්‍ය' යනු යම් සේ දකින්නේ ද එසේම යන්නයි. 'සරීරං' යනු මළ සිරුරයි. 'සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං' යනු සොහොනෙහි දමන ලද යන්නයි. 'එකාහමතං' යනු මියගොස් එක් දිනක් වූ සිරුරයි. 'ද්වීහමතං' යනු දින දෙකක් වූ ද, 'තීහමතං' යනු දින තුනක් වූ ද සිරුරයි. වාතයෙන් පිරුණු මල්ලක් මෙන්, ජීවිත ඉන්ද්‍රිය නිරුද්ධ වූ පසු පිළිවෙළින් ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් වූ බැවින් 'උද්ධුමාත' නම් වේ. ඉදිමුණු සිරුරම 'උද්ධුමාතක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් ද 'උද්ධුමාතක' යැයි කියනු ලැබේ. නිල් පැහැ ගැන්වුණු සිරුර 'විනීල' නම් වේ. එයම 'විනීලක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් එය 'විනීලක' යැයි කියනු ලැබේ. මස් වැඩුණු තැන්වල රතු පැහැයෙන් ද, සැරව පිරුණු තැන්වල සුදු පැහැයෙන් ද, බොහෝ දුරට නිල් පැහැයෙන් ද යුක්ත වූ මළ සිරුරට මෙය නමකි. සිදුරු නවයකින් සැරව වැගිරෙන සිරුර 'විපුබ්බ' නම් වේ. එයම 'විපුබ්බක' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් එය 'විපුබ්බක' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයට පත් වූ බැවින් 'විපුබ්බකජාතං' නම් වේ.

သော ဣမမေဝ ကာယန္တိ သော ဘိက္ခု ဣမံ အတ္တနော ကာယံ တေန ကာယေန သဒ္ဓိံ ဉာဏေန ဥပသံဟရတိ ဥပနေတိ. ကထံ? အယမ္ပိ ခေါ ကာယော ဧဝံဓမ္မော ဧဝံဘာဝီ ဧဝံအနတီတောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အာယု ဥသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာယ အယံ ကာယော ဌာနဂမနာဒိခမော ဟောတိ, ဣမေသံ ပန ဝိဂမာ အယမ္ပိ ဧဝံဓမ္မော ဧဝံပူတိကသဘာဝေါယေဝါတိ. ဧဝံဘာဝီတိ ဧဝမေဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အနတီတောတိ ဧဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘာဝံ အနတိက္ကန္တော.

'සෝ ඉමමේව කායං' යනු එම භික්ෂුව තමාගේ සිරුර ද එම මළ සිරුර හා සමාන කර ඥානයෙන් සසඳා බලයි. කෙසේ ද? 'මේ ශරීරය ද මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේය, මෙබඳු වන්නේය, මෙබඳු ස්වභාවයෙන් ඔබ්බට නොයන්නේය' යනුවෙනි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - ආයුෂය, උෂ්ණත්වය සහ විඤ්ඤාණය යන මේ ධර්ම තුන පවතින තාක් කල් මෙම ශරීරය සිට ගැනීමට, ගමන් කිරීමට ආදියට සමත් වෙයි. නමුත් මේවා පහව ගිය විට මේ ශරීරය ද මෙබඳුම ස්වභාව ඇත්තේය, මෙබඳුම පූති (කුණු වූ) ස්වභාව ඇත්තේමය. 'ඒවං භාවී' යනු මෙලෙසම ඉදිමීම ආදී විවිධ අවස්ථාවන්ට පත් වන්නේය යන්නයි. 'ඒවං අනතීතෝ' යනු මෙලෙස ඉදිමීම ආදී ස්වභාවයන් ඉක්මවා නොයන්නේය යන්නයි.

ခဇ္ဇမာနန္တိ [Pg.104] ဥဒရာဒီသု နိသီဒိတွာ ဥဒရမံသဩဋ္ဌမံသအက္ခိကမံသာဒီနိ လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာ ခါဒိယမာနံ. သမံသလောဟိတန္တိ သေသာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တံ. နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတန္တိ မံသေ ခီဏေပိ လောဟိတံ န သုဿတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတ’’န္တိ. အညေနာတိ အညေန ဒိသာဘာဂေန. ဟတ္ထဋ္ဌိကန္တိ စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပိ ဟတ္ထဋ္ဌိကံ ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ. ပါဒဋ္ဌိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေရောဝဿိကာနီတိ အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနိ. ပူတီနီတိ အဗ္ဘောကာသေ ဌိတာနိ ဝါတာတပဝုဋ္ဌိသမ္ဖဿေန တေရောဝဿိကာနေဝ ပူတီနိ ဟောန္တိ, အန္တောဘူမိဂတာနိ ပန စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. စုဏ္ဏကဇာတာနီတိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟုတွာ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ. သဗ္ဗတ္ထ သော ဣမမေဝါတိ ဝုတ္တနယေန ခဇ္ဇမာနာဒီနံ ဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတာယာတိ အသ္မီတိ ပဝတ္တဿ နဝဝိဓဿ မာနဿ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. အနေကဓာတုပဋိဝေဓာယာတိ အနေကဓာတူနံ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. သတောဝ အဘိက္ကမတီတိ ဂစ္ဆန္တော သတိပညာဟိ သမန္နာဂတောဝ ဂစ္ဆတိ. သတောဝ ပဋိက္ကမတီတိ ပဋိနိဝတ္တန္တောပိ သတိပညာဟိ သမန္နာဂတောဝ နိဝတ္တတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သတိသမ္ပဇညာယာတိ သတိယာ စ ဉာဏဿ စ အတ္ထာယ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိဉာဏာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ.

ඛජ්ජමානං යනු බඩ ආදී අවයවයන් මත හිඳගෙන බඩෙහි මස්, තොල් මස්, ඇස් කුහරවල මස් ආදිය නැවත නැවතත් උගුල්ලා කනු ලබන බවයි. සමංසලෝහිතං යනු ඉතිරි වූ මස් හා ලේ සහිත බවයි. නිම්මංසලෝහිතමක්ඛිතං යනු මස් අවසන් වුවද ලේ තවමත් වියළී නොමැති බවයි, එය අරමුණු කොට 'මස් රහිත ලේ තැවරුණු' යයි පවසන ලදී. අඤ්ඤේන යනු වෙනත් දිශා භාගයකිනි. හත්ථට්ඨිකං යනු හැට හතරක් වූ අත් අස්ථීන් වෙන් වෙන්ව විසිරී පවත්නා බවයි. පාදට්ඨිකාදී පදවලද නය මේ හා සමානමය. තේරෝවස්සිකානීති යනු අවුරුද්දක් ඉක්ම ගිය බවයි. පූතීනීති යනු එළිමහනේ පවතින බැවින් සුළඟ, අව්ව හා වැස්සේ ස්පර්ශය නිසා වසරකට වඩා වැඩි කාලයක් පීඩා විඳ කුණු වී ගිය බවයි. පොළොව අභ්‍යන්තරයෙහි පවතින අස්ථීන් නම් මීට වඩා බොහෝ කල් පවතී. චුණ්ණකජාතානීති යනු කුඩු වී විසිරී ගිය බවයි. සියලු තැන්හි 'සෝ ඉමමේව' යනාදී වශයෙන් වදාළ නය අනුව ඛජ්ජමාන ආදී පදයන්ගේ සම්බන්ධය දැක්විය යුතුය. අස්මිමානසමුග්ඝාතාය යනු 'මම වෙමි' යනුවෙන් පවතින නවවිධ මානය සහමුලින්ම නැති කිරීම පිණිසයි. අනේකධාතුපටිවේධාය යනු බොහෝ වූ ධාතූන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි. සතෝව අභික්කමති යනු වඩිනා කල්හි සතිපඤ්ඤා දෙකෙන් යුක්තවම වඩිනා බවයි. සතෝව පටික්කමති යනු ආපසු හැරෙන කල්හිද සතිපඤ්ඤා දෙකෙන් යුක්තවම හැරෙන බවයි. සෙසු පදයන්හිද නය මෙසේමය. සතිසම්පජඤ්ඤාය යනු ස්මෘතිය හා ප්‍රඥාව ලැබීමේ අනුසස් පිණිසයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි ස්මෘතිය හා ඥානය මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

၁၀. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၀. ဒသမေ ဥစ္စာဝစန္တိ ယံ ကိဉ္စိ မဟန္တခုဒ္ဒကံ, ဥစ္စနီစံ ဝါ. ဟီနန္တိ နိဟီနံ. ဂမ္မန္တိ ဂါမဝါသိကာနံ ဒဿနံ. ပေါထုဇ္ဇနိကန္တိ ပုထုဇ္ဇနာနံ သန္တကံ. အနရိယန္တိ န အရိယံ န ဥတ္တမံ န ပရိသုဒ္ဓံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န အတ္ထသန္နိဿိတံ. န နိဗ္ဗိဒါယာတိ န ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ. န ဝိရာဂါယာတိ န ရာဂါဒီနံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. န နိရောဓာယာတိ န ရာဂါဒီနံ အပ္ပဝတ္တိနိရောဓာယ. န ဥပသမာယာတိ န ရာဂါဒီနံ ဝူပသမနတ္ထာယ. န အဘိညာယာတိ န အဘိဇာနနတ္ထာယ. န သမ္ဗောဓာယာတိ န သမ္ဗောဓိသင်္ခါတဿ စတုမဂ္ဂဉာဏဿ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. န နိဗ္ဗာနာယာတိ န နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ.

30. දහවන සූත්‍රයෙහි උච්චාවචං යනු යම්කිසි විශාල හෝ කුඩා වූ, උස් හෝ පහත් වූ දෙයකි. හීනං යනු පහත් වූවකි. ගම්මං යනු ගම්වැසි අනුවණ ජනයා විසින් දැකිය යුත්තකි. පෝථුජ්ජනිකං යනු පෘථග්ජනයන්ට අයත් දෙයකි. අනරියං යනු ආර්ය නොවන, උතුම් නොවන, පිරිසිදු නොවන දෙයකි. අනත්ථසංහිතං යනු මෙලොව පරලොව අර්ථයක් ඇසුරු නොකළ දෙයකි. න නිබ්බිදාය යනු වෘත්ත දුක්ඛයෙහි කලකිරීම පිණිස නොපවතින බවයි. න විරාගාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් කෙරෙන් නොඇලීම පිණිස නොපවතින බවයි. න නිරෝධාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් නැවත හට නොගන්නා ලෙස නිරුද්ධ කිරීම පිණිස නොපවතින බවයි. න උපසමාය යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳවීම පිණිස නොපවතින බවයි. න අභිඤ්ඤාය යනු විශේෂ ඥානයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි. න සම්බෝධාය යනු සම්බෝධිය යැයි කියනු ලබන සිවුමග ඥානය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි. න නිබ්බානාය යනු නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස නොපවතින බවයි.

နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါတိ ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓေါ. နိဝိဋ္ဌပေမောတိ ပတိဋ္ဌိတပေမော. ဧကန္တဂတောတိ ဧကန္တံ ဂတော, အစလပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. အဘိပ္ပသန္နောတိ အတိဝိယ ပသန္နော. ဧတဒါနုတ္တရိယန္တိ ဧတံ အနုတ္တရံ. ဟတ္ထိသ္မိမ္ပိ သိက္ခတီတိ ဟတ္ထိနိမိတ္တံ [Pg.105] သိက္ခိတဗ္ဗံ ဟတ္ထိသိပ္ပံ သိက္ခတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥစ္စာဝစန္တိ မဟန္တခုဒ္ဒကံ သိပ္ပံ သိက္ခတိ.

නිවිට්ඨසද්ධෝ යනු පිහිටි ශ්‍රද්ධාව ඇති බවයි. නිවිට්ඨපේමෝ යනු පිහිටි ප්‍රේමය (ඇල්ම) ඇති බවයි. ඒකන්තගතෝ යනු ඒකාන්තයෙන්ම ගිය, නොසැලෙන බවට පත් වූ යන අර්ථයයි. අභිප්පසන්නෝ යනු අතිශයින්ම පැහැදුණු බවයි. ඒතදනුත්තරියං යනු මෙය අනුත්තර (උතුම්ම) බවයි. හත්ථිස්මිම්පි සික්ඛතී යනු ඇතුන් සම්බන්ධව ඉගෙන ගත යුතු හස්ති ශිල්පය ඉගෙන ගන්නා බවයි. සෙසු පදයන්හිද නය මෙසේමය. උච්චාවචං යනු කුඩා මෙන්ම විශාල ශිල්පයන්ද ඉගෙන ගන්නා බවයි.

ဥပဋ္ဌိတာ ပါရိစရိယေတိ ပါရိစရိယာယ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ. ဘာဝယန္တိ အနုဿတိန္တိ အနုတ္တရံ အနုဿတိံ ဘာဝေန္တိ. ဝိဝေကပ္ပဋိသံယုတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနနိဿိတံ ကတွာ. ခေမန္တိ နိရုပဒ္ဒဝံ. အမတဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဂါမိနံ, အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တီတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဒေ ပမောဒိတာတိ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသသင်္ခါတေ အပ္ပမာဒေ အာမောဒိတာ ပမောဒိတာ. နိပကာတိ နေပက္ကေန သမန္နာဂတာ. သီလသံဝုတာတိ သီလေန သံဝုတာ ပိဟိတာ. တေ ဝေ ကာလေန ပစ္စေန္တီတိ တေ ဝေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေ ဇာနန္တိ. ယတ္ထ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ သကလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, တံ အမတံ မဟာနိဗ္ဗာနံ တေ ဘိက္ခူ ဇာနန္တီတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆ အနုတ္တရိယာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ.

උපට්ඨිතා පාරිචරියා යනු උපස්ථානයෙහි හෙවත් සේවයෙහි යෙදී සිටීමයි. භාවයන්ති අනුස්සතිං යනු අනුත්තර වූ අනුස්මෘතිය වඩන බවයි. විවේකප්පටිසංයුත්තං යනු නිර්වාණය ඇසුරු කර ගනිමින් යන්නයි. ඛේමං යනු උපද්‍රව රහිත බවයි. අමතගාමිනං යනු අමෘත නිර්වාණය කරා පමුණුවන ආර්ය මාර්ගය වඩන බව යන අර්ථයයි. අප්පමාදේ පමෝදිතා යනු සිහියෙන් තොර නොවීම නම් වූ අප්‍රමාදයෙහි සතුටු වන බවයි. නිපකා යනු කෙලෙස් තවන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. සීලසංවුතා යනු සීලයෙන් යුක්තව කය හා වචනය සංවර කර ගත් බවයි. තේ වේ කාලේන පච්චන්ති යනු එම භික්ෂූන් වහන්සේලා සුදුසු කාලයෙහි අවබෝධ කර ගනිති. යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣති යනු යම් නිර්වාණස්ථානයක සියලු සංසාර දුක් නිරුද්ධ වේද, ඒ අමෘත මහා නිර්වාණය එම භික්ෂූහු දනිති යන අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි අනුත්තරීය සයෙක් මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන අනුත්තරීය වර්ගයයි.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

4. දේවතා වර්ගය

၁. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သေခဿာတိ သတ္တဝိဓဿ သေခဿ. ပုထုဇ္ဇနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ပရိဟာနာယာတိ ဥပရူပရိဂုဏပရိဟာနာယ.

31. හතරවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි සේඛස්ස යනු සත්විධ සේඛ පුද්ගලයන්ටය. පෘථග්ජනයා සම්බන්ධයෙන් නම් කිව යුතුම දෙයක් නැත (ඔහුට පිරිහීම ස්වභාවිකය). පරිහානාය යනු මත්තෙහි ලැබිය යුතු ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහීම පිණිසයි.

၂-၃. အပရိဟာနသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

2-3. අපරිහාන සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි

၃၂-၃၃. ဒုတိယေ သတ္ထုဂါရဝတာတိ သတ္ထရိ ဂရုဘာဝေါ. ဓမ္မဂါရဝတာတိ နဝဝိဓေ လောကုတ္တရဓမ္မေ ဂရုဘာဝေါ. သံဃဂါရဝတာတိ သံဃေ ဂရုဘာဝေါ. သိက္ခာဂါရဝတာတိ တီသု သိက္ခာသု ဂရုဘာဝေါ. အပ္ပမာဒဂါရဝတာတိ အပ္ပမာဒေ ဂရုဘာဝေါ. ပဋိသန္ထာရဂါရဝတာတိ ဓမ္မာမိသဝသေန ဒုဝိဓေ ပဋိသန္ထာရေ ဂရုဘာဝေါ. သတ္ထာ ဂရု အဿာတိ သတ္ထုဂရု. ဓမ္မော ဂရု အဿာတိ ဓမ္မဂရု. တိဗ္ဗဂါရဝေါတိ ဗဟလဂါရဝေါ. ပဋိသန္ထာရေ [Pg.106] ဂါရဝေါ အဿာတိ ပဋိသန္ထာရဂါရဝေါ. တတိယေ သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော သဂါရဝေါ. ဟိရောတ္တပ္ပံ ပနေတ္ထ မိဿကံ ကထိတံ.

32-33. දෙවන සූත්‍රයෙහි සත්ථුගාරවතා යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. ධම්මගාරවතා යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සංඝගාරවතා යනු මහා සංඝරත්නය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සික්ඛාගාරවතා යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. අප්පමාදගාරවතා යනු අප්‍රමාදය කෙරෙහි ඇති ගෞරවයයි. පටිසන්ථාරගාරවතා යනු ආමිස හා ධර්ම වශයෙන් වූ දෙවැදෑරුම් පිළිසඳරෙහි ඇති ගෞරවයයි. සත්ථා ගරු අස්සාති යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ගුරු කොට ඇති බැවින් 'සත්ථුගරු' නම් වේ. ධම්මෝ ගරු අස්සාති යනු ධර්මය ගුරු කොට ඇති බැවින් 'ධම්මගරු' නම් වේ. තිබ්බගාරවෝ යනු දැඩි ගෞරවය ඇති බවයි. පටිසන්ථාරගාරවෝ යනු පිළිසඳරෙහි ගෞරව ඇති බවයි. තෙවන සූත්‍රයෙහි සප්පටිස්සෝ යනු ජ්‍යෙෂ්ඨයන් කෙරෙහි ගෞරව හා යටහත් පැවැත්ම ඇති බවයි. මෙහි හිරි-ඔතප් දෙක මිශ්‍ර කොට වදාරන ලදී.

၄. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මහා මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි

၃၄. စတုတ္ထေ တိဿော နာမ ဘိက္ခူတိ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော. မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါတိ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန မဟတီ ဣဒ္ဓိ အဿာတိ မဟိဒ္ဓိကော. အနုဖရဏဋ္ဌေန မဟာ အာနုဘာဝေါ အဿာတိ မဟာနုဘာဝေါ. စိရဿံ ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣမံ ပရိယာယမကာသီတိ ဧဝရူပံ လောကေ ပကတိယာ ပိယသမုဒါဟာရဝစနံ ဟောတိ. လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိယံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော, ကိံ မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. အယံ ပန အာဂတပုဗ္ဗတ္တာယေဝ ဧဝမာဟ. ထေရော ဟိ ကာလေန ကာလံ ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိယေဝ. တတ္ထ ပရိယာယမကာသီတိ ဝါရံ အကာသိ. ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယာတိ ယော အယံ ဣဓာဂမနာယ ဝါရော, တံ စိရဿံ အကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒမာသနံ ပညတ္တန္တိ မဟာရဟံ ဗြဟ္မပလ္လင်္ကံ ပညာပေတွာ ဧဝမာဟ. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အဓိဂတေန အစလေန မဂ္ဂပ္ပသာဒေန. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ ကထိတံ.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි තිස්ස නම් භික්ෂුව යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේම ශිෂ්‍යයෙකි. මහිද්ධිකෝ මහානුභාවෝ යනු සඵල වීමේ අර්ථයෙන් මහත් වූ ඉර්ධියක් ඔහුට ඇති බැවින් 'මහිද්ධික' නම් වේ. පතළ වීමේ අර්ථයෙන් මහත් වූ ආනුභාවයක් ඇති බැවින් 'මහානුභාව' නම් වේ. 'සිරස්සං ඛෝ මාරිස මොග්ගල්ලාන ඉමං පරියායමකාසි' යන මෙම වචනය ලෝකයෙහි ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රියශීලීව ආමන්ත්‍රණය කරන වචනයකි. ලෝකවාසීහු බොහෝ කලකින් පැමිණි කෙනෙකු හෝ මින් පෙර නොපැමිණි නමුත් ප්‍රියමනාප අයෙකු පැමිණි කල්හි දැක, 'පින්වතුන් කොහේ සිට පැමිණියේද, බොහෝ කලකට පසුව පැමිණියේද, මෙහි එන මඟ දැනගත්තේ කෙසේද, මඟ වැරදුනේද' යනාදී දේ පවසති. මෙම තිස්ස බ්‍රහ්මයාද පෙර පැමිණ ඇති නිසාම මෙසේ පැවසීය. මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කලින් කලට බ්‍රහ්ම ලෝකයට වඩිනා සේක. එහි 'පරියායමකාසි' යනු වාරයක් හෙවත් ගමනක් කළ බවයි. 'යදිදං ඉධාගමනාය' යනු මෙහි පැමිණීමේ යම් වාරයක් ඇත්ද, එය බොහෝ කලකට පසු කළ බව පවසන ලදී. 'ඉදමාසනං පඤ්ඤත්තං' යනු ඉතා වටිනා බ්‍රහ්ම පල්ලංකයක් පනවා මෙසේ කීය. අවේච්චප්පසාදේන යනු මාර්ග ඥානයෙන් ලත් නොසැලෙන පැහැදීමෙනි. මෙම සූත්‍රයෙහි සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානය ගැන වදාරන ලදී.

၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. විජ්ජාභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි

၃၅. ပဉ္စမေ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကာ. အနိစ္စသညာတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာတိ ပဟာနာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိရာဂသညာတိ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. နိရောဓသညာတိ နိရောဓာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘විජ්ජාභාගියා’ යනු විද්‍යාවෙහි (ත්‍රිවිද්‍යාවන් හෝ අෂ්ට විද්‍යාවන්හි) කොටස්වලට අයත් ධර්මයන්ය. ‘අනිච්චසඤ්ඤා’ යනු අනිච්චානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘අනිච්චේ දුක්ඛසඤ්ඤා’ යනු දුක්ඛානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘දුක්ඛේ අනත්තසඤ්ඤා’ යනු අනත්තානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘පහානසඤ්ඤා’ යනු පහානානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘විරාගසඤ්ඤා’ යනු විරාගානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි. ‘නිරෝධසඤ්ඤා’ යනු නිරෝධානුපස්සනා ඥානයෙහි හටගත් සඤ්ඤාවයි.

၆. ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විවාදමූල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.107] ဝိဝါဒမူလာနီတိ ဝိဝါဒဿ မူလာနိ. ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန သမန္နာဂတော. ဥပနာဟီတိ ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန သမန္နာဂတော. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ? ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ, တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ. တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာ ဝိဝဒန္တိ, အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တထာ ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ, အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော. တတော အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ. တတော ယံ ဗဟုကေဟိ ဂဟိတံ, တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပုရက္ခတွာ ဝိဟရန္တာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ တုမှာကံ အဗ္ဘန္တရပရိသာယ. ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရေသံ ပရိသာယ.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘විවාදමූලානි’ යනු විවාදයට හේතු වන මූල කරුණුය. ‘කෝධනෝ’ යනු ක්‍රෝධ කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘උපනාහී’ යනු වෛරය අත් නොහැරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් බද්ධ වෛරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අහිතාය දුක්ඛාය දේවමනුස්සානං’ යනු භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය කෙසේ නම් දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතින්නේද යන්නයි. කොසඹෑ කන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු විවාදයට පත් වූ කල්හි ඒ විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අතේවැසි භික්ෂූහුද විවාද කරති. ඔවුන්ගෙන් අවවාද ලබන භික්ෂුණී සංඝයාද විවාද කරති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායක දායකයෝද විවාද කරති. එවිට මිනිසුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝද කොටස් දෙකකට බෙදෙති. එමෙන්ම ධර්මවාදීන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ ධර්මවාදී වෙති; අධර්මවාදීන්ගේ දේවතාවෝ අධර්මවාදී වෙති. ඉන්පසු ඒ ආරක්ෂක දේවතාවන්ගේ මිත්‍ර භූම දේවතාවෝද භේද වෙති. මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම සියලු දෙවි මිනිස්සු කොටස් දෙකකට බෙදෙති. ධර්මවාදීන්ට වඩා අධර්මවාදීහුම බොහෝ වෙති. එවිට වැඩි දෙනා යම් පැත්තක් ගත්තේද සියල්ලෝම ඒ දෙසටම යති. ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනා අධර්මයම වැළඳ ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පෙරදැරි කරගෙන වසන්නාහු අපායෙහි උපදිති. මෙසේ භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය දෙවි මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක පිණිස පවතී. ‘අජ්ඣත්තං වා’ යනු ඔබගේ අභ්‍යන්තර පිරිසෙහිද, ‘බහිද්ධා’ යනු අන්‍යයන්ගේ පිරිසෙහිද යන්නයි.

မက္ခီတိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန သမန္နာဂတော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော. ဣဿုကီတိ ပရဿ သက္ကာရာဒီနိ ဣဿာယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ သမန္နာဂတော. မစ္ဆရီတိ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. သဌောတိ ကေရာဋိကော. မာယာဝီတိ ကတပဋိစ္ဆာဒကော. ပါပိစ္ဆောတိ အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆကော ဒုဿီလော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိကဝါဒီ, အဟေတုဝါဒီ, အကိရိယဝါဒီ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိ သယံ ဒိဋ္ဌမေဝ ပရာမသတိ. အာဓာနဂ္ဂါဟီတိ ဒဠှဂ္ဂါဟီ. ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

‘මක්ඛී’ යනු අන්‍යයන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ගුණමකු බවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘පළාසී’ යනු අන්‍යයන් හා සමාන වීමට උත්සාහ කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් පළාසයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘ඉස්සුකී’ යනු අනුන්ගේ සත්කාර ආදියෙහි ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘මච්ඡරී’ යනු ආවාස මච්ඡරිය ආදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘සඨෝ’ යනු කෛරාටික වූ තැනැත්තායි. ‘මායාවී’ යනු තමාගේ වැරදි සඟවන සුළු තැනැත්තායි. ‘පාපිච්ඡෝ’ යනු තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වීමට කැමති දුශ්ශීල වූ තැනැත්තායි. ‘මිච්ඡාදිට්ඨී’ යනු නත්ථිකවාදී, අහේතුකවාදී හා අකිරියවාදී වූ වැරදි දෘෂ්ටි ඇති තැනැත්තායි. ‘සන්දිට්ඨිපරාමාසී’ යනු තමා දුටු දෘෂ්ටියම වැරදි ලෙස දැඩිව ගත්තා වූ තැනැත්තායි. ‘ආධානග්ගාහී’ යනු දැඩිව අල්ලා ගන්නා සුළු තැනැත්තායි. ‘දුප්පටිනිස්සග්ගී’ යනු ගත් දෘෂ්ටිය අත්හැරවීමට නොහැකි තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගැනම කියන ලදී.

၇. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇. သတ္တမေ ဝေဠုကဏ္ဍကီတိ ဝေဠုကဏ္ဍကနဂရဝါသိနီ. ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ဆဟိ ဂုဏင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ဒါနံ ဒေတိ. ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနောတိ ဒါနံ ဒဿာမီတိ မာသဍ္ဎမာသတော ပဋ္ဌာယ [Pg.108] သောမနဿပ္ပတ္တော ဟောတိ. ဧတ္ထ ဟိ ပုဗ္ဗေစေတနာ ဒဿာမီတိ စိတ္တုပ္ပာဒကာလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဣတော ဥဋ္ဌိတေန ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ ခေတ္တဂ္ဂဟဏံ အာဒိံ ကတွာ စိန္တေန္တဿ လဗ္ဘတိ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒေတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ မုဉ္စစေတနာ ပန ဒါနကာလေယေဝ လဗ္ဘတိ. ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတီတိ အယံ ပန အပရစေတနာ အပရာပရံ အနုဿရန္တဿ လဗ္ဘတိ. ဝီတရာဂါတိ ဝိဂတရာဂါ ခီဏာသဝါ. ရာဂဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာတိ ရာဂဝိနယပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. ဥက္ကဋ္ဌဒေသနာ စေသာ, န ကေဝလံ ပန ခီဏာသဝါနံ, အနာဂါမိ-သကဒါဂါမိ-သောတာပန္နာနမ္ပိ အန္တမသော တဒဟုပဗ္ဗဇိတဿ ဘဏ္ဍဂါဟကသာမဏေရဿာပိ ဒိန္နာ ဒက္ခိဏာ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတာဝ ဟောတိ. သောပိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထမေဝ ပဗ္ဗဇိတော.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘වේළුකණ්ඩකී’ යනු වේළුකණ්ඩක නම් නගරයෙහි වාසය කරන තැනැත්තියයි. ‘ඡළංගසමන්නාගතං’ යනු අංග හයකින් යුත් ගුණාංගවලින් සමන්විත වූ දානයයි. ‘දක්ඛිණං පතිට්ඨාපේති’ යනු දානය දෙයි යන්නයි. ‘පුබ්බේව දානා සුමනෝ’ යනු දානය දෙන්නෙමි කියා මාසයකට හෝ අඩමසකට පෙර සිටම සතුටට පත් වූ තැනැත්තායි. මෙහි ‘පුබ්බ චේතනාව’ නම් දානය දෙන්නෙමි යන සිත උපන් මොහොතේ සිට, ‘මේ කුඹුරෙන් ලැබෙන අස්වැන්නෙන් දානය දෙන්නෙමි’ යි කුඹුරු අස්වැද්දීමේ සිට සිතන පුද්ගලයාට එය ලැබේ. ‘දදං චිත්තං පසාදේති’ යනු මෙසේ කියන ලද ‘මුඤ්ච චේතනාව’ දානය දෙන අවස්ථාවේදීම ලැබේ. ‘දත්වා අත්තමනෝ හෝති’ යනු දානය දී ඉන්පසුව නැවත නැවත එය සිහි කරන පුද්ගලයාට ලැබෙන ‘අපර චේතනාවයි’. ‘වීතරාගා’ යනු පහවූ රාගය ඇති රහතන් වහන්සේලාය. ‘රාගවිනයාය වා පටිපන්නා’ යනු රාගය දුරු කිරීමේ ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූවෝය. මෙය උත්කෘෂ්ට දේශනාවකි. මෙය හුදෙක් රහතන් වහන්සේලාටම පමණක් නොව, අනාගාමී, සකෘදාගාමී, සෝවාන් යන ආර්යයන්ට මෙන්ම, අවම වශයෙන් එදිනම පැවිදි වූ, සෝවාන් මාර්ගය පතා පැවිදි වූ භාණ්ඩාගාරික සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට දෙනු ලබන දානය පවා අංග හයකින් යුත් දානයක්ම වේ. මන්ද, උන්වහන්සේ පැවිදි වූයේද සෝවාන් මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසම බැවිනි.

ယညဿ သမ္ပဒါတိ ဒါနဿ ပရိပုဏ္ဏတာ. သညတာတိ သီလသညမေန သညတာ. သယံ အာစမယိတွာနာတိ အတ္တနာဝ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ. သကေဟိ ပါဏိဘီတိ အတ္တနော ဟတ္ထေဟိ. သယေဟီတိပိ ပါဌော. သဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဂုဏေ သဒ္ဒဟန္တော. မုတ္တေန စေတသာတိ လာဘမစ္ဆရိယာဒီဟိ ဝိမုတ္တေန စိတ္တေန. အဗျာပဇ္ဈံ သုခံ လောကန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ ဥဠာရသုခသောမနဿံ ဒေဝလောကံ.

‘යඤ්ඤස්ස සම්පදා’ යනු දානයෙහි පරිපූර්ණ බවයි. ‘සඤ්ඤතා’ යනු ශීල සංයමයෙන් යුතුව සංවර වූවෝය. ‘සයං ආචමයිත්වාන’ යනු තමා විසින්ම දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අත් පා සෝදා මුහුණ සෝදවා යන්නයි. ‘සකේහි පාණිභි’ යනු තමාගේම දෑතින් යන්නයි. ‘සයෙහි’ යනුවෙන්ද පාඨයක් ඇත. ‘සද්ධෝ’ යනු රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි විශ්වාසය තබන්නා වූ, ‘මුත්තේන චේතසා’ යනු ලාභ මසුරුකම් ආදියෙන් මිදුණු සිතින් යුතුව යන්නයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලෝකං’ යනු දුක් නැති, උදාර වූ සැප හා සෝමනස්සය ඇති දිව්‍ය ලෝකයයි.

၈. အတ္တကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අත්තකාරී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈. အဋ္ဌမေ အဒ္ဒသံ ဝါ အဿောသိံ ဝါတိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ မာ အဒ္ဒသံ, အသုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ ဝသတီတိ မာ အဿောသိံ, ကထေန္တဿ ဝါ ဝစနံ မာ အဿောသိံ. ကထဉှိ နာမာတိ ကေန နာမ ကာရဏေန. အာရမ္ဘဓာတူတိ အာရဘနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ. နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခမနသဘာဝံ ဝီရိယံ. ပရက္ကမဓာတူတိ ပရက္ကမသဘာဝေါ. ထာမဓာတူတိ ထာမသဘာဝေါ. ဌိတိဓာတူတိ ဌိတိသဘာဝေါ. ဥပက္ကမဓာတူတိ ဥပက္ကမသဘာဝေါ. သဗ္ဗံ စေတံ တေန တေနာကာရေန ပဝတ္တဿ ဝီရိယဿေဝ နာမံ.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘අද්දසං වා අස්සෝසිං වා’ යනු ඇස් ඇර නොදුටුවෙමි, ‘අසවල් ස්ථානයෙහි වසයි’ කියා නොඇසුවෙමි, හෝ කතා කරන කෙනෙකුගේ වචනයක්වත් නොඇසුවෙමි යන්නයි. ‘කථඤ්හි නාම’ යනු කිනම් හේතුවකින්ද යන්නයි. ‘ආරම්භධාතු’ යනු ප්‍රථමයෙන් ආරම්භ කරන ලද වීර්යයයි. ‘නික්කමධාතු’ යනු කුසීත බවෙන් මිදීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘පරක්කමධාතු’ යනු වරින් වර අලස බව මර්දනය කිරීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘ථාමධාතු’ යනු ශක්තිමත් ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘ට්ඨිතිධාතු’ යනු ස්ථාවර බවේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. ‘උපක්කමධාතු’ යනු වෑයම් කිරීමේ ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි. මේ සියල්ලම ඒ ඒ ආකාරයෙන් පවත්නා වූ වීර්යයටම කියන නම් වේ.

၉-၁၀. နိဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. නිදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၉-၄၀. နဝမေ ကမ္မာနန္တိ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မာနံ. သမုဒယာယာတိ ပိဏ္ဍကရဏတ္ထာယ. နိဒါနန္တိ ပစ္စယော. လောဘဇေနာတိ လောဘတော ဇာတေန. န [Pg.109] ပညာယန္တီတိ ‘‘ဧဝရူပေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ န ဒိဿန္တိ. သုက္ကပက္ခေ ကမ္မာနန္တိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကမ္မာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဒသမေ နိစုလဝနေတိ မဟာမုစလိန္ဒဝနေ. သဒ္ဓမ္မောတိ သာသနသဒ္ဓမ္မော.

39-40. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘කම්මානං’ යනු වෘත්තයට (සංසාරයට) පමුණුවන කර්මයන්ය. ‘සමුදයාය’ යනු රැස් කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘නිදානං’ යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි. ‘ලෝභජේන’ යනු ලෝභයෙන් හටගත් දෙයයි. ‘න පඤ්ඤායන්ති’ යනු ‘මෙබඳු කර්මයකින් උපන්නේය’ යි නොපෙනේ යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි ‘කම්මානං’ යනු විවෘත්තයට (සංසාරයෙන් මිදීමට) පමුණුවන කර්මයන්ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය ගැන කියන ලදී. දසවන සූත්‍රයෙහි; ‘නිචුලවනයෙහි’ යනු මහා මුචලින්ද වනයෙහි යන්නයි. ‘සද්ධම්මෝ’ යනු ශාසන සද්ධර්මයයි.

၁၁. ဒါရုက္ခန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. දාරුක්ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁. ဧကာဒသမေ စေတောဝသိပ္ပတ္တောတိ စိတ္တဝသိဘာဝံ ပတ္တော. ပထဝီတွေဝ အဓိမုစ္စေယျာတိ ထဒ္ဓါကာရံ ပထဝီဓာတူတိ သလ္လက္ခေယျ. ယံ နိဿာယာတိ ယံ ဝိဇ္ဇမာနံ ထဒ္ဓါကာရံ ပထဝီဓာတုံ နိဿာယ အမုံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ပထဝီတွေဝ အဓိမုစ္စေယျ, သာ ဧတ္ထ ပထဝီဓာတု အတ္ထီတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒါနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ယထေဝ ဟိ တသ္မိံ ထဒ္ဓါကာရာ ပထဝီဓာတု အတ္ထိ, ဧဝံ ယူသာကာရာ အာပေါဓာတု, ဥဏှာကာရာ တေဇောဓာတု, ဝိတ္ထမ္ဘနာကာရာ ဝါယောဓာတု, ရတ္တဝဏ္ဏမှိ သာရေ ပဒုမပုပ္ဖဝဏ္ဏာ သုဘဓာတု, ပူတိဘူတေ စုဏ္ဏေ စေဝ ဖေဂ္ဂုပပဋိကာသု စ အမနုညဝဏ္ဏာ အသုဘဓာတု, တံ နိဿာယ အမုံ ဒါရုက္ခန္ဓံ အသုဘန္တွေဝ အဓိမုစ္စေယျ သလ္လက္ခေယျာတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကဝိဟာရော နာမ ကထိတော.

41. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'චේතෝවසිප්පත්තෝ' යනු සිතෙහි වශීභාවයට (පාලනයට) පැමිණි තැනැත්තායි. 'පඨවීත්වේව අධිමුච්චෙය්‍ය' යනු තද ස්වභාවය ඇති පඨවි ධාතුව ලෙස මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. 'යං නිස්සාය' යනු යම් පවත්නා වූ තද ස්වභාවයක් ඇති පඨවි ධාතුවක් ඇසුරු කොට මේ දර කඳ පඨවියක් ලෙසම අධිමොක්ඛය (මෙනෙහි කිරීම) කළ යුතුද, එහි ඒ පඨවි ධාතුව පවතින්නේය යනුයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදද දත යුතුය. සැබවින්ම ඒ දර කඳෙහි තද ගතිය ඇති පඨවි ධාතුව පවතින්නාක් මෙන්ම, එහි වැගිරෙන (ආපෝ) ස්වභාවය, උණුසුම් (තේජෝ) ස්වභාවය සහ ධාරණය කරන (වායෝ) ස්වභාවයද පවතී. රතු පැහැති හරයෙහි පියුම් මලක වර්ණය බඳු වූ සුභ ධාතුවද, දිරාගිය කුඩු හා පොතු ආදියෙහි අප්‍රියජනක වර්ණ ඇති අසුභ ධාතුවද පවතී. එය ඇසුරු කොට ඒ දර කඳ අසුභයක් ලෙසම මෙනෙහි කළ යුතුය, අධිමොක්ඛය කළ යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විහරණයන්ගේ මිශ්‍ර වීම ගැන වදාරන ලදී.

၁၂. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၂. ဒွါဒသမေ ဂါမန္တဝိဟာရိန္တိ ဂါမန္တသေနာသနဝါသိံ. သမာဟိတံ နိသိန္နန္တိ တသ္မိံ ဂါမန္တသေနာသနေ သမာဓိံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နံ. ဣဒါနိမန္တိ ဣဒါနိ ဣမံ. သမာဓိမှာ စာဝေဿတီတိ သမာဓိတော ဥဋ္ဌာပေဿတိ. န အတ္တမနော ဟောမီတိ န သကမနော ဟောမိ. ပစလာယမာနန္တိ နိဒ္ဒါယမာနံ. ဧကတ္တန္တိ ဧကသဘာဝံ, ဧကဂ္ဂတာဘူတံ အရညသညံယေဝ စိတ္တေ ကရိဿတီတိ အတ္ထော. အနုရက္ခိဿတီတိ အနုဂ္ဂဏှိဿတိ. အဝိမုတ္တံ ဝါ စိတ္တံ ဝိမောစေဿတီတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဝိမုတ္တံ စိတ္တံ ဣဒါနိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမောစယိဿတိ. ရိဉ္စတီတိ ဝဇ္ဇေတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ပဋိပဏာမေတွာတိ ပနုဒိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မာယာတိ ဥစ္စာရပဿာဝကရဏတ္ထာယ. ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေန သတ္ထာရာ အရညသေနာသနဿ ဝဏ္ဏော ကထိတော. သုတ္တဿ ပန ပဌမကောဋ္ဌာသေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ.

42. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ගාමන්තවිහාරිං' යනු ගම අසල සේනාසනයක වසන්නා වූ තැනැත්තායි. 'සමාහිතං නිසින්නං' යනු ඒ ගම අසල සේනාසනයෙහි සමාධියට සමවැදී සිටින්නා වූ භික්ෂුවයි. 'ඉදානිමං' යනු දැන් මොහු යන්නයි. 'සමාධිම්හා චාවේස්සති' යනු සමාධියෙන් නැගිටුවනු ඇත යන්නයි. 'න අත්තමනෝ හෝමි' යනු තමාගේ කැමැත්ත පරිදි (විසිරුණු සිතින් යුක්තව) නොවේ යන්නයි. 'පචලායමානං' යනු නිදි කිරමින් සිටින තැනැත්තායි. 'ඒකත්තං' යනු එකම ස්වභාවයක් ඇති හෙවත් ඒකාග්‍ර වූ ආරණ්‍ය සංඥාවම සිතෙහි කරනු ඇත යන්න අර්ථයයි. 'අනුරක්ඛිස්සති' යනු අනුග්‍රහ කරනු ඇත (රැකගනු ඇත) යන්නයි. 'අවිමුත්තං වා චිත්තං විමෝචෙස්සති' යනු වෙනත් කලෙක කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමකට පත් නොවූ සමාධි සිත දැන් විමුක්ති පහකින් මුදවනු ඇත යන්නයි. 'රිඤ්චති' යනු වර්ජනය කරයි, අත්හරියි යන්නයි. 'පටිප්පණාමෙත්වා' යනු දුරුකොට හෝ අත්හැර දමා යන්නයි. 'උච්චාරපස්සාවකම්මාය' යනු මළමිනී පහ කිරීමේ කටයුත්ත සඳහා යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ සා වූ කරුණු මඟින් ආරණ්‍ය සේනාසනයේ ගුණ වදාරන ලදී. සූත්‍ර පාඨයේ පළමු කොටසෙහි යමක් කිවයුතුද, එය පෙර පරිදිම වදාරන ලද්දේමය.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන දේවතා වර්ගයයි.

၅. ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ

5. ධම්මික වර්ගය.

၁. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. නාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၃. ပဉ္စမဿ [Pg.110] ပဌမေ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိန္တိ ဣဒံ ‘‘အာယာမာနန္ဒာ’’တိ ထေရံ အာမန္တေတွာ ဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, သတ္ထာ ပန အနူနေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ ပရိဝုတော တတ္ထ အဂမာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနုပသင်္ကမီတိ တေဟေဝ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ ပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. ပရိသိဉ္စိတွာတိ ဝေါဟာရဝစနမေတံ, နှာယိတွာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ဥတ္တရာသင်္ဂစီဝရံ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာ ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပုရတ္ထိမလောကဓာတုံ အဘိမုခေါ ဝေါဒကဘာဝေန ဂတ္တာနိ ပုဗ္ဗသဒိသာနိ ကုရုမာနော အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. ဘိက္ခုသံဃောပိ တေန တေန ဌာနေန ဩတရိတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ သတ္ထာရံယေဝ ပရိဝါရေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဣတိ တသ္မိံ သမယေ အာကာသတော ပတမာနံ ရတ္တသုဝဏ္ဏကုဏ္ဍလံ ဝိယ သူရိယော ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ပဋိပဇ္ဇိ, ပရိသုဒ္ဓရဇတမဏ္ဍလော ဝိယ ပါစီနလောကဓာတုတော စန္ဒော အဗ္ဘုဂ္ဂဉ္ဆိ, မဇ္ဈဋ္ဌာနေပိ ပဉ္စဘိက္ခုသတပရိဝါရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကနဒီတီရေ လောကံ အလင်္ကုရုမာနော အဋ္ဌာသိ.

43. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ආයස්මතා ආනන්දේන සද්ධිං' යන්න

တေန ခေါ ပန သမယေန…ပေ… သေတော နာမ နာဂေါတိ သေတဝဏ္ဏတာယ ဧဝံ လဒ္ဓနာမော ဟတ္ထိနာဂေါ. မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတေနာတိ မဟန္တေန တူရိယတာဠိတဝါဒိတေန. တတ္ထ ပဌမံ သံဃဋ္ဋနံ တာဠိတံ နာမ ဟောတိ, တတော ပရံ ဝါဒိတံ. ဇနောတိ ဟတ္ထိဒဿနတ္ထံ သန္နိပတိတမဟာဇနော. ဒိသွာ ဧဝမာဟာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဃံသိတွာ နှာပေတွာ ဥတ္တာရေတွာ ဗဟိတီရေ ဌပေတွာ ဂတ္တာနိ ဝေါဒကာနိ ကတွာ ဟတ္ထာလင်္ကာရေန အလင်္ကတံ တံ မဟာနာဂံ ဒိသွာ ဣဒံ ‘‘အဘိရူပေါ ဝတ, ဘော’’တိ ပသံသာဝစနမာဟ. ကာယုပပန္နောတိ သရီရသမ္ပတ္တိယာ ဥပပန္နော, ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂေါတိ အတ္ထော. အာယသ္မာ ဥဒါယီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ကာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဧတဒဝေါစာတိ တံ မဟာဇနံ ဟတ္ထိဿ ဝဏ္ဏံ ဘဏန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဇနော အဟေတုကပဋိသန္ဓိယံ နိဗ္ဗတ္တဟတ္ထိနော ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, န ဗုဒ္ဓဟတ္ထိဿ. အဟံ ဒါနိ ဣမိနာ ဟတ္ထိနာဂေန ဥပမံ ကတွာ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဝဏ္ဏံ [Pg.111] ကထေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧတံ ‘‘ဟတ္ထိမေဝ နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ မဟန္တန္တိ အာရောဟသမ္ပန္နံ. ဗြဟန္တန္တိ ပရိဏာဟသမ္ပန္နံ. ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ဝဒတိ. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ အယံ နာဂသဒ္ဒေါ ဟတ္ထိမှိစေဝ အဿဂေါဏဥရဂရုက္ခမနုဿေသု စာပိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဟတ္ထိမ္ပိ ခေါတိအာဒိမာဟ.

එසමයෙහි 'සෙත' නම් වූ හස්තිරාජයා යනු සුදු පැහැති වීම නිසා එම නම ලත් හස්තිරාජයෙකි. 'මහාතූරියතාළිතවාදිතේන' යනු මහත් වූ තූර්ය වාදනයෙන් යුක්තව යන්නයි. එහිදී ප්‍රථමයෙන් තූර්ය භාණ්ඩයකට පහර දීම 'තාළිත' වන අතර, ඉන් පසුව වයනු ලබන වාදනය 'වාදිත' නම් වේ. 'ජනෝ' යනු ඇතු දැකීම පිණිස රැස්වූ මහජනයා ය. 'දිස්වා ඒවමාහ' යනු අඟපසඟ පිරිමැද, නහවා, ගොඩට ගෙන, දිය සිඳුවා, ඇත් ආභරණයෙන් සරසන ලද එම හස්තිරාජයා දැක, "පින්වත්නි, මේ ඇතා සැබවින්ම රූප සම්පන්නය" යනුවෙන් පැසසුම් වදන් පැවසීමයි. 'කායූපපන්නෝ' යනු ශරීර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, එනම් පරිපූර්ණ වූ අඟපසඟ ඇති බවයි. 'ආයුෂ්මත් උදායී' යනු පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ කාලුදායී මහා තෙරුන් වහන්සේය. 'ඒතදවෝච' යනු එම මහජනයා ඇතාගේ රූපය වර්ණනා කරනු දැක, "මේ ජනයා අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් උපන් ඇතෙකුගේ රූපය වර්ණනා කරති; බුදු-ඇතාණන් (බුද්ධනාග) වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා නොකරති; මම දැන් මේ ඇතා උපමා කොට බුද්ධනාගයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමි" යි සිතා, "ස්වාමීනී, මේ ඇතාමද?" යනාදී වචන පැවසූහ. එහි 'මහන්ත' යනු උසින් හා උස් වූ පෙනුමෙන් යුක්ත බවයි. 'බ්‍රහන්ත' යනු වටප්‍රමාණයෙන් හා පිරිපුන් බවෙන් යුක්ත වීමයි. 'ඒවමාහ' යනු මෙසේ පවසයි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාග' යන ශබ්දය ඇතා, අශ්වයා, ගවයා, නාගයා, නා ගස සහ මිනිසා යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් 'හත්ථිම්පි ඛෝ' යනාදී දේශනාව වදාළ සේක.

အာဂုန္တိ ပါပကံ လာမကံ အကုသလဓမ္မံ. တမဟံ နာဂေါတိ ဗြူမီတိ တံ အဟံ ဣမေဟိ တီဟိ ဒွါရေဟိ ဒသန္နံ အကုသလကမ္မပထာနံ ဒွါဒသန္နဉ္စ အကုသလစိတ္တာနံ အကရဏတော နာဂေါတိ ဝဒါမိ. အယဉှိ န အာဂုံ ကရောတီတိ ဣမိနာ အတ္ထေန နာဂေါ. ဣမာဟိ ဂါထာဟိ အနုမောဒါမီတိ ဣမာဟိ စတုသဋ္ဌိပဒါဟိ သောဠသဟိ ဂါထာဟိ အနုမောဒါမိ အဘိနန္ဒာမိ.

'ආගුං' යනු පව්කාර වූ, ලාමක වූ අකුසල ධර්මයයි. 'තමහං නාගෝති බ්‍රූමි' යනු එම පුද්ගලයා කාය, වාග්, මන යන ද්වාරත්‍රයෙන් දස අකුසල කර්මපථයන් සහ දොළොස් අකුසල සිත් ඉපදවීමෙන් වැළකී සිටින නිසා, මම ඔහුට 'නාග' යැයි කියමි යන්නයි. මක්නිසාද, මේ තැනැත්තා පව් (ආගු) නොකරන බැවින් මේ අර්ථයෙන් ඔහු 'නාග' නම් වේ. 'ඉමාහි ගාථාහි අනුමෝදාමි' යනු පාද හැට හතරකින් යුත් මේ ගාථා දහසයෙන් අනුමෝදන් වෙමි, සතුටු වෙමි යන්නයි.

မနုဿဘူတန္တိ ဒေဝါဒိဘာဝံ အနုပဂန္တွာ မနုဿမေဝ ဘူတံ. အတ္တဒန္တန္တိ အတ္တနာယေဝ ဒန္တံ, န အညေဟိ ဒမထံ ဥပနီတံ. ဘဂဝါ ဟိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတေနေဝ မဂ္ဂဒမထေန စက္ခုတောပိ ဒန္တော, သောတတောပိ, ဃာနတောပိ, ဇိဝှာတောပိ, ကာယတောပိ, မနတောပီတိ ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု ဒန္တော သန္တော နိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗုတော. တေနာဟ – ‘‘အတ္တဒန္တ’’န္တိ. သမာဟိတန္တိ ဒုဝိဓေနာပိ သမာဓိနာ သမာဟိတံ. ဣရိယမာနန္တိ ဝိဟရမာနံ. ဗြဟ္မပထေတိ သေဋ္ဌပထေ, အမတပထေ, နိဗ္ဗာနပထေ. စိတ္တဿူပသမေ ရတန္တိ ပဌမဇ္ဈာနေန ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝူပသမေတွာ, ဒုတိယဇ္ဈာနေန ဝိတက္ကဝိစာရေ, တတိယဇ္ဈာနေန ပီတိံ, စတုတ္ထဇ္ဈာနေန သုခဒုက္ခံ ဝူပသမေတွာ တသ္မိံ စိတ္တဿူပသမေ ရတံ အဘိရတံ.

'මනුස්සභූතං' යනු දේව ආදී භවයකට නොගොස් මිනිසෙකුම වී උපන් බවයි. 'අත්තදන්තං' යනු තමා විසින්ම දමනය වූ බවයි, අන් අය විසින් පමුණුවන ලද දමනයක් නොවේ. මක්නිසාද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ විසින්ම උපදවා ගත් මාර්ග දමනයෙන් චක්ඛු ද්වාරයෙන් ද, සෝත ද්වාරයෙන් ද, ඝාණ ද්වාරයෙන් ද, ජිව්හා ද්වාරයෙන් ද, කාය ද්වාරයෙන් ද, මනෝ ද්වාරයෙන් ද යන මේ සය ස්ථානයෙන් දමනය වූ සේක, ශාන්ත වූ සේක, කෙලෙස් ගිනි නිවුණු සේක, පරිනිර්වුත වූ සේක. එබැවින් 'අත්තදන්ත' යැයි වදාළ සේක. 'සමාහිතං' යනු දෙවැදෑරුම් වූ සමාධියෙන් (උපචාර සහ අප්පනා) මනාකොට තැන්පත් වූ බවයි. 'ඉරියමානං' යනු වෙසෙන බවයි. 'බ්‍රහ්මපථේ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ මාර්ගයෙහි හෙවත් අමෘත මාර්ගය වූ නිවන් මඟෙහි යන්නයි. 'චිත්තස්සූපසමේ රතං' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පංච නීවරණයන් ද, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන් ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතිය ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් ද සංසිඳුවා, එම චිත්ත උපශමයෙහි (කෙලෙස් සංසිඳීමෙහි) ඇලුනු, මනාකොට ඇලුනු බවයි.

နမဿန္တီတိ ကာယေန နမဿန္တိ, ဝါစာယ နမဿန္တိ, မနသာ နမဿန္တိ, ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာ နမဿန္တိ, သက္ကရောန္တိ ဂရုံ ကရောန္တိ. သဗ္ဗဓမ္မာနပါရဂုန္တိ သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာယတနဓာတုဓမ္မာနံ အဘိညာပါရဂူ, ပရိညာပါရဂူ, ပဟာနပါရဂူ, ဘာဝနာပါရဂူ, သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ, သမာပတ္တိပါရဂူတိ ဆဗ္ဗိဓေန ပါရဂမနေန ပါရဂတံ ပါရပ္ပတ္တံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ. ဒေဝါပိ တံ နမဿန္တီတိ ဒုက္ခပ္ပတ္တာ သုဗြဟ္မဒေဝပုတ္တာဒယော သုခပ္ပတ္တာ စ သဗ္ဗေဝ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဝါသိနော ဒေဝါပိ တုမှေ နမဿန္တိ. ဣတိ မေ အရဟတော သုတန္တိ ဣတိ မယာ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အရဟာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရာနံ တုမှာကံယေဝ သန္တိကေ သုတန္တိ ဒီပေတိ.

“නමස්සන්තී” යනු කයින් නමස්කාර කරති, වචනයෙන් නමස්කාර කරති, සිතින් නමස්කාර කරති, ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙන් නමස්කාර කරති, සත්කාර කරති, ගරු කරති යන්නයි. “සබ්බධම්මානපාරගූ” යනු සියලු පංචස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු නම් වූ ධර්මයන්හි අභිඥාපාරගූ, පරිඥාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ සහ සමාපත්තිපාරගූ යන සවැදෑරුම් පරතෙරට පැමිණීමෙන් කෙළවරට පත් වූ, අග්‍රප්‍රාප්ත වූ යන්නයි. “දේවාපි තං නමස්සන්ති” යනු දුකට පත් වූ සුබ්‍රහ්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ආදී දිව්‍ය පුත්‍රයන් ද, සැපයට පත් වූ දසදහසක් සක්වළ වාසය කරන සියලු දෙවියෝ ද ඔබට නමස්කාර කරති යන්නයි. “ඉති මේ අරහතෝ සුතං” යන්නෙන්, කරුණු හතරක් නිසා ‘අරහත්’ යන ව්‍යවහාරය ලබන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ සමීපයෙහි ම මා විසින් මෙය අසන ලදැයි ප්‍රකාශ කරයි.

သဗ္ဗသံယောဇနာတီတန္တိ [Pg.112] သဗ္ဗာနိ ဒသဝိဓသံယောဇနာနိ အတိက္ကန္တံ. ဝနာ နိဗ္ဗနမာဂတန္တိ ကိလေသဝနတော နိဗ္ဗနံ ကိလေသဝနရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ အာဂတံ သမ္ပတ္တံ. ကာမေဟိ နေက္ခမ္မရတန္တိ ဒုဝိဓေဟိ ကာမေဟိ နိက္ခန္တတ္တာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ ကာမေဟိ နေက္ခမ္မံ နာမ, တတ္ထ ရတံ အဘိရတံ. မုတ္တံ သေလာဝ ကဉ္စနန္တိ သေလဓာတုတော မုတ္တံ ကဉ္စနသဒိသံ.

“සබ්බසංයෝජනාතීතං” යනු දස වැදෑරුම් වූ සියලු සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය යන්නයි. “වනා නිබ්බනමාගතං” යනු කෙලෙස් නමැති වනයෙන් නික්ම, කෙලෙස් වනයෙන් රහිත වූ නිවනට පැමිණි යන්නයි. “කාමේහි නෙක්ඛම්මරතං” යනු වත්ථුකාම හා කිලේසකාම යන දෙවැදෑරුම් කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් පැවිද්ද, අෂ්ට සමාපත්තීන් සහ සතර ආර්ය මාර්ගයෝ ‘නෙක්ඛම්ම’ නම් වෙති; එහි ඇලුනු, මනා කොට ඇලුනු යන්නයි. “මුත්තං සේලාව කඤ්චනං” යනු පාෂාණ ධාතුවෙන් මිදුණු රන් හා සමාන වූ යන්නයි.

သဗ္ဗေ အစ္စရုစီတိ သဗ္ဗသတ္တေ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိ. အဋ္ဌမကဉှိ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သောတာပန္နော အစ္စရုစိ နာမ, သောတာပန္နံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သကဒါဂါမီ…ပေ… ခီဏာသဝံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အစ္စရုစိ နာမ. ဟိမဝါဝညေ သိလုစ္စယေတိ ယထာ ဟိမဝါ ပဗ္ဗတရာဇာ အညေ ပဗ္ဗတေ အတိရောစတိ, ဧဝံ အတိရောစတီတိ အတ္ထော. သစ္စနာမောတိ တစ္ဆနာမော ဘူတနာမော အာဂုံ အကရဏေနေဝ နာဂေါတိ ဧဝံ အဝိတထနာမော.

“සබ්බේ අච්චරුචී” යනු සියලු සත්වයන් ඉක්මවා පවතින රුචිය (දීප්තිය) යන්නයි. සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ පුද්ගලයා ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සෝතාපන්න තැනැත්තා ‘අච්චරුචි’ නම් වේ. සෝතාපන්න පුද්ගලයා ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සකදාගාමී තැනැත්තා ද... (පෙ)... රහතන් වහන්සේ ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ ද, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ ඉක්මවා පවතින රුචිය ඇති බැවින් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ද ‘අච්චරුචි’ නම් වෙති. “හිමවාවඤ්ඤේ සිලුච්චයේ” යනු හිමවත් පර්වත රාජයා අන් පර්වතයන් අභිබවා බබළන්නා සේ, එසේම (බුදු රජාණන් වහන්සේ ද) බබළන සේක යන අර්ථයයි. “සච්චනාමෝ” යනු සත්‍ය වූ නාමයක් ඇති, භූත (සැබෑ) නාමයක් ඇති, පව් නොකරන බැවින්ම ‘නාග’ නම් වූ, මෙසේ නොවෙනස් වන නාමයක් ඇති යන්නයි.

သောရစ္စန္တိ သုစိသီလံ. အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. ပါဒါ နာဂဿ တေ ဒုဝေတိ တေ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဒုဝေ ပုရိမပါဒါ.

“සෝරච්චං” යනු පිරිසිදු සීලයයි. “අවිහිංසා” යනු කරුණා සමාපත්තිය සහ කරුණාවට පූර්වභාග වූ උපචාර සමාධියයි. “පාදා නාගස්ස තේ දුවේ” යනු බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඒ පිරිසිදු සීලය හා කරුණාව යන දෙක ඉදිරි පාද දෙක වෙති යන්නයි.

တပေါတိ ဓုတသမာဒါနံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ အရိယမဂ္ဂသီလံ. စရဏာ နာဂဿ တျာပရေတိ တေ ဗုဒ္ဓနာဂဿ အပရေ ဒွေ ပစ္ဆိမပါဒါ. သဒ္ဓါဟတ္ထောတိ သဒ္ဓါမယာယ သောဏ္ဍာယ သမန္နာဂတော. ဥပေက္ခာသေတဒန္တဝါတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာမယေဟိ သေတဒန္တေဟိ သမန္နာဂတော.

“තපෝ” යනු සමාදන් වූ ධුතාංග පිළිවෙතයි. “බ්‍රහ්මචරියං” යනු ආර්ය මාර්ගය හා යෙදුණු සීලයයි. “චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරේ” යනු බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඒ ධුතාංග පිළිවෙත සහ ආර්ය මාර්ග සීලය යන අනෙක් දෙක පසුපස පාද දෙක වෙති යන්නයි. “සද්ධාහත්ථෝ” යනු ශ්‍රද්ධා නමැති සොඬවැලෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. “උපෙක්ඛාසේතදන්තවා” යනු සළංගුපේක්ෂා නමැති සුදු දළවලින් යුක්ත වූ යන්නයි.

သတိ ဂီဝါတိ ယထာ နာဂဿ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသ္မိံ သိရာဇာလာနံ ဂီဝါ ပတိဋ္ဌာ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓနာဂဿ သောရစ္စာဒီနံ ဓမ္မာနံ သတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သတိ ဂီဝါ’’တိ. သိရော ပညာတိ ယထာ ဟတ္ထိနာဂဿ သိရော ဥတ္တမင်္ဂေါ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓနာဂဿ သဗ္ဗညုတဉာဏံ. တေန ဟိ သော သဗ္ဗဓမ္မေ ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သိရော ပညာ’’တိ. ဝီမံသာ ဓမ္မစိန္တနာတိ ယထာ ဟတ္ထိနာဂဿ အဂ္ဂသောဏ္ဍော ဝီမံသာ နာမ ဟောတိ. သော တာယ ထဒ္ဓမုဒုကံ ခါဒိတဗ္ဗာခါဒိတဗ္ဗဉ္စ ဝီမံသတိ, တတော ပဟာတဗ္ဗံ ပဇဟတိ, အာဒါတဗ္ဗံ အာဒိယတိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဓမ္မကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒကဉာဏသင်္ခါတာ ဓမ္မစိန္တနာ ဝီမံသာ. တေန ဟိ ဉာဏေန သော ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝီမံသာ ဓမ္မစိန္တနာ’’တိ[Pg.113]. ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပေါတိ ဓမ္မော ဝုစ္စတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ, ကုစ္ဆိယေဝ သမာတပေါ ကုစ္ဆိသမာတပေါ. သမာတပေါ နာမ သမာတပနဋ္ဌာနံ. ဓမ္မော ကုစ္ဆိသမာတပေါ အဿာတိ ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပေါ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိသ္မိံ ဌိတဿ ဟိ တေ တေ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဓမ္မာ ဣဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ သော ကုစ္ဆိသမာတပေါတိ ဝုတ္တော. ဝိဝေကောတိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကော. ယထာ နာဂဿ ဝါလဓိ မက္ခိကာ ဝါရေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ ဝိဝေကော ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေ ဝါရေတိ. တသ္မာ သော ဝါလဓီတိ ဝုတ္တော.

“සති ගීවා” යනු ඇතුගේ අඟපසඟ හා නහර ජාලයන්ට ගෙල පිහිටක් වන්නා සේ, බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ සෝරච්චාදී ධර්මයන්ට සිහිය පිහිටක් වෙයි. එබැවින් “සති ගීවා” යයි කියන ලදී. “සිරෝ පඤ්ඤා” යනු ඇතුගේ හිස උතුම්ම අංගය වන්නා සේ, බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය උතුම්ම අංගය වෙයි. ඒ ඥානයෙන් උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන් දන්නා සේක. එබැවින් “සිරෝ පඤ්ඤා” යයි කියන ලදී. “වීමංසා ධම්මචින්තනා” යනු හස්ති නාගයාගේ සොඬ අග සෝදිසි කරන තැනක් වන්නා සේ, උන්වහන්සේ ඒ සොඬ අගින් තද හෝ මොළොක් දෑ ද, කෑ යුතු හෝ නොකෑ යුතු දෑ ද පරීක්ෂා කර පසුව අත්හළ යුතු දෑ අත්හරියි, ගත යුතු දෑ ගනියි. එසේම බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ධර්ම කොට්ඨාස වෙන් කර දන්නා වූ ඥානය නමැති ධර්ම චින්තනය වීමංසාව වෙයි. ඒ ඥානයෙන් උන්වහන්සේ සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු ධර්මයන් දන්නා සේක. එබැවින් “වීමංසා ධම්මචින්තනා” යයි කියන ලදී. “ධම්මකුච්ඡිසමාතපෝ” යන්නෙහි ධර්මය යනු සතරවන ධ්‍යාන සමාධියයි. කුස ම තපස පිහිටි තැන බැවින් ‘කුච්ඡිසමාතප’ නම් වේ. සතරවන ධ්‍යාන සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඒ ඒ ඉද්ධිවිධ ආදී ගුණයෝ සමෘද්ධ වෙති. එබැවින් එය ‘කුච්ඡිසමාතප’ යයි කියන ලදී. “විවේකෝ” යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය හා උපධි විවේකයයි. ඇතුගේ වල්ගය මැස්සන් වාරණය කරන්නා සේ, තථාගතයන් වහන්සේගේ විවේකය ගිහි පැවිදි (සමූහයා) වාරණය කරයි. එබැවින් එය ‘වාලධි’ (වල්ගය) යයි කියන ලදී.

ဈာယီတိ ဒုဝိဓေန ဈာနေန ဈာယီ. အဿာသရတောတိ နာဂဿ ဟိ အဿာသပဿာသာ ဝိယ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဖလသမာပတ္တိ, တတ္ထ ရတော, အဿာသပဿာသေဟိ ဝိယ တာယ ဝိနာ န ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သံဝုတောတိ သဗ္ဗဒွါရေသု သံဝုတော. အနဝဇ္ဇာနီတိ သမ္မာအာဇီဝေန ဥပ္ပန္နဘောဇနာနိ. သာဝဇ္ဇာနီတိ ပဉ္စဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နဘောဇနာနိ.

“ධ්‍යායී” යනු දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයෙන් ධ්‍යාන වඩන යන්නයි. “අස්සාසරතෝ” යන්නෙහි ඇතුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය මෙන් බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ ඵල සමාපත්තිය ඇත්ද, එහි ඇලුනු බවයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෙන් තොරව ජීවත් විය නොහැක්කා සේ ඒ ඵල සමාපත්තියෙන් තොරව නොපවතියි යන අර්ථයයි. “සබ්බත්ථ සංවුතෝ” යනු සියලු ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්හි සංවර වූ යන්නයි. “අනවජ්ජානි” යනු සම්මා ආජීවයෙන් උපන් භෝජනයන් ය. “සාවජ්ජානි” යනු පස් වැදෑරුම් මිච්ඡා ආජීවයෙන් උපන් භෝජනයන් ය.

အဏုံထူလန္တိ ခုဒ္ဒကဉ္စ မဟန္တဉ္စ. သဗ္ဗံ ဆေတွာန ဗန္ဓနန္တိ သဗ္ဗံ ဒသဝိဓမ္ပိ သံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာန. နုပလိပ္ပတိ လောကေနာတိ လောကေန သဒ္ဓိံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိလေပေဟိ န လိပ္ပတိ. မဟာဂိနီတိ မဟာအဂ္ဂိ. ဝိညူဟိ ဒေသိတာတိ ဣဓ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ကာဠုဒါယိတ္ထေရောဝ ဝိညူ ပဏ္ဍိတော, တေန ဒေသိတာတိ အတ္ထော. ဝိညဿန္တိ မဟာနာဂါ, နာဂံ နာဂေန ဒေသိတန္တိ ဥဒါယိတ္ထေရနာဂေန ဒေသိတံ ဗုဒ္ဓနာဂံ ဣတရေ ခီဏာသဝါ နာဂါ ဝိဇာနိဿန္တိ.

“අණුංථූලං” යනු කුඩා හා මහත් වූ යන්නයි. “සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනං” යනු දස වැදෑරුම් වූ සියලු සංයෝජනයන් කපා දමා යන්නයි. “නුපලිප්පති ලෝකේන” යනු ලෝකය සමඟ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි නමැති ලේපනයන්ගෙන් නොතැවරෙයි යන්නයි. “මහාභාගිනී” යනු මහා ගින්නකි. “විඤ්ඤූහි දේසිතා” යන්නෙහි මෙහි පටිසම්භිදාප්‍රප්ත වූ කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේම විඤ්ඤූ (ප්‍රාඥ) නම් වෙති; උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යන අර්ථයයි. “විඤ්ඤිස්සන්ති මහානාගා නාගං නාගේන දේසිතං” යනු කාළුදායී තෙරුන් නමැති මහා නාගයා විසින් දේශිත බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේ ගැන සෙසු රහත් නාගයෝ ද දැනගන්නාහ යන්නයි.

သရီရံ ဝိဇဟံ နာဂေါ, ပရိနိဗ္ဗိဿတီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော, ယမကသာလန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ. ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ဥဒါယိတ္ထေရော သောဠသဟိ ဂါထာဟိ စတုသဋ္ဌိယာ ပဒေဟိ ဒသဗလဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဘဂဝါ အနုမောဒိ. ဒေသနာဝသာနေ စတုရာသီတိပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသူတိ.

“සරීරං විජහං නාගෝ පරිනිබ්බිස්සති” යනු බෝධි පල්ලංකයේදී කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක, යමක සාල වෘක්ෂයන් අතරදී අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාන්නාහ යන්නයි. මෙසේ පටිසම්භිදාප්‍රප්ත වූ කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේ ගාථා දහසයකින් (පාද හැට හතරකින්) දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් දේශනාව නිම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අනුමෝදන් වූ සේක. දේශනාව අවසානයේ අසූහතරදහසක් සත්වයෝ අමෘත පානය (නිවන් සැප) ලැබූහ.

၂. မိဂသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මිගසාලා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၄. ဒုတိယေ ကထံ ကထံ နာမာတိ ကေန ကေန ကာရဏေန. အညေယျောတိ အာဇာနိတဗ္ဗော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယသ္မိံ နာမ ဓမ္မေ. သမသမဂတိကာတိ [Pg.114] သမဘာဝေနေဝ သမဂတိကာ. ဘဝိဿန္တီတိ ဇာတာ. သကဒါဂါမိပတ္တော တုသိတံ ကာယံ ဥပပန္နောတိ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂလော ဟုတွာ တုသိတဘဝနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တော. ကထံ ကထံ နာမာတိ ကေန ကေန နု ခေါ ကာရဏေန, ကိံ နု ခေါ ဇာနိတွာ ဒေသိတော, ဥဒါဟု အဇာနိတွာတိ. ထေရော ကာရဏံ အဇာနန္တော ဧဝံ ခေါ ပနေတံ ဘဂိနိ ဘဂဝတာ ဗျာကတန္တိ အာဟ.

44. දෙවන (සූත්‍රයේ) “කථං කථං නාම” යනු කිනම් කිනම් කාරණයකින් ද යන්නයි. “අඤ්ඤෙය්‍යෝ” යනු දත යුතු යන්නයි. “යත්‍ර හි නාම” යනු යම් ධර්මයක ද යන්නයි. “සමසමගතිකා” යනු සමාන වූ ගති ඇත්තෝ යන්නයි. “භවිස්සන්ති” යනු වූහ (උපන්හ) යන්නයි. “සකදාගාමිපත්තෝ තුසිතකායං උපපන්නෝ” යනු සකදාගාමී පුද්ගලයෙකු වී තුසිත භවනයෙහි ම උපන්නේ යන්නයි. “කථං කථං නාම” යනු කිනම් කරුණකින් ද, දැනගෙන දේශනා කරන ලද්දක් ද නැතහොත් නොදැන දේශනා කරන ලද්දක් ද යන අර්ථයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කාරණය නොදන්නා බැවින් “නැගණියනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී” යයි වදාළහ.

အမ္မကာ အမ္မကပညာတိ ဣတ္ထီ ဟုတွာ ဣတ္ထိသညာယ ဧဝ သမန္နာဂတာ. ကေ စ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏေတိ ဧတ္ထ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏံ ဝုစ္စတိ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ တိက္ခမုဒုဝသေန ဣန္ဒြိယပရောပရိယဉာဏံ. တသ္မာ ကာ စ ဗာလာ မိဂသာလာ, ကေ စ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယဉာဏေ အပ္ပဋိဟတဝိသယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, ဥဘယမေတံ ဒူရေ သုဝိဒူရေတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ.

