. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

अंगुत्तरनिकाय

ပဉ္စကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

पंचकनिपात-अट्ठकथा

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

१. प्रथम पण्णासक

၁. သေခဗလဝဂ္ဂေါ

१. सेखबलवग्ग

၁. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. संखित्तसुत्तवण्णना

၁. ပဉ္စကနိပါတဿ [Pg.1] ပဌမေ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဗလာနီတိ သေခဗလာနိ. သဒ္ဓါဗလာဒီသု အဿဒ္ဓိယေ န ကမ္ပတီတိ သဒ္ဓါဗလံ. အဟိရိကေ န ကမ္ပတီတိ ဟိရီဗလံ. အနောတ္တပ္ပေ န ကမ္ပတီတိ ဩတ္တပ္ပဗလံ. ကောသဇ္ဇေ န ကမ္ပတီတိ ဝီရိယဗလံ. အဝိဇ္ဇာယ န ကမ္ပတီတိ ပညာဗလံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမာနိ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဗလာနိ, တသ္မာ.

१. पंचकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, सात प्रकारच्या सेख (शैक्ष) पुद्गलांचे बल म्हणजेच 'सेखबल' होय. श्रद्धाबलादींमध्ये, अश्रद्धेमुळे जे डगमगत नाही, ते 'श्रद्धाबल' होय. अहिरिकतेमुळे (निर्लज्जतेमुळे) जे डगमगत नाही, ते 'हिरीबल' होय. अनोत्तप्पतेमुळे (पापाच्या भयाचा अभाव असण्यामुळे) जे डगमगत नाही, ते 'ओत्तप्पबल' होय. आळसामुळे जे डगमगत नाही, ते 'वीर्यबल' होय. अविद्येमुळे जे डगमगत नाही, ते 'प्रज्ञाबल' होय. 'त्यामुळे' (तस्मा) म्हणजे ज्या कारणाने ही सात प्रकारच्या सेख पुद्गलांची बले आहेत, म्हणून.

၂. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. वित्थतसुत्तवण्णना

၂. ဒုတိယေ ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ဥပယောဂတ္ထေ ကရဏဝစနံ, ဟိရီယိတဗ္ဗာနိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ ဟိရီယတိ ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဩတ္တပ္ပနိဒ္ဒေသေ ဟေတွတ္ထေ ကရဏဝစနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဩတ္တပ္ပဿ ဟေတုဘူတေဟိ ဩတ္တပ္ပတိ ဘာယတီတိ အတ္ထော.

२. दुसऱ्या सुत्तात, 'कायदुच्चरितेन' (कायरूप दुराचाराने) इत्यादी शब्दांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात तृतीया विभक्ती (करणवचन) वापरली आहे; लाज वाटण्यास योग्य अशा कायदुराचार इत्यादींची लाज वाटते, त्यांचा वीट येतो, असा याचा अर्थ आहे. 'ओत्तप्प' (पापाचे भय) च्या निर्देशात हेतूच्या अर्थात तृतीया विभक्ती आहे; ओत्तप्पाचे कारण बनलेल्या कायदुराचार इत्यादींमुळे भय वाटते, भीती वाटते, असा याचा अर्थ आहे.

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ [Pg.2] ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော အနောသက္ကိတမာနသော. ပဟာနာယာတိ ပဟာနတ္ထာယ. ဥပသမ္ပဒါယာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ထာမဝါတိ ဝီရိယထာမေန သမန္နာဂတော. ဒဠှပရက္ကမောတိ ထိရပရက္ကမော. အနိက္ခိတ္တဓုရော ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အနောရောပိတဓုရော အနောသက္ကိတဝီရိယော.

'आरद्धवीर्यो' (आरद्धवीर्य) म्हणजे दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला, न खचणारे मन असलेला. 'पहानाय' म्हणजे प्रहाण करण्यासाठी (त्याग करण्यासाठी). 'उपसंपदाय' म्हणजे प्राप्त करण्यासाठी. 'थामवा' म्हणजे वीर्यबलाने (सामर्थ्याने) युक्त असलेला. 'दळ्हपरक्कमो' म्हणजे स्थिर पराक्रम (दृढ निश्चय) असलेला. 'अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसु' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये आपली धुरा (जबाबदारी) खाली न ठेवणारा, न खचणारे वीर्य असलेला.

ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဝယဂါမိနိယာ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. ပညာယ သမန္နာဂတောတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ သမင်္ဂိဘူတော. အရိယာယာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စ ကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတာယ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ သာ စ အဘိနိဝိဇ္ဈနတော နိဗ္ဗေဓိကာတိ ဝုစ္စတိ, တာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ မဂ္ဂပညာ သမုစ္ဆေဒဝသေန အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓံ ဒေါသက္ခန္ဓံ မောဟက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကာ, ဝိပဿနာပညာ တဒင်္ဂဝသေန နိဗ္ဗေဓိကာ, မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော တဗ္ဗိပဿနာ နိဗ္ဗေဓိကာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ ဣဓာပိ မဂ္ဂပညာ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ ကိလေသဒုက္ခဉ္စ ခေပယမာနာ ဂစ္ဆတီတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ နာမ, ဝိပဿနာပညာ တဒင်္ဂဝသေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ ကိလေသဒုက္ခဉ္စ ခေပယမာနာ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ ဝါ မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနတောပေသာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ, တထာ ပဉ္စမေ.

'उदयत्थगामिनिया' म्हणजे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, उदय आणि व्यय यांचा वेध घेण्यास समर्थ असणाऱ्या. 'पञ्ञाय समन्नागतो' म्हणजे विपना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा या दोन्ही प्रज्ञांनी युक्त असलेला. 'अरियया' म्हणजे विक्खंभन (दमन) आणि समुच्छेद (समूळ उच्चाटन) यांद्वारे क्लेशांपासून दूर राहिलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा. 'निब्बेधिकाय' म्हणजे ती (प्रज्ञा) क्लेशांचा वेध घेणारी (भेदणारी) असल्यामुळे तिला 'निब्बेधिका' (वेधक) म्हटले जाते, तिच्याशी युक्त असलेला असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, मार्ग प्रज्ञा ही समुच्छेद रूपाने पूर्वी कधीही न भेदलेल्या, कधीही न तोडलेल्या लोभसमूह, द्वेषसमूह आणि मोहसमूहाला भेदते, नष्ट करते, म्हणून ती 'निब्बेधिका' होय; विपना प्रज्ञा ही तदंग रूपाने 'निब्बेधिका' होय; किंवा मार्ग प्रज्ञेच्या प्राप्तीस कारणीभूत ठरत असल्यामुळे ती विपना प्रज्ञा 'निब्बेधिका' आहे, असे म्हणणे योग्य आहे. 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया' या पदात देखील, मार्ग प्रज्ञा ही योग्य कारणाने व मार्गाने संसारदुःख आणि क्लेशदुःख नष्ट करत पुढे जाते, म्हणून तिला 'सम्मा दुक्खक्खयगामिनी' (सम्यक् दुःखक्षयगामिनी) म्हटले जाते; विपना प्रज्ञा ही तदंग रूपाने संसारदुःख आणि क्लेशदुःख नष्ट करत पुढे जाते, म्हणून ती 'दुक्खक्खयगामिनी' होय. किंवा दुःखक्षयगामिनी अशा मार्ग प्रज्ञेच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे उर्वरित विपना प्रज्ञा ही 'दुक्खक्खयगामिनी' आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे, या सुत्तात पाच बले ही मिश्रित (लौकिक व लोकोत्तर) स्वरूपातच सांगितली आहेत, आणि पाचव्या सुत्तातही तसेच आहे.

၆. သမာပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. समापत्तिसुत्तवण्णना

၆. ဆဋ္ဌေ အကုသလဿ သမာပတ္တီတိ အကုသလဓမ္မဿ သမာပဇ္ဇနာ, တေန သဒ္ဓိံ သမင်္ဂိဘာဝေါတိ အတ္ထော. ပရိယုဋ္ဌာယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌတိ.

६. सहाव्या सुत्तात, 'अकुसलस्स समापत्ति' म्हणजे अकुशल धर्माची प्राप्ती होणे, त्याच्याशी युक्त होणे असा अर्थ आहे. 'परियुट्ठाय तिट्ठति' म्हणजे व्यापून (वेढून) राहणे.

၇. ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. कामसुत्तवण्णना

၇. သတ္တမေ ကာမေသု လဠိတာတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု လဠိတာ အဘိရတာ. အသိတဗျာဘင်္ဂိန္တိ တိဏလာယနအသိတဉ္စေဝ တိဏဝဟနကာဇဉ္စ. ကုလပုတ္တောတိ အာစာရကုလပုတ္တော. ဩဟာယာတိ ပဟာယ. အလံ [Pg.3] ဝစနာယာတိ ယုတ္တံ ဝစနာယ. လဗ္ဘာတိ သုလဘာ သက္ကာ လဘိတုံ. ဟီနာ ကာမာတိ ပဉ္စန္နံ နီစကုလာနံ ကာမာ. မဇ္ဈိမာ ကာမာတိ မဇ္ဈိမသတ္တာနံ ကာမာ. ပဏီတာ ကာမာတိ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာနံ ကာမာ. ကာမာတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကာမနဝသေန ကာမေတဗ္ဗဝသေန စ ကာမာဣစ္စေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ မဟလ္လကော ဟောတိ. အလံပညောတိ ယုတ္တပညော. အတ္တဂုတ္တောတိ အတ္တနာဝ ဂုတ္တော ရက္ခိတော, အတ္တာနံ ဝါ ဂေါပေတုံ ရက္ခိတုံ သမတ္ထော. နာလံ ပမာဒါယာတိ န ယုတ္တော ပမဇ္ဇိတုံ. သဒ္ဓါယ အကတံ ဟောတီတိ ယံ သဒ္ဓါယ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ကာတုံ ယုတ္တံ, တံ န ကတံ ဟောတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အနပေက္ခော ဒါနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မိံ ဘိက္ခုသ္မိံ ဟောမီတိ ဧဝံ သဒ္ဓါဒီဟိ ကာတဗ္ဗံ ကတွာဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတေ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အနပေက္ခော ဟောမီတိ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ကထိတော.

७. सातव्या सुत्तात, 'कामेसु लळिता' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यामध्ये रममाण झालेले, अत्यंत मग्न झालेले. 'असितब्याभङ्गिं' म्हणजे गवत कापण्याचा विळा आणि गवत वाहून नेण्याची कावड. 'कुलपुत्तो' म्हणजे आचरणाने कुलीन असलेला पुत्र. 'ओहाय' म्हणजे सोडून (त्याग करून). 'अलं वचनाय' म्हणजे बोलण्यास योग्य. 'लब्भा' म्हणजे सहज प्राप्त होण्याजोगे, मिळवणे शक्य असणारे. 'हीना कामा' म्हणजे पाच नीच कुळांचे कामभोग. 'मज्झिमा कामा' म्हणजे मध्यम प्राण्यांचे कामभोग. 'पणीता कामा' म्हणजे राजे आणि महामात्यांचे कामभोग. 'कामात्वेव सङ्खं गच्छन्ति' म्हणजे इच्छेच्या सामर्थ्याने आणि उपभोग घेण्याच्या सामर्थ्याने केवळ 'काम' या संज्ञेस प्राप्त होतात. 'वुद्धो होति' म्हणजे वृद्ध (वयस्कर) होतो. 'अलंपञ्ञो' म्हणजे योग्य प्रज्ञा असलेला. 'अत्तगुत्तो' म्हणजे स्वतःच सुरक्षित असलेला, रक्षिलेला; किंवा स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ असलेला. 'नालं पमादाय' म्हणजे प्रमाद (दुर्लक्ष) करणे योग्य नाही. 'सद्धाय अकतं होति' म्हणजे श्रद्धेने कुशल धर्मांमध्ये जे करणे योग्य होते, ते केलेले नसते. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा. 'अनपेक्खो दानाहं, भिक्खवे, तस्मिं भिक्खुस्मिं होमि' या वाक्याद्वारे - अशा प्रकारे श्रद्धा इत्यादींनी जे करणे योग्य आहे ते करून, तो भिक्खू स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाल्यावर, मी त्या पुद्गलाविषयी अपेक्षारहित (आसक्तीरहित) होतो, असे दर्शवले आहे. या सुत्तात स्रोतापत्ती मार्गाचा उपदेश केला आहे.

၈. စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. चवनसुत्तवण्णना

၈. အဋ္ဌမေ သဒ္ဓမ္မေတိ သာသနသဒ္ဓမ္မေ. အဿဒ္ဓေါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ စ ပက္ခန္ဒနသဒ္ဓါယ စာတိ ဒွီဟိပိ သဒ္ဓါဟိ ဝိရဟိတော. စဝတိ နပ္ပတိဋ္ဌာတီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဂုဏေဟိ စဝတိ, ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌာနဉ္စ ပတိဋ္ဌာနဉ္စ ကထိတံ.

८. आठव्या सुत्तात, 'सद्धम्मे' म्हणजे शासन-सद्धर्मात (बुद्धांच्या शिकवणुकीत). 'अस्सद्धो' म्हणजे ओकप्पन-श्रद्धा (दृढ विश्वास) आणि पक्खंदन-श्रद्धा (प्रवेश करणारी श्रद्धा) या दोन्ही प्रकारच्या श्रद्धांनी विरहित असलेला. 'चवति नप्पतिट्ठाति' म्हणजे या शासनात गुणांपासून (शील, समाधी इत्यादींपासून) च्युत होतो, प्रतिष्ठित होण्यास असमर्थ ठरतो. अशा प्रकारे, या सुत्तात अप्रतिष्ठा (प्रतिष्ठित न होणे) आणि प्रतिष्ठा (प्रतिष्ठित होणे) या दोन्ही गोष्टी सांगितल्या आहेत.

၉. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पठमअगारवसुत्तवण्णना

၉. နဝမေ နာဿ ဂါရဝေါတိ အဂါရဝေါ. နာဿ ပတိဿောတိ အပ္ပတိဿော, အဇေဋ္ဌကော အနီစဝုတ္တိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမသဒိသမေဝ.

९. नवव्या सुत्तात, 'नास्स गारवो' (ज्याला आदर नाही) तो 'अगारवो' (अनादर करणारा). 'नास्स पटिस्सो' (जो आज्ञा पाळत नाही) तो 'अप्पतिस्सो' (अनाज्ञाधारक), ज्याला कोणी श्रेष्ठ नाही आणि ज्याचे वर्तन नम्र नाही. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे.

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. दुतियअगारवसुत्तवण्णना

၁၀. ဒသမေ အဘဗ္ဗောတိ အဘာဇနံ. ဝုဒ္ဓိန္တိ ဝဍ္ဎိံ. ဝိရူဠှိန္တိ ဝိရူဠှမူလတာယ နိစ္စလဘာဝံ. ဝေပုလ္လန္တိ မဟန္တဘာဝံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०. दहाव्या सुत्तात, 'अभब्बो' म्हणजे अपात्र (भाजन नसलेला). 'वुद्धिं' म्हणजे वृद्धीला (शीलाद्वारे वाढीला). 'विरूळ्हिं' म्हणजे मुळे घट्ट रुजल्यामुळे प्राप्त होणारी स्थिरता (मार्गाद्वारे अचलता). 'वेपुल्लं' म्हणजे विशालता (निर्वाणाद्वारे प्राप्त होणारे मोठेपण). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

သေခဗလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला सेखबलवग्ग समाप्त.

၂. ဗလဝဂ္ဂေါ

२. बलवग्ग

၁. အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अननुस्सुतसुत्तवण्णना

၁၁. ဒုတိယဿ [Pg.4] ပဌမေ ပုဗ္ဗာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသူတိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု စတူသု သစ္စဓမ္မေသု. အဘိညာဝေါသာနပါရမိပ္ပတ္တော ပဋိဇာနာမီတိ စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ သောဠသဝိဓဿ ကိစ္စဿ ကရဏေန အဘိဇာနိတွာ ဝေါသာနပါရမိံ သဗ္ဗေသံ ကိစ္စာနံ နိဋ္ဌိတတ္တာ ကတကိစ္စဘာဝံ ပါရံ ပတ္တော ပဋိဇာနာမီတိ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အတ္တနော အာဂမနီယဂုဏံ ဒဿေတိ. တထာဂတဿာတိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ တထာဂတဿ. တထာဂတဗလာနီတိ ယထာ တေဟိ ဂန္တဗ္ဗံ, တထေဝ ဂတာနိ ပဝတ္တာနိ ဉာဏဗလာနိ. အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌစက္ကံ. ပဝတ္တေတီတိ ကထေတိ.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'पुब्बाहा, भिक्खवे, अननुस्सुतेसु धम्मेसू' म्हणजे 'हे भिक्खूंनो, मी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या चार आर्यसत्यरूपी धर्मांमध्ये'. 'अभिञ्ञावोसानपारमिप्पत्तो पटिजानामी' या वाक्याद्वारे - चार आर्यसत्यांमध्ये चार मार्गांद्वारे सोळा प्रकारच्या कर्तव्यांचे पालन करून, विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, सर्व कर्तव्यांची पूर्तता झाल्यामुळे कृतकृत्यतेच्या पलीकडच्या तीराला (पारमितेला) पोहोचलो आहे, असे मी घोषित करतो - याद्वारे महाबोधी आसनावर स्वतःच्या प्राप्त गुणांचे दर्शन घडवतात. 'तथागतस्स' म्हणजे आठ कारणांमुळे तथागत असलेल्यांचे. 'तथागतबलानी' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या पूर्व बुद्धांनी प्राप्त केले, त्याचप्रमाणे प्राप्त झालेले आणि प्रवृत्त झालेले ज्ञानरूपी बल. 'आसभं ठाणं' म्हणजे श्रेष्ठ स्थान. 'सीहनादं' म्हणजे निर्भय गर्जना. 'ब्रह्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ चक्र. 'पवत्तेती' म्हणजे प्रवर्तित करतात (उपदेश करतात).

၂. ကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. कूटसुत्तवण्णना

၁၂. ဒုတိယေ သေခဗလာနီတိ သေခါနံ ဉာဏဗလာနိ. အဂ္ဂန္တိ ဥတ္တမံ. သေသဗလာနိ ဂေါပါနသိယော ကူဋံ ဝိယ သင်္ဂဏှာတီတိ သင်္ဂါဟိကံ. တာနေဝ ဗလာနိ သံဟတာနိ ကရောတီတိ သံဃာတနိယံ.

१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'सेखबलानी' म्हणजे सेख (शैक्ष) पुद्गलांचे ज्ञानरूपी बल. 'अग्गं' म्हणजे उत्तम (श्रेष्ठ). ज्याप्रमाणे छताचा कळस (कूड) वाशांना (गोपानसी) एकत्र धरून ठेवतो, त्याप्रमाणे उर्वरित बलांना एकत्र धरून ठेवते म्हणून ते 'सङ्गाहिकं' (संग्राहक) होय. त्या उर्वरित बलांनाच संघटित करते म्हणून ते 'सङ्घातनियम' (संघातनीय) होय.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. संक्खित्तसुत्तवण्णना (संक्षिप्त सुत्त वर्णन)

၁၃. တတိယေ တတ္ထ မုဋ္ဌဿစ္စေ န ကမ္ပတီတိ သတိဗလံ. ဥဒ္ဓစ္စေ န ကမ္ပတီတိ သမာဓိဗလံ.

१३. तिसऱ्या सुत्तात, 'मुट्ठस्सच्चे न कम्पतीति' म्हणजे विसरभोळेपणामुळे (अकुशलामुळे) जे डळमळीत होत नाही, ते 'सतिबळ' (स्मृतिबळ) होय. 'उद्धच्चे न कम्पतीति' म्हणजे उद्धच्चामुळे (चित्ताच्या अस्वस्थतेमुळे) जे डळमळीत होत नाही, ते 'समाधिबळ' होय।

၄. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. वित्थतसुत्तवण्णना (विस्तृत सुत्त वर्णन)

၁၄. စတုတ္ထေ သတိနေပက္ကေနာတိ ဧတ္ထ နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ, သာ သတိယာ ဥပကာရကဘာဝေန ဂဟိတာ.

१४. चौथ्या सुत्तात, 'सतिनेपक्केन' या पदात 'नेपक्क' म्हणजे प्रज्ञा (बुद्धी) म्हटले आहे. ती स्मृतीच्या (सतीच्या) उपकारक भावामुळे ग्रहण केली आहे।

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दट्ठब्बसुत्तवण्णना (द्रष्टव्य सुत्त वर्णन)

၁၅. ပဉ္စမေ သဝိသယသ္မိံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ ကထေတုံ ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓါဗလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ, ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော [Pg.5] တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရော, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝံ သဒ္ဓါပဉ္စမေသု ဗလေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓါဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏံ ဝီရိယဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညာဗလမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ ဧဝမိဓ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဧဝံ ပုရိမဝဂ္ဂေ စ ဣဓ စ အဋ္ဌသု သုတ္တေသု သေခဗလာနေဝ ကထိတာနိ. ကရဏ္ဍကောလဝါသီ မဟာဒတ္တတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ စတူသု သုတ္တေသု သေခဗလာနိ ကထိတာနိ, ဥပရိ စတူသု အသေခဗလာနီ’’တိ.

१५. पाचव्या सुत्तात, आपल्याच विषयात असलेल्या लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांमध्ये प्रवृत्तीच्या विशेषतेने सांगण्यासाठी "भिक्खूहो, श्रद्धाबळ (सद्धाबळ) कोठे पाहावे?" इत्यादी (भगवान) म्हणाले. जसे चार श्रेष्ठिपुत्र आणि राजा, अशा राजासह पाच मित्रांनी "नक्षत्रांचा उत्सव खेळूया" असे ठरवून जेव्हा ते रस्त्यावर उतरले, तेव्हा एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर इतर चार जण शांत बसतात, आणि केवळ तो घरमालकच "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" असे घरात व्यवस्था करतो. दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावरही इतर चार जण शांत बसतात, आणि केवळ तो घरमालकच "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" असे घरात व्यवस्था करतो. शेवटी सर्वांत शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर, जरी राजा सर्व ठिकाणी स्वामी असला, तरी या वेळी तो आपल्याच घरी "यांना खाण्याचे व भोज्य पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या" अशी व्यवस्था करतो. याचप्रमाणे, श्रद्धा आदि पाच बळांमध्ये, ते मित्र एकत्र रस्त्यावर उतरल्याप्रमाणे एकाच आलंबनात (विषयात) उत्पन्न होत असतानाही, ज्याप्रमाणे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सोतापत्ति-अंगांना प्राप्त झाल्यावर अधिमोक्ष-लक्षण असलेले 'श्रद्धाबळ' (सद्धाबळ) हेच ज्येष्ठ (प्रमुख) आणि पूर्वगामी (अग्रणी) होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधाने) प्राप्त झाल्यावर प्रग्रह-लक्षण असलेले 'वीरियबळ' हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) प्राप्त झाल्यावर उपस्थान-लक्षण असलेले 'satiबळ' (स्मृतिबळ) हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. ज्याप्रमाणे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घरमालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे ध्यान आणि विमोक्षांना प्राप्त झाल्यावर अविक्षेप-लक्षण असलेले 'समाधिबळ' हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. परंतु सर्वांत शेवटी राजाच्या घरी गेल्यावर ज्याप्रमाणे इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ राजाच घरात व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे आर्यसत्यांना प्राप्त झाल्यावर प्रजानन-लक्षण (विशेष जाणण्याचे लक्षण) असलेले 'पञ्ञाबळ' (प्रज्ञाबळ) हेच ज्येष्ठ आणि पूर्वगामी होते, आणि उर्वरित त्याचे अनुकरण करतात. अशा प्रकारे येथे पाच बळांचे मिश्रित वर्णन केले आहे. सहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे. अशा प्रकारे मागील वर्गात आणि येथे अशा आठ सुत्तांमध्ये केवळ 'शेखबळे' (शैक्ष बळे) सांगितली आहेत. परंतु करंडकोलवासी महादत्त थेर म्हणतात - "खालील चार सुत्तांमध्ये शेखबळे सांगितली आहेत आणि वरील चार सुत्तांमध्ये अशेखबळे सांगितली आहेत."

၇. ပဌမဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. पठमहितसुत्तवण्णना (प्रथम हित सुत्त वर्णन)

၁၇. သတ္တမေ သီလာဒယော မိဿကာဝ ကထိတာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ.

१७. सातव्या सुत्तात सीळ (शील) इत्यादींचे मिश्रित वर्णन केले आहे. 'विमुत्ती' म्हणजे अर्हत्त्वफल-विमुक्तीच होय. 'विमुत्तिञाणदस्सन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय, आणि ते केवळ लौकिकच आहे।

၈-၁၀. ဒုတိယဟိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-१०. दुतियहितसुत्तादिवण्णना (द्वितीय हित सुत्त इत्यादींचे वर्णन)

၁၈-၂၀. အဋ္ဌမေ [Pg.6] ဒုဿီလော ဗဟုဿုတော ကထိတော, နဝမေ အပ္ပဿုတော ဒုဿီလော, ဒသမေ ဗဟုဿုတော ခီဏာသဝေါတိ.

१८-२०. आठव्या सुत्तात दुस्सीळ (दुःशील) बहुश्रुत भिक्खू सांगितला आहे, नवव्या सुत्तात अल्पश्रुत दुस्सीळ, आणि दहाव्या सुत्तात बहुश्रुत क्षीणास्रव (अर्हत) सांगितला आहे।

ဗလဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

दुसरा बळवग्गो (बल वर्ग) समाप्त।

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ

३. पंचंगिकवग्गो (पंचंगिक वर्ग)

၁. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमअगारवसुत्तवण्णना (प्रथम अनादर सुत्त वर्णन)

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ အသဘာဂဝုတ္တိကောတိ အသဘာဂါယ ဝိသဒိသာယ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ သမန္နာဂတော. အာဘိသမာစာရိကံ ဓမ္မန္တိ ဥတ္တမသမာစာရဘူတံ ဝတ္တဝသေန ပညတ္တသီလံ. သေခံ ဓမ္မန္တိ သေခပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သီလာနီတိ စတ္တာရိ မဟာသီလာနိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ. သမ္မာသမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိဉ္စေဝ ဖလသမာဓိဉ္စ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလာဒီနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'असभागवुत्तिको' म्हणजे असमान, विसदृश अशा उपजीविकेने युक्त असलेला. 'आभिसमाचारिकं धम्मं' म्हणजे उत्तम आचरणात्मक, कर्तव्याच्या (वत्त) रूपाने प्रज्ञप्त केलेले सीळ (शील). 'सेखं धम्मं' म्हणजे शेख (शैक्ष) व्यक्तींसाठी प्रज्ञप्त केलेले सीळ. 'सीलानि' म्हणजे चार महासीळे. 'सम्मादिट्ठिं' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी. 'सम्मासमाधिं' म्हणजे मार्ग-समाधी आणि फल-समाधी दोन्ही. या सुत्तात सीळ इत्यादींचे मिश्रित वर्णन केले आहे।

၂. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियअगारवसुत्तवण्णना (द्वितीय अनादर सुत्त वर्णन)

၂၂. ဒုတိယေ သီလက္ခန္ဓန္တိ သီလရာသိံ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေ ပန တယောပိ ခန္ဓာ မိဿကာဝ ကထိတာတိ.

२२. दूसरे सुत्तात, 'सीलक्खन्धं' म्हणजे सीळसमूह (शीलाचा संचय). उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. परंतु हे तिन्ही स्कंध मिश्रित स्वरूपातच सांगितले आहेत।

၃. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. उपक्किलेससुत्तवण्णना (उपक्किलेस सुत्त वर्णन)

၂၃. တတိယေ န စ ပဘဿရန္တိ န စ ပဘာဝန္တံ. ပဘင်္ဂု စာတိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. လောဟန္တိ ဌပေတွာ ဣဓ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အဝသေသံ လောဟံ. သဇ္ဈန္တိ ရဇတံ. စိတ္တဿာတိ စာတုဘူမကကုသလစိတ္တဿ. တေဘူမကဿ တာဝ ဥပက္ကိလေသာ ဟောန္တု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဟောန္တီတိ? ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တဒဂ္ဂေနေဝ တေ လောကိယဿပိ လောကုတ္တရဿပိ ဥပက္ကိလေသာ နာမ ဟောန္တိ. ပဘင်္ဂု စာတိ အာရမ္မဏေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝူပဂမနေန ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. သမ္မာ သမာဓိယတိ အာသဝါနံ ခယာယာတိ အာသဝါနံ ခယသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ အတ္ထာယ ဟေတုနာ ကာရဏေန သမာဓိယတိ. ဧတ္တာဝတာ [Pg.7] စိတ္တံ ဝိသောဓေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတိ. ဣဒါနိဿ အဘိညာပဋိဝေဓံ ဒဿေန္တော ယဿ ယဿ စာတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

२३. तिसऱ्या सुत्तात, 'न च पभस्सरं' म्हणजे प्रभाहीन (तेज नसलेले). 'पभंगु च' म्हणजे नाश पावणारा स्वभाव असलेले. 'अयो' म्हणजे काळलोह (काळे लोखंड). 'लोहं' म्हणजे येथे सांगितलेले चार धातू सोडून उर्वरित तांबे इत्यादी धातू. 'सज्झुं' म्हणजे चांदी. 'चित्तस्स' म्हणजे चार भूमींमधील कुशल चित्ताचे. जर तीन भूमींमधील चित्ताचे उपक्किलेस (मळ) आहेत, तर लोकोत्तर चित्ताचे कसे असू शकतात? (उत्तर:) उत्पन्न होण्यास वाव न दिल्यामुळे. कारण ज्या कारणाने ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत, त्याच कारणाने ते (कामच्छंद इत्यादी) लौकिक आणि लोकोत्तर चित्ताचेही उपक्किलेस म्हटले जातात. 'पभंगु च' म्हणजे आलंबनात (विषयात) चूर्ण-विचूर्ण होऊन नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले. 'सम्मा समाधियति आसवानं खयाय' म्हणजे आसवांचा क्षय रूप अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीसाठी योग्य कारणाने समाहित होते. एवढ्यावरून चित्त शुद्ध करून अर्हत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्या क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीला दर्शविले आहे. आता या क्षीणास्रव व्यक्तीचा अभिज्ञा-प्रतिवेध (अभिज्ञांचे आकलन) दर्शवण्यासाठी "यस्स यस्स च" इत्यादी म्हटले आहे. ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

၄. ဒုဿီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. दुस्सीळसुत्तवण्णना (दुःशील सुत्त वर्णन)

၂၄. စတုတ္ထေ ဟတူပနိသောတိ ဟတဥပနိဿယော ဟတကာရဏော. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏံ အာဒိံ ကတွာ တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ နိဗ္ဗိဒါ စ ဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ နိဗ္ဗိဒါ ဗလဝဝိပဿနာ, ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဖလဝိမုတ္တိ စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ.

२४. चौथ्या सुत्तात, 'हतूपनिसो' म्हणजे नष्ट झालेला उपनिषय (प्रबळ कारण) असलेला, नष्ट झालेले कारण असलेला. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे नामरूप-परिच्छेद ज्ञानापासून सुरू होणारी तरुण (प्राथमिक) विपश्यना. 'निब्बिदाविरागो' म्हणजे निर्वेद (कंटाळा/वैराग्य) आणि विराग (आसक्ती नसणे). त्यामध्ये 'निब्बिदा' म्हणजे बलवान विपश्यना आणि 'विराग' म्हणजे आर्यमार्ग. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' म्हणजे फल-विमुक्ती आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान।

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अनुग्गहितसुत्तवण्णना (अनुग्रहित सुत्त वर्णन)

၂၅. ပဉ္စမေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ. စေတောဝိမုတ္တိဖလာတိအာဒီသု စေတောဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂဖလသမာဓိ. ပညာဝိမုတ္တီတိ ဖလဉာဏံ. သီလာနုဂ္ဂဟိတာတိ သီလေန အနုဂ္ဂဟိတာ အနုရက္ခိတာ. သုတာနုဂ္ဂဟိတာတိ ဗာဟုသစ္စေန အနုဂ္ဂဟိတာ. သာကစ္ဆာနုဂ္ဂဟိတာတိ ဓမ္မသာကစ္ဆာယ အနုဂ္ဂဟိတာ. သမထာနုဂ္ဂဟိတာတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ အနုဂ္ဂဟိတာ.

२५. पाचव्या सुत्तात, 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी. 'चेतोविमुत्तिफला' इत्यादींमध्ये 'चेतोविमुत्ति' म्हणजे मार्ग आणि फल यांच्याशी युक्त असलेली समाधी. 'पञ्ञाविमुत्ति' म्हणजे फल-ज्ञान. 'सीलानुग्गहिता' म्हणजे सीळाने (शीलाने) अनुग्रहित (उपकृत) केलेली, संरक्षित केलेली. 'सुतानुग्गहिता' म्हणजे बहुश्रुततेने (बहुसच्च) अनुग्रहित केलेली. 'साकच्छानुग्गहिता' म्हणजे धर्मचर्चेने (धम्मसाकच्छा) अनुग्रहित केलेली. 'समथानुग्गहिता' म्हणजे चित्ताच्या एकाग्रतेने अनुग्रहित केलेली।

ဣမဿ ပနတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ မဓုရမ္ဗဗီဇံ ရောပေတွာ သမန္တာ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ ကာလာနုကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ကာလာနုကာလံ မူလာနိ သောဓေတွာ ကာလာနုကာလံ ပတိတပါဏကေ ဟာရေတွာ ကာလာနုကာလံ မက္ကဋဇာလံ လုဉ္စိတွာ အမ္ဗံ ပဋိဇဂ္ဂန္တော ပုရိသော ဒဿေတဗ္ဗော. တဿ ဟိ ပုရိသဿ မဓုရမ္ဗဗီဇရောပနံ ဝိယ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, မရိယာဒဗန္ဓနံ ဝိယ သီလေန အနုဂ္ဂဏှနံ, ဥဒကာသေစနံ ဝိယ သုတေန အနုဂ္ဂဏှနံ, မူလပရိသောဓနံ ဝိယ သာကစ္ဆာယ အနုဂ္ဂဏှနံ, ပါဏကဟရဏံ ဝိယ ဈာနဝိပဿနာပါရိပန္ထိကသောဓနဝသေန သမထာနုဂ္ဂဏှနံ, မက္ကဋဇာလလုဉ္စနံ ဝိယ ဗလဝဝိပဿနာနုဂ္ဂဏှနံ, ဧဝံ အနုဂ္ဂဟိတဿ ရုက္ခဿ ခိပ္ပမေဝ ဝဍ္ဎိတွာ ဖလပ္ပဒါနံ ဝိယ ဣမေဟိ သီလာဒီဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ မူလသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ခိပ္ပမေဝ မဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတွာ စေတောဝိမုတ္တိပညာဝိမုတ္တိဖလပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी, एखादा माणूस गोड आंब्याचे बी पेरून, त्याच्या सभोवताली बांध घालून, वेळोवेळी पाणी सिंचन करून, वेळोवेळी मुळे स्वच्छ करून, वेळोवेळी पडलेले कीटक दूर करून, वेळोवेळी कोळ्याचे जाळे काढून टाकून आंब्याच्या झाडाची काळजी घेतो, त्याचे उदाहरण दिले पाहिजे. कारण, त्या माणसाचे गोड आंब्याचे बी पेरणे हे विपश्यना सम्यक् दृष्टीसारखे मानले पाहिजे; बांध घालणे हे शीलाद्वारे संगोपन करण्यासारखे; पाणी सिंचन करणे हे श्रुताद्वारे (धम्मश्रवणाद्वारे) संगोपन करण्यासारखे; मुळे स्वच्छ करणे हे साकच्छा (धम्मचर्चा) द्वारे संगोपन करण्यासारखे; कीटक दूर करणे हे ध्यान व विपश्यनेच्या अंतराय (बाधक धर्म) दूर करण्याच्या दृष्टीने समथाद्वारे संगोपन करण्यासारखे; आणि कोळ्याचे जाळे काढून टाकणे हे बलवान विपश्यनेद्वारे संगोपन करण्यासारखे मानले पाहिजे. अशा प्रकारे संगोपन केलेल्या झाडाची वेगाने वाढ होऊन फळ मिळण्यासारखेच, या शील इत्यादींद्वारे संगोपन केलेल्या मूळ सम्यक् दृष्टीची वेगाने मार्गाच्या प्रभावाने वाढ होऊन चेतोविमुत्ती आणि पञ्ञाविमुत्ती (प्रज्ञाविमुक्ती) रूपी फळ मिळणे असे समजले पाहिजे.

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. विमुत्तायतनसुत्तवण्णना

၂၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.8] ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ ဝိမုစ္စနကာရဏာနိ. ယတ္ထာတိ ယေသု ဝိမုတ္တာယတနေသု. သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ဒေသေတိ. အတ္ထပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿ. ဓမ္မပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိံ ဇာနန္တဿ. ပါမောဇ္ဇန္တိ တရုဏပီတိ. ပီတီတိ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတိ. ကာယောတိ နာမကာယော. ပဿမ္ဘတီတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သုခံ ဝေဒေတီတိ သုခံ ပဋိလဘတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ သမာဓိယတိ. အယဉှိ တံ ဓမ္မံ သုဏန္တော အာဂတာဂတဋ္ဌာနေ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ဇာနာတိ, တဿ ဧဝံ ဇာနတော ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တဿာ ပီတိယာ အန္တရာ ဩသက္ကိတုံ န ဒေန္တော ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနိကော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – သမာဓိနိမိတ္တန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု အညတရော သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တံ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိအာဒိသု အာစရိယဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှန္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ သုဋ္ဌု မနသိကတံ သုဋ္ဌု ဥပဓာရိတံ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ပညာယာတိ ပညာယ သုဋ္ဌု ပစ္စက္ခံ ကတံ. တသ္မိံ ဓမ္မေတိ တသ္မိံ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိဓမ္မေ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စပိ ဝိမုတ္တာယတနာနိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ကထိတာနီတိ.

२६. सहाव्या सुत्तात, 'विमुत्तायतनानि' म्हणजे विमुक्तीची (मुक्त होण्याची) कारणे. 'यत्थ' म्हणजे ज्या विमुक्तायतनांमध्ये. 'सत्था धम्मं देसेति' म्हणजे शास्ता (बुद्ध) चतुरार्यसत्य धर्माचा उपदेश करतात. 'अत्थपटिसंवेदिनो' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) अर्थाला (शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी) जाणणाऱ्याला. 'धम्मपटिसंवेदिनो' म्हणजे पाळीला (पाठाला) जाणणाऱ्याला. 'पामोज्जं' म्हणजे तरुण पीती (प्राथमिक प्रीती). 'पीती' म्हणजे संतुष्टतेच्या स्वरूपातील बलवान पीती. 'कायो' म्हणजे नामकाय (चित्त आणि चैतसिक). 'पस्सम्झति' म्हणजे शांत होतो (प्रश्रब्ध होतो). 'सुखं वेदेति' म्हणजे सुख प्राप्त करतो. 'चित्तं समाधियति' म्हणजे अर्हत्त्वफल समाधीने समाहित (एकाग्र) होते. कारण, हा भिक्खू तो धम्म ऐकताना प्रत्येक प्रसंगी ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फळ यांना जाणतो; अशा प्रकारे जाणणाऱ्या त्याला पीती उत्पन्न होते. तो त्या पीतीला मध्येच मागे हटू न देता, उपचार कर्मस्थानवाला होऊन, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त करतो. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'चित्त समाहित होते'. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. पण हा विशेष (फरक) आहे - 'समाधिनिमित्तं' म्हणजे अडतीस आलंबनांपैकी कोणत्याही एका आलंबनात प्रवृत्त झालेली समाधी म्हणजेच समाधिनिमित्त होय. 'सुग्गहीतं होति' इत्यादींमध्ये, आचार्यांच्या जवळ कर्मस्थान शिकताना ते चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते, चांगल्या प्रकारे मनसिकार केलेले असते, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले असते. 'सुप्पटिविद्धं पञ्ञाय' म्हणजे प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रत्यक्ष केलेले असते. 'तस्मिं धम्मे' म्हणजे कर्मस्थान दर्शवणाऱ्या पाळी धम्मामध्ये. अशा प्रकारे या सुत्तात पाचही विमुक्तायतने अर्हत्त्वाप्रत पोहोचवून सांगितली आहेत.

၇. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. समाधिसुत्तवण्णना

၂၇. သတ္တမေ အပ္ပမာဏန္တိ ပမာဏကရဓမ္မရဟိတံ လောကုတ္တရံ. နိပကာ ပတိဿတာတိ နေပက္ကေန စ သတိယာ စ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ. ပဉ္စ ဉာဏာနီတိ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ. ပစ္စတ္တညေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္တနိယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝါတိအာဒီသု အရဟတ္တဖလသမာဓိ အဓိပ္ပေတော. မဂ္ဂသမာဓီတိပိ ဝဒန္တိယေဝ. သော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ, ပုရိမော ပုရိမော ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ သမာဓိသုခဿ ပစ္စယတ္တာ အာယတိံ သုခဝိပါကော, ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယော, ကာမာမိသဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသာနံ အဘာဝါ နိရာမိသော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ မဟာပုရိသေဟိ သေဝိတတ္တာ အကာပုရိသသေဝိတော. အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ သဗ္ဗကိလေသဒရထသန္တတာယ စ သန္တော, အတပ္ပနိယဋ္ဌေန ပဏီတော. ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ လဒ္ဓတ္တာ ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ ဝါ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဟိ ဣဒံ အတ္ထတော ဧကံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန [Pg.9] ဝါ အရဟတာ လဒ္ဓတ္တာပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ, ဧကောဒိဘာဝေန အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝမေဝ ဝါ အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတော. အပ္ပဂုဏသာသဝသမာဓိ ဝိယ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန စိတ္တေန ပစ္စနီကဓမ္မေ နိဂ္ဂယှ ကိလေသေ ဝါရေတွာ အနဓိဂတတ္တာ န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. တံ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇန္တော တတော ဝါ ဝုဋ္ဌဟန္တော သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာ သတောဝ သမာပဇ္ဇတိ, သတောဝ ဝုဋ္ဌဟတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ဝါ သတော သမာပဇ္ဇတိ, သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. တသ္မာ ယဒေတ္ထ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော စာ’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခမာနဿ ပစ္စတ္တံယေဝ အပရပ္ပစ္စယဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧကံ ဉာဏံ. ဧသေဝ နယော သေသေသု. ဧဝံ ဣမာနိ ပဉ္စ ဉာဏာနိ ပစ္စတ္တညေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

२७. सातव्या सुत्तात, 'अप्पमाणं' म्हणजे प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या क्लेशादी धर्मांनी रहित असलेला लोकोत्तर धम्म. 'निपका पतिस्सता' म्हणजे नेपक्क (क्लेशांना सुकवणारी प्रज्ञा) आणि स्मृती (सती) यांनी युक्त होऊन. 'पञ्च ञाणानि' म्हणजे पाच प्रत्यवेक्षण ज्ञाने. 'पच्चत्तञ्ञेव उप्पज्जन्ति' म्हणजे स्वतःमध्येच उत्पन्न होतात. 'अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव' इत्यादी वाक्यांमध्ये अर्हत्त्वफल समाधी अभिप्रेत आहे. 'मार्ग समाधी' असेही म्हणतातच. कारण ती (समाधी) प्रत्येक समापत्तीच्या (अर्पण) क्षणी सुखकारक असल्यामुळे 'प्रत्युत्पन्नसुख' (वर्तमानकालीन सुख देणारी) म्हटली जाते; पूर्वी-पूर्वीचे समाधीसुख हे नंतर-नंतरच्या समाधीसुखाचे कारण असल्यामुळे भविष्यात 'सुखविपाक' (सुखद परिणाम देणारी) आहे; क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे 'आर्य' (अरीय) आहे; कामामिष (कामगुणरूपी आमिष), वट्टामिष (संसारचक्राचे आमिष) आणि लोकामिष (लौकिक आमिष) यांच्या अभावामुळे 'निरामिष' आहे; बुद्ध इत्यादी महापुरुषांद्वारे सेवन केली गेल्यामुळे 'महापुरुषसेवित' (अकापुरुषसेवित) आहे; अंगांच्या शांततेमुळे, आलंबनाच्या शांततेमुळे आणि सर्व क्लेशजन्य संतापाच्या शांततेमुळे 'शांत' आहे; अतपनीय (असमाधान न करणाऱ्या) अर्थाने 'प्रणीत' आहे; क्लेशांच्या प्रश्रब्धीमुळे (शांततेमुळे) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा क्लेशांच्या प्रश्रब्ध भावाला प्राप्त झाल्यामुळे 'प्रश्रब्धिलब्ध' (पटिप्पस्सद्धिलद्ध) आहे. कारण 'प्रश्रब्ध' आणि 'प्रश्रब्धी' हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. किंवा शांत झालेल्या क्लेशांच्या अर्हताद्वारे प्राप्त झाल्यामुळेही 'प्रश्रब्धिलब्ध' आहे; एकोदीभावाने (एकाग्रतेने) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा एकोदीभावच प्राप्त झाल्यामुळे 'एकोदीभावाधिगत' आहे. अप्राविण्य (अभ्यास नसलेल्या) सासव (आस्रवयुक्त) समाधीप्रमाणे ससंस्कार (प्रयत्नासह) आणि सप्रयोग चित्ताने विरोधी धर्मांचे दमन करून व क्लेशांना रोखून प्राप्त न झाल्यामुळे 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगत' (प्रयत्नाने व दमनाने न मिळवलेली) आहे. त्या समाधीमध्ये समापन्न होताना किंवा त्यातून व्युत्थान करताना (बाहेर पडताना) स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे स्मृतीयुक्त (जागृत) होऊनच समापन्न होतो आणि स्मृतीयुक्त होऊनच व्युत्थान करतो. किंवा निश्चित केलेल्या वेळेनुसार स्मृतीयुक्त होऊन समापन्न होतो आणि स्मृतीयुक्त होऊन व्युत्थान करतो. म्हणून, येथे 'ही समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारी आहे आणि भविष्यात सुखद विपाक देणारी आहे' अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला स्वतःमध्येच जे परप्रत्ययरहित (इतरांवर अवलंबून नसलेले) ज्ञान उत्पन्न होते, ते पहिले ज्ञान होय. उरलेल्या ज्ञानांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे ही पाच ज्ञाने स्वतःमध्येच उत्पन्न होतात.

၈. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. पञ्चङ्गिकसुत्तवण्णना

၂၈. အဋ္ဌမေ အရိယဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနကိလေသေဟိ အာရကာ ဌိတဿ. ဘာဝနံ ဒေသေဿာမီတိ ဗြူဟနံ ဝဍ္ဎနံ ပကာသယိဿာမိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ကရဇကာယံ. အဘိသန္ဒေတီတိ တေမေတိ သ္နေဟေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ပဝတ္တပီတိသုခံ ကရောတိ. ပရိသန္ဒေတီတိ သမန္တတော သန္ဒေတိ. ပရိပူရေတီတိ ဝါယုနာ ဘသ္တံ ဝိယ ပူရေတိ. ပရိပ္ဖရတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ. သဗ္ဗာဝတော ကာယဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော ကာယဿ ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကသန္တတိပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပဌမဇ္ဈာနသုခေန အဖုဋံ နာမ န ဟောတိ.

२८. आठव्या सुत्तात, 'अरियस्स' म्हणजे विष्कंभन (दमन) पद्धतीने नष्ट केलेल्या क्लेशांपासून दूर राहिलेल्या (भिक्खूच्या). 'भावनं देसेस्सामि' म्हणजे वाढवणे, वृद्धिंगत करणे स्पष्ट करीन. 'इममेव कायं' म्हणजे या भौतिक शरीराला (करजकाय). 'अभिसन्देति' म्हणजे ओले करतो, स्निग्ध करतो, सर्वत्र पसरणारे पीती-सुख निर्माण करतो. 'परिसन्देति' म्हणजे सभोवताली ओले करतो (पूर्णपणे भिजवतो). 'परिपूरेति' म्हणजे हवेने भाता (कातड्याची पिशवी) भरल्यासारखे भरतो. 'परिफरति' म्हणजे सभोवताली स्पर्श करतो (व्यापून टाकतो). 'सब्बावतो कायस्स' म्हणजे त्या भिक्खूच्या सर्व अवयवांनी युक्त असलेल्या शरीराचा, उपादिन्नक संततीच्या प्रवृत्तीच्या ठिकाणी असलेला कोणताही भाग, जो त्वचा, मांस आणि रक्ताने युक्त आहे, तो अगदी अणूएवढा लहान असला तरी प्रथम ध्यान सुखाने स्पर्श न केलेला असा राहत नाही (म्हणजेच सर्व शरीर प्रथम ध्यान सुखाने व्यापून जाते).

ဒက္ခောတိ ဆေကော ပဋိဗလော နှာနီယစုဏ္ဏာနိ ကာတုဉ္စေဝ ယောဇေတုဉ္စ သန္နေတုဉ္စ. ကံသထာလေတိ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ. မတ္တိကာဘာဇနံ ပန ထိရံ န ဟောတိ, သန္နေန္တဿ ဘိဇ္ဇတိ. တသ္မာ တံ န ဒဿေသိ. ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကန္တိ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ. သန္နေယျာတိ ဝါမဟတ္ထေန ကံသထာလံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန ပမာဏယုတ္တံ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ ပရိမဒ္ဒန္တော ပိဏ္ဍံ ကရေယျ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိဂ္ဂဟိတာ. သန္တရဗာဟိရာတိ [Pg.10] သဒ္ဓိံ အန္တောပဒေသေန စေဝ ဗဟိပဒေသေန စ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဒကသိနေဟေန ဖုဋာတိ အတ္ထော. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ န ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ, သက္ကာ ဟောတိ ဟတ္ထေနပိ ဒွီဟိပိ အင်္ဂုလီဟိ ဂဟေတုံ ဩဝဋ္ဋိကာယပိ ကာတုန္တိ အတ္ထော.

‘दक्खो’ (दक्ष) म्हणजे कुशल आणि समर्थ, जो स्नानचूर्ण बनविण्यास, ते योग्य रीतीने मिसळण्यास आणि मळण्यास समर्थ असतो. ‘कंसथाले’ म्हणजे कोणत्याही धातूने बनविलेल्या पात्रात (कांस्यपात्रात). मातीचे पात्र मात्र मजबूत नसते, मळताना ते फुटते; म्हणून ते (मातीचे पात्र) दाखविले नाही. ‘परिप्योसकं परिप्योसकं’ म्हणजे शिंपडून शिंपडून (सिंचन करून करून). ‘सन्नेय्य’ म्हणजे डाव्या हाताने काशाची थाळी धरून, उजव्या हाताने योग्य प्रमाणात पाणी शिंपडून शिंपडून, मळत मळत गोळा बनवावा. ‘स्नेहानुगता’ म्हणजे पाण्याच्या ओलाव्याने (स्नेहाने) युक्त. ‘स्नेहपरेता’ म्हणजे पाण्याच्या ओलाव्याने सर्व बाजूंनी वेढलेली. ‘सन्तरबाहिरा’ म्हणजे आतील भागासह आणि बाहेरील भागासह सर्व ठिकाणी पाण्याच्या ओलाव्याने व्यापलेली, असा अर्थ आहे. ‘न च पग्घरिणी’ म्हणजे थेंब थेंब पाणी न गळणारी; ती हाताने किंवा दोन बोटांनी किंवा तीन बोटांनी देखील पकडता येणे शक्य असते, तसेच कमरेच्या वस्त्राच्या घडीत (ओटीत) ठेवणे देखील शक्य असते, असा अर्थ आहे।

ဒုတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥဗ္ဘိဒေါဒကောတိ ဥဗ္ဘိန္နဥဒကော, န ဟေဋ္ဌာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကော, အန္တောယေဝ ပန ဥပ္ပဇ္ဇနဥဒကောတိ အတ္ထော. အာယမုခန္တိ အာဂမနမဂ္ဂေါ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, အနွဍ္ဎမာသံ ဝါ အနုဒသာဟံ ဝါတိ အတ္ထော. ဓာရန္တိ ဝုဋ္ဌိံ. နာနုပ္ပဝေစ္ဆေယျာတိ နပ္ပဝေသေယျ, န ဝဿေယျာတိ အတ္ထော. သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာတိ သီတာ ဝါရိဓာရာ တံ ရဟဒံ ပူရယမာနာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဘိဇ္ဇန္တံ ဥဒကံ ခေါဘေတိ, စတူဟိ ဒိသာဟိ ပဝိသနဥဒကံ ပုရာဏပဏ္ဏတိဏကဋ္ဌဒဏ္ဍကာဒီဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဓာရာနိပါတဗုဗ္ဗုဠကေဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ, သန္နိသိန္နမေဝ ပန ဟုတွာ ဣဒ္ဓိနိမ္မိတမိဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒကံ ဣမံ ပဒေသံ ဖရတိ, ဣမံ န ဖရတီတိ နတ္ထိ. တေန အဖုဋောကာသော နာမ န ဟောတိ. တတ္ထ ရဟဒေါ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခံ, သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

दुसऱ्या ध्यानाच्या सुखाच्या उपमेमध्ये, ‘उब्भिदोदको’ म्हणजे जमिनीतून फुटून निघणारे पाणी असलेले; केवळ खालून फुटून वर येणारे पाणी नाही, तर सरोवराच्या आतच उत्पन्न होणारे पाणी असा अर्थ आहे. ‘आयमुखं’ म्हणजे येण्याचा मार्ग (प्रवेशद्वार). ‘देवो’ म्हणजे मेघ (ढग). ‘कालेन कालं’ म्हणजे वेळोवेळी, म्हणजेच पंधरवड्याला एकदा किंवा दहा दिवसांनी एकदा असा अर्थ आहे. ‘धारं’ म्हणजे पावसाची वृष्टी. ‘नानुप्पवेच्छेय्य’ म्हणजे प्रवेश करू नये किंवा पाऊस पडू नये असा अर्थ आहे. ‘सीता वारिधारा उब्भिज्जित्वा’ म्हणजे थंड पाण्याची धार त्या सरोवराला भरून टाकत फुटून निघून. कारण खालून वर येणारे पाणी वर येऊन, फुटणाऱ्या पाण्याला खवळवून सोडते; चारही दिशांनी प्रवेश करणारे पाणी जुनी पाने, गवत, लाकडे, काठ्या इत्यादींनी पाण्याला गढूळ करते; आणि पावसाचे पाणी धारेच्या पडण्याने व बुडबुड्यांनी पाण्याला खवळवून सोडते. परंतु, शांतपणे साचलेले (स्थिर) होऊन, ऋद्धीने निर्माण केल्याप्रमाणे उत्पन्न होणारे पाणी ‘या भागाला व्यापते आणि या भागाला व्यापत नाही’ असे नसते. त्यामुळे न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. तेथे सरोवराप्रमाणे हा भौतिक शरीर (करजकाय) समजावा, पाण्याप्रमाणे द्वितीय ध्यानाचे सुख समजावे, आणि उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच समजून घ्यावा।

တတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သေတရတ္တနီလေသု ယံကိဉ္စိ ဥပ္ပလမေဝ, ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ, သတပတ္တံ ပဒုမံ. ပတ္တနိယမံ ဝါ ဝိနာပိ သေတံ ပဒုမံ, ရတ္တံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ဥဒကာနုဂ္ဂတာနီတိ ဥဒကတော န ဥဂ္ဂတာနိ. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ဥဒကတလဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနိယေဝ ဟုတွာ ပေါသန္တိ ဝဍ္ဎန္တီတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

तिसऱ्या ध्यानाच्या सुखाच्या उपमेमध्ये, ‘येथे कमळे (उत्पल) आहेत म्हणून ती उत्पलिनी’ (कमळिणी). उर्वरित दोन पदांमध्येही (पदुमिनी आणि पुंडरीकिनी) हाच नियम आहे. आणि येथे पांढऱ्या, तांबड्या व निळ्या कमळांमध्ये कोणतेही कमळ हे ‘उत्पल’च आहे; शंभर पाकळ्यांपेक्षा कमी असलेले कमळ म्हणजे ‘पुंडरीक’ आणि शंभर पाकळ्यांचे कमळ म्हणजे ‘पदुम’ (पद्म). किंवा पाकळ्यांच्या नियमाशिवाय देखील, पांढरे कमळ म्हणजे ‘पदुम’ आणि तांबडे कमळ म्हणजे ‘पुंडरीक’, असा येथे निर्णय आहे. ‘उदकानुग्गतानि’ म्हणजे पाण्यातून वर न आलेली. ‘अन्तोनिमुग्गपोसिनी’ म्हणजे पाण्याच्या पृष्ठभागाच्या आतच बुडलेली राहून ती पोसली जातात व वाढतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच समजून घ्यावा।

စတုတ္ထဇ္ဈာနဥပမာယံ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေနာတိ ဧတ္ထ နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓံ, ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဩဒါတေန ဝတ္ထေနာတိ ဣဒံ ဥတုဖရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထေန ဟိ ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ, တင်္ခဏဓောတပရိသုဒ္ဓေန ဥတုဖရဏံ ဗလဝံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဟိ ဥပမာယ ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ. တသ္မာ ယထာ သုနှာတဿ ပုရိသဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝတ္ထံ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နဿ [Pg.11] သရီရတော ဥတု သဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထံ ဖရတိ, န ကောစိ ဝတ္ထဿ အဖုဋောကာသော ဟောတိ, ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဿ န ကောစိ ဩကာသော အဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမေဝ ဝါ ဝတ္ထံ ဝိယ, တံသမုဋ္ဌာနရူပံ ဥတုဖရဏံ ဝိယ. ယထာ ဟိ ကတ္ထစိ ကတ္ထစိ ဩဒါတဝတ္ထေ ကာယံ အဖုသန္တေပိ တံသမုဋ္ဌာနေန ဥတုနာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ကာယော ဖုဋော ဟောတိ, ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမုဋ္ဌာပိတေန သုခုမရူပေန သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဘိက္ခုနော ကာယော ဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

चौथ्या ध्यानाच्या उपमेमध्ये, ‘परिसुद्धेन चेतसा परियोदातेन’ (परिशुद्ध व उज्ज्वल चित्ताने) यामध्ये, उपक्किलेस (मळ) नसण्याच्या अर्थाने ‘परिसुद्ध’ आणि प्रभास्वर (तेजस्वी) असण्याच्या अर्थाने ‘परियोदात’ समजावे. ‘ओदातेन वत्थेन’ (पांढऱ्या वस्त्राने) हे ऋतूच्या (सुखावहतेच्या) व्याप्तीसाठी सांगितले आहे. कारण मळकट वस्त्राने ऋतूची व्याप्ती होत नाही, त्याच वेळी धुऊन स्वच्छ केलेल्या वस्त्राने ऋतूची व्याप्ती तीव्र होते. कारण या उपमेमध्ये वस्त्राप्रमाणे भौतिक शरीर (करजकाय) समजावा आणि ऋतूच्या व्याप्तीप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाचे सुख समजावे. म्हणून ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे स्नान केलेल्या आणि डोक्यासह स्वच्छ वस्त्र ओढून बसलेल्या पुरुषाच्या शरीरापासून निघणारा ऋतू संपूर्ण वस्त्राला व्यापतो, वस्त्राचा कोणताही भाग न व्यापलेला राहत नाही; त्याचप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाच्या सुखाने भिक्खूच्या भौतिक शरीराचा कोणताही भाग न व्यापलेला राहत नाही, असा येथे अर्थ समजावा. किंवा चतुर्थ ध्यानाचे चित्तच वस्त्राप्रमाणे समजावे आणि त्यापासून उत्पन्न होणारे रूप ऋतूच्या व्याप्तीप्रमाणे समजावे. कारण ज्याप्रमाणे पांढरे वस्त्र शरीराला काही ठिकाणी स्पर्श करत नसले तरी, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या ऋतूने सर्व ठिकाणी शरीर व्यापले जाते; त्याचप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाने उत्पन्न केलेल्या सूक्ष्म रूपाने भिक्खूचे शरीर सर्व ठिकाणी व्यापले जाते, असा येथे अर्थ समजावा।

ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမေဝ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ ယထာ တေန ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂါ သုဋ္ဌု ဂဟိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ အပရာပရေန ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ. အညော ဝါ အညန္တိ အညော ဧကော အညံ ဧကံ, အတ္တနောယေဝ ဟိ အတ္တာ န ပါကဋော ဟောတိ. ဌိတော ဝါ နိသိန္နန္တိ ဌိတကဿာပိ နိသိန္နော ပါကဋော ဟောတိ, တေနေဝံ ဝုတ္တံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥဒကမဏိကောတိ သမေခလာ ဥဒကစာဋိ. သမတိတ္တိကောတိ သမဘရိတော. ကာကပေယျာတိ မုခဝဋ္ဋိယံ နိသီဒိတွာ ကာကေန ဂီဝံ အနာမေတွာဝ ပါတဗ္ဗော.

‘प्रत्यावेक्षणनिमित्त’ म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञानच. ‘सुग्गहीतं होति’ म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने ध्यान, विपश्यना आणि मार्ग चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असतात, त्याचप्रमाणे प्रत्यावेक्षण निमित्त उत्तरोत्तर प्रत्यावेक्षण निमित्ताने चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते. ‘अञ्ञो वा अञ्ञं’ म्हणजे एक व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला; कारण स्वतःला स्वतः स्पष्ट दिसत नाही. ‘ठितो वा निसिन्नं’ म्हणजे उभा असलेल्याला देखील बसलेला स्पष्ट दिसतो, म्हणून असे म्हटले आहे. उर्वरित भागांमध्येही हाच नियम आहे. ‘उदकमणिको’ म्हणजे कडा असलेला पाण्याचा माठ. ‘समतित्तिको’ म्हणजे काठोकाठ भरलेला. ‘काकपेय्या’ म्हणजे काठावर बसून कावळ्याने मान न झुकवता पिण्यायोग्य।

သုဘူမိယန္တိ သမဘူမိယံ. ‘‘သုဘူမေ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌာပေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၃၈) ဧတ္ထ ပန မဏ္ဍဘူမိ သုဘူမီတိ အာဂတာ. စတုမဟာပထေတိ ဒွိန္နံ မဟာမဂ္ဂါနံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ. အာဇညရထောတိ ဝိနီတအဿရထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ယထာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ ဂဏှိတုံ, ဧဝံ အာလမ္ဗနံ နိဿာယ တိရိယတော ဌပိတပတောဒေါ. ယောဂ္ဂါစရိယောတိ အဿာစရိယော. သွေဝ အဿဒမ္မေ သာရေတီတိ အဿဒမ္မသာရထိ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂတိံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ဥဇုကံ ပုရတော ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိနိဝတ္တေယျ.

‘सुभूमियं’ म्हणजे सपाट भूमीवर. “चांगल्या भूमीत, चांगल्या शेतात, ज्यातील खुंट उपटून टाकले आहेत अशा ठिकाणी बिया पेराव्यात” येथे मात्र सुपीक जमीन ‘सुभूमी’ म्हणून आली आहे. ‘चतुमहापथे’ म्हणजे दोन महामार्ग एकमेकांना छेदून गेलेल्या ठिकाणी (चौकात). ‘आजञ्ञरथो’ म्हणजे प्रशिक्षित घोडे जोडलेला रथ. ‘ओधस्तपतोदो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे रथावर चढून उभे राहिलेल्याला तो पकडणे शक्य होते, त्याप्रमाणे आधाराला टेकवून आडवा ठेवलेला चाबूक. ‘योग्गाचरियो’ म्हणजे अश्वाचार्य (घोड्यांचा प्रशिक्षक). तोच प्रशिक्षित करावयाच्या घोड्यांना नियंत्रित करतो म्हणून त्याला ‘अस्सदम्मसारथि’ म्हणतात. ‘yeनिच्छकं’ म्हणजे ज्या ज्या मार्गाने त्याला जाण्याची इच्छा असते. ‘यदिच्छकं’ म्हणजे ज्या ज्या गतीची त्याला इच्छा असते. ‘सारेय्य’ म्हणजे सरळ पुढे पाठवावे (हाकावे). ‘पच्चासारेय्य’ म्हणजे मागे फिरवावे।

ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမာပတ္တိပရိကမ္မံ ကထေတွာ ဣမာဟိ တီဟိ ဥပမာဟိ ပဂုဏသမာပတ္တိယာ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ အဘိညာပဋိပါဋိံ ဒဿေတုံ သော သစေ အာကင်္ခတီတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

अशा प्रकारे, खाली पाच अंगांनी समापत्तीची पूर्वतयारी (परिकर्म) सांगून आणि या तीन उपमांनी अभ्यस्त समापत्तीचा लाभ दाखवून, आता क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) अभिज्ञेचा क्रम दाखविण्यासाठी भगवंतांनी “तो जर इच्छा करील तर” इत्यादी वचन सांगितले. ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

၉. စင်္ကမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. चंक्रमण सूत्राचे वर्णन।

၂၉. နဝမေ [Pg.12] အဒ္ဓါနက္ခမော ဟောတီတိ ဒူရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တော ခမတိ, အဓိဝါသေတုံ သက္ကောတိ. ပဓာနက္ခမောတိ ဝီရိယက္ခမော. စင်္ကမာဓိဂတော သမာဓီတိ စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန အဓိဂတော အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ အညတရသမာဓိ. စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတီတိ စိရံ တိဋ္ဌတိ. ဌိတကေန ဂဟိတနိမိတ္တဉှိ နိသိန္နဿ နဿတိ, နိသိန္နေန ဂဟိတနိမိတ္တံ နိပန္နဿ. စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန စလိတာရမ္မဏေ ဂဟိတနိမိတ္တံ ပန ဌိတဿပိ နိသိန္နဿပိ နိပန္နဿပိ န နဿတီတိ.

२९. नवव्या सुत्तात, 'अद्धानक्खमो होति' (दीर्घ प्रवासाला सहन करणारा) म्हणजे लांबच्या प्रवासाला जाताना तो सहन करतो, सहन करण्यास समर्थ असतो. 'पधानक्खमो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) सहन करणारा. 'चङ्कमाधिगतो समाधि' म्हणजे चंक्रमण (चालण्याचे ध्यान) करणाऱ्याने प्राप्त केलेली आठ समापत्तींपैकी कोणतीही एक समाधी. 'चिरट्ठितिको होति' म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारा. कारण उभे राहून ग्रहण केलेले निमित्त बसलेल्याचे नष्ट होते, आणि बसून ग्रहण केलेले निमित्त झोपलेल्याचे नष्ट होते. परंतु चंक्रमण करणाऱ्याने एकाच आलंबनावर ग्रहण केलेले निमित्त उभे राहिलेल्याचे, बसलेल्याचे किंवा झोपलेल्याचेही नष्ट होत नाही.

၁၀. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नागित सुत्ताची वर्णना (टीका).

၃၀. ဒသမေ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥစ္စော, ရာသိဘာဝေန စ မဟာ သဒ္ဒေါ ဧတေသန္တိ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ. တေသု ဟိ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတေသု ခတ္တိယမဟာသာလ-ဗြာဟ္မဏမဟာသာလာဒီသု မဟာသက္ကာရံ ဂဟေတွာ အာဂတေသု ‘‘အသုကဿ ဩကာသံ ဒေထ, အသုကဿ ဩကာသံ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မယံ ပဌမတရံ အာဂတာ, မယှံ ပဌမတရံ အာဂတာ, နတ္ထိ ဩကာသော’’တိ ဧဝံ အညမညံ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒေါ ဥစ္စော စေဝ မဟာ စ အဟောသိ. ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေတိ ကေဝဋ္ဋာ ဝိယ မစ္ဆဝိလောပေ. တေသဉှိ မစ္ဆပစ္ဆိံ ဂဟေတွာ အာဂတာနံ ဝိက္ကိဏနဋ္ဌာနေ ‘‘မယှံ ဒေထ မယှံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတော မဟာဇနဿ ဧဝရူပေါ သဒ္ဒေါ ဟောတိ. မီဠှသုခန္တိ အသုစိသုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. လာဘသက္ကာရသိလောကသုခန္တိ လာဘသက္ကာရဉ္စေဝ ဝဏ္ဏဘဏနဉ္စ နိဿာယ ဥပ္ပန္နသုခံ.

३०. दहाव्या सुत्तात, वर चढल्यामुळे (उच्च स्वरामुळे) 'उच्च' आणि समूहाच्या रूपामुळे 'महा' असा आवाज ज्यांचा आहे ते 'उच्चाशब्दमहाशब्दा' (मोठा आवाज आणि प्रचंड गोंगाट करणारे) होत. कारण त्यांच्यामध्ये, महान सत्कार घेऊन आलेल्या अत्यंत प्रतिष्ठित क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल इत्यादींना 'अमुक व्यक्तीला जागा द्या, अमुक व्यक्तीला जागा द्या' असे म्हटले असता, 'आम्ही आधी आलो आहोत, आम्ही आधी आलो आहोत, जागा नाही' असे आपापसात बोलणाऱ्यांचा आवाज मोठा आणि प्रचंड झाला. 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' म्हणजे मासे लुटण्याच्या ठिकाणी कोळ्यांप्रमाणे. कारण माशांची टोपली घेऊन आलेल्या त्यांच्या विक्रीच्या ठिकाणी 'मला द्या, मला द्या' असे बोलणाऱ्या लोकांचा जसा आवाज होतो, तसा हा आवाज होता. 'मीळ्हसुखं' म्हणजे अशुचीचे सुख (अशुद्ध सुख). 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. 'लाभसक्कारसिलोकसुखं' म्हणजे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती (स्तुती) यावर अवलंबून उत्पन्न झालेले सुख.

တံနိန္နာဝ ဂမိဿန္တီတိ တံ တဒေဝ ဘဂဝတော ဂတဋ္ဌာနံ ဂမိဿန္တိ, အနုဗန္ဓိဿန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာ ဟိ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော သီလပညာဏန္တိ ယသ္မာ တထာဝိဓံ တုမှာကံ သီလဉ္စ ဉာဏဉ္စာတိ အတ္ထော. မာ စ မယာ ယသောတိ မယာ သဒ္ဓိံ ယသောပိ မာ သမာဂစ္ဆတု. ပိယာနန္တိ ပိယဇနာနံ. ဧသော တဿ နိဿန္ဒောတိ ဧသာ ပိယဘာဝဿ နိပ္ဖတ္တိ. အသုဘနိမိတ္တာနုယောဂန္တိ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂံ. သုဘနိမိတ္တေတိ ရာဂဋ္ဌာနိယေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ. ဧသော တဿ နိဿန္ဒောတိ ဧသာ တဿ အသုဘနိမိတ္တာနုယောဂဿ နိပ္ဖတ္တိ. ဧဝမိမသ္မိံ သုတ္တေ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

'तंनिन्ना व गमिस्सन्ति' म्हणजे भगवान ज्या ज्या ठिकाणी जातील, त्याच ठिकाणी ते जातील, त्यांच्या मागे मागेच जातील, असा अर्थ आहे. 'तथा हि भन्ते भगवतो सीलपञ्ञाणं' म्हणजे 'हे भंते! ज्या अर्थी आपले शील आणि ज्ञान तशा प्रकारचे आहे, (त्या अर्थी ते जातील)' असा अर्थ आहे. 'मा च मया यसो' म्हणजे माझ्यासोबत कीर्ती (अनुयायी वर्ग) देखील येऊ नये. 'पियानं' म्हणजे प्रिय व्यक्तींचे. 'एसो तस्स निस्सन्दो' म्हणजे ही प्रिय असण्याची निष्पत्ती (परिणाम) आहे. 'असुभनिमित्तानुयोगं' म्हणजे अशुभ कम्मट्ठानाचा (अशुभ ध्यानविषयाचा) अभ्यास करणे. 'सुभनिमित्ते' म्हणजे रागाचे स्थान असलेल्या इष्ट आलंबनात. 'एसो तस्स निस्सन्दो' म्हणजे ही त्या अशुभ कम्मट्ठानाच्या अभ्यासाची निष्पत्ती (परिणाम) आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात या पाच स्थानांमध्ये केवळ विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

पंचंगिक वर्ग तिसरा समाप्त.

၄. သုမနဝဂ္ဂေါ

४. सुमना वर्ग

၁. သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सुमना सुत्ताची वर्णना (टीका).

၃၁. စတုတ္ထဿ [Pg.13] ပဌမေ သုမနာ ရာဇကုမာရီတိ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ပတ္ထနံ ပတ္ထေတွာ ဧဝံ လဒ္ဓနာမာ ရာဇကညာ. ဝိပဿိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလသ္မိံ ဟိ နာဂရေသု ‘‘ယုဒ္ဓမ္ပိ ကတွာ သတ္ထာရံ အမှာကံ ဂဏှိဿာမာ’’တိ သေနာပတိံ နိဿာယ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ သံဃံ လဘိတွာ ပဋိပါဋိယာ ပုညာနိ ကာတုံ အာရဒ္ဓေသု သဗ္ဗပဌမဒိဝသော သေနာပတိဿ ဝါရော အဟောသိ. တသ္မိံ ဒိဝသေ သေနာပတိ မဟာဒါနံ သဇ္ဇေတွာ ‘‘အဇ္ဇ ယထာ အညော ကောစိ ဧကဘိက္ခမ္ပိ န ဒေတိ, ဧဝံ ရက္ခထာ’’တိ သမန္တာ ပုရိသေ ဌပေသိ. တံဒိဝသံ သေဋ္ဌိဘရိယာ ရောဒမာနာ ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ကီဠိတွာ အာဂတံ ဓီတရံ အာဟ – ‘‘သစေ, အမ္မ, တဝ ပိတာ ဇီဝေယျ, အဇ္ဇာဟံ ပဌမံ ဒသဗလံ ဘောဇေယျ’’န္တိ. သာ တံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, မာ စိန္တယိ, အဟံ တထာ ကရိဿာမိ, ယထာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော အမှာကံ ပဌမံ ဘိက္ခံ ဘုဉ္ဇိဿတီ’’တိ. တတော သတသဟဿဂ္ဃနိကာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ နိရုဒကပါယာသံ ပူရေတွာ သပ္ပိမဓုသက္ခရာဒီဟိ အဘိသင်္ခရိတွာ အညိဿာ ပါတိယာ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ တံ သုမနမာလာဂုဠေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ မာလာဂုဠသဒိသံ ကတွာ ဘဂဝတော ဂါမံ ပဝိသနဝေလာယ သယမေဝ ဥက္ခိပိတွာ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဃရာ နိက္ခမိ.

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सुमना राजकुमारी' म्हणजे महान सत्कार करून आणि आकांक्षा करून असे नाव मिळवलेली राजकन्या. विपस्सी सम्यक्संबुद्धांच्या काळात, जेव्हा नगरातील लोकांनी 'युद्ध करूनही आम्ही शास्त्यांना आमच्याकडे घेऊन जाऊ' असे म्हणून, सेनापतीच्या साहाय्याने बुद्धप्रमुख संघाला प्राप्त करून अनुक्रमाने पुण्यकर्मे करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा सर्वात पहिला दिवस सेनापतीची वेळ (वारा) होता. त्या दिवशी सेनापतीने महादान तयार करून 'आज दुसरा कोणीही एका भिक्खूलाही दान देणार नाही अशा प्रकारे रक्षण करा' असे सांगून चहूबाजूंनी रक्षक उभे केले. त्या दिवशी श्रेष्ठीची पत्नी रडत रडत, पाचशे कुमारिकांसह खेळून आलेल्या आपल्या कन्येला म्हणाली— 'बाळ, जर तुझे वडील जिवंत असते, तर आज मी सर्वात आधी दशबलांना (बुद्धांना) भोजन दिले असते.' ती तिला म्हणाली— 'आई, काळजी करू नकोस, मी अशी व्यवस्था करीन की बुद्धप्रमुख संघ सर्वात आधी आमचीच भिक्षा ग्रहण करील.' त्यानंतर तिने एक लाख मूल्य असलेल्या सोन्याच्या पात्रात पाणी न घालता शिजवलेली खीर (पायस) भरली, ती तूप, मध आणि साखरेने सजवली, दुसऱ्या पात्राने ती झाकली, तिला जाईच्या फुलांच्या माळांनी वेढले आणि फुलांच्या चेंडूसारखे बनवले. भगवान गावात प्रवेश करत असताना तिने स्वतः ते पात्र डोक्यावर घेतले आणि परिचारिकांच्या समूहाने वेढलेली ती घरातून बाहेर पडली.

အန္တရာမဂ္ဂေ သေနာပတိနော ဥပဋ္ဌာကာ, ‘‘အမ္မ, မာ ဣတော အာဂမာ’’တိ ဝဒန္တိ. မဟာပုညာ နာမ မနာပကထာ ဟောန္တိ, န စ တေသံ ပုနပ္ပုနံ ဘဏန္တာနံ ကထာ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ ဟောတိ. သာ ‘‘စူဠပိတ, မဟာပိတ, မာတုလ, ကိဿ တုမှေ ဂန္တုံ န ဒေထာ’’တိ အာဟ. သေနာပတိနာ ‘‘အညဿ ကဿစိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ မာ ဒေထာ’’တိ ဌပိတမှ, အမ္မာတိ. ကိံ ပန မမ ဟတ္ထေ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဿထာတိ? မာလာဂုဠံ ပဿာမာတိ. ကိံ တုမှာကံ သေနာပတိ မာလာပူဇမ္ပိ ကာတုံ န ဒေတီတိ? ဒေတိ, အမ္မာတိ. တေန ဟိ အပေထာတိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘မာလာဂုဠံ ဂဏှထ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဧကံ သေနာပတိဿ ဥပဋ္ဌာကံ ဩလောကေတွာ မာလာဂုဠံ ဂဏှာပေသိ. သာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘဝါဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယံ မေ သတိ ပရိတဿနဇီဝိတံ နာမ မာ ဟောတု, အယံ သုမနမာလာ ဝိယ နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ ပိယာဝ [Pg.14] ဟောမိ, နာမေန စ သုမနာယေဝါ’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ သတ္ထာရာ ‘‘သုခိနီ ဟောဟီ’’တိ ဝုတ္တာ ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ.

वाटेत सेनापतीचे सेवक म्हणाले, 'बाळ, इकडून जाऊ नकोस.' महान पुण्यवान लोक हे प्रिय बोलणारे असतात, आणि वारंवार बोलणाऱ्या त्यांच्या शब्दांना नाकारणे शक्य नसते. ती म्हणाली, 'काका, मामा, तुम्ही मला का जाऊ देत नाही?' सेवक म्हणाले, 'बाळ, सेनापतीने आम्हाला दुसऱ्या कोणालाही खाण्यापिण्याचे पदार्थ देऊ नका असे सांगून उभे केले आहे.' ती म्हणाली, 'पण तुम्हाला माझ्या हातात काही खाण्यापिण्याचे पदार्थ दिसत आहेत का?' सेवक म्हणाले, 'आम्हाला फुलांचा चेंडू दिसत आहे.' ती म्हणाली, 'तुमचे सेनापती फुलांची पूजा करण्यासही मनाई करतात का?' सेवक म्हणाले, 'नाही बाळ, परवानगी देतात.' ती म्हणाली, 'तर मग बाजूला व्हा,' असे सांगून ती भगवंतांजवळ गेली आणि म्हणाली, 'भगवन्, हा फुलांचा चेंडू स्वीकारा.' भगवंतांनी सेनापतीच्या एका सेवकाकडे पाहून तो फुलांचा चेंडू स्वीकारायला लावला. तिने भगवंतांना वंदन करून प्रार्थना केली— 'विविध भवांमध्ये माझा जन्म झाला असता, माझे जीवन कधीही चिंतेने युक्त नसो. या जाईच्या फुलांप्रमाणे मी ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेईन, त्या त्या ठिकाणी सर्वांना प्रिय होईन आणि माझे नाव सुमनाच असावे.' शास्त्यांनी 'सुखी हो' असे म्हटल्यावर, तिने वंदन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ती निघून गेली.

ဘဂဝါပိ သေနာပတိဿ ဂေဟံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. သေနာပတိ ယာဂုံ ဂဟေတွာ ဥပဂဉ္ဆိ, သတ္ထာ ဟတ္ထေန ပတ္တံ ပိဒဟိ. နိသိန္နော, ဘန္တေ, ဘိက္ခုသံဃောတိ. အတ္ထိ နော ဧကော အန္တရာမဂ္ဂေ ပိဏ္ဍပါတော လဒ္ဓေါတိ? မာလံ အပနေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ အဒ္ဒသ. စူဠုပဋ္ဌာကော အာဟ – ‘‘သာမိ မာလာတိ မံ ဝတွာ မာတုဂါမော ဝဉ္စေသီ’’တိ. ပါယာသော ဘဂဝန္တံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗဘိက္ခူနံ ပဟောသိ. သေနာပတိ အတ္တနော ဒေယျဓမ္မံ အဒါသိ. သတ္ထာ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ မင်္ဂလံ ဝတွာ ပက္ကာမိ. သေနာပတိ ‘‘ကာ နာမ သာ ပိဏ္ဍပါတမဒါသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သေဋ္ဌိဓီတာ သာမီတိ. သပ္ပညာ ဣတ္ထီ, ဧဝရူပါယ ဃရေ ဝသန္တိယာ ပုရိသဿ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိ နာမ န ဒုလ္လဘာတိ ကံ အာနေတွာ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနေ ဌပေသိ?

भगवानही सेनापतीच्या घरी गेले आणि मांडलेल्या आसनावर बसले. सेनापती पेज घेऊन जवळ आला, तेव्हा शास्त्यांनी हाताने आपले पात्र झाकले. सेनापती म्हणाला, 'भंते, भिक्खू संघ बसला आहे.' भगवान म्हणाले, 'आम्हाला वाटेत एक पिंडपात (भिक्षा) मिळाला आहे.' फुले बाजूला केल्यावर सेनापतीला पिंडपात दिसला. लहान सेवकाने सांगितले— 'स्वामी, ही फुले आहेत असे सांगून एका स्त्रीने मला फसवले.' ती खीर भगवंतांपासून सुरू करून सर्व भिक्खूंना पुरेशी झाली. सेनापतीने स्वतःचे दान दिले. शास्त्यांनी भोजनोत्तर कृत्य करून, मंगल उपदेश करून तेथून प्रस्थान केले. सेनापतीने विचारले, 'ती पिंडपात देणारी स्त्री कोण होती?' सेवकाने सांगितले, 'स्वामी, ती श्रेष्ठीची कन्या होती.' सेनापतीने विचार केला, 'ती अत्यंत बुद्धिमान स्त्री आहे. अशा प्रकारची स्त्री घरात राहत असताना पुरुषाला स्वर्गसंपत्ती मिळणे कठीण नाही,' आणि त्याने तिला आपल्या घरी आणून मुख्य पत्नीच्या स्थानी बसवले.

သာ ပိတုဂေဟေ စ သေနာပတိဂေဟေ စ ဓနံ ဂဟေတွာ ယာဝတာယုကံ တထာဂတဿ ဒါနံ ဒတွာ ပုညာနိ ကရိတွာ တတော စုတာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝ ဇာဏုပ္ပမာဏေန ဩဓိနာ သကလံ ဒေဝလောကံ ပရိပူရယမာနံ သုမနဝဿံ ဝဿိ. ဒေဝတာ ‘‘အယံ အတ္တနာဝ အတ္တနော နာမံ ဂဟေတွာ အာဂတာ’’တိ ‘‘သုမနာ ဒေဝဓီတာ’’တွေဝဿာ နာမံ အကံသု. သာ ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တီ နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ အဝိဇဟိတသုမနဝဿာ ‘‘သုမနာ သုမနာ’’တွေဝ နာမာ အဟောသိ. ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ ကောသလရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တာပိ ပဉ္စသတာ ကုမာရိကာ တံဒိဝသညေဝ တသ္မိံ တသ္မိံ ကုလေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဧကဒိဝသေယေဝ သဗ္ဗာ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိံသု. တံခဏံယေဝ ဇာဏုပ္ပမာဏေန ဩဓိနာ သုမနဝဿံ ဝဿိ. တံ ဒိသွာ ရာဇာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကတာဘိနီဟာရာ ဧသာ ဘဝိဿတီ’’တိ တုဋ္ဌမာနသော ‘‘ဓီတာ မေ အတ္တနာဝ အတ္တနော နာမံ ဂဟေတွာ အာဂတာ’’တိ သုမနာတွေဝဿာ နာမံ ကတွာ ‘‘မယှံ ဓီတာ န ဧကိကာဝ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ နဂရံ ဝိစိနာပေန္တော ‘ပဉ္စ ဒါရိကာသတာနိ ဇာတာနီ’’တိ သုတွာ သဗ္ဗာ အတ္တနာဝ ပေါသာပေသိ. မာသေ မာသေ သမ္ပတေ ‘‘အာနေတွာ မမ ဓီတု ဒဿေထာ’’တိ အာဟ. ဧဝမေသာ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ပတ္ထနံ ပတ္ထေတွာ ဧဝံလဒ္ဓနာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

त्या श्रेष्ठीच्या कन्येने आपल्या वडिलांच्या घरी आणि सेनापतीच्या घरी धन घेऊन आयुष्यभर तथागतांना दान दिले आणि पुण्यकर्मे करून, तेथून च्युत होऊन कामावचर देवलोकात जन्म घेतला. तिच्या जन्माच्या क्षणीच गुडघ्यापर्यंतच्या उंचीपर्यंत संपूर्ण देवलोक व्यापून टाकणारा जाईच्या फुलांचा (सुमन) पाऊस पडला. देवपुत्रांनी "ही स्वतःच स्वतःचे नाव घेऊन आली आहे" असा विचार करून तिचे नाव 'सुमना देवकन्या' असेच ठेवले. ती एक्याण्णव कल्प देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करत असताना, ज्या ज्या ठिकाणी तिचा जन्म झाला, त्या त्या ठिकाणी जाईच्या फुलांचा पाऊस तिच्या सोबतच राहिला आणि तिचे नाव 'सुमना' असेच राहिले. आता या काळात, तिने कोसल राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली. त्याच दिवशी इतर पाचशे कन्यांनीही वेगवेगळ्या कुळांमध्ये प्रतिसंधी घेतली आणि एकाच दिवशी त्या सर्व मातांच्या उदरातून बाहेर आल्या. तिच्या जन्माच्या क्षणीच गुडघ्यापर्यंतच्या उंचीपर्यंत जाईच्या फुलांचा पाऊस पडला. ते पाहून राजाने "हिने पूर्वजन्मात नक्कीच संकल्प केला असणार" असा विचार करून प्रसन्न चित्ताने, "माझी कन्या स्वतःच स्वतःचे नाव घेऊन आली आहे" असे म्हणून तिचे नाव 'सुमना' ठेवले. "माझी कन्या एकटीच जन्माला आली नसेल" असा विचार करून त्याने नगरात शोध घेतला असता, "पाचशे कन्यांचा जन्म झाला आहे" असे ऐकून त्याने त्या सर्वांचे स्वतःच संगोपन केले. दरमहा वेळ आल्यावर तो म्हणाला, "त्यांना आणून माझ्या कन्येला दाखवा." अशा प्रकारे, तिने मोठा सत्कार करून आणि संकल्प करून हे नाव प्राप्त केले होते, असे समजावे.

တဿာ [Pg.15] သတ္တဝဿိကကာလေ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဝိဟာရံ နိဋ္ဌာပေတွာ တထာဂတဿ ဒူတေ ပေသိတေ သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. အနာထပိဏ္ဍိကော ဂန္တွာ ရာဇာနံ ဧဝမာဟ – ‘‘မဟာရာဇ, သတ္ထု ဣဓာဂမနံ အမှာကမ္ပိ မင်္ဂလံ တုမှာကမ္ပိ မင်္ဂလမေဝ, သုမနံ ရာဇကုမာရိံ ပဉ္စဟိ ဒါရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပုဏ္ဏဃဋေ စ ဂန္ဓမာလာဒီနိ စ ဂါဟာပေတွာ ဒသဗလဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပေသေထာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘သာဓု မဟာသေဋ္ဌီ’’တိ တထာ အကာသိ. သာပိ ရညာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ တဿာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သာ ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. အညာနိပိ ပဉ္စ ဒါရိကာသတာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ ပဉ္စ ဥပါသကသတာနိ တသ္မိံယေဝ ခဏေ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိံသု. ဧဝံ တသ္မိံ ဒိဝသေ အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ ဒွေ သောတာပန္နသဟဿာနိ ဇာတာနိ.

ती सात वर्षांची असताना, अनाथपिंडिकाने विहार पूर्ण करून तथागतांकडे दूत पाठवला, तेव्हा शास्ता भिक्षुसंघासह सावत्थीला आले. अनाथपिंडिकाने राजाकडे जाऊन असे म्हटले, "महाराज, शास्त्यांचे येथे आगमन होणे हे आमच्यासाठीही मंगल आहे आणि आपल्यासाठीही मंगलच आहे. राजकुमारी सुमनेला पाचशे कन्यांसह पूर्णघट आणि गंध-पुष्प इत्यादी घेऊन दशबलांच्या स्वागतासाठी पाठवावे." राजाने "उत्तम, महाश्रेष्ठी!" असे म्हणून तसेच केले. ती राजकुमारी देखील राजाने सांगितल्याप्रमाणे गेली आणि शास्त्यांचे वंदन करून, गंध-पुष्प इत्यादींनी पूजा करून एका बाजूला उभी राहिली. शास्त्यांनी तिला धम्मदेशना दिली. ती पाचशे कन्यांसह सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाली. इतर पाचशे कन्या, पाचशे स्त्रिया आणि पाचशे उपासक यांनीही त्याच क्षणी सोतापत्तिफल प्राप्त केले. अशा प्रकारे, त्या दिवशी वाटेतच दोन हजार सोतापन्न निर्माण झाले.

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမတာယ. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ သဟာယကာ ဒွေ ဘိက္ခူ အဟေသုံ. တေသု ဧကော သာရဏီယဓမ္မံ ပူရေတိ, ဧကော ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ. သာရဏီယဓမ္မပူရကော ဣတရံ အာဟ – ‘‘အာဝုသော, အဒိန္နဿ ဖလံ နာမ နတ္ထိ, အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပရေသံ ဒတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဣတရော ပန အာဟ – ‘‘အာဝုသော, တွံ န ဇာနာသိ, ဒေယျဓမ္မံ နာမ ဝိနိပါတေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အတ္တနော ယာပနမတ္တမေဝ ဂဏှန္တေန ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ ပူရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တေသု ဧကောပိ ဧကံ အတ္တနော ဩဝါဒေ ဩတာရေတုံ နာသက္ခိ. ဒွေပိ အတ္တနော ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ တတော စုတာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တတ္ထ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ဣတရံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အဓိဂဏှိ.

"जिथे भगवान होते, तिथे ती गेली" - ती का गेली? प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने ती गेली. ऐकिवात आहे की, कस्सप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात दोन मित्र भिक्षू होते. त्यांच्यापैकी एक 'सारणीय धम्म' पाळत असे आणि दुसरा 'भत्तग्गवत्त' पाळत असे. सारणीय धम्म पाळणारा भिक्षू दुसऱ्याला म्हणाला, "आयुष्यमान, न दिलेल्या दानाचे कोणतेही फल नसते. स्वतःला मिळालेली वस्तू इतरांना देऊन मगच ती ग्रहण करणे योग्य आहे." परंतु दुसरा म्हणाला, "आयुष्यमान, तुला माहीत नाही. दान देण्याच्या वस्तूचा अपव्यय करणे योग्य नाही. स्वतःच्या उपजीविकेपुरतेच ग्रहण करून भत्तग्गवत्त पूर्ण करणे योग्य आहे." त्यांच्यापैकी कोणीही दुसऱ्याला स्वतःच्या उपदेशाकडे वळवू शकला नाही. दोघेही आपापल्या प्रतिपत्तीचे पालन करून, तेथून च्युत होऊन कामावचर देवलोकात उत्पन्न झाले. तेथे सारणीय धम्म पाळणारा देवपुत्र दुसऱ्या देवपुत्रापेक्षा पाच गुणांनी श्रेष्ठ ठरला.

ဧဝံ တေ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ခေပေတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ သာဝတ္ထိယံ နိဗ္ဗတ္တိံသု. သာရဏီယဓမ္မပူရကော ကောသလရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဣတရော တဿာယေဝ ဥပဋ္ဌာကဣတ္ထိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တေ ဒွေပိ ဇနာ ဧကဒိဝသေနေဝ ဇာယိံသု. တေ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ နှာပေတွာ သိရိဂဗ္ဘေ နိပဇ္ဇာပေတွာ ဒွိန္နမ္ပိ မာတရော ဗဟိ သက္ကာရံ သံဝိဒဟိံသု. တေသု သာရဏီယဓမ္မပူရကော အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ မဟန္တံ သေတစ္ဆတ္တံ သုပညတ္တံ သိရိသယနံ အလင်္ကတပဋိယတ္တဉ္စ နိဝေသနံ ဒိသွာ ‘‘ဧကသ္မိံ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တောသ္မီ’’တိ အညာသိ. သော ‘‘ကိံ [Pg.16] နု ခေါ ကမ္မံ ကတွာ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တောသ္မီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘သာရဏီယဓမ္မနိဿန္ဒေနာ’’တိ ဉတွာ ‘‘သဟာယော မေ ကုဟိံ နု ခေါ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော နီစသယနေ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တံ ပူရေမီတိ မမ ဝစနံ န ဂဏှိ, ဣမသ္မိံ ဣဒါနိ တံ ဌာနေ နိဂ္ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ‘‘သမ္မ မမ ဝစနံ နာကာသီ’’တိ အာဟ. အထ ကိံ ဇာတန္တိ. ပဿ မယှံ သမ္ပတ္တိံ, သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ သိရိသယနေ နိပန္နောသ္မိ, တွံ နီစမဉ္စေ ထဒ္ဓအတ္ထရဏမတ္တေ နိပန္နောသီတိ. ကိံ ပန တွံ ဧတံ နိဿာယ မာနံ ကရောသိ, နနု ဝေဠုသလာကာဟိ ကတွာ ပိလောတိကာယ ပလိဝေဌိတံ သဗ္ဗမေတံ ပထဝီဓာတုမတ္တမေဝါတိ?

अशा प्रकारे, ते देवलोकात आणि मनुष्यलोकात संसरण करत असताना, एक बुद्धंतर घालवून या काळात सावत्थीमध्ये जन्माला आले. सारणीय धम्म पाळणाऱ्याने कोसल राजाच्या पट्टराणीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली, तर दुसऱ्याने त्याच राणीच्या दासीच्या उदरात प्रतिसंधी घेतली. ते दोन्ही बालक एकाच दिवशी जन्माला आले. नामकरण संस्काराच्या दिवशी त्यांना स्नान घालून मांगलिक खोलीत निजवून, दोघांच्याही मातांनी बाहेर आदरातिथ्याची व्यवस्था केली. त्यांच्यापैकी सारणीय धम्म पाळणाऱ्या बालकाने डोळे उघडून मोठे श्वेतछत्र, सुंदर सजवलेले शयनगृह आणि सुशोभित राजवाडा पाहून, "मी एका राजघराण्यात जन्माला आलो आहे" हे ओळखले. "मी कोणते कर्म करून येथे जन्माला आलो आहे?" असा विचार करताना, "सारणीय धम्माच्या परिणामामुळे" हे त्याने जाणले. "माझा मित्र कुठे जन्माला आला आहे?" असा विचार करत असताना, त्याला एका साध्या बिछान्यावर निजलेले पाहून त्याने विचार केला, "हा 'मी भत्तग्गवत्त पाळतो' असे म्हणून माझे ऐकत नव्हता. आता या ठिकाणी त्याला निरुत्तर करणे योग्य आहे." म्हणून तो म्हणाला, "मित्रा, तू माझे ऐकले नाहीस." मग काय झाले? "माझे ऐश्वर्य बघ, मी श्वेतछत्राखाली सुंदर शय्येवर निजलो आहे, आणि तू एका साध्या खाटेवर, एका खडबडीत अंथरुणावर निजला आहेस," असे तो म्हणाला. "पण तू या गोष्टीचा अभिमान का बाळगतोस? हे सर्व बांबूच्या कामट्यांनी बनवून जुन्या कापडाने गुंडाळलेले नाही का? हे सर्व केवळ पृथ्वीधातूच आहे," असे दुसऱ्याने उत्तर दिले.

သုမနာ တေသံ ကထံ သုတွာ ‘‘မမ ဘာတိကာနံ သန္တိကေ ကောစိ နတ္ထီ’’တိ တေသံ သမီပံ ဂစ္ဆန္တီ ဒွါရံ နိဿာယ ဌိတာ ‘‘ဓာတူ’’တိ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣဒံ ဓာတူတိ ဝစနံ ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထိ. မမ ဘာတိကာ သမဏဒေဝပုတ္တာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘သစာဟံ ‘ဣမေ ဧဝံ ကထေန္တီ’တိ မာတာပိတူနံ ကထေဿာမိ, ‘အမနုဿာ ဧတေ’တိ နီဟရာပေဿန္တိ. ဣဒံ ကာရဏံ အညဿ အကထေတွာ ကင်္ခစ္ဆေဒကံ ပုရိသဟေရညိကံ မမ ပိတရံ မဟာဂေါတမဒသဗလံယေဝ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဘုတ္တပါတရာသာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဒသဗလဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂမိဿာမီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ ပဉ္စ ရထသတာနိ ယောဇာပေသိ. ဇမ္ဗုဒီပတလသ္မိဉှိ တိဿောဝ ကုမာရိယော ပိတူနံ သန္တိကာ ပဉ္စ ရထသတာနိ လဘိံသု – ဗိမ္ဗိသာရရညော ဓီတာ စုန္ဒီ ရာဇကညာ, ဓနဉ္စယဿ သေဋ္ဌိဿ ဓီတာ ဝိသာခါ, အယံ သုမနာ ရာဇကညာတိ. သာ ဂန္ဓမာလံ အာဒါယ ရထေ ဌိတာ ပဉ္စရထသတပရိဝါရာ ‘‘ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

राजकुमारी सुमनेने त्यांचे बोलणे ऐकले. "माझ्या भावांच्या जवळ कोणीही नाही" असा विचार करून ती त्यांच्याजवळ जाण्यासाठी दारापाशी उभी राहिली. तेव्हा तिने 'धातू' हा शब्द ऐकला. "हा 'धातू' शब्द शासनाबाहेर कुठेही नाही. माझे भाऊ नक्कीच पूर्वजन्मीचे भिक्षू देवपुत्र असावेत," असा तिने विचार केला. "जर मी आई-वडिलांना सांगितले की हे बालक असे बोलत आहेत, तर ते 'हे अमानुष आहेत' असे म्हणून त्यांना बाहेर काढून टाकतील. ही गोष्ट दुसऱ्या कोणालाही न सांगता, संशयाचे निरसन करणाऱ्या, सुवर्णकाराप्रमाणे असणाऱ्या, माझे पिता समान असणाऱ्या महागोतम दशबलांनाच मी विचारते," असा विचार करून, सकाळचे भोजन आटोपून ती राजाकडे गेली आणि म्हणाली, "मी दशबलांच्या दर्शनासाठी जात आहे." राजाने पाचशे रथ तयार करवले. संपूर्ण जम्बुद्विपात केवळ तीनच अशा कन्या होत्या ज्यांना आपल्या वडिलांकडून पाचशे रथ मिळाले होते - बिंबिसार राजाची कन्या राजकुमारी चुंदी, धनंजय श्रेष्ठीची कन्या विशाखा आणि ही राजकुमारी सुमना. ती गंध आणि पुष्प घेऊन रथात बसली. पाचशे रथांच्या ताफ्यासह "मी हा प्रश्न विचारेन" असा विचार करत ती जिथे भगवान होते तिथे गेली।

ဣဓဿူတိ ဣဓ ဘဝေယျုံ. ဧကော ဒါယကောတိ ဧကော အတ္တနာ လဒ္ဓလာဘတော ပရဿ ဒတွာ ပရိဘုဉ္ဇနကော သာရဏီယဓမ္မပူရကော. ဧကော အဒါယကောတိ ဧကော အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပရဿ အဒတွာ ပရိဘုဉ္ဇနကော ဘတ္တဂ္ဂဝတ္တပူရကော. ဒေဝဘူတာနံ ပန နေသန္တိ ဒေဝဘူတာနံ ဧတေသံ. အဓိဂဏှာတီတိ အဓိဘဝိတွာ ဂဏှာတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ အတိသေတိ. အာဓိပတေယျေနာတိ ဇေဋ္ဌကကာရဏေန. ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဌာနေဟီတိ သေသဒေဝေ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိယ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အဓိဂဏှာတိ. မာနုသကေနာတိအာဒီသု [Pg.17] အာယုနာ မဟာကဿပတ္ထေရော ဝိယ ဗာကုလတ္ထေရော ဝိယ အာနန္ဒတ္ထေရော ဝိယ စ, ဝဏ္ဏေန မဟာဂတိမ္ဗအဘယတ္ထေရော ဝိယ ဘဏ္ဍာဂါရအမစ္စော ဝိယ စ, သုခေန ရဋ္ဌပါလကုလပုတ္တော ဝိယ သောဏသေဋ္ဌိပုတ္တော ဝိယ ယသဒါရကော ဝိယ စ, ယသေန ဓမ္မာသောကော ဝိယ, တထာ အာဓိပစ္စေနာတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အတိရေကော ဇေဋ္ဌကော ဟောတိ.

‘इधस्सू’ म्हणजे ‘इध भवेय्युं’ (येथे असावेत). ‘एको दायक’ म्हणजे एक भिक्खू जो स्वतःला मिळालेल्या लाभातून दुसऱ्याला देऊन मगच उपभोग घेतो आणि जो सारणीय धर्माचे (आदरयुक्त आचरणाचे) पालन करतो. ‘एको अदायक’ म्हणजे एक भिक्खू जो स्वतःला मिळालेला लाभ दुसऱ्याला न देता स्वतःच उपभोग घेतो आणि जो केवळ भोजनशाळेच्या नियमांचे (भत्तग्गवत्त) पालन करतो. ‘देवभूतानं पन नेसं’ म्हणजे देव झालेल्या त्यांच्यासाठी. ‘अधिगण्हाति’ म्हणजे अभिभूत करून ग्रहण करतो, वरचढ ठरतो, श्रेष्ठ ठरतो. ‘आधिपतेय्येन’ म्हणजे अधिपती असण्याच्या कारणाने (श्रेष्ठत्वामुळे). ‘इमेहि पञ्चहि ठानेहि’ म्हणजे ज्याप्रमाणे देवांचा राजा शक्र इतर देवांवर वरचढ ठरतो, त्याप्रमाणे या पाच कारणांनी तो वरचढ ठरतो. ‘मानुसकेन’ इत्यादींमध्ये—आयुष्याने महाकस्सप थेर, बाकुल थेर आणि आनंद थेर यांच्याप्रमाणे वरचढ ठरतो; वर्णाने (सौंदर्याने) महागतिम्ब अभय थेर आणि भांडारगृह अमात्याप्रमाणे वरचढ ठरतो; सुखाने रट्ठपाल कुलपुत्र, सोण श्रेष्ठिपुत्र आणि यस कुलपुत्राप्रमाणे वरचढ ठरतो; यशाने (कीर्तीने) धम्मासोक राजाप्रमाणे वरचढ ठरतो; तसेच अधिपत्यतेने (प्रभुत्वाने) धम्मासोक राजाप्रमाणे वरचढ ठरतो. अशा प्रकारे या पाच कारणांनी तो श्रेष्ठ आणि ज्येष्ठ होतो।

ယာစိတောဝ ဗဟုလန္တိ ဗာကုလတ္ထေရ-သီဝလိတ္ထေရ-အာနန္ဒတ္ထေရာဒယော ဝိယ ယာစိတောဝ ဗဟုလံ စီဝရာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ အတိရေကော ဟောတိ ဇေဋ္ဌကော. ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိန္တိ ယံ ဧကဿ ဝိမုတ္တိယာ သဒ္ဓိံ ဣတရဿ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ, တံ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. သတ္တဝဿိကဒါရကော ဝါ ဟိ ဝိမုတ္တိံ ပဋိဝိဇ္ဈတု ဝဿသတိကတ္ထေရော ဝါ ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ ဥပါသကော ဝါ ဥပါသိကာ ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ, ပဋိဝိဒ္ဓလောကုတ္တရမဂ္ဂေ နာနတ္တံ နာမ နတ္ထိ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယာနိ နာမ.

‘याचितोव बहुलं’ म्हणजे बाकुल थेर, सीवली थेर, आनंद थेर इत्यादींप्रमाणे केवळ विनंती केल्यावरच वारंवार चीवर इत्यादींचा उपभोग घेतो; या कारणांनी तो श्रेष्ठ आणि ज्येष्ठ होतो. ‘यदिदं विमुत्तिया विमुत्तिं’ म्हणजे एकाच्या विमुक्तीच्या तुलनेत दुसऱ्याच्या विमुक्तीबाबत जो काही भेद सांगावा लागेल, तो मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे. कारण सात वर्षांचा बालक विमुक्ती (अर्हतपद) प्राप्त करो किंवा शंभर वर्षांचे थेर असोत, भिक्खू असो वा भिक्खुनी, उपासक असो वा उपासिका, देव असो, मार असो वा ब्रह्मा असो, साक्षात केलेल्या लोकोत्तर मार्गात कोणताही भेद नसतो. ‘अलमेव’ म्हणजे योग्यच आहे. ‘यत्र हि नाम’ म्हणजे जे काही।

ဂစ္ဆံ အာကာသဓာတုယာတိ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော. သဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဂုဏာနံ သဒ္ဓါတာ. ထနယန္တိ ဂဇ္ဇန္တော. ဝိဇ္ဇုမာလီတိ မာလာသဒိသာယ မေဃမုခေ စရန္တိယာ ဝိဇ္ဇုလတာယ သမန္နာဂတော. သတက္ကကူတိ သတကူဋော, ဣတော စိတော စ ဥဋ္ဌိတေန ဝလာဟကကူဋသတေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ဒဿနသမ္ပန္နောတိ သောတာပန္နော. ဘောဂပရိဗျူဠှောတိ ဥဒကောဃေန ဝိယ ဒါနဝသေန ဒီယမာနေဟိ ဘောဂေဟိ ပရိဗျူဠှော, ဒေဝလောကံ သမ္ပာပိတောတိ အတ္ထော. ပေစ္စာတိ ပရလောကေ. သဂ္ဂေ ပမောဒတီတိ ယသ္မိံ သဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထေဝ မောဒတီတိ.

‘गच्छं आकासधातुया’ म्हणजे आकाशातून जाणारा. ‘सद्धो’ म्हणजे त्रिरत्नांच्या गुणांवर श्रद्धा ठेवणारा. ‘थनयन्ति’ म्हणजे गर्जना करणारा. ‘विज्जुमाली’ म्हणजे मेघांच्या मुखावर माळेप्रमाणे चमकणाऱ्या विजेने युक्त असलेला. ‘सतक्ककू’ म्हणजे शंभर शिखरे असलेला, म्हणजेच इकडून तिकडून उठलेल्या शेकडो ढगांच्या शिखरांनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. ‘दस्सनसम्पन्नो’ म्हणजे सोतापन्न (स्रोतापन्न). ‘भोगपरिब्यूळ्हो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे पाण्याचा पूर येतो, त्याप्रमाणे दानाच्या प्रभावाने मिळणाऱ्या भोगांनी समृद्ध झालेला आणि देवलोकात पोहोचलेला, असा अर्थ आहे. ‘पेच्च’ म्हणजे परलोकात. ‘सग्गे पमोदति’ म्हणजे ज्या स्वर्गात तो उत्पन्न होतो, तिथेच तो आनंदित होतो।

၂. စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. चुन्दीसुत्तवण्णना (चुन्दी सूत्राचे स्पष्टीकरण)।

၃၂. ဒုတိယေ ပဉ္စဟိ ရထသတေဟီတိ ဘုတ္တပါတရာသာ ပိတု သန္တိကံ ပေသေတွာ ပဉ္စ ရထသတာနိ ယောဇာပေတွာ တေဟိ ပရိဝုတာတိ အတ္ထော. ဥပသင်္ကမီတိ ဘာတရာ သဒ္ဓိံ ပဝတ္တိတံ ပဉှသာကစ္ဆံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ဂန္ဓမာလစုဏ္ဏာဒီနိ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိ. ယဒေဝ သော ဟောတီတိ ယဒါ ဧဝ သော ဟောတိ. အထ ဝါ ယော ဧဝ သော ဟောတိ. အရိယကန္တာနိ သီလာနီတိ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိ [Pg.18] သီလာနိ. တာနိ ဟိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ဟောန္တိ, ဘဝန္တရေပိ န ပရိစ္စဇန္တိ. သေသံ စတုက္ကနိပါတေ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

३२. दुसऱ्या सूत्रात, ‘पञ्चहि रथसतेहि’ म्हणजे सकाळचे भोजन करून, वडिलांकडे निरोप पाठवून, पाचशे रथ तयार करवून, त्यांनी वेढलेली, असा अर्थ आहे. ‘उपसङ्कमि’ म्हणजे भावासोबत झालेल्या प्रश्नांच्या चर्चेबद्दल विचारण्यासाठी गंध, पुष्प, चूर्ण इत्यादी घेऊन ती जवळ गेली. ‘यदेव सो होति’ म्हणजे जेव्हा तो होतो. अथवा जो कोणी तो होतो. ‘अरियकन्तानि सीलानि’ म्हणजे मार्ग आणि फलाने युक्त असलेली शील. ती शील आर्यांना प्रिय असतात आणि ते दुसऱ्या जन्मातही त्यांचा त्याग करत नाहीत. उर्वरित भाग चतुक्कनिपातातील अग्गप्पसाद सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. उग्गहसुत्तवण्णना (उग्गह सूत्राचे स्पष्टीकरण)।

၃၃. တတိယေ ဘဒ္ဒိယေတိ ဘဒ္ဒိယနဂရေ. ဇာတိယာဝနေတိ သယံဇာတေ အရောပိတေ ဟိမဝန္တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓေ ဝနသဏ္ဍေ, တံ နဂရံ ဥပနိဿာယ တသ္မိံ ဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အတ္တစတုတ္ထောတိ အတ္တနာ စတုတ္ထော. ကသ္မာ ပနေသ ဘဂဝန္တံ အတ္တစတုတ္ထံယေဝ နိမန္တေသိ? ဂေဟေ ကိရဿ မင်္ဂလံ မဟန္တံ, တတ္ထ မဟန္တေန သံဝိဓာနေန ဗဟူ မနုဿာ သန္နိပတိဿန္တိ. တေ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဝိသန္တေန ဒုဿင်္ဂဟာ ဘဝိဿန္တီတိ အတ္တစတုတ္ထံယေဝ နိမန္တေသိ. အပိ စဿ ဧဝမ္ပိ အဟောသိ – ‘‘ဒဟရကုမာရိကာယော မဟာဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ သတ္ထရိ ဩဝဒန္တေ ဩလီနမနာ ဩဝါဒံ ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျု’’န္တိ. ဣမိနာပိ ကာရဏေန အတ္တစတုတ္ထမေဝ နိမန္တေသိ. ဩဝဒတု တာသံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ ဘဂဝါ, ဧတာသံ ဩဝဒတု, ဧတာ ဩဝဒတူတိ အတ္ထော. ဥပယောဂတ္ထသ္မိဉှိ ဧတံ သာမိဝစနံ. ယံ တာသန္တိ ယံ ဩဝါဒါနုသာသနံ ဧတာသံ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ သော သေဋ္ဌိ ‘‘ဣမာ မမ သန္တိကေ ဩဝါဒံ ဂဏှမာနာ ဟရာယေယျု’’န္တိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

३३. तिसऱ्या सूत्रात, ‘भद्दिये’ म्हणजे भद्दिय नगरात. ‘जातियावने’ म्हणजे स्वतःच उगवलेल्या, न लावलेल्या, हिमालयाशी जोडलेल्या जंगलात; त्या नगराचा आश्रय घेऊन त्या जंगलात विहार करत होते, असा अर्थ आहे. ‘अत्तचतुत्tho’ म्हणजे स्वतःसह चौथे (स्वतः चौथे होऊन). पण त्याने भगवंतांना स्वतःसह चौथेच का आमंत्रित केले? कारण त्याच्या घरी मोठा मंगल प्रसंग होता, तिथे मोठ्या व्यवस्थेमुळे अनेक लोक एकत्र येणार होते. भिक्खू संघाची सेवा करताना त्या लोकांचे आदरातिथ्य करणे कठीण होईल, म्हणून त्याने केवळ स्वतःसह चौथेच आमंत्रित केले. शिवाय, त्याच्या मनात असाही विचार आला की—'तरुण मुली मोठ्या भिक्खू संघाच्या मध्यभागी शास्त्यांनी (बुद्धांनी) उपदेश दिला असता, लाजेमुळे उपदेश नीट ग्रहण करू शकणार नाहीत.' या कारणानेही त्याने स्वतःसह चौथेच आमंत्रित केले. ‘ओवदतु तासं, भन्ते’ म्हणजे 'भंते, भगवंतांनी त्यांना उपदेश करावा, त्यांना उपदेश करावा', असा अर्थ आहे. कारण हे षष्ठी विभक्तीचे रूप द्वितीयेच्या अर्थात वापरले आहे. ‘यं तासं’ म्हणजे त्यांना जो उपदेश व अनुशासने दिली जातील. आणि असे बोलून तो श्रेष्ठी 'माझ्या समोर उपदेश ग्रहण करताना या मुली लाजू शकतात' असा विचार करून भगवंतांना वंदन करून निघून गेला।

ဘတ္တူတိ သာမိကဿ. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ အနုဒ္ဒယံ ပဋိစ္စ. ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယောတိ သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာ. ပစ္ဆာနိပါတိနိယောတိ သဗ္ဗပစ္ဆာ နိပဇ္ဇနသီလာ. ဣတ္ထိယာ ဟိ ပဌမတရံ ဘုဉ္ဇိတွာ သယနံ အာရုယှ နိပဇ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သဗ္ဗေ ပန ဂေဟပရိဇနေ ဘောဇေတွာ ဥပကရဏဘဏ္ဍံ သံဝိဓာယ ဂေါရူပါဒီနိ အာဂတာနာဂတာနိ ဉတွာ သွေ ကတ္တဗ္ဗကမ္မံ ဝိစာရေတွာ ကုဉ္စိကာမုဒ္ဒိကံ ဟတ္ထေ ကတွာ သစေ ဘောဇနံ အတ္ထိ, ဘုဉ္ဇိတွာ, နော စေ အတ္ထိ, အညံ ပစာပေတွာ သဗ္ဗေ သန္တပ္ပေတွာ ပစ္ဆာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. နိပန္နာယပိ ယာဝ သူရိယုဂ္ဂမနာ နိဒ္ဒါယိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သဗ္ဗပဌမံ ပန ဥဋ္ဌာယ ဒါသကမ္မကရေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကမ္မံ ကရောထာ’’တိ ကမ္မန္တံ ဝိစာရေတွာ ဓေနုယော ဒုဟာပေတွာ သဗ္ဗံ ဂေဟေ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ အတ္တနော ပစ္စက္ခံယေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ[Pg.19]. ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော ပစ္ဆာနိပါတိနိယော’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံကာရပဋိဿာဝိနိယောတိ ကိံ ကရောမ ကိံ ကရောမာ’’တိ မုခံ ဩလောကေတွာ ဝိစရဏသီလာ. မနာပစာရိနိယောတိ မနာပံယေဝ ကိရိယံ ကရဏသီလာ. ပိယဝါဒိနိယောတိ ပိယမေဝ ဝစနံ ဝါဒနသီလာ. ပူဇေဿာမာတိ စတုပစ္စယပူဇာယ ပူဇယိဿာမ.