“අම්මකා” නොහොත් “අම්මක පඤ්ඤා” යනු ස්ත්‍රියක් වී ස්ත්‍රී සංඥාවෙන් (ස්ත්‍රියකගේ හැඟීමෙන්) ම යුක්ත වූ තැනැත්තියයි. “පුරිසපුග්ගල පරෝපරියඤාණය” යන්න මෙහිදී අදහස් වන්නේ පුරුෂ පුද්ගලයන්ගේ (ශ්‍රද්ධාදී) ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෘදු හා තියුණු බව අනුව පවතින ඉන්ද්‍රියපරෝපරිය ඥානයයි. එබැවින් අඥාන වූ මිගසාලාව කවරෙක් ද? පුරුෂ පුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්‍රියපරෝපරිය ඥානයෙහි බාධාවක් නැති (අප්‍රතිහත) විෂය ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා කවරෙක් ද? මේ දෙක එකිනෙකට ඉතා දුරය, ඉතාම දුරය යනු මෙහි කෙටි අදහසයි.

ဣဒါနိ မိဂသာလာယ အတ္တနော ဒူရဘာဝံ ဒဿေန္တော ဆယိမေ, အာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. သောရတော ဟောတီတိ ပါပတော သုဋ္ဌု ဩရတော ဝိရတော ဟောတိ. သုရတောတိပိ ပါဌော. အဘိနန္ဒန္တိ သဗြဟ္မစာရီ ဧကတ္တဝါသေနာတိ တေန သဒ္ဓိံ ဧကတောဝါသေန သဗြဟ္မစာရီ အဘိနန္ဒန္တိ တုဿန္တိ. ဧကန္တဝါသေနာတိပိ ပါဌော, သတတဝါသေနာတိ အတ္ထော. သဝနေနပိ အကတံ ဟောတီတိ သောတဗ္ဗယုတ္တကံ အသုတံ ဟောတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ အကတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဗာဟုသစ္စံ ဝုစ္စတိ ဝီရိယံ, ဝီရိယေန ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ အကတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိယာပိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ. သာမာယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဘတီတိ ကာလာနုကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ ပီတိပါမောဇ္ဇံ န လဘတိ. ဟာနဂါမီယေဝ ဟောတီတိ ပရိဟာနိမေဝ ဂစ္ဆတိ.

දැන් මිගසාලාවට ඇයගේ ඇති දුරස්ථභාවය (නොහොත් වෙනස) පෙන්වමින් “ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනෙක් වෙති” යනාදිය වදාළ සේක. “සොරතෝ හෝති” යනු පාපයෙන් මැනවින් වෙන් වූයේ, දුරු වූයේ වෙයි. “සුරතෝ” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. “සබ්‍රහ්මචාරීහු එකට වාසය කිරීමෙන් සතුටු වෙති” යනු ඔහු සමග එක්ව වාසය කිරීමෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන් සතුටු වන (තෘප්තිමත් වන) බවයි. “ඒකන්තවාසෙන” කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය නිරන්තර වාසය යන්නයි. “ශ්‍රවණයෙන් ද නොකරන ලද්දේ වෙයි” යනු ශ්‍රවණය කළ යුත්ත අසා නොමැති බවයි. “බාහුසච්චයෙන් ද නොකරන ලද්දේ වෙයි” යන්නෙහි මෙහි “බාහුසච්චය” යනු වීර්යයයි. වීර්යයෙන් කළ යුත්ත නොකරන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. “දෘෂ්ටියෙන් ද අවබෝධ නොකරන ලද්දේ වෙයි” යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුත්ත අවබෝධ නොකිරීමයි. “සාමායික විමුක්තිය ද නොලබයි” යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරින් ලැබෙන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නොලැබීමයි. “හානගාමී ම වෙයි” යනු පිරිහීමට ම පත් වෙයි යන්නයි.

ပမာဏိကာတိ ပုဂ္ဂလေသု ပမာဏဂ္ဂါဟကာ. ပမိနန္တီတိ ပမေတုံ တုလေတုံ အာရဘန္တိ. ဧကော ဟီနောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ဟီနော. ဧကော ပဏီတောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ပဏီတော. တံ ဟီတိ တံ ပမာဏကရဏံ.

“පමාණිකා” යනු පුද්ගලයන් කෙරෙහි ප්‍රමාණ ගන්නා අයයි. “පමිණන්ති” යනු මැනීමට හෝ සංසන්දනය කිරීමට උත්සාහ කරති. “එකෝ හීනෝ” යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් හීනය. “එකෝ පණීතෝ” යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් උසස්ය. “තං හි” යනු ඒ ප්‍රමාණ කිරීමයි.

အဘိက္ကန္တတရောတိ သုန္ဒရတရော. ပဏီတတရောတိ ဥတ္တမတရော. ဓမ္မသောတော နိဗ္ဗဟတီတိ သူရံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနဝိပဿနာဉာဏံ နိဗ္ဗဟတိ, အရိယဘူမိံ [Pg.115] သမ္ပာပေတိ. တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျာတိ တံ အန္တရံ တံ ကာရဏံ အညတြ တထာဂတေန ကော ဇာနေယျာတိ အတ္ထော.

“අභික්කන්තතරෝ” යනු වඩාත් යහපත් වූ. “පණීතතරෝ” යනු වඩාත් උතුම් වූ. “ධම්මසෝතෝ නිබ්බහති” යනු ශූර ලෙස පවතින විදර්ශනා ඥානය (සසරින්) එතෙර කරවයි, ආර්ය භූමියට පමුණුවයි. “තදන්තරං කෝ ජානෙය්‍ය” යනු තථාගතයන් වහන්සේ හැර වෙන කවරෙක් ඒ කරුණ (අන්තරය) දන්නේ ද යන්නයි.

ကောဓမာနောတိ ကောဓော စ မာနော စ. လောဘဓမ္မာတိ လောဘောယေဝ. ဝစီသင်္ခါရာတိ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဝစနာနေဝ. ယော ဝါ ပနဿ မာဒိသောတိ ယော ဝါ ပန အညောပိ မယာ သဒိသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါယေဝ အဿ, သော ပုဂ္ဂလေသု ပမာဏံ ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. ခညတီတိ ဂုဏခဏနံ ပါပုဏာတိ. ဣမေ ခေါ, အာနန္ဒ, ဆ ပုဂ္ဂလာတိ ဒွေ သောရတာ, ဒွေ အဓိဂတကောဓမာနလောဘဓမ္မာ, ဒွေ အဓိဂတကောဓမာနဝစီသင်္ခါရာတိ ဣမေ ဆ ပုဂ္ဂလာ. ဂတိန္တိ ဉာဏဂတိံ. ဧကင်္ဂဟီနာတိ ဧကေကေန ဂုဏင်္ဂေန ဟီနာ. ပူရဏော သီလေန ဝိသေသီ အဟောသိ, ဣသိဒတ္တော ပညာယ. ပူရဏဿ သီလံ ဣသိဒတ္တဿ ပညာဌာနေ ဌိတံ, ဣသိဒတ္တဿ ပညာ ပူရဏဿ သီလဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ.

“කෝධමානෝ” යනු ක්‍රෝධය හා මානයයි. “ලෝභධම්මා” යනු ලෝභයමයි. “වචීසංඛාරා” යනු කථාබස් වශයෙන් පවතින වචනයන්මයි. “යෝ වා පනස්ස මාදිසෝ” යනු මා හා සමාන වූ යම් සම්මා සම්බුදුවරයෙකුම වේ ද, උන්වහන්සේ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ප්‍රමාණ ගන්නා සේක යන්න අර්ථයයි. “ඛඤ්ඤති” යනු ගුණ හෑරීමට (විනාශ කිරීමට) පැමිණෙයි. “ආනන්දය, මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනෙකි” යනු සොරත පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද, පහ නොවූ ක්‍රෝධ, මාන හා ලෝභ ඇති පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද, පහ නොවූ ක්‍රෝධ, මාන හා වචීසංඛාර ඇති පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු ද වශයෙන් මේ පුද්ගලයෝ සය දෙනාය. “ගතිං” යනු ඥාන ගතියයි. “ඒකංගහීනා” යනු එක් එක් ගුණ අංගයකින් හීන වූ බවයි. පූරණ තෙමේ සීලයෙන් විශේෂ වූයේ විය, ඉසිදත්ත තෙමේ ප්‍රඥාවෙන් විශේෂ විය. පූරණගේ සීලය ඉසිදත්තගේ ප්‍රඥා ස්ථානයෙහි පිහිටියේය, ඉසිදත්තගේ ප්‍රඥාව පූරණගේ සීල ස්ථානයෙහි පිහිටියේය.

၃. ဣဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඉණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၅. တတိယေ ဒါလိဒ္ဒိယန္တိ ဒလိဒ္ဒဘာဝေါ. ကာမဘောဂိနောတိ ကာမေ ဘုဉ္ဇနကသတ္တဿ. အဿကောတိ အတ္တနော သန္တကေန ရဟိတော. အနာဠှိကောတိ န အဍ္ဎော. ဣဏံ အာဒိယတီတိ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တော ဣဏံ အာဒိယတိ. ဝဍ္ဎိံ ပဋိဿုဏာတီတိ ဒါတုံ အသက္ကောန္တော ဝဍ္ဎိံ ဒဿာမီတိ ပဋိဇာနာတိ. အနုစရန္တိပိ နန္တိ ပရိသမဇ္ဈဂဏမဇ္ဈာဒီသု အာတပဌပနပံသုဩကိရဏာဒီဟိ ဝိပ္ပကာရံ ပါပေန္တော ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓန္တိ. သဒ္ဓါ နတ္ထီတိ ဩကပ္ပနကသဒ္ဓါမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဟိရီ နတ္ထီတိ ဟိရီယနာကာရမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဩတ္တပ္ပံ နတ္ထီတိ ဘာယနာကာရမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဝီရိယံ နတ္ထီတိ ကာယိကဝီရိယမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ပညာ နတ္ထီတိ ကမ္မဿကတပညာမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဣဏာဒါနသ္မိံ ဝဒါမီတိ ဣဏဂ္ဂဟဏံ ဝဒါမိ. မာ မံ ဇညူတိ မာ မံ ဇာနာတု.

45. තුන්වන සූත්‍රයෙහි “දාලිද්දියං” යනු දිළිඳු බවයි. “කාමභෝගිනෝ” යනු කාමවස්තූන් අනුභව කරන සත්වයාටයි. “අස්සකෝ” යනු තමා සතු දෙයින් තොර වූ. “අනාළිකෝ” යනු පොහොසත් නොවන. “ඉණං ආදියති” යනු ජීවත් වීමට නොහැකිව ණය ගනියි. “වඩ්ඪිං පටිස්සුණාති” යනු (ණය) ගෙවීමට නොහැකිව පොලී දෙන්නෙමැයි පොරොන්දු වෙයි. “අනුචරන්ති පි නං” යනු පිරිස් මැද හෝ සමූහයා මැද අව්වේ තැබීම, වැලි ඉසීම ආදියෙන් විවිධ පීඩා පමුණුවමින් පස්සෙන් පස්සේ ලුහුබඳිති. “ශ්‍රද්ධාව නැත” යනු තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි අවබෝධයෙන් ඇති වන ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “හිරි නැත” යනු පාපයට ලැජ්ජා වන ආකාරයක් මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ඔත්තප්ප නැත” යනු පාපයට බිය වන ආකාරයක් මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “වීර්යය නැත” යනු කායික වීර්යය මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ප්‍රඥාව නැත” යනු කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව මාත්‍රයක්වත් නැති බවයි. “ණය ගැනීම යයි කියමි” යනු ණය ගැනීම යයි වදාරමි. “මා මං ජඤ්ඤු” යනු මා හඳුනා නොගනීවා යන්නයි.

ဒါလိဒ္ဒိယံ ဒုက္ခန္တိ ဓနဒလိဒ္ဒဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ကာမလာဘာဘိဇပ္ပိနန္တိ ကာမလာဘံ ပတ္ထေန္တာနံ. ပါပကမ္မဝိနိဗ္ဗယောတိ ပါပကမ္မဝဍ္ဎကော. သံသပ္ပတီတိ ပရိပ္ဖန္ဒတိ. ဇာနန္တိ ဇာနန္တော. ယဿ ဝိပ္ပဋိသာရဇာတိ ယေ အဿ [Pg.116] ဝိပ္ပဋိသာရတော ဇာတာ. ယောနိမညတရန္တိ ဧကံ တိရစ္ဆာနယောနိံ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယန္တိ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော ဒဒမာနော.

“දාලිද්දියං දුක්ඛං” යනු ධනයෙන් දිළිඳු බව දුකකි. “කාමලාභාභිජප්පිනං” යනු කාම ලාභයන් ප්‍රාර්ථනා කරන අයටයි. “පාපකම්ම විනිබ්බයෝ” යනු පාප කර්මයන් වැඩිකරන තැනැත්තායි. “සංසප්පති” යනු වෙව්ලයි (තැති ගනියි). “ජානං” යනු දැන දැනමය. “යස්ස විප්පටිසාරජා” යනු ඔහුගේ විපිළිසර බව නිසා හටගත් යම් (දුක්) දහමක් වේ ද එයයි. “යෝනිමඤ්ඤතරං” යනු යම්කිසි තිරිසන් යෝනියකි. “දදං චිත්තං පසාදයන්ති” යනු සිත පහදවමින් දන් දෙන තැනැත්තා යන්නයි.

ကဋဂ္ဂါဟောတိ ဇယဂ္ဂါဟော, အနပရာဓဂ္ဂါဟော ဟောတိ. ဃရမေသိနောတိ ဃရာဝါသံ ပရိယေသန္တဿ ဝသမာနဿ ဝါ. စာဂေါ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ စာဂေါတိ သင်္ခံ ဂတံ ပုညံ ဝဍ္ဎတိ. စာဂါ ပုညန္တိ ဝါ ပါဌော. ပတိဋ္ဌိတာတိ ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓါ နာမ သောတာပန္နဿ သဒ္ဓါ. ဟိရိမနောတိ ဟိရိသမ္ပယုတ္တစိတ္တော. နိရာမိသံ သုခန္တိ တီဏိ ဈာနာနိ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခံ. ဥပေက္ခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခံ. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပရိပုဏ္ဏပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ဈာနာနိ ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ပတွာ. ဧကောဒိ နိပကော သတောတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တော ကမ္မဿကတဉာဏသတီဟိ စ သမန္နာဂတော.

“කටග්ගාහෝ” යනු ජයග්‍රහණය ලැබීමයි, නිවැරදි බව ලැබීමයි. “ඝරමේසිනෝ” යනු ගිහි ගෙය සොයන හෝ එහි වාසය කරන තැනැත්තාටයි. “චාගෝ පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති” යනු ත්‍යාගය යන සංඛ්‍යාවට පත් පින් වැඩෙයි යන්නයි. “චාගා පුඤ්ඤං” කියා ද පාඨයක් ඇත. “පතිට්ඨිතා” යනු පිහිටි ශ්‍රද්ධාව නම් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාවයි. “හිරිමනෝ” යනු හිරියෙන් යුක්ත සිත් ඇති තැනැත්තායි. “නිරාමිස සුඛං” යනු (පළමු) ධ්‍යාන තුන ඇසුරින් උපදින සැපයයි. “උපෙක්ඛං” යනු සතරවන ධ්‍යානයේ උපේක්ෂාවයි. “ආරද්ධවීරි‍යෝ” යනු සම්පූර්ණයෙන් පවත්වන ලද වීර්යය ඇති තැනැත්තායි. “ධ්‍යානයන්ට උපසම්පන්නව” යනු ධ්‍යාන සතරටම පැමිණ. “ඒකෝදි නිපකෝ සතෝ” යනු ඒකාග්‍ර වූ සිත් ඇතිව කර්මස්සකතා ඥානය හා ස්මෘතියෙන් යුක්තව යන්නයි.

ဧဝံ ဉတွာ ယထာဘူတန္တိ ဧဝံ ဧတ္တကံ ကာရဏံ ယထာသဘာဝံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယေတိ နိဗ္ဗာနေ. သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန. အနုပါဒါယာတိ အဂ္ဂဟေတွာ. သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ သဗ္ဗသော အနုပါဒိယိတွာ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန မဂ္ဂစိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. ‘‘ဧတံ ဉတွာ ယထာဘူတံ, သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယ’’န္တိပိ ပါဠိယံ လိခိတံ, တဿ ဧတံ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ယထာဘူတံ ဉတွာတိ အတ္ထော. ပုရိမပစ္ဆိမေဟိ ပန သဒ္ဓိံ န ဃဋီယတိ.

“එවං ඤත්වා යථාභූතං” යනු මෙපමණ වූ කරුණු තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන යන්නයි. “සබ්බසංයෝජනක්ඛයේ” යනු නිවනෙහි යන්නයි. “සබ්බසෝ” යනු සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. “අනුපාදායා” යනු (තණ්හා දෘෂ්ටි ආදියෙන්) දැඩිව නොගෙන යන්නයි. “සම්මා චිත්තං විමුච්චති” යන්නෙන් මෙය කියන ලදී - සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි සියලු ආකාරයෙන් උපාදානය නොකොට, නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන් මාර්ග චිත්තය කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙයි. “ඒතං ඤත්වා යථාභූතං, සබ්බසංයෝජනක්ඛයං” කියා ද පාලියෙහි ලියා ඇත, එහි අර්ථය නම් සියලු සංයෝජනයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ ඒ නිවන තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන යන්නයි. එහෙත් එය පෙර පසු වාක්‍යයන් සමග නොගැළපේ.

တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿာတိ တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ ခီဏာသဝဿ. ဉာဏံ ဟောတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဟောတိ. တာဒိနောတိ တံသဏ္ဌိတဿ. အကုပ္ပာတိ အကုပ္ပာရမ္မဏတ္တာ ကုပ္ပကာရဏာနံ ကိလေသာနဉ္စ အဘာဝေန အကုပ္ပာ. ဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂဝိမုတ္တိပိ ဖလဝိမုတ္တိပိ. ဘဝသံယောဇနက္ခယေတိ ဘဝသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဘဝသံယောဇနာနဉ္စ ခယန္တေ ဥပ္ပန္နာ. ဧတံ ခေါ ပရမံ ဉာဏန္တိ ဧတံ မဂ္ဂဖလဉာဏံ ပရမဉာဏံ နာမ. သုခမနုတ္တရန္တိ ဧတဒေဝ မဂ္ဂဖလသုခံ အနုတ္တရံ သုခံ နာမ. အာဏဏျမုတ္တမန္တိ သဗ္ဗေသံ အဏဏာနံ ခီဏာသဝေါ ဥတ္တမအဏဏော, တသ္မာ အရဟတ္တဖလံ အာဏဏျမုတ္တမန္တိ အရဟတ္တဖလေန ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ. ဣမသ္မိဉ္စ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

"තස්ස සම්මා විමුත්තස්සා" යනු මැනවින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු ඒ රහතන් වහන්සේටයි. "ඤාණං හෝති" යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය ඇති වේ යන්නයි. "තාදිනො" යනු ඒ (රහත් බවෙහි) පිහිටියා වූ යන්නයි. "අකුප්පා" යනු වෙනස් නොවන (නිවන) අරමුණු වූ බැවින් හා විනාශය කරන කෙලෙසුන් නොමැති බැවින් අකෝප්‍ය වූ (නොසැලෙන) යන්නයි. "විමුත්ති" යනු මාර්ග විමුක්තිය හා ඵල විමුක්තියයි. "භවසංයෝජනක්ඛයේ" යනු භව සංයෝජනයන් ක්ෂය වීම නම් වූ නිවනෙහි ද, භව සංයෝජනයන් ක්ෂය වීමේ අවසානය වූ මගපලයන්හි ද උපන් යන්නයි. "ඒතං ඛො පරමං ඤාණං" යනු මේ මගපල ඤාණය උතුම්ම ඤාණය නම් වේ යන්නයි. "සුඛමනුත්තරං" යනු මේ මාර්ග ඵල සැපයම අනුත්තර සැපය නම් වේ යන්නයි. "ආනණ්‍යමුත්තමං" යනු සියලු ණය නැති අය අතර රහතන් වහන්සේ උත්තම ණය රහිත තැනැත්තා වන බැවින්, අර්හත් ඵලය උතුම්ම ණය රහිත බවයි. මෙසේ අර්හත් ඵලයෙන් දේශනාවේ කූටප්‍රාප්තියට පැමිණියේය. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැන පමණක් ද, ගාථාවන්හි වට්ට-විවට්ට (සංසාරය හා නිවන) ගැන ද කියන ලදී.

၄. မဟာစုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මහා චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၆. စတုတ္ထေ [Pg.117] စေတီသူတိ စေတိရဋ္ဌေ. သယံဇာတိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နိဂမေ. မဟာစုန္ဒောတိ ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. ဓမ္မေ ယောဂေါ အနုယောဂေါ ဧတေသန္တိ ဓမ္မယောဂါ. ဓမ္မကထိကာနံ ဧတံ နာမံ. ဈာယန္တီတိ ဈာယီ. အပသာဒေန္တီတိ ဃဋ္ဋေန္တိ ဟိံသန္တိ. ဈာယန္တီတိ စိန္တေန္တိ. ပဇ္ဈာယန္တီတိအာဒီနိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတာနိ. ကိမိမေ ဈာယန္တီတိ ကိံ နာမ ဣမေ ဈာယန္တိ. ကိန္တိမေ ဈာယန္တီတိ ကိမတ္ထံ ဣမေ ဈာယန္တိ. ကထံ ဣမေ ဈာယန္တီတိ ကေန ကာရဏေန ဣမေ ဈာယန္တိ. အမတံ ဓာတုံ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရန္တီတိ မရဏဝိရဟိတံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ သန္ဓာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တာ အနုက္ကမေန တံ နာမကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရန္တိ. ဂမ္ဘီရံ အတ္ထပဒန္တိ ဂုဠှံ ပဋိစ္ဆန္နံ ခန္ဓဓာတုအာယတနာဒိအတ္ထံ. ပညာယ အတိဝိဇ္ဈ ပဿန္တီတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿန္တိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ သမ္မသနပဋိဝေဓပညာပိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာပညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ.

46. සතරවන සූත්‍රයෙහි "චේතීසු" යනු චේතිය රටෙහි යන්නයි. "සයංජාතියං" යනු ඒ නම ඇති නියම්ගමෙහි යන්නයි. "මහාචුන්දො" යනු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරාය. ධර්මයෙහි යෙදීම (අනුයෝගය) මොවුන්ට ඇති බැවින් "ධම්ම යෝගා" නම් වේ. මෙය ධර්ම කථිකයන්ට නමකි. ධ්‍යාන වඩන බැවින් "ජායී" නම් වේ. "අපසාදෙන්ති" යනු ගැරහීම හෝ පීඩා කිරීම මගින් පහත් කොට සලකති. "ජායන්ති" යනු සිතති (ධ්‍යාන වඩති). "පජ්ජායන්ති" යනාදිය උපසර්ග වසයෙන් අර්ථය වැඩි කර දක්වයි. "මොවුන් කුමක් ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කිනම් ධර්මයක් ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "මොවුන් කුමට ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කුමන අර්ථයක් සඳහා ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "මොවුන් කෙසේ ධ්‍යාන කෙරෙත්ද?" යනු මොවුන් කුමන හේතුවක් නිසා ධ්‍යාන කෙරෙත්ද යන්නයි. "අමතං ධාතුං කායේන ඵුසිත්වා විහරන්ති" යනු මරණයෙන් තොර වූ නිවන් ධාතුව අරමුණු කොට කමටහන් ගෙන වසන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුපිළිවෙළින් එම නිවන් ධාතුව නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට වසති යන්නයි. "ගම්භීරං අත්ථපදං" යනු ගුප්ත වූ, සැඟවුණු ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතන ආදී අර්ථයන්ය. "පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සන්ති" යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකිති යන්නයි. මෙහිදී සම්මසන ප්‍රඥාව, පටිවේධ ප්‍රඥාව මෙන්ම උද්ග්‍රහ සහ පරිපෘච්ඡා ප්‍රඥාව ද ගැලපේ.

၅-၆. သန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

5-6. සන්දිට්ඨික සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၄၇-၄၈. ပဉ္စမေ သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနံ. လောဘောတိအာဒီဟိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ ဒဿိတာနိ. လောဘဓမ္မာတိအာဒီဟိ တံသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ. ဆဋ္ဌေ ကာယသန္ဒောသန္တိ ကာယဒွါရဿ ဒုဿနာကာရံ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု ပစ္စဝေက္ခဏာဝ ကထိတာ.

47-48. පස්වන සූත්‍රයෙහි "සන්තං වා අජ්ඣත්තං" යනු තමා තුළ පවතින්නා වූ යන්නයි. "ලෝභ" ආදියෙන් අකුසල මූලයන් තුන දක්වන ලදී. "ලෝභධම්මා" ආදියෙන් ඒ ලෝභය ආදිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දක්වන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි "කායසන්දෝසං" යනු කාය ද්වාරය කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත වන ආකාරයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම කියන ලදී.

၇. ခေမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၉. သတ္တမေ ဝုသိတဝါတိ ဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယဝါသော. ကတကရဏီယောတိ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဌိတော. ဩဟိတဘာရောတိ ခန္ဓဘာရံ ကိလေသဘာရံ အဘိသင်္ခါရဘာရဉ္စ ဩတာရေတွာ ဌိတော. အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထောတိ သဒတ္ထော ဝုစ္စတိ အရဟတ္တံ, တံ ပတ္တောတိ အတ္ထော. ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနောတိ ခီဏဘဝဗန္ဓနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ကာရဏေန ဇာနိတွာ ဝိမုတ္တော. တဿ န ဧဝံ ဟောတိ အတ္ထိ မေ သေယျောတိ ဝါတိအာဒီဟိ သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနာဒယော တယော မာနာ ပဋိက္ခိတ္တာ. န ဟိ ခီဏာသဝဿ ‘‘အတ္ထိ မယှံ သေယျော, အတ္ထိ သဒိသော, အတ္ထိ ဟီနော’’တိ မာနော ဟောတိ. နတ္ထိ မေ သေယျောတိအာဒီဟိပိ တေယေဝ [Pg.118] ပဋိက္ခိတ္တာ. န ဟိ ခီဏာသဝဿ ‘‘အဟမေဝ သေယျော, အဟံ သဒိသော, အဟံ ဟီနော, အညေ သေယျာဒယော နတ္ထီ’’တိ ဧဝံ မာနော ဟောတိ.

49. හත්වන සූත්‍රයෙහි "වුසිතවා" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කළ යන්නයි. "කතකරණීයෝ" යනු සතර මාර්ගයෙන් කළ යුතු දේ කොට නිමවා සිටි යන්නයි. "ඕහිතභාරෝ" යනු ස්කන්ධ භාරය, කෙලෙස් භාරය සහ අභිසංස්කාර භාරය බිම තබා සිටි යන්නයි. "අනුප්පත්තසදත්ථෝ" යන්නෙහි 'සදත්ථ' යනු අර්හත් ඵලයයි, එයට පැමිණි තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. "පරික්ඛීණභව සංයෝජනෝ" යනු භවයෙහි බැඳෙන සංයෝජන ක්ෂය වූ යන්නයි. "සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ" යනු නිවැරදි හේතු සහිතව දැන මිදුණු තැනැත්තායි. "තස්ස න ඒවං හෝති අත්ථි මේ සෙය්‍යෝ" යනාදියෙන් මානයන් තුන බැහැර කරන ලදී. රහතන් වහන්සේට "මම උසස් වෙමි, මම සමාන වෙමි, මම පහත් වෙමි" යන මානයන් ඇති නොවේ. "නත්ථි මේ සෙය්‍යෝ" යනාදියෙන් ද එම මානයන්ම ප්‍රතික්ෂේප වේ. රහතන් වහන්සේට "මමම උසස් වෙමි, මමම සමාන වෙමි, මමම පහත් වෙමි, අන් අය උසස් නැත" යනාදී වශයෙන් මානයක් ඇති නොවේ.

အစိရပက္ကန္တေသူတိ အရဟတ္တံ ဗျာကရိတွာ အစိရံယေဝ ပက္ကန္တေသု. အညံ ဗျာကရောန္တီတိ အရဟတ္တံ ကထေန္တိ. ဟသမာနကာ မညေ အညံ ဗျာကရောန္တီတိ ဟသမာနာ ဝိယ ကထေန္တိ. ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇန္တိ.

"අචිරපක්කන්තේසු" යනු අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කොට වැඩි වේලාවක් නොගොස් නික්ම ගිය කල්හි යන්නයි. "අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්ති" යනු රහත් බව ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. "හසමානකා මඤ්ඤේ" යනු සිනාසෙන්නාක් මෙන් ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. "විඝාතං ආපජ්ජන්ති" යනු දුකට පත් වෙති යන්නයි.

န ဥဿေသု န ဩမေသု, သမတ္တေ နောပနီယရေတိ ဧတ္ထ ဥဿာတိ ဥဿိတတာ သေယျပုဂ္ဂလာ. ဩမာတိ ဟီနာ. သမတ္တောတိ သဒိသော. ဣတိ ဣမေသု တီသုပိ သေယျဟီနသဒိသေသု ခီဏာသဝါ မာနေန န ဥပနီယရေ, န ဥပနေန္တိ, န ဥပဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ခီဏာ ဇာတီတိ ခီဏာ တေသံ ဇာတိ. ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုတ္ထံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. စရန္တိ သံယောဇနဝိပ္ပမုတ္တာတိ သဗ္ဗသံယောဇနေဟိ ဝိမုတ္တာ ဟုတွာ စရန္တိ. သုတ္တေပိ ဂါထာယမ္ပိ ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

"න උස්සේසු න ඕමේසු, සමත්තේ නෝපනීයරේ" යන මෙහි "උස්සා" යනු උසස් වූ තැනැත්තන්ය. "ඕමා" යනු පහත් වූවන්ය. "සමත්තෝ" යනු සමාන වූ තැනැත්තායි. මෙසේ මේ උසස්, පහත් සහ සමාන යන තිදෙනා කෙරෙහිම රහතන් වහන්සේලා මානයෙන් යුතුව සසඳන්නේ නැත යනු අර්ථයයි. "ඛීණා ජාති" යනු ඔවුන්ගේ පුනර්භවය ක්ෂය විය යන්නයි. "වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං" යනු මාර්ග බඹසර වැස නිම කරන ලදී යන්නයි. "චරන්ති සංයෝජනවිප්පමුත්තා" යනු සියලු සංයෝජනයන්ගෙන් මිදී හැසිරෙති යන්නයි. සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

၈. ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ඉන්ද්‍රිය සංවර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၀. အဋ္ဌမေ ဟတူပနိသံ ဟောတီတိ ဟတူပနိဿယံ ဟောတိ. သီလဝိပန္နဿာတိ ဝိပန္နသီလဿ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ တရုဏဝိပဿနာဉာဏံ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ ဧတ္ထ နိဗ္ဗိဒါ ဗလဝဝိပဿနာ, ဝိရာဂေါ အရိယမဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလံ, ဉာဏဒဿနန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဥပနိဿယသမ္ပန္နံ ဟောတီတိ သမ္ပန္နဥပနိဿယံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလာနုရက္ခဏဣန္ဒြိယသံဝရော ကထိတော.

50. අටවන සූත්‍රයෙහි "හතූපනිසං හෝති" යනු විනාශ වූ බලවත් උපනිශ්‍රය (හේතුව) ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. "සීලවිපන්නස්ස" යනු සීලය පිරිහුණු තැනැත්තාටයි. "යථාභූත ඤාණදස්සනං" යනු තරුණ විදර්ශනා ඤාණයයි. "නිබ්බිදා විරාගෝ" යන මෙහි "නිබ්බිදා" යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, "විරාගෝ" යනු ආර්ය මාර්ගයයි. "විමුක්ති ඤාණදස්සනං" යන මෙහි "විමුක්ති" යනු අර්හත් ඵලයයි, "ඤාණදස්සනං" යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයයි. "උපනිස්සයසම්පන්නං හෝති" යනු සම්පූර්ණ වූ බලවත් උපනිශ්‍රය ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සීලය ආරක්ෂා කිරීමට හේතු වන ඉන්ද්‍රිය සංවරය ගැන කියන ලදී.

၉. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၁. နဝမေ ကိတ္တာဝတာတိ ကိတ္တကေန. အဿုတဉ္စေဝါတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဿုတပုဗ္ဗံ. န သမ္မောသံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိနာသံ န ဂစ္ဆန္တိ. စေတသော သမ္ဖုဋ္ဌပုဗ္ဗာတိ စိတ္တေန ဖုသိတပုဗ္ဗာ. သမုဒါစရန္တီတိ မနောဒွါရေ စရန္တိ. အဝိညာတဉ္စ ဝိဇာနာတီတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဝိညာတကာရဏံ ဇာနာတိ. ပရိယာပုဏာတီတိ ဝဠဉ္ဇေတိ ကထေတိ. ဒေသေတီတိ ပကာသေတိ. ပရံ ဝါစေတီတိ ပရံ ဥဂ္ဂဏှာပေတိ.

51. නවවන සූත්‍රයෙහි "කිත්තාවතා" යනු කොපමණ ප්‍රමාණයකින්ද යන්නයි. "අස්සුතඤ්චේව" යනු පෙර වෙනත් කලක නෑසූ විරූ දෙයයි. "න සම්මෝසං ගච්ඡන්ති" යනු විනාශයට පත් නොවේ යන්නයි. "චේතසෝ සම්ඵුට්ඨපුබ්බා" යනු සිතින් ස්පර්ශ කරන ලද යන්නයි. "සමුදාචරන්ති" යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. "අවිඤ්ඤාතඤ්ච විජානාති" යනු වෙනත් කලක නොදන්නා ලද කරුණු දැන ගනියි යන්නයි. "පරියාපුණාති" යනු කලක් පුරුදු කරයි, පවසයි. "දේසේති" යනු ප්‍රකාශ කරයි. "පරං වාචේති" යනු අන් අයට උගන්වයි.

အာဂတာဂမာတိ [Pg.119] ဒီဃာဒီသု ယော ကောစိ အာဂမော အာဂတော ဧတေသန္တိ အာဂတာဂမာ. ဓမ္မဓရာတိ သုတ္တန္တပိဋကဓရာ. ဝိနယဓရာတိ ဝိနယပိဋကဓရာ. မာတိကာဓရာတိ ဒွေပါတိမောက္ခဓရာ. ပရိပုစ္ဆတီတိ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရံ ပုစ္ဆတိ. ပရိပဉှတီတိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပရိတုလတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထန္တိ, ဘန္တေ, ဣဒံ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရံ ကထံ ဟောတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣမဿ ကွတ္ထောတိ ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထောတိ ပုစ္ဆတိ. အဝိဝဋန္တိ အဝိဝရိတံ. ဝိဝရန္တီတိ ပါကဋံ ကရောန္တိ. ကင်္ခါဌာနိယေသူတိ ကင်္ခါယ ကာရဏဘူတေသု. တတ္ထ ယသ္မိံ ဓမ္မေ ကင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သွေဝ ကင်္ခါဌာနိယော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"ආගතාගමා" යනු දීඝ නිකාය ආදියෙන් යම් කිසි පාළි පාඨයක් මොවුන් විසින් වටහා ගෙන ඇති බැවින් ආගතාගම නම් වේ. "ධර්මධරා" යනු සූත්‍ර පිටකය දරන්නාහුය. "විනයධරා" යනු විනය පිටකය දරන්නාහුය. "මාතිකාධරා" යනු ද්විවිධ ප්‍රාතිමෝක්ෂය දරන්නාහුය. "පරිපුච්ඡති" යනු අනුසන්ධි ගලපමින් පූර්වාපරය විමසයි. "පරිපඤ්හති" යනු මේ මේ දේ අසන්නෙමි යි විමසයි, විග්‍රහ කරයි. "ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද?" යනු ස්වාමීනි, මේ අනුසන්ධි ගැලපීම කෙසේ වේදැයි විමසයි. "මෙහි අර්ථය කුමක්ද?" යනු මේ දේශනා කරන ලද පාඨයේ අර්ථය කුමක්දැයි විමසයි. "අවිවටං" යනු විවෘත නොකළ (පැහැදිලි නොකළ) දෙයයි. "විවරන්ති" යනු ප්‍රකට කරති (පැහැදිලි කරති). "කංඛාඨානියේසු" යනු සැකයට කරුණු වූ තැන්හි යන්නයි. එහි යම් ධර්මයක් කෙරෙහි සැකයක් උපදී නම්, එය සැකයට කරුණු වූ තැනක් ලෙස දත යුතුය.

၁၀. ခတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၂. ဒသမေ ဘောဂါဓိပ္ပာယာတိ ဘောဂသံဟရဏတ္ထံ ဌပိတာဓိပ္ပာယာ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယာ. ပညူပဝိစာရာတိ ပညဝန္တော ဘဝေယျာမာတိ ဧဝံ ပညတ္ထာယ ပဝတ္တူပဝိစာရာ. အယမေဝ နေသံ ဝိစာရော စိတ္တေ ဥပဝိစရတိ. ဗလာဓိဋ္ဌာနာတိ ဗလကာယာဓိဋ္ဌာနာ. ဗလကာယဉှိ လဒ္ဓါ တေ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. ပထဝိဘိနိဝေသာတိ ပထဝိသာမိနော ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ ပထဝိအတ္ထာယ ကတစိတ္တာဘိနိဝေသာ. ဣဿရိယပရိယောသာနာတိ ရဇ္ဇာဘိသေကပရိယောသာနာ. အဘိသေကဉှိ ပတွာ တေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

52. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'භොගාධිප්පායා' යනු භෝග සම්පත් රැස් කිරීමේ අභිප්‍රායෙන් පිහිටුවාගත් අදහස් ඇති බවයි. 'පඤ්ඤූපවිචාරා' යනු "අපි ප්‍රඥාවන්තයෝ වන්නෙමු" යැයි ප්‍රඥාව පිණිස පවත්වන ලද විචාර ඇති බවයි. ඔවුන්ගේ සිතෙහි මේ ප්‍රඥාව පිළිබඳ වූ විචාරයම පවතියි. 'බලාධිට්ඨානා' යනු සේනා සමූහය මත පදනම් වූ බවයි. සේනාවක් ලැබූ කල්හි ඔවුන් ලත් පිහිටක් ඇත්තෝ වෙති. 'පඨවිභිනිවෙසා' යනු "අපි පෘථිවියට ස්වාමි වන්නෙමු" යැයි පෘථිවිය උදෙසා ඇති කරගත් සිත් ඇති බවයි. 'ඉස්සරියපරියොසානා' යනු රාජාභිෂේකය අවසානය කොට ඇති බවයි. අභිෂේකය ලැබූ පසු ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ නම් වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

သေသပဒေသု ပနေတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ဗြာဟ္မဏာ တာဝ မန္တေ လဘိတွာ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ, ဂဟပတိကာ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပံ, ဣတ္ထီ ကုလဒါယဇ္ဇသာမိကံ ပုတ္တံ, စောရာ ယံကိဉ္စိ အာဝုဓသတ္ထံ, သမဏာ သီလပရိပုဏ္ဏာ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ မန္တာဓိဋ္ဌာနာတိအာဒီနိ ဝုတ္တာနိ.

මෙහි සෙසු පදයන්හි අදහස මෙසේය: පළමුව බ්‍රාහ්මණයෝ වනාහි මන්ත්‍ර (වේද) ලබා ගැනීමෙන් පිහිටක් ලද්දෝ වෙති. ගෘහපතියෝ යම් කිසි ශිල්පයක් ලැබීමෙන් ද, ස්ත්‍රිය කුල උරුමයට හිමිකම් ඇති පුත්‍රයෙකු ලැබීමෙන් ද, සොරුන් යම්කිසි මාරක ආයුධයක් ලැබීමෙන් ද, ශ්‍රමණයෝ සීලයෙන් පරිපූර්ණ වීමෙන් ද පිහිටක් ලද්දෝ වෙති. එබැවින් 'මන්තාධිට්ඨානා' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ‘‘ယညံ ယဇိဿာမာ’’တိ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတိ, ဗြဟ္မလောကေ ပတ္တေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ တေ ယညာဘိနိဝေသာ ဗြဟ္မလောကပရိယောသာနာတိ ဝုတ္တာ. ကမ္မန္တကရဏတ္ထာယ မနော ဧတေသံ အဘိနိဝိသတီတိ ကမ္မန္တာဘိနိဝေသာ. ကမ္မေ နိဋ္ဌိတေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တီတိ နိဋ္ဌိတကမ္မန္တပရိယောသာနာ.

බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සිත "අපි යාග පවත්වන්නෙමු" යැයි යාගයෙහි බැසගනියි. බඹලොවට පැමිණි කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් 'යඤ්ඤාභිනිවෙසා බ්‍රහ්මලෝකපරියොසානා' යැයි කියනු ලැබේ. කටයුතු කිරීමේ (කර්මාන්ත) අරමුණින් ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'කම්මන්තාභිනිවෙසා' නම් වෙති. කටයුත්ත නිම වූ කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'නිට්ඨිතකම්මන්තපරියොසානා' නම් වෙති.

ပုရိသာဓိပ္ပာယာတိ ပုရိသေသု ပဝတ္တအဇ္ဈာသယာ. အလင်္ကာရတ္ထာယ မနော ဥပဝိစရတိ ဧတိဿာတိ အလင်္ကာရူပဝိစာရာ. အသပတ္တီ ဟုတွာ ဧကိကာဝ [Pg.120] ဃရေ ဝသေယျန္တိ ဧဝမဿာ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတီတိ အသပတ္တီဘိနိဝေသာ. ဃရာဝါသိဿရိယေ လဒ္ဓေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တီတိ ဣဿရိယပရိယောသာနာ.

'පුරිසාධිප්පායා' යනු පුරුෂයන් කෙරෙහි පවතින අදහස් ඇති බවයි. ඇයගේ සිත අලංකාරය (සැරසීම) උදෙසා පවතියි, එබැවින් 'අලංකාරූපවිචාරා' නම් වෙති. සපත්තියක (වෙනත් බිරිඳක) නොමැතිව තමා පමණක් නිවසේ වාසය කළ යුතුය යන අදහසින් ඇයගේ සිත පවතියි, එබැවින් 'අසපත්තීභිනිවෙසා' නම් වෙති. ගෘහ ජීවිතයේ ආධිපත්‍යය ලැබීමෙන් ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ නම් වෙති.

ပရဘဏ္ဍဿ အာဒါနေ အဓိပ္ပာယော ဧတေသန္တိ အာဒါနာဓိပ္ပာယာ. ဂဟနေ နိလီယနဋ္ဌာနေ ဧတေသံ မနော ဥပဝိစရတီတိ ဂဟနူပဝိစာရာ. အန္ဓကာရတ္ထာယ ဧတေသံ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတီတိ အန္ဓကာရာဘိနိဝေသာ. အဒဿနပ္ပတ္တာ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ ဟောန္တီတိ အဒဿနပရိယောသာနာ.

අනුන්ගේ දේ පැහැර ගැනීම කෙරෙහි අභිප්‍රාය ඇති බැවින් සොරුන් 'ආදානාධිප්පායා' නම් වෙති. සැඟවී සිටින ස්ථාන වූ ළඳු කැලෑ ආදියෙහි ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'ගහනූපවිචාරා' නම් වෙති. අන්ධකාරය ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'අන්ධකාරාභිනිවෙසා' නම් වෙති. අනුන්ට නොපෙනී සිටීමට (අදර්ශනයට) පත් වූ කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'අදස්සනපරියොසානා' නම් වෙති.

အဓိဝါသနက္ခန္တိယဉ္စ သုစိဘာဝသီလေ စ အဓိပ္ပာယော ဧတေသန္တိ ခန္တိသောရစ္စာဓိပ္ပာယာ. အကိဉ္စနဘာဝေ နိဂ္ဂဟဏဘာဝေ စိတ္တံ ဧတေသံ အဘိနိဝိသတီတိ အာကိဉ္စညာဘိနိဝေသာ. နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တာ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ ဟောန္တီတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနာ.

ඉවසීම (අධිවාසනක්ඛන්ති) සහ පිරිසිදු චර්යාව වූ සීලය කෙරෙහි අභිප්‍රාය ඇති බැවින් ශ්‍රමණයෝ 'ඛන්තිසෝරච්චාධිප්පායා' නම් වෙති. කිසිවක් සතු කර නොගැනීමේ (අකිඤ්චන) ස්වභාවයෙහි ඔවුන්ගේ සිත පවතින බැවින් 'අකිඤ්චනාභිනිවෙසා' නම් වෙති. නිවනට පැමිණි කල්හි ඔවුහු පරමාර්ථයට පත්වූවෝ වෙති, එබැවින් 'නිබ්බානපරියොසානා' නම් වෙති.

၁၁. အပ္ပမာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၃. ဧကာဒသမေ သမဓိဂ္ဂယှာတိ သုဋ္ဌု ဂဏှိတွာ. ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနန္တိ ပထဝီတလစာရီနံ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ဥပနိက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ပဗ္ဗဇလာယကောတိ ပဗ္ဗဇတိဏစ္ဆေဒကော. ဩဓုနာတီတိ ဟေဋ္ဌာ မုခံ ဓုနာတိ. နိဓုနာတီတိ ဥဘောဟိ ပဿေဟိ ဓုနာတိ. နိစ္ဆာဒေတီတိ ဗာဟာယ ဝါ ပဟရတိ, ရုက္ခေ ဝါ ပဟရတိ. အမ္ဗပိဏ္ဍိယာတိ အမ္ဗဖလပိဏ္ဍိယာ. ဝဏ္ဋူပနိဗန္ဓနာနီတိ ဝဏ္ဋေ ဥပနိဗန္ဓနာနိ, ဝဏ္ဋေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတာနိ. တဒနွယာနိ ဘဝန္တီတိ ဝဏ္ဋာနုဝတ္တကာနိ ဘဝန္တိ, အမ္ဗပိဏ္ဍိဒဏ္ဍကာနုဝတ္တကာနိ ဘဝန္တီတိပိ အတ္ထော. ခုဒ္ဒရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော, ပကတိရာဇာနော ဝါ.

53. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සමධිග්ගය්හ' යනු මැනවින් ගෙන යන්නයි. 'ජංගලානං පාණානං' යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන පාද සහිත සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. 'පදජාතානි' යනු පා සලකුණු යන්නයි. 'සමොධානං ගච්ඡන්ති' යනු එක් රැස් වීමට හෝ ඇතුළත් වීමට පත්වෙති යන්නයි. 'අග්ගමක්ඛායති' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ යන්නයි. 'පබ්බජලායකො' යනු බට තණ (පබ්බජ) කපන්නායි. 'ඔධුනාති' යනු යටට මුහුණ හරවා සලයි (ගසයි). 'නිධුනාති' යනු දෙපසින් සලයි. 'නිච්ඡාදෙති' යනු බාහුවෙන් හෝ ගසක හෝ ගසයි. 'අම්බපිණ්ඩියා' යනු අඹ පොකුරක යන්නයි. 'වණ්ටූපනිබන්ධනානි' යනු නටුවෙහි බැඳී පවත්නා හෝ නටුවෙහි පිහිටි යන්නයි. 'තදන්වයානි භවන්ති' යනු නටුව අනුව යන්නාහු වෙති, එනම් අඹ පොකුරේ නටුව අනුව පවතින්නාහු වෙති යනු ද අර්ථයයි. 'ඛුද්දරාජානො' යනු කුඩා රජවරුන් හෝ සාමාන්‍ය රජවරුන් යන්නයි.

၁၂. ဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. ධම්මික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၄. ဒွါဒသမေ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗေသု. သတ္တသု ဝိဟာရေသူတိ သတ္တသု ပရိဝေဏေသု. ပရိဘာသတီတိ ပရိဘဝတိ ဘယံ ဥပဒံသေတိ. ဝိဟိံသတီတိ ဝိဟေဌေတိ. ဝိတုဒတီတိ ဝိဇ္ဈတိ. ရောသေတိ ဝါစာယာတိ ဝါစာယ ဃဋ္ဋေတိ. ပက္ကမန္တီတိ ဒိသာ ပက္ကမန္တိ. န သဏ္ဌဟန္တီတိ နပ္ပတိဋ္ဌဟန္တိ. ရိဉ္စန္တီတိ [Pg.121] ဆဍ္ဍေန္တိ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. ပဗ္ဗာဇေယျာမာတိ နီဟရေယျာမ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. အလန္တိ ယုတ္တမေတံ, ယံ တံ ပဗ္ဗာဇေယျုန္တိ အတ္ထော. ကိံ တေ ဣမိနာတိ ကိံ တဝ ဣမိနာ ဇာတိဘူမိယံ ဝါသေန. တီရဒဿိံ သကုဏန္တိ ဒိသာကာကံ. မုဉ္စန္တီတိ ဒိသာဒဿနတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. သာမန္တာတိ အဝိဒူရေ. သမန္တာတိပိ ပါဌော, သမန္တတောတိ အတ္ထော. အဘိနိဝေသောတိ ပတ္ထရိတွာ ဌိတသာခါနံ နိဝေသော. မူလသန္တာနကာနန္တိ မူလာနံ နိဝေသော.

54. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සබ්බසො' යනු සෑම අතින්ම යන්නයි. 'සත්තසු විහාරෙසු' යනු පරිශ්‍ර සතෙහි යන්නයි. 'පරිභාසති' යනු පරිභව කරයි, බිය දක්වයි. 'විහිංසති' යනු පීඩා කරයි. 'විතුදති' යනු අනියි. 'රොසෙති වාචාය' යනු වචනයෙන් ගටයි (පහර දෙයි). 'පක්කමන්ති' යනු දිශාවන්ට යති. 'න සණ්ඨහන්ති' යනු නොපිහිටති. 'රිඤ්චන්ති' යනු අත්හරිති. 'පබ්බාජෙය්‍යාම' යනු නෙරපා දමන්නෙමු යන්නයි. 'හන්ද' යනු වාක්‍ය සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. 'අලං' යනු යමක් නෙරපා දමන්නේ නම් එය සුදුසුය යන අර්ථයයි. 'කිං තෙ ඉමිනා' යනු උපන් බිම වූ කපිලවස්තු පුරයෙහි මෙලෙස වාසය කිරීමෙන් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? 'තීරදස්සිං සකුණං' යනු දිශා බලන කාක්කා යන්නයි. 'මුඤ්චන්ති' යනු දිශාවන් බැලීම පිණිස මුදා හරිති යන්නයි. 'සාමන්තා' යනු නුදුරු තැනක යන්නයි. 'සමන්තා' යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය හාත්පසින් යන්නයි. 'අභිනිවෙසො' යනු පැතිර පවතින අතුවල පිහිටීමයි. 'මූලසන්තානකානං' යනු මුල්වල පිහිටීමයි.

အာဠှကထာလိကာတိ တဏ္ဍုလာဠှကဿ ဘတ္တပစနထာလိကာ. ခုဒ္ဒံ မဓုန္တိ ခုဒ္ဒမက္ခိကာဟိ ကတံ ဒဏ္ဍကမဓုံ. အနေလကန္တိ နိဒ္ဒေါသံ. န စ သုဒံ အညမညဿ ဖလာနိ ဟိံသန္တီတိ အညမညဿ ကောဋ္ဌာသေ ဖလာနိ န ဟိံသန္တိ. အတ္တနော ကောဋ္ဌာသေဟိ မူလံ ဝါ တစံ ဝါ ပတ္တံ ဝါ ဆိန္ဒန္တော နာမ နတ္ထိ, အတ္တနော အတ္တနော သာခါယ ဟေဋ္ဌာ ပတိတာနေဝ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. အညဿ ကောဋ္ဌာသတော အညသ ကောဋ္ဌာသံ ပရိဝတ္တိတွာ ဂတမ္ပိ ‘‘န အမှာကံ သာခါယ ဖလ’’န္တိ ဉတွာ နော ခါဒန္တိ. ယာဝဒတ္ထံ ဘက္ခိတွာတိ ကဏ္ဌပ္ပမာဏေန ခါဒိတွာ. သာခံ ဘဉ္ဇိတွာတိ ဆတ္တပ္ပမာဏမတ္တံ ဆိန္ဒိတွာ ဆာယံ ကတွာ ပက္ကာမိ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော ဟိ နာမ. ပက္ကမိဿတီတိ ပက္ကန္တော. နာဒါသီတိ ဒေဝတာယ အာနုဘာဝေန ဖလမေဝ န ဂဏှိ. ဧဝဉှိ သာ အဓိဋ္ဌာသိ.

'ආළ්හකථාලිකා' යනු සහල් නැළියක බත් පිසින සැළියයි. 'ඛුද්දං මධුං' යනු කුඩා මී මැස්සන් විසින් කරන ලද මී වදයයි. 'අනේළකං' යනු මැස්සන් වැනි දෝෂ රහිත වූ පිරිසිදු මී පැණියි. 'න ච සුදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඵලානි හිංසන්ති' යනු එකිනෙකාගේ කොටස්වල ඇති පලතුරු වලට හානි නොකරති යන්නයි. තමන්ගේ කොටස්වලින් මුල්, පොතු හෝ කොළ කපන්නෙක් එහි නැත, තම තමන්ගේ අත්තෙන් පහළට වැටුණු ගෙඩිම ඔවුහු වළඳති. අන් අයෙකුගේ කොටසක සිට තමන්ගේ කොටසට පෙරළී ආ ගෙඩියක් වුවද "මෙය අපේ අත්තක පලතුරක් නොවේ" යැයි දැන එය නොබුදිති. 'යාවදත්ථං භක්ඛිත්වා' යනු උගුර තෙක් පිරෙන සේ අනුභව කොට යන්නයි. 'සාඛං භඤ්ජිත්වා' යනු කුඩයක ප්‍රමාණයට අත්තක් කඩා සෙවණ සාදාගෙන පිටව ගියේය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් පුරුෂයෙක් නම් යන්නයි. 'පක්කමිස්සති' යනු පිටව ගියේය. 'නාදාසි' යනු දේවතාවාගේ ආනුභාවයෙන් පලතුර පවා ගැනීමට ඉඩ නොදුන්නේය. එලෙස ඇය (දේවතාවිය) අධිෂ්ඨාන කළාය.

တေနုပသင်္ကမီတိ ဇနပဒဝါသီဟိ ဂန္တွာ, ‘‘မဟာရာဇ, ရုက္ခော ဖလံ န ဂဏှိ, အမှာကံ နု ခေါ ဒေါသော တုမှာက’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘နေဝ မယှံ ဒေါသော အတ္ထိ, န ဇာနပဒါနံ, အမှာကံ ဝိဇိတေ အဓမ္မော နာမ န ဝတ္တတိ, ကေန နု ခေါ ကာရဏေန ရုက္ခော န ဖလိတော, သက္ကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. ပဝတ္တေသီတိ ပရိဝတ္တေသိ. ဥမ္မူလမကာသီတိ ဥဒ္ဓံမူလံ အကာသိ. အပိ နု တွန္တိ အပိ နု တဝ. အဋ္ဌိတာယေဝါတိ အဋ္ဌိတာယ ဧဝ. သစ္ဆဝီနီတိ သမာနစ္ဆဝီနိ ပကတိဋ္ဌာနေ ဌိတာနိ. န ပစ္စက္ကောသတီတိ နပ္ပဋိက္ကောသတိ. ရောသန္တန္တိ ဃဋ္ဋေန္တံ. ဘဏ္ဍန္တန္တိ ပဟရန္တံ.

'තේනුපසංකමි' යනු ජනපදවාසීන් ගොස් "මහරජාණෙනි, වෘක්ෂය ඵල නොදරයි, එය අපේ වරදක් ද නැතහොත් ඔබ වහන්සේගේ වරදක් ද?" යැයි විමසූ කල්හි, "මාගේ හෝ ජනපදවාසීන්ගේ වරදක් නැත, මාගේ රාජ්‍යයෙහි අධර්මය සිදු නොවේ, වෘක්ෂය ඵල නොදැරුවේ කුමන හේතුවක් නිසා දැයි සක් දෙවිඳුන්ගෙන් විමසන්නෙමි" යි සිතා සක් දෙවිඳුන් වෙත පැමිණියේය. 'පවත්තෙසි' යනු පෙරළුවේය. 'උම්මූලමකාසි' යනු මුල් උඩුකුරු වන සේ කළේය. 'අපි නු ත්වං' යනු ඔබහට ද යන්නයි. 'අට්ඨිතායෙව' යනු නොපිහිටි බවමයි. 'සච්ඡවීනී' යනු පෙර පරිදිම වූ ප්‍රකෘති සිවිය ඇති යන්නයි. 'න පච්චක්කොසති' යනු පෙරළා ආක්‍රෝෂ නොකරයි. 'රොසන්තං' යනු ගැටෙන තැනැත්තාටයි. 'භණ්ඩන්තං' යනු පහර දෙන තැනැත්තාටයි.

သုနေတ္တောတိ နေတ္တာ ဝုစ္စန္တိ အက္ခီနိ, တေသံ သုန္ဒရတာယ သုနေတ္တော. တိတ္ထကရောတိ သုဂတိဩဂါဟနတိတ္ထဿ ကာရကော. ဝီတရာဂေါတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန [Pg.122] ဝိဂတရာဂေါ. ပသဝတီတိ ပဋိလဘတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နံ, သောတာပန္နန္တိ အတ္ထော. ခန္တိန္တိ အတ္တနော ဂုဏခဏနံ. ယထာမံ သဗြဟ္မစာရီသူတိ ယထာ ဣမံ သဗြဟ္မစာရီသု အက္ကောသနပရိဘာသနံ, အညံ ဧဝရူပံ ဂုဏခန္တိံ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. န နော သမသဗြဟ္မစာရီသူတိ ဧတ္ထ သမဇနော နာမ သကဇနော ဝုစ္စတိ. တသ္မာ န နော သကေသု သမာနဗြဟ္မစာရီသု စိတ္တာနိ ပဒုဋ္ဌာနိ ဘဝိဿန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

'සුනෙත්තෝ' යන්නෙහි 'නෙත්ත' යනු ඇස්වලට කියනු ලැබේ. ඒවායේ ඇති අලංකාර බව නිසා 'සුනෙත්ත' (යහපත් නෙත් ඇති) නම් වේ. 'තිත්ථකර' යනු සුගතියට පිවිසීමේ තොටුපළ නිර්මාණය කරන්නා ය. 'වීතරාගෝ' යනු (විෂ්කම්භන වශයෙන්) කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන් පහ වූ රාගය ඇති තැනැත්තා ය. 'පසවති' යනු ලබයි. 'දිට්ඨිසම්පන්නං' යනු (සෝවාන්) දැකීමෙන් යුක්ත වූ, එනම් සෝවාන් වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. 'ඛන්තිං' යනු තමාගේ ගුණයන් ඉවසීමයි. 'යථා මං සබ්‍රහ්මචාරීසු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර මෙම (සෝවාන් වූ) පුද්ගලයා කෙරෙහි ගුණ ඉවසීමක් ඇති බව පවසන බවයි. 'න නෝ සමසබ්‍රහ්මචාරීසු' යන්නෙහි 'සමජන' යනු ස්වකීය පිරිසට කියනු ලැබේ. එබැවින් අපගේ සිත් අපගේම සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි දූෂිත නොවන්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဇောတိပါလော စ ဂေါဝိန္ဒောတိ နာမေန ဇောတိပါလော ဌာနေန မဟာဂေါဝိန္ဒော. သတ္တပုရောဟိတောတိ ရေဏုအာဒီနံ သတ္တန္နံ ရာဇူနံ ပုရောဟိတော. အဟိံသကာ အတီတံသေတိ ဧတေ ဆ သတ္ထာရော အတီတံသေ အဟိံသကာ အဟေသုံ. နိရာမဂန္ဓာတိ ကောဓာမဂန္ဓေန နိရာမဂန္ဓာ. ကရုဏေဝိမုတ္တာတိ ကရုဏဇ္ဈာနေ အဓိမုတ္တာ, ကရုဏာယ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ စ ဌိတာ. ယေတေတိ ဧတေ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. န သာဓုရူပံ အာသီဒေတိ သာဓုသဘာဝံ န ဃဋ္ဋေယျ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနပ္ပဟာယိနန္တိ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတပ္ပဟာယိနံ. သတ္တမောတိ အရဟတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တမော. အဝီတရာဂေါတိ အဝိဂတရာဂေါ. ဧတေန အနာဂါမိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပဉ္စိန္ဒြိယာ မုဒူတိ ပဉ္စ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ မုဒူနိ. တဿ ဟိ တာနိ သကဒါဂါမိံ ဥပါဒါယ မုဒူနိ နာမ ဟောန္တိ. ဝိပဿနာတိ သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဉာဏံ. ပုဗ္ဗေဝ ဥပဟညတီတိ ပဌမတရညေဝ ဥပဟညတိ. အက္ခတောတိ ဂုဏခဏနေန အက္ခတော အနုပဟတော ဟုတွာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'ජෝතිපාලෝ ච ගෝවින්දෝ' යන්නෙන් නමින් ජෝතිපාල ද, තනතුරෙන් මහා ගෝවින්ද ද වේ. 'සත්තපුරෝහිතෝ' යනු රේණු ආදී රජවරුන් සත් දෙනෙකුගේ පුරෝහිතයා වූ බැවිනි. 'අහිංසකා අතීතංසේ' යනු ඒ ශාස්තෘවරු හය දෙනා අතීත කාලයෙහි අහිංසක (අන් අයට හිංසා නොකරන්නෝ) වූහ. 'නිරාමගන්ධෝ' යනු ක්‍රෝධය නමැති ආමගන්ධය (පිළීගඳ) නැති බැවින් නිරාමගන්ධ නම් වෙති. 'කරුණේධිමුත්තා' යනු කරුණා ධ්‍යානයට නැඹුරු වූ, කරුණාවෙහි සහ කරුණාවට පෙර කොටසෙහි පිහිටි අයයි. 'යෙතේ' යනු 'ඒතේ' (ඔවුහු) යන්නයි, නැතහොත් එම පාඨයම පවතී. 'න සාධුරූපං ආසීදේ' යනු යහපත් ස්වභාව ඇති තැනැත්තාට පීඩා නොකළ යුතුය. 'දිට්ඨිට්ඨානප්පහායීනං' යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිස්ථානයන් ප්‍රහීණය කළවුන්ටයි. 'සත්තමෝ' යනු අර්හත් ඵලයේ සිට බලන කල හත්වැන්නායි. 'අවීතරාගෝ' යනු පහ නොවූ රාගය ඇති බවයි. මෙයින් අනාගාමී බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'පඤ්චින්ද්‍රියා මුදූ' යනු විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් පහ මෘදු (දුර්වල) බවයි. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට සාපේක්ෂව එම ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු ලෙස හැඳින්වේ. 'විපස්සනා' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින ඥානයයි. 'පුබ්බේව උපහඤ්ඤති' යනු පළමුවෙන්ම පෙළීමට ලක්වේ. 'අක්ඛතෝ' යනු ගුණ විනාශ කිරීමක් සිදු නොවීමෙන් තුවාල නොවූ, විනාශ නොවූ තැනැත්තා වී යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන ධම්මික වර්ගයයි.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පණ්ණාසකය නිමාවිය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

၆. မဟာဝဂ္ဂေါ

6. මහා වර්ගය.

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၅. ဆဋ္ဌဿ [Pg.123] ပဌမေ သောဏောတိ သုခုမာလသောဏတ္ထေရော. သီတဝနေတိ ဧဝံနာမကေ သုသာနေ. တသ္မိံ ကိရ ပဋိပါဋိယာ ပဉ္စ စင်္ကမနပဏ္ဏသာလာသတာနိ မာပိတာနိ, တေသု ထေရော အတ္တနော သပ္ပာယစင်္ကမနံ ဂဟေတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောတိ. တဿ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ ဟုတွာ စင်္ကမတော ပါဒတလာနိ ဘိဇ္ဇိံသု, ဇာဏူဟိ စင်္ကမတော ဇာဏုကာနိပိ ဟတ္ထတလာနိပိ ဘိဇ္ဇိံသု, ဆိဒ္ဒါနိ အဟေသုံ. ဧဝံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရန္တော ဩဘာသနိမိတ္တမတ္တကမ္ပိ ဒဿေတုံ နာသက္ခိ. တဿ ဝီရိယေန ကိလမိတကာယဿ ကောဋိယံ ပါသာဏဖလကေ နိသိန္နဿ ယော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ အာယသ္မတောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာရဒ္ဓဝီရိယာတိ ပရိပုဏ္ဏပဂ္ဂဟိတဝီရိယာ. န အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ သစေ ဟိ အဟံ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝါ အဿံ ဝိပဉ္စိတညူ ဝါ နေယျော ဝါ, နူန မေ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျ. အဒ္ဓါ ပနသ္မိ ပဒပရမော, ယေန မေ စိတ္တံ န ဝိမုစ္စတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ သံဝိဇ္ဇန္တိ ခေါ ပနာတိအာဒီနိ စိန္တေသိ. တတ္ထ ဘောဂါတိ ဥပယောဂတ္ထေ ပစ္စတ္တံ.

55. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සෝණෝ' යනු සුකුමාල සෝණ තෙරුන්ය. 'සීතවනේ' යනු ඒ නම ඇති සොහොනෙහිය. එහි පිළිවෙළින් සක්මන් මලු සහ පන්සල් පන්සියයක් කරවන ලද අතර, තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට ගැළපෙන සක්මන් මළුවක් තෝරාගෙන මහණ දම් පිරූහ. බලවත් වීර්යයෙන් යුතුව සක්මන් කිරීම නිසා උන්වහන්සේගේ පතුල් පැලී ගියේය. දණහිසින් සක්මන් කරන විට දණහිස් ද අත්ල ද පැලී තුවාල විය. මෙසේ අතිශය වීර්යයෙන් වසන උන්වහන්සේට මාර්ග ඵල ලැබීමේ නිමිත්තක් මාත්‍රයක්වත් දැකගත නොහැකි විය. වීර්යය නිසා පීඩිත වූ කයින් යුතුව සක්මන් මළුව කෙළවර ගල් තලාවක වැඩසිටින උන්වහන්සේට ඇති වූ කල්පනාව දැක්වීමට 'අථ ඛෝ ආයස්මතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ආරද්ධවීරියා' යනු සම්පූර්ණ කරන ලද, දැඩිව අල්ලා ගන්නා ලද වීර්යය ඇති අයයි. 'න අනුපාදාය ආසවේහි චිත්තං විමුච්චති' යන්නෙහි, 'මම උග්ඝටිතඤ්ඤූ හෝ විපඤ්චිතඤ්ඤූ හෝ නෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූයේ නම් මාගේ සිත (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදෙනු ඇත. ඒකාන්තයෙන්ම මම පදපරම පුද්ගලයෙකු වෙමි, ඒ නිසා මාගේ සිත නොමිදෙයි' කියා නිගමනයකට පැමිණ 'සංවිජ්ජන්ති ඛෝ පන' යනාදී ලෙස සිතූහ. එහි 'භෝගා' යන්න ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයේ පවතින ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි.

ပါတုရဟောသီတိ ထေရဿ စိတ္တာစာရံ ဉတွာ ‘‘အယံ သောဏော အဇ္ဇ သီတဝနေ ပဓာနဘူမိယံ နိသိန္နော ဣမံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ, ဂန္တွာဿ ဝိတက္ကံ သဟောတ္ထံ ဂဏှိတွာ ဝီဏောပမံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီ’’တိ ပမုခေ ပါကဋော အဟောသိ. ပညတ္တေ အာသနေတိ ပဓာနိကဘိက္ခူ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဩဝဒိတုံ အာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နိသီဒနတ္ထံ ယထာလာဘေန အာသနံ ပညာပေတွာဝ ပဓာနံ ကရောန္တိ, အညံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သန္ထရိတွာ ဥပရိ သံဃာဋိံ ပညပေန္တိ. ထေရောပိ အာသနံ ပညာပေတွာ ပဓာနံ အကာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညတ္တေ အာသနေ’’တိ.

'පාතුරහෝසි' යනු තෙරුන්ගේ සිතිවිලි දැනගෙන 'මේ සෝණ තෙරුන් අද සීතවනයේ භාවනා භූමියෙහි හිඳ මෙබඳු කල්පනාවක් කරයි, මම ගොස් ඔහුගේ ඒ සිතුවිල්ල ගෙන වීණා උපමාවෙන් කමටහන් පවසන්නෙමි' යි සිතා උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ. 'පඤ්ඤත්තේ ආසනේ' යන්නෙහි, භාවනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වසන ස්ථානයට අවවාද දීමට වඩින බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඩසිටීම සඳහා ලැබෙන දෙයකින් අසුනක් පනවාම භාවනා කරති. වෙනත් දෙයක් නොලැබෙන විට පරණ කොළ අතු හෝ අතුරා ඒ මත සඟළ සිවුර පනවති. තෙරුන් වහන්සේ ද අසුනක් පනවාම භාවනා කළහ. එය අරභයා 'පනවන ලද අසුනෙහි' යැයි පවසන ලදී.

တံ ကိံ မညသီတိ သတ္ထာ ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော အဝသေသကမ္မဋ္ဌာနေဟိ အတ္ထော နတ္ထိ, အယံ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပေ ဆေကော စိဏ္ဏဝသီ, အတ္တနော ဝိသယေ ကထိယမာနံ [Pg.124] ခိပ္ပမေဝ သလ္လက္ခေဿတီ’’တိ ဝီဏောပမံ ကထေတုံ ‘‘တံ ကိံ မညသီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝီဏာယ တန္တိဿရေ ကုသလတာ နာမ ဝီဏာယ ဝါဒနကုသလတာ, သော စ တတ္ထ ကုသလော. မာတာပိတရော ဟိဿ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော အညံ သိပ္ပံ သိက္ခန္တော ကာယေန ကိလမိဿတိ, ဣဒံ ပန သယနေ နိသိန္နေနေဝ သက္ကာ ဥဂ္ဂဏှိတု’’န္တိ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှာပေသုံ. တဿ –

'තං කිං මඤ්ඤසි' යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මේ භික්ෂුවට අනෙකුත් කමටහන්වලින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මොහු ගාන්ධර්ව ශිල්පයෙහි (වීණා වාදනයෙහි) දක්ෂයෙකි, පුරුදු පුහුණු කළ අයෙකි, තමන් දන්නා ක්ෂේත්‍රයකින් කරුණු පැහැදිලි කළ විට වහා වටහා ගනු ඇත' යි සිතා වීණා උපමාව පැවසීමට 'තං කිං මඤ්ඤසි' යනාදිය වදාළහ. වීණාවේ තත් ස්වරයන්හි දක්ෂ බව යනු වීණා වාදනයෙහි දක්ෂතාවයි. උන්වහන්සේ එහි දක්ෂයෙකු වූහ. උන්වහන්සේගේ දෙමාපියන් 'අපගේ පුතා වෙනත් ශිල්පයක් ඉගෙන ගන්නා විට කයින් පීඩා විඳිනු ඇත, මෙය නම් යහනක වැතිර වුවද ඉගෙන ගත හැකිය' යි සිතා සෝණ තෙරුන්ට ගාන්ධර්ව ශිල්පයම ඉගැන්වූහ. උන්වහන්සේට -

‘‘သတ္တ သရာ တယော ဂါမာ, မုစ္ဆနာ ဧကဝီသတိ;

ဌာနာ ဧကူနပညာသ, ဣစ္စေတေ သရမဏ္ဍလာ’’တိ. –

'ස්වර හතක්, ග්‍රාම තුනක්, මූර්ජනා විසි එකක්, ස්ථාන හතළිස් නවයක්, මෙසේ මේ ස්වර මණ්ඩලයෝ වෙති' යනාදී වශයෙන් -

အာဒိကံ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပံ သဗ္ဗမေဝ ပဂုဏံ အဟောသိ. အစ္စာယတာတိ အတိအာယတာ ခရမုစ္ဆနာ. သရဝတီတိ သရသမ္ပန္နာ. ကမ္မညာတိ ကမ္မက္ခမာ ကမ္မယောဂ္ဂါ. အတိသိထိလာတိ မန္ဒမုစ္ဆနာ. သမေ ဂုဏေ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဇ္ဈိမေ သရေ ဌပေတွာ မုစ္ဆိတာ.

සෑම ගාන්ධර්ව ශිල්පයක්ම මනාව ප්‍රගුණ වී තිබුණි. 'අච්චායතා' යනු ඉතා තදින් ඇදීමෙන් ඇතිවන රළු වාදනයයි. 'සරවතී' යනු ස්වරයන්ගෙන් යුක්ත (මිහිරි) බවයි. 'කම්මඤ්ඤා' යනු වාදනයට උචිත බවයි. 'අතිසිථිලා' යනු ඉතා ලිහිල් බැවින් ඇතිවන මන්ද ස්වරයයි. 'සමේ ගුණේ පතිට්ඨිතා' යනු මධ්‍යම ස්වරයෙහි තබා වාදනය කිරීමයි.