‘भत्तू’ म्हणजे पतीचा. ‘अनुकम्पं उपादाया’ म्हणजे दयेमुळे (अनुकंपेमुळे). ‘पुब्बुट्ठायिनियो’ म्हणजे सर्वांच्या आधी उठण्याची सवय असलेल्या. ‘पच्छानिपातिनियो’ म्हणजे सर्वांच्या शेवटी झोपण्याची सवय असलेल्या. कारण स्त्रीने आधीच जेवून, बिछान्यावर जाऊन झोपणे योग्य नाही; तर घरातील सर्व लोकांना जेवू घालून, घरगुती वस्तूंची व्यवस्था करून, गायी-गुरांचे येणे-जाणे पाहून, दुसऱ्या दिवशी करायच्या कामाचा विचार करून, चाव्यांचा जुडगा हातात घेऊन, जर भोजन शिल्लक असेल तर ते जेवून, नसेल तर दुसरे काही शिजवून घेऊन, सर्वांना तृप्त करून शेवटी झोपणे योग्य आहे. झोपल्यावरही सूर्योदयापर्यंत झोपून राहणे योग्य नाही; तर सर्वांच्या आधी उठून, दास आणि कामगारांना बोलावून 'हे आणि हे काम करा' असे सांगून कामाचे नियोजन करणे, गायींचे दूध काढणे आणि घरातील सर्व कर्तव्ये स्वतःच्या देखरेखीखाली करणे योग्य आहे. हाच अर्थ लक्षात घेऊन 'आधी उठणाऱ्या आणि शेवटी झोपणाऱ्या' असे म्हटले आहे. ‘किङ्कारपटiस्साविनियो’ म्हणजे 'आम्ही काय करू? आम्ही काय करू?' असे विचारून चेहऱ्याकडे पाहून काम करण्याची सवय असलेल्या. ‘मनापाचारिनियो’ म्हणजे पतीला आवडेल असेच वर्तन करण्याची सवय असलेल्या. ‘पियवादिनियो’ म्हणजे नेहमी प्रिय बोलण्याची सवय असलेल्या. ‘पूजेस्सामा’ म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (चतुपच्चय) पूजेने आदर करू।

အဗ္ဘာဂတေတိ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတေ. အာသနောဒကေန ပဋိပူဇေဿာမာတိ အာသနေန စ ပါဒဓောဝနဥဒကေန စ ပူဇယိဿာမ. ဧတ္ထ စ မာတာပိတူနံ ဒေဝသိကံ သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော. သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ပန အဗ္ဘာဂတာနံ အာသနံ ဒတွာ ပါဒဓောဝနဉ္စ ဒါတဗ္ဗံ, သက္ကာရော စ ကာတဗ္ဗော.

‘अब्भागते’ म्हणजे स्वतःकडे आलेल्या (पाहुण्यांचे). ‘आसनोदकेन पटिपूजेस्सामा’ म्हणजे आसन देऊन आणि पाय धुण्यासाठी पाणी देऊन आदर सत्कार करू. आणि येथे माता-पित्यांचा दररोज आदर सत्कार केला पाहिजे. तसेच आलेल्या श्रमण आणि ब्राह्मणांना आसन देऊन, पाय धुण्यासाठी पाणी दिले पाहिजे आणि त्यांचा आदर सत्कार केला पाहिजे।

ဥဏ္ဏာတိ ဧဠကလောမံ. တတ္ထ ဒက္ခာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဠကလောမာနံ ဝိဇဋနဓောဝနရဇနဝေဏိကရဏာဒီသု ကပ္ပာသဿ စ ဝဋ္ဋနပိသနဖောဋနကန္တနာဒီသု ဆေကာ ဘဝိဿာမ. တတြုပါယာယာတိ တသ္မိံ ဥဏ္ဏာကပ္ပာသသံဝိဓာနေ ဥပါယဘူတာယ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာယ ဝီမံသာယ သမန္နာဂတာ. အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတုန္တိ အတ္တနာ ကာတုမ္ပိ ပရေဟိ ကာရာပေတုမ္ပိ ယုတ္တာ စေဝ သမတ္ထာ စ ဘဝိဿာမာတိ အတ္ထော.

‘उण्णा’ म्हणजे मेंढीची लोकर (लोम). ‘तेथे आम्ही चतुर/कुशल होऊ’ (तत्थ दक्खा भविस्साम) म्हणजे मेंढीच्या लोकरीचे गुंते सोडवणे, धुणे, रंगवणे, कातणे इत्यादींमध्ये आणि कापसाचे लोळ करणे, पिंजणे, पिंजारणे, सूत कातणे इत्यादींमध्ये आम्ही चतुर (कुशल) होऊ. ‘तत्रुपायाय’ म्हणजे त्या लोकर व कापसाच्या व्यवस्थापनामध्ये उपायभूत असणाऱ्या, ‘या वेळी हे करणे योग्य आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या विचारशक्तीने (विमंसेने) युक्त असणे. ‘करण्यास समर्थ, व्यवस्थापन करण्यास समर्थ’ (अलं कातुं अलं संविधातुं) म्हणजे स्वतः करण्यास आणि इतरांकडून करून घेण्यासही योग्य आणि समर्थ असणे, असा अर्थ आहे.

ကတဉ္စ ကတတော ဇာနိဿာမ, အကတဉ္စ အကတတောတိ သကလဒိဝသံ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကတွာ အာဂတာနံ, ဥပဍ္ဎဒိဝသံ ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကတွာ အာဂတာနံ, နိက္ကမ္မာနံ ဂေဟေ နိသိန္နာနံ ဣဒံ နာမ ဒါတုဉ္စ ဧဝဉ္စ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝံ ဇာနိဿာမ. ဂိလာနကာနဉ္စ ဗလာဗလန္တိ သစေ ဟိ ဂိလာနကာလေ တေသံ ဘေသဇ္ဇဘောဇနာဒီနိ ဒတွာ ရောဂံ ဖာသုံ န ကရောန္တိ, ‘‘ဣမေ အရောဂကာလေ အမှေ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ကာရေန္တိ. ဂိလာနကာလေ အတ္ထိ ဘာဝမ္ပိ နော န ဇာနန္တီ’’တိ ဝိရတ္တရူပါ ပစ္ဆာ ကိစ္စာနိ န ကရောန္တိ, ဒုက္ကဋာနိ ဝါ ကရောန္တိ. တသ္မာ နေသံ ဗလာဗလံ ဉတွာ ဒါတဗ္ဗဉ္စ ကာတဗ္ဗဉ္စ ဇာနိဿာမာတိ ဧဝံ တုမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ခါဒနီယံ ဘောဇနီယဉ္စဿာတိ ခါဒနီယဉ္စ ဘောဇနီယဉ္စ အဿ အန္တောဇနဿ. ပစ္စံသေနာတိ ပဋိလဘိတဗ္ဗေန အံသေန, အတ္တနော အတ္တနော လဒ္ဓဗ္ဗကောဋ္ဌာသာနုရူပေနာတိ အတ္ထော. သံဝိဘဇိဿာမာတိ ဒဿာမ. သမ္ပာဒေဿာမာတိ သမ္ပာဒယိဿာမ.

‘केलेले काम केलेले म्हणून जाणू आणि न केलेले काम न केलेले म्हणून जाणू’ (कतञ्च कततो जानिस्साम, अकतञ्च अकततो) म्हणजे संपूर्ण दिवसभर अमुक काम करून आलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे; अर्धा दिवस अमुक काम करून आलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे; आणि काम न करता घरात बसून राहिलेल्यांना अमुक गोष्ट देणे व करणे योग्य आहे, असे आम्ही जाणू. ‘आजारी लोकांचे बल आणि अबल (शारीरिक सामर्थ्य व दुर्बलता)’ याविषयी: जर आजारपणात त्यांना औषध, भोजन इत्यादी देऊन त्यांचा रोग बरा केला नाही, तर ते विचार करतील, ‘हे मालक निरोगी असताना आमच्याकडून हवे ते काम करून घेतात, पण आजारपणात आमच्या अस्तित्वाचीही दखल घेत नाहीत.’ असे विन्मुख (नाराज) होऊन ते नंतर आपली कर्तव्ये करत नाहीत किंवा ती वाईट रीतीने करतात. म्हणून त्यांचे बल व अबल जाणून त्यांना काय दिले पाहिजे आणि त्यांच्यासाठी काय केले पाहिजे, हे आम्ही जाणू; अशा प्रकारे तुम्ही शिकले पाहिजे, हे दर्शविले आहे. ‘त्याचे खादनीय व भोजनीय’ (खादनीयं भोजनीयञ्चस्सा) म्हणजे त्याच्या घरातील लोकांचे (अंतोजनाचे) खादनीय व भोजनीय. ‘प्रत्येक हिश्श्याने’ (पच्चंसेना) म्हणजे मिळणाऱ्या हिश्श्यानुसार, आपापल्या वाट्याला येणाऱ्या भागाच्या प्रमाणात, असा अर्थ आहे. ‘विभागून देऊ’ (संविभजिस्सामा) म्हणजे आम्ही देऊ. ‘पूर्ण करू’ (संपादेस्सामा) म्हणजे आम्ही उपलब्ध करून देऊ.

အဓုတ္တီတိ [Pg.20] ပုရိသဓုတ္တသုရာဓုတ္တတာဝသေန အဓုတ္တိယော. အထေနီတိ အထေနိယော အစောရိယော. အသောဏ္ဍီတိ သုရာသောဏ္ဍတာဒိဝသေန အသောဏ္ဍိယော.

‘अधुत्ती’ म्हणजे पुरुष किंवा मद्य यांच्या आहारी न जाणाऱ्या (व्यभिचारी किंवा मद्यपी नसलेल्या). ‘अथेनी’ म्हणजे चोरी न करणाऱ्या (चोर नसलेल्या). ‘असोण्डी’ म्हणजे मद्यासक्त इत्यादी न असणाऱ्या (मद्यपी नसलेल्या).

ဧဝံ သုတ္တန္တံ နိဋ္ဌပေတွာ ဣဒါနိ ဂါထာဟိ ကူဋံ ဂဏှန္တော ယော နံ ဘရတိ သဗ္ဗဒါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘရတီတိ ပေါသတိ ပဋိဇဂ္ဂတိ. သဗ္ဗကာမဟရန္တိ သဗ္ဗကာမဒဒံ. သောတ္ထီတိ သုဣတ္ထီ. ဧဝံ ဝတ္တတီတိ ဧတ္တကံ ဝတ္တံ ပူရေတွာ ဝတ္တတိ. မနာပါ နာမ တေ ဒေဝါတိ နိမ္မာနရတီ ဒေဝါ. တေ ဟိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ရူပံ မာပေတွာ အဘိရမဏတော နိမ္မာနရတီတိ စ မနာပါတိ စ ဝုစ္စန္တီတိ.

अशा प्रकारे सूत्राचा समारोप करून, आता गाथांद्वारे कळस चढवताना (शिखर गाठताना) ‘यो नं भरति सब्बदा’ (जो तिचे नेहमी पोषण करतो) इत्यादी म्हणाले. तेथे ‘भरति’ म्हणजे पोषण करतो, काळजी करतो. ‘सब्बकामहरं’ म्हणजे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे (सर्व प्रिय गोष्टी देणारे). ‘सोत्थि’ म्हणजे कल्याण/क्षेम. ‘असे वर्तन करतो’ म्हणजे एवढ्या कर्तव्याचे पालन करून वागतो. ‘मनापा नाम ते देवा’ म्हणजे निम्माणरती देव. कारण ते आपल्या इच्छेनुसार रूप निर्माण करून त्यात रममाण होत असल्यामुळे त्यांना ‘निम्माणरती’ आणि ‘मनाप’ असे म्हटले जाते.

၄. သီဟသေနာပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सीहसेनापतिसुत्तवण्णना (सीह सेनापती सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၄. စတုတ္ထေ သန္ဒိဋ္ဌိကန္တိ သာမံ ပဿိတဗ္ဗကံ. ဒါယကောတိ ဒါနသူရော. န သော သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ တိဋ္ဌတိ, ပရိစ္စဇိတုမ္ပိ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ဒါနပတီတိ ယံ ဒါနံ ဒေတိ, တဿ ပတိ ဟုတွာ ဒေတိ, န ဒါသော, န သဟာယော. ယော ဟိ အတ္တနာ မဓုရံ ဘုဉ္ဇတိ, ပရေသံ အမဓုရံ ဒေတိ, သော ဒါနသင်္ခါတဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါသော ဟုတွာ ဒေတိ. ယော ယံ အတ္တနာ ဘုဉ္ဇတိ, တဒေဝ ဒေတိ, သော သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ. ယော ပန အတ္တနာ ယေန ကေနစိ ယာပေတိ, ပရေသံ မဓုရံ ဒေတိ, သော ပတိ ဇေဋ္ဌကော သာမီ ဟုတွာ ဒေတိ. တာဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒါနပတီ’’တိ.

३४. चौथ्या सूत्रात, ‘सन्दिट्ठिकं’ म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष पाहण्याजोगे. ‘दायक’ म्हणजे दानशूर. तो केवळ श्रद्धेपुरताच मर्यादित राहत नाही, तर त्याग करण्यासही समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. ‘दानपती’ म्हणजे जे दान तो देतो, त्याचा स्वामी (पती) बनून देतो; दास किंवा मित्र बनून नाही. जो स्वतः उत्तम (मधुर) भोजन करतो आणि इतरांना निकृष्ट (अमधुर) देतो, तो दानाचा म्हणजेच देयधर्माचा ‘दास’ बनून दान देतो. जो स्वतः जे खातो तेच दान करतो, तो दानाचा ‘मित्र’ बनून दान देतो. परंतु जो स्वतः जशा तशा अन्नावर गुजराण करतो आणि इतरांना मात्र उत्तम (मधुर) अन्न देतो, तो दानाचा ‘पती’, श्रेष्ठ स्वामी किंवा मालक बनून दान देतो. अशा व्यक्तीला उद्देशून ‘दानपती’ असे म्हटले आहे.

အမင်္ကုဘူတောတိ န နိတ္တေဇဘူတော. ဝိသာရဒေါတိ ဉာဏသောမနဿပ္ပတ္တော. သဟဗျတံ ဂတာတိ သဟဘာဝံ ဧကီဘာဝံ ဂတာ. ကတာဝကာသာတိ ယေန ကမ္မေန တတ္ထ အဝကာသော ဟောတိ, တဿ ကတတ္တာ ကတာဝကာသာ. တံ ပန ယသ္မာ ကုသလမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ကတကုသလာတိ ဝုတ္တံ. မောဒရေတိ မောဒန္တိ ပမောဒန္တိ. အသိတဿာတိ အနိဿိတဿ တထာဂတဿ. တာဒိနောတိ တာဒိလက္ခဏံ ပတ္တဿ.

‘अमङ्कुभूतो’ म्हणजे निस्तेज न झालेला (आत्मविश्वासाने युक्त). ‘विशारदो’ म्हणजे ज्ञान आणि सोमनस्य (आनंद) प्राप्त झालेला. ‘सहब्यतां गता’ म्हणजे सहभाव किंवा ऐक्य प्राप्त झालेले. ‘कतावकासा’ म्हणजे ज्या कर्मामुळे तेथे (स्वर्गात) स्थान मिळते, ते कर्म केल्यामुळे ज्यांना स्थान मिळाले आहे. आणि ते कर्म केवळ कुशलच असल्यामुळे त्यांना ‘कतकुसला’ (कुशल कर्म केलेले) असे म्हटले आहे. ‘मोदरे’ म्हणजे मोद पावतात, आनंदित होतात. ‘असितस्स’ म्हणजे तृष्णेचा आश्रय न घेतलेल्या (अनासक्त) तथागतांचे. ‘तादिनो’ म्हणजे तादी-लक्षणास (समताभावास) प्राप्त झालेल्यांचे.

၅. ဒါနာနိသံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दानानिसंससुत्तवण्णना (दान-आनिशंस सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅. ပဉ္စမေ ဂိဟိဓမ္မာ အနပဂတော ဟောတီတိ အခဏ္ဍပဉ္စသီလော ဟောတိ. သတံ ဓမ္မံ အနုက္ကမန္တိ သပ္ပုရိသာနံ မဟာပုရိသာနံ ဓမ္မံ အနုက္ကမန္တော[Pg.21]. သန္တော နံ ဘဇန္တီတိ သပ္ပုရိသာ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကာ ဧတံ ဘဇန္တိ.

३५. पाचव्या सूत्रात, ‘गृहस्थधर्मापासून दूर न गेलेला’ (गिहिधम्मा अनपगतो होति) म्हणजे अखंड पंचशील पाळणारा असतो. ‘सत्पुरुषांच्या धर्माचे अनुसरण करतात’ (सतं धम्मं अनुक्कमन्ति) म्हणजे सत्पुरुषांच्या, महापुरुषांच्या धर्माचे अनुसरण करणारा. ‘संत (सत्पुरुष) त्याचा संसर्ग करतात’ (सन्तो नं भजन्ति) म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांचे श्रावक यांसारखे सत्पुरुष त्या दात्याचा संसर्ग करतात (त्याच्याकडे जातात).

၆. ကာလဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. कालदानsuत्तवण्णना (कालदान सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၆. ဆဋ္ဌေ ကာလဒါနာနီတိ ယုတ္တဒါနာနိ, ပတ္တဒါနာနိ အနုစ္ဆဝိကဒါနာနီတိ အတ္ထော. နဝသဿာနီတိ အဂ္ဂသဿာနိ. နဝဖလာနီတိ အာရာမတော ပဌမုပ္ပန္နာနိ အဂ္ဂဖလာနိ. ပဌမံ သီလဝန္တေသု ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ပဌမံ သီလဝန္တာနံ ဒတွာ ပစ္ဆာ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဝဒညူတိ ဘာသိတညူ. ကာလေန ဒိန္နန္တိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေန ဒိန္နံ. အနုမောဒန္တီတိ ဧကမန္တေ ဌိတာ အနုမောဒန္တိ. ဝေယျာဝစ္စန္တိ ကာယေန ဝေယျာဝဋိကကမ္မံ ကရောန္တိ. အပ္ပဋိဝါနစိတ္တောတိ အနုက္ကဏ္ဌိတစိတ္တော. ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ ယသ္မိံ ဌာနေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ, တတ္ထ ဒဒေယျ.

३६. सहाव्या सूत्रात, ‘कालदानानि’ म्हणजे योग्य वेळी दिलेले दान, योग्य व अनुरूप दान, असा अर्थ आहे. ‘नवसस्सानी’ म्हणजे नवीन धान्य (पहिले पीक). ‘नवफलानी’ म्हणजे बागेतून सर्वात आधी मिळालेली पहिली फळे. ‘प्रथम शीलवंतांमध्ये प्रस्थापित करतो’ (पठमं सीलवन्तेसु पतिट्ठापेति) म्हणजे आधी शीलवंतांना देऊन नंतर स्वतः उपभोग घेतो. ‘वदञ्ञू’ म्हणजे याचक किंवा दान स्वीकारणाऱ्यांच्या शब्दांचा (गरजेचा) अर्थ जाणणारा. ‘कालेन दिन्नं’ म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी दिलेले दान. ‘अनुमोदन्ति’ म्हणजे एका बाजूला उभे राहून आनंद व्यक्त करतात. ‘वेय्यावच्चं’ म्हणजे शरीराने सेवाकार्य (मदत) करणे. ‘अप्पटिवानचित्तो’ म्हणजे मागे न हटणाऱ्या (अखिन्न) चित्ताने. ‘जिथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते’ (यत्थ दिन्नं महप्फलं) म्हणजे ज्या ठिकाणी दिलेले दान मोठे फळ देणारे ठरते, तिथे दान द्यावे.

၇. ဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. भोजनसुत्तवण्णना (भोजन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၇. သတ္တမေ အာယုံ ဒေတီတိ အာယုဒါနံ ဒေတိ. ဝဏ္ဏန္တိ သရီရဝဏ္ဏံ. သုခန္တိ ကာယိကစေတသိကသုခံ. ဗလန္တိ သရီရထာမံ. ပဋိဘာနန္တိ ယုတ္တမုတ္တပ္ပဋိဘာနံ.

३७. सातव्या सूत्रात, ‘आयुष्य देतो’ (आयुं देति) म्हणजे आयुष्याचे दान देतो. ‘वर्ण’ (वण्णं) म्हणजे शरीराचे सौंदर्य (वर्ण). ‘सुख’ (सुखं) म्हणजे शारीरिक व मानसिक सुख. ‘बल’ (बलं) म्हणजे शरीराचे सामर्थ्य (बल). ‘प्रतिभान’ (पटिभानं) म्हणजे योग्य व समयोचित बुद्धिमत्ता (प्रतिभा).

၈. သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. सद्धासुत्तवण्णना (श्रद्धा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၈. အဋ္ဌမေ အနုကမ္ပန္တီတိ အနုဂ္ဂဏှန္တိ. ခန္ဓိမာဝ မဟာဒုမောတိ ခန္ဓသမ္ပန္နော မဟာရုက္ခော ဝိယ. မနောရမေ အာယတနေတိ ရမဏီယေ သမောသရဏဋ္ဌာနေ. ဆာယံ ဆာယတ္ထိကာ ယန္တီတိ ဆာယာယ အတ္ထိကာဝ ဆာယံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. နိဝါတဝုတ္တိန္တိ နီစဝုတ္တိံ. အတ္ထဒ္ဓန္တိ ကောဓမာနထဒ္ဓတာယ ရဟိတံ. သောရတန္တိ သောရစ္စေန သုစိသီလေန သမန္နာဂတံ. သခိလန္တိ သမ္မောဒကံ.

३८. आठव्या सूत्रात, ‘अनुकंपन्ति’ म्हणजे अनुग्रह करतात (कृपा करतात). ‘खांधांनी युक्त अशा महावृक्षाप्रमाणे’ (खन्धिमाव महादुमो) म्हणजे मजबूत खोड असलेल्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे. ‘मनोरम आयतनात’ (मनोरमे आयतने) म्हणजे रमणीय अशा एकत्र येण्याच्या ठिकाणी. ‘सावलीची इच्छा करणारे सावलीकडे जातात’ (छायं छायत्थिका यन्ति) म्हणजे सावलीची इच्छा असणारे पक्षी किंवा प्राणी सावलीचा आश्रय घेतात. ‘निवातवृत्ती’ (निवातवुत्तिं) म्हणजे नम्र वर्तन असणारा. ‘अत्थद्धं’ म्हणजे क्रोध आणि मान (अभिमान) यांच्या ताठरपणापासून मुक्त असलेला. ‘सोरतं’ म्हणजे सौजन्य आणि शुद्ध शीलाने युक्त असलेला. ‘सिखलं’ म्हणजे प्रिय बोलणारा, आनंद देणारा.

၉. ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पुत्तसुत्तवण्णना (पुत्र सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၉. နဝမေ ဘတော ဝါ နော ဘရိဿတီတိ အမှေဟိ ထညပါယနဟတ္ထပါဒဝဍ္ဎနာဒီဟိ ဘတော ပဋိဇဂ္ဂိတော အမှေ မဟလ္လကကာလေ ဟတ္ထပါဒဓောဝန-နှာပနယာဂုဘတ္တဒါနာဒီဟိ ဘရိဿတိ. ကိစ္စံ ဝါ နော ကရိဿတီတိ အတ္တနော ကမ္မံ ဌပေတွာ အမှာကံ ရာဇကုလာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ကိစ္စံ ဂန္တွာ ကရိဿတိ[Pg.22]. ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတီတိ အမှာကံ သန္တကံ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခန္တေ ပုတ္တေ ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတိ, အမှေဟိ ဝါ ပဝတ္တိတာနိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တေဿတိ, ဧဝမ္ပိ နော ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတိ. ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿတီတိ ကုလဝံသာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ အတ္တာနံ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တော အမှာကံ သန္တကံ ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇိဿတိ. ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿတီတိ ပတ္တိဒါနံ ကတွာ တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အနုပ္ပဒဿတိ.

३९. नवव्या सुत्तात, 'भतो वा नो भरिस्सतीति' (आम्ही ज्याचे पालनपोषण केले आहे, तो आमचे पालनपोषण करेल) याचा अर्थ असा की, आम्ही स्तनपान करवून, हातपाय वाढवून इत्यादी प्रकारे ज्याचे पालनपोषण व काळजी घेतली आहे, तो आमच्या वृद्धपकाळात आमचे हातपाय धुणे, स्नान घालणे, यागू (पेज) व भात देणे इत्यादींद्वारे आमचे पालनपोषण करेल. 'किच्चं वा नो करिस्सतीति' (किंवा तो आमची कर्तव्ये पार पाडेल) म्हणजे स्वतःचे काम बाजूला ठेवून, राजकुळ इत्यादींमध्ये निर्माण झालीली आमची कामे जाऊन करेल. 'कुळवंसो चिरं ठस्सतीति' (कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहील) म्हणजे आमच्या मालकीची शेतजमीन, सुवर्ण-चांदी इत्यादींचा नाश न करता पुत्राने रक्षण केले असता कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहतो; किंवा आमच्याद्वारे सुरू केलेले शलाका-भक्त (दान) इत्यादी खंडित न करता चालू ठेवील, अशा प्रकारेही आमचा कुळवंश दीर्घकाळ टिकून राहील. 'दायज्जं पटिपज्जिस्सतीति' (तो वारसा प्राप्त करेल) म्हणजे कुळवंशाला अनुरूप अशा आचरणाने स्वतःला वारशासाठी पात्र बनवून तो आमच्या मालकीचा वारसा प्राप्त करेल. 'दक्खिणं अनुप्पदस्सतीति' (तो दक्षिणा प्रदान करेल) म्हणजे पत्तिदान (पुण्यदान) करून, तिसऱ्या दिवसापासून पुढे दान देत राहील.

သန္တော သပ္ပုရိသာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ မာတာပိတူသု သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ သန္တော သပ္ပုရိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရန္တိ မာတာပိတူဟိ ပဌမတရံ ကတဂုဏံ အနုဿရန္တာ. ဩဝါဒကာရီတိ မာတာပိတူဟိ ဒိန္နဿ ဩဝါဒဿ ကတ္တာ. ဘတပေါသီတိ ယေဟိ ဘတော, တေသံ ပေါသကော. ပသံသိယောတိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ မဟာဇနေန ပသံသိတဗ္ဗော ဟောတိ.

'संतो सप्पुरिसाति' (संत सत्पुरुष) म्हणजे या ठिकाणी माता-पित्यांशी योग्य आचरण केल्यामुळे त्यांना 'संत सत्पुरुष' असे जाणावे. 'पुब्बे कतमनुस्सरन्ति' (पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करणारे) म्हणजे माता-पित्यांनी पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करणारे. 'ओवादकारीति' (उपदेश पाळणारा) म्हणजे माता-पित्यांनी दिलेल्या उपदेशाचे पालन करणारा. 'भतपोसीति' (भतपोषी) म्हणजे ज्यांच्याद्वारे त्याचे पालनपोषण झाले आहे, त्यांचे पालनपोषण करणारा. 'पसंसियोति' (प्रशंसनीय) म्हणजे याच जन्मात (दृष्टधर्मात) लोकांद्वारे प्रशंसनीय ठरतो.

၁၀. မဟာသာလပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. महाशालपुत्त सुत्ताची वर्णना.

၄၀. ဒသမေ မဟာသာလာတိ မဟာရုက္ခာ. သာခါပတ္တပလာသေန ဝဍ္ဎန္တီတိ ခုဒ္ဒကသာခါဟိ စ ပတ္တသင်္ခါတေန စ ပလာသေန ဝဍ္ဎန္တိ. အရညသ္မိန္တိ အဂါမကေ ပဒေသေ. ဗြဟာဝနေတိ မဟာဝနေ အဋဝိယံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

४०. दहाव्या सुत्तात, 'महासालाति' म्हणजे मोठे वृक्ष. 'साखापत्तपलासेन वड्ढन्तीति' म्हणजे लहान फांद्यांनी आणि पानांच्या स्वरूपातील पल्लवांनी वाढतात. 'अरञ्ञस्मिन्ति' म्हणजे निर्जन (गाव नसलेल्या) प्रदेशात. 'ब्रहावनेति' म्हणजे मोठ्या वनात, अरण्यात. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

သုမနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा सुमनवग्ग समाप्त.

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ

५. मुंडराजवग्ग.

၁. အာဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आदिय सुत्ताची वर्णना.

၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဘောဂါနံ အာဒိယာတိ ဘောဂါနံ အာဒါတဗ္ဗကာရဏာနိ. ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟီတိ ဥဋ္ဌာနသင်္ခါတေန ဝီရိယေန အဓိဂတေဟိ. ဗာဟာဗလပရိစိတေဟီတိ ဗာဟုဗလေန သဉ္စိတေဟိ. သေဒါဝက္ခိတ္တေဟီတိ သေဒံ အဝက္ခိပေတွာ ဥပ္ပာဒိတေဟိ. ဓမ္မိကေဟီတိ ဓမ္မယုတ္တေဟိ. ဓမ္မလဒ္ဓေဟီတိ ဒသကုသလကမ္မံ အကောပေတွာ လဒ္ဓေဟိ. ပီဏေတီတိ ပီဏိတံ [Pg.23] ထူလံ ကရောတိ. သေသမေတ္ထ စတုက္ကနိပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

४१. पाचव्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'भोगानं आदिया' म्हणजे भोगांच्या ग्रहणाची कारणे. 'उट्ठानवीरियांधिगतेहीति' म्हणजे उद्योग व प्रयत्नाने मिळवलेले. 'बाहाबलपरिचितेहीति' म्हणजे बाहुबलाने संचित केलेले. 'सेदावक्खित्तेहीति' म्हणजे घाम गाळून निर्माण केलेले. 'धम्मिकेहीति' म्हणजे धर्मयुक्त (न्याय्य). 'धम्मलद्धेहीति' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे उल्लंघन न करता, धर्माने मिळवलेले. 'पीणेतीति' म्हणजे तृप्त व पुष्ट करतो. येथील उर्वरित भाग चतुक्कनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၃. ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. इठ्ठ सुत्ताची वर्णना.

၄၃. တတိယေ အာယုသံဝတ္တနိကာ ပဋိပဒါတိ ဒါနသီလာဒိကာ ပုညပဋိပဒါ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အတ္ထာဘိသမယာတိ အတ္ထဿ အဘိသမာဂမေန, အတ္ထပ္ပဋိလာဘေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

४३. तिसऱ्या सुत्तात, 'आयुसंवत्तनिका पटिपदा' म्हणजे दान, शील इत्यादी पुण्यकारक आचरण. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'अत्थाभिसमयाति' म्हणजे हिताची प्राप्ती होणे, हिताचा लाभ होणे, असे म्हटले आहे.

၄. မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. मनापदायी सुत्ताची वर्णना.

၄၄. စတုတ္ထေ ဥဂ္ဂေါတိ ဂုဏေဟိ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော. သာလပုပ္ဖကံ ခါဒနီယန္တိ စတုမဓုရယောဇိတေန သာလိပိဋ္ဌေန ကတံ သာလပုပ္ဖသဒိသံ ခါဒနီယံ. တဉှိ ပညာယမာနဝဏ္ဋပတ္တကေသရံ ကတွာ ဇီရကာဒိသမ္ဘာရယုတ္တေ သပ္ပိမှိ ပစိတွာ သပ္ပိံ ဝိနိဝတ္တေတွာ ကောလုမ္ဗေ ပူရေတွာ ဂန္ဓဝါသံ ဂါဟာပေတွာ ပိဒဟိတွာ လဉ္ဆေတွာ ဌပိတံ ဟောတိ. တံ သော ယာဂုံ ပိဝိတွာ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော အန္တရဘတ္တေ ဒါတုကာမော ဧဝမာဟ. ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါတိ ဒေသနာမတ္တမေတံ, ဥပါသကော ပန တံ ဘဂဝတော စ ပဉ္စန္နဉ္စ ဘိက္ခုသတာနံ အဒါသိ. ယထာ စ တံ, ဧဝံ သူကရမံသာဒီနိပိ. တတ္ထ သမ္ပန္နကောလကန္တိ သမ္ပန္နဗဒရံ. သူကရမံသန္တိ မဓုရရသေဟိ ဗဒရေဟိ သဒ္ဓိံ ဇီရကာဒိသမ္ဘာရေဟိ ယောဇေတွာ ပက္ကံ ဧကသံဝစ္ဆရိကသူကရမံသံ. နိဗ္ဗတ္တတေလကန္တိ ဝိနိဝတ္တိတတေလံ. နာလိယသာကန္တိ သာလိပိဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ဇီရကာဒိသံယုတ္တေ သပ္ပိမှိ ပစိတွာ စတုမဓုရေန ယောဇေတွာ ဝါသံ ဂါဟာပေတွာ ဌပိတံ နာလိယသာကံ. နေတံ ဘဂဝတော ကပ္ပတီတိ ဧတ္ထ အကပ္ပိယံ ဥပါဒါယ ကပ္ပိယမ္ပိ န ကပ္ပတီတိ ဝုတ္တံ, သေဋ္ဌိ ပန သဗ္ဗမ္ပိ တံ အာဟရာပေတွာ ရာသိံ ကတွာ ယံ ယံ အကပ္ပိယံ, တံ တံ အန္တရာပဏံ ပဟိဏိတွာ ကပ္ပိယံ ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍံ အဒါသိ. စန္ဒနဖလကံ နာတိမဟန္တံ ဒီဃတော အဍ္ဎတေယျရတနံ, တိရိယံ ဒိယဍ္ဎရတနံ, သာရဝရဘဏ္ဍတ္တာ ပန မဟဂ္ဃံ အဟောသိ. ဘဂဝါ တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆေဒါပေတွာ ဘိက္ခူနံ အဉ္ဇနပိသနတ္ထာယ ဒါပေသိ.

४४. चौथ्या सुत्तात, 'उग्गो' हे नाव गुणांनी श्रेष्ठ असल्यामुळे मिळाले आहे. 'सालपुप्फकं खादनीयं' म्हणजे चतुमधुर मिश्रित शालीच्या पिठापासून बनवलेले, शालपुष्पासारखे खाद्य. त्याचे देठ, पाकळ्या व केशर स्पष्टपणे दिसतील असे बनवून, जिरे इत्यादी मसाल्यांनी युक्त अशा तुपात शिजवून, तूप काढून घेऊन, भांड्यात भरून, सुगंधी द्रव्यांचा वास देऊन, झाकून व सीलबंद करून ठेवलेले होते. ते खाद्य तो यागू पिऊन बसलेल्या भगवंतांना भोजनाच्या मध्यंतरीच्या काळात देण्याची इच्छा धरून असे म्हणाला. 'पटिग्गहेसि भगवा' (भगवंतांनी ते स्वीकारले) हे केवळ देशनेपुरते आहे; परंतु, उपासकाने ते भगवंतांना आणि पाचशे भिक्खूंना दिले. ज्याप्रमाणे ते खाद्य दिले, त्याचप्रमाणे डुकराचे मांस इत्यादी देखील दिले. त्यामध्ये, 'सम्पन्नकोलकं' म्हणजे उत्तम बोरे. 'सूकरमंसं' म्हणजे गोड रसाच्या बोरांसह, जिरे इत्यादी मसाल्यांचे मिश्रण करून शिजवलेले एक वर्ष जुने डुकराचे मांस. 'निब्बत्ततेलकं' म्हणजे तेल काढून घेतलेले. 'नालियसाकं' म्हणजे शालीच्या पिठासोबत मळून, जिरे इत्यादी मसाल्यांनी युक्त अशा तुपात शिजवून, चतुमधुराशी मिश्रित करून व सुवासिक करून ठेवलेली नालिय भाजी. 'नेतं भगवतो कप्पती' या वाक्यात, अकप्पिय (अयोग्य) गोष्टींच्या संदर्भात कप्पिय (योग्य) गोष्टी देखील अयोग्य आहेत असे म्हटले आहे; परंतु श्रेष्ठीने ते सर्व मागवून, त्याचा ढीग करून, जे जे अयोग्य होते ते ते बाजारात पाठवून दिले आणि योग्य अशा उपभोग्य वस्तू दान केल्या. चंदनाचा पाट फार मोठा नव्हता, लांबीला अडीच हात आणि रुंदीला दीड हात होता, परंतु उत्कृष्ट गाभ्याचा असल्यामुळे तो अत्यंत मौल्यवान होता. भगवंतांनी तो स्वीकारून त्याचे तुकडे तुकडे करवले आणि भिक्खूंना अंजन वाटण्यासाठी दिले.

ဥဇ္ဇုဘူတေသူတိ [Pg.24] ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ ဥဇုကေသု. ဆန္ဒသာတိ ပေမေန. စတ္တန္တိအာဒီသု ပရိစ္စာဂဝသေန စတ္တံ. မုတ္တစာဂတာယ မုတ္တံ. အနပေက္ခစိတ္တတာယ စိတ္တေန န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ အနုဂ္ဂဟီတံ. ခေတ္တူပမေတိ ဝိရုဟနဋ္ဌေန ခေတ္တသဒိသေ.

'उज्जुभूतेसूति' म्हणजे काय, वाचा व चित्ताने सरळ असणारे. 'छन्दसाति' म्हणजे प्रेमाने. 'चत्तन्ति' इत्यादी शब्दांमध्ये, परित्याग केल्यामुळे 'चत्त' (त्यागलेले). मुक्त हस्ते दान केल्यामुळे 'मुत्त'. आसक्तीरहित चित्त असल्यामुळे चित्ताने ग्रहण न केलेले, म्हणून 'अननुगृहीत'. 'खेत्तूपमेति' म्हणजे उगवण्याच्या अर्थाने शेतासारखे.

အညတရံ မနောမယန္တိ သုဒ္ဓါဝါသေသု ဧကံ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒေဝကာယံ. ယထာဓိပ္ပာယောတိ ယထာဇ္ဈာသယော. ဣမိနာ ကိံ ပုစ္ဆတိ? တဿ ကိရ မနုဿကာလေ အရဟတ္တတ္ထာယ အဇ္ဈာသယော အဟောသိ, တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဒေဝပုတ္တောပိ အရဟတ္တံ ပတ္တတာယ တဂ္ဃ မေ ဘဂဝါ ယထာဓိပ္ပာယောတိ အာဟ. ယတ္ထ ယတ္ထူပပဇ္ဇတီတိ တီသု ဝါ ကုလသမ္ပတ္တီသု ဆသု ဝါ ကာမသဂ္ဂေသု ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဒီဃာယု ယသဝါ ဟောတီတိ. ပဉ္စမံ စတုက္ကနိပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

'अञ्ञतरं मनोमयन्ति' म्हणजे शुद्धावास लोकांपैकी एका ध्यानचित्ताने उत्पन्न झालेला देवकाय. 'यथाधिप्पायोति' म्हणजे इच्छेनुसार. याने काय विचारले आहे? मनुष्य असताना त्याची अर्हतपदाच्या प्राप्तीसाठी इच्छा होती, ती मी विचारतो, असे विचारले आहे. देवपुत्राने देखील अर्हतपद प्राप्त केल्यामुळे 'नक्कीच, हे भगवंता, माझ्या इच्छेनुसार झाले' असे म्हटले. 'यत्थ यत्थूपपज्जतीति' म्हणजे तीन कुळसंपत्तींमध्ये किंवा सहा कामस्वर्गांमध्ये जिथे जिथे जन्म घेतो, तिथे तिथे तो दीर्घायुषी व कीर्तिमान होतो. पाचवे सुत्त चतुक्कनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. सहावे व सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၈. အလဗ္ဘနီယဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. अलभनीयस्थान सुत्ताची वर्णना.

၄၈. အဋ္ဌမေ အလဗ္ဘနီယာနီတိ အလဒ္ဓဗ္ဗာနိ, န သက္ကာ လဘိတုံ. ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. ဇရာဓမ္မံ မာ ဇီရီတိ ယံ မယှံ ဇရာသဘာဝံ, တံ မာ ဇီရတု. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. နစ္ဆာဒေယျာတိ န ရုစ္စေယျ. အဗ္ဗုဟီတိ နီဟရိ.

४८. आठव्या सुत्तात, 'अलब्भनीयानीति' म्हणजे जे प्राप्त करता येत नाही, मिळवणे शक्य नाही. 'ठानानीति' म्हणजे कारणे. 'जराधम्मं मा जीरीति' म्हणजे माझा जो जराधर्म (वृद्धत्वाचा स्वभाव) आहे, तो म्हातारा होऊ नये. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'नच्छादेय्याति' म्हणजे आवडणार नाही. 'अब्बुहीति' म्हणजे उपटून काढले.

ယတောတိ ယသ္မိံ ကာလေ. အာပဒါသူတိ ဥပဒ္ဒဝေသု. န ဝေဓတီတိ န ကမ္ပတိ နာနုသောစတိ. အတ္ထဝိနိစ္ဆယညူတိ ကာရဏတ္ထဝိနိစ္ဆယေ ကုသလော. ပုရာဏန္တိ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပေါရာဏကမေဝ. ဇပ္ပေနာတိ ဝဏ္ဏဘဏနေန. မန္တေနာတိ မဟာနုဘာဝမန္တပရိဝတ္တနေန. သုဘာသိတေနာတိ သုဘာသိတကထနေန. အနုပ္ပဒါနေနာတိ သတဿ ဝါ သဟဿဿ ဝါ ဒါနေန. ပဝေဏိယာ ဝါတိ ကုလဝံသေန ဝါ, ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ပဝေဏိယာ အာစိဏ္ဏံ, ဣဒံ အနာစိဏ္ဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဝေဏိကထနေနာတိ အတ္ထော. ယထာ ယထာ ယတ္ထ လဘေထ အတ္ထန္တိ ဧတေသု ဇပ္ပာဒီသု ယေန ယေန ယတ္ထ ယတ္ထ ဌာနေ ဇရာဓမ္မာဒီနံ အဇီရဏတာဒိအတ္ထံ လဘေယျ. တထာ တထာ တတ္ထ ပရက္ကမေယျာတိ တေန တေန တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပရက္ကမံ ကရေယျ. ကမ္မံ ဒဠှန္တိ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မံ မယာ ထိရံ ကတွာ အာယူဟိတံ, သွာဟံ ဣဒါနိ ကိန္တိ ကရောမီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဓိဝါသေယျာတိ.

‘यतो’ म्हणजे ज्या वेळी. ‘आपदासु’ म्हणजे संकटांमध्ये (उपद्रवांमध्ये). ‘न वेधति’ म्हणजे कंप पावत नाही, शोक करत नाही. ‘अत्थविनिच्छयञ्ञू’ म्हणजे कारण आणि अर्थाचा निश्चय करण्यात कुशल. ‘पुराणं’ म्हणजे विकाररहित असल्यामुळे प्राचीनच. ‘जप्पेन’ म्हणजे स्तुती करण्याने (गुणगान गाण्याने). ‘मन्तेन’ म्हणजे महान प्रभाव असलेल्या मंत्रांच्या पठणाने. ‘सुभासितेन’ म्हणजे सुभाषित बोलण्याने. ‘अनुप्पदानेन’ म्हणजे शंभर किंवा हजारांचे दान देण्याने. ‘पवेणिया वा’ म्हणजे कुळपरंपरेने किंवा “हे आमच्या परंपरेने आचरलेले आहे, हे आचरलेले नाही” अशा प्रकारे परंपरेचे कथन करण्याने, असा अर्थ आहे. ‘यथा यथा यत्थ लभेथ अत्थं’ म्हणजे या स्तुती इत्यादींद्वारे ज्या ज्या प्रकारे, ज्या ज्या ठिकाणी जराधर्मादींच्या वृद्ध न होण्याच्या अवस्थेचा लाभ प्राप्त होईल. ‘तथा तथा तत्थ परक्कमेय्य’ म्हणजे त्या त्या प्रकारे, त्या त्या ठिकाणी पराक्रम (प्रयत्न) करावा. ‘कम्मं दळ्हं’ म्हणजे संसारचक्रात फिरवणारे कर्म माझ्याकडून दृढपणे केले गेले आहे, आता मी काय करू? असा विचार करून सहन करावे.

၉. ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. कोसलसुत्तवण्णना (कोसल सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၄၉. နဝမေ [Pg.25] ဥပကဏ္ဏကေတိ ကဏ္ဏမူလေ. ဒုမ္မနောတိ ဒုဋ္ဌုမနော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. ပဇ္ဈာယန္တောတိ စိန္တယန္တော. အပ္ပဋိဘာနောတိ နိပ္ပဋိဘာနော ဟုတွာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

४९. नवव्या सूत्रात, ‘उपकण्णके’ म्हणजे कानाच्या मुळाशी (कानाजवळ). ‘दुम्मनो’ म्हणजे खिन्न मनाचा. ‘पत्तक्खन्धो’ म्हणजे खांदे पडलेला (खचलेला). ‘पज्झायन्तो’ म्हणजे चिंता करत असलेला (विचारमग्न). ‘अप्पटिभानो’ म्हणजे निरुत्तर होऊन. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

၁၀. နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नारदसुत्तवण्णना (नारद सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၀. ဒသမေ အဇ္ဈောမုစ္ဆိတောတိ အဓိဩမုစ္ဆိတော ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏသဘာဝါယ အတိရေကမုစ္ဆာယ တဏှာယ သမန္နာဂတော. မဟစ္စာ ရာဇာနုဘာဝေနာတိ မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေန, အဋ္ဌာရသဟိ သေနီဟိ ပရိဝါရိတော မဟတိယာ ရာဇိဒ္ဓိယာ ပါယာသီတိ အတ္ထော. တဂ္ဃာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော, ဧကံသေနေဝ သောကသလ္လဟရဏောတိ အတ္ထော. ဣတိ ရာဇာ ဣမံ ဩဝါဒံ သုတွာ တသ္မိံ ဌိတော ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ သဂ္ဂပရာယဏော အဟောသိ.

५०. दहाव्या सूत्रात, ‘अज्झोमुच्छितो’ म्हणजे अतिशय मोहित झालेला, गिळून टाकणारा, पूर्णपणे व्यापून टाकणारा, ग्रहण करण्याच्या स्वभावाच्या अत्यंत तीव्र मोहाने व तृष्णेने युक्त असलेला. ‘महच्चा राजानुभावेन’ म्हणजे महान राजवैभवाने, अठरा प्रकारच्या सैन्याने वेढलेला, मोठ्या राजवैभवाने निघाला, असा अर्थ आहे. ‘तग्ध’ हा निश्चित अर्थातील निपात आहे, निश्चितपणे शोकरूपी शल्य दूर करणारा, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, राजाने हा उपदेश ऐकून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन, धम्माने व न्यायाने राज्य केले आणि ते स्वर्गलोकाप्रत गेले.

မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

मुण्डराजवग्गो पञ्चमो (पाचवा मुंडराज वर्ग समाप्त).

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

पठमपण्णासकं निट्ठितं (पहिले पन्नासक समाप्त).

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

२. दुतियपण्णासकं (दुसरे पन्नासक)

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

(६) १. नीवरणवग्गो (नीवरण वर्ग)

၁. အာဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आवरणसुत्तवण्णना (आवरण सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၁. ဒုတိယဿ [Pg.26] ပဌမေ အာဝရဏဝသေန အာဝရဏာ. နီဝရဏဝသေန နီဝရဏာ. စေတော အဇ္ဈာရုဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. ဝိပဿနာပညဉ္စ မဂ္ဂပညဉ္စ ဥပ္ပတ္တိနိဝါရဏဋ္ဌေန ဒုဗ္ဗလံ ကရောန္တီတိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ. ယာ ဝါ ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဝေါကိဏ္ဏာ ပညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဒုဗ္ဗလံ ကရောန္တီတိပိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ. အဗလာယာတိ ပဉ္စနီဝရဏပရိယောနဒ္ဓတ္တာ အပဂတဗလာယ. ဥတ္တရိ ဝါ မနုဿဓမ္မာ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထသင်္ခါတာ မနုဿဓမ္မာ ဥတ္တရိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ သမတ္ထံ ဉာဏဒဿနဝိသေသံ. ဟာရဟာရိနီတိ ဟရိတဗ္ဗံ ဟရိတုံ သမတ္ထာ. နင်္ဂလမုခါနီတိ မာတိကာမုခါနိ. တာနိ ဟိ နင်္ဂလသရိက္ခကတ္တာ နင်္ဂလေဟိ စ ခတတ္တာ နင်္ဂလမုခါနီတိ ဝုစ္စန္တိ.

५१. दुसऱ्या पन्नासकाच्या पहिल्या सूत्रात, अडथळा आणण्याच्या अर्थाने ‘आवरण’ म्हटले आहे. पूर्णपणे रोखण्याच्या अर्थाने ‘नीवरण’ म्हटले आहे. चित्तावर अधिराज्य गाजवतात (चित्ताला व्यापून टाकतात) म्हणून ‘चेतो अज्झारुहा’ म्हटले आहे. विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा यांच्या उत्पत्तीला रोखण्याच्या अर्थाने त्यांना दुर्बळ करतात म्हणून ‘पञ्ञाय दुब्बलीकरणा’ (प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे) म्हटले आहे. किंवा या नीवरणांसह जी मिश्र प्रज्ञा उत्पन्न होते, तिला दुर्बळ करतात म्हणूनही ‘प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे’ म्हटले आहे. ‘अबलाय’ म्हणजे पाच नीवरणांनी वेढलेले असल्यामुळे शक्ती गमावलेली (बलहीन झालेली). ‘उत्तरि वा मनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेस’ म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त अशा मनुष्यधम्मापेक्षा श्रेष्ठ, आर्यभाव प्राप्त करून देण्यास समर्थ असा ज्ञानदर्शनविशेष. ‘हारहारिनी’ म्हणजे वाहून नेण्यास योग्य असलेल्या गोष्टी वाहून नेण्यास समर्थ. ‘नंगलमुखानि’ म्हणजे कालव्यांची तोंडे (पाटाची तोंडे). कारण ती नांगरासारखी असल्यामुळे आणि नांगराने खोदलेली असल्यामुळे त्यांना ‘नंगलमुख’ असे म्हणतात.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သောတံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဥဘတော နင်္ဂလမုခါနံ ဝိဝရဏကာလော ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု သံဝရဿ ဝိဿဋ္ဌကာလော, မဇ္ဈေနဒိယာ ရုက္ခပါဒေ ကောဋ္ဋေတွာ ပလာလတိဏမတ္တိကာဟိ အာဝရဏေ ကတေ ဥဒကဿ ဝိက္ခိတ္တဝိသဋဗျာဒိဏ္ဏကာလော ဝိယ ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ ပရိယောနဒ္ဓကာလော, ဧဝံ အာဝရဏေ ကတေ ဝိဟတဝေဂဿ ဥဒကဿ တိဏပလာလာဒီနိ ပရိကဍ္ဎိတွာ သမုဒ္ဒံ ပါပုဏိတုံ အသမတ္ထကာလော ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏေန သဗ္ဗာကုသလေ ဝိဒ္ဓံသေတွာ နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ အသမတ္ထကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. သုက္ကပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

‘एवमेव खो’ येथे पाण्याच्या प्रवाहाप्रमाणे विपश्यना ज्ञानाला समजावे. दोन्ही बाजूंच्या कालव्यांची तोंडे उघडण्याच्या काळाप्रमाणे सहा इंद्रियद्वारांवरील संयम सैल सोडण्याचा काळ समजावा. नदीच्या मध्यभागी झाडांचे खांब रोवून, पेंढा, गवत आणि मातीने बांध घातल्यावर पाण्याचा प्रवाह विखुरला जाणे, पसरणे आणि नष्ट होणे या काळाप्रमाणे पाच नीवरणांनी वेढलेला काळ समजावा. अशा प्रकारे बांध घातल्यावर वेग मंदावलेले पाणी जसे गवत, पेंढा इत्यादी वाहून नेण्यास आणि समुद्रापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ होते, त्याप्रमाणे विपश्यना ज्ञानाने सर्व अकुशलांचा नाश करून निर्वाणरूपी समुद्रापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ असलेला काळ समजावा. शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) याच्या उलट अर्थाने योजना करावी. या सूत्रात संसार आणि संसारातून मुक्ती (संसारचक्र आणि निर्वाण) याविषयी सांगितले आहे. दुसरे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၃. ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. पधानियङ्गसुत्तवण्णना (प्रधानियंग सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၃. တတိယေ ပဓာနိယင်္ဂါနီတိ ပဓာနံ ဝုစ္စတိ ပဒဟနဘာဝေါ, ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော အင်္ဂါနီတိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓေါတိ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော. သဒ္ဓါ ပနေသာ အာဂမသဒ္ဓါ အဓိဂမသဒ္ဓါ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ ပသာဒသဒ္ဓါတိ စတုဗ္ဗိဓာ. တတ္ထ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ သဒ္ဓါ, အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတတ္တာ အာဂမသဒ္ဓါ နာမ. အရိယသာဝကာနံ [Pg.27] ပဋိဝေဓေန အဓိဂတတ္တာ အဓိဂမသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဝုတ္တေ အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ပသာဒသဒ္ဓါ နာမ. ဣဓ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ဗောဓိန္တိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ. တံ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ တထာဂတေနာတိ သဒ္ဒဟတိ. ဒေသနာသီသမေဝ စေတံ, ဣမိနာ ပန အင်္ဂေန တီသုပိ ရတနေသု သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ယဿ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒေါ ဗလဝါ, တဿ ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ.

५३. तिसऱ्या सूत्रात, ‘पधानियङ्गानि’ म्हणजे प्रयत्न करण्याच्या भावाला ‘प्रधान’ (पधान) म्हणतात. ज्याच्याकडे हा प्रयत्न आहे तो ‘प्रधानिय’ (पधानिय) होय. अशा प्रयत्नशील भिक्खूची अंगे म्हणजे ‘प्रधानियंग’ होत. ‘सद्धो’ म्हणजे श्रद्धेने युक्त असलेला. ही श्रद्धा तर आगम श्रद्धा, अधिगम श्रद्धा, ओकप्पन (दृढ) श्रद्धा आणि प्रसाद श्रद्धा अशी चार प्रकारची आहे. त्यापैकी, सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांची श्रद्धा, त्यांनी बोधिसत्त्व पदाची प्रतिज्ञा केल्यापासून चालत आल्यामुळे तिला ‘आगम श्रद्धा’ म्हणतात. आर्य श्रावकांची श्रद्धा, त्यांनी सत्याचा साक्षात्कार करून प्राप्त केल्यामुळे तिला ‘अधिगम श्रद्धा’ म्हणतात. बुद्ध, धम्म, संघ असे म्हटले असता अचल भावाने दृढ विश्वास ठेवणे म्हणजे ‘ओकप्पन श्रद्धा’ होय. प्रसन्नता उत्पन्न होणे म्हणजे ‘प्रसाद श्रद्धा’ होय. येथे ‘ओकप्पन श्रद्धा’ अभिप्रेत आहे. ‘बोधिं’ म्हणजे चार मार्गज्ञान. तथागतांनी त्याचा चांगल्या प्रकारे साक्षात्कार केला आहे, असा विश्वास ठेवतो. हे केवळ देशनेचे मुख्य अंग आहे, परंतु या अंगाने तिन्ही रत्नांवरील (त्रिरत्नांवरील) श्रद्धा अभिप्रेत आहे. कारण ज्याची बुद्ध आदींवर दृढ श्रद्धा असते, त्याचा प्रयत्नाचा उत्साह (वीर्य) यशस्वी होतो.

အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ. အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သမဝေပါကိနိယာတိ သမဝိပါကိနိယာ. ဂဟဏိယာတိ ကမ္မဇတေဇောဓာတုယာ. နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာတိ အတိသီတလဂ္ဂဟဏိကော ဟိ သီတဘီရုကော ဟောတိ, အစ္စုဏှဂ္ဂဟဏိကော ဥဏှဘီရုကော, တေသံ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ, မဇ္ဈိမဂ္ဂဟဏိကဿ ဣဇ္ဈတိ. တေနာဟ – မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယာတိ. ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာတိ ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂန္တုံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ သမတ္ထာယ. ဧတေန ပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဝုတ္တံ. အရိယာယာတိ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ယံ ဒုက္ခံ ခီယတိ, တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိပဿနာပညာဝ ကထိတာ. ဒုပ္ပညဿ ဟိ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ.

‘अप्पाबाधो’ म्हणजे निरोगी. ‘अप्पातङ्को’ म्हणजे दुःखरहित (वेदनामुक्त). ‘समवेपाकिनिया’ म्हणजे अन्नाचे समतोल पचन करणारी. ‘गहणिया’ म्हणजे कर्मज तेजोधातूने युक्त असलेली जठराग्नी. ‘नातिसीताय नाच्चुण्हाय’ म्हणजे अतिशय थंड जठराग्नी असलेला माणूस थंडीला घाबरतो, अतिशय उष्ण जठराग्नी असलेला उष्णतेला घाबरतो, त्यांचा प्रयत्न यशस्वी होत नाही; मध्यम जठराग्नी असलेल्याचा प्रयत्न यशस्वी होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘मज्झिमाय पधानक्खमाय’ (प्रयत्नासाठी योग्य अशा मध्यम जठराग्नीने युक्त). ‘यथाभूतं अत्तानं आविकत्ता’ म्हणजे स्वतःला जसा आहे तसा प्रकट करणारा (स्वतःचे दोष प्रामाणिकपणे सांगणारा). ‘उदयत्थगामिनिया’ म्हणजे उत्पत्ती आणि विनाश जाणण्यास व निश्चित करण्यास समर्थ असलेल्या. याद्वारे पन्नास लक्षणांचे ग्रहण करणारे उदयव्यय ज्ञान सांगितले आहे. ‘अरियाय’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध असलेल्या. ‘निब्बेधिकाय’ म्हणजे पूर्वी कधीही न भेदलेल्या लोभसमूह इत्यादींचा भेद करण्यास समर्थ असलेल्या. ‘सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया’ म्हणजे तदंग प्रहाणाद्वारे क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे जे दुःख नष्ट होते, त्या दुःखाच्या क्षयाकडे घेऊन जाणाऱ्या. अशा प्रकारे या सर्व पदांद्वारे विपश्यना प्रज्ञाच सांगितली आहे. कारण प्रज्ञा नसलेल्याचा प्रयत्न यशस्वी होत नाही.

၄. သမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. समयसुत्तवण्णना (समय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၄. စတုတ္ထေ ပဓာနာယာတိ ဝီရိယကရဏတ္ထာယ. န သုကရံ ဥဉ္ဆေန ပဂ္ဂဟေန ယာပေတုန္တိ န သက္ကာ ဟောတိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဥဉ္ဆာစရိယာယ ယာပေတုံ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

५४. चौथ्या सूत्रात, ‘पधानाय’ म्हणजे प्रयत्न करण्यासाठी (वीर्य करण्यासाठी). ‘न सुकरं उञ्छेन पग्गहेन यापेतुं’ म्हणजे पात्र हातात घेऊन भिक्षाटनाने जीवन जगणे सोपे नाही. या सूत्रातही संसार आणि संसारातून मुक्ती (संसारचक्र आणि निर्वाण) याविषयीच सांगितले आहे.

၅. မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. मातापुत्तसुत्तवण्णना (माता-पुत्र सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၅. ပဉ္စမေ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ တိဋ္ဌတိ. ဥဂ္ဃာတိတာတိ ဥဒ္ဓုမာတာ.

५५. पाचव्या सुत्तात, 'परियादाय तिट्ठति' (pariyādāya tiṭṭhati) म्हणजे पूर्णपणे संपवून, ग्रहण करून, नष्ट करून राहणे. 'उग्घाटिता' (ugghātitā) म्हणजे सुजलेली (किंवा फुगलेली).

အသိဟတ္ထေနာတိ သီသစ္ဆေဒနတ္ထာယ အသိံ အာဒါယ အာဂတေနာပိ. ပိသာစေနာတိ ခါဒိတုံ အာဂတယက္ခေနာပိ. အာသီဒေတိ ဃဋ္ဋေယျ. မဉ္ဇုနာတိ မုဒုကေန. ကာမောဃဝုဠှာနန္တိ ကာမောဃေန ဝုဠှာနံ ကဍ္ဎိတာနံ. ကာလံ ဂတိ ဘဝါဘဝန္တိ [Pg.28] ဝဋ္ဋကာလံ ဂတိဉ္စ ပုနပ္ပုနဗ္ဘဝေ စ. ပုရက္ခတာတိ ပုရေစာရိကာ ပုရတော ဂတာယေဝ. ယေ စ ကာမေ ပရိညာယာတိ ယေ ပဏ္ဍိတာ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. စရန္တိ အကုတောဘယာတိ ခီဏာသဝါနံ ကုတောစိ ဘယံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ တေ အကုတောဘယာ ဟုတွာ စရန္တိ. ပါရင်္ဂတာတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဥပဂတာ, သစ္ဆိကတွာ ဌိတာတိ အတ္ထော. အာသဝက္ခယန္တိ အရဟတ္တံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'असिहत्थेन' (asihatthena) म्हणजे शिरच्छेद करण्यासाठी हातात तलवार घेऊन आलेल्या शत्रूशी देखील. 'पिसाचेन' (pisācena) म्हणजे खाण्यासाठी आलेल्या पिशाचाशी (किंवा यक्षाशी) देखील. 'आसीदेति' (āsīdeti) म्हणजे प्रहार करावा. 'मंजुना' (mañjunā) म्हणजे कोमल (मृदू) शब्दाने. 'कामोघवुळ्हानं' (kāmoghavuḷhānaṃ) म्हणजे काम-ओघाने (कामाच्या प्रवाहाने) वाहून गेलेल्या, खेचल्या गेलेल्या. 'कालं गतिं भवाभवं' (kālaṃ gatiṃ bhavābhavaṃ) म्हणजे संसाराचा काळ, गती आणि वारंवार होणारा जन्म. 'पुरक्खता' (purakkhatā) म्हणजे पुढे चालणारे, पुढे गेलेलेच. 'ये च कामे परिञ्ञाय' (ye ca kāme periññāya) म्हणजे जे पंडित दोन्ही प्रकारच्या कामांना तीन परिज्ञांनी (पूर्ण ज्ञानाने) जाणून. 'चरन्ति अकुतोभया' (caranti akutobhayā) म्हणजे क्षीणासवांना (अर्हतांना) कोणत्याही कारणाने भय नसते, म्हणून ते निर्भय होऊन वावरतात. 'पारंगता' (pāraṅgatā) या शब्दातील 'पार' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते, त्या निर्वाणाला प्राप्त करून, साक्षात करून स्थित असणारे, असा अर्थ आहे. 'आसवक्खयं' (āsavakkhayaṃ) म्हणजे अर्हत्त्व. या पाचव्या सुत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन करून गाथांमध्ये संसार आणि निर्वाण (वट्ट-विवट्ट) दोन्ही सांगितले आहे.

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. उपाध्यायसुत्तवर्णना (उपाध्याय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၆. ဆဋ္ဌေ မဓုရကဇာတောတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ. ဒိသာ စ မေ န ပက္ခာယန္တီတိ စတဿော ဒိသာ စ အနုဒိသာ စ မယှံ န ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ ဝဒတိ. ဓမ္မာ စ မံ နပ္ပဋိဘန္တီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာပိ မေ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမီတိ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသာမိ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ တဿ ကထံ သုတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေနေယျပုဂ္ဂလော အယ’’န္တိ တံ ကာရဏံ ဘဂဝတော အာရောစေတုံ ဥပသင်္ကမိ. အဝိပဿကဿ ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကုသလဓမ္မေ အဝိပဿန္တဿ, အနေသန္တဿ အဂဝေသန္တဿာတိ အတ္ထော. ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနန္တိ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ သတ္တတိံသဓမ္မာနံ.

५६. सहाव्या सुत्तात, 'मधुरकजातो' (madhurakajāto) म्हणजे शरीरात जडत्व निर्माण होणे. 'दिसा च मे न पक्खायन्ति' (disā ca me na pakkhāyantī) म्हणजे चारही मुख्य दिशा आणि उपदिशा मला स्पष्ट दिसत नाहीत, असे तो म्हणतो. 'धम्मा च मं नप्पटिभन्ति' (dhammā ca maṃ nappaṭibhantī) म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म देखील मला सुचत नाहीत (किंवा मनात स्पष्ट होत नाहीत). 'अनभिरतो च ब्रह्मचरियं चरामि' (anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi) म्हणजे विन्मुख (उत्कंठित) होऊन मी ब्रह्मचर्य वास जगत आहे. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (yena bhagavā tenupasaṅkami) म्हणजे त्याचे बोलणे ऐकून, 'हा भिक्खू बुद्धांद्वारे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) पुद्गल आहे' असा विचार करून, ती गोष्ट भगवंतांना सांगण्यासाठी तो त्यांच्याकडे गेला. 'अविपस्सकस्स कुसलानं धम्मानं' (avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे कुशल धर्मांचे विपश्यन न करणाऱ्या, शोध न घेणाऱ्या, वारंवार शोध न घेणाऱ्या, असा अर्थ आहे. 'बोधियपक्खियानं धम्मानं' (bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे सतिपट्ठान इत्यादी सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्मांचे.

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठाणसुत्तवर्णना (नित्य प्रत्यवेक्षण करण्याच्या स्थानांविषयीच्या सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၇. သတ္တမေ ဇရာဓမ္မောမှီတိ ဇရာသဘာဝေါ အမှိ. ဇရံ အနတီတောတိ ဇရံ အနတိက္ကန္တော, အန္တောဇရာယ ဧဝ စရာမိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မဿကောတိအာဒီသု ကမ္မံ မယှံ သကံ အတ္တနော သန္တကန္တိ ကမ္မဿကော အမှိ. ကမ္မဿ ဒါယာဒေါတိ ကမ္မဒါယာဒေါ, ကမ္မံ မယှံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တကန္တိ အတ္ထော. ကမ္မံ မယှံ ယောနိ ကာရဏန္တိ ကမ္မယောနိ. ကမ္မံ မယှံ ဗန္ဓူတိ ကမ္မဗန္ဓု, ကမ္မဉာတကောတိ အတ္ထော. ကမ္မံ မယှံ ပဋိသရဏံ ပတိဋ္ဌာတိ ကမ္မပဋိသရဏော. တဿ ဒါယာဒေါ ဘဝိဿာမီတိ တဿ ကမ္မဿ ဒါယာဒေါ တေန ဒိန္နဖလပဋိဂ္ဂါဟကော ဘဝိဿာမီတိ အတ္ထော. ယောဗ္ဗနမဒေါတိ ယောဗ္ဗနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နမဒေါ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတီတိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတိ. သံယောဇနာနိ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ သဗ္ဗသော ပဟီယန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ သတ္တ အနုသယာ ဝိဂတန္တာ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိဝဋုမာ [Pg.29] ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဣမေသု ပဉ္စသု လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ.

५७. सातव्या सुत्तात, 'जराधम्मोम्हि' (jarādhammomhi) म्हणजे मी जरा-स्वभावाचा (वृद्धत्वाच्या स्वभावाचा) आहे. 'जरं अनतीतो' (jaraṃ anatīto) म्हणजे जरेचे उल्लंघन न करू शकणारा, जरेच्या अधीन राहूनच वावरणारा. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'कम्मस्सको' (kammassako) इत्यादींमध्ये, कर्म हे माझे स्वतःचे धन आहे, म्हणून मी 'कम्मस्सको' (कर्म हेच स्वतःचे धन असणारा) आहे. 'कम्मस्स दायादो' (kammassa dāyādo) म्हणजे कम्माचा वारसदार (कम्मदयादो), कर्म हाच माझा वारसा (अधिकार) आहे, असा अर्थ आहे. कर्म हे माझे उत्पत्तीचे कारण आहे, म्हणून 'कम्मयोनि' (kammayoni). कर्म हा माझा बंधू आहे, म्हणून 'कम्मबन्धु' (kammabandhu), म्हणजेच कर्म हाच माझा नातेवाईक आहे, असा अर्थ आहे. कर्म हा माझा आश्रय, माझी प्रतिष्ठा आहे, म्हणून 'कम्मपटिसरणो' (kammapaṭisaraṇo). 'तस्स दायादो भविस्सामि' (tassa dāyādo bhavissāmi) म्हणजे त्या कर्माचा वारसदार होऊन, त्याने दिलेल्या फळाचा स्वीकार करणारा होईन, असा अर्थ आहे. 'योब्बनमदो' (yobbanamado) म्हणजे तारुण्याला अनुसरून उत्पन्न झालेली धुंदी (मद). उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'मग्गो सञ्जायति' (maggo sañjāyati) म्हणजे लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न होतो. 'संयोजनानि सब्बसो पहीयन्ति' (saṃyojanāni sabbaso pahīyanti) म्हणजे दहा संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात. 'अनुसया ब्यन्तीहोन्ति' (anusayā byantīhonti) म्हणजे सात अनुशय नष्ट होतात, मर्यादित होतात, समूळ नष्ट होतात. अशा प्रकारे, येथे खालील पाच स्थानांमध्ये विपश्यना सांगितली आहे, आणि या पाच स्थानांमध्ये लोकोत्तर मार्ग सांगितला आहे.

ဣဒါနိ ဂါထာဟိ ကူဋံ ဂဏှန္တော ဗျာဓိဓမ္မာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဉတွာ ဓမ္မံ နိရူပဓိန္တိ ဥပဓိရဟိတံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဉတွာ. သဗ္ဗေ မဒေ အဘိဘောသ္မီတိ သဗ္ဗေ ဣမေ တယောပိ မဒေ အဓိဘဝိံ, အတိက္ကမ္မ ဌိတောသ္မီတိ အတ္ထော. နေက္ခမ္မံ ဒဋ္ဌု ခေမတောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ခေမတော ဒိသွာ. တဿ မေ အဟု ဥဿာဟော, နိဗ္ဗာနံ အဘိပဿတောတိ တဿ မယှံ နိဗ္ဗာနံ အဘိပဿန္တဿ ဝါယာမော အဟောသိ. အနိဝတ္တိ ဘဝိဿာမီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇတော အနိဝတ္တိကော ဘဝိဿာမိ, ဗြဟ္မစရိယဝါသတော အနိဝတ္တိကော, သဗ္ဗညုတညာဏတော အနိဝတ္တိကော ဘဝိဿာမိ. ဗြဟ္မစရိယပရာယဏောတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယပရာယဏော. ဣမိနာ လောကုတ္တရော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ.

आता गाथांद्वारे कळस गाठताना 'व्याधिधम्मा' (byādhidhammā) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'ञत्वा धम्मं निरूपधिं' (ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ) म्हणजे उपाधिरहित अर्हत्त्वमार्गाला जाणून. 'सब्बे मदे अभिभोस्मि' (sabbe made abhibhosmi) म्हणजे मी या तिन्ही प्रकारच्या मदांवर मात केली आहे, त्यांचे उल्लंघन करून स्थित आहे, असा अर्थ आहे. 'नेक्खम्मं दिट्ठु खेमतो' (nekkhammaṃ daṭṭhu khemato) म्हणजे प्रव्रज्येला (संन्यासाला) क्षेम (भयरहित) पाहून. 'तस्स मे अहु उस्साहो, निब्बानं अभिस्सतो' (tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato) म्हणजे त्या निर्वाणाचे दर्शन घेणाऱ्या माझ्यामध्ये उत्साह (प्रयत्न) निर्माण झाला. 'अनिवत्ती भविस्सामि' (anivatti bhavissāmi) म्हणजे मी प्रव्रज्येपासून मागे न फिरणारा होईन, ब्रह्मचर्य वासापासून मागे न फिरणारा होईन, सर्वज्ञता-ज्ञानापासून मागे न फिरणारा होईन. 'ब्रह्मचरियपरायणो' (brahmacariyaparāyaṇo) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य हेच ज्याचे परम ध्येय आहे. याद्वारे लोकोत्तर अष्टांगिक मार्ग सांगितला आहे. हे सातवे सुत्त समाप्त झाले.

၈. လိစ္ဆဝိကုမာရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. लिच्छविकुमारकसुत्तवर्णना (लिच्छवि कुमार सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၈. အဋ္ဌမေ သဇ္ဇာနိ ဓနူနီတိ သဇိယာနိ အာရောပိတဓနူနိ. အဒ္ဒသူတိ အဒ္ဒသံသု. ဘဝိဿန္တိ ဝဇ္ဇီတိ ဝဍ္ဎိဿန္တိ ဝဇ္ဇိရာဇာနော. အပါနုဘာတိ အဝဍ္ဎိနိဿိတာ မာနထဒ္ဓါ. ပစ္ဆာလိယံ ခိပန္တီတိ ပစ္ဆတော ဂန္တွာ ပိဋ္ဌိံ ပါဒေန ပဟရန္တိ. ရဋ္ဌိကဿာတိအာဒီသု ရဋ္ဌံ ဘုဉ္ဇတီတိ ရဋ္ဌိကော. ပိတရာ ဒတ္တံ သာပတေယျံ ဘုဉ္ဇတီတိ ပေတ္တနိကော. သေနာယ ပတိ ဇေဋ္ဌကောတိ သေနာပတိကော. ဂါမဂါမဏိကဿာတိ ဂါမာနံ ဂါမဏိကဿ, ဂါမသာမိကဿာတိ အတ္ထော. ပူဂဂါမဏိကဿာတိ ဂဏဇေဋ္ဌကဿ. ကုလေသူတိ တေသု တေသု ကုလေသု. ပစ္စေကာဓိပစ္စံ ကာရေန္တီတိ ပစ္စေကံ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနံ ကာရေန္တိ. ကလျာဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တီတိ သုန္ဒရေန စိတ္တေန အနုဂ္ဂဏှန္တိ. ခေတ္တကမ္မန္တသာမန္တသဗျောဟာရေတိ ယေ စ အတ္တနော ခေတ္တကမ္မန္တာနံ သာမန္တာ အနန္တရက္ခေတ္တသာမိနော, တေ စ ရဇ္ဇုဒဏ္ဍေဟိ ဘူမိပ္ပမာဏဂ္ဂါဟကေ သဗ္ဗောဟာရေ စ. ဗလိပဋိဂ္ဂါဟိကာ ဒေဝတာတိ ကုလပ္ပဝေဏိယာ အာဂတာ အာရက္ခဒေဝတာ. သက္ကရောတီတိ တာ ဒေဝတာ အဂ္ဂယာဂုဘတ္တာဒီဟိ သက္ကရောတိ.

५८. आठव्या सुत्तात, 'सज्जानि धनूनि' (sajjāni dhanūni) म्हणजे सज्ज केलेले, दोरी चढवलेले धनुष्य. 'अद्दसुं' (addasū) म्हणजे पाहिले. 'भविस्सन्ति वज्जी' (bhavissanti vajjī) म्हणजे वज्जी राजे वृद्धी पावतील. 'अपानुभा' (apānubhā) म्हणजे वृद्धी न होणाऱ्या गोष्टींवर अवलंबून असणारे, गर्वाने ताठरलेले. 'पच्छालियं खिपन्ति' (pacchāliyaṃ khipanti) म्हणजे पाठीमागून जाऊन पाठीवर पायाने प्रहार करतात. 'रट्ठिकस्स' (raṭṭhikassā) इत्यादींमध्ये, जो राष्ट्राचा उपभोग घेतो तो 'रट्ठिको' (रट्ठिक). वडिलांनी दिलेली संपत्ती उपभोगणारा तो 'पेत्तनिको' (पेत्तनिक). सेनेचा पती (प्रमुख) किंवा ज्येष्ठ तो 'सेनापतिको' (सेनापती). 'गामगामणिकस्स' (gāmagāmaṇikassa) म्हणजे गावाचा प्रमुख, गावाचा स्वामी, असा अर्थ आहे. 'पूगगामणिकस्स' (pūgagāmaṇikassa) म्हणजे गणाचा प्रमुख (गणज्येष्ठ). 'कुलेसु' (kulesu) म्हणजे त्या त्या कुळांमध्ये. 'पच्चेकाधिपच्चं कारेन्ति' (paccekādhipaccaṃ kārenti) म्हणजे प्रत्येकाला स्वतंत्र प्रमुखपद देतात. 'कल्याणेन मनसा अनुकम्पन्ति' (kalyāṇena manasā anukampanti) म्हणजे चांगल्या मनाने (कल्याणाच्या भावनेने) अनुग्रह करतात. 'खेत्तकम्मन्तसामन्तसव्योहारे' (khettakammantasāmantasabyohāre) म्हणजे जे आपल्या शेतकामाच्या शेजारी राहणारे शेतमालक आहेत ते, आणि दोरी व काठीने जमिनीची मोजणी करणारे व न्यायनिवाडा करणारे अधिकारी. 'बलिपटिग्गाहिका देवता' (balipaṭiggāhikā devatā) म्हणजे कुळपरंपरेने चालत आलेल्या कुलदेवता (रक्षक देवता). 'सक्करोति' (sakkaroti) म्हणजे त्या देवतांचा अग्र-पेज (यागु) आणि अग्र-भात इत्यादींनी आदर-सत्कार करतो.

ကိစ္စကရောတိ ဥပ္ပန္နာနံ ကိစ္စာနံ ကာရကော. ယေ စဿ အနုဇီဝိနောတိ ယေ စ ဧတံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တိ. ဥဘိန္နဉ္စေဝ အတ္ထာယာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဟိတတ္ထာယ ပဋိပန္နော ဟောတီတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗပေတာနန္တိ ပရလောကဂတာနံ. ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ဇီဝတန္တိ ယေ စ ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ [Pg.30] ဇီဝန္တိ. ဣတိ ပဒဒွယေနာပိ အတီတပစ္စုပ္ပန္နေ ဉာတယော ဒဿေတိ. ဝိတ္တိသဉ္ဇနနောတိ တုဋ္ဌိဇနနော. ဃရမာဝသန္တိ ဃရာဝါသံ ဝသန္တော. ပုဇ္ဇော ဟောတိ ပသံသိယောတိ ပူဇေတဗ္ဗော စ ပသံသိတဗ္ဗော စ ဟောတီတိ.

'किच्चकरो' (kiccakaro) म्हणजे उद्भवलेल्या कर्तव्यांचे पालन करणारा. 'ये चस्स अनुजीविनो' (ye cassa anujīvini) म्हणजे जे या कुळाचा आश्रय घेऊन जगतात. 'उभिन्नञ्चेव अत्थाय' (ubhinnañceva atthāya) म्हणजे दोन्ही पक्षांच्या (भूतकाळ आणि वर्तमानकाळातील नातेवाईकांच्या) कल्याणासाठी प्रवृत्त असणारा, असा अर्थ आहे. 'पुब्बपेतानं' (pubbapetānaṃ) म्हणजे परलोकात गेलेल्यांच्या. 'दिट्ठे धम्मे च जीवतं' (diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ) म्हणजे जे या प्रत्यक्ष जीवनात (वर्तमानकाळात) जगत आहेत. अशा प्रकारे, या दोन्ही पदांद्वारे भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील नातेवाईक दर्शवले आहेत. 'वित्तिसञ्जननो' (vittisañjanano) म्हणजे आनंद निर्माण करणारा. 'घरमावसन्ति' (gharamāvasanti) म्हणजे गृहस्थाश्रमात राहणारा. 'पुज्जो होति पसंसियो' (pujjo hoti pasaṃsiyo) म्हणजे पूजनीय आणि प्रशंसनीय असणारा.

၉-၁၀. ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

९-१०. वुड्ढपब्बजितसुत्तद्वयवर्णना (वृद्धपप्रव्रजित सुत्तद्वयाचे स्पष्टीकरण)

၅၉-၆၀. နဝမေ နိပုဏောတိ သဏှော သုခုမကာရဏညူ. အာကပ္ပသမ္ပန္နောတိ သမဏာကပ္ပေန သမ္ပန္နော. ဒသမေ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီတိ ဒိန္နောဝါဒံ ပဒက္ခိဏတော ဂဏှန္တော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

५९-६०. नवव्या सुत्तात, 'निपुणो' (nipuṇo) म्हणजे सूक्ष्म, सूक्ष्म कारणांना जाणणारा. 'आकप्पसम्पन्नो' (ākappasampanno) म्हणजे श्रमण-वेषाने (श्रमणाच्या आचरणाने) युक्त असणारा. दहाव्या सुत्तात, 'पदक्खिणग्गाही' (padakkhiṇaggāhī) म्हणजे दिलेल्या उपदेशाला आदराने ग्रहण करणारा. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

နီဝရဏဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

नीवरणवग्गो पठमो (पहिला नीवरण वर्ग समाप्त).

(၇) ၂. သညာဝဂ္ဂေါ

(७) २. सञ्ञावग्गो (संज्ञा वर्ग)

၁-၂. သညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

१-२. सञ्ञासुत्तद्वयवर्णना (संज्ञा सुत्तद्वयाचे स्पष्टीकरण)

၆၁-၆၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ မဟပ္ဖလာတိ ဝိပါကဖလေန မဟပ္ဖလာ. ဝိပါကာနိသံသေနေဝ မဟာနိသံသာ. အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာတိ သဗ္ဗသ္မိံ တေဓာတုသန္နိဝေသေ လောကေ ဥက္ကဏ္ဌိတဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

६१-६२. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात: 'महप्फला' म्हणजे विपाकरूपी फळाने महान फळ देणारे. विपाकाच्या लाभानेच (आनिसंसानेच) महान लाभ देणारे. 'अमतोगधा' म्हणजे निर्वाणरूपी प्रतिष्ठा असणारे. 'सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञा' म्हणजे संपूर्ण त्रिधातूंच्या जगात विरक्त झालेल्या (भिक्खूच्या मनात) उत्पन्न होणारी संज्ञा. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၃-၄. ဝဍ္ဎသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

३-४. वड्ढसुत्तद्वयवण्णना (दोन वड्ढ सुत्तांचे वर्णन)

၆၃-၆၄. တတိယေ ဝရာဒါယီတိ ဥတ္တမဿ ဝရဿ အာဒါယကော. သေသမေတ္ထ စတုတ္ထေ စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

६३-६४. तिसऱ्या सुत्तात: 'वरादायी' म्हणजे उत्तम गुणांचे (वरांचे) ग्रहण करणारा. येथे उर्वरित भाग आणि चौथ्या सुत्तातील भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

၅. သာကစ္ဆသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. साकच्छसुत्तवण्णना (साकच्छ सुत्ताचे वर्णन)

၆၅. ပဉ္စမေ အလံသာကစ္ဆောတိ သာကစ္ဆာယ ယုတ္တော. အာဂတံ ပဉှန္တိ ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ. ဗျာကတ္တာ ဟောတီတိ ဝိဿဇ္ဇိတာ ဟောတိ.

६५. पाचव्या सुत्तात: 'अलंसाकच्छो' म्हणजे चर्चेसाठी (साकच्छेसाठी) योग्य असलेला. 'आगतं पण्हं' म्हणजे विचारलेला प्रश्न. 'ब्याकत्ता होति' म्हणजे उत्तर देणारा होतो.

၆. သာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. साजीवसुत्तवण्णना (साजीव सुत्ताचे वर्णन)

၆၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.31] အလံသာဇီဝေါတိ သာဇီဝါယ ယုတ္တော. သာဇီဝေါတိ ပဉှပုစ္ဆနဉ္စေဝ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဉ္စ. သဗ္ဗေပိ ဟိ သဗြဟ္မစာရိနော ပဉှံ ဥပဇီဝန္တိ, တေနေတံ ပဉှပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနံ သမာနာဇီဝတာယ သာဇီဝေါတိ ဝုတ္တံ. ကတံ ပဉှန္တိ အဘိသင်္ခတံ ပဉှံ.

६६. सहाव्या सुत्तात: 'अलंसाजीवो' म्हणजे उपजीविकेसाठी योग्य असलेला. 'साजीवो' म्हणजे प्रश्न विचारणे आणि प्रश्नाचे उत्तर देणे. कारण सर्वच सब्रह्मचारी प्रश्नावर अवलंबून उपजीविका करतात, म्हणून या प्रश्न विचारण्याला आणि उत्तर देण्याला समान आजीविका असल्यामुळे 'साजीव' असे म्हटले आहे. 'कतं पण्हं' म्हणजे तयार केलेला (अभिसंखत) प्रश्न.

၇-၁၀. ပဌမဣဒ္ဓိပါဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-१०. पठमइद्धिपादसुत्तादिवण्णना (पहिल्या इद्धिपाद सुत्तादींचे वर्णन)

၆၇-၇၀. သတ္တမေ ဥဿောဠှီတိ အဓိမတ္တဝီရိယံ. အဋ္ဌမေ အတ္တနော ဗောဓိမဏ္ဍေ ပဋိဝိဒ္ဓေ အာဂမနဣဒ္ဓိပါဒေ ကထေတွာ ဥပရိ အတ္တနောဝ ဆ အဘိညာ ကထေသီတိ. နဝမဒသမေသု ဝိပဿနာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

६७-७०. सातव्या सुत्तात: 'उस्सोळ्ही' म्हणजे अत्यंत तीव्र वीर्य (प्रयत्न). आठव्या सुत्तात: आपल्या बोधिमंडळावर (बोधीवृक्षाखाली) साक्षात्कृत केलेल्या कारणीभूत इद्धिपादांविषयी सांगून, त्यानंतर स्वतःच्याच सहा अभिज्ञांविषयी सांगितले. नवव्या आणि दहाव्या सुत्तात विपश्यनेचे वर्णन केले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

သညာဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

सञ्ञावग्गो दुतियो (दुसरा संज्ञा वर्ग समाप्त).

(၈) ၃. ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂေါ

(८) ३. योधाजीववग्गो (योधाजीव वर्ग)

၁. ပဌမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना (पहिल्या चेतोविमुत्तिफल सुत्ताचे वर्णन)

၇၁. တတိယဿ ပဌမေ ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဣဒါနိ ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထံ ဣဒံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယတော ခေါတိ ယဒါ ခေါ. ဥက္ခိတ္တပလိဃောတိ အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ အပနေတွာ ဌိတော. သံကိဏ္ဏပရိခေါတိ သံသာရပရိခံ သံကိရိတွာ ဝိနာသေတွာ ဌိတော. အဗ္ဗူဠှေသိကောတိ တဏှာသင်္ခါတံ ဧသိကာထမ္ဘံ အဗ္ဗုယှ လုဉ္စိတွာ ဌိတော. နိရဂ္ဂဠောတိ နီဝရဏကဝါဋံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဌိတော. ပန္နဒ္ဓဇော ပန္နဘာရောတိ မာနဒ္ဓဇဉ္စ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရကိလေသဘာရဉ္စ ပါတေတွာ ဩတာရေတွာ ဌိတော. ဝိသံယုတ္တောတိ ဝဋ္ဋေန ဝိသံယုတ္တော. သေသံ ပါဠိနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ မဂ္ဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ နိရောဓသယနဝရဂတဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရတော ခီဏာသဝဿ ကာလော ဒဿိတော.

७१. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात: 'यतो खो, भिक्खवे' हे वचन खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच वियश्यना वाढवून अरहंतपद प्राप्त झालेल्या भिक्खूच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी सुरू केले आहे. त्यामध्ये 'यतो खो' म्हणजे 'ज्या वेळी'. 'उक्खित्तपलिघो' म्हणजे अविद्यारूपी अडसर (पलिघ) उचलून दूर करून राहिलेला. 'संकिण्णपरिखो' म्हणजे संसाररूपी खंदक (परिखा) नष्ट करून राहिलेला. 'अब्बूळ्हेसिको' म्हणजे तृष्णारूपी खांब उपटून टाकून राहिलेला. 'निरग्गळो' म्हणजे नीवरणरूपी दरवाजा उघडून राहिलेला. 'पन्नद्धजो पन्नभारो' म्हणजे मानरूपी ध्वज आणि स्कंध-अभिसंस्कार-क्लेशरूपी भार खाली उतरवून राहिलेला. 'विसंयुत्तो' म्हणजे संसाराशी (वट्टाशी) असंयुक्त असलेला. उर्वरित भाग पाळीच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. एवढ्या उपदेशाने भगवंतांनी मार्गाने क्लेशांचा क्षय करून, निरोधरूपी श्रेष्ठ शय्येवर गेलेल्या, निर्वाणाला आलंबन करून फलसमापत्तीमध्ये लीन होऊन विहरणाऱ्या क्षीणासवाचा (अरहंताचा) काळ दर्शविला आहे.

ယထာ ဟိ ဒွေ နဂရာနိ ဧကံ စောရနဂရံ ဧကံ ခေမနဂရံ. အထ ဧကဿ မဟာယောဓဿ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘ယာဝိမံ စောရနဂရံ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ခေမနဂရံ ဘယတော [Pg.32] န မုစ္စတိ, စောရနဂရံ အနဂရံ ကရိဿာမီ’’တိ သန္နာဟံ ကတွာ ခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ စောရနဂရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကာထမ္ဘေ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိတွာ သဒ္ဓိံ ဒွါရဗာဟာဟိ ကဝါဋံ ဘိန္ဒိတွာ ပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဘိန္ဒိတွာ ပရိခံ ဝိကိရိတွာ နဂရသောဘတ္ထာယ ဥဿိတေ ဓဇေ ပါတေတွာ နဂရံ အဂ္ဂိနာ ဈာပေတွာ ခေမနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတော သုရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ. ဧဝံ စောရနဂရံ ဝိယ သက္ကာယော, ခေမနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, မဟာယောဓော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တဿေဝံ ဟောတိ – ‘‘ယာဝ သက္ကာယဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋတိ, တာဝ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏာအဋ္ဌနဝုတိရောဂပဉ္စဝီသတိမဟာဘယေဟိ ပရိမုစ္စနံ နတ္ထီ’’တိ. သော မဟာယောဓော သန္နာဟံ ဝိယ သီလသန္နာဟံ ကတွာ ပညာခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ခဂ္ဂေန ဧသိကာထမ္ဘေ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှေသိကံ လုဉ္စိတွာ, သော ယောဓော သဒွါရဗာဟကံ နဂရကဝါဋံ ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနအဂ္ဂဠံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ, သော ယောဓော ပလိဃံ ဝိယ အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ, သော ယောဓော ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိခံ ဝိယ ကမ္မာဘိသင်္ခါရံ ဘိန္ဒန္တော ဇာတိသံသာရပရိခံ ဝိကိရိတွာ, သော ယောဓော နဂရံ သောဘတ္ထာယ ဥဿာပိတဒ္ဓဇေ ဝိယ မာနဒ္ဓဇေ ပါတေတွာ သက္ကာယနဂရံ ဈာပေတွာ, သော ယောဓော ခေမနဂရေ ဥပရိပါသာဒေ သုဘောဇနံ ဝိယ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတွာ အမတံ နိရောဓာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ အနုဘဝမာနော ကာလံ ဝီတိနာမေတိ.

जसे की दोन शहरे असतात - एक चोरांचे शहर आणि एक सुरक्षित शहर. तेव्हा एका महायोद्ध्याच्या मनात असा विचार येईल - "जोपर्यंत हे चोरांचे शहर अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत सुरक्षित शहर भयापासून मुक्त होणार नाही. मी चोरांचे शहर नष्ट करीन." असे विचार करून चिलखत चढवून, तलवार हातात घेऊन, चोरांच्या शहराकडे जाऊन, शहराच्या दरवाजावर उभारलेले तोरणस्तंभ तलवारीने तोडून, दरवाजाच्या चौकटीसह कवाडे फोडून, अडसर उचलून, तटबंदी फोडून, खंदक विस्कळीत करून, शहराच्या शोभेसाठी उभारलेले ध्वज पाडून, शहराला आग लावून, सुरक्षित शहरात प्रवेश करून, प्रासादावर चढून, नातेवाईकांच्या समूहाने वेढलेला होऊन स्वादिष्ट भोजनाचा आस्वाद घेतो. याचप्रमाणे, चोरांच्या शहरासारखा 'सक्काय' (पंच उपादानस्कंध) आहे, सुरक्षित शहरासारखे 'निर्वाण' आहे, महायोद्ध्यासारखा 'योगावचर' आहे. त्याच्या मनात असा विचार येतो - "जोपर्यंत सक्कायरूपी संसारचक्र फिरत आहे, तोपर्यंत बत्तीस प्रकारच्या यातना, अठ्ठ्याण्णव रोग आणि पंचवीस महाभयांपासून सुटका नाही." तो महायोद्धा चिलखताप्रमाणे शीलरूपी चिलखत चढवून, प्रज्ञारूपी तलवार हातात घेऊन, तलवारीने तोरणस्तंभ तोडल्याप्रमाणे अरहंतमार्गाने तृष्णारूपी खांब उपटून टाकतो; तो योद्धा चौकटीसह शहराचे कवाड उघडल्याप्रमाणे पाच ओराम्भागिय संयोजनरूपी अडसर उघडून टाकतो; तो योद्धा अडसर उचलल्याप्रमाणे अविद्यारूपी अडसर उचलून टाकतो; तो योद्धा तटबंदी फोडल्याप्रमाणे आणि खंदक नष्ट केल्याप्रमाणे कर्माभिसंस्कारांना नष्ट करत जन्म-संसाररूपी खंदक विस्कळीत करतो; तो योद्धा शहराच्या शोभेसाठी उभारलेले ध्वज पाडल्याप्रमाणे मानरूपी ध्वज पाडून सक्कायरूपी शहर जाळून टाकतो; आणि तो योद्धा सुरक्षित शहरात प्रासादावर स्वादिष्ट भोजनाचा आस्वाद घेतल्याप्रमाणे क्लेशपरिनिर्वाणरूपी शहरात प्रवेश करून, अमरण (अमृत) निरोधाला आलंबन करून फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत काळ व्यतीत करतो.

၂. ဒုတိယစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियचेतोविमुत्तिफलसुत्तवण्णना (दुसऱ्या चेतोविमुत्तिफल सुत्ताचे वर्णन)

၇၂. ဒုတိယေ အနိစ္စသညာတိ ခန္ဓပဉ္စကံ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ယဒနိစ္စံ, တံ ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ ယံ ဒုက္ခံ, တံ အဝသဝတ္တနာကာရေန အနတ္တာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမေသု ပန ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဝိပဿနာဖလံ နာမ ကထိတန္တိ.

७२. दुसऱ्या सुत्तात: 'अनिच्चसञ्ञा' म्हणजे पाच स्कंध उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या (अभावाच्या) स्वरूपात 'अनित्य' आहेत, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'अनिच्चे दुक्खसञ्ञा' म्हणजे जे अनित्य आहे, ते पीडा देण्याच्या स्वरूपात 'दुःख' आहे, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'दुक्खे Unattasञ्ञा' म्हणजे जे दुःख आहे, ते आपल्या नियंत्रणात नसण्याच्या स्वरूपात 'अनात्म' (अनत्ता) आहे, अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. या दोन्ही सुत्तांमध्ये विपश्यनेचे फल सांगितले आहे.

၃. ပဌမဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. पठमधम्मविहारीसुत्तवण्णना (पहिल्या धम्मविहारी सुत्ताचे वर्णन)

၇၃. တတိယေ ဒိဝသံ အတိနာမေတီတိ ဒိဝသံ အတိက္ကာမေတိ. ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနန္တိ ဧကီဘာဝံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ဒေသေတီတိ ကထေတိ ပကာသေတိ. ဓမ္မပညတ္တိယာတိ [Pg.33] ဓမ္မဿ ပညာပနာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတီတိ နဝင်္ဂဝသေန စတုသစ္စဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ ဝဠဉ္ဇေတိ ကထေတိ. န ရိဉ္စတိ ပဋိသလ္လာနန္တိ ဧကီဘာဝံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. အနုယုဉ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ စိတ္တသမာဓိံ အာသေဝတိ ဘာဝေတိ, သမထကမ္မဋ္ဌာနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဟောတိ.

७३. तिसऱ्या सुत्तात: 'दिवसं अतिनामेति' म्हणजे दिवस घालवतो. 'रिञ्चति पटिसल्लानं' म्हणजे एकांतवासाचा त्याग करतो. 'देसेति' म्हणजे सांगतो, प्रकाशित करतो. 'धम्मपञ्ञत्तिया' म्हणजे धर्माच्या प्रज्ञापनेसाठी (इतरांना धर्म समजावण्यासाठी). 'धम्मं परियापुणाति' म्हणजे नऊ अंगांच्या रूपाने चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा अभ्यास करतो, त्याचा उपयोग करतो, तो सांगतो. 'न रिञ्चति पटिसल्लानं' म्हणजे एकांतवासाचा त्याग करत नाही. 'अनुयुञ्जति अज्झत्तं चेतोसमथं' म्हणजे स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तसमाधीचा अभ्यास करतो, ती वाढवतो; समथ कम्मट्ठानामध्ये पूर्णपणे मग्न असतो.

ဟိတေသိနာတိ ဟိတံ ဧသန္တေန. အနုကမ္ပကေနာတိ အနုကမ္ပမာနေန. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ အနုကမ္ပံ စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ပဋိစ္စာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကတံ ဝေါ တံ မယာတိ တံ မယာ ဣမေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ဒေသေန္တေန တုမှာကံ ကတံ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ အနုကမ္ပကဿ သတ္ထု ကိစ္စံ ယဒိဒံ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာ, ဣတော ပရံ ပန ပဋိပတ္တိ နာမ သာဝကာနံ ကိစ္စံ. တေနာဟ – ဧတာနိ ဘိက္ခု ရုက္ခမူလာနိ…ပေ… အမှာကံ အနုသာသနီတိ. တတ္ထ စ ရုက္ခမူလာနီတိ ဣမိနာ ရုက္ခမူလသေနာသနံ ဒဿေတိ. သုညာဂါရာနီတိ ဣမိနာ ဇနဝိဝိတ္တဋ္ဌာနံ. ဥဘယေနာပိ စ ယောဂါနုရူပံ သေနာသနမာစိက္ခတိ, ဒါယဇ္ဇံ နိယျာတေတိ. ဈာယထာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏာနိ, လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စ အနိစ္စာဒိတော ခန္ဓာယတနာဒီနိ ဥပနိဇ္ဈာယထ, သမထဉ္စ ဝိပဿနဉ္စ ဝဍ္ဎေထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မာ ပမာဒတ္ထာတိ မာ ပမဇ္ဇိတ္ထ. မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာတိ ယေ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဒဟရကာလေ အာရောဂျကာလေ သတ္တသပ္ပာယာဒိသမ္ပတ္တိကာလေ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝကာလေ စ ယောနိသောမနသိကာရဝိရဟိတာ ရတ္တိန္ဒိဝံ မင်္ကုလဘတ္တာ ဟုတွာ သေယျသုခမိဒ္ဓသုခမနုယုတ္တာ ပမဇ္ဇန္တိ, တေ ပစ္ဆာ ဇရာကာလေ ရောဂကာလေ မရဏကာလေ ဝိပတ္တိကာလေ သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ စ တံ ပုဗ္ဗေ ပမာဒဝိဟာရံ အနုဿရန္တာ သပ္ပဋိသန္ဓိကာလကိရိယဉ္စ ဘာရိယံ သမ္ပဿမာနာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟောန္တိ. တုမှေ ပန တာဒိသာ မာ အဟုဝတ္ထာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာ’’တိ. အယံ ဝေါ အမှာကံ အနုသာသနီတိ အယံ အမှာကံ သန္တိကာ ‘‘ဈာယထ မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ တုမှာကံ အနုသာသနီ, ဩဝါဒေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘हितैषी’ (हितेसिना) म्हणजे हित शोधणारे. ‘अनुकंपक’ (अनुकम्पकेन) म्हणजे अनुकंपा (दया) करणारे. ‘अनुकंपेचा आश्रय घेऊन’ (अनुकम्पं उपादाय) म्हणजे चित्ताने अनुकंपा ग्रहण करून, तिला अनुसरून असेही म्हटले आहे. ‘ते मी तुमच्यासाठी केले आहे’ (कतं वो तं मया) म्हणजे या पाच पुद्गलांना (व्यक्तींना) उपदेश करणाऱ्या माझ्याद्वारे तुमच्यासाठी ते (कर्तव्य) केले गेले आहे. कारण अनुकंपक शास्त्यांचे (गुरूंचे) कर्तव्य एवढेच आहे, जे की यथार्थ (अविपरीत) धम्मदेशना करणे होय. यापुढील जी ‘प्रतिपत्ती’ (साधना/आचरण) आहे, ते श्रावकांचे कर्तव्य आहे. म्हणूनच त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे – ‘हे भिक्खू, ही वृक्षमूले आहेत... ही आमची अनुशासणी (उपदेश) आहे.’ तेथे ‘वृक्षमूले’ (रुक्खमूलानि) या शब्दाने वृक्षमूल रूपी सेनासन (राहण्याचे ठिकाण) दर्शविले आहे. ‘शून्यागार’ (सुञ्ञागारानि) या शब्दाने लोकांपासून विविक्त (एकांत) स्थान दर्शविले आहे. आणि दोन्ही शब्दांद्वारे योगाला (ध्यानाला) अनुकूल असे सेनासन सांगितले आहे, आणि (धम्माचा) वारसा सुपूर्द केला आहे. ‘ध्यान करा’ (झायथ) म्हणजे आलंबन-उपनिव्यानाने अडतीस आलंबनांचे, आणि लक्षण-उपनिव्यानाने अनित्यता इत्यादी प्रकारे स्कंध, आयतन इत्यादींचे ध्यान करा; समथ आणि विपश्यना वाढवा, असा अर्थ अभिप्रेत आहे. ‘प्रमाद करू नका’ (मा पमादत्थ) म्हणजे आळस करू नका. ‘नंतर पश्चात्ताप करणारे होऊ नका’ (मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थ) कारण जे पूर्वी तरुण वयात, निरोगी असताना, अनुकूल अन्न इत्यादींच्या प्राप्तीकाळात आणि शास्त्यांच्या संमुख असताना योनिशो मनसिकाराने रहित होऊन, रात्रंदिवस ढेकणांचे अन्न बनून (म्हणजे आळसात पडून), शय्यासुख आणि निद्रासुखात मग्न राहून प्रमाद करतात; ते नंतर वृद्धपकाळात, आजारपणात, मृत्यूसमयी, विपत्तीच्या काळात आणि शास्त्यांच्या परिनिर्वाण समयी पूर्वीच्या त्या प्रमादविहाराचे स्मरण करून आणि पुनर्जन्म देणाऱ्या कठीण मरणाला पाहून पश्चात्तापग्रस्त होतात. परंतु तुम्ही तसे होऊ नका, हा अर्थ दर्शविताना त्यांनी म्हटले आहे – ‘नंतर पश्चात्ताप करणारे होऊ नका.’ ‘ही आमची तुमच्यासाठी अनुशासणी आहे’ (अयं वो अम्हाकं अनुसासनी) म्हणजे आमच्याकडून मिळालेली ‘ध्यान करा, प्रमाद करू नका’ ही तुमची अनुशासणी (अनुशासन) आहे, उपदेश आहे, असा अर्थ आहे.

၄. ဒုတိယဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. द्वितीय धम्मविहारी सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၇၄. စတုတ္ထေ ဥတ္တရိ စဿ ပညာယ အတ္ထံ နပ္ပဇာနာတီတိ တတော ပရိယတ္တိတော ဥတ္တရိ တဿ ဓမ္မဿ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ အတ္ထံ နပ္ပဇာနာတိ[Pg.34], စတ္တာရိ သစ္စာနိ န ပဿတိ နပ္ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဗဟုဿုတဘိက္ခု ဝိပဿနာကမ္မိကော သောတာပန္နော သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ ခီဏာသဝေါတိ ဆ ဇနာ ဓမ္မဝိဟာရိနော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

७४. चौथ्या सुत्तात, ‘आणि तो प्रज्ञेने पुढील अर्थ जाणत नाही’ (उत्तरी चस्स पञ्ञay अत्थं नप्पजानाति) म्हणजे त्या परियत्तीपेक्षा (पठणापेक्षा) पुढे, विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने त्या धम्माचा अर्थ जाणत नाही, चार आर्यसत्यांना पाहत नाही आणि त्यांचा वेध घेत नाही (प्रतिवेध करत नाही), असा अर्थ आहे. उर्वरित भागांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे या दोन्ही सुत्तांमध्ये, बहुश्रुत भिक्खू, विपश्यना-साधक (विपस्सना कम्मिक), स्रोतापन्न, सकदागामी, अनागामी आणि क्षीणासव (अर्हत) – हे सहा प्रकारचे लोक ‘धम्मविहारी’ (धम्मात विहार करणारे) म्हणून ओळखले जावेत.

၅. ပဌမယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. प्रथम योधाजीव सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၇၅. ပဉ္စမေ ယောဓာဇီဝါတိ ယုဒ္ဓူပဇီဝိနော. ရဇဂ္ဂန္တိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ပါဒပ္ပဟာရဘိန္နာယ ဘူမိယာ ဥဂ္ဂတံ ရဇက္ခန္ဓံ. န သန္ထမ္ဘတီတိ သန္ထမ္ဘိတွာ ဌာတုံ န သက္ကောတိ. သဟတိ ရဇဂ္ဂန္တိ ရဇက္ခန္ဓံ ဒိသွာပိ အဓိဝါသေတိ. ဓဇဂ္ဂန္တိ ဟတ္ထိအဿဒီနံ ပိဋ္ဌေသု ဝါ ရထေသု ဝါ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ အဂ္ဂံ. ဥဿာရဏန္တိ ဟတ္ထိအဿရထာနဉ္စေဝ ဗလကာယဿ စ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒံ. သမ္ပဟာရေတိ သမာဂတေ အပ္ပမတ္တကေပိ ပဟာရေ. ဟညတီတိ ဝိဟညတိ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဝိပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ပကတိဘာဝံ ဇဟတိ. သဟတိ သမ္ပဟာရန္တိ ဒွေ တယော ပဟာရေ ပတွာပိ သဟတိ အဓိဝါသေတိ. တမေဝ သင်္ဂါမသီသန္တိ တံယေဝ ဇယက္ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ. အဇ္ဈာဝသတီတိ သတ္တာဟမတ္တံ အဘိဘဝိတွာ အာဝသတိ. ကိံ ကာရဏာ? လဒ္ဓပဟာရာနံ ပဟာရဇဂ္ဂနတ္ထဉ္စေဝ ကတကမ္မာနံ ဝိသေသံ ဉတွာ ဌာနန္တရဒါနတ္ထဉ္စ ဣဿရိယသုခါနုဘဝနတ္ထဉ္စ.

७५. पाचव्या सुत्तात, ‘योधाजीव’ (योधाजीवा) म्हणजे युद्धावर उपजीविका करणारे (योद्धे). ‘रजग्ग’ म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींच्या टापांच्या प्रहाराने छिन्नभिन्न झालेल्या जमिनीवरून उडालेला धुळीचा लोळ (धुळीचा समूह). ‘थांबू शकत नाही’ (न सन्थम्भति) म्हणजे स्थिर राहून उभे राहण्यास असमर्थ असणे. ‘धुळीचा सामना करतो’ (सहति रजग्गं) म्हणजे धुळीचा लोळ पाहूनही तो सहन करतो. ‘ध्वजाग्र’ (धजग्गं) म्हणजे हत्ती, घोडे यांच्या पाठीवर किंवा रथांवर उभारलेल्या ध्वजांचे टोक. ‘उस्सारण’ (उस्सारणं) म्हणजे हत्ती, घोडे, रथ आणि सैनिकांचा मोठा आणि प्रचंड आवाज. ‘संपहार’ (सम्पहारेति) म्हणजे युद्धात समोरासमोर आलेले थोडेसे प्रहार. ‘हणला जातो’ (हञ्ञति) म्हणजे व्याकुळ होतो, क्लेशाप्रत पोहोचतो. ‘व्यापन्न होतो’ (ब्यापज्जति) म्हणजे संकटात पडतो, आपला मूळ स्वभाव सोडतो. ‘प्रहार सहन करतो’ (सहति सम्पहारं) म्हणजे दोन-तीन प्रहार झाले तरी ते सहन करतो. ‘त्याच रणांगणावर’ (तमेव सङ्गामसीसं) म्हणजे त्याच विजय मिळवण्याच्या छावणीच्या ठिकाणी. ‘अधिवास करतो’ (अज्झावसति) म्हणजे सुमारे सात दिवस त्यावर नियंत्रण ठेवून राहतो. कोणत्या कारणाने? प्रहार झेललेल्या सैनिकांच्या जखमांची काळजी घेण्यासाठी, केलेल्या पराक्रमाची विशेष माहिती घेऊन त्यांना योग्य पदे (बक्षिसे) देण्यासाठी आणि ऐश्वर्याच्या सुखाचा अनुभव घेण्यासाठी.

ဣဒါနိ ယသ္မာ သတ္ထု ယောဓာဇီဝေဟိ ကိစ္စံ နတ္ထိ, ဣမသ္မိံ ပန သာသနေ တထာရူပေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဩပမ္မံ အာဘတံ. တသ္မာ တေ ပုဂ္ဂလေ ဒဿေန္တော ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံသီဒတီတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကသ္မိံ သံသီဒတိ အနုပ္ပဝိသတိ. န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုန္တိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ အနုပစ္ဆိဇ္ဇမာနံ ဂေါပေတုံ န သက္ကောတိ. သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အာဝိကတွာတိ သိက္ခာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝံ ပကာသေတွာ. ကိမဿ ရဇဂ္ဂသ္မိန္တိ ကိံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ရဇဂ္ဂံ နာမာတိ ဝဒတိ. အဘိရူပါတိ အဘိရူပဝတီ. ဒဿနီယာတိ ဒဿနယောဂ္ဂါ. ပါသာဒိကာတိ ဒဿနေနေဝ စိတ္တပ္ပသာဒါဝဟာ. ပရမာယာတိ ဥတ္တမာယ. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ သရီရဝဏ္ဏေန စေဝ အင်္ဂသဏ္ဌာနေန စ. ဦဟသတီတိ အဝဟသတိ. ဥလ္လပတီတိ ကထေတိ. ဥဇ္ဈဂ္ဃတီတိ [Pg.35] ပါဏိံ ပဟရိတွာ မဟာဟသိတံ ဟသတိ. ဥပ္ပဏ္ဍေတီတိ ဥပ္ပဏ္ဍနကထံ ကထေတိ. အဘိနိသီဒတီတိ အဘိဘဝိတွာ သန္တိကေ ဝါ ဧကာသနေ ဝါ နိသီဒတိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. အဇ္ဈောတ္ထရတီတိ အဝတ္ထရတိ. ဝိနိဝေဌေတွာ ဝိနိမောစေတွာတိ ဂဟိတဋ္ဌာနတော တဿာ ဟတ္ထံ ဝိနိဗ္ဗေဌေတွာ စေဝ မောစေတွာ စ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

आता, ज्याअर्थी शास्त्यांना (भगवंतांना) योद्ध्यांशी काही काम नाही, परंतु या शासनात (धम्मात) तशाच स्वरूपाचे पाच पुद्गल (व्यक्ती) दर्शवण्यासाठी हे उपमान (उदाहारण) दिले आहे. म्हणून त्या पुद्गलांना दर्शवताना त्यांनी ‘तसेच...’ (एवमेव खो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘बुडतो’ (संसीदति) म्हणजे मिथ्या वितर्कांमध्ये बुडतो, त्यात प्रवेश करतो. ‘ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही’ (न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं) म्हणजे ब्रह्मचर्यवासाचे खंडन न करता त्याचे रक्षण करण्यास असमर्थ ठरतो. ‘शिक्षेची दुर्बलता प्रकट करून’ (सिक्खादुब्बल्यं आविकत्वा) म्हणजे शिक्षेचा (नियमांचा) कमकुवतपणा जाहीर करून. ‘त्याच्यासाठी धुळीचा कण कोणता?’ (किमस्स रजग्गस्मिं) म्हणजे त्या पुद्गलासाठी धुळीचा कण कशाला म्हटले आहे, हे सांगतात. ‘अभिरूप’ (अभिरूपा) म्हणजे अत्यंत रूपवान. ‘दर्शनीय’ (दस्सणीया) म्हणजे पाहण्यायोग्य. ‘प्रासादिक’ (पासादिका) म्हणजे केवळ दर्शनानेच चित्ताला प्रसन्न करणारी. ‘परम’ (परमाय) म्हणजे उत्तम. ‘वर्णपोक्खरता’ (वण्णपोक्खरताय) म्हणजे शरीराचा वर्ण आणि अवयवांची ठेवण या दोन्हीने युक्त. ‘उहसती’ (ऊहसति) म्हणजे उपहास करते (कमी लेखून हसते). ‘उल्लपती’ (उल्लपति) म्हणजे बोलते (संभाषण करते). ‘उज्झग्घती’ (उज्झग्घति) म्हणजे टाळ्या वाजवून मोठ्याने हसते. ‘उप्पण्डेती’ (उप्पण्डेति) म्हणजे थट्टा-मस्करीचे शब्द बोलते. ‘अभिनिसीदती’ (अभिनिसीदति) म्हणजे प्रभाव पाडून जवळ किंवा एकाच आसनावर बसते. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. ‘अज्झोत्थरती’ (अज्झोत्थरति) म्हणजे आच्छादित करते (प्रभाव पाडते). ‘सोडवून आणि मुक्त करून’ (विनिवेठेत्वा विनिमोचेत्वा) म्हणजे पकडलेल्या ठिकाणाहून त्या स्त्रीचा हात सोडवून आणि मुक्त करून. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सुत्तात संसार (वट्ट) आणि संसारातून मुक्ती (विवट्ट) याविषयी सांगितले आहे.

၆. ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. द्वितीय योधाजीव सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၇၆. ဆဋ္ဌေ အသိစမ္မံ ဂဟေတွာတိ အသိဉ္စ စမ္မဉ္စ ဂဟေတွာ. ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာတိ ဓနုဉ္စ သရကလာပဉ္စ သန္နယှိတွာ. ဝိယူဠှန္တိ ယုဒ္ဓသန္နိဝေသဝေသေန ဌိတံ. သင်္ဂါမံ ဩတရတီတိ မဟာယုဒ္ဓံ ဩတရတိ. ဥဿဟတိ ဝါယမတီတိ ဥဿာဟဉ္စ ဝါယာမဉ္စ ကရောတိ. ဟနန္တီတိ ဃာတေန္တိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ ပရိယာပါဒယန္တိ. ဥပလိက္ခန္တီတိ ဝိဇ္ဈန္တိ. အပနေန္တီတိ သကသေနံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. အပနေတွာ ဉာတကာနံ နေန္တီတိ သကသေနံ နေတွာ တတော ဉာတကာနံ သန္တိကံ နေန္တိ. နီယမာနောတိ အတ္တနော ဂေဟံ ဝါ သေသဉာတိသန္တိကံ ဝါ နိယျမာနော. ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပရိစရန္တီတိ ပဟာရသောဓနဝဏကပ္ပနာဒီနိ ကရောန္တာ ဇဂ္ဂန္တိ ဂေါပယန္တိ.

७६. सहाव्या सुत्तात, ‘तलवार आणि ढाल घेऊन’ (असिचम्मं गहेत्वा) म्हणजे तलवार आणि चामड्याची ढाल घेऊन. ‘धनुष्य आणि बाणाचा भाता बांधून’ (धनु कलापं सन्नय्हित्वा) म्हणजे धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून. ‘व्यूढ’ (वियूळ्हं) म्हणजे युद्धाच्या रचनेनुसार उभे राहिलेले. ‘संग्रामात उतरतो’ (सङ्गामं ओतरति) म्हणजे महायुद्धात उतरतो. ‘उत्साह आणि प्रयत्न करतो’ (उस्सहति वायमति) म्हणजे युद्धासाठी उत्साह आणि पराक्रम करतो. ‘मारतात’ (हनन्ति) म्हणजे ठार मारतात. ‘प्राण हरण करतात’ (परियापादेन्ति) म्हणजे जीवन संपवतात. ‘जखमी करतात’ (उपलिक्खन्ति) म्हणजे बाणांनी वेधतात. ‘बाहेर काढतात’ (अपनेन्ति) म्हणजे स्वतःच्या सैन्यात घेऊन जातात. ‘बाहेर काढून नातेवाईकांकडे नेतात’ (अपनेत्वा ञातकानं नेन्ति) म्हणजे स्वतःच्या सैन्यात नेऊन तेथून नातेवाईकांच्या जवळ नेतात. ‘नेले जात असताना’ (नीयमानो) म्हणजे स्वतःच्या घरी किंवा इतर नातेवाईकांकडे नेले जात असताना. ‘सेवा आणि शुश्रूषा करतात’ (उपठ्ठहन्ति परिचरन्ति) म्हणजे जखमा स्वच्छ करणे, मलमपट्टी करणे इत्यादी गोष्टी करून काळजी घेतात आणि रक्षण करतात.

အရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာတိ အရက္ခိတေန ကာယဒွါရေန. အရက္ခိတာယ ဝါစာယာတိ အရက္ခိတေန ဝစီဒွါရေန. အရက္ခိတေန စိတ္တေနာတိ အရက္ခိတေန မနောဒွါရေန. အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ သတိံ သုပဋ္ဌိတံ အကတွာ. အသံဝုတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ မနစ္ဆဋ္ဌေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ အပိဟိတေဟိ အဂေါပိတေဟိ. ရာဂေါ စိတ္တံ အနုဒ္ဓံသေတီတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သမထဝိပဿနာစိတ္တံ ဓံသေတိ, ဒူရေ ခိပတိ. ရာဂပရိယုဋ္ဌိတောမှိ, အာဝုသော, ရာဂပရေတောတိ အဟံ, အာဝုသော, ရာဂေန ရတ္တော, ရာဂေန အနုဂတော.

'अरक्खितेनेव कायेन' (अरक्षित कायेने) म्हणजे अरक्षित कायद्वाराने. 'अरक्खिताय वाचाय' (अरक्षित वाणीने) म्हणजे अरक्षित वचीद्वाराने. 'अरक्खितेन चित्तेन' (अरक्षित चित्ताने) म्हणजे अरक्षित मनोद्वाराने. 'अनुपट्ठिताय सतिया' (स्मृती प्रस्थापित नसताना) म्हणजे सतीला (स्मृतीला) नीट प्रस्थापित न करता. 'असंवुतेहि इन्द्रियेहि' (असंयत इंद्रियांनी) म्हणजे मन हे सहावे इंद्रिय असलेल्या, न झाकलेल्या व असुरक्षित इंद्रियांद्वारे. 'रागो चित्तं अनुद्धंसेति' (राग चित्ताचा नाश करतो) म्हणजे उत्पन्न होणारा रागच समथ-विपश्यना चित्ताचा नाश करतो, त्याला दूर फेकून देतो. 'रागपरियुट्ठितोम्हि, आवुसो, रागपरेतो' म्हणजे "हे आवुसो, मी रागाने आसक्त झालो आहे, रागाच्या आहारी गेलो आहे."

အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာတိအာဒီသု အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ အပ္ပဿာဒဋ္ဌေန. မံသပေသူပမာ ဗဟုသာဓာရဏဋ္ဌေန. တိဏုက္ကူပမာ အနုဒဟနဋ္ဌေန. အင်္ဂါရကာသူပမာ မဟာဘိတာပဋ္ဌေန. သုပိနကူပမာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ယာစိတကူပမာ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ရုက္ခဖလူပမာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. အသိသူနူပမာ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလူပမာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သပ္ပသိရူပမာ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန[Pg.36]. ဥဿဟိဿာမီတိ ဥဿာဟံ ကရိဿာမိ. ဓာရယိဿာမီတိ သမဏဘာဝံ ဓာရယိဿာမိ. အဘိရမိဿာမီတိ အဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေဿာမိ န ဥက္ကဏ္ဌိဿာမိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

'अट्ठिकङ्कलूपमा' (हाडांच्या सांगाड्याची उपमा) इत्यादींमध्ये: अल्प आस्वादाच्या अर्थाने 'हाडांच्या सांगाड्याची उपमा' दिली आहे. अनेकांशी सामायिक असण्याच्या अर्थाने 'मांसाच्या तुकड्याची उपमा' दिली आहे. जाळण्याच्या अर्थाने 'गवताच्या मशालीची उपमा' दिली आहे. मोठ्या दाहाच्या अर्थाने 'धगधगत्या कोळशाच्या विहिरीची उपमा' दिली आहे. क्षणभंगुर प्रकटीकरणाच्या अर्थाने 'स्वप्नाची उपमा' दिली आहे. उसने घेतलेल्या वस्तूच्या अर्थाने 'उसने घेतलेल्या वस्तूची उपमा' दिली आहे. सर्व अंग-प्रत्यंगांचा नाश करण्याच्या अर्थाने 'झाडाच्या फळाची उपमा' दिली आहे. कापून तुकडे करण्याच्या अर्थाने 'खाटीकखान्यातील सुरी व लाकडी ठोकळ्याची उपमा' दिली आहे. आरपार टोचण्याच्या अर्थाने 'भाल्याच्या टोकाची उपमा' दिली आहे. शंकास्पद आणि भयकारक असण्याच्या अर्थाने 'सर्पाच्या डोक्याची उपमा' दिली आहे. 'उस्सहिस्सामि' म्हणजे मी उत्साह (प्रयत्न) करीन. 'धारयिस्सामि' म्हणजे मी श्रमणभाव धारण करीन. 'अभिरमिस्सामि' म्हणजे मी अत्यंत रममाण होईन (उत्कट आनंद निर्माण करीन), कंटाळणार नाही. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे.

၇. ပဌမအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. प्रथम अनागतभय सुत्त वर्णन.

၇၇. သတ္တမေ အာရညကေနာတိ အရညဝါသိနာ. အပ္ပတ္တဿာတိ အသမ္ပတ္တဿ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလပ္ပဘေဒဿ ဝိသေသဿ ပတ္တိယာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သော မမဿ အန္တရာယောတိ သော မမ ဇီဝိတန္တရာယော စ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော စ, ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကရောန္တဿ သဂ္ဂန္တရာယော စ မဂ္ဂန္တရာယော စ ဘဝေယျ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. ဝီရိယံ အာရဘာမီတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝီရိယံ ကရောမိ. သတ္ထကာတိ သတ္ထံ ဝိယ သန္ဓိဗန္ဓနစ္ဆေဒကဝါတာ. ဝါဠေဟီတိ ကက္ခဠေဟိ. မာဏဝေဟီတိ စောရေဟိ. ကတကမ္မေဟိ ဝါ အကတကမ္မေဟိ ဝါတိ ဧတ္ထ စောရိကံ ကတွာ နိက္ခန္တာ ကတကမ္မာ နာမ, စောရိကံ ကာတုံ ဂစ္ဆန္တာ အကတကမ္မာ နာမ. တတ္ထ ကတကမ္မာ ကမ္မဿ နိပ္ဖန္နတ္တာ သတ္တာနံ ဂလလောဟိတံ ဂဟေတွာ ဒေဝတာနံ ဗလိံ ကရောန္တိ, အကတကမ္မာ ‘‘ဧဝံ နော ကမ္မံ နိပ္ဖဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပဌမတရံ ကရောန္တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ တေ မံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျုန္တိ ဝုတ္တံ. ဝါဠာ အမနုဿာတိ ကက္ခဠာ ဒုဋ္ဌာ ယက္ခာဒယော အမနုဿာ.

७७. सातव्या सुत्तात: 'आरञ्ञकेन' म्हणजे अरण्यवासी (अरण्यात राहणाऱ्याने). 'अप्पत्तस्स' म्हणजे प्राप्त न झालेल्या, ध्यान-विपश्यना-मार्ग-फल इत्यादी विशेष गुणाщих प्राप्तीसाठी. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'सो ममस्स अन्तरायो' म्हणजे तो (सर्प, विंचू इत्यादी) माझ्या जीविताचा अंतराय (अडथळा) आणि ब्रह्मचर्याचा अंतराय ठरू शकतो; तसेच पृथग्जन म्हणून मृत्यू पावणाऱ्या व्यक्तीसाठी तो स्वर्गाचा अंतराय आणि मार्गाचा अंतराय ठरू शकतो. 'हन्द' हा शब्द प्रयत्नासाठी चित्त समर्पित करण्याच्या अर्थातील निपात आहे. 'वीरियं आरभामि' म्हणजे मी दोन्ही प्रकारचे वीर्य (प्रयत्न) करतो. 'सत्थका' म्हणजे शस्त्राप्रमाणे सांधे व बंध तोडणारे वारे. 'वाळेहि' म्हणजे क्रूर प्राण्यांद्वारे. 'माणवेहि' म्हणजे चोरांद्वारे. 'कतकम्मेहि वा अकतकम्मेहि वा' यामध्ये: चोरी करून पळून गेलेले चोर म्हणजे 'कृतकर्म' होत, आणि चोरी करण्यासाठी निघालेले चोर म्हणजे 'अकृतकर्म' होत. त्यापैकी, कृतकर्म चोरांचे काम पूर्ण झाल्यामुळे ते प्राण्यांच्या गळ्यातील रक्त घेऊन देवतांना बळी देतात; तर अकृतकर्म चोर "असे केल्याने आमचे काम यशस्वी होईल" या विचाराने आधीच बळी देतात. याला अनुसरून "ते मला जीवितापासून वंचित करतील" असे म्हटले आहे. 'वाळा अमनुस्सा' म्हणजे क्रूर व दुष्ट यक्ष इत्यादी अमनुष्य.

၈. ဒုတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. द्वितीय अनागतभय सुत्त वर्णन.

၇၈. အဋ္ဌမေ ပုရာ မံ သော ဓမ္မော အာဂစ္ဆတီတိ ယာဝ သော ဓမ္မော မံ န ဥပဂစ္ဆတိ, တာဝ အဟံ ပုရေတရမေဝ ဝီရိယံ အာရဘာမီတိ အတ္ထော. ခီရောဒကီဘူတာတိ ခီရောဒကံ ဝိယ ဘူတာ ဧကီဘာဝံ ဥပဂတာ. ပိယစက္ခူဟီတိ မေတ္တစက္ခူဟိ.

७८. आठव्या सुत्तात: 'पुरा मं सो धम्मो आगच्छति' म्हणजे जोपर्यंत तो धर्म (वृद्धावस्था) माझ्यापर्यंत पोहोचत नाही, तोपर्यंत मी आधीच वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करीन, असा अर्थ आहे. 'खीरोदकीभूता' म्हणजे दुधात पाणी मिसळल्याप्रमाणे एकरूप झालेले. 'पियचक्खूहि' म्हणजे मैत्रीपूर्ण दृष्टीने.

၉. တတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. तृतीय अनागतभय सुत्त वर्णन.

၇၉. နဝမေ ဓမ္မသန္ဒောသာ ဝိနယသန္ဒောသောတိ ဓမ္မသန္ဒောသေန ဝိနယသန္ဒောသော ဟောတိ. ကထံ ပန ဓမ္မသ္မိံ ဒုဿန္တေ ဝိနယော ဒုဿတိ နာမ? သမထဝိပဿနာဓမ္မေသု ဂဗ္ဘံ အဂ္ဂဏှန္တေသု ပဉ္စဝိဓော ဝိနယော န ဟောတိ[Pg.37], ဧဝံ ဓမ္မေ ဒုဿန္တေ ဝိနယော ဒုဿတိ. ဒုဿီလဿ ပန သံဝရဝိနယော နာမ န ဟောတိ, တသ္မိံ အသတိ သမထဝိပဿနာ ဂဗ္ဘံ န ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဝိနယသန္ဒောသေနပိ ဓမ္မသန္ဒောသော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မကထန္တိ သီလာဒိဥတ္တမဓမ္မကထံ. ဝေဒလ္လကထန္တိ ဝေဒပဋိသံယုတ္တံ ဉာဏမိဿကကထံ. ကဏှဓမ္မံ ဩက္ကမမာနာတိ ရန္ဓဂဝေသိတာယ ဥပါရမ္ဘပရိယေသနဝသေန ကာဠကဓမ္မံ ဩက္ကမမာနာ. အပိစ ဒုဋ္ဌစိတ္တေန ပုဂ္ဂလံ ဃဋ္ဋေန္တာပိ တံ ကဏှဓမ္မံ အတ္တနော ဒဟန္တာပိ လာဘသက္ကာရတ္ထံ ကထေန္တာပိ ကဏှဓမ္မံ ဩက္ကမန္တိယေဝ.

७९. नवव्या सुत्तात: 'धम्मसन्दोसा विनयसन्दोसो' म्हणजे धर्माच्या नाशाने विनयाचा नाश होतो. धर्माचा नाश झाल्यावर विनयाचा नाश कसा होतो? समथ आणि विपश्यना धर्मांमध्ये जेव्हा विनयाचा गाभा ग्रहण केला जात नाही, तेव्हा पाच प्रकारचा विनय अस्तित्वात राहत नाही; अशा प्रकारे धर्माचा नाश झाल्यावर विनयाचा नाश होतो. दुःशीलाला (शील नसलेल्याला) संवर-विनय प्राप्त होत नाही. तो नसल्यास समथ-विपश्यना गाभा ग्रहण करू शकत नाही. अशा प्रकारे विनयाच्या नाशाने धर्माचा नाश होतो, असे समजावे. 'अभिधम्मकथं' म्हणजे शील इत्यादी श्रेष्ठ धर्मांविषयीची चर्चा. 'वेदल्लकथं' म्हणजे ज्ञानाच्या प्राप्तीशी संबंधित, ज्ञानमिश्रित चर्चा. 'कण्हधम्मं ओक्कममाना' म्हणजे छिद्रान्वेषण (दोष शोधणे) आणि निंदा करण्याच्या उद्देशाने काळ्या (अकुशल) धर्मात प्रवेश करणे. शिवाय, दुष्ट चित्ताने दुसऱ्या व्यक्तीला त्रास देणारे, तो काळा धर्म स्वतःमध्ये ठेवणारे किंवा लाभ-सत्कारासाठी बोलणारे देखील काळ्या धर्मातच प्रवेश करतात.

ဂမ္ဘီရာတိ ပါဠိဂမ္ဘီရာ. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဂမ္ဘီရာ. လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရဓမ္မဒီပကာ. သုညတာပဋိသံယုတ္တာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရပဋိသံယုတ္တာ. န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တီတိ ဇာနနတ္ထာယ စိတ္တံ န ဌပေဿန္တိ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗန္တိ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ စ ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗေ စ. ကဝိတာတိ သိလောကာဒိဗန္ဓနဝသေန ကဝီဟိ ကတာ. ကာဝေယျာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဗာဟိရကာတိ သာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဌိတာ. သာဝကဘာသိတာတိ ဗာဟိရသာဝကေဟိ ဘာသိတာ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျတ္တာ စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'गम्भीरा' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) दृष्टीने सखोल. 'गम्भीरत्था' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने सखोल. 'लोकुत्तरा' म्हणजे लोकोत्तर धर्माचा प्रकाश टाकणारे. 'सुञ्ञतापटिसंयुत्ता' म्हणजे स्कंध, धातू, आयतन आणि प्रतीत्यसमुत्पाद यांच्याशी संबंधित. 'न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेस्सन्ति' म्हणजे जाणण्याच्या उद्देशाने चित्त एकाग्र करणार नाहीत. 'उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बं' म्हणजे शिकण्यासारखे आणि आचरणात आणण्यासारखे. 'कविकता' म्हणजे श्लोक इत्यादींच्या रचनेद्वारे कवींनी रचलेले. 'कावेय्या' हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'बाहिरका' म्हणजे बुद्ध शासनाच्या बाहेर असलेले. 'सावकभासिता' म्हणजे बाह्य श्रावकांनी (इतर पंथांच्या शिष्यांनी) सांगितलेले. यातील उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि समजण्यास सोपा असल्याने स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

၁၀. စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. चतुर्थ अनागतभय सुत्त वर्णन.

၈၀. ဒသမေ ကလျာဏကာမာတိ သုန္ဒရကာမာ. ရသဂ္ဂါနီတိ ဥတ္တမရသာနိ. သံသဋ္ဌာ ဝိဟရိဿန္တီတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌာ ဝိဟရိဿန္တိ. သန္နိဓိကာရပရိဘောဂန္တိ သန္နိဓိကတဿ ပရိဘောဂံ. ဩဠာရိကမ္ပိ နိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပထဝိံ ခဏန္တောပိ ခဏာဟီတိ အာဏာပေန္တောပိ ပထဝိယံ ဩဠာရိကံ နိမိတ္တံ ကရောတိ နာမ. တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ ဆိန္ဒန္တောပိ ဆိန္ဒာတိ အာဏာပေန္တောပိ ဟရိတဂ္ဂေ ဩဠာရိကံ နိမိတ္တံ ကရောတိ နာမ. အာဇီဝတ္ထာယ ပဏ္ဏနိဝါပအာဒီနိ ဂါဟာပေန္တော ဖလာနိ ဩစိနန္တေ ဝါ ဩစိနာပေန္တေန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဣမေသု စတူသု သုတ္တေသု သတ္ထာရာ သာသနေ ဝုဒ္ဓိပရိဟာနိ ကထိတာတိ.

८०. दहाव्या सुत्तात: 'कल्याणकामा' म्हणजे कल्याणाची (चांगल्याची) इच्छा करणारे. 'रसग्गानि' म्हणजे उत्तम चवीचे (उत्कृष्ट रस). 'संसट्ठा विहरिस्सन्ति' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने मिसळून राहतील. 'सन्निधिकारपरिभोगं' म्हणजे साठवून ठेवलेल्या वस्तूंचा उपभोग घेणे. 'ओळारिकं निमित्तं' यामध्ये: जमीन खणणारा किंवा खणण्याची आज्ञा देणारा देखील जमिनीवर स्थूल निमित्त (खूण) करतो. गवत, लाकूड, फांद्या आणि पाने तोडणारा किंवा तोडण्याची आज्ञा देणारा देखील हिरव्या वनस्पतींवर स्थूल निमित्त करतो. उपजीविकेसाठी पाने गोळा करायला सांगणारा किंवा फळे तोडणारा अथवा तोडायला सांगणारा याविषयी तर काही बोलण्याची गरजच नाही. या चार सुत्तांमध्ये शास्त्यांनी शासनाची वृद्धी आणि ऱ्हास सांगितला आहे.

ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂေါ တတိယော.

योध्याजीव वर्ग तिसरा समाप्त.

(၉) ၄. ထေရဝဂ္ဂေါ

(९) ४. थेर वर्ग.

၁. ရဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. रजनीय सुत्त वर्णन.

၈၁. စတုတ္ထဿ [Pg.38] ပဌမေ ရဇနီယေသူတိ ရာဂဿ ပစ္စယေသု အာရမ္မဏေသု. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

८१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात: 'रजनीयेसु' म्हणजे रागाला कारणीभूत ठरणाऱ्या (आसक्ती निर्माण करणाऱ्या) आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये). उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा.

၂. ဝီတရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. वीतराग सुत्त वर्णन.

၈၂. ဒုတိယေ မက္ခီတိ ဂုဏမက္ခကော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော.

८२. दुसऱ्या सुत्तात: 'मक्खी' म्हणजे दुसऱ्यांचे गुण खोडून काढणारा. 'पळासी' म्हणजे बरोबरी करण्याची प्रवृत्ती असलेला.

၃. ကုဟကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. कुहक सुत्त वर्णन.

၈၃. တတိယေ ကုဟကောတိ တီဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ သမန္နာဂတော. လပကောတိ လာဘသန္နိဿိတာယ လပနာယ သမန္နာဂတော. နေမိတ္တိကောတိ နိမိတ္တကိရိယကာရကော. နိပ္ပေသိကောတိ နိပ္ပေသနကတာယ သမန္နာဂတော. လာဘေန စ လာဘံ နိဇိဂီသိတာတိ လာဘေန လာဘဂဝေသကော. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ.

८३. तिसऱ्या सुत्तात: 'कुहको' म्हणजे तीन प्रकारच्या कुहक-वस्तूने (ढोंग करण्याच्या साधनांनी) युक्त असलेला. 'लपको' म्हणजे लाभावर आधारित बडबड (स्वतःची स्तुती करणे) करणारा. 'नेमित्तिको' म्हणजे निमित्त करून (इशारे करून) दान मिळवणारा. 'निप्पेसिको' म्हणजे दुसऱ्यांना टोचून बोलणारा. 'लाभेन लाभं निजिगीसिता' म्हणजे लाभाने लाभ शोधणारा. शुक्लपक्ष (चांगला बाजू) हा याच्या उलट अर्थाने समजावा. चौथे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၅. အက္ခမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अक्खमसुत्तवण्णना

၈၅. ပဉ္စမေ အက္ခမော ဟောတိ ရူပါနန္တိ ရူပါရမ္မဏာနံ အနဓိဝါသကော ဟောတိ, တဒါရမ္မဏေဟိ ရာဂါဒီဟိ အဘိဘုယျတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

८५. पाचव्या सुत्तात, 'अक्खमो होति रूपाणं' (रूपांना सहन न करू शकणारा होतो) म्हणजे तो रूपारंभांना (रूपांच्या विषयांना) सहन न करू शकणारा होतो; त्या रूपांच्या आलंबनामुळे निर्माण होणाऱ्या रागादी क्लेशांद्वारे तो पराभूत होतो. सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा.

၆. ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. पटिसम्भिदापत्तसुत्तवण्णना

၈၆. ဆဋ္ဌေ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ ပဉ္စသု အတ္ထေသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ စတုဗ္ဗိဓေ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ ဓမ္မနိရုတ္တီသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တောတိ တေသု တီသု ဉာဏေသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပတ္တော. သော ပန တာနိ တီဏိ ဉာဏာနေဝ ဇာနာတိ, န တေသံ ကိစ္စံ ကရောတိ. ဥစ္စာဝစာနီတိ မဟန္တခုဒ္ဒကာနိ. ကိံကရဏီယာနီတိ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗာနိ.

८६. सहाव्या सुत्तात, 'अत्थपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे पाच प्रकारच्या अर्थांमध्ये विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'धम्मपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे चार प्रकारच्या धम्मांमध्ये विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'निरुत्तिपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे भाषेच्या (धम्म-निरुक्तींमध्ये) विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. 'पटिभानपटिसम्भिदापत्त' म्हणजे त्या तीन ज्ञानांमधील विश्लेषणात्मक ज्ञानाला प्राप्त झालेला. परंतु, तो केवळ त्या तीन ज्ञानांनाच जाणतो, त्यांचे कार्य करत नाही. 'उच्चावचानि' म्हणजे मोठे व लहान. 'किंकरणीयानि' म्हणजे 'हे कसे करावे' असे विचारून करावयाची कर्तव्ये.

၇. သီလဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. सीलवन्तसुत्तवण्णना

၈၇. သတ္တမံ [Pg.39] ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သီလံ ပနေတ္ထ ခီဏာသဝသီလမေဝ, ဗာဟုသစ္စမ္ပိ ခီဏာသဝဗာဟုသစ္စမေဝ, ဝါစာပိ ခီဏာသဝဿ ကလျာဏဝါစာဝ, ဈာနာနိပိ ကိရိယဇ္ဈာနာနေဝ ကထိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

८७. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे. येथे 'शील' म्हणजे केवळ क्षीणासवाचे (अर्हताचे) शीलच सांगितले आहे; 'बहुश्रुतपणा' म्हणजे देखील क्षीणासवाचाच बहुश्रुतपणा सांगितला आहे; 'वाणी' देखील क्षीणासवाची कल्याणकारी वाणीच सांगितली आहे; आणि 'ध्यान' देखील केवळ क्रिया-ध्यानच सांगितले आहे, असे समजावे.

၈. ထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. थेरसुत्तवण्णना

၈၈. အဋ္ဌမေ ထေရောတိ ထိရဘာဝပ္ပတ္တော. ရတ္တညူတိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အတိက္ကန္တာနံ ဗဟူနံ ရတ္တီနံ ဉာတာ. ဉာတောတိ ပညာတော ပါကဋော. ယသဿီတိ ယသနိဿိတော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အယာထာဝဒိဋ္ဌိကော. သဒ္ဓမ္မာ ဝုဋ္ဌာပေတွာတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မတော ဝုဋ္ဌာပေတွာ. အသဒ္ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အကုသလကမ္မပထေသု ပတိဋ္ဌာပေတိ.

८८. आठव्या सुत्तात, 'थेर' म्हणजे स्थिरभावाला प्राप्त झालेला. 'रत्तञ्ञू' म्हणजे प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून अनेक रात्री उलटून गेल्याचे जाणणारा. 'ञात' म्हणजे प्रख्यात, प्रसिद्ध. 'यसस्सी' म्हणजे यशावर (अनुयायांवर) आश्रित असलेला. 'मिच्छादिट्ठिको' म्हणजे चुकीची दृष्टी असलेला. 'सद्धम्मा वुट्ठापेत्वा' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांच्या धर्मापासून दूर करून. 'असतधम्मे पतिट्ठापेति' म्हणजे अकुशल कर्मपथांमध्ये प्रस्थापित करतो.

၉. ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पठमसेखसुत्तवण्णना

၈၉. နဝမေ သေခဿာတိ သိက္ခကဿ သကရဏီယဿ. ပရိဟာနာယာတိ ဥပရိဂုဏေဟိ ပရိဟာနတ္ထာယ. ကမ္မာရာမတာတိ နဝကမ္မေ ရမနကဘာဝေါ. ဘဿာရာမတာတိ အာလာပသလ္လာပေ ရမနကဘာဝေါ. နိဒ္ဒါရာမတာတိ နိဒ္ဒါယနေ ရမနကဘာဝေါ. သင်္ဂဏိကာရာမတာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ ရမနကဘာဝေါ. ယထာဝိမုတ္တံ စိတ္တံ န ပစ္စဝေက္ခတီတိ ယထာ ယံ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ, ယေ စ ဒေါသာ ပဟီနာ, ဂုဏာ စ ပဋိလဒ္ဓါ, တေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပရိဂုဏပဋိလာဘာယ ဝါယာမံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတ္တန္နံ သေခါနံ ဥပရိဂုဏေဟိ ပရိဟာနိကာရဏဉ္စ ဝုဒ္ဓိကာရဏဉ္စ ကထိတံ. ယဉ္စ နာမ သေခဿ ပရိဟာနကာရဏံ, တံ ပုထုဇ္ဇနဿ ပဌမမေဝ ဟောတီတိ.

८९. नवव्या सुत्तात, 'सेखस्स' म्हणजे शिकणाऱ्या (शैक्षाचे), ज्याचे कर्तव्य अद्याप शिल्लक आहे अशाचे. 'परिहानाय' म्हणजे उत्तरोत्तर गुणांमधून ऱ्हास होण्यासाठी. 'कम्मारामता' म्हणजे नवीन कामांमध्ये रममाण होणे. 'भस्सारामता' म्हणजे गप्पागोष्टींमध्ये रममाण होणे. 'निद्दारामता' म्हणजे झोपण्यात रममाण होणे. 'sङ्गणिकारामता' म्हणजे समूहात रममाण होणे. 'यथाविमुत्तं चित्तं न पच्चवेक्खति' म्हणजे ज्या दोषांपासून चित्त मुक्त झाले आहे, जे दोष नष्ट झाले आहेत आणि जे गुण प्राप्त झाले आहेत, त्यांचे प्रत्यवेक्षण करून उत्तरोत्तर गुणप्राप्तीसाठी प्रयत्न न करणे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, या सुत्तात सात प्रकारच्या सेखांच्या उत्तरोत्तर गुणांमधील ऱ्हासाची कारणे आणि वृद्धीची कारणे सांगितली आहेत. आणि जे सेखाच्या ऱ्हासाचे कारण असते, ते पृथग्जनासाठी तर सुरुवातीपासूनच ऱ्हासाचे कारण असते.

၁၀. ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. दुतियसेखसुत्तवण्णना

၉၀. ဒသမေ ဝိယတ္တောတိ ဗျတ္တော ဆေကော. ကိံကရဏီယေသူတိ ဣတိ ကတ္တဗ္ဗေသု. စေတောသမထန္တိ သမာဓိကမ္မဋ္ဌာနံ. အနနုလောမိကေနာတိ သာသနဿ အနနုစ္ဆဝိကေန. အတိကာလေနာတိ အတိပါတောဝ. အတိဒိဝါတိ ဒိဝါ ဝုစ္စတိ မဇ္ဈနှိကော, တံ အတိက္ကမိတွာ. အာဘိသလ္လေခိကာတိ အတိဝိယ ကိလေသသလ္လေခိကာ. စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာတိ စိတ္တဝိဝရဏသင်္ခါတာနံ သမထဝိပဿနာနံ သပ္ပာယာ. အပ္ပိစ္ဆကထာတိ အပ္ပိစ္ဆာ ဟောထာတိ [Pg.40] ကထနကထာ. သန္တုဋ္ဌိကထာတိ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သန္တုဋ္ဌာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. ပဝိဝေကကထာတိ တီဟိ ဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. အသံသဂ္ဂကထာတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန အသံသဋ္ဌာ ဟောထာတိ ကထနကထာ. ဝီရိယာရမ္ဘကထာတိ ဒုဝိဓံ ဝီရိယံ အာရဘထာတိ ကထနကထာ. သီလကထာဒီသု သီလံ အာရဗ္ဘ ကထာ သီလကထာ. သမာဓိံ အာရဗ္ဘ, ပညံ အာရဗ္ဘ, ပဉ္စဝိဓံ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ, ဧကူနဝီသတိပစ္စဝေက္ခဏသင်္ခါတံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ အာရဗ္ဘ ကထာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာ. န နိကာမလာဘီတိအာဒီသု န ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတလာဘီ, ဒုက္ခလာဘီ န ဝိပုလလာဘီတိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

९०. दहाव्या सुत्तात, 'वियत्तो' म्हणजे चतुर, कुशल. 'किंकरणीयेसु' म्हणजे 'हे कसे करावे' अशा कर्तव्यांमध्ये. 'चेतोसमथं' म्हणजे समाधीचे कर्मस्थान. 'अननुलोमिकेन' म्हणजे शासनाला (बुद्धशासनाला) अयोग्य अशा. 'अतिकालेन' म्हणजे अतिशय लवकर. 'अतिदिवा' म्हणजे दुपारची वेळ (मध्यान्ह), ती ओलांडून गेल्यानंतर. 'आभिसल्लेखिका' म्हणजे क्लेशांचे अत्यंत निर्मूलन करणारी. 'चेतोविवरणसप्पाय' म्हणजे चित्ताचे प्रकटीकरण करणाऱ्या शमथ आणि विदर्शनाला (विपश्यनेला) अनुकूल असणारी. 'अप्पिच्छकथा' म्हणजे 'अल्पेच्छ व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'सन्तुट्ठिकथा' म्हणजे 'चार प्रत्ययांनी संतुष्ट व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'पविवेककथा' म्हणजे 'तीन प्रकारच्या विवेकांनी विविक्त व्हा' असे सांगणारी चर्चा. 'असंसग्गकथा' म्हणजे 'पाच प्रकारच्या संसर्गापासून अलिप्त राहा' असे सांगणारी चर्चा. 'वीरिय्यारम्भकथा' म्हणजे 'दोन प्रकारच्या वीर्याचा आरंभ करा' असे सांगणारी चर्चा. 'शीलकथा' इत्यादींमध्ये, शीलाला अनुसरून केलेली चर्चा म्हणजे 'शीलकथा' होय. समाधीला अनुसरून, प्रज्ञेला अनुसरून, पाच प्रकारच्या विमुक्तीला अनुसरून, आणि एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षणाने युक्त अशा विमुक्तीज्ञानदर्शनाला अनुसरून केलेली चर्चा म्हणजे 'विमुत्तिञाणदस्सनकथा' होय. 'न निकामलाभी' इत्यादींमध्ये, इच्छेनुसार सहज न मिळणारे, कष्टाने मिळणारे आणि मुबलक प्रमाणात न मिळणारे, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

ထေရဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा थेरवग्ग समाप्त.

(၁၀) ၅. ကကုဓဝဂ္ဂေါ

(१०) ५. ककुधवग्ग

၁-၂. သမ္ပဒါသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

१-२. सम्पदासुत्तद्वयवण्णना

၉၁-၉၂. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ပဉ္စ သမ္ပဒါ မိဿိကာ ကထိတာ. ဒုတိယေ ပုရိမာ စတဿော မိဿိကာ, ပဉ္စမီ လောကိကာဝ.

९१-९२. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात पाच संपदांचे मिश्रण सांगितले आहे. दुसऱ्या सुत्तात पहिल्या चार संपदांचे मिश्रण सांगितले आहे, आणि पाचवी संपदा केवळ लौकिकच सांगितली आहे.

၃. ဗျာကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. ब्याकरणसुत्तवण्णना

၉၃. တတိယေ အညာဗျာကရဏာနီတိ အရဟတ္တဗျာကရဏာနိ. မန္ဒတ္တာတိ မန္ဒဘာဝေန အညာဏေန. မောမူဟတ္တာတိ အတိမူဠှဘာဝေန. အညံ ဗျာကရောတီတိ အရဟတ္တံ ပတ္တောသ္မီတိ ကထေတိ. ဣစ္ဆာပကတောတိ ဣစ္ဆာယ အဘိဘူတော. အဓိမာနေနာတိ အဓိဂတမာနေန. သမ္မဒေဝါတိ ဟေတုနာ နယေန ကာရဏေနေဝ.

९३. तिसऱ्या सुत्तात, 'अञ्ञाब्याकरणानि' म्हणजे अर्हत्त्व-प्राप्तीची घोषणा. 'मन्दत्ता' म्हणजे मंदभावामुळे, अज्ञानामुळे. 'मोमूहत्ता' म्हणजे अत्यंत मूढतेमुळे. 'अञ्ञं ब्याकरोति' म्हणजे 'मी अर्हत्त्व प्राप्त केले आहे' असे सांगणे. 'इच्छापकतो' म्हणजे इच्छेने पराभूत झालेला. 'अधिमानेन' म्हणजे अधिमानाने (प्राप्त न होताच प्राप्त झाल्याचा खोटा अभिमान बाळगून). 'सम्मदेव' म्हणजे योग्य कारणाने, योग्य मार्गानेच.

၄-၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. फासुविहारसुत्तादिवण्णना

၉၄-၉၅. စတုတ္ထေ ဖာသုဝိဟာရာတိ သုခဝိဟာရာ. ပဉ္စမေ အကုပ္ပန္တိ အရဟတ္တံ.

९४-९५. चौथ्या सुत्तात, 'फासुविहारा' म्हणजे सुखविहार. पाचव्या सुत्तात, 'अकुप्पं' म्हणजे अर्हत्त्व.

၆. သုတဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. सुतधरसुत्तवण्णना

၉၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.41] အပ္ပဋ္ဌောတိ အပ္ပသမာရမ္ဘော. အပ္ပကိစ္စောတိ အပ္ပကရဏီယော. သုဘရောတိ သုခေန ဘရိတဗ္ဗော သုပေါသော. သုသန္တောသောတိ တီဟိ သန္တောသေဟိ သုဋ္ဌု သန္တောသော. ဇီဝိတပရိက္ခာရေသူတိ ဇီဝိတသမ္ဘာရေသု. အပ္ပာဟာရောတိ မန္ဒာဟာရော. အနောဒရိကတ္တန္တိ န ဩဒရိကဘာဝံ အမဟဂ္ဃသဘာဝံ အနုယုတ္တော. အပ္ပမိဒ္ဓေါတိ န ဗဟုနိဒ္ဒေါ. သတ္တမဋ္ဌမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

९६. सहाव्या सुत्तात, 'अप्पट्ठो' म्हणजे कमी आरंभ असणारा. 'अप्पकिच्चो' म्हणजे कमी कर्तव्ये असणारा. 'सुभरो' म्हणजे सुखाने पोषण करता येण्याजोगा, सुपोष्य. 'सुसन्तोसो' म्हणजे तीन प्रकारच्या संतोषांनी चांगल्या प्रकारे संतुष्ट असणारा. 'जीवितपरिक्खारेसु' म्हणजे जीवनाच्या साधनांमध्ये. 'अप्पाहारो' म्हणजे कमी आहार घेणारा. 'अनोदरिकत्तं' म्हणजे खादाडपणा नसणे, साधे जेवण घेण्याच्या स्वभावात युक्त असणे. 'अप्पमिद्धो' म्हणजे जास्त न झोपणारा. सातवे व आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၉. သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. सीहसुत्तवण्णना

၉၉. နဝမေ သက္ကစ္စညေဝ ဒေတိ နော အသက္ကစ္စန္တိ အနဝညာယ အဝိရဇ္ဈိတွာဝ ဒေတိ, နော အဝညာယ ဝိရဇ္ဈိတွာ. မာ မေ ယောဂ္ဂပထော နဿာတိ မယာ ကတယောဂ္ဂပထော မယှံ မာ နဿတု, ‘‘ဧကော သီဟော ဥဋ္ဌာယ ဗိဠာရံ ပဟရန္တော ဝိရဇ္ဈိတွာ ပဟရီ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တာရော မာ ဟောန္တူတိ အတ္ထော. အန္နဘာရနေသာဒါနန္တိ ဧတ္ထ အန္နံ ဝုစ္စတိ ယဝဘတ္တံ, တံ ဘာရော ဧတေသန္တိ အန္နဘာရာ. ယာစကာနံ ဧတံ နာမံ. နေသာဒါ ဝုစ္စန္တိ သာကုဏိကာ. ဣတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမာယ ကောဋိယာ ဧတေသံ ယာစကနေသာဒါနမ္ပိ သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေတိ.

९९. नवव्या सुत्तात, 'सक्कच्चञ्ञेव देति नो असक्कच्चं' म्हणजे आदरपूर्वक, न चुकता देतो; अनादराने किंवा चुकून देत नाही. 'मा मे योग्गपथो नस्स' म्हणजे माझ्याद्वारे केलेला प्रयत्नांचा मार्ग नष्ट होऊ नये, 'एक सिंह उठून मांजरावर हल्ला करताना चुकून चुकला' असे बोलणारे लोक असू नयेत, असा अर्थ आहे. 'अन्नभारनेसादानं' यामध्ये 'अन्न' म्हणजे जवचा भात म्हटले आहे, तो ज्यांच्यासाठी भार आहे ते 'अन्नभार' होत. हे याचकांचे नाव आहे. 'नेसादा' म्हणजे पक्षी पकडणारे शिकारी. अशा प्रकारे, अगदी शेवटच्या स्तरावरील या याचक व शिकाऱ्यांना देखील ते (भगवान) आदरपूर्वकच धम्मदेशना देतात.

၁၀. ကကုဓထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. ककुधथेरसुत्तवण्णना

၁၀၀. ဒသမေ အတ္တဘာဝပဋိလာဘောတိ သရီရပဋိလာဘော. ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ မာဂဓကာနိ ဂါမက္ခေတ္တာနီတိ ဧတ္ထ မာဂဓိကံ ဂါမက္ခေတ္တံ အတ္ထိ ခုဒ္ဒကံ, အတ္ထိ မဇ္ဈိမံ, အတ္ထိ မဟန္တံ. ခုဒ္ဒကံ ဂါမက္ခေတ္တံ ဣတော စတ္တာလီသံ ဥသဘာနိ, ဣတော စတ္တာလီသန္တိ ဂါဝုတံ ဟောတိ, မဇ္ဈိမံ ဣတော ဂါဝုတံ, ဣတော ဂါဝုတန္တိ အဍ္ဎယောဇနံ ဟောတိ, မဟန္တံ ဣတော ဒိယဍ္ဎဂါဝုတံ, ဣတော ဒိယဍ္ဎဂါဝုတန္တိ တိဂါဝုတံ ဟောတိ. တေသု ခုဒ္ဒကေန ဂါမက္ခေတ္တေန တီဏိ, ခုဒ္ဒကေန စ မဇ္ဈိမေန စ ဒွေ ဂါမက္ခေတ္တာနိ တဿ အတ္တဘာဝေါ. တိဂါဝုတဉှိဿ သရီရံ. ပရိဟရိဿာမီတိ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ ဂေါပယိဿာမိ. ရက္ခဿေတန္တိ ရက္ခဿု ဧတံ. မောဃပုရိသောတိ တုစ္ဆပုရိသော. နာဿဿာတိ န [Pg.42] ဧတဿ ဘဝေယျ. သမုဒါစရေယျာမာတိ ကထေယျာမ. သမ္မန္နတီတိ သမ္မာနံ ကရောတိ. ယံ တုမော ကရိဿတိ တုမောဝ တေန ပညာယိဿတီတိ ယံ ဧသ ကရိဿတိ, ဧသောဝ တေန ကမ္မေန ပါကဋော ဘဝိဿတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

१००. दहाव्या सूत्तात, 'अत्तभावपटिलाभ' म्हणजे शरीरप्राप्ती होय. 'दोन किंवा तीन मागध ग्रामक्षेत्रे' या वाक्यात मगध देशातील ग्रामक्षेत्रे लहान, मध्यम आणि मोठी अशी तीन प्रकारची असतात. लहान ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून चाळीस उसभ आणि त्या मध्यापासून चाळीस उसभ, असे मिळून एक गावुत होते. मध्यम ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून एक गावुत आणि त्या मध्यापासून एक गावुत, असे मिळून अर्धा योजन होते. मोठे ग्रामक्षेत्र म्हणजे या मध्यापासून दीड गावुत आणि त्या मध्यापासून दीड गावुत, असे मिळून तीन गावुत होते. त्या ग्रामक्षेत्रांमध्ये, लहान ग्रामक्षेत्राच्या प्रमाणाने तीन ग्रामक्षेत्रे किंवा लहान व मध्यम ग्रामक्षेत्राच्या प्रमाणाने दोन ग्रामक्षेत्रे, एवढा त्या ककुध देवपुत्राचा अत्तभाव (शरीर) होता. कारण त्याचे शरीर तीन गावुत प्रमाणाचे होते. 'परिहरिस्सामि' म्हणजे मी काळजी घेईन, रक्षण करीन. 'रक्खसेतं' म्हणजे याचे रक्षण कर. 'मोघपुरिस' म्हणजे तुच्छ मनुष्य. 'नास्सस्स' म्हणजे याला असे होऊ नये. 'समुदाचरेय्याम' म्हणजे आम्ही बोलावे. 'सम्मदति' म्हणजे आदर करतो. 'जो स्वतः करेल, तो स्वतःच त्याने ओळखला जाईल' म्हणजे हा जो काही करेल, तो स्वतःच आपल्या त्या कर्माने प्रकट होईल. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

ကကုဓဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

ककुधवर्ग पाचवा समाप्त.

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

दुसरे पण्णासक समाप्त झाले.

၃. တတိယပဏ္ဏာသကံ

३. तिसरे पण्णासक

(၁၁) ၁. ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

(११) १. फासुविहारवर्ग

၁. သာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सारज्जसुत्तवर्णना

၁၀၁. တတိယဿ [Pg.43] ပဌမေ ဝေသာရဇ္ဇကရဏာတိ ဝိသာရဒဘာဝါဝဟာ. သာရဇ္ဇံ ဟောတီတိ ဒေါမနဿံ ဟောတိ.

१०१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'वेसारज्जकरण' म्हणजे विशारदत्व (निर्भयता) आणणारे धर्म. 'सारज्जं होति' म्हणजे डोमनस्स (मनस्ताप किंवा दुःख) होते.

၂. ဥဿင်္ကိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. उस्संकितसुत्तवर्णना

၁၀၂. ဒုတိယေ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတောတိ ဥဿင်္ကိတော စ ပရိသင်္ကိတော စ. အပိ အကုပ္ပဓမ္မောပီတိ အပိ အကုပ္ပဓမ္မော ခီဏာသဝေါ သမာနောပိ ပရေဟိ ပါပဘိက္ခူဟိ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဝေသိယာဂေါစရောတိအာဒီသု ဝေသိယာ ဝုစ္စန္တိ ရူပူပဇီဝိနိယော, တာ ဂေါစရော အဿာတိ ဝေသိယာဂေါစရော, တာသံ ဂေဟံ အဘိဏှဂမနောတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပန ဝိဓဝါတိ မတပတိကာ. ထုလ္လကုမာရိကာတိ မဟလ္လိကကုမာရိကာယော.

१०२. दुसऱ्या सूत्तात, 'उस्संकितपरिसंकित' म्हणजे शंकित आणि सर्व बाजूंनी शंकित झालेला. 'अपि अकुप्पधम्मोपि' म्हणजे अकुप्पधम्म (ज्याचे अर्हतत्व नष्ट होऊ शकत नाही असा) असलेला क्षीणास्रव (अर्हत) असला तरीही, इतरांद्वारे किंवा पापी भिक्खूंद्वारे तो शंकित व सर्व बाजूंनी शंकित केला जातो, असा अर्थ आहे. 'वेसियागोचर' इत्यादी शब्दांमध्ये, रूपोपजीवनी (वेश्या) यांना 'वेसिया' म्हटले आहे. त्या ज्याचा गोचर (जाण्या-येण्याचे ठिकाण) आहेत तो 'वेसियागोचर' होय, म्हणजेच त्यांच्या घरी वारंवार जाणे असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. तेथे 'विधवा' म्हणजे जिचा पती मृत झाला आहे अशी स्त्री. 'थुल्लकुमारिका' म्हणजे वयाने मोठ्या झालेल्या कुमारी (प्रौढ कुमारी).

၃. မဟာစောရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. महाचोरसुत्तवर्णना

၁၀၃. တတိယေ ဣတော ဘောဂေန ပဋိသန္ထရိဿာမီတိ ဣတော မမ သာပတေယျတော ဘောဂံ ဂဟေတွာ တေန ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမိ, တဿ စ မမ စ အန္တရံ ပိဒဟိဿာမီတိ အတ္ထော. ဂဟဏာနီတိ ပရသန္တကာနံ ဘဏ္ဍာနံ ဂဟဏာနိ. ဂုယှမန္တာတိ ဂုဟိတဗ္ဗမန္တာ. အန္တဂ္ဂါဟိကာယာတိ သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆေဒံ ဝါ ဂဟေတွာ ဌိတာယ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. စတုတ္ထေ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

१०३. तिसऱ्या सूत्तात, 'इतो भोगेन पटिसन्थरिस्सामि' म्हणजे माझ्या या संपत्तीतून भोग (द्रव्य) घेऊन त्याच्याशी मी संबंध सुधारेन (किंवा त्याला शांत करीन), आणि त्याच्या व माझ्या मधील अंतर (दोष) झाकून टाकीन, असा अर्थ आहे. 'गहणानि' म्हणजे इतरांच्या वस्तूंचे हरण करणे. 'गुय्हमन्ता' म्हणजे गुप्त ठेवण्याजोगे मंत्र (किंवा विचार). 'अन्तग्ग्राहिकाय' म्हणजे शाश्वतवाद किंवा उच्छेदवाद ग्रहण करून राहिलेली (दृष्टी). या सूत्तातील उर्वरित सर्व अर्थ स्पष्टच आहे. चौथ्या सूत्तात सर्व काही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. फासुविहारसुत्तवर्णना

၁၀၅. ပဉ္စမေ မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တေန ပဝတ္တိတံ ကာယကမ္မံ. အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခေ စေဝ ပရမ္မုခေ စ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ယာနိ တာနိ သီလာနီတိအာဒိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဝသေန ဝုတ္တံ. သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ [Pg.44] မဂ္ဂသမာဓိဖလသမာဓိနိဗ္ဗတ္တကာနိ. သီလသာမညဂတောတိ သမာနသီလတံ ဂတော, ဧကသဒိသသီလော ဟုတွာတိ အတ္ထော. တက္ကရဿာတိ ယော နံ ကရောတိ, တဿ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလံ မိဿကံ ကထိတံ, ဒိဋ္ဌိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ.

१०५. पाचव्या सूत्तात, 'मेत्तं कायकम्मं' म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताने केलेले कायिक कर्म. 'आवि चेव रहो च' म्हणजे प्रत्यक्ष (समोर) आणि परोक्ष (मागे) देखील. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'यानि तानि सीलानि' इत्यादी वाक्य चतुपारिसुद्धिशीलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'समाधिसंवत्तनिकानि' म्हणजे मार्गसमाधी आणि फलसमाधी उत्पन्न करणारे. 'सीलसामञ्ञगतो' म्हणजे समान शील प्राप्त झालेला, म्हणजेच एकसारखे शील असलेला असा अर्थ आहे. 'तक्करस्स' म्हणजे जो त्याचे आचरण करतो, त्याचा. अशा प्रकारे या सूत्तात शीलाचे संमिश्र वर्णन केले आहे, आणि 'दिट्ठि' म्हणजे विपश्यना सम्यक् दृष्टी होय.

၆. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. आनंदसुत्तवर्णना

၁၀၆. ဆဋ္ဌေ နော စ ပရံ အဓိသီလေ သမ္ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ပရံ သီလဘာဝေန န ဂရဟတိ န ဥပဝဒတိ. အတ္တာနုပေက္ခီတိ အတ္တနောဝ ကတာကတံ ဇာနနဝသေန အတ္တာနံ အနုပေက္ခိတာ. နော ပရာနုပေက္ခီတိ ပရဿ ကတာကတေသု အဗျာဝဋော. အပညာတောတိ အပါကဋော အပ္ပပုညော. အပညာတကေနာတိ အပညာတဘာဝေန အပါကဋတာယ မန္ဒပုညတာယ. နော ပရိတဿတီတိ ပရိတာသံ နာပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

१०६. सहाव्या सूत्तात, 'नो च परं अधिसीले संपवत्त्ता होति' म्हणजे इतरांच्या शीलाच्या बाबतीत तो त्यांची निंदा करत नाही किंवा त्यांच्यावर दोषारोप करत नाही. 'अत्तानुपेक्खी' म्हणजे स्वतःच्याच केलेल्या अथवा न केलेल्या कर्मांच्या ज्ञानाद्वारे स्वतःचेच वारंवार निरीक्षण करणारा. 'नो परानुपेक्खी' म्हणजे इतरांच्या केलेल्या अथवा न केलेल्या कर्मांमध्ये लक्ष न घालणारा. 'अपञ्ञातो' म्हणजे अप्रसिद्ध, अल्पपुण्य असलेला. 'अपञ्ञातकेन' म्हणजे अप्रसिद्ध असल्यामुळे, प्रकट न झाल्यामुळे, अल्पपुण्य असल्यामुळे. 'नो परितस्सति' म्हणजे तो व्याकुळ होत नाही (किंवा तृष्णा करत नाही). अशा प्रकारे या सूत्तात केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूचेच वर्णन केले आहे.

၇-၈. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-८. सीलसुत्तआदिवर्णना

၁၀၇-၁၀၈. သတ္တမေ သီလသမာဓိပညာ မိဿိကာ ကထိတာ, ဝိမုတ္တိ အရဟတ္တဖလံ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ လောကိယမေဝ. အဋ္ဌမေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပနေတ္ထ အသေခဿ ပဝတ္တတ္တာ အသေခန္တိ ဝုတ္တံ.

१०७-१०८. सातव्या सूत्तात शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे. 'विमुत्ति' म्हणजे अर्हत्त्वफल आणि 'विमुत्तिञाणदस्सन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान जे लौकिकच आहे. आठव्या सूत्तातही हाच नियम आहे. परंतु येथे प्रत्यवेक्षण ज्ञान हे अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) ठिकाणी उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला 'अशैक्ष' (असेख) म्हटले आहे.

၉-၁၀. စာတုဒ္ဒိသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. चातुद्दिससुत्तआदिवर्णना

၁၀၉-၁၁၀. နဝမေ စာတုဒ္ဒိသောတိ စတူသု ဒိသာသု အပ္ပဋိဟတစာရော. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော. ဒသမေ အလန္တိ ယုတ္တော. ဣဓာပိ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

१०९-११०. नाव्या सूत्तात, 'चातुद्दिस' म्हणजे चारही दिशांमध्ये अडथळ्याशिवाय संचार करणारा. या सूत्तातही केवळ क्षीणास्रवाचेच वर्णन केले आहे. दहाव्या सूत्तात, 'अलं' म्हणजे योग्य. येथेही केवळ क्षीणास्रवाचेच वर्णन केले आहे.

ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला फासुविहारवर्ग समाप्त.

(၁၂) ၂. အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂေါ

(१२) २. अंधकविन्दवर्ग

၁. ကုလူပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. कुलूपकसुत्तवर्णना

၁၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အသန္ထဝဝိဿာသီတိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ အကရောန္တေသု ဝိဿာသံ အနာပဇ္ဇန္တေသုယေဝ ဝိဿာသံ ကရောတိ. အနိဿရဝိကပ္ပီတိ [Pg.45] အနိဿရောဝ သမာနော ‘‘ဣမံ ဒေထ, ဣမံ ဂဏှထာ’’တိ ဣဿရော ဝိယ ဝိကပ္ပေတိ. ဝိဿဋ္ဌုပသေဝီတိ ဝိဿဋ္ဌာနိ ဘိန္နကုလာနိ ဃဋနတ္ထာယ ဥပသေဝတိ. ဥပကဏ္ဏကဇပ္ပီတိ ကဏ္ဏမူလေ မန္တံ ဂဏှာတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

१११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'असंथवविस्सासी' म्हणजे स्वतःसोबत परिचय (मैत्री) न करणाऱ्या किंवा विश्वास न ठेवणाऱ्या कुलपतींवरच (दायकांवरच) तो विश्वास ठेवतो. 'अनिस्सरविकप्पी' म्हणजे स्वतः स्वामी नसतानाही 'हे द्या, हे घ्या' असे स्वामीसारखे आदेश देतो. 'विस्सट्ठुपसेवी' म्हणजे विभक्त झालेल्या किंवा भांडण झालेल्या कुळांना एकत्र आणण्यासाठी त्यांच्याकडे जातो. 'उपकण्णकजप्पी' म्हणजे कानाच्या जवळ जाऊन गुप्त सल्लामसलत करतो. 'सुक्कपक्ख' (शुक्लपक्ष) हा याच्या उलट अर्थाने समजून घ्यावा.

၂. ပစ္ဆာသမဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पच्छासमणसुत्तवर्णना

၁၁၂. ဒုတိယေ ပတ္တပရိယာပန္နံ န ဂဏှာတီတိ ဥပဇ္ဈာယေ နိဝတ္တိတွာ ဌိတေ အတ္တနော တုစ္ဆပတ္တံ ဒတွာ တဿ ပတ္တံ န ဂဏှာတိ, တတော ဝါ ဒီယမာနံ န ဂဏှာတိ. န နိဝါရေတီတိ ဣဒံ ဝစနံ အာပတ္တိဝီတိက္ကမဝစနံ နာမာတိ န ဇာနာတိ. ဉတွာ ဝါပိ, ‘‘ဘန္တေ, ဧဝရူပံ နာမ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ န နိဝါရေတိ. ကထံ ဩပါတေတီတိ တဿ ကထံ ဘိန္ဒိတွာ အတ္တနော ကထံ ပဝေသေတိ. ဇဠောတိ ဇဍော. ဧဠမူဂေါတိ ပဂ္ဃရိတခေဠမုခေါ. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

११२. दुसऱ्या सूत्तात, 'पत्तपरियापन्नं न गण्हाति' म्हणजे उपाध्यायांनी मागे वळून पाहिले असता, स्वतःचे रिकामे पात्र त्यांना देऊन त्यांचे पात्र स्वतः घेत नाही, किंवा त्या पात्रातून दिले जाणारे अन्न घेत नाही. 'न निवारति' म्हणजे हे बोलणे आपत्तीचे (नियमांचे) उल्लंघन करणारे आहे हे तो जाणत नाही. किंवा जाणूनही, 'भंते, असे बोलणे योग्य नाही' असे म्हणून तो त्यांना रोखत नाही. 'कथं ओपातेति' म्हणजे त्यांचे बोलणे मध्येच तोडून स्वतःचे बोलणे मध्येच घुसवतो. 'जळो' म्हणजे मूर्ख. 'एळमूगो' म्हणजे तोंडातून लाळ गळणारा (किंवा मुका-बहिरा). तिसरे सूत्त स्पष्टच आहे.

၄. အန္ဓကဝိန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. अंधकविन्दसुत्तवर्णना

၁၁၄. စတုတ္ထေ သီလဝါ ဟောထာတိ သီလဝန္တာ ဟောထ. အာရက္ခသတိနောတိ ဒွါရရက္ခိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတာ. နိပက္ကသတိနောတိ ဒွါရရက္ခနကေနေဝ ဉာဏေန သမန္နာဂတဿတိနော. သတာရက္ခေန စေတသာ သမန္နာဂတာတိ သတာရက္ခေန စိတ္တေန သမန္နာဂတာ. အပ္ပဘဿာတိ အပ္ပကထာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိကာတိ ကမ္မဿကတဇ္ဈာန-ဝိပဿနာမဂ္ဂ-ဖလဝသေန ပဉ္စဝိဓာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတာ. အပိစ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

११४. चौथ्या सूत्तात, 'सीलवा होथ' म्हणजे शीलवान व्हा. 'आरक्खसतिनो' म्हणजे इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेले. 'निपक्कसतिनो' म्हणजे इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणाऱ्या ज्ञानाने युक्त स्मृती असलेले. 'सतारक्खेन चेतसा समन्नागता' म्हणजे स्मृतीचे रक्षण असलेल्या चित्ताने युक्त असलेले. 'अप्पभस्सा' म्हणजे कमी बोलणारे (अल्पभाषी). 'सम्मादिट्ठिका' म्हणजे कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता), ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्याद्वारे पाच प्रकारच्या सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेले. तसेच प्रत्यवेक्षण ज्ञान देखील सम्यक् दृष्टीच आहे, असे समजावे.

၅. မစ္ဆရိနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. मच्छरिनीसुत्तवर्णना

၁၁၅. ပဉ္စမေ အာဝါသမစ္ဆရိနီတိ အာဝါသံ မစ္ဆရာယတိ, တတ္ထ အညေသံ ဝါသံ န သဟတိ. ကုလမစ္ဆရိနီတိ ဥပဋ္ဌာကကုလံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ တတ္ထ ဥပသင်္ကမနံ န သဟတိ. လာဘမစ္ဆရိနီတိ လာဘံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ တံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တံ န သဟတိ. ဝဏ္ဏမစ္ဆရိနီတိ ဂုဏံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ ဂုဏကထံ န သဟတိ. ဓမ္မမစ္ဆရိနီတိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ မစ္ဆရာယတိ, အညေသံ ဒါတုံ န ဣစ္ဆတိ.

११५. पाचव्या सुत्तात— 'आवासमच्छरिनी' (आवास-मत्सरी) म्हणजे आवासाचा (विहाराचा) मत्सर करते, तेथे इतरांचे राहणे सहन करू शकत नाही. 'कुलमच्छरिनी' (कुल-मत्सरी) म्हणजे उपस्थापक कुलाचा (सेवा करणाऱ्या कुटुंबाचा) मत्सर करते, इतरांचे तेथे जाणे सहन करू शकत नाही. 'लाभमच्छरिनी' (लाभ-मत्सरी) म्हणजे लाभाचा मत्सर करते, इतरांना तो लाभ मिळणे सहन करू शकत नाही. 'वण्णमच्छरिनी' (वर्ण-मत्सरी) म्हणजे गुणांचा मत्सर करते, इतरांच्या गुणांचे वर्णन सहन करू शकत नाही. 'धम्ममच्छरिनी' (धम्म-मत्सरी) म्हणजे परियत्ति धम्माचा मत्सर करते, इतरांना तो देण्याची (शिकवण्याची) इच्छा करत नाही.

၆-၇. ဝဏ္ဏနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. वर्णना सुत्त इत्यादींची व्याख्या (वर्णना).

၁၁၆-၁၁၇. ဆဋ္ဌေ [Pg.46] သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတီတိ ပရေဟိ သဒ္ဓါယ ဒိန္နပိဏ္ဍပါတတော အဂ္ဂံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရဿ ဒေတိ. သတ္တမေ ဣဿုကိနီတိ ဣဿာယ သမန္နာဂတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

११६-११७. सहाव्या सुत्तात— 'सद्धादेय्यं विनिपातेति' म्हणजे इतरांनी श्रद्धेने दिलेल्या पिंडपातातून अग्रभाग स्वतः ग्रहण न करता दुसऱ्याला देते. सातव्या सुत्तात— 'इस्सुकिनी' म्हणजे ईर्षेने युक्त असलेली. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

अंधकविन्दवग्ग दुसरा समाप्त.

(၁၃) ၃. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

(१३) ३. गिलाणवग्ग

၄. ဒုတိယဥပဋ္ဌာကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. दुसऱ्या उपट्ठाक सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၂၄. တတိယဿ စတုတ္ထေ နပ္ပဋိဗလောတိ ကာယဗလေန စ ဉာဏဗလေန စ အသမန္နာဂတော. အာမိသန္တရောတိ အာမိသဟေတုကော စီဝရာဒီနိ ပစ္စာသီသမာနော.

१२४. तिसऱ्या वग्गाच्या चौथ्या सुत्तात— 'नप्पटिबलो' म्हणजे शारीरिक बळ आणि ज्ञानबळ यांनी युक्त नसलेला. 'आमिसन्तरो' म्हणजे आमिष-हेतुक (भौतिक लाभाच्या हेतूने युक्त), चीवर इत्यादींची आकांक्षा बाळगणारा.

၅-၆. အနာယုဿာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

५-६. दोन अनायुस्स सुत्तांची व्याख्या (वर्णना).

၁၂၅-၁၂၆. ပဉ္စမေ အနာယုဿာတိ အာယုပစ္ဆေဒနာ, န အာယုဝဍ္ဎနာ. ဆဋ္ဌေပိ ဧသေဝ နယော.

१२५-१२६. पाचव्या सुत्तात— 'अनायुस्सा' म्हणजे आयुष्याचा नाश करणारे, आयुष्य न वाढवणारे. सहाव्या सुत्तातही हाच नियम आहे.

၇. ဝပကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. वपकास सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၂၇. သတ္တမေ နာလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုန္တိ သံဃတော နိက္ခမိတွာ ဧကကော ဝသိတုံ န ယုတ္တော. ကာမဉ္စေသ သံဃမဇ္ဈေပိ ဝသိတုံ အယုတ္တောဝ အသံဃသောဘနတာယ, ဩဝါဒါနုသာသနိပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ပန နိပ္ပရိယာယေနေဝ သံဃမှာ ဝပကာသိတုံ န ယုတ္တော. အလံ သံဃမှာ ဝပကာသိတုန္တိ စာတုဒ္ဒိသတ္တာ သံဃမှာ နိက္ခမ္မ ဧကကော ဝသိတုံ ယုတ္တော, သံဃသောဘနတာယ ပန သံဃေပိ ဝသိတုံ ယုတ္တောယေဝ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

१२७. सातव्या सुत्तात— 'नालं सङ्घम्हा वपकासितुं' म्हणजे संघापासून दूर जाऊन एकटे राहणे योग्य नाही. जरी तो संघाच्या शोभेला साजेसा नसल्यामुळे संघामध्ये राहण्यासही अयोग्य असला, तरी उपदेश आणि अनुशासनाच्या संबंधामुळे मुख्यत्वे करून संघापासून दूर राहणे योग्य नाही. 'अलं सङ्घम्हा वपकासितुं' म्हणजे चारही दिशांना मोकळेपणा असल्यामुळे संघाबाहेर पडून एकटे राहणे योग्य आहे, परंतु संघाच्या शोभेसाठी संघामध्ये राहणे देखील योग्यच आहे. आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၉. ပရိကုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. परिकुप्प सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၂၉. နဝမေ အာပါယိကာတိ အပါယဂါမိနော. နေရယိကာတိ နိရယဂါမိနော. ပရိကုပ္ပာတိ ပရိကုပ္ပနသဘာဝါ ပုရာဏဝဏသဒိသာ. အတေကိစ္ဆာတိ အကတ္တဗ္ဗပရိကမ္မာ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

१२९. नवव्या सुत्तात— 'आपायिका' म्हणजे अपायाला (दुर्गतीला) जाणारे. 'नेरयिका' म्हणजे निरयाला (नरकाला) जाणारे. 'परिकुप्पा' म्हणजे जुन्या जखमेसारखा स्वभाव असणारे (पुन्हा पुन्हा चिघळणारे). 'अतेकिच्छा' म्हणजे उपचार न करता येण्याजोगे (असाध्य). दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ တတိယော.

गिलाणवग्ग तिसरा समाप्त.

(၁၄) ၄. ရာဇဝဂ္ဂေါ

(१४) ४. राजवग्ग

၁. ပဌမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पहिल्या चक्कानुवर्तन सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၃၁. စတုတ္ထဿ [Pg.47] ပဌမေ ဓမ္မေနာတိ ဒသကုသလဓမ္မေန. စက္ကန္တိ အာဏာစက္ကံ. အတ္ထညူတိ ရဇ္ဇတ္ထံ ဇာနာတိ. ဓမ္မညူတိ ပဝေဏိဓမ္မံ ဇာနာတိ. မတ္တညူတိ ဒဏ္ဍေ ဝါ ဗလမှိ ဝါ ပမာဏံ ဇာနာတိ. ကာလညူတိ ရဇ္ဇသုခါနုဘဝနကာလံ, ဝိနိစ္ဆယကရဏကာလံ, ဇနပဒစာရိကာကာလဉ္စ ဇာနာတိ. ပရိသညူတိ အယံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ, အယံ ဗြာဟ္မဏဝေဿသုဒ္ဒသမဏပရိသာတိ ဇာနာတိ.

१३१. चौथ्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात— 'धम्मेन' म्हणजे दहा कुशल धम्मांनी. 'चक्कं' म्हणजे आज्ञाचक्र. 'अत्थञ्ञू' म्हणजे राज्याचे हित जाणतो. 'धम्मञ्ञू' म्हणजे परंपरेचा धम्म (राजवंश परंपरा) जाणतो. 'मत्तञ्ञू' म्हणजे दंडाचे (शिक्षेचे) किंवा सैन्याचे प्रमाण जाणतो. 'कालञ्ञू' म्हणजे राज्यसुख भोगण्याचा काळ, न्यायनिवाडा करण्याचा काळ आणि जनपदात संचार करण्याचा काळ जाणतो. ' परिसञ्ञू' म्हणजे ही क्षत्रिय परिषद आहे, ही ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र आणि श्रमण परिषद आहे, असे जाणतो.

တထာဂတဝါရေ အတ္ထညူတိ ပဉ္စ အတ္ထေ ဇာနာတိ. ဓမ္မညူတိ စတ္တာရော ဓမ္မေ ဇာနာတိ. မတ္တညူတိ စတူသု ပစ္စယေသု ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂမတ္တံ ဇာနာတိ. ကာလညူတိ အယံ ကာလော ပဋိသလ္လီနဿ, အယံ သမာပတ္တိယာ, အယံ ဓမ္မဒေသနာယ, အယံ ဇနပဒစာရိကာယာတိ ဧဝံ ကာလံ ဇာနာတိ. ပရိသညူတိ အယံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ…ပေ… အယံ သမဏပရိသာတိ ဇာနာတိ. အနုတ္တရန္တိ နဝဟိ လောကုတ္တရဓမ္မေဟိ အနုတ္တရံ. ဓမ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌစက္ကံ.

तथागतांच्या संदर्भात— 'अत्थञ्ञू' म्हणजे पाच अर्थ (हित) जाणतात. 'धम्मञ्ञू' म्हणजे चार धम्म (सत्य) जाणतात. 'मत्तञ्ञू' म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (पच्चयांच्या) ग्रहण आणि उपभोगाचे प्रमाण जाणतात. 'कालञ्ञू' म्हणजे हा एकांतात राहण्याचा काळ आहे, हा समापत्तीत प्रवेश करण्याचा काळ आहे, हा धम्मदेशनेचा काळ आहे, हा जनपदात संचार करण्याचा काळ आहे, अशा प्रकारे काळ जाणतात. 'परिसञ्ञू' म्हणजे ही क्षत्रिय परिषद आहे... पे... ही श्रमण परिषद आहे, असे जाणतात. 'अनुत्तरं' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धम्मांमुळे सर्वश्रेष्ठ (अनुत्तर). 'धम्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ चक्र.

၂. ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुसऱ्या चक्कानुवर्तन सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၃၂. ဒုတိယေ ပိတရာ ပဝတ္တိတံ စက္ကန္တိ စက္ကဝတ္တိမှိ ပဗ္ဗဇိတေ ဝါ ကာလကတေ ဝါ စက္ကရတနံ သတ္တာဟမတ္တံ ဌတွာ အန္တရဓာယတိ, ကထမေသ တံ အနုပ္ပဝတ္တေတိ နာမ? ပိတု ပဝေဏိယံ ဌတွာ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေတွာ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ကာရေန္တောပိ ပိတရာ ပဝတ္တိတမေဝ အနုပ္ပဝတ္တေတိ နာမ.

१३२. दुसऱ्या सुत्तात— 'पितरा पवत्तितं चक्कं' म्हणजे चक्रवर्ती राजाने प्रव्रज्या घेतली असता किंवा तो कालवश झाला असता, चक्ररत्न सात दिवसांपर्यंत राहून नाहीसे होते. मग हा (त्याचा ज्येष्ठ पुत्र) ते चक्र कसे काय अनुवर्तित करतो? पित्याच्या परंपरेत राहून, चक्रवर्तीचे कर्तव्य पूर्ण करून आणि चक्रवर्तीचे राज्य चालवत असताना देखील, पित्याने प्रस्थापित केलेले चक्रच तो अनुवर्तित करतो, असे म्हटले जाते.

၃. ဓမ္မရာဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. धम्मराजा सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၃၃. တတိယံ တိကနိပါတေ ဝုတ္တနယမေဝ. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗေ ပနေတ္ထ ပစ္ဆိမပဒဒွယမေဝ ဝိသေသော. တတ္ထ သမ္မာအာဇီဝေါ သေဝိတဗ္ဗော, မိစ္ဆာအာဇီဝေါ န သေဝိတဗ္ဗော. သပ္ပာယော ဂါမနိဂမော သေဝိတဗ္ဗော, အသပ္ပာယော န သေဝိတဗ္ဗော.

१३३. तिसरे सुत्त तिकनिपातात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. परंतु येथे 'सेवन करावे आणि सेवन करू नये' या संदर्भात शेवटची दोन पदेच विशेष आहेत. त्यामध्ये सम्यक आजीविका स्वीकारावी, मिथ्या आजीविका स्वीकारू नये. अनुकूल गाव किंवा नगर येथे राहावे, प्रतिकूल गाव किंवा नगर येथे राहू नये.

၄. ယဿံဒိသံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. यस्सं दिसं सुत्ताची व्याख्या (वर्णना).

၁၃၄. စတုတ္ထေ [Pg.48] ဥဘတောတိ ဒွီဟိပိ ပက္ခေဟိ. မာတိတော စ ပိတိတော စာတိ ယဿ ဟိ မာတာ ခတ္တိယာ, မာတုမာတာ ခတ္တိယာ, တဿာပိ မာတာ ခတ္တိယာ. ပိတာ ခတ္တိယော, ပိတုပိတာ ခတ္တိယော, တဿပိ ပိတာ ခတ္တိယော. သော ဥဘတော သုဇာတော မာတိတော စ ပိတိတော စ. သံသုဒ္ဓဂဟဏိကောတိ သံသုဒ္ဓါယ မာတုကုစ္ဆိယာ သမန္နာဂတော. ‘‘သမဝေပါကိနိယာ ဂဟဏိယာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ကမ္မဇတေဇောဓာတု ဂဟဏီတိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါတိ ဧတ္ထ ပိတုပိတာ ပိတာမဟော, ပိတာမဟဿ ယုဂံ ပိတာမဟယုဂံ. ယုဂန္တိ အာယုပ္ပမာဏံ ဝုစ္စတိ. အဘိလာပမတ္တမေဝ စေတံ, အတ္ထတော ပန ပိတာမဟောယေဝ ပိတာမဟယုဂံ. တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. ဧဝံ ယာဝ သတ္တမော ပုရိသော, တာဝ သံသုဒ္ဓဂဟဏိကော, အထ ဝါ အက္ခိတ္တော အနုပက္ကုဋ္ဌော ဇာတိဝါဒေနာတိ ဒဿေတိ. အက္ခိတ္တောတိ ‘‘အပနေထ ဧတံ, ကိံ ဣမိနာ’’တိ ဧဝံ အက္ခိတ္တော အနဝက္ခိတ္တော. အနုပက္ကုဋ္ဌောတိ န ဥပက္ကုဋ္ဌော န အက္ကောသံ ဝါ နိန္ဒံ ဝါ ပတ္တပုဗ္ဗော. ကေန ကာရဏေနာတိ? ဇာတိဝါဒေန, ‘‘ဣတိပိ ဟီနဇာတိကော ဧသော’’တိ ဧဝရူပေန ဝစနေနာတိ အတ္ထော.

१३४. चौथ्या सुत्तात— 'उभतो' म्हणजे दोन्ही पक्षांकडून. 'मातितो च पितितो च' म्हणजे ज्याची आई क्षत्रिय आहे, आईची आई क्षत्रिय आहे, आणि तिच्याही आई क्षत्रिय आहे; वडील क्षत्रिय आहेत, वडिलांचे वडील क्षत्रिय आहेत, आणि त्यांच्याही वडील क्षत्रिय आहेत. तो आई आणि वडील अशा दोन्ही बाजूंकडून चांगल्या कुळात जन्मलेला (सुजात) आहे. 'संसुद्धगहणिको' म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा मातृगर्भाने युक्त असलेला. 'समवेपाकिनिया गहणिया' या पदात कर्मज तेजोधातूला 'गहणी' (पचनशक्ती) असे म्हटले जाते. 'याव सत्तमा पितामहयुगा' येथे वडिलांचे वडील म्हणजे 'पितामह' (आजोबा), पितामहांची पिढी म्हणजे 'पितामहयुग'. 'युग' या शब्दाने आयुष्याचे प्रमाण सांगितले जाते. हे केवळ बोलण्याचे एक रूप आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने पितामह म्हणजेच पितामहयुग होय. त्याच्या वरचे सर्व पूर्वज 'पितामह' या शब्दानेच ग्रहण केले जातात. अशा प्रकारे सातव्या पिढीपर्यंत तो शुद्ध गर्भाचा आहे, किंवा जातीच्या वादावरून तो आक्षेप न घेतलेला आणि निंदा न केलेला आहे, असे दर्शवते. 'अक्खित्तो' म्हणजे 'याला दूर करा, याच्याशी काय संबंध?' अशा प्रकारे आक्षेप न घेतलेला. 'अनुपक्कुट्ठो' म्हणजे ज्याची कधीही निंदा किंवा निर्भत्सना झालेली नाही. कोणत्या कारणाने? जातीच्या वादावरून, 'हा अशा हीन जातीचा आहे' अशा प्रकारच्या शब्दांनी त्याची कधीही निंदा झालेली नाही, असा अर्थ आहे.

အဍ္ဎောတိအာဒီသု ယော ကောစိ အတ္တနော သန္တကေန ဝိဘဝေန အဍ္ဎော ဟောတိ. ဣဓ ပန န ကေဝလံ အဍ္ဎောယေဝ, မဟဒ္ဓနော မဟတာ အပရိမာဏသင်္ခေန ဓနေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန မဟန္တာ ဥဠာရာ ဘောဂါ အဿာတိ မဟာဘောဂေါ. ပရိပုဏ္ဏကောသကောဋ္ဌာဂါရောတိ ကောသော ဝုစ္စတိ ဘဏ္ဍာဂါရံ, နိဒဟိတွာ ဌပိတေန ဓနေန ပရိပုဏ္ဏကောသော, ဓညေန စ ပရိပုဏ္ဏကောဋ္ဌာဂါရောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စတုဗ္ဗိဓော ကောသော ဟတ္ထီ အဿာ ရထာ ရဋ္ဌန္တိ, တိဝိဓံ ကောဋ္ဌာဂါရံ ဓနကောဋ္ဌာဂါရံ ဓညကောဋ္ဌာဂါရံ ဝတ္ထကောဋ္ဌာဂါရန္တိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏမဿာတိ ပရိပုဏ္ဏကောသကောဋ္ဌာဂါရော. အဿဝါယာတိ ကဿစိ ဗဟုမ္ပိ ဓနံ ဒေန္တဿ သေနာ န သုဏာတိ, သာ အနဿဝါ နာမ ဟောတိ. ကဿစိ အဒေန္တဿာပိ သုဏာတိယေဝ, အယံ အဿဝါ နာမ. ဩဝါဒပဋိကရာယာတိ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ကတ္တဗ္ဗ, ဣဒံ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဒိန္နဩဝါဒကရာယ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ပညာဝေယျတ္တိယေန ယုတ္တော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာယ [Pg.49] သမန္နာဂတော. ပဋိဗလောတိ သမတ္ထော. အတ္ထေ စိန္တေတုန္တိ ဝဍ္ဎိအတ္ထေ စိန္တေတုံ. သော ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နအတ္ထဝသေနေဝ ‘‘အတီတေပိ ဧဝံ အဟေသုံ, အနာဂတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတိ. ဝိဇိတာဝီနန္တိ ဝိဇိတဝိဇယာနံ, မဟန္တေန ဝါ ဝိဇယေန သမန္နာဂတာနံ. ဝိမုတ္တစိတ္တာနန္တိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တမာနသာနံ.

‘अड्ढो’ (श्रीमंत) इत्यादी शब्दांमध्ये, जो कोणी स्वतःच्या संपत्तीने श्रीमंत असतो. परंतु येथे केवळ श्रीमंतच नाही, तर ‘महद्धनो’ म्हणजे अफाट, अमर्याद संपत्तीने युक्त असलेला, असा अर्थ आहे. पाच कामगुणांच्या प्रभावाने ज्याच्याकडे विपुल व भव्य उपभोग्य वस्तू आहेत, तो ‘महाभोगो’ (महाभोगी) होय. ‘परिपुण्णकोसकोट्ठागारो’ यामध्ये ‘कोस’ म्हणजे खजिना (भांडार) म्हटला जातो; साठवून ठेवलेल्या धनाने परिपूर्ण असलेला खजिना आणि धान्याने परिपूर्ण असलेले कोठार, असा अर्थ आहे. किंवा खजिना चार प्रकारचा असतो—हत्ती, घोडे, रथ आणि राज्य; आणि कोठार तीन प्रकारचे असते—धनकोठार, धान्यकोठार आणि वस्त्रकोठार. हे सर्व ज्याच्याकडे परिपूर्ण आहे, तो ‘परिपुण्णकोसकोट्ठागारो’ होय. ‘अस्सवाया’ म्हणजे—एखाद्या राजाने भरपूर धन दिले तरी त्याचे सैन्य ऐकत नसेल, तर त्याला ‘अनस्सवा’ (अनाज्ञाधारक) म्हणतात. एखाद्याने काहीही धन दिले नाही तरी जे ऐकतात, त्यांना ‘अस्सवा’ (आज्ञाधारक) म्हणतात. ‘ओवादपटिकराया’ म्हणजे—‘तुम्ही हे करावे, हे करू नये’ अशा दिलेल्या उपदेशाचे पालन करणारे. ‘पण्डितो’ म्हणजे बुद्धीने (पांडित्याने) युक्त असलेला. ‘ब्यत्तो’ म्हणजे प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेला. ‘मेधावी’ म्हणजे तात्कालिक प्रज्ञेने (प्रसंगवधानाने) युक्त असलेला. ‘पटिबलो’ म्हणजे समर्थ. ‘अत्थे चिन्तेतुं’ म्हणजे कल्याणाचा (विकासाचा) विचार करण्यासाठी. कारण तो केवळ वर्तमान कल्याणाच्या दृष्टीनेच विचार करत नाही, तर ‘भूतकाळातही असेच होते, भविष्यकाळातही असेच होईल’ असा विचार करतो. ‘विजितावीनं’ म्हणजे ज्यांनी विजय मिळवला आहे किंवा जे मोठ्या विजित राज्याने युक्त आहेत. ‘विमुत्तचित्तानं’ म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी ज्यांचे मन विमुक्त झाले आहे अशांचे.

၅-၆. ပတ္ထနာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

५-६. पत्थनासुत्तद्वयवण्णना (दोन प्रार्थना सूत्रांचे स्पष्टीकरण).

၁၃၅-၁၃၆. ပဉ္စမေ နေဂမဇာနပဒဿာတိ နိဂမဝါသိနော စ ရဋ္ဌဝါသိနော စ ဇနဿ. ဟတ္ထိသ္မိန္တိအာဒီဟိ ဟတ္ထိအဿရထထရုဓနုလေခမုဒ္ဒါဂဏနာဒီနိ သောဠသ မဟာသိပ္ပာနိ ဒဿိတာနိ. အနဝယောတိ သမတ္ထော ပရိပုဏ္ဏော. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌေ ဩပရဇ္ဇန္တိ ဥပရာဇဘာဝံ.

१३५-१३६. पाचव्या सूत्रात, ‘नेगमजानपदस्स’ म्हणजे नगरात राहणारे आणि देशात (राज्यात) राहणारे लोक. ‘हत्थिस्मिं’ इत्यादींद्वारे हत्तीविद्या, अश्वविद्या, रथविद्या, धनुर्विद्या, लेखन, मुद्रा (बोटांनी मोजणे), गणित इत्यादी सोळा महाकला (मोठ्या विद्या) दर्शविल्या आहेत. ‘अनवयो’ म्हणजे समर्थ, परिपूर्ण. येथील उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. सहाव्या सूत्रात, ‘ओपरज्जं’ म्हणजे उपराजपद (युवराजपद).

၇. အပ္ပံသုပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अप्पंसुपतिसुत्तवण्णना (अल्प झोप घेणाऱ्या सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၃၇. သတ္တမေ ပုရိသာဓိပ္ပာယာတိ အဿဒ္ဓမ္မဝသေန ပုရိသေ ဥပ္ပန္နာဓိပ္ပာယာ ပုရိသဇ္ဈာသယာ. အာဒါနာဓိပ္ပာယောတိ ဣဒါနိ ဂဟေတုံ သက္ခိဿာမိ, ဣဒါနိ သက္ခိဿာမီတိ ဧဝံ ဂဟဏာဓိပ္ပာယော. ဝိသံယောဂါဓိပ္ပာယောတိ ဣဒါနိ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿာမိ, ဣဒါနိ ပါပုဏိဿာမီတိ ဧဝံ နိဗ္ဗာနဇ္ဈာသယော.

१३७. सातव्या सूत्रात, ‘पुरिसाधिप्पाया’ म्हणजे असद्धर्माच्या (वाईट गुणांच्या) प्रभावाने पुरुषांविषयी निर्माण झालेली इच्छा किंवा पुरुषांविषयीची आसक्ती. ‘आदानाधिप्पायो’ म्हणजे ‘आता मी ग्रहण करू शकेन (चोरी करू शकेन), आता मी समर्थ होईन’ अशी ग्रहण करण्याची इच्छा. ‘विसंयोगाधिप्पायो’ म्हणजे ‘आता मी निर्वाण प्राप्त करेन, आता मी प्राप्त करेन’ अशी निर्वाणाची आकांक्षा.

၈. ဘတ္တာဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. भत्तादकसुत्तवण्णना (भोजन करणाऱ्या सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၃၈. အဋ္ဌမေ ဘတ္တာဒကောတိ ဘတ္တက္ခာဒကော, ဗဟုဘတ္တဘုဉ္ဇောတိ အတ္ထော. ဩကာသဖရဏောတိ ဩကာသံ ဖရိတွာ အညေသံ သမ္ဗာဓံ ကတွာ ဌာနေန ဩကာသဖရဏော. တတ္ထ တတ္ထ လဏ္ဍံ သာရေတိ ပါတေတီတိ လဏ္ဍသာရဏော. ဧတ္တကာ ဟတ္ထီတိ ဂဏနကာလေ သလာကံ ဂဏှာတီတိ သလာကဂ္ဂါဟီ. နိသီဒနသယနဝသေန မဉ္စပီဌံ မဒ္ဒတီတိ မဉ္စပီဌမဒ္ဒနော. ဘိက္ခုဂဏနကာလေ သလာကံ ဂဏှာတီတိ သလာကဂ္ဂါဟီ.

१३८. आठव्या सूत्रात, ‘भत्तादको’ म्हणजे अन्न खाणारा, खूप भोजन करणारा असा अर्थ आहे. ‘ओकासफरणो’ म्हणजे जागा व्यापून इतरांना अडचण निर्माण करून उभे राहणारा. ‘लण्डसारणो’ म्हणजे तिथे तिथे विष्ठा (शेण) टाकणारा. ‘एत्तका हत्थी’ म्हणजे मोजणीच्या वेळी शलाका (काठी/तिकीट) घेणारा तो ‘सलाकाग्गाही’ होय. बसण्याच्या व झोपण्याच्या सवयीमुळे खाट व बाक मोडून टाकणारा तो ‘मञ्चपीठमद्दनो’ होय. भिक्खूंच्या मोजणीच्या वेळी शलाका घेणारा तो ‘सलाकाग्गाही’ होय.

၉. အက္ခမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अक्खमसुत्तवण्णना (अक्षम सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၃၉. နဝမေ ဟတ္ထိကာယန္တိ ဟတ္ထိဃဋံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သင်္ဂါမေ အဝစရန္တီတိ သင်္ဂါမာဝစရာ. ဧကိဿာ ဝါ တိဏောဒကဒတ္တိယာ ဝိမာနိတောတိ [Pg.50] ဧကဒိဝသံ ဧကေန တိဏောဒကဒါနေန ဝိမာနိတော, ဧကဒိဝသမတ္တံ အလဒ္ဓတိဏောဒကောတိ အတ္ထော. ဣတော ပရမ္ပိ ဧသေဝ နယော. န သက္ကောတိ စိတ္တံ သမာဒဟိတုန္တိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ သမ္မာ ဌပေတုံ န သက္ကောတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

१३९. नवव्या सूत्रात, ‘हत्थिकायं’ म्हणजे हत्तींचा समूह. इतर पदांमध्येही हाच नियम आहे. ‘सङ्गामावचरा’ म्हणजे युद्धभूमीत वावरणारे. ‘एकिस्सा वा तिणोदकदत्तिया विमानितो’ म्हणजे एका दिवशी एकदाच गवत व पाणी देण्याने अपमानित झालेला, म्हणजेच केवळ एक दिवस गवत व पाणी न मिळालेला, असा अर्थ आहे. यापुढील भागातही हाच नियम आहे. ‘न सक्कोति चित्तं समादहितुं’ म्हणजे आलंबनावर (ध्यानाच्या विषयावर) मन चांगल्या प्रकारे एकाग्र करण्यास असमर्थ असणे. येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. परंतु या सूत्रात ‘वट्ट-विवट्ट’ (संसारचक्र आणि संसारमुक्ती) सांगितले आहे, असे समजावे.

၁၀. သောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. सोतसुत्तवण्णना (स्रोत सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၄၀. ဒသမေ ဒုရုတ္တာနန္တိ န သုဋ္ဌု ဝုတ္တာနံ ဒေါသဝသေန ပဝတ္တိတာနံ ဖရုသဝစနာနံ. ဒုရာဂတာနန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနာကာရေန သောတဒွါရံ အာဂတာနံ. ဝစနပထာနန္တိ ဝစနာနံ. ဒုက္ခာနန္တိ ဒုက္ခမာနံ. တိဗ္ဗာနန္တိ ဗဟလာနံ တာပနသဘာဝါနံ ဝါ. ခရာနန္တိ ဖရုသာနံ. ကဋုကာနန္တိ တိခိဏာနံ. အသာတာနန္တိ အမဓုရာနံ. အမနာပါနန္တိ မနံ အပ္ပာယိတုံ ဝဍ္ဎေတုံ အသမတ္ထာနံ. ပါဏဟရာနန္တိ ဇီဝိတဟရာနံ. ယာ သာ ဒိသာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာဒိဝသေန ဒိဿတိ အပဒိဿတီတိ နိဗ္ဗာနံ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သမထံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သီလသမာဓိပညာ မိဿိကာ ကထိတာတိ.

१४०. दहाव्या सूत्रात, ‘दुरुत्तानं’ म्हणजे वाईट रीतीने बोललेले, द्वेषाच्या प्रभावाने उच्चारलेले कठोर शब्द. ‘दुरागतानं’ म्हणजे दुःख उत्पन्न करणाऱ्या पद्धतीने कान-द्वारापर्यंत (कर्णेंद्रियापर्यंत) आलेले. ‘वचनपथानं’ म्हणजे शब्दांचे. ‘दुक्खानं’ म्हणजे सहन करण्यास कठीण असलेल्यांचे. ‘तिब्बानं’ म्हणजे तीव्र किंवा संतापजनक स्वभाव असलेल्यांचे. ‘खरानं’ म्हणजे कठीण (कठोर) शब्दांचे. ‘कटुकानं’ म्हणजे तीक्ष्ण शब्दांचे. ‘असातानं’ म्हणजे अमधुर (कडू) शब्दांचे. ‘अमनापानं’ म्हणजे मनाला आनंदित किंवा प्रफुल्लित करण्यास असमर्थ असलेल्यांचे. ‘पाणहरानं’ म्हणजे प्राण हरण करणाऱ्यांचे (जीव घेणाऱ्यांचे). ‘या सा दिसा’ म्हणजे सर्व संस्कारांच्या उपशमनाद्वारे जे दर्शविले जाते, ते ‘निर्वाण’ हीच दिशा आहे, असे समजावे. कारण त्याला प्राप्त करून सर्व संस्कार शांत होतात, म्हणून त्याला ‘सब्बसङ्खारसमथो’ (सर्व संस्कारांचा उपशम) म्हटले आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. या सूत्रात शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचे मिश्रित वर्णन केले आहे.

ရာဇဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

राजवग्गो चउत्थो (चौथा राजवर्ग समाप्त).

(၁၅) ၅. တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂေါ

(१५) ५. तिकण्डकीवग्गो (तिकंडकी वर्ग).

၁. အဝဇာနာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अवजानातिसुत्तवण्णना (अवजानाति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သံဝါသေနာတိ ဧကတောဝါသေန. အာဒေယျမုခေါတိ အာဒိယနမုခေါ, ဂဟဏမုခေါတိ အတ္ထော. တမေနံ ဒတွာ အဝဇာနာတီတိ ‘‘အယံ ဒိန္နံ ပဋိဂ္ဂဟေတုမေဝ ဇာနာတီ’’တိ ဧဝံ အဝမညတိ. တမေနံ သံဝါသေန အဝဇာနာတီတိ အပ္ပမတ္တကေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘ဇာနာမဟံ တယာ ကတကမ္မံ, ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ အဟံ ကိံ ကရောန္တော ဝသိံ, နနု တုယှမေဝ ကတာကတံ ဝီမံသန္တော’’တိအာဒီနိ ဝတ္တာ ဟောတိ. အထ ဣတရော ‘‘အဒ္ဓါ ကောစိ မယှံ ဒေါသော ဘဝိဿတီ’’တိ ကိဉ္စိ ပဋိပ္ဖရိတုံ န သက္ကောတိ. တံ ခိပ္ပညေဝ အဓိမုစ္စိတာ ဟောတီတိ တံ ဝဏ္ဏံ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဝါ သီဃမေဝ [Pg.51] သဒ္ဒဟတိ. သဒ္ဒဟနဋ္ဌေန ဟိ အာဒါနေန ဧသ အာဒိယနမုခေါတိ ဝုတ္တော. အာဓေယျမုခေါတိ ပါဠိယာ ပန ဌပိတမုခေါတိ အတ္ထော. မဂ္ဂေ ခဋအာဝါဋော ဝိယ အာဂတာဂတံ ဥဒကံ ဝဏ္ဏံ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဝါ သဒ္ဒဟနဝသေန သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဌပိတမုခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

१४१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, ‘संवासेन’ म्हणजे एकत्र राहण्याने. ‘आदेय्यमुखो’ म्हणजे विश्वास ठेवून ग्रहण करणारा चेहरा, असा अर्थ आहे. ‘तमेनं दत्वा अवजानाति’ म्हणजे ‘हा केवळ दिलेले ग्रहण करणेच जाणतो’ अशा प्रकारे त्याचा अवमान करतो. ‘तमेनं संवासेन अवजानाति’ म्हणजे एखाद्या क्षुल्लक कारणावरून रागावून तो म्हणतो, ‘तू केलेले कर्म मला माहीत आहे, इतका काळ मी काय करत राहिलो? तुझ्याच बऱ्या-वाईट कृत्यांची परीक्षा घेत राहिलो ना?’ इत्यादी बोलणारा होतो. तेव्हा दुसरा भिक्खू ‘नक्कीच माझा काहीतरी दोष असेल’ असा विचार करून उलट काही बोलू शकत नाही. ‘तं खिप्पञ्ञेव अधिमुच्चिता होति’ म्हणजे तो स्तुती किंवा निंदा यावर लगेच विश्वास ठेवतो. विश्वास ठेवून ग्रहण करण्याच्या अर्थाने त्याला ‘आदियनमुखो’ म्हटले आहे. पाळी भाषेतील ‘आधेय्यमुखो’ चा अर्थ ‘ठपितमुखो’ (उघडा ठेवलेला चेहरा) असा आहे. रस्त्याच्या कडेला खणलेला खड्डा जसा येणारे पाणी स्वीकारण्यासाठी तयार असतो, तसाच स्तुती किंवा निंदा विश्वासाने स्वीकारण्यासाठी उघडा ठेवलेला चेहरा, असा याचा अर्थ आहे.

ဣတ္တရသဒ္ဓေါတိ ပရိတ္တကသဒ္ဓေါ. ကုသလာကုသလေ ဓမ္မေ န ဇာနာတီတိအာဒီသု ကုသလေ ဓမ္မေ ‘‘ဣမေ ကုသလာ’’တိ န ဇာနာတိ, အကုသလေ ဓမ္မေ ‘‘ဣမေ အကုသလာ’’တိ န ဇာနာတိ. တထာ သာဝဇ္ဇေ သဒေါသဓမ္မေ ‘‘ဣမေ သာဝဇ္ဇာ’’တိ, အနဝဇ္ဇေ စ နိဒ္ဒေါသဓမ္မေ ‘‘ဣမေ အနဝဇ္ဇာ’’တိ, ဟီနေ ဟီနာတိ, ပဏီတေ ပဏီတာတိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေတိ ‘‘ဣမေ ကဏှာ သုက္ကေ ပဋိဗာဟေတွာ ဌိတတ္တာ သပ္ပဋိဘာဂါ နာမ, ဣမေ စ သုက္ကာ ကဏှေ ပဋိဗာဟိတွာ ဌိတတ္တာ သပ္ပဋိဘာဂါ’’တိ န ဇာနာတိ.

‘इत्तरसद्धो’ म्हणजे अल्प श्रद्धा असलेला. ‘कुसलाकुसले धम्मे न जानाति’ इत्यादींमध्ये—कुशल धर्मांना ‘हे कुशल आहेत’ असे जाणत नाही, अकुशल धर्मांना ‘हे अकुशल आहेत’ असे जाणत नाही. तसेच सदोष (दोषयुक्त) धर्मांना ‘हे सदोष आहेत’ असे, आणि निर्दोष (दोषरहित) धर्मांना ‘हे निर्दोष आहेत’ असे जाणत नाही; हीन धर्मांना ‘हे हीन आहेत’ आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्मांना ‘हे प्रणीत आहेत’ असे जाणत नाही. ‘कण्हसुक्कसप्पटिभागे’ म्हणजे ‘हे कृष्ण (काळे/अकुशल) धर्म शुक्ल (पांढऱ्या/कुशल) धर्मांना विरोध करून राहिल्यामुळे त्यांचे प्रतिपक्षी आहेत, आणि हे शुक्ल धर्म कृष्ण धर्मांना विरोध करून राहिल्यामुळे त्यांचे प्रतिपक्षी आहेत’ असे तो जाणत नाही.

၂. အာရဘတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. आरभतिसुत्तवण्णना (आरभति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၁၄၂. ဒုတိယေ အာရဘတိ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ စ ဟောတီတိ အာပတ္တိဝီတိက္ကမနဝသေန အာရဘတိ စေဝ, တပ္ပစ္စယာ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တသမာဓိဉ္စေဝ အရဟတ္တဖလဉာဏဉ္စ. နပ္ပဇာနာတီတိ အနဓိဂတတ္တာ န ဇာနာတိ. အာရဘတိ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဝုဋ္ဌိတတ္တာ ပန န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. နာရဘတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ သကိံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္ဆာ ကိဉ္စာပိ နာပဇ္ဇတိ, ဝိပ္ပဋိသာရံ ပန ဝိနောဒေတုံ န သက္ကောတိ. နာရဘတိ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ န စေဝ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, န စ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. တဉ္စ စေတောဝိမုတ္တိံ…ပေ… နိရုဇ္ဈန္တီတိ အရဟတ္တံ ပန အပ္ပတ္တော ဟောတိ. ပဉ္စမနယေန ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

१४२. दुसऱ्या सुत्तात, 'आरभति च विप्पटिसारी च होति' म्हणजे आपत्तीच्या (नियमांच्या) उल्लंघनामुळे तो दोष करतो आणि त्या कारणाने पश्चात्तापयुक्त (विप्पटिसारी) होतो. 'चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं' म्हणजे अर्हत्त्वफलाशी संबंधित समाधी आणि अर्हत्त्वफलाचे ज्ञान होय. 'नप्पजानाति' म्हणजे (ते) प्राप्त न झाल्यामुळे जाणत नाही. 'आरभति न विप्पटिसारी होति' म्हणजे आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त होतो, परंतु त्यातून मुक्त झाल्यामुळे पश्चात्तापयुक्त होत नाही. 'नारभति विप्पटिसारी होति' म्हणजे एकदा आपत्तीला प्राप्त होऊन, त्यातून मुक्त झाल्यावर नंतर जरी पुन्हा आपत्तीला प्राप्त होत नसला, तरी पश्चात्ताप दूर करण्यास असमर्थ असतो. 'नारभति न विप्पटिसारी होति' म्हणजे आपत्तीलाही प्राप्त होत नाही आणि पश्चात्तापयुक्तही होत नाही. 'तञ्च चेतोविमुत्तिं... निरुज्झन्ति' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त न झालेला असतो. पाचव्या नय (पद्धतीने) क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीविषयी सांगितले आहे.

အာရမ္ဘဇာတိ အာပတ္တိဝီတိက္ကမသမ္ဘဝါ. ဝိပ္ပဋိသာရဇာတိ ဝိပ္ပဋိသာရတော ဇာတာ. ပဝဍ္ဎန္တီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနေန ဝဍ္ဎန္တိ. အာရမ္ဘဇေ အာသဝေ ပဟာယာတိ ဝီတိက္ကမသမ္ဘဝေ အာသဝေ အာပတ္တိဒေသနာယ ဝါ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနေန ဝါ ပဇဟိတွာ. ပဋိဝိနောဒေတွာတိ သုဒ္ဓန္တေ ဌိတဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန နီဟရိတွာ. စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝေတူတိ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝေတု. သေသံ ဣမိနာ ဥပါယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

'आरम्भजा' म्हणजे आपत्तीच्या (नियमांच्या) उल्लंघनातून उत्पन्न होणारे. 'विप्पटिसारजा' म्हणजे पश्चात्तापातून उत्पन्न होणारे. 'पवड्ढन्ति' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याने वाढतात. 'आरम्भजे आसवे पहाय' म्हणजे उल्लंघनातून उत्पन्न होणाऱ्या आसवांना आपत्तीच्या देशनेने (दोष कबूल करून) किंवा आपत्तीतून मुक्त होऊन नष्ट करून. 'पटिविनोदेत्वा' म्हणजे शुद्धतेच्या अवस्थेत स्थित राहून प्रत्यवेक्षण करून (दोष) दूर करून. 'चित्तं पञ्ञञ्च भावेतु' म्हणजे विपश्यना चित्त आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त प्रज्ञा विकसित करावी. उर्वरित भाग याच पद्धतीने समजून घ्यावा.

၃. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सारंददसुत्तवण्णना (सारंदद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၃. တတိယေ [Pg.52] ကာမာဓိမုတ္တာနန္တိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အဓိမုတ္တာနံ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နောတိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မတ္ထာယ သဟသီလကံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော ပဋိပတ္တိပူရကော ပုဂ္ဂလော ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ.

१४३. तिसऱ्या सुत्तात, 'कामाधिमुत्तानं' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांच्यात आसक्त असलेल्यांचे. 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांच्या प्राप्तीसाठी शीलासह पूर्वभागाच्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करणारा आणि प्रतिपदेची पूर्तता करणारा पुद्गल (व्यक्ती) जगात दुर्मिळ आहे.

၄. တိကဏ္ဍကီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. तिकण्डकीसुत्तवण्णना (तिकण्डकी सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၄. စတုတ္ထေ အပ္ပဋိကူလေတိ အပ္ပဋိကူလာရမ္မဏေ. ပဋိကူလသညီတိ ပဋိကူလန္တိ ဧဝံသညီ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကထံ ပနာယံ ဧဝံ ဝိဟရတီတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပန အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ တာဝ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဥဘယသ္မိံ ပန ပုရိမနယဿ စ ပစ္ဆိမနယဿ စ ဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါရာ ဝုတ္တာ, ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန ပဉ္စမော. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ စေသာ ခီဏာသဝဿ ဥပေက္ခာသဒိသာ, န ပန ခီဏာသဝုပေက္ခာ. တတ္ထ ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျာတိ မဇ္ဈတ္တဘာဝေ ဌိတော ဝိဟရေယျ. ကွစနီတိ ကိသ္မိဉ္စိ အာရမ္မဏေ. ကတ္ထစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ပဒေသေ. ကိဉ္စနတိ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဝိပဿနာဝ ကထိတာ. တံ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဘိက္ခု ကာတုံ သက္ကောတိ, ဉာဏဝါ ပညုတ္တရော ဗဟုဿုတသမဏောပိ ကာတုံ သက္ကောတိ. သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော ကာတုံ သက္ကောန္တိယေဝ, ခီဏာသဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

१४४. चौथ्या सुत्तात, 'अप्पटिकूले' म्हणजे प्रतिकूल नसलेल्या (अनुकूल) आलंबनात. 'पतिकूलसञ्ञी' म्हणजे 'हे प्रतिकूल आहे' अशी संज्ञा (समज) असलेला. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. "परंतु हा अशा प्रकारे कसा विहरतो (राहतो)?" (हा प्रश्न आहे). इष्ट (प्रिय) वस्तूमध्ये अशुभाने व्याप्त होतो किंवा अनित्यता आणतो. अशा प्रकारे, अनुकूल वस्तूमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. अनिष्ट (अप्रिय) वस्तूमध्ये मैत्रीने व्याप्त होतो किंवा धातूच्या (मूलद्रव्यांच्या) रूपाने विचार करतो. अशा प्रकारे, प्रतिकूल वस्तूमध्ये अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. दोन्हीच्या बाबतीत, पूर्व पद्धती आणि उत्तर पद्धतीच्या आधारे तिसरा व चौथा पर्याय सांगितले आहेत, आणि षडंग-उपेक्षेच्या आधारे पाचवा पर्याय सांगितला आहे. ही षडंग-उपेक्षा क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) उपेक्षेसारखीच आहे, परंतु ती प्रत्यक्ष क्षीणास्रव-उपेक्षा नव्हे. तेथे 'उपेक्षको विहरेय्य' म्हणजे तटस्थ भावात स्थित राहून विहरावे. 'क्वचनि' म्हणजे कोणत्याही आलंबनात. 'कत्थचि' म्हणजे कोणत्याही प्रदेशात (ठिकाणी). 'किञ्चन' म्हणजे थोडेसेही. अशा प्रकारे, या सुत्तात पाच स्थानांवर विपश्यनेविषयीच सांगितले आहे. ती विपश्यना आरंभ केलेला (प्रयत्नशील) भिक्खू करू शकतो; ज्ञानवान, प्रज्ञावान आणि बहुश्रुत श्रमणही ती करू शकतात. स्रोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी तर ती करूच शकतात, क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. पाचवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

၆. မိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. मित्तसुत्तवण्णना (मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၆. ဆဋ္ဌေ ကမ္မန္တံ ကာရေတီတိ ခေတ္တာဒိကမ္မန္တံ ကာရေတိ. အဓိကရဏံ အာဒိယတီတိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ အာဒိယတိ. ပါမောက္ခေသု ဘိက္ခူသူတိ ဒိသာပါမောက္ခေသု ဘိက္ခူသု. ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟိတာယ ဝိရုဒ္ဓေါ ဟောတိ. အနဝတ္ထစာရိကန္တိ အနဝတ္ထာနစာရိကံ.

१४६. सहाव्या सुत्तात, 'कम्मन्तं कारेति' म्हणजे शेती इत्यादी कामे करवून घेतो. 'अधिकरणं आदियति' म्हणजे चार अधिकरणे हाती घेतो. 'पामोक्खेसु भिक्खूसु' म्हणजे दिशांमध्ये प्रमुख असलेल्या भिक्खूंशी. 'पटिविरुद्धो होति' म्हणजे विरोधी भूमिका घेतल्यामुळे विरुद्ध होतो. 'अनवत्थचारिकं' म्हणजे अनिश्चित ठिकाणी भ्रमण करणे.

၇. အသပ္ပုရိသဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. असप्पुरिसदानसुत्तवण्णना (असत्पुरुष दान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၇. သတ္တမေ [Pg.53] အသက္ကစ္စံ ဒေတီတိ န သက္ကရိတွာ သုစိံ ကတွာ ဒေတိ. အစိတ္တီကတွာ ဒေတီတိ အစိတ္တီကာရေန အဂါရဝဝသေန ဒေတိ. အပဝိဒ္ဓံ ဒေတီတိ န နိရန္တရံ ဒေတိ, အထ ဝါ ဆဍ္ဍေတုကာမော ဝိယ ဒေတိ. အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော ဒေတီတိ ကတဿ နာမ ဖလံ အာဂမိဿတီတိ န ဧဝံ အာဂမနဒိဋ္ဌိံ န ဥပ္ပာဒေတွာ ဒေတိ.

१४७. सातव्या सुत्तात, 'असक्कच्चं देति' म्हणजे आदर न करता, स्वच्छ न करता देतो. 'अचित्तीकत्वा देति' म्हणजे अनादराने, अश्रद्धेने देतो. 'अपविद्धं देति' म्हणजे निरंतर देत नाही, किंवा फेकून दिल्यासारखे देतो. 'अनागमनदिट्ठिको देति' म्हणजे 'केलेल्या दानाचे फळ मिळेल' असा विश्वास मनात न आणता देतो.

သုက္ကပက္ခေ စိတ္တီကတွာ ဒေတီတိ ဒေယျဓမ္မေ စ ဒက္ခိဏေယျေသု စ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဒေတိ. တတ္ထ ဒေယျဓမ္မံ ပဏီတံ ဩဇဝန္တံ ကတွာ ဒေန္တော ဒေယျဓမ္မေ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတိ နာမ. ပုဂ္ဂလံ ဝိစိနိတွာ ဒေန္တော ဒက္ခိဏေယျေသု စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတိ နာမ. သဟတ္ထာ ဒေတီတိ အာဏတ္တိယာ ပရဟတ္ထေန အဒတွာ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ဝိစရန္တေန မေ ဟတ္ထပါဒါနံ အလဒ္ဓကာလဿ ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, ဝဋ္ဋမောက္ခံ ဘဝနိဿရဏံ ကရိဿာမီ’’တိ သဟတ္ထေနေဝ ဒေတိ. အာဂမနဒိဋ္ဌိကောတိ ‘‘အနာဂတဘဝဿ ပစ္စယော ဘဝိဿတီ’’တိ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ ဒေတီတိ.

शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने), 'चित्तीकत्वा देति' म्हणजे देयधर्मावर (दानवस्तूवर) आणि दक्षिणेयांवर (दान स्वीकारणाऱ्यांवर) आदरभाव ठेवून देतो. त्यामध्ये, देयधर्माला उत्तम आणि सकस करून देणारा 'देयधर्मावर आदरभाव ठेवतो' असे म्हटले जाते. योग्य व्यक्तीची निवड करून देणारा 'दक्षिणेयांवर आदरभाव ठेवतो' असे म्हटले जाते. 'सहत्था देति' म्हणजे दुसऱ्याला आज्ञा देऊन किंवा दुसऱ्याच्या हाताने न देता, "अनादी संसारात भटकताना मला हात-पाय न मिळालेल्या काळाची काही मर्यादा नाही, आता मी संसारातून मुक्ती आणि भवातून सुटका करून घेईन" असा विचार करून स्वतःच्या हातानेच देतो. 'आगमनदिट्ठिको' म्हणजे "हे भविष्यातील अस्तित्वासाठी साहाय्यक ठरेल" असा विचार करून कर्म आणि कर्माच्या फळावर श्रद्धा ठेवून देतो.

၈. သပ္ပုရိသဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. sप्पुरिसदानसुत्तवण्णना (सत्पुरुष दान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၈. အဋ္ဌမေ သဒ္ဓါယာတိ ဒါနဉ္စ ဒါနဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ. ကာလေနာတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေန. အနဂ္ဂဟိတစိတ္တောတိ အဂ္ဂဟိတစိတ္တော မုတ္တစာဂေါ ဟုတွာ. အနုပဟစ္စာတိ အနုပဃာတေတွာ ဂုဏေ အမက္ခေတွာ. ကာလာဂတာ စဿ အတ္ထာ ပစုရာ ဟောန္တီတိ အတ္ထာ အာဂစ္ဆမာနာ ဝယောဝုဍ္ဎကာလေ အနာဂန္တွာ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ ပဌမဝယသ္မိံယေဝ အာဂစ္ဆန္တိ စေဝ ဗဟူ စ ဟောန္တိ.

१४८. आठव्या सुत्तात, 'सद्धाय' म्हणजे दान आणि दानाच्या फळावर श्रद्धा ठेवून. 'कालेन' म्हणजे योग्य आणि अनुकूल वेळी. 'अनग्गहितचित्तो' म्हणजे आसक्ती नसलेले चित्त ठेवून, मुक्तहस्ताने दान करणारा होऊन. 'अनुपहच्च' म्हणजे कोणालाही इजा न पोहोचवता किंवा कोणाच्या गुणांचा अनादर न करता. 'कालागता चस्स अत्था प्रचुरा होन्ति' म्हणजे संपत्ती किंवा लाभ वृद्धत्वाच्या काळात न मिळता, योग्य वेळी म्हणजेच तरुणपणातच (प्रथम वयातच) मिळतात आणि ते विपुल प्रमाणात असतात.

၉. ပဌမသမယဝိမုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पठमसमयविमुत्तसुत्तवण्णना (प्रथम समयविमुक्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၄၉. နဝမေ သမယဝိမုတ္တဿာတိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေယေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမယဝိမုတ္တိသင်္ခါတာယ လောကိယဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

१४९. नवव्या सुत्तात, 'समयविमुत्तस्स' म्हणजे समाधीच्या क्षणीच क्लेशांचे दमन झाल्यामुळे मुक्त झाल्याने, 'समयविमुक्ती' नावाच्या लौकिक विमुक्तीने ज्याचे चित्त मुक्त झाले आहे अशाचे. दहावे सुत्त अगदी स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

तिकण्डकीवग्गो पञ्चमो (पाचवा तिकण्डकी वर्ग समाप्त).

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

ततियपण्णासकं निट्ठितं (तिसरा पन्नासक समाप्त).

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ

४. चतुत्थपण्णासकं (चौथा पन्नासक).

(၁၆) ၁. သဒ္ဓမ္မဝဂ္ဂေါ

(१६) १. सद्धम्मवग्गो (सद्धम्म वर्ग).

၁. ပဌမသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना (प्रथम सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၅၁. စတုတ္ထဿ [Pg.54] ပဌမေ အဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တဘူတံ မဂ္ဂနိယာမံ ဩက္ကမိတုံ အဘဗ္ဗော အဘာဇနံ. ကထံ ပရိဘောတီတိအာဒီသု ‘‘ကိံ ကထာ နာမ ဧသာ’’တိ ဝဒန္တော ကထံ ပရိဘောတိ နာမ. ‘‘ကိံ နာမေသ ကထေတိ, ကိံ အယံ ဇာနာတီ’’တိ ဝဒန္တော ကထိကံ ပရိဘောတိ နာမ. ‘‘မယံ ကိံ ဇာနာမ, ကုတော အမှာကံ ဧတံ သောတုံ ဗလ’’န္တိ ဝဒန္တော အတ္တာနံ ပရိဘောတိ နာမ. ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော.

१५१. चौथ्या (पन्नासकाच्या) पहिल्या सुत्तात, 'अभब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्वरूप असलेल्या मार्ग-नियमात प्रवेश करण्यास असमर्थ किंवा अपात्र असणे. 'कथं परिभोति' इत्यादींमध्ये, "ही कसली चर्चा आहे?" असे म्हणणारा मनुष्य चर्चेचा (कथेचा) अनादर करतो. "हा काय सांगतोय, याला काय माहिती आहे?" असे म्हणणारा मनुष्य वक्त्याचा (कथकाचा) अनादर करतो. "आम्हाला काय समजणार, हे ऐकण्याची आमची काय पात्रता?" असे म्हणणारा स्वतःचाच अनादर करतो. याच्या उलट शुक्लपक्ष (सकारात्मक बाजू) समजून घ्यावा.

၂. ဒုတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना (द्वितीय सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၅၂. ဒုတိယေ အနညာတေ အညာတမာနီတိ အဝိညာတသ္မိံယေဝ ‘‘ဝိညာတမိဒံ မယာ’’တိ ဧဝံမာနီ.

१५२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अनञ्ञाते अञ्ञातमानी' म्हणजे जे जाणले नाही, त्याविषयीच "हे मी जाणले आहे" असा अभिमान बाळगणारा.

၃. တတိယသမ္မတ္တနိယာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. तिसऱ्या सम्मत्तनियाम सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၅၃. တတိယေ မက္ခီ ဓမ္မံ သုဏာတီတိ မက္ခီ ဟုတွာ ဂုဏမက္ခနစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ. ဥပါရမ္ဘစိတ္တောတိ နိဂ္ဂဟာရောပနစိတ္တော. ရန္ဓဂဝေသီတိ ဂုဏရန္ဓံ ဂုဏစ္ဆိဒ္ဒံ ဂဝေသန္တော.

१५३. तिसऱ्या सुत्तात, 'मक्खी धम्मं सुणाति' (गुण खोडून काढणारा होऊन धम्म ऐकतो) म्हणजे गुणनाशक बनून, इतरांचे गुण नष्ट करण्याच्या (किंवा कमी लेखण्याच्या) चित्ताने धम्म ऐकतो. 'उपारम्भचित्तो' म्हणजे दोषारोप किंवा निंदा करण्याच्या हेतूने युक्त चित्त असलेला. 'रन्धगवेसी' म्हणजे गुणांमधील छिद्र किंवा दोष शोधणारा.

၄. ပဌမသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. पहिल्या सद्धम्मसम्मोस सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၅၄. စတုတ္ထေ န သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ သုဏန္တီတိ ဩဟိတသောတာ သုကတကာရိနော ဟုတွာ န သုဏန္တိ. န ပရိယာပုဏန္တီတိ ယထာသုတံ ဓမ္မံ ဝဠဉ္ဇန္တာပိ သက္ကစ္စံ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

१५४. चौथ्या सुत्तात, 'न सक्कच्चं धम्मं सुणन्ति' (आदरपूर्वक धम्म ऐकत नाहीत) म्हणजे एकाग्र चित्ताने कान देऊन आणि चांगल्या प्रकारे आचरण करणारे होऊन ऐकत नाहीत. 'न परियापुणन्ति' म्हणजे ऐकलेल्या धम्माचा वापर करत असूनही ते आदरपूर्वक त्याचा वापर करत नाहीत. पाचवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

၆. တတိယသဒ္ဓမ္မသမ္မောသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. तिसऱ्या सद्धम्मसम्मोस सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၅၆. ဆဋ္ဌေ အပ္ပဋိသရဏောတိ အပ္ပတိဋ္ဌော. အာစရိယာ ဟိ သုတ္တန္တဿ ပဋိသရဏံ နာမ, တေသံ အဘာဝါ အပ္ပဋိသရဏော ဟောတိ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

१५६. सहाव्या सुत्तात, 'अप्पटिसरणो' म्हणजे आश्रय नसलेला. कारण आचार्य हेच सुत्तांचे शरण (आश्रय) असतात, त्यांच्या अभावामुळे तो आश्रयहीन होतो. यातील उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट आहे.

၇. ဒုက္ကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुक्कथा सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၅၇. သတ္တမေ [Pg.55] ပုဂ္ဂလံ ဥပနိဓာယာတိ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ ဥပနိက္ခိပိတွာ, သက္ခိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ကစ္ဆမာနာယာတိ ကထိယမာနာယ. သေသမေတ္ထ အဋ္ဌမဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

१५७. सातव्या सुत्तात, 'पुग्गलं उपनिधाय' म्हणजे त्या त्या व्यक्तीला समोर ठेवून, साक्षी मानून, असा अर्थ आहे. 'कच्छमानाय' म्हणजे सांगितले जात असताना (चर्चा केली जात असताना). यातील उर्वरित भाग आणि आठवे सुत्त अगदी स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. उदायी सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၅၉. နဝမေ အနုပုဗ္ဗိံ ကထံ ကထေဿာမီတိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ, သီလာနန္တရံ သဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗိံ ကထံ ဝါ, ယံ ယံ သုတ္တပဒံ ဝါ ဂါထာပဒံ ဝါ နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တဿ တဿ အနုရူပကထံ ကထေဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ပရေသံ ဓမ္မော ဒေသေတဗ္ဗော. ပရိယာယဒဿာဝီတိ တဿ တဿ အတ္ထဿ တံ တံ ကာရဏံ ဒဿေန္တော. ကာရဏဉှိ ဣဓ ပရိယာယောတိ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒယတံ ပဋိစ္စာတိ ‘‘မဟာသမ္ဗာဓပ္ပတ္တေ သတ္တေ သမ္ဗာဓတော မောစေဿာမီ’’တိ အနုကမ္ပံ အာဂမ္မ. န အာမိသန္တရောတိ န အာမိသဟေတုကော, အတ္တနော စတုပစ္စယလာဘံ အနာသီသန္တောတိ အတ္ထော. အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ အနုပဟစ္စာတိ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာဒိဝသေန အတ္တာနဉ္စ ပရဉ္စ ဂုဏုပဃာတေန အနုပဟန္တွာ.

१५९. नवव्या सुत्तात, 'अनुपुब्बिं कथं कथेस्सामि' (अनुक्रमाने धम्मोपदेश सांगेन) म्हणजे दानानंतर शील, शीलानंतर स्वर्ग अशा प्रकारे उपदेशाच्या अनुक्रमाने धम्मोपदेश किंवा जे जे सुत्तपद किंवा गाथापद मांडले आहे, त्याला अनुरूप असा उपदेश सांगेन, असे चित्त स्थिर करून इतरांना धम्म उपदेशिला पाहिजे. 'परियायदस्सावी' म्हणजे त्या त्या अर्थाचे ते ते कारण दाखवणारा. कारण येथे 'पर्याय' म्हणजे कारण असे म्हटले आहे. 'अनुद्दयतं पटिच्च' म्हणजे "मोठ्या संकटात सापडलेल्या प्राण्यांना संकटातून मुक्त करीन" अशी अनुकंपा बाळगून. 'न आमिसन्तरो' म्हणजे आमिष (भौतिक लाभ) हेतू नसलेला, स्वतःसाठी चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, औषधोपचार) मिळवण्याची इच्छा न ठेवणारा, असा अर्थ आहे. 'अत्तानञ्च परञ्च अनुपहच्च' म्हणजे स्वतःची प्रशंसा आणि इतरांची निंदा इत्यादी न करता, स्वतःच्या आणि इतरांच्या गुणांना हानी न पोहोचवता.

၁၀. ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. दुप्पटिविनोदय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၆၀. ဒသမေ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယာတိ ယာနိ ဟဿာဒီနိ ကိစ္စာနိ နိပ္ဖာဒေတုံ ဌာနာနိ ဥပ္ပန္နာနိ ဟောန္တိ, တေသု မတ္ထကံ အသမ္ပတ္တေသု အန္တရာယေဝ ဒုန္နီဟာရာ ဒုဝိက္ခမ္ဘယာ ဟောန္တိ. ပဋိဘာနန္တိ ကထေတုကာမတာ ဝုစ္စတိ. ဣမာနိ ပဉ္စ ဒုပ္ပဋိဝိနောဒယာနိ, န သုပ္ပဋိဝိနောဒယာနိ. ဥပါယေန ပန ကာရဏေန အနုရူပါဟိ ပစ္စဝေက္ခဏအနုသာသနာဒီဟိ သက္ကာ ပဋိဝိနောဒေတုန္တိ.

१६०. दहाव्या सुत्तात, 'दुप्पटिविनोदया' म्हणजे जे जे कार्य पूर्ण करण्यासाठी प्रसंग उद्भवतात, ते कार्य पूर्णत्वास जाण्यापूर्वीच मध्यंतरी दूर करणे कठीण आणि निवारण करणे कठीण असते. 'पटिभानं' म्हणजे बोलण्याची इच्छा असणे याला प्रतिभान म्हटले जाते. 'इमानि पञ्च दुप्पटिविनोदयानि, न सुप्पटिविनोदयानि' म्हणजे या पाच गोष्टी दूर करणे कठीण आहे, सहज दूर करता येण्यासारख्या नाहीत. परंतु योग्य उपायाने, कारणाने आणि अनुरूप अशा प्रत्यवेक्षण (चिंतन) व अनुशासनाने (उपदेशाने) त्या दूर केल्या जाऊ शकतात.

သဒ္ဓမ္မဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

सद्धम्मवग्गो पहिला समाप्त.

(၁၇) ၂. အာဃာတဝဂ္ဂေါ

(१७) २. आघातवग्गो (आघात वर्ग).

၁. ပဌမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पहिल्या आघातपटिविनय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၆၁. ဒုတိယဿ [Pg.56] ပဌမေ အာဃာတံ ပဋိဝိနေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိ ယတ္ထ အာရမ္မဏေ ဘိက္ခုနော အာဃာတော ဥပ္ပန္နော ဟောတိ, တတ္ထ သော သဗ္ဗော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ပဋိဝိနောဒေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. ကရုဏာယပိ ဧသေဝ နယော. ဥပေက္ခာ ပန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနဝသေန ဘာဝေတဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယံ ပုဂ္ဂလံ ပဿတော စိတ္တံ န နိဗ္ဗာတိ, တသ္မိံ မုဒိတာ န သဏ္ဌဟတိ, တသ္မာ သာ န ဝုတ္တာ. အသတိအမနသိကာရောတိ ယထာ သော ပုဂ္ဂလော န ဥပဋ္ဌာတိ, ကုဋ္ဋာဒီဟိ အန္တရိတော ဝိယ ဟောတိ, ဧဝံ တသ္မိံ အသတိအမနသိကာရော အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနမေဝ.

१६१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'आघातं पटिविनेन्ति वूपसमेन्ति' (द्वेष दूर करतात, शांत करतात) म्हणून त्यांना 'आघातपटिविनया' (द्वेष दूर करण्याचे उपाय) म्हटले जाते. 'यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो' म्हणजे ज्या आलंबनावर (विषयावर) भिक्खूच्या मनात द्वेष निर्माण होतो, तेथे तो सर्व द्वेष या पाच उपायांनी दूर केला पाहिजे, असा अर्थ आहे. 'मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बा' म्हणजे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाच्या द्वारे त्या व्यक्तीवर मैत्रीची भावना वाढवली पाहिजे. करुणेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. उपेक्षा मात्र चतुष्क आणि पंचम ध्यानाच्या द्वारे वाढवली पाहिजे. कारण ज्या व्यक्तीला पाहिल्यावर चित्त शांत होत नाही, त्या व्यक्तीच्या ठिकाणी मुदिता स्थिर राहू शकत नाही, म्हणून ती (मुदिता) येथे सांगितलेली नाही. 'असतिअमनसिकारो' म्हणजे जसे ती व्यक्ती समोर उपस्थित होत नाही, भिंत इत्यादींनी आडून राहिल्यासारखी होते, अशा प्रकारे तिच्याकडे लक्ष न देणे (अस्मरण आणि अमनसिकार) केले पाहिजे. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट आहे.

၂. ဒုတိယအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुसऱ्या आघातपटिविनय सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၆၂. ဒုတိယေ အာဃာတော ဧတေသု ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. အာဃာတော ဧတေဟိ ပဋိဝိနေတဗ္ဗောတိပိ အာဃာတပဋိဝိနယာ. ပဋိဝိနယောတိ ဟိ ပဋိဝိနယဝတ္ထူနမ္ပိ ပဋိဝိနယကာရဏာနမ္ပိ ဧတံ အဓိဝစနံ, တဒုဘယမ္ပိ ဣဓ ဝဋ္ဋတိ. ပဉ္စ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ပဋိဝိနယဝတ္ထူ ဟောန္တိ ပဉ္စဟိ ဥပမာဟိ ပဉ္စ ပဋိပတ္တိယော ပဋိဝိနယကာရဏာနိ. လဘတိ စ ကာလေန ကာလံ စေတသော ဝိဝရံ စေတသော ပသာဒန္တိ ကာလေ ကာလေ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ ဥပ္ပန္နောကာသသင်္ခါတံ ဝိဝရဉ္စေဝ သဒ္ဓါသမ္ပန္နဘာဝသင်္ခါတံ ပသာဒဉ္စ လဘတိ.

१६२. दुसऱ्या सुत्तात, 'आघातो एतेसु पटिविनेतब्बो' (या व्यक्तींच्या ठिकाणी द्वेष दूर केला पाहिजे) म्हणून त्यांना 'आघातपटिविनया' म्हटले जाते. 'आघातो एतेहि पटिविनेतब्बोतिपि' (या चांगल्या आचरणांनी द्वेष दूर केला पाहिजे) म्हणूनही त्यांना 'आघातपटिविनया' म्हटले जाते. कारण 'पटिविनय' हा शब्द द्वेष दूर करण्याचे विषय असलेल्या शत्रू व्यक्तींसाठी आणि द्वेष दूर करण्याचे कारण असलेल्या चांगल्या आचरणांसाठीही वापरला जातो; हे दोन्ही अर्थ येथे योग्य ठरतात. कारण पाच व्यक्ती हे द्वेष दूर करण्याचे विषय आहेत आणि पाच उपमांद्वारे पाच आचरणे हे द्वेष दूर करण्याची कारणे आहेत. 'लभति च कालेन कालं चेतसो विवरं चेतसो प्रसादं' म्हणजे वेळोवेळी समथ आणि विपश्यना चित्ताच्या उत्पत्तीची संधी म्हणून ओळखली जाणारी संधी (विवर) आणि श्रद्धासंपन्नतेच्या रूपात ओळखली जाणारी प्रसन्नता (प्रसाद) प्राप्त होते.

ရထိယာယာတိ အန္တရဝီထိယံ. နန္တကန္တိ ပိလောတိကခဏ္ဍံ. နိဂ္ဂဟေတွာတိ အက္ကမိတွာ. ယော တတ္ထ သာရောတိ ယံ တတ္ထ ထိရဋ္ဌာနံ. တံ ပရိပါတေတွာတိ တံ လုဉ္စိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ပံသုကူလိကော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရထိယာယ နန္တကံ ဝိယ ဝေရိပုဂ္ဂလော, ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာ, ထိရဋ္ဌာနံ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတာ, ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဆဍ္ဍေတွာ ထိရဋ္ဌာနံ အာဒါယ ဂန္တွာ သိဗ္ဗိတွာ ရဇိတွာ ပါရုပိတွာ [Pg.57] ဝိစရဏကာလော ဝိယ အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတံ မနသိကတွာ ဝေရိမှိ စိတ္တုပ္ပာဒံ နိဗ္ဗာပေတွာ ဖာသုဝိဟာရကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'रथियाया' म्हणजे रस्त्यावर. 'नन्तकं' म्हणजे चिंधी किंवा जुन्या कपड्याचा तुकडा. 'निग्गहेत्वा' म्हणजे पायाने दाबून. 'यो तत्थ सारो' म्हणजे जो भाग तेथे मजबूत (टिकाऊ) आहे. 'तं परिपातेत्वा' म्हणजे तो भाग फाडून (काढून) घेऊन. त्याचप्रमाणे येथे पांसुकूलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणाऱ्या) भिक्खूप्रमाणे मैत्रीपूर्ण विहार करणाऱ्याला समजले पाहिजे. रस्त्यावरील चिंधीप्रमाणे शत्रू व्यक्तीला समजले पाहिजे. कमकुवत भागाप्रमाणे अशुद्ध कायिक आचरणाला समजले पाहिजे. मजबूत भागाप्रमाणे शुद्ध वाचिक आचरणाला समजले पाहिजे. कमकुवत भाग सोडून मजबूत भाग घेऊन, जाऊन, शिवून, रंगवून आणि पांघरून फिरण्याच्या काळाप्रमाणे, अशुद्ध कायिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, शुद्ध वाचिक आचरणावर लक्ष केंद्रित करून, शत्रूविषयीचा द्वेष शांत करून सुखाने विहार करण्याचा काळ समजला पाहिजे.

သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓါတိ သေဝါလေန စ ဥဒကပပ္ပဋကေန စ ပဋိစ္ဆန္နာ. ဃမ္မပရေတောတိ ဃမ္မေန အနုဂတော. ကိလန္တောတိ မဂ္ဂကိလန္တော. တသိတောတိ တဏှာဘိဘူတော. ပိပါသိတောတိ ပါနီယံ ပါတုကာမော. အပဝိယူဟိတွာတိ အပနေတွာ. ပိဝိတွာတိ ပသန္နဥဒကံ ပိဝိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သေဝါလပဏကံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတာ, ပသန္နဥဒကံ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာ, သေဝါလပဏကံ အပဗျူဟိတွာ ပသန္နောဒကံ ပိဝိတွာ ဂမနံ ဝိယ အပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတံ မနသိကတွာ ဝေရိမှိ စိတ္တုပ္ပာဒံ နိဗ္ဗာပေတွာ ဖာသုဝိဟာရကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'सेवाळपणकपरियोनद्धा' म्हणजे शेवाळ आणि जलपर्णीने झाकलेले. 'घम्मपरेतो' म्हणजे उन्हाने तापलेला. 'किलन्तो' म्हणजे प्रवासाने थकलेला. 'तसितो' म्हणजे तृष्णेने व्याकुळ झालेला. 'पिपासितो' म्हणजे पाणी पिण्याची इच्छा असलेला. 'अपवियूहित्वा' म्हणजे बाजूला सारून. 'पिवित्वा' म्हणजे स्वच्छ पाणी पिऊन. त्याचप्रमाणे येथे उन्हाने तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीपूर्ण विहार करणाऱ्याला समजले पाहिजे. शेवाळ आणि जलपर्णीप्रमाणे अशुद्ध वाचिक आचरणाला समजले पाहिजे. स्वच्छ पाण्याप्रमाणे शुद्ध कायिक आचरणाला समजले पाहिजे. शेवाळ बाजूला सारून स्वच्छ पाणी पिऊन जाण्याप्रमाणे, अशुद्ध वाचिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, शुद्ध कायिक आचरणावर लक्ष केंद्रित करून, शत्रूविषयीचा द्वेष शांत करून सुखाने विहार करण्याचा काळ समजला पाहिजे.

ခေါဘေဿာမီတိ စာလေဿာမိ. လောဠေဿာမီတိ အာကုလံ ကရိဿာမိ. အပေယျမ္ပိ တံ ကရိဿာမီတိ ပိဝိတုံ အသက္ကုဏေယျံ ကရိဿာမိ. စတုက္ကုဏ္ဍိကောတိ ဇာဏူဟိ စ ဟတ္ထေဟိ စ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာနေန စတုက္ကုဏ္ဍိကော ဟုတွာ. ဂေါပီတကံ ပိဝိတွာတိ ဂါဝိယော ဝိယ မုခေန အာကဍ္ဎေန္တော ပိဝိတွာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဂေါပဒံ ဝိယ ဝေရိပုဂ္ဂလော, ဂေါပဒေ ပရိတ္တဥဒကံ ဝိယ တဿဗ္ဘန္တရေ ပရိတ္တဂုဏော, စတုက္ကုဏ္ဍိကဿ ဂေါပီတကံ ပိဝိတွာ ပက္ကမနံ ဝိယ တဿ အပရိသုဒ္ဓကာယဝစီသမာစာရတံ အမနသိကတွာ ယံ သော ကာလေန ကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ စေတသော ဝိဝရပ္ပသာဒသင်္ခါတံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ လဘတိ, တံ မနသိကတွာ စိတ္တုပ္ပာဒနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

खोभेस्सामीति (मी खळबळवून टाकीन) म्हणजे मी हलवून टाकीन. लोळेस्सामीति (मी गढूळ करीन) म्हणजे मी अस्वस्थ किंवा गढूळ करीन. अपेय्यम्पि तं करिस्सामीति (मी ते पिण्यास अयोग्य करीन) म्हणजे पिण्यास अशक्य करीन. चतुक्कुण्डिकोति म्हणजे गुडघे आणि हातांनी जमिनीवर टेकून चार पायांवर चालणारा होऊन. गोपीतकं पिवित्वाति म्हणजे गाईप्रमाणे तोंडाने ओढून पाणी पिऊन. 'एवमेव खो' (त्याचप्रमाणे) येथे उन्हाने अत्यंत तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीविहारी (मैत्रीचे आचरण करणारा) समजावा; गाईच्या पाऊलखुणेप्रमाणे (गोष्पदाप्रमाणे) वैरी व्यक्ती समजावी; गोष्पदातील थोड्याशा पाण्याप्रमाणे त्या वैरी व्यक्तीच्या अंतःकरणातील थोडासा गुण समजावा; चार पायांवर वाकलेल्या माणसाने गाईप्रमाणे पाणी पिऊन निघून जाण्याप्रमाणे, त्याच्या अशुद्ध कायिक व वाचिक आचरणाकडे दुर्लक्ष करून, तो वेळोवेळी धम्मश्रवणाचा आश्रय घेऊन चित्ताच्या प्रसन्नतेने युक्त जे प्रीती व प्रामोद्य (आनंद) प्राप्त करतो, त्याचे मनन करून चित्तातील क्रोधाचे शमन करणे समजावे.

အာဗာဓိကောတိ ဣရိယာပထဘဉ္ဇနကေန ဝိသဘာဂါဗာဓေန အာဗာဓိကော. ပုရတောပိဿာတိ ပုရတောပိ ဘဝေယျ. အနယဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိဝိနာသံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သော အနာထဂိလာနော ဝိယ သဗ္ဗကဏှဓမ္မသမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော, အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဝိယ အနမတဂ္ဂသံသာရော, ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဂါမာနံ ဒူရဘာဝေါ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဒူရဘာဝေါ, သပ္ပာယဘောဇနာနံ အလာဘော ဝိယ သာမညဖလဘောဇနာနံ အလာဘော, သပ္ပာယဘေသဇ္ဇာနံ အလာဘော [Pg.58] ဝိယ သမထဝိပဿနာနံ အဘာဝေါ, ပတိရူပဥပဋ္ဌာကာနံ အလာဘော ဝိယ ဩဝါဒါနုသာသနီဟိ ကိလေသတိကိစ္ဆကာနံ အဘာဝေါ, ဂါမန္တနာယကဿ အလာဘော ဝိယ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကဿ တထာဂတဿ ဝါ တထာဂတသာဝကဿ ဝါ အလဒ္ဓဘာဝေါ, အညတရဿ ပုရိသဿ ဒိသွာ ကာရုညုပဋ္ဌာနံ ဝိယ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ မေတ္တာဝိဟာရိကဿ ကာရုညံ ဥပ္ပာဒေတွာ စိတ္တနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

आबाधिकोति म्हणजे हालचाली नष्ट करणाऱ्या विषम आजाराने आजारी असलेला. पुरतोपिस्साति म्हणजे पुढेही असावे. अनयब्यसनन्ति म्हणजे अवनती आणि विनाश. 'एवमेव खो' येथे त्या अनाथ आजारी माणसाप्रमाणे सर्व अकुशल (काळ्या) धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य समजावा; लांबच्या प्रवासाच्या मार्गाप्रमाणे अनादि-अनंत संसार समजावा; पुढे आणि मागे गावांचे दूर असण्याप्रमाणे निर्वाणाचे दूर असणे समजावे; अनुकूल भोजनाचा लाभ न होण्याप्रमाणे श्रामण्यफलरूपी भोजनाचा लाभ न होणे समजावे; अनुकूल औषधांचा लाभ न होण्याप्रमाणे समथ आणि विपश्यनेचा अभाव समजावा; योग्य परिचारकांचा लाभ न होण्याप्रमाणे उपदेश व अनुशासनाने क्लेशांची चिकित्सा करणाऱ्या वैद्यांचा अभाव समजावे; दुसऱ्या गावाला नेणाऱ्या मार्गदर्शकाचा लाभ न होण्याप्रमाणे निर्वाण प्राप्त करून देणाऱ्या तथागतांचा किंवा तथागतांच्या श्रावकांचा लाभ न होणे समजावे; एखाद्या व्यक्तीला पाहून कारुण्य उत्पन्न होण्याप्रमाणे, त्या व्यक्तीच्या प्रति मैत्रीविहारी व्यक्तीने कारुण्य उत्पन्न करून चित्ताचे (क्रोधाचे) शमन करणे समजावे.

အစ္ဆောဒကာတိ ပသန္နောဒကာ. သာတောဒကာတိ မဓုရောဒကာ. သီတောဒကာတိ တနုသီတသလိလာ. သေတကာတိ ဦမိဘိဇ္ဇနဋ္ဌာနေသု သေတဝဏ္ဏာ. သုပတိတ္ထာတိ သမတိတ္ထာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဃမ္မာဘိတတ္တော ပုရိသော ဝိယ မေတ္တာဝိဟာရီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သာ ပေါက္ခရဏီ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓသဗ္ဗဒွါရော ပုရိသော, နှတွာ ပိဝိတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ရုက္ခစ္ဆာယာယ နိပဇ္ဇိတွာ ယထာကာမံ ဂမနံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တနိဗ္ဗာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတိယစတုတ္ထာနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနေဝ.

अच्छोदकाति म्हणजे स्वच्छ पाणी असलेली. सातोदकाति म्हणजे गोड पाणी असलेली. सीतोदकाति म्हणजे थंड पाणी असलेली. सेतकाति म्हणजे लाटांच्या फुटण्याच्या ठिकाणी पांढऱ्या रंगाची दिसणारी. सुपतिट्ठाति म्हणजे उतरण्यासाठी सुलभ घाट असलेली. 'एवमेव खो' येथे उन्हाने तापलेल्या माणसाप्रमाणे मैत्रीविहारी समजावा; त्या पुष्करणीप्रमाणे (तलावाप्रमाणे) सर्व द्वारे (काय, वाचा, मन) अत्यंत शुद्ध असलेला मनुष्य समजावा; स्नान करून, पाणी पिऊन, बाहेर येऊन, झाडाच्या सावलीत झोपून इच्छेनुसार जाण्याप्रमाणे, त्या (काय-वाचा-मन रूपी) द्वारांमध्ये ज्याची इच्छा करतो, त्याला आलंबन बनवून चित्ताचे शमन करणे समजावे. तिसरे आणि चौथे (सुत्त) खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

၅. ပဉှပုစ္ဆာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. पञ्हपुच्छासुत्तवण्णना (प्रश्नपुच्छा सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၆၅. ပဉ္စမေ ပရိဘဝန္တိ ပရိဘဝန္တော, ဧဝံ ပရိဘဝိဿာမီတိ ပရိဘဝနတ္ထာယ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အညာတုကာမောတိ ဇာနိတုကာမော ဟုတွာ.

१६५. पाचव्या सुत्तात, 'परिभवन्ति' म्हणजे तिरस्कार करत, 'मी असा तिरस्कार करीन' या हेतूने विचारतो, असा अर्थ आहे. अञ्ञातुकामोति म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला होऊन.

၆. နိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. निरोधसुत्तवण्णना (निरोध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၆၆. ဆဋ္ဌေ အတ္ထေတံ ဌာနန္တိ အတ္ထိ ဧတံ ကာရဏံ. နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညံ အာရာဓေယျာတိ နော စေ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အရဟတ္တံ ပါပုဏေယျ. ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ ဒေဝါနန္တိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ. အညတရံ မနောမယံ ကာယန္တိ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ အညတရံ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မကာယံ. ဥဒါယီတိ လာဠုဒါယီ. သော ဟိ ‘‘မနောမယ’’န္တိ သုတွာ ‘‘အာရုပ္ပေ န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိဗာဟိ. ထေရော ‘‘သာရိပုတ္တော ကိံ ဇာနာတိ, ယဿ သမ္မုခါ ဧဝံ ဘိက္ခူ ဝစနံ ပဋိက္ကောသန္တီ’’တိ ဧဝံ ဗာလာနံ လဒ္ဓိဥပ္ပတ္တိပဋိဗာဟနတ္ထံ တံ ဝစနံ အနဓိဝါသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

१६६. सहाव्या सुत्तात, 'अत्थेतं ठानं' म्हणजे हे कारण (अशी शक्यता) आहे. 'नो चे दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधय्य' म्हणजे जर याच जन्मात (आत्मभावात) अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही तर. 'कवळीकाराहारभक्खानं देवानं' म्हणजे कामावचर देवांच्या. 'अञ्ञतरं मनोमयं कायं' म्हणजे ध्यानचित्तामुळे उत्पन्न झालेल्या कोणत्यातरी एका शुद्धावास ब्रह्मलोकातील शरीराला. उदायीति म्हणजे ळाळुदायी. कारण त्याने 'मनोमय' असे ऐकून 'हे अरूपलोकात असावे' असे समजून विरोध केला. स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी विचार केला की) 'हा काय जाणतो? ज्यांच्या समक्ष भिक्खू अशा प्रकारे वचनाचा विरोध करत आहेत.' अशा प्रकारे मूर्खांच्या चुकीच्या मताचा उगम रोखण्यासाठी ते वचन सहन न करता, जेथे भगवंत होते तेथे ते गेले.

အတ္ထိ နာမာတိ အမရိသနတ္ထေ နိပါတော. တေနေဝ စေတ္ထ ‘‘အဇ္ဈုပေက္ခိဿထာ’’တိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. အယဉှေတ္ထတ္ထော – အာနန္ဒ, တုမှေ ထေရံ [Pg.59] ဘိက္ခုံ ဝိဟေဌိယမာနံ အဇ္ဈုပေက္ခထ, န ဝေါ ဧတံ မရိသယာမိ န သဟာမိ နာဓိဝါသေမီတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ အာနန္ဒထေရံယေဝ ဧဝမာဟာတိ? ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကတ္တာ. ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဟိ ဧဝံ ဝဒန္တော ပဋိဗာဟိတုံ ဘာရော. အပိစေသ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပိယသဟာယော, တေနာပိဿ ဧသ ဘာရော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝါ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဂရဟန္တော ဧဝမာဟ, န ပနေသာ တဿေဝ ဂရဟာ, သမ္မုခီဘူတာနံ သဗ္ဗေသံယေဝ ဂရဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဟာရန္တိ ဂန္ဓကုဋိံ.

'अत्थि नाम' हा असहनशीलता दर्शवणारा निपात आहे. म्हणूनच येथे 'अज्झुपेक्खिस्सथ' (तुम्ही उपेक्षा कराल का?) असे भविष्यकाळातील रूप वापरले आहे. याचा अर्थ असा आहे - आनंदा, तुम्ही स्थविरांना त्रास देणाऱ्या भिक्खूची उपेक्षा करत आहात, तुमची ही उपेक्षा मी सहन करू शकत नाही, मला ती मान्य नाही. पण भगवंतांनी केवळ स्थवीर आनंदांनाच असे का म्हटले? धम्मभांडागारिक (धम्माचे भांडार सांभाळणारे) असल्यामुळे. कारण धम्मभांडागारिकावरच अशा प्रकारे बोलणाऱ्यांना रोखण्याची जबाबदारी (भार) असते. शिवाय, ते स्थवीर सारिपुत्तांचे प्रिय मित्र होते, त्यामुळेही ही जबाबदारी त्यांच्यावरच होती. येथे जरी भगवंतांनी स्थवीर आनंदांची निर्भत्सना करत असे म्हटले असले, तरी ती केवळ त्यांचीच निंदा नसून, तेथे उपस्थित असलेल्या सर्वच भिक्खूंची निंदा आहे, असे समजावे. विहारन्ति म्हणजे गंधकुटी.

အနစ္ဆရိယန္တိ န အစ္ဆရိယံ. ယထာတိ ကာရဏဝစနံ. အာယသ္မန္တံယေဝေတ္ထ ဥပဝါနံ ပဋိဘာသေယျာတိ ဧတ္ထ ဘဂဝတာ စ ဧဝံ ဧတဒေဝ ကာရဏံ အာရဗ္ဘ ဥဒါဟဋေ အာယသ္မတောယေဝ ဥပဝါနဿ ပဋိဝစနံ ပဋိဘာတု ဥပဋ္ဌာတူတိ ဒီပေတိ. သာရဇ္ဇံ ဩက္ကန္တန္တိ ဒေါမနဿံ အနုပဝိဋ္ဌံ. သီလဝါတိအာဒီဟိ ခီဏာသဝသီလာဒီနိယေဝ ကထိတာနိ. ခဏ္ဍိစ္စေနာတိအာဒီနိ သက္ကာရာဒီနံ ကာရဏပုစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တာနိ. ကိံ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ ကာရဏေဟိ တံ တံ သဗြဟ္မစာရိံ သက္ကရေယျုန္တိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

अनच्छरियन्ति म्हणजे आश्चर्यकारक नसलेले. यथाति हा कारण दर्शवणारा शब्द आहे. 'आयस्मन्तंयेवेत्थ उपवाणं पटिभासेय्य' येथे भगवंतांनी याच कारणाचा संदर्भ घेऊन विचार मांडला असता, केवळ आयुष्यमान उपवाणांनाच उत्तर सुचावे, स्पष्ट व्हावे, हे दर्शवले आहे. 'सारज्जं ओक्कन्तं' म्हणजे मनात दौर्मनस्य (खिन्नता) प्रवेश करणे. 'शीलवा' इत्यादी शब्दांनी क्षीणासवांच्या (अर्हंतांच्या) शीलाचेच वर्णन केले आहे. 'खण्डिच्चेन' इत्यादी शब्द आदर-सत्कार करण्याच्या कारणाविषयी विचारण्याच्या संदर्भात सांगितले आहेत. 'दात पडणे इत्यादी कारणांमुळे इतर सब्रह्मचारी त्यांचा सत्कार का करतील?' असा येथे अभिप्राय आहे.

၇. စောဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. चोदनासुत्तवण्णना (चोदना सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၆၇. သတ္တမေ စောဒကေနာတိ ဝတ္ထုသန္ဒဿနာ အာပတ္တိသန္ဒဿနာ သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါ သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါတိ စတူဟိ စောဒနာဝတ္ထူဟိ စောဒယမာနေန. ကာလေန ဝက္ခာမိ နော အကာလေနာတိ ဧတ္ထ စုဒိတကဿ ကာလော ကထိတော, န စောဒကဿ. ပရံ စောဒေန္တေန ဟိ ပရိသမဇ္ဈေ ဝါ ဥပေါသထပဝါရဏဂ္ဂေ ဝါ အာသနသာလာဘောဇနသာလာဒီသု ဝါ န စောဒေတဗ္ဗော, ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နကာလေ ‘‘ကရောတာယသ္မာ ဩကာသံ, အဟံ အာယသ္မန္တံ ဝတ္တုကာမော’’တိ ဧဝံ ဩကာသံ ကာရေတွာ စောဒေတဗ္ဗော. ပုဂ္ဂလံ ပန ဥပပရိက္ခိတွာ ယော လောလပုဂ္ဂလော အဘူတံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အယသံ အာရောပေတိ, သော ဩကာသကမ္မံ ဝိနာပိ စောဒေတဗ္ဗော. ဘူတေနာတိ တစ္ဆေန သဘာဝေန. သဏှေနာတိ မဋ္ဌေန မုဒုကေန. အတ္ထသံဟိတေနာတိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဥပေတေန. အဝိပ္ပဋိသာရော ဥပဒဟာတဗ္ဗောတိ အမင်္ကုဘာဝေါ ဥပနေတဗ္ဗော. အလံ [Pg.60] တေ အဝိပ္ပဋိသာရာယာတိ ယုတ္တံ တေ အမင်္ကုဘာဝါယ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. အဋ္ဌမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ပါကဋမေဝ.

१६७. सातव्या सुत्तात, 'चोदकेन' म्हणजे वस्तूचे (घटनेचे) दर्शन घडवणे, आपत्तीचे (नियमाच्या उल्लंघनाचे) दर्शन घडवणे, संवासाचा (सहवासाचा) निषेध करणे आणि सामीचीचा (आदराचा) निषेध करणे या चार चोदना-वस्तूंद्वारे आरोप करणाऱ्याने. 'कालेन वक्खामि नो अकालेन' यामध्ये चोदित (ज्यावर आरोप केला आहे त्या) व्यक्तीसाठी योग्य काळ सांगितला आहे, चोदक (आरोप करणाऱ्या) व्यक्तीसाठी नाही. कारण दुसऱ्यावर आरोप करणाऱ्याने परिषदेच्या मध्यभागी, उपोसथ किंवा प्रवारणा गृहात, आसनशाळा किंवा भोजनशाळा इत्यादी ठिकाणी आरोप करू नये. दिवसा विश्रांतीच्या ठिकाणी बसलेले असताना, 'आयुष्यमानांनी मला संधी द्यावी, मला आयुष्यमानांना काही सांगायचे आहे,' अशा प्रकारे परवानगी घेऊनच आरोप करावा. परंतु व्यक्तीची परीक्षा करून, जर एखादी चंचल व्यक्ती असत्य बोलून भिक्खूंची अपकीर्ती करत असेल, तर परवानगी न घेताही तिच्यावर आरोप केला जाऊ शकतो. भूतेनाति म्हणजे सत्य स्वरूपाने. सण्हेनाति म्हणजे मृदू व कोमल शब्दांत. अत्थसञ्हितेनाति म्हणजे कल्याणाच्या व हिताच्या इच्छेने युक्त होऊन. 'अविप्पटिसारो उपदहातब्बो' म्हणजे पश्चात्ताप न होणे (चित्त प्रसन्न असणे) उत्पन्न करावे. 'अलं ते अविप्पटिसाराय' म्हणजे तुला पश्चात्ताप न होणे (चित्त प्रसन्न असणे) योग्य आहे. या सुत्तातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. आठवे सुत्त खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट आहे.

၉. ခိပ္ပနိသန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. खिप्पनिसन्तिसुत्तवण्णना (खिप्पनिसन्ति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၆၉. နဝမေ ခိပ္ပံ နိသာမယတိ ဥပဓာရေတီတိ ခိပ္ပနိသန္တိ. သုဂ္ဂဟိတံ ကတွာ ဂဏှာတီတိ သုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟီ. အတ္ထကုသလောတိ အဋ္ဌကထာယ ဆေကော. ဓမ္မကုသလောတိ ပါဠိယံ ဆေကော. နိရုတ္တိကုသလောတိ နိရုတ္တိဝစနေသု ဆေကော. ဗျဉ္ဇနကုသလောတိ အက္ခရပ္ပဘေဒေ ဆေကော. ပုဗ္ဗာပရကုသလောတိ အတ္ထပုဗ္ဗာပရံ, ဓမ္မပုဗ္ဗာပရံ, အက္ခရပုဗ္ဗာပရံ, ဗျဉ္ဇနပုဗ္ဗာပရံ, အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရန္တိ ဣမသ္မိံ ပဉ္စဝိဓေ ပုဗ္ဗာပရေ ဆေကော. တတ္ထ အတ္ထပုဗ္ဗာပရကုသလောတိ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထေန ဥပရိ အတ္ထံ ဇာနာတိ, ဥပရိ အတ္ထေန ဟေဋ္ဌာ အတ္ထံ ဇာနာတိ. ကထံ? သော ဟိ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဥပရိ အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘ဟေဋ္ဌာ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဥပရိ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌာ အတ္ထေ ဝုတ္တေပိ ‘‘ဥပရိ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဥဘတော ဌပေတွာ မဇ္ဈေ အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘ဥဘတော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. မဇ္ဈေ အတ္ထံ ဌပေတွာ ဥဘတောဘာဂေသု အတ္ထေ ဝုတ္တေ ‘‘မဇ္ဈေ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ဓမ္မပုဗ္ဗာပရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရေ ပန သီလံ အာဒိံ ကတွာ အာရဒ္ဓေ သုတ္တန္တေ မတ္ထကေ ဆသု အဘိညာသု အာဂတာသု ‘‘ယထာနုသန္ဓိံ ယထာနုပရိစ္ဆေဒံ သုတ္တန္တော ဂတော’’တိ ဇာနာတိ. ဒိဋ္ဌိဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ သစ္စေသု အာဂတေသုပိ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာ ဂတော’’တိ ဇာနာတိ. ကလဟဘဏ္ဍနဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ သာရဏီယဓမ္မေသု အာဂတေသုပိ, ဒွတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထာဝသေန အာရဒ္ဓေ ဥပရိ ဒသကထာဝတ္ထူသု (အ. နိ. ၁၀.၆၉; ဥဒါ.၃၁) အာဂတေသုပိ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာ ဂတော’’တိ ဇာနာတီတိ.

१६९. नवव्या सुत्तात जो वेगाने ऐकतो आणि मनात धारण करतो, म्हणून तो 'खिप्पनिसी' (शीघ्रग्राही) होय. जे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केले आहे तेच स्वीकारतो, म्हणून तो 'सुग्गहितग्गाही' (सुगृहीतग्राही) होय. 'अत्थकुसलो' म्हणजे अट्ठकथेत (अर्थात) निपुण. 'धम्मकुसलो' म्हणजे पाळीत (पाठात) निपुण. 'निरुत्तिकुसलो' म्हणजे निरुक्तीमध्ये (शब्दांच्या व्युत्पत्तीत) निपुण. 'ब्यंजनकुसलो' म्हणजे अक्षरांच्या प्रकारांमध्ये (अक्षरप्रभेदात) निपुण. 'पुब्बापरकुसलो' म्हणजे अर्थाचा पूर्वापर, धम्माचा पूर्वापर, अक्षराचा पूर्वापर, व्यंजनाचा पूर्वापर आणि अनुसंधीचा पूर्वापर अशा या पाच प्रकारच्या पूर्वापर संबंधांमध्ये निपुण असणारा. त्यापैकी 'अत्थपुब्बापरकुसलो' म्हणजे खालील (पूर्वीच्या) अर्थावरून वरील (पुढील) अर्थ जाणतो आणि वरील अर्थावरून खालील अर्थ जाणतो. कसे? तो खालील अर्थ बाजूला ठेवून वरील अर्थ सांगितला असता, "खालील अर्थ यात विद्यमान आहे" असे जाणतो. वरील अर्थ बाजूला ठेवून खालील अर्थ सांगितला असताही, "वरील अर्थ यात विद्यमान आहे" असे जाणतो. दोन्ही बाजूंचे अर्थ बाजूला ठेवून मधला अर्थ सांगितला असता, "दोन्ही बाजूंचे अर्थ विद्यमान आहेत" असे जाणतो. मधला अर्थ बाजूला ठेवून दोन्ही बाजूंचे अर्थ सांगितले असता, "मधला अर्थ विद्यमान आहे" असे जाणतो. धम्म-पूर्वापर इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु अनुसंधी-पूर्वापराच्या बाबतीत, शीलाला आरंभ करून सुरू केलेल्या सूत्ताच्या शेवटी सहा अभिज्ञा आल्या असता, "अनुसंधीनुसार आणि परिच्छेदानुसार सूत्त पुढे गेले आहे" असे तो जाणतो. दृष्टीच्या (मिथ्यादृष्टीच्या) प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे आर्यसत्ये आली तरीही, "ते अनुसंधीनुसार गेले आहे" असे तो जाणतो. कलह-भांडणाच्या प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे सारणीय धम्म आले तरी, किंवा बत्तीस प्रकारच्या तिरश्चान कथांच्या प्रभावाने सुरू केलेल्या सूत्तात पुढे दहा कथावस्तू आल्या तरी, "ते अनुसंधीनुसार गेले आहे" असे तो जाणतो.

၁၀. ဘဒ္ဒဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. भद्दजिसुत्तवण्णना (भद्दजि सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၁၇၀. ဒသမေ အဘိဘူတိ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဇေဋ္ဌကော. အနဘိဘူတောတိ အညေဟိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝသဝတ္တီတိ သဗ္ဗံ ဇနံ ဝသေ ဝတ္တေတိ. ယထာ ပဿတောတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ ဝါ ဟောတု အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ဝါ[Pg.61], ယေနာကာရေန တံ ပဿန္တဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ အနန္တရာယေဝ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ သုဏတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အထ ဝါ ယံ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိရန္တရမေဝ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တံ တဿ အရဟတ္တံ စက္ခုဝိညာဏာနန္တရံ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ဣဒံ ဒဿနာနံ အဂ္ဂန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

१७०. दहाव्या सुत्तात 'अभिभू' म्हणजे सर्वांना पराभूत करून श्रेष्ठ स्थानावर असलेला. 'अनभिभूतो' म्हणजे इतरांकडून पराभूत न झालेला. 'अञ्ञदत्थु' हा शब्द निश्चितता दर्शवणारा निपात (अव्यय) आहे. पाहण्याच्या अर्थाने 'दसो' म्हणजे तो सर्व काही पाहतो, असा अभिप्राय आहे. 'वसवत्ती' म्हणजे सर्व लोकांना आपल्या वशामध्ये ठेवतो (आपल्या इच्छेनुसार वागवतो). 'यथा पस्सतो' म्हणजे इष्ट आलंबन असो वा अनिष्ट आलंबन असो, ज्या प्रकारे ते पाहणाऱ्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे त्यानंतर लगेचच अर्हतपद उत्पन्न होते. 'यथा सुणतो' यामध्येही हाच नियम लागू होतो. अथवा, डोळ्यांनी रूप पाहून लगेचच विपश्यना सुरू करून जो अर्हतपद प्राप्त करतो, त्याचे ते अर्हतपद 'चक्षुविज्ञान-अनंतर' (चक्षुविज्ञानानंतर लगेचच उत्पन्न झालेले) असे म्हटले जाते. त्याला अनुसरून म्हटले आहे – 'इदं दस्सनानं अग्गं' (हे दर्शनांमध्ये श्रेष्ठ आहे). दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे.

ယထာ သုခိတဿာတိ ယေန မဂ္ဂသုခေန သုခိတဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ သမနန္တရမေဝ အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ သုခါနံ အဂ္ဂန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂသုခံ သုခါနံ ဥတ္တမံ. ယထာ သညိဿာတိ ဣဓာပိ မဂ္ဂသညာဝ အဓိပ္ပေတာ. ယထာ ဘူတဿာတိ ယသ္မိံ ဘဝေ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဌိတဿ. အနန္တရာတိ အနန္တရာယေန အရဟတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂန္တိ အယံ ပစ္ဆိမော အတ္တဘာဝေါ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ နာမ. အထ ဝါ ယထာ ဘူတဿာတိ ယေဟိ ခန္ဓေဟိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဘူတဿ ဝိဇ္ဇမာနဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ မဂ္ဂါနန္တရမေဝ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဘဝါနံ အဂ္ဂန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂက္ခဏေ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝါနံ အဂ္ဂံ နာမာတိ.

'यथा सुखितस्स' म्हणजे ज्या मार्गसुखाने सुखी झालेल्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे त्यानंतर लगेचच अर्हतपद उत्पन्न होते. 'इदं सुखानं अग्गं' म्हणजे हे मार्गसुख सर्व सुखांमध्ये उत्तम (श्रेष्ठ) आहे. 'यथा सञ्ञिस्स' यामध्येही 'मार्गसंज्ञा'च अभिप्रेत आहे. 'यथा भूतस्स' म्हणजे ज्या भवात किंवा ज्या आत्मभावात स्थित असलेल्याला. 'अनन्तरा' म्हणजे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अर्हतपद उत्पन्न होते. 'इदं भवानं अग्गं' म्हणजे हा अंतिम आत्मभाव सर्व भवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. अथवा, 'यथा भूतस्स' म्हणजे मार्गक्षणी ज्या स्कंधांच्या रूपात विद्यमान असलेल्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे मार्गाच्या लगेचच नंतर फल उत्पन्न होते. 'इदं भवानं अग्गं' म्हणजे मार्गक्षणी असलेले पंचस्कंध हे भवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.

အာဃာတဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

आघातवग्गो दुतियो (दुसरा आघातवर्ग समाप्त).

(၁၈) ၃. ဥပါသကဝဂ္ဂေါ

(१८) ३. उपासकवग्गो (उपासकवर्ग).

၁-၃. သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-३. सारज्जसुत्तादिवण्णना (सारज्ज सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

၁၇၁-၁၇၃. တတိယဿ ပဌမဒုတိယတတိယေသု အဂါရိယပ္ပဋိပတ္တိ ကထိတာ. သောတာပန္နသကဒါဂါမိနောပိ ဟောန္တု, ဝဋ္ဋန္တိယေဝ.

१७१-१७३. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सुत्तात गृहस्थांच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) वर्णन केले आहे. ते स्रोतापन्न किंवा सकृदागामी जरी असले, तरी ते योग्यच आहे.

၄. ဝေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. वेरसुत्तवण्णना (वेर सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၄. စတုတ္ထေ ဘယာနီတိ စိတ္တုတြာသဘယာနိ. ဝေရာနီတိ အကုသလဝေရာနိပိ ပုဂ္ဂလဝေရာနိပိ. စေတသိကန္တိ စိတ္တနိဿိတံ. ဒုက္ခန္တိ ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ ဒုက္ခံ. ဒေါမနဿန္တိ ဒေါမနဿဝေဒနံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိရတိပဟာနံ ကထိတံ.

१७४. चौथ्या सुत्तात 'भयानि' म्हणजे चित्ताच्या भीतीचे भय. 'वेरानि' म्हणजे अकुशल वैर आणि पुद्गल (व्यक्ती) वैर देखील. 'चेतसिकं' म्हणजे चित्तावर आधारित. 'दुक्खं' म्हणजे कायप्रसादवस्तूंवर आधारित (शारीरिक) दुःख. 'दोमनस्सं' म्हणजे दौर्मनस्य वेदना. या सुत्तात विरतीद्वारे होणाऱ्या प्रहाणाचे (त्यागाचे) वर्णन केले आहे.

၅. စဏ္ဍာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. चण्डालसुत्तवण्णना (चंडाल सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၅. ပဉ္စမေ [Pg.62] ဥပါသကပတိကုဋ္ဌောတိ ဥပါသကပစ္ဆိမကော. ကောတူဟလမင်္ဂလိကောတိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တတ္တာ ကောတူဟလသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန သမန္နာဂတော. မင်္ဂလံ ပစ္စေတိ နော ကမ္မန္တိ မင်္ဂလံ ဩလောကေတိ, ကမ္မံ န ဩလောကေတိ. ဣတော စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣမမှာ သာသနာ ဗဟိဒ္ဓါ. ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ ဒါနာဒိကံ ကုသလကိစ္စံ ပဌမတရံ ကရောတိ.

१७५. पाचव्या सुत्तात 'उपासकपटिकुठ्ठो' म्हणजे सर्वात कनिष्ठ उपासक. 'कोतूहलमंगलिको' म्हणजे "याने हे होईल" अशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे, कुतूहल संज्ञेच्या दृष्टीने पाहिलेल्या, ऐकलेल्या आणि विचार केलेल्या मंगलाने युक्त असलेला. 'मंगलं पच्चेति नो कम्मं' म्हणजे तो मंगलाकडे पाहतो, कर्माकडे नाही. 'इतो च बहिद्धा' म्हणजे या शासनाच्या बाहेर. 'पुब्बकारं करोति' म्हणजे दान इत्यादी कुशल कार्ये सर्वप्रथम करतो.

၆. ပီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. पीतिसुत्तवण्णना (पीति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၆. ဆဋ္ဌေ ကိန္တိ မယန္တိ ကေန နာမ ဥပါယေန မယံ. ပဝိဝေကံ ပီတိန္တိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကပီတိံ. ကာမူပသံဟိတန္တိ ကာမနိဿိတံ ဒုဝိဓေ ကာမေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. အကုသလူပသံဟိတန္တိ ‘‘မိဂသူကရာဒယော ဝိဇ္ဈိဿာမီ’’တိ သရံ ခိပိတွာ တသ္မိံ ဝိရဒ္ဓေ ‘‘ဝိရဒ္ဓံ မယာ’’တိ ဧဝံ အကုသလေ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. တာဒိသေသု ပန ဌာနေသု အဝိရဇ္ဈန္တဿ ‘‘သုဋ္ဌု မေ ဝိဒ္ဓံ, သုဋ္ဌု မေ ပဟဋ’’န္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ အကုသလူပသံဟိတံ သုခံ သောမနဿံ နာမ. ဒါနာဒိဥပကရဏာနံ အသမ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပန ကုသလူပသံဟိတံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

१७६. सहाव्या सुत्तात 'किन्ति मयं' म्हणजे कोणत्या उपायाने आम्ही. 'पविवेकां पीतिं' म्हणजे प्रथम आणि द्वितीय ध्यानावर आधारित उत्पन्न होणारी प्रीती. 'कामूपसंहितं' म्हणजे कामावर आधारित, दोन प्रकारच्या कामांना आरंभ करून उत्पन्न होणारी. 'अकुसलोपसंहितं' म्हणजे "मी हरिण, डुक्कर इत्यादींना बाण मारेन" असे म्हणून बाण सोडल्यावर तो चुकला असता, "माझा बाण चुकला" अशा प्रकारे अकुशलावर आधारित उत्पन्न होणारी खिन्नता. परंतु अशा प्रसंगी बाण न चुकणाऱ्या व्यक्तीला "मी चांगला वेध घेतला, मी चांगला प्रहार केला" या विचाराने उत्पन्न होणारे सुख-सौमनस्य हे 'अकुशलोपसंहित सुख-सौमनस्य' होय. दान इत्यादी साधनांच्या अपूर्णतेमुळे उत्पन्न होणारे दुःख-दौर्मनस्य हे 'कुशलोपसंहित दुःख-दौर्मनस्य' समजावे.

၇. ဝဏိဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. वणिज्जासुत्तवण्णना (वणिज्जा सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၇. သတ္တမေ ဝဏိဇ္ဇာတိ ဝါဏိဇကမ္မာနိ. ဥပါသကေနာတိ တိသရဏဂတေန. သတ္ထဝဏိဇ္ဇာတိ အာဝုဓဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. သတ္တဝဏိဇ္ဇာတိ မနုဿဝိက္ကယော. မံသဝဏိဇ္ဇာတိ သူကရမိဂါဒယော ပေါသေတွာ တေသံ ဝိက္ကယော. မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာတိ ယံကိဉ္စိ မဇ္ဇံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဝိသဝဏိဇ္ဇာတိ ဝိသံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဣတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဣမံ ဝဏိဇ္ဇံ နေဝ အတ္တနာ ကာတုံ, န ပရေ သမာဒပေတွာ ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

१७७. सातव्या सुत्तात 'वणिज्जा' म्हणजे व्यापाराची कामे. 'उपासकेन' म्हणजे त्रिशरण घेतलेल्या उपासकाने. 'सत्थवणिज्जा' म्हणजे शस्त्रास्त्रांची निर्मिती करून त्यांची विक्री करणे. 'सत्तवणिज्जा' म्हणजे माणसांची विक्री करणे. 'मंसवणिज्जा' म्हणजे डुक्कर, हरिण इत्यादी प्राण्यांना पाळून त्यांची विक्री करणे. 'मज्जवणिज्जा' म्हणजे कोणत्याही प्रकारचे मद्य तयार करून त्याची विक्री करणे. 'विसवणिज्जा' म्हणजे विष तयार करून त्याची विक्री करणे. अशा प्रकारे, या सर्व प्रकारच्या व्यापारांमध्ये स्वतः गुंतणे किंवा इतरांना प्रवृत्त करून त्यांच्याकडून करवून घेणे योग्य नाही.

၈. ရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. राजसुत्तवण्णना (राज सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၈. အဋ္ဌမေ ပဗ္ဗာဇေန္တီတိ ရဋ္ဌမှာ ပဗ္ဗာဇေန္တိ. ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရောန္တီတိ ယထာဓိပ္ပာယံ ယထာဇ္ဈာသယံ ကရောန္တိ. တထေဝ ပါပကမ္မံ ပဝေဒေန္တီတိ ယထာ တေန ကတံ, တံ တထေဝ အညေသံ အာရောစေန္တိ ကထေန္တိ.

१७८. आठव्या सुत्तात 'पब्बाजेन्ति' म्हणजे राष्ट्रातून हाकलून देणे. 'यथापच्चयं वा करोन्ति' म्हणजे आपल्या इच्छेनुसार किंवा आवडीनुसार करतात. 'तथेव पापकम्मं पवेदेन्ति' म्हणजे ज्या प्रकारे त्याने ते पापकर्म केले आहे, ते तसेच इतरांना सांगतात किंवा त्याचे वर्णन करतात.

၉. ဂိဟိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. गिहिसुत्तवण्णना (गिही सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇၉. နဝမေ [Pg.63] သံဝုတကမ္မန္တန္တိ ပိဟိတကမ္မန္တံ. အာဘိစေတသိကာနန္တိ ဥတ္တမစိတ္တနိဿိတာနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ပစ္စက္ခေယေဝ ဓမ္မေ ပဝတ္တိက္ခဏေ သုခဝိဟာရာနံ. အရိယကန္တေဟီတိ အရိယာနံ ကန္တေဟိ မဂ္ဂဖလသီလေဟိ.

१७९. नवव्या सुत्तात, 'संवुतकम्मन्तं' म्हणजे सुरक्षित किंवा संयमित कर्म असणारे. 'आभिचेतसिकानं' म्हणजे श्रेष्ठ चित्ताचा आश्रय घेतलेल्या. 'दिट्ठधम्मसुखविहारानां' म्हणजे याच जन्मात प्रत्यक्ष प्रवृत्तीच्या क्षणी सुखाने विहार करणाऱ्यांचे. 'अरियकन्तेहि' म्हणजे आर्यांना प्रिय असलेल्या मार्ग आणि फल यांच्याशी युक्त अशा शीलांनी.

အရိယဓမ္မံ သမာဒါယာတိ ဧတ္ထ အရိယဓမ္မောတိ ပဉ္စ သီလာနိ ကထိတာနိ. မေရယံ ဝါရုဏိန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ မေရယံ ပဉ္စဝိဓဉ္စ သုရံ. ဓမ္မဉ္စာနုဝိတက္ကယေတိ နဝဝိဓံ လောကုတ္တရဓမ္မံ အနုဿတိဝသေနေဝ ဝိတက္ကေယျ. အဗျာပဇ္ဈံ ဟိတံ စိတ္တန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရစိတ္တံ. ဒေဝလောကာယ ဘာဝယေတိ ဗြဟ္မလောကတ္ထာယ ဘာဝေယျ. ပုညတ္ထဿ ဇိဂီသတောတိ ပုညေန အတ္ထိကဿ ပုညံ ဂဝေသန္တဿ. သန္တေသူတိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓတထာဂတသာဝကေသု. ဝိပုလာ ဟောတိ ဒက္ခိဏာတိ ဧဝံ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ သီလပူရဏာဒိနာ အနုက္ကမေန. သေသံ တိကနိပါတေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

'अरियधम्मं समादाय' यामध्ये 'अरियधम्म' म्हणजे पाच शीले (पंचशील) सांगितले आहेत. 'मेरयं वारुणिं' म्हणजे चार प्रकारचे मेरय आणि पाच प्रकारचे सुरा (मद्य). 'धम्मञ्च अनुवितक्कये' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्माचे अनुसंधानानेच चिंतन करावे. 'अब्यापज्झं हितं चित्तं' म्हणजे दुःखरहित, मैत्री इत्यादी ब्रह्मविहाराने युक्त असलेले चित्त. 'देवलोकाय भावये' म्हणजे ब्रह्मलोकाच्या प्राप्तीसाठी भावना करावी. 'पुञ्ञत्थस्स जिगीसतो' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्या, पुण्याचा शोध घेणाऱ्या. 'सन्तेसु' म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांचे श्रावक यांच्या ठायी. 'विपुला होति दक्खिणा' म्हणजे अशा प्रकारे दिलेले दान महाफळ देणारे होते. 'अनुपुब्बेन' म्हणजे शील पूर्ण करणे इत्यादींच्या अनुक्रमाने. उर्वरित भाग तिकनिपातात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

၁၀. ဂဝေသီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. गवेसीसुत्तवण्णना

၁၈၀. ဒသမေ သိတံ ပါတွာကာသီတိ မဟာမဂ္ဂေနေဝ ဂစ္ဆန္တော တံ သာလဝနံ ဩလောကေတွာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိဉ္စိ သုကာရဏံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗ’’န္တိ အဒ္ဒသ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ဂဝေသိနာ ဥပါသကေန ကတံ သုကာရဏံ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣဒံ သုကာရဏံ ဘိက္ခုသံဃဿ အပါကဋံ ပဋိစ္ဆန္နံ, ဟန္ဒ နံ ဘိက္ခုသံဃဿ ပါကဋံ ကရောမီ’’တိ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ အညတရသ္မိံ ပဒေသေ ဌိတောဝ သိတပါတုကမ္မံ အကာသိ, အဂ္ဂဂ္ဂဒန္တေ ဒဿေတွာ မန္ဒဟသိတံ ဟသိ. ယထာ ဟိ လောကိယမနုဿာ ဥဒရံ ပဟရန္တာ ‘‘ကဟံ ကဟ’’န္တိ ဟသန္တိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဟသိတံ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရမတ္တမေဝ ဟောတိ.

१८०. दहाव्या सुत्तात, 'सितं पात्वाकासि' म्हणजे महामार्गानेच जात असताना त्या सालवनाकडे पाहून, 'या ठिकाणी पूर्वी काही शुभ घटना घडली होती का?' असे पाहत असताना, कश्यप बुद्धांच्या काळात 'गवेसी' नावाच्या उपासकाने केलेले शुभ कार्य त्यांनी पाहिले. तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार आला— 'हे शुभ कार्य भिक्खू संघाला अप्रकट आणि गुप्त आहे, चला, मी ते भिक्खू संघाला प्रकट करतो.' असे विचार करून मार्गावरून बाजूला होऊन एका विशिष्ट ठिकाणी उभे राहूनच त्यांनी स्मितहास्य प्रकट केले, दातांची टोके दाखवून मंद स्मितहास्य केले. कारण जसे संसारी लोक पोट धरून 'हा-हा' करून हसतात, तसे बुद्ध हसत नाहीत. बुद्धांचे हसणे हे केवळ प्रसन्नतेचा भाव दर्शवणारेच असते.

ဟသိတဉ္စ နာမေတံ တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟိ ဟောတိ. တတ္ထ လောကိယမဟာဇနော အကုသလတော စတူဟိ, ကာမာဝစရကုသလတော စတူဟီတိ အဋ္ဌဟိ စိတ္တေဟိ ဟသတိ, သေခါ အကုသလတော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တာနိ ဒွေ အပနေတွာ ဆဟိ စိတ္တေဟိ ဟသန္တိ, ခီဏာသဝါ စတူဟိ သဟေတုကကိရိယစိတ္တေဟိ, ဧကေန အဟေတုကကိရိယစိတ္တေနာတိ ပဉ္စဟိ စိတ္တေဟိ [Pg.64] ဟသန္တိ. တေသုပိ ဗလဝါရမ္မဏေ အာပါထမာဂတေ ဒွီဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေဟိ ဟသန္တိ, ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေ ဒုဟေတုကစိတ္တဒွယေန စ အဟေတုကစိတ္တေန စာတိ တီဟိ စိတ္တေဟိ ဟသန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုသောမနဿသဟဂတစိတ္တံ ဘဂဝတော ပဟဋ္ဌာကာရမတ္တဟသိတံ ဥပ္ပာဒေတိ.

आणि हे हसणे तेरा प्रकारच्या सोमनस्ससहगत (प्रसन्नतायुक्त) चित्तांमुळे होते. त्यापैकी, सामान्य संसारी लोक अकुशलातील चार आणि कामावचर कुशलातील चार अशा आठ चित्तांनी हसतात. शैक्ष (मार्गस्थ) पुद्गल अकुशलातील दोन दृष्टिगतसंप्रयुक्त चित्ते वगळून सहा चित्तांनी हसतात. क्षीणास्रव (अर्हत) चार सहेतुक क्रियाचित्तांनी आणि एका अहेतुक क्रियाचित्ताने अशा पाच चित्तांनी हसतात. त्या पाच चित्तांमध्येही, जेव्हा बलवान आलंबन समोर येतो, तेव्हा दोन ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांनी हसतात; दुर्बल आलंबन समोर आल्यावर दोन द्विहेतुक चित्ते आणि एका अहेतुक चित्ताने अशा तीन चित्तांनी हसतात. परंतु या प्रसंगी, क्रियाहेतुक मनोविज्ञानधातू सोमनस्ससहगत चित्त भगवंतांच्या ठायी केवळ प्रसन्नतेचे स्मितहास्य उत्पन्न करते.

တံ ပနေတံ ဟသိတံ ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ထေရဿ ပါကဋံ အဟောသိ. ကထံ? တထာရူပေ ဟိ ကာလေ တထာဂတဿ စတူဟိ ဒါဌာဟိ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော သမောသရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ဝိရောစမာနာ မဟာတာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ ရသ္မိဝဋ္ဋိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ တိက္ခတ္တုံ သိရဝရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာယန္တိ. တေန သညာဏေန အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝတော ပစ္ဆတော ဂစ္ဆမာနောပိ သိတပါတုဘာဝံ ဇာနာတိ.

आणि ते अगदी सूक्ष्म असलेले स्मितहास्य देखील स्थवीर (आनंद) यांना स्पष्ट कळाले. कसे? कारण अशा वेळी तथागतांच्या चार सुळ्यांमधून, चारही द्वीपांवर पसरलेल्या मोठ्या ढगांतून चमकणाऱ्या विजेप्रमाणे शोभून दिसणारे, मोठ्या ताडाच्या झाडाच्या खोडाच्या आकाराचे प्रकाशकिरण निघून, तीन वेळा त्यांच्या श्रेष्ठ मस्तकाला प्रदक्षिणा घालून सुळ्यांच्या टोकांवरच अदृश्य होतात. त्या चिन्हावरून आयुष्यमान आनंद भगवंतांच्या मागे चालत असतानाही त्यांचे स्मितहास्य प्रकट झाल्याचे जाणत असत.

ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ အတိသမိဒ္ဓံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ ဇနသမာကုလံ. သီလေသု အပရိပူရကာရီတိ ပဉ္စသု သီလေသု အသမတ္တကာရီ. ပဋိဒေသိတာနီတိ ဥပါသကဘာဝံ ပဋိဒေသိတာနိ. သမာဒပိတာနီတိ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာပိတာနီတိ အတ္ထော. ဣစ္စေတံ သမသမန္တိ ဣတိ ဧတံ ကာရဏံ သဗ္ဗာကာရတော သမဘာဝေနေဝ သမံ, န ဧကဒေသေန. နတ္ထိ ကိဉ္စိ အတိရေကန္တိ မယှံ ဣမေဟိ ကိဉ္စိ အတိရေကံ နတ္ထိ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. အတိရေကာယာတိ ဝိသေသကာရဏတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇာမီတိ အတ္ထော. သီလေသု ပရိပူရကာရိံ ဓာရေထာတိ ပဉ္စသု သီလေသု သမတ္တကာရီတိ ဇာနာထ. ဧတ္တာဝတာ တေန ပဉ္စ သီလာနိ သမာဒိန္နာနိ နာမ ဟောန္တိ. ကိမင်္ဂ ပန န မယန္တိ မယံ ပန ကေနေဝ ကာရဏေန ပရိပူရကာရိနော န ဘဝိဿာမ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'इद्धं' म्हणजे समृद्ध. 'फीतं' म्हणजे अतिसमृद्ध, जणू काही पूर्ण बहरलेले झाड. 'आकिण्णमनुस्सं' म्हणजे लोकांनी गजबजलेले. 'सीलेसु अपरिपूरकारी' म्हणजे पाच शीलांचे पूर्णपणे पालन न करणारे. 'पटिदेसितानि' म्हणजे उपासकभाव प्रकट केलेले. 'समादपितानि' म्हणजे शरणांमध्ये (त्रिशरणात) प्रस्थापित केलेले, असा अर्थ आहे. 'इच्चेतं samasamanti' म्हणजे हे कारण सर्व प्रकारे समानतेनेच समान आहे, एका अंशाने नाही. 'नत्थि किञ्चि अतिरेकं' म्हणजे माझ्यात यांच्यापेक्षा काहीही अधिक नाही. 'हन्द' हा शब्द दृढ निश्चयाच्या अर्थातील निपात आहे. 'अतिरेकाय' म्हणजे विशेष कारणासाठी मी आचरण करेन, असा अर्थ आहे. 'सीलेसु परिपूरकारिं धारेथ' म्हणजे पाच शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा म्हणून जाणा. एवढ्याने त्याने पाच शीले चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहेत असे होते. 'किमङ्ग पन न मयं' म्हणजे मग आम्ही कोणत्या कारणाने पूर्ण पालन करणारे होणार नाही? यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

ဥပါသကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

तिसरा उपासक वर्ग समाप्त.

(၁၉) ၄. အရညဝဂ္ဂေါ

(१९) ४. अरण्य वर्ग

၁. အာရညိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आरञ्ञिकसुत्तवण्णना

၁၈၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာတိ နေဝ သမာဒါနံ ဇာနာတိ, န အာနိသံသံ. အတ္တနော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ အညာဏေနေဝ အာရညကော [Pg.65] ဟောတိ. ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတောတိ ‘‘အရညေ မေ ဝိဟရန္တဿ ‘အယံ အာရညကော’တိ စတုပစ္စယသက္ကာရံ ကရိဿန္တိ, ‘အယံ ဘိက္ခု လဇ္ဇီ ပဝိဝိတ္တော’တိအာဒီဟိ စ ဂုဏေဟိ သမ္ဘာဝေဿန္တီ’’တိ ဧဝံ ပါပိကာယ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ တာယ ဧဝ ဣစ္ဆာယ အဘိဘူတော ဟုတွာ အာရညကော ဟောတိ. ဥမ္မာဒဝသေန အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိဟရန္တော ပန ဥမ္မာဒါ စိတ္တက္ခေပါ အာရညကော နာမ ဟောတိ. ဝဏ္ဏိတန္တိ ဣဒံ အာရညကင်္ဂံ နာမ ဗုဒ္ဓေဟိ စ ဗုဒ္ဓသာဝကေဟိ စ ဝဏ္ဏိတံ ပသတ္ထန္တိ အာရညကော ဟောတိ. ဣဒမတ္ထိတန္တိ ဣမာယ ကလျာဏာယ ပဋိပတ္တိယာ အတ္ထော ဧတဿာတိ ဣဒမတ္ထီ, ဣဒမတ္ထိနော ဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိတာ. တံ ဣဒမတ္ထိတံယေဝ နိဿာယ, န အညံ ကိဉ္စိ လောကာမိသန္တိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

१८१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'मन्दत्ता मोमूहत्ता' म्हणजे ग्रहण करणे देखील जाणत नाही आणि त्याचे फळ देखील जाणत नाही; परंतु स्वतःच्या मंदतेमुळे, मूढतेमुळे आणि अज्ञानामुळेच आरण्यक होतो. 'पापिच्छो इच्छापकतो' म्हणजे 'मी अरण्यात विहार करत असताना, 'हा आरण्यक आहे' असे म्हणून लोक मला चार प्रत्ययांनी सत्कार करतील, 'हा भिक्खू लज्जावान आणि एकांतात राहणारा आहे' इत्यादी गुणांनी माझा गौरव करतील' अशा वाईट इच्छेने युक्त होऊन आणि त्याच इच्छेने ग्रस्त होऊन आरण्यक होतो. वेडेपणामुळे अरण्यात प्रवेश करून राहणारा भिक्खू हा वेडेपणामुळे आणि चित्तविक्षेपामुळे आरण्यक म्हटला जातो. 'वण्णितं' म्हणजे 'हे आरण्यक अंग बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांनी प्रशंसित व वाखाणलेले आहे' असा विचार करून आरण्यक होतो. 'इदमत्थितं' म्हणजे या कल्याणकारी प्रतिपदेची ज्याला गरज आहे तो 'इदमत्थी', आणि इदमत्थीचा भाव म्हणजे 'इदमत्थिता'. केवळ त्याच इदमत्थितेचा आश्रय घेऊन, इतर कोणत्याही लौकिक आमिषाचा आश्रय न घेता, असा अर्थ आहे. यातील आणि यापुढील सुत्तांमधील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

အရညဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा अरण्य वर्ग समाप्त.

(၂၀) ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

(२०) ५. ब्राह्मण वर्ग

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सोणसुत्तवण्णना

၁၉၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဗြာဟ္မဏဓမ္မာတိ ဗြာဟ္မဏသဘာဝါ. သုနခေသူတိ ကုက္ကုရေသု. နေဝ ကိဏန္တိ န ဝိက္ကိဏန္တီတိ န ဂဏှန္တာ ကိဏန္တိ, န ဒဒန္တာ ဝိက္ကိဏန္တိ. သမ္ပိယေနေဝ သံဝါသံ သံဗန္ဓာယ သမ္ပဝတ္တေန္တီတိ ပိယော ပိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဝေဏိယာ ဗန္ဓနတ္ထံ သံဝါသံ ပဝတ္တယန္တိ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရံ အဝဒိဟိတွာ ဥပစိနိတွာ ပူရေတွာ. အဝသေသံ အာဒါယ ပက္ကမန္တီတိ ယံ ဘုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တိ, တံ ဘဏ္ဍိကံ ကတွာ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

१९१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'ब्राह्मणधम्मा' म्हणजे ब्राह्मणांचे स्वभाव. 'सुनखेसु' म्हणजे कुत्र्यांमध्ये. 'नेव किणन्ति न विक्किणन्ति' म्हणजे घेणारे विकत घेत नाहीत आणि देणारे विकत देत नाहीत. 'सम्पियेनेव संवासं सम्बन्धाय सम्पवत्तेन्ति' म्हणजे प्रिय व्यक्ती प्रिय व्यक्तीजवळ जाऊन वंशाच्या बंधनासाठी एकत्र राहतात. 'उदरावदेहकं' म्हणजे पोट भरून, तृप्त करून. 'अवसेसं आदाय पक्कमन्ति' म्हणजे जे खाणे त्यांना शक्य होत नाही, त्याचे गाठोडे बांधून ते घेऊन जातात. या सुत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन केले आहे.

၂. ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दोणब्राह्मणसुत्तवण्णना

၁၉၂. ဒုတိယေ တွမ္ပိ နောတိ တွမ္ပိ နု. ပဝတ္တာရောတိ ပဝတ္တယိတာရော. ယေသန္တိ ယေသံ သန္တကံ. မန္တပဒန္တိ ဝေဒသင်္ခါတံ မန္တမေဝ. ဂီတန္တိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဒသဟိ ပေါရာဏကဗြာဟ္မဏေဟိ သရသမ္ပတ္တိဝသေန သဇ္ဈာယိတံ. ပဝုတ္တန္တိ အညေသံ ဝုတ္တံ, ဝါစိတန္တိ အတ္ထော. သမီဟိတန္တိ သမုပဗျူဠှံ ရာသိကတံ, ပိဏ္ဍံ [Pg.66] ကတွာ ဌပိတန္တိ အတ္ထော. တဒနုဂါယန္တီတိ ဧတရဟိ ဗြာဟ္မဏာ တံ တေဟိ ပုဗ္ဗေဟိ ဂီတံ အနုဂါယန္တိ အနုသဇ္ဈာယန္တိ. တဒနုဘာသန္တီတိ တံ အနုဘာသန္တိ. ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. ဘာသိတမနုဘာသန္တီတိ တေဟိ ဘာသိတံ အနုဘာသန္တိ. သဇ္ဈာယိတမနုသဇ္ဈာယန္တီတိ တေဟိ သဇ္ဈာယိတံ အနုသဇ္ဈာယန္တိ. ဝါစိတမနုဝါစေန္တီတိ တေဟိ အညေသံ ဝါစိတံ အနုဝါစေန္တိ. သေယျထိဒန္တိ တေ ကတမေတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကောတိအာဒီနိ တေသံ နာမာနိ. တေ ကိရ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာ ပရူပဃာတံ အကတွာ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာ မန္တေ ဂန္ထေသုံ. အပရာပရေ ပန ဗြာဟ္မဏာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ တယော ဝေဒေ ဘိန္ဒိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနေန သဒ္ဓိံ ဝိရုဒ္ဓေ အကံသု. တျာဿု’မေတိ ဧတ္ထ အဿူတိ နိပါတမတ္တံ, တေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ ပဉ္စ ဗြာဟ္မဏေ ပညာပေန္တီတိ အတ္ထော.

१९२. दुसऱ्या सुत्तात, 'त्वम्पि नो' (tvampi no) म्हणजे 'तू सुद्धा काय?'. 'पवत्तारो' (pavattāro) म्हणजे प्रवर्तक (निर्माण करणारे). 'येसं' (yesaṃ) म्हणजे ज्यांचे (ज्यांच्या मालकीचे). 'मन्तपदं' (mantapadaṃ) म्हणजे वेदांच्या रूपातील मंत्रच. 'गीतं' (gītaṃ) म्हणजे अठ्ठक इत्यादी दहा प्राचीन ब्राह्मणांनी स्वरांच्या संपन्नतेने सज्झाय (गायन/पठण) केलेले. 'पवुत्तं' (pavuttaṃ) म्हणजे इतरांना सांगितलेलेले, 'वाचितं' (vācitaṃ) म्हणजे शिकवलेले असा अर्थ आहे. 'समीहितं' (samīhitaṃ) म्हणजे एकत्रित केलेले, राशी केलेले, समूह करून ठेवलेले असा अर्थ आहे. 'तदनुगायन्ति' (tadanugāyanti) म्हणजे सध्याचे ब्राह्मण पूर्वीच्या ब्राह्मणांनी गायलेल्या त्या मंत्रांचे अनुगायन करतात, अनुसज्झाय (पुनरुच्चारण) करतात. 'तदनुभासन्ति' (tadanubhāsanti) म्हणजे त्याचे अनुभाषण करतात; हा पूर्वीच्या शब्दाचाच समानार्थी शब्द आहे. 'भासितमनुभासन्ति' (bhāsitamanubhāsanti) म्हणजे त्यांनी बोललेल्याचे अनुभाषण करतात. 'सज्झायितमनुसज्झायन्ति' (sajjhāyitamanusajjhāyanti) म्हणजे त्यांनी सज्झाय केलेल्याचे अनुसज्झाय करतात. 'वाचितमनुवाचेन्ति' (vācitamanuvācenti) म्हणजे त्यांनी इतरांना शिकवलेल्याचे अनुवाचन करतात. 'सेय्यथिदं' (seyyathidaṃ) म्हणजे 'ते कोणते' असा अर्थ आहे. 'अठ्ठक' इत्यादी त्यांची नावे आहेत. असे म्हटले जाते की, त्यांनी दिव्य चक्षूने पाहून, इतरांना इजा न करता, भगवान कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या वचनाशी मेळ घालून मंत्रांची रचना केली. परंतु नंतरच्या ब्राह्मणांनी प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी गोष्टी त्यात समाविष्ट करून, तीन वेदांना विकृत करून, बुद्धवचनाच्या विरुद्ध गोष्टी केल्या. 'त्यास्सुमे' (tyāssu’me) यामध्ये 'अस्सु' (assu) हा केवळ निपात आहे; 'ते ब्राह्मण या पाच ब्राह्मणांचे वर्णन करतात' असा अर्थ आहे.

မန္တေ အဓီယမာနောတိ ဝေဒေ သဇ္ဈာယန္တော ဂဏှန္တော. အာစရိယဓနန္တိ အာစရိယဒက္ခိဏံ အာစရိယဘာဂံ. န ဣဿတ္ထေနာတိ န ယောဓာဇီဝကမ္မေန ဥပ္ပာဒေတိ. န ရာဇပေါရိသေနာတိ န ရာဇုပဋ္ဌာကဘာဝေန. ကေဝလံ ဘိက္ခာစရိယာယာတိ သုဒ္ဓါယ ဘိက္ခာစရိယာယ ဧဝ. ကပါလံ အနတိမညမာနောတိ တံ ဘိက္ခာဘာဇနံ အနတိမညမာနော. သော ဟိ ပုဏ္ဏပတ္တံ အာဒါယ သီသံ နှာတော ကုလဒွါရေသု ဌတွာ ‘‘အဟံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိံ, မန္တာပိ မေ ဂဟိတာ, အာစရိယဿ အာစရိယဓနံ ဒဿာမိ, ဓနံ မေ ဒေထာ’’တိ ယာစတိ. တံ သုတွာ မနုဿာ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ အဋ္ဌပိ သောဠသပိ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒေန္တိ. ဧဝံ သကလဂါမံ စရိတွာ လဒ္ဓဓနံ အာစရိယဿ နိယျာဒေတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ခေါ ဒေါဏ ဗြာဟ္မဏော ဗြဟ္မသမော ဟောတီတိ ဧဝံ ဗြဟ္မဝိဟာရေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော ဗြဟ္မသမော နာမ ဟောတိ.

'मन्ते अधीयामानो' (mante adhīyamāno) म्हणजे वेदांचा सज्झाय करणारा, ते शिकणारा. 'आचरियधनं' (ācariyadhanaṃ) म्हणजे आचार्यदक्षिणा, आचार्यांचा भाग. 'न इस्सत्थेन' (na issatthena) म्हणजे धनुर्विद्येच्या (योद्धा म्हणून) उपजीविकेने मिळवलेले नाही. 'न राजपोरिसेन' (na rājaporisena) म्हणजे राजाची सेवा करून (राजसेवक म्हणून) मिळवलेले नाही. 'केवलं भिक्खाचरियाय' (kevalaṃ bhikkhācariyāya) म्हणजे केवळ शुद्ध भिक्षाचर्येनेच. 'कपालं अनतिमञ्ञमानो' (kapālaṃ anatimaññamāno) म्हणजे त्या भिक्षापात्राचा अनादर न करता. कारण तो भिक्षेने भरलेले पात्र घेऊन, डोक्यावरून स्नान करून, घरांच्या दाराशी उभा राहून याचना करतो: "मी अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळले आहे, मी मंत्रही शिकलो आहे, मला आचार्यांना आचार्यदक्षिणा द्यायची आहे, मला धन द्या." ते ऐकून लोक आपापल्या शक्ती व क्षमतेनुसार आठ, सोळा, शंभर किंवा हजार (नाणी) देतात. अशा प्रकारे संपूर्ण गावात फिरून मिळालेले धन तो आचार्यांना सुपूर्द करतो. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'एवं खो दोण ब्राह्मणो ब्रह्मसमो होति' (evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hoti) म्हणजे अशा प्रकारे ब्रह्मविहारांनी युक्त असल्यामुळे तो ब्राह्मण 'ब्रह्मसम' (ब्रह्मासमान) होतो.

နေဝ ကယေန န ဝိက္ကယေနာတိ နေဝ အတ္တနာ ကယံ ကတွာ ဂဏှာတိ, န ပရေန ဝိက္ကယံ ကတွာ ဒိန္နံ. ဥဒကူပဿဋ္ဌန္တိ ဥဒကေန ဥပဿဋ္ဌံ ပရိစ္စတ္တံ. သော ဟိ ယသ္မိံ ကုလေ ဝယပ္ပတ္တာ ဒါရိကာ အတ္ထိ, ဂန္တွာ တဿ ဒွါရေ တိဋ္ဌတိ. ‘‘ကသ္မာ ဌိတောသီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိံ, တံ သဗ္ဗံ တုမှာကံ ဒေမိ, တုမှေ မယှံ ဒါရိကံ ဒေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ ဒါရိကံ အာနေတွာ တဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေတွာ ဒေန္တိ. သော တံ ဥဒကူပဿဋ္ဌံ ဘရိယံ ဂဏှိတွာ ဂစ္ဆတိ. အတိမီဠှဇောတိ အတိမီဠှေ [Pg.67] မဟာဂူထရာသိမှိ ဇာတော. တဿ သာတိ တဿ ဧသာ. န ဒဝတ္ထာတိ န ကီဠနတ္ထာ. န ရတတ္ထာတိ န ကာမရတိအတ္ထာ. မေထုနံ ဥပ္ပာဒေတွာတိ ဓီတရံ ဝါ ပုတ္တံ ဝါ ဥပ္ပာဒေတွာ ‘‘ဣဒါနိ ပဝေဏိ ဃဋီယိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇတိ. သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကန္တိ ဗြဟ္မလောကမေဝ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒေဝသမော ဟောတီတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဒေဝသမော နာမ ဟောတိ.

'नेव कयेन न विक्कयेन' (neva kayena na vikkayena) म्हणजे स्वतः खरेदी करून घेतलेली नाही आणि दुसऱ्याने विक्री करून दिलेली नाही. 'उदकूपस्सट्ठं' (udakūpassaṭṭhaṃ) म्हणजे पाण्याने (हात धुवून पाणी सोडून) समर्पित केलेली. कारण ज्या कुळात उपवर मुलगी असते, तिथे जाऊन तो त्यांच्या दाराशी उभा राहतो. "का उभा आहेस?" असे विचारल्यावर तो म्हणतो, "मी अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळले आहे, ते सर्व मी तुम्हाला देतो, तुम्ही मला तुमची मुलगी द्या." ते त्या मुलीला आणून त्याच्या हातावर पाणी सोडून तिला दान करतात. तो त्या पाणी सोडून दिलेल्या पत्नीला घेऊन जातो. 'अतिमीळ्हजो' (atimīḷhajo) म्हणजे अत्यंत घाणीच्या (विष्ठेच्या) ढिगाऱ्यात जन्मलेला. 'तस्स सा' (tassa sā) म्हणजे त्याची ती (पत्नी). 'न दवत्था' (na davatthā) म्हणजे क्रीडेसाठी (खेळण्यासाठी) नाही. 'न रतत्था' (na ratatthā) म्हणजे कामरतीसाठी (भोगासाठी) नाही. 'मेथुनं उप्पादेत्वा' (methunaṃ uppādetvā) म्हणजे मुलगी किंवा मुलगा जन्माला घालून, "आता वंशपरंपरा चालू राहील" असा विचार करून, घरातून बाहेर पडून प्रव्रज्या घेतो. 'सुगतिं सग्गं लोकं' (sugatiṃ saggaṃ lokaṃ) हे ब्रह्मलोकाला उद्देशूनच म्हटले आहे. 'देवसमो होति' (devasamo hoti) म्हणजे दिव्यविहारांनी (रुपावचर ध्यानांनी) युक्त असल्यामुळे तो 'देवसम' (देवासारखा) होतो.

တမေဝ ပုတ္တဿာဒံ နိကာမယမာနောတိ ယွာဿ ဓီတရံ ဝါ ပုတ္တံ ဝါ ဇာတံ ဒိသွာ ပုတ္တပေမံ ပုတ္တဿာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပတ္ထယမာနော ဣစ္ဆမာနော. ကုဋုမ္ဗံ အဇ္ဈာဝသတီတိ ကုဋုမ္ဗံ သဏ္ဌပေတွာ ကုဋုမ္ဗမဇ္ဈေ ဝသတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'तमेव पुत्तस्सादं निकामयमानो' (tameva puttassādaṃ nikāmayamāno) म्हणजे जन्माला आलेली मुलगी किंवा मुलगा पाहून जे अपत्यप्रेम किंवा अपत्यसुख (पुत्तस्साद) उत्पन्न होते, त्याची इच्छा करणारा, ते मिळवू इच्छिणारा. 'कुटुम्बं अज्झावसति' (kuṭumbaṃ ajjhāvasati) म्हणजे कुटुंब स्थापन करून कुटुंबाच्या मध्ये राहतो. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

၃. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सङ्गारव सुत्ताची अट्ठकथा (स्पष्टीकरण)

၁၉၃. တတိယေ ပဂေဝါတိ ပဌမညေဝ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂ္ဂဟိတေန. ကာမရာဂပရေတေနာတိ ကာမရာဂါနုဂတေန. နိဿရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာမရာဂဿ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, တဒင်္ဂနိဿရဏံ, သမုစ္ဆေဒနိဿရဏန္တိ. တတ္ထ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, ဝိပဿနာ တဒင်္ဂနိဿရဏံ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထမ္ပီတိအာဒီသု အရဟတ္တသင်္ခါတော အတ္တနော အတ္ထော အတ္တတ္ထော နာမ, ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္ထော ပရတ္ထော နာမ, သွေဝ ဒုဝိဓော ဥဘယတ္ထော နာမ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

१९३. तिसऱ्या सुत्तात, 'पगेव' (pageva) म्हणजे आधीच (सर्वप्रथमच). 'कामरागपरियुट्ठितेन' (kāmarāgapariyuṭṭhitena) म्हणजे कामरागाने ग्रासलेला. 'कामरागपरेतेन' (kāmarāgaparetena) म्हणजे कामरागाच्या आहारी गेलेला. 'निस्सरणं' (nissaraṇaṃ) म्हणजे कामरागाचे तीन प्रकारचे निस्सरण (मुक्ती): विक्खंभन-निस्सरण (दडपून टाकणे), तदंग-निस्सरण (काही काळासाठी दूर करणे) आणि समुच्छेद-निस्सरण (पूर्णपणे नष्ट करणे). त्यात, अशुभाच्या संदर्भात प्रथम ध्यान हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे, विपश्यना हे 'तदंग-निस्सरण' आहे आणि अर्हत् मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. तो या तिन्ही प्रकारांना जाणत नाही, असा अर्थ आहे. 'अत्तत्थम्पि' (attatthampi) इत्यादी शब्दांमध्ये, अर्हत्त्वाच्या रूपातील स्वतःचा हित/अर्थ म्हणजे 'आत्मार्थ' (अत्तत्थ) होय. प्रत्ययदायकांचे (दान देणाऱ्यांचे) हित म्हणजे 'परार्थ' (परत्थ) होय. हे दोन्ही मिळून 'उभयार्थ' (उभयत्थ) होय. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဗျာပါဒဿ နိဿရဏန္တိအာဒီသု ဟိ ဒွေဝ နိဿရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏဉ္စ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဉ္စ. တတ္ထ ဗျာပါဒဿ တာဝ မေတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ, ထိနမိဒ္ဓဿ အာလောကသညာ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ယော ကောစိ သမထော ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဿ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဝိစိကိစ္ဆာယ ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ပဌမမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ.

परंतु हा विशेष आहे – 'ब्यापादस्स निस्सरणं' (byāpādassa nissaraṇaṃ) इत्यादींमध्ये दोनच निस्सरणे आहेत: विक्खंभन-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण. त्यात, व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) संदर्भात मैत्रीचे प्रथम ध्यान हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि अनागामी मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. थीनमिद्ध (आळस आणि सुस्ती) च्या संदर्भात आलोकसंज्ञा (प्रकाशाची संज्ञा) हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि अर्हत् मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप) च्या संदर्भात कोणताही समथ हा 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे. परंतु, यात उद्धच्चसाठी अर्हत् मार्ग आणि कुक्कुच्चसाठी अनागामी मार्ग हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे. विचिकित्सेच्या (संशयाच्या) संदर्भात धर्मव्यवस्थान (धर्माचे विश्लेषण) हे 'विक्खंभन-निस्सरण' आहे आणि प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) हा 'समुच्छेद-निस्सरण' आहे.

ယာ ပနေတ္ထ သေယျထာပိ, ဗြာဟ္မဏ, ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါတိအာဒိကာ ဥပမာ ဝုတ္တာ, တာသု ဥဒပတ္တောတိ ဥဒကဘရိတာ ပါတိ. သံသဋ္ဌောတိ [Pg.68] ဝဏ္ဏဘေဒကရဏဝသေန သံသဋ္ဌော. ဥက္ကုဓိတောတိ ကုဓိတော. ဥဿဒကဇာတောတိ ဥသုမကဇာတော. သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါတိ တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန သေဝါလေန ဝါ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဝါ ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တေန ပဏကေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. ဝါတေရိတောတိ ဝါတေန ဧရိတော ကမ္ပိတော. အာဝိလောတိ အပ္ပသန္နော. လုဠိတောတိ အသန္နိသိန္နော. ကလလီဘူတောတိ ကဒ္ဒမီဘူတော. အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တောတိ ကောဋ္ဌကန္တရာဒိဘေဒေ အနာလောကဋ္ဌာနေ ဌပိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘဂဝါ တီဟိ ဘဝေဟိ ဒေသနံ နိဝဋ္ဋေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌပေသိ, ဗြာဟ္မဏော ပန သရဏမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

या सुत्तात पुढे, 'हे ब्राह्मणा, जसे की लाक्षा (लाख) मिसळलेले पाण्याचे भांडे...' इत्यादी जी उपमा दिली आहे, त्या उपमांमध्ये 'उदकपत्तो' म्हणजे पाण्याने भरलेले भांडे (पात्र). 'संसट्ठो' म्हणजे रंग बदलण्याच्या कारणाने मिश्रित झालेले. 'उक्कुधितो' म्हणजे उकळणारे. 'उस्सदकजातो' (किंवा उस्सुमजातो) म्हणजे वाफ निघणारे (उष्णता निर्माण झालेले). 'सेवाळपणकपरियोनद्धो' म्हणजे तीळ-बियांसारख्या शेवाळाने किंवा हिरव्या बेडकाच्या पाठीसारख्या रंगाच्या, पाण्याच्या पृष्ठभागाला झाकून उत्पन्न झालेल्या शेवाळाने वेढलेले (झाकलेले). 'वातेरितो' म्हणजे वाऱ्याने हलवलेले किंवा कंपित केलेले. 'आविलो' म्हणजे गढूळ (अस्वच्छ). 'लुळितो' म्हणजे ढवळलेले (स्थिर नसलेले). 'कललीभूतो' म्हणजे चिखलमय झालेले. 'अन्धकारे निक्खित्तो' म्हणजे कोठाराच्या मध्यभागी इत्यादी प्रकाश नसलेल्या (अंधाऱ्या) ठिकाणी ठेवलेले. या सुत्तात भगवंतांनी तीन भवांच्या द्वारे देशना देऊन अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन ती समाप्त केली, आणि तो ब्राह्मण केवळ त्रिसरणात प्रतिष्ठित झाला.

၄. ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. कारणपाली सुत्ताचे स्पष्टीकरण (वर्णना)

၁၉၄. စတုတ္ထေ ကာရဏပါလီတိ ပါလောတိ တဿ နာမံ, ရာဇကုလာနံ ပန ကမ္မန္တေ ကာရေတီတိ ကာရဏပါလီ နာမ ဇာတော. ကမ္မန္တံ ကာရေတီတိ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဒွါရဋ္ဋာလကပါကာရေ အကတေ ကာရေတိ, ဇိဏ္ဏေ ပဋိဇဂ္ဂါပေတိ. ပိင်္ဂိယာနိံ ဗြာဟ္မဏန္တိ ဧဝံနာမကံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတံ အရိယသာဝကံ ဗြာဟ္မဏံ. သော ကိရ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ နဂရံ အာဂစ္ဆတိ, ဣဒံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒေဝသိကံ ဝတ္တန္တိ. တံ သော ဧဝံ ဝတ္တံ ကတွာ အာဂစ္ဆန္တံ အဒ္ဒသ. ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘အယံ ဗြာဟ္မဏော ပညဝါ ဉာဏုတ္တရော, ကဟံ နု ခေါ ပါတောဝ ဂန္တွာ အာဂစ္ဆတီ’’တိ စိန္တေတွာ အနုက္ကမေန သန္တိကံ အာဂတံ သဉ္ဇာနိတွာ ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နူ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

१९४. चौथ्या सुत्तात, 'कारणपाली' यातील 'पाली' हे त्याचे नाव आहे, परंतु तो राजघराण्यातील कामे (उद्योग) करवून घेतो म्हणून त्याला 'कारणपाली' हे नाव पडले, असे जाणावे. 'कामे करवून घेतो' (कम्मन्तं कारेति) म्हणजे तो सकाळीच उठून जे दरवाजे, बुरूज आणि तटबंदी बांधलेली नाही ती बांधून घेतो आणि जीर्ण झालेली दुरुस्त करून घेतो. 'पिंगियानी ब्राह्मण' म्हणजे या नावाच्या, अनागामी फलात प्रतिष्ठित झालेल्या आर्यश्रावक ब्राह्मणाला. ते खरोखर सकाळीच उठून सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला इत्यादी घेऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून आणि सुगंधी द्रव्ये व पुष्पमाला इत्यादींनी पूजा करून नगरात परत येत असत; हे त्या ब्राह्मणाचे रोजचे नित्यकर्म होते. त्यांना अशा प्रकारे आपले नित्यकर्म करून परत येत असताना त्याने (कारणपालीने) पाहिले. 'एतदवोच' (असे म्हणाला) म्हणजे 'हा ब्राह्मण प्रज्ञावान आणि श्रेष्ठ ज्ञान असलेला आहे, हा सकाळीच कुठे जाऊन येत आहे?' असा विचार करून, हळूहळू जवळ आलेल्या त्यांना ओळखून, 'अहो, आपण कुठून येत आहात?' इत्यादी वचन तो म्हणाला.

တတ္ထ ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿာပိ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှိကကာလေတိ အတ္ထော. ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဘဝံ ပိင်္ဂိယာနီ သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ, ဥဒါဟု နောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယဇာနနေ အဟံ ကော နာမ? ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမီတိ ကုတော စာဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ, ကေန နာမ ကာရဏေန ဇာနိဿာမီတိ ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အတ္တနော အဇာနနဘာဝံ ဒီပေတိ. သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝါတိ ယော သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျ, သောပိ နူန ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တာဒိသော [Pg.69] ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ. သိနေရုံ ဝါ ဟိ ပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ ပမေတုကာမေန တပ္ပမာဏော ဒဏ္ဍော ဝါ ရဇ္ဇု ဝါ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညံ ဇာနန္တေနပိ တဿ ဉာဏသဒိသမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. အာဒရဝသေန ပနေတ္ထ အာမေဍိတံ ကတံ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တမာယ သေဋ္ဌာယ. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပသံသနေ ကော နာမ. ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမီတိ ကေန ကာရဏေန ပသံသိဿာမိ.

त्यामध्ये 'दिवा दिवसस्स' म्हणजे दिवसाच्याही दिवसा, म्हणजेच मध्यान्ह काळी (दुपारच्या वेळी) असा अर्थ आहे. 'पण्डितो मञ्ञे' म्हणजे 'आपण पिंगियानी, श्रमण गोतमांना पंडित मानता काय, की नाही?' असा येथे अर्थ आहे. 'ko cāhaṃ, bhoti' (को चाहं, भो) म्हणजे 'हे महाशया, श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणण्यात मी कोण आहे?' 'आणि मी श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता कशी काय जाणणार?' म्हणजेच 'मी श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता कुठून आणि कोणत्या कारणाने जाणू शकेन?' अशा प्रकारे तो सर्वतोपरी स्वतःची अज्ञानता (जाणण्यास असमर्थता) दर्शवतो. 'सोपि नूनस्स तादिसोवा' म्हणजे जो श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणू शकेल, तो देखील नक्कीच दहा पारमिता पूर्ण करून सर्वज्ञतेला प्राप्त झालेला त्यांच्यासारखा बुद्धच असावा. कारण सुमेरू पर्वत, पृथ्वी किंवा आकाश मोजण्याची इच्छा करणाऱ्याला त्या प्रमाणाची काठी किंवा दोरी मिळणे आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे श्रमण गोतमांची प्रज्ञा जाणणाऱ्याला देखील त्यांच्या ज्ञानासारखेच सर्वज्ञता-ज्ञान मिळणे आवश्यक आहे, हे तो दर्शवतो. येथे आदरापोटी द्विरुक्ती (आमेडित) केली आहे. 'उळाराय' म्हणजे उत्तम, श्रेष्ठ. 'ko cāhaṃ, bhoti' (को चाहं, भो) म्हणजे 'हे महाशया, श्रमण गोतमांची प्रशंसा करण्यात मी कोण आहे?' 'आणि मी श्रमण गोतमांची प्रशंसा कशी काय करू शकेन, कोणत्या कारणाने करू शकेन?'

ပသတ္ထပ္ပသတ္ထောတိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ဥပရိ စရေဟိ သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော, န တဿ အညေဟိ ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စမ္ပကပုပ္ဖံ ဝါ နီလုပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ လောဟိတစန္ဒနံ ဝါ အတ္တနော ဝဏ္ဏဂန္ဓသိရိယာဝ ပါသာဒိကဉ္စေဝ သုဂန္ဓဉ္စ, န တဿ အာဂန္တုကေဟိ ဝဏ္ဏဂန္ဓေဟိ ထောမနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ စ မဏိရတနံ ဝါ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝါ အတ္တနော အာလောကေနေဝ ဩဘာသတိ, န တဿ အညေန ဩဘာသနကိစ္စံ အတ္ထိ, ဧဝံ သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော ထောမိတော, သဗ္ဗလောကဿ သေဋ္ဌတံ ပါပိတော. န တဿ အညေန ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ.

'पसत्थप्पसत्थो' (प्रशंसितांचे प्रशंसित) म्हणजे सर्व गुणांच्या शिखरावर असलेल्या, सर्व जगाने प्रशंसिलेल्या स्वतःच्या गुणांमुळेच ते प्रशंसित आहेत; त्यांना इतरांकडून प्रशंसा करून घेण्याची गरज नाही. जसे की चाफ्याचे फूल, नीलकमल, पद्म (कमळ) किंवा लाल चंदन हे स्वतःच्याच रंग आणि सुगंधाच्या सौंदर्याने प्रसन्न करणारे आणि सुगंधी असतात, त्यांना बाहेरून आणलेल्या रंग किंवा सुगंधाने स्तुती करण्याची गरज नसते. आणि जसे मणिरत्न किंवा चंद्रमंडळ स्वतःच्याच प्रकाशाने प्रकाशित होते, त्याला दुसऱ्या कोणत्याही प्रकाशाने प्रकाशित करण्याची गरज नसते, त्याचप्रमाणे श्रमण गोतम हे सर्व जगाने प्रशंसिलेल्या स्वतःच्या गुणांमुळेच प्रशंसित आणि स्तुत आहेत, संपूर्ण जगात श्रेष्ठतेला प्राप्त झालेले आहेत. त्यांना इतरांकडून प्रशंसा करून घेण्याची गरज नाही.

ပသတ္ထေဟိ ဝါ ပသတ္ထောတိပိ ပသတ္ထပ္ပသတ္ထော. ကေ ပန ပသတ္ထာ နာမ? ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ကာသိကောသလဝါသိကေဟိ ပသတ္ထော, ဗိမ္ဗိသာရော အင်္ဂမဂဓဝါသီဟိ, ဝေသာလိကာ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇိတဋ္ဌဝါသီဟိ ပသတ္ထာ, ပါဝေယျကာ မလ္လာ ကောသိနာရကာ မလ္လာ အညေပိ တေ တေ ခတ္တိယာ တေဟိ တေဟိ ဇာနပဒေဟိ ပသတ္ထာ, စင်္ကိအာဒယော ဗြာဟ္မဏာ ဗြာဟ္မဏဂဏေဟိ, အနာထပိဏ္ဍိကာဒယော ဥပါသကာ ဥပါသကဂဏေဟိ, ဝိသာခါအာဒိကာ ဥပါသိကာ အနေကသတာဟိ ဥပါသိကာဟိ, သကုလုဒါယိအာဒယော ပရိဗ္ဗာဇကာ အနေကေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကသတေဟိ, ဥပ္ပလဝဏ္ဏတ္ထေရိအာဒိကာ မဟာသာဝိကာ အနေကေဟိ ဘိက္ခုနိသတေဟိ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော မဟာထေရာ အနေကသတေဟိ ဘိက္ခူဟိ, သက္ကာဒယော ဒေဝါ အနေကသဟဿေဟိ ဒေဝေဟိ, မဟာဗြဟ္မာဒယော ဗြဟ္မာနော အနေကသဟဿေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ပသတ္ထာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ထောမေန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ ပသံသန္တီတိ ဘဂဝါ ‘‘ပသတ္ထပ္ပသတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ. အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသံ.

किंवा प्रशंसितांकडून प्रशंसित असलेले म्हणून 'पसत्थप्पसत्थो'. पण प्रशंसित कोण आहेत? कोसलचा राजा प्रसेनजित हा कासी आणि कोसलच्या रहिवाशांकडून प्रशंसित आहे; बिंबिसार हा अंग आणि मगधच्या रहिवाशांकडून प्रशंसित आहे; वैशालीचे लिच्छवी हे वज्जी देशातील रहिवाशांकडून प्रशंसित आहेत; पावा येथील मल्ल आणि कुसिनारा येथील मल्ल, तसेच इतरही ते ते क्षत्रिय आपापल्या जनपदांतील लोकांकडून प्रशंसित आहेत; चंकी इत्यादी ब्राह्मण हे ब्राह्मण समूहांकडून प्रशंसित आहेत; अनाथपिंडिक इत्यादी उपासक हे उपासक समूहांकडून प्रशंसित आहेत; विशाखा इत्यादी उपासिका या शेकडो उपासिकांकडून प्रशंसित आहेत; सकुलुदायी इत्यादी परिव्राजक हे शेकडो परिव्राजकांकडून प्रशंसित आहेत; उत्पलवर्णा थेरी इत्यादी महाश्राविका या शेकडो भिक्षुणींकडून प्रशंसित आहेत; सारिपुत्त थेर इत्यादी महाथेर हे शेकडो भिक्षूंकडून प्रशंसित आहेत; शक्र इत्यादी देव हे हजारो देवांकडून प्रशंसित आहेत; महाब्रह्मा इत्यादी ब्रह्मा हे हजारो ब्रह्मांकडून प्रशंसित आहेत. ते सर्वजण दशबलांची (बुद्धांची) स्तुती करतात, वर्णन करतात आणि प्रशंसा करतात, म्हणून भगवंतांना 'पसत्थप्पसत्थो' (प्रशंसितांचे प्रशंसित) म्हटले जाते. 'अत्थवसं' म्हणजे हितकारक लाभ (अनुशंसा).

အထဿ [Pg.70] သော အတ္တနော ပသာဒကာရဏံ အာစိက္ခန္တော သေယျထာပိ, ဘော, ပုရိသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂ္ဂရသပရိတိတ္တောတိ ဘောဇနရသေသု ပါယာသော သ္နေဟရသေသု ဂေါသပ္ပိ, ကသာဝရသေသု ခုဒ္ဒကမဓု အနေဠကံ, မဓုရရသေသု သက္ကရာတိ ဧဝမာဒယော အဂ္ဂရသာ နာမ. တေသု ယေန ကေနစိ ပရိတိတ္တော အာကဏ္ဌပ္ပမာဏံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဌိတော. အညေသံ ဟီနာနန္တိ အဂ္ဂရသေဟိ အညေသံ ဟီနရသာနံ. သုတ္တသောတိ သုတ္တတော, သုတ္တဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတော တတောတိ သုတ္တာဒီသု တတော တတော. အညေသံ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာပ္ပဝါဒါနန္တိ ယေ အညေသံ ပုထူနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိသင်္ခါတပ္ပဝါဒါ, တေသံ. န ပိဟေတီတိ န ပတ္ထေတိ, တေ ကထိယမာနေ သောတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတိ. ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျပရေတောတိ ဇိဃစ္ဆာယ စေဝ ဒုဗ္ဗလဘာဝေန စ အနုဂတော. မဓုပိဏ္ဍိကန္တိ သာလိပိဋ္ဌံ ဘဇ္ဇိတွာ စတုမဓုရေန ယောဇေတွာ ကတံ ဗဒ္ဓသတ္တုပိဏ္ဍိကံ, မဓုရပူဝမေဝ ဝါ. အဓိဂစ္ဆေယျာတိ လဘေယျ. အသေစနကန္တိ မဓုရဘာဝကရဏတ္ထာယ အညေန ရသေန အနာသိတ္တကံ ဩဇဝန္တံ ပဏီတရသံ.

त्यानंतर तो (पिंगियानी ब्राह्मण) आपल्या प्रसन्नतेचे (श्रद्धेचे) कारण सांगताना "जसे की, हे महाशया, एखादा मनुष्य..." इत्यादी म्हणाला. त्यामध्ये 'अग्गरसपरितित्तो' (उत्कृष्ट रसाने तृप्त झालेला) म्हणजे: भोजन रसांमध्ये खीर (पायस), स्निग्ध रसांमध्ये गाईचे तूप, मधुर रसांमध्ये मधमाश्यांचे शुद्ध मध, आणि गोड रसांमध्ये साखर इत्यादींना 'अग्गरस' (उत्कृष्ट रस) म्हणतात. त्यांपैकी कोणत्याही एका रसाने तृप्त होऊन कंठमर्यादेपर्यंत भोजन करून राहिलेला मनुष्य. 'अञ्ञेसं हीनानं' (इतर हीन रसांचे) म्हणजे उत्कृष्ट रसांच्या तुलनेत इतर हीन रसांचे. 'सुत्तसो' म्हणजे सूत्राच्या द्वारे, सूत्राच्या रूपाने, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'ततो ततो' म्हणजे सूत्रादींमध्ये त्या त्या ठिकाणाहून. 'अञ्ञेसं पुथुसमणब्राह्मणाप्पवादानं' म्हणजे इतर अनेक श्रमण व ब्राह्मणांचे जे मतप्रवाद (सिद्धांत) आहेत, त्यांचे. 'न पिहेति' म्हणजे इच्छा करत नाही, ते प्रवाद सांगितले जात असताना ऐकण्याचीही इच्छा करत नाही. 'जिघच्छादुब्बल्यपरेतो' म्हणजे भूक आणि दुर्बलतेने ग्रस्त झालेला. 'मधुपिण्डिकं' म्हणजे साळीच्या लाह्यांचे पीठ भाजून, चार मधुर पदार्थांमध्ये (चतुमधुर) मिसळून बनवलेला लाडू किंवा अत्यंत गोड असा पूप (केक). 'अधिगच्छेय्य' म्हणजे प्राप्त करेल. 'असेचनकं' म्हणजे गोडवा आणण्यासाठी इतर कोणत्याही रसाची भेसळ न केलेले, नैसर्गिक ओजस्वी (पोषक) आणि उत्कृष्ट चवीचे।

ဟရိစန္ဒနဿာတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏစန္ဒနဿ. လောဟိတစန္ဒနဿာတိ ရတ္တဝဏ္ဏစန္ဒနဿ. သုရဘိဂန္ဓန္တိ သုဂန္ဓံ. ဒရထာဒယော ဝဋ္ဋဒရထာ, ဝဋ္ဋကိလမထာ, ဝဋ္ဋပရိဠာဟာ ဧဝ. ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရိ. ယထာ ဟိ ယံ တေလံ မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိဿန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ အဝသေကောတိ ဝုစ္စတိ. ယဉ္စ ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ ဩဃောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝံ ယံ ပီတိဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဓိကံ ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, တံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝရူပံ ပီတိမယဝစနံ နိစ္ဆာရေသီတိ အတ္ထော.

'हरिचन्दनस्स' म्हणजे सुवर्णवर्णी चंदनाचे. 'लोहितचन्दनस्स' म्हणजे रक्तवर्णी (लाल) चंदनाचे. 'सुरभिगन्धं' म्हणजे सुगंधी. 'दरथादयो' (क्लेश इत्यादी) म्हणजे संसारातील क्लेश (वट्टदरथ), संसारातील थकवा (वट्टकिलमथ) आणि संसारातील दाह (वट्टपरिळाह) हेच होत. 'उदानं उदानेसि' म्हणजे उद्गार काढले. जसे की, जे तेल मोजपात्रामध्ये मावू शकत नाही आणि ओसंडून वाहून जाते, त्याला 'अवсеक' (ओसंडणे) म्हटले जाते. आणि जे पाणी तलाव साठवून ठेवू शकत नाही, जे ओसंडून वाहून जाते, त्याला 'ओघ' (पूर) म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, जे प्रीतीचे (आनंदाचे) शब्द हृदय साठवून ठेवू शकत नाही, जे अतिशय वाढल्यामुळे आत न राहता बाहेर पडतात, त्यांना 'उदान' (उद्गार) म्हटले जाते. अशा प्रकारचे प्रीतीमय वचन उच्चारले, असा अर्थ आहे।

၅. ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. पिंगियानी सुत्त वर्णन

၁၉၅. ပဉ္စမေ နီလာတိ ဣဒံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကံ. နီလဝဏ္ဏာတိအာဒိ တဿေဝ ဝိဘာဂဒဿနံ. တတ္ထ န တေသံ ပကတိဝဏ္ဏော နီလော, နီလဝိလေပနဝိလိတ္တတ္တာ ပနေတံ ဝုတ္တံ. နီလဝတ္ထာတိ ပဋဒုကူလကောသေယျာဒီနိပိ တေသံ နီလာနေဝ ဟောန္တိ. နီလာလင်္ကာရာတိ နီလမဏီဟိ နီလပုပ္ဖေဟိ အလင်္ကတာ, တေသံ ဟတ္ထာလင်္ကာရ-အဿာလင်္ကာရ-ရထာလင်္ကာရ-သာဏိဝိတာနကဉ္စုကာပိ သဗ္ဗေ နီလာယေဝ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

१९५. पाचव्या सुत्तामध्ये 'नीला' (निळे/काळे) हा शब्द सर्वसमावेशक आहे. 'नीलवण्णा' (निळ्या रंगाचे) इत्यादी त्याचेच वर्गीकरण दर्शवणारे आहे. त्यामध्ये, त्यांचा नैसर्गिक वर्ण निळा नव्हता, तर निळ्या विलेपनाने (चंदनाने) माखलेले असल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'नीलवत्था' म्हणजे त्यांचे सुती, रेशमी इत्यादी वस्त्रे देखील निळीच असत. 'नीलालंकारा' म्हणजे निळ्या मण्यांनी व निळ्या फुलांनी सुशोभित केलेले; त्यांचे हत्तीचे अलंकार, घोड्याचे अलंकार, रथाचे अलंकार, पडदे, चांदवे आणि अंगरखे हे सर्व देखील निळेच असत. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा।

ပဒုမံ [Pg.71] ယထာတိ ယထာ သတပတ္တံ ရတ္တပဒုမံ. ကောကနဒန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပါတောတိ ပဂေဝ သုရိယုဂ္ဂမနကာလေ. သိယာတိ ဘဝေယျ. အဝီတဂန္ဓန္တိ အဝိဂတဂန္ဓံ. အင်္ဂီရသန္တိ ဘဂဝတော အင်္ဂမင်္ဂေဟိ ရသ္မိယော နိစ္ဆရန္တိ, တသ္မာ အင်္ဂီရသောတိ ဝုစ္စတိ. တပန္တမာဒိစ္စမိဝန္တလိက္ခေတိ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရေသု စတူသု မဟာဒီပေသု အာလောကကရဏဝသေန အန္တလိက္ခေ တပန္တံ အာဒိစ္စံ ဝိယ ဝိရောစမာနံ. အင်္ဂီရသံ ပဿာတိ အတ္တာနမေဝ ဝါ မဟာဇနံ ဝါ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝဒတိ.

'पदुमं यथा' म्हणजे ज्याप्रमाणे शंभर पाकळ्यांचे लाल कमळ. 'कोकनदं' हा त्याच कमळाचा समानार्थी शब्द आहे. 'पातो' म्हणजे सकाळीच, सूर्योदयाच्या वेळी. 'सिया' म्हणजे असावे/व्हावे. 'अवीतगन्धं' म्हणजे जिचा सुगंध नष्ट झालेला नाही असे (ताजे सुगंधी). 'अङ्गीरसं' म्हणजे भगवंतांच्या अंगप्रत्यंगांतून किरणे बाहेर पडतात, म्हणून त्यांना 'अंगिरस' म्हटले जाते. 'तपन्तमादिच्चमिवन्तlिक्खे' म्हणजे दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार महाद्वीपांमध्ये प्रकाश पसरवण्याच्या दृष्टीने आकाशात चमकणाऱ्या सूर्याप्रमाणे देदीप्यमान असणाऱ्या. 'अङ्गीरसं पस्स' (अंगिरसाला पहा) असे ते स्वतःला उद्देशून किंवा जनसमुदायाला उद्देशून म्हणतात।

၆. မဟာသုပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. महासुपिन सुत्त वर्णन

၁၉၆. ဆဋ္ဌေ မဟာသုပိနာတိ မဟန္တေဟိ ပုရိသေဟိ ပဿိတဗ္ဗတော မဟန္တာနဉ္စ အတ္ထာနံ နိမိတ္တဘာဝတော မဟာသုပိနာ. ပါတုရဟေသုန္တိ ပါကဋာ အဟေသုံ. တတ္ထ သုပိနံ ပဿန္တော စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဿတိ ဓာတုက္ခောဘတော ဝါ အနုဘူတပုဗ္ဗတော ဝါ ဒေဝတောပသံဟာရတော ဝါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ဝါတိ.

१९६. सहाव्या सुत्तामध्ये 'महासुपिना' (महान स्वप्ने) म्हणजे महान पुरुषांद्वारे पाहिली जाणारी आणि महान गोष्टींचे सूचक (निमित्त) असणारी स्वप्ने होत. 'पातुरहेसुं' म्हणजे प्रकट झाली. त्यामध्ये, स्वप्न पाहणारा मनुष्य चार कारणांमुळे स्वप्न पाहतो: धातूंच्या (शारीरिक दोषांच्या) क्षोभामुळे, पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे, देवतांनी दाखवल्यामुळे किंवा पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे)।

တတ္ထ ပိတ္တာဒီနံ ခေါဘကရဏပစ္စယပ္ပယောဂေန ခုဘိတဓာတုကော ဓာတုက္ခောဘတော သုပိနံ ပဿတိ. ပဿန္တော စ နာနာဝိဓံ သုပိနံ ပဿတိ ပဗ္ဗတာ ပတန္တော ဝိယ, အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ, ဝါဠမိဂဟတ္ထိစောရာဒီဟိ အနုဗဒ္ဓေါ ဝိယ စ. အနုဘူတပုဗ္ဗတော ပဿန္တော ပုဗ္ဗေ အနုဘူတပုဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ပဿတိ. ဒေဝတောပသံဟာရတော ပဿန္တဿ ဒေဝတာ အတ္ထကာမတာယ ဝါ အနတ္ထကာမတာယ ဝါ အတ္ထာယ ဝါ အနတ္ထာယ ဝါ နာနာဝိဓာနိ အာရမ္မဏာနိ ဥပသံဟရန္တိ. သော တာသံ ဒေဝတာနံ အာနုဘာဝေန တာနိ အာရမ္မဏာနိ ပဿတိ. ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ပဿန္တော ပုညာပုညဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုကာမဿ အတ္ထဿ ဝါ အနတ္ထဿ ဝါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတံ သုပိနံ ပဿတိ ဗောဓိသတ္တမာတာ ဝိယ ပုတ္တပဋိလာဘနိမိတ္တံ, ကောသလရာဇာ ဝိယ သောဠသ သုပိနေ, အယမေဝ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော ဣမေ ပဉ္စ မဟာသုပိနေ ဝိယ စာတိ.