အစ္စာရဒ္ဓန္တိ အတိဂါဠှံ. ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတီတိ ဥဒ္ဓတဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. အတိလီနန္တိ အတိသိထိလံ. ကောသဇ္ဇာယာတိ ကုသီတဘာဝတ္ထာယ. ဝီရိယသမထံ အဓိဋ္ဌဟာတိ ဝီရိယသမ္ပယုတ္တံ သမထံ အဓိဋ္ဌဟ, ဝီရိယံ သမထေန ယောဇေဟီတိ အတ္ထော. ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတံ ပဋိဝိဇ္ဈာတိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ သမတံ သမဘာဝံ အဓိဋ္ဌာဟိ. တတ္ထ သဒ္ဓံ ပညာယ, ပညဉ္စ သဒ္ဓါယ, ဝီရိယံ သမာဓိနာ, သမာဓိဉ္စ ဝီရိယေန ယောဇယတာ ဣန္ဒြိယာနံ သမတာ အဓိဋ္ဌိတာ နာမ ဟောတိ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထိကာ, သာ သဒါ ဗလဝတီယေဝ ဝဋ္ဋတိ. တဉ္စ ပန တေသံ ယောဇနာဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၀-၆၂) ပကာသိတမေဝ. တတ္ထ စ နိမိတ္တံ ဂဏှာဟီတိ တသ္မိဉ္စ သမဘာဝေ သတိ ယေန အာဒါသေ မုခဗိမ္ဗေနေဝ နိမိတ္တေန ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တံ သမထနိမိတ္တံ ဝိပဿနာနိမိတ္တံ မဂ္ဂနိမိတ္တံ ဖလနိမိတ္တဉ္စ ဂဏှာဟိ နိဗ္ဗတ္တေဟီတိ ဧဝမဿ သတ္ထာ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ.

'අච්චාරද්ධං' යනු ඉතා දැඩිව වීර්යය කිරීමයි. 'උද්ධච්චාය සංවත්තති' යනු සිත විසිරී යාමට හේතු වේ. 'අතිලීනං' යනු ඉතා ලිහිල් බවයි. 'කෝසජ්ජාය' යනු කුසීත බව ඇති වීමටයි. 'වීරියසමථං අධිට්ඨහා' යනු වීර්යය හා යෙදුණු සමථයෙහි අධිෂ්ඨාන කරන්න, එනම් වීර්යය සමාධිය සමඟ ගළපන්න යන්න අර්ථයයි. 'ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතං පටිවිජ්ඣ' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමාන බව (සමතුලිතතාව) ඇති කරගන්න යන්නයි. එහිදී ශ්‍රද්ධාව ප්‍රඥාව සමඟ ද, ප්‍රඥාව ශ්‍රද්ධාව සමඟ ද, වීර්යය සමාධිය සමඟ ද, සමාධිය වීර්යය සමඟ ද ගළපන්නාට ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සමබරතාව ඇති වූවා නම් වේ. සතිය (සිහිය) නම් සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වන්නකි, එය නිරතුරුවම බලවත් විය යුතුය. එම ඉන්ද්‍රියයන් ගැලපීමේ ක්‍රමය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'තත්ථ ච නිමිත්තං ගණ්හාහි' යනු එම සමබරතාව ඇති වූ විට කැඩපතකින් මුහුණේ ඡායාව දකින්නාක් මෙන්, එම සමථ නිමිත්ත, විපස්සනා නිමිත්ත, මාර්ග නිමිත්ත සහ ඵල නිමිත්ත ලබා ගන්න, උපදවා ගන්න යන්නයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේව අර්හත් ඵලය කරා මෙහෙයවමින් කමටහන් වදාළහ.

တတ္ထ စ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသီတိ သမထနိမိတ္တဉ္စ ဝိပဿနာနိမိတ္တဉ္စ အဂ္ဂဟေသိ. ဆ ဌာနာနီတိ ဆ ကာရဏာနိ. အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဌိတော ဟောတိ. နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တောတိအာဒိ သဗ္ဗံ အရဟတ္တဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တဉှိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိက္ခန္တတ္တာ နေက္ခမ္မံ, တေဟေဝ ပဝိဝိတ္တတ္တာ ပဝိဝေကော, ဗျာပဇ္ဈာဘာဝတော အဗျာပဇ္ဈံ, တဏှာက္ခယန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ [Pg.125] တဏှာက္ခယော, ဥပါဒါနက္ခယန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဥပါဒါနက္ခယော, သမ္မောဟာဘာဝတော အသမ္မောဟောတိ ဝုစ္စတိ.

එහි 'නිමිත්තක් ගත්තේය' (නිමිත්තං අග්ගහේසි) යනු සමථ නිමිත්ත හා විදර්ශනා නිමිත්ත ගත්තේය යන්නයි. 'ස්ථාන හයක්' (ඡ ඨානානි) යනු කරුණු හයකි. 'අධිමුක්ත වූයේ වෙයි' (අධිමුත්තෝ හෝති) යනු ප්‍රතිවේධ කොට, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට සිටියි යන්නයි. 'නෙක්ඛම්මාධිමුත්තෝ' යනාදී සියල්ල අරහත් ඵලයේ බලයෙන්ම පවසන ලදී. සැබවින්ම, අරහත් භාවය සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් 'නෙක්ඛම්ම' (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන්වූ (විවේක වූ) බැවින් 'පවිවේක' යැයි කියනු ලැබේ. ව්‍යාපාදයක් (නපුරු සිතිවිලි) නැති බැවින් 'අබ්‍යාපජ්ඣ' යැයි කියනු ලැබේ. තණ්හාව ක්ෂය වීමේ අවසානයේ උපදින බැවින් 'තණ්හක්ඛය' යැයි කියනු ලැබේ. උපාදාන ක්ෂය වීමේ අවසානයේ උපදින බැවින් 'උපාදානක්ඛය' යැයි කියනු ලැබේ. මෝහයක් (මුළාවක්) නැති බැවින් 'අසම්මෝහ' යැයි කියනු ලැබේ.

ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကန္တိ ပဋိဝေဓရဟိတံ ကေဝလံ ပဋိဝေဓပညာယ အသမ္မိဿကံ သဒ္ဓါမတ္တကံ. ပဋိစယန္တိ ပုနပ္ပုနံ ကရဏေန ဝဍ္ဎိံ. ဝီတရာဂတ္တာတိ မဂ္ဂပဋိဝေဓေန ရာဂဿ ဝိဂတတ္တာယေဝ နေက္ခမ္မသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ သစ္ဆိကတွာ ဌိတော ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဝိဟရတိ, တန္နိန္နမာနသောယေဝ စ ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'කේවලං සද්ධාමත්තකං' යනු ප්‍රතිවේධයෙන් (අවබෝධයෙන්) තොර වූ, ප්‍රඥාව හා මිශ්‍ර නොවූ ශ්‍රද්ධා මාත්‍රය පමණක්ම වූ යන්නයි. 'පටිචයන්ති' යනු නැවත නැවත කිරීමෙන් වර්ධනය වීමයි. 'වීතරාගත්තා' යනු මාර්ග ප්‍රතිවේධයෙන් රාගය පහවූ බැවින්ම, නෙක්ඛම්ම යැයි කියනු ලබන අරහත් භාවය අවබෝධ කරගෙන ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට සිටියි, ඵලසමාපත්ති විහරණයෙන් වාසය කරයි, ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිතින් යුක්ත වෙයි යන අර්ථයයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

လာဘသက္ကာရသိလောကန္တိ စတုပစ္စယလာဘဉ္စ တေသညေဝ သုကတဘာဝဉ္စ ဝဏ္ဏဘဏနဉ္စ. နိကာမယမာနောတိ ဣစ္ဆမာနော ပတ္ထယမာနော. ပဝိဝေကာဓိမုတ္တောတိ ပဝိဝေကေ အဓိမုတ္တော အရဟန္တိ ဧဝံ အရဟတ္တံ ဗျာကရောတီတိ အတ္ထော.

'ලාභසක්කාරසිලෝකං' යනු සිවුපසය ලැබීම ද, ඒවායේ ප්‍රණීත භාවය ද, ගුණ ප්‍රකාශ කිරීම ද වේ. 'නිකාමයමානෝ' යනු කැමති වන, ප්‍රාර්ථනා කරන යන්නයි. 'පවිවේකාධිමුත්තෝ' යනු 'මම විවේකයෙහි අධිමුක්ත වූයෙමි (නැඹුරු වූයෙමි)' යි මෙසේ අරහත් භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයයි.

သီလဗ္ဗတပရာမာသန္တိ သီလဉ္စ ဝတဉ္စ ပရာမသိတွာ ဂဟိတံ ဂဟဏမတ္တံ. သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆန္တောတိ သာရဘာဝေန ဇာနန္တော. အဗျာပဇ္ဈာဓိမုတ္တောတိ အဗျာပဇ္ဈံ အရဟတ္တံ ဗျာကရောတိ. ဣမိနာဝ နယေန သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အပိစေတ္ထ ‘‘နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တောတိ ဣမသ္မိံယေဝ အရဟတ္တံ ကထိတံ, သေသေသု ပဉ္စသု နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဧကေ ဝဒန္တိ. အပရေ ‘‘အသမ္မောဟာဓိမုတ္တောတိ ဧတ္ထေဝ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ, သေသေသု အရဟတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ သာရော – သဗ္ဗေသွေဝ တေသု အရဟတ္တမ္ပိ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ကထိတမေဝါတိ.

'සීලබ්බතපරාමාසං' යනු ශීල හා ව්‍රත වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරගැනීම පමණක්ම වූ ග්‍රහණයයි. 'සාරතෝ පච්චාගච්ඡන්තෝ' යනු එය සාරයක් (හරයක්) ලෙස දැනගනිමින් යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣාධිමුත්තෝ' යනු අබ්‍යාපජ්ඣ නම් වූ අරහත් භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු ස්ථානයන්හි අර්ථය දත යුතුය. තවද, මෙහි 'නෙක්ඛම්මාධිමුත්තෝ' යන මෙම පදයෙන්ම අරහත් භාවය කියන ලදී, ඉතිරි පද පහෙන් නිවන කියන ලදී යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. 'අසම්මෝහාධිමුත්තෝ' යන මෙහිම නිවන කියන ලදී, සෙසු පදවලින් අරහත් භාවය කියන ලදී යැයි තවත් පිරිසක් පවසති. මෙහි සාරය නම් - මේ සියලු පදවලින් අරහත් භාවය මෙන්ම නිවන ද පවසන ලද බවයි.

ဘုသာတိ ဗလဝန္တော ဒိဗ္ဗရူပသဒိသာ. နေဝဿ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တီတိ ဧတဿ ခီဏာသဝဿ စိတ္တံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ကိလေသာ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စိတ္တံ ဂဏှန္တိ နာမ. အမိဿီကတန္တိ ကိလေသာ ဟိ အာရမ္မဏေန သဒ္ဓိံ စိတ္တံ မိဿံ ကရောန္တိ, တေသံ အဘာဝါ အမိဿီကတံ. ဌိတန္တိ ပတိဋ္ဌိတံ. အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ အစလပ္ပတ္တံ. ဝယဉ္စဿာနုပဿတီတိ တဿ စေသ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒမ္ပိ ဝယမ္ပိ ပဿတိ. ဘုသာ ဝါတဝုဋ္ဌီတိ ဗလဝါ ဝါတက္ခန္ဓော. နေဝ သမ္ပကမ္ပေယျာတိ ဧကဘာဂေန စာလေတုံ န သက္ကုဏေယျ. န သမ္ပကမ္ပေယျာတိ ထူဏံ ဝိယ သဗ္ဗဘာဂတော ကမ္ပေတုံ န သက္ကုဏေယျ. န သမ္ပဝေဓေယျာတိ ဝေဓေတွာ ပဝေဓေတွာ ပါတေတုံ န သက္ကုဏေယျ.

'භුසා' යනු බලවත් වූ දිව්‍ය රූප බඳු වූ යන්නයි. 'නේවස්ස චිත්තං පරියාදියන්ති' යනු ඒ රහතන් වහන්සේගේ සිත අල්ලාගෙන සිටීමට (කෙලෙස්) සමත් නොවේ යන්නයි. සැබවින්ම කෙලෙස් උපදින කල්හි සිත අල්ලා ගනියි. 'අමිස්සීකතං' යනු කෙලෙස් විසින් අරමුණ සමඟ සිත මිශ්‍ර කරනු ලබයි, ඒ කෙලෙස් නැති බැවින් (රහතන් වහන්සේගේ සිත) අමිශ්‍ර වූවකි. 'ඨිතං' යනු මනාකොට පිහිටි යන්නයි. 'ආනෙඤ්ජප්පත්තං' යනු නොසැලෙන බවට පත් වූ යන්නයි. 'වයඤ්චස්සානුපස්සති' යනු ඒ සිතේ ඇතිවීම හා නැතිවීම ද දකියි යන්නයි. 'භුසා වාතවුට්ඨි' යනු බලවත් සුළං රැල්ලයි. 'නේව සංකම්පෙය්‍ය' යනු එක් පැත්තකට හෝ සෙලවීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'න සම්පකම්පෙය්‍ය' යනු ටැඹක් (කණුවක්) මෙන් සෑම පැත්තකින්ම සෙලවීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'න සම්පවේධෙය්‍ය' යනු සලිත කොට, තදින් සලිත කොට බිම හෙළීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි.

နေက္ခမ္မံ [Pg.126] အဓိမုတ္တဿာတိ အရဟတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတဿ ခီဏာသဝဿ. သေသပဒေသုပိ အရဟတ္တမေဝ ကထိတံ. ဥပါဒါနက္ခယဿ စာတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. အသမ္မောဟဉ္စ စေတသောတိ စိတ္တဿ စ အသမ္မောဟံ အဓိမုတ္တဿ. ဒိသွာ အာယတနုပ္ပာဒန္တိ အာယတနာနံ ဥပ္ပာဒဉ္စ ဝယဉ္စ ဒိသွာ. သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဣမာယ ဝိပဿနာပဋိပတ္တိယာ ဖလသမာပတ္တိဝသေန စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စတိ. အထ ဝါ ဣမိနာ ခီဏာသဝဿ ပဋိပဒါ ကထိတာ. တဿ ဟိ အာယတနုပ္ပာဒံ ဒိသွာ ဣမာယ ဝိပဿနာယ အဓိဂတဿ အရိယမဂ္ဂဿာနုဘာဝေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. ဧဝံ တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ…ပေ… န ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ သန္တစိတ္တဿာတိ နိဗ္ဗုတစိတ္တဿ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

'නෙක්ඛම්මං අධිමුත්තස්ස' යනු අරහත් භාවය අවබෝධ කොට සිටින රහතන් වහන්සේට යන්නයි. සෙසු පදවලින් ද අරහත් භාවයම පවසන ලදී. 'උපාදානක්ඛයස්ස ච' යන්නෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද්වීතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි (උපයෝග අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. 'අසම්මෝහඤ්ච චේතසෝ' යනු සිතේ මුළා නොවීම (අසම්මෝහය) කෙරෙහි නැඹුරු වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'දිස්වා ආයතනුප්පාදං' යනු ආයතනයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දැක යන්නයි. 'සම්මා චිත්තං විමුච්චති' යනු නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන්, මෙම විදර්ශනා පිළිවෙතින් ඵලසමාපත්ති වශයෙන් සිත මිදෙයි, නිවන් අරමුණෙහි නැඹුරු වෙයි යන්නයි. එසේත් නැත්නම් මෙයින් රහතන් වහන්සේගේ පිළිවෙත පවසන ලදී. උන්වහන්සේ ආයතනයන්ගේ හටගැනීම දැක මෙම විදර්ශනාවෙන් ලබාගන්නා ලද ආර්ය මාර්ගයේ ආනුභාවයෙන් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මනාකොට සිත මිදෙයි. මෙසේ මනාකොට මිදුණු සිතැති...පෙ... (කරන්නට දෙයක්) නැත. එහි 'සන්තචිත්තස්ස' යනු නිවුණු සිතැති යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၂. ဖဂ္ဂုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඵග්ගුන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၆. ဒုတိယေ သမဓောသီတိ ဥဋ္ဌာနာကာရံ ဒဿေသိ. ပဋိက္ကမန္တီတိ ပရိဟာယန္တိ. နော အဘိက္ကမန္တီတိ န ဝဍ္ဎန္တိ. သီသဝေဌနံ ဒဒေယျာတိ သီသံ ဝေဌေတွာ ဒဏ္ဍကေန သမ္ပရိဝတ္တကံ ဗန္ဓေယျ. ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသီဒိံသူတိ တသ္မိံ မရဏသမယေ ဆ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနိ အဟေသုံ. အတ္ထုပပရိက္ခာယာတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ဥပပရိက္ခနေ. အနုတ္တရေ ဥပဓိသင်္ခယေတိ နိဗ္ဗာနေ. အဝိမုတ္တံ ဟောတီတိ အရဟတ္တဖလေန အဓိမုတ္တံ ဟောတိ.

56. දෙවැන්නෙහි 'සමධෝසි' යන පදයෙන් නැගී සිටින ආකාරය දැක්වීය. 'පටික්කමන්ති' යනු පිරිහෙයි යන්නයි. 'නෝ අභික්කමන්ති' යනු වර්ධනය නොවේ යන්නයි. 'සීසවේඨනං දදෙය්‍ය' යනු හිස වෙළා දණ්ඩකින් කරකවා බඳින්නාක් මෙනි (දැඩි වේදනාව). 'ඉන්ද්‍රියානි විප්පසීදිංසු' යනු ඒ මරණ අවස්ථාවේදී ඉන්ද්‍රිය හය ඉතා ප්‍රසන්න විය යන්නයි. 'අත්ථූපපරික්ඛායා' යනු අර්ථය හා අනර්ථය, කරුණ හා අකරුණ විමසීමෙහි යන්නයි. 'අනුත්තරේ උපධිසංඛයේ' යනු නිවනෙහි යන්නයි. 'අවිමුත්තං හෝති' යනු අරහත් ඵලයෙන් නැඹුරු වූයේ වෙයි යන්නයි.

၃. ဆဠဘိဇာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඡළාභිජාති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၇. တတိယေ ဆဠဘိဇာတိယောတိ ဆ ဇာတိယော. တတြိဒန္တိ တတြာယံ. လုဒ္ဒါတိ ဒါရုဏာ. ဘိက္ခူ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ သမဏာ နာမေတေ. ဧကသာဋကာတိ ဧကေနေဝ ပိလောတိကခဏ္ဍေန ပုရတော ပဋိစ္ဆာဒနကာ. အကာမကဿ ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုန္တိ သတ္ထေ ဂစ္ဆမာနေ ဂေါဏမှိ မတေ ဂေါမံသမူလံ ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ ဝိဘဇိတွာ ခါဒမာနာ ဧကဿ ဂေါမံသံ အနိစ္ဆန္တဿေဝ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ‘‘အယဉ္စ တေ ခါဒိတဗ္ဗော, မူလဉ္စ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ တံ ကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုံ, ဗလက္ကာရေန ဟတ္ထေ ဌပေယျုန္တိ အတ္ထော. အခေတ္တညုနာတိ အဘိဇာတိပညတ္တိယာ ခေတ္တံ အဇာနန္တေန. တံ သုဏာဟီတိ တံ မမ ပညတ္တိံ သုဏာဟိ. ကဏှာဘိဇာတိကောတိ ကာဠကဇာတိကော. ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ကဏှသဘာဝေါ ဟုတွာ ဇာယတိ နိဗ္ဗတ္တတိ, ကဏှာဘိဇာတိယံ ဝါ ဇာယတိ. နိဗ္ဗာနံ [Pg.127] အဘိဇာယတီတိ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ, အရိယဘူမိသင်္ခါတာယ ဝါ နိဗ္ဗာနဇာတိယာ ဇာယတိ.

57. තෙවැන්නෙහි 'ඡළාභිජාතියෝ' යනු ජාති හයකි. 'තත්‍රිදං' යනු එහි මෙයයි. 'ලුද්දා' යනු දරුණු වූ යන්නයි. 'භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකා' යනු මොවුන් මහණ නම් වූවෝය. 'ඒකසාටකා' යනු එකම රෙදි කඩකින් ඉදිරිපස වසාගන්නා වූ පිරිසයි. 'අකාමකස්ස බිලං ඕලග්ගෙය්‍යුං' යනු ගැල් කණ්ඩායමක් යන විට ගොනෙකු මියගියහොත්, හරක් මස් මිල ලබාගැනීමේ අරමුණින් එය බෙදාගෙන කන අතරතුර, හරක් මස් අකමැති කෙනෙකුට වුවද කොටසක් වෙන් කර 'මෙය කෑ යුතුමය, මිල දිය යුතුමය' කියා ඒ මස් කොටස බලහත්කාරයෙන් අතෙහි තබන්නාක් මෙනි යන අර්ථයයි. 'අඛෙත්තඤ්ඤුනා' යනු අභිජාති පැනවීමේ ක්ෂේත්‍රය (විෂය) නොදන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. 'තං සුණාහි' යනු මාගේ ඒ පැනවීම අසන්න යන්නයි. 'කණ්හාභිජාතිකෝ' යනු අඳුරු ජාතියෙහි උපන් තැනැත්තායි. 'කණ්හං ධම්මං අභිජායති' යනු අකුසල් ස්වභාවය ඇතිව උපදියි, නැතහොත් අඳුරු (පවිටු) ජාතියක උපදියි යන්නයි. 'නිබ්බානං අභිජායති' යනු නිවනට පැමිණෙයි, නැතහොත් ආර්ය භූමිය නම් වූ නිවන් ස්වභාවයෙන් උපදියි යන්නයි.

၄. အာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ආසව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၈. စတုတ္ထေ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာတိ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသဉ္ဇာနိတွာ, ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ အတ္ထော. ယောနိသောတိ ဥပါယေန ပထေန. ဧတ္ထ စ အသံဝရေ အာဒီနဝပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ပဋိသင်္ခါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ စာယံ ‘‘ဝရံ, ဘိက္ခဝေ, တတ္တာယ အယောသလာကာယ အာဒိတ္တာယ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ သဇောတိဘူတာယ စက္ခုန္ဒြိယံ သမ္ပလိမဋ္ဌံ, န တွေဝ စက္ခုဝိညေယျေသု ရူပေသု အနုဗျဉ္ဇနသော နိမိတ္တဂ္ဂါဟော’’တိအာဒိနာ အာဒိတ္တပရိယာယေန (သံ. နိ. ၄.၂၃၅) ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ စက္ခုမေဝ ဣန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယံ, သံဝရဏတော သံဝရော, ပိဒဟနတော ထကနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရော. ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟေသ တသ္မိံ ဒွါရေ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိဝါရဏတော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရောတိ ဝုစ္စတိ. သံဝုတောတိ တေန သံဝရေန ဥပေတော. တထာ ဟိ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ…ပေ… သမန္နာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သံဝရီတိ သံဝုတော, ထကေသိ ပိဒဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတောတိ စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသင်္ခါတံ သတိကဝါဋံ စက္ခုဒွါရေ ဃရဒွါရေ ကဝါဋံ ဝိယ သံဝရိ ထကေသိ ပိဒဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော သုန္ဒရတရော. တထာ ဟိ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယသံဝရံ အသံဝုတဿ ဝိဟရတော, သံဝုတဿ ဝိဟရတော’’တိ ဧတေသု ပဒေသု အယမေဝတ္ထော ဒိဿတီတိ.

58. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සංවරා පහාතබ්බා' යනු සංවරය (ඉන්ද්‍රිය සංවරය) මගින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන්ය. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ඉධ' යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'පටිසංඛා' යනු දැනගෙන, නුවණින් විමසා බලා යන අර්ථයයි. 'යෝනිසෝ' යනු උපාය මාර්ගයෙන් (නුවණින්) යන්නයි. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය අසංවරයෙහි ආදීනව නුවණින් විමසා බැලීම 'යෝනිසෝ පටිසංඛා' ලෙස දත යුතුය. එය 'මහණෙනි, ඇසින් රූප බලා එහි නිමිති ගැනීම හෝ අනුබ්‍යඤ්ජන ගැනීම අශුභය, රත් වූ යකඩ කූරකින් ඇස විද ගැනීම ඊට වඩා උතුම්ය' යන ආදී වශයෙන් එන ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය මගින් දත යුතුය. 'චක්ඛුන්ද්‍රියසංවරසංවුතෝ විහරති' යන තන්හි ඇසම ඉන්ද්‍රියයක් බැවින් චක්ඛුන්ද්‍රිය නම් වේ. ආවරණය කරන බැවින්, පියවන බැවින් 'සංවර' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'සතිය' හෙවත් සිහියට නමකි. ඇසෙහි සංවරය චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයයි. ජවන සිතේදී මෙය උපන්නද, චක්ඛු ද්වාරයෙහි කෙලෙස් ඉපදීම වළක්වන බැවින් මෙය චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය යැයි කියනු ලැබේ. 'සංවුතෝ' යනු ඒ සංවරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතෝ' යන්නට 'මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ වේ' යැයි වදාළේ ඒ අර්ථයෙනි. නැතහොත්, සංවර කළ බැවින් සංවුත නම් වේ; එනම් පියවන ලද, වසන ලද යන අර්ථයයි. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ යනු නිවසක දොර පියනකින් දොර වසන්නාක් මෙන් චක්ඛු ද්වාරයෙහි 'සතිය' නමැති දොර පියන වැසූ බවයි. මෙහිදී දෙවනුව කී අර්ථය වඩාත් යෝග්‍ය වේ. 'චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරව වාසය කරන්නා' ආදී පාඨයන්හි පෙනෙන්නේ ද මෙම අර්ථයම බව දත යුතුය.

ယံ ဟိဿာတိအာဒိမှိ ယံ စက္ခုန္ဒြိယသံဝရံ အဿ ဘိက္ခုနော အသံဝုတဿ အထကေတွာ အပိဒဟိတွာ ဝိဟရန္တဿာတိ အတ္ထော. ယေကာရဿ ဝါ ဧသ ယန္တိ အာဒေသော, ယေ အဿာတိ အတ္ထော. အာသဝါ ဝိဃာတပရိဠာဟာတိ စတ္တာရော အာသဝါ စ အညေ စ ဝိဃာတကရာ ကိလေသပရိဠာဟာ ဝိပါကပရိဠာဟာ ဝါ. စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အာပါထဂတံ ကာမဿာဒဝသေန အဿာဒယတော အဘိနန္ဒတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘ဤဒိသံ အညသ္မိမ္ပိ သုဂတိဘဝေ လဘိဿာမီ’’တိ ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတော ဘဝါသဝေါ [Pg.128] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သတ္တောတိ ဝါ သတ္တဿာတိ ဝါ ဂဏှတော ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗေဟေဝ သဟဇာတံ အညာဏံ အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ စတ္တာရော အာသဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧတေဟိ သမ္ပယုတ္တာ အပရေ ကိလေသာ ဝိဃာတပရိဠာဟာ အာယတိံ ဝါ တေသံ ဝိပါကာ တေဟိပိ အသံဝုတဿေဝ ဝိဟရတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံသ တေတိ ဧဝံ အဿ တေ, ဧတေနုပါယေန န ဟောန္တိ, နော အညထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သောတိန္ဒြိယသံဝရသံဝုတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဣမေသု ဆသု ဒွါရေသု စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ စတုဝီသတိ အာသဝါ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

'යං හිස්ස' ආදී පදයන්හි අර්ථය නම්, යම් මහණෙකු ඇස සංවර කර නොගෙන, එනම් ද්වාරය විවෘතව තබාගෙන වාසය කරයි නම්, ඔහුට ඒ ආශ්‍රවයන් හටගන්නා බවයි. 'යං' යන පදය 'යේ' (යම් ආශ්‍රව කෙනෙක්) යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. 'ආසවා විඝාතපරිළාහා' යනු සතර ආශ්‍රවයන් ද, වෙහෙස ගෙන දෙන සෙසු කෙලෙස් දාහයන් ද, විපාක වශයෙන් ඇතිවන දැවිලි ද වේ. චක්ඛු ද්වාරයට හමුවන ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි කාම සැපයෙහි ඇලෙමින් සතුටු වන්නාට කාමාශ්‍රවය උපදියි. 'මම මෙවැනි අරමුණු මතු සුගති භවයන්හි ද ලබන්නෙමි' යැයි භවය ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇලෙන්නාට භවාශ්‍රවය උපදියි. 'සත්ත්වයා' හෝ 'සත්ත්වයාගේ වස්තුව' ලෙස ගන්නා අයට දිට්ඨාශ්‍රවය උපදියි. සියලු ආශ්‍රවයන් සමග උපදින නොදැනීම අවිජ්ජාශ්‍රවයයි. මෙලෙස ආශ්‍රව සතරක් උපදියි. මේවා හා බැඳුනු සෙසු කෙලෙස් පීඩාවන් සහ මතු ඇතිවන විපාකයන් ද අසංවරව වසන්නාටම ඇතිවන බැවින් 'ආශ්‍රව' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඒවංස තේ' යනු මෙලෙස සංවරය ඇති වූ විට ඒ ආශ්‍රවයන් ඇති නොවන බවයි. කන් ආදී සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධව ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ආයතන හයෙහි ආශ්‍රව හතර බැගින් විසි හතරක් (24) වූ මෙම ආශ්‍රවයන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය මගින් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'සංවරා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈) သီလကထာယ ဝုတ္တမေဝ. ယံ ဟိဿာတိ ယဉှိ စီဝရံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု ဝါ အညတရံ အဿ. အပ္ပဋိသေဝတောတိ ဧဝံ ယောနိသော အပ္ပဋိသေဝန္တဿ. ဣမသ္မိံ ဝါရေ အလဒ္ဓံ စီဝရာဒိံ ပတ္ထယတော လဒ္ဓံ ဝါ အဿာဒယတော ကာမာသဝဿ ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဤဒိသံ အညသ္မိမ္ပိ သုဂတိဘဝေ လဘိဿာမီတိ ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတော ဘဝါသဝဿ, အဟံ လဘာမိ န လဘာမီတိ ဝါ မယှံ ဝါ ဣဒန္တိ အတ္တသညံ အဓိဋ္ဌဟတော ဒိဋ္ဌာသဝဿ, သဗ္ဗေဟေဝ ပန သဟဇာတော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဧဝံ စတုန္နံ အာသဝါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝိဃာတပရိဠာဟာဝ နဝဝေဒနုပ္ပာဒနတောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ ပဋိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဣမေ ဧကမေကသ္မိံ ပစ္စယေ စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ သောဠသ အာသဝါ ဣမိနာ ဉာဏသံဝရသင်္ခါတေန ပစ္စဝေက္ခဏပဋိသေဝနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

'පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං' ආදී පදයන්හි කිවයුතු සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයේ සීල කථාවෙහි දක්වා ඇත. 'යං හිස්ස' යනු යම් සිවුරක් හෝ පිණ්ඩපාත ආදී පසයක් වේද යන්නයි. 'අප්පටිසේවතෝ' යනු එලෙස නුවණින් විමසා පරිභෝජනය නොකරන්නාටයි. යමෙකුට පසයක් නොලැබුණු විට එය පතමින් ද, ලැබුණු විට එහි ඇලෙමින් ද වාසය කරන්නේ නම් ඔහුට කාමාශ්‍රවය උපදියි. 'මෙවැනි පසයන් මතු සුගති භවයන්හි ද ලබන්නෙමි' යැයි භවය පැතීමේදී භවාශ්‍රවය ද, 'මම ලබමි, මම නොලබමි' හෝ 'මෙය මගේය' යනුවෙන් ආත්ම සංඥාවෙන් ගන්නා විට දිට්ඨාශ්‍රවය ද, මේ සියල්ල සමග උපදින මෝහය අවිජ්ජාශ්‍රවය ද වේ. මෙලෙස පසයන් නුවණින් විමසා පරිභෝජනය නොකිරීමෙන් ආශ්‍රව සතරක් සහ නව වේදනාවන් නිසා ඇතිවන කෙලෙස් පීඩාවන් ද උපදියි. මහණෙනි, එක් එක් පසයෙහි ආශ්‍රව සතර බැගින් ඇතිවන මෙම ආශ්‍රව දහසයම (16) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සංවරය හෙවත් නුවණින් විමසා පරිභෝජනය කිරීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'පටිසේවනා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿာတိ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ ခန္တာ ဟောတိ သီတဿ, သီတံ ခမတိ သဟတိ, န အဝီရပုရိသော ဝိယ အပ္ပမတ္တကေနပိ သီတေန စလတိ ကမ္ပတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ. ဥဏှာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဝစနမေဝ ဝစနပထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခာနန္တိအာဒီသု ဒုက္ခမနဋ္ဌေန ဒုက္ခာ, ဗဟလဋ္ဌေန တိဗ္ဗာ, ဖရုသဋ္ဌေန ခရာ, တိခိဏဋ္ဌေန ကဋုကာ, အဿာဒဝိရဟတော အသာတာ, မနံ အဝဍ္ဎနတော အမနာပါ, ပါဏဟရဏသမတ္ထတာယ ပါဏဟရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ဟိဿာတိ သီတာဒီသု ယံကိဉ္စိ ဧကဓမ္မမ္ပိ အဿ. အနဓိဝါသတောတိ အနဓိဝါသေန္တဿ အက္ခမန္တဿ[Pg.129]. အာသဝုပ္ပတ္တိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – သီတေန ဖုဋ္ဌဿ ဥဏှံ ပတ္ထယတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ‘‘နတ္ထိ သုဂတိဘဝေ သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ’’တိ ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿ ဘဝါသဝေါ, မယှံ သီတံ ဥဏှန္တိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗေဟေဝ သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ သီတာဒီသု ဧကမေကဿ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ အနေကေ အာသဝါ ဣမာယ ခန္တိသံဝရသင်္ခါတာယ အဓိဝါသနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော.

'පටිසංඛා යෝනිසෝ ඛමෝ හෝති සීතස්ස' යනු නිසි උපක්‍රමයෙන් හෙවත් නුවණින් විමසා බලා සීතල ඉවසන්නෙකු වන බවයි. වීර්යය නැති පුරුෂයෙකු සුළු සීතලකින් පවා වෙව්ලා කමටහන් අත්හරින්නාක් මෙන් නොවී, කම්පා නොවී කමටහන්හි යෙදෙමින් සීතල ඉවසයි. උෂ්ණය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී 'වචනපථ' යනු බැනවැදීම් ආදී වචනම වේ. 'දුක්ඛානං' ආදී පදයන්හි: ඉවසීමට අපහසු බැවින් 'දුක්ඛ' ද, බලවත් බැවින් 'තිබ්බ' (තද) ද, රළු බැවින් 'ඛර' ද, තියුණු බැවින් 'කටුක' ද, ආශ්වාදයක් නැති බැවින් 'අසාත' ද, සිත පිනවන්නේ නැති බැවින් 'අමනාප' ද, පණ පවා නැති කිරීමට සමත් බැවින් 'පාණහරා' ද යැයි දත යුතුය. සීතල ආදී ධර්මයන් අතුරින් යමෙකු කිසිවක් ඉවසන්නේ නැති නම් ඔහුට ආශ්‍රව උපදියි. එහි ක්‍රමය මෙසේය: සීතලෙන් පීඩා විඳින විට උෂ්ණය ප්‍රාර්ථනා කරන්නාට කාමාශ්‍රවය උපදියි. සෙසු තැන්වල ද මෙසේමය. 'සුගති භවයන්හි සීතල හෝ උෂ්ණ පීඩා නැත' යැයි භවය පතන්නාට භවාශ්‍රවය ද, 'මගේ සීතල, මගේ උෂ්ණය' යැයි ගැනීම දිට්ඨාශ්‍රවය ද, ඒ හා බැඳුනු මෝහය අවිජ්ජාශ්‍රවය ද වේ. සීතල ආදී එක් එක් කරුණෙහි ආශ්‍රව සතර බැගින් උපදින බොහෝ ආශ්‍රවයන් 'ඛන්ති සංවරය' හෙවත් ඉවසීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් 'අධිවාසනා පහාතබ්බා' යැයි කියනු ලැබේ.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီတိ အဟံ သမဏောတိ န စဏ္ဍဿ ဟတ္ထိဿ အာသန္နေ ဌာတဗ္ဗံ. တတောနိဒါနဉှိ မရဏမ္ပိ မရဏမတ္တမ္ပိ ဒုက္ခံ ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတိ ပဋိက္ကမတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စဏ္ဍန္တိ ဒုဋ္ဌံ ဝါဠံ. ခါဏုန္တိ ခဒိရခါဏုကာဒိံ. ကဏ္ဋကဋ္ဌာနန္တိ ယတ္ထ ကဏ္ဋကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, တံ ဩကာသံ. သောဗ္ဘန္တိ သဗ္ဗတော ဆိန္နတဋံ. ပပါတန္တိ ဧကတော ဆိန္နတဋံ. စန္ဒနိကန္တိ ဥစ္ဆိဋ္ဌောဒကဂဗ္ဘမလာဒီနံ ဆဍ္ဍနဋ္ဌာနံ. ဩဠိဂလ္လန္တိ တေသံယေဝ ကဒ္ဒမာဒီနံ သန္ဒနောကာသံ. တံ ဇဏ္ဏုမတ္တမ္ပိ အသုစိဘရိတံ ဟောတိ. ဒွေပိ စေတာနိ ဌာနာနိ အမနုဿုဿဒဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ. အနာသနေတိ ဧတ္ထ အယုတ္တံ အာသနံ အနာသနံ, တံ အတ္ထတော အနိယတဝတ္ထုဘူတံ ရဟောပဋိစ္ဆန္နာသနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဂေါစရေတိ ဧတ္ထပိ အယုတ္တော ဂေါစရော အဂေါစရော. သော ဝေသိယာဒိဘေဒတော ပဉ္စဝိဓော. ပါပကေ မိတ္တေတိ လာမကေ ဒုဿီလေ မိတ္တပတိရူပကေ အမိတ္တေ. ပါပကေသူတိ လာမကေသု. ဩကပ္ပေယျုန္တိ သဒ္ဒဟေယျုံ အဓိမုစ္စေယျုံ ‘‘အဒ္ဓါ အယမာယသ္မာ အကာသိ ဝါ ကရိဿတိ ဝါ’’တိ. ယံ ဟိဿာတိ ဟတ္ထိအာဒီသု ယံကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ အဿ. အာသဝုပ္ပတ္တိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဟတ္ထိအာဒိနိဒါနေန ဒုက္ခေန ဖုဋ္ဌဿ သုခံ ပတ္ထယတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘နတ္ထိ သုဂတိဘဝေ ဤဒိသံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿ ဘဝါသဝေါ, မံ ဟတ္ထီ မဒ္ဒတိ မံ အဿောတိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗေဟေဝ သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ဟတ္ထိအာဒီသု ဧကေကဿ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ အနေကေ အာသဝါ ဣမိနာ သီလသံဝရသင်္ခါတေန ပရိဝဇ္ဇနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

‘නුවණින් සලකා බලා චණ්ඩ හස්තියෙකු මඟ හරියි’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ‘මම ශ්‍රමණයෙක් වෙමි’ යි කියා සිතා චණ්ඩ වූ හස්තියෙකුට සමීපව නොසිටිය යුතුය යන්නයි. මන්දයත්, ඒ හේතුවෙන් මරණය හෝ මරණයට සමාන වූ දුකක් ඇති විය හැකි බැවිනි. මෙසේ නිවැරදි උපක්‍රමයෙන් හා මාර්ගයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට චණ්ඩ හස්තියා මඟ හරියි, ඉවතට වෙයි. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. ‘චණ්ඩ’ යනු රුදුරු වූ සතෙකි. ‘ඛාණු’ යනු කිහිරි කනු ආදියයි. ‘කණ්ටකට්ඨාන’ යනු කටු ඇනෙන ස්ථානයයි. ‘සොබ්භ’ යනු සෑම පැත්තකින්ම කැඩී ගිය ඉවුරු ඇති වළවල්ය. ‘පපාත’ යනු එක් පැත්තකින් කැඩී ගිය ඉවුර ඇති ප්‍රපාතයයි. ‘චන්දනිකා’ යනු ඉඳුල් පැන් සහ ශරීර මල දමන ස්ථානයයි. ‘ඕළිගල්ල’ යනු එම මඩ ආදිය ගලා යන ස්ථානයයි. එය දණහිසක් පමණ ගැඹුරු වුවද අසූචියෙන් පිරී පවතී. මේ ස්ථාන දෙකම අමනුෂ්‍යයන් බහුල ස්ථාන බැවින් මඟ හැරිය යුතුය. ‘අනාසන’ යනු මෙහිදී අයෝග්‍ය ආසනයයි. එය අර්ථ වශයෙන් අනියත සික්ඛාපදයට වස්තු වූ රහසිගත ආවරණය වූ ස්ථානයක් ලෙස දත යුතුය. ‘අගෝචර’ යනු ද අයෝග්‍ය වූ හැසිරීම් භූමියයි. එය වෙසඟනන් ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ‘පාපක මිත්‍ර’ යනු ලාමක වූ, දුශ්ශීල වූ, මිත්‍ර වේශයෙන් සිටින අමිත්‍රයන්ය. ‘පාපක’ යනු ලාමක වූවන්ය. ‘ඔකප්පෙය්‍යුං’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ අනාචාරයක් කළහ හෝ කරනු ඇත’ යැයි විශ්වාස කිරීමයි. ‘යං හිස්සා’ යනු හස්තීන් ආදීන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි ආසවයන්ගේ ඉපදීම මෙසේ දත යුතුය: හස්තීන් ආදීන් නිසා ඇතිවන දුකෙන් පෙළෙන, සැප පතන්නාට කාමාසවය උපදියි. ‘සුගති භවයෙහි මෙවන් දුකක් නැත’ කියා භවය පතන්නාට භවාසවය ද, ‘ඇතා මාව පාගයි, අශ්වයා මාව පාගයි’ කියා ගැනීම දිට්ඨාසවය ද වේ. ඒ සියල්ල සමඟ යෙදුණු මෝහය අවිජ්ජාසවය නම් වේ. ‘මේවා කියනු ලැබේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හස්තීන් ආදී එකිනෙකක් පාසා සතර බැගින් වූ මේ බොහෝ ආසවයන් සීල සංවරය නම් වූ මඟ හැරීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බවයි.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီတိ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော အကုသလော, ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော, ဣတိပိ ဒုက္ခဝိပါကော, သော စ ခေါ [Pg.130] အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၇-၂၀၈) နယေန ယောနိသော ကာမဝိတက္ကေ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ, စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ, အဗ္ဘန္တရေ ဝါ န ဝါသေတီတိ အတ္ထော. အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ပဇဟတိ. ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေနာတိ? န ဟိ, အပိ စ ခေါ နံ ဝိနောဒေတိ တုဒတိ ဝိဇ္ဈတိ နီဟရတိ. ကိံ ဗလိဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေနာတိ? န ဟိ, အထ ခေါ နံ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ, ယထာဿ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, တထာ နံ ကရောတိ. ကထံ ပန နံ တထာ ကရောတီတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတော ဟောတိ, တထာ ကရောတိ. သေသဝိတက္ကဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ, ဥပ္ပန္နမတ္တေယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သကိံ ဝါ ဥပ္ပန္နေ ဝိနောဒေတွာ ဒုတိယေ ဝါရေ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ န ဟောတိ, သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ ဝိနောဒေတိယေဝ. ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ တေယေဝ ကာမဝိတက္ကာဒယော, သဗ္ဗေပိ ဝါ နဝ မဟာဝိတက္ကေ. တတ္ထ တယော ဝုတ္တာ, အဝသေသာ ‘‘ဉာတိဝိတက္ကော, ဇနပဒဝိတက္ကော, အမရာဝိတက္ကော, ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, လာဘသက္ကာရသိလောကပ္ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, အနဝညတ္တိပ္ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော’’တိ (မဟာနိ. ၂၀၇) ဣမေ ဆ. ယံ ဟိဿာတိ ဧတေသု ဝိတက္ကေသု ယံကိဉ္စိ အဿ. ကာမဝိတက္ကော ပနေတ္ထ ကာမာသဝေါ ဧဝ, တဗ္ဗိသေသော ဘဝါသဝေါ, တံသမ္ပယုတ္တော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗဝိတက္ကေသု အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဧဝံ အာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ကာမဝိတက္ကာဒိဝသေန ဝုတ္တပ္ပကာရာ အာသဝါ ဣမိနာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိတက္ကေ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏသဟိတေန ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝိနောဒနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

‘නුවණින් සලකා බලා උපන් කාම විතර්කය ඉවසන්නේ නැත’ යනු, ‘මේ විතර්කය මෙසේ අකුසල්ය, මෙසේ දොස් සහිතය, මෙසේ දුක් විපාක දෙයි, එය තමාට පීඩා පිණිස පවතියි’ ආදී වශයෙන් නුවණින් කාම විතර්කයෙහි ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, ඒ ඒ අරමුණෙහි උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි. එය සිතට නංවාගෙන රඳවා නොගනියි, සිත තුළ වාසය කිරීමට ඉඩ නොදෙයි යන්න අර්ථයයි. නොඉවසන තැනැත්තා කුමක් කරයිද? එය අත්හරියි. කූඩයකින් කුණු කසළ ඉවත් කරන්නාක් මෙන් ද? එසේම නොවේ, නමුත් එය දුරු කරයි, පෙළයි, ඉවත් කරයි. කෙවිටකින් ගවයෙකු පලවා හරින්නාක් මෙන් ද? එසේම නොවේ, එය සහමුලින්ම නැති කරයි, කෙළවර කරයි. සිත ඇතුළත බිඳක් හෝ ඉතිරි නොවන ලෙස එසේ කරයි. එය කරන්නේ කෙසේද? නැවත ඇති නොවන බවට පත් කරයි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් මැනවින් ඉවත් කරයි. ඉතිරි විතර්ක දෙකෙහිද (ව්‍යාපාද, විහිංසා) මේ ක්‍රමයම වේ. ‘උප්පන්නුප්පන්නෙ’ යනු උපන් උපන් සැනින්ම යන්නයි. එක් වරක් දුරු කොට දෙවන වරට උපේක්ෂාවෙන් නොසිටිය යුතුය, සිය වතාවක් උපන්නද දුරු කරයි. ‘පාපක අකුසල ධර්ම’ යනු ඒ කාම විතර්කාදීන්මය, නැතහොත් නව මහා විතර්කයන්මය. එහි තුනක් කියන ලදී. ඉතිරි හය නම් ඥාති විතර්කය, ජනපද විතර්කය, අමරා විතර්කය, පරානුද්දයතා (අනුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව) සම්බන්ධ විතර්කය, ලාභ සක්කාර සිලෝක සම්බන්ධ විතර්කය, අවමන් නොලැබීම සම්බන්ධ විතර්කයයි. ‘යං හිස්සා’ යනු මේ විතර්කයන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි කාම විතර්කය යනු කාමාසවයමය, එහි විශේෂයක් වූයේ භවාසවයයි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ දිට්ඨාසවයයි. සියලු විතර්කයන්හි මෝහය අවිජ්ජාසවයයි. මෙසේ ආසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. ‘මේවා කියනු ලැබේ’ යනු ඒ ඒ විතර්කයෙහි ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම හා වීර්ය සංවරය නම් වූ විනෝදනයෙන් මේ ආසවයන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බවයි.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီတိ အဘာဝနာယ အာဒီနဝံ ဘာဝနာယ စ အာနိသံသံ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဘာဝနာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ယံ ဟိဿာတိ ဧတေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ယံကိဉ္စိ အဿ. အာသဝုပ္ပတ္တိယံ ပနေတ္ထ ဣမေသံ အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အဘာဝိတတ္တာ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ ကာမာသဝါဒယော အာသဝါ, ဘာဝယတော ဧဝံသ တေ [Pg.131] န ဟောန္တီတိ အယံ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ကာမာသဝါဒယော အာသဝါ ဣမာယ လောကုတ္တရာယ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣမေဟိ ဆဟာကာရေဟိ ပဟီနာသဝံ ဘိက္ခုံ ထောမေန္တော ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယတောတိ သာမိဝစနေ တော-ကာရော, ယဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပေါရာဏာ ပန ယမှိ ကာလေတိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ယေ အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ, တေ သံဝရာ ပဟီနာ ဟောန္တီတိ ယေ အာသဝါ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာ, တေ သံဝရေနေဝ ပဟီနာ ဟောန္တိ, န အပ္ပဟီနေသုယေဝ ပဟီနသညီ ဟောတီတိ.

‘නුවණින් සලකා බලා සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි’ යනු නොවැඩීමේ ආදීනවයත්, වැඩීමේ ආනිසංසයත් නිසි ලෙස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි යන්නයි. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. බොජ්ඣංග වැඩීම ගැන යට විස්තර කරන ලදී. ‘යං හිස්සා’ යනු මේ බොජ්ඣංගයන්ගෙන් යම් කිසිවක් ඔහුට වේ ද යන්නයි. මෙහි ආසව ඉපදීම ගැන දත යුත්තේ: ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මේ බොජ්ඣංගයන් නොවැඩීම හේතුවෙන් යම් කාමාසවාදී ආසව කෙනෙක් උපදිද්ද, ඒවා වඩන්නාට එසේ ඇති නොවේ යන්නයි. මේ ආසවයන් ලෝකෝත්තර වූ බොජ්ඣංග භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව මෙයින් කියවේ. මේ ආකාර හයකින් ආසවයන් ප්‍රහාණය කළ භික්ෂුවට ප්‍රශංසා කරමින් ‘යතෝ ඛෝ භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘යතෝ’ යනු ‘යමෙකුට’ (යස්ස) යන්නයි. පැරැන්නන් ‘යම් කලෙක’ කියා වර්ණනා කරති. යම් ආසව කෙනෙක් සංවරයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද, ඔවුහු සංවරයෙන්ම ප්‍රහීණ වෙති. ප්‍රහාණය නොවී ප්‍රහීණ වූවාය යන සංඥාවෙන් යුතු නොවේ.

၅. ဒါရုကမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දාරුකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၉. ပဉ္စမေ ဒါရုကမ္မိကောတိ ဒါရုဝိက္ကယေန ပဝတ္တိတာဇီဝေါ ဧကော ဥပါသကော. ကာသိကစန္ဒနန္တိ သဏှစန္ဒနံ. အင်္ဂေနာတိ အဂုဏင်္ဂေန, သုက္ကပက္ခေ ဂုဏင်္ဂေန. နေမန္တနိကောတိ နိမန္တနံ ဂဏှနကော. သံဃေ ဒါနံ ဒဿာမီတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒဿာမိ. သော ဧဝံ ဝတွာ သတ္ထာရံ အဘိဝါဒေတွာ ပက္ကာမိ. အထဿ အပရဘာဂေ ပဉ္စသတာ ကုလူပကာ ဘိက္ခူ ဂိဟိဘာဝံ ပါပုဏိံသု. သော ‘‘ကုလူပကဘိက္ခူ တေ ဝိဗ္ဘန္တာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ ဧတ္ထ မယှ’’န္တိ ဝတွာ စိတ္တုပ္ပာဒဝေမတ္တမတ္တမ္ပိ န အကာသိ. ဣဒံ သန္ဓာယ သတ္ထာ သံဃေ တေ ဒါနံ ဒဒတော စိတ္တံ ပသီဒိဿတီတိ အာဟ.

59. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘දාරුකම්මික’ යනු දර විකිණීමෙන් ජීවිකාව කළ එක්තරා උපාසකයෙකි. ‘කාසික චන්දන’ යනු සිනිඳු සඳුන්ය. ‘අංගයෙන්’ යනු අගුණ අංගයෙන්ය, ශුක්ල පක්ෂයෙහි ගුණ අංගයෙන්ය. ‘නේමන්තානික’ යනු ආරාධනා පිළිගන්නා තැනැත්තායි. ‘සංඝයාට දන් දෙන්නෙමි’ යනු භික්ෂු සංඝයාට දන් දෙමි යන්නයි. ඔහු මෙසේ කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවන්දනය කොට නික්ම ගියේය. ඉක්බිති පසුව ඒ උපාසකයාගේ නිවසට නිතර වැඩම කළ පන්සියයක් භික්ෂූහු ගිහි භාවයට පත් වූහ. ‘නිවසට වැඩම කළ ඒ භික්ෂූහු සිවුරු හැර ගියහ’ යැයි කී කල්හි, ‘එහි මට ඇති දෙය කුමක්ද?’ කියා සිතෙහි කිසිදු වෙනසක් ඇති කර නොගත්තේය. මෙය අරමුණු කරගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘සංඝයා කෙරෙහි දන් දෙන ඔහුගේ සිත පැහැදෙන්නේය’ යැයි වදාළ සේක.

၆. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၀. ဆဋ္ဌေ အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မမိဿကံ ကထံ. ကထံ ဩပါတေတီတိ တေသံ ကထံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အတ္တနော ကထံ ကထေတိ. ထေရာနံ ဘိက္ခူနန္တိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, ထေရေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော. ယာ စ ထေရာနံ အဘိဓမ္မကထာ, တံ အယမ္ပိ ကထေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. စေတောပရိယာယန္တိ စိတ္တဝါရံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. သောရတသောရတောတိ သူရတော ဝိယ သူရတော, သောရစ္စသမန္နာဂတော ဝိယာတိ အတ္ထော. နိဝါတနိဝါတောတိ နိဝါတော ဝိယ နိဝါတော, နိဝါတဝုတ္တိ ဝိယာတိ အတ္ထော. ဥပသန္တုပသန္တောတိ ဥပသန္တော ဝိယ ဥပသန္တော[Pg.132]. ဝပကဿတေဝ သတ္ထာရာတိ သတ္ထု သန္တိကာ အပဂစ္ဆတိ. သံသဋ္ဌဿာတိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ သံသဋ္ဌဿ. ဝိဿဋ္ဌဿာတိ ဝိဿဇ္ဇိတဿ. ပါကတဿာတိ ပါကတိန္ဒြိယဿ.

60. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අභිධම්මකථං' යනු අභිධර්මය හා මිශ්‍ර වූ කථාවයි. 'කථං ඕපාතේති' යනු ඔවුන්ගේ කතාව කපා දමා (බිඳ දමා) තමාගේ කතාව පවසයි යන අර්ථයයි. 'ථේරානං භික්ඛූනං' යන පදයෙහි කරණාර්ථයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදී ඇත. එනම් 'තෙරවරුන් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ' යන්න අර්ථයයි. තෙරවරුන් වහන්සේලාගේ යම් අභිධර්ම කථාවක් ඇද්ද, එය පැවසීමට මේ සාරිපුත්ත (ඇත්ගොව්වාගේ පුත්‍ර වූ) තෙරුන්ද සමර්ථ වෙති යන්න මෙහි අදහසයි. 'චේතෝපරියායං' යනු සිතේ හැසිරීමයි. 'ඉධ' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'සූරතසූරතෝ' යනු ඉතා ශාන්ත වූ, කාය වාක් සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. 'නිවාතනිවාතෝ' යනු ඉතා නිහතමානී වූ, යටහත් පැවතුම් ඇත්තා වූ යන අර්ථයයි. 'උපසන්තූපසන්තෝ' යනු අතිශයින්ම ශාන්ත වූවකු වැනි වූ යන අර්ථයයි. 'වපකස්සතේව සත්ථාරා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දුරස්වෙයි (වෙන්වෙයි). 'සංසට්ඨස්ස' යනු පංචවිධ සංසර්ගයෙන් ගැවසුණු තැනැත්තා හටය. 'විස්සට්ඨස්ස' යනු අත්හරින ලද (ප්‍රමාදී වූ) තැනැත්තා හටය. 'පාකටස්ස' යනු අසංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තා හටය.

ကိဋ္ဌာဒေါတိ ကိဋ္ဌခါဒကော. အန္တရဓာပေယျာတိ နာသေယျ. ဂေါပသူတိ ဂါဝေါ စ အဇိကာ စ. သိပ္ပိသမ္ဗုကန္တိ သိပ္ပိယော စ သမ္ဗုကာ စ. သက္ခရကဌလန္တိ သက္ခရာ စ ကဌလာနိ စ. အာဘိဒေါသိကန္တိ အဘိညာတဒေါသံ ကုဒြူသကဘောဇနံ. နစ္ဆာဒေယျာတိ န ရုစ္စေယျ. တတ္ထ ယဒေတံ ပုရိသံ ဘုတ္တာဝိန္တိ ဥပယောဂဝစနံ, တံ သာမိအတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အမုံ ဟာဝုသော, ပုရိသန္တိ, အာဝုသော, အမုံ ပုရိသံ.

'කිට්ඨාදෝ' යනු ගොයම් කන්නා වූ යන්නයි. 'අන්තරධාපෙය්‍ය' යනු විනාශ කරන්නේය යන්නයි. 'ගෝපසූ' යනු ගවයන් හා එළුවන් ය. 'සිප්පිසම්බුකං' යනු කුඩා හා විශාල බෙල්ලන් ය. 'සක්ඛරකථලං' යනු ගල් කැට හා වලං කැබලි ය. 'අාභිදෝසිකං' යනු ප්‍රකට දෝෂ සහිත වූ නරක ආහාරයයි. 'නච්ඡාදෙය්‍ය' යනු රුචි නොවිය යුතුය (ප්‍රිය නොවිය යුතුය). එහි 'පුරිසං භුත්තාවිං' යන පදයෙහි යෙදී ඇති උපයෝග වචනය (ද්විතීයා විභක්තිය) සාමි අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) ලා දත යුතුය. 'අමුං හාවුසෝ පුරිසං' යනු ඇවැත්නි, අසවල් පුරුෂයාගේ යන්නයි.

သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ သဗ္ဗေသံ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနံ နိမိတ္တာနံ. အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိံ. စီရိကသဒ္ဒေါတိ ဈလ္လိကသဒ္ဒေါ. သရိဿတိ နေက္ခမ္မဿာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဂုဏံ သရိဿတိ. အရဟတံ အဟောသီတိ ဘဂဝတော သာဝကာနံ အရဟန္တာနံ အန္တရေ ဧကော အရဟာ အဟောသိ. အယဉှိ ထေရော သတ္တ ဝါရေ ဂိဟီ ဟုတွာ သတ္တ ဝါရေ ပဗ္ဗဇိ. ကိံ ကာရဏာ? ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရေသ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ဂိဟိဘာဝေ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. သော တေနေဝ ကမ္မေန အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယေ ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ သတ္တ ဝါရေ ဂိဟိဘာဝေ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စ သဉ္စရန္တော သတ္တမေ ဝါရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ.

'සබ්බනිමිත්තානං' යනු නිත්‍ය නිමිති ආදී සියලු නිමිත්තන්ගේ යන්නයි. 'අනිමිත්තං චේතෝසමාධිං' යනු බලවත් විපස්සනා සමාධියයි. 'චීිරිකසද්දෝ' යනු රැහැයියන්ගේ හඬයි. 'සරිස්සති නෙක්ඛම්මස්ස' යනු පැවිද්දේ ගුණ සිහි කරනු ඇත. 'අරහතං අහෝසි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක රහතන් වහන්සේලා අතර එක් රහතන් වහන්සේ නමක විය. මේ තෙරුන් වහන්සේ සත් වතාවක් ගිහි වී සත් වතාවක් පැවිදි වූහ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී මොහු එක් භික්ෂුවක ඉදිරියේ ගිහි ජීවිතයේ ගුණ වර්ණනා කළේලු. ඒ කර්මය හේතුවෙන් රහත් වීමට උපනිශ්‍රය තිබියදීම සත් වතාවක් ගිහි බව හා පැවිදි බව අතර සැරිසරා, සත්වන වතාවේ පැවිදි වී අරහත්වයට පත් විය.

၇. မဇ္ဈေသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මජ්ඣේ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၁. သတ္တမေ ပါရာယနေ မေတ္တေယျပဉှေတိ ပါရာယနသမာဂမမှိ မေတ္တေယျမာဏဝဿ ပဉှေ. ဥဘောန္တေ ဝိဒိတွာနာတိ ဒွေ အန္တေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ ဇာနိတွာ. မဇ္ဈေ မန္တာ န လိပ္ပတီတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ဥဘော အန္တေ ဝိဒိတွာ မဇ္ဈေ န လိပ္ပတိ, ဝေမဇ္ဈေဋ္ဌာနေ န လိပ္ပတိ. သိဗ္ဗနိမစ္စဂါတိ သိဗ္ဗနိသင်္ခါတံ တဏှံ အတီတော. ဖဿောတိ ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အယံ အတ္တဘာဝေါ. ဧကော အန္တောတိ အယမေကော ကောဋ္ဌာသော. ဖဿသမုဒယောတိ ဖဿော သမုဒယော အဿာတိ ဖဿသမုဒယော, ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ကတကမ္မဖဿပစ္စယာ နိဗ္ဗတ္တော အနာဂတတ္တဘာဝေါ. ဒုတိယော အန္တောတိ ဒုတိယော ကောဋ္ဌာသော. ဖဿနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. မဇ္ဈေတိ သိဗ္ဗိနိတဏှံ ဆေတွာ ဒွိဓာကရဏဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနံ မဇ္ဈေ နာမ ဟောတိ. တဏှာ ဟိ [Pg.133] နံ သိဗ္ဗတီတိ တဏှာ နံ အတ္တဘာဝဒွယသင်္ခါတံ ဖဿဉ္စ ဖဿသမုဒယဉ္စ သိဗ္ဗတိ ဃဋ္ဋေတိ. ကိံ ကာရဏာ? တဿ တဿေဝ ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ. ယဒိ ဟိ တဏှာ န သိဗ္ဗေယျ, တဿ တဿ ဘဝဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ဘဝေယျ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကောဋိမဇ္ဈိကူပမံ ဂဏှန္တိ. ဒွိန္နဉှိ ကဏ္ဍာနံ ဧကတော ကတွာ မဇ္ဈေ သုတ္တေန သံသိဗ္ဗိတာနံ ကောဋိ မဇ္ဈန္တိ ဝုစ္စတိ. သုတ္တေ ဆိန္နေ ဥဘော ကဏ္ဍာနိ ဥဘတော ပတန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ကဏ္ဍဒွယံ ဝိယ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒွေ အန္တာ, သိဗ္ဗိတွာ ဌိတသုတ္တံ ဝိယ တဏှာ, သုတ္တေ ဆိန္နေ ကဏ္ဍဒွယဿ ဥဘတောပတနံ ဝိယ တဏှာယ နိရုဒ္ဓါယ အန္တဒွယံ နိရုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာတိ ဧတ္တကေန ဣမိနာ ဥဘော အန္တေ ဝိဒိတွာ တဏှာယ မဇ္ဈေ အနုပလိတ္တဘာဝေန အဘိညေယျံ စတုသစ္စဓမ္မံ အဘိဇာနာတိ နာမ, တီရဏပရိညာယ စ ပဟာနပရိညာယ စ ပရိဇာနိတဗ္ဗံ လောကိယသစ္စဒွယံ ပရိဇာနာတိ နာမ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကောဋိကရော ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမကရော ဟောတိ နာမ.

61. හත්වන වූ 'පාරායනේ මෙත්තෙය්‍යපඤ්හේ' යනු පාරායන සූත්‍ර දේශනාවෙහි මෙත්තෙය්‍ය මානවකයාගේ ප්‍රශ්නයෙහි යන්නයි. 'උභෝ අන්තේ විදිත්වාන' යනු (කෙළවරවල් දෙක) හෙවත් කොටස් දෙක දැනගෙන යන්නයි. 'මජ්ඣේ මන්තා න ලිප්පති' යන මෙහි 'මන්තා' යනු ප්‍රඥාවයි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් අන්ත දෙක දැනගෙන මැද නොඇලෙයි, මධ්‍ය ස්ථානයෙහි නොගැටෙයි. 'සිබ්බනිමච්චගා' යනු මැහුම්කාරියක වැනි වූ තෘෂ්ණාව ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා ය. 'ඵස්සෝ' (ස්පර්ශය) යනු ස්පර්ශය නිසා හටගත් බැවින් මේ ආත්මභාවයයි. 'ඒකෝ අන්තෝ' යනු මෙය එක් කොටසකි. 'ඵස්සසමුදයෝ' යනු මොහුගේ (මතු ආත්මයේ) උපතට හේතුව ස්පර්ශය බැවින් ස්පර්ශ සමුදය නම් වේ. එනම් මේ ආත්මයෙහි කළ කර්ම හා ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් අනාගත ආත්මභාවයයි. 'දුතියෝ අන්තෝ' යනු දෙවන කොටසයි. 'ඵස්සනිරෝධෝ' යනු නිවනයි. 'මජ්ඣේ' යනු සම්බන්ධ කරන්නා වූ තෘෂ්ණාව සිඳ දැමීමෙන් කොටස් දෙකක් වන බැවින් නිවන 'මැද' නම් වේ. තෘෂ්ණාව විසින් ආත්මභාව දෙකක් ලෙස හැඳින්වෙන ස්පර්ශයත් ස්පර්ශ සමුදයත් අමුණයි (මහයි). ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? ඒ ඒ භවයන්හි හටගැනීම පිණිසයි. ඉදින් තෘෂ්ණාව නොමහන්නේ නම් ඒ ඒ භවයන්ගේ හටගැනීම සිදු නොවේ. මේ ස්ථානයෙහි රෙදි කැබලි දෙකක් අමුණන උපමාව දත යුතුය. රෙදි කැබලි දෙකක් එකතු කොට මැද නූලෙන් මැසූ විට එම අග්‍රය 'මධ්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ. නූල කැඩුණු විට රෙදි කැබලි දෙක දෙපැත්තට වැටෙයි. එසේම මෙහි රෙදි කැබලි මෙන් ඉහත කී අන්ත දෙක ද, මැසූ නූල මෙන් තෘෂ්ණාව ද දත යුතුය. නූල කැඩුණු විට කැබලි දෙක දෙපැත්තට වැටෙන්නා සේ තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වූ විට අන්ත දෙකම නිරුද්ධ වේ. 'එත්තාවතා' යනු මෙපමණකින් වූ මේ දේශනාවෙන් අන්ත දෙක දැන තෘෂ්ණාව නමැති මැද නොඇලෙන බැවින් 'අභිඥෙය්‍ය' වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය විශිෂ්ට ඥානයෙන් දනියි. තීරණ පරිඥාවෙන් හා ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් පිරිසිඳ දත යුතු ලෞකික සත්‍ය යුගලය පිරිසිඳ දනියි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයෙහිම ය. 'දුක්ඛස්සන්තකරෝ හෝති' යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කරන්නා වූ තැනැත්තා වෙයි.

ဒုတိယဝါရေ တိဏ္ဏံ ကဏ္ဍာနံ ဝသေန ဥပမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တိဏ္ဏဉှိ ကဏ္ဍာနံ သုတ္တေန သံသိဗ္ဗိတာနံ သုတ္တေ ဆိန္နေ တီဏိ ကဏ္ဍာနိ တီသု ဌာနေသု ပတန္တိ, ဧဝမေတ္ထ ကဏ္ဍတ္တယံ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ, သုတ္တံ ဝိယ တဏှာ. သာ ဟိ အတီတံ ပစ္စုပ္ပန္နေန, ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ အနာဂတေန သဒ္ဓိံ သံသိဗ္ဗတိ. သုတ္တေ ဆိန္နေ ကဏ္ဍတ္တယဿ တီသု ဌာနေသု ပတနံ ဝိယ တဏှာယ နိရုဒ္ဓါယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ.

දෙවන වාරයෙහි රෙදි කැබලි තුනක් ඇසුරින් උපමාව දත යුතුය. රෙදි කැබලි තුනක් නූලෙන් මසා ඇති විට නූල කැඩුණහොත් කැබලි තුන ස්ථාන තුනකට වැටෙයි. එලෙසම මෙහි රෙදි කැබලි තුනක් මෙන් අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ස්කන්ධයන් ද, නූල මෙන් තෘෂ්ණාව ද දත යුතුය. තෘෂ්ණාව අතීතය වර්තමානය සමඟ ද, වර්තමානය අනාගතය සමඟ ද අමුණයි. නූල කැඩුණු විට කැබලි තුන තැන් තුනකට වැටෙන්නා සේ, තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වූ විට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ස්කන්ධයෝ නිරුද්ධ වෙති.

တတိယဝါရေ အဒုက္ခမသုခါ မဇ္ဈေတိ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ အန္တရဋ္ဌကဘာဝေန မဇ္ဈေ. သုခဉှိ ဒုက္ခဿ, ဒုက္ခံ ဝါ သုခဿ အန္တရံ နာမ နတ္ထိ. တဏှာ သိဗ္ဗိနီတိ ဝေဒနာသု နန္ဒိရာဂေါ ဝေဒနာနံ ဥပစ္ဆေဒံ နိဝါရေတီတိ တာ သိဗ္ဗတိ နာမ.

තෙවන වාරයෙහි 'අදුක්ඛමසුඛා මජ්ඣේ' යනු වේදනා දෙකක් අතර පවතින බැවින් මැද නම් වේ. සුඛය හා දුක්ඛය අතර වෙනත් මැදක් නැත. 'තණ්හා සිබ්බිනී' යනු වේදනාවන් කෙරෙහි පවතින නන්දිරාගයයි. එය වේදනාවන්ගේ සිඳීයාම වළක්වන බැවින් 'මහයි' (සම්බන්ධ කරයි) නම් වේ.

စတုတ္ထဝါရေ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏမ္ပိ သေသဝိညာဏမ္ပိ နာမရူပပစ္စယသမုဒါဂတတ္တာ နာမရူပါနံ မဇ္ဈေ နာမ.

සිව්වන වාරයෙහි 'විඤ්ඤාණං මජ්ඣේ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා සෙසු විඤ්ඤාණයෝ නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා බැවින් නාමරූපයන්ගේ මැද නම් වෙති.

ပဉ္စမဝါရေ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေတိ ကမ္မဝိညာဏံ မဇ္ဈေ, အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု ဝါ မနာယတနေန ကမ္မဿ ဂဟိတတ္တာ ဣဓ ယံကိဉ္စိ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေ နာမ, မနောဒွါရေ ဝါ အာဝဇ္ဇနဿ အဇ္ဈတ္တိကာယတနနိဿိတတ္တာ ဇဝနဝိညာဏံ မဇ္ဈေ နာမ.

පස්වන වාරයෙහි 'විඤ්ඤාණං මජ්ඣේ' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය මැද වෙයි. නැතහොත් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් අතර මනායතනය මඟින් කර්මය ගනු ලබන බැවින් මෙහි යම්කිසි විඤ්ඤාණයක් මැද නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජනය ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් ඇසුරු කරන බැවින් ජවන විඤ්ඤාණය මැද නම් වේ.

ဆဋ္ဌဝါရေ [Pg.134] သက္ကာယောတိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. သက္ကာယသမုဒယောတိ သမုဒယသစ္စံ. သက္ကာယနိရောဓောတိ နိရောဓသစ္စံ. ပရိယာယေနာတိ တေန တေန ကာရဏေနေဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

හයවන වාරයෙහි 'සක්කායෝ' යනු ත්‍රෛභූමක වෘත්තයයි. 'සක්කායසමුදයෝ' යනු සමුදය සත්‍යයයි. 'සක්කායනිරෝධෝ' යනු නිරෝධ සත්‍යයයි. 'පරියායේන' යනු ඒ ඒ කාරණයෙන්මය. ඉතිරිය සෑම තැනකම ඉහත කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၈. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පුරිසින්ද්‍රියඤාණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၂. အဋ္ဌမေ အညတရောတိ ဒေဝဒတ္တပက္ခိကော ဧကော. သမန္နာဟရိတွာတိ အာဝဇ္ဇိတွာ. ဣဒံ သော ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဂဝတာ ဇာနိတွာ ကထိတံ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ, ဧကံသိကံ ဝါ ကထိတံ ဥဒါဟု ဝိဘဇ္ဇကထိတ’’န္တိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. အာပါယိကောတိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနကော. နေရယိကောတိ နိရယဂါမီ. ကပ္ပဋ္ဌောတိ ကပ္ပဋ္ဌိယကမ္မဿ ကတတ္တာ ကပ္ပံ ဌဿတိ. အတေကိစ္ဆောတိ န သက္ကာ တိကိစ္ဆိတုံ. ဒွေဇ္ဈန္တိ ဒွိဓာဘာဝံ. ဝါလဂ္ဂကောဋိနိတ္တုဒနမတ္တန္တိ ဝါလဿ အဂ္ဂကောဋိယာ ဒဿေတဗ္ဗမတ္တကံ, ဝါလဂ္ဂကောဋိနိပါတမတ္တကံ ဝါ. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏာနီတိ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏာနိ, ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဇာနနဉာဏာနီတိ အတ္ထော.

62. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු දේවදත්තගේ පාර්ශ්වයට අයත් එක්තරා භික්ෂුවකි. ‘සමන්නාහරිත්වා’ යනු ආවර්ජනය කොට (සිතා බලා) යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දැන වදාළ සේක් ද, නොදැන වදාළ සේක් ද, ඒකාන්තයෙන්ම වදාළ සේක් ද, නොඑසේ නම් විභජනය කොට (බෙදා දක්වා) වදාළ සේක් දැයි යන අදහසින් මොහු විමසයි. ‘ආපායිකෝ’ යනු අපායෙහි උපදින්නා වූ යන්නයි. ‘නේරයිකෝ’ යනු නිරයට යන්නා වූ යන්නයි. ‘කප්පට්ඨෝ’ යනු කල්පයක් පවතින අකුසල කර්මය කළ බැවින් කල්පයක් එහි පවතින්නා වූ යන්නයි. ‘අතේකිච්ඡෝ’ යනු පිළියම් කළ නොහැකි යන්නයි. ‘ද්වේජ්ඣං’ යනු දෙයාකාර බවයි. ‘වාලග්ගකෝටි නිත්තුදන මත්තං’ යනු කෙස් අගකින් ඇන්නාක් වැනි වූ ප්‍රමාණයයි, නොහොත් කෙස් අගක් තැබිය හැකි පමණ වූ ස්ථානයයි. ‘පුරිසින්ද්‍රියඤාණානි’ යනු පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරන ලද බව හෝ නොමෝරන ලද බවත්, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මෘදු බවත් දන්නා වූ ඥානයෝ යනු අර්ථයයි.