त्यामध्ये, पित्त इत्यादींचा क्षोभ करणाऱ्या कारणांच्या प्रभावामुळे ज्यांचे धातू क्षुब्ध झाले आहेत, तो मनुष्य 'धातूक्षोभामुळे' स्वप्न पाहतो. आणि स्वप्न पाहताना तो विविध प्रकारची स्वप्ने पाहतो, जसे की डोंगरावरून खाली पडणे, आकाशातून जाणे, किंवा हिंस्र श्वापदे, हत्ती, चोर इत्यादींनी पाठलाग करणे. 'पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे' स्वप्न पाहणारा मनुष्य पूर्वी अनुभवलेल्या विषयांना स्वप्नात पाहतो. 'देवतांनी दाखवल्यामुळे' स्वप्न पाहणाऱ्याला देवता त्याच्या कल्याणासाठी किंवा अकल्याणासाठी विविध प्रकारचे विषय समोर आणून देतात. तो त्या देवतांच्या प्रभावाने ते विषय स्वप्नात पाहतो. 'पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे)' स्वप्न पाहणारा मनुष्य पुण्याच्या किंवा पापाच्या प्रभावाने भविष्यात घडणाऱ्या चांगल्या किंवा वाईट गोष्टींचे सूचक असणारे स्वप्न पाहतो; जसे की बोधिसत्त्वांच्या मातेने पुत्रप्राप्तीचा संकेत देणारे स्वप्न पाहिले, कोसल राजाने सोळा स्वप्ने पाहिली, किंवा स्वतः आपल्या भगवंतांनी बोधिसत्त्व असताना ही पाच महास्वप्ने पाहिली होती।

တတ္ထ ယံ ဓာတုက္ခောဘတော အနုဘူတပုဗ္ဗတော စ သုပိနေ ပဿတိ, န တံ သစ္စံ ဟောတိ. ယံ ဒေဝတောပသံဟာရတော ပဿတိ, တံ သစ္စံ ဝါ ဟောတိ အလိကံ ဝါ. ကုဒ္ဓါ ဟိ ဒေဝတာ ဥပါယေန ဝိနာသေတုကာမာ ဝိပရီတမ္ပိ ကတွာ ဒဿေန္တိ. ယံ ပန ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ပဿတိ, တံ ဧကန္တံ သစ္စမေဝ [Pg.72] ဟောတိ. ဧတေသံ စတုန္နံ မူလကာရဏာနံ သံသဂ္ဂဘေဒတောပိ သုပိနဘေဒေါ ဟောတိယေဝ.

त्या स्वप्नांपैकी, जे स्वप्न धातूक्षोभामुळे आणि पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे पाहिले जाते, ते खरे ठरत नाही. जे स्वप्न देवतांनी दाखवल्यामुळे पाहिले जाते, ते खरे किंवा खोटे असू शकते. कारण क्रुद्ध झालेल्या देवता एखाद्याचा युक्तीने नाश करण्याच्या इच्छेने विपरीत (उलट) गोष्टी देखील करून दाखवतात. परंतु, जे स्वप्न पूर्वनिर्मित (भविष्यातील संकेतांमुळे) पाहिले जाते, ते निश्चितपणे खरेच असते. या चार मूळ कारणांच्या परस्पर मिश्रणामुळे देखील स्वप्नांचे विविध प्रकार होतात।

တံ ပနေတံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သုပိနံ သေခပုထုဇ္ဇနာဝ ပဿန္တိ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ, အသေခါ န ပဿန္တိ ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ. ကိံ ပနေတံ ပဿန္တော သုတ္တော ပဿတိ ပဋိဗုဒ္ဓေါ, ဥဒါဟု နေဝ သုတ္တော န ပဋိဗုဒ္ဓေါတိ? ကိဉ္စေတ္ထ ယဒိ တာဝ သုတ္တော ပဿတိ, အဘိဓမ္မဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ သုပတိ, တံ ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ ရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တံ ဝါ န ဟောတိ. သုပိနံ ပဿန္တဿ စ ဤဒိသာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အထ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, ဝိနယဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ယဉှိ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, တံ သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန ပဿတိ. သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန စ ကတေ ဝီတိက္ကမေ အနာပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. သုပိနံ ပဿန္တေန ပန ကတေပိ ဝီတိက္ကမေ ဧကန္တံ အနာပတ္တိ ဧဝ. အထ နေဝ သုတ္တော န ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ, န နာမ ပဿတိ. ဧဝဉ္စ သတိ သုပိနဿ အဘာဝေါ စ အာပဇ္ဇတိ? န အဘာဝေါ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ကပိမိဒ္ဓပရေတော ပဿတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ကပိမိဒ္ဓပရေတော ခေါ, မဟာရာဇ, သုပိနံ ပဿတီ’’တိ.

आता, ही चारही प्रकारची स्वप्ने केवळ शैक्ष (ज्यांनी अजून अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही असे साधक) आणि पृथग्जन (सामान्य लोक) हेच पाहतात, कारण त्यांचे विपर्यास (भ्रम) अजून नष्ट झालेले नसतात. अशैक्ष (अर्हत) स्वप्ने पाहत नाहीत, कारण त्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले असतात. पण स्वप्न पाहणारा मनुष्य झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो की जागा असताना, की झोपलेलाही नसताना आणि जागाही नसताना पाहतो? यामध्ये, जर तो झोपलेला असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर अभिधम्माशी विरोध निर्माण होतो. कारण मनुष्य भवांग-चित्ताने झोपतो, आणि त्या चित्ताला रूपनिमित्त इत्यादी विषय नसतात किंवा ते रागादी क्लेशांनी युक्त नसते. परंतु स्वप्न पाहणाऱ्याच्या मनात अशा प्रकारची चित्ते उत्पन्न होतात. जर तो जागा असताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर विनयाशी विरोध निर्माण होतो. कारण जागा असलेला मनुष्य जे काही पाहतो, ते व्यावहारिक चित्ताने (सक्रिय मनाने) पाहतो. आणि व्यावहारिक चित्ताने नियमभंग (अतिश्रम) केल्यास 'अनापत्ती' (गुन्हा न होणे) असे काही नसते. परंतु स्वप्न पाहणाऱ्याकडून नियमभंग झाला तरी ती निश्चितपणे 'अनापत्तीच' (गुन्हा नसणेच) असते. जर तो झोपलेलाही नसताना आणि जागाही नसताना स्वप्न पाहतो असे मानले, तर तो खरोखर काहीच पाहत नाही. आणि असे असल्यास स्वप्नाचा अभावच सिद्ध होईल का? नाही, अभाव सिद्ध होत नाही. का? कारण 'कपिमिद्धपरेतो' (माकडासारखी अर्धवट झोप घेतलेला मनुष्य) स्वप्न पाहतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "हे महाराजा, माकडासारखी अर्धवट झोप घेतलेला मनुष्यच स्वप्न पाहतो."

ကပိမိဒ္ဓပရေတောတိ မက္ကဋနိဒ္ဒါယ ယုတ္တော. ယထာ ဟိ မက္ကဋဿ နိဒ္ဒါ လဟုပရိဝတ္တာ ဟောတိ, ဧဝံ ယာ နိဒ္ဒါ ပုနပ္ပုနံ ကုသလာဒိစိတ္တဝေါကိဏ္ဏတ္တာ လဟုပရိဝတ္တာ, ယဿာ ပဝတ္တိယံ ပုနပ္ပုနံ ဘဝင်္ဂတော ဥတ္တရဏံ ဟောတိ, တာယ ယုတ္တော သုပိနံ ပဿတိ. တေနာယံ သုပိနော ကုသလောပိ ဟောတိ အကုသလောပိ အဗျာကတောပိ. တတ္ထ သုပိနန္တေ စေတိယဝန္ဒနဓမ္မဿဝနဓမ္မဒေသနာဒီနိ ကရောန္တဿ ကုသလော, ပါဏာတိပါတာဒီနိ ကရောန္တဿ အကုသလော, ဒွီဟိ အန္တေဟိ မုတ္တော အာဝဇ္ဇနတဒါရမ္မဏက္ခဏေ အဗျာကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သွာယံ ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာ စေတနာယ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎိတုံ အသမတ္ထော. ပဝတ္တေ ပန အညေဟိ ကုသလာကုသလေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိတော ဝိပါကံ ဒေတိ. ကိဉ္စာပိ ဝိပါကံ ဒေတိ, အထ ခေါ အဝိသယေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဗ္ဗောဟာရိကာဝ သုပိနန္တစေတနာ. သော ပနေသ သုပိနော ကာလဝသေနပိ ဒိဝါ တာဝ ဒိဋ္ဌော န သမေတိ, တထာ ပဌမယာမေ မဇ္ဈိမယာမေ ပစ္ဆိမယာမေ စ. ဗလဝပစ္စူသေ ပန အသိတပီတခါယိတေ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂတေ ကာယသ္မိံ ဩဇာယ ပတိဋ္ဌိတာယ အရုဏေ ဥဂ္ဂစ္ဆမာနေဝ ဒိဋ္ဌော [Pg.73] သုပိနော သမေတိ. ဣဋ္ဌနိမိတ္တံ သုပိနံ ပဿန္တော ဣဋ္ဌံ ပဋိလဘတိ, အနိဋ္ဌနိမိတ္တံ ပဿန္တော အနိဋ္ဌံ.

कपिमिद्धपरेतो म्हणजे माकडाच्या झोपेशी (मर्कटनिद्रेने) युक्त असलेला. ज्याप्रमाणे माकडाची झोप अतिशय चंचल (लवकर बदलणारी) असते, त्याचप्रमाणे जी झोप वारंवार कुशल इत्यादी चित्तांनी संमिश्र असल्यामुळे चंचल असते, आणि जिच्या प्रवृत्तीमध्ये वारंवार भवंगातून (सुप्त मनातून) बाहेर पडणे होते, अशा झोपेशी युक्त असलेला मनुष्य स्वप्न पाहतो. त्यामुळे हे स्वप्न कुशलही असते, अकुशलही असते आणि अव्याकृतही असते. त्या स्वप्नात चैत्यवंदन, धम्मश्रवण, धम्मदेसना इत्यादी करणाऱ्याला कुशल चित्त होते, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी करणाऱ्याला अकुशल होते, आणि या दोन्ही टोकांपासून मुक्त असलेल्या आवर्जन व तदारंभाच्या (तदारम्मण) क्षणी ते अव्याकृत असते, असे समजावे. हे स्वप्न दुर्बल आलंबन (विषय) असल्यामुळे, त्यातील चेतना प्रतिसंधी खेचून आणण्यास (पुनर्जन्म घडवण्यास) असमर्थ असते. परंतु प्रवृत्तीकाळात इतर कुशल-अकुशल कर्मांद्वारे साहाय्य मिळाल्यास ते विपाक (फळ) देते. जरी ते विपाक देत असले, तरी अयोग्य विषयात उत्पन्न झाल्यामुळे स्वप्नातील चेतना ही केवळ व्यावहारिक दृष्ट्या निरर्थक (अव्यवहार्य) मानली जाते. तसेच, हे स्वप्न काळाच्या प्रभावाने पाहिले असता, दिवसा पाहिलेले स्वप्न खरे ठरत नाही; त्याचप्रमाणे रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्यम प्रहरात आणि अंतिम प्रहरात पाहिलेले स्वप्नही खरे ठरत नाही. परंतु पहाटेच्या वेळी, खाल्लेले, प्यालेले आणि चघळलेले अन्न नीट पचल्यानंतर, शरीरात ओज प्रस्थापित झाल्यावर, अरुणोदय होत असताना पाहिलेले स्वप्न खरे ठरते. इष्ट (शुभ) चिन्हांचे स्वप्न पाहणाऱ्याला इष्ट फळ मिळते, आणि अनिष्ट (अशुभ) चिन्हांचे स्वप्न पाहणाऱ्याला अनिष्ट फळ मिळते.

ဣမေ ပန ပဉ္စ မဟာသုပိနေ နေဝ လောကိယမဟာဇနော ပဿတိ, န မဟာရာဇာနော, န စက္ကဝတ္တိရာဇာနော, န အဂ္ဂသာဝကာ, န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, န သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, ဧကော သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တောယေဝ ပဿတိ. အမှာကံ ပန ဗောဓိသတ္တော ကဒါ ဣမေ သုပိနေ ပဿီတိ? ‘‘သွေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ စာတုဒ္ဒသိယံ ပက္ခဿ ရတ္တိဝိဘာယနကာလေ ပဿိ. တေရသိယန္တိပိ ဝဒန္တိယေဝ. သော ဣမေ သုပိနေ ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဉ္ဇိတွာ နိသိန္နော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ မယာ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ ဣမေ သုပိနာ ဒိဋ္ဌာ အဿု, ပိတု မဟာရာဇဿ ကထေယျံ. သစေ ပန မေ မာတာ ဇီဝေယျ, တဿာ ကထေယျံ. ဣမသ္မိံ ခေါ ပန ဌာနေ ဣမေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကော နာမ နတ္ထိ, အဟမေဝ ပဋိဂဏှိဿာမီ’’တိ. တတော ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဣဒံ ဣမဿာ’’တိ သယမေဝ သုပိနေ ပဋိဂ္ဂဏှိတွာ ဥရုဝေလဂါမေ သုဇာတာယ ဒိန္နံ ပါယာသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဗောဓိံ ပတွာ အနုက္ကမေန ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော မကုလဗုဒ္ဓကာလေ ဒိဋ္ဌေ ပဉ္စ မဟာသုပိနေ ဝိတ္ထာရေတုံ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

परंतु ही पाच महास्वप्ने सामान्य लोक पाहत नाहीत, महाराज पाहत नाहीत, चक्रवर्ती राजे पाहत नाहीत, अग्रश्रावक पाहत नाहीत, प्रत्येकबुद्ध पाहत नाहीत, (आणि आधीच बुद्ध झालेले) सम्यक्संबुद्धही पाहत नाहीत; केवळ एक सर्वज्ञ बोधिसत्वच ती पाहतात. पण आपल्या बोधिसत्वांनी ही स्वप्ने केव्हा पाहिली? 'उद्या मी बुद्ध होईन' अशा वेळी, पक्षाच्या (पंधरवड्याच्या) चतुर्दशीला, रात्र संपून पहाट होत असताना त्यांनी ही स्वप्ने पाहिली. काही आचार्य त्रयोदशीला पाहिली असेही म्हणतात. त्यांनी ही स्वप्ने पाहून, उठून, मांडी घालून बसून विचार केला – 'जर मी ही स्वप्ने कपिलवस्तू नगरात पाहिली असती, तर माझे पिता महाराजांना सांगितली असती. जर माझी माता जिवंत असती, तर तिला सांगितली असती. परंतु या ठिकाणी या स्वप्नांचा अर्थ समजून घेणारा कोणीही नाही, म्हणून मी स्वतःच त्यांचा अर्थ लावीन.' त्यानंतर, 'हे या गोष्टीचे पूर्वनिमित्त आहे, ते त्या गोष्टीचे पूर्वनिमित्त आहे' असा स्वतःच स्वप्नांचा अर्थ लावून, उरुवेला गावात सुजाताने दिलेली खीर (पायस) ग्रहण करून, बोधिमंडळावर जाऊन बोधी प्राप्त केली, आणि अनुक्रमाने जेतवनात विहार करत असताना, आपल्या बुद्धत्वाच्या सुरुवातीच्या काळात पाहिलेल्या पाच महास्वप्नांचा विस्तार करण्यासाठी भिक्खूंना आमंत्रित करून या उपदेशाला (देसनेला) सुरुवात केली.

တတ္ထ မဟာပထဝီတိ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေတွာ ဌိတာ မဟာပထဝီ. မဟာသယနံ အဟောသီတိ သိရိသယနံ အဟောသိ. ဩဟိတောတိ ဌပိတော. သော ပန န ဥဒကသ္မိံယေဝ ဌပိတော အဟောသိ, အထ ခေါ ပါစီနသမုဒ္ဒဿ ဥပရူပရိဘာဂေန ဂန္တွာ ပါစီနစက္ကဝါဠမတ္ထကေ ဌပိတော အဟောသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္ဆိမေ သမုဒ္ဒေ ဒက္ခိဏေ သမုဒ္ဒေတိ ဧတေသုပိ ဧသေဝ နယော. တိရိယာ နာမ တိဏဇာတီတိ ဒဗ္ဗတိဏံ ဝုစ္စတိ. နာဘိယာ ဥဂ္ဂန္တွာ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသီတိ နင်္ဂလမတ္တေန ရတ္တဒဏ္ဍေန နာဘိတော ဥဂ္ဂန္တွာ ပဿန္တဿ ပဿန္တဿေဝ ဝိဒတ္ထိမတ္တံ ရတနမတ္တံ ဗျာမမတ္တံ ယဋ္ဌိမတ္တံ ဂါဝုတမတ္တံ အဍ္ဎယောဇနမတ္တံ ယောဇနမတ္တန္တိ ဧဝံ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ အနေကယောဇနသဟဿံ နဘံ အာဟစ္စ ဌိတာ အဟောသိ. ပါဒေဟိ ဥဿက္ကိတွာတိ အဂ္ဂနခတော ပဋ္ဌာယ ပါဒေဟိ အဘိရုဟိတွာ. နာနာဝဏ္ဏာတိ ဧကော နီလဝဏ္ဏော, ဧကော ပီတဝဏ္ဏော, ဧကော လောဟိတဝဏ္ဏော, ဧကော ပဏ္ဍုပလာသဝဏ္ဏောတိ ဧဝံ နာနာဝဏ္ဏာ. သေတာတိ ပဏ္ဍရာ ပရိသုဒ္ဓါ. မဟတော မီဠှပဗ္ဗတဿာတိ တိယောဇနုဗ္ဗေဓဿ ဂူထပဗ္ဗတဿ. ဥပရူပရိ စင်္ကမတီတိ မတ္ထကမတ္ထကေ စင်္ကမတိ[Pg.74]. ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါ ပန တိယောဇနိကေ မီဠှပဗ္ဗတေ အနုပဝိသိတွာ နိသိန္နာ ဝိယ ဟောန္တိ.

त्या उपदेशात, 'महापृथ्वी' म्हणजे चक्रवाळ व्यापून राहिलेली विशाल पृथ्वी. 'महासयनं अहोसि' म्हणजे ती एक भव्य शय्या (श्रीशय्या) झाली. 'ओहितो' म्हणजे ठेवलेला. तो (डावा हात) केवळ पाण्यावरच ठेवला नव्हता, तर पूर्व समुद्राच्या वरच्या भागातून जाऊन पूर्व चक्रवाळाच्या शिखरावर ठेवला होता, असे समजावे. 'पश्चिम समुद्रात' आणि 'दक्षिण समुद्रात' या शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'तिरिया' नावाचे गवत म्हणजे 'दब्ब' (दर्भ) गवत म्हटले जाते. 'नाभीतून उगवून आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले' म्हणजे नांगराच्या आकाराच्या लाल दांड्याप्रमाणे नाभीतून वर येऊन, पाहता पाहता विळभर (वितभर), हातभर, व्यामभर, काठीभर, गाऊतभर, अर्धा योजन, एक योजन अशा प्रकारे वर वाढत जाऊन, अनेक हजार योजने आकाशाला स्पर्श करून उभे राहिले, असे समजावे. 'पादेहि उस्सक्कित्वा' म्हणजे नखांच्या टोकापासून सुरुवात करून पायांवर चढून. 'नानावर्णा' म्हणजे एक निळ्या रंगाचा, एक पिवळ्या रंगाचा, एक लाल रंगाचा, एक सुकलेल्या पानाच्या रंगाचा, अशा विविध रंगांचे पक्षी. 'सेता' म्हणजे पांढरे, अत्यंत शुद्ध. 'महतों मीळ्हपब्बतस्स' म्हणजे तीन योजन उंच असलेल्या विष्ठेच्या पर्वतावर. 'उपरूपरि चंकमति' म्हणजे त्याच्या शिखरावर चंक्रमण करतात. दीर्घायुषी बुद्ध मात्र तीन योजन उंच असलेल्या विष्ठेच्या पर्वतात प्रवेश करून बसल्यासारखे असतात.

ဧဝံ ဧတ္တကေန ဌာနေန ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ပုဗ္ဗနိမိတ္တေဟိ ပဋိလာဘံ ဒဿေတုံ ယမ္ပိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနုတ္တရာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ နာမ. တသ္မာ ယံ သော စက္ကဝါဠမဟာပထဝိံ သိရိသယနဘူတံ အဒ္ဒသ, တံ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတရာဇာနံ ဗိမ္ဗောဟနံ အဒ္ဒသ, တံ သဗ္ဗညုတညာဏဗိမ္ဗောဟနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ စတ္တာရော ဟတ္ထပါဒေ စက္ကဝါဠမတ္ထကေ ဌိတေ အဒ္ဒသ, တံ ဓမ္မစက္ကဿ အပ္ပဋိဝတ္တိယဘာဝေ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ အတ္တာနံ ဥတ္တာနကံ နိပန္နံ အဒ္ဒသ, တံ တီသု ဘဝေသု အဝကုဇ္ဇာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တာနမုခဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ပဿန္တော ဝိယ အဟောသိ, တံ ဒိဗ္ဗစက္ခုပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဧကာလောကံ အဟောသိ, တံ အနာဝရဏဉာဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. သေသံ ပါဠိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

अशा प्रकारे, एवढ्या भागाद्वारे पूर्वनिमित्ते दाखवून, आता पूर्वनिमित्तांसह मिळणारे फळ दाखवण्यासाठी 'यम्पि, भिक्खवे' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, सर्व गुणांचे प्रदाते असल्यामुळे बुद्धांचा अर्हत् मार्ग हाच 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी' होय. म्हणून, त्यांनी जी चक्रवाळयुक्त महापृथ्वी भव्य शय्या बनलेली पाहिली, ते बुद्धत्वाचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जो हिमवंत पर्वतराज उशी बनलेला पाहिला, ते सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या उशीचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जे चारही हात-पाय चक्रवाळाच्या शिखरावर ठेवलेले पाहिले, ते धम्मचक्काच्या अपरिवर्तनीयतेचे पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी स्वतःला उताणे निजलेले पाहिले, ते तिन्ही भवूंमध्ये अज्ञानाने पालथे पडलेल्या प्राण्यांना सन्मार्गावर आणण्याचे (उताणे करण्याचे) पूर्वनिमित्त होते. त्यांनी जे डोळे उघडून पाहिल्यासारखे झाले, ते दिव्यचक्षू प्राप्त होण्याचे पूर्वनिमित्त होते. जे थेट भवाग्रापर्यंत एकच प्रकाश पसरलेला पाहिला, ते अनावरण ज्ञानाचे पूर्वनिमित्त होते. उर्वरित भाग पाळीच्या (पाठाच्या) आधारेच समजून घ्यावा.

၇. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. वर्षसुत्तवण्णना

၁၉၇. သတ္တမေ နေမိတ္တာတိ နိမိတ္တပါဌကာ. တေဇောဓာတု ပကုပ္ပတီတိ မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပါဏိနာ ဥဒကံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာတိ ဥပ္ပန္နံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ဥဒကံ တိယောဇနသတေန ဟတ္ထေန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. ပမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္တနော ကီဠာယ ပမတ္တာ ဟောန္တိ ဝိပ္ပဝုဋ္ဌသတိနော. တေသဉှိ သကာယ ရတိယာ ‘‘ရမာမာ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ အကာလေပိ ဒေဝေါ ဝဿတိ, တဒဘာဝေ န ဝဿတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘န ကာလဝဿ’’န္တိ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

१९७. सातव्या सुत्तात, 'नेमित्ता' म्हणजे निमित्त सांगणारे (भविष्य सांगणारे). 'तेजोधातू प्रकुपित होतो' म्हणजे मोठा अग्नीचा समूह उत्पन्न होतो. 'हाताने पाणी स्वीकारून' म्हणजे ऋतूमुळे उत्पन्न झालेले पावसाचे पाणी तीनशे योजन लांब हाताने झेलून. 'प्रमत्त होतात' म्हणजे आपल्या क्रीडेमध्ये मग्न होऊन विसरून जातात, ज्यांची स्मृती नष्ट होते. कारण, त्यांच्या मनात स्वतःच्या क्रीडेत 'रंगून जाऊ या' असा विचार आला की अवेळीही पाऊस पडतो, आणि तसा विचार नसेल तर पाऊस पडत नाही. त्याला अनुसरूनच हे म्हटले आहे – 'अवेळी पाऊस पडत नाही'. आठवे आणि नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၁၀. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. निस्सारणीयसुत्तवण्णना

၂၀၀. ဒသမေ နိဿာရဏီယာတိ နိဿဋာ ဝိသညုတ္တာ. ဓာတုယောတိ အတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမံ မနသိကရောတောတိ ကာမံ မနသိကရောန္တဿ, အသုဘဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဂဒံ ဂဟေတွာ ဝိသံ ဝီမံသန္တော ဝိယ ဝီမံသနတ္ထံ ကာမာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿာတိ အတ္ထော. န ပက္ခန္ဒတီတိ နပ္ပဝိသတိ. နပ္ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ နပ္ပတိဋ္ဌဟတိ. န ဝိမုစ္စတီတိ န အဓိမုစ္စတိ. ယထာ ပန ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နှာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပဋိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝဋ္ဋတိ န သံပသာရီယတိ, ဧဝံ ပဋိလီယတိ [Pg.75] န သံပသာရီယတိ. နေက္ခမ္မံ ခေါ ပနာတိ ဣဓ နေက္ခမ္မံ နာမ အသုဘေသု ပဌမဇ္ဈာနံ, တဒဿ မနသိကရောတော စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. တဿ တံ စိတ္တန္တိ တဿ တံ အသုဘဇ္ဈာနစိတ္တံ. သုဂတန္တိ ဂေါစရေ ဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဂတံ. သုဘာဝိတန္တိ အဟာနဘာဂိယတ္တာ သုဋ္ဌု ဘာဝိတံ. သုဝုဋ္ဌိတန္တိ ကာမတော ဝုဋ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကာမေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. ကာမပစ္စယာ အာသဝါ နာမ ကာမဟေတုကာ စတ္တာရော အာသဝါ. ဝိဃာတာတိ ဒုက္ခာ. ပရိဠာဟာတိ ကာမရာဂပရိဠာဟာ. န သော တံ ဝေဒနံ ဝေဒိယတီတိ သော တံ ကာမဝေဒနံ ဝိဃာတပရိဠာဟဝေဒနဉ္စ န ဝေဒိယတိ. ဣဒမက္ခာတံ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမေဟိ နိဿဋတ္တာ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိဖလေန နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ‘‘ပုန ကာမာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏမေဝ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

२००. दहाव्या सुत्तात, 'निस्सारणीया' म्हणजे विमुक्त, असंबद्ध. 'धातुयो' म्हणजे अत्ता-शून्य (आत्मभावापासून शून्य) स्वभाव. 'कामं मनसिकरोतो' म्हणजे कामाचे मनसिकार करणाऱ्याचे; अशुभाच्या ध्यानातून उठून, औषध घेऊन विषाची परीक्षा पाहणाऱ्याप्रमाणे, परीक्षेसाठी कामाभिमुख चित्त प्रवृत्त करणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे. 'न पक्खन्दति' म्हणजे प्रवेश करत नाही. 'नप्पसीदति' म्हणजे प्रसन्नता पावत नाही. 'न सन्तिट्ठति' म्हणजे प्रतिष्ठित होत नाही. 'न विमुच्चति' म्हणजे अधिमुक्त होत नाही. ज्याप्रमाणे कोंबडीचे पंख किंवा शिरेचा तुकडा अग्नीत टाकला असता आकुंचन पावतो, संकुचित होतो, मागे फिरतो, पसरत नाही; त्याचप्रमाणे (चित्त) आकुंचन पावते, पसरत नाही. 'नेक्खम्मं खो पन' येथे 'नेक्खम्म' म्हणजे अशुभांमधील प्रथम ध्यान होय, त्याचे मनसिकार करणाऱ्याचे चित्त प्रवृत्त होते. 'तस्स तं चित्तं' म्हणजे त्याचे ते अशुभध्यानचित्त होय. 'सुगतं' म्हणजे गोचरात (आलंबनात) गेल्यामुळे चांगल्या प्रकारे गेलेले. 'सुभावितं' म्हणजे अहानभागीय (न घसरणारे) असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे भाविलेले. 'सुvuट्ठितं' म्हणजे कामांमधून चांगल्या प्रकारे उठलेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे कामांपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेले. 'कामपच्चया आसवा' म्हणजे कामाच्या हेतूने होणारे चार आसव होत. 'विघाता' म्हणजे दुःख. 'परिळाहो' म्हणजे कामरागाचा परिदाह. 'न सो तं वेदनं वेदियति' म्हणजे तो त्या कामवेदनेचा आणि विघात-परिदाह वेदनेचा अनुभव घेत नाही. 'इदमक्खातं कामानं निस्सरणं' म्हणजे हे अशुभध्यान कामांपासून मुक्त असल्यामुळे 'कामांचे निस्सरण' (सुटका) असे म्हटले आहे. जो कोणी त्या ध्यानाला पादक (पाया) करून संस्कारांचे संमर्शन (विपश्यना) करत, तृतीय मार्ग (अनागामी मार्ग) प्राप्त करून अनागामी फलाने निर्वाण पाहून 'पुन्हा काम अस्तित्वात नाहीत' असे जाणतो, त्याचे चित्त अत्यंत निस्सरणच (पूर्ण सुटकाच) होते. उर्वरित पदांमध्येही हाच नय आहे.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဒုတိယဝါရေ မေတ္တာဈာနာနိ ဗျာပါဒဿ နိဿရဏံ နာမ. တတိယဝါရေ ကရုဏာဈာနာနိ ဝိဟိံသာယ နိဿရဏံ နာမ. စတုတ္ထဝါရေ အရူပဇ္ဈာနာနိ ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. အစ္စန္တနိဿရဏဉ္စေတ္ထ အရဟတ္တဖလံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဉ္စမဝါရေ သက္ကာယံ မနသိကရောတောတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သုက္ခဝိပဿကဿ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝီမံသနတ္ထံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿ. ဣဒမက္ခာတံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန စ ဖလေန စ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ‘‘ပုန သက္ကာယော နတ္ထီ’’တိ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ဣဒါနိ ဧဝံ သက္ကာယနိဿရဏံ နိရောဓံ ပတွာ ဌိတဿ ခီဏာသဝဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော တဿ ကာမနန္ဒီပိ နာနုသေတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာနုသေတီတိ န နိဗ္ဗတ္တတိ. အနနုသယာတိ အနိဗ္ဗတ္တိယာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

हा मात्र विशेष आहे – दुसऱ्या वारात मैत्री ध्यान हे व्यापादाचे निस्सरण होय. तिसऱ्या वारात करुणा ध्यान हे विहिंसेचे निस्सरण होय. चौथ्या वारात अरूप ध्यान हे रूपांचे निस्सरण होय. आणि येथे अत्यंत निस्सरण म्हणून अर्हत्त्वफलाची योजना करावी. पाचव्या वारात 'सक्कायं मनसिकरोतो' म्हणजे केवळ संस्कारांचे परिग्रहण करून अर्हत्त्व प्राप्त केलेल्या शुष्कविपश्यकाचे, फलसमापत्तीतून उठून, परीक्षेसाठी पंच उपादानस्कंधांकडे चित्त पाठवणाऱ्याचे. 'इदमक्खातं सक्कायस्स निस्सरणं' म्हणजे अर्हत्त्वमार्गाने आणि फलाने निर्वाण पाहून राहिलेल्या भिक्खूचे 'पुन्हा सक्काय (सत्काय) नाही' असे उत्पन्न झालेले अर्हत्त्वफलसमापत्तीचे चित्त हे 'सक्कायाचे निस्सरण' असे म्हटले आहे. आता अशा प्रकारे सक्काय-निस्सरण रूप निरोधाला (निर्वाणाला) प्राप्त करून राहिलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे) गुणगान करताना 'तस्स कामनन्दीपि नानुसेति' (त्याची कामनंदी देखील अनुशयित होत नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नानुसेति' म्हणजे उत्पन्न होत नाही. 'अननुसया' म्हणजे अनुत्पत्तीमुळे. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

पाचवा ब्राह्मणवग्गो.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

चौथा पण्णासक समाप्त झाला.

၅. ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ

५. पाचवा पण्णासक.

(၂၁) ၁. ကိမိလဝဂ္ဂေါ

(२१) १. किमिलवग्गो.

၁. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. किमिलसुत्तवण्णना.

၂၀၁. ပဉ္စမဿ [Pg.76] ပဌမေ ကိမိလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. နိစုလဝနေတိ မုစလိန္ဒဝနေ. ဧတဒဝေါစာတိ အယံ ကိရ ထေရော တသ္မိံယေဝ နဂရေ သေဋ္ဌိပုတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ပဋိလဘိ. သော အတ္တနာ နိဝုတ္ထံ ခန္ဓသန္တာနံ အနုဿရန္တော ကဿပဒသဗလဿ သာသနောသက္ကနကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ စတူသု ပရိသာသု သာသနေ အဂါရဝံ ကရောန္တီသု နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ပဗ္ဗတံ အာရုယှ တတ္ထ သမဏဓမ္မံ ကတွာ အတ္တနော နိဝုတ္ထဘာဝံ အဒ္ဒသ. သော ‘‘သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ တံ ကာရဏံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဧတံ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

२०१. पाचव्याच्या पहिल्या सुत्तात, 'किमिलायं' म्हणजे या नावाच्या नगरात. 'निचुलवने' म्हणजे मुचलिंद वनात. 'एतदवोच' म्हणजे असे म्हणतात की, हे थेर त्याच नगरातील श्रेष्ठिपुत्र होते, ज्यांनी शास्त्यांच्या सन्निध प्रवज्जा घेऊन पूर्वनिवासज्ञान प्राप्त केले होते. त्यांनी स्वतः घालवलेल्या स्कंधसंतानाचे अनुस्मरण करताना, कश्यप दशबलांच्या शासनाच्या ऱ्हासाच्या काळात प्रवज्जित होऊन, चारही परिषदा शासनाविषयी अनादर दाखवत असताना, शिडी बांधून पर्वतावर चढून तेथे श्रमणधर्म आचरून स्वतःच्या पूर्वजन्मांचे अस्तित्व पाहिले होते. त्यांनी 'शास्त्यांकडे जाऊन त्याचे कारण विचारीन' असा विचार करून 'को नु खो, भन्ते' इत्यादी वचन म्हटले.

သတ္ထရိ အဂါရဝါ ဝိဟရန္တိ အပ္ပတိဿာတိ သတ္ထရိ ဂါရဝဉ္စေဝ ဇေဋ္ဌကဘာဝဉ္စ အနုပဋ္ဌပေတွာ ဝိဟရန္တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ စေတိယင်္ဂဏာဒီသု ဆတ္တံ ဓာရေတွာ ဥပါဟနာ အာရုယှ ဝိစရန္တော နာနပ္ပကာရဉ္စ နိရတ္ထကကထံ ကထေန္တော သတ္ထရိ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. ဓမ္မဿဝနဂ္ဂေ ပန နိသီဒိတွာ နိဒ္ဒါယန္တော စေဝ နာနပ္ပကာရဉ္စ နိရတ္ထကကထံ ကထေန္တော ဓမ္မေ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. သံဃမဇ္ဈေ ဗာဟာဝိက္ခေပကံ နာနတ္တကထံ ကထေန္တော ထေရနဝမဇ္ဈိမေသု စ စိတ္တီကာရံ အကရောန္တော သံဃေ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. သိက္ခံ အပရိပူရေန္တော သိက္ခာယ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. အညမညံ ကလဟဘဏ္ဍနာဒီနိ ကရောန္တော အညမညံ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ နာမ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'सत्थरि अगारवा विहरन्ति अप्पतिस्सा' म्हणजे शास्त्यांच्या ठिकाणी आदर आणि ज्येष्ठभाव न ठेवता राहतात. उर्वरित पदांमध्येही हाच नय आहे. त्यामध्ये, चैत्य प्रांगण इत्यादी ठिकाणी छत्री धरून, पादत्राणे घालून फिरणारा आणि नाना प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी बोलणारा भिक्खू 'शास्त्यांच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. धर्मश्रवण मंडपात बसून झोपणारा आणि नाना प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी बोलणारा भिक्खू 'धर्माच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. संघामध्ये हातवारे करत नाना प्रकारच्या गोष्टी बोलणारा आणि थेर (ज्येष्ठ), नव (नवीन) व मध्यम भिक्खूंचा आदर न करणारा भिक्खू 'संघाच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. शिक्षेची (नियमांची) परिपूर्ती न करणारा 'शिक्षेच्या ठिकाणी अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. आपापसात भांडण-तंटे इत्यादी करणारा 'आपापसात अनादर ठेवून राहतो' असे म्हटले जाते. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၃. အဿာဇာနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. अस्साजानीयसुत्तवण्णना.

၂၀၃-၂၀၄. တတိယေ အဇ္ဇဝေနာတိ ဥဇုဘာဝေန အဝင်္ကဂမနေန. ဇဝေနာတိ ပဒဇဝေန. မဒ္ဒဝေနာတိ သရီရမုဒုတာယ. ခန္တိယာတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိယာ. သောရစ္စေနာတိ သုစိသီလတာယ. ဘိက္ခုဝါရေ အဇ္ဇဝန္တိ ဉာဏဿ ဥဇုကဂမနံ. ဇဝေါတိ သူရံ ဟုတွာ ဉာဏဿ ဂမနဘာဝေါ. မဒ္ဒဝန္တိ [Pg.77] သီလမဒ္ဒဝံ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိယေဝ. သောရစ္စံ သုစိသီလတာယေဝ. စတုတ္ထေ ပဉ္စ ဗလာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနိ.

२०३-२०४. तिसऱ्या सुत्तात, 'अज्जवेन' म्हणजे सरळपणाने, वक्रतेशिवाय जाण्याने. 'जवेन' म्हणजे पावलांच्या वेगाने. 'मद्दवेन' म्हणजे शरीराच्या मृदुतेने. 'खन्तिया' म्हणजे अधिवासन क्षंतीने. 'सोरच्चेन' म्हणजे सुचिशीलतेने. भिक्खू वारात 'अज्जवं' म्हणजे ज्ञानाचे सरळ जाणे. 'जवो' म्हणजे शूर होऊन ज्ञानाचे वहन करण्याची अवस्था. 'मद्दवं' म्हणजे शीलमृदुता. 'खन्ती' म्हणजे अधिवासन क्षंतीच. 'सोरच्चं' म्हणजे सुचिशीलताच. चौथ्या सुत्तात पाच बले संमिश्र स्वरूपात सांगितली आहेत.

၅. စေတောခိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. चेतोखिलसुत्तवण्णना.

၂၀၅. ပဉ္စမေ စေတောခိလာတိ စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝါ, ကစဝရဘာဝါ, ခါဏုကဘာဝါ. သတ္ထရိ ကင်္ခတီတိ သတ္ထု သရီရေ ဝါ ဂုဏေ ဝါ ကင်္ခတိ. သရီရေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဒွတ္တိံသဝရပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ နာမ သရီရံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ, ဂုဏေ ကင်္ခမာနော ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ဝိစိကိစ္ဆတီတိ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတိ, ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိနိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ. နာဓိမုစ္စတီတိ ဧဝမေတန္တိ အဓိမောက္ခံ န ပဋိလဘတိ. န သမ္ပသီဒတီတိ ဂုဏေသု ဩတရိတွာ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆဘာဝေန ပသီဒိတုံ အနာဝိလော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ. အာတပ္ပာယာတိ ကိလေသသန္တာပကဝီရိယကရဏတ္ထာယ. အနုယောဂါယာတိ ပုနပ္ပုနံ ယောဂါယ. သာတစ္စာယာတိ သတတကိရိယာယ. ပဓာနာယာတိ ပဒဟနတ္ထာယ. အယံ ပဌမော စေတောခိလောတိ အယံ သတ္ထရိ ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတော ပဌမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဧဝမေတဿ ဘိက္ခုနော အပ္ပဟီနော ဟောတိ.

२०५. पाचव्या सुत्तात, 'चेतोखिला' म्हणजे चित्ताची कठीणता (स्तब्धता), कचरा असण्याची अवस्था आणि खुंट्यासारखी अवस्था होय. 'सत्थरि कङ्खति' (शास्त्याविषयी शंका घेतो) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शरीरावर किंवा गुणांवर शंका घेतो. शरीरावर शंका घेणारा मनुष्य 'बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित असे शरीर खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो; गुणांवर शंका घेणारा 'भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणण्यास समर्थ असलेले सर्वज्ञता ज्ञान (सब्बञ्ञुताञाण) खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'विचिकिच्छति' (शंका घेतो) म्हणजे विचार करता करता थकून जातो, दुःखाला प्राप्त होतो, निर्णय घेऊ शकत नाही. 'नाधिमुच्चति' म्हणजे 'हे असेच आहे' असा दृढ निश्चय (अधिमोक्ष) प्राप्त करत नाही. 'न सम्पसीदति' म्हणजे गुणांमध्ये उतरून निःशंक भावाने प्रसन्न होण्यास, निर्मळ होण्यास समर्थ होत नाही. 'आतप्पाय' म्हणजे क्लेशांना दहन करणाऱ्या वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) आचरणासाठी. 'अनुयोगाय' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उद्योग करण्यासाठी. 'सातच्चाय' म्हणजे सतत क्रिया करण्यासाठी (सातत्यासाठी). 'पधानाय' म्हणजे सम्यक प्रयत्नासाठी. 'अयं पठमो चेतोखिलो' म्हणजे शास्त्याविषयीच्या शंकेने युक्त असलेला चित्ताचा हा पहिला कठीणपणा होय. अशा प्रकारे या भिक्खूचा हा पहिला चेतोखिला नष्ट झालेला नसतो.

ဓမ္မေတိ ပရိယတ္တိဓမ္မေ စ ပဋိဝေဓဓမ္မေ စ. ပရိယတ္တိဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဝဒန္တိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧတံ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ပဋိဝေဓဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဝိပဿနာနိဿန္ဒော မဂ္ဂေါ နာမ, မဂ္ဂနိဿန္ဒံ ဖလံ နာမ, သဗ္ဗသင်္ခါရပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ နာမာတိ ဝဒန္တိ, တံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သံဃေ ကင်္ခတီတိ ‘‘ဥဇုပ္ပဋိပန္နော’’တိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ‘‘ဧဝရူပံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ သမူဟဘူတော သံဃော နာမ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သိက္ခာယ ကင်္ခမာနော ‘‘အဓိသီလသိက္ခာ နာမ အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာ နာမာတိ ဝဒန္တိ, သာ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အယံ ပဉ္စမောတိ အယံ သဗြဟ္မစာရီသု ကောပသင်္ခါတော ပဉ္စမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ကစဝရဘာဝေါ ခါဏုကဘာဝေါ.

'धम्मे' म्हणजे परियत्ति धम्म आणि पटिवेध धम्म या दोन्हीमध्ये. परियत्ति धम्मावर शंका घेणारा 'त्रिपिटक बुद्धवचन हे चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंध आहेत असे म्हणतात, ते खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. पटिवेध धम्मावर शंका घेणारा 'विपश्यनेचे फळ म्हणजे मार्ग, मार्गाचे फळ म्हणजे फल आणि सर्व संस्कारांचा त्याग म्हणजे निर्वाण असे म्हणतात, ते खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'सङ्घे कङ्खति' (संघावर शंका घेतो) म्हणजे 'उजुपटिपनो' (सरळ मार्गाने चालणारे) इत्यादी पदांच्या आधारे 'अशा प्रकारच्या प्रतिपदेचे आचरण करणारे चार मार्गस्थ आणि चार फलस्थ अशा आठ पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) समूह असलेला संघ खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. शिक्षेवर (सिक्खा) शंका घेणारा 'अधिशील शिक्षा, अधिचित्त शिक्षा आणि अधिपज्ञा शिक्षा असे म्हणतात, ती खरोखर आहे की नाही?' अशी शंका घेतो. 'अयं पञ्चमो' म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांविषयीच्या क्रोधाने युक्त असलेला चित्ताचा हा पाचवा कठीणपणा, कचरा असण्याची अवस्था आणि खुंट्यासारखी अवस्था होय.

၆. ဝိနိဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. विनिबंधसुत्तवर्णना (विनिबंध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၀၆. ဆဋ္ဌေ စေတသောဝိနိဗန္ဓာတိ စိတ္တံ ဝိနိဗန္ဓိတွာ မုဋ္ဌိယံ ကတွာ ဝိယ ဂဏှန္တီတိ စေတသောဝိနိဗန္ဓာ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပိ. ကာယေတိ [Pg.78] အတ္တနော ကာယေ. ရူပေတိ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ. ယာဝဒတ္ထန္တိ ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရပူရံ. တဉှိ ဥဒရံ အဝဒေဟနတော ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဝုစ္စတိ. သေယျသုခန္တိ မဉ္စပီဌသုခံ, ဥတုသုခံ ဝါ. ပဿသုခန္တိ ယထာ သမ္ပရိဝတ္တကံ သယန္တဿ ဒက္ခိဏပဿ ဝါမပဿာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဥပ္ပန္နသုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. အနုယုတ္တောတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထယိတွာ. သီလေနာတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဝတန္တိ ဝတသမာဒါနံ. တပေါတိ တပစရဏံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မေထုနဝိရတိ. ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမီတိ မဟေသက္ခဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ. ဒေဝညတရော ဝါတိ အပ္ပေသက္ခဒေဝေသု ဝါ အညတရောတိ.

२०६. सहाव्या सुत्तात, 'चेतसोविनिबंधा' म्हणजे चित्ताला बांधून जणू मुठीत धरल्यासारखे ग्रहण करतात, म्हणून त्यांना 'चेतसोविनिबंध' (चित्ताचे बंध) म्हणतात. 'कामे' म्हणजे वस्तुकमामध्ये आणि क्लेशकामामध्ये सुद्धा. 'काये' म्हणजे स्वतःच्या शरीराविषयी. 'रूपे' म्हणजे बाह्य रूपांविषयी. 'यावदत्थं' म्हणजे जितकी इच्छा असेल तितके. 'उदरावदेहकं' म्हणजे पोट भरेपर्यंत. कारण पोट पूर्णपणे भरल्यामुळे त्याला 'उदरावदेहक' असे म्हणतात. 'सेय्यसुखं' म्हणजे पलंग किंवा पाटावर झोपल्याने मिळणारे सुख किंवा ऋतूमुळे मिळणारे सुख. 'पस्ससुखं' म्हणजे झोपताना कूस बदलताना उजव्या किंवा डाव्या कुशीला जे सुख मिळते, तसे उत्पन्न झालेले सुख. 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. 'अनुयुत्तो' म्हणजे त्यात मग्न होऊन राहतो. 'पणिधाय' म्हणजे आकांक्षा करून. 'सीलेन' इत्यादींमध्ये 'सील' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. 'वतं' म्हणजे व्रताचे ग्रहण करणे. 'तपो' म्हणजे तपश्चर्या करणे. 'ब्रह्मचरियं' म्हणजे मैथुनापासून विरती. 'देवो वा भविस्सामि' म्हणजे मी महान प्रभावशाली देव होईन. 'देवञ्ञतरो वा' म्हणजे कमी प्रभावशाली देवांमध्ये कोणताही एक देव होईन.

၇-၈. ယာဂုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-८. यागुसुत्तआदिवर्णना (पेज सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

၂၀၇-၂၀၈. သတ္တမေ ဝါတံ အနုလောမေတီတိ ဝါတံ အနုလောမေတွာ ဟရတိ. ဝတ္ထိံ သောဓေတီတိ ဓမနိယော သုဒ္ဓါ ကရောတိ. အာမာဝသေသံ ပါစေတီတိ သစေ အာမာဝသေသကံ ဟောတိ, တံ ပါစေတိ. အဋ္ဌမေ အစက္ခုဿန္တိ န စက္ခူနံ ဟိတံ, စက္ခုံ ဝိသုဒ္ဓံ န ကရောတိ.

२०७-२०८. सातव्या सुत्तात, 'वातं अनुलोमेति' म्हणजे वायूला अनुलोम करून (योग्य दिशेने) वाहून नेतो. 'वत्थिं सोधेति' म्हणजे रक्तवाहिन्या (धमन्या) शुद्ध करतो. 'आमावसेसकं पाचेति' म्हणजे जर न पचलेले अन्न शिल्लक असेल, तर ते पचवतो. आठव्या सुत्तात, 'अचक्खुस्सं' म्हणजे डोळ्यांसाठी हितकारक नसलेले, जे डोळे स्वच्छ करत नाही.

၉. ဂီတဿရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. गीतस्सरसुत्तवर्णना (गीतस्वर सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၀၉. နဝမေ အာယတကေနာတိ ဒီဃေန, ပရိပုဏ္ဏပဒဗျဉ္ဇနကံ ဂါထာဝတ္တဉ္စ ဝိနာသေတွာ ပဝတ္တေန. သရကုတ္တိမ္ပိ နိကာမယမာနဿာတိ ဧဝံ ဂီတဿရော ကာတဗ္ဗောတိ သရကိရိယံ ပတ္ထယမာနဿ. သမာဓိဿ ဘင်္ဂေါ ဟောတီတိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ ဝိနာသော ဟောတိ.

२०९. नवव्या सुत्तात, 'आयतकेन' म्हणजे दीर्घ स्वराने, परिपूर्ण पद आणि व्यंजनांचा तसेच गाथेच्या वृत्ताचा नाश करून गायलेल्या स्वराने. 'सरकुत्तिम्पि निकामयमानस्स' म्हणजे 'अशा प्रकारे गाण्याचा स्वर काढावा' अशी स्वराच्या क्रियेची आकांक्षा करणाऱ्याचे. 'समाधिस्स भङ्गो होति' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना चित्ताचा विनाश होतो.

၁၀. မုဋ္ဌဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. मुट्ठस्सतिसुत्तवर्णना (स्मृतिभ्रंश सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၁၀. ဒသမေ ဒုက္ခံ သုပတီတိ နာနာဝိဓံ သုပိနံ ပဿန္တော ဒုက္ခံ သုပတိ. ဒုက္ခံ ပဋိဗုဇ္ဈတီတိ ပဋိဗုဇ္ဈန္တောပိ ဥတ္တသိတွာ သလောမဟံသော ပဋိဗုဇ္ဈတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိသမ္ပဇညံ မိဿကံ ကထိတံ.

२१०. दहाव्या सुत्तात, 'दुक्खं सुपति' म्हणजे विविध प्रकारची स्वप्ने पाहत कष्टाने झोपतो. 'दुक्खं पटिबुज्झति' म्हणजे जागी होतानाही दचकून, अंगावर काटा येऊन जागी होतो. या सुत्तात सती (स्मृती) आणि सम्पजञ्ञ (संप्रजन्य) यांचे संमिश्रण करून उपदेश केला आहे.

ကိမိလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

किमिलवग्गो पठमो (किमिल वर्ग पहिला समाप्त).

(၂၂) ၂. အက္ကောသကဝဂ္ဂေါ

(२२) २. अक्कोसकवग्गो (आक्रोश वर्ग).

၁. အက္ကောသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अक्कोसकसुत्तवर्णना (आक्रोश सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၁၁. ဒုတိယဿ [Pg.79] ပဌမေ အက္ကောသကပရိဘာသကောတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသကော, ဘယဒဿနေန ပရိဘာသကော. ဆိန္နပရိပန္ထောတိ လောကုတ္တရပရိပန္ထဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပရိပန္ထော. ရောဂါတင်္ကန္တိ ရောဂေါယေဝ ကိစ္ဆဇီဝိကာယာဝဟနတော ရောဂါတင်္ကော နာမ.

२११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अक्कोसकपरिभासको' म्हणजे दहा प्रकारच्या आक्रोशवस्तूंच्या (निंदेच्या कारणांच्या) आधारे निंदा करणारा आणि भीती दाखवून धमकावणारा. 'छिन्नपरिपन्थो' म्हणजे लोकोत्तर मार्गातील अडथळे नष्ट झाल्यामुळे ज्याचे अडथळे तोडले गेले आहेत असा. 'रोगातङ्कं' म्हणजे रोगच कठीण जीवन जगण्यास कारणीभूत ठरत असल्यामुळे त्याला 'रोगातंक' म्हणतात.

၂. ဘဏ္ဍနကာရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. भण्डनकारकसुत्तवर्णना (कलह निर्माण करणाऱ्या सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၁၂. ဒုတိယေ အဓိကရဏကာရကောတိ စတုန္နံ အဓိကရဏာနံ အညတရဿ ကာရကော. အနဓိဂတန္တိ ပုဗ္ဗေ အပ္ပတ္တဝိသေသံ.

२१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अधिकरणकारको' म्हणजे चार अधिकरणांपैकी कोणत्याही एका अधिकरणाचा कर्ता (वाद निर्माण करणारा). 'अनधिगतं' म्हणजे पूर्वी प्राप्त न झालेली विशेष अवस्था (धम्म).

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सीलसुत्तवर्णना (शील सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၁၃. တတိယေ ဒုဿီလောတိ အသီလော နိဿီလော. သီလဝိပန္နောတိ ဝိပန္နသီလော ဘိန္နသံဝရော. ပမာဒါဓိကရဏန္တိ ပမာဒကာရဏာ. ဣဒဉ္စ သုတ္တံ ဂဟဋ္ဌာနံ ဝသေန အာဂတံ, ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ ပန လဗ္ဘတေဝ. ဂဟဋ္ဌော ဟိ ယေန ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, ယဒိ ကသိယာ, ယဒိ ဝဏိဇ္ဇာယ, ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပမတ္တော တံ တံ ယထာကာလံ သမ္ပာဒေတုံ န သက္ကောတိ, အထဿ မူလံ ဝိနဿတိ. မာဃာတကာလေပိ ပါဏာတိပါတံ အဒိန္နာဒါနာဒီနိ စ ကရောန္တော ဒဏ္ဍဝသေန မဟတိံ ဘောဂဇာနိံ နိဂစ္ဆတိ. ပဗ္ဗဇိတော ဒုဿီလော ပမာဒကာရဏာ သီလတော ဗုဒ္ဓဝစနတော ဈာနတော သတ္တအရိယဓနတော စ ဇာနိံ နိဂစ္ဆတိ. ဂဟဋ္ဌဿ ‘‘အသုကော အသုကကုလေ ဇာတော ဒုဿီလော ပါပဓမ္မော ပရိစ္စတ္တဣဓလောကပရလောကော သလာကဘတ္တမတ္တမ္ပိ န ဒေတီ’’တိ စတုပရိသမဇ္ဈေ ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ. ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘အသုကော နာသက္ခိ သီလံ ရက္ခိတုံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတုံ, ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီဟိ ဇီဝတိ, ဆဟိ အဂါရဝေဟိ သမန္နာဂတော’’တိ ဧဝံ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ.

२१३. तिसऱ्या सुत्तात, 'दुस्सीलो' म्हणजे शील नसलेला, शीलरहित. 'सीलविपन्नो' म्हणजे जिचे शील भ्रष्ट झाले आहे आणि जिचा संयम तुटला आहे असा. 'पमादाधिकरणं' म्हणजे प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) कारणामुळे. हे सुत्त गृहस्थांच्या संदर्भात आले आहे, परंतु ते प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) देखील लागू होतेच. कारण गृहस्थ ज्या ज्या व्यवसायाने आपली उपजीविका करतो, मग ती शेती असो वा व्यापार, जर तो प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींमुळे प्रमादी (बेसावध) झाला, तर तो ती कामे वेळेवर पूर्ण करू शकत नाही, ज्यामुळे त्याच्या संपत्तीचे मूळ नष्ट होते. प्राण्यांच्या हत्येवर बंदी असलेल्या काळातही प्राणातिपात, अदित्नादान (चोरी) इत्यादी कृत्ये केल्यास, दंडाच्या रूपाने तो मोठ्या प्रमाणावर संपत्तीच्या नुकसानीस प्राप्त होतो. प्रव्रजित (भिक्खू) जर दुःशील असेल, तर तो प्रमादामुळे शीलापासून, बुद्धवचनापासून, ध्यानापासून आणि सात आर्यधनांपासून वंचित (नुकसानीस प्राप्त) होतो. गृहस्थाच्या बाबतीत, 'अमुक व्यक्ती अमुक कुळात जन्मलेली असून दुःशील व पापी स्वभावाची आहे, तिने इहलोक आणि परलोकाचे कल्याण सोडले आहे, ती साधे शलाकाभक्त (भोजनाचे निमंत्रण) देखील देत नाही' अशी वाईट कीर्ती चारही परिषदांच्या मध्ये पसरते. प्रव्रजिताच्या बाबतीत, 'अमुक भिक्खू शील राखण्यास आणि बुद्धवचन शिकण्यास असमर्थ ठरला, तो वैद्यकीय कामे इत्यादी करून उपजीविका करतो आणि सहा प्रकारच्या अनादरांनी युक्त आहे' अशी वाईट कीर्ती पसरते.

အဝိသာရဒေါတိ ဂဟဋ္ဌော တာဝ ‘‘အဝဿံ ဗဟူနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနေ ကောစိ မမ ကမ္မံ ဇာနိဿတိ, အထ မံ နိဂ္ဂဏှိဿန္တိ ဝါ, ရာဇကုလဿ ဝါ ဒဿန္တီ’’တိ သဘယော ဥပသင်္ကမတိ. မင်္ကုဘူတော စ ပတိတက္ခန္ဓော အဓောမုခေါ [Pg.80] အင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ကသန္တော နိသီဒတိ, ဝိသာရဒေါ ဟုတွာ ကထေတုံ န သက္ကောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ ‘‘ဗဟူ ဘိက္ခူ သန္နိပတိတာ, အဝဿံ ကောစိ မမ ကမ္မံ ဇာနိဿတိ, အထ မေ ဥပေါသထမ္ပိ ပဝါရဏမ္ပိ ဌပေတွာ သာမညာ စာဝေတွာ နိက္ကဍ္ဎိဿန္တီ’’တိ သဘယော ဥပသင်္ကမတိ, ဝိသာရဒေါ ဟုတွာ ကထေတုံ န သက္ကောတိ. ဧကစ္စော ပန ဒုဿီလောပိ ဒပ္ပိတော ဝိယ စရတိ, သောပိ အဇ္ဈာသယေန မင်္ကု ဟောတိယေဝ.

‘अविशारद’ (आत्मविश्वास नसलेला) म्हणजे – प्रथम गृहस्थ, 'अनेकांच्या एकत्र येण्याच्या ठिकाणी नक्कीच कोणीतरी माझे (दुष्कृत्य) कर्म जाणेल, आणि मग मला शिक्षा करतील किंवा राजकुलाला (राजाला) सोपवतील' अशा भयाने युक्त होऊन जवळ जातो. तो खिन्न होऊन, खांदे पाडून, खाली तोंड करून, पायाच्या अंगठ्याने जमीन खरडत बसतो आणि आत्मविश्वासाने बोलू शकत नाही. प्रव्रजित (भिक्खू) सुद्धा 'अनेक भिक्खू एकत्र आले आहेत, नक्कीच कोणीतरी माझे कर्म जाणेल, आणि मग माझा उपोसथ व पवारणा थांबवून, मला भिक्खूभावातून च्युत करून हाकलून देतील' अशा भयाने युक्त होऊन जवळ जातो आणि आत्मविश्वासाने बोलू शकत नाही. परंतु एखादा दुःशील (शीलहीन) असूनही गर्विष्ठासारखा वागतो, तो सुद्धा अंतर्मनाने खिन्नच (लज्जितच) असतो.

သမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီတိ တဿ ဟိ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ဒုဿီလကမ္မံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဋ္ဌာနံ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ. သော ဥမ္မီလေတွာ ဣဓလောကံ ပဿတိ, နိမ္မီလေတွာ ပရလောကံ. တဿ စတ္တာရော အပါယာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သတ္တိသတေန သီသေ ပဟရိယမာနော ဝိယ ဟောတိ. သော ‘‘ဝါရေထ ဝါရေထာ’’တိ ဝိရဝန္တော မရတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီ’’တိ. ပဉ္စမပဒံ ဥတ္တာနမေဝ. အာနိသံသကထာ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘संमूळ्हो कालं करोति’ (संभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो) म्हणजे – मृत्यूच्या शय्येवर पडलेल्या त्या दुःशील व्यक्तीला त्याने आचरलेले दुःशील कर्म (शीलहीन आचरण) स्मृतीमध्ये येते. तो डोळे उघडून या लोकाला पाहतो आणि डोळे मिटून परलोकाला पाहतो. त्याच्यासमोर चार अपाय प्रकट होतात, जणू काही शंभर भाल्यांनी त्याच्या डोक्यावर प्रहार केला जात आहे असे त्याला वाटते. तो 'दूर करा! दूर करा!' (किंवा 'वाचवा! वाचवा!') असा आक्रोश करत मरतो. म्हणून म्हटले आहे – 'संभ्रमित होऊन मृत्यू पावतो'. पाचवे पद स्पष्टच आहे. शीलाच्या फायद्यांची (आनिसंस) कथा याच्या उलट समजून घ्यावी.

၄. ဗဟုဘာဏိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. बहुभाणि सुत्ताचे वर्णन

၂၁၄. စတုတ္ထေ ဗဟုဘာဏိသ္မိန္တိ ပညာယ အပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဗဟုံ ဘဏန္တေ. မန္တဘာဏိသ္မိန္တိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဘဏန္တေ.

२१४. चौथ्या सुत्तात, 'बहुभाणिस्मिं' म्हणजे प्रज्ञेने विचार न करता खूप बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत. 'मन्तभाणिस्मिं' मध्ये 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते; तिच्याद्वारे (प्रज्ञेने) विचार करून (मर्यादा ठेवून) बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत.

၅. ပဌမအက္ခန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. प्रथम अक्खन्ति सुत्ताचे वर्णन

၂၁၅. ပဉ္စမေ ဝေရဗဟုလောတိ ပုဂ္ဂလဝေရေနပိ အကုသလဝေရေနပိ ဗဟုဝေရော. ဝဇ္ဇဗဟုလောတိ ဒေါသဗဟုလော.

२१५. पाचव्या सुत्तात, 'वेरबहुलो' (पुष्कळ वैर असलेला) म्हणजे पुद्गल-वैराने (व्यक्तीवरील द्वेषाने) आणि अकुशल-वैराने पुष्कळ वैर असलेला. 'वज्जबहुलो' म्हणजे पुष्कळ दोष असलेला.

၆. ဒုတိယအက္ခန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. द्वितीय अक्खन्ति सुत्ताचे वर्णन

၂၁၆. ဆဋ္ဌေ လုဒ္ဒေါတိ ဒါရုဏော ကက္ခဠော. ဝိပ္ပဋိသာရီတိ မင်္ကုဘာဝေန သမန္နာဂတော.

२१६. सहाव्या सुत्तात, 'लुद्दो' म्हणजे क्रूर, कठोर. 'विप्पटिसारी' म्हणजे खिन्नतेने (लज्जेने) युक्त असलेला.

၇.ပဌမအပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. प्रथम अपासादिक सुत्ताचे वर्णन

၂၁၇. သတ္တမေ အပါသာဒိကေတိ အပါသာဒိကေဟိ ကာယကမ္မာဒီဟိ သမန္နာဂတေ. ပါသာဒိကေတိ ပသာဒါဝဟေ ပရိသုဒ္ဓသမာစာရေ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

२१७. सातव्या सुत्तात, 'अपासादिके' म्हणजे अप्रसन्न करणाऱ्या (अशोभनीय) कायिक कर्म इत्यादींनी युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत. 'पासादिके' म्हणजे प्रसन्नता आणणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध आचरण असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत. आठवे आणि नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၁၀. မဓုရာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. मधुरा सुत्ताचे वर्णन

၂၂၀. ဒသမေ [Pg.81] ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝါ မဓုရာယန္တိ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ စရမာနော မဓုရာနဂရံ သမ္ပာပုဏိတွာ အန္တောနဂရံ ပဝိသိတုံ အာရဘိ. အထေကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ယက္ခိနီ အစေလာ ဟုတွာ ဒွေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ ဇိဝှံ နိလ္လာလေတွာ ဒသဗလဿ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ အန္တောနဂရံ အပ္ပဝိသိတွာ တတောဝ နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရံ အဂမာသိ. မဟာဇနော ခါဒနီယဘောဇနီယဉ္စေဝ သက္ကာရသမ္မာနဉ္စ အာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ အဒါသိ. သတ္ထာ တဿ နဂရဿ နိဂ္ဂဏှနတ္ထာယ ဣမံ သုတ္တံ အာရဘိ. တတ္ထ ဝိသမာတိ န သမတလာ. ဗဟုရဇာတိ ဝါတပဟရဏကာလေ ဥဒ္ဓတေန ရဇက္ခန္ဓေန ပရိယောနဒ္ဓါ ဝိယ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

२२०. दहाव्या सुत्तात, 'पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा मधुरायं' (हे भिक्खूंनो, मथुरेत हे पाच दोष आहेत) याचा अर्थ असा समजावा – एक वेळ भगवान भिक्खू संघासह चारिका करत असताना मथुरानगरात पोहोचले आणि नगराच्या आत प्रवेश करू लागले. तेव्हा एक मिथ्यादृष्टी यक्षिणी विवस्त्र होऊन, दोन्ही हात पसरून आणि जीभ बाहेर काढून पानांच्या (किंवा नग्न अवस्थेत) दशबलांच्या (बुद्धांच्या) समोर उभी राहिली. शास्त्यांनी नगरात प्रवेश न करता तेथूनच परत फिरून विहाराकडे प्रस्थान केले. लोकांनी खाद्य, भोज्य आणि सत्कार-सन्मानाचे साहित्य घेऊन विहारात जाऊन बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान दिले. शास्त्यांनी त्या नगराच्या दोषांचे प्रकटीकरण करण्यासाठी हे सुत्त उपदेशिले. त्यामध्ये, 'विसमा' म्हणजे समतल (सपाट) नसलेली जमीन. 'बहुरजा' म्हणजे वारा सुटल्यावर उडणाऱ्या धुळीच्या लोटाने जणू काही झाकलेली असते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

အက္ကောသကဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

अक्कोसक वर्ग दुसरा समाप्त.

(၂၃) ၃. ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂေါ

(२३) ३. दीघचारिक वर्ग

၁. ပဌမဒီဃစာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. प्रथम दीघचारिक सुत्ताचे वर्णन

၂၂၁. တတိယဿ ပဌမေ အနဝတ္ထစာရိကန္တိ အဝဝတ္ထိတစာရိကံ. သုတံ န ပရိယောဒပေတီတိ ယမ္ပိဿ သုတံ အတ္ထိ, တံ ပရိယောဒပေတုံ န သက္ကောတိ. သုတေနေကစ္စေန အဝိသာရဒေါ ဟောတီတိ ထောကထောကေန သုတေန ဝိဇ္ဇမာနေနာပိ ဉာဏေန သောမနဿပ္ပတ္တော န ဟောတိ. သမဝတ္ထစာရေတိ သမဝတ္ထိတစာရေ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

२२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अनवत्थचारिकं' म्हणजे अनिश्चित (मर्यादा नसलेले) भ्रमण करणे. 'सुतं न परियोदपेति' म्हणजे त्याने जे काही ऐकले (शिकले) आहे, ते तो शुद्ध (स्पष्ट) करू शकत नाही. 'सुतेनेकच्चेन अविशारदो होति' म्हणजे थोड्याशा ऐकलेल्या ज्ञानाने, विद्यमान असलेल्या ज्ञानाने देखील तो आनंदित (संतुष्ट) होत नाही. 'समवत्थचारे' म्हणजे मर्यादित (निश्चित) भ्रमण करणाऱ्याच्या बाबतीत. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၃-၄. အတိနိဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-४. अतिनिवास सुत्त इत्यादींचे वर्णन

၂၂၃-၂၂၄. တတိယေ ဗဟုဘဏ္ဍောတိ ဗဟုပရိက္ခာရော. ဗဟုဘေသဇ္ဇောတိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနံ ဗဟုတာယ ဗဟုဘေသဇ္ဇော. ဗျတ္တောတိ ဗျာသတ္တော. သံသဋ္ဌောတိ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော ဟုတွာ. အနနုလောမိကေနာတိ သာသနဿ အနနုစ္ဆဝိကေန. စတုတ္ထေ ဝဏ္ဏမစ္ဆရီတိ ဂုဏမစ္ဆရီ. ဓမ္မမစ္ဆရီတိ ပရိယတ္တိမစ္ဆရီ.

२२३-२२४. तिसऱ्या सुत्तात, 'बहुभण्डो' म्हणजे पुष्कळ परिष्कार (वस्तू) असलेला. 'बहुभेसज्जो' म्हणजे तूप, लोणी इत्यादींच्या मुबलकतेमुळे पुष्कळ औषधे असलेला. 'ब्यत्तो' म्हणजे आसक्त असलेला. 'संसट्ठो' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने संसृष्ट (युक्त) झालेला. 'अननुलोमिकेन' म्हणजे शासनाला (बुद्ध शासनाला) अयोग्य अशा. चौथ्या सुत्तात, 'वण्णमच्छरी' म्हणजे गुणांविषयी मत्सर असलेला. 'धम्ममच्छरी' म्हणजे परियत्ती (धम्मशिक्षणाविषयी) मत्सर असलेला.

၅-၆. ကုလူပကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. कुलूपक सुत्त इत्यादींचे वर्णन

၂၂၅-၂၂၆. ပဉ္စမေ [Pg.82] အနာမန္တစာရေ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘နိမန္တိတော သဘတ္တော သမာနော သန္တံ ဘိက္ခုံ အနာပုစ္ဆာ ပုရေဘတ္တံ ဝါ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝါ ကုလေသု စာရိတ္တံ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ သိက္ခာပဒေ (ပါရာ. ၂၉၄) ဝုတ္တံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ရဟော နိသဇ္ဇာယာတိအာဒီနိပိ တေသံ တေသံ သိက္ခာပဒါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဆဋ္ဌေ အတိဝေလန္တိ အတိက္ကန္တပမာဏကာလံ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

२२५-२२६. पाचव्या सुत्तात, 'अनामन्तचारे आपज्जति' म्हणजे 'निमंत्रित केलेला आणि भोजन असलेला भिक्खू, उपस्थित असलेल्या दुसऱ्या भिक्खूला न विचारता, भोजनापूर्वी किंवा भोजनानंतर कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जाण्याचे आचरण करतो' असे शिक्षापदात सांगितलेल्या आपत्तीला प्राप्त होतो. 'रहो निसज्जाय' (एकांतात बसणे) इत्यादी पदे देखील त्या त्या शिक्षापदांच्या नियमांनुसार समजून घ्यावीत. सहाव्या सुत्तात, 'अतिवेलं' म्हणजे मर्यादित वेळेचे उल्लंघन करून (खूप वेळ). सातवे सुत्त स्पष्टच आहे.

၈. ဥဿူရဘတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उस्सूरभत्त सुत्ताचे वर्णन

၂၂၈. အဋ္ဌမေ ဥဿူရဘတ္တေတိ အတိဒိဝါပစနဘတ္တေ. န ကာလေန ပဋိပူဇေန္တီတိ ယာဂုကာလေ ယာဂုံ, ခဇ္ဇကကာလေ ခဇ္ဇကံ, ဘောဇနကာလေ ဘောဇနံ အပစန္တာ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလဿ အတိနာမိတတ္တာ န ကာလေန ပဋိပူဇေန္တိ, အတ္တနော စိတ္တေနေဝ ဒေန္တိ နာမ. တတော တေပိ တေသု အတ္တနော ဂေဟံ အာဂတေသု တထေဝ ကရောန္တိ. ကုလပဝေဏိယာ အာဂတာ ဗလိပဋိဂ္ဂါဟိကာ ဒေဝတာပိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေန လာဘံ လဘမာနာယေဝ ရက္ခန္တိ ဂေါပယန္တိ ပီဠံ အကတွာ. အကာလေ လဘမာနာ ပန ‘‘ဣမေ အမှေသု အနာဒရာ’’တိ အာရက္ခံ န ကရောန္တိ.

२२८. आठव्या सुत्तात, 'उस्सूरभत्ते' म्हणजे दिवस खूप वर आल्यावर (उशिरा) शिजवलेले अन्न. 'न कालेन पटिपूजेन्ति' म्हणजे यागूच्या (पेजेच्या) वेळी यागू, खाद्याच्या वेळी खाद्य, भोजनाच्या वेळी भोजन न शिजवल्यामुळे, योग्य वेळ निघून गेल्याने ते योग्य वेळी पूजा (सत्कार) करत नाहीत; ते केवळ आपल्या इच्छेनुसारच देतात. त्यामुळे ते (अतिथी) देखील जेव्हा त्यांच्या घरी येतात, तेव्हा तसेच वागतात. कुळपरंपरेने आलेल्या आणि बळी (पूजा) स्वीकारणाऱ्या देवता देखील योग्य वेळी लाभ मिळाल्यासच पीडा न देता रक्षण व सुरक्षा करतात. परंतु अवेळी लाभ मिळाल्यास 'हे लोक आमच्याविषयी अनादर बाळगतात' असे समजून रक्षण करत नाहीत.

သမဏဗြာဟ္မဏာပိ ‘‘ဧတေသံ ဂေဟေ ဘောဇနဝေလာယ ဘောဇနံ န ဟောတိ, ဌိတမဇ္ဈနှိကေ ဒေန္တီ’’တိ မင်္ဂလာမင်္ဂလေသု ကာတဗ္ဗံ န ကရောန္တိ. ဝိမုခါ ကမ္မံ ကရောန္တီတိ ‘‘ပါတော ကိဉ္စိ န လဘာမ, ခုဒါယ ပဋိပီဠိတာ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကောမာ’’တိ ကမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နိသီဒန္တိ. အနောဇဝန္တံ ဟောတီတိ အကာလေ ဘုတ္တံ ဩဇံ ဟရိတုံ န သက္ကောတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပလ္လာသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

श्रमण आणि ब्राह्मण देखील 'यांच्या घरी भोजनाच्या वेळी भोजन मिळत नाही, हे भर दुपारी भोजन देतात' असे समजून मंगल-अमंगल प्रसंगी जे करायचे असते ते करत नाहीत. 'विमुखा कम्मं करोन्ति' म्हणजे 'सकाळी आम्हाला काहीच मिळाले नाही, भुकेने व्याकुळ झाल्यामुळे आम्ही काम करू शकत नाही' असे म्हणून काम सोडून बसून राहतात. 'अनोजवन्तं होति' म्हणजे अवेळी खाल्लेले अन्न शरीराला ऊर्जा (ओज) देऊ शकत नाही. शुक्लपक्ष (चांगला पक्ष) याच्या उलट समजून घ्यावा.

၉. ပဌမကဏှသပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. प्रथम कण्हसप्प सुत्ताचे वर्णन

၂၂၉. နဝမေ သဘီရူတိ သနိဒ္ဒေါ မဟာနိဒ္ဒံ နိဒ္ဒါယတိ. သပ္ပဋိဘယောတိ တံ နိဿာယ ဘယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ သပ္ပဋိဘယော. မိတ္တဒုဗ္ဘီတိ ပါနဘောဇနဒါယကမ္ပိ မိတ္တံ ဒုဗ္ဘတိ ဟိံသတိ. မာတုဂါမေပိ ဧသေဝ နယော.

२२९. नवव्या सुत्तात, 'सभीरू' म्हणजे झोपाळू, जो गाढ झोप घेतो. 'sappaṭibhayo' (सप्पटिभयो) म्हणजे त्याला आश्रय करून भय निर्माण होते, म्हणून तो भययुक्त असतो. 'मित्तदुब्भी' म्हणजे अन्न-पाणी देणाऱ्या मित्राशी देखील द्रोह करतो, त्याला त्रास देतो. स्त्रियांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

၁၀. ဒုတိယကဏှသပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. द्वितीय कण्हसप्प सुत्ताचे वर्णन

၂၃၀. ဒသမေ [Pg.83] ဃောရဝိသောတိ ကက္ခဠဝိသော. ဒုဇ္ဇိဝှောတိ ဒွိဓာ ဘိန္နဇိဝှော. ဃောရဝိသတာတိ ဃောရဝိသတာယ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

२३०. दहाव्या सुत्तात, 'घोरविसो' म्हणजे तीव्र विष असलेला. 'दुज्जीव्हो' म्हणजे दुभंगलेली जीभ असलेला. 'घोरविसता' म्हणजे तीव्र विषारी असणे. उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

दीघचारिक वर्ग तिसरा समाप्त.

(၂၄) ၄. အာဝါသိကဝဂ္ဂေါ

(२४) ४. आवासिक वर्ग

၁. အာဝါသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आवासिक सुत्ताचे वर्णन

၂၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ န အာကပ္ပသမ္ပန္နောတိ သမဏာကပ္ပေန သမ္ပန္နော. အဘာဝနီယော ဟောတီတိ ဝဍ္ဎနီယော န ဟောတိ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

२३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात – 'आकप्पसम्पन्नो' (आकल्पसंपन्न) म्हणजे श्रमणांच्या योग्य आचरणाने युक्त नसलेला. 'अभावनीयो होति' म्हणजे ज्याचा विकास झालेला नाही (किंवा जो आदरणीय नाही). दुसरे सूत्त स्पष्टच आहे.

၃. သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सोभनसूत्तवर्णना

၂၃၃. တတိယေ ပဋိဗလောတိ ကာယဗလေန စ ဉာဏဗလေန စ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိဗလော.

२३३. तिसऱ्या सूत्तात – 'पटिबलो' (प्रतिबल) म्हणजे शारीरिक बल आणि ज्ञान बल या दोन्ही बलांनी युक्त असल्यामुळे समर्थ असणारा.

၄. ဗဟူပကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. बहूपकारसूत्तवर्णना

၂၃၄. စတုတ္ထေ ခဏ္ဍဖုလ္လန္တိ ပတိတဋ္ဌာနဉ္စ ဘိန္နဋ္ဌာနဉ္စ. ပဋိသင်္ခရောတီတိ ပဋိပါကတိကံ ကရောတိ. အာရောစေတီတိ ဣဒံ ပဝါရိတကုလာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ.

२३४. चौथ्या सूत्तात – 'खण्डफुल्लं' (खंडफुल्ल) म्हणजे पडलेली जागा आणि तुटलेली/भग्न झालेली जागा. 'पटिसङ्खरोति' (प्रतिसंस्करोति) म्हणजे पूर्ववत करणे (दुरुस्त करणे). 'आरोचेति' (आरोचयति - कळवणे) हे वचन निमंत्रित केलेल्या कुळांच्या (प्रवारित कुळांच्या) संदर्भात म्हटले आहे.

၅. အနုကမ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अनुकम्पसूत्तवर्णना

၂၃၅. ပဉ္စမေ အဓိသီလေသူတိ ပဉ္စသု သီလေသု. ဓမ္မဒဿနေ နိဝေသေတီတိ စတုသစ္စဓမ္မဒဿနေ ပတိဋ္ဌာပေတိ. အရဟဂ္ဂတန္တိ သဗ္ဗသက္ကာရာနံ အရဟေ ရတနတ္တယေဝ ဂတံ, တီသု ဝတ္ထူသု ဂရုစိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေထာတိ အတ္ထော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

२३५. पाचव्या सूत्तात – 'अधिसीलेसु' म्हणजे पाच शीलधर्मांमध्ये. 'धम्मदस्सने निवेसेति' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या धर्मदर्शनात प्रस्थापित करणे. 'अरहग्गतं' म्हणजे सर्व आदरातिथ्यास पात्र असलेल्या त्रिरत्नांच्या ठिकाणी गेलेले, म्हणजेच तीन रत्नांच्या (वस्तूंच्या) ठिकाणी आदरभाव निर्माण करावा, असा अर्थ आहे. सहावे सूत्त स्पष्टच आहे.

၇. ဒုတိယအဝဏ္ဏာရဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुतीयअवण्णारहसूत्तवर्णना

၂၃၇. သတ္တမေ [Pg.84] အာဝါသပလိဂေဓီတိ အာဝါသံ ဗလဝဂိဒ္ဓိဝသေန ဂိလိတွာ ဝိယ ဌိတော. သေသံ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

२३७. सातव्या सूत्तात – 'आवासपलिगेधी' म्हणजे विहाराला तीव्र आसक्तीमुळे जणू गिळून टाकल्यासारखे राहणारा. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

အာဝါသိကဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

आवासिकवर्ग चौथा.

(၂၅) ၅. ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂေါ

(२५) ५. दुच्चरितवर्ग

၁. ပဌမဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमदुच्चरितसूत्तवर्णना

၂၄၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဒုစ္စရိတေ သုစရိတေတိ ဣဒံ အဘေဒတော ဝုတ္တံ, ကာယဒုစ္စရိတေတိအာဒိ ကာယဒွါရာဒီနံ ဝသေန ဘေဒတော. သဒ္ဓမ္မာတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မတော. အသဒ္ဓမ္မေတိ အကုသလကမ္မပထသင်္ခါတေ အဿဒ္ဓမ္မေ.

२४१. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात – 'दुच्चरिते सुचरिते' हे विधान अभेदाने (सामान्य रूपाने) म्हटले आहे, तर 'कायदुच्चरिते' इत्यादी विधान कायद्वारादींच्या (शारीरिक द्वारांच्या) आधारे भेद करून (विशिष्ट रूपाने) म्हटले आहे. 'सद्धम्मा' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांचे धर्म. 'असद्धम्मे' म्हणजे अकुशल कर्मपथ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या असद्धर्मामध्ये.

၉. သိဝထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. सिवथिकसूत्तवर्णना

၂၄၉. နဝမေ သိဝထိကာယာတိ သုသာနေ. အာရောဒနာတိ အာရောဒနဋ္ဌာနံ. အသုစိနာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယေန.

२४९. नवव्या सूत्तात – 'सिवथिकाया' म्हणजे स्मशानात. 'आरोदना' म्हणजे रडण्याची किंवा विलाप करण्याची जागा. 'असुचिना' म्हणजे घृणास्पद/अशुद्ध गोष्टीने.

၁၀. ပုဂ္ဂလပ္ပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. पुग्गलप्पसादसूत्तवर्णना

၂၅၀. ဒသမေ ပုဂ္ဂလပ္ပသာဒေတိ ဧကပုဂ္ဂလသ္မိံ ဥပ္ပန္နပ္ပသာဒေ. အန္တေ နိသီဒါပေတီတိ ဘိက္ခူနံ အာသနပရိယန္တေ နိသီဒါပေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

२५०. दहाव्या सूत्तात – 'पुग्गलप्पसादे' म्हणजे एका व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) ठिकाणी निर्माण झालेल्या श्रद्धेमध्ये/प्रसादामध्ये. 'अन्ते निसीदापेति' म्हणजे भिक्खूंच्या आसनांच्या शेवटी बसवणे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

दुच्चरितवर्ग पाचवा.

ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

पाचवे पण्णासक समाप्त झाले.

(၂၆) ၆. ဥပသမ္ပဒါဝဂ္ဂေါ

(२६) ६. उपसंपदावर्ग

၁-၃. ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-३. उपसम्पादेतब्बसूत्तआदींची वर्णना

၂၅၁-၂၅၃. ဆဋ္ဌဿ [Pg.85] ပဌမေ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗန္တိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗံ. ဒုတိယေ နိဿယော ဒါတဗ္ဗောတိ အာစရိယေန ဟုတွာ နိဿယော ဒါတဗ္ဗော. တတိယေ သာမဏေရော ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ သာမဏေရော ဂဟေတဗ္ဗော. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိပိ သုတ္တာနိ ပဌမဗောဓိယံ ခီဏာသဝဝသေန ဝုတ္တာနိ. စတုတ္ထာဒီနိ အနုပဒဝဏ္ဏနာတော ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

२५१-२५३. सहाव्या (पण्णासकाच्या) पहिल्या सूत्तात – 'उपसम्पादेतब्बं' म्हणजे उपाध्यायाने होऊन उपसंपदा दिली पाहिजे. दुसऱ्या सूत्तात – 'निस्सयो दातब्बो' म्हणजे आचार्याने होऊन निश्रय (आश्रय) दिला पाहिजे. तिसऱ्या सूत्तात – 'सामणेरो उपट्ठापेतब्बो' म्हणजे उपाध्यायाने होऊन सामणेर स्वीकारला पाहिजे. अशा प्रकारे ही तिन्ही सूत्ते प्रथम बोधीच्या काळात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) संदर्भात सांगितली आहेत. चौथ्या सूत्तापासूनचे भाग अनुपद वर्णनानुसार स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၁. သမ္မုတိပေယျာလာဒိဝဏ္ဏနာ

१. सम्मुतिपेय्यालादींची वर्णना

၂၇၂. ဘတ္တုဒ္ဒေသကာဒီနံ ဝိနိစ္ဆယကထာ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၅) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. သမ္မတော န ပေသေတဗ္ဗောတိ ပကတိယာ သမ္မတော ‘‘ဂစ္ဆ ဘတ္တာနိ ဥဒ္ဒိသာဟီ’’တိ န ပေသေတဗ္ဗော.

२७२. भक्तुद्देशक (भोजन वाटप करणारे) इत्यादींचा निर्णय समन्तपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'सम्मतो न पेसेतब्बो' म्हणजे सामान्यतः संमती मिळालेल्या भिक्खूला 'जा, भोजनाचे वाटप कर' असे म्हणून पाठवू नये.

၂၇၃-၂၈၅. သာဋိယဂ္ဂါဟာပကောတိ ဝဿိကသာဋိကာယ ဂါဟာပကော. ပတ္တဂ္ဂါဟာပကောတိ ‘‘ယော စ တဿာ ဘိက္ခုပရိသာယ ပတ္တပရိယန္တော, သော တဿ ဘိက္ခုနော ပဒါတဗ္ဗော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပတ္တဂ္ဂါဟာပကော.

२७३-२८५. 'साटियग्गाहापको' म्हणजे वर्षावासिक वस्त्रांचे (पावसाळी वस्त्रांचे) वाटप करणारा भिक्खू. 'पत्तग्गाहापको' म्हणजे 'त्या भिक्खू संघात जो शेवटचा पात्र असेल, तो त्या भिक्खूला दिला जावा' या पाठात सांगितलेला पात्रांचे वाटप करणारा भिक्खू.

၂၉၃-၃၀၂. အာဇီဝကောတိ နဂ္ဂပရိဗ္ဗာဇကော. နိဂဏ္ဌောတိ ပုရိမဘာဂပ္ပဋိစ္ဆန္နော. မုဏ္ဍသာဝကောတိ နိဂဏ္ဌသာဝကော. ဇဋိလကောတိ တာပသော. ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. မာဂဏ္ဍိကာဒယောပိ တိတ္ထိယာ ဧဝ. ဧတေသံ ပန သီလေသု ပရိပူရကာရိတာယ အဘာဝေန သုက္ကပက္ခော န ဂဟိတော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

२९३-३०२. 'आजीवको' म्हणजे नग्न परिव्राजक. 'निगण्ठो' म्हणजे केवळ पुढचा भाग झाकणारा (निर्ग्रंथ). 'मुण्डसावको' म्हणजे निर्ग्रंथाचा (निगण्ठाचा) मुंडित शिष्य. 'जटिलको' म्हणजे तापस (जटाधारी). 'परिव्राजको' म्हणजे वस्त्र परिधान करणारा परिव्राजक. मागंडिय इत्यादी देखील तीर्थिकच (इतर पंथांचे) आहेत. परंतु त्यांच्यामध्ये शील परिपूर्णतेचा अभाव असल्यामुळे शुक्लपक्ष (सकारात्मक बाजू) स्वीकारला गेलेला नाही. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

ပဉ္စကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पंचकनिपाताचे स्पष्टीकरण (संवण्णना) समाप्त झाले.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

अंगुत्तरनिकाय

ဆက္ကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

छक्कनिपात-अट्ठकथा

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

१. पहिले पण्णासक

၁. အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ

१. आहुनेय्यवर्ग

၁. ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमआहुनेय्यसूत्तवर्णना

၁. ဆက္ကနိပါတဿ [Pg.87] ပဌမေ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမသ္မိံ သာသနေ ဘိက္ခု. နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနောတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ရာဂသဟဂတေန သောမနဿေန သုမနော ဝါ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ ဒေါသသဟဂတေန ဒေါမနဿေန ဒုမ္မနော ဝါ န ဟောတိ. ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနောတိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ အသမပေက္ခနေန အညာဏုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကဘာဝံ အနာပဇ္ဇိတွာ သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ အာရမ္မဏေ မဇ္ဈတ္တော ဝိဟရတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝဿ သတတဝိဟာရော ကထိတော.

१. छक्कनिपाताच्या पहिल्या सूत्तात – 'इध, भिक्खवे, भिक्खू' म्हणजे 'हे भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू'. 'नेव सुमनो होति न दुम्मनो' म्हणजे इष्ट आलंबनाच्या (अनुकूल विषयाच्या) ठिकाणी रागासहगत सोमनस्याने (आनंदाने) हर्षित होत नाही, किंवा अनिष्ट आलंबनाच्या (प्रतिकूल विषयाच्या) ठिकाणी द्वेषासहगत दोमनस्याने (दुःखाने) खिन्न होत नाही. 'उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो' म्हणजे तटस्थ आलंबनाच्या ठिकाणी अज्ञानामुळे किंवा अजाणतेपणाने उपेक्षाभाव धारण न करता, जागरूक (स्मृतिमान) आणि प्रज्ञावान (संप्रजन्ययुक्त) होऊन आलंबनाच्या ठिकाणी तटस्थ राहून विहार करतो. या सूत्तात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) निरंतर विहाराचे (सतत विहाराचे) वर्णन केले आहे.

၂. ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियआहुनेय्यसूत्तवर्णना

၂-၄. ဒုတိယေ အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာနေဝ. အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝန္တိ အာသဝါနံ ခယေန အနာသဝံ, န စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝိယ အဘာဝေနာတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝဿ အဘိညာ ပဋိပါဋိယာ ကထိတာ. တတိယစတုတ္ထေသု ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

२-४. दुसऱ्या सूत्तात – 'अनेकविहितं इद्धिविधं' इत्यादी विधाने विसुद्धिमग्गात सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'आसवानं खया अनासवं' म्हणजे आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित (अनास्रव) होणे, चक्षुर्विज्ञानादींच्या अभावाप्रमाणे नव्हे. या सूत्तात क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) अभिज्ञांच्या क्रमाचे वर्णन केले आहे. तिसऱ्या आणि चौथ्या सूत्तात क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) वर्णन केले आहे.

၅-၇. အာဇာနီယသုတ္တတ္တယဝဏ္ဏနာ

५-७. आजानीयसूत्तत्तयवर्णना

၅-၇. ပဉ္စမေ အင်္ဂေဟီတိ ဂုဏင်္ဂေဟိ. ခမောတိ အဓိဝါသကော. ရူပါနန္တိ ရူပါရမ္မဏာနံ. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ သရီရဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နော. ဆဋ္ဌေ ဗလသမ္ပန္နောတိ ကာယဗလေန သမ္ပန္နော. သတ္တမေ ဇဝသမ္ပန္နောတိ ပဒဇဝေန သမ္ပန္နော.

५-७. पाचव्या सूत्तात – 'अङ्गेहि' म्हणजे गुणांच्या अंगांनी (गुणांगांनी). 'खमो' म्हणजे सहनशील (सहन करणारा). 'रूपानं' म्हणजे रूपांलंबनांचे (रूपविषयांचे). 'वण्णसम्पन्नो' म्हणजे शरीराच्या वर्णाने (सौंदर्याने) युक्त असलेला. सहाव्या सूत्तात – 'बलसम्पन्नो' म्हणजे शारीरिक बलाने युक्त असलेला. सातव्या सूत्तात – 'जवसम्पन्नो' म्हणजे पायांच्या वेगाने (गतीने) युक्त असलेला.

၈-၉. အနုတ္တရိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. अनुत्तरियसूत्तआदींची वर्णना

၈-၉. အဋ္ဌမေ အနုတ္တရိယာနီတိ အညေန ဥတ္တရိတရေန ရဟိတာနိ နိရုတ္တရာနိ. ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ ရူပဒဿနေသု အနုတ္တရံ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု[Pg.88]. ဟတ္ထိရတနာဒီနဉှိ ဒဿနံ န ဒဿနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန ဒသဗလဿ ဝါ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝါ ကသိဏအသုဘနိမိတ္တာဒီနံ ဝါ အညတရဿ ဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏကထာသဝနံ န သဝနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန တိဏ္ဏံ ဝါ ရတနာနံ ဂုဏကထာသဝနံ တေပိဋကဗုဒ္ဓဝစနသဝနံ ဝါ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဏိရတနာဒီနံ လာဘော န လာဘာနုတ္တရိယံ, သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘော ပန လာဘာနုတ္တရိယံ နာမ. ဟတ္ထိသိပ္ပာဒိသိက္ခနံ န သိက္ခာနုတ္တရိယံ, သိက္ခာတ္တယဿ ပူရဏံ ပန သိက္ခာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ပါရိစရိယာ န ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ပါရိစရိယာ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏာနုဿရဏံ န အနုဿတာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ဂုဏာနုဿရဏံ အနုဿတာနုတ္တရိယံ နာမ. ဣတိ ဣမာနိ ဆ အနုတ္တရိယာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ ကထိတာနိ. နဝမေ ဗုဒ္ဓါနုဿတီတိ ဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာ သတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

८-९. आठव्या सूत्तात, 'अनुत्तरिय' म्हणजे ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ इतर काहीही नाही, ते अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) होय. 'दर्शनानुत्तरिय' म्हणजे रूप दर्शनांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहे. हाच नियम सर्व पदांना लागू होतो. हत्ती-रत्न इत्यादींचे दर्शन हे 'दर्शनानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ दर्शन) नाही. परंतु, दृढ श्रद्धा आणि दृढ प्रेमामुळे (भक्तीमुळे) दशबलांचे (बुद्धांचे), भिक्खू संघाचे किंवा कसिण-अशुभ निमित्त इत्यादींपैकी कोणत्याही एकाचे दर्शन घेणे म्हणजे 'दर्शनानुत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींच्या गुणांचे वर्णन ऐकणे हे 'श्रवणानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ श्रवण) नाही. परंतु, दृढ श्रद्धा आणि दृढ प्रेमामुळे त्रिरत्नांच्या गुणांचे वर्णन ऐकणे किंवा त्रिपिटक बुद्धवचनांचे श्रवण करणे म्हणजे 'श्रवणानुत्तरिय' होय. मणी-रत्न इत्यादींचा लाभ होणे हा 'लाभानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ लाभ) नाही, तर सात प्रकारच्या आर्यधनाचा लाभ होणे म्हणजे 'लाभानुत्तरिय' होय. हत्ती चालवण्याची कला (हस्तिशिल्प) इत्यादी शिकणे हे 'शिक्षानुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ शिक्षण) नाही, तर त्रिशिक्षेची पूर्तता करणे म्हणजे 'शिक्षानुत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींची सेवा-चाकरी करणे हे 'परिचर्यानूत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ सेवा) नाही, तर त्रिरत्नांची सेवा करणे म्हणजे 'परिचर्यानूत्तरिय' होय. क्षत्रिय इत्यादींच्या गुणांचे स्मरण करणे हे 'अनुस्मृत्यनुत्तरिय' (सर्वश्रेष्ठ स्मरण) नाही, तर त्रिरत्नांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणे म्हणजे 'अनुस्मृत्यनुत्तरिय' होय. अशा प्रकारे, हे सहा अनुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ धर्म) लौकिक आणि लोकोत्तर रूपाने सांगितले आहेत. नवव्या सूत्तात, 'बुद्धानुस्सति' म्हणजे बुद्धांच्या गुणांना आलंबन बनवून केलेले अनुस्मरण (स्मृती) होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा.

၁၀. မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. महानमसुत्तवण्णना (महानम सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၁၀. ဒသမေ မဟာနာမောတိ ဒသဗလဿ စူဠပိတု ပုတ္တော ဧကော သကျရာဇာ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဟုတွာ ဒါသပရိဇနပရိဝုတော ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ယတ္ထ သတ္ထာ, တတ္ထ အဂမာသိ. အရိယဖလံ အဿ အာဂတန္တိ အာဂတဖလော. သိက္ခာတ္တယသာသနံ ဧတေန ဝိညာတန္တိ ဝိညာတသာသနော. ဣတိ အယံ ရာဇာ ‘‘သောတာပန္နဿ နိဿယဝိဟာရံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

१०. दहाव्या सूत्तात, 'महानम' म्हणजे दशबलांचे (बुद्धांचे) चुलते (अमितोदन) यांचे पुत्र असलेले एक शाक्य राजे. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते, तिथे गेले) याचा अर्थ: सकाळचे भोजन करून, दास आणि सेवकांनी वेढलेले असताना, सुगंध, पुष्प इत्यादी घेऊन जिथे शास्ता (बुद्ध) होते, तिथे ते गेले. ज्यांच्याकडे आर्यफळ आले आहे (प्राप्त झाले आहे), म्हणून त्यांना 'आगतफल' म्हणतात. ज्यांनी त्रिशिक्षारूपी शासनाला जाणले आहे, म्हणून त्यांना 'विज्ञातशासन' म्हणतात. अशा प्रकारे, हे राजे 'मी स्रोतापन्नाच्या आश्रयविहाराबद्दल (राहण्याच्या पद्धतीबद्दल) विचारतो' असा विचार करून विचारताना असे म्हणाले.

နေဝဿ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတန္တိ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ရာဂေန ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဟိတံ. ဥဇုဂတန္တိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနေ ဥဇုကမေဝ ဂတံ. တထာဂတံ အာရဗ္ဘာတိ တထာဂတဂုဏေ အာရဗ္ဘ. အတ္ထဝေဒန္တိ အဋ္ဌကထံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ. ဓမ္မဝေဒန္တိ ပါဠိံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ. ဓမ္မူပသဉှိတန္တိ ပါဠိဉ္စ အဋ္ဌကထဉ္စ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ. ပမုဒိတဿာတိ ဒုဝိဓေန ပါမောဇ္ဇေန ပမုဒိတဿ. ပီတိ ဇာယတီတိ ပဉ္စဝိဓာ ပီတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. ကာယော ပဿမ္ဘတီတိ နာမကာယော စ ကရဇကာယော စ ဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. သုခန္တိ ကာယိကစေတသိကသုခံ. သမာဓိယတီတိ အာရမ္မဏေ သမ္မာ ဌပိတံ ဟောတိ. ဝိသမဂတာယ ပဇာယာတိ ရာဂဒေါသမောဟဝိသမဂတေသု သတ္တေသု. သမပ္ပတ္တောတိ သမံ ဥပသမံ ပတ္တော ဟုတွာ. သဗျာပဇ္ဈာယာတိ သဒုက္ခာယ. ဓမ္မသောတံ [Pg.89] သမာပန္နောတိ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ ဓမ္မသောတံ သမာပန္နော. ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေတီတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဗြူဟေတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ မဟာနာမော သောတာပန္နဿ နိဿယဝိဟာရံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာပိဿ တမေဝ ကထေသိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပန္နောဝ ကထိတောတိ.

'नेवस्स रागपरियुट्ठितं' म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या रागाने (आसक्तीने) ग्रासले न जाणे. 'उजुगतं' म्हणजे बुद्धानुस्मृतीच्या कम्मट्ठानात सरळ मार्गाने प्रवृत्त झालेले (चित्त). 'तथागतं आरब्भ' म्हणजे तथागतांच्या गुणांना उद्देशून (आलंबन करून). 'अत्थवेदं' म्हणजे अट्ठकथेच्या आधारे उत्पन्न होणारा प्रीती-प्रमोद (आनंद व उत्साह). 'धम्मवेदं' म्हणजे पाळीच्या (मूळ पाठाच्या) आधारे उत्पन्न होणारा प्रीती-प्रमोद. 'धम्मुपसंहितं' म्हणजे पाळी आणि अट्ठकथा या दोन्हीच्या आधारे उत्पन्न झालेले. 'पमुदितस्स' म्हणजे दोन प्रकारच्या प्रामोद्याने (आनंदाने) प्रमुदित झालेल्या व्यक्तीला. 'पीति जायति' म्हणजे पाच प्रकारची प्रीती उत्पन्न होते. 'कायो पस्सम्भति' म्हणजे नामकाय (चित्त व चैतसिक) आणि करजकाय (भौतिक शरीर) हे दोन्ही त्रासाच्या शमनाने शांत होतात. 'सुखं' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक (शारीरिक व मानसिक) सुख. 'समाधियति' म्हणजे आलंबनावर चित्त चांगल्या प्रकारे एकाग्र (स्थापित) होते. 'विसमगताय पजाय' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोहाने विषम झालेल्या प्राण्यांमध्ये. 'समप्पत्तो' म्हणजे समतेला (शांततेला) प्राप्त झालेला होऊन. 'सब्यापज्झाय' म्हणजे दुःखासहित असलेल्या लोकांमध्ये. 'धम्मसोतं समापन्नो' म्हणजे विपश्यनारूपी धर्मप्रवाहात प्रविष्ट झालेला. 'बुद्धानुस्सतिं भावेति' म्हणजे बुद्धानुस्मृती कम्मट्ठानाचा अभ्यास करतो, वाढवतो. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. अशा प्रकारे, महानम शाक्याने स्रोतापन्नाच्या आश्रयविहाराबद्दल विचारले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील त्यांना तोच आश्रयविहार सांगितला. अशा प्रकारे, या सूत्तात केवळ स्रोतापन्नाविषयीच सांगितले आहे.

အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला आहुनेय्य वर्ग.

၂. သာရဏီယဝဂ္ဂေါ

२. सारणीय वर्ग.

၁. ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पहिल्या सारणीय सूत्राचे स्पष्टीकरण (पठमसारणीयसुत्तवण्णना).

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ သာရဏီယာတိ သရိတဗ္ဗယုတ္တကာ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တေန စိတ္တေန ကာတဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ စ ပန ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တေန စိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကဓမ္မပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ, ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ, အာသနပညာပနံ, အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सारणीया' म्हणजे स्मरण ठेवण्यायोग्य. 'मेत्तं कायकम्मं' म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताने केले जाणारे कायिक कर्म (शारीरिक कर्म). वचीकर्म (वाचिक कर्म) आणि मनोकर्म (मानसिक कर्म) यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. आणि ही कर्मे भिक्खूंच्या संदर्भात आली असली, तरी ती गृहस्थांमध्येही आढळतात. कारण, भिक्खूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आभिसमाचारिक (आचारासंबंधीचे) धर्म पूर्ण करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म' होय. गृहस्थांचे चैत्यवंदनासाठी, बोधिवंदनासाठी किंवा संघाला आमंत्रित करण्यासाठी जाणे, गावात पिंडपातासाठी प्रवेश केलेल्या भिक्खूंना पाहून त्यांच्या स्वागतासाठी पुढे जाणे, त्यांचे पात्र हातात घेणे, आसन तयार करणे, आणि त्यांच्या मागे जाणे (निरोप देणे) इत्यादी गोष्टी म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म' होय.

ဘိက္ခူနံ မေတ္တေန စိတ္တေန အာစာရပဏ္ဏတ္တိသိက္ခာပနံ, ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ, ဓမ္မဒေသနာ, တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘စေတိယဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ဒီပမာလာပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညာပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌာပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိဝစနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ.

भिक्खूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आचार-नियमांचे (सिक्खापदांचे) शिक्षण देणे, कम्मट्ठानाचे (ध्यान पद्धतीचे) मार्गदर्शन करणे, धम्मदेशना देणे, आणि त्रिपिटक बुद्धवचनांचे प्रवचन करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण वचीकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आम्ही चैत्यवंदनासाठी जाऊ, बोधिवंदनासाठी जाऊ, धम्मश्रवण करू, दीपमाळ व पुष्पपूजा करू, तीन सुचरितांचे ग्रहण करून आचरण करू, शलाका-भात इत्यादी दान करू, वर्षावासिक वस्त्र दान करू, आज संघाला चार प्रत्यय दान करू; संघाला आमंत्रित करून खाद्यान्न इत्यादींची व्यवस्था करा, आसने मांडा, पिण्याचे पाणी ठेवा, संघाच्या स्वागतासाठी पुढे जाऊन त्यांना घेऊन या, मांडलेल्या आसनांवर त्यांना बसवून उत्साहाने वैय्यावच्च (सेवाकार्य) करा' इत्यादी बोलण्याच्या वेळी जे बोलणे होते, ते 'मैत्रीपूर्ण वचीकर्म' होय.

ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ စ ကတွာ ဝိဝိတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ [Pg.90] စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

भिक्खूंचे पहाटेच उठून शरीराची स्वच्छता करणे, चैत्य-अंगणातील कर्तव्ये करणे, आणि एकांत आसनावर बसून, 'या विहारात भिक्खू सुखी होवोत, वैररहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण मनोकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आर्य सुखी होवोत, वैररहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्रीपूर्ण मनोकर्म' होय.

အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ. တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝဂမနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ, ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနဒါနာဒိဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော’’တိ ဧဝံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပဋိပုစ္ဆန္တဿ ‘‘ကဟံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, ကဟံ အမှာကံ တိဿတ္ထေရော, ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ မမာယနဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အပ္ပာဗာဓော’’တိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

प्रत्यक्ष आणि परोक्ष (आवि चेव रहो च) म्हणजे समोर (समुख) आणि पाठीमागे (परमुख). त्यामध्ये, कनिष्ठ भिक्खूंना चीवर बनवणे इत्यादी कामांमध्ये साहाय्य करणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म (शारीरिक कर्म) होय. आणि ज्येष्ठ थेर भिक्खूंचे पाय धुणे, पाणी देणे इत्यादी सर्व प्रकारचे आदरयुक्त सेवाकर्म (सामीचीकर्म) करणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म होय. दोन्ही प्रकारच्या भिक्खूंनी अस्ताव्यस्त ठेवलेले लाकडी सामान इत्यादी साहित्य पाहून, त्यांच्याबद्दल अनादर न बाळगता, जणू काही आपणच ते अस्ताव्यस्त ठेवले आहे अशा भावनेने स्वतः ते व्यवस्थित आवरून ठेवणे, हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण कायकर्म होय. 'देव थेर, तिस्स थेर' असे (त्याщих उपस्थितीत) गौरवपूर्वक बोलणे हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण वचीकर्म (वाणीचे कर्म) होय. विहारात अनुपस्थित असलेल्या भिक्खूंबद्दल विचारताना, 'आमचे देव थेर कोठे आहेत? आमचे तिस्स थेर कोठे आहेत? ते कधी बरं परत येतील?' अशा प्रकारे ममत्वभावाने बोलणे हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण वचीकर्म होय. मैत्री आणि स्नेहाने ओथंबलेले डोळे उघडून प्रसन्न चेहऱ्याने पाहणे, हे प्रत्यक्ष मैत्रीपूर्ण मनोकर्म (मानसिक कर्म) होय. 'देव थेर आणि तिस्स थेर निरोगी व व्याधीमुक्त होवोत' असा मनात विचार करणे, हे परोक्ष मैत्रीपूर्ण मनोकर्म होय.

လာဘာတိ စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ. ဓမ္မိကာတိ ကုဟနာဒိဘေဒံ မိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘိက္ခာစရိယဝတ္တေန ဥပ္ပန္နာ. အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ပတ္တပရိယာပန္နံ ပတ္တဿ အန္တောဂတံ ဒွတ္တိကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တဉ္စ. တတ္ထ ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ, ဧတ္တကံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ပဋိဝိဘဇနံ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. ‘‘အသုကဿ ဒဿာမိ, အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. တဒုဘယမ္ပိ အကတွာ ယော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ, အယံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ. သီလဝန္တေဟိ သဗြဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီတိ ဧတ္ထ သာဓာရဏဘောဂိနော ဣဒံ လက္ခဏံ – ယံ ယံ ပဏီတံ လဘတိ, တံ တံ နေဝ လာဘေနလာဘံ-နိဇိဂီသနတာမုခေန ဂိဟီနံ ဒေတိ, န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူ’’တိ ဂဟေတွာ ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃသန္တကံ ဝိယ ပဿတိ.

'लाभ' म्हणजे चीवर इत्यादी प्राप्त झालेले प्रत्यय (आवश्यक वस्तू). 'धार्मिक' म्हणजे ढोंगबाजी इत्यादी प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेचा त्याग करून, धर्माने आणि न्यायाने, भिक्षाचर्या व्रताद्वारे मिळवलेले. 'अगदी पात्रात पडलेल्या अन्नाइतके जरी असले तरी' म्हणजे अगदी शेवटच्या मर्यादेत पात्रात आलेले, पात्राच्या आत असलेले दोन किंवा तीन पळ्या भिक्षा अन्न जरी असले तरी. 'अविभक्तभोगी' (न वाटता उपभोग घेणारा) यामध्ये दोन प्रकारच्या वाटण्या आहेत: आमिष-विभाग (वस्तूची वाटणी) आणि पुद्गल-विभाग (व्यक्तीची वाटणी). त्यापैकी, 'मी एवढे देईन, एवढे देणार नाही' असा मनात विचार करून वाटणी करणे म्हणजे 'आमिष-विभाग' होय. 'मी अमुक व्यक्तीला देईन, अमुक व्यक्तीला देणार नाही' असा मनात विचार करून वाटणी करणे म्हणजे 'पुद्गल-विभाग' होय. या दोन्ही प्रकारची वाटणी न करता जो उपभोग घेतो, त्याला 'अविभक्तभोगी' म्हणतात. 'शीलवान सब्रह्मचाऱ्यांसोबत समान उपभोग घेणारा' (साधारणभोगी) याचे लक्षण हे आहे— त्याला जे काही उत्तम अन्न मिळते, ते तो एका लाभाने दुसरा लाभ मिळवण्याच्या लोभाने गृहस्थांना देत नाही, आणि स्वतःही एकटाच त्याचा उपभोग घेत नाही; तर ते ग्रहण करतानाच 'हे संघासाठी सामायिक असो' असा विचार करून ते स्वीकारतो, आणि घंटा वाजवून (सर्व भिक्खूंना बोलावून) उपभोग घेतो; तो त्या अन्नाकडे संघाच्या मालमत्तेप्रमाणे पाहतो.

ဣမံ ပန သာရဏီယဓမ္မံ ကော ပူရေတိ, ကော န ပူရေတိ? ဒုဿီလော တာဝ န ပူရေတိ. န ဟိ တဿ သန္တကံ သီလဝန္တာ ဂဏှန္တိ. ပရိသုဒ္ဓသီလော ပန [Pg.91] ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တော ပူရေတိ. တတြိဒံ ဝတ္တံ – ယော ဟိ ဩဒိဿကံ ကတွာ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ဒေတိ, သော ဒါတဗ္ဗံ ဒေတိ. သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ, ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတိ. သာရဏီယဓမ္မော ဟိ မုတ္တပလိဗောဓဿ ဝဋ္ဋတိ. တေန ပန ဩဒိဿကံ ဒေန္တေန ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကအာဂန္တုကဂမိကာနဉ္စေဝ နဝပဗ္ဗဇိတဿ စ သံဃာဋိပတ္တဂ္ဂဟဏံ အဇာနန္တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဒတွာ အဝသေသံ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ထောကံ ထောကံ အဒတွာ ယော ယတ္တကံ ဂဏှာတိ, တဿ တတ္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ အသတိ ပုန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ယံ ယံ ပဏီတံ, တံ တံ ဒတွာ သေသံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝစနတော ဒုဿီလဿ အဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

पण या सारणीय धर्माचे (आदरयुक्त आचरणाचे) पालन कोण करतो आणि कोण करत नाही? दुःशील (शील नसलेला) भिक्खू याचे पालन करत नाही; कारण शीलवान भिक्खू त्याच्याकडून काहीही स्वीकारत नाहीत. परंतु, परिशुद्ध शील असलेला भिक्खू या व्रताचे खंडन न करता त्याचे पूर्ण पालन करतो. त्या संदर्भातील व्रत (नियम) खालीलप्रमाणे आहे— जो कोणी विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून आई, वडील, आचार्य किंवा उपाध्याय इत्यादींना काही देतो, तो केवळ देण्यायोग्य वस्तू देतो. परंतु त्याचा तो सारणीय धर्म होत नाही, तर ती केवळ 'आसक्तीची काळजी' (पलिबोध-जग्गन) ठरते. कारण सारणीय धर्म हा आसक्तीपासून मुक्त असलेल्या भिक्खूलाच शोभतो. परंतु, जर कोणाला विशिष्ट उद्देशाने द्यायचे असेल, तर त्याने आजारी भिक्खू, आजारी भिक्खूची सेवा करणारा, आगंतुक (पाहुणा) भिक्खू, प्रवासाला निघणारा भिक्खू आणि ज्याला संघात चीवर व पात्र कसे यावे हे माहीत नाही अशा नवदीक्षित भिक्खूला दिले पाहिजे. यांना दिल्यानंतर, उरलेले अन्न ज्येष्ठ थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून प्रत्येकाला थोडे-थोडे न देता, जो जेवढे मागेल त्याला तेवढे दिले पाहिजे. जर काही शिल्लक राहिले नाही, तर पुन्हा भिक्षेसाठी जाऊन, ज्येष्ठ थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून जे काही उत्तम अन्न मिळेल ते देऊन, उरलेले स्वतः खावे. 'शीलवानांना' असे म्हटल्यामुळे, दुःशील व्यक्तीला न देणे देखील योग्य आहे.

အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော သုသိက္ခိတာယ ပရိသာယ သုပူရော ဟောတိ, သုသိက္ခိတာယ ဟိ ပရိသာယ ယော အညတော လဘတိ, သော န ဂဏှာတိ. အညတော အလဘန္တောပိ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှတိ, န အတိရေကံ. အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ဒေန္တဿာပိ ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရေတိ, န တတော ဩရံ. သစေ ဟိ ဒွါဒသမေ ဝဿေ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ပိဏ္ဍပါတပူရံ ပတ္တံ အာသနသာလာယံ ဌပေတွာ နှာယိတုံ ဂစ္ဆတိ, သံဃတ္ထေရော စ ‘‘ကဿေသော ပတ္တော’’တိ ဝတွာ ‘‘သာရဏီယဓမ္မပူရကဿာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာဟရထ န’’န္တိ သဗ္ဗံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝိစာရေတွာဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ရိတ္တပတ္တံ ဌပေတိ. အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ရိတ္တပတ္တံ ဒိသွာ ‘‘မယှံ အသေသေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသူ’’တိ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ, ပုန ဒွါဒသ ဝဿာနိ ပူရေတဗ္ဗော ဟောတိ. တိတ္ထိယပရိဝါသသဒိသော ဟေသ, သကိံ ခဏ္ဍေ ဇာတေ ပုန ပူရေတဗ္ဗောဝ. ယော ပန ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ပတ္တဂတံ အနာပုစ္ဆာဝ သဗြဟ္မစာရီ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ သောမနဿံ ဇနေတိ, တဿ ပုဏ္ဏော နာမ ဟောတိ.

हा सारणीय धर्म सुशिक्षित (शिस्तबद्ध) परिषदेमध्ये सहज पूर्ण होतो. कारण सुशिक्षित परिषदेमध्ये ज्या भिक्खूला इतर ठिकाणाहून भिक्षा मिळते, तो इतरांचे अन्न घेत नाही. आणि ज्याला इतर ठिकाणाहून काही मिळाले नसेल, तो देखील आवश्यकतेनुसार मर्यादित प्रमाणातच अन्न घेतो, अतिरिक्त घेत नाही. अशा प्रकारे वारंवार भिक्षेसाठी फिरून जे काही मिळेल ते इतरांना देणाऱ्या भिक्खूचा हा सारणीय धर्म बारा वर्षांनी पूर्ण होतो, त्यापेक्षा कमी काळात नाही. जर बाराव्या वर्षी, सारणीय धर्माचे पालन करणारा भिक्खू भिक्षान्नाने भरलेले आपले पात्र भोजनशाळेत ठेवून स्नान करण्यासाठी गेला, आणि संघथेरांनी 'हे पात्र कोणाचे आहे?' असे विचारल्यावर 'सारणीय धर्माचे पालन करणाऱ्या भिक्खूचे आहे' असे उत्तर मिळाले, तेव्हा त्यांनी 'ते इकडे आणा' असे सांगून ते सर्व अन्न वाटून खाल्ले आणि रिकामे पात्र तिथेच ठेवून दिले. त्यानंतर जर त्या भिक्खूने ते रिकामे पात्र पाहून 'माझ्यासाठी काहीही न ठेवता त्यांनी सर्व खाऊन टाकले' असा मनात खेद (दौर्मनस्य) निर्माण केला, तर त्याचा सारणीय धर्म खंडित होतो आणि त्याला पुन्हा बारा वर्षे त्याचे पालन करावे लागते. कारण हा नियम तीर्थकांच्या परिवारासारखा आहे; एकदा खंडित झाला की तो पुन्हा नव्यानेच पूर्ण करावा लागतो. परंतु, जो भिक्खू 'हा माझा मोठा लाभ आहे, हे माझे सुदैव आहे की माझ्या पात्रातील अन्न माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांनी मला न विचारताच आनंदाने ग्रहण केले!' असा विचार करून मनात आनंद निर्माण करतो, त्याचा सारणीय धर्म पूर्ण झाला असे म्हणतात.

ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ ပန နေဝ ဣဿာ န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ, မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, သုလဘပစ္စယော. ပတ္တဂတမဿ ဒိယျမာနမ္ပိ န ခီယတိ, ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ, ဘယေ ဝါ ဆာတကေ ဝါ ပတ္တေ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ.

अशा प्रकारे सारणीय धर्म पूर्ण केलेल्या भिक्खूच्या मनात कधीही ईर्ष्या (मत्सर) किंवा मात्सर्य (कंजूषपणा) निर्माण होत नाही. तो मनुष्यांना प्रिय होतो, अमणुष्यांना (देवांना) प्रिय होतो आणि त्याला आवश्यक वस्तू (प्रत्यय) सहज प्राप्त होतात. त्याच्या पात्रातील अन्न इतरांना दिले तरी कधीही संपत नाही. वस्तूंच्या वाटणीच्या वेळी त्याला सर्वोत्तम वस्तू मिळते. आणि जेव्हा कधी संकट किंवा दुष्काळ येतो, तेव्हा देव स्वतः त्याच्यासाठी काळजीपूर्वक प्रयत्न करतात.

တတြိမာနိ [Pg.92] ဝတ္ထူနိ – သေနဂိရိဝါသီ တိဿတ္ထေရော ကိရ မဟာဂိရိဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝသတိ, ပညာသ မဟာထေရာ နာဂဒီပံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဂိရိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ နိက္ခမိံသု. ထေရော ပဝိသန္တော တေ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘လဒ္ဓံ, ဘန္တေ’’တိ? ဝိစရိမှာ, အာဝုသောတိ. သော အလဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, ယာဝါဟံ အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ ဣဓေဝ ဟောထာ’’တိ. မယံ, အာဝုသော, ပညာသ ဇနာ ပတ္တတေမနမတ္တမ္ပိ န လဘိမှာတိ. ဘန္တေ, နေဝါသိကာ နာမ ပဋိဗလာ ဟောန္တိ, အလဘန္တာပိ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဂံ ဇာနန္တီတိ. ထေရာ အာဂမေသုံ. ထေရော ဂါမံ ပါဝိသိ. ဓုရဂေဟေယေဝ မဟာဥပါသိကာ ခီရဘတ္တံ သဇ္ဇေတွာ ထေရံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ ထေရဿ ဒွါရံ သမ္ပတ္တဿေဝ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ အာဒါယ ထေရာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ သံဃတ္ထေရံ အာဟ. ထေရော ‘‘အမှေဟိ ဧတ္တကေဟိ ကိဉ္စိ န လဒ္ဓံ, အယံ သီဃမေဝ ဂဟေတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ’’တိ သေသာနံ မုခံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကနာကာရေနေဝ ဉတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓေါ, နိက္ကုက္ကုစ္စာ ဂဏှထာ’’တိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေသံ ယာဝဒတ္ထံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိ.

या बाबतीत या कथा आहेत – असे म्हणतात की, सेनगिरीवर राहणारे तिस्स थेर महागिरी नावाच्या गावाचा आश्रय घेऊन राहत होते. पन्नास महाथेर नागद्वीपाला चैत्यवंदनासाठी जात असताना गिरी नावाच्या गावात भिक्षेसाठी फिरले, परंतु काहीही न मिळाल्यामुळे ते गावातून बाहेर पडले. गावात प्रवेश करत असलेल्या तिस्स थेरांनी त्यांना पाहून विचारले – "भंते, भिक्षा मिळाली का?" ते म्हणाले – "आयुष्यमान, आम्ही फिरलो (पण काही मिळाले नाही)." त्यांनी (तिस्स थेरांनी) भिक्षा न मिळाल्याचे जाणून म्हटले – "भंते, जोपर्यंत मी परत येतो, तोपर्यंत आपण येथेच थांबावे." ते म्हणाले – "आयुष्यमान, आम्ही पन्नास जण आहोत, आम्हाला पात्र ओले होण्याइतकेही अन्न मिळाले नाही." (तिस्स थेरांनी म्हटले) – "भंते, स्थानिक रहिवासी भिक्खू समर्थ असतात. भिक्षा मिळाली नाही तरी त्यांना भिक्षेच्या मार्गाची माहिती असते." थेर थांबले. थेरांनी गावात प्रवेश केला. पहिल्याच घरी एका महाउपासिकेने खीर (दूध-भात) तयार करून थेरांच्या येण्याची वाट पाहत उभी होती. थेर दारापाशी पोहोचताच तिने त्यांचे पात्र भरून दान दिले. त्यांनी ते घेऊन थेरांच्या जवळ जाऊन संघथेरांना म्हटले – "भंते, ग्रहण करा." संघथेरांनी विचार केला – "आम्हाला एवढ्या जणांना काहीही मिळाले नाही आणि हा इतक्या लवकर घेऊन आला, हे कसे काय?" असे विचार करून त्यांनी इतर भिक्खूंच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. तिस्स थेरांनी त्यांच्या पाहण्याच्या पद्धतीवरूनच (त्यांच्या मनातील शंका) जाणून म्हटले – "भंते, हा पिंडपात धर्मपूर्वक व न्याय्य मार्गाने मिळाला आहे. कोणतीही शंका न बाळगता ग्रहण करा." त्यांनी सुरुवातीपासून सर्वांना तृप्त होईपर्यंत अन्न दिले आणि स्वतः देखील यथेच्छ भोजन केले.

အထ နံ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ထေရာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဒါ, အာဝုသော, လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ? နတ္ထိ မေ, ဘန္တေ, လောကုတ္တရဓမ္မောတိ. ဈာနလာဘီသိ, အာဝုသောတိ. ဧတမ္ပိ, ဘန္တေ, နတ္ထီတိ? နနု, အာဝုသော, ပါဋိဟာရိယန္တိ. သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော, တဿ မေ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သစေပိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ ဟောတိ, ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ. သာဓု သာဓု, သပ္ပုရိသ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုယှန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

त्यानंतर भोजनविधी संपल्यावर थेरांनी त्यांना विचारले – "आयुष्यमान, तुम्ही लोकोत्तर धर्माचा साक्षात्कार कधी केला?" त्यांनी म्हटले – "भंते, माझ्याकडे लोकोत्तर धर्म नाही." त्यांनी विचारले – "आयुष्यमान, तुम्ही ध्यान प्राप्त केले आहे का?" त्यांनी म्हटले – "भंते, हे देखील नाही." त्यांनी विचारले – "आयुष्यमान, मग हे प्रातिहार्य (चमत्कार) नाही का?" त्यांनी म्हटले – "भंते, मी सारणीय धर्माचे पूर्ण पालन केले आहे. मी त्याचे पालन पूर्ण केल्यापासून जर एक लाख भिक्खू जरी असले, तरी माझ्या पात्रातील अन्न संपत नाही." ते म्हणाले – "साधू, साधू, सत्पुरुषा! हे तुझ्यासाठी अत्यंत योग्यच आहे." ही "पात्रातील अन्न संपत नाही" या संदर्भातील पहिली कथा आहे.

အယမေဝ ပန ထေရော စေတိယပဗ္ဗတေ ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ ဒါနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဒါနေ ကိံ ဝရဘဏ္ဍ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ဒွေ သာဋကာ, ဘန္တေတိ. ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီတိ? တံ သုတွာ အမစ္စော ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ဧကော ဒဟရော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. ‘‘ဒဟရဿ ဧဝံ စိတ္တံ, မဟာထေရာနံ ပန သုခုမသာဋကာ [Pg.93] ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝတွာ ‘‘မဟာထေရာနံ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေသိ. တဿ ဘိက္ခုသံဃေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတေ ဒေန္တဿ မတ္ထကေ ဌပိတာပိ တေ သာဋကာ ဟတ္ထံ နာရောဟန္တိ, အညေဝ အာရောဟန္တိ. ဒဟရဿ ဒါနကာလေ ပန ဟတ္ထံ အာရုဠှာ. သော တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ အမစ္စဿ မုခံ ဩလောကေတွာ ဒဟရံ နိသီဒါပေတွာ ဒါနံ ဒတွာ သံဃံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒဟရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ကဒါ, ဘန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ အာဟ. သော ပရိယာယေနပိ အသန္တံ အဝဒန္တော ‘‘နတ္ထိ မယှံ, မဟာရာဇ, လောကုတ္တရဓမ္မော’’တိ အာဟ. နနု, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေဝ အဝစုတ္ထာတိ. အာမ, မဟာရာဇ, သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟံ, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ. ‘‘သာဓု သာဓု, ဘန္တေ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုမှာက’’န္တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ. ဣဒံ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

हेच थेर एकदा चेतियपर्वतावर गिरिभांड महापूजेच्या वेळी दान देण्याच्या ठिकाणी गेले आणि त्यांनी विचारले – "या दानामध्ये श्रेष्ठ वस्तू कोणती आहे?" लोकांनी सांगितले – "भंते, दोन वस्त्रे ही श्रेष्ठ वस्तू आहेत." थेर म्हणाले – "ती मला मिळतील." ते ऐकून एका अमात्याने राजाला सांगितले – "एक तरुण भिक्खू असे म्हणत आहे." राजाने विचार केला – "त्या तरुण भिक्खूचे मन असे आहे, परंतु महाथेरांना सुती व मऊ वस्त्रे योग्य आहेत." असे म्हणून त्याने ती वस्त्रे बाजूला ठेवली आणि विचार केला की, "मी ती महाथेरांना देईन." भिक्खू संघ ओळीने उभा असताना राजा दान देत होता, तेव्हा डोक्यावर ठेवलेली असूनही ती श्रेष्ठ वस्त्रे इतर महाथेरांच्या हातात आली नाहीत, तर इतर सामान्य वस्त्रेच त्यांच्या हातात आली. परंतु, जेव्हा त्या तरुण भिक्खूला दान देण्याची वेळ आली, तेव्हा ती श्रेष्ठ वस्त्रे राजाच्या हातात आली. राजाने ती वस्त्रे त्याच्या हातात ठेवली आणि अमात्याच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. नंतर त्या तरुण भिक्खूला बसवून, दान देऊन आणि संघाला निरोप देऊन तो त्या तरुण भिक्खूच्या जवळ बसला आणि म्हणाला – "भंते, आपण या धर्माचा साक्षात्कार कधी केला?" त्यांनी अप्रत्यक्षपणे देखील नसलेला लोकोत्तर धर्म सांगण्याचे टाळून म्हटले – "महाराज, माझ्याकडे लोकोत्तर धर्म नाही." राजाने विचारले – "भंते, आपण पूर्वीच असे म्हटले नव्हते का?" त्यांनी म्हटले – "होय महाराज, मी सारणीय धर्माचे पालन करणारा आहे. मी त्या धर्माचे पालन पूर्ण केल्यापासून वस्तूंचे वाटप करण्याच्या ठिकाणी श्रेष्ठ वस्तू मलाच मिळते." राजा म्हणाला – "साधू, साधू, भंते! हे आपल्यासाठी अत्यंत योग्यच आहे." असे म्हणून तो निघून गेला. ही "वस्तूंच्या वाटपाच्या ठिकाणी श्रेष्ठ वस्तू मिळते" या संदर्भातील कथा आहे.

ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ပန ဘာတရဂါမဝါသိနော နာဂတ္ထေရိယာ အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု. ထေရီ ပစ္စူသသမယေ ‘‘အတိဝိယ အပ္ပနိဂ္ဃောသော ဂါမော, ဥပဓာရေထ တာဝါ’’တိ ဒဟရဘိက္ခုနိယော အာဟ. တာ ဂန္တွာ သဗ္ဗေသံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရိယာ အာရောစေသုံ. သာ သုတွာ ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထ, အတ္တနော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရေသုယေဝ ယောဂံ ကရောထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယံ ပါရုပိတွာ အတ္တဒွါဒသမာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါဒသန္နမ္ပိ ဘိက္ခုနီနံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ, ‘‘အယျေ, အညတ္ထ မာ ဂစ္ဆထ, နိစ္စံ ဣဓေဝ အာဂစ္ဆေယျာထာ’’တိ အာဟ. ထေရိယာ ပန ကနိဋ္ဌဘာတာ နာဂတ္ထေရော နာမ အတ္ထိ. သော ‘‘မဟန္တံ ဘယံ, န သက္ကာ ယာပေတုံ, ပရတီရံ ဂမိဿာမီ’’တိ အတ္တဒွါဒသမောဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာ နိက္ခန္တော ‘‘ထေရိံ ဒိသွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဘာတရဂါမံ အာဂတော. ထေရီ ‘‘ထေရာ အာဂတာ’’တိ သုတွာ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ အယျာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. သာ ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရေဝ ဝသိတွာ သွေ ဂမိဿထာ’’တိ အာဟ. ထေရာ ဝိဟာရံ အဂမိံသု.

ब्राह्मणतिस्सच्या (दरोडेखोराच्या) भयामुळे भातर गावातील रहिवासी नाग थेरींना न सांगताच पळून गेले. थेरींनी पहाटेच्या वेळी तरुण भिक्खुणींना सांगितले – "गावात अजिबात आवाज येत नाही आहे, आधी जाऊन शोध घ्या." त्यांनी जाऊन सर्व लोक निघून गेल्याचे जाणून घेतले आणि परत येऊन थेरींना सांगितले. त्यांनी ते ऐकून म्हटले – "तुम्ही त्यांच्या निघून जाण्याची चिंता करू नका. आपल्या पाठांतर, प्रश्नोत्तरे आणि योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) यांमध्येच प्रयत्न करा." असे सांगून भिक्षेच्या वेळी त्यांनी चीवर परिधान केले आणि स्वतःसह बारा जणी मिळून गावाच्या वेशीवर एका वडाच्या झाडाखाली त्या उभ्या राहिल्या. झाडावर राहणाऱ्या देवतेने बाराही भिक्खुणींना पिंडपात देऊन म्हटले – "आर्ये, इतरत्र जाऊ नका, नेहमी येथेच येत जा." थेरींचे एक लहान भाऊ होते, ज्यांचे नाव नाग थेर होते. त्यांनी विचार केला – "मोठे संकट आहे, येथे जीवन जगणे शक्य नाही, मी दुसऱ्या तीरावर जाईन." असा विचार करून ते स्वतःसह बारा जण मिळून आपल्या राहण्याच्या ठिकाणाहून निघाले. "थेरींना भेटून जाईन" असा विचार करून ते भातर गावी आले. थेरींनी "थेर आले आहेत" असे ऐकून त्यांच्याजवळ जाऊन विचारले – "आर्यांनो, काय झाले?" त्यांनी ती सर्व हकीकत सांगितले. थेरींनी म्हटले – "आज एक दिवस विहारातच राहून आपण उद्या जावे." थेर विहारात गेले.

ထေရီ ပုနဒိဝသေ ရုက္ခမူလေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဋ္ဌာသိ. ဓမ္မိကော, တာတ, ပိဏ္ဍပါတော, ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ[Pg.94]. ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီတိ? သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာကာသေ ခိပိ, ပတ္တော အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော ‘‘သတ္တတာလမတ္တေ ဌိတမ္ပိ ဘိက္ခုနီဘတ္တမေဝ ထေရီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဘယံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န ဟောတိ, ဘယေ ဝူပသန္တေ အရိယဝံသံ ကထယမာနော, ‘ဘော ပိဏ္ဍပါတိက, ဘိက္ခုနီဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝီတိနာမယိတ္ထာ’တိ စိတ္တေန အနုဝဒိယမာနော သန္ထမ္ဘိတုံ န သက္ခိဿာမိ, အပ္ပမတ္တာ ဟောထ ထေရိယော’’တိ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ.

दुसऱ्या दिवशी थेरींनी झाडाखाली भिक्षा मिळवून थेरांच्या जवळ जाऊन म्हटले – "हा पिंडपात ग्रहण करा." थेरांनी म्हटले – "थेरी, हे योग्य आहे का?" असे विचारून ते शांत राहिले. (थेरींनी म्हटले) – "भाऊ, हा पिंडपात धर्मसंगत आहे, कोणतीही शंका न बाळगता ग्रहण करा." (थेरांनी पुन्हा विचारले) – "थेरी, हे योग्य आहे का?" त्यांनी (थेरींनी) आपले पात्र घेऊन आकाशात फेकले, ते पात्र आकाशातच तरंगत राहिले. थेरांनी म्हटले – "थेरी, जरी हे पात्र सात ताडांच्या उंचीवर राहिले तरी हे भिक्खुणीचेच अन्न आहे. संकट नेहमी राहत नाही. संकट शांत झाल्यावर जेव्हा मी आर्यवंशाचा उपदेश करत असेन, तेव्हा 'हे पिंडपातिक भिक्खू, तुम्ही भिक्खुणीचे अन्न खाऊन काळ घालवलात' असा माझ्या मनातून माझ्यावर दोषारोप केला गेल्यास मी स्वतःला सावरू शकणार नाही. थेरींनो, अप्रमत्त राहा." असे सांगून ते आपल्या मार्गाने निघून गेले.

ရုက္ခဒေဝတာပိ ‘‘သစေ ထေရော ထေရိယာ ဟတ္ထတော ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, န တံ နိဝတ္တေဿာမိ. သစေ န ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တယမာနာ ဌတွာ ထေရဿ ဂမနံ ဒိသွာ ရုက္ခာ ဩရုယှ ‘‘ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာ’’တိ ဝတွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထေရံ ရုက္ခမူလံယေဝ အာနေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဒွါဒသ ဘိက္ခုနိယော ဒွါဒသ စ ဘိက္ခူ သတ္တ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဣဒံ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု. တတြ ဟိ ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ.

वृक्षदेवतेने देखील विचार केला – "जर थेर थेरींच्या हातातून पिंडपात ग्रहण करतील, तर मी त्यांना अडवणार नाही. जर ते ग्रहण करणार नाहीत, तर मी त्यांना परत बोलाविन." असा विचार करत उभी असलेल्या देवतेने थेरांना जाताना पाहिले. ती झाडावरून खाली उतरली आणि म्हणाली – "भंते, आपले पात्र द्या." असे म्हणून तिने पात्र घेतले आणि थेरांना झाडाखालीच आणून, आसन मांडून पिंडपात दिला. त्यांचा भोजनविधी पूर्ण झाल्यावर त्यांच्याकडून वचन घेऊन तिने बारा भिक्खुणींची आणि बारा भिक्खूंची सात वर्षे सेवा केली. ही "देवता प्रयत्न करतात" या संदर्भातील कथा आहे. कारण त्या दोघांमध्ये थेरी या सारणीय धर्माचे पालन पूर्ण करणाऱ्या होत्या.

အခဏ္ဍာနီတိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ သီလံ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ. ယဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ, တဿ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ ဘိန္နာနိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ. ယဿ အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ, တဿ အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဗိန္ဒုဝိစိတြာ ဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘိန္နာနိ, တဿ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပနေတာနိ တဏှာဒါသဗျတော မောစေတွာ ဘုဇိဿဘာဝကရဏတော ဘုဇိဿာနိ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ, တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဣဒံ နာမ တွံ အာပန္နပုဗ္ဗော’’တိ ကေနစိ ပရာမဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အပရာမဋ္ဌာနိ, ဥပစာရသမာဓိံ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တယန္တီတိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ ဝုစ္စန္တိ.

‘अखंडानि’ इत्यादींमध्ये—ज्या भिक्खूचे सात आपत्तींच्या समूहांमध्ये सुरुवातीला किंवा शेवटी शिक्षपद भंग पावले असते, त्याचे शील काठावर फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे ‘खंडित’ (तूट पडलेले) म्हटले जाते. परंतु ज्याचे मध्यभागी भंग पावले असते, त्याचे छिद्र पडलेल्या वस्त्राप्रमाणे ‘छिद्रित’ म्हटले जाते. ज्याचे एकापाठोपाठ दोन किंवा तीन शिक्षपदे भंग पावली असतात, त्याचे पाठीवर किंवा पोटावर उठलेल्या विसंगत रंगाच्या, काळ्या किंवा तांबड्या इत्यादी रंगांपैकी एका रंगाच्या गाईप्रमाणे ‘शबल’ (चित्कबरी) म्हटले जाते. ज्याचे मधूनमधून शिक्षपदे भंग पावली असतात, त्याचे जागोजागी विसंगत ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गाईप्रमाणे ‘कल्माष’ (ठिपके असलेले) म्हटले जाते. परंतु ज्याचे सर्व प्रकारे अभंग असतात, त्याची ती शिले ‘अखंड, अछिद्र, अशबल आणि अकलमाष’ म्हटली जातात. आणि ती ही शिले तृष्णेच्या दासत्वापासून मुक्त करून स्वतंत्र बनवणारी असल्यामुळे ‘भुजिस्स’ (स्वतंत्र), बुद्ध इत्यादी विज्ञांनी (विद्वानांनी) प्रशंसिलेली असल्यामुळे ‘विज्ञप्रशस्त’, तृष्णा व दृष्टी यांनी अपरामृष्ट असल्यामुळे आणि ‘तू पूर्वी अशा नावाच्या आपत्तीला प्राप्त झाला होतास’ असे कोणाकडूनही आक्षेप घेता येण्याजोगे नसल्यामुळे ‘अपरामृष्ट’, आणि उपचार समाधी किंवा अर्पणा समाधी निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरतात म्हणून ‘समाधिसंवत्तनिक’ (समाधीला अनुकूल) अशी म्हटली जातात।

သီလသာမညဂတော [Pg.95] ဝိဟရတီတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနဘာဝူပဂတသီလော ဝိဟရတိ. သောတာပန္နာဒီနဉှိ သီလံ သမုဒ္ဒန္တရေပိ ဒေဝလောကေပိ ဝသန္တာနံ အညေသံ သောတာပန္နာဒီနံ သီလေန သမာနမေဝ ဟောတိ, နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

‘शीलसामन्यगत होऊन विहरतो’ म्हणजे त्या त्या दिशांमध्ये राहणाऱ्या भिक्खूंसोबत समानतेला प्राप्त झालेल्या शीलाने युक्त होऊन विहरतो. कारण समुद्राच्या पलीकडे किंवा देवलोकात राहणाऱ्या इतर स्रोतापन्न इत्यादींच्या शीलासारखेच स्रोतापन्न इत्यादींचे शील समान असते; मार्गशीलामध्ये कोणताही भेद नसतो. त्याला अनुसरून हे म्हटले आहे।

ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ. တက္ကရဿာတိ ယော တထာကာရီ ဟောတိ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော ဟုတွာ ဝိဟရတီတိ.

‘जी ही दृष्टी’ म्हणजे मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली सम्यक् दृष्टी. ‘आर्य’ म्हणजे निर्दोष. ‘नियाती’ म्हणजे नैर्याणिक (संसारदुःखातून मुक्त करणारी). ‘तक्करस्स’ म्हणजे जो त्याप्रमाणे आचरण करणारा असतो त्याच्यासाठी. ‘दुःखक्षयासाठी’ म्हणजे सर्व दुःखांच्या नाशासाठी. ‘दृष्टीसामान्यगत’ म्हणजे समान दृष्टीभावाला प्राप्त होऊन विहरतो।

၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. द्वितीय सारणीय सुत्त वर्णना

၁၂. ဒုတိယေ ယော တေ ဓမ္မေ ပူရေတိ, တံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဟာယာတိ သင်္ဂဏှနတ္ထာယ. အဝိဝါဒါယာတိ အဝိဝဒနတ္ထာယ. သာမဂ္ဂိယာတိ သမဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ ဧကဘာဝတ္ထာယ နိန္နာနာကရဏာယ. သံဝတ္တန္တီတိ ဝတ္တန္တိ ပဝတ္တန္တိ.

१२. दुसऱ्या सुत्तात—जो त्या धर्मांचे पालन करतो, त्याला सब्रह्मचाऱ्यांचे प्रिय बनवतात म्हणून ‘प्रियकरण’ (प्रिय बनवणारे). आदरणीय बनवतात म्हणून ‘गरुकरण’ (आदरणीय बनवणारे). ‘संग्रहासाठी’ म्हणजे संग्रह (कल्याण) करण्यासाठी. ‘अविवादासाठी’ म्हणजे विवाद न होण्यासाठी. ‘सामग्रीसाठी’ म्हणजे समग्रभावासाठी (एकतेसाठी). ‘एकीभावासाठी’ म्हणजे एकभाव होण्यासाठी, भिन्नता न ठेवण्यासाठी. ‘संवत्तन्ति’ म्हणजे घडतात, प्रवृत्त होतात।

၃. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. निस्सारणीय सुत्त वर्णना

၁၃. တတိယေ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယောတိ နိဿရဏဓာတုယောဝ. မေတ္တာ ဟိ ခေါ မေ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကာ မေတ္တာဝ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ နာမ. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ အာစိတာ ဥပစိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုပ္ပဂုဏကရဏေန သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌတိ. မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယောတိ ယသ္မာ အဘူတဗျာကရဏံ ဗျာကရောတိ, တသ္မာ ‘‘မာ ဧဝံ ဘဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ယာ အယံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ, ဗျာပါဒတော နိဿဋာတိ အတ္ထော. ယော ပန မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ ‘‘ပုန [Pg.96] ဗျာပါဒေါ နတ္ထီ’’တိ တတိယဖလေန နိဗ္ဗာနံ ပဿတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

१३. तिसऱ्या सुत्तात—‘निस्सारणीय धातू’ म्हणजे मुक्त होण्याचे धातूच. ‘मैत्री चेतोविमुक्ती’ यामध्ये विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाशी संबंधित मैत्रीच ‘मैत्री चेतोविमुक्ती’ म्हटली जाते. ‘भाविता’ म्हणजे वाढवलेली. ‘बहुलीकता’ म्हणजे पुन्हा पुन्हा केलेली. ‘यानीकता’ म्हणजे जोडलेल्या रथासारखी केलेली. ‘वत्थुकता’ म्हणजे प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) केलेली. ‘अनुट्ठिता’ म्हणजे अधिष्ठित केलेली. ‘परिचिता’ म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित, आचित आणि उपचित केलेली. ‘सुसमारद्धा’ म्हणजे चांगल्या अभ्यासाने उत्तम प्रकारे आरंभ केलेली. ‘परियादाय तिट्ठति’ म्हणजे पूर्णपणे व्यापून किंवा ग्रहण करून राहते. ‘त्याला असे बोलू नये’ म्हणजे कारण तो असत्य विधान करतो, म्हणून ‘असे बोलू नकोस’ असे त्याला सांगावे. ‘जी ही मैत्री चेतोविमुक्ती’ म्हणजे जी ही मैत्री चेतोविमुक्ती आहे, ‘हे व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त होणे आहे, व्यापादापासून मुक्त झालेली आहे’ असा अर्थ आहे. परंतु जो मैत्रीच्या त्रिक-चतुष्क ध्यानातून उठून, संस्कारांचे विपश्यनेने मनन करून, तृतीय मार्गाला (अनागामी मार्गाला) प्राप्त होऊन ‘पुन्हा व्यापाद उरणार नाही’ असे अनागामी फलाने निर्वाण पाहतो, त्याचे चित्त व्यापादापासून अत्यंत (पूर्णपणे) मुक्त होते. याच पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा।

အနိမိတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ဗလဝဝိပဿနာ. ဒီဃဘာဏကာ ပန အရဟတ္တဖလသမာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ. သာ ဟိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနဉ္စေဝ ရူပနိမိတ္တာဒီနဉ္စ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနဉ္စ အဘာဝါ အနိမိတ္တာတိ ဝုတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရဏသဘာဝံ.

‘अनिमित्त चेतोविमुक्ती’ म्हणजे बलवान (तीव्र) विपश्यना. परंतु दीघनिकाय भाणक (दीघनिकाय पाठ करणारे आचार्य) तिला ‘अर्हत्त्वफल समापत्ती’ असे म्हणतात. कारण ती राग-निमित्त इत्यादी, रूप-निमित्त इत्यादी आणि नित्य-निमित्त इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे ‘अनिमित्त’ म्हटली गेली आहे. ‘निमित्तानुसारी’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या निमित्ताचे अनुसरण करण्याचा स्वभाव असलेला।

အသ္မီတိ အသ္မိမာနော. အယမဟမသ္မီတိ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အယံ နာမ အဟံ အသ္မီတိ. ဧတ္တာဝတာ အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဘူတံ ကထံကထာသလ္လံ. မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယောတိ သစေ တေ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အရဟတ္တဗျာကရဏံ မိစ္ဆာ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘မာ အဘူတံ ဂဏှီ’’တိ ဝါရေတဗ္ဗော. အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလဝသေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ‘‘အသ္မီတိ မာနသမုဂ္ဃာတော’’တိ ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဘူတဗျာကရဏံ နာမ ကထိတံ.

‘अस्मि’ म्हणजे अस्मिमान (अहंकार). ‘हा मी आहे’ म्हणजे पाच स्कंधांमध्ये ‘हा मी आहे’ असे पाहणे. एवढ्यावरून अर्हत्त्व घोषित केले गेले आहे. ‘विचिकित्सा-कथंकथा-शल्य’ म्हणजे विचिकित्सारूपी संशयाचे शल्य (काटा). ‘त्याला असे बोलू नये’ म्हणजे जर तुझ्यामध्ये प्रथम मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होण्याजोगी विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न होत असेल, तर अर्हत्त्वाची घोषणा खोटी ठरते; म्हणून ‘असत्य ग्रहण करू नकोस’ असे म्हणून त्याला रोखावे. ‘अस्मि-मान-समुद्घात’ (अस्मिमानाचे समूळ उच्चाटन) म्हणजे अर्हत्त्व मार्ग. कारण अर्हत्त्व मार्ग आणि फलाच्या द्वारे निर्वाण पाहिले असता पुन्हा अस्मिमान उरत नाही, म्हणून अर्हत्त्व मार्गाला ‘अस्मि-मान-समुद्घात’ असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात असत्य घोषणा (अभूतव्याकरण) विषयी सांगितले आहे।

၄. ဘဒ္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. भद्रक सुत्त वर्णना

၁၄. စတုတ္ထေ န ဘဒ္ဒကန္တိ န လဒ္ဓကံ. တတ္ထ ယော ဟိ ဘီတဘီတော မရတိ, တဿ န ဘဒ္ဒကံ မရဏံ ဟောတိ. ယော အပါယေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှာတိ, တဿ န ဘဒ္ဒိကာ ကာလကိရိယာ ဟောတိ. ကမ္မာရာမောတိအာဒီသု အာရမဏံ အာရာမော, အဘိရတီတိ အတ္ထော. ဝိဟာရကရဏာဒိမှိ နဝကမ္မေ အာရာမော အဿာတိ ကမ္မာရာမော. တသ္မိံယေဝ ကမ္မေ ရတောတိ ကမ္မရတော. တဒေဝ ကမ္မာရာမတံ ပုနပ္ပုနံ ယုတ္တောတိ အနုယုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဧတ္ထ စ ဘဿန္တိ အာလာပသလ္လာပေါ. နိဒ္ဒါတိ သောပ္ပံ. သင်္ဂဏိကာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာ. သာ ‘‘ဧကဿ ဒုတိယော ဟောတိ, ဒွိန္နံ ဟောတိ တတိယကော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သံသဂ္ဂေါတိ ဒဿနသဝနသမုလ္လာပသမ္ဘောဂကာယသံသဂ္ဂဝသေန ပဝတ္တော သံသဋ္ဌဘာဝေါ. ပပဉ္စောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဝသေန ပဝတ္တော မဒနာကာရသဏ္ဌိတော ကိလေသပပဉ္စော. သက္ကာယန္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယာတိ ဟေတုနာ နယေန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိဝဋုမပရိစ္ဆေဒကရဏတ္ထံ. မဂေါတိ မဂသဒိသော. နိပ္ပပဉ္စပဒေတိ နိဗ္ဗာနပဒေ. အာရာဓယီတိ ပရိပူရယိ တံ သမ္ပာဒေသီတိ.

१४. चौथ्या सुत्तात—‘न भद्रक’ म्हणजे चांगले नाही. त्यामध्ये जो अत्यंत भीतभीत मरतो, त्याचा मृत्यू चांगला (कल्याणकारी) होत नाही. जो अपायलोकात (दुर्गतीत) पुनर्जन्म (प्रतिसंधी) घेतो, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही. ‘कम्मारामो’ (कर्मात रमणारा) इत्यादींमध्ये—आरमण म्हणजे आराम, अभिरती (रममाण होणे) असा अर्थ आहे. विहार (विहार बांधणे) इत्यादी नूतन कामांमध्ये ज्याचा आराम (आनंद) असतो तो ‘कम्माराम’. त्याच कामात जो रमलेला असतो तो ‘कम्मरत’. त्याच कर्माच्या आरामात जो पुन्हा पुन्हा युक्त (गुंतलेला) असतो तो ‘अनुयुक्त’. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो. आणि येथे ‘भस्स’ (भाषण) म्हणजे गप्पागोष्टी (आलाप-संलाप). ‘निद्दा’ म्हणजे झोप. ‘संगणिका’ म्हणजे समूहात (मंडळीत) रमणे. ती ‘एकाचा दुसरा होतो, दोघांचा तिसरा होतो’ इत्यादी पद्धतीने समजून घ्यावी. ‘संसर्ग’ म्हणजे दर्शन (पाहणे), श्रवण (ऐकणे), संलाप (बोलणे), संभोग (एकत्र उपभोग घेणे) आणि कायसंसर्ग (शारीरिक संपर्क) यांच्याद्वारे निर्माण होणारा संसृष्टभाव (एकत्र येणे). ‘प्रपंच’ म्हणजे तृष्णा, दृष्टी आणि मान यांच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारा, मदाच्या स्वरूपात असलेला क्लेशप्रपंच. ‘सत्काय’ म्हणजे त्रिभूमिक संसारचक्र. ‘सम्यक् दुःखाचा अंत करण्यासाठी’ म्हणजे योग्य कारणाने आणि पद्धतीने संपूर्ण संसारदुःखाची सीमा ठरवून त्याचा अंत करण्यासाठी. ‘मगो’ म्हणजे हरिणासारखा. ‘निष्प्रपंच पदात’ म्हणजे निर्वाणपदात. ‘आराधयी’ म्हणजे परिपूर्ण केले, ते साध्य केले।

၅. အနုတပ္ပိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अनुतप्पिय सुत्त वर्णना

၁၅. ပဉ္စမေ [Pg.97] အနုတပ္ပာတိ အနုသောစိတဗ္ဗာ အနုတာပကာရီ. ဣမေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဂါထာသု စ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

१५. पाचव्या सुत्तात—‘अनुतप्पा’ म्हणजे पश्चात्ताप करण्यास योग्य, पश्चात्ताप घडवून आणणारी. या दोन्ही सुत्तांमध्ये आणि गाथांमध्ये संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे।

၆. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. नकुलपितु सुत्त वर्णना

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဗာဠှဂိလာနောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော. ဧတဒဝေါစာတိ သာမိကဿ ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ ဗျာဓိံ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တီ ဣဒါနိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ သစ္စကိရိယာယ ဗျာဓိံ ဝူပသမေတုံ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ဧတံ ‘‘မာ ခေါ တွ’’န္တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. သာပေက္ခောတိ သတဏှော. န နကုလမာတာတိ ဧတ္ထ န-ကာရော န သက္ခတီတိ ဧဝံ ပရပဒေန ယောဇေတဗ္ဗော. သန္ထရိတုန္တိ နိစ္ဆိဒ္ဒံ ကာတုံ, သဏ္ဌပေတုန္တိ အတ္ထော. ဝေဏိံ ဩလိခိတုန္တိ ဧဠကလောမာနိ ကပ္ပေတွာ ဝိဇဋေတွာ ဝေဏိံ ကာတုံ.

१६. सहाव्या सुत्तात, 'बाळ्हगिलाने' (bāḷhagilāno) म्हणजे अत्यंत आजारी (adhimattagilāno). 'एतदवोच' (etadavoca) म्हणजे पतीला औषध देऊन त्याचा आजार बरा करण्यास असमर्थ ठरल्याने, आता सिंहनाद करून (गर्जना करून) सत्यक्रियेद्वारे आजार शांत करण्यासाठी पतीच्या जवळ बसून "मा खो त्वं" (तू असे करू नकोस) इत्यादी वचन बोलली. 'सापेक्खो' (sāpekkho) म्हणजे तृष्णेसह (sataṇho - आसक्तीसह). 'न नकुलमाता' (na nakulamātā) येथे 'न' हा वर्ण 'न सक्खति' (अशक्य आहे) अशा प्रकारे पुढील पदाशी जोडला पाहिजे. 'सन्थरितुं' (santharituṃ) म्हणजे छिद्ररहित करणे, स्थिर करणे (सावरणे) असा अर्थ आहे. 'वेणिं ओलिखितुं' (veṇiṃ olikhituṃ) म्हणजे मेंढीचे केस कापून, त्यांचा गुंता सोडवून वेणी बनवणे.

အညံ ဃရံ ဂမိဿတီတိ အညံ သာမိကံ ဂဏှိဿတိ. သောဠသ ဝဿာနိ ဂဟဋ္ဌကံ ဗြဟ္မစရိယံ သမာစိဏ္ဏန္တိ ဣတော သောဠသဝဿမတ္ထကေ ဂဟဋ္ဌဗြဟ္မစရိယဝါသော သမာစိဏ္ဏော. ဒဿနကာမတရာတိ အတိရေကေန ဒဿနကာမာ. ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ‘‘ဣမိနာ သစ္စေန တဝ သရီရေ ဗျာဓိ ဖာသု ဟောတူ’’တိ သစ္စကိရိယံ အကာသိ.

'अञ्ञं घरं गमिस्सति' (aññaṃ gharaṃ gamissati) म्हणजे दुसऱ्या पतीचा स्वीकार करेल. 'सोळस वस्सानि गहट्ठकं ब्रह्मचरियं समाचिण्णं' (soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇanti) म्हणजे या वर्षापासून सोळा वर्षांपर्यंत गृहस्थ असतानाही ब्रह्मचर्य पाळले. 'दस्सनकामतरा' (dassanakāmatarā) म्हणजे अत्यंत दर्शनाची इच्छा असणारी. या तीन अंगांनी सिंहनाद करून "या सत्याने तुझ्या शरीरातील आजार बरा होवो" अशी सत्यक्रिया केली.

ဣဒါနိ ဘဂဝန္တံ သက္ခိံ ကတွာ အတ္တနော သီလာဒိဂုဏေဟိပိ သစ္စကိရိယံ ကာတုံ သိယာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိပူရကာရိနီတိ သမတ္တကာရိနီ. စေတောသမထဿာတိ သမာဓိကမ္မဋ္ဌာနဿ. ဩဂါဓပ္ပတ္တာတိ ဩဂါဓံ အနုပ္ပဝေသံ ပတ္တာ. ပတိဂါဓပ္ပတ္တာတိ ပတိဂါဓံ ပတိဋ္ဌံ ပတ္တာ. အဿာသပ္ပတ္တာတိ အဿာသံ အဝဿယံ ပတ္တာ. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာတိ သောမနဿဉာဏံ ပတ္တာ. အပရပ္ပစ္စယာတိ ပရပ္ပစ္စယော ဝုစ္စတိ ပရသဒ္ဓါ ပရပတ္တိယာယနာ, တာယ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော. ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ အတ္တနော ဂုဏေ အာရဗ္ဘ သစ္စကိရိယံ အကာသိ. ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌိတော. ယာဝတာတိ ယတ္တိကာယော. တာသံ အညတရာတိ တာသံ အန္တရေ ဧကာ. အနုကမ္ပိကာတိ ဟိတာနုကမ္ပိကာ. ဩဝါဒိကာတိ ဩဝါဒဒါယိကာ. အနုသာသိကာတိ အနုသိဋ္ဌိဒါယိကာ.

आता भगवंतांना साक्षी ठेवून स्वतःच्या शीलादी गुणांनी देखील सत्यक्रिया करण्यासाठी "सिया खो पन ते" (siyā kho pana te) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, 'परिपूरकारिनी' (paripūrakārinī) म्हणजे पूर्ण करणारी (samattakārinī). 'चेतोसमथस्स' (cetosamathassa) म्हणजे समाधीच्या कम्मट्ठानाची (चित्तशमनाची). 'ओगाधप्पत्ता' (ogādhappatta) म्हणजे खोलवर प्रवेश मिळवलेली. 'पतिगाधप्पत्ता' (patigādhappatta) म्हणजे दृढ प्रतिष्ठा मिळवलेली. 'अस्सासप्पत्ता' (assāsappatta) म्हणजे आश्वस्त झालेली (आश्रय मिळवलेली). 'वेसारज्जप्पत्ता' (vesārajjappatta) म्हणजे विशारदत्व (सोमनस्ययुक्त ज्ञान) प्राप्त केलेली. 'अपरप्पच्चया' (aparappaccayā) येथे 'परप्रत्यय' म्हणजे दुसऱ्याची श्रद्धा किंवा विश्वास, त्यापासून विरहित (दुसऱ्याच्या विश्वासावर अवलंबून नसलेली) असा अर्थ आहे. या तीन अंगांनी स्वतःच्या गुणांना उद्देशून सत्यक्रिया केली. 'गिलाना वुट्ठितो' (gilānā vuṭṭhito) म्हणजे आजारातून उठलेला (बरा झालेला). 'यावता' (yāvatā) म्हणजे जितक्या. 'तासं अञ्ञतरा' (tāsaṃ aññatarā) म्हणजे त्यांच्यापैकी एक. 'अनुकम्पिका' (anukampikā) म्हणजे हिताची अनुकंपा करणारी. 'ओवादिका' (ovādikā) म्हणजे उपदेश देणारी. 'अनुसासिका' (anusāsikā) म्हणजे अनुशासन करणारी.

၇. သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. सोप्पसुत्तवण्णना (सोप्प सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၇. သတ္တမေ [Pg.98] ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧကီဘာဝါယ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတော ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရတော ဝုဋ္ဌိတော. ယထာဝိဟာရန္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဝိဟာရံ. နဝါတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နဝကာ. တေ ပဉ္စသတမတ္တာ အဟေသုံ. ကာကစ္ဆမာနာတိ ကာကသဒ္ဒံ ကရောန္တာ ဒန္တေ ခါဒန္တာ. ထေရာတိ ထိရဘာဝံ ပတ္တာ. တေန နောတိ တေန နု. သေယျသုခါဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ရဋ္ဌိကောတိ ယော ရဋ္ဌံ ဘုဉ္ဇတိ. ပေတ္တဏိကောတိ ယော ပိတရာ ဘုတ္တာနုဘုတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ. သေနာပတိကောတိ သေနာယ ဇေဋ္ဌကော. ဂါမဂါမဏိကောတိ ဂါမဘောဇကော. ပူဂဂါမဏိကောတိ ဂဏဇေဋ္ဌကော. အဝိပဿကော ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနေသကော အဂဝေသကော ဟုတွာ. ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနန္တိ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ.

१७. सातव्या सुत्तात, 'पटिसल्लाना वुट्ठितो' (paṭisallānā vuṭṭhito) म्हणजे एकांतात धर्माचे चिंतन करण्याच्या आनंदापासून (फलसमापत्तीच्या विहारातून) उठलेला. 'यथाविहारं' (yathāvihāraṃ) म्हणजे आपापल्या निवासस्थानी (विहारात). 'नवा' (navā) म्हणजे प्रव्रज्येमध्ये नवीन असणारे (नवदीक्षित). ते सुमारे पाचशे होते. 'काकच्छमाना' (kākacchamānā) म्हणजे घोरणारे (कावळ्यासारखा आवाज करणारे किंवा दात खाणारे). 'थेरा' (therā) म्हणजे स्थवीरत्वाला (स्थिरभावाला) प्राप्त झालेले. 'तेन नो' (tena no) म्हणजे 'तेन नु' (त्यामुळे काय?). शय्यासुख इत्यादींचा अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'रट्ठिको' (raṭṭhiko) म्हणजे जो राष्ट्राचा उपभोग घेतो. 'पेत्तणिको' (pettaṇiko) म्हणजे जो वडिलांनी उपभोगलेली संपत्ती उपभोगतो. 'सेनापतिको' (senāpatiko) म्हणजे सेनेचा प्रमुख. 'गामगामणिको' (gāmagāmaṇiko) म्हणजे गावाचा प्रमुख (ग्रामभोजक). 'पूगगामणिको' (pūgagāmaṇiko) म्हणजे समूहाचा प्रमुख (गणप्रमुख). 'अविपस्सको कुसलानं धम्मानं' (avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे कुशल धर्मांचा शोध न घेणारा, ते न मिळवणारा होऊन. 'बोधिपक्खियानं धम्मानं' (bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ) म्हणजे सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्मांचे.

၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. मच्छबंधसुत्तवण्णना (मच्छबंध सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၈. အဋ္ဌမေ မစ္ဆိကန္တိ မစ္ဆဃာတကံ. ဟတ္ထိနာ ယာတီတိ ဟတ္ထိယာယီ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. ဝဇ္ဈေတိ ဝဓိတဗ္ဗေ. ဝဓာယနီတေတိ ဝဓာယ ဥပနီတေ. ပါပကေန မနသာတိ လာမကေန ဝဓကစိတ္တေန. ပါဠိယံ ပန ဝဓာယုပနီတေတိ လိခန္တိ. မာဂဝိကောတိ မိဂဃာတကော. ကော ပန ဝါဒေါ မနုဿဘူတန္တိ ယော မနုဿဘူတံ ပါပကေန မနသာ အနုပေက္ခတိ, တဿ သမ္ပတ္တိယာ အဘာဝေ ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒံ ပါပကဿ ကမ္မုနော အနိဋ္ဌဖလဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန တာဒိသံ ကမ္မံ ကရောန္တာနမ္ပိ ယသပဋိလာဘော ဟောတိ, တေသံ တံ အကုသလံ နိဿာယ ကုသလံ ဝိပစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ပနဿ အကုသလကမ္မေန ဥပဟတတ္တာ ဝိပါကော န စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အကုသလပက္ခောဝ ကထိတော.

१८. आठव्या सुत्तात, 'मच्छिकं' (macchikaṃ) म्हणजे मासे मारणारा कोळी. 'हत्थिना याती' (hatthinā yātī) म्हणजे हत्तीवरून जाणारा (हत्तीस्वार). पुढील पदांमध्येही हाच नियम लावावा. 'वज्झे' (vajjhe) म्हणजे मारले जाण्यास योग्य (वधार्ह). 'वधायनीते' (vadhāyanīte) म्हणजे वधासाठी आणलेले. 'पापकेन मनसा' (pāpakena manasā) म्हणजे वाईट अशा वध करण्याच्या चित्ताने. पालि पाठात मात्र 'वधायुपनीतो' (vadhāyupanīto) असे लिहितात. 'मागविको' (māgaviko) म्हणजे शिकारी. 'को पन वादो मनुस्सभूतं' (ko pana vādo manussabhūtaṃ) म्हणजे जो मनुष्य असलेल्या व्यक्तीकडे वाईट मनाने पाहतो, त्याच्या विनाशाबद्दल काय सांगावे? (त्याच्या संपत्तीचा नाश होईल यात काय शंका?). हे पापकर्माच्या अनिष्ट फलाचे स्वरूप दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु जे असे कर्म करत असतानाही यश प्राप्त करतात, त्यांच्या बाबतीत असे समजावे की त्या अकुशलाचा आश्रय घेऊन त्यांचे कुशल कर्म फलद्रूप होत आहे. परंतु त्या अकुशल कर्माने पीडित झाल्यामुळे त्याचे फळ दीर्घकाळ टिकणारे नसते. या सुत्तात केवळ अकुशल पक्षाचेच वर्णन केले आहे.

၉. ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना (पहिल्या मरणस्सति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၁၉. နဝမေ နာတိကေတိ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ ပါသာဒေ. အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနောဂဓာ, နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. မရဏဿတိန္တိ မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ. အဟော ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. ဗဟုံ ဝတ မေ ကတံ အဿာတိ [Pg.99] တုမှာကံ သာသနေ မမ ကိစ္စံ ဗဟု ကတံ အဿ. တဒန္တရန္တိ တံ အန္တရံ ခဏံ ဩကာသံ. အဿသိတွာ ဝါ ပဿသာမီတိ ဧတ္ထ အဿာသော ဝုစ္စတိ အန္တော ပဝိသနဝါတော, ပဿာသော ဗဟိ နိက္ခမနဝါတော. ဣတိ အယံ ဘိက္ခု ယာဝ အန္တော ပဝိဋ္ဌဝါတော ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဗဟိ နိက္ခန္တော ဝါတော အန္တော ပဝိသတိ, တာဝ ဇီဝိတံ ပတ္ထေန္တော ဧဝမာဟ. ဒန္ဓန္တိ မန္ဒံ ဂရုကံ အသီဃပ္ပဝတ္တံ. အာသဝါနံ ခယာယာတိ အရဟတ္တဖလတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မရဏဿတိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ကထိတာတိ.

१९. नवव्या सुत्तात, 'नातिके' (nātike) म्हणजे या नावाच्या गावात. 'गिञ्जकावसथे' (giñjakāvasathe) म्हणजे विटांनी बनवलेल्या प्रासादात. 'अमतोगधा' (amatogadhā) म्हणजे निर्वाणात प्रवेश करणारी, निर्वाण हीच जिची प्रतिष्ठा आहे असा अर्थ आहे. 'भावेथ नो' (bhāvetha no) म्हणजे 'भावेथ नु' (तुम्ही भावना करता का?). 'मरणस्सतिं' (maraṇassatiṃ) म्हणजे मरणस्मृती कम्मट्ठानाची. 'अहो वत' (aho vata) हा शब्द प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) अर्थातील निपात आहे. 'बहुं वत मे कतं अस्स' (bahuṃ vata me kataṃ assa) म्हणजे तुमच्या शासनात माझे बरेचसे कर्तव्य पूर्ण झाले असते. 'तदन्तरं' (tadantaraṃ) म्हणजे तो काळ, क्षण किंवा संधी. 'अस्ससित्वा वा पस्ससामि' (assasitvā vā passasāmi) येथे 'अस्सास' (assāsa) म्हणजे आत जाणारा श्वास आणि 'पस्सास' (passāsa) म्हणजे बाहेर पडणारा श्वास असे म्हणतात. अशा प्रकारे हा भिक्खू जोपर्यंत आत घेतलेला श्वास बाहेर पडतो आणि बाहेर पडलेला श्वास आत जातो, तोपर्यंतच जीवनाची इच्छा करत असे म्हणतो. 'दन्धं' (dandhaṃ) म्हणजे मंद, जड, हळूहळू चालणारे. 'आसवानं खयाय' (āsavānaṃ khayāya) म्हणजे अर्हतफलाच्या प्राप्तीसाठी. या सुत्तात मरणस्मृतीला अर्हतपदापर्यंत पोहोचवून सांगितले आहे.

၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. दुतियमरणस्सतिसुत्तवण्णना (दुसऱ्या मरणस्सति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၀. ဒသမေ ပတိဂတာယာတိ ပဋိပန္နာယ. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သော မမဿ အန္တရာယောတိ ဧတ္ထ တိဝိဓော အန္တရာယော ဇီဝိတန္တရာယော, သမဏဓမ္မန္တရာယော, ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကရောန္တဿ သဂ္ဂန္တရာယော စေဝ မဂ္ဂန္တရာယော စာတိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ သန္ဓာယေဝမာဟ. ဗျာပဇ္ဇေယျာတိ အဇိဏ္ဏကာဒိဝသေန ဝိပဇ္ဇေယျ. အဓိမတ္တောတိ ဗလဝါ. ဆန္ဒောတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော. ဝါယာမောတိ ပယောဂဝီရိယံ. ဥဿာဟောတိ ဥဿာပနဝီရိယံ. ဥဿောဠှီတိ သမ္ပာဒနဝီရိယံ. အပ္ပဋိဝါနီတိ အနုက္ကဏ္ဌနာ အပ္ပဋိသံဃရဏာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

२०. दहाव्या सुत्तात, 'पतिगताय' (patigatāya) म्हणजे प्राप्त झाल्यावर (मार्गक्रमण केल्यावर). 'इति पटिसञ्चिक्खति' (iti paṭisañcikkhati) म्हणजे असे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करतो. 'सो ममस्स अन्तरायो' (so mamassa antarāyo) येथे तीन प्रकारचे अंतराय (अडथळे) आहेत: जीवित-अंतराय (जीवनाचा अंतराय), श्रमणधर्म-अंतराय (श्रमणधर्माचा अंतराय), आणि पृथग्जन म्हणून मृत्यू पावणाऱ्यासाठी स्वर्ग-अंतराय व मार्ग-अंतराय. त्या सर्वांनाच उद्देशून असे म्हटले आहे. 'ब्यापज्जेय्य' (byāpajjeyya) म्हणजे अपचन इत्यादींमुळे बिघाड होणे. 'अधिमत्तो' (adhimatto) म्हणजे बलवान (तीव्र). 'छन्दो' (chando) म्हणजे करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता छंद). 'वायामो' (vāyāmo) म्हणजे प्रयोगात्मक वीर्य (प्रयत्न). 'उस्साहो' (ussāho) म्हणजे उत्साह वीर्य (उत्साह). 'उस्सोळ्ही' (ussoḷhī) म्हणजे संपादन वीर्य (तीव्र वीर्य). 'अप्पटिवानी' (appaṭivānī) म्हणजे मागे न हटणे, न थांबणे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

သာရဏီယဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

सारणीयवग्गो दुतियो (दुसरा सारणीय वर्ग समाप्त).

၃. အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ

३. अनुत्तरियवग्गो (अनुत्तरिय वर्ग).

၁-၂. သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. सामकसुत्तादिवण्णना (सामक सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण).

၂၁-၂၂. တတိယဿ ပဌမေ သာမဂါမကေတိ သာမကာနံ ဥဿန္နတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဂါမကေ. ပေါက္ခရဏိယာယန္တိ ပေါက္ခရဏိယာနာမကေ ဝိဟာရေ. အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ရတ္တိယာ ပဌမယာမံ အတိက္ကမ္မ မဇ္ဈိမယာမေ သမ္ပတ္တေ. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိက္ကန္တအတိမနာပဝဏ္ဏာ. ကေဝလကပ္ပန္တိ သကလကပ္ပံ. ပေါက္ခရဏိယံ ဩဘာသေတွာတိ ပေါက္ခရဏိယာနာမကံ မဟာဝိဟာရံ အတ္တနော ဩဘာသေန ဖရိတွာ. သမနုညောတိ သမာနအနုညော သမာနစိတ္တော. ဒေါဝစဿတာတိ ဒုဗ္ဗစဘာဝေါ. ပါပမိတ္တတာတိ လာမကမိတ္တတာ[Pg.100]. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပရိဟာနိယဓမ္မာဝ ကထိတာ. ဒုတိယေ အပရိဟာနိယဓမ္မာ လောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ.

२१-२२. तिसऱ्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्तात: 'सामगामके' म्हणजे सामाक धान्याच्या विपुलतेमुळे हे नाव मिळालेल्या एका लहान गावात. 'पोक्खरणीयायं' म्हणजे पोक्खरणीया नावाच्या विहारात. 'अभिक्कन्ताय रत्तिया' म्हणजे रात्रीचा पहिला प्रहर उलटून मध्यम प्रहर प्राप्त झाला असता. 'अभिक्कन्तवण्णा' म्हणजे अत्यंत प्रिय आणि मनोहर वर्ण असलेली. 'केवलकप्पं' म्हणजे संपूर्ण. 'पोक्खरणियं ओभासेत्वा' म्हणजे आपल्या तेजाने पोक्खरणीय नावाच्या महाविहाराला व्यापून (प्रकाशित करून). 'समनुञ्ञो' म्हणजे समान संमती असलेला किंवा समान चित्त असलेला. 'दोवचस्सता' म्हणजे दुर्बचभाव (दुराग्रहीपणा किंवा कठीण बोलणे). 'पापमित्तता' म्हणजे वाईट मित्रांची संगत. या सूत्तात केवळ हास घडवून आणणारे (पतन करणारे) धर्मच सांगितले आहेत. दुसऱ्या सूत्तात लोकोत्तर धर्मांनी मिश्रित असलेले अपरिहाणीय (हास न घडवणारे) धर्म सांगितले आहेत.

၃. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. भयसुत्तवण्णना (भय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၃. တတိယေ ကာမရာဂရတ္တာယန္တိ ကာမရာဂရတ္တော အယံ. ဆန္ဒရာဂဝိနိဗဒ္ဓေါတိ ဆန္ဒရာဂေန ဝိနိဗဒ္ဓေါ. ဘယာတိ စိတ္တုတြာသဘယာ. ပင်္ကာတိ ကိလေသပင်္ကတော. သင်္ဂေါ ပင်္ကော စ ဥဘယန္တိ သင်္ဂေါ စ ပင်္ကော စ ဣဒမ္ပိ ဥဘယံ. ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တိ, ယတ္ထ သတ္တော ပုထုဇ္ဇနောတိ ယသ္မိံ သင်္ဂေ စ ပင်္ကေ စ ပုထုဇ္ဇနော သတ္တော လဂ္ဂေါ လဂ္ဂိတော ပလိဗုဒ္ဓေါ. ဥပါဒါနေတိ စတုဗ္ဗိဓေ ဥပါဒါနေ. ဇာတိမရဏသမ္ဘဝေတိ ဇာတိယာ စ မရဏဿ စ သမ္ဘဝေ ပစ္စယဘူတေ. အနုပါဒါ ဝိမုစ္စန္တီတိ အနုပါဒိယိတွာ ဝိမုစ္စန္တိ. ဇာတိမရဏသင်္ခယေတိ ဇာတိမရဏာနံ သင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ, နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိဝဋ္ဋေတွာ အရဟတ္တမေဝ ပတ္တော ဧသ ဘိက္ခု. ဣဒါနိ တံ ခီဏာသဝံ ထောမေန္တော တေ ခေမပ္ပတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခေမပ္ပတ္တာတိ ခေမဘာဝံ ပတ္တာ. သုခိနောတိ လောကုတ္တရသုခေန သုခိတာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မာဘိနိဗ္ဗုတာတိ အဗ္ဘန္တရေ ကိလေသာဘာဝေန ဒိဋ္ဌဓမ္မေယေဝ အဘိနိဗ္ဗုတာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋံ ကထိတံ.

२३. तिसऱ्या सूत्तात: 'कामरागरत्तायं' म्हणजे कामरागाने रंजलेला हा प्राणी. 'छन्दरागविनिबद्धो' म्हणजे छंदरागाने (तीव्र इच्छेने) बांधलेला. 'भया' म्हणजे चित्ताच्या भीतीमुळे (चित्तत्रासभय). 'पङ्का' म्हणजे क्लेशरूपी चिखलामुळे. 'सङ्गो पङ्को च उभयं' म्हणजे आसक्ती आणि चिखल हे दोन्हीही. 'एते कामा पुवुच्चन्ति, यत्थ सत्तो पुथुज्जनो' म्हणजे ज्या आसक्ती आणि चिखलामध्ये पृथग्जन प्राणी अडकलेला, गुंतलेला आणि वेढलेला असतो. 'उपादाने' म्हणजे चार प्रकारच्या उपादानांमध्ये. 'जातिमरणसम्भवे' म्हणजे जन्म आणि मृत्यूच्या उत्पत्तीचे कारण (प्रत्यय) असलेल्या. 'अनुपादा विमुच्चन्ति' म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता) मुक्त होतात. 'जातिमरणसङ्खये' म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचा पूर्ण क्षय असलेल्या निर्वाणामध्ये, निर्वाणरूपी आलंबनाने विमुक्तीद्वारे मुक्त होतात, असा अर्थ आहे. या ठिकाणी हा भिक्खू संसाराचे चक्र नष्ट करून अर्हतपदालाच प्राप्त झाला आहे. आता त्या क्षीणासवाची (अर्हताची) स्तुती करताना 'ते खेमप्पत्ता' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'खेमप्पत्ता' म्हणजे क्षेमभावाला (भयरहित अवस्थेला) प्राप्त झालेले. 'सुखिनो' म्हणजे लोकोत्तर सुखाने सुखी झालेले. 'दिट्ठधम्माभिनिब्बुता' म्हणजे अंतःकरणात क्लेशांचा अभाव असल्यामुळे याच जन्मात (दृष्टधर्मातच) पूर्णपणे शांत झालेले. या सूत्तात केवळ संसाराचे (वट्टाचे) वर्णन करून गाथांमध्ये संसार आणि संसारातून मुक्ती (वट्ट-विवट्ट) यांचे वर्णन केले आहे.

၄. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. हिमवन्तसुत्तवण्णना (हिमवंत सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၄. စတုတ္ထေ ပဒါလေယျာတိ ဘိန္ဒေယျ. ဆဝါယာတိ လာမိကာယ. သမာဓိဿ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတီတိ အာဟာရသပ္ပာယဥတုသပ္ပာယာနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတုံ ကုသလော ဟောတိ ဆေကော သမတ္ထော ပဋိဗလော. သမာဓိဿ ဌိတိကုသလောတိ သမာဓိဿ ဌိတိယံ ကုသလော, သမာဓိံ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ဝုဋ္ဌာနကုသလောတိ သမာဓိဿ ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလော, ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ကလ္လိတကုသလောတိ သမာဓိဿ ကလ္လတာယ ကုသလော, သမာဓိစိတ္တံ ဟာသေတုံ ကလ္လံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလောတိ သမာဓိဿ အသပ္ပာယေ အနုပကာရကေ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယေ ဥပကာရကေ သေဝန္တောပိ, ‘‘အယံ သမာဓိနိမိတ္တာရမ္မဏော [Pg.101] အယံ လက္ခဏာရမ္မဏော’’တိ ဇာနန္တောပိ သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလော နာမ ဟောတိ. သမာဓိဿ အဘိနီဟာရကုသလောတိ ဥပရိဥပရိသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနတ္ထာယ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ အဘိနီဟရိတုံ သက္ကောန္တော သမာဓိဿ အဘိနီဟာရကုသလော နာမ ဟောတိ. သော ပဌမဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဒုတိယံ သမာပဇ္ဇတိ, ဒုတိယဇ္ဈာနာ…ပေ… တတိယဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထံ သမာပဇ္ဇတီတိ.

२४. चौथ्या सूत्तात: 'पदालेय्य' म्हणजे भेदून टाकावे (फोडावे). 'छवाय' म्हणजे हीन (निकृष्ट). 'समाधिस्स समापत्तिकुसलो होति' म्हणजे अनुकूल आहार आणि अनुकूल ऋतू ग्रहण करून समाधीमध्ये प्रवेश करण्यास कुशल, चतुर, समर्थ आणि सक्षम असतो. 'समाधिस्स ठितिकुसलो' म्हणजे समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल, समाधी स्थिर ठेवण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स वुट्ठानकुसलो' म्हणजे समाधीतून उठण्यात कुशल, निश्चित केलेल्या मर्यादेनुसार समाधीतून बाहेर पडण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स कल्लितकुसलो' म्हणजे समाधीच्या सुयोग्यतेत कुशल, समाधीचित्ताला प्रफुल्लित व सुयोग्य करण्यास समर्थ असतो, असा अर्थ आहे. 'समाधिस्स गोचरकुसलो' म्हणजे समाधीसाठी प्रतिकूल व निरुपयोगी धर्मांचा त्याग करून अनुकूल व उपकारक धर्मांचे सेवन करणारा, तसेच 'ही समाधी निमित्त-आलंबन असलेली आहे, ही समाधी लक्षण-आलंबन असलेली आहे' असे जाणणारा देखील समाधीच्या गोचरात (विषयात) कुशल म्हटला जातो. 'समाधिस्स अभिनिहारकुसलो' म्हणजे उत्तरोत्तर समापत्ती प्राप्त करण्यासाठी प्रथम ध्यानादी समाधीला पुढे नेण्यास (प्रवृत्त करण्यास) समर्थ असलेला पुरुष समाधीच्या अभिनिहारात कुशल म्हटला जातो. तो प्रथम ध्यानातून उठून दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करतो, दुसऱ्या ध्यानातून...पे... तिसऱ्या ध्यानातून उठून चौथ्या ध्यानात प्रवेश करतो.

၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवण्णना (अनुस्मृती-स्थान सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၅. ပဉ္စမေ အနုဿတိဋ္ဌာနာနီတိ အနုဿတိကာရဏာနိ. ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃ အာဒယော) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ဣဒမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အာရမ္မဏံ ကရိတွာတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ. ဝိသုဇ္ဈန္တီတိ ပရမဝိသုဒ္ဓိံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

२५. पाचव्या सूत्तात: 'अनुस्सतिट्ठानानि' म्हणजे अनुस्मृतीची कारणे (स्थाने). 'इतिपि सो भगवा' इत्यादींचे विसुद्धिमग्गात सविस्तर वर्णन केलेच आहे. 'इदम्पि खो, भिक्खवे, आरम्मणं करित्वा' म्हणजे हे भिक्खूंनो, या बुद्धानुस्मृती कम्मट्ठानाला आलंबन करून. 'विसुज्झन्ति' म्हणजे परम विशुद्धीला म्हणजेच निर्वाणाला प्राप्त होतात. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. परंतु या सूत्तात सहा अनुस्मृती-स्थाने मिश्रित स्वरूपात सांगितली आहेत, असे जाणावे.

၆. မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. महाकच्चानसुत्तवण्णना (महाकात्यायन सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၆. ဆဋ္ဌေ သမ္ဗာဓေတိ ပဉ္စကာမဂုဏသမ္ဗာဓေ. ဩကာသာဓိဂမောတိ ဧတ္ထ ဩကာသာ ဝုစ္စန္တိ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, တေသံ အဓိဂမော. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာတိ သောကာနဉ္စ ပရိဒေဝါနဉ္စ သမတိက္ကမတ္ထာယ. အတ္ထင်္ဂမာယာတိ အတ္ထံ ဂမနတ္ထာယ. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ သဟဝိပဿနကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဿ ပစ္စက္ခကိရိယတ္ထာယ.

२६. सहाव्या सूत्तात: 'सम्बाधे' म्हणजे पाच कामगुणांच्या संकोचात (कोंडीत). 'ओकासाधिगमो' म्हणजे येथे 'ओकास' (अवकाश) म्हणजे सहा अनुस्मृती-स्थाने म्हटले आहेत, त्यांची प्राप्ती. 'विसुद्धिया' म्हणजे विशुद्धीसाठी (शुद्ध होण्यासाठी). 'सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय' म्हणजे शोक आणि विलाप यांच्या अतिक्रमणासाठी. 'अत्थङ्गमाय' म्हणजे (दुःखाचा) अस्त होण्यासाठी. 'ञायस्स अधिगमाय' म्हणजे विपश्यनेसह असलेल्या मार्गाच्या प्राप्तीसाठी. 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' म्हणजे अकृत (अप्रत्यय) परिनिर्वाणाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्यासाठी.

သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန. အာကာသသမေနာတိ အလဂ္ဂနဋ္ဌေန စေဝ အပလိဗုဒ္ဓဋ္ဌေန စ အာကာသသဒိသေန. ဝိပုလေနာတိ န ပရိတ္တကေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟန္တဘာဝံ ဂတေန, မဟန္တေဟိ ဝါ အရိယသာဝကေဟိ ဂတေန, ပဋိပန္နေနာတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဏေနာတိ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏေန. အဝေရေနာတိ အကုသလဝေရပုဂ္ဂလဝေရရဟိတေန. အဗျာပဇ္ဈေနာတိ ကောဓဒုက္ခဝဇ္ဇိတေန. သဗ္ဗမေတံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိစိတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. ဝိသုဒ္ဓိဓမ္မာတိ ဝိသုဇ္ဈနသဘာဝါ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနီတိ.

'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'आकाससमेन' म्हणजे न चिकटण्याच्या आणि अडथळा नसण्याच्या अर्थाने आकाशासारख्या. 'विपुलेन' म्हणजे विस्तीर्ण (अल्प नसलेल्या). 'महग्गतेन' म्हणजे महानतेला प्राप्त झालेल्या, किंवा महान अशा आर्यश्रावकांनी प्राप्त केलेल्या (आचरलेल्या), असा अर्थ आहे. 'अप्पमाणेण' म्हणजे पसरण्याच्या अमर्यादपणामुळे अमर्याद असलेल्या. 'अवेरेन' म्हणजे अकुशल वैर आणि पुद्गल वैरापासून रहित असलेल्या. 'अब्यापज्झेन' म्हणजे क्रोधाच्या दुःखापासून वर्जित असलेल्या. हे सर्व बुद्धानुस्मृतीच्या चित्तालाच उद्देशून म्हटले आहे. पुढील पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'विसुद्धिधम्मा' म्हणजे विशुद्ध स्वभावाचे असलेले. या सूत्तातही सहा अनुस्मृती-स्थाने मिश्रित स्वरूपातच सांगितली आहेत.

၇. ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. पठमसमयसुत्तवण्णना (पहिल्या समय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၇. သတ္တမေ [Pg.102] မနောဘာဝနီယဿာတိ ဧတ္ထ မနံ ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနောဘာဝနီယော. ဒဿနာယာတိ ဒဿနတ္ထံ. နိဿရဏန္တိ နိဂ္ဂမနံ ဝူပသမနံ. ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ကာမရာဂပ္ပဇဟနတ္ထာယ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ. ဒုတိယဝါရာဒီသု ဗျာပါဒပ္ပဟာနာယ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ, ထိနမိဒ္ဓပ္ပဟာနာယ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာနံ, အာလောကသညံ ဝါ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုအာဒီနံ ဝါ အညတရံ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနာယ သမထကမ္မဋ္ဌာနံ, ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနာယ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏကထံ ကထေန္တော ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဂမ္မာတိ အာရဗ္ဘ. မနသိကရောတောတိ အာရမ္မဏဝသေန စိတ္တေ ကရောန္တဿ. အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ အနန္တရာယေန အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

२७. सातव्या सूत्तात: 'मनोभावनीयस्स' म्हणजे येथे जो मनाला (संसारमुक्तीकडे) विकसित करतो, वाढवतो, तो 'मनोभावनीय' होय. 'दस्सनाय' म्हणजे दर्शनासाठी. 'निस्सरणं' म्हणजे बाहेर पडणे किंवा शांत होणे. 'धम्मं देसेति' म्हणजे कामरागाचा त्याग करण्यासाठी अशुभाचे कम्मट्ठान सांगतात. दुसऱ्या वारा इत्यादींमध्ये व्यापादाचा (द्वेषाचा) नाश करण्यासाठी मैत्रीचे कम्मट्ठान सांगतात; थिनमिद्धाचा (आळस आणि डुलकीचा) नाश करण्यासाठी थिनमिद्ध दूर करणारे कम्मट्ठान, किंवा आलोकसंज्ञा किंवा वीर्यारंभ वस्तू इत्यादींपैकी एखादी गोष्ट सांगतात; उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्धटपणा आणि पश्चात्तापाचा) नाश करण्यासाठी शमथ कम्मट्ठान सांगतात; विचिकित्सेचा (शंकेचा) नाश करण्यासाठी तीन रत्नांच्या गुणांचे वर्णन करत धम्म उपदेश करतात, असे जाणावे. 'आगम्म' म्हणजे आलंबन करून. 'मनसिकरोतो' म्हणजे आलंबनाच्या स्वरूपात चित्तात आणणाऱ्याला. 'अनन्तरा आसवानं खयो होति' म्हणजे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय आसवांचा क्षय होतो.

၈. ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. दुतियसमयसुत्तवण्णना (दुसऱ्या समय सूत्ताचे स्पष्टीकरण)

၂၈. အဋ္ဌမေ မဏ္ဍလမာဠေတိ ဘောဇနသာလာယ. စာရိတ္တကိလမထောတိ ပိဏ္ဍပါတစရိယာယ ဥပ္ပန္နကိလမထော. ဘတ္တကိလမထောတိ ဘတ္တဒရထော. ဝိဟာရပစ္ဆာယာယန္တိ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ဆာယာယ. ယဒေဝဿ ဒိဝါ သမာဓိနိမိတ္တံ မနသိကတံ ဟောတီတိ ယံ ဧဝ တဿ တတော ပုရိမဒိဝသဘာဂေ သမထနိမိတ္တံ စိတ္တေ ကတံ ဟောတိ. တဒေဝဿ တသ္မိံ သမယေ သမုဒါစရတီတိ တံယေဝ ဧတဿ တသ္မိံ သမယေ ဒိဝါဝိဟာရေ နိသိန္နဿ မနောဒွါရေ သဉ္စရတိ. ဩဇဋ္ဌာယီတိ ဩဇာယ ဌိတော ပတိဋ္ဌိတော. ဖာသုကဿ ဟောတီတိ ဖာသုကံ အဿ ဟောတိ. သမ္မုခါတိ ကထေန္တဿ သမ္မုခဋ္ဌာနေ. သုတန္တိ သောတေန သုတံ. ပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ စိတ္တေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ.

२८. आठव्या सूत्तात, 'मण्डलमाळ' (maṇḍalamāḷa) म्हणजे भोजनशाळा. 'चारित्तकिलमथ' (cārittakilamatha) म्हणजे भिक्षाटनामुळे (पिंडपातामुळे) झालेला थकवा. 'भत्तकिलमथ' (bhattakilamatha) म्हणजे भोजनामुळे होणारा त्रास. 'विहारपच्छायाय' (vihārapacchāyāya) म्हणजे विहाराच्या शेवटी असलेल्या सावलीत. 'यदेवस्स दिवा समाधिनिमित्तं मनसिकतं होति' (yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hoti) म्हणजे त्या व्यक्तीने त्यापूर्वी दिवसाच्या भागात जे समथ-निमित्त मनात धारण केले होते. 'तदेवस्स तस्मिं समये समुदाचरति' (tadevassa tasmiṃ samaye samudācarati) म्हणजे तेच समथ-निमित्त त्या वेळी दिवसा विहारात बसलेल्या त्याच्या मनोद्वारात संचार करते. 'ओजट्ठायी' (ojaṭṭhāyī) म्हणजे ओज (शक्ती) मध्ये स्थित असलेले, प्रतिष्ठित केलेले. 'फासुकस्स होति' (phāsukassa hoti) म्हणजे त्याला सुखकारक होते. 'सम्मुखा' (sammukhā) म्हणजे उपदेश करणाऱ्या भगवंतांच्या समोर. 'सुतं' (sutaṃ) म्हणजे कानाने ऐकलेले. 'पटिग्गहितं' (paṭiggahitaṃ) म्हणजे चित्ताने (मनाने) ग्रहण केलेले.

၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. उदायीसुत्तवर्णना (उदायी सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၂၉. နဝမေ ဥဒါယိန္တိ လာဠုဒါယိတ္ထေရံ. သုဏောမဟံ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, နာဟံ ဗဓိရော, သုဏာမိ ဘဂဝတော ဝစနံ, ပဉှံ ပန ဥပပရိက္ခာမီတိ. အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တံ. ဣဒံ, ဘန္တေ, အနုဿတိဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ဈာနတ္တယသင်္ခါတံ အနုဿတိကာရဏံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သံဝတ္တတီတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရတ္ထာယ ပဝတ္တတိ. အာလောကသညန္တိ အာလောကနိမိတ္တေ ဥပ္ပန္နသညံ. ဒိဝါ သညံ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဒိဝါတိ သညံ ဌပေတိ[Pg.103]. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာနေန ဒိဝါ အာလောကသညာ မနသိကတာ, ရတ္တိမ္ပိ တထေဝ တံ မနသိ ကရောတိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ ဝါနေန ရတ္တိံ အာလောကသညာ မနသိကတာ, ဒိဝါပိ တံ တထေဝ မနသိ ကရောတိ. ဝိဝဋေနာတိ ပါကဋေန. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ နီဝရဏေဟိ အနောနဒ္ဓေန. သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏတ္ထာယ သဟောဘာသကံ စိတ္တံ ဗြူဟေတိ ဝဍ္ဎေတိ. ယံ ပန ‘‘အာလောကသညံ မနသိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနာလောကသညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာလောကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘာယာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသင်္ခါတဿ ဉာဏဒဿနဿ ပဋိလာဘာယ.

२९. नवव्या सूत्तात, 'उदायी' (udāyi) म्हणजे लाळुदायी थेरांना. 'सुणोमहम आवुसो' (suṇomahaṃ, āvuso) म्हणजे 'हे आवुसो (मित्रा), मी काही बहिरा नाही, मी भगवंतांचे वचन ऐकत आहे, परंतु मी प्रश्नाचा विचार (परीक्षण) करत आहे.' 'अधिचित्त' (adhicitta) म्हणजे समथ आणि विपश्यना चित्त. 'इदं भन्ते अनुस्सतिट्ठानं' (idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ) म्हणजे तीन ध्यानांनी युक्त असलेले हे अनुस्मृतीचे कारण. 'दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति' (diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati) म्हणजे याच जन्मात सुखाने राहण्यासाठी प्रवृत्त होते. 'आलोकसञ्ञं' (ālokasaññaṃ) म्हणजे प्रकाशाच्या निमित्तावर उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'दिवा सञ्ञं अधिट्ठाति' (divā saññaṃ adhiṭṭhāti) म्हणजे दिवसाची संज्ञा प्रस्थापित करतो. 'यथा दिवा तथा रत्तिं' (yathā divā tathā rattiṃ) म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने दिवसा प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण केली आहे, रात्रीसुद्धा त्याचप्रमाणे ती मनात धारण करतो. 'यथा रत्तिं तथा दिवा' (yathā rattiṃ tathā divā) म्हणजे ज्याप्रमाणे त्याने रात्री प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण केली आहे, दिवसासुद्धा ती त्याचप्रमाणे मनात धारण करतो. 'विवटेन' (vivaṭena) म्हणजे उघड किंवा स्पष्ट असलेल्याने. 'अपरीयॉनद्धेन' (apariyonaddhena) म्हणजे नीवरणांनी आच्छादित नसलेल्याने. 'सप्पभासं चित्तं भावेति' (sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti) म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानासाठी प्रकाशासहित चित्ताची भावना करतो, वाढवतो. परंतु जे 'प्रकाशाची संज्ञा मनात धारण करतो' असे म्हटले आहे, ते स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) दूर करणाऱ्या प्रकाश-संज्ञेच्या संदर्भात म्हटले आहे, दिव्यचक्षूच्या ज्ञानाच्या प्रकाशाच्या संदर्भात नाही, असे जाणावे. 'ज्ञानदस्सनप्पटिलाभाय' (ñāṇadassanappaṭilābhāya) म्हणजे दिव्यचक्षू नावाच्या ज्ञानदर्शनाची प्राप्ती होण्यासाठी.

ဣမမေဝ ကာယန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ. ကာမရာဂပ္ပဟာနာယာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကဿ ရာဂဿ ပဟာနတ္ထာယ. သေယျထာပိ ပဿေယျာတိ ယထာ ပဿေယျ. သရီရန္တိ မတသရီရံ. သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတန္တိ သုသာနေ အပဝိဒ္ဓံ. ဧကာဟံ မတဿ အဿာတိ ဧကာဟမတံ. ဒွီဟံ မတဿ အဿာတိ ဒွီဟမတံ. တီဟံ မတဿ အဿာတိ တီဟမတံ. ဘသ္တာ ဝိယ ဝါယုနာ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ယထာနုက္ကမံ သမုဂ္ဂတေန သူနဘာဝေန ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ, ဥဒ္ဓုမာတမေဝ ဥဒ္ဓုမာတကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဥဒ္ဓုမာတန္တိ ဥဒ္ဓုမာတကံ. ဝိနီလံ ဝုစ္စတိ ဝိပရိဘိန္နဝဏ္ဏံ, ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလန္တိ ဝိနီလကံ. မံသုဿဒဋ္ဌာနေသု ရတ္တဝဏ္ဏဿ ပုဗ္ဗသန္နိစယဋ္ဌာနေသု သေတဝဏ္ဏဿ ယေဘုယျေန စ နီလဝဏ္ဏဿ နီလဋ္ဌာနေ နီလသာဋကပါရုတဿေဝ ဆဝသရီရဿေတံ အဓိဝစနံ. ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ နဝဟိ ဝါ ဝဏမုခေဟိ ဝိဿန္ဒမာနံ ပုဗ္ဗံ ဝိပုဗ္ဗံ, ဝိပုဗ္ဗမေဝ ဝိပုဗ္ဗကံ. ပဋိကူလတ္တာ ဝါ ကုစ္ဆိတံ ဝိပုဗ္ဗန္တိ ဝိပုဗ္ဗကံ. ဝိပုဗ္ဗကံ ဇာတံ တထာဘာဝံ ဂတန္တိ ဝိပုဗ္ဗကဇာတံ.

'इममेव कायं' (imameva kāyaṃ) इत्यादींमध्ये जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व सर्व प्रकारे सविस्तरपणे 'विशुद्धिमग्ग' मधील 'कायगतासती' कर्मस्थानात सांगितले गेले आहे. 'कामरागप्पहानाय' (kāmarāgappahānāya) म्हणजे पाच कामगुणांच्या संदर्भातील रागाचा नाश करण्यासाठी. 'सेय्यथापि पस्सेय्य' (seyyathāpi passeyya) म्हणजे ज्याप्रमाणे पाहावे. 'सरीरं' (sarīraṃ) म्हणजे मृत शरीर. 'सिवथिकाय छड्डितं' (sivathikāya chaḍḍitaṃ) म्हणजे स्मशानात टाकून दिलेले. 'एकाहं मतस्स अस्स' (ekāhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर एक दिवस झालेला मृतदेह. 'द्वीहं मतस्स अस्स' (dvīhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर दोन दिवस झालेला मृतदेह. 'तीहं मतस्स अस्स' (tīhaṃ matassa assa) म्हणजे मृत्यूनंतर तीन दिवस झालेला मृतदेह. हवेने भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीप्रमाणे, जीवन संपल्यानंतर अनुक्रमे फुगल्यामुळे आणि सुजल्यामुळे फुगलेला मृतदेह म्हणजे 'उद्धुमात' (uddhumātaṃ), आणि 'उद्धुमात' म्हणजेच 'उद्धुमातक' (uddhumātakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा फुगलेल्या मृतदेहाला 'उद्धुमातक' म्हणतात. विविध रंगांनी युक्त (निळा, लाल इत्यादी) अशा मृतदेहाला 'विनील' (vinīlaṃ) म्हणतात, आणि 'विनील' म्हणजेच 'विनीलक' (vinīlakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा विनील मृतदेहाला 'विनीलक' म्हणतात. हे अशा मृत शरीराचे नाव आहे जेथे मांसाच्या फुगलेल्या भागांवर लाल रंग, पू साचलेल्या भागांवर पांढरा रंग आणि बहुतांश भागांवर निळा रंग असतो, जणू काही निळे वस्त्र पांघरलेला मृतदेहच. फुटलेल्या भागांतून किंवा नऊ जखमांच्या मुखांतून वाहणाऱ्या पूने युक्त मृतदेहाला 'विपुब्ब' (vipubbaṃ) म्हणतात, आणि 'विपुब्ब' म्हणजेच 'विपुब्बक' (vipubbakaṃ). किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा विपुब्ब मृतदेहाला 'विपुब्बक' म्हणतात. 'विपुब्बकजातं' (vipubbakajātaṃ) म्हणजे विपुब्बक अवस्थेला प्राप्त झालेला, तशा स्थितीला गेलेला मृतदेह.

သော ဣမမေဝ ကာယန္တိ သော ဘိက္ခု ဣမံ အတ္တနော ကာယံ တေန ကာယေန သဒ္ဓိံ ဉာဏေန ဥပသံဟရတိ ဥပနေတိ. ကထံ? အယမ္ပိ ခေါ ကာယော ဧဝံဓမ္မော ဧဝံဘာဝီ ဧဝံအနတီတောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အာယု ဥသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာယ အယံ ကာယော ဌာနဂမနာဒိခမော ဟောတိ, ဣမေသံ ပန ဝိဂမာ အယမ္ပိ ဧဝံဓမ္မော ဧဝံပူတိကသဘာဝေါယေဝါတိ. ဧဝံဘာဝီတိ ဧဝမေဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အနတီတောတိ ဧဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘာဝံ အနတိက္ကန္တော.

'सो इममेव कायं' (so imameva kāyaṃ) म्हणजे तो भिक्खू आपल्या या शरीराची त्या मृत शरीराशी ज्ञानाने तुलना करतो (जवळ आणतो). कशा प्रकारे? 'हा शरीरसुद्धा असाच स्वभाव असलेला, असाच होणारा आणि या अवस्थेचे उल्लंघन न करू शकणारा आहे.' हे असे सांगितले आहे - आयुष्य (आयू), उष्मा (उस्मा) आणि विज्ञान (विञ्ञाण) या तीन धर्मांच्या अस्तित्वामुळे हे शरीर उभे राहणे, चालणे इत्यादी क्रिया करण्यास समर्थ असते. परंतु यांच्या अभावामुळे हे शरीरसुद्धा अशाच स्वभावाचे, म्हणजेच कुजणाऱ्या स्वभावाचेच बनते. 'एवंभावी' (evaṃbhāvī) म्हणजे अशा प्रकारे फुगणे इत्यादी विविध अवस्थांना प्राप्त होणारे होईल. 'एवं अनतीतो' (evaṃ anatīto) म्हणजे अशा प्रकारे फुगणे इत्यादी अवस्थेचे उल्लंघन न करू शकणारे.

ခဇ္ဇမာနန္တိ [Pg.104] ဥဒရာဒီသု နိသီဒိတွာ ဥဒရမံသဩဋ္ဌမံသအက္ခိကမံသာဒီနိ လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာ ခါဒိယမာနံ. သမံသလောဟိတန္တိ သေသာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တံ. နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတန္တိ မံသေ ခီဏေပိ လောဟိတံ န သုဿတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘နိမ္မံသလောဟိတမက္ခိတ’’န္တိ. အညေနာတိ အညေန ဒိသာဘာဂေန. ဟတ္ထဋ္ဌိကန္တိ စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပိ ဟတ္ထဋ္ဌိကံ ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ. ပါဒဋ္ဌိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေရောဝဿိကာနီတိ အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနိ. ပူတီနီတိ အဗ္ဘောကာသေ ဌိတာနိ ဝါတာတပဝုဋ္ဌိသမ္ဖဿေန တေရောဝဿိကာနေဝ ပူတီနိ ဟောန္တိ, အန္တောဘူမိဂတာနိ ပန စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. စုဏ္ဏကဇာတာနီတိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟုတွာ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ. သဗ္ဗတ္ထ သော ဣမမေဝါတိ ဝုတ္တနယေန ခဇ္ဇမာနာဒီနံ ဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတာယာတိ အသ္မီတိ ပဝတ္တဿ နဝဝိဓဿ မာနဿ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. အနေကဓာတုပဋိဝေဓာယာတိ အနေကဓာတူနံ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. သတောဝ အဘိက္ကမတီတိ ဂစ္ဆန္တော သတိပညာဟိ သမန္နာဂတောဝ ဂစ္ဆတိ. သတောဝ ပဋိက္ကမတီတိ ပဋိနိဝတ္တန္တောပိ သတိပညာဟိ သမန္နာဂတောဝ နိဝတ္တတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သတိသမ္ပဇညာယာတိ သတိယာ စ ဉာဏဿ စ အတ္ထာယ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိဉာဏာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ.

'खज्जमानं' (khajjamānaṃ) म्हणजे पोटावर इत्यादी ठिकाणी बसून पोटाचे मांस, ओठांचे मांस, डोळ्यांच्या खोबणीतील मांस इत्यादी तोडून-तोडून खाल्ले जाणारे. 'समंसलोहितं' (samaṃsalohitaṃ) म्हणजे उरलेल्या मांस आणि रक्ताने युक्त असलेले. 'निम्मंसलोहितमक्खितं' (nimmaṃsalohitamakkhitaṃ) म्हणजे मांस संपले तरी रक्त सुकत नाही, त्या संदर्भात म्हटले आहे - 'मांसरहित परंतु रक्ताने माखलेले'. 'अञ्ञेन' (aññena) म्हणजे दुसऱ्या दिशेला किंवा भागात. 'हत्थट्ठिकं' (hatthaṭṭhikaṃ) म्हणजे चौसष्ट प्रकारची हाताची हाडे जी वेगवेगळी विखुरलेली आहेत. पायाच्या हाडांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'तेरोवस्सिकाने' (terovassikāni) म्हणजे अनेक वर्षे उलटून गेलेली. 'पूतीनि' (pūtīni) म्हणजे उघड्या जागेवर पडलेली, वारा, ऊन आणि पाऊस यांच्या स्पर्शाने अनेक वर्षे सडलेली. परंतु जमिनीच्या आत असलेली हाडे अधिक काळ टिकतात. 'चुण्णकजातानि' (cuṇṇakajātāni) म्हणजे चूर्ण-विचूर्ण होऊन विखुरलेली. सर्व ठिकाणी 'सो इममेव' या सांगितलेल्या पद्धतीने खाल्ल्या जाणाऱ्या मृतदेहांच्या संदर्भात योजना करावी. 'अस्मिमानसमुग्घाताय' (asmimānasamugghātāya) म्हणजे 'मी आहे' (अस्मि) अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या नऊ प्रकारच्या मानाचा (अहंकाराचा) समूळ नाश करण्यासाठी. 'अनेकधातुपटिवेधाय' (anekadhātupaṭivedhāya) म्हणजे अनेक धातूंचे आकलन करण्यासाठी. 'सतोव अभिक्कमति' (satova abhikkamati) म्हणजे जाताना स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊनच जातो. 'सतोव पटिक्कमति' (satova paṭikkamati) म्हणजे मागे वळतानासुद्धा स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त होऊनच वळतो. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'सतिसम्पजञ्ञाय' (satisampajaññāya) म्हणजे स्मृती आणि ज्ञानाच्या कल्याणासाठी. अशा प्रकारे या सूत्तात स्मृती आणि ज्ञान यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

၁၀. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. अनुत्तरियसुत्तवर्णना (अनुत्तरिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၃၀. ဒသမေ ဥစ္စာဝစန္တိ ယံ ကိဉ္စိ မဟန္တခုဒ္ဒကံ, ဥစ္စနီစံ ဝါ. ဟီနန္တိ နိဟီနံ. ဂမ္မန္တိ ဂါမဝါသိကာနံ ဒဿနံ. ပေါထုဇ္ဇနိကန္တိ ပုထုဇ္ဇနာနံ သန္တကံ. အနရိယန္တိ န အရိယံ န ဥတ္တမံ န ပရိသုဒ္ဓံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န အတ္ထသန္နိဿိတံ. န နိဗ္ဗိဒါယာတိ န ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ. န ဝိရာဂါယာတိ န ရာဂါဒီနံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. န နိရောဓာယာတိ န ရာဂါဒီနံ အပ္ပဝတ္တိနိရောဓာယ. န ဥပသမာယာတိ န ရာဂါဒီနံ ဝူပသမနတ္ထာယ. န အဘိညာယာတိ န အဘိဇာနနတ္ထာယ. န သမ္ဗောဓာယာတိ န သမ္ဗောဓိသင်္ခါတဿ စတုမဂ္ဂဉာဏဿ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ. န နိဗ္ဗာနာယာတိ န နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ.

३०. दहाव्या सुत्तात, 'उच्चावचं' म्हणजे काहीही लहान-मोठे किंवा उच्च-नीच. 'हीनं' म्हणजे निकृष्ट. 'गम्मं' म्हणजे ग्रामवासीयांचे (मूर्खांचे) आचरण. 'पोथुज्जनिकं' म्हणजे पृथग्जनांचे (सामान्य लोकांचे). 'अनरियं' म्हणजे जे आर्य नाही, उत्तम नाही, शुद्ध नाही. 'अनत्थसंहितं' म्हणजे जे कल्याणाशी (हिताशी) संबंधित नाही. 'न निब्बिदाय' म्हणजे संसारचक्राविषयी निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न विरागाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या विरागासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न निरोधाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या निरोधासाठी (पुन्हा उत्पन्न न होण्यासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न उपसमाय' म्हणजे रागादी क्लेशांच्या उपशमासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न अभिञ्ञाय' म्हणजे अभिज्ञेसाठी (विशिष्ट ज्ञानासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न सम्बोधाय' म्हणजे संबोधी संज्ञक चार मार्गज्ञानांच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न निब्बानाय' म्हणजे निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरत नाही.

နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါတိ ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓေါ. နိဝိဋ္ဌပေမောတိ ပတိဋ္ဌိတပေမော. ဧကန္တဂတောတိ ဧကန္တံ ဂတော, အစလပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. အဘိပ္ပသန္နောတိ အတိဝိယ ပသန္နော. ဧတဒါနုတ္တရိယန္တိ ဧတံ အနုတ္တရံ. ဟတ္ထိသ္မိမ္ပိ သိက္ခတီတိ ဟတ္ထိနိမိတ္တံ [Pg.105] သိက္ခိတဗ္ဗံ ဟတ္ထိသိပ္ပံ သိက္ခတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥစ္စာဝစန္တိ မဟန္တခုဒ္ဒကံ သိပ္ပံ သိက္ခတိ.

'निविट्ठसद्धो' म्हणजे दृढ श्रद्धा असलेला. 'निविट्ठपेमो' म्हणजे दृढ प्रेम असलेला. 'एकन्तगतो' म्हणजे एकांताला प्राप्त झालेला, म्हणजेच 'अचलतेला (स्थिरतेला) प्राप्त झालेला' असा अर्थ आहे. 'अभिप्पसन्नो' म्हणजे अत्यंत प्रसन्न (श्रद्धावान). 'एतदानुत्तरियं' म्हणजे हे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहे. 'हत्थिस्मिम्पि सिक्खति' म्हणजे हत्तीच्या संदर्भात शिकण्यायोग्य हत्ती-विद्या शिकतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'उच्चावचं' म्हणजे लहान-मोठी कला शिकतो.

ဥပဋ္ဌိတာ ပါရိစရိယေတိ ပါရိစရိယာယ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ. ဘာဝယန္တိ အနုဿတိန္တိ အနုတ္တရံ အနုဿတိံ ဘာဝေန္တိ. ဝိဝေကပ္ပဋိသံယုတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနနိဿိတံ ကတွာ. ခေမန္တိ နိရုပဒ္ဒဝံ. အမတဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဂါမိနံ, အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တီတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဒေ ပမောဒိတာတိ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသသင်္ခါတေ အပ္ပမာဒေ အာမောဒိတာ ပမောဒိတာ. နိပကာတိ နေပက္ကေန သမန္နာဂတာ. သီလသံဝုတာတိ သီလေန သံဝုတာ ပိဟိတာ. တေ ဝေ ကာလေန ပစ္စေန္တီတိ တေ ဝေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တကာလေ ဇာနန္တိ. ယတ္ထ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ သကလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, တံ အမတံ မဟာနိဗ္ဗာနံ တေ ဘိက္ခူ ဇာနန္တီတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆ အနုတ္တရိယာနိ မိဿကာနိ ကထိတာနီတိ.

'उपट्ठिता पारिचरिये' म्हणजे परिचर्येसाठी (सेवेसाठी) उपस्थित असलेले. 'भावयन्ति अनुस्सतिं' म्हणजे अनुत्तर अनुस्मृतीची भावना करतात. 'विवेकपटिसंयुत्तं' म्हणजे निर्वाणाचा आश्रय करून. 'खेमं' म्हणजे उपद्रवरहित (सुरक्षित). 'अमतगामिनं' म्हणजे निर्वाणाकडे नेणाऱ्या आर्यमार्गाची भावना करतात, असा अर्थ आहे. 'अप्पमादे पमोदिता' म्हणजे स्मृतीच्या अविरहिततेने युक्त अशा अप्रमादामध्ये आनंदित व प्रमुदित असणारे. 'निपका' म्हणजे प्रज्ञेने युक्त असलेले. 'सीलसंवुता' म्हणजे शीलाने संवृत (सुरक्षित). 'ते वे कालेन पच्चन्ति' म्हणजे ते योग्य वेळी जाणतात. 'यत्थ दुक्खं निरुज्झति' म्हणजे ज्या ठिकाणी संपूर्ण संसारदुःख निरुद्ध होते, त्या अमृत महानिर्वाणाला ते भिक्खू जाणतात. या सुत्तात सहा अनुत्तरियांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ တတိယော.

तिसरा अनुत्तरिय वर्ग समाप्त.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

४. देवतावर्ग

၁. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सेखसुत्तवण्णना (सेख सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သေခဿာတိ သတ္တဝိဓဿ သေခဿ. ပုထုဇ္ဇနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ပရိဟာနာယာတိ ဥပရူပရိဂုဏပရိဟာနာယ.

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सेखस्स' म्हणजे सात प्रकारच्या शैक्ष पुद्गलांचे. पृथग्जनांच्या बाबतीत तर बोलण्याची काही गरजच नाही. 'परिहानाय' म्हणजे उत्तरोत्तर गुणांच्या (मार्ग-फलांच्या) हानीसाठी.

၂-၃. အပရိဟာနသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

२-३. अपरीहानसुत्तद्वयवण्णना (दोन अपरीहान सुत्तांचे स्पष्टीकरण)

၃၂-၃၃. ဒုတိယေ သတ္ထုဂါရဝတာတိ သတ္ထရိ ဂရုဘာဝေါ. ဓမ္မဂါရဝတာတိ နဝဝိဓေ လောကုတ္တရဓမ္မေ ဂရုဘာဝေါ. သံဃဂါရဝတာတိ သံဃေ ဂရုဘာဝေါ. သိက္ခာဂါရဝတာတိ တီသု သိက္ခာသု ဂရုဘာဝေါ. အပ္ပမာဒဂါရဝတာတိ အပ္ပမာဒေ ဂရုဘာဝေါ. ပဋိသန္ထာရဂါရဝတာတိ ဓမ္မာမိသဝသေန ဒုဝိဓေ ပဋိသန္ထာရေ ဂရုဘာဝေါ. သတ္ထာ ဂရု အဿာတိ သတ္ထုဂရု. ဓမ္မော ဂရု အဿာတိ ဓမ္မဂရု. တိဗ္ဗဂါရဝေါတိ ဗဟလဂါရဝေါ. ပဋိသန္ထာရေ [Pg.106] ဂါရဝေါ အဿာတိ ပဋိသန္ထာရဂါရဝေါ. တတိယေ သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော သဂါရဝေါ. ဟိရောတ္တပ္ပံ ပနေတ္ထ မိဿကံ ကထိတံ.

३२-३३. दुसऱ्या सुत्तात, 'सत्थुगारवता' म्हणजे शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) आदरभाव असणे. 'धम्मगारवता' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांविषयी आदरभाव असणे. 'सङ्घगारवता' म्हणजे संघाविषयी आदरभाव असणे. 'सिक्खागारवता' म्हणजे तीन शिक्षांविषयी (अधिशील, अधिचित्त, अधिप्रज्ञा) आदरभाव असणे. 'अप्पमादगारवता' म्हणजे अप्रमादाविषयी आदरभाव असणे. 'पटिसन्थारगारवता' म्हणजे धर्म आणि आमिष या दोन प्रकारच्या प्रतिसंथाराविषयी (आदरातिथ्याविषयी) आदरभाव असणे. 'सत्था गरु अस्साति सत्थुगरु' म्हणजे ज्या भिक्खूचा शास्त्याविषयी आदर आहे, तो 'सत्थुगरु' होय. 'धम्मो गरु अस्साति धम्मगरु' म्हणजे ज्याचा धर्माविषयी आदर आहे, तो 'धम्मगरु' होय. 'तिब्बगारवो' म्हणजे तीव्र आदर असलेला. 'पटिसन्थारे गारवो अस्साति पटिसन्थारगारवो' म्हणजे ज्याचा प्रतिसंथाराविषयी आदर आहे, तो 'पटिसन्थारगारवो' होय. तिसऱ्या सुत्तात, 'सप्पतिस्सो' म्हणजे ज्येष्ठांविषयी आदर बाळगणारा. येथे ह्री (पापाची लाज) आणि ओत्तप्प (पापाचे भय) यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

၄. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. महामोग्गल्लानसुत्तवण्णना (महामोग्गल्लान सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၃၄. စတုတ္ထေ တိဿော နာမ ဘိက္ခူတိ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော. မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါတိ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန မဟတီ ဣဒ္ဓိ အဿာတိ မဟိဒ္ဓိကော. အနုဖရဏဋ္ဌေန မဟာ အာနုဘာဝေါ အဿာတိ မဟာနုဘာဝေါ. စိရဿံ ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣမံ ပရိယာယမကာသီတိ ဧဝရူပံ လောကေ ပကတိယာ ပိယသမုဒါဟာရဝစနံ ဟောတိ. လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိယံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော, ကိံ မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. အယံ ပန အာဂတပုဗ္ဗတ္တာယေဝ ဧဝမာဟ. ထေရော ဟိ ကာလေန ကာလံ ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိယေဝ. တတ္ထ ပရိယာယမကာသီတိ ဝါရံ အကာသိ. ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယာတိ ယော အယံ ဣဓာဂမနာယ ဝါရော, တံ စိရဿံ အကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒမာသနံ ပညတ္တန္တိ မဟာရဟံ ဗြဟ္မပလ္လင်္ကံ ပညာပေတွာ ဧဝမာဟ. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အဓိဂတေန အစလေန မဂ္ဂပ္ပသာဒေန. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ ကထိတံ.

३४. चौथ्या सुत्तात, 'तिस्सो नाम भिक्खू' म्हणजे महामोग्गल्लान थेरांचेच सार्धविहारी (शिष्य). 'महिद्धिको महानुभावो' म्हणजे ऋद्धीच्या समृद्धीमुळे ज्यांच्याकडे मोठी ऋद्धी आहे, ते 'महिद्धिको' आणि व्याप्तीमुळे ज्यांच्याकडे मोठा प्रभाव आहे, ते 'महानुभावो' होत. 'चिरस्सं खो, मारिस मोग्गल्लान, इमं परियायमकासि' (हे मोग्गल्लान मित्रा, खूप दिवसांनी तू ही फेरी केलीस) हे वाक्य जगात स्वाभाविकपणे प्रिय संभाषण मानले जाते. कारण संसारी लोक खूप दिवसांनी आलेल्या किंवा पूर्वी कधीही न आलेल्या प्रिय व्यक्तीला पाहून म्हणतात: 'आपण कोठून आलात? आपण खूप दिवसांनी आलात. आपल्याला इथला मार्ग कसा माहीत झाला? आपण मार्ग तर चुकला नाही ना?' इत्यादी. हा ब्रह्मा पूर्वी आलेला असल्यामुळेच त्याने असे म्हटले. कारण थेर वेळोवेळी ब्रह्मलोकात जात असत. तेथे 'परियायमकासि' म्हणजे फेरी केली. 'यदिदं इधागमनाय' म्हणजे इथे येण्याची जी फेरी होती, ती खूप दिवसांनी केली, असा अर्थ आहे. 'इदमासनं पञ्ञत्तं' म्हणजे मौल्यवान ब्रह्म-पलंग मांडून त्याने असे म्हटले. 'अवेच्चप्पसादेन' म्हणजे प्राप्त झालेल्या अचल मार्ग-प्रसादाने (श्रद्धेने). या सुत्तात स्रोतापत्ती मार्गज्ञानाचे वर्णन केले आहे.

၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. विज्जाभागियसुत्तवण्णना (विज्जाभागिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၃၅. ပဉ္စမေ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကာ. အနိစ္စသညာတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာတိ ပဟာနာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိရာဂသညာတိ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. နိရောဓသညာတိ နိရောဓာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ.

३५. पाचव्या सुत्तात, 'विज्जाभागिया' म्हणजे विद्येच्या भागांमध्ये समाविष्ट असलेले धर्म. 'अनिच्चसञ्ञा' म्हणजे अनित्यानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'अनिच्चे दुक्खसञ्ञा' म्हणजे दुःखानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'दुक्खे अनत्तसञ्ञा' म्हणजे अनात्मानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'पहानसञ्ञा' म्हणजे प्रहाणानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'विरागसञ्ञा' म्हणजे विरागानुदर्शन ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'निरोधसञ्ञा' म्हणजे निरोधानुपश्यना ज्ञानात उत्पन्न झालेली संज्ञा.

၆. ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. विवादमूलसुत्तवण्णना (विवादमूल सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၃၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.107] ဝိဝါဒမူလာနီတိ ဝိဝါဒဿ မူလာနိ. ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန သမန္နာဂတော. ဥပနာဟီတိ ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန သမန္နာဂတော. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ? ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ, တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ. တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာ ဝိဝဒန္တိ, အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တထာ ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ, အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော. တတော အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ. တတော ယံ ဗဟုကေဟိ ဂဟိတံ, တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပုရက္ခတွာ ဝိဟရန္တာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ တုမှာကံ အဗ္ဘန္တရပရိသာယ. ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရေသံ ပရိသာယ.

३६. सहाव्या सूत्तात 'विवादमूलानि' म्हणजे विवादाची (भांडणाची) कारणे होय. 'कोधनो' म्हणजे क्रोधाच्या लक्षणाने युक्त असलेला, क्रोधी होय. 'उपनाही' म्हणजे वैर न सोडण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा उपनाहाने (वैरभावाने) युक्त असलेला होय. 'अहिताय दुखाय देवमनुस्सानं' म्हणजे दोन भिक्खूंचा विवाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कसा कारणीभूत ठरतो? कोसाम्बक खन्धकात सांगितल्याप्रमाणे, जेव्हा दोन भिक्खूंमध्ये विवाद होतो, तेव्हा त्या विहारात त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) विवाद करू लागतात. त्यांचा उपदेश ग्रहण करणारा भिक्खुनी संघ विवाद करतो. त्यानंतर त्यांचे उपस्थायक (सेवक/दायके) विवाद करतात. मग मनुष्यांचे रक्षक देव दोन गटांत विभागले जातात. त्याचप्रमाणे धम्मवादींचे रक्षक देव धम्मवादी होतात आणि अधम्मवादींचे रक्षक देव अधम्मवादी होतात. त्यानंतर रक्षक देवांचे मित्र असलेले भुम्मदेव (भूमीवरील देव) आपापसात विभागले जातात. अशा प्रकारे परंपरेने ब्रह्मलोकापर्यंत, आर्यश्रावकांना सोडून सर्व देव आणि मनुष्य दोन गटांत विभागले जातात. परंतु धम्मवादींपेक्षा अधम्मवादीच बहुसंख्य असतात. त्यामुळे जे बहुसंख्यांनी स्वीकारले आहे, त्याकडेच ते जातात. धम्माचा त्याग करून बहुतांश लोक अधम्माचा स्वीकार करतात. ते अधम्माला पुढे करून जीवन जगत अपाय (दुर्गती) मध्ये जन्म घेतात. अशा प्रकारे दोन भिक्खूंचा विवाद देव आणि मनुष्यांच्या अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. 'अज्झत्तं वा' म्हणजे तुमच्या अभ्यंतर (अंतर्गत) परिषदेत. 'बहिद्धा' म्हणजे इतरांच्या (बाह्य) परिषदेत.

မက္ခီတိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန သမန္နာဂတော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော. ဣဿုကီတိ ပရဿ သက္ကာရာဒီနိ ဣဿာယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ သမန္နာဂတော. မစ္ဆရီတိ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. သဌောတိ ကေရာဋိကော. မာယာဝီတိ ကတပဋိစ္ဆာဒကော. ပါပိစ္ဆောတိ အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆကော ဒုဿီလော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိကဝါဒီ, အဟေတုဝါဒီ, အကိရိယဝါဒီ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိ သယံ ဒိဋ္ဌမေဝ ပရာမသတိ. အာဓာနဂ္ဂါဟီတိ ဒဠှဂ္ဂါဟီ. ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

'मक्खी' म्हणजे इतरांचे गुण पुसून टाकण्याच्या (गुण नाकारण्याच्या) लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'पळासी' म्हणजे स्वतःला इतरांच्या बरोबरीचे समजण्याच्या (युगग्गाह) लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'इस्सुकी' म्हणजे इतरांच्या सत्कार-सन्मानादी गोष्टींबद्दल हेवा/मत्सर करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला होय. 'मच्छरी' म्हणजे आवास-मच्छर (विहाराविषयीचा संकुचित भाव) इत्यादींनी युक्त असलेला होय. 'सठो' म्हणजे कपटी किंवा धूर्त होय. 'मायावी' म्हणजे स्वतःचे दोष लपवणारा होय. 'पापिच्छो' म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवण्याची इच्छा बाळगणारा दुःशील (चरित्रहीन) होय. 'मिच्छादिट्ठी' म्हणजे नत्थिकवादी (नास्तिकवादी), अहेतुवादी आणि अकिरियवादी (अक्रियावादी) होय. 'सन्दिट्ठिपरामासी' म्हणजे स्वतःच्याच मताला (दृष्टीला) घट्ट धरून ठेवणारा होय. 'आधानग्गाही' म्हणजे हट्टी, आपले मत घट्ट पकडून ठेवणारा होय. 'दुप्पटिनिस्सग्गी' म्हणजे ज्याने स्वीकारलेले मत सोडवून घेणे शक्य नसते असा होय. या सूत्तात केवळ संसाराचे चक्र (वट्ट) सांगितले आहे.

၇. ဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दानसुत्तवण्णना (दानसूत्राचे वर्णन).

၃၇. သတ္တမေ ဝေဠုကဏ္ဍကီတိ ဝေဠုကဏ္ဍကနဂရဝါသိနီ. ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ဆဟိ ဂုဏင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ဒါနံ ဒေတိ. ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနောတိ ဒါနံ ဒဿာမီတိ မာသဍ္ဎမာသတော ပဋ္ဌာယ [Pg.108] သောမနဿပ္ပတ္တော ဟောတိ. ဧတ္ထ ဟိ ပုဗ္ဗေစေတနာ ဒဿာမီတိ စိတ္တုပ္ပာဒကာလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဣတော ဥဋ္ဌိတေန ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ ခေတ္တဂ္ဂဟဏံ အာဒိံ ကတွာ စိန္တေန္တဿ လဗ္ဘတိ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒေတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ မုဉ္စစေတနာ ပန ဒါနကာလေယေဝ လဗ္ဘတိ. ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတီတိ အယံ ပန အပရစေတနာ အပရာပရံ အနုဿရန္တဿ လဗ္ဘတိ. ဝီတရာဂါတိ ဝိဂတရာဂါ ခီဏာသဝါ. ရာဂဝိနယာယ ဝါ ပဋိပန္နာတိ ရာဂဝိနယပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. ဥက္ကဋ္ဌဒေသနာ စေသာ, န ကေဝလံ ပန ခီဏာသဝါနံ, အနာဂါမိ-သကဒါဂါမိ-သောတာပန္နာနမ္ပိ အန္တမသော တဒဟုပဗ္ဗဇိတဿ ဘဏ္ဍဂါဟကသာမဏေရဿာပိ ဒိန္နာ ဒက္ခိဏာ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတာဝ ဟောတိ. သောပိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထမေဝ ပဗ္ဗဇိတော.

३७. सातव्या सूत्तात 'वेळुकण्डकी' म्हणजे वेळुकण्डक नगरात राहणारी होय. 'छळङ्गसमन्नागतं' म्हणजे सहा गुण-अंगांनी युक्त केलेले होय. 'दक्खिणं पतिट्ठापेति' म्हणजे दान देते. 'पुब्बेव दाना सुमनो' म्हणजे 'मी दान देईन' असा विचार करून अर्धा महिना किंवा एक महिन्यापूर्वीपासूनच जो प्रसन्न होतो (सोमनस्य प्राप्त करतो) तो होय. येथे पूर्वचेतना म्हणजे 'मी दान देईन' असा चित्त उत्पन्न झाल्यापासून, 'या शेतातून जे धान्य निघेल, त्याने मी दान देईन' असा शेत निवडण्यापासून विचार करणाऱ्या व्यक्तीला प्राप्त होते. 'ददं चित्तं पसादेति' म्हणजे दान देताना चित्त प्रसन्न करणे; ही 'मुञ्चचेतना' (त्याग करण्याची चेतना) दान देण्याच्या वेळीच प्राप्त होते. 'दत्वा अत्तमनो होति' म्हणजे दान दिल्यानंतर आनंदी होणे; ही 'अपरचेतना' दानाचा वारंवार विचार करणाऱ्याला नंतर प्राप्त होते. 'वीतरागा' म्हणजे रागमुक्त झालेले खीणासव (अर्हत) होत. 'रागविनयाय वा पटिपन्ना' म्हणजे रागाचा नाश करणाऱ्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करणारे होत. हा उत्कृष्ट उपदेश आहे. केवळ खीणासवांनाच (अर्हतांनाच) नव्हे, तर अनागामी, सकदागामी, सोतापन्न आणि अगदी त्याच दिवशी प्रव्रजित झालेल्या भांडगाही (भांडार रक्षक) सामणेराला दिलेले दान देखील सहा अंगांनी युक्त (छळङ्गसमन्नागत) असेच असते. कारण तो देखील सोतापत्तिमार्गाच्या प्राप्तीसाठीच प्रव्रजित झालेला असतो.

ယညဿ သမ္ပဒါတိ ဒါနဿ ပရိပုဏ္ဏတာ. သညတာတိ သီလသညမေန သညတာ. သယံ အာစမယိတွာနာတိ အတ္တနာဝ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ. သကေဟိ ပါဏိဘီတိ အတ္တနော ဟတ္ထေဟိ. သယေဟီတိပိ ပါဌော. သဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဂုဏေ သဒ္ဒဟန္တော. မုတ္တေန စေတသာတိ လာဘမစ္ဆရိယာဒီဟိ ဝိမုတ္တေန စိတ္တေန. အဗျာပဇ္ဈံ သုခံ လောကန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ ဥဠာရသုခသောမနဿံ ဒေဝလောကံ.

'यञ्ञस्य सम्पदा' म्हणजे दानाची परिपूर्णता होय. 'सञ्ञता' म्हणजे शील-संयमाने संयमित असलेले होत. 'सयं आचमयित्वान' म्हणजे स्वतःच (दान स्वीकारणाऱ्यांचे) हात-पाय धुवून आणि मुख स्वच्छ करून होय. 'sakehi pāṇibhīti' म्हणजे स्वतःच्या हातांनी होय. 'सयेहि' असाही पाठ आढळतो. 'सद्धो' म्हणजे त्रिरत्नांच्या गुणांवर श्रद्धा ठेवणारा होय. 'मुत्तेन चेतसा' म्हणजे लाभ-मत्सर इत्यादींपासून मुक्त झालेल्या चित्ताने होय. 'अब्यापज्झं सुखं लोकं' म्हणजे दुःखविरहित, महान सुख आणि सोमनस्याने युक्त अशा देवलोकाला होय.

၈. အတ္တကာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. अत्तकारीसुत्तवण्णना (अत्तकारी सूत्राचे वर्णन).

၃၈. အဋ္ဌမေ အဒ္ဒသံ ဝါ အဿောသိံ ဝါတိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ မာ အဒ္ဒသံ, အသုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ ဝသတီတိ မာ အဿောသိံ, ကထေန္တဿ ဝါ ဝစနံ မာ အဿောသိံ. ကထဉှိ နာမာတိ ကေန နာမ ကာရဏေန. အာရမ္ဘဓာတူတိ အာရဘနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ. နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခမနသဘာဝံ ဝီရိယံ. ပရက္ကမဓာတူတိ ပရက္ကမသဘာဝေါ. ထာမဓာတူတိ ထာမသဘာဝေါ. ဌိတိဓာတူတိ ဌိတိသဘာဝေါ. ဥပက္ကမဓာတူတိ ဥပက္ကမသဘာဝေါ. သဗ္ဗံ စေတံ တေန တေနာကာရေန ပဝတ္တဿ ဝီရိယဿေဝ နာမံ.