ဝိဇ္ဇမာနာ ကုသလာပိ ဓမ္မာ အကုသလာပိ ဓမ္မာတိ ဧတ္တကာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တိ, ဧတ္တကာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဇာနာမိ. အန္တရဟိတာတိ အဒဿနံ ဂတာ. သမ္မုခီဘူတာတိ သမုဒါစာရဝသေန ပါကဋာ ဇာတာ. ကုသလမူလန္တိ ကုသလဇ္ဈာသယော. ကုသလာ ကုသလန္တိ တမှာ ကုသလဇ္ဈာသယာ အညမ္ပိ ကုသလံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ. သာရဒါနီတိ သာရာဒါနိ ဂဟိတသာရာနိ, သရဒမာသေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တာနိ. သုခသယိတာနီတိ သုခသန္နိစိတာနိ. သုခေတ္တေတိ မဏ္ဍခေတ္တေ. နိက္ခိတ္တာနီတိ ဝုတ္တာနိ. သပ္ပဋိဘာဂါတိ သရိက္ခကာ. အဘိဒေါ အဒ္ဓရတ္တန္တိ အဘိအဒ္ဓရတ္တံ အဒ္ဓရတ္တေ အဘိမုခီဘူတေ. ဘတ္တကာလသမယေတိ ရာဇကုလာနံ ဘတ္တကာလသင်္ခါတေ သမယေ. ပရိဟာနဓမ္မောတိ ကော ဧဝံ ဘဂဝတာ ဉာတောတိ? အဇာတသတ္တုရာဇာ. သော ဟိ ပါပမိတ္တံ နိဿာယ မဂ္ဂဖလေဟိ ပရိဟီနော. အပရေပိ သုပ္ပဗုဒ္ဓသုနက္ခတ္တာဒယော ဘဂဝတာ ဉာတာဝ. အပရိဟာနဓမ္မောတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ကော ဉာတော? သုသီမော ပရိဗ္ဗာဇကော အညေ စ ဧဝရူပါ. ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ ဧဝံ ကော ဉာတော ဘဂဝတာတိ? သန္တတိမဟာမတ္တော အညေ စ ဧဝရူပါ.

‘විජ්ජමානා කුසලාපි ධම්මා අකුසලාපි ධම්මා’ යනු මෙපමණ කුසල් දහම් ද මෙපමණ අකුසල් දහම් ද පවතින්නේ යැයි දනිමි යන්නයි. ‘අන්තරහිතා’ යනු නොපෙනී ගිය හෙවත් අතුරුදන් වූ යන්නයි. ‘සම්මුඛීභූතා’ යනු පුනපුනා පැවතීම නිසා ප්‍රකට වූ යන්නයි. ‘කුසලමූලං’ යනු කුසල් දහම් කෙරෙහි වූ අදහසයි. ‘කුසලාකුසලං’ යනු ඒ කුසල් අදහසින් උපදින්නා වූ අනෙකුත් කුසල් දහම් ය. ‘සාරදානි’ යනු සාරවත් වූ සහල් ලබාගත හැකි, නොහොත් වප් මස (ඔක්තෝබර්-නොවැම්බර්) උපන් යන්නයි. ‘සුඛසයිතානි’ යනු මැනවින් රැස්කර තබන ලද යන්නයි. ‘සුඛෙත්තෙ’ යනු සරු කෙතෙහිය. ‘නික්ඛිත්තානි’ යනු වපුරන ලද යන්නයි. ‘සප්පටභාගා’ යනු සමාන වූ යන්නයි. ‘අභිදෝ අද්ධරත්තං’ යනු මධ්‍යම රාත්‍රිය උදාවන කල්හිය. ‘භත්තකාල සමයේ’ යනු රාජකුලයන්ගේ භෝජන වේලාව යැයි කියනු ලබන කාලයෙහි ය. ‘පරිහානධම්මෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තෙකු ලෙස කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? ඒ අජාසත්ත රජුය. ඔහු පාපමිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම නිසා මගපලවලින් පිරිහුණේය. තවද සුප්පබුද්ධ, සුනක්ඛත්ත ආදීහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එසේ දන්නා ලදහ. ‘අපරිහානධම්මෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තෙකු ලෙස කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? සුසීම පරිබ්‍රාජකයා සහ එවැනි වූ අනෙක් අයත් ය. ‘පරිනිබ්බායිස්සති’ යනු මෙසේ පිරිනිවන් පාන්නේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කවරෙකු දන්නා ලද්දේ ද? සන්තති මහා ඇමතිවරයා සහ එවැනි වූ අනෙක් අයත් ය.

၉. နိဗ္ဗေဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. නිබ්බේධික සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය).

၆၃. နဝမေ [Pg.135] အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယော, နိဗ္ဗိဇ္ဈနကာရဏန္တိ အတ္ထော. နိဒါနသမ္ဘဝေါတိ ကာမေ နိဒေတိ ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာယ နိယျာဒေတီတိ နိဒါနံ. သမ္ဘဝတိ တတောတိ သမ္ဘဝေါ, နိဒါနမေဝ သမ္ဘဝေါ နိဒါနသမ္ဘဝေါ. ဝေမတ္တတာတိ နာနာကရဏံ.

63. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිබ්බිද්ධපුබ්බේ අප්පදාලිතපුබ්බේ’ යනු මින් පෙර කවදාවත් නොබිඳුණු, මින් පෙර කවදාවත් පළා නොදැමූ ලෝභස්කන්ධ ආදිය බිඳ දමන හෙවත් පළා දමන බැවින් ‘නිබ්බේධික පරියාය’ (විනිවිද දැකීමේ ක්‍රමය) නම් වේ. විනිවිද යෑමේ හෙවත් බිඳ දැමීමේ හේතුව යනු එහි අර්ථයයි. ‘නිදානසම්භවෝ’ යනු කාමයන් ඇති කිරීමට සමර්ථ බැවින් එය උපදවයි, එබැවින් ‘නිදානය’ නම් වේ. එයින් උපදින බැවින් ‘සම්භවය’ නම් වේ. නිදානය ම සම්භවය වන බැවින් ‘නිදානසම්භව’ නම් වේ. ‘වේමත්තතා’ යනු නානත්වයට පත්වීම හෙවත් විවිධත්වයයි.

ကာမဂုဏာတိ ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကာမာ, ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ ‘‘အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. စက္ခုဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗာ. ဣဋ္ဌာတိ ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု မာ ဝါ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော. ကန္တာတိ ကမနီယာ. မနာပါတိ မနဝဍ္ဎနကာ. ပိယရူပါတိ ပိယဇာတိကာ. ကာမူပသဉှိတာတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကာမေန ဥပသဉှိတာ. ရဇနီယာတိ ရာဂုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာ. နေတေ ကာမာတိ န ဧတေ ကမနဋ္ဌေန ကာမာ နာမ ဟောန္တိ. သင်္ကပ္ပရာဂေါတိ သင်္ကပ္ပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ. ကာမောတိ အယံ ကာမပ္ပဟာနာယ ပဋိပန္နေဟိ ပဟာတဗ္ဗော. ကမနဋ္ဌေန ကာမာ နာမ. စိတြာနီတိ စိတြဝိစိတြာရမ္မဏာနိ.

‘කාමගුණා’ යනු කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වන අතර, බැඳ තබන අර්ථයෙන් ‘ගුණ’ (රැහැන්) නම් වේ. ‘අන්තගුණ’ (බඩවැල්) ආදී වචනවල මෙනි. ‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යා’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘ඉට්ඨා’ යනු සොයන ලද හෝ නොසොයන ලද හෝ වේවා, කැමති අරමුණු වූ යන්නයි. ‘කන්තා’ යනු සිත් ඇදගන්නා සුලු යන්නයි. ‘මනාපා’ යනු සිත පිනවන්නා වූ යන්නයි. ‘පියරූපා’ යනු ප්‍රියජනක වූ යන්නයි. ‘කාමූපසංහිතා’ යනු අරමුණු කොට උපදින්නා වූ කාම ක්ලේශයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රජනීයා’ යනු රාගය ඉපදීමට හේතු වන්නා වූ යන්නයි. ‘නෙතේ කාමා’ යනු එම රූපාදී වස්තු කාමයන් හුදෙක් ආශා කරන අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් නොවේ. ‘සංකප්පරාගෝ’ යනු සංකල්පනාවන් නිසා උපන් රාගයයි. ‘කාමෝ’ යනු කාමයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස පිළිපන් අය විසින් අත්හළ යුතු වූවකි. කැමති වන අර්ථයෙන් මෙය ‘කාම’ නම් වේ. ‘චිත්‍රානි’ යනු විසිතුරු වූ නානාප්‍රකාර අරමුණුය.

ဖဿောတိ သဟဇာတဖဿော. ကာမယမာနောတိ ကာမံ ကာမယမာနော. တဇ္ဇံ တဇ္ဇန္တိ တဇ္ဇာတိကံ တဇ္ဇာတိကံ. ပုညဘာဂိယန္တိ ဒိဗ္ဗေ ကာမေ ပတ္ထေတွာ သုစရိတပါရိပူရိယာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿ အတ္တဘာဝေါ ပုညဘာဂိယော နာမ, ဒုစ္စရိတပါရိပူရိယာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တဿ အတ္တဘာဝေါ အပုညဘာဂိယော နာမ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ကာမာနံ ဝိပါကောတိ အယံ ဒုဝိဓောပိ ကာမပတ္ထနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နတ္တာ ကာမာနံ ဝိပါကောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဣမံ နိဗ္ဗေဓိကန္တိ သော ဘိက္ခု ဣမံ ဆတ္တိံသဋ္ဌာနေသု နိဗ္ဗိဇ္ဈနကံ သေဋ္ဌစရိယံ ဇာနာတိ. ကာမနိရောဓန္တိ ကာမာနံ နိရောဓနေ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဗြဟ္မစရိယသင်္ခါတော မဂ္ဂေါဝ ကာမနိရောဓောတိ ဝုတ္တော.

‘ඵස්සෝ’ යනු සහජාත ස්පර්ශයයි. ‘කාමයමානෝ’ යනු කාමයන්ට කැමැති වන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘තජ්ජං තජ්ජං’ යනු ඒ ඒ කාමයන්ට අනුරූප වූ යන්නයි. ‘පුඤ්ඤභාගියං’ යනු දිව්‍ය කාමයන් පතා සුචරිතය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් දෙව්ලොව උපදින්නන්ගේ අත්භවය ‘පුඤ්ඤභාගිය’ නම් වේ. දුශ්චරිතය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් අපායෙහි උපදින්නන්ගේ අත්භවය ‘අපුඤ්ඤභාගිය’ නම් වේ. ‘අයං වුච්චති භික්ඛවේ කාමානං විපාකෝ’ යනු මහණෙනි, මේ දෙවැදෑරුම් අත්භවයන්ම කාමයන් පැතීම නිසා උපන් බැවින් ඒවා ‘කාමයන්ගේ විපාක’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෝ ඉමං නිබ්බේධිකං’ යනු ඒ මහණ තෙමේ ආයතන තිස් හයක පවත්නා ස්වභාවය විනිවිද දකින මේ ශ්‍රේෂ්ඨ පැවැත්ම දනී. ‘කාමනිරෝධං’ යනු කාමයන් නිරුද්ධ කිරීමෙන් මේ නම ලැබූ ආර්ය මාර්ගයයි. මෙහිදී බ්‍රහ්මචර්යාව යැයි කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගය ම ‘කාමනිරෝධය’ ලෙස වදාරන ලදී.

သာမိသာတိ ကိလေသာမိသသမ္ပယုတ္တာ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဌာနေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစေတ္ထ ဝေါဟာရဝေပက္ကန္တိ ဝေါဟာရဝိပါကံ. ကထာသင်္ခါတော ဟိ ဝေါဟာရော သညာယ ဝိပါကော နာမ. ယထာ ယထာ နန္တိ ဧတ္ထ နံ-ဣတိ နိပါတမတ္တမေဝ. ဣတိ ယသ္မာ ယထာ ယထာ သဉ္ဇာနာတိ, တထာ [Pg.136] တထာ ဧဝံသညီ အဟောသိန္တိ ကထေတိ, တသ္မာ ဝေါဟာရဝေပက္ကာတိ အတ္ထော.

‘සාමිසා’ යනු ක්ලේශාමිසයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. තවද මෙහි ‘වෝහාරවේපක්කං’ යනු ව්‍යවහාරය විපාක කොට ඇත්තේය යන්නයි. කථාව යැයි කියනු ලබන ව්‍යවහාරය සංඥාවේ විපාකයකි. ‘යථා යථා නං’ යන්නෙහි ‘නං’ යනු නිපාත පදයක් පමණි. යම් යම් ආකාරයකින් යමක් දැනගනී ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ‘මම මෙබඳු සංඥාවක් ඇත්තෙක් වීමි’ යැයි පවසයි. එබැවින් එය ‘ව්‍යවහාර විපාක’ නම් වේ.

အဝိဇ္ဇာတိ အဋ္ဌသု ဌာနေသု အညာဏဘူတာ ဗဟလအဝိဇ္ဇာ. နိရယံ ဂမေန္တီတိ နိရယဂမနီယာ, နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိပစ္စယာတိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. စေတနာဟန္တိ စေတနံ အဟံ. ဣဓ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ သံဝိဒဟနစေတနာ ဂဟိတာ. စေတယိတွာတိ ဒွါရပ္ပဝတ္တစေတနာ. မနသာတိ စေတနာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန. နိရယဝေဒနီယန္တိ နိရယေ ဝိပါကဒါယကံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အဓိမတ္တန္တိ ဗလဝဒုက္ခံ. ဒန္ဓဝိရာဂီတိ ဂရုကံ န ခိပ္ပံ သဏိကံ ဝိဂစ္ဆနကဒုက္ခံ. ဥရတ္တာဠိံ ကန္ဒတီတိ ဥရံ တာဠေတွာ ရောဒတိ. ပရိယေဋ္ဌိန္တိ ပရိယေသနံ. ဧကပဒံ ဒွိပဒန္တိ ဧကပဒမန္တံ ဝါ ဒွိပဒမန္တံ ဝါ, ကော မန္တံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. သမ္မောဟဝေပက္ကန္တိ သမ္မောဟဝိပါကံ. ဒုက္ခဿ ဟိ သမ္မောဟော နိဿန္ဒဝိပါကော နာမ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ပရိယေသနာပိ ဟိ တဿ နိဿန္ဒဝိပါကောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

‘අවිජ්ජා’ යනු කරුණු අටක් විෂයයෙහි නොදැනීම ස්වභාව කොට ඇති ඝන අවිද්‍යාවයි. ‘නිරයං ගමන්තී’ යනු නිරයට පමුණුවන, නිරයෙහි ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ යන්නයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘චේතනාහං’ යන්නෙහි ‘අහං’ යනු මමයි. මෙහිදී සියලු කුසලාකුසලයන් රැස් කරන්නා වූ ‘සංවිධාන චේතනාව’ ගන්නා ලදී. ‘චේතයිත්වා’ යනු කාය වාග් ද්වාරයන්ට පැමිණි චේතනාවයි. ‘මනසා’ යනු චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් යන්නයි. ‘නිරයවේදනීයං’ යනු නිරයෙහි විපාක දෙන යන්නයි. සෙසු තැන්හි ද මෙසේමය. ‘අධිමත්තං’ යනු බලවත් දුකයි. ‘දන්ධවිරාගී’ යනු බරපතළ වූ, ඉක්මනින් පහව නොයන, සෙමින් සෙමින් පහව යන දුකයි. ‘උරත්තාළිං කන්දති’ යනු පපුවට ගසා ගනිමින් හඬයි. ‘පරියෙට්ඨිං’ යනු සෙවීමයි. ‘ඒකපදං ද්විපදං’ යනු එක් පදයකින් හෝ පද දෙකකින් යුත් මන්ත්‍රයකි. කවරෙක් නම් මන්ත්‍රය දන්නේ දැයි යන අර්ථයයි. ‘සම්මෝහවේපක්කං’ යනු සම්මෝහය (මුළාව) විපාක කොට ඇති බවයි. දුකට මුළා වීම එහි ආනුසංගික විපාකයකි (නිස්සන්ද විපාක). දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සෙවීම ද එම දුකෙහි ආනුසංගික විපාකයකි. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාර චක්‍රය (වට්ටය) සහ ඉන් මිදීම (විවට්ටය) දේශනා කරන ලදී.

၁၀. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය).

၆၄. ဒသမေ အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌံ နိစ္စလဋ္ဌာနံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ ပမုခနာဒံ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌဉာဏစက္ကံ ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စေဝ ဒေသနာဉာဏဉ္စ. ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိ ကာရဏဉ္စ ကာရဏတော. ယမ္ပီတိ ယေန ဉာဏေန. ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿာတိ ဣဒမ္ပိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏံ တထာဂတဿ တထာဂတဗလံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကမ္မသမာဒါနာနန္တိ သမာဒိယိတွာ ကတာနံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ, ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနံ. ဌာနသော ဟေတုသောတိ ပစ္စယတော စေဝ ဟေတုတော စ. တတ္ထ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတု. ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနန္တိ စတုန္နံ ဈာနာနံ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနဉ္စ. သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယံ ဓမ္မံ. ဝေါဒါနန္တိ ဝိသေသဘာဂိယံ ဓမ္မံ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာနံ, တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဂုဏဇ္ဈာနဉ္စေဝ ဘဝင်္ဂနဖလသမာပတ္တိယော စ. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမဉှိ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဝင်္ဂေန ပန [Pg.137] သဗ္ဗဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိယာ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အနေကဝိဟိတန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၂) ဝဏ္ဏိတာနိ. အာသဝက္ခယဉာဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ပုရိမဿာပိ ဉာဏတ္တယဿ ဝိတ္ထာရကထံ ဣစ္ဆန္တေန မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယ မဟာသီဟနာဒဝဏ္ဏနာ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၆ အာဒယော) ဩလောကေတဗ္ဗာ. သမာဟိတဿာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တဿ. သမာဓိ မဂ္ဂေါတိ သမာဓိ ဧတေသံ ဉာဏာနံ အဓိဂမာယ ဥပါယော. အသမာဓီတိ အနေကဂ္ဂဘာဝေါ. ကုမ္မဂ္ဂေါတိ မိစ္ဆာမဂ္ဂေါ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တထာဂတဿ ဉာဏဗလံ ကထိတန္တိ.

64. දහවන සූත්‍රයෙහි: 'ආසභට්ඨානං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, අකම්පිත (නිශ්චල) ස්ථානයයි. 'සීහනාදං' යනු නිර්භීත නාදයයි, එනම් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වචනයයි. 'බ්‍රහ්මචක්කං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ඥාන චක්‍රයයි, එනම් පටිවේධ ඥානය හා දේශනා ඥානයයි. 'ඨානඤ්ච ඨානතෝ' යනු හේතුව හේතුවක් වශයෙන් (දැනගැනීමයි). 'යම්පීති' යනු යම් ඥානයකින්ද යන්නයි. 'ඉදම්පි තථාගතස්සාති' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ මේ ඨානාඨාන ඥානය ද තථාගත බලයක් නම් වෙයි. මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'කම්මසමාදානානං' යනු සමාදන් වී කරනු ලබන කුසල අකුසල කර්මයන්ගේය, එසේත් නැතහොත් කර්මයම කර්ම සමාදානය නම් වේ. 'ඨානසෝ හේතුසෝ' යනු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් හා හේතුව වශයෙන් ද වේ. එහිදී ගති, උපධි, කාල සහ පයෝග යන මේවා විපාකයේ ස්ථානයන් (හේතූන්) වන අතර, කර්මය (ජනක) හේතුවයි. 'ජ්ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං' යනු සතරක් වූ ධ්‍යානයන්ගේ ද, අටක් වූ විමොක්ඛයන්ගේ ද, තෙවැදෑරුම් සමාධීන්ගේ ද, නවයක් වූ අනුපුබ්බ සමාපත්තීන්ගේ ද අර්ථයයි. 'සංකිලේසං' යනු පිරිහෙන කොටසට අයත් ධර්මයයි. 'වෝදානං' යනු විශිෂ්ට (දියුණුවන) කොටසට අයත් ධර්මයයි. 'වුට්ඨානං' යනු වෝදානය ද වුට්ඨානයයි, ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨානයයි. විභංග පාළියෙහි මෙලෙස පවසා ඇති අතර, ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන මෙන්ම භවංග හා ඵල සමාපත්තීන් ද මෙහි අදහස් වේ. පහළ පහළ ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යානයන් ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයන්ට ආසන්න හේතුව වන බැවින් 'වෝදානය ද වුට්ඨානය' යැයි කියන ලදී. භවංගය මගින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ, ඵල සමාපත්තිය මගින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. එය අරමුණු කොට 'ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨානයයි' වදාරන ලදී. 'අනේකවිහිතං' ආදී පදයන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ආසවක්ඛය ඥානය කලින් කී අර්ථයම ගෙන දෙයි. පෙර කියන ලද ඥාන තුනෙහි විස්තරාත්මක විවරණය අවශ්‍ය අය විසින් මජ්ඣිම අට්ඨකථාවෙහි මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය. 'සමාහිතස්ස' යනු ඒකාග්‍ර වූ සිත් ඇත්තාට යන්නයි. 'සමාධි මග්ගෝ' යනු සමාධිය මේ ඥානයන් ලැබීමේ මග (උපාය) බවයි. 'අසමාධි' යනු සිතේ විසිරුණු බවයි. 'කුම්මග්ගෝ' යනු වැරදි මග හෙවත් මිච්ඡා මග්ගයයි. මේ සූත්‍රයෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥාන බලය ගැන දේශනා කරන ලදී.

မဟာဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

හයවන මහා වර්ගයයි.

၇. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

7. දේවතා වර්ගය.

၁-၃. အနာဂါမိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. අනාගාමිඵල සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

၆၅-၆၇. သတ္တမဿ ပဌမေ အဿဒ္ဓိယန္တိ အဿဒ္ဓဘာဝံ. ဒုပ္ပညတန္တိ နိပ္ပညဘာဝံ. ဒုတိယေ ပမာဒန္တိ သတိဝိပ္ပဝါသံ. တတိယေ အာဘိသမာစာရိကန္တိ ဥတ္တမသမာစာရဘူတံ ဝတ္တဝသေန ပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သေခဓမ္မန္တိ သေခပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သီလာနီတိ စတ္တာရိ မဟာသီလာနိ.

65-67. සත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසද්ධියං' යනු අශ්‍රද්ධාවන්ත බවයි. 'දුප්පඤ්ඤතං' යනු ප්‍රඥාව නොමැති බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පමාදං' යනු සිහියෙන් තොර බවයි. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'ආභිසමාචාරිකං' යනු උතුම් හැසිරීම් සහිත වූ වත් පිළිවෙත් වශයෙන් පනවන ලද ශීලයයි. 'සේඛධම්මං' යනු සේඛ ශීලය හෙවත් සේඛිය පැනවීම්ය. 'සීලානි' යනු සතර මහා ශීලයන්ය.

၄. သင်္ဂဏိကာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සංගණිකාරාම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၈. စတုတ္ထေ သင်္ဂဏိကာရာမောတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမော. သုတ္တန္တိကဂဏာဒီသု ပန ဂဏေသု အတ္တနော ဝါ ပရိသာသင်္ခါတေ ဂဏေ ရမတီတိ ဂဏာရာမော. ပဝိဝေကေတိ ကာယဝိဝေကေ. စိတ္တဿ နိမိတ္တန္တိ သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တဿ နိမိတ္တံ သမာဓိဝိပဿနာကာရံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ. သမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိဉ္စေဝ ဖလသမာဓိဉ္စ. သံယောဇနာနီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ. နိဗ္ဗာနန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ.

68. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'සංගණිකාරාමෝ' යනු පිරිස හා එක්ව විසීමට ඇලුම් කරන්නායි. සූත්‍රන්ත ගණ ආදියේ හෝ තමාගේම පිරිසෙහි හෝ ඇලුම් කරන බැවින් ඔහු 'ගණාරාම' නම් වේ. 'පවිවේකේ' යනු කාය විවේකයයි. 'චිත්තස්ස නිමිත්තං' යනු සමාධි විපස්සනා චිත්තයට හේතු වූ සමාධි විපස්සනා ආකාරයයි. 'සම්මාදිට්ඨිං' යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨියයි. 'සමාධිං' යනු මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධියයි. 'සංයෝජනානි' යනු දස සංයෝජනයන්ය. 'නිබ්බානං' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ පරිනිර්වාණයයි.

၅. ဒေဝတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දේවතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၉. ပဉ္စမေ သောဝစဿတာတိ သုဗ္ဗစဘာဝေါ. ကလျာဏမိတ္တတာတိ သုစိမိတ္တတာ. သတ္ထုဂါရဝေါတိ သတ္ထရိ ဂါရဝယုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

69. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'සෝවචස්සතා' යනු කීකරු බවයි. 'කල්‍යාණමිත්තතා' යනු යහපත් මිතුරන් ඇති බවයි. 'සත්ථුගාරවෝ' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සම්පන්න වීමයි. මේ ක්‍රමය සියලු පදයන්හි දත යුතුය.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၀. ဆဋ္ဌေ [Pg.138] န သန္တေနာတိ ပစ္စနီကကိလေသေဟိ အဝူပသန္တေန. န ပဏီတေနာတိ န အတပ္ပကေန. န ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေနာတိ ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ အလဒ္ဓေန အပ္ပတ္တေန. န ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတေနာတိ န ဧကဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတေန.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'න සන්තේන' යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන්ගෙන් නොසන්සුන් වූ තැනැත්තායි. 'න පණීතේන' යනු තෘප්තිමත් නොවන හෙවත් උතුම් නොවන ස්වභාවයයි. 'න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධේන' යනු කෙලෙස් සන්සිඳීමක් නොලැබූ, එයට පත් නොවූ බවයි. 'න ඒකෝදිබ්භාවාධිගතේන' යනු සිතේ ඒකාග්‍ර බවකට පත් නොවූ බවයි.

၇. သက္ခိဘဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සක්ඛිභබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၁. သတ္တမေ တတြ တတြာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသေသေ. သက္ခိဘဗ္ဗတန္တိ ပစ္စက္ခဘာဝံ. အာယတနေတိ ကာရဏေ. ဟာနဘာဂိယာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၉) သံဝဏ္ဏိတာ. အသက္ကစ္စကာရီတိ န သုကတကာရီ, န အာဒရကာရီ. အသပ္ပာယကာရီတိ န သပ္ပာယကာရီ, န ဥပကာရဘူတဓမ္မကာရီ.

71. සත්වන සූත්‍රයෙහි: 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු ඒ ඒ විශේෂිත ධර්මයන්හි යන්නයි. 'සක්ඛිභබ්බතං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ බවට පත්වීමයි. 'ආයතනේ' යනු හේතුවෙහි යන්නයි. 'හානභාගීය' ආදී කොටස් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'අසක්කච්චකාරී' යනු මැනවින් කටයුතු නොකරන, ගෞරවයෙන් කටයුතු නොකරන බවයි. 'අසප්පායකාරී' යනු සුදුසු දේ නොකරන, උපකාරී වන සත්‍ය ධර්මයෙහි නොයෙදෙන බවයි.

၈. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. බල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၂. အဋ္ဌမေ ဗလတန္တိ ဗလဘာဝံ ထာမဘာဝံ. အသာတစ္စကာရီတိ န သတတကာရီ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

72. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'බලතං' යනු බලවත් බව හා ශක්තිමත් බවයි. 'අසාතච්චකාරී' යනු අඛණ්ඩව (නිරන්තරයෙන්) කටයුතු නොකරන්නායි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

၉-၁၀. တဇ္ဈာနသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. තජ්ඣාන සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාවයි.

၇၃-၇၄. နဝမေ န ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတီတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အာဒီနဝေါ န ယထာသဘာဝတော ဈာနပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတိ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

73-74. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'න යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨෝ හෝති' යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන්හි ඇති ආදීනවයන් පවතින සැටියෙන්ම ධ්‍යාන ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් නොදක්නා ලද බවයි. දසවන සූත්‍රයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

සත්වන දේවතා වර්ගයයි.

၈. အရဟတ္တဝဂ္ဂေါ

8. අරහත්ත වර්ගය.

၁. ဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၅. အဋ္ဌမဿ ပဌမေ သဝိဃာတန္တိ သဥပဃာတံ သောပဒ္ဒဝံ. သပရိဠာဟန္တိ ကာယိကစေတသိကေန ပရိဠာဟေန သပရိဠာဟံ. ပါဋိကင်္ခါတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ အဝဿံဘာဝိနီ.

75. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'සවිඝාතං' යනු පීඩාව සහිත වූ, උපද්‍රව සහිත වූ බවයි. 'සපරිළාහං' යනු කායික හා චෛතසික දැවිල්ල (පීඩාව) සහිත වූ බවයි. 'පාටිකංඛා' යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු හෙවත් ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නකි.

၂. အရဟတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අරහත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၆. ဒုတိယေ [Pg.139] မာနန္တိ ဇာတိအာဒီဟိ မညနံ. ဩမာနန္တိ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနံ. အတိမာနန္တိ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တံ အစ္စုဏ္ဏတိမာနံ. အဓိမာနန္တိ အဓိဂတမာနံ. ထမ္ဘန္တိ ကောဓမာနေဟိ ထဒ္ဓဘာဝံ. အတိနိပါတန္တိ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနံ.

76. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'මානං' යනු ජාතිය ආදියෙන් ඇතිවන මානයයි. 'ඕමානං' යනු 'මම හීන වෙමි' යැයි සිතන මානයයි. 'අතිමානං' යනු සීමාව ඉක්මවා පවතින අධික මානයයි. 'අධිමානං' යනු නොලැබූ ගුණ ලැබූ බව සිතන මානයයි. 'ථම්භං' යනු ක්‍රෝධය හා මානය නිසා ඇතිවන තද ගතියයි. 'අතිනිපාතං' යනු හීනයෙකු විසින් 'මම හීනයෙක්මි' යි සිතන මානයයි.

၃. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උත්තරිමනුස්සධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၇. တတိယေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသန္တိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ သမတ္ထံ ဉာဏဒဿနဝိသေသံ, စတ္တာရော မဂ္ဂေ စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ အတ္ထော. ကုဟနန္တိ တိဝိဓံ ကုဟနဝတ္ထုံ. လပနန္တိ လာဘတ္ထိကတာယ ဥက္ခိပိတွာ အဝက္ခိပိတွာ ဝါ လပနံ.

77. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'උත්තරිමනුස්සධම්මා' යනු සාමාන්‍ය මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට (දස කුසලයට) වඩා උසස් වූ ධර්මයන්ය. 'අලමරියඤාණදස්සනවිසේසං' යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් වූ විශේෂ ඥාන දර්ශනයයි, මෙහි අර්ථය සතර මග හා සතර ඵලයයි. 'කුහනං' යනු තෙවැදෑරුම් වංචනික (කුහක) ස්වභාවයන්ය. 'ලපනං' යනු ලාභ ප්‍රයෝජන තකා දායකයන් හුවා දක්වමින් හෝ පහත් කරමින් කතා කිරීමයි.

၄. သုခသောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සුඛසෝමනස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၈. စတုတ္ထေ ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတီတိ ကာရဏဉ္စဿ ပရိပုဏ္ဏံ ပဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ. ဓမ္မာရာမောတိ ဓမ္မေ ရတိံ ဝိန္ဒတိ. ဘာဝနာယ ရမတိ, ဘာဝေန္တော ဝါ ရမတီတိ ဘာဝနာရာမော. ပဟာနေ ရမတိ, ပဇဟန္တော ဝါ ရမတီတိ ပဟာနာရာမော. တိဝိဓေ ပဝိဝေကေ ရမတီတိ ပဝိဝေကာရာမော. အဗျာပဇ္ဈေ နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေ ရမတီတိ အဗျာပဇ္ဈာရာမော. နိပ္ပပဉ္စသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ရမတီတိ နိပ္ပပဉ္စာရာမော.

78. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'යෝනි චස්ස ආරද්ධා හෝති' යනු ඔහු විසින් නිවැරදි හේතුව මැනවින් සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ වෙයි. 'ධම්මාරාමෝ' යනු ධර්මයෙහි ඇලී වසන බවයි. භාවනාවෙහි ඇලෙන බැවින් හෝ භාවනා කරමින් ඇලෙන බැවින් 'භාවනාරාම' නම් වේ. ප්‍රහාණයෙහි ඇලෙන බැවින් හෝ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරමින් ඇලෙන බැවින් 'පහානාරාම' නම් වේ. තෙවැදෑරුම් විවේකයෙහි ඇලෙන බැවින් 'පවිවේකාරාම' නම් වේ. අව්‍යාපජ්ජය හෙවත් නිදුක් බවෙහි ඇලෙන බැවින් 'අව්‍යාපජ්ජාරාම' නම් වේ. නිප්පපඤ්ච නම් වූ නිර්වාණයෙහි ඇලෙන බැවින් 'නිප්පපඤ්චාරාම' නම් වේ.

၅. အဓိဂမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අධිගම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၉. ပဉ္စမေ န အာယကုသလောတိ န အာဂမနကုသလော. န အပါယကုသလောတိ န အပဂမနကုသလော. ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ. န အာရက္ခတီတိ န ရက္ခတိ.

79. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'න ආයකුසලෝ' යනු කුසල අකුසලයන්ගේ පැමිණීම (හේතුන්) ගැන දක්ෂ නොවන බවයි. 'න අපායකුසලෝ' යනු කුසල අකුසලයන්ගෙන් මිදීම ගැන දක්ෂ නොවන බවයි. 'ඡන්දං' යනු යහපත් දෙය කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'න ආරක්ඛති' යනු ආරක්ෂා නොකිරීමයි.

၆. မဟန္တတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහන්තත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၀. ဆဋ္ဌေ အာလောကဗဟုလောတိ ဉာဏာလောကဗဟုလော. ယောဂဗဟုလောတိ ယောဂေ ဗဟုလံ ကရောတိ. ဝေဒဗဟုလောတိ ပီတိပါမောဇ္ဇဗဟုလော. အသန္တုဋ္ဌိဗဟုလောတိ ကုသလဓမ္မေသု အသန္တုဋ္ဌော. အနိက္ခိတ္တဓုရောတိ အဋ္ဌပိတဓုရော ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ဥတ္တရိ စ ပတာရေတီတိ သမ္ပတိ စ ဥတ္တရိဉ္စ ဝီရိယံ ကရောတေဝ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

80. හයවැනි සූත්‍රයේ 'ආලෝකබහුලෝ' යනු ප්‍රඥා නැමැති ආලෝකය බහුල කොට ඇති බවයි. 'යෝගබහුලෝ' යනු වීර්යයෙහි බහුලව යෙදෙන බවයි. 'වේදබහුලෝ' යනු ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය බහුල වූ බවයි. 'අසන්තුට්ඨිබහුලෝ' යනු කුසල් දහම්හි අතෘප්තිමත් බවයි (තව තවත් කුසල් කිරීමට කැමති බවයි). 'අනික්ඛිත්තධුරෝ' යනු බහා නොතැබූ බරක් (වගකීමක්) ඇත්තා වූ, දැඩිව ගත් වීර්යය ඇත්තා වූ බවයි. 'උත්තරි ච පතාරේති' යනු පවතින තත්ත්වයට වඩා වැඩියෙන් ද වීර්යය කරයි යන අර්ථයයි. හත්වැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

၈-၁၀. ဒုတိယနိရယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. දුතිය නිරය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၈၂-၈၄. အဋ္ဌမေ [Pg.140] ပဂဗ္ဘောတိ ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. နဝမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဒသမေ ဝိဃာတဝါတိ မဟိစ္ဆတံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေန လောဘဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

82-84. අටවැනි සූත්‍රයේ 'පගබ්භෝ' යනු කායික අසංවරකම් ආදියෙන් යුක්ත වූ බවයි. නවවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. දසවැනි සූත්‍රයේ 'විඝාතවා' යනු මහා අභිලාෂයන් (මහේච්ඡතාව) නිසා උපන් ලෝභය නැමැති දුකෙන් පීඩිත වූ බවයි. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

အရဟတ္တဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

අටවැනි අරහත්ත වර්ගයයි.

၉. သီတိဝဂ္ဂေါ

9. සීති වර්ගය

၁. သီတိဘာဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීතිභාව සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၅. နဝမဿ ပဌမေ သီတိဘာဝန္တိ သီတလဘာဝံ. ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ နိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗန္တိအာဒီသု ဥဒ္ဓစ္စသမယေ စိတ္တံ သမာဓိနာ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ နာမ, ကောသဇ္ဇာနုပတိတကာလေ ဝီရိယေန ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ နာမ, နိရဿာဒဂတကာလေ သမာဓိနာ သမ္ပဟံသိတဗ္ဗံ နာမ, သမပ္ပဝတ္တကာလေ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗံ နာမ.

85. නවවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සීතිභාවං' යනු ශීතල වූ (ශාන්ත වූ) ස්වභාවයයි. 'යස්මිං සමයේ චිත්තං නිග්ගහිතබ්බං' යනාදී තන්හි, සිතේ විසිරුණු (උද්ධච්ච) අවස්ථාවන්හිදී සමාධියෙන් සිත දමනය කළ යුතුය. කුසීත බවට පත් වූ කල්හි වීර්යයෙන් සිත දැඩිව අල්වා ගත යුතුය. රසයක් නොමැති (උනන්දුවක් නැති) අවස්ථාවක සමාධියෙන් සිත සතුටු කළ යුතුය. සිත සමබරව පවතින කල්හි බොජ්ඣංග උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගත විය යුතුය.

၂. အာဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ආවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၆. ဒုတိယေ ကမ္မာဝရဏတာယာတိ ပဉ္စာနန္တရိယကမ္မေဟိ. ကိလေသာဝရဏတာယာတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ. ဝိပါကာဝရဏတာယာတိ အကုသလဝိပါကပဋိသန္ဓိယာ ဝါ ကုသလဝိပါကေဟိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဝါတိ.

86. දෙවැනි සූත්‍රයේ 'කම්මාවරණතායා' යනු පංචානන්තරිය කර්මයන් නිසාය. 'කිලේසාවරණතායා' යනු නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිය නිසාය. 'විපාකාවරණතායා' යනු අකුසල විපාක ප්‍රතිසන්ධිය හෝ කුසල විපාකයන්හි වුවද අහේතුක හෝ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය නිසාය.

၄-၅. သုဿူသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. සුස්සූසති සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၈၈-၈၉. စတုတ္ထေ အနတ္ထန္တိ အဝဍ္ဎိံ. အတ္ထံ ရိဉ္စတီတိ ဝဍ္ဎိအတ္ထံ ဆဍ္ဍေတိ. အနနုလောမိကာယာတိ သာသနဿ အနနုလောမိကာယ. ပဉ္စမေ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ.

88-89. හතරවැනි සූත්‍රයේ 'අනත්ථං' යනු වැඩක් නොවන දෙයයි (අවෘද්ධියයි). 'අත්ථං රිඤ්චති' යනු දියුණුව හෙවත් යහපත අත්හරියි යන්නයි. 'අනනුලෝමිකායා' යනු ශාසනයට අනුකූල නොවන බවයි. පස්වැනි සූත්‍රයේ 'දිට්ඨිසම්පදං' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි.

၈-၁၁. အဘဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

8-11. අභබ්බට්ඨාන සූත්‍ර හතරේ වර්ණනාව

၉၂-၉၅. အဋ္ဌမေ အနာဂမနီယံ ဝတ္ထုန္တိ အနုပဂန္တဗ္ဗံ ကာရဏံ, ပဉ္စန္နံ ဝေရာနံ ဒွါသဋ္ဌိယာ စ ဒိဋ္ဌိဂတာနမေတံ အဓိဝစနံ. အဋ္ဌမံ ဘဝန္တိ ကာမာဝစရေ အဋ္ဌမံ ပဋိသန္ဓိံ. နဝမေ ကောတူဟလမင်္ဂလေနာတိ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန[Pg.141]. ဒသမေ သယံကတန္တိအာဒီနိ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တာနိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ အဟေတုနိဗ္ဗတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

92-95. අටවැනි සූත්‍රයේ 'අනාගමනීයං වත්ථුං' යනු නොපැමිණිය යුතු කාරණයයි. මෙය පංච වෛරයන්ට සහ සැට දෙකක් වූ මිත්‍යා දෘෂ්ටීන්ට නමකි. 'අට්ඨමං භවං' යනු කාම ලෝකයෙහි අටවැනි ප්‍රතිසන්ධියකි. නවවැනි සූත්‍රයේ 'කෝතූහලමංගලේන' යනු දිට්ඨ, සුත, මුත යන මංගල සම්මතයන් කෙරෙහි ඇදහීමයි. දසවැනි සූත්‍රයේ 'සයංකතං' යනාදිය ආත්ම දෘෂ්ටිය වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. 'අධිච්චසමුප්පන්නං' යනු හේතුවක් නොමැතිව හටගත් දෙයයි. ඉතිරි සියල්ල අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

သီတိဝဂ္ဂေါ နဝမော.

නවවැනි සීති වර්ගයයි.

၁၀. အာနိသံသဝဂ္ဂေါ

10. ආනිසංස වර්ගය

၁-၂. ပါတုဘာဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පාතුභාව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၉၆-၉၇. ဒသမဿ ပဌမေ အရိယာယတနေတိ မဇ္ဈိမဒေသေ. ဣန္ဒြိယာနန္တိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ. ဒုတိယေ သဒ္ဓမ္မနိယတောတိ သာသနသဒ္ဓမ္မေ နိယတော. အသာဓာရဏေနာတိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အသာဓာရဏေန.

96-97. දසවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අරියායතනේ' යනු මධ්‍ය දේශයයි. 'ඉන්ද්‍රියානං' යනු මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ටය. දෙවැනි සූත්‍රයේ 'සද්ධම්මනියතෝ' යනු ශාසන සද්ධර්මයෙහි ස්ථාවර වූ බවයි. 'අසාධාරණේන' යනු පෘථග්ජනයන් හා පොදු නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බවයි.

၇. အနဝတ္ထိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අනවත්ථිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၂. သတ္တမေ အနောဓိံ ကရိတွာတိ ‘‘ဧတ္တကာဝ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, န ဣတော ပရေ’’တိ ဧဝံ သီမံ မရိယာဒံ အကတွာ. အနဝတ္ထိတာတိ အဝတ္ထိတာယ ရဟိတာ, ဘိဇ္ဇမာနာဝ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟိဿန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗလောကေတိ သကလေ တေဓာတုကေ. သာမညေနာတိ သမဏဘာဝေန, အရိယမဂ္ဂေနာတိ အတ္ထော.

102. හත්වැනි සූත්‍රයේ 'අනෝධිං කරිත්වා' යනු 'මේ තාක් සංස්කාරයන් අනිත්‍යය, මින් එහා ඒවා එසේ නොවේ' යැයි සීමාවක් හෝ මායිමක් නොකොට යන අර්ථයයි. 'අනවත්ථිතා' යනු ස්ථාවර බවක් නොමැති, බිඳී යන ස්වභාවයෙන්ම පවතින යන අර්ථයයි. 'සබ්බලෝකේ' යනු සමස්ත ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙහිය. 'සාමඤ්ඤේන' යනු ශ්‍රමණ භාවයෙන් හෙවත් ආර්ය මාර්ගයෙන් යන අර්ථයයි.

၈. ဥက္ခိတ္တာသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උක්ඛිත්තාසික සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၃. အဋ္ဌမေ မေတ္တာဝတာယာတိ မေတ္တာယုတ္တာယ ပါရိစရိယာယ. သတ္တ ဟိ သေခါ တထာဂတံ မေတ္တာဝတာယ ပရိစရန္တိ, ခီဏာသဝေါ ပရိစိဏ္ဏသတ္ထုကော.

103. අටවැනි සූත්‍රයේ 'මෙත්තාවතායා' යනු මෙත් සිතින් යුත් උපස්ථානයෙන් (සේවයෙන්) යන අර්ථයයි. සේඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනා තථාගතයන් වහන්සේට මෙත් සිතින් යුත් සේවයෙන් උපස්ථාන කරති. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ වනාහි ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කර අවසන් වූ (පරිචිණ්ණසත්ථුක) කෙනෙකි.

၉. အတမ္မယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අතම්මය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၄. နဝမေ အတမ္မယောတိ တမ္မယာ ဝုစ္စန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော, တာဟိ ရဟိတော. အဟံကာရာတိ အဟံကာရဒိဋ္ဌိ. မမံကာရာတိ မမံကာရတဏှာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

104. නවවැනි සූත්‍රයේ 'අතම්මයෝ' යන මෙහි තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය 'තම්මයා' ලෙස හැඳින්වේ. එයින් තොර වූයේ 'අතම්මයෝ' නමි. 'අහංකාරා' යනු 'මම' යන දෘෂ්ටියයි. 'මමංකාරා' යනු 'මගේ' යන තණ්හාවයි. ඉතිරි සියල්ල අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

အာနိသံသဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

දසවැනි ආනිසංස වර්ගයයි.

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

දෙවැනි පණ්ණාසකය නිමාවිය.

၁၁. တိကဝဂ္ဂေါ

11. ටික වර්ගය

၁. ရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. රාග සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၇. ဧကာဒသမဿ [Pg.142] ပဌမေ အသုဘာတိ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ. မေတ္တာတိ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ပညာတိ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ.

107. එකොළොස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අසුභා' යනු අසුභ කර්මස්ථානයයි. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයයි. 'පඤ්ඤා' යනු විදර්ශනාව හා යුක්ත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවයි.

၆. အဿာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අස්සාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၂. ဆဋ္ဌေ အဿာဒဒိဋ္ဌီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌီတိ အတ္တာနံ အနုဂတာ ဝီသတိဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဒွါသဋ္ဌိဝိဓာပိ ဒိဋ္ဌိ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိကာ ဝါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, ကမ္မဿကတဉာဏံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ.

112. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අස්සාද දිට්ඨි' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'අත්තානුදිට්ඨි' යනු තමා (ස්කන්ධ) අනුව ගිය, වස්තු විස්සකින් යුත් සක්කාය දෘෂ්ටියයි. 'මිච්ඡා දිට්ඨි' යනු හැට දෙවැදෑරුම් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු මාර්ග සම්මා දෘෂ්ටියයි. නැතහොත්, 'දීමෙහි විපාක නැත' යනාදී වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා වෙනස් වූ, කර්මස්සකතා ඥානය සම්මා දෘෂ්ටියයි.

၇. အရတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අරති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၃. သတ္တမေ အဓမ္မစရိယာတိ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ.

113. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'අධම්මචරියා' යනු දස අකුසල කර්මපථයන් ය.

၁၀. ဥဒ္ဓစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උද්ධච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၆. ဒသမေ အသံဝရောတိ အနဓိဝါသကဘာဝေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

116. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අසංවරෝ' යනු (ඉවසීමක් නැති බැවින්) දරාගත නොහැකි බවයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

တိကဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

එකොළොස්වැනි තික වර්ගයයි.

၁၂. သာမညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

12. සාමඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාවයි.

၁၁၉-၁၂၁. ဣတော ပရေသု တပုဿောတိ ဒွေဝါစိကုပါသကော. တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတောတိ ဗုဒ္ဓဂုဏေသု ပတိဋ္ဌိတစိတ္တော ပဟီနကင်္ခေါ. အမတံ အဒ္ဒသာတိ အမတဒ္ဒသော. အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန လောကုတ္တရသီလေန. ဉာဏေနာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန. ဝိမုတ္တိယာတိ သေခဖလဝိမုတ္တိယာ[Pg.143]. တဝကဏ္ဏိကောတိ ဧဝံနာမကော ဂဟပတိ. တပကဏ္ဏိကောတိပိ ပါဠိ.

119-121. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ඇති පදයන්හි - 'තපුස්ස' යනු ද්විවාචික උපාසකයාය. 'තථාගතේ නිට්ඨංගතෝ' යනු බුදුගුණ කෙරෙහි පිහිටි සිත් ඇති, පහ වූ සැක ඇති තැනැත්තායි. 'අමතං අද්දසා' යනු අමෘත මහා නිර්වාණය දුටු බැවින් 'අමතද්දස' නම් වේ. 'අරියේනා' යනු නිදොස් වූ ලෝකෝත්තර සීලයෙනි. 'ඤාණේනා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයෙනි. 'විමුත්තියා' යනු ශෛක්ෂ ඵල විමුක්තියෙනි. 'තවකණ්ණිකෝ' යනු එම නම ඇති ගෘහපතියාය. 'තපකණ්ණිකෝ' කියා ද පාළියෙහි ඇත.

၂၄. ရာဂပေယျာလဝဏ္ဏနာ

24. රාග පෙය්‍යාල වර්ණනාවයි.

၁၄၀. ရာဂဿာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

140. 'රාගස්ස' යනු පංච කාමගුණයන්හි ඇලුණු රාගයයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ဆက္ကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡක්ක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි,

သတ္တကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

සත්තක නිපාත අටුවාව.

ပဏ္ဏာသကံ

පණ්ණාසකය.

၁. ဓနဝဂ္ဂေါ

1. ධන වර්ගය.

၁-၅. ပဌမပိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. ප්‍රථම පිය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁-၅. သတ္တကနိပါတဿ [Pg.145] ပဌမေ အနဝညတ္တိကာမောတိ အဘိညာတဘာဝကာမော. တတိယေ ယောနိသော ဝိစိနေ ဓမ္မန္တိ ဥပါယေန စတုသစ္စဓမ္မံ ဝိစိနာတိ. ပညာယတ္ထံ ဝိပဿတီတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သစ္စဓမ္မံ ဝိပဿတိ. ပဇ္ဇောတဿေဝါတိ ဒီပဿေဝ. ဝိမောက္ခော ဟောတိ စေတသောတိ တဿ ဣမေဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတဿ ခီဏာသဝဿ ဒီပနိဗ္ဗာနံ ဝိယ စရိမကစိတ္တဿ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ ဝိမောက္ခော ဟောတိ, ဂတဋ္ဌာနံ န ပညာယတိ. စတုတ္ထေ သဒ္ဓေါ ဟောတီတိအာဒီနိ ပဉ္စကနိပါတေ ဝဏ္ဏိတာနေဝ. ပဉ္စမေ ဓနာနီတိ အဒါလိဒ္ဒိယကရဏဋ္ဌေန ဓနာနိ.

1-5. සත්තක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අනවඤ්ඤත්තිකාමෝ' යනු (තමා ගැන) අන්‍යයන් නොදන්නා බව කැමති වීමයි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'යෝනිසෝ විචිනේ ධම්මං' යනු උපායශීලීව සිවුසච්ච ධර්මය විමසීමයි. 'පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතී' යනු විපස්සනා සහගත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සත්‍ය ධර්මය දකින බවයි. 'පජ්ජෝතස්සේව' යනු පහනක නිවී යාම මෙනි. 'විමොක්ඛෝ හෝති චේතසෝ' යනු මෙම බලයන්ගෙන් යුත් ඒ රහතන් වහන්සේට පහනක් නිවී යන්නාක් මෙන් අවසාන චුති සිත වස්තු අරමුණු කෙරෙන් මිදීම සිදුවේ, ගිය තැනක් පැන නොනැඟේ. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි 'සද්ධෝ හෝති' යනාදිය පංචක නිපාතයෙහි විස්තර කර ඇත. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ධනානි' යනු දිළිඳු බව නැති කරන අර්ථයෙන් 'ධන' නම් වේ.

၇. ဥဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. උග්ග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇. သတ္တမေ ဥဂ္ဂေါ ရာဇမဟာမတ္တောတိ ပသေနဒိကောသလဿ မဟာအမစ္စော. ဥပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဥပသင်္ကမိ. အဍ္ဎောတိ နိဓာနဂတေန ဓနေန အဍ္ဎော. မိဂါရော ရောဟဏေယျောတိ ရောဟဏသေဋ္ဌိနော နတ္တာရံ မိဂါရသေဋ္ဌိံ သန္ဓာယေဝမာဟ. မဟဒ္ဓနောတိ ဝဠဉ္ဇနဓနေန မဟဒ္ဓနော. မဟာဘောဂေါတိ ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍဿ မဟန္တတာယ မဟာဘောဂေါ. ဟိရညဿာတိ သုဝဏ္ဏဿေဝ. သုဝဏ္ဏာမေဝ ဟိဿ ကောဋိသင်္ချံ အဟောသိ. ရူပိယဿာတိ သေသဿ တဋ္ဋကသရကအတ္ထရဏပါဝုရဏာဒိနော ပရိဘောဂပရိက္ခာရဿ ပမာဏသင်္ခါနေ ဝါဒေါယေဝ နတ္ထိ.

7. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'උග්ගෝ රාජමහාමත්තෝ' යනු පසේනදී කොසොල් රජුගේ මහා අමාත්‍යවරයායි. 'උපසංකමී' යනු උදය ආහාරය වැළඳීමෙන් පසු පැමිණීමයි. 'අඩ්ඪෝ' යනු භූමියෙහි නිදන් කළ ධනයෙන් පොහොසත් බවයි. 'මිගාරෝ රොහණෙය්යෝ' යනු රොහණ සිටුතුමාගේ මුනුබුරා වූ මිගාර සිටුතුමා අරභයා මෙසේ පවසන ලදී. 'මහද්ධනෝ' යනු දිනපතා පරිභෝජනය කරන ධනයෙන් යුක්ත බවයි. 'මහාභෝගෝ' යනු උපභෝග පරිභෝග භාණ්ඩයන්ගේ බහුලත්වය නිසා මහා භෝග ඇත්තෙකු වීමයි. 'හිරඤ්ඤස්ස' යනු රන්මය. ඔහුට කෝටි ගණන් රන් තිබුණි. 'රූපියස්ස' යනු රන් හැර ඉතිරි තැටි, කෝප්ප, ඇතිරිලි, පොරෝනා ආදී පරිභෝජන උපකරණ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කියා නිම කළ නොහැක.

၈. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈. အဋ္ဌမေ [Pg.146] အနုနယသံယောဇနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနံ. သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

8. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අනුනය සංයෝජනං' යනු කාමරාග සංයෝජනයයි. මේ සියල්ල බැඳ තබන අර්ථයෙන් 'සංයෝජන' යයි දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ම පවසන ලදී. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဓနဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු ධන වර්ගයයි.

၂. အနုသယဝဂ္ဂေါ

2. අනුසය වර්ගය.

၃. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කුල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃. ဒုတိယဿ တတိယေ နာလန္တိ န ယုတ္တံ နာနုစ္ဆဝိကံ. န မနာပေနာတိ န မနမှိ အပ္ပနကေန အာကာရေန နိသိန္နာသနတော ပစ္စုဋ္ဌေန္တိ, အနာဒရမေဝ ဒဿေန္တိ. သန္တမဿ ပရိဂုဟန္တီတိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒေယျဓမ္မံ ဧတဿ နိဂုဟန္တိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ. အသက္ကစ္စံ ဒေန္တိ နော သက္ကစ္စန္တိ လူခံ ဝါ ဟောတု ပဏီတံ ဝါ, အသဟတ္ထာ အစိတ္တီကာရေန ဒေန္တိ, နော စိတ္တီကာရေန.

13. දෙවැනි වර්ගයේ තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'නාලං' යනු නුසුදුසු වූ, නොගැලපෙන බවයි. 'න මනාපේන' යනු සිතෙහි ස්වල්ප වූ හෝ පැහැදීමකින් තොරව අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් නොකිරීමයි, නොසැලකිලිමත් බව පෙන්වීමයි. 'සන්තමස්ස පරිගුහන්ති' යනු පවතින දෙය පවා සඟවා තබමින් ඔහුට දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අසක්කච්චං දෙන්ති නෝ සක්කච්චං' යනු රළු දෙයක් හෝ ප්‍රණීත දෙයක් හෝ වේවා, ස්වකීය දෑතින් නොදී, ගෞරවයක් නොමැතිව දීමයි, ගෞරවයෙන් යුතුව නොදීමයි.

၄. ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පුද්ගල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄. စတုတ္ထေ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော, အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော. သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. ပါဠိ ပနေတ္ထ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈) ဧဝံ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ.

14. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'උභතෝභාගවිමුත්තෝ' යනු කොටස් දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තායි. එනම් අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කයට වඩාත් මිදුණු සහ මාර්ග ඥානයෙන් නාම කයෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. ඔහු අරූප සමාපත්ති හතරෙන් එකකින් නැගිට සංස්කාරයන් විමසා අර්හත්වයට පත් පුද්ගලයන් සිව්දෙනා සහ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට අර්හත්වයට පත් අනාගාමී පුද්ගලයා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙහි පාළිය වනාහි - "කවර පුද්ගලයෙක් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට වෙසෙයි, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී යයි" යනුවෙන් අෂ්ට විමොක්ෂලාභී පුද්ගලයා වශයෙන් පැමිණ ඇත.

ပညာယ ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တော. သော သုက္ခဝိပဿကော, စတူဟိ ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ဣမေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. ပါဠိ ပနေတ္ထ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတာ. ယထာဟ – ‘‘န ဟေဝ ခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ [Pg.147] စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တော’’တိ.

ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු බැවින් 'ප්‍රඥාවිමුක්ත' නම් වේ. ඔහු ශුෂ්ක විදර්ශක පුද්ගලයා සහ ධ්‍යාන සතරින් නැගිට අර්හත්වයට පත් පුද්ගලයන් සිව්දෙනා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙහි පාළිය වනාහි අෂ්ට විමොක්ෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අනුසාරයෙන් පැමිණ ඇත. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - "අෂ්ට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට නොවෙසෙයි, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී යයි. මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥාවිමුක්ත යයි කියනු ලැබේ."

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကတောတိ ကာယသက္ခီ. သော ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ. သော သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကာယသက္ခီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈).

ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබා ගැනීමෙන් පසු නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ හෙයින් ‘කායසක්ඛී’ (කයින් සාක්ෂි දරන්නා) නම් වේ. ඔහු පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබයි, පසුව නිරෝධය වූ නිවන සාක්ෂාත් කරයි. ඔහු සෝතාපත්ති ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ පටන් අර්හත් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා වූ අවස්ථා හයක පසුවන්නෙක් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි, ප්‍රඥාවෙන් ද දැක ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරයි. මේ පුද්ගලයා කායසක්ඛී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක.

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တတြိဒံ သင်္ခေပလက္ခဏံ – ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ, သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ ဝိဒိတံ သစ္ဆိကတံ ဖုသိတံ ပညာယာတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ဝိတ္ထာရတော ပန သောပိ ကာယသက္ခီ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ ပညာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော’’တိ.

සම්මා දිට්ඨියෙන් නිවනට පැමිණි බැවින් ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ නම් වේ. මෙහි කෙටි ලක්ෂණය නම් - සංඛාරයෝ දුක්ය, නිරෝධය (නිවන) සැපය යන වග ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නා ලද, දක්නා ලද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද බැවින් දිට්ඨිප්පත්ත නම් වේ. විස්තර වශයෙන් ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ‘මෙය දුක යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි... ‘මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි, තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ ධර්මයන් ඔහු ප්‍රඥාවෙන් දකියි, ප්‍රඥාවෙන් හැසිරෙයි... මේ පුද්ගලයා දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක.

သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. သောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ ပညာယ…ပေ… နော စ ခေါ ယထာဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ. ဧတဿ ဟိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယ ဩကပ္ပေန္တဿ ဝိယ အဓိမုစ္စန္တဿ ဝိယ စ ကိလေသက္ခယော ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ သူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ. တသ္မာ ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ န ဟောတိ, အသိ သီဃံ န ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝတရော ဝါယာမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ. ယထာ ပန သုနိသိတေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ [Pg.148] န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ပညာဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ශ්‍රද්ධාවෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘සද්ධා විමුත්ත’ නම් වේ. ඔහු ද පෙර කී ක්‍රමයට ම සය වැදෑරුම් වේ. එබැවින් “මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ‘මෙය දුක යැයි’ යථාභූතව දැනගනියි... ප්‍රඥාවෙන් දකියි, නමුත් දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයා හා සමාන නොවේ. මේ පුද්ගලයා සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ” යැයි වදාළ සේක. මෙම සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයාට පූර්වභාග මාර්ග ක්ෂණයෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇතිකරගන්නා සේ කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදුවන අතර, දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයාට පූර්වභාග මාර්ග ක්ෂණයෙහි කෙලෙස් සිඳින ඥානය තියුණු හා නිර්භීත ලෙස ක්‍රියා කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, මඳක්වත් මුවහත් නැති කඩුවකින් කෙසෙල් ගසක් කපන විට කැපුණු තැන සිනිඳු නොවන සේත්, කඩුව වේගයෙන් නොයන සේත්, ශබ්දය ඇසෙන සේත්, දැඩි වෙහෙසක් ගත යුතු සේත්, සද්ධා විමුත්තයාගේ පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව එබඳු ය. මැනවින් මුවහත් කළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන විට කැපුණු තැන සිනිඳු වන සේත්, කඩුව වේගයෙන් යන සේත්, ශබ්දයක් නොඇසෙන සේත්, දැඩි වෙහෙසක් අවශ්‍ය නොවන සේත්, පඤ්ඤා විමුත්තයාගේ පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව එබඳු බව දත යුතුය.

ဓမ္မံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ဓမ္မောတိ ပညာ, ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါနုသာရိမှိပိ ဧသေဝ နယော. ဥဘောပေတေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈). အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၇၁, ၈၈၉) ပညာဘာဝနာဓိကာရေ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

ධර්මය හෙවත් ප්‍රඥාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ධර්මය යනු ප්‍රඥාවයි, ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගෙන මාර්ගය වඩන බව මෙහි අර්ථයයි. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මොවුන් දෙදෙනාම සෝතාපත්ති මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ ම වෙති. “යම් පුද්ගලයෙකුගේ සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ප්‍රඥාව මූලික කරගෙන ආර්ය මාර්ගය වඩයි ද, ඔහු ධම්මානුසාරී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා පිළිපන් කල්හි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ශ්‍රද්ධාව මූලික කරගෙන ආර්ය මාර්ගය වඩයි ද, ඔහු සද්ධානුසාරී නම් වේ” යැයි වදාරන ලදී. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් උභතෝභාග විමුක්ත ආදී කථා විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්‍රඥා භාවනා අධිකාරයෙහි වදාරා ඇත. එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ම මෙය තේරුම් ගත යුතුය.

၅. ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උදකූපම සූත්‍ර වර්ණනාව (දිය උපමා සූත්‍රයේ විස්තරය)

၁၅. ပဉ္စမေ ဥဒကူပမာတိ နိမုဇ္ဇနာဒိအာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကေန ဥပမိတာ. သကိံ နိမုဂ္ဂေါတိ ဧကဝါရမေဝ နိမုဂ္ဂေါ. ဧကန္တကာဠကေဟီတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥမ္မုဇ္ဇတီတိ ဥဋ္ဌဟတိ. သာဓူတိ သောဘနာ ဘဒ္ဒကာ. ဟာယတိယေဝါတိ စင်္ကဝါရေ အာသိတ္တဥဒကံ ဝိယ ပရိဟာယတေဝ. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဝိပဿတိ ဝိလောကေတီတိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗဒိသံ ဝိပဿတိ ဝိလောကေတိ. ပတရတီတိ ဂန္တဗ္ဗဒိသာဘိမုခေါ တရတိ နာမ. ပဋိဂါဓပ္ပတ္တော ဟောတီတိ ဥဋ္ဌာယ ဝိလောကေတွာ ပတရိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပတိဋ္ဌာပတ္တော နာမ ဟောတိ, တိဋ္ဌတိ န ပုနာဂစ္ဆတိ. တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတီတိ သဗ္ဗကိလေသောဃံ တရိတွာ ပရတီရံ ဂန္တွာ နိဗ္ဗာနထလေ ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘උදකූපමා’ යනු ගිලීම ආදී ලක්ෂණ ගෙන ජලය සමඟ උපමා කරන ලද පුද්ගලයන් ය. ‘සකිං නිමුග්ගෝ’ යනු එක් වරක් ම ගිලී ගිය තැනැත්තායි. ‘ඒකන්ත කාළකේහි’ යන්නෙන් නියත මිච්ඡාදිට්ඨිය අදහස් කෙරේ. ‘උම්මුජ්ජති’ යනු මතු වීමයි. ‘සාධු’ යනු යහපත් වූ හෝ සොභන වූ යන්නයි. ‘හායති යේව’ යනු සෝදන ලද රෙද්දක වත් කළ ජලය මෙන් පිරිහී යාමයි. ‘උම්මුජ්ජිත්වා විපස්සති විලෝකේති’ යනු මතු වී යා යුතු දිශාව වූ නිවන දෙස බැලීමයි. ‘පතරති’ යනු නිවන දෙසට පිහිනා යාමයි. ‘පටිගාධප්පත්තෝ හෝති’ යනු මතු වී, බලා, පිහිනා ගොස් එක් තැනක ස්ථාවර වීමයි, එනම් නැවත නොඑන සේ පත්වීමයි. ‘තිණ්ණෝ පාරංගතෝ ථලේ තිට්ඨති’ යනු සියලු කෙලෙස් ඕඝයන් තරණය කොට පරතීරයට ගොස් නිවන නැමති ගොඩබිමෙහි පිහිටීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී.

၆. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අනිච්චානුපස්සී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆. ဆဋ္ဌေ အနိစ္စာတိ ဧဝံ ပညာယ ဖရန္တော အနုပဿတီတိ အနိစ္စာနုပဿီ. အနိစ္စာတိ ဧဝံ သညာ အဿာတိ အနိစ္စသညီ. အနိစ္စာတိ ဧဝံ ဉာဏေန ပဋိသံဝေဒိတာ အဿာတိ အနိစ္စပဋိသံဝေဒီ. သတတန္တိ သဗ္ဗကာလံ. သမိတန္တိ ယထာ [Pg.149] ပုရိမစိတ္တေန ပစ္ဆိမစိတ္တံ သမိတံ သမုပဂတံ ဃဋ္ဋိတံ ဟောတိ, ဧဝံ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏန္တိ နိရန္တရံ အညေန စေတသာ အသံမိဿံ. စေတသာ အဓိမုစ္စမာနောတိ စိတ္တေန သန္နိဋ္ဌာပယမာနော. ပညာယ ပရိယောဂါဟမာနောတိ ဝိပဿနာဉာဏေန အနုပဝိသမာနော.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අනිච්චානුපස්සී’ යනු ප්‍රඥාවෙන් අනිත්‍යය පතුරුවමින් නැවත නැවත දක්නා තැනැත්තායි. ඔහුට අනිත්‍ය යන සංඥාව ඇති බැවින් ‘අනිච්චසඤ්ඤී’ නම් වේ. ඥානයෙන් අනිත්‍යය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් ‘අනිච්චපටිසංවේදී’ නම් වේ. ‘සතතං’ යනු සෑම කල්හිම යන්නයි. ‘සමිතං’ යනු පෙර සිත හා පසු සිත අතර අඛණ්ඩව ගැලපී පවතින ආකාරයයි. ‘අබ්බෝකිණ්ණං’ යනු අන් සිතකින් මිශ්‍ර නොවී අඛණ්ඩව පැවතීමයි. ‘චේතසා අධිමුච්චමානෝ’ යනු සිතින් තීරණය කරමින් යන්නයි. ‘පඤ්ඤාය පරියෝගාහමානෝ’ යනු විදර්ශනා ඥානයෙන් විනිවිද දකිමින් යන්නයි.

အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ ဧကက္ခဏေယေဝ. ဣဓ သမသီသီ ကထိတော. သော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ ရောဂသမသီသီ, ဝေဒနာသမသီသီ, ဣရိယာပထသမသီသီ, ဇီဝိတသမသီသီတိ. တတ္ထ ယဿ အညတရေန ရောဂေန ဖုဋ္ဌဿ သတော ရောဂဝူပသမော စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ရောဂသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန အညတရံ ဝေဒနံ ဝေဒယတော ဝေဒနာဝူပသမော စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဝေဒနာသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန ဌာနာဒီသု ဣရိယာပထေသု အညတရသမင်္ဂိနော ဝိပဿန္တဿ ဣရိယာပထဿ ပရိယောသာနဉ္စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန ဥပက္ကမတော ဝါ သရသတော ဝါ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဇီဝိတသမသီသီ နာမ. အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အာသဝပရိယာဒါနံ မဂ္ဂစိတ္တေန, ဇီဝိတပရိယာဒါနံ စုတိစိတ္တေန ဟောတီတိ ဥဘိန္နံ ဧကက္ခဏေ သမ္ဘဝေါ နာမ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပနဿ အာသဝေသု ခီဏမတ္တေသု ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာနန္တရမေဝ ဇီဝိတပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, အန္တရံ န ပညာယတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

"අපුබ්බං අචරිමං" යනු පෙර පසුව නොව එකම ක්ෂණයකදී යන්නයි. මෙහි "සමසීසී" පුද්ගලයා ගැන කියැවේ. ඔහු රෝගසමසීසී, වේදනාසමසීසී, ඉරියාපථසමසීසී සහ ජීවිතසමසීසී යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි යම් පුද්ගලයෙකුට කිසියම් රෝගයක් සංසිඳීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු රෝගසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට යම් වේදනාවක් විඳින කල්හි එම වේදනාව සංසිඳීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු වේදනාසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකු සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වක යෙදී විදර්ශනා වඩන කල්හි එම ඉරියව්වේ කෙළවර සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු ඉරියාපථසමසීසී නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට වීර්යය කිරීමෙන් හෝ ස්වභාවිකව හෝ ජීවිතය කෙළවර වීම සහ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම එකවරම සිදු වේද, ඔහු ජීවිතසමසීසී නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙම ජීවිතසමසීසී පුද්ගලයාය. එහිදී ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම මාර්ග චිත්තයෙන්ද, ජීවිතය නිම වීම චුති චිත්තයෙන්ද සිදු වන බැවින් සැබවින්ම දෙකම එකම ක්ෂණයක සිදු නොවේ. එසේ වුවත්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ වහාම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වාරයන්ට පසුව ජීවිතය අවසන් වන බැවින්, අතරක් නොපෙනෙන නිසා මෙසේ පවසන ලදී.

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နော နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေ ဝါ ထောကံ အတိက္ကမိတွာ ဝါ ဝေမဇ္ဈေ ဌတွာ ဝါ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တဿေတံ နာမံ. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော တတ္ထေဝ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနံ အသင်္ခါရေနေဝ အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတိ. သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတိ. ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု သုဒ္ဓါဝါသေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အနုပုဗ္ဗေန အကနိဋ္ဌေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ.

"අන්තරාපරිනිබ්බායී" යනු පංච සුද්ධාවාසයන්ගෙන් යම් කිසිවක උපන් පසු, උපන් ක්ෂණයේදීම හෝ ස්වල්ප කාලයක් ඉක්ම ගිය පසු හෝ ආයුෂයෙන් අඩක් ගෙවෙන්නට පෙර අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තාගේ නමයි. "උපහච්චපරිනිබ්බායී" යනු එම සුද්ධාවාස භූමියේම ආයුෂයෙන් අඩක් ඉක්ම ගිය පසු අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තායි. "අසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු එම පුද්ගලයන් අතරින්ම උත්සාහයකින් හෝ මෙහෙයවීමකින් තොරව ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන තැනැත්තායි. "සසංඛාරපරිනිබ්බායී" යනු උත්සාහය හා මෙහෙයවීම සහිතව ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන තැනැත්තායි. "උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී" යනු පහළ සුද්ධාවාස හතරෙන් එකක උපත ලබා, එතැනින් චුත වී පිළිවෙළින් අකනිට්ඨ භූමියට පැමිණ අරහත් භාවයට පත්වන තැනැත්තාගේ නමයි.

၇-၉. ဒုက္ခာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-9. දුක්ඛානුපස්සී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇-၁၉. သတ္တမေ [Pg.150] ဒုက္ခာနုပဿီတိ ပီဠနာကာရံ ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော. အဋ္ဌမေ အနတ္တာနုပဿီတိ အဝသဝတ္တနာကာရံ အနတ္တာတိ အနုပဿန္တော. နဝမေ သုခါနုပဿီတိ သုခန္တိ ဧဝံ ဉာဏေန အနုပဿန္တော.

17-19. සත්වන සූත්‍රයේ "දුක්ඛානුපස්සී" යනු (පෙළෙන ස්වභාවය) දුකක් ලෙස නැවත නැවතත් බලන්නාය. අටවන සූත්‍රයේ "අනත්තානුපස්සී" යනු (වසඟයේ පවත්වාගත නොහැකි ස්වභාවය) අනාත්ම ලෙස බලන්නාය. නවවන සූත්‍රයේ "සුඛානුපස්සී" යනු (ඥානයෙන්) සැපයක් ලෙස නැවත නැවත බලන්නාය.

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නිද්දසවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀. ဒသမေ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနိ, ‘‘နိဒ္ဒသော ဘိက္ခု, နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသော’’တိ ဧဝံ ဝစနကာရဏာနိ. အယံ ကိရ ပဉှော တိတ္ထိယသမယေ ဥပ္ပန္နော. တိတ္ထိယာ ဟိ ဒသဝဿကာလေ မတံ နိဂဏ္ဌံ နိဒ္ဒသောတိ ဝဒန္တိ. သော ကိရ ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿော, နဝဝဿောပိ ဧကဝဿောပိ န ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဝီသတိဝဿာဒိကာလေပိ မတံ နိဂဏ္ဌံ ‘‘နိဗ္ဗီသော နိတ္တိံသော နိစ္စတ္တာလီသော နိပ္ပညာသော’’တိ ဝဒန္တိ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဂါမေ ဝိစရန္တော တံ ကထံ သုတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘န ဣဒံ, အာနန္ဒ, တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ, မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ခီဏာသဝေါ ဟိ ဒသဝဿကာလေ ပရိနိဗ္ဗုတော ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ, နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ. န ကေဝလဉ္စ ဧကဝဿောဝ, ဧကာဒသမာသိကောပိ…ပေ… ဧကမာသိကောပိ ဧကမုဟုတ္တိကောပိ န ဟောတိယေဝ’’. ကသ္မာ? ပုန ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝါ. နိဗ္ဗီသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝတွာ ယေဟိ ကာရဏေဟိ နိဒ္ဒသော ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

20. දසවන සූත්‍රයේ "නිද්දසවත්ථූනි" යනු නිද්දස ආදී කරුණුය. එනම් "නිද්දස භික්ෂුව, නිබ්බීස, නිත්තිංස, නිච්චත්තාලීස, නිප්පඤ්ඤාස" යනුවෙන් පැවසීමට හේතුයි. මෙම ප්‍රශ්නය තීර්ථකයන් අතර ඇති වූවකි. තීර්ථකයෝ දස වසරකදී මියගිය නිගණ්ඨයෙකු "නිද්දස" (දහයක් නැති) යැයි පවසති. ඔහු නැවත දස වයසට පත් නොවේ. දස වයසට පමණක් නොව, නව වයසට හෝ එක් වයසට හෝ පත් නොවේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම විසි වසරක් ආදියේදී මියගිය නිගණ්ඨයෙකු ගැනද තීර්ථකයෝ එසේ පවසති. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ ගමෙහි හැසිරෙන කල්හි එම කතාව අසා විහාරයට වැඩම කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව දැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, "ආනන්ද, මෙය තීර්ථකයන්ට අදාළ නාමයක් නොව, මාගේ ශාසනයෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට අදාළ නාමයකි. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දස වසරකදී පිරිනිවන් පෑ කල නැවත දස වයසට පත් නොවේ. දස වයසට පමණක් නොව, නව වයසට...පෙ... එක් වයසට ද පත් නොවේ. එක් වයසට පමණක් නොව, එකොළොස් මසකට...පෙ... එක් මසකට හෝ එක් මොහොතකටවත් පත් නොවේ" යනුවෙනි. ඒ මන්ද? නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවිනි. නිබ්බීස ආදී අනෙක් පදවලටද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මෙය මාගේ ශාසනයෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ට අදාළ නාමයකි"යි පවසා, කිනම් කරුණු නිසා රහතන් වහන්සේ නිද්දස වන්නෙහිදැයි දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළහ.

တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတီတိ သိက္ခာတ္တယပူရဏေ ဗလဝစ္ဆန္ဒော ဟောတိ. အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမောတိ အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ သိက္ခာပူရဏေ အဝိဂတပေမေနေဝ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဓမ္မနိသန္တိယာတိ ဓမ္မနိသာမနာယ. ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. ဣစ္ဆာဝိနယေတိ တဏှာဝိနယေ. ပဋိသလ္လာနေတိ ဧကီဘာဝေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ [Pg.151] ပူရဏေ. သတိနေပက္ကေတိ သတိယဉ္စေဝ နိပကဘာဝေ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂဒဿနေ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

එහි "ඉධ" යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. "සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොති" යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් පූර්ණය කිරීමෙහි බලවත් කැමැත්තක් ඇති බවයි. "ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමො" යනු මතු දිනවලදීද ශික්ෂාවන් පූර්ණය කිරීමෙහි නොපහන් වූ ප්‍රේමයෙන් යුක්ත වන බවයි. "ධම්මනිසන්තියා" යනු ධර්මය විමසා බැලීමයි; මෙය විදර්ශනාවට නමකි. "ඉච්ඡාවිනයෙ" යනු තෘෂ්ණාව දුරු කිරීමෙහි ය. "පටිසල්ලානෙ" යනු හුදෙකලා බවෙහි ය. "වීරියාරම්භෙ" යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය සම්පූර්ණ කිරීමෙහි ය. "සතිනෙපක්කෙ" යනු සිහියෙහි සහ ප්‍රඥාවෙහි ය. "දිට්ඨිපටිවෙධෙ" යනු මාර්ගඥානය ලැබීමෙහි ය. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

အနုသယဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන අනුසය වර්ගයයි.

၃. ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ

3. වජ්ජිසත්තක වර්ගය.

၁. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ သာရန္ဒဒေ စေတိယေတိ ဧဝံနာမကေ ဝိဟာရေ. အနုပ္ပန္နေ ကိရ တထာဂတေ တတ္ထ သာရန္ဒဒဿ ယက္ခဿ နိဝါသနဋ္ဌာနံ စေတိယံ အဟောသိ, အထေတ္ထ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရေသုံ. သော သာရန္ဒဒစေတိယံတွေဝ သင်္ခံ ဂတော. ယာဝကီဝဉ္စာတိ ယတ္တကံ ကာလံ. အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ သန္နိပတန္တာပိ အန္တရန္တရာ သန္နိပတန္တာပိ အဘိဏှံ သန္နိပါတာဝ. သန္နိပါတဗဟုလာတိ ‘‘ဟိယျောပိ ပုရိမဒိဝသမ္ပိ သန္နိပတမှ, ပုန အဇ္ဇ ကိမတ္ထံ သန္နိပတာမာ’’တိ ဝေါသာနမနာပဇ္ဇနေန သန္နိပါတဗဟုလာ. ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနီတိ အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဟိ ဒိသာသု အာဂတံ သာသနံ န သုဏန္တိ, တတော ‘‘အသုကဂါမသီမာ ဝါ နိဂမသီမာ ဝါ အာကုလာ, အသုကဋ္ဌာနေ စောရာ ပရိယုဋ္ဌိတာ’’တိ န ဇာနန္တိ. စောရာပိ ‘‘ပမတ္တာ ရာဇာနော’’တိ ဉတွာ ဂါမနိဂမာဒီနိ ပဟရန္တာ ဇနပဒံ နာသေန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ပရိဟာနိ ဟောတိ. အဘိဏှံ သန္နိပတန္တာ ပန တံ ပဝတ္တိံ သုဏန္တိ, တတော ဗလံ ပေသေတွာ အမိတ္တမဒ္ဒနံ ကရောန္တိ. စောရာပိ ‘‘အပ္ပမတ္တာ ရာဇာနော, န သက္ကာ အမှေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓနေန ဝိစရိတု’’န္တိ ဘိဇ္ဇိတွာ ပလာယန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ဝုဒ္ဓိ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနီ’’တိ.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ "සාරන්දදෙ චෙතියෙ" යනු එම නම ඇති විහාරයෙහිය. තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර එහි සාරන්දද නම් යක්ෂයාගේ වාසස්ථානය වූ චෛත්‍යය තිබූ බවත්, පසුව එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවූ බවත් කියැවේ. එය සාරන්දද චෛත්‍යය යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ විය. "යාවකීවඤ්ච" යනු යම් තාක් කල් ද යන්නයි. "අභිණ්හං සන්නිපාතා" යනු දිනකට තුන් වරක් හෝ විටින් විට හෝ රැස්වීමයි. "සන්නිපාතබහුලා" යනු "ඊයෙත් පෙරේදාත් රැස්වුණා, අද නැවත කුමකට රැස්වෙමුද" යි පසුබට නොවී බොහෝ සෙයින් රැස්වීමයි. "වජ්ජීන්ගේ වෘද්ධියක්ම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යන්නෙහි අර්ථය මෙයයි: නිරන්තරයෙන් රැස් නොවන කල්හි දසතින් එන පුවත් ඔවුන්ට නොඇසේ. එවිට "අසවල් ගම් සීමාව හෝ නගර සීමාව කැළඹී ඇත, අසවල් තැන සොරුන් නැගී සිටිති" යන්න ඔවුහු නොදනිති. සොරුන් ද "රජවරු පමාවී සිටිති" යි දැන ගම් නියම්ගම් පහර දෙමින් ජනපදය විනාශ කරති. මෙසේ රජවරුන්ට පිරිහීම සිදු වේ. නිරන්තරයෙන් රැස්වන විට එම පුවත් අසා, සේනාව යවා සතුරන් මර්දනය කරති. සොරුන් ද "රජවරු අප්‍රමාදීව සිටිති, අපට කණ්ඩායම් ගැසී හැසිරිය නොහැක" යි විසිරී පලා යති. මෙසේ රජවරුන්ට වෘද්ධිය සිදු වේ. එබැවින් "වජ්ජීන්ගේ වෘද්ධියක්ම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යැයි වදාරන ලදී.

သမဂ္ဂါတိအာဒီသု သန္နိပါတဘေရိယာ နိဂ္ဂတာယ ‘‘အဇ္ဇ မေ ကိစ္စံ အတ္ထိ မင်္ဂလံ အတ္ထီ’’တိ ဝိက္ခေပံ ကရောန္တာ န သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. ဘေရိသဒ္ဒံ ပန သုတွာဝ ဘုဉ္ဇမာနာပိ အလင်္ကုရုမာနာပိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသယမာနာပိ အဒ္ဓဘုတ္တာ အဒ္ဓါလင်္ကတာ ဝတ္ထံ နိဝါသေန္တာဝ သန္နိပတန္တာ သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သန္နိပတိတာ ပန စိန္တေတွာ မန္တေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဧကတောဝ အဝုဋ္ဌဟန္တာ န သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧဝံ ဝုဋ္ဌိတေသု ဟိ ယေ ပဌမံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ဧဝံ ဟောတိ [Pg.152] – ‘‘အမှေဟိ ဗာဟိရကထာဝ သုတာ, ဣဒါနိ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဧကတော ဝုဋ္ဌဟန္တာ ပန သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. အပိစ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ ဂါမသီမာ ဝါ နိဂမသီမာ ဝါ အာကုလာ, စောရာ ဝါ ပရိယုဋ္ဌိတာ’’တိ သုတွာ ‘‘ကော ဂန္တွာ အမိတ္တမဒ္ဒနံ ကရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ပဌမံ အဟံ ပဌမ’’န္တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧကဿ ပန ကမ္မန္တေ ဩသီဒမာနေ သေသာ ပုတ္တဘာတရော ပေသေတွာ တဿ ကမ္မန္တံ ဥပတ္ထမ္ဘယမာနာပိ အာဂန္တုကရာဇာနံ ‘‘အသုကဿ ဂေဟံ ဂစ္ဆတု, အသုကဿ ဂေဟံ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗေ ဧကတော သင်္ဂဏှန္တာပိ ဧကဿ မင်္ဂလေ ဝါ ရောဂေ ဝါ အညသ္မိံ ဝါ ပန တာဒိသေ သုခဒုက္ခေ ဥပ္ပန္နေ သဗ္ဗေ တတ္ထ သဟာယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝဇ္ဇိကရဏီယာနိ ကရောန္တိ နာမ.

‘සමග්ගා’ (සමගිව) යනාදී පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. රැස්වීම් බෙරය හැඬවූ කල්හි, ‘අද මට වැඩක් තිබේ, මට මංගල්‍යයක් තිබේ’ යැයි පවසමින් වික්ෂේපය (ප්‍රමාදය) කරන්නා වූ රජවරු සමගිව රැස්වන්නෝ නොවෙති. බෙර හඬ ඇසුණු සැණින්ම, අනුභව කරමින් සිටියද, සැරසෙමින් සිටියද, වස්ත්‍ර අඳිමින් සිටියද, අඩක් අනුභව කළවුන් ලෙසම, අඩක් සැරසුණු අය ලෙසම, වස්ත්‍ර අඳිමින්ම පැමිණ රැස්වන්නා වූ ලිච්ඡවී රජවරු සමගිව රැස්වන්නෝ නම් වෙති. රැස්වූ පසුවද, සාකච්ඡා කොට, උපදෙස් ලබාගෙන, කළ යුතු කටයුතු නිමවා, සියල්ලෝම එකවර නැගී නොයන්නේ නම් ඔවුහු සමගිව නැගී යන්නෝ නොවෙති. මන්ද යත්, එසේ වෙන් වෙන්ව නැගී යන කල්හි පළමුව යන්නවුන්ට, ‘අප ඇසුවේ පිටත කතා පමණි, දැන් විනිශ්චය කතා ඇතිවනු ඇත’ යන සැකය ඇතිවන බැවිනි. එක්ව නැගී යන්නා වූ රජවරු සමගිව නැගී යන්නෝ නම් වෙති. තවද, ‘අසවල් ස්ථානයෙහි ගම් සීමාව හෝ නියම්ගම් සීමාව කැළඹී ඇත, සොරුන් පැන නැගී ඇත’ යැයි ඇසූ විට, ‘කවුරුන් ගොස් සතුරන් මර්දනය කරන්නේද?’ යැයි ඇසූ කල්හි, ‘මම පළමුව යමි, මම පළමුව යමි’ යැයි පවසමින් ඉදිරිපත් වන්නා වූ රජවරුද සමගිව නැගී යන්නෝ නම් වෙති. තවද එක් රජකුගේ කටයුත්තක් පිරිහෙන කල්හි, සෙසු රජවරුන් තමන්ගේ දූ දරුවන් හා සහෝදරයන් යවා එම කටයුත්තට උපකාර කරන්නේ නම්, ආගන්තුක රජකු පැමිණි කල්හි ‘අසවලාගේ නිවසට යන්න’ යැයි නොකියා සියල්ලෝම එක්ව පිළිගන්නේ නම්, එක් අයෙකුගේ මංගල්‍යයකදී, රෝගයකදී හෝ වෙනත් එවැනි සැප දුක් වලදී සියල්ලෝම සහය වීමට යන්නේ නම්, ඔවුහු සමගිව වජ්ජි වැසියන් විසින් කළ යුතු කටයුතු කරන්නෝ නම් වෙති.

အပ္ပညတ္တန္တိအာဒီသု ပုဗ္ဗေ အကတံ သုင်္ကံ ဝါ ဗလိံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ အာဟရာပေန္တာ အပ္ပညတ္တံ ပညာပေန္တိ နာမ. ပေါရာဏပဝေဏိယာ အာဂတမေဝ ပန အနာဟရာပေန္တာ ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ နာမ. စောရောတိ ဂဟေတွာ ဒဿိတေ အဝိစိနိတွာ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇံ အနုသာသန္တာ ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ န ဝတ္တန္တိ နာမ. တေသံ အပညတ္တံ ပညာပေန္တာနံ အဘိနဝသုင်္ကာဒိပီဠိတာ မနုဿာ ‘‘အတိဥပဒ္ဒုတမှ, ကေ ဣမေသံ ဝိဇိတေ ဝသိဿန္တီ’’တိ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တာနံ ပဝေဏိအာဂတာနိ သုင်္ကာဒီနိ အဂဏှန္တာနံ ကောသော ပရိဟာယတိ, တတော ဟတ္ထိအဿဗလကာယဩရောဓာဒယော ယထာနိဗဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ အလဘမာနာ ထာမဗလေန ပရိဟာယန္တိ. တေ နေဝ ယုဒ္ဓက္ခမာ ဟောန္တိ န ပါရိစရိယက္ခမာ. ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ အဝတ္တန္တာနံ ဝိဇိတေ မနုဿာ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တံ ပိတရံ ဘာတရံ အစောရံယေဝ စောရောတိ ကတွာ ဆိန္ဒိံသု ဘိန္ဒိံသူ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ပရိဟာနိ ဟောတိ. အပညတ္တံ န ပညာပေန္တာနံ ပန ‘‘ပဝေဏိအာဂတံယေဝ ရာဇာနော ကရောန္တီ’’တိ မနုဿာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကေ ကမ္မန္တေ သမ္ပာဒေန္တိ. ပညတ္တံ အသမုစ္ဆိန္ဒန္တာနံ ပဝေဏိအာဂတာနိ သုင်္ကာဒီနိ ဂဏှန္တာနံ ကောသော ဝဍ္ဎတိ, တတော ဟတ္ထိအဿဗလကာယဩရောဓာဒယော ယထာနိဗဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ လဘမာနာ ထာမဗလသမ္ပန္နာ ယုဒ္ဓက္ခမာ စေဝ ပါရိစရိယက္ခမာ စ ဟောန္တိ. ပေါရာဏေ ဝဇ္ဇိဓမ္မေ [Pg.153] သမာဒါယ ဝတ္တန္တာနံ မနုဿာ န ဥဇ္ဈာယန္တိ. ‘‘ရာဇာနော ပေါရာဏပဝေဏိယာ ကရောန္တိ, အဋ္ဋကုလိကသေနာပတိဥပရာဇူဟိ ပရိက္ခိတံ သယမ္ပိ ပရိက္ခိပိတွာ ပဝေဏိပေါတ္ထကံ ဝါစာပေတွာ အနုစ္ဆဝိကမေဝ ဒဏ္ဍံ ပဝတ္တယန္တိ, ဧတေသံ ဒေါသော နတ္ထိ, အမှာကံယေဝ ဒေါသော’’တိ အပ္ပမတ္တာ ကမ္မန္တေ ကရောန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ဝုဒ္ဓိ ဟောတိ.

‘අපඤ්ඤත්තං’ (පනවන නොලද) යනාදී පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: පෙර නොතිබූ තීරු බදු, අයබදු හෝ දඩ මුදල් අය කරන්නේ නම් ඔවුහු පනවන නොලද දෑ පනවන්නෝ නම් වෙති. පැරණි පරම්පරාවෙන් ආ චාරිත්‍රයන්ට අනුව ලැබෙන බදු අය නොකරන්නේ නම් ඔවුහු පනවන ලද දෑ විනාශ කරන්නෝ නම් වෙති. ‘මොහු සොරෙකි’ යැයි අල්ලා පෙන්වූ කල්හි, විමසා බැලීමක් නොකොට දඬුවම් නියම කරන්නේ නම්, ඔවුහු පැරණි වජ්ජි ධර්මය සමාදන්ව නොහැසිරෙන්නෝ නම් වෙති. එසේ අලුත් බදු පනවමින් මිනිසුන් පෙළන කල්හි, එම පීඩාවෙන් තැතිගත් මිනිස්සු ‘අපි ඉතා පීඩාවට පත්වූවෙමු, මොවුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි කවුරුන් වසන්නේද?’ යැයි සිතා, දේශ සීමා වලට පැන ගොස් සොරුන් හෝ සොර මිතුරන් වී ජනපද විනාශ කරති. පනවන ලද පැරණි බදු ක්‍රම අත්හරින රජවරුන්ගේ රාජ කෝෂය පිරිහී යයි. ඒ හේතුවෙන් ඇත්, අස්, සේනා සහ අන්තඃපුර වැසියන්ට නියමිත පඩි නඩි නොලැබීමෙන් ඔවුන්ගේ ශක්තිය හා බලය පිරිහී යයි. ඔවුහු යුද්ධයට හෝ සේවයට නුසුදුසු වෙති. පැරණි වජ්ජි ධර්මය අනුව නොහැසිරෙන රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ, ‘අපගේ පුතුන්, පියවරුන් සහ සහෝදරයන් සොරකම් නොකළද සොරුන් යැයි සලකා දඬුවම් කළහ’ යැයි කෝප වී, දේශ සීමා වලට වැදී සොරුන් වී ජනපද විනාශ කරති. මෙසේ රජවරුන්ට පිරිහීම සිදුවේ. පනවන නොලද දෑ පනවා මිනිසුන් නොපෙළන කල්හි, ‘රජවරු පරම්පරාගත චාරිත්‍ර අනුව කටයුතු කරති’ යි සතුටු වන මිනිස්සු කෘෂිකර්මාන්තය හා වෙළඳාම දියුණු කරති. පනවන ලද පැරණි බදු ක්‍රම පවත්වා ගන්නා රජවරුන්ගේ රාජ කෝෂය වැඩේ. එවිට රාජ්‍ය සේනාවන්ට නියමිත දීමනා ලැබී ඔවුහු ශක්තිමත් වී යුද්ධයට හා සේවයට සුදුසු වෙති. පැරණි වජ්ජි ධර්මය රකින්නා වූ රජවරුන්ට මිනිස්සු දොස් නොනගති. ‘රජවරු පරම්පරාගත ක්‍රමයට කටයුතු කරති, අෂ්ට කුලික (විනිසුරු මඩුල්ල), සෙනෙවි සහ උපරාජ යන නිලධාරීන් විසින් විමසන ලද කරුණු තමන්ද විමසා බලා, පරම්පරාගත නීති පොත කියවා බලා, සුදුසු දඬුවම පනවති. මෙහි රජවරුන්ගේ වරදක් නැත, අපගේම වරදය’ යැයි සිතා මිනිස්සු අප්‍රමාදව සිය කටයුතු කරති. මෙසේ රජවරුන්ගේ දියුණුව සිදුවේ.

သက္ကရိဿန္တီတိ ယံကိဉ္စိ တေသံ သက္ကာရံ ကရောန္တာ သုန္ဒရမေဝ ကရိဿန္တိ. ဂရုံ ကရိဿန္တီတိ ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ကရိဿန္တိ. မာနေဿန္တီတိ မနေန ပိယာယိဿန္တိ. ပူဇေဿန္တီတိ ပစ္စယပူဇာယ ပူဇေဿန္တိ. သောတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ ဒိဝသဿ ဒွေ တယော ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တေသံ ကထံ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. တတ္ထ ယေ ဧဝံ မဟလ္လကာနံ ရာဇူနံ သက္ကာရာဒီနိ န ကရောန္တိ, ဩဝါဒတ္ထာယ ဝါ နေသံ ဥပဋ္ဌာနံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ အနောဝဒိယမာနာ ကီဠာပသုတာ ရဇ္ဇတော ပရိဟာယန္တိ. ယေ ပန တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, တေသံ မဟလ္လကရာဇာနော ‘‘ဣဒံ ကာတဗ္ဗံ ဣဒံ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပေါရာဏပဝေဏိံ အာစိက္ခန္တိ. သင်္ဂါမံ ပတွာပိ ‘‘ဧဝံ ပဝိသိတဗ္ဗံ, ဧဝံ နိက္ခမိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥပါယံ ဒဿေန္တိ. တေ တေဟိ ဩဝဒိယမာနာ ယထာဩဝါဒံ ပဋိပဇ္ဇမာနာ သက္ကောန္တိ ရဇ္ဇပဝေဏိံ သန္ဓာရေတုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ.

‘සක්කරිස්සන්ති’ යනු ලිච්ඡවී රජවරුන්ට යම් සත්කාරයක් කරන්නේ නම් එය ඉතා උසස් ලෙසම කරනු ඇත යන්නයි. ‘ගරුං කරිස්සන්ති’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කටයුතු කිරීමයි. ‘මානෙස්සන්ති’ යනු සිතින් ප්‍රිය කිරීමයි. ‘පූජෙස්සන්ති’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පූජා කිරීමයි. ‘සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති’ යනු දිනකට දෙතුන් වරක් වැඩිහිටි රජවරුන් වෙත ගොස් ඔවුන්ගේ වචන ඇසිය යුතු, විශ්වාස කළ යුතු දේ ලෙස සැලකීමයි. එහිදී, යම් තරුණ ලිච්ඡවී රජවරු වැඩිහිටි රජවරුන්ට මෙසේ සත්කාර නොකරන්නේද, උපදෙස් සඳහා ඔවුන් වෙත නොයන්නේද, එවිට වැඩිහිටියන් විසින් අත්හරින ලදුව, අවවාද නොලබන්නා වූ ඒ තරුණ රජවරු ක්‍රීඩාවෙහි පමණක් ඇලී රාජ්‍යයෙන් පිරිහෙති. යම් තරුණ රජවරුන් නිසි ලෙස කටයුතු කරන්නේ නම්, වැඩිහිටි රජවරු ‘මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය’ යැයි පැරණි සම්ප්‍රදාය පෙන්වා දෙති. යුද්ධයකට පැමිණි කල්හි පවා ‘මෙසේ ඇතුළු විය යුතුය, මෙසේ පිටවිය යුතුය’ යැයි උපක්‍රම පෙන්වා දෙති. එසේ අවවාද ලබන්නා වූ තරුණ රජවරු අවවාදය පරිදි පිළිපදිමින් රාජ්‍ය පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට සමත් වෙති. එබැවින් ‘ලිච්ඡවීන්ගේ හා වජ්ජීන්ගේ දියුණුවම අපේක්ෂා කළ යුතුය’ යැයි වදාරන ලදී.

ကုလိတ္ထိယောတိ ကုလဃရဏိယော. ကုလကုမာရိယောတိ အနိဝိဒ္ဓါ တာသံ ဓီတရော. ဩကဿာတိ ဝါ ပသယှာတိ ဝါ ပသယှာကာရဿေဝေတံ နာမံ. ဩကာသာတိပိ ပဌန္တိ. တတ္ထ ဩကဿာတိ အဝကသိတွာ အာကဍ္ဎိတွာ. ပသယှာတိ အဘိဘဝိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာတိ အယံ ဝစနတ္ထော. ဧဝဉှိ ကရောန္တာနံ ဝိဇိတေ မနုဿာ ‘‘အမှာကံ ဂေဟေ ပုတ္တဘာတရောပိ, ခေဠသိင်္ဃာနိကာဒီနိ မုခေန အပနေတွာ သံဝဍ္ဎိတာ ဓီတရောပိ ဣမေ ဗလက္ကာရေန ဂဟေတွာ အတ္တနော ဃရေ ဝါသေန္တီ’’တိ ကုပိတာ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ဧဝံ အကရောန္တာနံ ပန ဝိဇိတေ မနုဿာ အပ္ပောဿုက္ကာ သကာနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တာ ရာဇကောသံ ဝဍ္ဎေန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘කුලිත්ථියෝ’ යනු කුලගෙවල ගෘහිණියන්ය. ‘කුලකුමාරියෝ’ යනු ඔවුන්ගේ අවිවාහක දියණියන්ය. ‘ඕකස්සා’ හෝ ‘පසය්හා’ යන පද දෙකෙන්ම අදහස් වන්නේ බලහත්කාරයෙන් කරන ක්‍රියාවකි. ‘ඕකාසා’ යනුවෙන්ද පාඨය පවතී. එහි ‘ඕකස්සා’ යනු ඇද ගැනීමයි, ‘පසය්හා’ යනු යටපත් කොට මැඩ පැවැත්වීමයි. මෙය වචන වල අර්ථයයි. රජවරුන් මෙසේ (බලහත්කාරකම්) කරන්නේ නම්, රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ, ‘අපේ නිවෙස් වල සිටින අපේ පුතුන්ගේ මව්වරුන් සහ සොටු කඳුළු පවා කටින් ඉවත් කරමින් අප විසින් ඇති දැඩි කරන ලද දියණියන් පවා මොවුන් බලහත්කාරයෙන් ගෙන ගොස් ඔවුන්ගේ නිවෙස් වල රඳවා ගනිති’ යි කෝප වී, දේශ සීමා වලට වැදී සොරුන් වී ජනපදය විනාශ කරති. එසේ නොකරන රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ අල්ප උත්සාහ ඇතිව (නිරායාසයෙන්) තමන්ගේ කටයුතු කරමින් රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය වර්ධනය කරති. මෙසේ මෙහි දියුණුව හා පිරිහීම දත යුතුය.

ဝဇ္ဇီနံ [Pg.154] ဝဇ္ဇိစေတိယာနီတိ ဝဇ္ဇိရာဇူနံ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ စိတ္တီကတဋ္ဌေန စေတိယာနီတိ လဒ္ဓနာမာနိ ယက္ခဋ္ဌာနာနိ. အဗ္ဘန္တရာနီတိ အန္တောနဂရေ ဌိတာနိ. ဗာဟိရာနီတိ ဗဟိနဂရေ ဌိတာနိ. ဒိန္နပုဗ္ဗံ ကတပုဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နဉ္စ ကတဉ္စ. နော ပရိဟာပေဿန္တီတိ အဟာပေတွာ ယထာပဝတ္တမေဝ ကရိဿန္တိ. ဓမ္မိကံ ဗလိံ ပရိဟာပေန္တာနဉှိ ဒေဝတာ အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ န ကရောန္တိ, အနုပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကောန္တိယောပိ ဥပ္ပန္နံ ကာသသီသရောဂါဒိံ ဝဍ္ဎေန္တိ, သင်္ဂါမေ ပတ္တေ သဟာယာ န ဟောန္တိ. အပရိဟာပေန္တာနံ ပန အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ ကရောန္တိ, အနုပ္ပန္နံ သုခံ ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကောန္တိယောပိ ဥပ္ပန္နံ ကာသသီသရောဂါဒိံ ဟရန္တိ, သင်္ဂါမသီသေ သဟာယာ ဟောန္တီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'වජ්ජීනං වජ්ජිචේතියානි' යනු වජ්ජී රජවරුන්ගේ වජ්ජී රටෙහි ගෞරව කරන ලද බැවින් 'චෛත්‍ය' යන නාමය ලත් යක්ෂ භවනයන්ය. 'අබ්භන්තරානි' යනු නුවර ඇතුළත පිහිටි ස්ථානයන්ය. 'බාහිරානි' යනු නුවරින් බැහැර පිහිටි ස්ථානයන්ය. 'දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං' යනු පෙර දෙන ලද සහ කරන ලද දෙයයි. 'නෝ පරිහාපෙස්සන්ති' යනු පිරිහීමට ඉඩ නොදී පවත්නා පරිද්දෙන්ම සිදු කිරීමයි. දැහැමි බිලි පූජාවන් පිරිහීමට පත් කරන්නන්ට දේවතාවෝ මනා ආරක්ෂාවක් සලසා නොදෙති. නූපන් දුකක් ඇති කිරීමට අසමත් වුවද, හටගෙන ඇති කැස්ස, හිසරදය වැනි රෝග වර්ධනය කරති; යුද්ධයකදී සහායකයෝ නොවෙති. එහෙත් ඒවා පිරිහීමට ඉඩ නොදෙන්නන්ට මනා ආරක්ෂාව සලසති, නූපන් සැපයක් ඇති කිරීමට අසමත් වුවද හටගෙන ඇති කැස්ස, හිසරදය වැනි රෝග දුරු කරති; යුද බිමේදී සහායකයෝ වෙති. මෙසේ මෙහි වෘද්ධිය හා හානිය දත යුතුය.

ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တီတိ ဧတ္ထ ရက္ခာ ဧဝ ယထာ အနိစ္ဆိတံ နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အာဝရဏတော အာဝရဏံ. ယထာ ဣစ္ဆိတံ န နဿတိ, ဧဝံ ဂေါပါယနတော ဂုတ္တိ. တတ္ထ ဗလကာယေန ပရိဝါရေတွာ ရက္ခနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ နာမ န ဟောတိ. ယထာ ပန ဝိဟာရဿ ဥပဝနေ ရုက္ခေ န ဆိန္ဒန္တိ, ဝါဇိကာ ဝါဇံ န ကရောန္တိ, ပေါက္ခရဏီသု မစ္ဆေ န ဂဏှန္တိ, ဧဝံ ကရဏံ ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ နာမ. ကိန္တီတိ ကေန နု ခေါ ကာရဏေန.

'ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති' යන්නෙහි ආරක්ෂාව යනුම යම් අයුරකින් අකමැති දෙයක් පැමිණෙන්නේ නැද්ද, එසේ වැළැක්වීම නිසා 'ආවරණ' නම් වේ. යම් සේ කැමති දෙයක් විනාශ නොවේද, එසේ රැකගැනීම නිසා 'ගුත්ති' නම් වේ. එහිදී සේනාව පිරිවරා රැකවල් යෙදීම පැවිද්දන්ට ධර්මානුකූල ආරක්ෂාවක් (ධම්මික රක්ඛාවරණගුත්ති) නොවේ. එහෙත් විහාරය අවට වනයෙහි ගස් නොකැපීම, වැද්දන් සතුන් නොමැරීම, පොකුණුවල මසුන් නොඅල්ලීම යනාදිය සිදු කිරීම ධර්මානුකූල ආරක්ෂාවයි. 'කින්ති' යනු කිනම් කරුණක් නිසාද යන්නයි.

တတ္ထ ယေ အနာဂတာနံ အရဟန္တာနံ အာဂမနံ န ဣစ္ဆန္တိ, တေ အဿဒ္ဓါ ဟောန္တိ အပ္ပသန္နာ. ပဗ္ဗဇိတေ သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ န ကရောန္တိ, ဂန္တွာ န ပဿန္တိ, ပဋိသန္ထာရံ န ကရောန္တိ, ပဉှံ န ပုစ္ဆန္တိ, ဓမ္မံ န သုဏန္တိ, ဒါနံ န ဒေန္တိ, အနုမောဒနံ န သုဏန္တိ, နိဝါသနဋ္ဌာနံ န သံဝိဒဟန္တိ. အထ နေသံ အဝဏ္ဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကော နာမ ရာဇာ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော, ပဗ္ဗဇိတေ သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ န ကရောတိ…ပေ… နိဝါသနဋ္ဌာနံ န သံဝိဒဟတီ’’တိ. တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတာ တဿ နဂရဒွါရေန ဂစ္ဆန္တာပိ နဂရံ န ပဝိသန္တိ. ဧဝံ အနာဂတာနံ အရဟန္တာနံ အနာဂမနမေဝ ဟောတိ. အာဂတာနံ ပန ဖာသုဝိဟာရေ အသတိ ယေပိ အဇာနိတွာ အာဂတာ, တေ ‘‘ဝသိဿာမာတိ တာဝ စိန္တေတွာ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန ရာဇူနံ ဣမိနာ နီဟာရေန ကေ ဝသိဿန္တီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ အနာဂတေသု အနာဂစ္ဆန္တေသု အာဂတေသု ဒုက္ခံ ဝိဟရန္တေသု သော ဒေါသော ပဗ္ဗဇိတာနံ အနာဝါသော ဟောတိ. တတော ဒေဝတာရက္ခာ န ဟောတိ, ဒေဝတာရက္ခာယ အသတိ အမနုဿာ ဩကာသံ [Pg.155] လဘန္တိ, အမနုဿာ ဥဿန္နာ အနုပ္ပန္နံ ဗျာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တိ. သီလဝန္တာနံ ဒဿနပဉှပုစ္ဆနာဒိဝတ္ထုကဿ ပုညဿ အနာဂမော ဟောတိ. ဝိပရိယာယေန ယထာဝုတ္တကဏှပက္ခဝိပရီတဿ သုက္ကပက္ခဿ သမ္ဘဝေါ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි යම් රජවරු නූපන් රහතන් වහන්සේලාගේ පැමිණීම පතන්නේ නැද්ද, ඔවුහු අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ සහ අප්‍රසන්නයෝ වෙති. පැවිද්දන් වැඩම කළ විට පෙරගමන් නොකරති, ගොස් දර්ශනය නොකරති, පිළිසඳරෙහි නොයෙදෙති, ප්‍රශ්න නොවිමසති, බණ නොඅසති, දන් නොදෙති, අනුමෝදනාව නොඅසති, නවාතැන් පිළියෙළ නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය පැතිරෙයි. එය අසා පැවිද්දෝ නගර ද්වාරයෙන් ගියද නගරයට ඇතුළු නොවෙති. එවිට නූපන් රහතන් වහන්සේලාගේ නොපැමිණීමම වෙයි. වැඩම කළ රහතන් වහන්සේලාට පහසු විහරණයක් නොමැති වූ කල, නොදැන වැඩම කළ අය වුවද 'මෙවැනි රජවරුන් සිටින තැන කවුරු වාසය කරත්ද' කියා නික්ම යති. මෙසේ නූපන් අය නොපැමිණීමෙන් හා වැඩම කළ අය දුකසේ වෙසෙන බැවින් එම ප්‍රදේශය පැවිද්දන්ට වාසය කළ නොහැකි තැනක් වෙයි. එවිට දේව ආරක්ෂාව නැති වෙයි. දේව ආරක්ෂාව නැති කල අමනුෂ්‍යයෝ අවස්ථාව ලබා රෝග පතුරුවති. සිල්වතුන් දැකීමෙන් හා ප්‍රශ්න විමසීමෙන් ලැබෙන පින් අහිමි වෙයි. මෙයට විරුද්ධ පැත්ත (සුක්ඛ පක්ඛය) ගැනද මෙසේම වෘද්ධිය හා හානිය දත යුතුය.

၂. ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂. ဒုတိယေ အဘိယာတုကာမောတိ အဘိဘဝနတ္ထာယ ယာတုကာမော. ဝဇ္ဇီတိ ဝဇ္ဇိရာဇာနော. ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေတိ ဧဝံ မဟတိယာ ရာဇိဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတေ. ဧတေန နေသံ သမဂ္ဂဘာဝံ ကထေတိ. ဧဝံမဟာနုဘာဝေတိ ဧဝံ မဟန္တေန ရာဇာနုဘာဝေန သမန္နာဂတေ. ဧတေန နေသံ ဟတ္ထိသိပ္ပာဒီသု ကတသိက္ခတံ ကထေတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သိက္ခိတာ ဝတိမေ လိစ္ဆဝိကုမာရကာ, သုသိက္ခိတာ ဝတိမေ လိစ္ဆဝိကုမာရကာ, ယတြ ဟိ နာမ သုခုမေန တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေန အသနံ အတိပါတယိဿန္တိ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ အဝိရာဓိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၁၅). ဥစ္ဆေစ္ဆာမီတိ ဥစ္ဆိန္ဒိဿာမိ. ဝိနာသေဿာမီတိ အဒဿနံ နယိဿာမိ. အနယဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိဉ္စေဝ, ဉာတိဗျသနဉ္စ. အာပါဒေဿာမီတိ ပါပယိဿာမိ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අභියාතුකාමෝ' යනු මර්දනය කරනු පිණිස යෑමට කැමති වූ යන්නයි. 'වජ්ජී' යනු වජ්ජී රජවරුන්ය. 'ඒවංමහිද්ධිකේ' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සමගි බව කියැවේ. 'ඒවංමහානුභාවේ' යන්නෙන් හස්ති ශිල්පාදියෙහි ඔවුන් ලැබූ පුහුණුව කියැවේ. එය අරභයා 'මේ ලිච්ඡවි කුමාරවරු මනා ශිල්ප ඇත්තෝය, ඉතා කුඩා සිදුරකින් වුවද නොවැරදී ඊතල විදීමට සමත්ය' යි වදාරන ලදී. 'උච්ඡේච්ඡාමි' යනු මුලිනුපුටා දමන්නෙමි යන්නයි. 'විනාසෙස්සාමි' යනු දක්නට නොලැබෙන පරිදි විනාශ කරන්නෙමි යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං' යනු දියුණුවක් නොමැති වීම හා නෑයන්ගේ විනාශයයි. 'ආපාදෙස්සාමි' යනු පමුණුවන්නෙමි යන්නයි.

ဣတိ ကိရ သော ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဣမံ ယုဒ္ဓကထမေဝ ကထေတိ, ‘‘ဂမနသဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ စ ဗလကာယံ အာဏာပေတိ. ကသ္မာ? ဂင်္ဂါယ ကိရ ဧကံ ပဋ္ဋနဂါမံ နိဿာယ အဒ္ဓယောဇနံ အဇာတသတ္တုနော ဝိဇိတံ, အဒ္ဓယောဇနံ လိစ္ဆဝီနံ. တတြ ပဗ္ဗတပါဒတော မဟဂ္ဃဘဏ္ဍံ ဩတရတိ. တံ သုတွာ ‘‘အဇ္ဇ ယာမိ, သွေ ယာမီ’’တိ အဇာတသတ္တုနော သံဝိဒဟန္တဿေဝ လိစ္ဆဝိနော သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ ပုရေတရံ အာဂန္တွာ သဗ္ဗံ ဂဏှန္တိ. အဇာတသတ္တု ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ ကုဇ္ဈိတွာ ဂစ္ဆတိ. တေ ပုနသံဝစ္ဆရေပိ တထေဝ ကရောန္တိ. အထ သော ဗလဝါဃာတဇာတော, တဒါ ဧဝမကာသိ.

ඒ අජාසත්ත රජු සිටගෙන හෝ ඉඳගෙන සිටින කල නිතරම මේ යුද්ධ කතාවම පවසයි, 'ගමනට සූදානම් වන්න' යැයි සේනාවට අණ කරයි. ඒ මන්ද? ගංගා නදිය අසල තොටුපළ ගම්මානයක් නිමිති කරගෙන අඩ යොදුනක් අජාසත්ත රජුටත්, අඩ යොදුනක් ලිච්ඡවීන්ටත් අයත් විය. එහි කඳු පාමුලින් වටිනා බඩුබාහිරාදිය ගොඩබසී. එය අසා අජාසත්ත රජු 'අද යමි, හෙට යමි' යි සූදානම් වන විටම, ලිච්ඡවීහු සමගිව හා සතුටින් කලින්ම පැමිණ සියල්ල රැගෙන යති. පසුව පැමිණි අජාසත්ත රජු ඒ පුවත දැන කෝපයට පත් වෙයි. ඔවුහු පසු වසරවලදීත් එසේම කළහ. එවිට ඔහු බලවත් වෛරයක් ඇති කරගෙන මෙසේ කළේය.

တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဂဏေန သဒ္ဓိံ ယုဒ္ဓံ နာမ ဘာရိယံ, ဧကောပိ မောဃပ္ပဟာရော နာမ နတ္ထိ. ဧကေန ခေါ ပန ပဏ္ဍိတေန သဒ္ဓိံ မန္တေတွာ ကရောန္တော နိရပရာဓော ဟောတိ, ပဏ္ဍိတော စ သတ္ထာရာ သဒိသော နတ္ထိ, သတ္ထာ စ အဝိဒူရေ ဓုရဝိဟာရေ ဝသတိ, ဟန္ဒာဟံ ပေသေတွာ ပုစ္ဆာမိ. သစေ မေ ဂတေန [Pg.156] ကောစိ အတ္ထော ဘဝိဿတိ, သတ္ထာ တုဏှီ ဘဝိဿတိ. အနတ္ထေ ပန သတိ ‘ကိံ ရညော တတ္ထ ဂတေနာ’တိ ဝက္ခတီ’’တိ. သော ဝဿကာရံ ဗြာဟ္မဏံ ပေသေသိ. ဗြာဟ္မဏော ဂန္တွာ ဘဂဝတော တမတ္ထံ အာရောစေသိ. တေန ဝုတ္တံ – အထ ခေါ ရာဇာ…ပေ… အာပါဒေဿာမိ ဝဇ္ဇီတိ.

ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතීය: 'පිරිසක් සමඟ යුද්ධ කිරීම බරපතළ කාර්යයකි. එක් පහරක්වත් අපතේ නොයන යුද්ධයක් නැත. යම් පණ්ඩිතයෙකු සමඟ සාකච්ඡා කරන්නේ නම් එය නිවැරදි වනු ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන පණ්ඩිතයෙක් තවත් නැත. උන්වහන්සේ ද සමීපයෙහිම වැඩවසති. එබැවින් මම පණිවිඩයක් යවා විමසමි. ඉදින් මා යෑමෙන් යම් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නිහඬව සිටිනු ඇත. වැඩක් නැති දෙයක් නම් රජු එහි ගොස් කුමක් කරන්නදැයි වදාරනු ඇත.' ඔහු වස්සකාර බමුණා පිටත් කර හැරියේය. බමුණා ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැළ කළේය. එබැවින් 'අථ ඛෝ රාජා... වජ්ජී' යනාදිය කියන ලදී.

ဘဂဝန္တံ ဗီဇယမာနောတိ ထေရော ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဘဂဝန္တံ ဗီဇတိ, ဘဂဝတော ပန သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ နတ္ထိ. ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝစနံ သုတွာ တေန သဒ္ဓိံ အမန္တေတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ မန္တေတုကာမော ကိန္တိ တေ, အာနန္ဒ, သုတန္တိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

'භගවන්තං බීජයමානෝ' යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලන බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේට සීතලක් හෝ රස්නයක් නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ බමුණාගේ වචනය අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡා නොකොට, තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට කැමතිව 'ආනන්ද, ඔබ අසා තිබේද?' යනාදිය වදාළ සේක. එය පෙර කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

ဧကမိဒါဟန္တိ ဣဒံ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗေ ဝဇ္ဇီနံ ဣမဿ ဝဇ္ဇိသတ္တကဿ ဒေသိတဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ အာဟ. အကရဏီယာတိ အကတ္တဗ္ဗာ, အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယုဒ္ဓဿာတိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, အဘိမုခံ ယုဒ္ဓေန ဂဟေတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော. အညတြ ဥပလာပနာယာတိ ဌပေတွာ ဥပလာပနံ. ဥပလာပနာ နာမ ‘‘အလံ ဝိဝါဒေန, ဣဒါနိ သမဂ္ဂါ ဟောမာ’’တိ ဟတ္ထိအဿရထဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ ပေသေတွာ သင်္ဂဟကရဏံ, ဧဝဉှိ သင်္ဂဟံ ကတွာ ကေဝလံ ဝိဿာသေန သက္ကာ ဂဏှိတုန္တိ အတ္ထော. အညတြ မိထုဘေဒါတိ ဌပေတွာ မိထုဘေဒံ. ဣမိနာ ‘‘အညမညဘေဒံ ကတွာပိ သက္ကာ ဧတေ ဂဟေတု’’န္တိ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝတော ကထာယ နယံ လဘိတွာ အာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဣမာယ ကထာယ နယလာဘံ ဇာနာတီတိ? အာမ ဇာနာတိ. ဇာနန္တော ကသ္မာ ကထေသိ? အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မယာ အကထိတေပိ ကတိပါဟေန ဂန္တွာ သဗ္ဗေ ဂဏှိဿတိ, ကထိတေ ပန သမဂ္ဂေ ဘိန္ဒန္တော တီဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ ဂဏှိဿတိ. ဧတ္တကမ္ပိ ဇီဝိတမေဝ ဝရံ. ဧတ္တကဉှိ ဇီဝန္တာ အတ္တနော ပတိဋ္ဌာဘူတံ ပုညံ ကရိဿန္တီ’’တိ. အဘိနန္ဒိတွာတိ စိတ္တေန နန္ဒိတွာ. အနုမောဒိတွာတိ ‘‘ယာဝ သုဘာသိတမိဒံ ဘောတာ ဂေါတမေနာ’’တိ ဝါစာယ အနုမောဒိတွာ. ပက္ကာမီတိ ရညော သန္တိကံ ဂတော. ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေ ဘိန္ဒိတွာ ဂန္တွာ အနယဗျသနံ ပါပေသိ.

‘එකමිදාහං’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීතයේ වජ්ජීන් හට මෙම ‘වජ්ජි සත්තක’ (වජ්ජීන්ගේ අපරිහානිය ධර්ම) දේශනා කළ බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස වදාළ සේක. ‘අකරණීයා’ යනු නොකළ යුතු, නොගත යුතු යන අර්ථයයි. ‘යදිදං’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘යුද්ධස්ස’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ යුද්ධය මගින් මුහුණට මුහුණ ලා ඔවුන් යටත් කරගත නොහැකි බවයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය’ යනු උපලාපනය (මුළා කිරීම හෝ පොළඹවා ගැනීම) හැර වෙනත් මගකින් යන්නයි. ‘උපලාපනය’ නම් "දැන් විවාද ඇති කරගැනීමෙන් පලක් නැත, අපි සමගි වෙමු" යැයි පවසමින් ඇතන්, අසුන්, රථ, රන් රිදී ආදිය යවා සංග්‍රහ කිරීමයි. මෙලෙස සංග්‍රහ කොට විශ්වාසය ඇති කරගෙන පමණක් ඔවුන් යටත් කරගත හැකි බව මෙයින් කියවේ. ‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභේදා’ යනු අභ්‍යන්තර භේදය ඇති කිරීම හැර වෙනත් මගකින් යන්නයි. මෙයින් අඟවන්නේ ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් භේද ඇති කොට ද ඔවුන් යටත් කරගත හැකි බවයි. බ්‍රාහ්මණයා මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කතාවෙන් ලද මගපෙන්වීමක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයා තම කතාවෙන් මෙවැනි මගපෙන්වීමක් ලබාගන්නා බව දැන සිටියේ දැයි විමසන්නේ නම්? එසේය, දැන සිටි සේක. දැන සිටියදීත් ඇයි වදාළේ? මහා කරුණාවෙනි. උන්වහන්සේ තුළ මෙවැනි අදහසක් විය - "මා මෙය නොපැවසුවේ නම් (අජාසත්ත රජු) දින කිහිපයකින් ගොස් වජ්ජීන් සියල්ලන්ම අල්ලා ගනු ඇත. මෙය පැවසූ විට, ඔහු ඔවුන් අතර සමගිය බිඳ දැමීමට උත්සාහ කරමින් අවුරුදු තුනක් පමණ කල් ගනු ඇත. ඒ වසර තුනක ජීවිතය වුවද උතුම්ය. ඒ වසර තුන තුළ ජීවත් වෙමින් ඔවුහු තමන්ට පිළිසරණ වන පින් දහම් කරගනු ඇත." ‘අභිනන්දිත්වා’ යනු සිතින් සතුටු වී යන්නයි. ‘අනුමෝදිත්වා’ යනු "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ මේ වචනය ඉතා මැනවින් වදාරන ලද්දකි" යි වචනයෙන් සතුට ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘පක්කාමී’ යනු රජු වෙත ගියේය යන්නයි. රජු ද ඔහුවම යවා, සියලු වජ්ජීන් භේද කරවා, අවසානයේ ඔවුන් විනාශයට පත් කළේය.

၃. ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පළමු සත්තක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၃. တတိယေ အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ ဣဒံ ဝဇ္ဇိသတ္တကေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ဣဓာပိ စ အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဒိသာသု အာဂတသာသနံ န သုဏန္တိ, တတော [Pg.157] ‘‘အသုကဝိဟာရသီမာ အာကုလာ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာ ဌိတာ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ဘိက္ခူ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မာဒီနိ ကရောန္တိ, ဝိညတ္တိဗဟုလာ ဖလပုပ္ဖဒါနာဒီဟိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီ’’တိအာဒီနိ န ဇာနန္တိ. ပါပဘိက္ခူပိ ‘‘ပမတ္တော သံဃော’’တိ ဉတွာ ရာသိဘူတာ သာသနံ ဩသက္ကာပေန္တိ. အဘိဏှံ သန္နိပတန္တာ ပန တံ ပဝတ္တိံ သုဏန္တိ, တတော ဘိက္ခုသံဃံ ပေသေတွာ သီမံ ဥဇုံ ကာရေန္တိ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာယော ပဝတ္တာပေန္တိ, မိစ္ဆာဇီဝါနံ ဥဿန္နဋ္ဌာနေ အရိယဝံသိကေ ပေသေတွာ အရိယဝံသံ ကထာပေန္တိ, ပါပဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရေဟိ နိဂ္ဂဟံ ကာရာပေန္တိ. ပါပဘိက္ခူပိ ‘‘အပ္ပမတ္တော သံဃော, န သက္ကာ အမှေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓနေန ဝိစရိတု’’န္တိ ဘိဇ္ဇိတွာ ပလာယန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

23. තුන්වන සූත්‍රයේ ‘අභිණ්හං සන්නිපාතා’ යනු වජ්ජි සත්තකයේ වදාරන ලද අයුරින්ම වේ. මෙහිදී ද භික්ෂූන් නිතර රැස් නොවන්නේ නම් දස දෙසින් ලැබෙන පණිවිඩ ඔවුන්ට අසන්නට නොලැබේ. එවිට "අසවල් විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ නතර වී ඇත, අසවල් තැන භික්ෂූන් වෙදකම් කිරීම්, දූත මෙහෙවර ආදියෙහි යෙදෙමින් පලතුරු පූජා මල් පූජා ආදියෙන් වාණිජමය ලෙස දිවි ගෙවති" යනාදිය දැනගත නොහැකි වේ. පාපී භික්ෂූන් ද "සංඝයා ප්‍රමාද වී ඇත" යැයි දැන කණ්ඩායම් ගැසී ශාසනය පිරිහීමට පත් කරති. නිතර රැස්වන විට ඒ තොරතුරු අසන්නට ලැබේ. එවිට භික්ෂු සංඝයා පිටත් කර යවා සීමා කටයුතු නිවැරදි කරති, උපෝසථ පවාරණ පවත්වති, වැරදි ජීවිකාවන් බහුල තැන්වලට අරියවංශ ධර්මය දේශනා කරන භික්ෂූන් යවා අරියවංශය දේශනා කරවති, පාපී භික්ෂූන් විනයධරයන් ලවා මර්දනය කරවති. පාපී භික්ෂූන් ද "සංඝයා අප්‍රමාදී ය, අපට කණ්ඩායම් ගැසී සැරිසැරිය නොහැක" යැයි බිය වී පලා යති. මෙලෙස මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව වටහාගත යුතුය.

သမဂ္ဂါတိအာဒီသု စေတိယပဋိဇဂ္ဂနတ္ထံ ဝါ ဗောဓိဃရဥပေါသထာဂါရစ္ဆာဒနတ္ထံ ဝါ ကတိကဝတ္တံ ဝါ ဌပေတုကာမတာယ ‘‘သံဃော သန္နိပတတူ’’တိ ဘေရိယာ ဝါ ဃဏ္ဋိယာ ဝါ အာကောဋိတမတ္တာယ ‘‘မယှံ စီဝရကမ္မံ အတ္ထိ, မယှံ ပတ္တော ပစိတဗ္ဗော, မယှံ နဝကမ္မံ အတ္ထီ’’တိ ဝိက္ခေပံ ကရောန္တာ န သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သဗ္ဗံ ပန တံ ကမ္မံ ဌပေတွာ ‘‘အဟံ ပုရိမတရံ, အဟံ ပုရိမတရ’’န္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သန္နိပတန္တာ သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သန္နိပတိတာ ပန စိန္တေတွာ မန္တေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဧကတောဝ အဝုဋ္ဌဟန္တာ န သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧဝံ ဝုဋ္ဌိတေသု ဟိ ယေ ပဌမံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အမှေဟိ ဗာဟိရကထာဝ သုတာ, ဣဒါနိ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝုဋ္ဌဟန္တာ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. အပိစ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟာရသီမာ အာကုလာ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာ ဌိတာ, အသုကဋ္ဌာနေ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒိကာရကာ ပါပဘိက္ခူ ဥဿန္နာ’’တိ သုတွာ ‘‘ကော ဂန္တွာ တေသံ နိဂ္ဂဟံ ကရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ပဌမံ, အဟံ ပဌမ’’န္တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ.

‘සමග්ගා’ යනාදී පදවල විනිශ්චය මෙසේය: චෛත්‍ය පිළිසකර කිරීමට හෝ බෝධිඝර, උපෝසථාගාර ආදිය සෙවිලි කිරීමට හෝ කතිකාවතක් ඇති කරගැනීමට අවශ්‍ය වී "සංඝයා රැස්වෙත්වා" යැයි බෙරයක් හෝ ඝණ්ඨාවක් හැඬවූ සැණින්, "මට සිවුරු මැසීමක් ඇත, මට පාත්‍රයක් පිළිස්සීමට ඇත, මට නවකම් (ගොඩනැගිලි කටයුතු) ඇත" යැයි පවසමින් විසිරී යන අය සමගිව රැස්වූවෝ නොවෙති. ඒ සියලු වැඩ පසෙක තබා "මම පළමුව යන්නෙමි, මම පළමුව යන්නෙමි" යි එකවර රැස්වන අය සමගිව රැස්වන්නෝ වෙති. රැස්වූ පසු ද කල්පනා කර, සාකච්ඡා කර, කළ යුතු දේ නිමවා එකවර නැගිට නොයන්නේ නම් ඔවුහු සමගිව විසිර ගිය අය නොවෙති. එලෙස විසිර යාමේදී මුලින්ම යන අයට සිතෙන්නේ "අපට අසන්නට ලැබුණේ බාහිර කතා පමණි, දැන් විනිශ්චය කතා ආරම්භ වනු ඇත" යනුවෙනි. එකවර නැගිට යන්නේ නම් ඔවුන් සමගිව නැගිට ගිය අය ලෙස හැඳින්වේ. තවද "අසවල් තැන විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ නැවතී ඇත, අසවල් තැන වෙදකම් කරන පාපී භික්ෂූන් වැඩි වී ඇත" යන්න අසා, "කවුද එහි ගොස් ඔවුන් මර්දනය කරන්නේ?" යැයි විමසූ විට "මම පළමුව යන්නෙමි, මම පළමුව යන්නෙමි" යි පවසමින් යන්නෝ ද සමගිව නැගිට ගිය අය වෙති.

အာဂန္တုကံ ပန ဒိသွာ ‘‘ဣမံ ပရိဝေဏံ ယာဟိ, ဧတံ ပရိဝေဏံ ယာဟိ, အယံ ကော’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗေ ဝတ္တံ ကရောန္တာပိ, ဇိဏ္ဏပတ္တစီဝရကံ ဒိသွာ တဿ ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန ပတ္တစီဝရံ ပရိယေသန္တာပိ, ဂိလာနဿ ဂိလာနဘေသဇ္ဇံ ပရိယေသမာနာပိ, ဂိလာနမေဝ အနာထံ ‘‘အသုကပရိဝေဏံ ယာဟီ’’တိ အဝတွာ အတ္တနော အတ္တနော ပရိဝေဏေ ပဋိဇဂ္ဂန္တာပိ, ဧကော ဩလီယမာနကော [Pg.158] ဂန္ထော ဟောတိ, ပညဝန္တံ ဘိက္ခုံ သင်္ဂဏှိတွာ တေန တံ ဂန္ထံ ဥက္ခိပါပေန္တာပိ သမဂ္ဂါ သံဃကရဏီယာနိ ကရောန္တိ နာမ.

ආගන්තුක භික්ෂුවක් දැක "මේ පිරිවෙනට යන්න, අර පිරිවෙනට යන්න, මොහු කවුද?" ආදිය නොකියා සියල්ලෝම වත්පිළිවෙත් කරන්නේ නම්, දිරාපත් වූ සිවුරු පාත්‍ර ඇති භික්ෂුවක් දැක ඔහුට පිණ්ඩපාත වත් මගින් සිවුරු පාත්‍ර සොයා දෙන්නේ නම්, ගිලන් භික්ෂුවකට බෙහෙත් සොයා දෙන්නේ නම්, අසරණ ගිලන් භික්ෂුවකට "අසවල් පිරිවෙනට යන්න" යැයි පසෙකට නොකර තමන්ගේම පිරිවෙනේ තබා උපස්ථාන කරන්නේ නම්, අතහැර දැමූ ග්‍රන්ථයක් (දහම් දැනුමක්) ඇති විට පණ්ඩිත භික්ෂුවකට සංග්‍රහ කොට උන්වහන්සේ ලවා ඒ ග්‍රන්ථය යළි නගාසිටුවන්නේ නම් (විවරණය කරවන්නේ නම්), ඔවුන් සමගිව සංඝ කටයුතු කරන්නෝ වෙති.

အပ္ပညတ္တန္တိအာဒီသု နဝံ အဓမ္မိကံ ကတိကဝတ္တံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဝါ ဂဏှန္တာ အပ္ပညတ္တံ ပညာပေန္တိ နာမ ပုရာဏသန္ထတဝတ္ထုသ္မိံ သာဝတ္ထိယံ ဘိက္ခူ ဝိယ. ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သာသနံ ဒီပေန္တာ ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ နာမ, ဝဿသတပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ ဝေသာလိကာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဝိယ. ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာ ပန အာပတ္တိယော သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမန္တာ ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ န ဝတ္တန္တိ နာမ အဿဇိပုနဗ္ဗသုကာ ဝိယ. တထာ အကရောန္တာ ပန အပညတ္တံ န ပညာပေန္တိ, ပညတ္တံ န သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ ဝတ္တန္တိ နာမ အာယသ္မာ ဥပသေနော ဝိယ, အာယသ္မာ ယသော ကာကဏ္ဍကပုတ္တော ဝိယ, အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စ. ဝုဒ္ဓိယေဝါတိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝုဒ္ဓိယေဝ, နော ပရိဟာနိ.

‘අප්පඤ්ඤත්තං’ යනාදී පදවල විනිශ්චය මෙසේය: අලුත් අධාර්මික කතිකාවත් හෝ ශික්ෂා පද පිළිගන්නා භික්ෂූන්, බුදුන් වහන්සේ පැනවූ නැති දෑ පනවන්නෝ වෙති. ඒ පැරණි ඇතිරිලි සම්බන්ධ වස්තුවේදී සැවැත්නුවර භික්ෂූන් මෙනි. ධර්මය නොවන දෑ ධර්මය ලෙසත් විනය නොවන දෑ විනය ලෙසත් පෙන්වමින් ශාසනය විකෘති කරන්නෝ පැනවූ දේ විනාශ කරන්නෝ වෙති. ඒ බුදුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයකට පසු විසූ වෛශාලික වජ්ජිපුත්තකයන් මෙනි. කුඩා හා අනුකුඩා ශික්ෂා පද දැන දැනම උල්ලංඝනය කරමින්, පනවන ලද ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව නොහැසිරෙන්නේ අස්සජි-පුනබ්බසුකයන් මෙනි. එසේ නොකරන භික්ෂූන් පැනවූ නැති දේ නොපනවති, පැනවූ දේ විනාශ නොකරති. පනවන ලද ශික්ෂා පදයන්හි සමාදන්ව හැසිරෙන්නෝ ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන්, කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස තෙරුන් සහ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වැනි උතුමන් මෙනි. ‘වුද්ධියේව’ යනු සීලාදී ගුණයන්ගෙන් දියුණුවම මිස පිරිහීමක් නොවන බවයි.

ထေရာတိ ထိရဘာဝပ္ပတ္တာ ထေရကာရကေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ. ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တီတိ ရတ္တညူ. စိရံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဧတေသန္တိ စိရပဗ္ဗဇိတာ. သံဃဿ ပိတိဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ သံဃပိတရော. ပိတိဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ သံဃံ ပရိဏေန္တိ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟုတွာ တီသု သိက္ခာသု ပဝတ္တေန္တီတိ သံဃပရိဏာယကာ.

‘ථේරා’ යනු ස්ථීර භාවයට පත් වූ, ස්ථවිර කාරක ගුණවලින් යුක්ත වූවෝය. බොහෝ රාත්‍රීන් (කාලයක් ශාසනයේ) දන්නා බැවින් ‘රත්තඤ්ඤූ’ (බහුශ්‍රැත/පැරණි) නම් වෙති. බොහෝ කලක් පැවිදි වී සිටින බැවින් ‘චිරපබ්බජිත’ වෙති. සංඝයා කෙරෙහි පියෙකුගේ ස්ථානයේ සිටින බැවින් ‘සංඝපිතරෝ’ නම් වෙති. පියෙකුගේ ස්ථානයේ සිට සංඝයා මෙහෙයවන බැවින් ද, පෙරමුණ ගෙන ශික්ෂාත්‍රයෙහි පිහිටුවන බැවින් ද ‘සංඝපරිණායක’ (සංඝ නායකයන්) නම් වෙති.

ယေ တေသံ သက္ကာရာဒီနိ န ကရောန္တိ, ဩဝါဒတ္ထာယ ဒွေ တယော ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေပိ တေသံ ဩဝါဒံ န ဒေန္တိ, ပဝေဏိကထံ န ကထေန္တိ, သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယံ န သိက္ခာပေန္တိ. တေ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ သီလာဒီဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သတ္တဟိ စ အရိယဓနေဟီတိ ဧဝမာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပရိဟာယန္တိ. ယေ ပန တေသံ သက္ကာရာဒီနိ ကရောန္တိ, ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ တေ ‘‘ဧဝံ တေ အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိကံ ဩဝါဒံ ဒေန္တိ, ပဝေဏိကထံ ကထေန္တိ, သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယံ သိက္ခာပေန္တိ, တေရသဟိ ဓုတင်္ဂေဟိ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ အနုသာသန္တိ. တေ တေသံ ဩဝါဒေ ဌတွာ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎမာနာ သာမညတ္ထံ အနုပါပုဏန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

යම් (නවක) මහණ කෙනෙක් ඒ (වැඩිමහලු) තෙරවරුන්ට ගෞරව සත්කාරාදිය නොකරත් ද, අවවාද ලබාගැනීම පිණිස දෙතුන් වරක්වත් උන්වහන්සේලා වෙත එළඹ උපස්ථාන නොකරත් ද, ඒ තෙරවරු ද ඔවුන්ට අවවාද නොදෙති, පරම්පරාගත ධර්ම කථා නොපවසති, සාරභූත වූ ධර්ම ක්‍රමයන් උගන්වා නොදෙති. ඒ නවක මහණහු ඒ තෙරවරුන් විසින් අත්හරිනු ලැබූවාහු වී, සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් ද සප්තවිධ ආර්ය ධනයන්ගෙන් ද මෙබඳු වූ ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහෙති. යම් කෙනෙක් වනාහි ඒ තෙරවරුන්ට ගෞරව සත්කාරාදිය කෙරෙත් ද, උන්වහන්සේලා වෙත පැමිණ උපස්ථාන කෙරෙත් ද, ඒ තෙරවරු ඔවුන්ට 'මෙසේ ඉදිරියට යා යුතුය' යනාදී වශයෙන් අවවාද දෙති, පරම්පරාගත ධර්ම කථා පවසති, සාරභූත වූ ධර්ම ක්‍රමයන් උගන්වා දෙති, තෙළෙස් ධුතාංගයන්ගෙන් හා දසවිධ කථාවස්තූන්ගෙන් අනුශාසනා කරති. ඔවුහු ඒ තෙරවරුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් වැඩෙන්නාහු ශ්‍රමණ ඵලය (රහත් බව) කරා පැමිණෙති. මෙසේ මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව දත යුතුය.

ပုနဗ္ဘဝေါ သီလမဿာတိ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ, ပုနဗ္ဘဝဒါယိကာတိ အတ္ထော, တဿာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာယ. န ဝသံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဧတ္ထ ယေ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ ကာရဏာ ဥပဋ္ဌာကာနံ ပဒါနုပဒိကာ ဟုတွာ ဂါမတော ဂါမံ ဝိစရန္တိ, တေ တဿာ [Pg.159] ဝသံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ဣတရေ န ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ပါကဋာယေဝ.

නැවත නැවත භවයක් ඇති කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පොනොබ්භවිකා' නම් වේ. නැවත භවය ලබා දෙන්නී යනු අර්ථයයි. ඒ පුනර්භවය ලබා දෙන තෘෂ්ණාවට 'වසඟ නොවන්නාහුය' යන්නෙහි - යම් මහණ කෙනෙක් සිව්පසය උදෙසා දායකයන්ගේ පියවරෙන් පියවර ලුහුබඳින්නාක් මෙන් වෙමින් ගමින් ගමට හැසිරෙත් ද, ඔවුහු ඒ තෘෂ්ණාවගේ වසඟයට යන්නෝ නම් වෙති. සෙසු පිරිස වසඟයට නොයති. එහි පිරිහීම හා දියුණුව පැහැදිලිවම පෙනේ.

အာရညကေသူတိ ပဉ္စဓနုသတိကပစ္ဆိမေသု. သာပေက္ခာတိ သာလယာ. ဂါမန္တသေနာသနေသု ဟိ ဈာနံ အပ္ပေတွာပိ တတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တောဝ ဣတ္ထိပုရိသဒါရကဒါရိကာဒိသဒ္ဒံ သုဏာတိ, ယေနဿ အဓိဂတဝိသေသောပိ ဟာယတိယေဝ. အရညသေနာသနေ နိဒ္ဒါယိတွာပိ ပဗုဒ္ဓမတ္တော သီဟဗျဂ္ဃမောရာဒီနံ သဒ္ဒံ သုဏာတိ, ယေန အရညေ ပီတိံ ပဋိလဘိတွာ တမေဝ သမ္မသန္တော အဂ္ဂဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဂါမန္တသေနာသနေ ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နဘိက္ခုတော အရညေ နိဒ္ဒါယမာနမေဝ ပသံသတိ. တသ္မာ တမေဝ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘အာရညကေသု သေနာသနေသု သာပေက္ခာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ အာဟ.

'ආරඤ්ඤක' යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි සෙනසුන්ය. 'සාපෙක්ඛා' යනු ආලය සහිත වූ යන්නයි. ගම් කෙළවර පිහිටි සෙනසුන්හි වසන්නා ධ්‍යානයකට සම වැදුණ ද, ඉන් නැගී සිටි සැණින්ම ස්ත්‍රී පුරුෂ දාරක දාරිකාවන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි. ඒ හේතුවෙන් ඔහු ලැබූ විශේෂ ගුණය පවා පිරිහෙයි. ආරණ්‍ය සෙනසුනක සැතපී අවදි වූ සැණින් සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, මයුර ආදීන්ගේ හඬ ඇසේ. ඒ හේතුවෙන් අරණ්‍යයෙහි උපන් ප්‍රීතිය ලබා, එයම මෙනෙහි කරමින් උතුම් රහත් ඵලයෙහි පිහිටයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගම් කෙළවර සෙනසුනක ධ්‍යාන වඩා වැඩ සිටින මහණාට වඩා ආරණ්‍යයෙහි සැතපී සිටින මහණා පවා පසසන සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය ම පදනම් කරගෙන 'ආරණ්‍යක සෙනසුන් කෙරෙහි අපේක්ෂා සහිත වන්නාහුය' යි වදාළ සේක.

ပစ္စတ္တညေဝ သတိံ ဥပဋ္ဌာပေဿန္တီတိ အတ္တနာဝ အတ္တနော အဗ္ဘန္တရေ သတိံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တိ. ပေသလာတိ ပိယသီလာ. ဣဓာပိ သဗြဟ္မစာရီနံ အာဂမနံ အနိစ္ဆန္တာ နေဝါသိကာ အဿဒ္ဓါ ဟောန္တိ အပ္ပသန္နာ, ဝိဟာရံ သမ္ပတ္တဘိက္ခူနံ ပစ္စုဂ္ဂမန-ပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏ-အာသနပညာပနတာလဝဏ္ဋဂ္ဂဟဏာဒီနိ န ကရောန္တိ. အထ နေသံ အဝဏ္ဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကဝိဟာရဝါသိနော ဘိက္ခူ အဿဒ္ဓါ အပ္ပသန္နာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌာနံ ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တမ္ပိ န ကရောန္တီ’’တိ. တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရဒွါရေန ဂစ္ဆန္တာပိ ဝိဟာရံ န ပဝိသန္တိ. ဧဝံ အနာဂတာနံ အနာဂမနမေဝ ဟောတိ. အာဂတာနံ ပန ဖာသုဝိဟာရေ အသတိ ယေပိ အဇာနိတွာ အာဂတာ, တေ ‘‘ဝသိဿာမာတိ တာဝစိန္တေတွာ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန နေဝါသိကာနံ ဣမိနာ နီဟာရေန ကော ဝသိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ သော ဝိဟာရော အညေသံ ဘိက္ခူနံ အနာဝါသောဝ ဟောတိ. တတော နေဝါသိကာ သီလဝန္တာနံ ဒဿနံ အလဘန္တာ ကင်္ခါဝိနောဒကံ ဝါ အာစာရသိက္ခာပကံ ဝါ မဓုရဓမ္မသဝနံ ဝါ န လဘန္တိ. တေသံ နေဝ အဂ္ဂဟိတဓမ္မဂ္ဂဟဏံ န ဂဟိတသဇ္ဈာယကရဏံ ဟောတိ. ဣတိ နေသံ ဟာနိယေဝ ဟောတိ, န ဝုဒ္ဓိ.

'තම සතන් තුළම සිහිය පිහිටුවා ගන්නාහුය' යනු තමා විසින්ම තමා තුළ සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි. 'පේසලා' යනු ප්‍රියශීලී වූවන්ය. මෙහි ද සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම අකමැති වූ ආවාසික මහණහු අශ්‍රද්ධාවන්ත වෙති, අප්‍රසන්න වෙති. විහාරයට පැමිණි මහණුන් පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, වටාපත පිළිගැන්වීම ආදිය නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය මෙසේ පැතිර යයි: 'අසවල් විහාරයෙහි වසන මහණහු අශ්‍රද්ධාවන්තය, අප්‍රසන්නය, විහාරයට පැමිණෙන මහණුන්ට වත් පිළිවෙත් පවා නොකරති' යනුවෙනි. එය අසා පැවිද්දෝ විහාර දොරටුවෙන් ගිය ද විහාරයට ඇතුළු නොවෙති. මෙසේ නොපැමිණි අයගේ නොපැමිණීමම වෙයි. පැමිණි අයට ද පහසුවක් නැති කල්හි, යම් කෙනෙක් නොදැන පැමිණිය ද 'අපි වසන්නෙමු යි සිතා පැමිණියෙමු, එහෙත් මේ ආවාසිකයන්ගේ මෙබඳු පිළිවෙත් ඇති කල කවුරුන් මෙහි වසනු ඇත්දැයි' සිතා නික්ම යති. මෙසේ ඒ විහාරය සෙසු මහණුන්ට වාසයට නුසුදුසු තැනක්ම වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ආවාසික මහණහු සිල්වතුන් දැකීමට නොලැබෙන්නාහු සැක දුරු කරගැනීමට හෝ ශික්ෂා ඉගෙනීමට හෝ මිහිරි දහම් ඇසීමට හෝ අවස්ථාවක් නොලබති. ඔවුන්ට නොඉගෙනගත් ධර්මය ඉගෙනීමට හෝ ඉගෙනගත් දෑ සජ්ඣායනා කිරීමට හෝ නොලැබේ. මෙසේ ඔවුන්ට පිරිහීමක්ම වෙයි, දියුණුවක් නොවේ.