३८. आठव्या सूत्तात 'अद्दसं वा अस्सोसिं वा' म्हणजे डोळे उघडून पाहिले नाही, 'अमुक ठिकाणी राहतो' असे ऐकले नाही, किंवा बोलणाऱ्याचे शब्द ऐकले नाहीत. 'कथञ्हि नाम' म्हणजे कोणत्या कारणाने होय. 'आरम्भधातू' म्हणजे सुरुवातीच्या प्रयत्नाने प्रवृत्त झालेले वीर्य (प्रयत्न) होय. 'निक्कमधातू' म्हणजे आळसातून बाहेर पडण्याच्या स्वभावाचे वीर्य होय. 'परक्कमधातू' म्हणजे पराक्रम स्वभावाचे (आळसाचे दमन करणारे) वीर्य होय. 'थामधातू' म्हणजे सामर्थ्य स्वभावाचे वीर्य होय. 'ठितिधातू' म्हणजे स्थिरता स्वभावाचे वीर्य होय. 'उपक्कमधातू' म्हणजे उपक्रम (उद्योग) स्वभावाचे वीर्य होय. हे सर्व वेगवेगळ्या कारणांनी प्रवृत्त झालेल्या वीर्याचीच (प्रयत्नाचीच) नावे आहेत.

၉-၁၀. နိဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. निदानसुत्तादिवण्णना (निदान सूत्रादींचे वर्णन).

၃၉-၄၀. နဝမေ ကမ္မာနန္တိ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မာနံ. သမုဒယာယာတိ ပိဏ္ဍကရဏတ္ထာယ. နိဒါနန္တိ ပစ္စယော. လောဘဇေနာတိ လောဘတော ဇာတေန. န [Pg.109] ပညာယန္တီတိ ‘‘ဧဝရူပေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ န ဒိဿန္တိ. သုက္ကပက္ခေ ကမ္မာနန္တိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကမ္မာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဒသမေ နိစုလဝနေတိ မဟာမုစလိန္ဒဝနေ. သဒ္ဓမ္မောတိ သာသနသဒ္ဓမ္မော.

३९-४०. नवव्या सूत्तात 'कम्मानं' म्हणजे संसारात फिरवणाऱ्या (वट्टगामी) कर्मांचे होय. 'समुदयाय' म्हणजे एकत्रित करण्याच्या हेतूने होय. 'निदानं' म्हणजे प्रत्यय (कारण) होय. 'लोभजेन' म्हणजे लोभापासून उत्पन्न झालेल्या होय. 'न पञ्ञायन्ति' म्हणजे 'अशा प्रकारच्या कर्माने उत्पन्न झाले आहेत' असे दिसत नाही. शुक्लपक्षात 'कम्मानं' म्हणजे संसारातून मुक्त करणाऱ्या (विवट्टगामी) कर्मांचे होय. अशा प्रकारे या सूत्तात वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे. दहाव्या सूत्तात 'निचुलवने' म्हणजे मोठ्या मुचलिंद वनात होय. 'सद्धम्मो' म्हणजे शासन सद्धम्म (बुद्धांचा सद्धम्म) होय.

၁၁. ဒါရုက္ခန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. दारुक्खन्धसुत्तवण्णना (दारुक्खन्ध सूत्राचे वर्णन).

၄၁. ဧကာဒသမေ စေတောဝသိပ္ပတ္တောတိ စိတ္တဝသိဘာဝံ ပတ္တော. ပထဝီတွေဝ အဓိမုစ္စေယျာတိ ထဒ္ဓါကာရံ ပထဝီဓာတူတိ သလ္လက္ခေယျ. ယံ နိဿာယာတိ ယံ ဝိဇ္ဇမာနံ ထဒ္ဓါကာရံ ပထဝီဓာတုံ နိဿာယ အမုံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ပထဝီတွေဝ အဓိမုစ္စေယျ, သာ ဧတ္ထ ပထဝီဓာတု အတ္ထီတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒါနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ယထေဝ ဟိ တသ္မိံ ထဒ္ဓါကာရာ ပထဝီဓာတု အတ္ထိ, ဧဝံ ယူသာကာရာ အာပေါဓာတု, ဥဏှာကာရာ တေဇောဓာတု, ဝိတ္ထမ္ဘနာကာရာ ဝါယောဓာတု, ရတ္တဝဏ္ဏမှိ သာရေ ပဒုမပုပ္ဖဝဏ္ဏာ သုဘဓာတု, ပူတိဘူတေ စုဏ္ဏေ စေဝ ဖေဂ္ဂုပပဋိကာသု စ အမနုညဝဏ္ဏာ အသုဘဓာတု, တံ နိဿာယ အမုံ ဒါရုက္ခန္ဓံ အသုဘန္တွေဝ အဓိမုစ္စေယျ သလ္လက္ခေယျာတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကဝိဟာရော နာမ ကထိတော.

४१. अकराव्या सूत्तात 'चेतोवसिप्पत्तो' म्हणजे चित्तावर वशित्व (नियंत्रण) प्राप्त केलेला होय. 'पठवीत्वेव अधिमुच्चेय्य' म्हणजे कठीण आकाराची 'पठवीधातू' (पृथ्वी धातू) आहे असे लक्ष्यात घ्यावे. 'यं निस्साय' म्हणजे ज्या विद्यमान कठीण आकाराच्या पठवीधातूचा आश्रय घेऊन या लाकडाच्या ओंडक्याला 'पृथ्वी' म्हणूनच जाणावे, ती पठवीधातू येथे आहेच. याच पद्धतीने उर्वरित पदे देखील समजून घ्यावीत. कारण ज्याप्रमाणे त्या ओंडक्यात कठीण आकाराची पठवीधातू आहे, त्याचप्रमाणे रस (द्रव) आकाराची आपोधातू (जल धातू), उष्ण आकाराची तेजोधातू (अग्नी धातू), विस्तार (वायूचा दाब) आकाराची वायोधातू (वायू धातू), लाल रंगाच्या गाभ्यामध्ये कमळाच्या फुलासारख्या रंगाची सुभधातू (शुभ धातू), आणि सडलेल्या चुर्णात तसेच सालीमध्ये अप्रिय रंगाची असुभधातू (अशुभ धातू) असते. तिचा आश्रय घेऊन या लाकडाच्या ओंडक्याला 'अशुभ' म्हणूनच जाणावे, लक्ष्यात घ्यावे. या सूत्तात 'मिस्सकविहार' (मिश्र विहार) सांगितला आहे.

၁၂. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१२. नागितसुत्तवण्णना (नागित सूत्राचे वर्णन).

၄၂. ဒွါဒသမေ ဂါမန္တဝိဟာရိန္တိ ဂါမန္တသေနာသနဝါသိံ. သမာဟိတံ နိသိန္နန္တိ တသ္မိံ ဂါမန္တသေနာသနေ သမာဓိံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နံ. ဣဒါနိမန္တိ ဣဒါနိ ဣမံ. သမာဓိမှာ စာဝေဿတီတိ သမာဓိတော ဥဋ္ဌာပေဿတိ. န အတ္တမနော ဟောမီတိ န သကမနော ဟောမိ. ပစလာယမာနန္တိ နိဒ္ဒါယမာနံ. ဧကတ္တန္တိ ဧကသဘာဝံ, ဧကဂ္ဂတာဘူတံ အရညသညံယေဝ စိတ္တေ ကရိဿတီတိ အတ္ထော. အနုရက္ခိဿတီတိ အနုဂ္ဂဏှိဿတိ. အဝိမုတ္တံ ဝါ စိတ္တံ ဝိမောစေဿတီတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဝိမုတ္တံ စိတ္တံ ဣဒါနိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမောစယိဿတိ. ရိဉ္စတီတိ ဝဇ္ဇေတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ပဋိပဏာမေတွာတိ ပနုဒိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မာယာတိ ဥစ္စာရပဿာဝကရဏတ္ထာယ. ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေန သတ္ထာရာ အရညသေနာသနဿ ဝဏ္ဏော ကထိတော. သုတ္တဿ ပန ပဌမကောဋ္ဌာသေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ.

४२. बाराव्या सूत्तात, 'गामन्तविहारिं' म्हणजे गावाजवळील निवासस्थानात (आश्रमात) राहणारा. 'समाहितं निसिन्नं' म्हणजे त्या गावाजवळील निवासस्थानात समाधी लावून बसलेला. 'इदानिमं' म्हणजे आता याला. 'समाधिम्हा चावेस्सति' म्हणजे समाधीतून उठवेल. 'न अत्तमनो होमि' म्हणजे माझे मन प्रसन्न होत नाही (स्वतःचे मन प्रसन्न होत नाही). 'पचलायमानं' म्हणजे डुलकी घेणारा (झोपलेला). 'एकत्तं' म्हणजे एकच स्वभाव असलेला, एकाग्र झालेला, केवळ अरण्याचीच संज्ञा मनात निर्माण करेल, असा अर्थ आहे. 'अनुरक्खिस्सति' म्हणजे सांभाळ करेल (अनुग्रह करेल). 'अविमुत्तं वा चित्तं विमोचेस्सति' म्हणजे इतर वेळी विमुक्त न झालेल्या चित्ताला आता पाच विमुक्तींनी मुक्त करेल. 'रिञ्चति' म्हणजे वर्ज्य करतो, त्याग करतो. 'पटिपणामेत्वा' म्हणजे दूर करून, त्याग करून. 'उच्चारपस्सावकम्माय' म्हणजे मलमूत्र विसर्जन करण्याच्या हेतूने. या एवढ्या विवेचनाने शास्त्यांनी अरण्य-सेनासनाचा (अरण्यातील निवासस्थानाचा) महिमा सांगितला आहे. सूत्ताच्या पहिल्या भागात जे सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा देवता वर्ग समाप्त.

၅. ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ

५. धम्मिक वर्ग

၁. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. नागसुत्ताचे स्पष्टीकरण

၄၃. ပဉ္စမဿ [Pg.110] ပဌမေ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိန္တိ ဣဒံ ‘‘အာယာမာနန္ဒာ’’တိ ထေရံ အာမန္တေတွာ ဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, သတ္ထာ ပန အနူနေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ ပရိဝုတော တတ္ထ အဂမာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနုပသင်္ကမီတိ တေဟေဝ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ ပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. ပရိသိဉ္စိတွာတိ ဝေါဟာရဝစနမေတံ, နှာယိတွာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ဥတ္တရာသင်္ဂစီဝရံ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာ ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပုရတ္ထိမလောကဓာတုံ အဘိမုခေါ ဝေါဒကဘာဝေန ဂတ္တာနိ ပုဗ္ဗသဒိသာနိ ကုရုမာနော အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. ဘိက္ခုသံဃောပိ တေန တေန ဌာနေန ဩတရိတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ သတ္ထာရံယေဝ ပရိဝါရေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဣတိ တသ္မိံ သမယေ အာကာသတော ပတမာနံ ရတ္တသုဝဏ္ဏကုဏ္ဍလံ ဝိယ သူရိယော ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ပဋိပဇ္ဇိ, ပရိသုဒ္ဓရဇတမဏ္ဍလော ဝိယ ပါစီနလောကဓာတုတော စန္ဒော အဗ္ဘုဂ္ဂဉ္ဆိ, မဇ္ဈဋ္ဌာနေပိ ပဉ္စဘိက္ခုသတပရိဝါရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကနဒီတီရေ လောကံ အလင်္ကုရုမာနော အဋ္ဌာသိ.

४३. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'आयुष्यमान आनंदासह' हे वचन "चला आनंदा!" असे थेरांना आमंत्रित करून गेल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु शास्ते (बुद्ध) पूर्ण पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तेथे गेले, असे समजावे. 'तेनुपसङ्कमि' म्हणजे त्या पाचशे भिक्खूंच्या परिवारासह तेथे गेले. 'परिसिञ्चित्वा' हा व्यावहारिक शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'स्नान करून' असा आहे. 'पुब्बापयमानो' म्हणजे लाल रंगाचे दुपदरी वस्त्र (अंतर्वासक) परिधान करून, उत्तरासंग चीवर दोन्ही हातांनी धरून, पश्चिम दिशेला पाठीमागे करून आणि पूर्व दिशेकडे तोंड करून, शरीरावरील पाणी सुकवून शरीर पूर्ववत कोरडे करत उभे राहिले, असा अर्थ आहे. भिक्खू संघ देखील त्या त्या घाटावरून पाण्यात उतरून, स्नान करून, बाहेर येऊन शास्त्यांच्याच भोवती वेढून उभा राहिला. अशा प्रकारे, त्या वेळी आकाशातून पडणाऱ्या तांबड्या सोन्याच्या कुंडलाप्रमाणे सूर्य पश्चिम दिशेकडे मावळू लागला, शुद्ध चांदीच्या मंडळाप्रमाणे पूर्व दिशेकडून चंद्र उगवला, आणि मध्यभागी पाचशे भिक्खूंच्या परिवाराने वेढलेले सम्यकसबुद्ध आपल्या शरीरातून षड्रंग बुद्धकिरण उत्सर्जित करत, पूर्वकोठ्ठक नदीच्या तीरावर जगाला सुशोभित करत उभे राहिले.

တေန ခေါ ပန သမယေန…ပေ… သေတော နာမ နာဂေါတိ သေတဝဏ္ဏတာယ ဧဝံ လဒ္ဓနာမော ဟတ္ထိနာဂေါ. မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတေနာတိ မဟန္တေန တူရိယတာဠိတဝါဒိတေန. တတ္ထ ပဌမံ သံဃဋ္ဋနံ တာဠိတံ နာမ ဟောတိ, တတော ပရံ ဝါဒိတံ. ဇနောတိ ဟတ္ထိဒဿနတ္ထံ သန္နိပတိတမဟာဇနော. ဒိသွာ ဧဝမာဟာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဃံသိတွာ နှာပေတွာ ဥတ္တာရေတွာ ဗဟိတီရေ ဌပေတွာ ဂတ္တာနိ ဝေါဒကာနိ ကတွာ ဟတ္ထာလင်္ကာရေန အလင်္ကတံ တံ မဟာနာဂံ ဒိသွာ ဣဒံ ‘‘အဘိရူပေါ ဝတ, ဘော’’တိ ပသံသာဝစနမာဟ. ကာယုပပန္နောတိ သရီရသမ္ပတ္တိယာ ဥပပန္နော, ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂေါတိ အတ္ထော. အာယသ္မာ ဥဒါယီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ကာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဧတဒဝေါစာတိ တံ မဟာဇနံ ဟတ္ထိဿ ဝဏ္ဏံ ဘဏန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဇနော အဟေတုကပဋိသန္ဓိယံ နိဗ္ဗတ္တဟတ္ထိနော ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, န ဗုဒ္ဓဟတ္ထိဿ. အဟံ ဒါနိ ဣမိနာ ဟတ္ထိနာဂေန ဥပမံ ကတွာ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဝဏ္ဏံ [Pg.111] ကထေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧတံ ‘‘ဟတ္ထိမေဝ နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ မဟန္တန္တိ အာရောဟသမ္ပန္နံ. ဗြဟန္တန္တိ ပရိဏာဟသမ္ပန္နံ. ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ဝဒတိ. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ အယံ နာဂသဒ္ဒေါ ဟတ္ထိမှိစေဝ အဿဂေါဏဥရဂရုက္ခမနုဿေသု စာပိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဟတ္ထိမ္ပိ ခေါတိအာဒိမာဟ.

त्या वेळी... 'सेतो नाम नागो' म्हणजे पांढऱ्या रंगामुळे असे नाव मिळालेला हत्तीराज. 'महातूरियतळितवादितेन' म्हणजे वाद्यांच्या मोठ्या आवाजासह (वाद्ये वाजवून). त्यामध्ये पहिल्यांदा वाजवण्याला 'ताळित' म्हणतात आणि त्यानंतर वाजवण्याला 'वादित' म्हणतात. 'जनो' म्हणजे हत्तीला पाहण्यासाठी एकत्र आलेला मोठा जनसमुदाय. 'दिस्वा एवमाह' म्हणजे हत्तीचे अवयव घासून, त्याला आंघोळ घालून, बाहेर काढून, तीरावर उभे करून, त्याचे शरीर कोरडे करून आणि हत्तीच्या दागिन्यांनी सजवलेल्या त्या महानागाला (हत्तीराजाला) पाहून "अरे वा! किती रूपवान आहे हा!" असे स्तुतीचे उद्गार काढले. 'कायुपपन्नो' म्हणजे शरीरसंपत्तीने युक्त, सर्व अवयवांनी परिपूर्ण असा अर्थ आहे. 'आयुष्यमान उदायी' म्हणजे प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेले काळुदायी थेर. 'एतदवोच' म्हणजे त्या जनसमुदायाला हत्तीची स्तुती करताना पाहून, "हा जनसमुदाय अहेतुक प्रतिसंधीमध्ये जन्मलेल्या हत्तीची स्तुती करत आहे, बुद्धरूपी हत्तीची (बुद्धनागाची) नाही. मी आता या हत्तीराजाची उपमा देऊन बुद्धनागाची स्तुती करेन," असा विचार करून त्यांनी "भन्ते, हा हत्तीच काय..." इत्यादी वचन म्हटले. तेथे 'महन्तं' म्हणजे उंचीने युक्त असलेला. 'ब्रहन्तं' म्हणजे घेराने (जाडीने) युक्त असलेला. 'एवमाह' म्हणजे असे म्हणतात. त्यानंतर भगवंतांनी, हा 'नाग' शब्द हत्ती, घोडा, बैल, साप, वृक्ष आणि मनुष्य यांच्यासाठीही वापरला जात असल्यामुळे, "हत्ती देखील..." इत्यादी उपदेश केला.

အာဂုန္တိ ပါပကံ လာမကံ အကုသလဓမ္မံ. တမဟံ နာဂေါတိ ဗြူမီတိ တံ အဟံ ဣမေဟိ တီဟိ ဒွါရေဟိ ဒသန္နံ အကုသလကမ္မပထာနံ ဒွါဒသန္နဉ္စ အကုသလစိတ္တာနံ အကရဏတော နာဂေါတိ ဝဒါမိ. အယဉှိ န အာဂုံ ကရောတီတိ ဣမိနာ အတ္ထေန နာဂေါ. ဣမာဟိ ဂါထာဟိ အနုမောဒါမီတိ ဣမာဟိ စတုသဋ္ဌိပဒါဟိ သောဠသဟိ ဂါထာဟိ အနုမောဒါမိ အဘိနန္ဒာမိ.

'आगुं' म्हणजे पापी, हीन, अकुशल धर्म (पापकृत्य). 'तमहं नागोति ब्रूमि' म्हणजे त्याला मी या तीन द्वारांनी (काया, वाचा, मन) दहा अकुशल कर्मपथ आणि बारा अकुशल चित्त न करण्यामुळे 'नाग' असे म्हणतो. कारण हा मनुष्य पाप करत नाही, या अर्थाने तो 'नाग' आहे. 'इमाहि गाथाहि अनुमोदामि' म्हणजे चौसष्ट पाद असलेल्या या सोळा गाथांनी मी अनुमोदन करतो, आनंद व्यक्त करतो.

မနုဿဘူတန္တိ ဒေဝါဒိဘာဝံ အနုပဂန္တွာ မနုဿမေဝ ဘူတံ. အတ္တဒန္တန္တိ အတ္တနာယေဝ ဒန္တံ, န အညေဟိ ဒမထံ ဥပနီတံ. ဘဂဝါ ဟိ အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတေနေဝ မဂ္ဂဒမထေန စက္ခုတောပိ ဒန္တော, သောတတောပိ, ဃာနတောပိ, ဇိဝှာတောပိ, ကာယတောပိ, မနတောပီတိ ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု ဒန္တော သန္တော နိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗုတော. တေနာဟ – ‘‘အတ္တဒန္တ’’န္တိ. သမာဟိတန္တိ ဒုဝိဓေနာပိ သမာဓိနာ သမာဟိတံ. ဣရိယမာနန္တိ ဝိဟရမာနံ. ဗြဟ္မပထေတိ သေဋ္ဌပထေ, အမတပထေ, နိဗ္ဗာနပထေ. စိတ္တဿူပသမေ ရတန္တိ ပဌမဇ္ဈာနေန ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝူပသမေတွာ, ဒုတိယဇ္ဈာနေန ဝိတက္ကဝိစာရေ, တတိယဇ္ဈာနေန ပီတိံ, စတုတ္ထဇ္ဈာနေန သုခဒုက္ခံ ဝူပသမေတွာ တသ္မိံ စိတ္တဿူပသမေ ရတံ အဘိရတံ.

'मनुस्सभूतं' म्हणजे देव इत्यादी योनींमध्ये न जाता, मनुष्य योनीत जन्मलेला, मनुष्य झालेला. 'अत्तदन्तं' म्हणजे स्वतःच दमन केलेला (स्वतःच संयमित झालेला), इतरांनी दमन करून संयमित केलेला नाही. कारण भगवंत स्वतः उत्पन्न केलेल्या मार्ग-दमनाने (मार्गाच्या संयमाने) चक्षुद्वारेही दमित आहेत, श्रोत्रद्वारेही, घ्राणद्वारेही, जिव्हाद्वारेही, कायद्वारेही आणि मनद्वारेही दमित आहेत; अशा प्रकारे या सहा स्थानांमध्ये ते दमित, शांत, निवृत्त आणि परिनिवृत्त आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अत्तदन्तं'. 'समाहितं' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या समाधीने समाहित (एकाग्र) झालेला. 'इरियमानं' म्हणजे विहार करणारा (वावरणारा). 'ब्रह्मपथे' म्हणजे श्रेष्ठ मार्गावर, अमृत मार्गावर, निर्वाण मार्गावर. 'चित्तस्सूपसमे रतं' म्हणजे प्रथम ध्यानाने पाच नीवरण शांत करून, द्वितीय ध्यानाने वितर्क-विचार शांत करून, तृतीय ध्यानाने प्रीती शांत करून, चतुर्थ ध्यानाने सुख-दुःख शांत करून, त्या चित्ताच्या उपशमामध्ये (शांतीमध्ये) रममाण झालेला, अत्यंत रमलेला.

နမဿန္တီတိ ကာယေန နမဿန္တိ, ဝါစာယ နမဿန္တိ, မနသာ နမဿန္တိ, ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာ နမဿန္တိ, သက္ကရောန္တိ ဂရုံ ကရောန္တိ. သဗ္ဗဓမ္မာနပါရဂုန္တိ သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာယတနဓာတုဓမ္မာနံ အဘိညာပါရဂူ, ပရိညာပါရဂူ, ပဟာနပါရဂူ, ဘာဝနာပါရဂူ, သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ, သမာပတ္တိပါရဂူတိ ဆဗ္ဗိဓေန ပါရဂမနေန ပါရဂတံ ပါရပ္ပတ္တံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ. ဒေဝါပိ တံ နမဿန္တီတိ ဒုက္ခပ္ပတ္တာ သုဗြဟ္မဒေဝပုတ္တာဒယော သုခပ္ပတ္တာ စ သဗ္ဗေဝ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဝါသိနော ဒေဝါပိ တုမှေ နမဿန္တိ. ဣတိ မေ အရဟတော သုတန္တိ ဣတိ မယာ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အရဟာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရာနံ တုမှာကံယေဝ သန္တိကေ သုတန္တိ ဒီပေတိ.

'नमस्सन्ति' म्हणजे कायेने नमस्कार करतात, वाचेने नमस्कार करतात, मनाने नमस्कार करतात, धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीने (धम्माला अनुसरून आचरण करून) नमस्कार करतात, सत्कार करतात, आदर करतात. 'सब्बधम्मानपारगुं' म्हणजे सर्व स्कंध, आयतन, धातू आणि धम्मांच्या अभिज्ञा-पारगामी, परिज्ञा-पारगामी, प्रहाण-पारगामी, भावना-पारगामी, साक्षात्कारी-पारगामी, समापत्ती-पारगामी अशा सहा प्रकारच्या पारगमनाने पलीकडच्या तीराला गेलेला, पारंगत झालेला, शिखरावर पोहोचलेला. 'देवापि तं नमस्सन्ति' म्हणजे दुःखाला प्राप्त झालेले सुब्रह्म देवपुत्र इत्यादी देव आणि सुखाला प्राप्त झालेले दहा हजार चक्रवाळातील सर्व देव देखील आपल्याला नमस्कार करतात. 'इति मे अरहतो सुतं' म्हणजे अशा प्रकारे मी चार कारणांमुळे 'अरहंत' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आपल्याकडूनच हे ऐकले आहे, हे दर्शवते.

သဗ္ဗသံယောဇနာတီတန္တိ [Pg.112] သဗ္ဗာနိ ဒသဝိဓသံယောဇနာနိ အတိက္ကန္တံ. ဝနာ နိဗ္ဗနမာဂတန္တိ ကိလေသဝနတော နိဗ္ဗနံ ကိလေသဝနရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ အာဂတံ သမ္ပတ္တံ. ကာမေဟိ နေက္ခမ္မရတန္တိ ဒုဝိဓေဟိ ကာမေဟိ နိက္ခန္တတ္တာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ ကာမေဟိ နေက္ခမ္မံ နာမ, တတ္ထ ရတံ အဘိရတံ. မုတ္တံ သေလာဝ ကဉ္စနန္တိ သေလဓာတုတော မုတ္တံ ကဉ္စနသဒိသံ.

'सब्बसंयोजनातीतं' म्हणजे सर्व दहा प्रकारच्या संयोजनांना (बंधनांना) ओलांडून गेलेला. 'वना निब्बनमागतं' म्हणजे क्लेशरूपी वनापासून मुक्त, क्लेशरूपी वनाने रहित अशा निर्वाणाला प्राप्त झालेला. 'कामेहि नेक्खम्मरतं' म्हणजे दोन प्रकारच्या कामांमधून (वस्तूकाम आणि क्लेशकाम) बाहेर पडल्यामुळे प्रव्रज्या, आठ समापत्ती आणि चार आर्यमार्ग यांना 'कामातून निष्क्रमण' (नेक्खम्म) असे म्हणतात, त्यामध्ये रममाण झालेला. 'मुत्तं सेलाव कञ्चनं' म्हणजे पाषाण धातूपासून मुक्त झालेल्या शुद्ध सोन्यासारखा.

သဗ္ဗေ အစ္စရုစီတိ သဗ္ဗသတ္တေ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိ. အဋ္ဌမကဉှိ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သောတာပန္နော အစ္စရုစိ နာမ, သောတာပန္နံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သကဒါဂါမီ…ပေ… ခီဏာသဝံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အစ္စရုစိ နာမ. ဟိမဝါဝညေ သိလုစ္စယေတိ ယထာ ဟိမဝါ ပဗ္ဗတရာဇာ အညေ ပဗ္ဗတေ အတိရောစတိ, ဧဝံ အတိရောစတီတိ အတ္ထော. သစ္စနာမောတိ တစ္ဆနာမော ဘူတနာမော အာဂုံ အကရဏေနေဝ နာဂေါတိ ဧဝံ အဝိတထနာမော.

'सब्बे अच्चरुचि' म्हणजे सर्व प्राण्यांना ओलांडून निर्माण झालेली प्रीती असलेला. (विस्ताराने सांगतो:) आठव्या पुद्गलाला (स्रोतापत्ती-मग्गठ्ठ) ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे स्रोतापन्न हा 'अच्चरुचि' म्हटला जातो. स्रोतापन्नाला ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे सकदागामी... पे... क्षीणासवाला (अर्हताला) ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे प्रत्येकबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धाला ओलांडून प्रीती निर्माण झाल्यामुळे सम्यक्संबुद्ध हे 'अच्चरुचि' म्हटले जातात. 'हिमवावञ्ञे सिलुच्चये' म्हणजे ज्याप्रमाणे पर्वतांचा राजा हिमालय इतर पर्वतांपेक्षा अधिक शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे ते अधिक शोभून दिसतात, असा अर्थ आहे. 'सच्चनामो' म्हणजे सत्य नाव असलेले, यथार्थ नाव असलेले. पाप किंवा अकुशल कर्म न करण्यामुळेच त्यांना 'नाग' म्हटले जाते, असे हे यथार्थ नाव आहे.

သောရစ္စန္တိ သုစိသီလံ. အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. ပါဒါ နာဂဿ တေ ဒုဝေတိ တေ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဒုဝေ ပုရိမပါဒါ.

'सोरच्चं' म्हणजे शुद्ध शील. 'अविहिंसा' म्हणजे करुणा आणि करुणेच्या पूर्वीची अवस्था. 'पादा नागस्स ते दुवे' म्हणजे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे (बुद्धनागाचे) ते दोन पुढचे पाय आहेत.

တပေါတိ ဓုတသမာဒါနံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ အရိယမဂ္ဂသီလံ. စရဏာ နာဂဿ တျာပရေတိ တေ ဗုဒ္ဓနာဂဿ အပရေ ဒွေ ပစ္ဆိမပါဒါ. သဒ္ဓါဟတ္ထောတိ သဒ္ဓါမယာယ သောဏ္ဍာယ သမန္နာဂတော. ဥပေက္ခာသေတဒန္တဝါတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာမယေဟိ သေတဒန္တေဟိ သမန္နာဂတော.

'तपो' म्हणजे स्वीकारलेले धुतंग आचरण. 'ब्रह्मचरियं' म्हणजे आर्यमार्गाशी संबंधित शील. 'चरणा नागस्स त्यापरे' म्हणजे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे ते इतर दोन मागचे पाय आहेत. 'सद्धाहत्थो' म्हणजे श्रद्धारूपी सोंडेने युक्त असलेला. 'उपेक्खासेतदन्तवा' म्हणजे षडंग-उपेक्षारूपी पांढऱ्या दातांनी (सुळ्यांनी) युक्त असलेला.

သတိ ဂီဝါတိ ယထာ နာဂဿ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသ္မိံ သိရာဇာလာနံ ဂီဝါ ပတိဋ္ဌာ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓနာဂဿ သောရစ္စာဒီနံ ဓမ္မာနံ သတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သတိ ဂီဝါ’’တိ. သိရော ပညာတိ ယထာ ဟတ္ထိနာဂဿ သိရော ဥတ္တမင်္ဂေါ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓနာဂဿ သဗ္ဗညုတဉာဏံ. တေန ဟိ သော သဗ္ဗဓမ္မေ ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သိရော ပညာ’’တိ. ဝီမံသာ ဓမ္မစိန္တနာတိ ယထာ ဟတ္ထိနာဂဿ အဂ္ဂသောဏ္ဍော ဝီမံသာ နာမ ဟောတိ. သော တာယ ထဒ္ဓမုဒုကံ ခါဒိတဗ္ဗာခါဒိတဗ္ဗဉ္စ ဝီမံသတိ, တတော ပဟာတဗ္ဗံ ပဇဟတိ, အာဒါတဗ္ဗံ အာဒိယတိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဓမ္မကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒကဉာဏသင်္ခါတာ ဓမ္မစိန္တနာ ဝီမံသာ. တေန ဟိ ဉာဏေန သော ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝီမံသာ ဓမ္မစိန္တနာ’’တိ[Pg.113]. ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပေါတိ ဓမ္မော ဝုစ္စတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ, ကုစ္ဆိယေဝ သမာတပေါ ကုစ္ဆိသမာတပေါ. သမာတပေါ နာမ သမာတပနဋ္ဌာနံ. ဓမ္မော ကုစ္ဆိသမာတပေါ အဿာတိ ဓမ္မကုစ္ဆိသမာတပေါ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိသ္မိံ ဌိတဿ ဟိ တေ တေ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဓမ္မာ ဣဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ သော ကုစ္ဆိသမာတပေါတိ ဝုတ္တော. ဝိဝေကောတိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကော. ယထာ နာဂဿ ဝါလဓိ မက္ခိကာ ဝါရေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ ဝိဝေကော ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတေ ဝါရေတိ. တသ္မာ သော ဝါလဓီတိ ဝုတ္တော.

'सति गीवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीच्या शरीराच्या सर्व अवयवांच्या आणि शिरांच्या जाळ्याचा आधार मान असते, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीच्या शुद्ध शीलादी धर्मांचा आधार 'स्मृती' (सति) आहे. म्हणूनच "स्मृती ही मान आहे" असे म्हटले आहे. 'सिरो पञ्ञा' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीचे डोके हा त्याचा सर्वोत्तम अवयव असतो, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे 'सर्वज्ञता-ज्ञान' हे सर्वोत्तम अंग आहे. कारण त्या ज्ञानाने ते सर्व धर्मांना जाणतात. म्हणूनच "प्रज्ञा हे डोके आहे" असे म्हटले आहे. 'वीमंसा धम्मचिन्तना' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीच्या सोंडेचे टोक हे परीक्षण करणारे असते, तो तिच्याद्वारे कठीण व मऊ, तसेच खाण्यायोग्य व न खाण्यायोग्य वस्तूंचे परीक्षण करतो, त्यानंतर टाकून देण्यायोग्य वस्तू सोडून देतो आणि स्वीकारण्यायोग्य वस्तू ग्रहण करतो; त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे धर्मांच्या भागांचे वर्गीकरण करणाऱ्या ज्ञानाला 'धम्मचिंतन' म्हणजेच 'वीमंसा' (मीमांसा) म्हणतात. कारण त्या ज्ञानाने ते योग्य आणि अयोग्य गोष्टी जाणतात. म्हणूनच "मीमांसा ही धर्मचिंतना आहे" असे म्हटले आहे. 'धम्मकुच्छिसमातपो' या पदात 'धम्म' म्हणजे चतुर्थ ध्यान समाधी होय. कुशी (उदर) हेच तपाचे स्थान असल्याने त्याला 'कुच्छिसमातप' म्हणतात. 'समातप' म्हणजे उत्तम आचरणाचे स्थान. ज्यांच्याकडे चतुर्थ ध्यान समाधीरूपी तपाचे स्थान असलेले उदर आहे, ते 'धम्मकुच्छिसमातप' होत. कारण चतुर्थ ध्यान समाधीमध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीला विविध ऋद्धी इत्यादी गुणांची प्राप्ती होते, म्हणून त्याला 'कुच्छिसमातप' असे म्हटले आहे. 'विवेको' म्हणजे कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक होय. ज्याप्रमाणे हत्तीची शेपटी माशांना दूर ठेवते, त्याचप्रमाणे तथागतांचा विवेक गृहस्थ आणि प्रव्रजितांच्या संसर्गाला दूर ठेवतो. म्हणून त्याला 'शेपटी' (वालधि) म्हटले आहे.

ဈာယီတိ ဒုဝိဓေန ဈာနေန ဈာယီ. အဿာသရတောတိ နာဂဿ ဟိ အဿာသပဿာသာ ဝိယ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ဖလသမာပတ္တိ, တတ္ထ ရတော, အဿာသပဿာသေဟိ ဝိယ တာယ ဝိနာ န ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သံဝုတောတိ သဗ္ဗဒွါရေသု သံဝုတော. အနဝဇ္ဇာနီတိ သမ္မာအာဇီဝေန ဥပ္ပန္နဘောဇနာနိ. သာဝဇ္ဇာနီတိ ပဉ္စဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နဘောဇနာနိ.

'झायी' म्हणजे दोन प्रकारच्या ध्यानांनी ध्यान करणारा. 'अस्सासरतो' म्हणजे ज्याप्रमाणे हत्तीचे श्वासोच्छ्वास असतात, त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीची फलसमापत्ती असते, तिच्यामध्ये ते रममाण असतात. ज्याप्रमाणे श्वासोच्छ्वासाशिवाय जीवन शक्य नाही, त्याचप्रमाणे फलसमापत्तीशिवाय ते राहत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'सब्बत्थ संवुतो' म्हणजे सर्व इंद्रियद्वारांवर संयम ठेवणारा. 'अनवज्जानि' म्हणजे सम्यक आजीविकेने प्राप्त झालेले भोजन. 'सावज्जानि' म्हणजे पाच प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेने प्राप्त झालेले भोजन.

အဏုံထူလန္တိ ခုဒ္ဒကဉ္စ မဟန္တဉ္စ. သဗ္ဗံ ဆေတွာန ဗန္ဓနန္တိ သဗ္ဗံ ဒသဝိဓမ္ပိ သံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာန. နုပလိပ္ပတိ လောကေနာတိ လောကေန သဒ္ဓိံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိလေပေဟိ န လိပ္ပတိ. မဟာဂိနီတိ မဟာအဂ္ဂိ. ဝိညူဟိ ဒေသိတာတိ ဣဓ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ကာဠုဒါယိတ္ထေရောဝ ဝိညူ ပဏ္ဍိတော, တေန ဒေသိတာတိ အတ္ထော. ဝိညဿန္တိ မဟာနာဂါ, နာဂံ နာဂေန ဒေသိတန္တိ ဥဒါယိတ္ထေရနာဂေန ဒေသိတံ ဗုဒ္ဓနာဂံ ဣတရေ ခီဏာသဝါ နာဂါ ဝိဇာနိဿန္တိ.

'अणुंथूलं' म्हणजे लहान आणि मोठे. 'सब्बं छेत्वान बन्धनं' म्हणजे सर्व दहा प्रकारची संयोजने तोडून टाकून. 'नुपलिप्पति लोकेन' म्हणजे जगामध्ये तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या लेपाने लिप्त न होणारा. 'महागिनी' म्हणजे मोठी आग. 'विञ्ञूहि देसिता' म्हणजे येथे प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेले काळुदायी थेर हेच 'विज्ञ' (पंडित) आहेत, त्यांनी उपदेशिलेली, असा अर्थ आहे. 'विञ्ञिस्सन्ति महानागा, नागं नागेन देसितं' म्हणजे उदायी थेररूपी श्रेष्ठ हत्तीने उपदेशिलेल्या बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीला इतर क्षीणासवरूपी श्रेष्ठ हत्ती जाणतील.

သရီရံ ဝိဇဟံ နာဂေါ, ပရိနိဗ္ဗိဿတီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော, ယမကသာလန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ. ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ဥဒါယိတ္ထေရော သောဠသဟိ ဂါထာဟိ စတုသဋ္ဌိယာ ပဒေဟိ ဒသဗလဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဘဂဝါ အနုမောဒိ. ဒေသနာဝသာနေ စတုရာသီတိပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသူတိ.

'सरीरं विजहं नागो, परिनिब्बिस्सति' म्हणजे बोधीपल्लंगावर क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिवृत झालेले, यमक सालवृक्षांच्या दरम्यान अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करतील. अशा प्रकारे प्रतिसंभिदा प्राप्त काळुदायी थेरांनी सोळा गाथांच्या चौसष्ट पदांद्वारे दशबलांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे वर्णन करत देशनेची समाप्ती केली. भगवंतांनी त्याचे अनुमोदन केले. देशनेच्या शेवटी चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांनी अमृतरूपी निर्वाणरसाचे प्राशन केले.

၂. မိဂသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. मिगसाला सुत्त वर्णन.

၄၄. ဒုတိယေ ကထံ ကထံ နာမာတိ ကေန ကေန ကာရဏေန. အညေယျောတိ အာဇာနိတဗ္ဗော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယသ္မိံ နာမ ဓမ္မေ. သမသမဂတိကာတိ [Pg.114] သမဘာဝေနေဝ သမဂတိကာ. ဘဝိဿန္တီတိ ဇာတာ. သကဒါဂါမိပတ္တော တုသိတံ ကာယံ ဥပပန္နောတိ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂလော ဟုတွာ တုသိတဘဝနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တော. ကထံ ကထံ နာမာတိ ကေန ကေန နု ခေါ ကာရဏေန, ကိံ နု ခေါ ဇာနိတွာ ဒေသိတော, ဥဒါဟု အဇာနိတွာတိ. ထေရော ကာရဏံ အဇာနန္တော ဧဝံ ခေါ ပနေတံ ဘဂိနိ ဘဂဝတာ ဗျာကတန္တိ အာဟ.

४४. दुसऱ्या सुत्तात: 'कथं कथं नाम' म्हणजे कोणत्या कोणत्या कारणाने. 'अञ्ञेय्यो' म्हणजे जाणले पाहिजे. 'यत्र हि नाम' म्हणजे ज्या धर्मामध्ये. 'समसमगतिका' म्हणजे समान गती असणारे. 'भविस्सन्ति' म्हणजे झाले आहेत. 'सकदागामिपत्तो तुसितं कायं उपपन्नो' म्हणजे सकदागामी पुद्गल होऊन तुषित स्वर्गातच उत्पन्न झाला. 'कथं कथं नाम' म्हणजे कोणत्या कारणाने बरे, काय बरे जाणून उपदेश केला आहे की न जाणता उपदेश केला आहे? असा अर्थ आहे. थेर (आनंद) कारण न जाणल्यामुळे "भगिनी, भगवंतांनी असेच स्पष्ट केले आहे" असे म्हणाले.

အမ္မကာ အမ္မကပညာတိ ဣတ္ထီ ဟုတွာ ဣတ္ထိသညာယ ဧဝ သမန္နာဂတာ. ကေ စ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏေတိ ဧတ္ထ ပုရိသပုဂ္ဂလပရောပရိယဉာဏံ ဝုစ္စတိ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ တိက္ခမုဒုဝသေန ဣန္ဒြိယပရောပရိယဉာဏံ. တသ္မာ ကာ စ ဗာလာ မိဂသာလာ, ကေ စ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယဉာဏေ အပ္ပဋိဟတဝိသယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, ဥဘယမေတံ ဒူရေ သုဝိဒူရေတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ.

'अम्मका अम्मकपण्ञा' म्हणजे स्त्री होऊन केवळ स्त्रीच्याच संज्ञेने युक्त असलेली. 'के च पुरिसपुग्गलपरोपरियञाणे' या पाठात 'पुरिसपुग्गलपरोपरियञाण' म्हणजे पुरुषांच्या (व्यक्तींच्या) इंद्रियांच्या तीव्र किंवा सौम्य असण्यानुसार त्यांच्या इंद्रियांची परिपक्वता जाणणारे ज्ञान होय. म्हणून कुठे ती अज्ञानी मिगसाला आणि कुठे पुरुषांच्या इंद्रिय-परिपक्वता ज्ञानात निर्बाध गती असणारे सम्यक्संबुद्ध! हे दोन्ही अत्यंत दूर, अतिशय दूर आहेत, हा येथे संक्षेप आहे.

ဣဒါနိ မိဂသာလာယ အတ္တနော ဒူရဘာဝံ ဒဿေန္တော ဆယိမေ, အာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. သောရတော ဟောတီတိ ပါပတော သုဋ္ဌု ဩရတော ဝိရတော ဟောတိ. သုရတောတိပိ ပါဌော. အဘိနန္ဒန္တိ သဗြဟ္မစာရီ ဧကတ္တဝါသေနာတိ တေန သဒ္ဓိံ ဧကတောဝါသေန သဗြဟ္မစာရီ အဘိနန္ဒန္တိ တုဿန္တိ. ဧကန္တဝါသေနာတိပိ ပါဌော, သတတဝါသေနာတိ အတ္ထော. သဝနေနပိ အကတံ ဟောတီတိ သောတဗ္ဗယုတ္တကံ အသုတံ ဟောတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ အကတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဗာဟုသစ္စံ ဝုစ္စတိ ဝီရိယံ, ဝီရိယေန ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ အကတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိယာပိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ. သာမာယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဘတီတိ ကာလာနုကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ ပီတိပါမောဇ္ဇံ န လဘတိ. ဟာနဂါမီယေဝ ဟောတီတိ ပရိဟာနိမေဝ ဂစ္ဆတိ.

आता मिगसालेला स्वतःचे दूर असणे दाखवण्यासाठी (भगवंतांनी) 'छयिमे, आनन्द' (हे आनंदा, हे सहा...) इत्यादी म्हटले आहे. 'सोरतो होति' म्हणजे पापापासून चांगल्या प्रकारे परावृत्त व विरत असणे. 'सुरतो' असाही पाठ आहे. 'अभिनन्दन्ति सब्रह्मचारी एकत्तवासेना' म्हणजे त्याच्यासोबत एकत्र राहण्याने सहकारी ब्रह्मचारी आनंदित व संतुष्ट होतात. 'एकन्तवासेना' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'सतत राहण्याने' असा आहे. 'सवनेनपि अकतं होति' म्हणजे जे ऐकण्यायोग्य आहे ते न ऐकलेले राहते. 'बाहुसच्चेनपि अकतं होति' येथे 'बाहुसच्च' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) म्हटले आहे; वीर्याने जे करण्यायोग्य आहे ते न केलेले राहते, असा अर्थ आहे. 'दिट्ठियापि अप्पटिविद्धं होति' म्हणजे प्रज्ञेने (दृष्टीने) जे भेदून जाणण्यासारखे आहे ते न भेदलेले राहते. 'सामायिकम्पि विमुत्तिं न लभति' म्हणजे वेळोवेळी धम्मश्रवणाचा आश्रय घेऊन मिळणारा प्रीती व प्रमोध (आनंद) न मिळणे. 'हानगामीयेव होति' म्हणजे तो केवळ ऱ्हासालाच (पतन) प्राप्त होतो.

ပမာဏိကာတိ ပုဂ္ဂလေသု ပမာဏဂ္ဂါဟကာ. ပမိနန္တီတိ ပမေတုံ တုလေတုံ အာရဘန္တိ. ဧကော ဟီနောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ဟီနော. ဧကော ပဏီတောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ပဏီတော. တံ ဟီတိ တံ ပမာဏကရဏံ.

'पमाणिका' म्हणजे पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मापन करणारे. 'पमिणन्ति' म्हणजे ते मोजण्यास किंवा तुलना करण्यास प्रवृत्त होतात. 'एको हीनो' म्हणजे एक गुणांनी हीन (कमी) असतो. 'एको पणीतो' म्हणजे एक गुणांनी श्रेष्ठ असतो. 'तं हि' म्हणजे ते मापन करणे होय.

အဘိက္ကန္တတရောတိ သုန္ဒရတရော. ပဏီတတရောတိ ဥတ္တမတရော. ဓမ္မသောတော နိဗ္ဗဟတီတိ သူရံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနဝိပဿနာဉာဏံ နိဗ္ဗဟတိ, အရိယဘူမိံ [Pg.115] သမ္ပာပေတိ. တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျာတိ တံ အန္တရံ တံ ကာရဏံ အညတြ တထာဂတေန ကော ဇာနေယျာတိ အတ္ထော.

'अभिक्कन्ततरो' म्हणजे अधिक सुंदर. 'पणीततरो' म्हणजे अधिक उत्तम (श्रेष्ठ). 'धम्मसोतो निब्बहति' म्हणजे शूर (बलाढ्य) होऊन प्रवृत्त होणारे विपश्यना-ज्ञान वाहून नेते, म्हणजेच आर्यभूमीला (मार्गाला) प्राप्त करून देते. 'तदन्तरं को जानेय्य' म्हणजे तथागतांना सोडून इतर कोण ते अंतर (कारण) जाणू शकेल? असा अर्थ आहे.

ကောဓမာနောတိ ကောဓော စ မာနော စ. လောဘဓမ္မာတိ လောဘောယေဝ. ဝစီသင်္ခါရာတိ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဝစနာနေဝ. ယော ဝါ ပနဿ မာဒိသောတိ ယော ဝါ ပန အညောပိ မယာ သဒိသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါယေဝ အဿ, သော ပုဂ္ဂလေသု ပမာဏံ ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. ခညတီတိ ဂုဏခဏနံ ပါပုဏာတိ. ဣမေ ခေါ, အာနန္ဒ, ဆ ပုဂ္ဂလာတိ ဒွေ သောရတာ, ဒွေ အဓိဂတကောဓမာနလောဘဓမ္မာ, ဒွေ အဓိဂတကောဓမာနဝစီသင်္ခါရာတိ ဣမေ ဆ ပုဂ္ဂလာ. ဂတိန္တိ ဉာဏဂတိံ. ဧကင်္ဂဟီနာတိ ဧကေကေန ဂုဏင်္ဂေန ဟီနာ. ပူရဏော သီလေန ဝိသေသီ အဟောသိ, ဣသိဒတ္တော ပညာယ. ပူရဏဿ သီလံ ဣသိဒတ္တဿ ပညာဌာနေ ဌိတံ, ဣသိဒတ္တဿ ပညာ ပူရဏဿ သီလဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ.

'कोधमानो' म्हणजे क्रोध आणि मान. 'लोभधम्मा' म्हणजे लोभच. 'वचीसंखारा' म्हणजे संभाषणाच्या रूपाने बोललेले शब्दच. 'यो वा पनस्स मादिसो' म्हणजे जो कोणी दुसरा माझ्यासारखा सम्यक्संबुद्ध असेल, त्यानेच पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) मापन करावे, असा अर्थ आहे. 'खञ्ञति' म्हणजे गुणांचा नाश होणे (खणणे). 'इमे खो, आनन्द, छ पुग्गला' म्हणजे हे आनंदा, हे सहा पुद्गल (व्यक्ती) आहेत: दोन सोरत (संयमी), दोन क्रोध, मान व लोभधम्म असलेले, आणि दोन क्रोध, मान व वचीसंस्कार असलेले; हे सहा पुद्गल होत. 'गतिं' म्हणजे ज्ञानगती. 'एकङ्गहीना' म्हणजे एकेका गुण-अंगाने हीन असलेले. 'पूरणो सीलेन विसेसी अहोसि, इसिदत्तो पञ्ञाय' म्हणजे पुरण हा शीलाने विशिष्ट (श्रेष्ठ) होता आणि इसिदत्त हा प्रज्ञेने. पुरणाचे शील हे इसिदत्ताच्या प्रज्ञेच्या स्थानी होते आणि इसिदत्ताची प्रज्ञा ही पुरणाच्या शीलाच्या स्थानी होती.

၃. ဣဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. इणसुत्तवण्णना (ऋण सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၄၅. တတိယေ ဒါလိဒ္ဒိယန္တိ ဒလိဒ္ဒဘာဝေါ. ကာမဘောဂိနောတိ ကာမေ ဘုဉ္ဇနကသတ္တဿ. အဿကောတိ အတ္တနော သန္တကေန ရဟိတော. အနာဠှိကောတိ န အဍ္ဎော. ဣဏံ အာဒိယတီတိ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တော ဣဏံ အာဒိယတိ. ဝဍ္ဎိံ ပဋိဿုဏာတီတိ ဒါတုံ အသက္ကောန္တော ဝဍ္ဎိံ ဒဿာမီတိ ပဋိဇာနာတိ. အနုစရန္တိပိ နန္တိ ပရိသမဇ္ဈဂဏမဇ္ဈာဒီသု အာတပဌပနပံသုဩကိရဏာဒီဟိ ဝိပ္ပကာရံ ပါပေန္တော ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓန္တိ. သဒ္ဓါ နတ္ထီတိ ဩကပ္ပနကသဒ္ဓါမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဟိရီ နတ္ထီတိ ဟိရီယနာကာရမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဩတ္တပ္ပံ နတ္ထီတိ ဘာယနာကာရမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဝီရိယံ နတ္ထီတိ ကာယိကဝီရိယမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ပညာ နတ္ထီတိ ကမ္မဿကတပညာမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ. ဣဏာဒါနသ္မိံ ဝဒါမီတိ ဣဏဂ္ဂဟဏံ ဝဒါမိ. မာ မံ ဇညူတိ မာ မံ ဇာနာတု.

४५. तिसऱ्या सूत्रात, 'दालिद्दियं' म्हणजे दारिद्र्य (गरीबी). 'कामभोगिनो' म्हणजे कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या प्राण्यासाठी. 'अस्सको' म्हणजे स्वतःच्या मालकीच्या संपत्तीपासून वंचित असलेला. 'अनाळ्हिको' म्हणजे श्रीमंत नसलेला. 'इणं आदियति' म्हणजे उपजीविका करण्यास असमर्थ असल्याने कर्ज घेतो. 'वड्ढिं पटिस्सुणाति' म्हणजे फेडण्यास असमर्थ असल्याने 'मी व्याज देईन' असे कबूल करतो. 'अनुचरन्तिपि नं' म्हणजे सभेच्या किंवा समूहाच्या मध्यभागी उन्हात उभे करणे, धूळ फेकणे इत्यादींद्वारे छळ करत पाठीमागे लागतात. 'सद्धा नत्थि' म्हणजे दृढ श्रद्धा देखील नसणे. 'हिरी नत्थि' म्हणजे लज्जेची भावना देखील नसणे. 'ओत्तप्पं नत्थि' म्हणजे पापाची भीती देखील नसणे. 'वीरियं नत्थि' म्हणजे शारीरिक वीर्य (प्रयत्न) देखील नसणे. 'पञ्ञा नत्थि' म्हणजे कम्मस्सकता प्रज्ञा (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे हे जाणणारी प्रज्ञा) देखील नसणे. 'इणादानस्मिं वदामि' म्हणजे मी कर्ज घेणे असे म्हणतो. 'मा मं जञ्ञू' म्हणजे मला कोणी ओळखू नये (जाणू नये).

ဒါလိဒ္ဒိယံ ဒုက္ခန္တိ ဓနဒလိဒ္ဒဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ကာမလာဘာဘိဇပ္ပိနန္တိ ကာမလာဘံ ပတ္ထေန္တာနံ. ပါပကမ္မဝိနိဗ္ဗယောတိ ပါပကမ္မဝဍ္ဎကော. သံသပ္ပတီတိ ပရိပ္ဖန္ဒတိ. ဇာနန္တိ ဇာနန္တော. ယဿ ဝိပ္ပဋိသာရဇာတိ ယေ အဿ [Pg.116] ဝိပ္ပဋိသာရတော ဇာတာ. ယောနိမညတရန္တိ ဧကံ တိရစ္ဆာနယောနိံ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယန္တိ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော ဒဒမာနော.

'दालिद्दियं दुक्खं' म्हणजे धनाचा अभाव (दारिद्र्य) हे दुःख आहे. 'कामलाभाभिजप्पिनं' म्हणजे कामभोगांच्या प्राप्तीची इच्छा करणाऱ्यांचे. 'पापकम्मविनिब्बयो' म्हणजे पापकर्म वाढवणारा. 'संसप्पति' म्हणजे थरथरतो (कंप पावतो). 'जानं' म्हणजे जाणत असताना. 'यस्स विप्पटिसारजा' म्हणजे त्याच्या पश्चात्तापातून जे उत्पन्न झाले आहे. 'योनिमञ्ञतरं' म्हणजे एखादी तिर्यंच योनी (पशूयोनी). 'ददं चित्तं पसादयन्ति' म्हणजे दान देताना चित्त प्रसन्न करणे.

ကဋဂ္ဂါဟောတိ ဇယဂ္ဂါဟော, အနပရာဓဂ္ဂါဟော ဟောတိ. ဃရမေသိနောတိ ဃရာဝါသံ ပရိယေသန္တဿ ဝသမာနဿ ဝါ. စာဂေါ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ စာဂေါတိ သင်္ခံ ဂတံ ပုညံ ဝဍ္ဎတိ. စာဂါ ပုညန္တိ ဝါ ပါဌော. ပတိဋ္ဌိတာတိ ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓါ နာမ သောတာပန္နဿ သဒ္ဓါ. ဟိရိမနောတိ ဟိရိသမ္ပယုတ္တစိတ္တော. နိရာမိသံ သုခန္တိ တီဏိ ဈာနာနိ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခံ. ဥပေက္ခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခံ. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပရိပုဏ္ဏပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ဈာနာနိ ဥပသမ္ပဇ္ဇာတိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ပတွာ. ဧကောဒိ နိပကော သတောတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တော ကမ္မဿကတဉာဏသတီဟိ စ သမန္နာဂတော.

'कटग्गाहो' म्हणजे विजय मिळवणे, निरपराध असणे. 'घरमेसिनो' म्हणजे गृहस्थाश्रमाचा शोध घेणाऱ्या किंवा त्यात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी. 'चागो पुञ्ञं पवड्ढति' म्हणजे 'त्याग' या संज्ञेला प्राप्त झालेले पुण्य वाढते. 'चागा पुञ्ञं' असाही पाठ आहे. 'पतिट्ठिता' म्हणजे प्रस्थापित झालेली श्रद्धा, जी स्रोतापन्नाची श्रद्धा असते. 'हिरिमनो' म्हणजे लज्जेने युक्त चित्त असलेला. 'निरामिसं सुखं' म्हणजे पहिल्या तीन ध्यानांचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणारे सुख. 'उपेक्खन्ति' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची उपेक्षा. 'आरद्धवीरियो' म्हणजे परिपूर्ण व दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला. 'झानानि उपसम्पज्जा' म्हणजे चार ध्यानांना प्राप्त करून. 'एकोदि निपको सतो' म्हणजे एकाग्र चित्त असलेला आणि कम्मस्सकता ज्ञान व स्मृतीने युक्त असलेला.

ဧဝံ ဉတွာ ယထာဘူတန္တိ ဧဝံ ဧတ္တကံ ကာရဏံ ယထာသဘာဝံ ဇာနိတွာ. သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယေတိ နိဗ္ဗာနေ. သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန. အနုပါဒါယာတိ အဂ္ဂဟေတွာ. သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ သဗ္ဗသော အနုပါဒိယိတွာ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန မဂ္ဂစိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. ‘‘ဧတံ ဉတွာ ယထာဘူတံ, သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယ’’န္တိပိ ပါဠိယံ လိခိတံ, တဿ ဧတံ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ယထာဘူတံ ဉတွာတိ အတ္ထော. ပုရိမပစ္ဆိမေဟိ ပန သဒ္ဓိံ န ဃဋီယတိ.

'एवं ञत्वा यथाभूतं' म्हणजे हे एवढे कारण यथाभूत (यथार्थपणे) जाणून. 'सब्बसंयोजनक्खये' म्हणजे निर्वाणात. 'सब्बसो' म्हणजे सर्व प्रकारे. 'अनुपादाया' म्हणजे ग्रहण न करता (आसक्ती न ठेवता). 'सम्मा चित्तं विमुच्चति' म्हणजे हे सांगितले आहे – सर्व संयोजनांचा क्षय असलेल्या निर्वाणात, सर्व प्रकारे आसक्ती न ठेवता, सम्यक कारणाने व मार्गाने मार्गचित्त चांगल्या प्रकारे विमुक्त होते. पाळीमध्ये 'एतं ञत्वा यथाभूतं, सब्बसंयोजनक्खयं' असेही लिहिले आहे, त्याचा अर्थ 'सर्व संयोजनांचा क्षय असलेल्या त्या निर्वाणाला यथार्थपणे जाणून' असा आहे. परंतु, हे पूर्व आणि उत्तर वाक्यांशी जुळत नाही.

တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿာတိ တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ ခီဏာသဝဿ. ဉာဏံ ဟောတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဟောတိ. တာဒိနောတိ တံသဏ္ဌိတဿ. အကုပ္ပာတိ အကုပ္ပာရမ္မဏတ္တာ ကုပ္ပကာရဏာနံ ကိလေသာနဉ္စ အဘာဝေန အကုပ္ပာ. ဝိမုတ္တီတိ မဂ္ဂဝိမုတ္တိပိ ဖလဝိမုတ္တိပိ. ဘဝသံယောဇနက္ခယေတိ ဘဝသံယောဇနက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဘဝသံယောဇနာနဉ္စ ခယန္တေ ဥပ္ပန္နာ. ဧတံ ခေါ ပရမံ ဉာဏန္တိ ဧတံ မဂ္ဂဖလဉာဏံ ပရမဉာဏံ နာမ. သုခမနုတ္တရန္တိ ဧတဒေဝ မဂ္ဂဖလသုခံ အနုတ္တရံ သုခံ နာမ. အာဏဏျမုတ္တမန္တိ သဗ္ဗေသံ အဏဏာနံ ခီဏာသဝေါ ဥတ္တမအဏဏော, တသ္မာ အရဟတ္တဖလံ အာဏဏျမုတ္တမန္တိ အရဟတ္တဖလေန ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ. ဣမသ္မိဉ္စ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

'तस्स सम्मा विमुत्तस्स' म्हणजे त्या सम्यक विमुक्त झालेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे). 'ञाणं होति' म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञान होते. 'तादिनो' म्हणजे त्या (स्थिर) स्वभावात राहिलेल्याचे. 'अकुप्पा' म्हणजे अकुप्प (अक्षय) निर्वाण हेच आलंबन असल्याने आणि क्षोभ निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा अभाव असल्याने ती अक्षोभ्य (अकुप्पा) आहे. 'विमुत्ति' म्हणजे मार्गविमुक्ती आणि फलविमुक्ती दोन्ही. 'भवसंयोजनक्खये' म्हणजे भवसंयोजनांचा क्षय असलेल्या निर्वाणात आणि भवसंयोजनांच्या क्षयाच्या शेवटी उत्पन्न झालेली. 'एतं खो परमं ञाणं' म्हणजे हे मार्ग-फल ज्ञान म्हणजेच परम ज्ञान होय. 'सुखमनुत्तरं' म्हणजे हे मार्ग-फल सुखच अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) सुख होय. 'आणण्यमुत्तमं' म्हणजे सर्व ऋणमुक्त व्यक्तींमध्ये क्षीणासव हा उत्तम ऋणमुक्त आहे, म्हणून अर्हत्वफलाला 'उत्तम ऋणमुक्ती' म्हटले आहे; अशा प्रकारे अर्हत्वफलाने देशनेचे शिखर गाठले आहे. आणि या सूत्रात केवळ वट्ट (संसारचक्र) सांगितले आहे, तर गाथांमध्ये वट्ट आणि विवट्ट (संसारचक्र आणि त्याचा निरोध) दोन्ही सांगितले आहेत.

၄. မဟာစုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. महाचुन्दसुत्तवण्णना (महाचुंद सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၄၆. စတုတ္ထေ [Pg.117] စေတီသူတိ စေတိရဋ္ဌေ. သယံဇာတိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နိဂမေ. မဟာစုန္ဒောတိ ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. ဓမ္မေ ယောဂေါ အနုယောဂေါ ဧတေသန္တိ ဓမ္မယောဂါ. ဓမ္မကထိကာနံ ဧတံ နာမံ. ဈာယန္တီတိ ဈာယီ. အပသာဒေန္တီတိ ဃဋ္ဋေန္တိ ဟိံသန္တိ. ဈာယန္တီတိ စိန္တေန္တိ. ပဇ္ဈာယန္တီတိအာဒီနိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတာနိ. ကိမိမေ ဈာယန္တီတိ ကိံ နာမ ဣမေ ဈာယန္တိ. ကိန္တိမေ ဈာယန္တီတိ ကိမတ္ထံ ဣမေ ဈာယန္တိ. ကထံ ဣမေ ဈာယန္တီတိ ကေန ကာရဏေန ဣမေ ဈာယန္တိ. အမတံ ဓာတုံ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရန္တီတိ မရဏဝိရဟိတံ နိဗ္ဗာနဓာတုံ သန္ဓာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တာ အနုက္ကမေန တံ နာမကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရန္တိ. ဂမ္ဘီရံ အတ္ထပဒန္တိ ဂုဠှံ ပဋိစ္ဆန္နံ ခန္ဓဓာတုအာယတနာဒိအတ္ထံ. ပညာယ အတိဝိဇ္ဈ ပဿန္တီတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿန္တိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ သမ္မသနပဋိဝေဓပညာပိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာပညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ.

४६. चौथ्या सुत्तात, 'चेतीसु' म्हणजे चेतिय देशात. 'सयंजाति' म्हणजे या नावाच्या निगमात (नगरात). 'महाचुन्द' म्हणजे धम्मसेनापतींचे (सारिपुत्त थेरांचे) धाकटे बंधू. ज्यांचा धम्मामध्ये योग (सतत प्रयत्न) आहे ते 'धम्मयोग'. हे धम्मकथिकांचे (धम्म प्रवचनकारांचे) नाव आहे. जे ध्यान करतात ते 'ध्यायी'. 'अपसादेन्ति' म्हणजे आघात करतात, हिंसतात. 'झायन्ति' म्हणजे चिंतन करतात. 'पज्झायन्ति' इत्यादी शब्द उपसर्गाच्या प्रभावाने वाढवले गेले आहेत. 'किमिमे झायन्ति' म्हणजे हे नक्की कशाचे ध्यान करतात? 'किन्तिमे झायन्ति' म्हणजे हे कशासाठी ध्यान करतात? 'कथं इमे झायन्ति' म्हणजे हे कोणत्या कारणाने ध्यान करतात? 'अमतं धातुं कायेन फुसित्वा विहरन्ति' म्हणजे मरणरहित अशा निर्वाणधातूचा उद्देश ठेवून, कम्मट्ठान (कर्मस्थान) ग्रहण करून विहरण करणारे भिक्खू अनुक्रमाने त्या निर्वाणधातूचा नामकायाने स्पर्श करून विहरतात. 'गंभीरं अत्थपदं' म्हणजे गूढ, झाकलेला असा खंध (स्कंध), धातू, आयतन इत्यादींचा अर्थ. 'पञ्ञाय अतिविज्झ पस्सन्ति' म्हणजे विपस्सनायुक्त अशा मार्गप्रज्ञेने भेदून (जाणून) पाहतात. या अर्थामध्ये संमसन (परीक्षण) व प्रतिवेध प्रज्ञा आणि उग्गह (ग्रहण) व परिपुच्छा (विचारणा) प्रज्ञा देखील योग्यच ठरते.

၅-၆. သန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

५-६. संदिट्ठिकसुत्तद्वयवण्णना (संदिट्ठिक या दोन सुत्तांचे वर्णन).

၄၇-၄၈. ပဉ္စမေ သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနံ. လောဘောတိအာဒီဟိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ ဒဿိတာနိ. လောဘဓမ္မာတိအာဒီဟိ တံသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ. ဆဋ္ဌေ ကာယသန္ဒောသန္တိ ကာယဒွါရဿ ဒုဿနာကာရံ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု ပစ္စဝေက္ခဏာဝ ကထိတာ.

४७-४८. पाचव्या सुत्तात, 'सन्तं वा अज्झत्तं' म्हणजे स्वतःच्या अंतःकरणात विद्यमान असलेले. 'लोभ' इत्यादींद्वारे तीन अकुशल मुळे दर्शविली आहेत. 'लोभधम्मा' इत्यादींद्वारे त्यांच्याशी संप्रयुक्त (जोडलेले) धर्म दर्शविले आहेत. सहाव्या सुत्तात, 'कायसन्दोसं' म्हणजे कायद्वाराचा (शारीरिक द्वाराचा) बिघाड किंवा दूषित होण्याचा प्रकार. उर्वरित दोन द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. या दोन्ही सुत्तांमध्ये केवळ पच्चवेक्खणा (प्रत्यवेक्षण) सांगितली आहे.

၇. ခေမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. खेमसुत्तवण्णना (खेम सुत्ताचे वर्णन).

၄၉. သတ္တမေ ဝုသိတဝါတိ ဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယဝါသော. ကတကရဏီယောတိ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဌိတော. ဩဟိတဘာရောတိ ခန္ဓဘာရံ ကိလေသဘာရံ အဘိသင်္ခါရဘာရဉ္စ ဩတာရေတွာ ဌိတော. အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထောတိ သဒတ္ထော ဝုစ္စတိ အရဟတ္တံ, တံ ပတ္တောတိ အတ္ထော. ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနောတိ ခီဏဘဝဗန္ဓနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ကာရဏေန ဇာနိတွာ ဝိမုတ္တော. တဿ န ဧဝံ ဟောတိ အတ္ထိ မေ သေယျောတိ ဝါတိအာဒီဟိ သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ မာနာဒယော တယော မာနာ ပဋိက္ခိတ္တာ. န ဟိ ခီဏာသဝဿ ‘‘အတ္ထိ မယှံ သေယျော, အတ္ထိ သဒိသော, အတ္ထိ ဟီနော’’တိ မာနော ဟောတိ. နတ္ထိ မေ သေယျောတိအာဒီဟိပိ တေယေဝ [Pg.118] ပဋိက္ခိတ္တာ. န ဟိ ခီဏာသဝဿ ‘‘အဟမေဝ သေယျော, အဟံ သဒိသော, အဟံ ဟီနော, အညေ သေယျာဒယော နတ္ထီ’’တိ ဧဝံ မာနော ဟောတိ.

४९. सातव्या सुत्तात, 'वुसितवा' म्हणजे ज्यांनी ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केला आहे. 'कतकरणीयो' म्हणजे चार मार्गांद्वारे जे काही कर्तव्य करायचे होते, ते करून जे स्थित आहेत. 'ओहितभारो' म्हणजे ज्यांनी खंधभार (स्कंधभार), किलेसभार (क्लेशभार) आणि अभिसंस्कारभार खाली उतरवून ठेवला आहे आणि जे स्थित आहेत. 'अनुप्पत्तsadत्थो' यातील 'सदत्थ' म्हणजे अरहंतपद (अरहत्त) म्हटले जाते, ते प्राप्त केलेला असा अर्थ आहे. 'परिक्खीणभवसंयोजनो' म्हणजे ज्यांचे भवबंधने नष्ट झाले आहे. 'सम्मादञ्ञा विमुत्तो' म्हणजे योग्य कारणाने (सम्यक् ज्ञानाने) जाणून मुक्त झालेला. 'तस्स न एवं होति अत्थि मे सेय्योति वा' इत्यादी वाक्यांद्वारे श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी तीन प्रकारचे मान (अहंकार) नाकारले आहेत. कारण अरहंतांना (खीणासवांना) "मी श्रेष्ठ आहे, मी समान आहे, मी हीन आहे" असा मान कधीही होत नाही. 'नत्थि मे सेय्यो' इत्यादींद्वारे देखील तेच मान नाकारले आहेत. कारण अरहंतांना "मीच श्रेष्ठ आहे, मीच समान आहे, मीच हीन आहे, इतर कोणी श्रेष्ठ इत्यादी नाहीत" असा मान होत नाही.

အစိရပက္ကန္တေသူတိ အရဟတ္တံ ဗျာကရိတွာ အစိရံယေဝ ပက္ကန္တေသု. အညံ ဗျာကရောန္တီတိ အရဟတ္တံ ကထေန္တိ. ဟသမာနကာ မညေ အညံ ဗျာကရောန္တီတိ ဟသမာနာ ဝိယ ကထေန္တိ. ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇန္တိ.

'अचिरपक्कन्तेसु' म्हणजे अरहंतपद घोषित करून थोड्याच वेळात निघून गेल्यावर. 'अञ्ञं ब्याकरोन्ति' म्हणजे अरहंतपदाविषयी सांगतात. 'हसमानका मञ्ञे अञ्ञं ब्याकरोन्ति' म्हणजे जणू हसत-हसत सांगतात. 'विघातं आपज्जन्ति' म्हणजे दुःखाला प्राप्त होतात.

န ဥဿေသု န ဩမေသု, သမတ္တေ နောပနီယရေတိ ဧတ္ထ ဥဿာတိ ဥဿိတတာ သေယျပုဂ္ဂလာ. ဩမာတိ ဟီနာ. သမတ္တောတိ သဒိသော. ဣတိ ဣမေသု တီသုပိ သေယျဟီနသဒိသေသု ခီဏာသဝါ မာနေန န ဥပနီယရေ, န ဥပနေန္တိ, န ဥပဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ခီဏာ ဇာတီတိ ခီဏာ တေသံ ဇာတိ. ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဝုတ္ထံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. စရန္တိ သံယောဇနဝိပ္ပမုတ္တာတိ သဗ္ဗသံယောဇနေဟိ ဝိမုတ္တာ ဟုတွာ စရန္တိ. သုတ္တေပိ ဂါထာယမ္ပိ ခီဏာသဝေါ ကထိတော.

'न उस्सेसु न ओमेसु, समत्ते नोपनीयरे' यामध्ये 'उस्सा' म्हणजे उन्नत किंवा श्रेष्ठ व्यक्ती. 'ओमा' म्हणजे हीन व्यक्ती. 'समत्ते' म्हणजे समान व्यक्ती. अशा प्रकारे या तिन्ही प्रकारच्या—श्रेष्ठ, हीन आणि समान व्यक्तींच्या बाबतीत अरहंत (खीणासव) मानाने स्वतःला श्रेष्ठ, हीन किंवा समान समजत नाहीत (त्यांच्याशी तुलना करत नाहीत), असा अर्थ आहे. 'खीणा जाती' म्हणजे त्यांची पुनरुत्पत्ती (जाती) नष्ट झाली आहे. 'वुसितं ब्रह्मचरियं' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य आचरले गेले आहे. 'चरन्ति संयोजनविप्पमुत्ता' म्हणजे सर्व संयोजनांमधून मुक्त होऊन ते विहरतात. सुत्तात आणि गाथेतही केवळ अरहंताविषयीच (खीणासवाविषयीच) सांगितले आहे.

၈. ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. इन्द्रियसंवरसुत्तवण्णना (इंद्रियसंवर सुत्ताचे वर्णन).

၅၀. အဋ္ဌမေ ဟတူပနိသံ ဟောတီတိ ဟတူပနိဿယံ ဟောတိ. သီလဝိပန္နဿာတိ ဝိပန္နသီလဿ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ တရုဏဝိပဿနာဉာဏံ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ ဧတ္ထ နိဗ္ဗိဒါ ဗလဝဝိပဿနာ, ဝိရာဂေါ အရိယမဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလံ, ဉာဏဒဿနန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဥပနိဿယသမ္ပန္နံ ဟောတီတိ သမ္ပန္နဥပနိဿယံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သီလာနုရက္ခဏဣန္ဒြိယသံဝရော ကထိတော.

५०. आठव्या सुत्तात, 'हतूपनिसं होति' म्हणजे ज्याचा प्रबळ आधार (उपनिश्रय) नष्ट झाला आहे असा होतो. 'सीलविपन्नस्स' म्हणजे शील भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे तरुण (प्रारंभिक) विपस्सना ज्ञान. 'निब्बिदाविरागो' यातील 'निब्बिदा' म्हणजे बलवान (तीव्र) विपस्सना, आणि 'विरागो' म्हणजे आर्यमार्ग. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' यातील 'विमुत्ति' म्हणजे अरहंतफळ आणि 'ञाणदस्सनं' म्हणजे पच्चवेक्खण ज्ञान (प्रत्यवेक्षण ज्ञान). 'उपनिस्सयसम्पन्नं होति' म्हणजे प्रबळ आधाराने (उपनिश्रयाने) युक्त होतो. या सुत्तात शीलाचे रक्षण करणारा इंद्रियसंवर सांगितला आहे.

၉. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. आनन्दसुत्तवण्णना (आनंद सुत्ताचे वर्णन).

၅၁. နဝမေ ကိတ္တာဝတာတိ ကိတ္တကေန. အဿုတဉ္စေဝါတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဿုတပုဗ္ဗံ. န သမ္မောသံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိနာသံ န ဂစ္ဆန္တိ. စေတသော သမ္ဖုဋ္ဌပုဗ္ဗာတိ စိတ္တေန ဖုသိတပုဗ္ဗာ. သမုဒါစရန္တီတိ မနောဒွါရေ စရန္တိ. အဝိညာတဉ္စ ဝိဇာနာတီတိ အညသ္မိံ ကာလေ အဝိညာတကာရဏံ ဇာနာတိ. ပရိယာပုဏာတီတိ ဝဠဉ္ဇေတိ ကထေတိ. ဒေသေတီတိ ပကာသေတိ. ပရံ ဝါစေတီတိ ပရံ ဥဂ္ဂဏှာပေတိ.

५१. नवव्या सुत्तात, 'कित्तावता' म्हणजे किती प्रमाणात किंवा कशाने. 'अस्सुतञ्चेव' म्हणजे इतर वेळी कधीही न ऐकलेले. 'न संमोसं गच्छन्ति' म्हणजे विनाशाला प्राप्त होत नाहीत (विसरले जात नाहीत). 'चेतसो सम्फुट्ठपुब्बा' म्हणजे चित्ताने पूर्वी स्पर्श केलेले. 'समुदाचरन्ति' म्हणजे मनोध्वारात उत्पन्न होतात. 'अविञ्ञातञ्च विजानाति' म्हणजे इतर वेळी न समजलेले कारण समजून घेतो. 'परियापुणाति' म्हणजे त्याचा वापर करतो किंवा सांगतो. 'देसेति' म्हणजे प्रकाशित करतो (उपदेश करतो). 'परं वाचेति' म्हणजे दुसऱ्याला शिकवतो.

အာဂတာဂမာတိ [Pg.119] ဒီဃာဒီသု ယော ကောစိ အာဂမော အာဂတော ဧတေသန္တိ အာဂတာဂမာ. ဓမ္မဓရာတိ သုတ္တန္တပိဋကဓရာ. ဝိနယဓရာတိ ဝိနယပိဋကဓရာ. မာတိကာဓရာတိ ဒွေပါတိမောက္ခဓရာ. ပရိပုစ္ဆတီတိ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရံ ပုစ္ဆတိ. ပရိပဉှတီတိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပရိတုလတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထန္တိ, ဘန္တေ, ဣဒံ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရံ ကထံ ဟောတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣမဿ ကွတ္ထောတိ ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထောတိ ပုစ္ဆတိ. အဝိဝဋန္တိ အဝိဝရိတံ. ဝိဝရန္တီတိ ပါကဋံ ကရောန္တိ. ကင်္ခါဌာနိယေသူတိ ကင်္ခါယ ကာရဏဘူတေသု. တတ္ထ ယသ္မိံ ဓမ္မေ ကင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သွေဝ ကင်္ခါဌာနိယော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'आगतागमा' म्हणजे ज्यांना दीघनिकाय इत्यादींपैकी कोणताही आगम (पाठ) मुखोद्गत आहे ते 'आगतागम'. 'धम्मधरा' म्हणजे सुत्तन्तपिटक धारण करणारे. 'विनयधरा' म्हणजे विनयपिटक धारण करणारे. 'मातिकाधरा' म्हणजे दोन्ही पातिमोक्ख धारण करणारे. 'परिपुच्छति' म्हणजे अनुसंधीचा पूर्व-अपर संबंध विचारतो. 'परिपञ्हति' म्हणजे "मी हे आणि हे विचारीन" असा विचार करून तो तुलना करतो आणि निश्चित करतो. 'इदं, भन्ते, कथं' म्हणजे "भन्ते, हा पूर्व-अपर संबंध कसा आहे?" असे विचारतो. 'इमस्स क्वत्थो' म्हणजे "या वचनात काय अर्थ आहे?" असे विचारतो. 'अविवटं' म्हणजे जे स्पष्ट केलेले नाही. 'विवरन्ति' म्हणजे ते प्रकट करतात. 'कङ्खाठानीयेशु' म्हणजे शंकेला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये. त्यामध्ये ज्या धर्माविषयी शंका उत्पन्न होते, तोच 'कङ्खाठानीय' (शंकेचे स्थान) समजावा.

၁၀. ခတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. खत्तियसुत्तवण्णना (क्षत्रिय सुत्ताचे वर्णन).

၅၂. ဒသမေ ဘောဂါဓိပ္ပာယာတိ ဘောဂသံဟရဏတ္ထံ ဌပိတာဓိပ္ပာယာ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယာ. ပညူပဝိစာရာတိ ပညဝန္တော ဘဝေယျာမာတိ ဧဝံ ပညတ္ထာယ ပဝတ္တူပဝိစာရာ. အယမေဝ နေသံ ဝိစာရော စိတ္တေ ဥပဝိစရတိ. ဗလာဓိဋ္ဌာနာတိ ဗလကာယာဓိဋ္ဌာနာ. ဗလကာယဉှိ လဒ္ဓါ တေ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. ပထဝိဘိနိဝေသာတိ ပထဝိသာမိနော ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ ပထဝိအတ္ထာယ ကတစိတ္တာဘိနိဝေသာ. ဣဿရိယပရိယောသာနာတိ ရဇ္ဇာဘိသေကပရိယောသာနာ. အဘိသေကဉှိ ပတွာ တေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

५२. दहाव्या सुत्तात, 'भोगाधिप्पाया' म्हणजे भोग (संपत्ती) गोळा करण्याच्या हेतूने मनात ठेवलेली इच्छा किंवा प्रवृत्त झालेला आशय. 'पञ्ञूपविचारा' म्हणजे "आम्ही प्रज्ञावान व्हावे" अशा प्रकारे प्रज्ञेच्या हेतूने प्रवृत्त झालेला विचार. हाच विचार त्यांच्या चित्तात सतत फिरत असतो. 'बलाधिट्ठाना' म्हणजे सैन्यबळाचा आधार असणारे. कारण सैन्यबळ प्राप्त झाल्यावरच ते आधार प्राप्त झालेले होतात. 'पथविभिनिवेसा' म्हणजे "आम्ही पृथ्वीचे स्वामी होऊ" अशा प्रकारे पृथ्वीच्या प्राप्तीसाठी चित्तात दृढ निश्चय केलेले. 'इस्सरियपरियोसाना' म्हणजे राज्याभिषेकामध्ये शेवट असणारे. कारण अभिषेक प्राप्त झाल्यावरच ते अंतिम ध्येयाला पोहोचलेले होतात. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

သေသပဒေသု ပနေတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ဗြာဟ္မဏာ တာဝ မန္တေ လဘိတွာ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ, ဂဟပတိကာ ယံကိဉ္စိ သိပ္ပံ, ဣတ္ထီ ကုလဒါယဇ္ဇသာမိကံ ပုတ္တံ, စောရာ ယံကိဉ္စိ အာဝုဓသတ္ထံ, သမဏာ သီလပရိပုဏ္ဏာ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ မန္တာဓိဋ္ဌာနာတိအာဒီနိ ဝုတ္တာနိ.

आता उर्वरित पदांमध्ये हा अभिप्राय आहे - सर्वप्रथम, ब्राह्मण हे मंत्र (वेद) प्राप्त करून प्रतिष्ठित (लद्धपतिट्ठा - आधार मिळवलेले) होतात. गृहपती कोणतीही कला (शिल्प) प्राप्त करून प्रतिष्ठित होतात. स्त्री कुळाच्या वारशाचा स्वामी असणारा पुत्र प्राप्त करून प्रतिष्ठित होते. चोर कोणतेही शस्त्र (आयुध) प्राप्त करून प्रतिष्ठित होतात. श्रमण हे शील परिपूर्ण करून प्रतिष्ठित होतात. म्हणूनच भगवंतांनी 'मन्ताधिट्ठाना' (मंत्राचा आधार असलेले) इत्यादी शब्द सांगितले आहेत।

ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ ‘‘ယညံ ယဇိဿာမာ’’တိ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတိ, ဗြဟ္မလောကေ ပတ္တေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ တေ ယညာဘိနိဝေသာ ဗြဟ္မလောကပရိယောသာနာတိ ဝုတ္တာ. ကမ္မန္တကရဏတ္ထာယ မနော ဧတေသံ အဘိနိဝိသတီတိ ကမ္မန္တာဘိနိဝေသာ. ကမ္မေ နိဋ္ဌိတေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တီတိ နိဋ္ဌိတကမ္မန္တပရိယောသာနာ.

आणि ब्राह्मणांचे चित्त 'आम्ही यज्ञ करू' या विचारात गुंतलेले असते, आणि ब्रह्मलोकात पोहोचल्यावर ते अंतिम ध्येयाला (परियोसान) प्राप्त होतात. म्हणूनच त्यांना 'यज्ञाभिनिवेसा ब्रह्मलोकपरियोसाना' (यज्ञात मग्न असणारे आणि ब्रह्मलोक हेच अंतिम ध्येय असणारे) असे म्हटले आहे. गृहपतींचे मन कामे करण्यासाठी गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'कम्मन्ताभिनिवेसा' (कामात मग्न असणारे) म्हणतात. काम पूर्ण झाल्यावर ते अंतिम ध्येयाला प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना 'निट्ठितकम्मन्तपरियोसाना' (पूर्ण झालेले काम हेच अंतिम ध्येय असणारे) म्हणतात।

ပုရိသာဓိပ္ပာယာတိ ပုရိသေသု ပဝတ္တအဇ္ဈာသယာ. အလင်္ကာရတ္ထာယ မနော ဥပဝိစရတိ ဧတိဿာတိ အလင်္ကာရူပဝိစာရာ. အသပတ္တီ ဟုတွာ ဧကိကာဝ [Pg.120] ဃရေ ဝသေယျန္တိ ဧဝမဿာ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတီတိ အသပတ္တီဘိနိဝေသာ. ဃရာဝါသိဿရိယေ လဒ္ဓေ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တီတိ ဣဿရိယပရိယောသာနာ.

'पुरिसाधिप्पाया' म्हणजे पुरुषांविषयी असणारी इच्छा (आशय). अलंकार (दागदागिने) परिधान करण्यासाठी तिचे मन धावत असते, म्हणून तिला 'अलंकारूपविचारा' म्हणतात. 'सवत नसलेली (असापत्ती) होऊन मी एकटीच घरात राहावे' असे तिचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून तिला 'असापत्तीभिनिवेसा' म्हणतात. घरगुती जीवनाचे ऐश्वर्य (अधिपत्य) प्राप्त झाल्यावर ती अंतिम ध्येयाला प्राप्त होते, म्हणून तिला 'इस्सरियपरियोसाना' (ऐश्वर्य हेच अंतिम ध्येय असणारी) म्हणतात।

ပရဘဏ္ဍဿ အာဒါနေ အဓိပ္ပာယော ဧတေသန္တိ အာဒါနာဓိပ္ပာယာ. ဂဟနေ နိလီယနဋ္ဌာနေ ဧတေသံ မနော ဥပဝိစရတီတိ ဂဟနူပဝိစာရာ. အန္ဓကာရတ္ထာယ ဧတေသံ စိတ္တံ အဘိနိဝိသတီတိ အန္ဓကာရာဘိနိဝေသာ. အဒဿနပ္ပတ္တာ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ ဟောန္တီတိ အဒဿနပရိယောသာနာ.

दुसऱ्यांच्या वस्तू चोरण्याची त्यांची इच्छा असते, म्हणून त्यांना 'आदानाधिप्पाया' (चोरीची इच्छा असणारे) म्हणतात. त्यांचे मन जंगलात किंवा दाट झाडीत (गहने) लपण्याच्या ठिकाणी फिरत असते, म्हणून त्यांना 'गहनूपविचारा' म्हणतात. अंधारासाठी त्यांचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'अन्धकाराभिनिवेसा' म्हणतात. मालकांच्या दृष्टीस न पडणे (अदस्सन) हेच त्यांचे अंतिम ध्येय असते, म्हणून त्यांना 'अदस्सनपरियोसाना' म्हणतात।

အဓိဝါသနက္ခန္တိယဉ္စ သုစိဘာဝသီလေ စ အဓိပ္ပာယော ဧတေသန္တိ ခန္တိသောရစ္စာဓိပ္ပာယာ. အကိဉ္စနဘာဝေ နိဂ္ဂဟဏဘာဝေ စိတ္တံ ဧတေသံ အဘိနိဝိသတီတိ အာကိဉ္စညာဘိနိဝေသာ. နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တာ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ ဟောန္တီတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနာ.

सहनशीलता (अधिवासनखंती) आणि शुद्ध शील यात त्यांची इच्छा असते, म्हणून त्यांना 'खंतिसोरच्चाधिप्पाया' (क्षमा व सौम्यतेची इच्छा असणारे) म्हणतात. अकिंचन भावात (काहीही मालकी नसणे) आणि संयमात त्यांचे चित्त गुंतलेले असते, म्हणून त्यांना 'आकिंचञ्ञाभिनिवेसा' म्हणतात. निर्वाण प्राप्त झाल्यावर ते अंतिम ध्येयाला प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना 'निब्बानपरियोसाना' (निर्वाण हेच अंतिम ध्येय असणारे) म्हणतात।

၁၁. အပ္ပမာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. अप्पमादसुत्तवण्णना (अप्पमाद सुत्ताची अट्ठकथा)

၅၃. ဧကာဒသမေ သမဓိဂ္ဂယှာတိ သုဋ္ဌု ဂဏှိတွာ. ဇင်္ဂလာနံ ပါဏာနန္တိ ပထဝီတလစာရီနံ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ဥပနိက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ပဗ္ဗဇလာယကောတိ ပဗ္ဗဇတိဏစ္ဆေဒကော. ဩဓုနာတီတိ ဟေဋ္ဌာ မုခံ ဓုနာတိ. နိဓုနာတီတိ ဥဘောဟိ ပဿေဟိ ဓုနာတိ. နိစ္ဆာဒေတီတိ ဗာဟာယ ဝါ ပဟရတိ, ရုက္ခေ ဝါ ပဟရတိ. အမ္ဗပိဏ္ဍိယာတိ အမ္ဗဖလပိဏ္ဍိယာ. ဝဏ္ဋူပနိဗန္ဓနာနီတိ ဝဏ္ဋေ ဥပနိဗန္ဓနာနိ, ဝဏ္ဋေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတာနိ. တဒနွယာနိ ဘဝန္တီတိ ဝဏ္ဋာနုဝတ္တကာနိ ဘဝန္တိ, အမ္ဗပိဏ္ဍိဒဏ္ဍကာနုဝတ္တကာနိ ဘဝန္တီတိပိ အတ္ထော. ခုဒ္ဒရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော, ပကတိရာဇာနော ဝါ.

५३. अराव्या सुत्तात - 'समधिग्गय्ह' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पकडून. 'जङ्गलानां पाणानां' म्हणजे जमिनीवर चालणाऱ्या पायांच्या प्राण्यांचे. 'पदजातानि' म्हणजे पाऊलखुणा (पावले). 'समोधानं गच्छन्ति' म्हणजे एकत्र येतात किंवा समाविष्ट होतात. 'अग्गमक्खायति' म्हणजे श्रेष्ठ म्हटले जाते. 'पब्बजलायको' म्हणजे पब्बज नावाचे गवत कापणारा. 'ओधुनाति' म्हणजे तोंड खाली करून झटकणे. 'निधुनाति' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी झटकणे. 'निच्छादेति' म्हणजे हातावर किंवा झाडावर आपटणे. 'अम्बपिण्डिया' म्हणजे आंब्यांच्या घडाचे. 'वण्टूपनिबन्धनानि' म्हणजे देठाला बांधलेले किंवा देठावर टिकून असलेले. 'तदन्वयानि भवन्ति' म्हणजे देठाचे अनुकरण करणारे होतात, किंवा आंब्याच्या घडाच्या देठाचे अनुकरण करणारे होतात, असाही अर्थ घ्यावा. 'खुद्दराजानो' म्हणजे लहान राजे किंवा सामान्य राजे।

၁၂. ဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१२. धम्मिकसुत्तवण्णना (धम्मिक सुत्ताची अट्ठकथा)

၅၄. ဒွါဒသမေ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗေသု. သတ္တသု ဝိဟာရေသူတိ သတ္တသု ပရိဝေဏေသု. ပရိဘာသတီတိ ပရိဘဝတိ ဘယံ ဥပဒံသေတိ. ဝိဟိံသတီတိ ဝိဟေဌေတိ. ဝိတုဒတီတိ ဝိဇ္ဈတိ. ရောသေတိ ဝါစာယာတိ ဝါစာယ ဃဋ္ဋေတိ. ပက္ကမန္တီတိ ဒိသာ ပက္ကမန္တိ. န သဏ္ဌဟန္တီတိ နပ္ပတိဋ္ဌဟန္တိ. ရိဉ္စန္တီတိ [Pg.121] ဆဍ္ဍေန္တိ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. ပဗ္ဗာဇေယျာမာတိ နီဟရေယျာမ. ဟန္ဒာတိ ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော. အလန္တိ ယုတ္တမေတံ, ယံ တံ ပဗ္ဗာဇေယျုန္တိ အတ္ထော. ကိံ တေ ဣမိနာတိ ကိံ တဝ ဣမိနာ ဇာတိဘူမိယံ ဝါသေန. တီရဒဿိံ သကုဏန္တိ ဒိသာကာကံ. မုဉ္စန္တီတိ ဒိသာဒဿနတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. သာမန္တာတိ အဝိဒူရေ. သမန္တာတိပိ ပါဌော, သမန္တတောတိ အတ္ထော. အဘိနိဝေသောတိ ပတ္ထရိတွာ ဌိတသာခါနံ နိဝေသော. မူလသန္တာနကာနန္တိ မူလာနံ နိဝေသော.

५४. बाराव्या सुत्तात - 'सब्बसो' म्हणजे सर्व ठिकाणी. 'sattasu vihāresūti' म्हणजे सात विहारांमध्ये (परिवणांमध्ये). 'परिभासति' म्हणजे अपमानित करणे किंवा भीती दाखवणे. 'विहिंसति' म्हणजे छळणे. 'वितुदति' म्हणजे टोचणे. 'रोसेति वाचाया' म्हणजे वाणीने त्रास देणे. 'पक्कमन्ति' म्हणजे दिशांकडे निघून जातात. 'न सण्ठहन्ति' म्हणजे स्थिर राहत नाहीत. 'रिञ्चन्ति' म्हणजे सोडून देतात किंवा त्याग करतात. 'पब्बाजेय्यामा' म्हणजे हाकलून देणे. 'हन्द' हा शब्द वाक्याच्या सुरुवातीला येणारा एक निपात (अव्यय) आहे. 'अलं' म्हणजे हे योग्य आहे, त्यांना हाकलून देणे योग्य आहे असा अर्थ. 'किं ते इमिना' म्हणजे तुझ्या जन्मभूमीत (कपिलवस्तूमध्ये) राहण्याने तुला काय लाभ? 'तीरदस्सिं सकुणं' म्हणजे दिशा दाखवणारा कावळा (दिशाकाक). 'मुञ्चन्ति' म्हणजे दिशा पाहण्यासाठी सोडून देणे. 'सामन्ता' म्हणजे जवळच (फार दूर नाही). 'समन्ता' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'सर्व बाजूंनी' असा आहे. 'अभिनिवेसो' म्हणजे पसरलेल्या फांद्यांचे स्थान. 'मूलसन्तानकानं' म्हणजे मुळांचे स्थान।

အာဠှကထာလိကာတိ တဏ္ဍုလာဠှကဿ ဘတ္တပစနထာလိကာ. ခုဒ္ဒံ မဓုန္တိ ခုဒ္ဒမက္ခိကာဟိ ကတံ ဒဏ္ဍကမဓုံ. အနေလကန္တိ နိဒ္ဒေါသံ. န စ သုဒံ အညမညဿ ဖလာနိ ဟိံသန္တီတိ အညမညဿ ကောဋ္ဌာသေ ဖလာနိ န ဟိံသန္တိ. အတ္တနော ကောဋ္ဌာသေဟိ မူလံ ဝါ တစံ ဝါ ပတ္တံ ဝါ ဆိန္ဒန္တော နာမ နတ္ထိ, အတ္တနော အတ္တနော သာခါယ ဟေဋ္ဌာ ပတိတာနေဝ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. အညဿ ကောဋ္ဌာသတော အညသ ကောဋ္ဌာသံ ပရိဝတ္တိတွာ ဂတမ္ပိ ‘‘န အမှာကံ သာခါယ ဖလ’’န္တိ ဉတွာ နော ခါဒန္တိ. ယာဝဒတ္ထံ ဘက္ခိတွာတိ ကဏ္ဌပ္ပမာဏေန ခါဒိတွာ. သာခံ ဘဉ္ဇိတွာတိ ဆတ္တပ္ပမာဏမတ္တံ ဆိန္ဒိတွာ ဆာယံ ကတွာ ပက္ကာမိ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော ဟိ နာမ. ပက္ကမိဿတီတိ ပက္ကန္တော. နာဒါသီတိ ဒေဝတာယ အာနုဘာဝေန ဖလမေဝ န ဂဏှိ. ဧဝဉှိ သာ အဓိဋ္ဌာသိ.

'आळ्हकथालिका' म्हणजे एक आळ्हक (माप) तांदळाचा भात शिजवण्याचे भांडे. 'खुद्दं मधुं' म्हणजे लहान मधमाश्यांनी बनवलेले मधाचे पोळे. 'अनेळकं' म्हणजे दोषरहित (कीटक नसलेले शुद्ध मध). 'न च सुदं अञ्ञमञ्ञस्स फलानि हिंसन्ति' म्हणजे ते एकमेकांच्या वाटणीच्या फांदीवरील फळांचे नुकसान करत नाहीत. आपल्या वाटणीच्या भागातून मूळ, साल किंवा पान तोडणारा कोणीही नसतो; ते आपापल्या फांदीवरून खाली पडलेलीच फळे खातात. दुसऱ्याच्या भागातून स्वतःच्या भागात घसरून आलेले फळ देखील 'हे आमच्या फांदीचे फळ नाही' असे जाणून ते खात नाहीत. 'यावदत्थं भक्खित्वा' म्हणजे गळ्यापर्यंत (तृप्त होईपर्यंत) खाऊन. 'साखं भञ्जित्वा' म्हणजे छत्रीच्या आकाराचे पान तोडून, सावली करून निघून गेला. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जो कोणी मनुष्य. 'पक्कमिस्सति' म्हणजे निघून गेला. 'नादासि' म्हणजे देवतेच्या प्रभावाने फळच मिळाले नाही. कारण त्या देवतेने तसाच अधिष्ठान केला होता।

တေနုပသင်္ကမီတိ ဇနပဒဝါသီဟိ ဂန္တွာ, ‘‘မဟာရာဇ, ရုက္ခော ဖလံ န ဂဏှိ, အမှာကံ နု ခေါ ဒေါသော တုမှာက’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘နေဝ မယှံ ဒေါသော အတ္ထိ, န ဇာနပဒါနံ, အမှာကံ ဝိဇိတေ အဓမ္မော နာမ န ဝတ္တတိ, ကေန နု ခေါ ကာရဏေန ရုက္ခော န ဖလိတော, သက္ကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. ပဝတ္တေသီတိ ပရိဝတ္တေသိ. ဥမ္မူလမကာသီတိ ဥဒ္ဓံမူလံ အကာသိ. အပိ နု တွန္တိ အပိ နု တဝ. အဋ္ဌိတာယေဝါတိ အဋ္ဌိတာယ ဧဝ. သစ္ဆဝီနီတိ သမာနစ္ဆဝီနိ ပကတိဋ္ဌာနေ ဌိတာနိ. န ပစ္စက္ကောသတီတိ နပ္ပဋိက္ကောသတိ. ရောသန္တန္တိ ဃဋ္ဋေန္တံ. ဘဏ္ဍန္တန္တိ ပဟရန္တံ.

'तेनुपसङ्कमि' म्हणजे जनपदवासीयांनी जाऊन, 'महाराज, झाडाला फळ आले नाही, यात आमचा दोष आहे की तुमचा?' असे विचारले असता, 'माझाही दोष नाही आणि जनपदातील लोकांचाही नाही. आमच्या राज्यात अधर्म चालत नाही. मग कोणत्या कारणाने झाडाला फळ आले नाही? मी शक्राकडे (इंद्राकडे) जाऊन विचारतो,' असा विचार करून तो जेथे देवांचा राजा शक्र होता तेथे गेला. 'पवत्तेसि' म्हणजे उलथून टाकले. 'उम्मूलमकासि' म्हणजे मुळे वर केली (उन्मळून टाकले). 'अपि नु त्वं' म्हणजे काय तुझे देखील? 'अट्ठितायेव' म्हणजे अस्थिरच. 'सच्छवीनि' म्हणजे मूळ स्थितीप्रमाणेच त्वचा (साल) असलेले. 'न पच्चक्कोसति' म्हणजे उलट शिवीगाळ करत नाही. 'रोसन्तं' म्हणजे त्रास देणाऱ्याला. 'भण्डन्तं' म्हणजे मारहाण करणाऱ्याला।

သုနေတ္တောတိ နေတ္တာ ဝုစ္စန္တိ အက္ခီနိ, တေသံ သုန္ဒရတာယ သုနေတ္တော. တိတ္ထကရောတိ သုဂတိဩဂါဟနတိတ္ထဿ ကာရကော. ဝီတရာဂေါတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန [Pg.122] ဝိဂတရာဂေါ. ပသဝတီတိ ပဋိလဘတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နံ, သောတာပန္နန္တိ အတ္ထော. ခန္တိန္တိ အတ္တနော ဂုဏခဏနံ. ယထာမံ သဗြဟ္မစာရီသူတိ ယထာ ဣမံ သဗြဟ္မစာရီသု အက္ကောသနပရိဘာသနံ, အညံ ဧဝရူပံ ဂုဏခန္တိံ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော. န နော သမသဗြဟ္မစာရီသူတိ ဧတ္ထ သမဇနော နာမ သကဇနော ဝုစ္စတိ. တသ္မာ န နော သကေသု သမာနဗြဟ္မစာရီသု စိတ္တာနိ ပဒုဋ္ဌာနိ ဘဝိဿန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

'सुनेत्तो' म्हणजे डोळ्यांना 'नेत्त' म्हणतात, त्यांच्या सुंदरतेमुळे 'सुनेत्त' (सुंदर डोळे असलेला). 'तित्थकरो' म्हणजे सुगतीमध्ये प्रवेश करण्याचा घाट (तीर्थ) तयार करणारा. 'वीतरागो' म्हणजे विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे राग (आसक्ती) नष्ट झालेला. 'पसवति' म्हणजे प्राप्त करतो. 'दिट्ठिसम्पन्नं' म्हणजे दर्शनसंपन्न, म्हणजेच 'सोतापन्न' (स्रोतआपन्न) असा अर्थ आहे. 'खन्तिं' म्हणजे स्वतःच्या गुणांची क्षमाशीलता. 'यथा मं सब्रह्मचारीसू' म्हणजे ज्याप्रमाणे माझ्या ब्रह्मचाऱ्यांमध्ये (सतीर्थ्यांमध्ये) शिवीगाळ व अपमान सहन करणे आहे, तशी इतर कोणतीही गुणक्षमा मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे. 'न नो समसबह्मचारीसू' यामध्ये 'समजनो' म्हणजे स्वतःचे लोक (अनुयायी) म्हटले जाते. म्हणूनच, 'आमचे चित्त आमच्या स्वतःच्या समान ब्रह्मचाऱ्यांविषयी दूषित होणार नाही' असा येथे अर्थ आहे।

ဇောတိပါလော စ ဂေါဝိန္ဒောတိ နာမေန ဇောတိပါလော ဌာနေန မဟာဂေါဝိန္ဒော. သတ္တပုရောဟိတောတိ ရေဏုအာဒီနံ သတ္တန္နံ ရာဇူနံ ပုရောဟိတော. အဟိံသကာ အတီတံသေတိ ဧတေ ဆ သတ္ထာရော အတီတံသေ အဟိံသကာ အဟေသုံ. နိရာမဂန္ဓာတိ ကောဓာမဂန္ဓေန နိရာမဂန္ဓာ. ကရုဏေဝိမုတ္တာတိ ကရုဏဇ္ဈာနေ အဓိမုတ္တာ, ကရုဏာယ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ စ ဌိတာ. ယေတေတိ ဧတေ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. န သာဓုရူပံ အာသီဒေတိ သာဓုသဘာဝံ န ဃဋ္ဋေယျ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနပ္ပဟာယိနန္တိ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတပ္ပဟာယိနံ. သတ္တမောတိ အရဟတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တမော. အဝီတရာဂေါတိ အဝိဂတရာဂေါ. ဧတေန အနာဂါမိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပဉ္စိန္ဒြိယာ မုဒူတိ ပဉ္စ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ မုဒူနိ. တဿ ဟိ တာနိ သကဒါဂါမိံ ဥပါဒါယ မုဒူနိ နာမ ဟောန္တိ. ဝိပဿနာတိ သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဉာဏံ. ပုဗ္ဗေဝ ဥပဟညတီတိ ပဌမတရညေဝ ဥပဟညတိ. အက္ခတောတိ ဂုဏခဏနေန အက္ခတော အနုပဟတော ဟုတွာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

‘जोतिपालो च गोविन्दो’ म्हणजे नावाने जोतिपाल आणि पदाने महागोविंद. ‘सत्तपुरोहितो’ म्हणजे रेणू इत्यादी सात राजांचे पुरोहित. ‘अहिंसका अतीतंसे’ म्हणजे हे सहा शास्ते (गुरु) भूतकाळात अहिंसक होते. ‘निरामगन्धा’ म्हणजे क्रोधाच्या दुर्गंधीपासून मुक्त असलेले. ‘करुणेविमुत्ता’ (किंवा करुणेधिमुत्ता) म्हणजे करुणा ध्यानात मग्न असलेले, आणि करुणा व करुणेच्या पूर्वभागात स्थित असलेले. ‘येते’ म्हणजे हेच, किंवा हाच पाठ आहे. ‘न साधुरूपं आसीदे’ म्हणजे सज्जन स्वभावाच्या व्यक्तीला त्रास देऊ नये. ‘दिट्ठिट्ठानप्पहायिनं’ म्हणजे बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टींचा त्याग करणारे. ‘सत्तमो’ म्हणजे अर्हत्त्वापासून सुरू होणारा सातवा. ‘अवीतरागो’ म्हणजे ज्याचा राग (आसक्ती) नष्ट झालेला नाही. याद्वारे अनागामी अवस्थेचा निषेध केला जातो. ‘पञ्चिन्द्रिया मुदू’ म्हणजे पाच विपश्यना इंद्रिये मृदू (कमकुवत) आहेत. कारण सकदागामीच्या तुलनेत त्याची ती इंद्रिये मृदू मानली जातात. ‘विपस्सना’ म्हणजे संस्कारांचे ग्रहण करणारे ज्ञान (संखारपरिग्गहञाण). ‘पुब्बेव उपहञ्ञती’ म्हणजे आधीच (सर्वप्रथम) पीडित किंवा नष्ट होते. ‘अक्खतो’ म्हणजे गुणांचा नाश न झाल्यामुळे अक्षत (अखंड) व अनुपहत (नष्ट न झालेला) होऊन. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

धम्मिकवग्ग पाचवा समाप्त.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

पहिले पन्नासक (प्रथम पण्णासक) समाप्त झाले.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

२. दुसरे पन्नासक (द्वितीय पण्णासक)

၆. မဟာဝဂ္ဂေါ

६. महावग्ग

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सोणसुत्त वर्णन (सोण सूत्राची टीका)

၅၅. ဆဋ္ဌဿ [Pg.123] ပဌမေ သောဏောတိ သုခုမာလသောဏတ္ထေရော. သီတဝနေတိ ဧဝံနာမကေ သုသာနေ. တသ္မိံ ကိရ ပဋိပါဋိယာ ပဉ္စ စင်္ကမနပဏ္ဏသာလာသတာနိ မာပိတာနိ, တေသု ထေရော အတ္တနော သပ္ပာယစင်္ကမနံ ဂဟေတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောတိ. တဿ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ ဟုတွာ စင်္ကမတော ပါဒတလာနိ ဘိဇ္ဇိံသု, ဇာဏူဟိ စင်္ကမတော ဇာဏုကာနိပိ ဟတ္ထတလာနိပိ ဘိဇ္ဇိံသု, ဆိဒ္ဒါနိ အဟေသုံ. ဧဝံ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရန္တော ဩဘာသနိမိတ္တမတ္တကမ္ပိ ဒဿေတုံ နာသက္ခိ. တဿ ဝီရိယေန ကိလမိတကာယဿ ကောဋိယံ ပါသာဏဖလကေ နိသိန္နဿ ယော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ အာယသ္မတောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာရဒ္ဓဝီရိယာတိ ပရိပုဏ္ဏပဂ္ဂဟိတဝီရိယာ. န အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ သစေ ဟိ အဟံ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝါ အဿံ ဝိပဉ္စိတညူ ဝါ နေယျော ဝါ, နူန မေ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျ. အဒ္ဓါ ပနသ္မိ ပဒပရမော, ယေန မေ စိတ္တံ န ဝိမုစ္စတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ သံဝိဇ္ဇန္တိ ခေါ ပနာတိအာဒီနိ စိန္တေသိ. တတ္ထ ဘောဂါတိ ဥပယောဂတ္ထေ ပစ္စတ္တံ.

५५. सहाव्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्रात ‘सोणो’ म्हणजे सुकुमार सोण थेर. ‘सीतवने’ म्हणजे या नावाच्या स्मशानात. असे म्हटले जाते की, त्या स्मशानात ओळीने पाचशे चंक्रमण पर्णशाळा (पानांची छपरे असलेले चंक्रमण मार्ग) बांधल्या होत्या. त्यांपैकी थेरांनी स्वतःसाठी अनुकूल असलेला चंक्रमण मार्ग निवडून श्रमणधर्माचे आचरण केले. अत्यंत वीर्य (प्रयत्न) पूर्वक चंक्रमण करत असताना त्यांच्या पायांचे तळवे फाटले (जखमी झाले). गुडघ्यांवरून चंक्रमण करत असताना त्यांचे गुडघे आणि हाताचे तळवेही फाटले व त्यांना जखमा झाल्या. अशा प्रकारे अत्यंत वीर्यवान होऊन विहार करत असतानाही ते मार्ग-फलाच्या प्राप्तीचे लक्षण असलेला केवळ प्रकाशाचा आभास (ओभासनिमित्त) देखील प्रकट करू शकले नाहीत. वीर्यामुळे शरीर थकलेले असताना, चंक्रमण मार्गाच्या टोकाला असलेल्या एका शिळेवर बसलेल्या त्या थेरांच्या मनात जो विचार आला, तो दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो आयस्मतो’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘आरद्धवीरिया’ म्हणजे परिपूर्ण आणि दृढपणे धारण केलेले वीर्य. ‘न अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चती’ म्हणजे ‘जर मी उग्घटितञ्ञू (शीघ्र समजणारा), विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर सांगून समजणारा) किंवा नेय्य (मार्गदर्शनाने समजणारा) असतो, तर माझे चित्त नक्कीच मुक्त झाले असते. परंतु मी नक्कीच पदपरम (या जन्मात निर्वाण न मिळवू शकणारा) आहे, म्हणूनच माझे चित्त मुक्त होत नाही,’ असा निश्चय करून त्यांनी ‘संविज्जन्ति खो पन’ इत्यादी विचार केला. तेथे ‘भोगा’ हा शब्द द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीमध्ये वापरला आहे.

ပါတုရဟောသီတိ ထေရဿ စိတ္တာစာရံ ဉတွာ ‘‘အယံ သောဏော အဇ္ဇ သီတဝနေ ပဓာနဘူမိယံ နိသိန္နော ဣမံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ, ဂန္တွာဿ ဝိတက္ကံ သဟောတ္ထံ ဂဏှိတွာ ဝီဏောပမံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီ’’တိ ပမုခေ ပါကဋော အဟောသိ. ပညတ္တေ အာသနေတိ ပဓာနိကဘိက္ခူ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဩဝဒိတုံ အာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နိသီဒနတ္ထံ ယထာလာဘေန အာသနံ ပညာပေတွာဝ ပဓာနံ ကရောန္တိ, အညံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သန္ထရိတွာ ဥပရိ သံဃာဋိံ ပညပေန္တိ. ထေရောပိ အာသနံ ပညာပေတွာ ပဓာနံ အကာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညတ္တေ အာသနေ’’တိ.

‘पातुरहोसी’ म्हणजे थेरांच्या मनातील विचार जाणून, ‘हा सोण आज सीतवनातील ध्यानभूमीवर बसून असा विचार करत आहे; मी तेथे जाऊन, चोराच्या मालाच्या गाठोड्याप्रमाणे त्याचा हा विचार पकडून त्याला वीणेच्या उपमेचे कर्मस्थान (ध्यानपद्धती) सांगेन,’ असा विचार करून भगवान बुद्ध त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. ‘पञ्ञत्ते आसने’ म्हणजे ध्यान करणारे भिक्खू आपल्या निवासस्थानी उपदेश देण्यासाठी आलेल्या बुद्ध भगवंतांना बसण्यासाठी जे उपलब्ध असेल त्यानुसार आसन तयार करूनच ध्यान करतात. दुसरे काही न मिळाल्यास जुनी पाने पसरवून त्यावर आपली संघात (दुहेरी वस्त्र) पसरवतात. थेरांनीही आसन तयार करूनच ध्यान केले होते. त्यालाच अनुसरून ‘पञ्ञत्ते आसने’ (तयार केलेल्या आसनावर) असे म्हटले आहे.

တံ ကိံ မညသီတိ သတ္ထာ ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော အဝသေသကမ္မဋ္ဌာနေဟိ အတ္ထော နတ္ထိ, အယံ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပေ ဆေကော စိဏ္ဏဝသီ, အတ္တနော ဝိသယေ ကထိယမာနံ [Pg.124] ခိပ္ပမေဝ သလ္လက္ခေဿတီ’’တိ ဝီဏောပမံ ကထေတုံ ‘‘တံ ကိံ မညသီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝီဏာယ တန္တိဿရေ ကုသလတာ နာမ ဝီဏာယ ဝါဒနကုသလတာ, သော စ တတ္ထ ကုသလော. မာတာပိတရော ဟိဿ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော အညံ သိပ္ပံ သိက္ခန္တော ကာယေန ကိလမိဿတိ, ဣဒံ ပန သယနေ နိသိန္နေနေဝ သက္ကာ ဥဂ္ဂဏှိတု’’န္တိ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှာပေသုံ. တဿ –

‘तं किं मञ्ञसी’ म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विचार केला की, ‘या भिक्खूला इतर कर्मस्थानांची (ध्यानविषयांची) गरज नाही. हा संगीतकलेत (गन्धब्बसिप्प) अत्यंत निपुण आणि सरावलेला आहे. त्याच्या स्वतःच्या क्षेत्रातील विषयावर उपदेश केल्यास तो लवकरच समजून घेईल.’ म्हणून वीणेची उपमा देण्यासाठी त्यांनी ‘तं किं मञ्ञसी’ (तुला काय वाटते?) इत्यादी विचारले. वीणेच्या तारांच्या स्वरांमध्ये निपुणता म्हणजे वीणा वाजवण्यातील कौशल्य, आणि ते त्यात निपुण होते. त्यांच्या मातापित्यांनी विचार केला होता की, ‘आमचा मुलगा दुसरी कोणती कला शिकला तर त्याचे शरीर थकेल, परंतु ही कला तर बिछान्यावर बसूनही शिकता येणे शक्य आहे.’ म्हणून त्यांनी त्याला केवळ संगीतकलाच शिकवली होती. त्यांच्यासाठी –

‘‘သတ္တ သရာ တယော ဂါမာ, မုစ္ဆနာ ဧကဝီသတိ;

ဌာနာ ဧကူနပညာသ, ဣစ္စေတေ သရမဏ္ဍလာ’’တိ. –

‘सात स्वर, तीन ग्राम (स्वरसमूह), एकवीस मूर्च्छना (आरोह-अवरोह) आणि एकोणपन्नास स्थाने; या सर्वांना स्वरमंडळ म्हणतात.’ –

အာဒိကံ ဂန္ဓဗ္ဗသိပ္ပံ သဗ္ဗမေဝ ပဂုဏံ အဟောသိ. အစ္စာယတာတိ အတိအာယတာ ခရမုစ္ဆနာ. သရဝတီတိ သရသမ္ပန္နာ. ကမ္မညာတိ ကမ္မက္ခမာ ကမ္မယောဂ္ဂါ. အတိသိထိလာတိ မန္ဒမုစ္ဆနာ. သမေ ဂုဏေ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဇ္ဈိမေ သရေ ဌပေတွာ မုစ္ဆိတာ.

इत्यादी सर्व संगीतकला त्यांना पूर्णपणे अवगत होती. ‘अच्चायता’ म्हणजे अतिशय ताणलेल्या तारा, ज्यातून तीव्र स्वर निघतात. ‘सरवती’ म्हणजे सुमधुर स्वरांनी युक्त. ‘कम्मञ्ञा’ म्हणजे वाजवण्यास योग्य किंवा अनुकूल. ‘अतिसिथिला’ म्हणजे अतिशय सैल केलेल्या तारा, ज्यातून मंद स्वर निघतात. ‘समे गुणे पतिट्ठिता’ म्हणजे मध्यम स्वरावर ठेवून वाजवलेली.