ယေ ပန သဗြဟ္မစာရီနံ အာဂမနံ ဣစ္ဆန္တိ, တေ သဒ္ဓါ ဟောန္တိ ပသန္နာ, အာဂတာနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒီနိ ကတွာ သေနာသနံ ပညပေတွာ ဒေန္တိ[Pg.160], တေ ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တိ, ကင်္ခံ ဝိနောဒေန္တိ, မဓုရဓမ္မဿဝနံ လဘန္တိ. အထ နေသံ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကဝိဟာရေ ဘိက္ခူ ဧဝံ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဝတ္တသမ္ပန္နာ သင်္ဂါဟကာ’’တိ. တံ သုတွာ ဘိက္ခူ ဒူရတောပိ အာဂစ္ဆန္တိ. တေသံ နေဝါသိကာ ဝတ္တံ ကရောန္တိ, သမီပံ ဂန္တွာ ဝုဍ္ဎတရံ အာဂန္တုကံ ဝန္ဒိတွာ နိသီဒန္တိ, နဝကတရဿ သန္တိကေ အာသနံ ဂဟေတွာ နိသီဒိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသိဿထ, ဂမိဿထာ’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. ‘‘ဂမိဿာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘သပ္ပာယံ သေနာသနံ, သုလဘာ ဘိက္ခာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. ဝိနယဓရော စေ ဟောတိ, တဿ သန္တိကေ ဝိနယံ သဇ္ဈာယန္တိ. သုတ္တန္တာဒိဓရော စေ, တဿ သန္တိကေ တံ တံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယန္တိ. တေ အာဂန္တုကထေရာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တိ. အာဂန္တုကာ ‘‘ဧကံ ဒွေ ဒိဝသာနိ ဝသိဿာမာတိ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန သုခသံဝါသတာယ ဒသ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဝသိမှာ’’တိ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

යම් කෙනෙක් වනාහි සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම කැමති වෙත් ද, ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්තයහ, ප්‍රසන්නයහ. පැමිණි සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පෙරගමන් කිරීම ආදිය කොට සෙනසුන් පනවා දෙති. ඔවුන් කැඳවාගෙන පිඬුසිඟා වැඩම කරති, සැක දුරු කරති, මිහිරි දහම් ශ්‍රවණය කිරීමට අවස්ථාව ලබති. එවිට ඔවුන්ගේ කීර්ති රාවය මෙසේ පැතිර යයි: 'අසවල් විහාරයෙහි මහණහු මෙසේ ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය, වත්පිළිවෙත් සපිරිය, සංග්‍රහශීලීහ' යනුවෙනි. එය අසා මහණහු දුර බැහැර සිට පවා පැමිණෙති. ඔවුන්ට ආවාසික මහණහු වත්පිළිවෙත් කරති, සමීපයට ගොස් වැඩිමහලු ආගන්තුකයන්ට වැඳ හිඳගනිති. නවක මහණෙකු නම් ඔහු අසල අසුනක් ගෙන හිඳ 'මේ විහාරයෙහි වසනවාද, වඩිනවාද?' යි විමසති. 'වඩින්නෙමු' යි කී කල 'සෙනසුන් පහසුය, පිණ්ඩපාතය සුලභය' යනාදීන් පවසා යාමට ඉඩ නොදෙති. ඉදින් විනයධරයෙකු නම් ඔහු සමීපයෙහි විනය සජ්ඣායනා කරති. සූත්‍රාන්තධරයෙකු නම් ඔහු වෙතින් ඒ ඒ ධර්මය හදාරති. ඔවුහු ආගන්තුක තෙරවරුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සිව්පිළිසිඹියාවන් සමග රහත් බවට පැමිණෙති. ආගන්තුකයෝ ද 'අපි දිනක් දෙකක් වසන්නට පැමිණියෙමු, එහෙත් මොවුන්ගේ ප්‍රියශීලී වාසය නිසා දස දොළොස් වසක් මෙහි විසුවෙමු' යි පවසන්නෝ වෙති. මෙසේ මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව දත යුතුය.

၄. ဒုတိယသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන සප්තක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၄. စတုတ္ထေ န ကမ္မာရာမာတိ ယေ ဒိဝသံ စီဝရကမ္မ-ကာယဗန္ဓနပရိဿာဝန-ဓမ္မကရဏ-သမ္မဇ္ဇနိ-ပါဒကဌလိကာဒီနေဝ ကရောန္တိ, တေ သန္ဓာယေသ ပဋိက္ခေပေါ. ယော ပန တေသံ ကရဏဝေလာယ ဧဝံ ဧတာနိ ကရောတိ, ဥဒ္ဒေသဝေလာယ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, သဇ္ဈာယဝေလာယ သဇ္ဈာယတိ, စေတိယင်္ဂဏဝတ္တဝေလာယ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကရောတိ, မနသိကာရဝေလာယ မနသိကာရံ ကရောတိ, န သော ကမ္မာရာမော နာမ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'කර්මාන්තයන්හි ඇලුනු අය නොවේ' යන්නෙන් - යම් කෙනෙක් දවස පුරාම සිවුරු මැසීම, කායබන්ධන මැසීම, පෙරහන් පිරිකර මැසීම, ධම්මකරක සැකසීම, ඇමදීම, පය පිසින පාකඩ සැකසීම ආදියම කරද්ද, ඔවුන් අරභයා මේ ප්‍රතික්ෂේපය කරන ලදී. යම් මහණෙක් වනාහි ඒ කටයුතු කළ යුතු වේලාවට පමණක් ඒවා කරයි ද, උද්දේශ (පාළි ඉගෙනීම) වේලාවට උද්දේශයෙහි යෙදේ ද, සජ්ඣායනා වේලාවට සජ්ඣායනා කරයි ද, චේතියංගණ වත් පිළිවෙත් වේලාවට ඒවා කරයි ද, මනසිකාර (භාවනා) වේලාවට මනසිකාරයෙහි යෙදේ ද, ඔහු 'කම්මාරාම' (කර්මාන්තයන්හි ඇලුනු) අයෙකු නොවේ.

ယော ဣတ္ထိဝဏ္ဏပုရိသဝဏ္ဏာဒိဝသေန အာလာပသလ္လာပံ ကရောန္တောယေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေတိ, ဧဝရူပေ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီ န ဟောတိ, အယံ ဘဿာရာမော နာမ. ယော ပန ရတ္တိန္ဒိဝံ ဓမ္မံ ကထေတိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အယံ အပ္ပဘဿောဝ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီယေဝ. ကသ္မာ? ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွယံ ကရဏီယံ ဓမ္မီ ဝါ ကထာ အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃) ဝုတ္တတ္တာ.

යම් මහණෙක් ස්ත්‍රී රූප, පුරුෂ රූප ආදිය ගැන කථා බහ කරමින්ම රෑ දාවල් ගෙවයි ද, මෙබඳු කථාවන්හි සීමාවක් ඇති කර නොගනී ද, ඔහු 'භස්සාරාම' (කථාවෙහි ඇලුනු) අයෙක් නම් වේ. යම් මහණෙක් වනාහි රෑ දාවල් ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්‍රශ්න විසඳයි ද, ඔහු අල්ප වූ කථා ඇත්තෙක්ම වන අතර කථාවෙහි සීමාවක් ඇති කරගත්තෙක්ම වෙයි. ඒ මන්ද යත්? 'මහණෙනි, රැස් වූ තොප විසින් කළ යුත්තක් වේ නම් ඒ දෙකකි: එනම් ධර්ම කථාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයි' කියා වදාළ බැවිනි.

ယော ဌိတောပိ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော နိဒ္ဒါယတိယေဝ, အယံ နိဒ္ဒါရာမော နာမ. ယဿ ပန ကရဇကာယဂေလညေန စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ [Pg.161] ဩတရတိ, နာယံ နိဒ္ဒါရာမော. တေနေဝါဟ – ‘‘အဘိဇာနာမဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ ပညပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

යමෙක් සිටගෙන සිටියදී හෝ, ඇවිදින අතරතුර හෝ, හිඳගෙන සිටියදී හෝ ථීනමිද්ධයෙන් (නිදිමත ගතියෙන්) මඬනා ලද්දේ නිදාගන්නේම ද, ඔහු 'නිද්‍රාරාම' (නින්දෙහි ඇලුනු තැනැත්තා) නම් වේ. යමෙකුගේ ශරීරයේ ඇති ගිලන් බව නිසා සිත භවාංගයට බැසගන්නේ ද, ඔහු නිද්‍රාරාමයෙක් නොවේ. එබැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මෙසේ වදාළ සේක: “අග්ගිවෙස්සන, මම ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේදී, පසුබත පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී සතරපොටක් කළ සඟළ සිවුර පනවාගෙන, දකුණු ඇලයෙන් සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව නින්දට පැමිණෙන බව දනිමි.”

ယော ‘‘ဧကဿ ဒုတိယော, ဒွိန္နံ တတိယော, တိဏ္ဏံ စတုတ္ထော’’တိ ဧဝံ သံသဋ္ဌောဝ ဝိဟရတိ, ဧကကော အဿာဒံ န လဘတိ, အယံ သင်္ဂဏိကာရာမော. ယော ပန စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကကောဝ အဿာဒံ လဘတိ, နာယံ သင်္ဂဏိကာရာမော.

යමෙක් "එක් අයෙකුට දෙවැන්නා වී, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නා වී, තිදෙනෙකුට සිව්වැන්නා වී" යනාදී වශයෙන් මෙලෙස පිරිස් සමඟ මිශ්‍රවම වසයි ද, හුදෙකලාව සතුටක් නොලබයි ද, මොහු 'සංගණිකාරාම' (පිරිස් සමඟ විසීමට ඇලුනු තැනැත්තා) නම් වේ. යමෙක් සතර ඉරියව්වෙහිම හුදෙකලාව සතුට ලබයි ද, ඔහු සංගණිකාරාමයෙක් නොවේ.

အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ သမန္နာဂတာ ဒုဿီလာ ပါပိစ္ဆာ နာမ. ယေသံ ပါပကာ မိတ္တာ စတူသု ဣရိယာပထေသု သဟ အယနတော ပါပသဟာယာ, ယေ စ တန္နိန္နတပ္ပောဏတပ္ပဗ္ဘာရတာယ ပါပေသု သမ္ပဝင်္ကာ, တေ ပါပမိတ္တာ ပါပသဟာယာ ပါပသမ္ပဝင်္ကာ နာမ.

තමන් තුළ නැති ගුණධර්ම ඇති බව පෙන්වීමේ කැමැත්තෙන් යුත් දුශ්ශීල වූවෝ 'පාපිච්ඡ' (ලාමක ආශාවන් ඇති අය) නම් වෙති. යමෙකුට සතර ඉරියව්වෙහිම එක්ව හැසිරෙන ලාමක කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සිටී ද, එම ලාමක මිතුරන් ඇසුරට නැඹුරු වූ, බර වූ, යොමු වූ ස්වභාවය නිසා ලාමක පුද්ගලයන් කෙරෙහි ඇලී වසන්නෝ ද, ඔවුහු 'පාපමිත්ත', 'පාපසහාය', 'පාපසම්පවංක' නම් වෙති.

ဩရမတ္တကေနာတိ အဝရမတ္တကေန အပ္ပမတ္တကေန. အန္တရာတိ အရဟတ္တံ အပ္ပတွာဝ ဧတ္ထန္တရေ. ဝေါသာနန္တိ ပရိနိဋ္ဌိတဘာဝံ ‘‘အလမေတ္တာဝတာ’’တိ ဩသက္ကနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝ သီလပါရိသုဒ္ဓိဇ္ဈာနဝိပဿနာ သောတာပန္နဘာဝါဒီနံ အညတရမတ္တကေန ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇိဿန္တိ, တာဝ ဝုဒ္ဓိယေဝ ဘိက္ခူနံ ပါဋိကင်္ခါ, နော ပရိဟာနီတိ.

'ඔරමත්තකේන' යනු ලාමක වූ, ස්වල්ප වූ ප්‍රමාණයකිනි. 'අන්තරා' යනු අර්හත් ඵලයට පත්වීමට පෙර ඒ අතරතුර කාලයයි. 'වෝසාන' යනු "මේ පමණකින් සෑහේ" යැයි සලකා මඟ නැවතීම හෙවත් පිරිපුන් බවට පත්වීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: යම් තාක් භික්ෂූහු සීල පාරිශුද්ධිය, ධ්‍යාන, විපස්සනා, සෝවාන් භාවය ආදී යම් පමණකින් අතරමඟ නැවතීමකට පත් නොවෙත් ද, ඒ තාක් භික්ෂූන්ගේ දියුණුවම කැමති විය යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ.

၇. သညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සංඥා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၇. သတ္တမေ အနိစ္စသညာဒယော အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ သဟဂတသညာ.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි අනිච්ච සංඥා ආදිය අනිච්චානුපස්සනා ආදිය සමඟ පවතින සංඥාවෝ වෙති.

၈. ပဌမပရိဟာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පළමු පරිහානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၈. အဋ္ဌမေ ဥပ္ပန္နာနံ သံဃကိစ္စာနံ နိတ္ထရဏေန ဘာရံ ဝဟန္တီတိ ဘာရဝါဟိနော. တေ တေန ပညာယိဿန္တီတိ တေ ထေရာ တေန အတ္တနော ထေရဘာဝါနုရူပေန ကိစ္စေန ပညာယိဿန္တိ. တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတီတိ ပယောဂံ အာပဇ္ဇတိ, သယံ တာနိ ကိစ္စာနိ ကာတုံ အာရဘတီတိ.

28. අටවැනි සූත්‍රයෙහි හටගත් සංඝායනා කෘත්‍යයන් නිම කරමින් බර උසුලන බැවින් 'භාරවාහීහු' නම් වෙති. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තම ස්ථවිර භාවයට අනුරූප වූ ඒ කෘත්‍යයෙන් ප්‍රකට වන්නාහ. 'තේ යෝගං ආපජ්ජන්ති' යනු ඒ කෘත්‍යයන් කිරීම පිණිස තමන්ම වෑයම් කරති, ආරම්භ කරති යන්නයි.

၉. ဒုတိယပရိဟာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දෙවැනි පරිහානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၉. နဝမေ [Pg.162] ဘိက္ခုဒဿနံ ဟာပေတီတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒဿနတ္ထာယ ဂမနံ ဟာပေတိ. အဓိသီလေတိ ပဉ္စသီလဒသသီလသင်္ခါတေ ဥတ္တမသီလေ. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣမမှာ သာသနာ ဗဟိဒ္ဓါ. ဒက္ခိဏေယျံ ဂဝေသတီတိ ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ ပရိယေသတိ. တတ္ထ စ ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ တေသံ ဗာဟိရာနံ တိတ္ထိယာနံ ဒတွာ ပစ္ဆာ ဘိက္ခူနံ ဒေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

29. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'භික්ඛුදස්සනං හාපේති' යනු භික්ෂු සංඝයා දැකීම පිණිස යාම අතහැරීමයි. 'අධිසීලේ' යනු පංචසීල දසසීල සංඛ්‍යාත උත්තම ශීලයෙහි ය. 'ඉතෝ බහිද්ධා' යනු මෙම ශාසනයෙන් බැහැරවයි. 'දක්ඛිණෙය්‍යං ගවේසති' යනු පූජාවන්ට සුදුස්සන් (පූජා ලබන්නන්) සෙවීමයි. 'තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරෝති' යනු ඒ බාහිර තීර්ථකයන්ට පළමුව දානය දී පසුව භික්ෂූන්ට දීමයි. ඉතිරි පද සියලු තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවැනි වජ්ජිසත්තක වර්ගයයි.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

4. දේවතා වර්ගයයි.

၅. ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පළමු මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆. စတုတ္ထဿ ပဉ္စမေ ဒုဒ္ဒဒန္တိ ဒုပ္ပရိစ္စဇံ မဟာရဟံ ဘဏ္ဍကံ. ဒုက္ကရံ ကရောတီတိ ကာတုံ အသုကရံ ကမ္မံ ကရောတိ. ဒုက္ခမံ ခမတီတိ သဟာယဿ အတ္ထာယ ဒုရဓိဝါသံ အဓိဝါသေတိ. ဂုယှမဿ အာဝိကရောတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ တဿ အာဝိကရောတိ. ဂုယှမဿ ပရိဂုဟတီတိ တဿ ဂုယှံ အညေသံ နာစိက္ခတိ. ခီဏေန နာတိမညတီတိ တဿ ဘောဂေ ခီဏေ တေန ခယေန တံ နာတိမညတိ, တသ္မိံ ဩမာနံ အတ္တနိ စ အတိမာနံ န ကရောတိ.

36. සතරවැනි වර්ගයෙහි පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'දුද්දදං' යනු අත්හැරීමට අපහසු, උත්තමයන්ට සුදුසු මහඟු වස්තුවයි. 'දුක්කරං කරෝති' යනු කිරීමට අපහසු කාර්යයන් කිරීමයි. 'දුක්ඛමං ඛමති' යනු යහළුවාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ඉවසීමට අපහසු දේ ඉවසීමයි. 'ගුය්හමස්ස ආවිකරෝති' යනු තමන්ගේ රහසිගත කරුණු ඔහුට ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'ගුය්හමස්ස පරිගුහති' යනු ඔහුගේ රහස් අන් අයට නොකීමයි. 'ඛීණේන නාතිමඤ්ඤති' යනු ඔහුගේ සම්පත් ක්ෂය වූ විට ඒ හේතුවෙන් ඔහුට අවමන් නොකිරීමයි; ඔහු කෙරෙහි පහත් හැඟීමක් හෝ තමන් කෙරෙහි අධිමානයක් ඇති කර නොගැනීමයි.

၆. ဒုတိယမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවැනි මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇. ဆဋ္ဌေ ဝတ္တာတိ ဝစနကုသလော. ဝစနက္ခမောတိ ဝစနံ ခမတိ, ဒိန္နံ ဩဝါဒံ ကရောတိ. ဂမ္ဘီရန္တိ ဂုယှံ ရဟဿံ ဈာနနိဿိတံ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနနိဿိတံ.

37. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'වත්තා' යනු අවවාද දීමට දක්ෂ වූ තැනැත්තායි. 'වචනක්ඛමෝ' යනු අවවාද ඉවසන, දුන් අවවාද පිළිපදින තැනැත්තායි. 'ගම්භීරං' යනු රහසිගත වූ ද, ධ්‍යාන, විපස්සනා, මඟ, පල, නිවන ඇසුරු කළා වූ ද ගැඹුරු කරුණුයි.

၇. ပဌမပဋိသမ္ဘိဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු පටිසම්භිදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈. သတ္တမေ ဣဒံ မေ စေတသော လီနတ္တန္တိ ဥပ္ပန္နေ စေတသော လီနတ္တေ ‘‘ဣဒံ မေ စေတသော လီနတ္တ’’န္တိ ယထာသဘာဝတော ဇာနာတိ. အဇ္ဈတ္တံ သံခိတ္တံ နာမ ထိနမိဒ္ဓါနုဂတံ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိတ္တံ နာမ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု [Pg.163] ဝိက္ခိတ္တံ. ဝေဒနာတိအာဒီနိ ပပဉ္စမူလဝသေန ဂဟိတာနိ. ဝေဒနာ ဟိ တဏှာယ မူလံ သုခဝသေန တဏှုပ္ပတ္တိတော, သညာ ဒိဋ္ဌိယာ မူလံ အဝိဘူတာရမ္မဏေ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော, ဝိတက္ကော မာနဿ မူလံ ဝိတက္ကဝသေန အသ္မီတိ မာနုပ္ပတ္တိတော. သပ္ပာယာသပ္ပာယေသူတိ ဥပကာရာနုပကာရေသု. နိမိတ္တန္တိ ကာရဏံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

38. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඉදං මේ චේතසෝ ලීනත්තං' යනු සිතේ හැකිළුණු ගතියක් උපන් කල්හි, එය ස්වභාවය පරිදි දැන ගැනීමයි. 'අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං' යනු සිත තුළ ථීනමිද්ධය හා අනුගත වූ හැකිළුණු සිතයි. 'බහිද්ධා වික්ඛිත්තං' යනු පංච කාමගුණයන්හි විසිරී ගිය සිතයි. 'වේදනා' ආදිය ප්‍රපංචයන්ගේ මූලයන් වශයෙන් ගන්නා ලදී. වේදනාව සැප වශයෙන් ගැනීම නිසා තණ්හාව උපදින බැවින් එය තණ්හාවේ මූලයයි. සංඥාව අප්‍රකට අරමුණකදී දිට්ඨිය උපදීමට මූලයයි. විතර්කය 'මම වෙමි' යන මානය ඉපදීමට මූලයයි. 'සප්පායාසප්පායේසු' යනු උපකාරී වන හා උපකාරී නොවන ධර්මයන්හි ය. 'නිමිත්තං' යනු හේතුවයි. සෙසු පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සතරවැනි දේවතා වර්ගයයි.

၅. မဟာယညဝဂ္ဂေါ

5. මහායඤ්ඤ වර්ගයයි.

၁-၂. သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති සූත්‍රාදී වර්ණනාවයි.

၄၄-၄၅. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ဌာနာနိ. သေယျထာပီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ယထာ မနုဿာတိ အတ္ထော. အပရိမာဏေသု ဟိ စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာနံ မနုဿာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဒွေပိ ဧကသဒိသာ နတ္ထိ. ယေပိ ဟိ ကတ္ထစိ ယမကဘာတရော ဝဏ္ဏေန ဝါ သဏ္ဌာနေန ဝါ သဒိသာ ဟောန္တိ, တေသမ္ပိ အာလောကိတဝိလောကိတကထိတဟသိတဂမနဋ္ဌာနာဒီဟိ ဝိသေသော ဟောတိယေဝ. တသ္မာ နာနတ္တကာယာတိ ဝုတ္တာ. ပဋိသန္ဓိသညာ ပန နေသံ တိဟေတုကာပိ ဒွိဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ ဟောတိ. တသ္မာ နာနတ္တသညိနောတိ ဝုတ္တာ. ဧကစ္စေ စ ဒေဝါတိ ဆ ကာမာဝစရဒေဝါ. တေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ကာယော နီလော ဟောတိ, ကေသဉ္စိ ပီတကာဒိဝဏ္ဏော. သညာ ပန တေသံ ဒွိဟေတုကာပိ တိဟေတုကာပိ ဟောတိ, အဟေတုကာ နတ္ထိ. ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာတိ စတုအပါယဝိနိမုတ္တာ ဥတ္တရမာတာ ယက္ခိနီ, ပိယင်္ကရမာတာ, ဖုဿမိတ္တာ, ဓမ္မဂုတ္တာတိ ဧဝမာဒိကာ အညေ စ ဝေမာနိကာ ပေတာ. ဧတေသဉှိ ပီတဩဒါတကာဠမင်္ဂုရစ္ဆဝိသာမဝဏ္ဏာဒိဝသေန စေဝ ကိသ ထူလရဿဒီဃဝသေန စ ကာယော နာနာ ဟောတိ, မနုဿာနံ ဝိယ ဒွိဟေတုကတိဟေတုကအဟေတုကဝသေန သညာပိ. တေ ပန ဒေဝါ ဝိယ န မဟေသက္ခာ, ကပဏမနုဿာ ဝိယ အပ္ပေသက္ခာ ဒုလ္လဘဃာသစ္ဆာဒနာ ဒုက္ခပီဠိတာ ဝိဟရန္တိ. ဧကစ္စေ ကာဠပက္ခေ ဒုက္ခိတာ ဇုဏှပက္ခေ သုခိတာ ဟောန္တိ. တသ္မာ သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတိကာတိ ဝုတ္တာ. ယေ ပနေတ္ထ တိဟေတုကာ, တေသံ ဓမ္မာဘိသမယောပိ ဟောတိ ပိယင်္ကရမာတာဒီနံ ဝိယ.

44-45. පස්වැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'විඤ්ඤාණට්ඨිතියෝ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය පිහිටන ස්ථානයි. 'සෙය්‍යථාපි' යනු නිදසුන් දැක්වීමට යෙදෙන නිපාතයකි, 'මිනිසුන් මෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. අප්‍රමාණ වූ සක්වළවල්හි වසන අප්‍රමාණ මිනිසුන් අතර වර්ණ හා සටහන් ආදියෙන් සමාන දෙදෙනෙකු නැත. ඇතැම් විට වර්ණයෙන් හෝ සටහනෙන් සමාන වූ නිවුන් සහෝදරයන් සිටියද, බැලීම, කතා කිරීම, සිනහව, ගමන, සිටීම ආදියෙන් ඔවුන් අතර වෙනසක් පවතී. එබැවින් ඔවුන් 'නානත්තකාය' (වෙනස් වූ ශරීර ඇති අය) යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විය හැකි බැවින් ඔවුන් 'නානත්තසඤ්ඤී' නම් වෙති. 'ඒකච්චේ ච දේවා' යනු සදෙව් ලොව දෙවියන් ය. ඔවුන් අතර ඇතැම් දෙවියන්ගේ ශරීර නිල් පාටය, ඇතැම් අයගේ රන්වන් පාටය. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව ද්විහේතුක හෝ තිහේතුක වන අතර අහේතුක නැත. 'ඒකච්චේ ච විනිපාතිකා' යනු සතර අපායෙන් මිදුණු උත්තරමාතා යක්ෂණිය, පියංකරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා ආදී යක්ෂණියන් සහ ඇතැම් වේමානික ප්‍රේතයන් ය. ඔවුන්ගේ ශරීර ද වර්ණයෙන් හා ස්වරූපයෙන් නානාප්‍රකාර වේ. මිනිසුන් මෙන් ඔවුන්ගේ සංඥාව ද ත්‍රිවිධ (තිහේතුක, ද්විහේතුක, අහේතුක) වේ. ඔවුන් දෙවියන් මෙන් මහානුභාව සම්පන්න නොවන අතර දිළිඳු මිනිසුන් මෙන් අල්පේසාක්‍යව, කෑම බීම ඇඳුම් පැළඳුම් සොයා ගැනීමට අපහසුව දුකින් පෙළෙමින් වසති. ඇතැම්හු කළුවර පක්ෂයෙහි දුක් විඳින අතර පුර පක්ෂයෙහි සැප විඳිති. සැප විභවයෙන් පිරිහුණු බැවින් ඔවුන් 'විනිපාතික' නම් වෙති. ඔවුන් අතර තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති අයට පියංකරමාතා ආදීන්ට මෙන් ධර්මාවබෝධය ද සිදු වේ.

ဗြဟ္မကာယိကာတိ [Pg.164] ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနော. ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ တေ သဗ္ဗေပိ ပဌမဇ္ဈာနေန အဘိနိဗ္ဗတ္တာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပန ပရိတ္တေန အဘိနိဗ္ဗတ္တာ, တေသံ ကပ္ပဿ တတိယော ဘာဂေါ အာယုပ္ပမာဏံ. ဗြဟ္မပုရောဟိတာ မဇ္ဈိမေန, တေသံ ဥပဍ္ဎကပ္ပော အာယုပ္ပမာဏံ, ကာယော စ တေသံ ဝိပ္ဖာရိကတရော ဟောတိ. မဟာဗြဟ္မာနော ပဏီတေန, တေသံ ကပ္ပော အာယုပ္ပမာဏံ, ကာယော စ ပန တေသံ အတိဝိပ္ဖာရိကောဝ ဟောတိ. ဣတိ တေ ကာယဿ နာနတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သညာယ ဧကတ္တာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

බ්‍රහ්මකායික යනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත සහ මහාබ්‍රහ්ම යන දේව සමූහයායි. 'පඨමාභිනිබ්බත්තා' යනු ඒ සියලු දෙනාම ප්‍රථම ධ්‍යාන කුසලයෙන් උපන් බවයි. එහි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ දෙවියෝ හීන වූ (පරිත්ත) ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය අසංඛ්‍යෙය කල්පයකින් තුනෙන් පංගුවකි. බ්‍රහ්මපුරෝහිතයෝ මධ්‍යම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයුෂ අඩ කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීරය ද වඩාත් විශාල වේ. මහාබ්‍රහ්මයෝ ප්‍රණීත ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපදින අතර ඔවුන්ගේ ආයුෂ සම්පූර්ණ අසංඛ්‍යෙය කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීරය ද අතිශයින්ම විශාලය. මෙසේ ඔවුන් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් විවිධ (නානත්තකාය) වුවද, ප්‍රථම ධ්‍යාන බලයෙන් උපන් ප්‍රතිසන්ධි සංඥාවෙන් සමාන වන බැවින් ඔවුන් 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' යනුවෙන් දත යුතුය.

ယထာ စ တေ, ဧဝံ စတူသု အပါယေသု သတ္တာ. နိရယေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ဂါဝုတံ, ကေသဉ္စိ အဍ္ဎယောဇနံ, ကေသဉ္စိ ယောဇနံ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ဒေဝဒတ္တဿ ပန ယောဇနသတိကော ဇာတော. တိရစ္ဆာနေသုပိ ကေစိ ခုဒ္ဒကာ, ကေစိ မဟန္တာ. ပေတ္တိဝိသယေသုပိ ကေစိ သဋ္ဌိဟတ္ထာ, ကေစိ အသီတိဟတ္ထာ ဟောန္တိ, ကေစိ သုဝဏ္ဏာ, ကေစိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ. တထာ ကာလကဉ္စိကာ အသုရာ. အပိစေတ္ထ ဒီဃပိဋ္ဌိကပေတာ နာမ သဋ္ဌိယောဇနိကာပိ ဟောန္တိ. သညာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အကုသလဝိပါကာဟေတုကာဝ ဟောတိ. ဣတိ အာပါယိကာပိ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ.

ඔවුන් මෙන්ම සතර අපායෙහි සත්වයෝ ද (නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී වෙති). නිරයෙහි ඇතැම් සත්වයන්ගේ ශරීරය ගාවුතයක් ද, ඇතැම් සත්වයන්ගේ අඩ යොදුනක් ද, ඇතැම් සත්වයන්ගේ යොදුනක් ද වේ. දේවදත්තගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් පමණ විය. තිරිසන් සතුන් අතර ද ඇතැම්හු කුඩා වන අතර ඇතැම්හු මහා ශරීර ඇත්තෝ වෙති. ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද ඇතැම්හු රියන් හැටක්, ඇතැම්හු රියන් අසූවක් උස වෙති. ඇතැම්හු ලස්සන වර්ණ ඇති අතර ඇතැම්හු අවලස්සන වර්ණ ඇත්තෝ වෙති. කාලකඤ්ජික අසුරයෝ ද එසේමය. තවද මෙහි දීඝපිට්ඨික ප්‍රේතයෝ යොදුන් හැටක් පමණ විශාල වෙති. එසේ වුවද මේ සියලු සත්වයන්ගේ සංඥාව අකුසල විපාක අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි සංඥාවක්ම වේ. මෙසේ අපායගාමී සත්වයෝ ද ශරීරයෙන් විවිධ වුවද සංඥාවෙන් සමාන බැවින් 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' ගණයට වැටෙති.

အာဘဿရာတိ ဒဏ္ဍဥက္ကာယ အစ္စိ ဝိယ ဧတေသံ သရီရတော အာဘာ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တီ ဝိယ သရတိ ဝိဿရတီတိ အာဘဿရာ. တေသု ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနဒွယံ ပရိတ္တံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ ပရိတ္တာဘာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ ဒွေ ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. မဇ္ဈိမံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အပ္ပမာဏာဘာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ စတ္တာရော ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. ပဏီတံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အာဘဿရာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ အဋ္ဌ ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. ဣဓ ပန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗေဝ တေ ဂဟိတာ. သဗ္ဗေသဉှိ တေသံ ကာယော ဧကဝိပ္ဖာရောဝ ဟောတိ, သညာ ပန အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဝါ အဝိတက္ကအဝိစာရာ ဝါတိ နာနာ.

ආභස්සර යනු පන්දමක සිළුවෙන් ගිනි පුපුරු විහිදෙන්නාක් මෙන් ඔවුන්ගේ ශරීරයෙන් රශ්මිය කඩින් කඩ විහිදෙන බැවින් එම නම ලැබූහ. පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව, පරිත්ත වූ දෙවන හා තෙවන ධ්‍යාන වඩා උපන් දෙවියෝ 'පරිත්තාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ මහා කල්ප දෙකකි. මධ්‍යම ධ්‍යාන වඩා උපන්නෝ 'අප්පමාණාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ කල්ප හතරකි. ප්‍රණීත ධ්‍යාන වඩා උපන්නෝ 'ආභස්සර' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ කල්ප අටකි. මෙහි විඤ්ඤාණට්ඨිති විස්තරයේදී උපරිම සීමාව අනුව ඒ සියල්ලෝම ආභස්සර ගණයට ගනු ලැබෙති. ඒ සියලු දෙනාගේම ශරීර ප්‍රභාව සමාන වුවද, සංඥාව විතක්ක රහිත විචාර මාත්‍ර හෝ විතක්ක විචාර දෙකම රහිත වීම් වශයෙන් විවිධ වේ.

သုဘကိဏှာတိ သုဘေန ဝေါကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ, သုဘေန သရီရပ္ပဘာဝဏ္ဏေန ဧကဂ္ဃနာတိ အတ္ထော. ဧတေသဉှိ န အာဘဿရာနံ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပဘာ ဂစ္ဆတိ. ပဉ္စကနယေ ပန ပရိတ္တမဇ္ဈိမပဏီတဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဝသေန သောဠသဗာတ္တိံသစတုဿဋ္ဌိကပ္ပာယုကာ ပရိတ္တအပ္ပမာဏသုဘကိဏှာ နာမ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ဧကတ္တကာယာ စေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနသညာယ [Pg.165] ဧကတ္တသညိနော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝေဟပ္ဖလာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ. အသညသတ္တာ ဝိညာဏာဘာဝါ ဧတ္ထ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ, သတ္တာဝါသေသု ဂစ္ဆန္တိ.

සුභකිණ්හ යනු සුභ වූ ශරීර ප්‍රභාවෙන් හා වර්ණයෙන් මුළුමනින්ම වැසුණු හෙවත් ඒකඝන වූ ස්වභාවයයි. මොවුන්ගේ රශ්මිය ආභස්සර දෙවියන්ගේ මෙන් කඩින් කඩ විහිදෙන්නේ නැත. පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව, පරිත්ත-මධ්‍යම-ප්‍රණීත සතරවන ධ්‍යානයන්ගේ බලයෙන් උපදින මොවුහු පිළිවෙළින් කල්ප දහසය, තිස් දෙක සහ හැට හතරක ආයුෂ ඇති පරිත්තසුභ, අප්පමාණසුභ හා සුභකිණ්හ නම් වෙති. මොවුන් සියල්ලෝම ශරීරයෙන් ද සමාන වන අතර සතරවන ධ්‍යාන සංඥාවෙන් ද සමාන වන බැවින් 'ඒකත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' ලෙස දත යුතුය. වේහප්ඵල දෙවියෝ ද සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියටම ඇතුළත් වෙති. අසඤ්ඤසත්ත බ්‍රහ්මයෝ විඤ්ඤාණයක් නොමැති බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොවෙති, නමුත් සත්තාවාස නවයෙහි ඇතුළත් වෙති.

သုဒ္ဓါဝါသာ ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ န သဗ္ဗကာလိကာ, ကပ္ပသတသဟဿမ္ပိ အသင်္ခေယျမ္ပိ ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောဠသကပ္ပသဟဿအဗ္ဘန္တရေ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တိဿ ဘဂဝတော ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနသဒိသာ ဟောန္တိ. တသ္မာ နေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိံ န သတ္တာဝါသံ ဘဇန္တိ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘န ခေါ ပန သော, သာရိပုတ္တ, အာဝါသော သုလဘရူပေါ, ယော မယာ အနာဝုတ္ထပုဗ္ဗော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အညတြ သုဒ္ဓါဝါသေဟိ ဒေဝေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၀) ဣမိနာ သုတ္တေန သုဒ္ဓါဝါသာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ စတုတ္ထသတ္တာဝါသဉ္စ ဘဇန္တီတိ ဝဒတိ, တံ အပ္ပတိဗာဟိယတ္တာ သုတ္တဿ အနုညာတံ.

ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයෝ වෘත්තයෙන් මිදීමේ පක්ෂයෙහි (අනාගාමීව) සිටින අතර ඔවුන් නිරන්තරයෙන් ලොව පහළ නොවෙති. කල්ප ලක්ෂයක් හෝ අසංඛ්‍යෙය කල්පයක් වුවද බුදුවරුන් රහිත ශුන්‍ය ලෝකයෙහි ඔවුන් උපදින්නේ නැත. බුදුවරුන් පහළ වන කල්ප දහසය දහසක් ඇතුළත කාලයෙහි පමණක් ඔවුන් උපදිති. ඔවුන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මචක්‍ර ප්‍රවර්තනය සිදුවන කාලයට පමණක් සීමා වූ නවාතැන් පොළක් බඳුය. එබැවින් ඔවුන් විඤ්ඤාණට්ඨිති හෝ සත්තාවාස ගණයට සාමාන්‍යයෙන් ගනු නොලැබේ. එහෙත් මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ 'න ඛො පන සො සාරිපුත්ත' යන සූත්‍ර දේශනාව අනුව, ශුද්ධාවාසීන් ද සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට හා සතරවන සත්තාවාසයට ඇතුළත් වන බව පවසති. සූත්‍ර පාඨයට පටහැනි නොවන බැවින් එය එසේම පිළිගත යුතුය.

နေဝသညာနာသညာယတနံ ယထေဝ သညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿာပိ သုခုမတ္တာ နေဝ ဝိညာဏံ နာဝိညာဏံ. တသ္မာ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဝုတ္တံ. ဒုတိယေ သမာဓိပရိက္ခာရာတိ မဂ္ဂသမာဓိဿ သမ္ဘာရာ.

නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි සංඥාව මෙන්ම විඤ්ඤාණය ද අතිශය සියුම් බැවින් එය 'නේව විඤ්ඤාණං නාවිඤ්ඤාණං' (විඤ්ඤාණයක් ඇත්තේද නැත්තේද නොවන) ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් එය විඤ්ඤාණට්ඨිති අතර වදාරා නැත. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සමාධිපරික්ඛාරා' යනු මාර්ග සමාධියට අවශ්‍ය කරන අංගයන් හෙවත් ආධාරකයන්ය.

၃. ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පළමු අග්ගි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၆. တတိယေ သဗ္ဗေပိ ရာဂါဒယော အနုဍဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂီ. အာဟုနေယျဂ္ဂီတိအာဒီသု ပနေတ္ထ အာဟုနံ ဝုစ္စတိ သက္ကာရော, အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တာနံ ဗဟုပကာရတ္တာ အာဟုနံ အရဟန္တိ, တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ကိဉ္စာပိ မာတာပိတရော န အနုဍဟန္တိ, အနုဍဟနဿ ပန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣတိ အနုဍဟနဋ္ဌေနေဝ အာဟုနေယျဂ္ဂီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဂဟပတီတိ ပန ဂေဟသာမိကော ဝုစ္စတိ, သော မာတုဂါမဿ သယနဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိအနုပ္ပဒါနေန ဗဟုပကာရော. တံ အတိစရန္တော မာတုဂါမော နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ. တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဍဟနဋ္ဌေန ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဧတ္ထ ပန ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ, ဘိက္ခုသံဃော ဒက္ခိဏေယျော. သော ဟိ ဂိဟီနံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ဒသသု သီလေသု မာတာပိတုပဋ္ဌာနေ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏုပဋ္ဌာနေတိ ဧဝမာဒီသု ကလျာဏဓမ္မေသု နိယောဇနေန ဗဟုပကာရော. တသ္မိံ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ ဂိဟီ [Pg.166] ဘိက္ခုသံဃံ အက္ကောသိတွာ ပရိဘာသိတွာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဍဟနဋ္ဌေန ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ကဋ္ဌတော နိဗ္ဗတ္တော ပါကတိကောဝ အဂ္ဂိ ကဋ္ဌဂ္ဂိ နာမ.

46. තෙවන සූත්‍රයෙහි රාගාදී කෙලෙස් සියල්ල දවන අර්ථයෙන් 'ගින්න' නම් වේ. ආහුනෙය්‍යග්ගි යනාදී තැන්හි 'ආහුන' යනු සත්කාරයට නමකි. සත්කාරයට සුදුසු බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' නම් වේ. මවුපියන් දරුවන්ට බොහෝ උපකාර කරන බැවින් සත්කාරයට සුදුසුය. ඔවුන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපදින දරුවෝ නිරය ආදියෙහි උපදිති. එබැවින් මවුපියන් කෙලින්ම නොදැවුව ද, දැවීමට (නිරයට) හේතු වන බැවින් දවන අර්ථයෙන් 'ආහුනෙය්‍යග්ගි' නම් වෙති. ගහපති යනු නිවෙස් හිමියා හෙවත් ස්වාමියාය. ඔහු බිරිඳට ආහාර පාන, වස්ත්‍ර, ආභරණ ආදිය දෙමින් බොහෝ උපකාර කරයි. ඔහු ඉක්මවා හැසිරෙන කාන්තාව නිරයෙහි උපදී. එබැවින් ඔහු ද පෙර ක්‍රමයටම 'ගහපතග්ගි' නම් වේ. දක්ඛිණෙය්‍යග්ගි යනු සතර පසයයි, මහා සංඝරත්නය දක්ඛිණෙය්‍ය නම් වේ. උන්වහන්සේ ගිහියන් තිසරණ පන්සිල් දසසිල් ආදියෙහි හා මවුපිය උපස්ථානයෙහි යොදවමින් බොහෝ උපකාර කරති. උන්වහන්සේ කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපදින ගිහියන් නිරයෙහි උපදී. එබැවින් සංඝරත්නය ද 'දක්ඛිණෙය්‍යග්ගි' නම් වේ. දර ආදියෙන් හටගත් සාමාන්‍ය ගින්න 'කට්ඨග්ගි' නම් වේ.

၄. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන අග්ගි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၇. စတုတ္ထေ ဥဂ္ဂတသရီရဿာတိ သော ကိရ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလော အတ္တဘာဝေနပိ ဘောဂေဟိပိ ဥဂ္ဂတော သာရပ္ပတ္တော အဟောသိ, တသ္မာ ဥဂ္ဂတသရီရောတွေဝ ပညာယိတ္ထ. ဥပက္ခဋောတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတော. ထူဏူပနီတာနီတိ ယူပသင်္ခါတံ ထူဏံ ဥပနီတာနိ. ယညတ္ထာယာတိ ဝဓိတွာ ယဇနတ္ထာယ. ဥပသင်္ကမီတိ သော ကိရ သဗ္ဗံ တံ ယညသမ္ဘာရံ သဇ္ဇေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ကိရ ဂေါတမော မဟာပညော, ကိံ နု ခေါ မေ ယညဿ ဝဏ္ဏံ ကထေဿတိ ဥဒါဟု အဝဏ္ဏံ, ပုစ္ဆိတွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. အဂ္ဂိဿ အာဒါနန္တိ ယညယဇနတ္ထာယ နဝဿ မင်္ဂလဂ္ဂိနော အာဒိယနံ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗေန သုတေန သဗ္ဗံ သုတံ သမေတိ သံသန္ဒတိ, ဧကသဒိသံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. သတ္ထာနီတိ ဝိဟိံသနဋ္ဌေန သတ္ထာနိ ဝိယာတိ သတ္ထာနိ. သယံ ပဌမံ သမာရမ္ဘတီတိ အတ္တနာဝ ပဌမတရံ အာရဘတိ. ဟန္တုန္တိ ဟနိတုံ.

47. සිව්වන සූත්‍රයෙහි (උග්ගතසීර සූත්‍රය), 'උග්ගතසරීරස්ස' යනු: අසා ඇති පරිදි, ඒ මහාසාල බ්‍රාහ්මණයා ස්වකීය ශරීර සම්පත්තියෙන් මෙන්ම භෝග සම්පත්තියෙන් ද උසස් බවටත්, සාරවත් බවටත් පත්ව සිටියේය. එබැවින් ඔහු 'උග්ගතසරීර' (උසස් සිරුරක් ඇත්තා) යන නමින් ප්‍රකට විය. 'උපක්ඛටෝ' යනු එළඹ සිටි හෙවත් සූදානම් කරන ලද යන්නයි. 'ථූණූපනීතානි' යනු යූප ස්තම්භ නමින් හැඳින්වෙන බිලි කණුවලට පමුණුවන ලද යන්නයි. 'යඤ්ඤත්ථාය' යනු සතුන් මරා යාග පූජා පැවැත්වීම සඳහා යන්නයි. 'උපසංකමී' යනු: අසා ඇති පරිදි, ඒ උග්ගතසරීර බ්‍රාහ්මණයා ඒ සියලු යාග උපකරණ පිළියෙළ කොට මෙසේ සිතුවේය - "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි. උන්වහන්සේ මාගේ යාගයෙහි ගුණ පවසන සේක්ද, නැතහොත් අගුණ පවසන සේක්ද? උන්වහන්සේගෙන් විමසා දැනගන්නෙමි" යනුවෙනි. මේ හේතුව නිසා ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියේය. 'අග්ගිස්ස ආදානං' යනු යාගය පූජා කිරීම පිණිස අලුතින් මංගල ගින්න දැල්වීමයි. 'සබ්බේන සබ්බං' යනාදියෙන්, ඇසූ සියල්ල සියලු අයුරින්ම සැසඳෙන බවත්, එක හා සමාන වන බවත් දක්වයි. 'සත්ථානි' යනු හිංසා පීඩා කරන අර්ථයෙන් ආයුධ වැනි බැවින් 'ශස්ත්‍ර' (ආයුධ) ලෙස හැඳින්වේ. 'සයං පඨමං සමාරම්භති' යනු තමාම පළමුව උත්සාහ කරයි හෙවත් පටන් ගනී යන්නයි. 'හන්තුං' යනු මැරීම පිණිසයි.

ပဟာတဗ္ဗာတိ ပရိဟရိတဗ္ဗာ. အတောဟယန္တိ အတော ဟိ မာတာပိတိတော အယံ. အာဟုတောတိ အာဂတော. သမ္ဘူတောတိ ဥပ္ပန္နော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဗြာဟ္မဏ, ဂဟပတဂ္ဂီတိ အယံ ပုတ္တဒါရာဒိဂဏော ယသ္မာ, ဂဟပတိ, ဝိယ ဂေဟသာမိကော ဝိယ ဟုတွာ အဂ္ဂတိ ဝိစရတိ, တသ္မာ ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုစ္စတိ. အတ္တာနန္တိ စိတ္တံ. ဒမေန္တီတိ ဣန္ဒြိယဒမနေန ဒမေန္တိ. သမေန္တီတိ ရာဂါဒိသမနေန သမေန္တိ. တေသညေဝ ပရိနိဗ္ဗာပနေန ပရိနိဗ္ဗာပေန္တိ. နိက္ခိပိတဗ္ဗောတိ ယထာ န ဝိနဿတိ, ဧဝံ ဌပေတဗ္ဗော. ဥပဝါယတန္တိ ဥပဝါယတု. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဗြာဟ္မဏော သဗ္ဗေသမ္ပိ တေသံ ပါဏာနံ ဇီဝိတံ ဒတွာ ယညသာလံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ သတ္ထု သာသနေ ဩပါနဘူတော အဟောသီတိ.

'පහාතබ්බා' යනු බැහැර කළ යුතු හෙවත් අත්හළ යුතු යන්නයි. 'අතෝහයං' යනු ඒ මව්පියන්ගෙන් උපන් මේ දරුවායි. 'ආහුතෝ' යනු පැමිණි බවයි. 'සම්භූතෝ' යනු උපන් බවයි. 'අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, ගහපතග්ගී' යනු මෙහි මේ අඹුදරුවන් ඇතුළු පිරිස 'ගෘහපති අග්නි' (ගෘහපති ගින්න) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ගෘහපතියෙකු මෙන්, එනම් නිවසක ස්වාමියෙකු මෙන් හැසිරෙන බැවින් 'ගහපතග්ගි' යැයි කියනු ලැබේ. 'අත්තානං' යනු සිතයි. 'දමෙන්ති' යනු ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් සිත දමනය කිරීමයි. 'සමෙන්ති' යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සංසිඳුවීමෙන් සිත සන්සුන් කිරීමයි. එම කෙලෙසුන්ගේම පරිනිර්වාණයෙන් පරිනිර්වාපනය කරති (නිවී යති). 'නික්ඛිපිතබ්බෝ' යනු විනාශ නොවන පරිදි තැන්පත් කළ යුතු යන්නයි. 'උපවායතං' යනු හමා යේවා යන්නයි. මෙසේ පැවසූ බ්‍රාහ්මණයා ඒ සියලු සතුන්ට ජීවිත දානය දී, යාග ශාලාව විනාශ කොට, බුදු සසුනෙහි පැන් පොකුණක් වැනි (සැමට පිහිටවන) උපාසකයෙකු බවට පත් විය.

၅-၆. သညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

5-6. සඤ්ඤා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි.

၄၈-၄၉. ပဉ္စမေ [Pg.167] အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ. အမတပရိယောသာနာတိ နိဗ္ဗာနာဝသာနာ. ဆဋ္ဌေ မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာတိ မေထုနဓမ္မေန သမင်္ဂိဘာဝတော. နှာရုဒဒ္ဒုလန္တိ နှာရုခဏ္ဍံ နှာရုဝိလေခနံ ဝါ. အနုသန္ဒတီတိ ပဝတ္တတိ. နတ္ထိ မေ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသောတိ နတ္ထိ မယှံ ပုဗ္ဗေန အဘာဝိတကာလေန သဒ္ဓိံ အပရံ ဘာဝိတကာလေ ဝိသေသော. လောကစိတြေသူတိ တိဓာတုကလောကသန္နိဝါသသင်္ခါတေသု လောကစိတြေသု. အာလသျေတိ အာလသိယဘာဝေ. ဝိဿဋ္ဌိယေတိ ဝိဿဋ္ဌဘာဝေ. အနနုယောဂေတိ ယောဂဿ အနနုယုဉ္ဇနေ. အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတန္တိ အဟင်္ကာရဒိဋ္ဌိတော စ မမင်္ကာရတဏှာတော စ နဝဝိဓမာနတော စ အပဂတံ. ဝိဓာသမတိက္ကန္တန္တိ တိဿော ဝိဓာ အတိက္ကန္တံ. သန္တန္တိ တပ္ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သန္တံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ.

48-49. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අමතෝගධා' යනු නිවන පිහිට කොට ඇති බවයි. 'අමතපරියෝසානා' යනු නිවන අවසානය කොට ඇති බවයි. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'මෙථුනධම්මසමාපත්තියා' යනු මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදීමෙන් වන එක්වීමයි. 'ණ්හාරුදද්දුලං' යනු නහර කැබැල්ලක් හෝ නහර හූරන ලද කොටසකි. 'අනුසන්දති' යනු පවතී යන්නයි. 'නත්ථි මේ පුබ්බේනාපරං විසේසෝ' යනු අසුභය වඩන කාලය සහ නොවඩන කාලය අතර මා තුළ වෙනසක් නැත යන්නයි. 'ලෝකචිත්තේසූ' යනු කාම, රූප, අරූප යන ත්‍රෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසයෙහි ඇති විසිතුරු බවයි. 'ආලස්යේ' යනු අලස බවෙහිදීය. 'විස්සට්ඨියේ' යනු අත්හළ බවෙහිදීය. 'අනනුයෝගේ' යනු වීර්යයෙහි නොයෙදීමයි. 'අහංකාරමමංකාරමානාපගතං' යනු 'මම' යන දෘෂ්ටියෙන් ද, 'මාගේ' යන තෘෂ්ණාවෙන් ද, නවවිධ මානයෙන් ද තොර වූ බවයි. 'විධාසමතික්කන්තං' යනු තෙවැදෑරුම් මානයන් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'සන්තං' යනු එම සන්සිඳීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ක්ලේශයන්ගෙන් සන්සුන් වූ බවයි. 'සුවිමුත්තං' යනු පංචවිධ විමුක්තියෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි.

၇. မေထုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මෙථුන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၀. သတ္တမေ ဥပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဒါသကမ္မကရပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. ဘဝမ္ပိနောတိ ဘဝမ္ပိ နု. ဗြဟ္မစာရီ ပဋိဇာနာတီတိ ‘‘အဟံ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ပဋိဇာနာတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဗြာဟ္မဏသမယေ ဝေဒံ ဥဂ္ဂဏှန္တာ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တိ. သမဏော ပန ဂေါတမော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တော တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကရတိယာ အဘိရမိ, ဣဒါနိ ကိံ နု ခေါ ဝက္ခတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယေဝံ ပုစ္ဆတိ. တတော ဘဂဝါ မန္တေန ကဏှသပ္ပံ ဂဏှန္တော ဝိယ အမိတ္တံ ဂီဝါယ ပါဒေန အက္ကမန္တော ဝိယ အတ္တနော သံကိလေသကာလေ ဆဗ္ဗဿာနိ ပဓာနစရိယာယ ရဇ္ဇသုခံ ဝါ ပါသာဒေသု နာဋကသမ္ပတ္တိံ ဝါ အာရဗ္ဘ ဝိတက္ကမတ္တဿာပိ အနုပ္ပန္နဘာဝံ သန္ဓာယ သီဟနာဒံ နဒန္တော ယဉှိ တံ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိန္တိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဘာဝံ. ဒုက္ခသ္မာတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခတော. သဉ္ဇဂ္ဃတီတိ ဟသိတကထံ ကထေတိ. သံကီဠတီတိ ကေဠိံ ကရောတိ. သံကေဠာယတီတိ မဟာဟသိတံ ဟသတိ. စက္ခုနာ စက္ခုန္တိ အတ္တနော စက္ခုနာ တဿာ စက္ခုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဥပနိဇ္ဈာယတိ. တိရောကုဋ္ဋံ ဝါ တိရောပါကာရံ ဝါတိ ပရကုဋ္ဋေ ဝါ ပရပါကာရေ [Pg.168] ဝါ. ဒေဝေါတိ ဧကော ဒေဝရာဇာ. ဒေဝညတရောတိ အညတရော ဒေဝပုတ္တော. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တဉ္စေဝ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ.

50. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපසංකමී' යනු උදෑසන ආහාරය ගෙන දැසි දස් කම්කරු පිරිවර පිරිවරාගෙන පැමිණි බවයි. 'භවම්පිනෝ' යනු ඔබ වහන්සේත් එසේ පිළිගන්නෙහිද යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචාරී පටිජානාති' යනු "මම බ්‍රහ්මචාරී වෙමි" යැයි මෙසේ බ්‍රහ්මචාරී වාසය පිළිගන්නෙහිදැයි විමසයි. අසා ඇති පරිදි, ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය: "බ්‍රාහ්මණ සම්ප්‍රදායෙහි වේදය ඉගෙන ගනිමින් වසර හතළිස් අටක් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙති. එහෙත් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වසන කල ප්‍රාසාද තුනක තෙවැදෑරුම් නැටුම් ගැයුම් ආදියෙන් යුතුව විසූහ. දැන් උන්වහන්සේ කුමක් පවසනු ඇත්ද?" යන මේ කරුණ අරභයා ඔහු මෙසේ විමසයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මන්ත්‍ර බලයෙන් විෂඝෝර සර්පයෙකු අල්ලන්නෙකු මෙන් ද, සතුරෙකු ගෙලෙන් පාදයෙන් මිරිකන්නෙකු මෙන් ද, තමන් වහන්සේ වසර හයක් දුෂ්කර ක්‍රියා කළ සමයෙහි පවා රාජ්‍ය සුවය හෝ ප්‍රාසාදයන්හි විඳි නාට්‍ය සම්පත් පිළිබඳව සිතුවිලි මාත්‍රයක්වත් උපන් බවක් අරභයා සිංහනාද කරමින් "යඤ්හි තං බ්‍රාහ්මණ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ද්වයංද්වයසමාපත්තිං' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකුගේ එක්වීමයි. 'දුක්ඛස්මා' යනු සමස්ත වට දුකෙන් (සංසාර දුකෙන්) මිදීමයි. 'සංජග්ඝති' යනු සිනාසෙමින් කතා කිරීමයි. 'සංකීළති' යනු සෙල්ලම් කිරීම (කෙළි කවටකම්) කිරීමයි. 'සංකේළායති' යනු මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'චක්ඛුනා චක්ඛුං' යනු තම දෑසින් ඇයගේ දෑස දෙස විනිවිද බලමින් බලා සිටීමයි. 'තිරෝකුට්ටං වා තිරෝපාකාරං වා' යනු බිත්තියකින් හෝ පවුරකින් එපිට සිට යන්නයි. 'දේවෝ' යනු එක් දිව්‍ය රාජයෙකි. 'දේවඤ්ඤතරෝ' යනු එක්තරා දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි. 'අනුත්තරං සම්මාසම්බෝධිං' යනු අර්හත් ඵලය මෙන්ම සර්වඥතා ඥානය ද වේ.

၈. သံယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සංයෝග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၁. အဋ္ဌမေ သံယောဂဝိသံယောဂန္တိ သံယောဂဝိသံယောဂသာဓကံ. ဓမ္မပရိယာယန္တိ ဓမ္မကာရဏံ. အဇ္ဈတ္တံ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ ဣတ္ထိဘာဝံ. ဣတ္ထိကုတ္တန္တိ ဣတ္ထိကိရိယံ. ဣတ္ထာကပ္ပန္တိ နိဝါသနပါရုပနာဒိဣတ္ထိအာကပ္ပံ. ဣတ္ထိဝိဓန္တိ ဣတ္ထိယာ မာနဝိဓံ. ဣတ္ထိဆန္ဒန္တိ ဣတ္ထိယာ အဇ္ဈာသယစ္ဆန္ဒံ. ဣတ္ထိဿရန္တိ ဣတ္ထိသဒ္ဒံ. ဣတ္ထာလင်္ကာရန္တိ ဣတ္ထိယာ ပသာဓနဘဏ္ဍံ. ပုရိသိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗဟိဒ္ဓါ သံယောဂန္တိ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ သမာဂမံ. အတိဝတ္တတီတိ အနဘိရတာတိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဗလဝဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂံ ပတွာ အတိဝတ္တတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

51. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සංයෝගවිසංයෝගං' යනු බැඳීම සහ නොබැඳීම සාධනය කරන බවයි. 'ධම්මපරියායං' යනු ධර්ම කරුණයි. 'අජ්ඣත්තං ඉත්ථින්ද්‍රියං' යනු තමා තුළ පවතින ස්ත්‍රී භාවයයි. 'ඉත්ථිකුත්තං' යනු ස්ත්‍රී ක්‍රියාවන් (ඉරියව්) වේ. 'ඉත්ථාකප්පං' යනු ඇඳුම් පැළඳුම් ආදී ස්ත්‍රී ලීලාවයි. 'ඉත්ථිවිධං' යනු ස්ත්‍රීන්ගේ හැසිරීම් ආකාරයයි. 'ඉත්ථිඡන්දං' යනු ස්ත්‍රියකගේ අදහස් හෝ අභිලාෂයන්ය. 'ඉත්ථිස්සරං' යනු ස්ත්‍රී හඬයි. 'ඉත්ථාලංකාරං' හෙවත් 'ඉත්ථිපසාධනං' යනු ස්ත්‍රියකගේ පැළඳුම් හා අලංකාර භාණ්ඩයි. පුරුෂ ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'බහිද්ධා සංයෝගං' යනු පුරුෂයෙකු සමඟ එක්වීමයි. 'අතිවත්තති' යනු නොඇලෙන බවයි. මෙසේ පවසන ලද ප්‍රබල විදර්ශනාවෙන් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණ කෙලෙසුන් ඉක්මවා යයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය (සංසාරය හා නිවන) පවසන ලදී.

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දානමහප්ඵල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၂. နဝမေ သာပေခေါတိ သတဏှော. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ဝိပါကေ ဗဒ္ဓစိတ္တော. သန္နိဓိပေခေါတိ နိဓာနပေခေါ ဟုတွာ. ပေစ္စာတိ ပရလောကံ ဂန္တွာ. တံ ကမ္မံ ခေပေတွာတိ တံ ကမ္မဝိပါကံ ခေပေတွာ. ဣဒ္ဓိန္တိ ဝိပါကိဒ္ဓိံ. ယသန္တိ ပရိဝါရသမ္ပဒံ. အာဓိပစ္စန္တိ ဇေဋ္ဌဘာဝကာရဏံ. အာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဣတ္ထဘာဝံ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပုန အာဂန္တာ, န တတြူပပတ္တိကော န ဥပရူပပတ္တိကော, ဟေဋ္ဌာဂါမီယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. သာဟု ဒါနန္တိ ဒါနံ နာမေတံ သာဓု ဘဒ္ဒကံ သုန္ဒရံ. တာနိ မဟာယညာနီတိ တာနိ သပ္ပိနဝနီတဒဓိမဓုဖာဏိတာဒီဟိ နိဋ္ဌာနံ ဂတာနိ မဟာဒါနာနိ. စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရန္တိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရဘူတဉ္စေဝ ပရိဝါရဘူတဉ္စ. ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတန္တိ န သက္ကာ တတ္ထ ဒါနေန ဥပပဇ္ဇိတုံ. ယသ္မာ ပန တံ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရဘူတံ, တသ္မာ တေန ဒါနာလင်္ကတေန စိတ္တေန ဈာနဉ္စေဝ အရိယမဂ္ဂဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနေန တတ္ထ ဥပပဇ္ဇတိ. အနာဂါမီ ဟောတီတိ ဈာနာနာဂါမီ နာမ ဟောတိ. အနာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ပုန ဣတ္ထဘာဝံ န အာဂန္တာ, ဥပရူပပတ္တိကော ဝါ တတြူပပတ္တိကော ဝါ ဟုတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ဣတိ ဣမေသု ဒါနေသု ပဌမံ တဏှုတ္တရိယဒါနံ, ဒုတိယံ စိတ္တီကာရဒါနံ, တတိယံ ဟိရောတ္တပ္ပဒါနံ, စတုတ္ထံ နိရဝသေသဒါနံ[Pg.169], ပဉ္စမံ ဒက္ခိဏေယျဒါနံ, ဆဋ္ဌံ သောမနဿုပဝိစာရဒါနံ, သတ္တမံ အလင်္ကာရပရိဝါရဒါနံ နာမာတိ.

52. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'සාපේඛො' යනු තෘෂ්ණාව සහිත වූ යන්නයි. 'පටිබද්ධචිත්තො' යනු විපාකය (දානයෙහි ආනිසංස) කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇති යන්නයි. 'සන්නිධිපේඛො' යනු (පින්) රැස්කර තැබීමේ අපේක්ෂාව ඇතිව යන්නයි. 'පෙච්ච' යනු පරලොව ගොස් යන්නයි. 'තං කම්මං ඛෙපෙත්වා' යනු එම කර්ම විපාකය ගෙවා අවසන් කොට යන්නයි. 'ඉද්ධිං' යනු විපාක ඉද්ධියයි. 'යසං' යනු පිරිවර සම්පත්තියයි. 'ආධිපච්චං' යනු අධිපති බව හෝ ප්‍රධානත්වයයි. 'ආගන්තා ඉත්ථත්තං' යනු නැවතත් මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයට හෝ පංචස්කන්ධයක් ඇති භවයකට පැමිණෙන්නේය, එනම් එහිම උපදින්නේ හෝ ඉහළ භවයක උපදින්නේ නොව, යටිකුරු ගාමීව (කාම ලෝකයට) පැමිණෙන්නේම වේ යන අර්ථයයි. 'සාහු දානං' යනු මෙම දානය නම් යහපත්ය, භද්‍රය, සුන්දරය යන්නයි. 'තානි මහයඤ්ඤානි' යනු ගිතෙල්, වෙඬරු, දී කිරි, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙන් නිමවන ලද එම මහා දානයන්ය. 'චිත්තාලංකාර චිත්තපරික්ඛාරං' යනු සමථ විපස්සනා සිත්වලට ආභරණයක් මෙන්ම පිරිවරක් බඳු වූ යන්නයි. 'බ්‍රහ්මකායිකානං දේවානං සහබ්‍යතං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දානයෙන් පමණක්ම එහි ඉපදිය නොහැකි බවයි. එසේ වුවද, එම දානය සමථ විපස්සනා සිත්වලට අලංකාරයක් වන බැවින්, දානයෙන් අලංකාර වූ එම සිතින් ධ්‍යාන හා ආර්ය මාර්ග උපදවාගෙන, ධ්‍යාන බලයෙන් එහි උපදියි. 'අනාගාමී හෝති' යනු ධ්‍යාන අනාගාමියෙක් වෙයි යන අර්ථයයි. 'අනාගන්තා ඉත්ථත්තං' යනු නැවත මනුෂ්‍ය භවයට නොපැමිණ, ඉහළ බඹලොවක උපත ලබා හෝ එහිම උපත ලබා එහිදීම පිරිනිවන් පාන්නේය. මෙසේ මෙම දානයන් අතර, පළමුවැන්න තෘෂ්ණාව ප්‍රධාන වූ දානයයි, දෙවැන්න ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත දානයයි, තුන්වැන්න හිරිඔතප් පෙරදැරි දානයයි, හතරවැන්න කිසිවක් ඉතිරි නොකොට දෙන දානයයි, පස්වැන්න දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් උදෙසා දෙන දානයයි, හයවැන්න සෝමනස්ස සහගත දානයයි, හත්වැන්න චිත්තාලංකාර පිරිවර දානයයි.

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නන්දමාතා සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၃. ဒသမံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတံ. သတ္ထာ ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ ဩဟာယ ‘‘ဒက္ခိဏာဂိရိံ စာရိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိ, ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော, အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ, ဝိသာခါ မဟာဥပါသိကာ, အညေ စ ဗဟုဇနာ ဒသဗလံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံသု. အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ ‘‘သတ္ထာရံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ ရဟော စိန္တယမာနော နိသီဒိ. အထ နံ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ တေ, သာမိ, န ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ, ပုဏ္ဏေ, သတ္ထာ စာရိကံ ပက္ကန္တော, တမဟံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံ. န ခေါ ပန သက္ကာ ဇာနိတုံ ပုန သီဃံ အာဂစ္ဆေယျ ဝါ န ဝါ, တေနာဟံ စိန္တယမာနော နိသိန္နောတိ. သစာဟံ ဒသဗလံ နိဝတ္တေယျံ, ကိံ မေ ကရေယျာသီတိ? ဘုဇိဿံ တံ ကရိဿာမီတိ. သာ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘နိဝတ္တထ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. မမ နိဝတ္တနပစ္စယာ တွံ ကိံ ကရိဿသီတိ? တုမှေ, ဘန္တေ, မမ ပရာဓီနဘာဝံ ဇာနာထ, အညံ ကိဉ္စိ ကာတုံ န သက္ကောမိ, သရဏေသု ပန ပတိဋ္ဌာယ ပဉ္စ သီလာနိ ရက္ခိဿာမီတိ. သာဓု သာဓု ပုဏ္ဏေတိ, သတ္ထာ ဓမ္မဂါရဝေန ဧကပဒသ္မိညေဝ နိဝတ္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဓမ္မဂရု, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ဓမ္မဂါရဝေါ’’တိ (အ. နိ. ၅.၉၉).

53. දසවන සූත්‍රය කරුණු උප්පත්තියක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ වස් වැස පවාරණය කොට, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම රඳවා 'දක්ඛිණගිරියට චාරිකාවේ වඩින්නෙමි' යි නික්ම වැඩි සේක. පසේනදී කොසොල් රජු, අනේපිඬු සිටුතුමා, විශාඛා මහෝපාසිකාව ඇතුළු බොහෝ පිරිස දසබලයන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කරවා ගැනීමට උත්සාහ කළත් එය සාර්ථක වූයේ නැත. අනේපිඬු සිටුතුමා 'බුදුරජාණන් වහන්සේ වඩින්නට නොදී නතර කර ගැනීමට නොහැකි විය' යනුවෙන් රහසින් සිතමින් කනස්සල්ලෙන් හුන්නේය. එකල පුණ්ණා නම් දාසිය ඔහු දැක, 'ස්වාමීනි, ඔබගේ ඉන්ද්‍රියයන් පෙර මෙන් ප්‍රසන්න නොවන්නේ මන්ද?' යි විමසුවාය. 'පුණ්ණා, එසේය, බුදුරජාණන් වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කළ සේක, උන්වහන්සේ නතර කර ගැනීමට මට නොහැකි විය. උන්වහන්සේ නැවත ඉක්මනින් වඩින්නේ දැයි කියා දැනගන්නට ක්‍රමයක් නැත, ඒ නිසා මම සිතමින් සිටිමි' යි කීවේය. 'මම දසබලයන් වහන්සේව ආපසු වැඩම කරවුවහොත් මට කුමක් කරන්නේද?' යි ඇය ඇසුවාය. 'මම තොපව දාසී භාවයෙන් මුදා නිදහස් කරන්නෙමි' යි සිටුතුමා කීය. ඇය බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, 'ස්වාමීනි, ආපසු වැඩම කළ මැනව' යි කීවාය. 'මා ආපසු වැඩම කිරීමෙන් ඔබට ලැබෙන ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ විමසූ සේක. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා අනුන්ට පරාධීන වූ කෙනෙකු බව දන්නා සේක, මට වෙනත් කිසිවක් කළ නොහැක, එහෙත් ඔබ වහන්සේ නතර වුවහොත් මම තිසරණ සහිත පංචසීලය රකින්නෙමි' යි ඇය කීවාය. 'පුණ්ණා, ඉතා යහපත්ය, ඉතා යහපත්ය' යි වදාළ බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසාම එම වචනයට නැවතී වැඩම කළ සේක. ඒ ගැන මෙසේ පවසා ඇත: 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ධර්මය ගරු කරති, ධර්මය උතුම් කොට සලකති' යන්නයි.

သတ္ထာ နိဝတ္တိတွာ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ပုဏ္ဏာယ သာဓုကာရသဟဿာနိ အဒါသိ. သတ္ထာ တသ္မိံ သမာဂမေ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, စတုရာသီတိပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသု. ပုဏ္ဏာပိ သေဋ္ဌိနာ အနုညာတာ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ အာမန္တေတွာ ‘‘အဟံ ယံ ဒိသံ စာရိကာယ နိက္ခန္တော, တတ္ထ န ဂစ္ဆာမိ. တုမှေ တုမှာကံ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ တံ ဒိသံ စာရိကံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသိ. ဣမိဿံ အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කොට ජේතවන මහා විහාරයට ඇතුළු වූ සේක. මහා ජනයා පුණ්ණාට දහස් ගණන් සාධුකාර දුන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක, අසූහතර දහසක් සත්ත්වයෝ අමෘත පානය (නිවන් මඟ) ලැබූහ. පුණ්ණා ද සිටුතුමාගෙන් අවසර ලබා භික්ෂුණී ආරාමයට ගොස් පැවිදි වූවාය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සැරියුත් මුගලන් දෙනම අමතා, 'මම යම් දිශාවකට චාරිකාවේ යන්නට නික්මුණේ ද, එහි මම දැන් නොයමි. ඔබලා ඔබලාගේ පිරිස සමඟ එම දිශාවට චාරිකාවේ යන්න' යි පවසා පිටත් කර යැවූ සේක. මෙම කරුණු උප්පත්තිය නිමිත්තෙන් 'එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තො' යනාදිය වදාරන ලදී.

တတ္ထ ဝေဠုကဏ္ဍကီတိ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရဝါသိနီ. တဿ ကိရ နဂရဿ ပါကာရဂုတ္တတ္ထာယ ပါကာရပရိယန္တေန ဝေဠူ ရောပိတာ, တေနဿ ဝေဠုကဏ္ဋကန္တေဝ [Pg.170] နာမံ ဇာတံ. ပါရာယနန္တိ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတပါရံ အယနတော ပါရာယနန္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရံ ဓမ္မံ. သရေန ဘာသတီတိ သတ္တဘူမိကဿ ပါသာဒဿ ဥပရိမတလေ သုသံဝိဟိတာရက္ခဋ္ဌာနေ နိသိန္နာ သမာပတ္တိဗလေန ရတ္တိဘာဂံ ဝီတိနာမေတွာ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဣမံ ရတ္တာဝသေသံ ကတရာယ ရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဓမ္မရတိယာ’’တိ ကတသန္နိဋ္ဌာနာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တာ အရိယသာဝိကာ အဍ္ဎတေယျဂါထာသတပရိမာဏံ ပါရာယနသုတ္တံ မဓုရေန သရဘညေန ဘာသတိ. အဿောသိ ခေါတိ အာကာသဋ္ဌကဝိမာနာနိ ပရိဟရိတွာ တဿ ပါသာဒဿ ဥပရိဘာဂံ ဂတေန မဂ္ဂေန နရဝါဟနယာနံ အာရုယှ ဂစ္ဆမာနော အဿောသိ. ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနော အဋ္ဌာသီတိ ‘‘ကိံ သဒ္ဒေါ ဧသ ဘဏေ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘နန္ဒမာတာယ ဥပါသိကာယ သရဘညသဒ္ဒေါ’’တိ ဝုတ္တေ ဩတရိတွာ ‘‘ဣဒမဝေါစာ’’တိ ဣဒံ ဒေသနာပရိယောသာနံ ဩလောကေန္တော အဝိဒူရဋ္ဌာနေ အာကာသေ အဋ္ဌာသိ.

එහි 'වේළුකණ්ටකී' යනු වේළුකණ්ටක නගරයෙහි වාසය කරන තැනැත්තියයි. එම නගරයෙහි ආරක්ෂාව සඳහා පවුර වටා උණ පඳුරු වවා තිබූ බැවින් එයට 'වේළුකණ්ටක' යන නම ලැබී ඇත. 'පාරායනං' යනු නිවන නමැති පරතෙරට පමුණුවන බැවින් පාරායන යැයි නම් ලත් ධර්මයයි. 'සරේන භාසති' යනු මහල් හතකින් යුත් ප්‍රාසාදයේ ඉහළ මාලයේ මැනවින් ආරක්ෂාව සැලසූ තැනක හිඳ, සමාපත්ති බලයෙන් රාත්‍රී කාලය ගත කොට, සමාපත්තියෙන් නැගිට, 'මෙම රාත්‍රියේ ඉතිරි කොටස කිනම් සතුටකින් ගත කරම්දැයි' සිතා 'ධර්ම රතියෙන් ගත කරමි' යි තීරණය කොට, ඵලයන් තුනකට (අනාගාමී ඵලයට) පැමිණි එම ආර්ය ශ්‍රාවිකාව ගාථා තුන්සිය පණහක ප්‍රමාණයෙන් යුත් පාරායන සූත්‍රය මිහිරි ස්වරයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නීය. 'අස්සෝසි ඛෝ' යනු අහසේ තිබෙන විමාන මගහරිමින් එම ප්‍රාසාදයට ඉහළින් වූ අහස් මගින් නරවාහන යානයක නැගී යන්නා වූ (වෙස්සවණ මහරජු) එය ඇසුවේය. 'කථාපරියෝසානං ආගමයමානෝ අට්ඨාසි' යනු 'එම්බා, මේ කුමන හඬක්ද?' යි විමසා, 'නන්දමාතා උපාසිකාවගේ සජ්ඣායනා හඬයි' කී කල්හි, යානයෙන් බැස 'ඉදමවෝච' යනු දේශනාවේ අවසානය අපේක්ෂාවෙන් නොදුරින් වූ අහසෙහි නැවතී සිටියේය.

သာဓု ဘဂိနိ, သာဓု ဘဂိနီတိ ‘‘သုဂ္ဂဟိတာ တေ ဘဂိနိ ဓမ္မဒေသနာ သုကထိတာ, ပါသာဏကစေတိယေ နိသီဒိတွာ သောဠသန္နံ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ကထိတဒိဝသေ စ အဇ္ဇ စ န ကိဉ္စိ အန္တရံ ပဿာမိ, မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ တေ သတ္ထု ကထိတေန သဒ္ဓိံ သဒိသမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ သာဓုကာရံ ဒဒန္တော ဧဝမာဟ. ကော ပနေသော ဘဒြမုခါတိ ဣမသ္မိံ သုသံဝိဟိတာရက္ခဋ္ဌာနေ ဧဝံ မဟန္တေန သဒ္ဒေန ကော နာမေသ, ဘဒြမုခ, လဒ္ဓမုခ, ကိံ နာဂေါ သုပဏ္ဏော ဒေဝေါ မာရော ဗြဟ္မာတိ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋဝဏ္ဏံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဝိဂတသာရဇ္ဇာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တာ အရိယသာဝိကာ ဝေဿဝဏေန သဒ္ဓိံ ကထယမာနာ ဧဝမာဟ. အဟံ တေ ဘဂိနိ ဘာတာတိ သယံ သောတာပန္နတ္တာ အနာဂါမိအရိယသာဝိကံ ဇေဋ္ဌိကံ မညမာနော ‘‘ဘဂိနီ’’တိ ဝတွာ ပုန တံ ပဌမဝယေ ဌိတတ္တာ အတ္တနော ကနိဋ္ဌံ, အတ္တာနံ ပန နဝုတိဝဿသတသဟဿာယုကတ္တာ မဟလ္လကတရံ မညမာနော ‘‘ဘာတာ’’တိ အာဟ. သာဓု ဘဒြမုခါတိ, ဘဒြမုခ, သာဓု သုန္ဒရံ, သွာဂမနံ တေ အာဂမနံ, အာဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနမေဝသိ အာဂတောတိ အတ္ထော. ဣဒံ တေ ဟောတု အာတိထေယျန္တိ ဣဒမေဝ ဓမ္မဘဏနံ တဝ အတိထိပဏ္ဏာကာရော ဟောတု, န ဟိ တေ အညံ ဣတော ဥတ္တရိတရံ ဒါတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.171]. ဧဝဉ္စေဝ မေ ဘဝိဿတိ အာတိထေယျန္တိ ဧဝံ အတ္တနော ပတ္တိဒါနံ ယာစိတွာ ‘‘အယံ တေ ဓမ္မကထိကသက္ကာရော’’တိ အဍ္ဎတေဠသာနိ ကောဋ္ဌသတာနိ ရတ္တသာလီနံ ပူရေတွာ ‘‘ယာဝါယံ ဥပါသိကာ စရတိ, တာဝ မာ ခယံ ဂမိံသူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပက္ကာမိ. ယာဝ ဥပါသိကာ အဋ္ဌာသိ, တာဝ ကောဋ္ဌာနံ ဟေဋ္ဌိမတလံ နာမ ဒဋ္ဌုံ နာသက္ခိံသု. တတော ပဋ္ဌာယ ‘‘နန္ဒမာတာယ ကောဋ္ဌာဂါရံ ဝိယာ’’တိ ဝေါဟာရော ဥဒပါဒိ.

“යහපති සොහොයුරිය, යහපති සොහොයුරිය” යනුවෙන් පවසා, “සොහොයුරිය, ඔබ විසින් ධර්ම දේශනාව මැනවින් උගන්නා ලදී, මැනවින් දේශනා කරන ලදී. පාෂාණක චෛත්‍යයෙහි වැඩසිටිමින් පාරායනික බ්‍රාහ්මණයන් දහසය දෙනා හට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් (මෙම දහම) දේශනා කළ දිනයෙහිත්, අද දිනත් අතර කිසිදු වෙනසක් මම නොදකිමි. බිඳුණු රන් කැබැල්ලක් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව හා ඔබගේ දේශනාව සර්වසම වේ” යැයි පවසා සාධුකාර දෙමින් මෙසේ කීවේය. “පින්වත් මුහුණක් ඇත්තා (භද්‍රමුඛ), මේ හොඳින් ආරක්ෂා කරන ලද ස්ථානයෙහි මෙතරම් මහත් හඬින් කතා කරන ඔබ කවරෙක්ද? භද්‍රමුඛය, ප්‍රසිද්ධ අයෙක්ද? නාගයෙක්ද? ගුරුළෙක්ද? දෙවියෙක්ද? මාරයෙක්ද? බ්‍රහ්මයෙක්ද?” යැයි රන් පතක වර්ණය ඇති කවුළුව විවෘත කොට, බිය රහිතව ඵලයන් තුනකට පැමිණි (අනාගාමී) ආර්ය ශ්‍රාවිකාව වෛශ්‍රවණ (වෙස්සවණ) දිව්‍ය රාජයා සමඟ කතා කරමින් මෙසේ කීවාය. “සොහොයුරිය, මම ඔබේ සොහොයුරා වෙමි” යැයි තමන් සෝතාපන්න බැවින් අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවිකාව තමන්ට වඩා උසස් (වැඩිමහල්) යැයි සලකා “සොහොයුරිය” යැයි පැවසීය. නැවතත් ඇය ප්‍රථම වයසෙහි සිටින බැවින් තමාට වඩා බාල යැයි සලකාත්, තමා වර්ෂ නව ලක්ෂයක ආයුෂ ඇති බැවින් වඩාත් මහලු යැයි සලකාත් “සොහොයුරා” යැයි කීවේය. “යහපති භද්‍රමුඛය” යන්නෙහි තේරුම භද්‍රමුඛය, ඔබගේ පැමිණීම ඉතා යහපත්ය, සුන්දරය, පැමිණිය යුතු තැනටම පැමිණියේය යන්නයි. “මෙය ඔබගේ ආගන්තුක සත්කාරය වේවා” යනු, මෙම ධර්ම සජ්ඣායනයම ඔබ වෙනුවෙන් කරන ආගන්තුක තෑග්ගක් වේවා යන්නයි. මීට වඩා උසස් දිය යුතු දෙයක් මම නොදකිමි යනු එහි අදහසයි. “එසේම මාගේ ආගන්තුක සත්කාරය සිදුවනු ඇත” යැයි පවසා තමාට පින් අනුමෝදන් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි ඔහු, “මෙය ඔබගේ ධර්ම කථික පූජාව වේවා” යැයි පවසා රතු ඇල් වී වලින් පිරුණු වී අටු එක්දහස් තුන්සියයක් මවා, “මෙම උපාසිකාව ජීවත්ව සිටින තාක් මෙය ගෙවී නොයේවා” යැයි අධිෂ්ඨාන කොට නික්ම ගියේය. එම උපාසිකාව ජීවත්ව සිටි තාක් කල් එම අටුවල බිම පෙනෙන තෙක් සහල් අඩු නොවීය. එතැන් පටන් “නන්දමාතාවගේ අටුව මෙන්” යැයි ව්‍යවහාරයක් ඇති විය.

အကတပါတရာသောတိ အဘုတ္တပါတရာသော. ပုညန္တိ ပုဗ္ဗစေတနာ စ မုဉ္စနစေတနာ စ. ပုညမဟီတိ အပရစေတနာ. သုခါယ ဟောတူတိ သုခတ္ထာယ ဟိတတ္ထာယ ဟောတု. ဧဝံ အတ္တနော ဒါနေ ဝေဿဝဏဿ ပတ္တိံ အဒါသိ.

“අකතපාතරාසෝ” යනු උදෑසන ආහාරය නොගත් යන්නයි. “පුඤ්ඤං” යනු පූර්ව චේතනාව හා මුඤ්චන චේතනාවයි. “පුඤ්ඤමහි” යනු අපර චේතනාවයි. “සුඛාය හෝතු” යනු සැප පිණිසත් හිත පිණිසත් වේවා යන්නයි. මෙසේ තමාගේ දානයෙහි පින වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයාට අනුමෝදන් කළාය.

ပကရဏေတိ ကာရဏေ. ဩက္ကဿ ပသယှာတိ အာကဍ္ဎိတွာ အဘိဘဝိတွာ. ယက္ခယောနိန္တိ ဘုမ္မဒေဝတာဘာဝံ. တေနေဝ ပုရိမေန အတ္တဘာဝေန ဥဒ္ဒဿေတီတိ ပုရိမသရီရသဒိသမေဝ သရီရံ မာပေတွာ အလင်္ကတပဋိယတ္တော သိရိဂဗ္ဘသယနတလေ အတ္တာနံ ဒဿေတိ. ဥပါသိကာ ပဋိဒေသိတာတိ ဥပါသိကာ အဟန္တိ ဧဝံ ဥပါသိကာဘာဝံ ဒေသေသိံ. ယာဝဒေတိ ယာဝဒေဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

“පකරණේ” යනු කරුණෙහිදී යන්නයි. “ඔක්කස්ස පසය්හ” යනු ඇදගෙන, යටපත් කොට යන්නයි. “යක්ඛයෝනිං” යනු භූමාටු දේවත්වයයි. “තේනේව පුරිමේන අත්තභාවේන උද්දස්සේති” යනු පෙර ශරීරයට සමාන වූ ශරීරයක් මවාගෙන ආභරණයෙන් සැරසී සිරිගැබ යහන් තලයෙහි තමා පෙනී සිටීමයි. “උපාසිකා පටිදේසිතා” යනු මම උපාසිකාවක වෙමි යැයි මෙසේ උපාසිකා බව ප්‍රකාශ කළාය. “යාවදේ” යනු යම් තාක් දුරට යන්නයි. ඉතිරි පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

မဟာယညဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන මහායජ්ඤ වර්ගයයි.

ပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

၆. အဗျာကတဝဂ္ဂေါ

6. අබ්‍යාකත වර්ගය.

၁. အဗျာကတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අබ්‍යාකත සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

၅၄. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ [Pg.172] ပဌမေ အဗျာကတဝတ္ထူသူတိ ဧကံသာဒိဝသေန အကထိတဝတ္ထူသု. တထာဂတောတိ သတ္တော. ဒိဋ္ဌိဂတမေတန္တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမတ္တကမေတံ, န တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတသတ္တော နာမ အတ္ထိ. ပဋိပဒန္တိ အရိယမဂ္ဂံ. န ဆမ္ဘတီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန န ကမ္ပတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တဏှာဂတန္တိ ဒိဋ္ဌိတဏှာ. သညာဂတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌိသညာ ဧဝ ဟေတ္ထ သညာဂတံ, ဒိဋ္ဌိနိဿိတမာနောယေဝ ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝ ဝါ မညိတံ, ဒိဋ္ဌိပပဉ္စောဝ ပပဉ္စိတံ, ဒိဋ္ဌုပါဒါနမေဝ ဥပါဒါနံ, ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ပဋိသရဏဘာဝေါယေဝ ဝိပ္ပဋိသာရော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော, ဒိဋ္ဌိနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါဂဟဏေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဂဟိတောတိ.

54. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “අබ්‍යාකතවත්ථූසු” යනු ඒකාංශ ආදී වශයෙන් නොදක්වන ලද කරුණුවලදී යන්නයි. “තථාගතෝ” යනු සත්ත්වයායි. “දිට්ඨිගතමේතං” යනු මෙය මිථ්‍යා දෘෂ්ටි මාත්‍රයක් පමණි, එම දෘෂ්ටියෙන් ගනු ලැබූ සැබෑ සත්ත්වයෙක් නැත යන්නයි. “පටිපදං” යනු ආර්ය මාර්ගයයි. “න ඡම්භති” යනු දෘෂ්ටිය නිසා කම්පා නොවේ යන්නයි. ඉතිරි පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. “තණ්හාගතං” යනු දෘෂ්ටිය හා මිශ්‍ර වූ තණ්හාවයි. සඤ්ඤාගත ආදී පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි දෘෂ්ටි සහගත සංඥාවම “සඤ්ඤාගත” නම් වේ. දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ මානය හෝ දෘෂ්ටියෙන් මැනීම “මඤ්ඤිත” නම් වේ. දෘෂ්ටි ප්‍රපංචයම “පපඤ්චිත” නම් වේ. දෘෂ්ටියම උපාදානය වීම “උපාදාන” නම් වේ. දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන විරූපී බව හෝ පසුතැවිලි වන ස්වභාවය “විප්පටිසාර” නම් වේ. මෙහි “දිට්ඨි” යන්නෙන් දෙසැටක් දෘෂ්ටිද, “දිට්ඨිනිරෝධගාමිනී පටිපදා” යන්නෙන් සෝතාපත්ති මාර්ගයද ගන්නා ලදී.

၂. ပုရိသဂတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පුරිසගති සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၅. ဒုတိယေ ပုရိသဂတိယောတိ ပုရိသဿ ဉာဏဂတိယော. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပစ္စယနိဗ္ဗာနံ. နော စဿာတိ အတီတေ အတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ နော စေ အဘဝိဿ. နော စ မေ သိယာတိ ဧတရဟိ မေ အယံ အတ္တဘာဝေါ န သိယာ. န ဘဝိဿတီတိ ဧတရဟိ မေ အနာဂတတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ. န စ မေ ဘဝိဿတီတိ အနာဂတေ မေ အတ္တဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ. ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ယံ အတ္ထိ ယံ ဘူတံ ပစ္စုပ္ပန္နက္ခန္ဓပဉ္စကံ. တံ ပဇဟာမီတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီတိ တံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟာမီတိ ဝိပဿနုပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အတီတေ ခန္ဓပဉ္စကေ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ န ရဇ္ဇတိ. သမ္ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အနာဂတေပိ တထေဝ န ရဇ္ဇတိ. အတ္ထုတ္တရိ ပဒံ သန္တန္တိ ဥတ္တရိ သန္တံ နိဗ္ဗာနပဒံ နာမ အတ္ထိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ တံ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ပဿတိ. န သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ ဧကစ္စာနံ ကိလေသာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကဿ တမဿ သဗ္ဗသော အဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ န သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗံ. ဟညမာနေတိ သဏ္ဍာသေန ဂဟေတွာ မုဋ္ဌိကာယ ကောဋ္ဋိယမာနေ. အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဥပပတ္တိသမနန္တရတော ပဋ္ဌာယ အာယုနော ဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ ဧတ္ထန္တရေ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ. အနုပဟစ္စ တလန္တိ အာကာသတလံ အနုပဟစ္စ အနတိက္ကမိတွာ[Pg.173], ဘူမိံ အပ္ပတွာ အာကာသေယေဝ နိဗ္ဗာယေယျာတိ ဣမာဟိ တီဟိ ဥပမာဟိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဒဿိတာ.

55. දෙවන සූත්‍රයෙහි “පුරිසගතියෝ” යනු පුරුෂයාගේ ඥානයෙහි ගමන් මගයි. “අනුපාදා පරිනිබ්බානං” යනු හේතු රහිත වූ (ප්‍රත්‍ය රහිත) නිවනයි. “නෝ චස්ස” යනු අතීතයෙහි ආත්මභාවය උපදවන කර්මයක් නොවූයේ නම් යන්නයි. “නෝ ච මේ සියා” යනු දැනට මට මේ ආත්මභාවය නොවන්නේය යන්නයි. “න භවිස්සති” යනු දැනට මට අනාගත ආත්මභාවය උපදවන කර්මයක් නොවන්නේය යන්නයි. “න ච මේ භවිස්සති” යනු අනාගතයෙහි මට ආත්මභාවයක් නොවන්නේය යන්නයි. “යදත්ථි යං භූතං” යනු පවතින යම් පංචස්කන්ධයක් වේද යන්නයි. “තං පජහාමීති උපෙක්ඛං පටිලභති” යනු එහි ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය අත්හරිමි යැයි විදර්ශනා උපේක්ෂාව ලබයි යන්නයි. “භවේ න රජ්ජති” යනු අතීත පංචස්කන්ධයෙහි තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් නොඇලේ යන්නයි. “සම්භවේ න රජ්ජති” යනු අනාගතයෙහිද එලෙසම නොඇලේ යන්නයි. “අත්ථුත්තරි පදං සන්තං” යනු මීට වඩා උසස් වූ ශාන්ත වූ නිවන් පදය ඇත යන්නයි. “සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති” යනු එය විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දකී යන්නයි. “න සබ්බේන සබ්බං” යනු ඇතැම් ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය නොවීම නිසාත්, සත්‍යය වසා සිටින මෝහය සහමුලින් විනාශ නොවීම නිසාත්, සියලු ආකාරයෙන් සියල්ල (සාක්ෂාත් කළා) නොවේ යන්නයි. “හඤ්ඤමානේ” යනු අඬුවෙන් අල්ලා මිටියෙන් තළන කල්හි යන්නයි. “අන්තරාපරිනිබ්බායී” යනු උප්පත්තියෙන් පසු ආයුෂයේ මැද ඉක්මවීමට පෙර ඒ අතරතුර ක්ලේශ පරිනිබ්බානයෙන් නිවී ගිය තැනැත්තා වේ. “අනුපහච්ච තලං” යනු අහස් තලය ඉක්මවා නොගොස්, පොළොවට නොපැමිණ අහසේදීම නිවී යන්නාක් මෙනි. මෙම උපමා තුනෙන් අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු දක්වන ලදී.

ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပစ္ဆိမကောဋိံ အပ္ပတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ. ဥပဟစ္စ တလန္တိ ဇလမာနာ ဂန္တွာ အာကာသတလံ အတိက္ကမိတွာ ပထဝီတလံ ဝါ ဥပဟနိတွာ ပထဝိယံ ပတိတမတ္တာဝ နိဗ္ဗာယေယျ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. ဂစ္ဆန္တိ နိရာရက္ခံ အရညံ. ဒါယန္တိ သာရက္ခံ အဘယတ္ထာယ ဒိန္နံ အရညံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အရိယပုဂ္ဂလာဝ ကထိတာတိ.

“උපහච්ච පරිනිබ්බායී” යනු ආයුෂයේ මැද ඉක්මවා අවසානයට නොපැමිණ පිරිනිවන් පාන තැනැත්තායි. “උපහච්ච තලං” යනු දැල්වෙමින් ගොස් අහස් තලය ඉක්මවා හෝ පොළොවෙහි වැදී පොළොවට පතිත වූ සැණින් නිවී යන්නාක් මෙනි. “අසංඛාරේන” යනු ප්‍රයෝගයකින් තොරව (උත්සාහයකින් තොරව) ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් අසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. “සසංඛාරේන” යනු ප්‍රයෝගයක් සහිතව (උත්සාහයෙන්) ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට පිරිනිවන් පාන බැවින් සසංඛාර පරිනිබ්බායී නම් වේ. “ගච්ඡන්ති” යනු ආරක්ෂාව රහිත වනාන්තරයයි. “දායං” යනු ආරක්ෂාව සහිත, අභය පිණිස දුන් වනාන්තරයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙම සූත්‍රයෙහි ආර්ය පුද්ගලයන් ගැනම කියවිණි.

၃. တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තිස්ස බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၆. တတိယေ ဘိက္ခုနိယောတိ မဟာပဇာပတိယာ ပရိဝါရာ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခုနိယော. ဝိမုတ္တာတိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တာ. အနုပါဒိသေသာတိ ဥပါဒါနသေသံ အဋ္ဌပေတွာ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ အနဝသေသာဟိပိ ဝိမုတ္တာ. သဥပါဒိသေသေ ဝါ သဥပါဒိသေသောတိ သဥပါဒါနသေသေ ပုဂ္ဂလေ ‘‘သဥပါဒါနသေသော အယ’’န္တိ. ဣတရသ္မိမ္ပိ ဧသေဝ နယော. တိဿောတိ ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဗြဟ္မာ. အနုလောမိကာနီတိ ပဋိပတ္တိယာ အနုလောမာနိ ဝိဝိတ္တာနိ အန္တိမပရိယန္တိမာနိ. ဣန္ဒြိယာနီတိ သဒ္ဓါဒီနိ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. သမန္နာနယမာနောတိ သမန္နာဟာရေ ဌပယမာနော. န ဟိ ပန တေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? သတ္တမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒဿနတ္ထံ. သတ္တမော ဟိ သဒ္ဓါနုသာရိပုဂ္ဂလော န ဒဿိတော. အထ ဘဂဝါ ဗလဝဝိပဿကဝသေန တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ သဗ္ဗေသံ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနံ. အနိမိတ္တန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိံ.

56. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'භික්ෂුණියෝ' යනු මහාපජාපතී ගෝතමියගේ පිරිවර වූ පන්සියයක් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ය. 'විමුත්තා' යනු පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් මිදුණු බවයි. 'අනුපාදිසේසා' යනු උපාදාන ශේෂයක් ඉතිරි නොකොට පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් සහමුලින්ම මිදුණු බවයි. 'සඋපාදිසේසේ වා සඋපාදිසේසෝ' යනු උපාදාන ශේෂයක් සහිත පුද්ගලයා කෙරෙහි "මොහු උපාදාන ශේෂ සහිත අයෙකි" යනුවෙන් ඇති වන ඥානයයි. අනෙක් පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'තිස්ස' යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ බ්‍රහ්මයෙකි. 'අනුලෝමිකානි' යනු පිළිවෙතට අනුකූල වූ, විවේකී වූ, කෙළවර පර්යන්ත කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් ය. 'ඉන්ද්‍රියානි' යනු ශ්‍රද්ධාදී විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. 'සමන්නානයමානෝ' යනු සමබර ආකාරයෙන් පිහිටුවමින් යන්නයි. "න හි පන තේ" යන්න කුමක් හෙයින් වදාරන ලද්දේ ද? සත්වැනි පුද්ගලයා දැක්වීම පිණිස ය. සත්වැනි පුද්ගලයා වන ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයා මෙහි නොදක්වන ලදී. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බලවත් විදර්ශනා ඇත්තෙකු වශයෙන් ඔහු දක්වනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'සබ්බනිමිත්තානං' යනු සියලු නිත්‍ය නිමිත්තාදීන්ගේ ය. 'අනිමිත්තං' යනු බලවත් විදර්ශනා සමාධියයි.

၄. သီဟသေနာပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සීහ සේනාපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၇. စတုတ္ထေ မစ္ဆရီတိ ပဉ္စမစ္ဆေရယုတ္တော. ကဒရိယောတိ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယော, ပရေသံ ဒိယျမာနမ္ပိ ဝါရေတိ. အနုပ္ပဒါနရတောတိ ပုနပ္ပုနံ ဒါနံ ဒဒမာနောဝ ရမတိ. အနုကမ္ပန္တာတိ ‘‘ကော အဇ္ဇ အမှေဟိ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော, ကဿ ဒေယျဓမ္မံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှေယျာမ, ဓမ္မံ ဝါ ဒေသေယျာမာ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန အနုကမ္ပမာနာ.

57. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'මච්ඡරී' යනු පස් වැදෑරුම් මසුරුකමින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'කදරියෝ' යනු තද මසුරුකම ඇති, අනුන් දෙන දෙය පවා වළක්වන තැනැත්තා ය. 'අනුප්පදානරතෝ' යනු නැවත නැවතත් දන් දෙමින්ම සතුටු වන තැනැත්තා ය. 'අනුකම්පන්තා' යනු "අද අප විසින් කවුරුන් හට අනුග්‍රහ කළ යුතු ද? කාගේ දෑයධර්මයක් පිළිගත යුතු ද? නැතහොත් කාහට ධර්මය දේශනා කළ යුතු ද?" යනාදී වශයෙන් සිතින් අනුකම්පා කරන බවයි.

၅. အရက္ခေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අරක්ඛෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၈. ပဉ္စမေ [Pg.174] နိမိတ္တန္တိ ဓမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပုဂ္ဂလနိမိတ္တမ္ပိ. အယဉှိ အတ္တနာ ဒေသိတဓမ္မေ ဧကပဒမ္ပိ ဒုရက္ခာတံ အနိယျာနိကံ အပဿန္တော ဓမ္မနိမိတ္တံ န သမနုပဿတိ, ‘‘ဒုရက္ခာတော တယာ ဓမ္မော န သွာက္ခာတော’’တိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပဋိပ္ဖရန္တံ ဧကံ ပုဂ္ဂလမ္ပိ အပဿန္တော ပုဂ္ဂလနိမိတ္တံ န သမနုပဿတိ နာမ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနာနေဝ.

58. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'නිමිත්තං' යනු ධර්ම නිමිත්ත ද පුද්ගල නිමිත්ත ද වේ. තමන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මයෙහි එකදු පදයක් හෝ වැරදි ලෙස දේශනා කළ බවක් හෝ නිවනට මඟ නොවන බවක් හෝ නොදකින හෙයින් ධර්ම නිමිත්තක් (චෝදනාවකට කරුණක්) සමනුපස්සනා නොකරන සේක. "ඔබ වහන්සේ විසින් ධර්මය වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලදී, මැනවින් දේශනා නොකරන ලදී" යැයි නැගී සිට විරුද්ධ වන කිසිදු පුද්ගලයෙකු නොදකින හෙයින් පුද්ගල නිමිත්තක් සමනුපස්සනා නොකරන නමෙක් වේ. ඉතිරි සූත්‍ර දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. හයවැනි සහ හත්වැනි සූත්‍ර ඉතා පැහැදිලි ය.

၈. ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පචලායමාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၁. အဋ္ဌမေ ပစလာယမာနောတိ တံ ဂါမံ ဥပနိဿာယ ဧကသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော သတ္တာဟံ စင်္ကမနဝီရိယေန နိမ္မထိတတ္တာ ကိလန္တဂတ္တော စင်္ကမနကောဋိယံ ပစလာယမာနော နိသိန္နော ဟောတိ. ပစလာယသိ နောတိ နိဒ္ဒါယသိ နု. အနုမဇ္ဇိတွာတိ ပရိမဇ္ဇိတွာ. အာလောကသညန္တိ မိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကသညံ. ဒိဝါသညန္တိ ဒိဝါတိသညံ. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာ ဒိဝါ အာလောကသညာ အဓိဋ္ဌိတာ, တထာ နံ ရတ္တိမ္ပိ အဓိဋ္ဌဟေယျာသိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ စ တေ ရတ္တိံ အာလောကသညာ အဓိဋ္ဌိတာ, တထာ နံ ဒိဝါပိ အဓိဋ္ဌဟေယျာသိ. သပ္ပဘာသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏတ္ထာယ သဟောဘာသံ. ပစ္ဆာပုရေသညီတိ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ အဘိဟရဏသညာယ သညာဝါ. အန္တောဂတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ ဗဟိ အဝိက္ခိတ္တေဟိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌေဟေဝ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. ဧတ္တကေန ဌာနေန ဘဂဝါ ထေရဿ မိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. သောဏ္ဍန္တိ မာနသောဏ္ဍံ. ကိစ္စကရဏီယာနီတိ ဧတ္ထ အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗာနိ ကိစ္စာနိ, ဣတရာနိ ကရဏီယာနိ. မင်္ကုဘာဝေါတိ နိတ္တေဇတာ ဒေါမနဿတာ. ဧတ္တကေန ဌာနေန သတ္ထာရာ ထေရဿ ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ကထိတံ.

61. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පචලායමානෝ' යනු ඒ ගම ඇසුරු කොට එක්තරා වනාන්තරයක ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙමින් සිටියදී, සත් දිනක් මුළුල්ලේ සක්මන් කිරීමේ වීර්යයෙන් පෙළුණු බැවින් විඩාපත් ශරීර ඇතිව, සක්මන් මළුව කෙළවර නිදිමතින් හිස ඔසවමින් හා පහත් කරමින් වාඩි වී සිටීමයි. 'පචලායසි නෝ' යනු නිදාගන්නෙහි ද යන්නයි. 'අනුමජ්ජිත්වා' යනු පිරිමැදීමයි. 'ආලෝකසඤ්ඤං' යනු නිදිමත දුරු කරන ආලෝක සංඥාවයි. 'දිවා සඤ්ඤං' යනු දහවල් කාලය පිළිබඳ සංඥාවයි. 'යථා දිවා තථා රත්තිං' යනු දහවල් කාලයෙහි යම්සේ ආලෝක සංඥාව අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දේ ද, එලෙසම රාත්‍රියෙහි ද එය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. 'යථා රත්තිං තථා දිවා' යනු රාත්‍රියෙහි යම්සේ ආලෝක සංඥාව අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දේ ද, එලෙසම දහවල් කාලයෙහි ද එය අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නයි. 'සප්පභාසං' යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය පිණිස වූ ආලෝකය සහිත වූ යන්නයි. 'පච්ඡාපුරේසඤ්ඤී' යනු ඉදිරියෙහි ද පසුපසෙහි ද එකලෙස අවධානය පවත්වන සංඥාව ඇති බවයි. 'අන්තෝ ගතේහි ඉන්ද්‍රියේහි' යනු පිටතට විසිර නොගිය, ඇතුළටම යොමු වූ පසින්ද්‍රියන් මගිනි. 'මිද්ධසුඛං' යනු නිදාගැනීමේ සැපයයි. මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට නිදිමත දුරු කිරීමේ කර්මස්ථානය වදාළ සේක. 'සොණ්ඩං' යනු මානය නමැති හොඬවැලයි. 'කිච්චකරණීයානි' යන්නෙහි අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු දෑ 'කිච්ච' වන අතර, සෙසු දෑ 'කරණීය' වේ. 'මංකුභාවෝ' යනු තේජසක් නැති බව හා නොසතුටයි. මෙපමණකින් ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට පිඬුසිඟා යාමේ වත් වදාළ සේක.

ဣဒါနိ ဘဿေ ပရိယန္တကာရိတာယ သမာဒပေတုံ တသ္မာတိဟာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဂ္ဂါဟိကကထန္တိ ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဝိဂ္ဂါဟိကကထာ. နာဟံ မောဂ္ဂလ္လာနာတိအာဒိ ပါပမိတ္တသံသဂ္ဂဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကိတ္တကေန နု ခေါ. တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတီတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ [Pg.175] တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော နာမ သံခိတ္တေန ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ. ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ, တမေဝ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတိ. အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ, အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော, ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အစ္စန္တယောဂက္ခေမီတိ အစ္စန္တံ ယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ ပုရိမနယေနေဝ အစ္စန္တပရိယောသာနော. သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော. ဧဝရူပေါ ဘိက္ခု ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ, သင်္ခေပေနေဝ တဿ ပဋိပတ္တိံ ကထေထာတိ ယာစတိ.

දැන් වචනයෙහි සීමාවක් ඇති කරවීමෙහි සමාදන් කරවීම පිණිස "තස්මාතිහ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විග්ගාහිකකථං' යනු "ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යනාදී වශයෙන් පවතින විවාදාත්මක කථාවයි. "නාහං මොග්ගල්ලාන" යනාදිය වදාරන ලද්දේ පාපමිත්‍ර සේවනය දුරු කිරීම පිණිස ය. 'කිත්තාවතා නු ඛෝ' යනු කොපමණකින් ද යන්නයි. 'තණ්හාසංඛය විමුත්තෝ හෝති' යනු තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම වන නිර්වාණය අරමුණු කොට විමුක්ත වූ සිත් ඇති බව නිසා, සංක්ෂේපයෙන් කොපමණකින් තෘෂ්ණාක්ෂය විමුක්ත නම් වේ ද? යම් පිළිවෙතකින් තෘෂ්ණාක්ෂය විමුක්ත වේ ද, ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවකගේ ඒ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි. 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම සංඛ්‍යාත අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' නම් වේ, ඔහුට ඒ අතිශය නිමාව ඇති බැවින් 'අච්චන්තනිට්ඨ' නම් වේ. ඒකාන්තයෙන් නිමාවට පත් වූ, නිරන්තරයෙන් නිමාවට පත් වූ යනු අර්ථයයි. 'අච්චන්තයෝගක්ඛේමී' යනු අතිශයින්ම සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු, නිරන්තරයෙන් යෝගක්ඛේමී වූ යන්නයි. 'අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී' යනු අතිශයින්ම බ්‍රහ්මචාරී වූ, නිරන්තර බ්‍රහ්මචාරී වූ යන්නයි. 'අච්චන්තං පරියෝසානමස්ස' යනු කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම කෙළවරට පත් වූ යන්නයි. 'සෙට්ඨෝ දේවමනුස්සානං' යනු දෙවි මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තමයා යන්නයි. එවැනි භික්ෂුවක් කොපමණකින් වේ ද, ඔහුගේ පිළිවෙත සංක්ෂේපයෙන් වදාරනු මැනවයි අයදියි.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, တေ သဗ္ဗေပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသာယ နာလံ န ပရိယတ္တာ န သမတ္တာ န ယုတ္တာ. ကသ္မာ? ဂဟိတာကာရေန အတိဋ္ဌနတော. တေ ဟိ နိစ္စာ သုခါ အတ္တာတိ ဂဟိတာပိ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ. အဘိဇာနာတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတိ. ပရိဇာနာတီတိ တထေဝ တီရဏပရိညာယ ပရိဇာနာတိ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒနန္တိ အန္တမသော ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ ယံကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝေဒနံ အနုဘဝတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ ထေရဿ ဝေဒနာဝသေန စ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေသိ.

"සබ්බේ ධම්මා නාලං අභිනිවේසාය" යන්නෙහි සියලු ධර්මයෝ නම් පංචස්කන්ධය, දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතූහු ය. ඒ සියල්ල තෘෂ්ණා දිට්ඨි වශයෙන් දැඩි කොට ගැනීමට සුදුසු නැත, නොසෑහෙති, ප්‍රමාණවත් නොවෙති, නුසුදුසු වෙති. ඒ කුමක් හෙයින් ද? ගත් ආකාරයෙන් (නිත්‍ය ලෙස) නොපවතින බැවිනි. ඒවා නිත්‍ය ය, සැප ය, ආත්ම යැයි ගනු ලැබුව ද අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, අනාත්ම වූවාහුම වෙති. එබැවින් දැඩි කොට ගැනීමට සුදුසු නැත. 'අභිජානාති' යනු අනිත්‍යය, දුකය, අනාත්මය යනුවෙන් ඥාතපරිඥා වශයෙන් විශිෂ්ට ලෙස දැන ගැනීමයි. 'පරිජානාති' යනු එලෙසම තීරණපරිඥා වශයෙන් පිරිසිඳ දැන ගැනීමයි. 'යං කිඤ්චි වේදනං' යනු අවම වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම්කිසි ස්වල්ප වූ වේදනාවක් අත්විඳියි ද යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට වේදනාවන් වශයෙන් අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීම (නාම ධර්මයන් වෙන් කොට දැකීම) දක්වන සේක.

အနိစ္စာနုပဿီတိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော. ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခယံ ခယတော ပဿနာ ဝိပဿနာပိ, အစ္စန္တဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂတော ဒဿနမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝိရာဂါနုပဿနာ. တဒုဘယသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ဝိရာဂါနုပဿီ နာမ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ, ဝိရာဂတော အနုပဿန္တောတိ အတ္ထော. နိရောဓာနုပဿိမှိပိ ဧသေဝ နယော. နိရောဓောပိ ဟိ ခယနိရောဓော အစ္စန္တနိရောဓောတိ ဒုဝိဓောယေဝ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ. သော စ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာ. သာ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါဿဇတိ. ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂေါ. သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏတော ပက္ခန္ဒတိ. ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ သော ဝေါဿဂ္ဂေါယေဝ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ကိလေသာနဉ္စ ဝေါဿဇနတော နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒနတော. တသ္မာ [Pg.176] ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ. နိရောဓာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဥဘယမ္ပေတံ မဂ္ဂေ သမေတိ. တဒုဘယသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော ဣမာယ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတိ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အဂ္ဂဏှန္တော တဏှာပရိတဿနာယ န ပရိတဿတိ. ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒိနာ ပနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒဿိတာ. ဣတိ ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ခီဏာသဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိတော သံခိတ္တေနေဝ ကထေသိ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ ထေရဿ ဩဝါဒေါပိ အဟောသိ ဝိပဿနာပိ. သော ဣမသ္မိံယေဝ သုတ္တေ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ.

'අනිච්චානුපස්සී' යනු අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා වූ තැනැත්තායි. 'විරාගානුපස්සී' යන මෙහි විරාගයෝ දෙදෙනෙකි, එනම් ඛය විරාගය සහ අච්චන්ත විරාගයයි. එහිදී සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂය වීම (නැතිවීම) ක්ෂය වීමක් ලෙස දැකීම විපස්සනාව වන අතර, අච්චන්ත විරාගය වූ නිර්වාණය විරාගයක් ලෙස දැකීම මාර්ග ඥානයයි. මේ දෙකෙන්ම යුක්ත වූ පුද්ගලයා 'විරාගානුපස්සී' නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා අරභයා 'විරාගානුපස්සී' යැයි වදාරන ලදී. විරාගය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා යනු එහි අර්ථයයි. 'නිරෝධානුපස්සී' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නිරෝධය ද ඛය නිරෝධය සහ අච්චන්ත නිරෝධය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. 'පටිනිස්සග්ගානුපස්සී' යන මෙහි පටිනිස්සග්ග යනු අත්හැරීම (වොස්සග්ග) ලෙස කියනු ලැබේ. එය ද පරිච්චාග වොස්සග්ග සහ පක්ඛන්දන වොස්සග්ග යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි පරිච්චාග වොස්සග්ග යනු විපස්සනාවයි. එය තදංග වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරියි. පක්ඛන්දන වොස්සග්ග යනු මාර්ගයයි. එය නිර්වාණය අරමුණු කොට එයට පිවිසෙයි. නැතහොත් කරුණු දෙකක් නිසා එය අත්හැරීමක් (වොස්සග්ග) ම වෙයි, එනම් සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධයන් හා කෙලෙසුන් අත්හැරීම නිසාත්, නිර්වාණයට පිවිසෙන නිසාත් ය. එබැවින් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් පරිත්‍යාග කරන බැවින් එය පරිච්චාග වොස්සග්ග නම් වේ. නිරෝධය වූ නිර්වාණ ධාතුවට සිත පිවිසෙන බැවින් පක්ඛන්දන වොස්සග්ග නම් වේ. මේ කරුණු දෙකම මාර්ගයෙහි එකට සම්මුඛ වේ. මේ අත්හැරීම නැවත නැවත බැලීමෙන් යුක්ත බැවින් ඒ පුද්ගලයා 'පටිනිස්සග්ගානුපස්සී' නම් වේ. ඔහු අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි' යනු කිසිදු එක් සංස්කාර ධර්මයක් හෝ තණ්හාව හේතුවෙන් දැඩිව නොගනියි, ග්‍රහණය නොකරයි, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරයි. 'උපාදානය නොකරන්නා තැති නොගනියි' යනු දැඩිව ග්‍රහණය නොකරන්නා තණ්හාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමෙන් තැති නොගනියි. 'තමා තුළම පිරිනිවෙයි' යනු තමා විසින්ම කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවෙයි. 'ජාතිය ක්ෂය විය' යනාදී පාඨවලින් ඔහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටියෙන් අසන ලද ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කෙටියෙන් ම වදාළ සේක. මේ සූත්‍රය තෙරුන් වහන්සේට අවවාදයක් මෙන්ම විපස්සනාවක් ද විය. උන්වහන්සේ මේ සූත්‍රයෙහි ම විපස්සනා වඩා අර්හත්වයට පැමිණි සේක.

၉. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (මෛත්‍රී සූත්‍රයේ විස්තරය)

၆၂. နဝမေ မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနံ ဘာယိတ္ထာတိ ပုညာနိ ကရောန္တာ တေသံ မာ ဘာယိတ္ထ. မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေသိန္တိ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကာယ မေတ္တာယ သမ္ပယုတ္တံ ပဏီတံ ကတွာ စိတ္တံ ဘာဝေသိန္တိ ဒဿေတိ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒါဟန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒံ အဟံ. သံဝဋ္ဋမာနေတိ ဈာယမာနေ ဝိပဇ္ဇမာနေ. ဓမ္မိကောတိ ဒသကုသလဓမ္မသမန္နာဂတော. ဓမ္မရာဇာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဓမ္မေန ဝါ လဒ္ဓရဇ္ဇတ္တာ ဓမ္မရာဇာ. စာတုရန္တောတိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒါဒီနံ စတုန္နံ သမုဒ္ဒါနံ ဝသေန စာတုရန္တာယ ပထဝိယာ ဣဿရော. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇိတသင်္ဂါမော. ဇနပဒေါ တသ္မိံ ထာဝရိယံ ထိရဘာဝံ ပတ္တောတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. ပရောသဟဿန္တိ အတိရေကသဟဿံ. သူရာတိ အဘီရုနော. ဝီရင်္ဂရူပါတိ ဝီရာနံ အင်္ဂံ ဝီရင်္ဂံ, ဝီရိယဿေတံ နာမံ. ဝီရင်္ဂရူပမေတေသန္တိ ဝီရင်္ဂရူပါ. ဝီရိယဇာတိကာ ဝီရိယသဘာဝါ ဝီရိယမယာ ဝိယ အကိလာသုနော ဒိဝသမ္ပိ ယုဇ္ဈန္တာ န ကိလမန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာဂရပရိယန္တန္တိ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ သီမံ ကတွာ ဌိတသမုဒ္ဒပရိယန္တံ. အဒဏ္ဍေနာတိ ဓနဒဏ္ဍေနပိ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇာနုသာသနေန သတ္ထဒဏ္ဍေနပိ ဝိနာယေဝ. အသတ္ထေနာတိ ဧကတောဓာရာဒိနာ ပရဝိဟေဌနသတ္ထေနပိ ဝိနာယေဝ. ဓမ္မေန အဘိဝိဇိယာတိ ဧဟိ ခေါ, မဟာရာဇာတိ ဧဝံ ပဋိရာဇူဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာဂမနော ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မေနေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပထဝိံ အဘိဝိဇိနိတွာ.

62. නවවන සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න' යනු පින් කරන්නා වූ ඔබ ඒ පින්වලට බිය නොවන්න යන්නයි. 'මෛත්‍රී සිත වැඩුවෙමි' යන මෙයින් තෙවන සහ සිව්වන ධ්‍යානයන්ට අයත් මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රණීත සිත වැඩූ බව දක්වයි. 'සංවට්ටමානේ සුදාහං' යනු ලෝකය විනාශ වන කල්හි මම යන්නයි. 'සංවට්ටමානේ' යනු දැවෙන කල්හි, විනාශ වන කල්හි යන්නයි. 'ධම්මිකෝ' යනු දස කුසල ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ධම්මරාජා' යනු ඔහුටම නමකි. එසේත් නැතහොත් ධර්මයෙන් රාජ්‍යය ලත් බැවින් ධර්මරාජා නම් වේ. 'චාතුරන්තෝ' යනු නැගෙනහිර මුහුද ආදී සතර මුහුද සීමා කොට ඇති පෘථිවියට අධිපති වූ යන්නයි. 'විජිතාවී' යනු යුද්ධ දිනූ තැනැත්තායි. ඔහුගේ ජනපදය ස්ථාවරත්වයට පත් වූ බැවින් 'ජනපදත්ථාවරියප්පත්තෝ' නම් වේ. 'පරොසහස්සං' යනු දහසකට අධික වූ යන්නයි. 'සූරා' යනු බිය රහිත වූවෝයි. 'වීරංගරූපා' යනු වීරයන්ගේ අංගයන්ගෙන් යුත්, එනම් වීර්යවන්ත ස්වභාවයයි. වීර්යයෙන්ම නිර්මාණය වූවාක් මෙන් ක්ලාන්ත නොවන, මුළු දවස මුළුල්ලේ යුද්ධ කළත් වෙහෙසට පත් නොවන ස්වභාවය ඇති බව මෙයින් කියැවේ. 'සාගරපරියන්තං' යනු සක්වළ පර්වතය සීමා කොට ඇති, මුහුද අවසාන කොට ඇති පෘථිවියයි. 'අදණ්ඩේන' යනු ධන දණ්ඩනයෙන් හෝ ශරීරයට දඬුවම් දීමෙන් හෝ ආයුධ දණ්ඩනයෙන් තොරව ම ය. 'අසත්ථේන' යනු කඩු ආදී අනුන් පෙළන ආයුධවලින් තොරව ම ය. 'ධර්මයෙන් ජයගෙන' යනු 'මහරජාණෙනි, වඩින්න' යැයි සතුරු රජුන් විසින් පිළිගනු ලබන ගමනක් ඇතිව, 'පණ පෑගිය යුතු නැත' යනාදී ධර්මයෙන්ම වදාළ ආකාරයට පෘථිවිය ජයගෙන යන්නයි.

သုခေသိနောတိ [Pg.177] သုခပရိယေသကေ သတ္တေ အာမန္တေတိ. သုညဗြဟ္မူပဂေါတိ သုညဗြဟ္မဝိမာနူပဂေါ. ပထဝိံ ဣမန္တိ ဣမံ သာဂရပရိယန္တံ မဟာပထဝိံ. အသာဟသေနာတိ န သာဟသိကကမ္မေန. သမေန မနုသာသိတန္တိ သမေန ကမ္မေန အနုသာသိံ. တေဟိ ဧတံ သုဒေသိတန္တိ တေဟိ သင်္ဂါဟကေဟိ မဟာကာရုဏိကေဟိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဧတံ ဧတ္တကံ ဌာနံ သုဒေသိတံ သုကထိတံ. ပထဗျောတိ ပုထဝိသာမိကော.

'සුඛේසිනෝ' යන මෙයින් සැප සොයන්නා වූ සත්වයන් අමතයි. 'සුඤ්ඤබ්‍රහ්මූපගෝ' යනු සත්වයන්ගෙන් හිස් වූ බ්‍රහ්ම විමානයකට පැමිණියේ යන්නයි. 'පෘථිවිය' යනු මේ මුහුද සීමා කොට ඇති මහා පෘථිවියයි. 'අසාහසේන' යනු සාහසික ක්‍රියාවෙන් නොවෙයි. 'සමේන මනුසාසිතං' යනු සාධාරණ වූ, සම වූ ක්‍රියාවෙන් අනුශාසනා කළෙමි යන්නයි. 'තේහි ඒතං සුදේසිතං' යනු මහා කරුණාවන්ත වූ ඒ බුදුවරුන් විසින් මේ කරුණ මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි, මැනවින් පවසන ලද්දකි. 'පථබ්‍යෝ' යනු පෘථිවියට අධිපති වූ තැනැත්තායි.

၁၀. ဘရိယာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භරියා සූත්‍ර වර්ණනාව (භාර්යා සූත්‍රයේ විස්තරය)

၆၃. ဒသမေ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေတိ ကေဝဋ္ဋာနံ မစ္ဆပစ္ဆိံ ဩတာရေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေ ဇာလေ ဝါ ဥဒကတော ဥက္ခိတ္တမတ္တေ မစ္ဆဂ္ဂါဟကာနံ မဟာသဒ္ဒေါ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သုဇာတာတိ ဝိသာခါယ ကနိဋ္ဌာ. သာ နေဝ သဿုံ အာဒိယတီတိ သဿုယာ ကတ္တဗ္ဗဝတ္တံ နာမ အတ္ထိ, တံ န ကရောတိ, သဿူတိပိ နံ န ဂဏေတိ. န သသုရံ အာဒိယတီတိ ဝစနံ န ဂဏှာတိ. ဧဝံ အနာဒရတာယပိ အဂ္ဂဟဏေနပိ န အာဒိယတိ နာမ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ အနာထပိဏ္ဍိကော သုဏိသာယ အာစာရံ ဂဟေတွာ သတ္ထု ပုရတော နိသီဒိ. သာပိ သုဇာတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ အယံ သေဋ္ဌိ ဒသဗလဿ သန္တိကေ မယှံ ဂုဏံ ကထေဿတိ ဥဒါဟု အဂုဏ’’န္တိ ဂန္တွာ အဝိဒူရေ သဒ္ဒံ သုဏန္တီ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ ဧဟိ သုဇာတေတိ အာမန္တေသိ.

63. දසවන සූත්‍රයෙහි 'කේවට්ටා මඤ්ඤේ මච්ඡවිලෝපේ' යනු කෙවුළන් (ධීවරයන්) මස් පැස බා තබා ඇති තැනක හෝ දැල දියෙන් ගොඩට ගත් සැණින් මසුන් අල්ලන්නන්ගේ ඇති වන මහත් ශබ්දය වැනි ශබ්දයක් යන්නයි, එය අරභයා මෙය කියන ලදී. 'සුජාතා' යනු විශාඛාවගේ නැගණියයි. 'ඈ නැන්දණිය නොතකයි' යනු නැන්දණියට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නොකරයි, ඇය නැන්දණිය ලෙස හෝ ගණන් නොගනියි. 'මහණ පියා නොතකයි' යනු ඔහුගේ වචනය පිළි නොගනියි. මෙසේ අනාදරය නිසා හෝ වචනය පිළි නොගැනීම නිසා 'නොතකයි' (න ආදියති) යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ලේලියගේ හැසිරීම සිතෙහි තබාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි වාඩි විය. ඒ සුජාතාව ද 'මේ සිටුතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මාගේ ගුණ කියයි ද නැතහොත් අගුණ කියයි ද' කියා සිතමින් අවට ශබ්දය ඇසෙන මානයේ සිටියාය. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සුජාතාවෙනි, මෙහි එන්න' යැයි ඇය ඇමතූ සේක.

အဟိတာနုကမ္ပိနီတိ န ဟိတာနုကမ္ပိနီ. အညေသူတိ ပရပုရိသေသု. အတိမညတေတိ ဩမာနာတိ မာနဝသေန အတိမညတိ. ဓနေန ကီတဿာတိ ဓနေန ကီတာ အဿ. ဝဓာယ ဥဿုကာ ဝဓိတုံ ဥဿုက္ကမာပန္နာ. ယံ ဣတ္ထိယာ ဝိန္ဒတိ သာမိကော ဓနန္တိ ဣတ္ထိယာ သာမိကော ယံ ဓနံ လဘတိ. အပ္ပမ္ပိ တဿ အပဟာတုမိစ္ဆတီတိ ထောကတောပိ အဿ ဟရိတုံ ဣစ္ဆတိ, ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတဥက္ခလိယံ ပက္ခိပိတဗ္ဗတဏ္ဍုလတောပိ ထောကံ ဟရိတုမေဝ ဝါယမတိ. အလသာတိ နိသိန္နဋ္ဌာနေ နိသိန္နာဝ ဌိတဋ္ဌာနေ ဌိတာဝ ဟောတိ. ဖရုသာတိ ခရာ. ဒုရုတ္တဝါဒိနီတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသိနီ, ကက္ခဠံ ဝါဠကထမေဝ ကထေတိ. ဥဋ္ဌာယကာနံ အဘိဘုယျ ဝတ္တတီတိ ဧတ္ထ ဥဋ္ဌာယကာနန္တိ ဗဟုဝစနဝသေန ဝိရိယုဋ္ဌာနသမ္ပန္နော သာမိကော ဝုတ္တော, တဿ တံ ဥဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိံ အဘိဘဝိတွာ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဝတ္တတိ. ပမောဒတီတိ အာမောဒိတပမောဒိတာ ဟောတိ[Pg.178]. ကောလေယျကာတိ ကုလသမ္ပန္နာ. ပတိဗ္ဗတာတိ ပတိဒေဝတာ. ဝဓဒဏ္ဍတဇ္ဇိတာတိ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဝဓေန တဇ္ဇိတာ, ‘‘ဃာတေဿာမိ န’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဒါသီသမန္တိ သာမိကဿ ဝတ္တပူရိကာ ဒါသီတိ မံ ဘဂဝါ ဓာရေတူတိ ဝတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာသိ.

'අහිතානුකම්පිනී' යනු යහපතෙහි නොයෙදෙන තැනැත්තියයි. 'අඤ්ඤේසු' යනු අන්‍ය පුරුෂයන් කෙරෙහිය. 'අතිමඤ්ඤති' යනු හීන මානය හා අධිමානයෙන් යුක්තව අවඥා කරයි. 'ධනේන කීතස්සා' යනු ධනයෙන් මිලදී ගන්නා ලද්දේ වෙයි. 'වධාය උස්සුකා' යනු මැරීම සඳහා උත්සාහවත් වූ, මැරීම සඳහා වෙහෙසෙන තැනැත්තියයි. 'යං ඉත්ථියා වින්දති සාමිකෝ ධනං' යනු ස්ත්‍රියකගේ ස්වාමිපුරුෂයා යම් ධනයක් ලබයිද, 'අප්පම්පි තස්ස අපහාතුමිච්ඡති' යනු එයින් ස්වල්පයක් වුවද පැහැර ගැනීමට කැමති වන බවයි. ලිප තැබූ බත් හැළියට දැමිය යුතු සහල් වලින් පවා ස්වල්පයක් හෝ සොරා ගැනීමට ඇය වෙහෙසෙයි. 'අලසා' යනු වාඩි වී සිටින තැනම වාඩි වී සිටින, හිටගෙන සිටින තැනම හිටගෙන සිටින (මැලි) තැනැත්තියයි. 'ඵරුසා' යනු රළු වූ තැනැත්තියයි. 'දුරුත්තවාදිනී' යනු නරක වචන කතා කරන, සැමවිටම රළු පරළු වචනම පවසන තැනැත්තියයි. 'උට්ඨායකානං අභිභුය්‍ය වත්තති' යන්නෙහි 'උට්ඨායකානං' යනු බහු වචනයෙන් වීර්යවන්ත හා උත්සාහවන්ත ස්වාමිපුරුෂයා ගැන කියවේ. ඔහුගේ ඒ වීර්යසම්පන්න බව මැඩපවත්වා යටපත් කරමින් ඇය හැසිරෙයි. 'පමෝදති' යනු ඉතා සතුටු වන බවයි. 'කෝලෙය්‍යකා' යනු කුල සම්පන්න වූ තැනැත්තියයි. 'පතිබ්බතා' යනු ස්වාමියා දෙවියෙකු සේ සලකන්නියයි. 'වධදණ්ඩතජ්ජිතා' යනු දණ්ඩක් ගෙන වධ හිංසා කිරීමෙන් බියගන්වන ලද, 'තෝ මරන්නෙමි' යි පවසන ලද තැනැත්තියයි. 'දාසීසමං' යනු ස්වාමියාගේ වත්පිළිවෙත් පුරන දාසියක වැනි ස්ත්‍රියයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා එබඳු දාසියක මෙන් සලකා ගන්නා සේක්වා' යි පවසා ඇය සරණ සීලයෙහි පිහිටියාය.

၁၁. ကောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. ක්‍රෝධන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၄. ဧကာဒသမေ သပတ္တကန္တာတိ သပတ္တာနံ ဝေရီနံ ကန္တာ ပိယာ တေဟိ ဣစ္ဆိတပတ္ထိတာ. သပတ္တကရဏာတိ သပတ္တာနံ ဝေရီနံ အတ္ထကရဏာ. ကောဓပရေတောတိ ကောဓာနုဂတော. ပစုရတ္ထတာယာတိ ဗဟုအတ္ထတာယ ဗဟုဟိတတာယ. အနတ္ထမ္ပီတိ အဝုဒ္ဓိမ္ပိ. အတ္ထော မေ ဂဟိတောတိ ဝုဍ္ဎိ မေ ဂဟိတာ.

64. එකොළොස්වන සූත්‍රයේ; 'සපත්තකන්තා' යනු සතුරන්ට ප්‍රියමනාප වූ, ඔවුන් විසින් කැමති වන ලද හා පතන ලද තැනැත්තියයි. 'සපත්තකරණා' යනු සතුරන්ට වාසි සලසන්නියයි. 'කෝධපරේතෝ' යනු ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද්දේය. 'පචුරත්ථතායා' යනු බොහෝ ප්‍රයෝජනයන් හෝ හිතසුව පිණිසයි. 'අනත්ථම්පි' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති බවයි. 'අත්ථෝ මේ ගහිතෝ' යනු 'මා විසින් අභිවෘද්ධියක් ලබන ලදී' (යන වැරදි හැඟීමයි).

အထော အတ္ထံ ဂဟေတွာနာတိ အထော ဝုဒ္ဓိံ ဂဟေတွာ. အနတ္ထံ အဓိပဇ္ဇတီတိ အနတ္ထော မေ ဂဟိတောတိ သလ္လက္ခေတိ. ဝဓံ ကတွာနာတိ ပါဏာတိပါတကမ္မံ ကတွာ. ကောဓသမ္မဒသမ္မတ္တောတိ ကောဓမဒေန မတ္တော, အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အာယသကျန္တိ အယသဘာဝံ, အယသော နိယသော ဟောတီတိ အတ္ထော. အန္တရတော ဇာတန္တိ အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နံ. အတ္ထံ န ဇာနာတီတိ ဝုဒ္ဓိအတ္ထံ န ဇာနာတိ. ဓမ္မံ န ပဿတီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မံ န ပဿတိ. အန္ဓတမန္တိ အန္ဓဘာဝကရံ တမံ ဗဟလတမံ. သဟတေတိ အဘိဘဝတိ.

'අථෝ අත්ථං ගහෙත්වාන' යනු ඉන්පසු දියුණුව ලබා ගෙන යන්නයි. 'අනත්ථං අධිපජ්ජති' යනු 'මට විපතක්ම සිදුවිය' යි සලකයි. 'වධං කත්වාන' යනු ප්‍රාණාතිපාත අකුසලය කොටය. 'කෝධසම්මදසම්මත්තෝ' යනු ක්‍රෝධය නමැති මදයෙන් මත්වූයේ, වැරදි ලෙස දැඩිව ග්‍රහණය කරගත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'ආයසක්‍යං' යනු අපකීර්තියයි, නොකීර්තියට පත්වීම යන අර්ථයයි. 'අන්තරතෝ ජාතං' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි උපන් බවයි. 'අත්ථං න ජානාති' යනු අභිවෘද්ධියක් හෝ අර්ථයක් හඳුනා නොගනී. 'ධම්මං න පස්සති' යනු සමථ විපස්සනා ධර්මයන් නොදකියි. 'අන්ධතමං' යනු අන්ධභාවයට පත් කරන ඉතා ඝන අන්ධකාරයයි. 'සහතේ' යනු මඩනා ලද්දේය.

ဒုမ္မင်္ကုယန္တိ ဒုမ္မင်္ကုဘာဝံ နိတ္တေဇတံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏမုခတံ. ယတော ပတာယတီတိ ယဒါ နိဗ္ဗတ္တတိ. န ဝါစော ဟောတိ ဂါရဝေါတိ ဝစနဿပိ ဂရုဘာဝေါ န ဟောတိ. န ဒီပံ ဟောတိ ကိဉ္စနန္တိ ကာစိ ပတိဋ္ဌာ နာမ န ဟောတိ. တပနီယာနီတိ တာပဇနကာနိ. ဓမ္မေဟီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ. အာရကာတိ ဒူရေ. ဗြာဟ္မဏန္တိ ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏံ. ယာယ မာတု ဘတောတိ ယာယ မာတရာ ဘတော ပေါသိတော. ပါဏဒဒိံ သန္တိန္တိ ဇီဝိတဒါယိကံ သမာနံ. ဟန္တိ ကုဒ္ဓေါ ပုထုတ္တာနန္တိ ကုဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ပုထု နာနာကာရဏေဟိ အတ္တာနံ ဟန္တိ. နာနာရူပေသု မုစ္ဆိတောတိ နာနာရမ္မဏေသု အဓိမုစ္ဆိတော ဟုတွာ. ရဇ္ဇုယာ ဗဇ္ဈ မီယန္တီတိ ရဇ္ဇုယာ ဗန္ဓိတွာ မရန္တိ. ပဗ္ဗတာမပိ ကန္ဒရေတိ ပဗ္ဗတကန္ဒရေပိ ပတိတွာ မရန္တိ.

'දුම්මංකුයං' යනු අඳුරු වූ මුහුණක් ඇති, විවර්ණ වූ හෝ ප්‍රභාහීන වූ මුහුණක් ඇති ස්වභාවයයි. 'යතෝ පතායති' යනු යම් කලෙක උපදීද (එවිටයි). 'න වාචෝ හෝති ගාරවෝ' යනු ඇයගේ වචනයට කිසිදු ගෞරවයක් නැති බවයි. 'න දීපං හෝති කිඤ්චනං' යනු කිසිදු පිහිටක් හෝ පිළිසරණක් නොමැති බවයි. 'තපනීයානි' යනු තැවීම් උපදවන දේවල්ය. 'ධම්මේහි' යනු සමථ විපස්සනා ධර්මයන්ගෙනි. 'ආරකා' යනු දුරස් වූ බවයි. 'බ්‍රාහ්මණං' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා හෙවත් රහතන් වහන්සේය. 'යාය මාතු භතෝ' යනු යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද්දේ වේද. 'පාණදදිං සන්තිං' යනු ජීවිතය ලබා දෙන්නා වූ මවයි. 'හන්ති කුද්ධෝ පුථුත්තානං' යනු කෝපයට පත් පුද්ගලයා නොයෙක් ආකාරයෙන් තමාම නසා ගනී. 'නානාරූපේසු මුච්ඡිතෝ' යනු නොයෙක් අරමුණු වල අතිශයින් බැඳී සිටින බවයි. 'රජ්ජුයා බජ්ඣ මීයන්තී' යනු ලණුවක බැඳී (එල්ලී) මියයයි. 'පබ්බතාමපි කන්දරේ' යනු පර්වත කඳුරුවල වැටී මියයයි.

ဘူနဟစ္စာနီတိ [Pg.179] ဟတဝုဒ္ဓီနိ. ဣတာယန္တိ ဣတိ အယံ. တံ ဒမေန သမုစ္ဆိန္ဒေတိ တံ ကောဓံ ဒမေန ဆိန္ဒေယျ. ကတရေန ဒမေနာတိ? ပညာဝီရိယေန ဒိဋ္ဌိယာတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တေန ကာယိကစေတသိကဝီရိယေန စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. တထေဝ ဓမ္မေ သိက္ခေထာတိ ယထာ အကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒေယျ, သမထဝိပဿနာဓမ္မေပိ တထေဝ သိက္ခေယျ. မာ နော ဒုမ္မင်္ကုယံ အဟူတိ မာ အမှာကံ ဒုမ္မင်္ကုဘာဝေါ အဟောသီတိ ဣမမတ္ထံ ပတ္ထယမာနာ. အနာယာသာတိ အနုပါယာသာ. အနုဿုကာတိ ကတ္ထစိ ဥဿုက္ကံ အနာပန္နာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'භූනහච්චානි' යනු විනාශ වූ දියුණුවක් ඇති බවයි. 'ඉතායං' යන්න 'ඉති අයං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය. 'තං දමෙන සමුච්ඡින්දේ' යනු ඒ ක්‍රෝධය දමනයෙන් සිඳලිය යුතුය. කවර දමනයකින්ද? 'පඤ්ඤාවීරියෙන දිට්ඨියා' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් ද, විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කායික චෛතසික වීර්යයෙන් ද, මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙන් ද යන අර්ථයයි. 'තථේව ධම්මේ සික්ඛේථ' යනු යම් සේ අකුසලය සිඳලන්නේද, එලෙසම සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි ද හික්මිය යුතුය. 'මා නෝ දුම්මංකුයං අහූ' යනු අපගේ මුහුණුවල මැලවීමක් හෙවත් නොපහන් බවක් ඇති නොවේවායි මේ අර්ථය පතමිනි. 'අනායාසා' යනු වෙහෙසක් නොමැතිවය. 'අනුස්සුකා' යනු කිසිදු තැනක උත්සුක බවක් හෙවත් කාංසාවක් නොමැතිවය. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အဗျာကတဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

හයවන අබ්‍යාකත වර්ගයයි.

၇. မဟာဝဂ္ဂေါ

7. මහාවර්ගය

၁. ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. හිරියොත්තප්ප සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၅. သတ္တမဿ ပဌမေ ဟတူပနိသောတိ ဟတဥပနိသော ဆိန္နပစ္စယော. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ ဗလဝဝိပဿနာ စေဝ မဂ္ဂေါ စ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ အရဟတ္တဝိမုတ္တိ စ ပစ္စဝေက္ခဏာ စ.

65. හත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'හතූපනිසෝ' යනු නැසූ හේතු ඇති, සිඳලූ ප්‍රත්‍ය ඇති බවයි. 'යථාභූතඤාණදස්සනං' යනු තරුණ (ආරම්භක) විපස්සනාවයි. 'නිබ්බිදාවිරාගෝ' යනු බලවත් විපස්සනාව සහ ආර්ය මාර්ගයයි. 'විමුත්තිඤාණදස්සනං' යනු අර්හත් ඵල විමුක්තිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි.

၂. သတ္တသူရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සත්තසූරිය සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၆. ဒုတိယေ ယသ္မာ အယံ သတ္တသူရိယဒေသနာ တေဇောသံဝဋ္ဋဒဿနဝသေန ပဝတ္တာ, တသ္မာ တယော သံဝဋ္ဋာ, တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ, တီဏိ သံဝဋ္ဋမူလာနီ, တီဏိ ကောလာဟလာနီတိ အယံ တာဝ အာဒိတောဝ ဣမဿ သုတ္တဿ ပုရေစာရိကကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၃) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ဧတဒဝေါစာတိ အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အဇ္ဈာသယေန ဥပါဒိန္နကာနံ အနုပါဒိန္နကာနံ သင်္ခါရာနံ ဝိပတ္တိဒဿနတ္ထံ ဧတံ ‘‘အနိစ္စာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ’’တိအာဒိသတ္တသူရိယောပမသုတ္တန္တံ အဝေါစ. တတ္ထ အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ. သင်္ခါရာတိ ဥပါဒိန္နကအနုပါဒိန္နကာ သင်္ခါရဓမ္မာ. အဒ္ဓုဝါတိ ဧဝံ အစိရဋ္ဌေန န ဓုဝါ. အနဿာသိကာတိ [Pg.180] အသဿတဘာဝေန အဿာသရဟိတာ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ.

66. දෙවන සූත්‍රයෙහි; යම් හෙයකින් මේ සප්ත සූර්ය දේශනාව තේජෝ සංවර්ත (ගින්නෙන් ලොව විනාශ වීම) දැක්වීම වශයෙන් පවත්වන ලද්දේද, එබැවින් සංවර්ත තුනක්, සංවර්ත සීමා තුනක්, සංවර්ත මූල තුනක් සහ කෝලාහල තුනක් පිළිබඳ මේ පූර්ව කථාව සූත්‍රයේ ආරම්භයේදීම දත යුතුය. එය විසුද්ධිමග්ගයේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති නිද්දේසයෙහි මා විසින් විස්තර කර ඇත. 'ඒතදවෝච' යනු අනිත්‍ය කමටහන් ඇති පන්සීයක් භික්ෂූන්ගේ අදහස් අනුව උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක සංස්කාරයන්ගේ විපත්තිය පෙන්වීම පිණිස 'මහණෙනි, සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ' ආදී වශයෙන් වූ මේ සත්තසූරියෝපම සූත්‍රය වදාළ සේක. එහි 'අනිච්චා' යනු හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. 'සංඛාරා' යනු උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක සංස්කාර ධර්මයෝය. 'අද්ධුවා' යනු මෙලෙස වැඩි කල් නොපවතින අර්ථයෙන් අස්ථිර වූවෝය. 'අනස්සාසිකා' යනු සදාකාලික නොවන බැවින් අස්වැසිල්ලක් රහිත වූවෝය. 'අලමේව' යනු සුදුසුමය (කලකිරීමට සුදුසුමය).

အဇ္ဈောဂါဠှောတိ ဥဒကေ အနုပဝိဋ္ဌော. အစ္စုဂ္ဂတောတိ ဥဒကပိဋ္ဌိတော ဥဂ္ဂတော. ဒေဝေါ န ဝဿတီတိ ပဌမံ တာဝ ဥပကပ္ပနမေဃော နာမ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ဧကမေဃော ဟုတွာ ဝဿတိ, တဒါ နိက္ခန္တဗီဇံ န ပုန ဂေဟံ ပဝိသတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဓမကရဏေ နိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဥဒကံ ဟောတိ, ပုန ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ ဒေဝေါ န ဝဿတီတိ ဥပမာနဓမ္မကထာဝ ပမာဏံ. ဝိနဿန္တေ ပန လောကေ ပဌမံ အဝီစိတော ပဋ္ဌာယ တုစ္ဆော ဟောတိ, တတော ဥဋ္ဌဟိတွာ သတ္တာ မနုဿလောကေ စ တိရစ္ဆာနေသု စ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တိရစ္ဆာနေသု နိဗ္ဗတ္တာပိ ပုတ္တဘာတိကေသု မေတ္တံ ပဋိလဘိတွာ ကာလကတာ ဒေဝမနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဒေဝတာ အာကာသေန စရန္တိယော အာရောစေန္တိ – ‘‘န ဣဒံ ဌာနံ သဿတံ န နိဗဒ္ဓံ, မေတ္တံ ဘာဝေထ, ကရုဏံ, မုဒိတံ, ဥပေက္ခံ ဘာဝေထာ’’တိ. တေ မေတ္တာဒယော ဘာဝေတွာ တတော စုတာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ.

"අජ්ඣෝගාළ්හ" යනු ජලය තුළට පිවිසි බවයි. "අච්චුග්ගත" යනු ජල මතුපිටින් ඉහළට මතු වූ බවයි. "දේවෝ න වස්සති" යන්නෙහි තේරුම නම්, පළමුව ලෝක විනාශය පිණිස පවතින මේඝය (උපකප්පන මේඝය) කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල එකම මේඝයක් වී වසින්නේය. එවිට වපුරන ලද බීජ නැවත නිවසට ගෙන ඒමක් (අස්වැන්නක්) සිදු නොවේ. එතැන් පටන් ධම්මකරකයෙහි (පෙරහන් කෙන්ඩියෙහි) ජලය සිරවී ඇත්තාක් මෙන් ජලය පවතී. ඉන්පසු වර්ෂාවෙන් එක් බිඳුවක් හෝ පතිත නොවන බව උපමා සහිත ධර්ම කථාවෙහි ප්‍රමාණයයි. ලෝකය විනාශ වන කල්හි, පළමුව අවීචි නිරයේ පටන් ලෝකය හිස් වේ. එතැනින් නික්මෙන සත්ත්වයෝ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හා තිරිසන් ලෝකයෙහි උපදිති. තිරිසන් ලෝකයෙහි උපන් සත්ත්වයෝ ද තම දරුවන් හා සහෝදරයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය උපදවාගෙන, මියගිය පසු දෙව් මිනිස් ලෝකවල උපදිති. අහසෙහි හැසිරෙන දේවතාවෝ, "මේ ලෝකය ශාස්වත නැත, මෙය ස්ථිර නැත, මෛත්‍රිය වඩන්න, කරුණාව, මුදිතාව හා උපේක්ෂාව වඩන්න" යැයි පවසති. ඔවුහු මෛත්‍රී ආදිය වඩා එතැනින් චුතව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදිති.

ဗီဇဂါမာတိ ဧတ္ထ ဗီဇဂါမော နာမ ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ. ဘူတဂါမော နာမ ယံကိဉ္စိ နိက္ခန္တမူလပဏ္ဏံ ဟရိတကံ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတယောတိ ဧတ္ထ ဩသဓီတိ ဩသဓရုက္ခာ. တိဏာတိ ဗဟိသာရာ တာလနာဠိကေရာဒယော. ဝနပ္ပတယောတိ ဝနဇေဋ္ဌကရုက္ခာ. ကုန္နဒိယောတိ ဌပေတွာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော အဝသေသာ နိန္နဂါ. ကုသောဗ္ဘာတိ ဌပေတွာ သတ္တ မဟာသရေ အဝသေသာ ရဟဒါဒယော. ဒုတိယော သူရိယောတိအာဒီသု ဒုတိယသူရိယကာလေ ဧကော ဥဒေတိ, ဧကော အတ္ထင်္ဂမေတိ. တတိယကာလေ ဧကော ဥဒေတိ, ဧကော အတ္ထင်္ဂမေတိ, ဧကော မဇ္ဈေ ဟောတိ. စတုတ္ထကာလေ စတုကုလိကေ ဂါမေ စတ္တာရော ပိဏ္ဍစာရိကာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ ဌိတာ ဝိယ ဟောန္တိ. ပဉ္စမာဒိကာလေပိ ဧသေဝ နယော. ပလုဇ္ဇန္တီတိ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တိ. နေဝ ဆာရိကာ ပညာယတိ န မသီတိ စက္ကဝါဠမဟာပထဝီ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇာ ဟိမဝါ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတော ဆ ကာမသဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကဗြဟ္မလောကာတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဒဍ္ဎေ အစ္ဆရာယ ဂဟေတဗ္ဗမတ္တာပိ ဆာရိကာ ဝါ အင်္ဂါရော ဝါ န ပညာယတိ. ကော မန္တာ ကော သဒ္ဓါတာတိ ကော တဿ သဒ္ဓါပနတ္ထာယ သမတ္ထော, ကော ဝါ တဿ သဒ္ဓါတာ. အညတြ ဒိဋ္ဌပဒေဟီတိ ဒိဋ္ဌပဒေ [Pg.181] သောတာပန္နေ အရိယသာဝကေ ဌပေတွာ ကော အညော သဒ္ဒဟိဿတီတိ အတ္ထော.

මෙහි "බීජගාම" යනු බීජ වර්ග පහයි. "භූතගාම" යනු මුල් හා පත්‍ර මතු වූ ඕනෑම නිල් පැහැති ශාකයකි. "ඔසධි" යනු ඖෂධීය වෘක්ෂයන්ය. "තිණ" (තණ) යනු තල්, පොල් ආදී පිටත හරය ඇති ශාකයන්ය. "වනප්පති" යනු වනයේ නායක වෘක්ෂයන්ය. "කුන්නදියෝ" යනු මහා ගංගා පහ හැර සෙසු කුඩා ගංගාවන්ය. "කුසොබ්භා" යනු මහා විල් සත හැර ඉතිරි කුඩා විල් ආදියයි. දෙවන සූර්යයා ආදී උදාවන කාලයෙහි, දෙවන සූර්යයා ඇති විට එකෙක් උදාවෙයි, අනෙකා බැස යයි. තෙවන සූර්යයා ඇති විට එකෙක් උදාවෙයි, එකෙක් බැස යයි, අනෙකා මධ්‍යයෙහි වෙයි. සතරවන සූර්යයා ඇති විට, කුල සතරක් ඇති ගමක පිණ්ඩපාතයේ වඩින භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර නමක් නිවෙස් දොරකඩ පිළිවෙළින් සිටින්නාක් මෙන් (සූර්යයන් සතර දෙනා) වෙති. පස්වන ආදී සූර්යයන්ගේ උදාව ගැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. "පලුජ්ජන්ති" යනු කැබලි වී බිඳී වැටීමයි. අළු හෝ දැලි හෝ ඉතිරි නොවන බව යන්නෙහි තේරුම නම්: සක්වල මහ පොළොව, මහා මේරු පර්වතය, හිමාලය, සක්වල පර්වතය, සය කාම ස්වර්ගයන් සහ ප්‍රථම ධ්‍යාන බ්‍රහ්ම ලෝකයන් යන මේ සියල්ල දැවී ගිය පසු, අතින් ඇල්ලීමට තරම් අළු බිඳක් හෝ අඟුරු කැබැල්ලක්වත් දක්නට නොලැබෙන බවයි. "කවුරුන් මන්ත්‍රණය කරන්නද, කවුරුන් අදහන්නද" යනු, එය විශ්වාස කරවීමට සමර්ථ වන්නේ කවුද? එය විශ්වාස කරන්නේ කවුද? "දෘෂ්ට පදයන් (නිවන දුටු අය) හැර" යනු, සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර වෙනත් කවුරුන් නම් මෙය විශ්වාස කරත්ද යන්න අර්ථයයි.

ဝီတရာဂေါတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝီတရာဂေါ. သာသနံ အာဇာနိံသူတိ အနုသိဋ္ဌိံ ဇာနိံသု, ဗြဟ္မလောကသဟဗျတာယ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိံသု. သမသမဂတိယောတိ ဒုတိယတ္တဘာဝေ သဗ္ဗာကာရေန သမဂတိကော ဧကဂတိကော. ဥတ္တရိ မေတ္တံ ဘာဝေယျန္တိ ပဌမဇ္ဈာနတော ဥတ္တရိ ယာဝ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာ ပဏီတံ ကတွာ မေတ္တံ ဘာဝေယျံ. စက္ခုမာတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမာ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ဧဝံ အနိစ္စလက္ခဏံ ဒီပေတွာ သတ္ထရိ ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေန္တေ ပဉ္စသတာပိ တေ အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကာ ဘိက္ခူ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ နိသိန္နာသနေသုယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

"වීතරාග" යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය මගින් රාගය දුරු කළ තැනැත්තායි. "ශාසනය දැනගත්හ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව අවබෝධ කරගත් බවයි. ඔවුහු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබීම පිණිස මාර්ගය (ධ්‍යානය) අනුගමනය කළහ. "සමසමගතියෝ" යනු දෙවන ආත්මභාවයෙහි සෑම අයුරින්ම සමාන වූ උපතක් ඇති බවයි. "මත්තෙහි මෛත්‍රිය වඩන්නම්" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයට වඩා ඉහළින් තෘතීයක හා චතුර්ථක ධ්‍යාන දක්වා ප්‍රණීත ලෙස මෛත්‍රිය වැඩීමයි. "චක්ඛුමා" යනු පංච චක්ෂුසින් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේයි. "පරිනිබ්බුත" යනු බෝධි පල්ලංකයෙහිදීම ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පෑ බවයි. මෙසේ අනිත්‍ය ලක්ෂණය පෙන්වා දෙමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනාව නිම කරන විට, අනිත්‍ය කමටහන් වඩා සිටි ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා දේශනාව අනුව ඥානය මෙහෙයවා වැඩසිටි අසුන්වලදීම අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

၃. နဂရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නගරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၇. တတိယေ ယတောတိ ယဒါ. ပစ္စန္တိမန္တိ ရဋ္ဌပရိယန္တေ ရဋ္ဌာဝသာနေ နိဝိဋ္ဌံ. မဇ္ဈိမဒေသနဂရဿ ပန ရက္ခာကိစ္စံ နတ္ထိ, တေန တံ န ဂဟိတံ. နဂရပရိက္ခာရေဟိ သုပရိက္ခတန္တိ နဂရာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကတံ. အကရဏီယန္တိ အကတ္တဗ္ဗံ အဇိနိယံ. ဂမ္ဘီရနေမာတိ ဂမ္ဘီရအာဝါဋာ. သုနိခါတာတိ သုဋ္ဌု သန္နိသီဒါပိတာ. တံ ပနေတံ ဧသိကာထမ္ဘံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဝါ ကရောန္တိ သိလာဟိ ဝါ ခဒိရာဒီဟိ ဝါ သာရရုက္ခေဟိ. တံ နဂရဂုတ္တတ္ထာယ ကရောန္တာ ဗဟိနဂရေ ကရောန္တိ, အလင်္ကာရတ္ထာယ ကရောန္တာ အန္တောနဂရေ. တံ ဣဋ္ဌကာမယံ ကရောန္တာ မဟန္တံ အာဝါဋံ ကတွာ စယံ စိနိတွာ ဥပရိ အဋ္ဌံသံ ကတွာ သုဓာယ လိမ္ပန္တိ. ယဒါ ဟတ္ထိနာ ဒန္တေဟိ အဘိဟတော န စလတိ, တဒါ သုလိတ္တော နာမ ဟောတိ. သိလာထမ္ဘာဒယောပိ အဋ္ဌံသာ ဧဝ ဟောန္တိ. တေ သစေ အဋ္ဌ ရတနာ ဟောန္တိ, စတုရတနမတ္တံ အာဝါဋေ ပဝိသတိ, စတုရတနမတ္တံ ဥပရိ ဟောတိ. သောဠသရတနဝီသတိရတနေသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေသဉှိ ဥပဍ္ဎံ ဟေဋ္ဌာ ဟောတိ, ဥပဍ္ဎံ ဥပရိ. တေ ဂေါမုတ္တဝင်္ကာ ဟောန္တိ, တေန တေသံ အန္တရေ ပဒရမယံ ကတွာ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတိ, တေ ပန ကတစိတ္တကမ္မာ ပဂ္ဂဟိတဒ္ဓဇာဝ ဟောန္တိ.

67. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "යතෝ" යනු යම් කලෙක යන්නයි. "පච්චන්තිමං" යනු රාජ්‍යයක සීමාවෙහි හෝ රටේ කෙළවර පිහිටි නගරයයි. මධ්‍ය දේශයෙහි වූ නගරයන්ට ආරක්ෂක කටයුතු අවශ්‍ය නොවන බැවින් එය මෙහි ගනු නොලැබේ. නගර පරික්ඛාර (ආරක්ෂක විධිවිධාන) මගින් මනාව ආරක්ෂා වූ යනු නගරයේ ආරක්ෂක අංගයන්ගෙන් සරසන ලද බවයි. "අකරණීය" යනු සතුරන්ට පරාජය කළ නොහැකි බවයි. "ගම්භීරනේමි" යනු ගැඹුරු අත්තිවාරම් වළවල් ඇති බවයි. "සුනිඛාතා" යනු මනාව තැන්පත් කරන ලද බවයි. ඒ ඉන්ද්‍රඛීලය (කුළුණ) ගඩොලින් හෝ ගලින් හෝ කිහිරි වැනි සාරවත් වෘක්ෂයන්ගෙන් හෝ සාදනු ලබයි. නගරයේ ආරක්ෂාව පිණිස නම් එය නගරයෙන් පිටත සාදති; අලංකාරය පිණිස නම් නගරය ඇතුළත සාදති. එය ගඩොලින් තනන විට විශාල වළක් හාරා, මැටි/බදාම අතුරා, ඉහළ කොටස අටපට්ටම් හැඩයට සකසා හුණු පිරියම් කරති. ඇතෙකු දළින් පහර දුන්නද එය නොසෙල්වෙන විට, එය මනාව නිමකළ (සුලිත්ත) යැයි කියනු ලැබේ. ගල් ටැම් ආදියද අටපට්ටම් හැඩයෙන් යුක්ත වේ. ඒවා රියන් අටක් නම්, රියන් හතරක් වළ තුළට බසී, රියන් හතරක් ඉහළින් පවතී. රියන් දහසය සහ රියන් විස්ස කුළුණු සඳහාද මේ ක්‍රමයම වේ. සියලු කුළුණුවලින් අඩක් පොළොව යට ද අඩක් මතුපිට ද පවතී. ඒවා ගව මුත්‍රා මාර්ගයක් මෙන් වක්‍රව (එකිනෙකට ශක්තිමත්ව බැඳී) පවතී, එබැවින් ඒවා අතරතුර පුවරු යොදා කටයුතු කළ හැකිය. ඒවා විසිතුරු වැඩවලින් හා ඔසවන ලද ධජයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි.

ပရိခါတိ [Pg.182] ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတမာတိကာ. အနုပရိယာယပထောတိ အန္တော ပါကာရဿ ပါကာရေန သဒ္ဓိံ ဂတော မဟာပထော, ယတ္ထ ဌိတာ ဗဟိပါကာရေ ဌိတေဟိ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈန္တိ. သလာကန္တိ သရတောမရာဒိနိဿဂ္ဂိယာဝုဓံ. ဇေဝနိကန္တိ ဧကတောဓာရာဒိသေသာဝုဓံ.

"පරිඛා" (දිය අගල) යනු නගරය වටා පිහිටි දිය අගලයි. "අනුපරියාය පථය" යනු ප්‍රාකාරයට (පවුරට) ඇතුළතින් ප්‍රාකාරය සමගින් දිවෙන මහා මාර්ගයයි. එහි සිට පිටත පවුර අසල සිටින සතුරන් සමග සටන් කළ හැකිය. "සලාක" (සලැක්කය) යනු ඊතල, හෙළි ආදී විදින අවිය. "ජේවනික" යනු එක පැත්තක් කැපෙන ආයුධ වැනි සෙසු ආයුධ වර්ගයි.

ဟတ္ထာရောဟာတိ သဗ္ဗေပိ ဟတ္ထိအာစရိယဟတ္ထိဝေဇ္ဇဟတ္ထိဗန္ဓာဒယော. အဿာရောဟာတိ သဗ္ဗေပိ အဿာစရိယအဿဝေဇ္ဇအဿဗန္ဓာဒယော. ရထိကာတိ သဗ္ဗေပိ ရထာစရိယရထယောဓရထရက္ခာဒယော. ဓနုဂ္ဂဟာတိ ဣဿာသာ. စေလကာတိ ယေ ယုဒ္ဓေ ဇယဒ္ဓဇံ ဂဟေတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တိ. စလကာတိ ‘‘ဣဓ ရညော ဌာနံ ဟောတု, ဣဓ အသုကမဟာမတ္တဿာ’’တိ ဧဝံ သေနာဗျူဟကာရကာ. ပိဏ္ဍဒါယိကာတိ သာဟသိကမဟာယောဓာ. တေ ကိရ ပရသေနံ ပဝိသိတွာ ပိဏ္ဍပိဏ္ဍမိဝ ဆေတွာ ဆေတွာ ဒယန္တိ, ဥပ္ပတိတွာ နိဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ယေ ဝါ သင်္ဂါမမဇ္ဈေ ယောဓာနံ ဘတ္တပါနီယံ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တိ, တေသမ္ပေတံ နာမံ. ဥဂ္ဂါ ရာဇပုတ္တာတိ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတာ သင်္ဂါမာဝစရာ ရာဇပုတ္တာ. ပက္ခန္ဒိနောတိ ယေ ‘‘ကဿ သီသံ ဝါ အာဝုဓံ ဝါ အာဟရာမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘အသုကဿာ’’တိ ဝုတ္တာ သင်္ဂါမံ ပက္ခန္ဒိတွာ တဒေဝ အာဟရန္တိ, ဣမေ ပက္ခန္ဒန္တီတိ ပက္ခန္ဒိနော. မဟာနာဂါ ဝိယ မဟာနာဂါ, ဟတ္ထိအာဒီသုပိ အဘိမုခံ အာဂစ္ဆန္တေသု အနိဝတ္တိယယောဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သူရာတိ ဧကသူရာ, ယေ သဇာလိကာပိ သဝမ္မိကာပိ သမုဒ္ဒံ တရိတုံ သက္ကောန္တိ. စမ္မယောဓိနောတိ ယေ စမ္မကဉ္စုကံ ဝါ ပဝိသိတွာ သရပရိတ္တာဏစမ္မံ ဝါ ဂဟေတွာ ယုဇ္ဈန္တိ. ဒါသကပုတ္တာတိ ဗလဝသိနေဟာ ဃရဒါသယောဓာ. ဒေါဝါရိကောတိ ဒွါရပါလကော. ဝါသနလေပနသမ္ပန္နောတိ ဝါသနေန သဗ္ဗဝိဝရပဋိစ္ဆာဒနေန သုဓာလေပေန သမ္ပန္နော. ဗဟိ ဝါ ခါဏုပါကာရသင်္ခါတေန ဝါသနေန ဃနမဋ္ဌေန စ သုဓာလေပေန သမ္ပန္နော ပုဏ္ဏဃဋပန္တိံ ဒဿေတွာ ကတစိတ္တကမ္မပဂ္ဂဟိတဒ္ဓဇော. တိဏကဋ္ဌောဒကန္တိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ဃာသတ္ထာယ ဂေဟာနဉ္စ ဆာဒနတ္ထာယ အာဟရိတွာ ဗဟူသု ဌာနေသု ဌပိတတိဏဉ္စ, ဂေဟကရဏပစနာဒီနံ အတ္ထာယ အာဟရိတွာ ဌပိတကဋ္ဌဉ္စ, ယန္တေဟိ ပဝေသေတွာ ပေါက္ခရဏီသု ဌပိတဥဒကဉ္စ. သန္နိစိတံ ဟောတီတိ ပဋိကစ္စေဝ အနေကေသု ဌာနေသု သုဋ္ဌု နိစိတံ ဟောတိ. အဗ္ဘန္တရာနံ ရတိယာတိ အန္တောနဂရဝါသီနံ ရတိအတ္ထာယ. အပရိတဿာယာတိ [Pg.183] တာသံ အနာပဇ္ဇနတ္ထာယ. သာလိယဝကန္တိ နာနပ္ပကာရာ သာလိယော စေဝ ယဝါ စ. တိလမုဂ္ဂမာသာပရဏ္ဏန္တိ တိလမုဂ္ဂမာသာ စ သေသာပရဏ္ဏဉ္စ.

‘හත්ථා රෝහා’ යනු සියලුම ඇත් ඇදුරන්, ඇත් වෙදුන්, ඇතුන් රකින්නන් ආදීන් ය. ‘අස්සාරෝහා’ යනු සියලුම අස් ඇදුරන්, අස් වෙදුන්, අසුන් රකින්නන් ආදීන් ය. ‘රථිකා’ යනු සියලුම රථ ඇදුරන්, රථ යෝධයන්, රථ රකින්නන් ආදීන් ය. ‘ධනුග්ගහා’ යනු දුනු ශිල්පීන් ය. ‘චේලකා’ යනු යුද්ධයේ දී ජය කොඩි ගෙන පෙරමුණේ යන්නන් ය. ‘චලකා’ යනු ‘මෙහි රජුගේ ස්ථානය වේවා, මෙහි අසවල් මහාමාත්‍යවරයාගේ ස්ථානය වේවා’ යනාදී වශයෙන් සේනා සංවිධානය කරන්නන් ය. ‘පිණ්ඩදායිකා’ යනු අතිශය සාහසික මහා යෝධයන් ය. ඔවුන් සතුරු සේනාවට වැදී (සතුරන්ගේ) හිස් තලගෙඩි මෙන් කපා දමා, උඩ පැන පැන යන්නන් බව කියනු ලැබේ. එසේම යුද මැද දී යෝධයන්ට ආහාර පාන ගෙන ගොස් දෙන්නන් ද ‘පිණ්ඩදායික’ නම් වේ. ‘උග්ගා රාජපුත්තා’ යනු යුද පිටියේ සැරිසරන ප්‍රසිද්ධ රාජ කුමාරවරුන් ය. ‘පක්ඛන්දිනෝ’ යනු ‘කාගේ හිසක් හෝ ආයුධයක් හෝ රැගෙන එමුද?’ යි විමසා, ‘අසවල් අයගේ ය’ යි කී විට යුද පිටියට පැන එලෙසම (එම හිස හෝ ආයුධය) රැගෙන එන්නන් ය; මොවුන් (යුද බිමට) පනින බැවින් ‘පක්ඛන්දිනෝ’ නම් වේ. ‘මහානාගා’ යනු ඇතින් මෙන් වූ යෝධයන් ය; ඉදිරියට එන ඇතුන් ආදිය දැක පසුබට නොවන යෝධයන්ට ද මෙය නමකි. ‘සූරා’ යනු ඒකාන්තයෙන් ම නිර්භීත වූවන් ය; ඔවුහු වැහිකබා හෝ සන්නාහ පැළඳ මුහුද පවා පිහිනා තරණය කිරීමට සමත් වෙති. ‘චම්මයෝධිනෝ’ යනු සම් සන්නාහ පැළඳ හෝ ඊතලවලින් ආරක්ෂා වීමට සම් පලිහක් ගෙන යුද වදින්නන් ය. ‘දාසකපුත්තා’ යනු දැඩි ස්නේහයක් ඇති, නිවසේ උපන් දාසයන් වූ යෝධයන් ය. ‘දෝවාරිකෝ’ යනු දොරටුපාලයා ය. ‘වාසනලේපනසම්පන්නෝ’ යනු සියලු සිදුරු වැසී යන සේ බදාම ගා පිරියම් කර තිබීම යි. නැතහොත්, පිටතින් කණු පවුරුවලින් හා ඝන වූ මටසිලුටු බදාම පිරියම් කිරීමෙන් යුක්තව, පූර්ණ කුම්භ පේළි පෙන්වමින් චිත්‍ර කර්මාන්තයෙන් යුතුව එසවූ ධජ පතාකවලින් යුක්ත වීම යි. ‘තිණකට්ඨෝදකං’ යනු ඇතුන් අසුන් ආදීන්ගේ ආහාර පිණිසත් නිවාස සෙවිලි කිරීම පිණිසත් ගෙනැවිත් තැන් තැන්වල තබා ඇති තණකොළ ද, නිවාස තැනීම හා ඉවුම් පිහුම් ආදිය සඳහා ගෙනැවිත් තැබූ දර ද, යන්ත්‍ර මගින් පොකුණුවලට පුරවා තබා ඇති ජලය ද වේ. ‘සන්නිචිතං හෝති’ යනු කලින් ම බොහෝ ස්ථානවල මනාව රැස් කර තබා තිබීම යි. ‘අබ්භන්තරානං රතියා’ යනු නගර වැසියන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස ය. ‘අපරිතස්සායා’ යනු ඔවුන් තැතිගැනීමට පත් නොවීම පිණිස ය. ‘සාලියවකං’ යනු නානාවිධ ඇල් වී හා යව වර්ග ය. ‘තිලමුග්ගමාසාපරණ්ණං’ යනු තල, මුං, මෑ හා සෙසු ධාන්‍ය වර්ග ය.

ဣဒါနိ ယသ္မာ တထာဂတဿ နဂရေ ကမ္မံ နာမ နတ္ထိ, နဂရသဒိသံ ပန အရိယသာဝကံ, နဂရပရိက္ခာရသဒိသေ စ သတ္တ ဓမ္မေ, စတုအာဟာရသဒိသာနိ စ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဒဿေတွာ ဧကာဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပက္ခိပိတွာ ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေဿာမီတိ အယံ ဥပမာ အာဘတာ. တသ္မာ တံ ဒေသနံ ပကာသေတုံ ဣဒံ ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ သဒ္ဓမ္မေဟီတိ သုဓမ္မေဟိ. သဒ္ဓေါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ စေဝ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါယ စ သမန္နာဂတော. တတ္ထ ဒါနသီလာဒီနံ ဖလံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါနာဒိပုညကရဏေ သဒ္ဓါ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒသဒ္ဓါတိပိ ဧသာ ဧဝ. တဿာ လက္ခဏာဒီဟိ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන්, තථාගතයන් වහන්සේට නගරයක කළ යුතු කිසිදු කාර්යයක් නැති බැවින්, නගරයකට සමාන වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා ද, නගරයක ආරක්ෂක විධිවිධානවලට සමාන වූ සප්ත ධර්මයන් ද, සතර වැදෑරුම් ආහාරයන්ට සමාන වූ සතර ධ්‍යානයන් ද පෙන්වා දී, කරුණු එකොළොසක් ඔස්සේ අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාව අවසන් කරමි’යි යන අදහසින් මෙම උපමාව ගෙන එන ලදී. එබැවින් එම දේශනාව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘සද්ධම්මේහි’ යනු සත්පුරුෂ ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. ‘සද්ධෝ’ යනු තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගත් ශ්‍රද්ධාවෙන් (ඕකප්පන සද්ධා) සහ මාර්ග ඥානයෙන් ලත් ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. එහි දාන සීලාදී පින්කම්වල විපාක අදහාගෙන පින්කම් කිරීමේ දී ඇති වන ශ්‍රද්ධාව ‘ඕකප්පන සද්ධා’ නම් වේ. මාර්ග සිත සමඟ උපදින ශ්‍රද්ධාව ‘පච්චක්ඛ සද්ධා’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රද්ධාව) නම් වේ. ‘පසාද සද්ධා’ යනු ද මෙයම ය. එහි ලක්ෂණාදිය අනුව විභාගය දත යුතු ය.

‘‘သမ္ပက္ခန္ဒနလက္ခဏာ စ, မဟာရာဇ, သဒ္ဓါ သမ္ပသာဒနလက္ခဏာ စာ’’တိ (မိ. ပ. ၂.၁.၁၀) ဟိ ဝစနတော ဣဒံ သဒ္ဓါယ လက္ခဏံ နာမ. ‘‘တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဌာနေဟိ သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကတမေဟိ တီဟိ? သီလဝန္တာနံ ဒဿနကာမော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၄၂) နယေန ဝုတ္တံ ပန သဒ္ဓါယ နိမိတ္တံ နာမ. ‘‘ကော စာဟာရော သဒ္ဓါယ, သဒ္ဓမ္မဿဝနန္တိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁) အယံ ပနဿာ အာဟာရော နာမ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယံ အနုဓမ္မော ဟောတိ, ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရိဿတီ’’တိ အယမဿ အနုဓမ္မော နာမ. ‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ, သိရီ ဘောဂါနမာသယော’’ (သံ. နိ. ၁.၇၉). ‘‘သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတိ’’ (သံ. နိ. ၁.၃၆). ‘‘သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃံ’’ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆). ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌိ’’ (သု. နိ. ၇၇; သံ. နိ. ၁.၁၉၇). ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော မဟာနာဂေါ. ဥပေခါသေတဒန္တဝါ’’တိအာဒီသု ပန သုတ္တေသု ဧတိဿာ ဗဒ္ဓဘတ္တပုဋာဒိသရိက္ခတာယ အနေကသရသတာ ဘဂဝတာ ပကာသိတာ. ဣမသ္မိံ ပန နဂရောပမသုတ္တန္တေ ဧသာ အစလသုပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ ဧသိကာထမ္ဘသဒိသာ ကတွာ ဒဿိတာ.

‘මහරාජාණෙනි, ශ්‍රද්ධාව වනාහි (කුසල් දහම්හි) පැන පනින ලක්ෂණයෙන් හා සිත පැහැදීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ය’ යන වචනයට අනුව මෙය ශ්‍රද්ධාවේ ලක්ෂණය යි. ‘මහණෙනි, කරුණු තුනකින් ශ්‍රද්ධාවන්තයා හඳුනාගත යුතු ය. ඒ කවර තුනක් ද? සිල්වතුන් දැකීමට කැමති වෙයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළේ ශ්‍රද්ධාවේ නිමිත්ත (හේතුව) යි. ‘ශ්‍රද්ධාවට ආහාරය කවරේ ද? සද්ධර්ම ශ්‍රවණය යි කිව යුතු ය’ යනුවෙන් වදාළේ එහි ආහාරය (ආසන්න හේතුව) යි. ‘මහණෙනි, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ භික්ෂුවට, රූපයෙහි අධික කලකිරීමෙන් යුතුව වාසය කිරීම අනුධර්මය (ගැලපෙන පිළිවෙත) වෙයි’ යනුවෙන් වදාළේ ශ්‍රද්ධාවේ අනුධර්මය යි. ‘ශ්‍රද්ධාව මග වියදම් (පොදි) බඳියි, සිරිකත සම්පත්වලට ආශ්‍රය වෙයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව පුරුෂයාට දෙවැනි සහකාරිය වෙයි’, ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් ඕඝය තරණය කරයි’, ‘ශ්‍රද්ධාව බීජය යි, තපස වැස්ස යි’, ‘ශ්‍රද්ධාව හස්තය කොට ඇති මහානාගයා ය; උපේක්ෂාව පිරිසිදු දළ ය’ යනාදී සූත්‍රයන්හි මෙම ශ්‍රද්ධාව මැනවින් බැඳි බත් පොදියකට සමාන කිරීමෙන් එහි ඇති නානාවිධ උපකාරී බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ සේක. මෙම නගරූපම සූත්‍රයෙහි දී ශ්‍රද්ධාව නොසැලෙන ලෙස මැනවින් පිහිටා ඇති බැවින් ඉන්ද්‍රඛීල ටැඹකට සමාන කොට දක්වන ලදී.

သဒ္ဓေသိကောတိ သဒ္ဓံ ဧသိကာထမ္ဘံ ကတွာ အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတီတိ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အပိစေတ္ထ ဟိရောတ္တပ္ပေဟိ တီသု ဒွါရေသု သံဝရော သမ္ပဇ္ဇတိ, သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဟောတိ[Pg.184]. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဧကာဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပက္ခိပိတွာ ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘සද්ධේසිකෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඉන්ද්‍රඛීල ටැඹක් කොට ගෙන ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් ප්‍රහීණ කරයි යන්නයි; මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි සම්බන්ධය දත යුතු ය. තවද මෙහි හිරි-ඔතප් දෙකින් ද්වාරත්‍රයෙහි සංවරය සිද්ධ වේ; එය චතුපාරිශුද්ධි ශීලය වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු එකොළොසක් ඔස්සේ අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාව (කූටය) ගන්නා ලද බව දත යුතු ය.

၄. ဓမ္မညူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ධම්මඤ්ඤූ සූත්‍ර වර්ණනාව ය.

၆၈. စတုတ္ထေ ကာလံ ဇာနာတီတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလံ ဇာနာတိ. အယံ ကာလော ဥဒ္ဒေသဿာတိ အယံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှနကာလော. ပရိပုစ္ဆာယာတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ပရိပုစ္ဆာယ. ယောဂဿာတိ ယောဂေ ကမ္မံ ပက္ခိပနဿ. ပဋိသလ္လာနဿာတိ နိလီယနဿ ဧကီဘာဝဿ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နောတိ နဝန္နံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အနုရူပဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပန္နော. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုဂ္ဂလပရောပရညူ ဟောတီတိ ဧဝံ ဘိက္ခု ပုဂ္ဂလာနံ ပရောပရံ တိက္ခမုဒုဘာဝံ ဇာနနသမတ္ထော နာမ ဟောတိ.

68. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘කාලං ජානාති’ යනු සුදුසු කාලය දනී යන්නයි. ‘අයං කාලෝ උද්දේසස්සා’ යනු මෙය බුද්ධ වචනය උගන්නා කාලය යන්නයි. ‘පරිපුච්ඡායා’ යනු අර්ථය සහ අනර්ථය ද, හේතුව සහ අහේතුව ද විමසන කාලය යි. ‘යෝගස්සා’ යනු යෝගාවචර කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන කාලය යි. ‘පටිසල්ලානස්සා’ යනු හුදෙකලා වීමේ හා එකීභාවයේ කාලය යි. ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුරූප වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වූ විපස්සනාවෙහි නිරත වූවා යන්නයි. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ භික්ඛු පුග්ගලපරෝපරඤ්ඤූ හෝති’ යනු මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව පුද්ගලයන්ගේ උසස් පහත් බව හෙවත් තියුණු හෝ මෘදු බව දැනගැනීමට සමත් වෙයි යන්නයි.

၅. ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පාරිච්ඡත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව ය.

၆၉. ပဉ္စမေ ပန္နပလာသောတိ ပတိတပလာသော. ဇာလကဇာတောတိ သဉ္ဇာတပတ္တပုပ္ဖဇာလော. တဿ ဟိ ပတ္တဇာလဉ္စ ပုပ္ဖဇာလဉ္စ သဟေဝ နိက္ခမတိ. ခါရကဇာတောတိ ပါဋိယေက္ကံ သဉ္ဇာတေန သုဝိဘတ္တေန ပတ္တဇာလကေန စ ပုပ္ဖဇာလကေန စ သမန္နာဂတော. ကုဋုမလကဇာတောတိ သဉ္ဇာတမကုဠော. ကောရကဇာတောတိ အဝိကသိတေဟိ မဟာကုစ္ဆီဟိ သမ္ဘိန္နမုခေဟိ ပုပ္ဖေဟိ သမန္နာဂတော. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ သဗ္ဗာကာရေန သုပုပ္ဖိတော. ဒိဗ္ဗေ စတ္တာရော မာသေတိ ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ စတ္တာရော မာသေ. မနုဿဂဏနာယ ပန တာနိ ဒွါဒသ ဝဿသဟဿာနိ ဟောန္တိ. ပရိစာရေန္တီတိ ဣတော စိတော စ ဣန္ဒြိယာနိ စာရေန္တိ, ကီဠန္တိ ရမန္တီတိ အတ္ထော.

69. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පන්නපලාසෝ' යනු පත්‍ර හැලී ගිය යන්නයි. 'ජාලකජාතෝ' යනු මනාව හටගත් පත්‍ර හා පුෂ්ප ජාලයක් (දැලක් වැනි ස්වරූපයක්) ඇති බවයි. සැබවින්ම, එම පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයේ පත්‍ර ජාලය සහ පුෂ්ප ජාලය එකවරම හටගනී. 'ඛාරකජාතෝ' යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් මනාව බෙදී හටගත් පත්‍ර ජාලයෙන් හා පුෂ්ප ජාලයෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'කුටුමලකජාතෝ' යනු මනාව හටගත් මල් කැකුළු ඇති බවයි. 'කෝරකජාතෝ' යනු තවමත් නොපිපුණු, මුවවිට වැසුණු විශාල ගැබ් සහිත මල්වලින් යුක්ත වූ බවයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලෝ' යනු සෑම අයුරින්ම මනාව පිපී ගිය බවයි. 'දිබ්බේ චත්තාරෝ මාසේ' යනු දිව්‍යමය ආයුෂයෙන් මාස හතරක් යන්නයි. මිනිස් ගණනින් නම් එය අවුරුදු දොළොස් දහසක් වේ. 'පරිචාරෙන්ති' යනු එහා මෙහා ඉන්ද්‍රියයන් හසුරුවමින් කෙළි සෙල්ලම් කරති, සතුටු වෙති යන අර්ථයයි.

အာဘာယ ဖုဋံ ဟောတီတိ တတ္တကံ ဌာနံ ဩဘာသေန ဖုဋံ ဟောတိ. တေသဉှိ ပုပ္ဖာနံ ဗာလသူရိယဿ ဝိယ အာဘာ ဟောတိ, ပတ္တာနိ ပဏ္ဏစ္ဆတ္တပ္ပမာဏာနိ, အန္တော မဟာတုမ္ဗမတ္တာ ရေဏု ဟောတိ. ပုပ္ဖိတေ ပန ပါရိစ္ဆတ္တကေ အာရောဟနကိစ္စံ ဝါ အင်္ကုသကံ ဂဟေတွာ နမနကိစ္စံ ဝါ ပုပ္ဖာဟရဏတ္ထံ စင်္ဂေါဋကကိစ္စံ ဝါ နတ္ထိ, ကန္တနကဝါတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝဏ္ဋတော ကန္တတိ, သမ္ပဋိစ္ဆနကဝါတော သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ပဝေသနကဝါတော သုဓမ္မံ ဒေဝသဘံ ပဝေသေတိ, သမ္မဇ္ဇနကဝါတော ပုရာဏပုပ္ဖာနိ နီဟရတိ, သန္ထရဏကဝါတော ပတ္တကဏ္ဏိကကေသရာနိ ရဉ္ဇေန္တော သန္ထရတိ. မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဓမ္မာသနံ [Pg.185] ဟောတိ ယောဇနပ္ပမာဏော ရတနပလ္လင်္ကော ဥပရိ တိယောဇနေန သေတစ္ဆတ္တေန ဓာရိယမာနေန, တဒနန္တရံ သက္ကဿ ဒေဝရညော အာသနံ အတ္ထရိယတိ, တတော တေတ္တိံသာယ ဒေဝပုတ္တာနံ, တတော အညေသံ မဟေသက္ခာနံ ဒေဝါနံ, အညတရဒေဝတာနံ ပုပ္ဖကဏ္ဏိကာဝ အာသနံ ဟောတိ. ဒေဝါ ဒေဝသဘံ ပဝိသိတွာ နိသီဒန္တိ. တတော ပုပ္ဖေဟိ ရေဏုဝဋ္ဋိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥပရိကဏ္ဏိကံ အာဟစ္စ နိပတမာနာ ဒေဝတာနံ တိဂါဝုတပ္ပမာဏံ အတ္တဘာဝံ လာခါရသပရိကမ္မသဇ္ဇိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏပိဉ္ဇရံ ဝိယ ကရောတိ. ဧကစ္စေ ဒေဝါ ဧကေကံ ပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ အညမညံ ပဟရန္တာပိ ကီဠန္တိယေဝ. ပဟရဏကာလေပိ မဟာတုမ္ဗပ္ပမာဏာ ရေဏု နိက္ခမိတွာ သရီရံ ပဘာသမ္ပန္နေဟိ ဂန္ဓစုဏ္ဏေဟိ သဉ္ဇတမနောသိလာရာဂံ ဝိယ ကရောတိ. ဧဝံ သာ ကီဠာ စတူဟိ မာသေဟိ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ. အယမာနုဘာဝေါတိ အယံ အနုဖရိတုံ အာနုဘာဝေါ.

‘ආභාය ඵුටං හෝති’ යනු යොදුන් පණහක් පමණ වූ ඒ ප්‍රදේශය ආලෝකයෙන් පැතිරී පවතින බවයි. සැබවින්ම, එම මල්වල පැහැය උදෑසන හිරුගේ රැස් මෙන් දිදුලයි. පත්‍ර කුඩවල ප්‍රමාණයක් ගනී. මල් ඇතුළත විශාල මංජුසාවක බඳු වූ රේණු පවතී. පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය පිපුණු විට, මල් නෙළීම සඳහා ගසට නැගීමක් හෝ කෙමියක් ගෙන අතු නැමීමක් හෝ මල් දැමීමට මල් වට්ටියක අවශ්‍යතාවක් හෝ නැත. ‘කන්තනක’ නම් සුළඟ හමා විත් මල් නටුවලින් කපා දමයි. ‘සම්පටිච්ඡනක’ නම් සුළඟ එම මල් පිළිගනී. ‘පවේසනක’ නම් සුළඟ එම මල් සුධම්මා නම් දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු කරයි. ‘සම්මජ්ජනක’ නම් සුළඟ පරණ මල් ඉවත් කරයි. ‘සන්ථරණක’ නම් සුළඟ පත්‍ර, කෙමි සහ රේණු විසුරුවමින් මල් ඇතිරිලි පතුරුවයි. සභා මධ්‍යයෙහි ධර්මාසනය පිහිටා ඇත. යොදුනක් පමණ විශාල රත්න පල්ලංකයකි, ඒ මත යොදුන් තුනක් විශාල සේසතක් දරා සිටියි. ඊට නුදුරින් සක් දෙවිඳුගේ අසුන පනවා ඇත. ඉන්පසු තිස්තුන් දෙනෙක් වූ දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ අසුන් පනවා ඇත. ඉන් අනතුරුව අනෙකුත් මහේශාක්‍ය දෙවියන්ගේ අසුන් ද පනවා ඇත. සාමාන්‍ය දෙවිවරුන්ට මල් කෙමියම ආසනය වෙයි. දෙවියෝ දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු වී අසුන් ගනිති. එවිට මල්වලින් ඉහළට විහිදුණු රේණු වට්ටිය ඉහළ මල් කෙමියෙහි වැදී දෙවියන්ගේ ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ශරීර මත පතිත වේ. එය රතු සායම් පෙවූවාක් මෙන් ද රන් කුඩු තැවරුවාක් මෙන් ද දිස්වේ. ඇතැම් දෙවිවරු එක් එක් මල් ගෙන එකිනෙකාට ගසමින් කෙළි සෙල්ලම් කරති. එසේ පහර දෙන විටද විශාල රේණු ප්‍රමාණයක් නිකුත් වී ශරීරය සිරියල් තැවරුවාක් මෙන් ඉතා සුවඳවත් හා කාන්තිමත් කරයි. මෙලෙස එම ක්‍රීඩාව මාස හතරකින් අවසානයට පත්වේ. ‘අයමානුභාවෝ’ යනු මෙලෙස හාත්පස පැතිරීමේ ආනුභාවයයි.

ဣဒါနိ ယသ္မာ န သတ္ထာ ပါရိစ္ဆတ္တကေန အတ္ထိကော, တေန ပန သဒ္ဓိံ ဥပမေတွာ သတ္တ အရိယသာဝကေ ဒဿေတုကာမော, တသ္မာ တေ ဒဿေတုံ ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတီတိ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ စိန္တေတိ. ဒေဝါနံဝါတိ ဒေဝါနံ ဝိယ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ ပထဝိတလတော ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သာဓုကာရသဒ္ဒေန သဗ္ဗံ ဧကသဒ္ဒမေဝ ဟောတိ. အယမာနုဘာဝေါတိ အယံ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အနုဖရဏာနုဘာဝေါ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတံ ဟောတိ, ကသိဏပရိကမ္မံ ပဌမဇ္ဈာနသန္နိဿိတံ, ဝိပဿနာယ သဒ္ဓိံ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂသန္နိဿိတာနိ ဟောန္တိ. ဒေသနာယ ဟေဋ္ဌတော ဝါ ဥပရိတော ဝါ ဥဘယတော ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, ဣဓ ပန ဥဘယတော ပရိစ္ဆေဒေါ. တေနေတံ ဝုတ္တံ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

දැන්, ශාස්තෘන් වහන්සේට පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති වුවද, එය උපමා කොට ආර්ය ශ්‍රාවකයන් සත් දෙනා පෙන්වීමට කැමති බැවින්, ඔවුන් පෙන්වා දීමට ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පබ්බජ්ජාය චේතේති’ යනු මහණ වන්නෙමියි සිතන බවයි. ‘දේවානංවා’ යනු දෙවියන්ට මෙනි. ‘යාව බ්‍රහ්මලෝකා සද්දෝ අබ්භුග්ගච්ඡති’ යනු පොළොව මට්ටමේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම සාධුකාර හඬින් මුළු ප්‍රදේශයම එකම හඬක් බවට පත්වන බවයි. ‘අයමානුභාවෝ’ යනු මේ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවගේ කීර්තිය පැතිරීමේ ආනුභාවයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි මහණකම නිශ්‍රය කරගත් චතුපාරිශුද්ධි සීලය පවතින බවත්, විදර්ශනාව සමග මාර්ග තුනක් සහ ඵල තුනක් අර්හත් මාර්ගය නිශ්‍රය කොට පවතින බවත් දැක්වේ. දේශනාවෙහි යටින් හෝ මතුපිටින් හෝ දෙපැත්තෙන්ම සීමා කිරීමක් සිදු වේ, මෙහිදී නම් දෙපැත්තෙන්ම (සීලය සහ විදර්ශනා මාර්ග ඵල යන දෙකම) සීමා කිරීමක් සිදු විය. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී. කෙටියෙන් කිවහොත් මෙහි වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) ගැන කියවුණු බව දත යුතුය.

၆. သက္ကစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සක්කච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၀. ဆဋ္ဌေ ပရိသုဒ္ဓါ စ ဘဝိဿန္တီတိ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပရိသုဒ္ဓါ ဘဝိဿန္တိ နိမ္မလာ. သကမ္မာရဂတောတိ ဧတ္ထ သ-ကာရော နိပါတမတ္တံ, ကမ္မာရဂတော ကမ္မာရုဒ္ဓနဂတောတိ အတ္ထော.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි: ‘පරිසුද්ධා ච භවිස්සන්ති’ යනු බෙහෙවින් පිරිසිදු, නිර්මල වන්නාහ යන්නයි. ‘සකම්මාරගතෝ’ යන්නෙහි ‘ස’ අක්ෂරය නිපාතයක් පමණි. ‘කම්මාරගතෝ’ යනු කම්මල්කරුගේ (රන්කරුවාගේ) උදුනට පත් වූ යන අර්ථයයි.

၇. ဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၁. သတ္တမေ [Pg.186] အနနုယုတ္တဿာတိ န ယုတ္တပ္ပယုတ္တဿ ဟုတွာ ဝိဟရတော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနီတိ ဣမာ ကဏှပက္ခသုက္ကပက္ခဝသေန ဒွေ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တာသု ကဏှပက္ခူပမာ အတ္ထဿ အသာဓိကာ, ဣတရာ သာဓိကာတိ သုက္ကပက္ခူပမာယ ဧဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေယျထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. အပီတိ သမ္ဘာဝနတ္ထေ. ဥဘယေနာပိ သေယျထာပိ နာမ, ဘိက္ခဝေတိ ဒဿေတိ. ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ကုက္ကုဋိယာ ဝုတ္တပ္ပကာရတော ဦနာဓိကာနိပိ အဏ္ဍာနိ ဟောန္တိ, ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ပနေတံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ လောကေ သိလိဋ္ဌံ ဝစနံ ဟောတိ. တာနဿူတိ တာနိ အဿု, ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနီတိ တာယ ဇနေတ္တိယာ ကုက္ကုဋိယာ ပက္ခေ ပသာရေတွာ တေသံ ဥပရိ သယန္တိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ. သမ္မာ ပရိသေဒိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာ သုဋ္ဌု သမန္တတော သေဒိတာနိ, ဥသ္မီကတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ သုဋ္ဌု သမန္တတော ဘာဝိတာနိ, ကုက္ကုဋဂန္ဓံ ဂါဟာပိတာနီတိ အတ္ထော.

71. හත්වන සූත්‍රයෙහි: ‘අනනුයුත්තස්ස’ යනු වීර්යයෙහි නොයෙදී වසන්නාට යන්නයි. ‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවේ කුක්කුටියා අණ්ඩානි’ යන මෙයින් අකුසල පක්ෂය සහ කුසල පක්ෂය වශයෙන් උපමා දෙකක් වදාරන ලදී. ඒ අතරින් අකුසල පක්ෂ උපමාව අර්ථය සාධනය නොකරයි, අනෙක් (කුසල පක්ෂ) උපමාව අර්ථය සාධනය කරයි. එබැවින් කුසල පක්ෂ උපමාවෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘සෙය්‍යථා’ යනු උපමා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘අපි’ යනු සම්භාවනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘සෙය්‍යථාපි නාම භික්ඛවේ’ යන දෙපදයෙන්ම එම අර්ථය පෙන්වයි. ‘කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා’ යන්නෙහි කිකිළියකගේ බිත්තර වදාළ ප්‍රමාණයට වඩා අඩු හෝ වැඩි විය හැකි වුවද, කථාවේ ප්‍රසාදජනක බව (ලිහිල් බව) සඳහා මෙලෙස වදාරන ලදී. ලෝකයෙහි මෙවැනි කථා ව්‍යවහාරය ප්‍රසාදජනක වේ. ‘තානස්සු’ යනු ‘තානි අස්සු’ (ඒවා වන්නේ නම්) යන අර්ථයයි. ‘කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානි’ යනු මව් කිකිළිය විසින් පියාපත් විදහා ඒ බිත්තර මත ලැග සිටීමෙන් මනාව රකින ලද බවයි. ‘සම්මා පරිසේදිතානි’ යනු කලින් කලට කුකුළු රශ්මිය (උණුසුම) ලබා දෙමින් හාත්පසින් මනාව උණුසුම් කරන ලද බවයි. ‘සම්මා පරිභාවිතානි’ යනු කලින් කලට මනාව හාත්පසින් පිරිමදින ලද, කුකුළු ගඳ කැවූ (හුරු කළ) යන අර්ථයයි.

ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာတိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ ဣမံ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အပ္ပမာဒံ ကတွာ ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေတိ အထ ခေါ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဝုတ္တနယေန သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ ဘဗ္ဗာဝ. တေ ဟိ ယသ္မာ တာယ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ တီဟာကာရေဟိ တာနိ အဏ္ဍာနိ ပရိပါလိယမာနာနိ န ပူတီနိ ဟောန္တိ. ယောပိ နေသံ အလ္လသိနေဟော, သော ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, ကပါလံ တနုကံ ဟောတိ, ပါဒနခသိခါ စ မုခတုဏ္ဍကဉ္စ ခရံ ဟောတိ, သယမ္ပိ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတိ. ကပါလဿ တနုတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါ အာလောကော အန္တော ပညာယတိ, တသ္မာ ‘‘စိရံ ဝတ မယံ သံကုဋိတဟတ္ထပါဒါ သမ္ဗာဓေ သယိမှ, အယဉ္စ ဗဟိ အာလောကော ဒိဿတိ, ဧတ္ထ ဒါနိ နော သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတုကာမာ ဟုတွာ ကပါလံ ပါဒေန ပဟရန္တိ, ဂီဝံ ပသာရေန္တိ, တတော တံ ကပါလံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ. အထ တေ ပက္ခေ ဝိဓုနန္တာ တံခဏာနုရူပံ ဝိရဝန္တာ နိက္ခမန္တိယေဝ. နိက္ခမန္တာ စ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ ဝိစရန္တိ.

එම කිකිළිය විසින් මෙම තෙවැදෑරුම් ක්‍රියාවන් මඟින් අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීම නිසා, "මගේ පැටවුන් සුවසේ බිහි වේවා" යි ඇයට අදහසක් ඇති නොවූවත්, එම පැටවුන්ට පෙර කී පරිදි සුවසේ බිත්තර කටු බිඳගෙන එළියට ඒමට හැකියාව තිබේ. මන්දයත්, එම කිකිළිය විසින් ඒ ආකාරයෙන් ආකාර තුනකින් එම බිත්තර ආරක්ෂා කරන කල්හි ඒවා නරක් නොවන බැවිනි. ඒවායේ ඇති තෙතමනය වියළී යයි, බිත්තර කටුව තුනී වෙයි, නියපොතු අග සහ හොට දැඩි වෙයි, පැටවා මෝරා පරිණත බවට පත් වෙයි. බිත්තර කටුව තුනී වීම නිසා පිටත ආලෝකය ඇතුළතට පෙනේ. එවිට "අප බොහෝ කලක් අත්පා හකුළුවාගෙන පටු තැනක සිටියා, දැන් පිටත ආලෝකය පෙනේ, මෙහි දැන් අපට සුවසේ වාසය කළ හැකිය" කියා පිටතට එනු කැමැත්තෙන් බිත්තර කටුවට පයින් ගසති, ගෙල දිගු කරති. එවිට එම බිත්තර කටුව දෙබෑ වී බිඳී යයි. ඉක්බිති එම කුකුළු පැටවු පියාපත් ගසමින්, ඒ මොහොතට උචිත පරිදි හඬ නඟමින් පිටතට එති. පිටතට අවුත් ගම් පියස බබළවමින් සැරිසරති.

ဧဝမေဝ [Pg.187] ခေါတိ ဣဒံ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ. တံ ဧဝံ အတ္ထေန သံသန္ဒေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တဿာ ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍေသု အဓိသယနာဒိတိဝိဓကိရိယာကရဏံ ဝိယ ဟိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနံ အနုယုတ္တကာလော, ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာသမ္ပာဒနေန အဏ္ဍာနံ အပူတိဘာဝေါ ဝိယ ဘာဝနံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ အပရိဟာနိ. တဿာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍာနံ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဘဝတ္တယာနုဂတနိကန္တိသိနေဟပရိယာဒါနံ, အဏ္ဍကပါလာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ တနုဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ နခတုဏ္ဍကာနံ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ တိက္ခခရဝိပ္ပသန္နသူရဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏာမကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ ပရိဏာမကာလော ဝဍ္ဎိကာလော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလော, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဒါကာလော ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိစရန္တဿ တဇ္ဇာတိကံ ဥတုသပ္ပာယံ ဝါ ဘောဇနသပ္ပာယံ ဝါ ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ ဝါ ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကာသနေ နိသိန္နဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ အနုပုဗ္ဗာဓိဂတေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိညာပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အရဟတ္တပ္ပတ္တကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"එවමෙව ඛො" (එසේම) යනු උපමාව හා උපමේය ගැලපීමයි. එය අර්ථය සමඟ මෙසේ සංසන්දනය කර තේරුම් ගත යුතුය – එම කිකිළිය බිත්තර රැකීම ආදී තෙවැදෑරුම් ක්‍රියා කිරීම මෙන්, මෙම භික්ෂුව භාවනාවෙහි යෙදෙන කාලය දත යුතුය. කිකිළිය තෙවැදෑරුම් ක්‍රියා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් බිත්තර නරක් නොවීම මෙන්, භාවනාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුව තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනා ඥානයන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් විපස්සනා ඥානය පිරිහී නොයෑම දත යුතුය. ඇයගේ එම ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තරවල තෙතමනය වියළී යෑම මෙන්, භික්ෂුවගේ තෙවැදෑරුම් අනුපස්සනා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් භවත්‍රයෙහි ඇලී පවත්නා තෘෂ්ණාව (නිකන්තිය) ක්ෂය වීම දත යුතුය. බිත්තර කටු තුනී වීම මෙන්, භික්ෂුවගේ අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුනී වීම දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන්ගේ නිය සහ හොට දැඩි වීම මෙන්, භික්ෂුවගේ විපස්සනා ඥානය තියුණු, දැඩි, ප්‍රසන්න සහ වීර ගුණයෙන් යුක්ත වීම දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන් මෝරන කාලය මෙන්, භික්ෂුවගේ විපස්සනා ඥානය මෝරන, වැඩෙන හා ගැබ් ගන්නා කාලය දත යුතුය. කුකුළු පැටවුන් නිය අගින් හෝ හොටෙන් බිත්තර කටුව බිඳ පියාපත් සලා සුවසේ එළියට එන කාලය මෙන්, විපස්සනා ඥාන ගැබ දරාගෙන වසන භික්ෂුව ඒ සඳහා සුදුසු ඍතුව, භෝජනය, පුද්ගලයා හෝ ධර්ම ශ්‍රවණය ලබා, එකම අසුනක හිඳ විපස්සනාව වඩා, පිළිවෙළින් ලත් අරහත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳ, අභිඥා නැමති පියාපත් සලා සුවසේ අරහත් ඵලයට පත්වන කාලය දත යුතුය.

ယထာ ပန ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏတဘာဝံ ဉတွာ မာတာပိ အဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒတိ, ဧဝံ တထာရူပဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏပရိပါကံ ဉတွာ သတ္ထာပိ –

තවද, කුකුළු පැටවුන් මෝරා ඇති බව දැන මව් කිකිළිය බිත්තර කටුව බිඳින්නාක් මෙන්, එබඳු භික්ෂුවගේ ඥානය මෝරා ඇති බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ ද –

‘‘ဥစ္ဆိန္ဒ သိနေဟမတ္တနော, ကုမုဒံ သာရဒိကံဝ ပါဏိနာ;

သန္တိမဂ္ဂမေဝ ဗြူဟယ, နိဗ္ဗာနံ သုဂတေန ဒေသိတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၈၅) –

"සැරද කල හටගත් හෙළ පියුමක් අතින් සිඳගන්නාක් මෙන්, තමාගේ කෙලෙස් සෙනෙහස සිඳලන්න. සුගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ශාන්ති මාර්ගය වූ නිවන ම වඩන්න."

အာဒိနာ နယေန ဩဘာသံ ဖရိတွာ ဂါထာယ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဟရတိ. သော ဂါထာပရိယောသာနေ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယထာ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ တတ္ထ ဝိစရန္တိ, ဧဝံ အယမ္ပိ မဟာခီဏာသဝေါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ သံဃာရာမံ ဥပသောဘယမာနော ဝိစရတိ.

ආදී වශයෙන් ආලෝකය පතුරුවා ගාථාව මඟින් අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳින සේක. ඒ භික්ෂුව ගාථාව කෙළවර අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව බිඳ අරහත් ඵලයට පත් වෙයි. එතැන් සිට එම කුකුළු පැටවුන් ගම් පියස බබළවමින් එහි සැරිසරන්නාක් මෙන්, මෙම මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ද නිවන අරමුණු කොට ඇති ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සංඝාරාමය බබළවමින් වැඩ වසන සේක.

ဖလဂဏ္ဍဿာတိ [Pg.188] ဝဍ္ဎကိဿ. သော ဟိ ဩလမ္ဗကသင်္ခါတံ ဖလံ စာရေတွာ ဒါရူနံ ဂဏ္ဍံ ဟရတီတိ ဖလဂဏ္ဍောတိ ဝုစ္စတိ. ဝါသိဇဋေတိ ဝါသိဒဏ္ဍကဿ ဂဟဏဋ္ဌာနေ. ဧတ္တကံ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသေန ပရိပုစ္ဆာယ ယောနိသောမနသိကာရေန ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ စ နိစ္စကာလံ အာသဝါ ခီယန္တိ. ဧဝံ ခီယမာနာနံ ပန နေသံ ‘‘ဧတ္တကံ အဇ္ဇ ခီဏံ ဧတ္တကံ ဟိယျော’’တိ ဧဝမဿ ဉာဏံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဥပမာယ ဝိပဿနာနိသံသော ဒီပိတော.

"ඵලගණ්ඩස්ස" යනු වඩුවාට නමකි. ඔහු ලඹය (නූල) නමින් හැඳින්වෙන 'ඵලය' දරාගෙන ලීවල ගැට ආදිය ඉවත් කරන නිසා ඔහුට 'ඵලගණ්ඩ' යයි කියනු ලැබේ. "වාසිජටෙ" යනු වෑ පොරොව මිට අල්ලන තැනය. "අද මගේ ආශ්‍රවයන් මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ක්ෂය විය" යන්නෙහි අදහස මෙසේයි: පැවිදි වූ තැනැත්තාගේ මහණකම නිසා ද, උදේස, පරිපුච්ඡා, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ වත්පිළිවෙත් පිරීම නිසා ද නිරන්තරයෙන් ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති. එසේ ක්ෂය වන කල්හි, "අද මෙපමණක් ක්ෂය විය, ඊයේ මෙපමණක් ක්ෂය විය" කියා ඒ රහතන් වහන්සේට ඥානයක් ඇති නොවේ. මෙම උපමාවෙන් විදර්ශනාවේ අනුසස් දක්වා ඇත.

ဟေမန္တိကေနာတိ ဟေမန္တသမယေန. ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ထိရဘာဝေန ပရိဟာယန္တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ သာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဝါ ဝိယ ယောဂါဝစရော, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒေ ပရိယာယနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဦနပဉ္စဝဿကာလေ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိကေ ဝိစရဏံ, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒဥဒကေန ခဇ္ဇမာနာနံ ဗန္ဓနာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီဟိယေဝ သံယောဇနာနံ တနုဘာဝေါ, နာဝါယ ထလေ ဥက္ခိတ္တကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော နိဿယမုတ္တကဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသနကာလော, ဒိဝါ ဝါတာတပေန သံသုဿနံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏေန တဏှာသိနေဟဿ သံသုဿနံ, ရတ္တိံ ဟိမောဒကေန တေမနံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန စိတ္တတေမနံ, ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝါတာတပေဟိ စေဝ ဟိမောဒကေန စ ပရိသုက္ခပရိတိန္တာနံ ဗန္ဓနာနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏပီတိပါမောဇ္ဇေဟိ သံယောဇနာနံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ, ပါဝုဿကမေဃော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ, မေဃဝုဋ္ဌိဥဒကေန နာဝါယ အန္တောပူတိဘာဝေါ ဝိယ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ရူပသတ္တကာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ဩက္ခာယမာနေ ပက္ခာယမာနေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဧကဒိဝသံ ဥတုသပ္ပာယာဒီနိ လဒ္ဓါ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ အရဟတ္တဖလာဓိဂမော. ပူတိဗန္ဓနာယ နာဝါယ ကိဉ္စိ ကာလံ ဌာနံ ဝိယ ခီဏသံယောဇနဿ အရဟတော မဟာဇနံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ယာဝတာယုကံ ဌာနံ, ပူတိဗန္ဓနာယ နာဝါယ အနုပုဗ္ဗေန ဘိဇ္ဇိတွာ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမော ဝိယ ခီဏာသဝဿ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓဘေဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမောတိ ဣမာယ ဥပမာယ သံယောဇနာနံ ဒုဗ္ဗလတာ ဒီပိတာ.

හේමන්තිකේනාති යනු හේමන්ත සමයෙහි ය. පටිප්පස්සම්භන්තීති යනු ස්ථිර භාවයෙන් පිරිහෙති. මෙහි ද එසේම මහා සාගරය මෙන් ශාසනය දත යුතුය, නැව මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය, නැව මහා සාගරයෙහි සැරිසැරීම මෙන් මේ භික්ෂුවගේ පස් වසකට අඩු කාලයේදී ආචාර්ය උපධ්‍යායන් වහන්සේලා සමීපයෙහි හැසිරීම දත යුතුය, මහා සාගර ජලයෙන් නැවේ බැඳීම් දිරාපත් වීම මෙන් භික්ෂුවගේ පැවිදි සංක්ෂේපයෙන් උද්දේස පරිපුච්ඡාදීන්ගෙන් ම සංයෝජනයන්ගේ තුනී වීම දත යුතුය, නැව ගොඩබිම තැබූ කාලය මෙන් නිශ්ශය මුක්ත භික්ෂුව කමටහන් ගෙන ආරණ්‍යයෙහි වසන කාලය දත යුතුය, දහවල් කාලයේ සුළඟින් හා අව්වෙන් වේලීම මෙන් විපස්සනා ඥානයෙන් තණ්හා සෙනෙහස වියළීම දත යුතුය, රාත්‍රියේ පිනි දියෙන් තෙමීම මෙන් කමටහන් ඇසුරු කොට උපන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් සිත් තෙමීම දත යුතුය, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි සුළඟින් අව්වෙන් හා පිනි දියෙන් වියළෙමින් හා තෙමෙමින් බැඳීම් දුර්වල වීම මෙන් විපස්සනා ඥානය හා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නිසා සංයෝජනයන්ගේ අතිශයින්ම දුර්වල වීම දත යුතුය, වැසි වලාකුළක් මෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය දත යුතුය, වර්ෂා ජලයෙන් නැව තුළ කුණු වීම මෙන් ආරද්ධ විපස්සක භික්ෂුව රූප සත්තකාදීන්ගේ වශයෙන් විදර්ශනා වඩා කමටහන් ප්‍රකට වන කල්හි එක් දිනක සෘතු සප්පායාදීන් ලබා ඒකාසනයෙන් හිඳ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම දත යුතුය. දිරාපත් වූ බැඳීම් ඇති නැවක් කිසියම් කාලයක් පැවතීම මෙන් ක්ෂීණ සංයෝජන ඇති රහතන් වහන්සේ මහාජනයාට අනුග්‍රහ කරමින් ආයු ප්‍රමාණය දක්වා වැඩ සිටීම දත යුතුය, දිරාපත් වූ බැඳීම් ඇති නැව අනුපිළිවෙළින් බිඳී පැනවීමක් කළ නොහැකි භාවයට (අපණ්ණත්තික) පැමිණීම මෙන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා පැනවීමක් කළ නොහැකි භාවයට පැමිණීම දත යුතුය. මෙසේ මේ උපමාවෙන් සංයෝජනයන්ගේ දුර්වලත්වය දක්වන ලදී.

၈. အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၂. အဋ္ဌမံ [Pg.189] အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ကထိတံ. အတ္ထုပ္ပတ္တိ ပနဿ ဟေဋ္ဌာ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁ အာဒယော) ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ပဿထ နောတိ ပဿထ နု. အာလိင်္ဂိတွာတိ ဥပဂူဟိတွာ. ဥပနိသီဒေယျာတိ သမီပေ နိဿာယ နိသီဒေယျ. ဥပနိပဇ္ဇေယျာတိ ဥပဂန္တွာ နိပဇ္ဇေယျ. အာရောစယာမီတိ အာစိက္ခာမိ. ပဋိဝေဒယာမီတိ ပဋိဝေဒေတွာ ဇာနာပေတွာ ကထေမိ. ဝါလရဇ္ဇုယာတိ အဿဝါလဂေါဝါလေဟိ ဝဋ္ဋိတရဇ္ဇုယာ. ပစ္စောရသ္မိန္တိ ဥရမဇ္ဈေ. ဖေဏုဒ္ဒေဟကန္တိ ဖေဏံ ဥဒ္ဒေဟိတွာ, ဥဿာဒေတွာတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထန္တိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကလောကိယလောကုတ္တရံ အတ္ထံ. ပရတ္ထောဘယတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တဿ (အ. နိ. ၁.၅၁ အာဒယော) အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ကထိတမေဝ. ဣဒဉ္စ ပန သုတ္တံ ကထေတွာ သတ္ထာ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တံ ကထေသိ. နဝမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

72. අටවන සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති වශයෙන් දක්වන ලදී. එහි කරුණු උත්පත්තිය යට සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කරන ලදී. පස්සථ නෝති යනු බලව් ද? යන්නයි. ආලිංගිත්වාති යනු වැළඳගෙන ය. උපනිසීදෙය්‍යාති යනු සමීපයෙහි ඇසුරු කොට හිඳින්නේය. උපනිපජ්ජෙය්‍යාති යනු ළඟට ගොස් සැතපෙන්නේය. ආරෝචයාමීති යනු පවසමි. පටිවේදයාමීති යනු දන්වා සිටිමි, දැනුම් දී පවසමි. වාලරජ්ජුයාති යනු අස් ලොම් හා ගව ලොම්වලින් ඇඹරූ ලණුවෙනි. පච්චොරස්මින්ති යනු ළය මධ්‍යයෙහි ය. ඵේණුද්දේහකන්ති යනු පෙණ නැගීමෙන්, පෙණ ඉහළට මතු කිරීමෙනි යන අර්ථයයි. අත්තත්ථන්ති යනු තමාගේ දෘෂ්ටධර්මික, සාම්පරායික, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අර්ථයයි. පරත්ථ හා උභයත්ථයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඉතිරිව කිව යුතු යමක් ඇත්නම් ඒ සියල්ල සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රයේ කරුණු උත්පත්තියෙහි දක්වන ලද්දේමය. තවද ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය දේශනා කොට සූළච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රය වදාළ සේක. නවවන සූත්‍රය මතුපිටින් පෙනෙන අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၀. အရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අරක සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၄. ဒသမေ ပရိတ္တန္တိ အပ္ပံ ထောကံ. တဉှိ သရသပရိတ္တတာယပိ ခဏပရိတ္တတာယပိ ဌိတိပရိတ္တတာယပိ ပရိတ္တမေဝ. လဟုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈနတော လဟုကံ. မန္တာယံ ဗောဒ္ဓဗ္ဗန္တိ မန္တာယ ဗောဒ္ဓဗ္ဗံ, ပညာယ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပဗ္ဗတေယျာတိ ပဗ္ဗတသမ္ဘဝါ. ဟာရဟာရိနီတိ ရုက္ခနဠဝေဠုအာဒီနိ ဟရိတဗ္ဗာနိ ဟရိတုံ သမတ္ထာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

74. දසවන සූත්‍රයෙහි පරිත්තන්ති යනු ස්වල්ප වූ, ටික වූ යන්නයි. එය ස්වභාවයෙන් ම ස්වල්ප බැවින් ද, ක්ෂණයක් පාසා වන ස්වල්ප බව නිසා ද, පැවැත්මේ ඇති ස්වල්ප බව නිසා ද ස්වල්පමය වේ. වහා ඉපිද නිරුද්ධ වන බැවින් ලහුක (සැහැල්ලු) නම් වේ. මන්තායං බොද්ධබ්බන්ති යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතුය, ප්‍රඥාවෙන් දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. පබ්බතෙය්‍යාති යනු පර්වතයන්ගෙන් හටගත් ය. හාරහාරිනීති යනු ගස්, බට, උණ ආදී ගෙන යා යුතු දෑ ගෙන යාමට සමත් වූ යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

မဟာဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

සත්වන මහා වර්ගයයි.

၈. ဝိနယဝဂ္ဂေါ

8. විනය වර්ගය

၁. ပဌမဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၅. အဋ္ဌမဿ ပဌမေ အာပတ္တိံ ဇာနာတီတိ အာပတ္တိံယေဝ အာပတ္တီတိ ဇာနာတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

75. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ආපත්තිං ජානාතීති යනු ඇවත ම ඇවතක් ලෙස දැනගැනීමයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၂. ဒုတိယဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၆. ဒုတိယေ [Pg.190] သွာဂတာနီတိ သုအာဂတာနိ သုပ္ပဂုဏာနိ. သုဝိဘတ္တာနီတိ ကောဋ္ဌာသတော သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တာနိ. သုပ္ပဝတ္တီနီတိ အာဝဇ္ဇိတာဝဇ္ဇိတဋ္ဌာနေ သုဋ္ဌု ပဝတ္တာနိ ဒဠှပ္ပဂုဏာနိ. သုဝိနိစ္ဆိတာနီတိ သုဋ္ဌု ဝိနိစ္ဆိတာနိ. သုတ္တသောတိ ဝိဘင်္ဂတော. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ခန္ဓကပရိဝါရတော.

76. දෙවන සූත්‍රයෙහි ස්වාගතානීති යනු මැනවින් ආ බව, මැනවින් පුහුණු කරන ලද යන්නයි. සුවිභත්තානීති යනු කොටස් වශයෙන් මැනවින් බෙදන ලද යන්නයි. සුප්පවත්තීනීති යනු ආවර්ජනය කරන කරන තැන මැනවින් පවත්නා වූ, දැඩි ලෙස පුහුණු කරන ලද යන්නයි. සුවිනිච්ඡිතානීති යනු මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද යන්නයි. සුත්තසෝති යනු විභංගයෙනි. අනුබ්‍යඤ්ජනසෝති යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයෙනි.

၃. တတိယဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තෙවන විනයධර සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၇. တတိယေ ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတီတိ ဝိနယလက္ခဏေ ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. အသံဟီရောတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ.

77. තෙවන සූත්‍රයෙහි විනයේ ඛෝ පන ඨිතෝ හෝතීති යනු විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටින්නේය යන්නයි. අසංහීරෝති යනු ගත් අදහස අත්හැරවීමට නොහැකි වූ, ස්ථිර වූ යන්නයි.

၉. သတ္ထုသာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සත්ථුසාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၃. နဝမေ ဧကောတိ အဒုတိယော. ဝူပကဋ္ဌောတိ ကာယေန ဂဏတော, စိတ္တေန ကိလေသေဟိ ဝူပကဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော ဒူရီဘူတော. အပ္ပမတ္တောတိ သတိအဝိပ္ပဝါသေ ဌိတော. ပဟိတတ္တောတိ ပေသိတတ္တော. နိဗ္ဗိဒါယာတိ ဝဋ္ဋေ ဥက္ကဏ္ဌနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယာတိ ရာဂါဒီနံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. နိရောဓာယာတိ အပ္ပဝတ္တိကရဏတ္ထာယ. ဝူပသမာယာတိ ကိလေသဝူပသမာယ အပ္ပဝတ္တိယာ. အဘိညာယာတိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ မဂ္ဂသင်္ခါတဿ သမ္ဗောဓဿ အတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ.

83. නවවන සූත්‍රයෙහි ඒකෝති යනු දෙවැන්නෙකු රහිතව ය. වූපකට්ඨෝති යනු කයින් පිරිසෙන් ද, සිතින් කෙලෙසුන්ගෙන් ද වෙන් වූ, හුදෙකලා වූ, දුරු වූ යන්නයි. අප්පමත්තෝති යනු සිහිය නොමුළා කොට සිටි යන්නයි. පහිතත්තෝති යනු නිවනට මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති යන්නයි. නිබ්බිදායාති යනු වට්ට දුක්ඛයෙහි කලකිරීම පිණිස ය. විරාගායාති යනු රාගාදීන් නොඇලීම පිණිස ය. නිරෝධායාති යනු නැවත නොඉපදීම පිණිස ය. වූපසමායාති යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීම පිණිස, නොඉපදීම පිණිස ය. අභිඤ්ඤායාති යනු තිලකුණු ආරෝපණය කොට විශේෂ ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිස ය. සම්බෝධායාති යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධිය පිණිස ය. නිබ්බානායාති යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ය.

၁၀. အဓိကရဏသမထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අධිකරණසමථ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၄. ဒသမေ အဓိကရဏာနိ သမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အဓိကရဏသမထာ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ. အဓိကရဏာနန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ အာပတ္တာဓိကရဏံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ. သမထာယ ဝူပသမာယာတိ သမထတ္ထဉ္စေဝ ဝူပသမနတ္ထဉ္စ. သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဣမေ သတ္တ သမထာ ဒါတဗ္ဗာ. တေသံ ဝိနိစ္ဆယော ဝိနယသံဝဏ္ဏနတော (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၁၈၆-၁၈၇ အာဒယော) ဂဟေတဗ္ဗော. အပိစ ဒီဃနိကာယေ သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယမ္ပိ [Pg.191] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၃၁ အဓိကရဏသမထသတ္တကဝဏ္ဏနာ) ဝိတ္ထာရိတောယေဝ, တထာ မဇ္ဈိမနိကာယေ သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာယာတိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၆).

84. දසවන සූත්‍රයෙහි අධිකරණයන් සංසිඳුවන බැවින් අධිකරණසමථ නම් වේ. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති යනු උපන් උපන් යන්නයි. අධිකරණානන්ති යනු විවාදාධිකරණ, අනුවාදාධිකරණ, ආපත්තාධිකරණ හා කිච්චාධිකරණ යන මේ සතරයි. සමථාය වූපසමායාති යනු සංසිඳවීම පිණිස හා විශේෂයෙන් සංසිඳවීම පිණිස ය. සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය...පෙ... තිණවත්ථාරක යන මේ සමථ සත දිය යුතුය. ඒවායේ විනිශ්චය විනය අටුවාවෙන් දත යුතුය. තවද දීඝ නිකායේ සංගීති සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද මෙය විස්තර කර ඇත, එසේම මජ්ඣිම නිකායේ සාමගාම සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද දක්වා ඇත.

ဝိနယဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

අටවන විනය වර්ගයයි.

ဣတော ပရာနိ သတ္တ သုတ္တာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. န ဟေတ္ထ ကိဉ္စိ ဟေဋ္ဌာ အဝုတ္တနယံ နာမ အတ္ထီတိ.

මීට පසු ඇති සූත්‍ර සත මතුපිටින් පෙනෙන පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙහි යට කියන ලද ක්‍රමයට වඩා වෙනස් ක්‍රමයක් නැත.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි

သတ္တကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සත්තක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.