အစ္စာရဒ္ဓန္တိ အတိဂါဠှံ. ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတီတိ ဥဒ္ဓတဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. အတိလီနန္တိ အတိသိထိလံ. ကောသဇ္ဇာယာတိ ကုသီတဘာဝတ္ထာယ. ဝီရိယသမထံ အဓိဋ္ဌဟာတိ ဝီရိယသမ္ပယုတ္တံ သမထံ အဓိဋ္ဌဟ, ဝီရိယံ သမထေန ယောဇေဟီတိ အတ္ထော. ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတံ ပဋိဝိဇ္ဈာတိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ သမတံ သမဘာဝံ အဓိဋ္ဌာဟိ. တတ္ထ သဒ္ဓံ ပညာယ, ပညဉ္စ သဒ္ဓါယ, ဝီရိယံ သမာဓိနာ, သမာဓိဉ္စ ဝီရိယေန ယောဇယတာ ဣန္ဒြိယာနံ သမတာ အဓိဋ္ဌိတာ နာမ ဟောတိ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထိကာ, သာ သဒါ ဗလဝတီယေဝ ဝဋ္ဋတိ. တဉ္စ ပန တေသံ ယောဇနာဝိဓာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၀-၆၂) ပကာသိတမေဝ. တတ္ထ စ နိမိတ္တံ ဂဏှာဟီတိ တသ္မိဉ္စ သမဘာဝေ သတိ ယေန အာဒါသေ မုခဗိမ္ဗေနေဝ နိမိတ္တေန ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တံ သမထနိမိတ္တံ ဝိပဿနာနိမိတ္တံ မဂ္ဂနိမိတ္တံ ဖလနိမိတ္တဉ္စ ဂဏှာဟိ နိဗ္ဗတ္တေဟီတိ ဧဝမဿ သတ္ထာ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ.

‘अच्चारद्धं’ म्हणजे अतिशय तीव्रतेने केलेले (प्रयत्न). ‘उद्धच्चाय संवत्तती’ म्हणजे उद्धतपणाला (चंचलतेला/अस्वस्थतेला) कारणीभूत ठरणारे. ‘अतिलीनं’ म्हणजे अतिशय सैल किंवा शिथिल. ‘कोसज्जाय’ म्हणजे आळसाला कारणीभूत ठरणारे. ‘वीरियसमथं अधिट्ठह’ म्हणजे वीर्याने (उत्साहाने) युक्त असलेल्या शमथाचे (एकाग्रतेचे) अधिष्ठान कर; म्हणजेच वीर्याला शमथाशी जोड, असा अर्थ आहे. ‘इन्द्रियानञ्च समतं पटिविज्झ’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची समता (संतुलन) प्रस्थापित कर. तेथे श्रद्धेला प्रज्ञेशी, प्रज्ञेला श्रद्धेशी, वीर्याला समाधीशी आणि समाधीला वीर्याशी जोडणाऱ्या साधकाची इंद्रिय-समता प्रस्थापित होते. परंतु स्मृती (सती) ही सर्व ठिकाणी उपयुक्त असते, ती नेहमी बलवानच असायला हवी. त्यांचे हे संतुलन साधण्याची पद्धत विशुद्धिमार्गात (विसुद्धिमग्ग) स्पष्ट केली आहे. ‘तत्थ च निमित्तं गण्हाहि’ म्हणजे त्या संतुलनात, ज्याप्रमाणे आरशात चेहऱ्याचे प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे शमथनिमित्त, विपश्यनानिमित्त, मार्गनिमित्त आणि फलनिमित्त ग्रहण कर व ते उत्पन्न कर. अशा प्रकारे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यांना अर्हत्त्वाप्रत नेणारे कर्मस्थान (ध्यान) सांगितले.

တတ္ထ စ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသီတိ သမထနိမိတ္တဉ္စ ဝိပဿနာနိမိတ္တဉ္စ အဂ္ဂဟေသိ. ဆ ဌာနာနီတိ ဆ ကာရဏာနိ. အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဌိတော ဟောတိ. နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တောတိအာဒိ သဗ္ဗံ အရဟတ္တဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တဉှိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိက္ခန္တတ္တာ နေက္ခမ္မံ, တေဟေဝ ပဝိဝိတ္တတ္တာ ပဝိဝေကော, ဗျာပဇ္ဈာဘာဝတော အဗျာပဇ္ဈံ, တဏှာက္ခယန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ [Pg.125] တဏှာက္ခယော, ဥပါဒါနက္ခယန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဥပါဒါနက္ခယော, သမ္မောဟာဘာဝတော အသမ္မောဟောတိ ဝုစ္စတိ.

‘तत्थ च निमित्तं अग्गहेसि’ म्हणजे त्यांनी शमथनिमित्त आणि विपश्यनानिमित्त ग्रहण केले. ‘छ ठानानि’ म्हणजे सहा कारणे (किंवा अवस्था). ‘अधिमुत्तो होति’ म्हणजे भेदून (साक्षात्कार करून) प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन स्थित असणे. ‘नेक्खम्माधिमुत्तो’ इत्यादी सर्व काही अर्हत्त्वाच्या संदर्भातच सांगितले आहे. कारण अर्हत्त्व हे सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडल्यामुळे ‘नैष्क्रम्य’ (नेक्खम्म) म्हटले जाते; त्यांच्यापासून अलिप्त असल्यामुळे ‘प्रविवेक’ (पविवेक) म्हटले जाते; व्यापादाचा (द्वेषाचा) अभाव असल्यामुळे ‘अव्यापाद’ (अब्यापज्झ) म्हटले जाते; तृष्णेच्या क्षयाच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे ‘तृष्णाक्षय’ (तण्हक्खय) म्हटले जाते; उपादानाच्या क्षयाच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे ‘उपादानक्षय’ (उपादानक्खय) म्हटले जाते; आणि संमोहाचा (मोहाचा) अभाव असल्यामुळे ‘असंमोह’ म्हटले जाते.

ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကန္တိ ပဋိဝေဓရဟိတံ ကေဝလံ ပဋိဝေဓပညာယ အသမ္မိဿကံ သဒ္ဓါမတ္တကံ. ပဋိစယန္တိ ပုနပ္ပုနံ ကရဏေန ဝဍ္ဎိံ. ဝီတရာဂတ္တာတိ မဂ္ဂပဋိဝေဓေန ရာဂဿ ဝိဂတတ္တာယေဝ နေက္ခမ္မသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ သစ္ဆိကတွာ ဌိတော ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဝိဟရတိ, တန္နိန္နမာနသောယေဝ စ ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'केवळ श्रद्धामात्र' (केवलं सद्धापत्तकं) म्हणजे साक्षात्काररहित (पटिवेधविरहित), केवळ पटिवेध-प्रज्ञेशी अमिश्रित असलेले श्रद्धामात्र होय. 'पटिचयन्ति' म्हणजे वारंवार करण्याने वाढवणे (वृद्धी करणे). 'वीतरागत्ता' म्हणजे मार्गाच्या साक्षात्काराने (मग्गपटिवेधेन) रागाचा पूर्णपणे नाश झाल्यामुळेच, नैष्क्रम्यसंज्ञक अर्हत्त्व प्राप्त करून, त्याचा साक्षात करून स्थित असणे होय; तो फलसमापत्तीच्या विहाराने विहरतो आणि त्याचे मन त्याच अर्हत्त्वाकडे झुकलेले असते, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा.

လာဘသက္ကာရသိလောကန္တိ စတုပစ္စယလာဘဉ္စ တေသညေဝ သုကတဘာဝဉ္စ ဝဏ္ဏဘဏနဉ္စ. နိကာမယမာနောတိ ဣစ္ဆမာနော ပတ္ထယမာနော. ပဝိဝေကာဓိမုတ္တောတိ ပဝိဝေကေ အဓိမုတ္တော အရဟန္တိ ဧဝံ အရဟတ္တံ ဗျာကရောတီတိ အတ္ထော.

'लाभसक्कारसिलोकं' म्हणजे चार प्रत्ययांचा (चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय भैषज्य) लाभ मिळणे, आणि त्यांचे उत्कृष्ट असणे तसेच गुणांचे वर्णन (कीर्ती) करणे होय. 'निकामयमानो' म्हणजे इच्छा करणारा, आकांक्षा करणारा. 'पविवेकाधिमुत्तो' म्हणजे 'मी प्रविवेकात (कायविवेक, चित्तविवेक, उपधिविवेक यात) अधिमुक्त (लीन) आहे' असे म्हणून अर्हत्त्वाची घोषणा करतो, असा अर्थ आहे.

သီလဗ္ဗတပရာမာသန္တိ သီလဉ္စ ဝတဉ္စ ပရာမသိတွာ ဂဟိတံ ဂဟဏမတ္တံ. သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆန္တောတိ သာရဘာဝေန ဇာနန္တော. အဗျာပဇ္ဈာဓိမုတ္တောတိ အဗျာပဇ္ဈံ အရဟတ္တံ ဗျာကရောတိ. ဣမိနာဝ နယေန သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အပိစေတ္ထ ‘‘နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တောတိ ဣမသ္မိံယေဝ အရဟတ္တံ ကထိတံ, သေသေသု ပဉ္စသု နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဧကေ ဝဒန္တိ. အပရေ ‘‘အသမ္မောဟာဓိမုတ္တောတိ ဧတ္ထေဝ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ, သေသေသု အရဟတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ သာရော – သဗ္ဗေသွေဝ တေသု အရဟတ္တမ္ပိ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ကထိတမေဝါတိ.

'शीलवत्तपरामासं' म्हणजे शील (गाईचे शील इत्यादी) आणि व्रत (गाईचे व्रत इत्यादी) यांचे चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करणे (परामर्श करून ग्रहण करणे) होय. 'सारतो पच्चागच्छन्तो' म्हणजे सार रूपाने (श्रेष्ठ रूपाने) जाणणारा. 'अब्यापज्झाधिमुत्तो' म्हणजे व्यापादरहित (दुःखरहित) अर्हत्त्वाची घोषणा करतो. याच नियमाने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. शिवाय येथे, 'नेक्खम्माधिमुत्तो' या एकाच पदात अर्हत्त्व सांगितले आहे आणि उर्वरित पाच पदांमध्ये निर्वाण सांगितले आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. इतर आचार्य म्हणतात की, 'असंमोहाधिमुत्तो' या पदातच निर्वाण सांगितले आहे आणि उर्वरित पदांमध्ये अर्हत्त्व सांगितले आहे. परंतु येथे सार हा आहे की - त्या सर्वच पदांमध्ये अर्हत्त्व आणि निर्वाण दोन्ही सांगितले गेले आहे.

ဘုသာတိ ဗလဝန္တော ဒိဗ္ဗရူပသဒိသာ. နေဝဿ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တီတိ ဧတဿ ခီဏာသဝဿ စိတ္တံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ကိလေသာ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စိတ္တံ ဂဏှန္တိ နာမ. အမိဿီကတန္တိ ကိလေသာ ဟိ အာရမ္မဏေန သဒ္ဓိံ စိတ္တံ မိဿံ ကရောန္တိ, တေသံ အဘာဝါ အမိဿီကတံ. ဌိတန္တိ ပတိဋ္ဌိတံ. အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ အစလပ္ပတ္တံ. ဝယဉ္စဿာနုပဿတီတိ တဿ စေသ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒမ္ပိ ဝယမ္ပိ ပဿတိ. ဘုသာ ဝါတဝုဋ္ဌီတိ ဗလဝါ ဝါတက္ခန္ဓော. နေဝ သမ္ပကမ္ပေယျာတိ ဧကဘာဂေန စာလေတုံ န သက္ကုဏေယျ. န သမ္ပကမ္ပေယျာတိ ထူဏံ ဝိယ သဗ္ဗဘာဂတော ကမ္ပေတုံ န သက္ကုဏေယျ. န သမ္ပဝေဓေယျာတိ ဝေဓေတွာ ပဝေဓေတွာ ပါတေတုံ န သက္ကုဏေယျ.

'भुसा' म्हणजे बलवान, दिव्य रूपासारखे. 'नेवस्स चित्तं परियादियन्ति' म्हणजे त्या क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) चित्ताला ताब्यात घेऊन ते राहू शकत नाहीत. कारण क्लेश उत्पन्न झाल्यावर चित्ताला ताब्यात घेतात. 'अमिस्सीकतं' म्हणजे अमिश्रित. कारण क्लेश हे आलंबनासह चित्ताला मिश्रित करतात, त्यांच्या अभावामुळे ते अमिश्रित आहे. 'ठितं' म्हणजे प्रतिष्ठित (स्थिर). 'आनेञ्जप्पत्तं' म्हणजे अचलता प्राप्त झालेले. 'वयञ्चस्सानुपस्सति' म्हणजे तो त्या चित्ताचा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि व्यय (नाश) देखील पाहतो. 'भुसा वातवुट्ठि' म्हणजे प्रचंड वादळ (बलवान वायूचा समूह). 'नेव सम्पकम्पय्य' म्हणजे एका बाजूने हलवू शकत नाही. 'न सम्पकम्पय्य' म्हणजे खांबाप्रमाणे सर्व बाजूंनी हलवू शकत नाही. 'न सम्पवेधेय्य' म्हणजे थरथर कापवून किंवा पाडू शकत नाही.

နေက္ခမ္မံ [Pg.126] အဓိမုတ္တဿာတိ အရဟတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတဿ ခီဏာသဝဿ. သေသပဒေသုပိ အရဟတ္တမေဝ ကထိတံ. ဥပါဒါနက္ခယဿ စာတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. အသမ္မောဟဉ္စ စေတသောတိ စိတ္တဿ စ အသမ္မောဟံ အဓိမုတ္တဿ. ဒိသွာ အာယတနုပ္ပာဒန္တိ အာယတနာနံ ဥပ္ပာဒဉ္စ ဝယဉ္စ ဒိသွာ. သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဣမာယ ဝိပဿနာပဋိပတ္တိယာ ဖလသမာပတ္တိဝသေန စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ, နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စတိ. အထ ဝါ ဣမိနာ ခီဏာသဝဿ ပဋိပဒါ ကထိတာ. တဿ ဟိ အာယတနုပ္ပာဒံ ဒိသွာ ဣမာယ ဝိပဿနာယ အဓိဂတဿ အရိယမဂ္ဂဿာနုဘာဝေန သဗ္ဗကိလေသေဟိ သမ္မာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. ဧဝံ တဿ သမ္မာ ဝိမုတ္တဿ…ပေ… န ဝိဇ္ဇတိ. တတ္ထ သန္တစိတ္တဿာတိ နိဗ္ဗုတစိတ္တဿ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

'नेक्खम्मं अधिमुत्तस्स' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त करून स्थित असलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे). उर्वरित पदांमध्येही अर्हत्त्वच सांगितले आहे. 'उपादानक्खयस्स च' हे पद द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. 'असंमोहञ्च चेतसो' म्हणजे चित्ताच्या असंमोहाला (भ्रमरहित अर्हत्त्वाला) अधिमुक्त झालेल्याचे. 'दिस्वा आयतनुप्पादं' म्हणजे आयतनांचा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि व्यय (नाश) पाहून. 'samma चित्तं विमुच्चति' म्हणजे योग्य कारणाने किंवा मार्गाने, या विपश्यना प्रतिपत्तीद्वारे, फलसमापत्तीच्या बळावर चित्त विमुक्त होते, निर्वाणरूपी आलंबनात अधिमुक्त होते. किंवा, याने क्षीणासवाची प्रतिपदा (साधना मार्ग) सांगितली आहे. कारण त्याच्या आयतनांचा उत्पाद पाहून, या विपश्यनेने प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गाच्या प्रभावाने सर्व क्लेशांपासून चित्त चांगल्या प्रकारे विमुक्त होते. अशा प्रकारे चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेल्या...पे... (पुन्हा करण्याचे काही) उरत नाही. तेथे 'सन्तचित्तस्स' म्हणजे शांत (निवृत्त) चित्त असलेल्याचे. उर्वरित भाग येथे स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

၂. ဖဂ္ဂုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. फग्गुनसुत्तवण्णना (फग्गुन सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၆. ဒုတိယေ သမဓောသီတိ ဥဋ္ဌာနာကာရံ ဒဿေသိ. ပဋိက္ကမန္တီတိ ပရိဟာယန္တိ. နော အဘိက္ကမန္တီတိ န ဝဍ္ဎန္တိ. သီသဝေဌနံ ဒဒေယျာတိ သီသံ ဝေဌေတွာ ဒဏ္ဍကေန သမ္ပရိဝတ္တကံ ဗန္ဓေယျ. ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသီဒိံသူတိ တသ္မိံ မရဏသမယေ ဆ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနိ အဟေသုံ. အတ္ထုပပရိက္ခာယာတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ဥပပရိက္ခနေ. အနုတ္တရေ ဥပဓိသင်္ခယေတိ နိဗ္ဗာနေ. အဝိမုတ္တံ ဟောတီတိ အရဟတ္တဖလေန အဓိမုတ္တံ ဟောတိ.

५६. दुसऱ्या सुत्तात 'समधोसि' या पदाने उठण्याची पद्धत (उठण्याचा प्रकार) दर्शविली आहे. 'पटिक्कमन्ति' म्हणजे मागे हटतात (ऱ्हास पावतात). 'नो अभिक्कमन्ति' म्हणजे वाढत नाहीत. 'सीसवेठनं ददेय्या' म्हणजे डोक्याला गुंडाळून काठीने फिरवून बांधावे. 'इन्द्रियानि विप्पसीदिंसु' म्हणजे त्या मरणसमयी सहा इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न (शांत/तेजस्वी) झाली होती. 'अत्थूपपरिक्खाय' म्हणजे हित-अहित, कारण-अकारण यांचे परीक्षण करण्याने. 'अनुत्तरे उपधिसङ्खये' म्हणजे निर्वाणात. 'अविमुत्तं होति' म्हणजे अर्हत्त्वफलाने अधिमुक्त होते.

၃. ဆဠဘိဇာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. छळभिजातिसुत्तवण्णना (छळभिजाति सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၇. တတိယေ ဆဠဘိဇာတိယောတိ ဆ ဇာတိယော. တတြိဒန္တိ တတြာယံ. လုဒ္ဒါတိ ဒါရုဏာ. ဘိက္ခူ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ သမဏာ နာမေတေ. ဧကသာဋကာတိ ဧကေနေဝ ပိလောတိကခဏ္ဍေန ပုရတော ပဋိစ္ဆာဒနကာ. အကာမကဿ ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုန္တိ သတ္ထေ ဂစ္ဆမာနေ ဂေါဏမှိ မတေ ဂေါမံသမူလံ ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ ဝိဘဇိတွာ ခါဒမာနာ ဧကဿ ဂေါမံသံ အနိစ္ဆန္တဿေဝ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ‘‘အယဉ္စ တေ ခါဒိတဗ္ဗော, မူလဉ္စ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ တံ ကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုံ, ဗလက္ကာရေန ဟတ္ထေ ဌပေယျုန္တိ အတ္ထော. အခေတ္တညုနာတိ အဘိဇာတိပညတ္တိယာ ခေတ္တံ အဇာနန္တေန. တံ သုဏာဟီတိ တံ မမ ပညတ္တိံ သုဏာဟိ. ကဏှာဘိဇာတိကောတိ ကာဠကဇာတိကော. ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ကဏှသဘာဝေါ ဟုတွာ ဇာယတိ နိဗ္ဗတ္တတိ, ကဏှာဘိဇာတိယံ ဝါ ဇာယတိ. နိဗ္ဗာနံ [Pg.127] အဘိဇာယတီတိ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ, အရိယဘူမိသင်္ခါတာယ ဝါ နိဗ္ဗာနဇာတိယာ ဇာယတိ.

५७. तिसऱ्या सुत्तात 'छळाभिजातियो' म्हणजे सहा जाती (अभिजाती). 'तत्रिदं' म्हणजे त्या सहा जातींमध्ये हे. 'लुद्दा' म्हणजे क्रूर (भयानक). 'भिक्खू कण्टकवृत्तिका' म्हणजे तीव्र इच्छा-रागरूपी काट्यांनी उपजीविका करणारे; त्यांना 'श्रमण' असे म्हणतात. 'एकसाटका' म्हणजे एकाच जीर्ण वस्त्रखंडाने पुढचा भाग झाकणारे. 'अकामकस्स बिलं ओलग्गेय्युं' म्हणजे तांडा जात असताना बैल मरण पावल्यास, बैलाच्या मांसाचे मूल्य वसूल करण्यासाठी ते मांस वाटून खाताना, ज्याची इच्छा नाही अशा एका व्यापाऱ्याला वाटा देऊन 'हा वाटा तुला खावाच लागेल आणि याचे मूल्यही द्यावे लागेल' असे म्हणून त्या वाट्याला (बिलाला) त्याच्या गळ्यात मारतात किंवा बळजबरने त्याच्या हातात ठेवतात, असा अर्थ आहे. 'अखेत्तञ्ञुना' म्हणजे अभिजातींच्या प्रज्ञप्तीचे क्षेत्र न जाणणाऱ्याने. 'तं सुणाहि' म्हणजे माझी ती प्रज्ञप्ती ऐक. 'कण्हाभिजातिको' म्हणजे कृष्ण (काळ्या) जातीत जन्मलेला. 'कण्हं धम्मं अभिजायति' म्हणजे कृष्णस्वभावाचा होऊन जन्म घेतो, किंवा कृष्ण जातीत जन्म घेतो. 'निब्बानं अभिजायति' म्हणजे निर्वाण प्राप्त करतो, किंवा आर्यभूमीसंज्ञक निर्वाणभावाने जन्म घेतो.

၄. အာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. आसवसुत्तवण्णना (आसव सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

၅၈. စတုတ္ထေ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာတိ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသဉ္ဇာနိတွာ, ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ အတ္ထော. ယောနိသောတိ ဥပါယေန ပထေန. ဧတ္ထ စ အသံဝရေ အာဒီနဝပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ပဋိသင်္ခါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ စာယံ ‘‘ဝရံ, ဘိက္ခဝေ, တတ္တာယ အယောသလာကာယ အာဒိတ္တာယ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ သဇောတိဘူတာယ စက္ခုန္ဒြိယံ သမ္ပလိမဋ္ဌံ, န တွေဝ စက္ခုဝိညေယျေသု ရူပေသု အနုဗျဉ္ဇနသော နိမိတ္တဂ္ဂါဟော’’တိအာဒိနာ အာဒိတ္တပရိယာယေန (သံ. နိ. ၄.၂၃၅) ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ စက္ခုမေဝ ဣန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယံ, သံဝရဏတော သံဝရော, ပိဒဟနတော ထကနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရော. ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟေသ တသ္မိံ ဒွါရေ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိဝါရဏတော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရောတိ ဝုစ္စတိ. သံဝုတောတိ တေန သံဝရေန ဥပေတော. တထာ ဟိ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ…ပေ… သမန္နာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သံဝရီတိ သံဝုတော, ထကေသိ ပိဒဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသံဝုတောတိ စက္ခုန္ဒြိယသံဝရသင်္ခါတံ သတိကဝါဋံ စက္ခုဒွါရေ ဃရဒွါရေ ကဝါဋံ ဝိယ သံဝရိ ထကေသိ ပိဒဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော သုန္ဒရတရော. တထာ ဟိ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယသံဝရံ အသံဝုတဿ ဝိဟရတော, သံဝုတဿ ဝိဟရတော’’တိ ဧတေသု ပဒေသု အယမေဝတ္ထော ဒိဿတီတိ.

५८. चौथ्या सूत्तात, 'संयमाने नष्ट करावेत' (संवर पहातब्बा) म्हणजे संयमाद्वारे नष्ट करावेत असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'इध' म्हणजे या बुद्ध शासनात. 'पटिसंखा' म्हणजे जाणून घेऊन, विचार करून (पच्चवेक्खित्वा) असा अर्थ आहे. 'योनिसो' म्हणजे योग्य मार्गाने किंवा उपायाने. आणि येथे असंयमातील दोषांचा विचार करणे म्हणजे 'योनिसो पटिसंखा' (योग्य विचार) असे समजावे. ती (असंयमातील दोषांची जाणीव) 'भिक्खूहो, पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या, लाल तप्त लोखंडाच्या सळईने चक्षुरिंद्रिय पोळून घेणे अधिक श्रेयस्कर आहे, परंतु चक्षूने जाणण्यायोग्य रूपांचे अनुव्यंजनशः (बारीक तपशीलांसह) किंवा निमित्तशः (चिन्हांसह) ग्रहण करणे श्रेयस्कर नाही' इत्यादी आदित्यपर्याय सूत्तावरून (संयुत्त निकाय ४.२३५) समजून घ्यावी. 'चक्षुरिंद्रियसंवरसंवुतो विहरति' (चक्षुरिंद्रियाच्या संयमाने संयमित होऊन विहरतो) यात चक्षू हेच इंद्रिय म्हणजे 'चक्षुरिंद्रिय' होय. रक्षण करण्याच्या अर्थाने 'संवर' (संयम) आणि झाकणे या अर्थाने 'पिदहन' (बंद करणे) असे म्हटले आहे. हे 'स्मृती'चे (सतीचे) समानार्थी नाव आहे. चक्षुरिंद्रियातील संयम म्हणजे 'चक्षुरिंद्रियसंवर'. जरी हा संयम जवन-चित्तात उत्पन्न होत असला, तरी त्या चक्षुद्वारात क्लेशांच्या उत्पत्तीला रोखत असल्यामुळे त्याला 'चक्षुरिंद्रियसंवर' असे म्हटले जाते. 'संवुतो' म्हणजे त्या संयमाने युक्त असलेला. कारण 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' या पदाच्या विभंगात 'या पातिमोक्ख संवराने युक्त असतो... पे... समन्वागत असतो' असे म्हटले आहे. किंवा 'संवरि' म्हणजे संयमित केला, 'थकेसि पिदहि' म्हणजे बंद केला, असा अर्थ होतो. 'चक्षुरिंद्रियसंवरसंवुतो' म्हणजे चक्षुद्वारात 'स्मृती'रूपी कवाड (दार) बंद करणे, जसे घराच्या दारात कवाड बंद केले जाते. येथे हाच अर्थ अधिक योग्य आहे. कारण 'चक्षुरिंद्रियाचा संयम न राखता विहरणाऱ्याच्या आणि संयम राखून विहरणाऱ्याच्या' या पदांमध्ये हाच अर्थ दिसून येतो.

ယံ ဟိဿာတိအာဒိမှိ ယံ စက္ခုန္ဒြိယသံဝရံ အဿ ဘိက္ခုနော အသံဝုတဿ အထကေတွာ အပိဒဟိတွာ ဝိဟရန္တဿာတိ အတ္ထော. ယေကာရဿ ဝါ ဧသ ယန္တိ အာဒေသော, ယေ အဿာတိ အတ္ထော. အာသဝါ ဝိဃာတပရိဠာဟာတိ စတ္တာရော အာသဝါ စ အညေ စ ဝိဃာတကရာ ကိလေသပရိဠာဟာ ဝိပါကပရိဠာဟာ ဝါ. စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အာပါထဂတံ ကာမဿာဒဝသေန အဿာဒယတော အဘိနန္ဒတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘ဤဒိသံ အညသ္မိမ္ပိ သုဂတိဘဝေ လဘိဿာမီ’’တိ ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတော ဘဝါသဝေါ [Pg.128] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သတ္တောတိ ဝါ သတ္တဿာတိ ဝါ ဂဏှတော ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗေဟေဝ သဟဇာတံ အညာဏံ အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ စတ္တာရော အာသဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧတေဟိ သမ္ပယုတ္တာ အပရေ ကိလေသာ ဝိဃာတပရိဠာဟာ အာယတိံ ဝါ တေသံ ဝိပါကာ တေဟိပိ အသံဝုတဿေဝ ဝိဟရတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံသ တေတိ ဧဝံ အဿ တေ, ဧတေနုပါယေန န ဟောန္တိ, နော အညထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သောတိန္ဒြိယသံဝရသံဝုတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဣမေသု ဆသု ဒွါရေသု စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ စတုဝီသတိ အာသဝါ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

'यं हिस्स' इत्यादी पदांमध्ये, ज्या चक्षुरिंद्रिय संवराला बंद न करता किंवा न झाकता असंयतपणे विहरणाऱ्या त्या भिक्खूचा, असा अर्थ आहे. किंवा 'ये' या अक्षराचा 'यं' असा आदेश होऊन 'जे त्याचे' असा अर्थ होतो. 'आसवा विघातपरिळाह' म्हणजे चार आसव आणि इतर क्लेशकारक संताप (किलेसपरिळाह) किंवा विपाकजन्य संताप (विपाकपरिळाह) होत. कारण चक्षुद्वारात समोर आलेल्या इष्ट आरंभाचा (रूपाचा) काम-आस्वादाच्या भावनेने आस्वाद घेणाऱ्या आणि त्यात रममाण होणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'कामासव' (कामास्रव) उत्पन्न होतो. 'अशाच प्रकारचा आस्वाद मी दुसऱ्या सुगती भवातही प्राप्त करेन' अशा भव-प्रार्थनेने आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. 'हा प्राणी आहे' किंवा 'हे प्राण्याचे आहे' असे ग्रहण करणाऱ्यामध्ये 'दिट्ठिआसव' (दृष्टी-आस्रव) उत्पन्न होतो. आणि सर्वांसोबत सहजात असणारे अज्ञान म्हणजे 'अविज्जासव' (अविद्या-आस्रव) होय. अशा प्रकारे चार आसव उत्पन्न होतात. यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे इतर क्लेशकारक संताप किंवा भविष्यात मिळणारे त्यांचे विपाक (परिणाम) देखील असंयतपणे विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्येच उत्पन्न होतात, असे म्हटले आहे. 'एवंस ते' म्हणजे अशा प्रकारे त्याचे ते (आसव) या उपायाने नष्ट होतात, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही, असे म्हटले आहे. 'पटिसंखा योनिसो सोतिन्द्रियसंवरसंवुतो' (श्रोत्रेंद्रिय संयम) इत्यादी वाक्यांमध्येही हाच नियम लावावा. 'हे आसव संयमाने नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ या सहा द्वारांमध्ये प्रत्येकी चार-चार करून एकूण चोवीस आसव संयमाद्वारे नष्ट करावेत, असा आहे.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈) သီလကထာယ ဝုတ္တမေဝ. ယံ ဟိဿာတိ ယဉှိ စီဝရံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု ဝါ အညတရံ အဿ. အပ္ပဋိသေဝတောတိ ဧဝံ ယောနိသော အပ္ပဋိသေဝန္တဿ. ဣမသ္မိံ ဝါရေ အလဒ္ဓံ စီဝရာဒိံ ပတ္ထယတော လဒ္ဓံ ဝါ အဿာဒယတော ကာမာသဝဿ ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဤဒိသံ အညသ္မိမ္ပိ သုဂတိဘဝေ လဘိဿာမီတိ ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတော ဘဝါသဝဿ, အဟံ လဘာမိ န လဘာမီတိ ဝါ မယှံ ဝါ ဣဒန္တိ အတ္တသညံ အဓိဋ္ဌဟတော ဒိဋ္ဌာသဝဿ, သဗ္ဗေဟေဝ ပန သဟဇာတော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဧဝံ စတုန္နံ အာသဝါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝိဃာတပရိဠာဟာဝ နဝဝေဒနုပ္ပာဒနတောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ ပဋိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဣမေ ဧကမေကသ္မိံ ပစ္စယေ စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ သောဠသ အာသဝါ ဣမိနာ ဉာဏသံဝရသင်္ခါတေန ပစ္စဝေက္ခဏပဋိသေဝနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

'पटिसंखा योनिसो चीवरं' इत्यादी वाक्यांमध्ये जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व विसुद्धिमग्गच्या (विशुद्धिमार्ग) शीलकथेमध्ये आधीच सांगितले आहे. 'यं हिस्स' म्हणजे जे चीवर किंवा पिंडपात इत्यादींपैकी कोणतेही एक साधन (प्रत्यय) त्याचे असेल. 'अप्पटिसेवतो' म्हणजे अशा प्रकारे योग्य विचार न करता उपभोग घेणाऱ्याचे. या प्रसंगी न मिळालेल्या चीवरादींची इच्छा धरणाऱ्या किंवा मिळालेल्या चीवरादींचा आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'कामासवा'ची उत्पत्ती समजावी. 'अशाच प्रकारचे चीवर मी दुसऱ्या सुगती भवातही प्राप्त करेन' अशा भव-प्रार्थनेने आस्वाद घेणाऱ्यामध्ये 'भवासवा'ची उत्पत्ती समजावी. 'मला मिळाले, मला मिळाले नाही' किंवा 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे आत्म-संज्ञा (अहंकार) दृढ करणाऱ्यामध्ये 'दिट्ठिआसवा'ची उत्पत्ती समजावी. आणि सर्वांसोबत सहजात असणारा मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. अशा प्रकारे चार आसवांची उत्पत्ती, क्लेशकारक संताप आणि नवीन वेदना उत्पन्न होण्याद्वारे देखील समजावी. 'भिक्खूहो, हे आसव सेवनाने (उपभोगाने) नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ प्रत्येक प्रत्ययामध्ये (साधनामध्ये) चार-चार करून एकूण सोळा आसव, या ज्ञानसंवर नावाच्या विचारपूर्वक सेवनाने नष्ट करावेत, असा आहे.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿာတိ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ ခန္တာ ဟောတိ သီတဿ, သီတံ ခမတိ သဟတိ, န အဝီရပုရိသော ဝိယ အပ္ပမတ္တကေနပိ သီတေန စလတိ ကမ္ပတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ. ဥဏှာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဝစနမေဝ ဝစနပထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခာနန္တိအာဒီသု ဒုက္ခမနဋ္ဌေန ဒုက္ခာ, ဗဟလဋ္ဌေန တိဗ္ဗာ, ဖရုသဋ္ဌေန ခရာ, တိခိဏဋ္ဌေန ကဋုကာ, အဿာဒဝိရဟတော အသာတာ, မနံ အဝဍ္ဎနတော အမနာပါ, ပါဏဟရဏသမတ္ထတာယ ပါဏဟရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ဟိဿာတိ သီတာဒီသု ယံကိဉ္စိ ဧကဓမ္မမ္ပိ အဿ. အနဓိဝါသတောတိ အနဓိဝါသေန္တဿ အက္ခမန္တဿ[Pg.129]. အာသဝုပ္ပတ္တိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – သီတေန ဖုဋ္ဌဿ ဥဏှံ ပတ္ထယတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ‘‘နတ္ထိ သုဂတိဘဝေ သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ’’တိ ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿ ဘဝါသဝေါ, မယှံ သီတံ ဥဏှန္တိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗေဟေဝ သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ သီတာဒီသု ဧကမေကဿ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ အနေကေ အာသဝါ ဣမာယ ခန္တိသံဝရသင်္ခါတာယ အဓိဝါသနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော.

'पटिसंखा योनिसो खमो होति सीतस्स' म्हणजे योग्य मार्गाने विचार करून थंडी सहन करणारा होतो, थंडी सहन करतो, सोसतो. एखाद्या वीर्यहीन (दुर्बल) माणसाप्रमाणे थोड्याशा थंडीनेही विचलित होत नाही, थरथरत नाही किंवा कर्मस्थान (साधना) सोडून देत नाही. उष्णता इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. आणि येथे 'वचन' हेच 'वचनपथ' (वाणीचा मार्ग) असे समजावे. 'दुक्खानं' इत्यादी शब्दांमध्ये, सहन करण्यास कठीण असल्यामुळे 'दुःखा' (दुःखदायक), तीव्र असल्यामुळे 'तिब्बा' (तीव्र), कठोर असल्यामुळे 'खरा' (कठोर), तीक्ष्ण असल्यामुळे 'कटुका' (कटू), आस्वादरहित असल्यामुळे 'असाता' (अप्रिय), मनाला प्रसन्न न करणारी असल्यामुळे 'अमनापा' (नापसंत), आणि प्राण हरण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'प्राणहरा' (प्राणघातक) असे समजावे. 'यं हिस्स' म्हणजे थंडी इत्यादींपैकी कोणतीही एक गोष्ट जरी त्याला सहन करावी लागली, तरी 'अनधिवासतो' म्हणजे सहन न करणाऱ्या, सहनशीलता न दाखवणाऱ्याचे. येथे आसवांची उत्पत्ती अशा प्रकारे समजावी— थंडीने पीडित झाल्यावर उष्णतेची इच्छा धरणाऱ्यामध्ये 'कामासव' उत्पन्न होतो; सर्व ठिकाणी असेच समजावे. 'सुगती भवात थंडी किंवा उष्णता नसते' अशी भवाची इच्छा धरणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. 'मला थंडी वाजतेय, मला उष्णता होतेय' असे ग्रहण करणे म्हणजे 'दिट्ठिआसव' होय. आणि सर्वांशी संप्रयुक्त असणारा मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. 'हे (आसव) नष्ट करावेत' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ थंडी इत्यादींपैकी प्रत्येकाच्या संदर्भात चार-चार करून अनेक आसव, या क्षंतिसंवर नावाच्या सहनशीलता-संयमाने नष्ट करावेत, असा आहे.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီတိ အဟံ သမဏောတိ န စဏ္ဍဿ ဟတ္ထိဿ အာသန္နေ ဌာတဗ္ဗံ. တတောနိဒါနဉှိ မရဏမ္ပိ မရဏမတ္တမ္ပိ ဒုက္ခံ ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတိ ပဋိက္ကမတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စဏ္ဍန္တိ ဒုဋ္ဌံ ဝါဠံ. ခါဏုန္တိ ခဒိရခါဏုကာဒိံ. ကဏ္ဋကဋ္ဌာနန္တိ ယတ္ထ ကဏ္ဋကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, တံ ဩကာသံ. သောဗ္ဘန္တိ သဗ္ဗတော ဆိန္နတဋံ. ပပါတန္တိ ဧကတော ဆိန္နတဋံ. စန္ဒနိကန္တိ ဥစ္ဆိဋ္ဌောဒကဂဗ္ဘမလာဒီနံ ဆဍ္ဍနဋ္ဌာနံ. ဩဠိဂလ္လန္တိ တေသံယေဝ ကဒ္ဒမာဒီနံ သန္ဒနောကာသံ. တံ ဇဏ္ဏုမတ္တမ္ပိ အသုစိဘရိတံ ဟောတိ. ဒွေပိ စေတာနိ ဌာနာနိ အမနုဿုဿဒဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ. အနာသနေတိ ဧတ္ထ အယုတ္တံ အာသနံ အနာသနံ, တံ အတ္ထတော အနိယတဝတ္ထုဘူတံ ရဟောပဋိစ္ဆန္နာသနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဂေါစရေတိ ဧတ္ထပိ အယုတ္တော ဂေါစရော အဂေါစရော. သော ဝေသိယာဒိဘေဒတော ပဉ္စဝိဓော. ပါပကေ မိတ္တေတိ လာမကေ ဒုဿီလေ မိတ္တပတိရူပကေ အမိတ္တေ. ပါပကေသူတိ လာမကေသု. ဩကပ္ပေယျုန္တိ သဒ္ဒဟေယျုံ အဓိမုစ္စေယျုံ ‘‘အဒ္ဓါ အယမာယသ္မာ အကာသိ ဝါ ကရိဿတိ ဝါ’’တိ. ယံ ဟိဿာတိ ဟတ္ထိအာဒီသု ယံကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ အဿ. အာသဝုပ္ပတ္တိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဟတ္ထိအာဒိနိဒါနေန ဒုက္ခေန ဖုဋ္ဌဿ သုခံ ပတ္ထယတော ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘နတ္ထိ သုဂတိဘဝေ ဤဒိသံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿ ဘဝါသဝေါ, မံ ဟတ္ထီ မဒ္ဒတိ မံ အဿောတိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗေဟေဝ သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ဟတ္ထိအာဒီသု ဧကေကဿ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ကတွာ အနေကေ အာသဝါ ဣမိနာ သီလသံဝရသင်္ခါတေန ပရိဝဇ္ဇနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

"पठिसङ्खा योनिसो चण्डं हत्थिं परिवज्जेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीला टाळतो) म्हणजे - "मी श्रमण आहे" असा विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीच्या जवळ उभे राहू नये. कारण, त्यामुळे मृत्यू किंवा मृत्यूतुल्य दुःख ओढवू शकते. अशा प्रकारे योग्य मार्गाने विचार करून पिसाळलेल्या हत्तीला टाळतो, दूर राहतो. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'चण्डं' म्हणजे दुष्ट किंवा हिंस्र प्राणी. 'खाणुं' म्हणजे खैराचे खुंट इत्यादी. 'कण्टकट्ठानं' म्हणजे जेथे काटे टोचतात ती जागा. 'सोब्भं' म्हणजे सर्व बाजूंनी तुटलेला कडा (खोल दरी). 'पपातं' म्हणजे एका बाजूने तुटलेला कडा (कडा). 'चन्दनिकं' म्हणजे उष्टे पाणी, गर्भमल इत्यादी टाकण्याची जागा (गटार). 'ओळिगल्लं' म्हणजे चिखल इत्यादी वाहून जाणारी जागा (घाण पाण्याचा नाला). ती जागा गुडघाभर असली तरी अशुद्धतेने भरलेली असते. ही दोन्ही ठिकाणे अमानवी शक्तींनी (अमनुष्यांनी) व्यापलेली असतात, म्हणून ती टाळली पाहिजेत. 'अनासने' येथे अयोग्य आसन म्हणजे 'अनासन'. अर्थतः याचा अर्थ अनियत वस्तू असलेले, गुप्त व झाकलेले आसन (रहोपटिच्छन्नासन) असा घ्यावा. 'अगोचरे' येथे अयोग्य गोचर (वावरण्याची जागा) म्हणजे 'अगोचर'. वेश्या इत्यादींच्या भेदाने ते पाच प्रकारचे आहे. 'पापके मित्ते' म्हणजे वाईट, दुःशील, खोटे मित्र (मित्रप्रतिरूपक) किंवा अमित्र (शत्रू). 'पापकेसू' म्हणजे वाईट लोकांमध्ये. 'ओकप्पेय्युं' म्हणजे श्रद्धा ठेवतील किंवा असा निश्चय करतील की "नक्कीच या आयुष्यमानाने (पूज्य भिक्खूने) अयोग्य आचरण केले आहे किंवा तो करेल." 'यं हिस्सा' म्हणजे हत्ती इत्यादींपैकी कोणताही एक जरी त्याच्या बाबतीत घडला तरी. येथे आसवांची उत्पत्ती अशा प्रकारे समजून घ्यावी - हत्ती इत्यादींमुळे उद्भवलेल्या दुःखाने पीडित झालेल्या आणि सुखाची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'कामासव' उत्पन्न होतो. "सुगतीमध्ये असे दुःख नसते" असा विचार करून भवाची (अस्तित्वाची) इच्छा करणाऱ्यामध्ये 'भवासव' उत्पन्न होतो. "मला हत्ती तुडवत आहे, मला घोडा तुडवत आहे" असे ग्रहण करणे म्हणजे 'दिट्ठ्ठासव' होय. आणि या सर्वांशी युक्त असलेला मोह म्हणजे 'अविज्जासव' होय. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे हत्ती इत्यादींपैकी प्रत्येकाच्या संदर्भात चार-चार आसव करून, हे अनेक आसव या शीलसंवर नावाच्या वर्जनाने (टाळण्याने) नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे।

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီတိ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော အကုသလော, ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော, ဣတိပိ ဒုက္ခဝိပါကော, သော စ ခေါ [Pg.130] အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၇-၂၀၈) နယေန ယောနိသော ကာမဝိတက္ကေ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ, စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ, အဗ္ဘန္တရေ ဝါ န ဝါသေတီတိ အတ္ထော. အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ပဇဟတိ. ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေနာတိ? န ဟိ, အပိ စ ခေါ နံ ဝိနောဒေတိ တုဒတိ ဝိဇ္ဈတိ နီဟရတိ. ကိံ ဗလိဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေနာတိ? န ဟိ, အထ ခေါ နံ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ, ယထာဿ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, တထာ နံ ကရောတိ. ကထံ ပန နံ တထာ ကရောတီတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတော ဟောတိ, တထာ ကရောတိ. သေသဝိတက္ကဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ, ဥပ္ပန္နမတ္တေယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သကိံ ဝါ ဥပ္ပန္နေ ဝိနောဒေတွာ ဒုတိယေ ဝါရေ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ န ဟောတိ, သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ ဝိနောဒေတိယေဝ. ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ တေယေဝ ကာမဝိတက္ကာဒယော, သဗ္ဗေပိ ဝါ နဝ မဟာဝိတက္ကေ. တတ္ထ တယော ဝုတ္တာ, အဝသေသာ ‘‘ဉာတိဝိတက္ကော, ဇနပဒဝိတက္ကော, အမရာဝိတက္ကော, ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, လာဘသက္ကာရသိလောကပ္ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, အနဝညတ္တိပ္ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော’’တိ (မဟာနိ. ၂၀၇) ဣမေ ဆ. ယံ ဟိဿာတိ ဧတေသု ဝိတက္ကေသု ယံကိဉ္စိ အဿ. ကာမဝိတက္ကော ပနေတ္ထ ကာမာသဝေါ ဧဝ, တဗ္ဗိသေသော ဘဝါသဝေါ, တံသမ္ပယုတ္တော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, သဗ္ဗဝိတက္ကေသု အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ ဧဝံ အာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ကာမဝိတက္ကာဒိဝသေန ဝုတ္တပ္ပကာရာ အာသဝါ ဣမိနာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိတက္ကေ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏသဟိတေန ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝိနောဒနေန ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

"पठिसङ्खा योनिसो उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही) म्हणजे - "हा वितर्क अकुशल आहे, हा सदोष आहे, हा दुःखद विपाकाचा (परिणामाचा) आहे, आणि तो स्वतःच्या व इतरांच्या हानीसाठी कारणीभूत ठरतो" इत्यादी प्रकारे कामवितर्कातील दोष योग्य प्रकारे ओळखून, त्या त्या आलंबनावर उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, मनात साठवून ठेवत नाही, किंवा शरीराच्या आत राहू देत नाही, असा अर्थ आहे. थारा न देणारा काय करतो? तो त्याचा त्याग करतो (पजहति). कचरा टोपलीने फेकून द्यावा तसा त्याग करतो का? नाही, तर तो त्याला दूर करतो (विनोदेति), टोचतो, बाहेर काढतो. बैलगाडीच्या बैलाला पराणीने (चाबकाने) हाकावे तसे दूर करतो का? नाही, तर तो त्याला नष्ट करतो (व्यन्तीकरोति), त्याचा अंत करतो. जेणेकरून त्याच्या आत काहीही शिल्लक राहणार नाही, अगदी लेशमात्रही (भंगमात्रही) उरणार नाही, अशा प्रकारे तो करतो. पण तो त्याला तसे कसे करतो? तो त्याला पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला (अनभावं) पोहोचवतो, विक्खम्भन प्रहाणाने (दडपून टाकून नष्ट करण्याच्या पद्धतीने) तो चांगल्या प्रकारे नष्ट होईल असे करतो. उर्वरित दोन वितर्कांच्या (व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क) बाबतीतही हाच नियम आहे. 'उप्पन्नुप्पन्ने' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झाल्याबरोबरच. किंवा एकदा उत्पन्न झालेल्या अकुशल वितर्काला दूर करून दुसऱ्या वेळी त्याकडे दुर्लक्ष करत नाही, तर शंभर वेळा जरी उत्पन्न झाले तरी प्रत्येक वेळी ते दूरच करतो. 'पापके अकुसले धम्मे' म्हणजे तेच कामवितर्क इत्यादी, किंवा सर्व नऊ महावितर्क. त्यापैकी तीन (काम, व्यापाद, विहिंसा) सांगितले आहेत, उर्वरित सहा हे आहेत - 'ज्ञातिवितर्क (नातेवाईकांबद्दलचा विचार), जनपदवितर्क (देशाबद्दलचा विचार), अमरावितर्क (अमरत्वाविषयीचा विचार), परानुद्दयताप्रतिसंयुक्त वितर्क (इतरांबद्दलच्या दयेने युक्त विचार), लाभसक्कारसिलोकप्रतिसंयुक्त वितर्क (लाभ, सत्कार आणि कीर्तीशी संबंधित विचार), अनवञ्ञत्तिप्रतिसंयुक्त वितर्क (इतरांनी आपला अवमान करू नये याविषयीचा विचार)'. 'यं हिस्सा' म्हणजे या वितर्कांपैकी कोणताही एक जरी त्याच्या मनात आला तरी. येथे कामवितर्क हाच 'कामासव' आहे, त्याचा विशेष प्रकार 'भवासव' आहे, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली दृष्टी 'दिट्ठ्ठासव' आहे, आणि सर्व वितर्कांमधील अविद्या ही 'अविज्जासव' आहे. अशा प्रकारे आसवांची उत्पत्ती समजून घ्यावी. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे कामवितर्क इत्यादींच्या रूपाने सांगितलेले हे आसव, त्या त्या वितर्कातील दोषांचे चिंतन करून, वीर्यसंवर नावाच्या विनोदनाने (दूर करण्याच्या प्रयत्नाने) नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे।

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီတိ အဘာဝနာယ အာဒီနဝံ ဘာဝနာယ စ အာနိသံသံ ဥပါယေန ပထေန ပစ္စဝေက္ခိတွာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဘာဝနာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ယံ ဟိဿာတိ ဧတေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ယံကိဉ္စိ အဿ. အာသဝုပ္ပတ္တိယံ ပနေတ္ထ ဣမေသံ အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အဘာဝိတတ္တာ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ ကာမာသဝါဒယော အာသဝါ, ဘာဝယတော ဧဝံသ တေ [Pg.131] န ဟောန္တီတိ အယံ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေ ဝုစ္စန္တီတိ ဣမေ ကာမာသဝါဒယော အာသဝါ ဣမာယ လောကုတ္တရာယ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣမေဟိ ဆဟာကာရေဟိ ပဟီနာသဝံ ဘိက္ခုံ ထောမေန္တော ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယတောတိ သာမိဝစနေ တော-ကာရော, ယဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပေါရာဏာ ပန ယမှိ ကာလေတိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ယေ အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ, တေ သံဝရာ ပဟီနာ ဟောန္တီတိ ယေ အာသဝါ သံဝရေန ပဟာတဗ္ဗာ, တေ သံဝရေနေဝ ပဟီနာ ဟောန္တိ, န အပ္ပဟီနေသုယေဝ ပဟီနသညီ ဟောတီတိ.

"पठिसङ्खा योनिसो सतिसम्बोज्झङ्गं भावेतीति" (डाहाळपणाने विचार करून स्मृति-संबोध्यंगाची भावना करतो) म्हणजे - भावना न करण्याचे दोष आणि भावना करण्याचे फायदे योग्य मार्गाने ओळखून स्मृति-संबोध्यंगाची भावना करतो. सर्व पदांच्या बाबतीत हाच नियम आहे. बोध्यंगांची भावना खाली सविस्तर स्पष्ट केली आहे. 'यं हिस्सा' म्हणजे या बोध्यंगांपैकी कोणतेही एक जरी त्याच्याकडे असेल. येथे आसवांच्या उत्पत्तीच्या संदर्भात - आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या या संबोध्यंगांची भावना न केल्यामुळे जे कामासव इत्यादी आसव उत्पन्न होऊ शकतात, भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत ते आसव किंवा क्लेशकारक दाह उत्पन्न होत नाहीत, असा हा नियम समजून घ्यावा. 'इमे वुच्चन्ति' म्हणजे कामासव इत्यादी हे आसव या लोकोत्तर संबोध्यंग भावनेने नष्ट केले पाहिजेत, असे म्हटले आहे. या सहा प्रकारांनी आसव नष्ट केलेल्या भिक्खूची प्रशंसा करताना भगवंतांनी "यतो खो, भिक्खवे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यतो' हा षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात 'तस्' प्रत्यय आहे, म्हणजेच 'यस्स' (ज्याचे) असा अर्थ आहे. परंतु प्राचीन आचार्य 'यस्मिन् काले' (ज्या वेळी) असा अर्थ लावतात. "ये आसवा संवरा पहातब्बा, ते संवरा पहीना होन्ति" म्हणजे जे आसव संवराने नष्ट करायचे असतात, ते संवरानेच नष्ट होतात; नष्ट न झालेल्या आसवांना नष्ट झाले असे मानणारा तो नसतो।

၅. ဒါရုကမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दारुकम्मिकसुत्तवण्णना (दारुकम्मिक सुत्ताची अट्ठकथा / स्पष्टीकरण)

၅၉. ပဉ္စမေ ဒါရုကမ္မိကောတိ ဒါရုဝိက္ကယေန ပဝတ္တိတာဇီဝေါ ဧကော ဥပါသကော. ကာသိကစန္ဒနန္တိ သဏှစန္ဒနံ. အင်္ဂေနာတိ အဂုဏင်္ဂေန, သုက္ကပက္ခေ ဂုဏင်္ဂေန. နေမန္တနိကောတိ နိမန္တနံ ဂဏှနကော. သံဃေ ဒါနံ ဒဿာမီတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒဿာမိ. သော ဧဝံ ဝတွာ သတ္ထာရံ အဘိဝါဒေတွာ ပက္ကာမိ. အထဿ အပရဘာဂေ ပဉ္စသတာ ကုလူပကာ ဘိက္ခူ ဂိဟိဘာဝံ ပါပုဏိံသု. သော ‘‘ကုလူပကဘိက္ခူ တေ ဝိဗ္ဘန္တာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ ဧတ္ထ မယှ’’န္တိ ဝတွာ စိတ္တုပ္ပာဒဝေမတ္တမတ္တမ္ပိ န အကာသိ. ဣဒံ သန္ဓာယ သတ္ထာ သံဃေ တေ ဒါနံ ဒဒတော စိတ္တံ ပသီဒိဿတီတိ အာဟ.

५९. पाचव्या सुत्तात 'दारुकम्मिको' म्हणजे लाकडे विकून उपजीविका करणारा एक उपासक. 'कासिकचन्दनं' म्हणजे सुगंधी व मऊ चंदनाचा लेप (सूक्ष्म चंदन). 'अङ्गेन' म्हणजे अवगुणाने (कृष्णपक्षात) आणि सुक्कपक्खात (शुक्लपक्षात) गुणाने. 'नेमन्तनिको' म्हणजे निमंत्रण स्वीकारणारा (भिक्खू). 'सङ्घे दानं दस्सामि' म्हणजे भिक्खू संघाला दान देईन. तो असे बोलून शास्त्यांना (बुद्धांना) अभिवादन करून निघून गेला. त्यानंतर काही काळाने, त्याच्या घरी नेहमी येणारे पाचशे भिक्खू गृहस्थ बनले (त्यांनी चीवर सोडले). "तुझ्या घरी येणारे भिक्खू गृहस्थ बनले आहेत" असे त्याला सांगितले असता, "यात माझे काय नुकसान?" असे म्हणून त्याने मनात थोडाही संताप किंवा विचलितता येऊ दिली नाही. हे लक्षात घेऊन शास्त्यांनी (बुद्धांनी) म्हटले की, "संघाला दान देताना तुझे चित्त प्रसन्न होईल."

၆. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. हत्थिसारिपुत्तसुत्तवण्णना (हत्थिसारिपुत्त सुत्ताची अट्ठकथा / स्पष्टीकरण)

၆၀. ဆဋ္ဌေ အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မမိဿကံ ကထံ. ကထံ ဩပါတေတီတိ တေသံ ကထံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ အတ္တနော ကထံ ကထေတိ. ထေရာနံ ဘိက္ခူနန္တိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, ထေရေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော. ယာ စ ထေရာနံ အဘိဓမ္မကထာ, တံ အယမ္ပိ ကထေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. စေတောပရိယာယန္တိ စိတ္တဝါရံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. သောရတသောရတောတိ သူရတော ဝိယ သူရတော, သောရစ္စသမန္နာဂတော ဝိယာတိ အတ္ထော. နိဝါတနိဝါတောတိ နိဝါတော ဝိယ နိဝါတော, နိဝါတဝုတ္တိ ဝိယာတိ အတ္ထော. ဥပသန္တုပသန္တောတိ ဥပသန္တော ဝိယ ဥပသန္တော[Pg.132]. ဝပကဿတေဝ သတ္ထာရာတိ သတ္ထု သန္တိကာ အပဂစ္ဆတိ. သံသဋ္ဌဿာတိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ သံသဋ္ဌဿ. ဝိဿဋ္ဌဿာတိ ဝိဿဇ္ဇိတဿ. ပါကတဿာတိ ပါကတိန္ဒြိယဿ.

६०. सहाव्या सुत्तात, 'अभिधम्मकथं' म्हणजे अभिधम्माशी मिश्रित संभाषण. 'कथं ओपातेति' म्हणजे त्यांचे संभाषण तोडून स्वतःचे बोलणे सुरू करणे. 'थेरानं भिक्खूनं' हा षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग तृतीया विभक्तीच्या (करण) अर्थात आहे; याचा अर्थ 'स्थवीर भिक्खूंसोबत' असा आहे. स्थविरांचे जे अभिधम्मविषयक संभाषण आहे, ते हा (सारिपुत्त) देखील बोलण्यास समर्थ आहे, असा अर्थ आहे. 'चेतोपरियायं' म्हणजे चित्ताचा संचार (चित्ताची गती). 'इध' म्हणजे या जगात. 'सोरतसोरतो' म्हणजे अत्यंत सुविनीत किंवा शांत स्वभावाचा. 'निवातानिवातो' म्हणजे अत्यंत नम्र. 'उपसन्तुपसन्तो' म्हणजे अत्यंत शांत. 'वपकस्सतेव सत्थारा' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सान्निध्यापासून दूर जाणे. 'संसट्ठस्स' म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाने युक्त असलेला. 'विस्सट्ठस्स' म्हणजे सोडून दिलेला. 'पाकतस्स' म्हणजे प्रकट इंद्रिये असलेला.

ကိဋ္ဌာဒေါတိ ကိဋ္ဌခါဒကော. အန္တရဓာပေယျာတိ နာသေယျ. ဂေါပသူတိ ဂါဝေါ စ အဇိကာ စ. သိပ္ပိသမ္ဗုကန္တိ သိပ္ပိယော စ သမ္ဗုကာ စ. သက္ခရကဌလန္တိ သက္ခရာ စ ကဌလာနိ စ. အာဘိဒေါသိကန္တိ အဘိညာတဒေါသံ ကုဒြူသကဘောဇနံ. နစ္ဆာဒေယျာတိ န ရုစ္စေယျ. တတ္ထ ယဒေတံ ပုရိသံ ဘုတ္တာဝိန္တိ ဥပယောဂဝစနံ, တံ သာမိအတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အမုံ ဟာဝုသော, ပုရိသန္တိ, အာဝုသော, အမုံ ပုရိသံ.

'किट्ठादो' म्हणजे शेतातील पीक खाणारा. 'अन्तरधापेय्या' म्हणजे नष्ट करणे. 'गोपसू' म्हणजे गायी आणि शेळ्या. 'सिप्पिसम्बुकं' म्हणजे शिंपले आणि गोगलगाई. 'सक्खरकठलं' म्हणजे खडे आणि खापर. 'आभिदोसिकं' म्हणजे दोषयुक्त कोद्रूचे अन्न. 'नच्छादेय्या' म्हणजे आवडणार नाही. तेथे 'पुरिसं भुत्ताविं' ही जी द्वितीया विभक्ती आहे, ती षष्ठीच्या अर्थात समजली पाहिजे. 'अमुं हावुसो पुरिसं' म्हणजे 'हे आवुसो, त्या पुरुषाला'.

သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ သဗ္ဗေသံ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနံ နိမိတ္တာနံ. အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိံ. စီရိကသဒ္ဒေါတိ ဈလ္လိကသဒ္ဒေါ. သရိဿတိ နေက္ခမ္မဿာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဂုဏံ သရိဿတိ. အရဟတံ အဟောသီတိ ဘဂဝတော သာဝကာနံ အရဟန္တာနံ အန္တရေ ဧကော အရဟာ အဟောသိ. အယဉှိ ထေရော သတ္တ ဝါရေ ဂိဟီ ဟုတွာ သတ္တ ဝါရေ ပဗ္ဗဇိ. ကိံ ကာရဏာ? ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရေသ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ဂိဟိဘာဝေ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. သော တေနေဝ ကမ္မေန အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယေ ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ သတ္တ ဝါရေ ဂိဟိဘာဝေ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စ သဉ္စရန္တော သတ္တမေ ဝါရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ.

'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे नित्यनिमित्त इत्यादी सर्व निमित्तांचे. 'अनिमित्तं चेतोसमाधिं' म्हणजे बलवान विपश्यना समाधी. 'चीरिकसद्दो' म्हणजे रातकिड्याचा आवाज. 'सरिस्सति नेक्खम्मस्स' म्हणजे प्रव्रज्येच्या गुणांचे स्मरण करेल. 'अरहतं अहोसि' म्हणजे भगवंतांच्या अर्हत शिष्यांमध्ये तो एक अर्हत झाला. हा स्थवीर सात वेळा गृहस्थ होऊन सात वेळा प्रव्रजित झाला. कोणत्या कारणामुळे? असे म्हटले जाते की, कश्यप सम्यक्‌संबुद्धांच्या काळात याने एका भिक्खूजवळ गृहस्थ जीवनाची प्रशंसा केली होती. त्या कर्मामुळेच, अर्हतपदाची पात्रता (उपनिषय) विद्यमान असतानाही, तो सात वेळा गृहस्थ जीवन आणि प्रव्रज्या यांमध्ये भटकत राहिला आणि सातव्या वेळी प्रव्रजित होऊन त्याने अर्हतपद प्राप्त केले.

၇. မဇ္ဈေသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. मज्झेसुत्तवण्णना (मज्झे सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၁. သတ္တမေ ပါရာယနေ မေတ္တေယျပဉှေတိ ပါရာယနသမာဂမမှိ မေတ္တေယျမာဏဝဿ ပဉှေ. ဥဘောန္တေ ဝိဒိတွာနာတိ ဒွေ အန္တေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ ဇာနိတွာ. မဇ္ဈေ မန္တာ န လိပ္ပတီတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ဥဘော အန္တေ ဝိဒိတွာ မဇ္ဈေ န လိပ္ပတိ, ဝေမဇ္ဈေဋ္ဌာနေ န လိပ္ပတိ. သိဗ္ဗနိမစ္စဂါတိ သိဗ္ဗနိသင်္ခါတံ တဏှံ အတီတော. ဖဿောတိ ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အယံ အတ္တဘာဝေါ. ဧကော အန္တောတိ အယမေကော ကောဋ္ဌာသော. ဖဿသမုဒယောတိ ဖဿော သမုဒယော အဿာတိ ဖဿသမုဒယော, ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ကတကမ္မဖဿပစ္စယာ နိဗ္ဗတ္တော အနာဂတတ္တဘာဝေါ. ဒုတိယော အန္တောတိ ဒုတိယော ကောဋ္ဌာသော. ဖဿနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ. မဇ္ဈေတိ သိဗ္ဗိနိတဏှံ ဆေတွာ ဒွိဓာကရဏဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနံ မဇ္ဈေ နာမ ဟောတိ. တဏှာ ဟိ [Pg.133] နံ သိဗ္ဗတီတိ တဏှာ နံ အတ္တဘာဝဒွယသင်္ခါတံ ဖဿဉ္စ ဖဿသမုဒယဉ္စ သိဗ္ဗတိ ဃဋ္ဋေတိ. ကိံ ကာရဏာ? တဿ တဿေဝ ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ. ယဒိ ဟိ တဏှာ န သိဗ္ဗေယျ, တဿ တဿ ဘဝဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ဘဝေယျ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကောဋိမဇ္ဈိကူပမံ ဂဏှန္တိ. ဒွိန္နဉှိ ကဏ္ဍာနံ ဧကတော ကတွာ မဇ္ဈေ သုတ္တေန သံသိဗ္ဗိတာနံ ကောဋိ မဇ္ဈန္တိ ဝုစ္စတိ. သုတ္တေ ဆိန္နေ ဥဘော ကဏ္ဍာနိ ဥဘတော ပတန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ကဏ္ဍဒွယံ ဝိယ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒွေ အန္တာ, သိဗ္ဗိတွာ ဌိတသုတ္တံ ဝိယ တဏှာ, သုတ္တေ ဆိန္နေ ကဏ္ဍဒွယဿ ဥဘတောပတနံ ဝိယ တဏှာယ နိရုဒ္ဓါယ အန္တဒွယံ နိရုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာတိ ဧတ္တကေန ဣမိနာ ဥဘော အန္တေ ဝိဒိတွာ တဏှာယ မဇ္ဈေ အနုပလိတ္တဘာဝေန အဘိညေယျံ စတုသစ္စဓမ္မံ အဘိဇာနာတိ နာမ, တီရဏပရိညာယ စ ပဟာနပရိညာယ စ ပရိဇာနိတဗ္ဗံ လောကိယသစ္စဒွယံ ပရိဇာနာတိ နာမ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ကောဋိကရော ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမကရော ဟောတိ နာမ.

६१. सातव्या सुत्तात, 'पारायने मेत्तेय्यपञ्हे' म्हणजे पारायन समागमातील मेत्तेय्य नावाच्या तरुणाच्या प्रश्नात. 'उभोन्ते विदित्वान' म्हणजे दोन्ही अंत (दोन्ही भाग) जाणून घेऊन. 'मज्झे मन्ता न लिप्पति' येथे 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. त्या प्रज्ञेने दोन्ही अंत जाणून घेऊन मध्यभागी लिप्त होत नाही, मध्यवर्ती स्थानात लिप्त होत नाही. 'सिब्बनिमच्चगा' म्हणजे 'सिब्बिनी' (शिवणकाम करणारी) म्हटल्या गेलेल्या तृष्णेला पार केलेला. 'फस्सो' म्हणजे स्पर्शाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला हा वर्तमान आत्मभाव. 'एको अन्तो' म्हणजे हा पहिला भाग. 'फस्ससमुदयो' म्हणजे ज्याचा उदय स्पर्शाने होतो तो 'स्पर्शसमुदय'; या वर्तमान आत्मभावात केलेल्या कर्माच्या आणि स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारा अनागत (भविष्यकालीन) आत्मभाव. 'दुतियो अन्तो' म्हणजे हा दुसरा भाग. 'फस्सनिरोधो' म्हणजे निर्वाण. 'मज्झे' म्हणजे शिवणकाम करणारी तृष्णा तोडून, दोन भाग करण्याच्या अर्थाने निर्वाणाला 'मध्य' म्हटले जाते. 'तण्हा हि नं सिब्बति' म्हणजे तृष्णा या दोन्ही आत्मभावरूपी स्पर्शाला आणि स्पर्शसमुदयाला शिवते (जोडते). कोणत्या कारणाने? त्या त्या भवाच्या उत्पत्तीसाठी. जर तृष्णा जोडणार नाही, तर त्या त्या भवाचीोत्पत्ती होणार नाही. या ठिकाणी टोके आणि मध्यभागाची उपमा दिली जाते. दोन कापडांचे तुकडे एकत्र करून मध्यभागी दोऱ्याने शिवले असता, त्यांच्या टोकांच्या मध्यभागाला 'मध्य' म्हटले जाते. दोरा तुटल्यावर दोन्ही कापड दोन्ही बाजूंना पडतात. त्याचप्रमाणे येथे कापडाच्या दोन तुकड्यांप्रमाणे वर सांगितलेले दोन अंत समजावेत, शिवलेल्या दोऱ्याप्रमाणे तृष्णा समजावी. दोरा तुटल्यावर कापडाचे दोन्ही तुकडे दोन्ही बाजूंना पडतात, त्याप्रमाणे तृष्णा निरुद्ध झाल्यावर दोन्ही अंत निरुद्धच होतात. 'एत्तावता' म्हणजे एवढ्याने, या उपदेशाने दोन्ही अंत जाणून घेऊन, तृष्णेच्या मध्यभागी अलिप्त राहिल्यामुळे, विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य (अभिज्ञेय) अशा चतुरार्य सत्याला जाणतो, आणि तीरण परिज्ञा व प्रहाण परिज्ञेने जाणण्यायोग्य अशा दोन लौकिक सत्यांना पूर्णपणे जाणतो. 'दिट्ठेव धम्मे' म्हणजे याच जन्मात. 'दुक्खस्सन्तकरो होति' म्हणजे संसारदुःखाचा अंत करणारा, दुःखाची सीमा निश्चित करणारा होतो.

ဒုတိယဝါရေ တိဏ္ဏံ ကဏ္ဍာနံ ဝသေန ဥပမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တိဏ္ဏဉှိ ကဏ္ဍာနံ သုတ္တေန သံသိဗ္ဗိတာနံ သုတ္တေ ဆိန္နေ တီဏိ ကဏ္ဍာနိ တီသု ဌာနေသု ပတန္တိ, ဧဝမေတ္ထ ကဏ္ဍတ္တယံ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ, သုတ္တံ ဝိယ တဏှာ. သာ ဟိ အတီတံ ပစ္စုပ္ပန္နေန, ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ အနာဂတေန သဒ္ဓိံ သံသိဗ္ဗတိ. သုတ္တေ ဆိန္နေ ကဏ္ဍတ္တယဿ တီသု ဌာနေသု ပတနံ ဝိယ တဏှာယ နိရုဒ္ဓါယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ.

दुसऱ्या वारात तीन कापडांच्या तुकड्यांच्या आधारे उपमा समजून घ्यावी. तीन कापडांचे तुकडे दोऱ्याने शिवलेले असताना, दोरा तुटल्यावर ते तीन तुकडे तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी पडतात; त्याचप्रमाणे येथे कापडाच्या तीन तुकड्यांप्रमाणे अतीत, अनागत आणि वर्तमान हे स्कंध समजावेत, आणि दोऱ्याप्रमाणे तृष्णा समजावी. कारण ती (तृष्णा) अतीत काळाला वर्तमान काळाशी आणि वर्तमान काळाला भविष्य काळाशी जोडते. दोरा तुटल्यावर कापडाचे तीन तुकडे तीन ठिकाणी पडतात, त्याप्रमाणे तृष्णा निरुद्ध झाल्यावर अतीत, अनागत आणि वर्तमान हे स्कंध निरुद्धच होतात.

တတိယဝါရေ အဒုက္ခမသုခါ မဇ္ဈေတိ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ အန္တရဋ္ဌကဘာဝေန မဇ္ဈေ. သုခဉှိ ဒုက္ခဿ, ဒုက္ခံ ဝါ သုခဿ အန္တရံ နာမ နတ္ထိ. တဏှာ သိဗ္ဗိနီတိ ဝေဒနာသု နန္ဒိရာဂေါ ဝေဒနာနံ ဥပစ္ဆေဒံ နိဝါရေတီတိ တာ သိဗ္ဗတိ နာမ.

तिसऱ्या वारात, 'अदुक्खमसुखा मज्झे' म्हणजे सुख आणि दुःख या दोन्ही वेदनांच्या मध्यभागी स्थित असल्यामुळे तिला 'मध्य' म्हटले जाते. कारण सुखाचा दुःखाशी किंवा दुःखाचा सुखाशी थेट मध्यभाग नसतो. 'तण्हा सिब्बिनी' म्हणजे वेदनांमधील नंदीराग (आसक्ती); तो वेदनांचा उच्छेद रोखतो, म्हणून त्याला 'शिवणे' (जोडणे) म्हटले जाते.

စတုတ္ထဝါရေ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏမ္ပိ သေသဝိညာဏမ္ပိ နာမရူပပစ္စယသမုဒါဂတတ္တာ နာမရူပါနံ မဇ္ဈေ နာမ.

चौथ्या वारात, 'विञ्ञाणं मज्झे' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान आणि उर्वरित विज्ञान हे नाम-रूपाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होत असल्यामुळे नाम-रूपाच्या मध्यभागी असतात.

ပဉ္စမဝါရေ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေတိ ကမ္မဝိညာဏံ မဇ္ဈေ, အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု ဝါ မနာယတနေန ကမ္မဿ ဂဟိတတ္တာ ဣဓ ယံကိဉ္စိ ဝိညာဏံ မဇ္ဈေ နာမ, မနောဒွါရေ ဝါ အာဝဇ္ဇနဿ အဇ္ဈတ္တိကာယတနနိဿိတတ္တာ ဇဝနဝိညာဏံ မဇ္ဈေ နာမ.

पाचव्या वारात, 'विञ्ञाणं मज्झे' म्हणजे कर्मविज्ञान मध्यभागी असते; किंवा आध्यात्मिक आयतनांमध्ये मनायतनाने कर्माचे ग्रहण केल्यामुळे येथे कोणतेही विज्ञान 'मध्य' म्हटले जाते; किंवा मनोद्वारात आवर्तनाचे (आवर्जनाचे) आध्यात्मिक आयतनावर आश्रित असल्यामुळे जवन विज्ञान 'मध्य' म्हटले जाते.

ဆဋ္ဌဝါရေ [Pg.134] သက္ကာယောတိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. သက္ကာယသမုဒယောတိ သမုဒယသစ္စံ. သက္ကာယနိရောဓောတိ နိရောဓသစ္စံ. ပရိယာယေနာတိ တေန တေန ကာရဏေနေဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

सहाव्या वारात, 'सक्कायो' म्हणजे त्रिभूमिक संसारचक्र. 'सक्कायसमुदयो' म्हणजे समुदय सत्य. 'सक्कायनिरोधो' म्हणजे निरोध सत्य. 'परियायेन' म्हणजे त्या त्या कारणानेच. उर्वरित सर्व भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

၈. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. पुरिसिन्द्रियञाणसुत्तवण्णना (पुरिसिन्द्रियज्ञान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၂. အဋ္ဌမေ အညတရောတိ ဒေဝဒတ္တပက္ခိကော ဧကော. သမန္နာဟရိတွာတိ အာဝဇ္ဇိတွာ. ဣဒံ သော ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဂဝတာ ဇာနိတွာ ကထိတံ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ, ဧကံသိကံ ဝါ ကထိတံ ဥဒါဟု ဝိဘဇ္ဇကထိတ’’န္တိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. အာပါယိကောတိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနကော. နေရယိကောတိ နိရယဂါမီ. ကပ္ပဋ္ဌောတိ ကပ္ပဋ္ဌိယကမ္မဿ ကတတ္တာ ကပ္ပံ ဌဿတိ. အတေကိစ္ဆောတိ န သက္ကာ တိကိစ္ဆိတုံ. ဒွေဇ္ဈန္တိ ဒွိဓာဘာဝံ. ဝါလဂ္ဂကောဋိနိတ္တုဒနမတ္တန္တိ ဝါလဿ အဂ္ဂကောဋိယာ ဒဿေတဗ္ဗမတ္တကံ, ဝါလဂ္ဂကောဋိနိပါတမတ္တကံ ဝါ. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏာနီတိ ပုရိသပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏာနိ, ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဇာနနဉာဏာနီတိ အတ္ထော.

६२. आठव्या सुत्तात, 'अञ्ञतरो' (कोणी एक) म्हणजे देवदत्ताच्या पक्षातील यज्ञदत्त नावाचा एक भिक्खू. 'समन्नाहरित्वा' म्हणजे विचार करून (चिंतन करून). तो या अभिप्रायाने विचारतो की, "हे भगवंतांनी जाणून सांगितले आहे की न जाणून? निश्चितपणे (एकांशाने) सांगितले आहे की विश्लेषण करून (विभज्य) सांगितले आहे?" 'आपायिको' म्हणजे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न होणारा. 'नेरयिको' म्हणजे निरयात (नरकात) जाणारा. 'कप्पट्ठो' म्हणजे कल्पस्थायी कर्माच्या केल्यामुळे एक कल्पपर्यंत राहणारा. 'अतेकिच्छो' म्हणजे ज्याची चिकित्सा (उपचार) करणे शक्य नाही. 'द्वेज्झं' म्हणजे द्विधाभाव (दोन प्रकारची स्थिती). 'वालग्गकोटिनित्तुदनमत्तं' म्हणजे केसाच्या टोकाने टोचण्याइतके किंवा केसाच्या टोकावर राहण्याइतके प्रमाण. 'पुरिसिन्द्रियञाणानि' म्हणजे पुरुषपुद्गलांच्या इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे व अपरिपक्वतेचे ज्ञान, म्हणजेच इंद्रियांच्या तीक्ष्ण व मृदू भावाचे जाणणारे ज्ञान, असा अर्थ आहे.

ဝိဇ္ဇမာနာ ကုသလာပိ ဓမ္မာ အကုသလာပိ ဓမ္မာတိ ဧတ္တကာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တိ, ဧတ္တကာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဇာနာမိ. အန္တရဟိတာတိ အဒဿနံ ဂတာ. သမ္မုခီဘူတာတိ သမုဒါစာရဝသေန ပါကဋာ ဇာတာ. ကုသလမူလန္တိ ကုသလဇ္ဈာသယော. ကုသလာ ကုသလန္တိ တမှာ ကုသလဇ္ဈာသယာ အညမ္ပိ ကုသလံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ. သာရဒါနီတိ သာရာဒါနိ ဂဟိတသာရာနိ, သရဒမာသေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တာနိ. သုခသယိတာနီတိ သုခသန္နိစိတာနိ. သုခေတ္တေတိ မဏ္ဍခေတ္တေ. နိက္ခိတ္တာနီတိ ဝုတ္တာနိ. သပ္ပဋိဘာဂါတိ သရိက္ခကာ. အဘိဒေါ အဒ္ဓရတ္တန္တိ အဘိအဒ္ဓရတ္တံ အဒ္ဓရတ္တေ အဘိမုခီဘူတေ. ဘတ္တကာလသမယေတိ ရာဇကုလာနံ ဘတ္တကာလသင်္ခါတေ သမယေ. ပရိဟာနဓမ္မောတိ ကော ဧဝံ ဘဂဝတာ ဉာတောတိ? အဇာတသတ္တုရာဇာ. သော ဟိ ပါပမိတ္တံ နိဿာယ မဂ္ဂဖလေဟိ ပရိဟီနော. အပရေပိ သုပ္ပဗုဒ္ဓသုနက္ခတ္တာဒယော ဘဂဝတာ ဉာတာဝ. အပရိဟာနဓမ္မောတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ကော ဉာတော? သုသီမော ပရိဗ္ဗာဇကော အညေ စ ဧဝရူပါ. ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ ဧဝံ ကော ဉာတော ဘဂဝတာတိ? သန္တတိမဟာမတ္တော အညေ စ ဧဝရူပါ.

'विज्जमाना कुसलापि धम्मा अकुसलापि धम्मा' म्हणजे इतके कुशल धर्म अस्तित्वात आहेत आणि इतके अकुशल धर्म अस्तित्वात आहेत, असे मी जाणतो. 'अन्तरहिता' म्हणजे अदृश्य झालेले (न दिसणारे). 'सम्मुखीभूता' म्हणजे वारंवार प्रवृत्तीमुळे प्रकट झालेले. 'कुसलमूलं' म्हणजे कुशल आशय (कुशल इच्छा). 'कुसला कुसलं' म्हणजे त्या कुशल आशयापासून इतरही कुशल उत्पन्न होईल. 'सारदानि' म्हणजे सारयुक्त (धान्ययुक्त) किंवा शरद ऋतूत उत्पन्न झालेले. 'सुखसयितानि' म्हणजे चांगल्या प्रकारे साठवलेले. 'सुखेत्ते' म्हणजे चांगल्या शेतात. 'निक्खित्तानि' म्हणजे पेरलेले. 'सप्पटिभागा' म्हणजे समान (सारखे). 'अभिदो अद्धरत्तं' म्हणजे मध्यरात्रीच्या वेळी, मध्यरात्र जवळ आली असता. 'भत्तकालसमये' म्हणजे राजकुलांच्या भोजनवेळेच्या वेळी. 'परिहानधम्मो' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? राजा अजातशत्रूला. कारण त्याने पाशवी मित्राच्या (पापमित्राच्या) संगतीमुळे मार्गफलांमधून पतन करून घेतले. इतरही सुप्पबुद्ध, सुनक्खत्त इत्यादींना भगवंतांनी जाणले होते. 'अपरिहानधम्मो' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? सुसीम परिव्राजक आणि इतर अशाच व्यक्तींना. 'परिनिब्बायिस्सति' म्हणजे असा भगवंतांनी कोणाला जाणले आहे? संतति महामात्र आणि इतर अशाच व्यक्तींना.

၉. နိဗ္ဗေဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. निब्बेधिकसुत्तवर्णना (निब्बेधिक सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၃. နဝမေ [Pg.135] အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယော, နိဗ္ဗိဇ္ဈနကာရဏန္တိ အတ္ထော. နိဒါနသမ္ဘဝေါတိ ကာမေ နိဒေတိ ဥပ္ပာဒနသမတ္ထတာယ နိယျာဒေတီတိ နိဒါနံ. သမ္ဘဝတိ တတောတိ သမ္ဘဝေါ, နိဒါနမေဝ သမ္ဘဝေါ နိဒါနသမ္ဘဝေါ. ဝေမတ္တတာတိ နာနာကရဏံ.

६३. नवव्या सुत्तात, पूर्वी कधीही न भेदलेल्या, न फोडलेल्या लोभस्कंध इत्यादींना भेदतो, फोडतो म्हणून 'निब्बेधिकपरियाय' म्हणतात, म्हणजेच भेदण्याचे कारण, असा अर्थ आहे. 'निदानसंभवो' म्हणजे कामांना उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे जे प्रदान करते ते 'निदान' होय. त्यापासून जे उत्पन्न होते ते 'संभव' होय; निदान हेच संभव आहे, म्हणून 'निदानसंभव'. 'वेमत्तता' म्हणजे नानात्व (विविधता/भेद).

ကာမဂုဏာတိ ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကာမာ, ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ ‘‘အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. စက္ခုဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗာ. ဣဋ္ဌာတိ ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု မာ ဝါ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော. ကန္တာတိ ကမနီယာ. မနာပါတိ မနဝဍ္ဎနကာ. ပိယရူပါတိ ပိယဇာတိကာ. ကာမူပသဉှိတာတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကာမေန ဥပသဉှိတာ. ရဇနီယာတိ ရာဂုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာ. နေတေ ကာမာတိ န ဧတေ ကမနဋ္ဌေန ကာမာ နာမ ဟောန္တိ. သင်္ကပ္ပရာဂေါတိ သင်္ကပ္ပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ. ကာမောတိ အယံ ကာမပ္ပဟာနာယ ပဋိပန္နေဟိ ပဟာတဗ္ဗော. ကမနဋ္ဌေန ကာမာ နာမ. စိတြာနီတိ စိတြဝိစိတြာရမ္မဏာနိ.

'कामगुणा' म्हणजे इच्छिण्यायोग्य असल्यामुळे 'काम' आणि बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने 'गुण' (दोरी), जसे 'अंतगुण' इत्यादींमध्ये आहे. 'चक्खुविञ्ञेय्या' म्हणजे चक्षुविज्ञानाने पाहण्यायोग्य. 'इट्ठा' म्हणजे शोधलेले असो वा नसो, इष्ट आलंबन (विषय) झालेले, असा अर्थ आहे. 'कन्ता' म्हणजे कमनीय (सुंदर). 'मनापा' म्हणजे मनाला आनंद देणारे. 'पियरूपा' म्हणजे प्रिय वाटणारे. 'कामूपसञ्हिता' म्हणजे आलंबन करून उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशकामाशी संबंधित. 'रजनीया' म्हणजे रागाच्या उत्पत्तीचे कारण बनणारे. 'नेते कामा' म्हणजे हे इच्छिण्याच्या अर्थाने 'काम' नव्हेत. 'सङ्कप्परागो' म्हणजे संकल्पाच्या (विचारांच्या) प्रभावाने उत्पन्न झालेला राग. 'कामो' म्हणजे हा काम, कामाच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) मार्गस्थ असलेल्यांनी प्रहाण (त्याग) करण्याजोगा आहे. इच्छिण्याच्या अर्थाने याला 'काम' म्हणतात. 'चित्राणि' म्हणजे चित्रविचित्र (विविध प्रकारचे) आलंबन.

ဖဿောတိ သဟဇာတဖဿော. ကာမယမာနောတိ ကာမံ ကာမယမာနော. တဇ္ဇံ တဇ္ဇန္တိ တဇ္ဇာတိကံ တဇ္ဇာတိကံ. ပုညဘာဂိယန္တိ ဒိဗ္ဗေ ကာမေ ပတ္ထေတွာ သုစရိတပါရိပူရိယာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿ အတ္တဘာဝေါ ပုညဘာဂိယော နာမ, ဒုစ္စရိတပါရိပူရိယာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တဿ အတ္တဘာဝေါ အပုညဘာဂိယော နာမ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ကာမာနံ ဝိပါကောတိ အယံ ဒုဝိဓောပိ ကာမပတ္ထနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နတ္တာ ကာမာနံ ဝိပါကောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဣမံ နိဗ္ဗေဓိကန္တိ သော ဘိက္ခု ဣမံ ဆတ္တိံသဋ္ဌာနေသု နိဗ္ဗိဇ္ဈနကံ သေဋ္ဌစရိယံ ဇာနာတိ. ကာမနိရောဓန္တိ ကာမာနံ နိရောဓနေ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဗြဟ္မစရိယသင်္ခါတော မဂ္ဂေါဝ ကာမနိရောဓောတိ ဝုတ္တော.

'फस्सो' म्हणजे सहजात स्पर्श. 'कामयमानो' म्हणजे कामाची इच्छा करणारा. 'तज्जं तज्जं' म्हणजे त्या त्या प्रकारचा. 'पुञ्ञभागियं' म्हणजे दिव्य कामांची इच्छा करून सुचरिताच्या परिपूर्तीमुळे देवलोकात उत्पन्न झालेल्याचा आत्मभाव म्हणजे 'पुण्यभागी' होय; दुष्कृत्यांच्या परिपूर्तीमुळे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेल्याचा आत्मभाव म्हणजे 'अपुण्यभागी' होय. "अयं वुच्चति, भिक्खवे, कामानं विपाको" म्हणजे "भिक्खूंनो, याला कामाचा विपाक म्हणतात", कारण हा दोन्ही प्रकारचा आत्मभाव कामाच्या इच्छेवर अवलंबून उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'कामाचा विपाक' असे म्हटले जाते. "सो इमं निब्बेधिकं" म्हणजे तो भिक्खू या छत्तीस आयतनांमध्ये भेद करणाऱ्या श्रेष्ठ आचरणाला जाणतो. 'कामनिोधं' म्हणजे कामाचा निरोध झाल्यामुळे असे नाव मिळालेला. कारण या ठिकाणी ब्रह्मचर्य नावाचा मार्गच 'काम निरोध' म्हणून सांगितला आहे.

သာမိသာတိ ကိလေသာမိသသမ္ပယုတ္တာ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဌာနေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစေတ္ထ ဝေါဟာရဝေပက္ကန္တိ ဝေါဟာရဝိပါကံ. ကထာသင်္ခါတော ဟိ ဝေါဟာရော သညာယ ဝိပါကော နာမ. ယထာ ယထာ နန္တိ ဧတ္ထ နံ-ဣတိ နိပါတမတ္တမေဝ. ဣတိ ယသ္မာ ယထာ ယထာ သဉ္ဇာနာတိ, တထာ [Pg.136] တထာ ဧဝံသညီ အဟောသိန္တိ ကထေတိ, တသ္မာ ဝေါဟာရဝေပက္ကာတိ အတ္ထော.

'सामिसा' म्हणजे क्लेषरूपी आमिषाने युक्त. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. तसेच येथे 'वोहारवेपक्कं' म्हणजे व्यवहाराचा विपाक (परिणाम). कारण कथारूपी व्यवहार हा संज्ञेचा विपाक आहे. 'यथा यथा नं' यामध्ये 'नं' हा केवळ निपात आहे. कारण ज्या ज्या प्रकारे तो संज्ञान करतो (जाणतो), त्या त्या प्रकारे "अशी संज्ञा असलेला झाला" असे सांगतो, म्हणून 'वोहारवेपक्क' असा अर्थ आहे.

အဝိဇ္ဇာတိ အဋ္ဌသု ဌာနေသု အညာဏဘူတာ ဗဟလအဝိဇ္ဇာ. နိရယံ ဂမေန္တီတိ နိရယဂမနီယာ, နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိပစ္စယာတိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. စေတနာဟန္တိ စေတနံ အဟံ. ဣဓ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ သံဝိဒဟနစေတနာ ဂဟိတာ. စေတယိတွာတိ ဒွါရပ္ပဝတ္တစေတနာ. မနသာတိ စေတနာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန. နိရယဝေဒနီယန္တိ နိရယေ ဝိပါကဒါယကံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အဓိမတ္တန္တိ ဗလဝဒုက္ခံ. ဒန္ဓဝိရာဂီတိ ဂရုကံ န ခိပ္ပံ သဏိကံ ဝိဂစ္ဆနကဒုက္ခံ. ဥရတ္တာဠိံ ကန္ဒတီတိ ဥရံ တာဠေတွာ ရောဒတိ. ပရိယေဋ္ဌိန္တိ ပရိယေသနံ. ဧကပဒံ ဒွိပဒန္တိ ဧကပဒမန္တံ ဝါ ဒွိပဒမန္တံ ဝါ, ကော မန္တံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. သမ္မောဟဝေပက္ကန္တိ သမ္မောဟဝိပါကံ. ဒုက္ခဿ ဟိ သမ္မောဟော နိဿန္ဒဝိပါကော နာမ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ပရိယေသနာပိ ဟိ တဿ နိဿန္ဒဝိပါကောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'अविज्जा' म्हणजे आठ स्थानांमध्ये अज्ञान स्वरूपात असलेली दाट अविद्या. 'निरयं गमेन्ती' म्हणजे निरयात (नरकात) नेणारी, म्हणजेच nirayat उत्पत्तीचे कारण असणारी, असा अर्थ आहे. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'चेतनाहं' म्हणजे "मी चेतना...". येथे सर्वसमावेशक अशी संविधानात्मक (नियोजन करणारी) चेतना घेतली आहे. 'चेतयित्वा' म्हणजे द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारी चेतना. 'मनसा' म्हणजे चेतनेने युक्त असलेल्या चित्ताने. 'निरयवेदनीयं' म्हणजे निरयात विपाक (फळ) देणारी. उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'अधिमत्तं' म्हणजे तीव्र दुःख. 'दन्धविरागी' म्हणजे जड, जलद नसलेले, हळूहळू नाहीसे होणारे दुःख. 'उरत्ताळिं कन्दति' म्हणजे छाती बडवून रडतो. 'परियेट्ठिं' म्हणजे शोध घेणे (पर्येषणा). 'एकपदं द्विपदं' म्हणजे एकपद मंत्र किंवा द्विपद मंत्र, "कोण मंत्र जाणतो?" असा अर्थ आहे. 'सम्मोहवेपक्कं' म्हणजे संमोह विपाक (भ्रमाचा परिणाम). कारण दुःखाचा संमोह हा निस्यंदविपाक (स्वाभाविक परिणाम) आहे. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. कारण शोध घेणे (पर्येषणा) हा देखील त्याचा निस्यंदविपाक आहे. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे.

၁၀. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. सीहनादसुत्तवर्णना (सीहनाद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၄. ဒသမေ အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌံ နိစ္စလဋ္ဌာနံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ ပမုခနာဒံ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ သေဋ္ဌဉာဏစက္ကံ ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စေဝ ဒေသနာဉာဏဉ္စ. ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိ ကာရဏဉ္စ ကာရဏတော. ယမ္ပီတိ ယေန ဉာဏေန. ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿာတိ ဣဒမ္ပိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏံ တထာဂတဿ တထာဂတဗလံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကမ္မသမာဒါနာနန္တိ သမာဒိယိတွာ ကတာနံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ, ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနံ. ဌာနသော ဟေတုသောတိ ပစ္စယတော စေဝ ဟေတုတော စ. တတ္ထ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတု. ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနန္တိ စတုန္နံ ဈာနာနံ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနဉ္စ. သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယံ ဓမ္မံ. ဝေါဒါနန္တိ ဝိသေသဘာဂိယံ ဓမ္မံ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာနံ, တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဂုဏဇ္ဈာနဉ္စေဝ ဘဝင်္ဂနဖလသမာပတ္တိယော စ. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမဉှိ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဝင်္ဂေန ပန [Pg.137] သဗ္ဗဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိယာ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အနေကဝိဟိတန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၂) ဝဏ္ဏိတာနိ. အာသဝက္ခယဉာဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ပုရိမဿာပိ ဉာဏတ္တယဿ ဝိတ္ထာရကထံ ဣစ္ဆန္တေန မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယ မဟာသီဟနာဒဝဏ္ဏနာ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၆ အာဒယော) ဩလောကေတဗ္ဗာ. သမာဟိတဿာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တဿ. သမာဓိ မဂ္ဂေါတိ သမာဓိ ဧတေသံ ဉာဏာနံ အဓိဂမာယ ဥပါယော. အသမာဓီတိ အနေကဂ္ဂဘာဝေါ. ကုမ္မဂ္ဂေါတိ မိစ္ဆာမဂ္ဂေါ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တထာဂတဿ ဉာဏဗလံ ကထိတန္တိ.

६४. दहाव्या सुत्तात 'आसभं ठाणं' म्हणजे श्रेष्ठ, अचल स्थान. 'सीहनादं' म्हणजे निर्भय गर्जना, श्रेष्ठ गर्जना. 'ब्रह्मचक्कं' म्हणजे श्रेष्ठ ज्ञानरूपी चक्र, जे प्रतिवेधज्ञान आणि देशनाज्ञान आहे. 'ठाणञ्च ठाणतो' म्हणजे कारण आणि कारणावरून. 'यम्पि' म्हणजे ज्या ज्ञानाने. 'इदम्पि तथागतस्स' म्हणजे हे ठानाठानज्ञान देखील तथागतांचे तथागतबल नावाचे बल आहे. अशा प्रकारे सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. 'कम्मसमादानानं' म्हणजे स्वीकारून केलेल्या कुशल आणि अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच कर्मसमादान होय. 'ठाणसो हेतुसो' म्हणजे प्रत्यय आणि हेतू या दोन्ही रूपाने. त्यामध्ये गती, उपधी, काल आणि प्रयोग हे विपाकाचे 'स्थान' आहेत, आणि कर्म हा 'हेतू' आहे. 'झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं' म्हणजे चार ध्यान, आठ विमोक्ष, तीन समाधी आणि नऊ अनुपूर्व समापत्तींचे. 'सङ्किलेसं' म्हणजे हानीला कारणीभूत असणारा धर्म. 'वोदानं' म्हणजे विशेषाला कारणीभूत असणारा धर्म. 'वुट्ठानं' म्हणजे 'वोदान देखील वुट्ठान आहे, आणि त्या त्या समाधीतून बाहेर पडणे देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. हे अभ्यासिलेले ध्यान आणि भवंग-फलसमापत्ती यांच्या संदर्भात आहे. कारण खालचे खालचे अभ्यासिलेले ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) असते, म्हणून 'वोदान देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. परंतु भवंगाने सर्व ध्यानांतून वुट्ठान होते, आणि फलसमापत्तीने निरोधसमापत्तीतून वुट्ठान होते. त्याला अनुसरून 'त्या त्या समाधीतून बाहेर पडणे देखील वुट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. 'अनेकविहितं' इत्यादी पदांचे स्पष्टीकरण विसुद्धिमग्गात केले आहे. 'आसवक्खयज्ञान' हे आधी सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. आधीच्या तीन ज्ञानांचे सविस्तर वर्णन इच्छिणाऱ्याने मज्झिम-अट्ठकथेतील महासीहनाद सुत्ताच्या वर्णनात पहावे. 'समाहितस्स' म्हणजे एकाग्र चित्त असलेल्याचे. 'समाधि मग्गो' म्हणजे समाधी हा या ज्ञानांच्या प्राप्तीचा उपाय आहे. 'असमाधि' म्हणजे चित्ताची अनेकाग्रता. 'कुम्मग्गो' म्हणजे मिथ्या मार्ग. या सुत्तात तथागतांच्या ज्ञानबलाचे वर्णन केले आहे.

မဟာဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

महावग्गो (महावर्ग) सहावा.

၇. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

७. देवतावग्गो

၁-၃. အနာဂါမိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-३. अनागामिफल सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

၆၅-၆၇. သတ္တမဿ ပဌမေ အဿဒ္ဓိယန္တိ အဿဒ္ဓဘာဝံ. ဒုပ္ပညတန္တိ နိပ္ပညဘာဝံ. ဒုတိယေ ပမာဒန္တိ သတိဝိပ္ပဝါသံ. တတိယေ အာဘိသမာစာရိကန္တိ ဥတ္တမသမာစာရဘူတံ ဝတ္တဝသေန ပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သေခဓမ္မန္တိ သေခပဏ္ဏတ္တိသီလံ. သီလာနီတိ စတ္တာရိ မဟာသီလာနိ.

६५-६७. सातव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'अस्सद्धियं' म्हणजे अश्रद्धाभाव. 'दुप्पञ्ञतं' म्हणजे प्रज्ञाहीनता. दुसऱ्या सुत्तात 'पमादं' म्हणजे स्मृतीचा अभाव (प्रमाद). तिसऱ्या सुत्तात 'आभिसमाचारिकं' म्हणजे उत्तम आचरणाचे, नियमांच्या स्वरूपात प्रज्ञप्त केलेले शील. 'सेखधम्मं' म्हणजे शैक्ष भिक्खूंसाठी प्रज्ञप्त केलेले शील. 'सीलानि' म्हणजे चार महाशील.

၄. သင်္ဂဏိကာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. संगणिकाराम सुत्ताचे वर्णन.

၆၈. စတုတ္ထေ သင်္ဂဏိကာရာမောတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမော. သုတ္တန္တိကဂဏာဒီသု ပန ဂဏေသု အတ္တနော ဝါ ပရိသာသင်္ခါတေ ဂဏေ ရမတီတိ ဂဏာရာမော. ပဝိဝေကေတိ ကာယဝိဝေကေ. စိတ္တဿ နိမိတ္တန္တိ သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တဿ နိမိတ္တံ သမာဓိဝိပဿနာကာရံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ. သမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိဉ္စေဝ ဖလသမာဓိဉ္စ. သံယောဇနာနီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ. နိဗ္ဗာနန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ.

६८. चौथ्या सुत्तात 'सङ्गणिकारामो' म्हणजे समूहात राहण्याची आवड असणारा. सुत्तन्तिक गण इत्यादी समूहांमध्ये किंवा स्वतःच्या अनुयायांच्या समूहात जो रममाण होतो, तो 'गणारामो' होय. 'पविवेके' म्हणजे कायविवेक. 'चित्तस्स निमित्तं' म्हणजे समाधी आणि विपश्यनायुक्त चित्ताचे निमित्त (कारण), म्हणजेच समाधी आणि विपश्यनेचा आकार. 'सम्मादिट्ठिं' म्हणजे विपश्यना-सम्यग्दृष्टी. 'समाधिं' म्हणजे मार्ग-समाधी आणि फल-समाधी. 'संयोजनानि' म्हणजे दहा संयोजने. 'निब्बानं' म्हणजे प्रत्ययरहित परिनिर्वाण.

၅. ဒေဝတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. देवता सुत्ताचे वर्णन.

၆၉. ပဉ္စမေ သောဝစဿတာတိ သုဗ္ဗစဘာဝေါ. ကလျာဏမိတ္တတာတိ သုစိမိတ္တတာ. သတ္ထုဂါရဝေါတိ သတ္ထရိ ဂါရဝယုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

६९. पाचव्या सुत्तात 'सोवचस्सता' म्हणजे सुवचता. 'कल्याणमित्तता' म्हणजे पवित्र मित्रांची संगत. 'सत्थुगारवो' म्हणजे शास्त्यांच्या प्रति आदरयुक्त असणे. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. समाधी सुत्ताचे वर्णन.

၇၀. ဆဋ္ဌေ [Pg.138] န သန္တေနာတိ ပစ္စနီကကိလေသေဟိ အဝူပသန္တေန. န ပဏီတေနာတိ န အတပ္ပကေန. န ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေနာတိ ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ အလဒ္ဓေန အပ္ပတ္တေန. န ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတေနာတိ န ဧကဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတေန.

७०. सहाव्या सुत्तात 'न सन्तेन' म्हणजे विरोधी क्लेशांपासून शांत न झालेल्याने. 'न पणीतेन' म्हणजे अतृप्त राहिलेल्याने. 'न पटिप्पस्सद्धiladdhen' म्हणजे क्लेशांच्या शांततेची प्राप्ती न झालेल्याने, ती न मिळवलेल्याने. 'न एकोदिभावाधिगतेन' म्हणजे एकाग्रतेला प्राप्त न झालेल्याने.

၇. သက္ခိဘဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. सक्खिभब्ब सुत्ताचे वर्णन.

၇၁. သတ္တမေ တတြ တတြာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသေသေ. သက္ခိဘဗ္ဗတန္တိ ပစ္စက္ခဘာဝံ. အာယတနေတိ ကာရဏေ. ဟာနဘာဂိယာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၉) သံဝဏ္ဏိတာ. အသက္ကစ္စကာရီတိ န သုကတကာရီ, န အာဒရကာရီ. အသပ္ပာယကာရီတိ န သပ္ပာယကာရီ, န ဥပကာရဘူတဓမ္မကာရီ.

७१. सातव्या सुत्तात 'तत्र तत्र' म्हणजे त्या त्या विशेष धर्मामध्ये. 'सक्खिभब्बतं' म्हणजे प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता. 'आयतने' म्हणजे कारणात. हानभागिय इत्यादींचे वर्णन विसुद्धिमग्गात केले आहे. 'असक्कच्चकारी' म्हणजे चांगल्या प्रकारे न करणारा, आदरपूर्वक न करणारा. 'असप्पायकारी' म्हणजे अनुकूल न करणारा, उपकारक असणाऱ्या खऱ्या धर्माचे आचरण न करणारा.

၈. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. बल सुत्ताचे वर्णन.

၇၂. အဋ္ဌမေ ဗလတန္တိ ဗလဘာဝံ ထာမဘာဝံ. အသာတစ္စကာရီတိ န သတတကာရီ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

७२. आठव्या सुत्तात 'बलतं' म्हणजे बल असणे, सामर्थ्य असणे. 'असातच्चकारी' म्हणजे सातत्याने न करणारा. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

၉-၁၀. တဇ္ဈာနသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

९-१०. तज्झान दोन सुत्तांचे वर्णन.

၇၃-၇၄. နဝမေ န ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတီတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အာဒီနဝေါ န ယထာသဘာဝတော ဈာနပညာယ သုဒိဋ္ဌော ဟောတိ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

७३-७४. नवव्या सुत्तात 'न यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठो होति' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांमधील दोष यथार्थ स्वरूपात ध्यानप्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेला नसतो. दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

सातवा देवतावग्गो समाप्त.

၈. အရဟတ္တဝဂ္ဂေါ

८. अरहत्तवग्गो

၁. ဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. दुःख सुत्ताचे वर्णन.

၇၅. အဋ္ဌမဿ ပဌမေ သဝိဃာတန္တိ သဥပဃာတံ သောပဒ္ဒဝံ. သပရိဠာဟန္တိ ကာယိကစေတသိကေန ပရိဠာဟေန သပရိဠာဟံ. ပါဋိကင်္ခါတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ အဝဿံဘာဝိနီ.

७५. आठव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'सविघातं' म्हणजे उपघातासह, उपद्रवासह. 'सपरिळाहं' म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक परिदाहाने युक्त असणे. 'पाटिकङ्खा' म्हणजे अपेक्षित असणे, जे निश्चितपणे घडणारे आहे.

၂. အရဟတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. अरहत्त सुत्ताचे वर्णन.

၇၆. ဒုတိယေ [Pg.139] မာနန္တိ ဇာတိအာဒီဟိ မညနံ. ဩမာနန္တိ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနံ. အတိမာနန္တိ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တံ အစ္စုဏ္ဏတိမာနံ. အဓိမာနန္တိ အဓိဂတမာနံ. ထမ္ဘန္တိ ကောဓမာနေဟိ ထဒ္ဓဘာဝံ. အတိနိပါတန္တိ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ မာနံ.

७६. दुसऱ्या सुत्तात 'मानं' म्हणजे जाती इत्यादींमुळे स्वतःला श्रेष्ठ मानणे. 'ओमानं' म्हणजे 'मी हीन आहे' असा मान. 'अतिमानं' म्हणजे मर्यादा ओलांडून निर्माण झालेला अत्यंत उच्च मान. 'अधिमानं' म्हणजे न मिळालेल्या गुणांचा खोटा अभिमान. 'थम्भं' म्हणजे क्रोध आणि मानामुळे निर्माण झालेला ताठरपणा. 'अतिनिपातं' म्हणजे हीन व्यक्तीचा 'मी हीन आहे' असा मान.

၃. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. उत्तरिमनुस्सधम्म सुत्ताचे वर्णन.

၇၇. တတိယေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသန္တိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ သမတ္ထံ ဉာဏဒဿနဝိသေသံ, စတ္တာရော မဂ္ဂေ စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ အတ္ထော. ကုဟနန္တိ တိဝိဓံ ကုဟနဝတ္ထုံ. လပနန္တိ လာဘတ္ထိကတာယ ဥက္ခိပိတွာ အဝက္ခိပိတွာ ဝါ လပနံ.

७७. तिसऱ्या सुत्तात 'उत्तरiमनुस्सधम्मा' म्हणजे मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ. 'अलमरियञाणदस्सनविसेसं' म्हणजे आर्यत्व प्राप्त करण्यास समर्थ असणारा ज्ञानदर्शनविशेष; याचा अर्थ चार मार्ग आणि चार फळे असा आहे. 'कुहनं' म्हणजे तीन प्रकारचे कुहनवस्तू. 'लपनं' म्हणजे लाभाच्या इच्छेने स्तुती करून किंवा कमी लेखून बोलणे.

၄. သုခသောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सुखसोमनस्स सुत्ताचे वर्णन.

၇၈. စတုတ္ထေ ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတီတိ ကာရဏဉ္စဿ ပရိပုဏ္ဏံ ပဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ. ဓမ္မာရာမောတိ ဓမ္မေ ရတိံ ဝိန္ဒတိ. ဘာဝနာယ ရမတိ, ဘာဝေန္တော ဝါ ရမတီတိ ဘာဝနာရာမော. ပဟာနေ ရမတိ, ပဇဟန္တော ဝါ ရမတီတိ ပဟာနာရာမော. တိဝိဓေ ပဝိဝေကေ ရမတီတိ ပဝိဝေကာရာမော. အဗျာပဇ္ဈေ နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေ ရမတီတိ အဗျာပဇ္ဈာရာမော. နိပ္ပပဉ္စသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ရမတီတိ နိပ္ပပဉ္စာရာမော.

७८. चौथ्या सुत्तात 'योनि चस्स आरद्धा होति' म्हणजे त्याचे योग्य कारण परिपूर्ण आणि दृढ झालेले असते. 'धम्मारामो' म्हणजे जो धर्मामध्ये आनंद मिळवतो. जो भावनेत रमतो किंवा भावना वाढवत रमतो, तो 'भावना रामो' होय. जो प्रहाणात रमतो किंवा त्याग करत रमतो, तो 'पहानरामो' होय. जो तीन प्रकारच्या प्रविवेकात रमतो, तो 'पविवेकरामो' होय. जो अव्यापाद म्हणजेच दुःखविरहित अवस्थेत रमतो, तो 'अब्यापज्झरामो' होय. जो प्रपंचरहित अशा निर्वाणात रमतो, तो 'निप्पपञ्चरामो' होय.

၅. အဓိဂမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. अधिगम सुत्ताचे वर्णन.

၇၉. ပဉ္စမေ န အာယကုသလောတိ န အာဂမနကုသလော. န အပါယကုသလောတိ န အပဂမနကုသလော. ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ. န အာရက္ခတီတိ န ရက္ခတိ.

७९. पाचव्या सुत्तात 'न आयकुसलो' म्हणजे कुशल-अकुशलाच्या आगमनाच्या कारणात कुशल नसलेला. 'न अपायकुसलो' म्हणजे कुशल-अकुशलाच्या नाशात कुशल नसलेला. 'छन्दं' म्हणजे करण्याची इच्छा असणारा छंद. 'न आरक्खति' म्हणजे रक्षण न करणे.

၆. မဟန္တတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. महन्तत्तसुत्ताची अट्ठकथा

၈၀. ဆဋ္ဌေ အာလောကဗဟုလောတိ ဉာဏာလောကဗဟုလော. ယောဂဗဟုလောတိ ယောဂေ ဗဟုလံ ကရောတိ. ဝေဒဗဟုလောတိ ပီတိပါမောဇ္ဇဗဟုလော. အသန္တုဋ္ဌိဗဟုလောတိ ကုသလဓမ္မေသု အသန္တုဋ္ဌော. အနိက္ခိတ္တဓုရောတိ အဋ္ဌပိတဓုရော ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ဥတ္တရိ စ ပတာရေတီတိ သမ္ပတိ စ ဥတ္တရိဉ္စ ဝီရိယံ ကရောတေဝ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

८०. सहाव्या सूत्रात, 'आलोकबहुलो' म्हणजे ज्ञानप्रकाशाने प्रचुर असलेला. 'योगबहुलो' म्हणजे योगात (प्रयत्नात) प्रचुरता ठेवणारा. 'वेदबहुलो' म्हणजे प्रीती आणि प्रमोध (आनंद) प्रचुर असलेला. 'असंतुट्ठिबहुलो' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये असंतुष्ट असणारा. 'अनिक्खित्तधुरो' म्हणजे धुरा न टाकणारा, दृढ वीर्य (प्रयत्न) असलेला. 'उत्तरी च पतारेति' म्हणजे आपल्या क्षमतेपेक्षाही अधिक वीर्य (प्रयत्न) करणारा. सातवे सूत्र स्पष्टच आहे.

၈-၁၀. ဒုတိယနိရယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-१०. दुतियनिरयसुत्तादींची अट्ठकथा

၈၂-၈၄. အဋ္ဌမေ [Pg.140] ပဂဗ္ဘောတိ ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. နဝမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဒသမေ ဝိဃာတဝါတိ မဟိစ္ဆတံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေန လောဘဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

८२-८४. आठव्या सूत्रात, 'पगब्भो' (प्रगल्भ) म्हणजे कायिक उद्धटपणा इत्यादींनी युक्त असलेला. नववे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे. दहाव्या सूत्रात, 'विघातवा' म्हणजे अतिइच्छेच्या (महिच्छता) आधारे उत्पन्न झालेल्या लोभदुःखाने दुःखी झालेला. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

အရဟတ္တဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

आठवा अरहत्तवग्गो (अरहंत वर्ग).

၉. သီတိဝဂ္ဂေါ

९. सीतिवग्गो (शीती वर्ग).

၁. သီတိဘာဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सीतिभावसुत्ताची अट्ठकथा

၈၅. နဝမဿ ပဌမေ သီတိဘာဝန္တိ သီတလဘာဝံ. ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ နိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗန္တိအာဒီသု ဥဒ္ဓစ္စသမယေ စိတ္တံ သမာဓိနာ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ နာမ, ကောသဇ္ဇာနုပတိတကာလေ ဝီရိယေန ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ နာမ, နိရဿာဒဂတကာလေ သမာဓိနာ သမ္ပဟံသိတဗ္ဗံ နာမ, သမပ္ပဝတ္တကာလေ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗံ နာမ.

८५. नवव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'सीतिभावं' म्हणजे शीतलता. "ज्या वेळी चित्ताचा निग्रह करावा" इत्यादींमध्ये— उद्धच्च (चंचलतेच्या) वेळी चित्ताला समाधीने निग्रहित करावे; आळस आला असता वीर्याने (प्रयत्नाने) प्रग्रहित (उत्साहित) करावे; नीरसता (उत्साहहीनता) आली असता समाधीने हर्षित करावे; आणि समप्रवृत्तीच्या (संतुलनाच्या) वेळी बोज्झंग-उपेक्षाने उपेक्षित करावे (तटस्थ राहावे).

၂. အာဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. आवरणसुत्ताची अट्ठकथा

၈၆. ဒုတိယေ ကမ္မာဝရဏတာယာတိ ပဉ္စာနန္တရိယကမ္မေဟိ. ကိလေသာဝရဏတာယာတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ. ဝိပါကာဝရဏတာယာတိ အကုသလဝိပါကပဋိသန္ဓိယာ ဝါ ကုသလဝိပါကေဟိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဝါတိ.

८६. दुसऱ्या सूत्रात, 'कम्मावरणताय' म्हणजे पाच आनंतर्य कर्मांमुळे. 'किलेसावरणताय' म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टीमुळे. 'विपाकावरणताय' म्हणजे अकुशल विपाक प्रतिसंधीमुळे किंवा कुशल विपाकातील अहेतुक व द्विहेतुक प्रतिसंधीमुळे.

၄-၅. သုဿူသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. सुस्सूसतिसुत्तादींची अट्ठकथा

၈၈-၈၉. စတုတ္ထေ အနတ္ထန္တိ အဝဍ္ဎိံ. အတ္ထံ ရိဉ္စတီတိ ဝဍ္ဎိအတ္ထံ ဆဍ္ဍေတိ. အနနုလောမိကာယာတိ သာသနဿ အနနုလောမိကာယ. ပဉ္စမေ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ.

८८-८९. चौथ्या सूत्रात, 'अनत्थं' म्हणजे अपवृद्धी (अहित). 'अत्थं रिञ्चति' म्हणजे वृद्धीरूप हिताचा त्याग करतो. 'अननुलोमिकाय' म्हणजे शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुकूल नसलेल्या. पाचव्या सूत्रात, 'दिट्ठिसम्पदं' म्हणजे सोतापत्तिमग्ग (स्रोतापत्ती मार्ग).

၈-၁၁. အဘဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

८-११. अभब्बट्ठानसुत्तचतुक्काची अट्ठकथा

၉၂-၉၅. အဋ္ဌမေ အနာဂမနီယံ ဝတ္ထုန္တိ အနုပဂန္တဗ္ဗံ ကာရဏံ, ပဉ္စန္နံ ဝေရာနံ ဒွါသဋ္ဌိယာ စ ဒိဋ္ဌိဂတာနမေတံ အဓိဝစနံ. အဋ္ဌမံ ဘဝန္တိ ကာမာဝစရေ အဋ္ဌမံ ပဋိသန္ဓိံ. နဝမေ ကောတူဟလမင်္ဂလေနာတိ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန[Pg.141]. ဒသမေ သယံကတန္တိအာဒီနိ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တာနိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ အဟေတုနိဗ္ဗတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

९२-९५. आठव्या सूत्रात, 'अनागमनीयं वत्थुं' म्हणजे न जवळ जाण्यायोग्य कारण; हे पाच वैर आणि बासष्ट मिथ्यादृष्टींचे समानार्थी नाव आहे. 'अट्ठमं भवं' म्हणजे कामावचर भूमीत आठवी प्रतिसंधी. नवव्या सूत्रात, 'कोतूहलमङ्गलेन' म्हणजे पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले मंगल (दिठ्ठसुतमुतमंगल). दहाव्या सूत्रात, 'सयंकतं' (स्वतः केलेले) इत्यादी शब्द आत्मदृष्टीच्या (अत्तदिट्ठि) प्रभावाने सांगितले आहेत. 'अधिच्चसमुप्पन्नं' म्हणजे अहेतुकपणे (कारणाशिवाय) उत्पन्न झालेले. उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

သီတိဝဂ္ဂေါ နဝမော.

नववा सीतिवग्गो (शीती वर्ग).

၁၀. အာနိသံသဝဂ္ဂေါ

१०. आनिसंसवग्गो (आनिसंस वर्ग).

၁-၂. ပါတုဘာဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. पातुभावसुत्तादींची अट्ठकथा

၉၆-၉၇. ဒသမဿ ပဌမေ အရိယာယတနေတိ မဇ္ဈိမဒေသေ. ဣန္ဒြိယာနန္တိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ. ဒုတိယေ သဒ္ဓမ္မနိယတောတိ သာသနသဒ္ဓမ္မေ နိယတော. အသာဓာရဏေနာတိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အသာဓာရဏေန.

९६-९७. दहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'अरियायतने' म्हणजे मज्झिमदेस (मध्य देश) मध्ये. 'इन्द्रियानं' म्हणजे मन हे सहावे असणारी इंद्रिये. दुसऱ्या सूत्रात, 'सद्धम्मनियतो' म्हणजे शासन सद्धम्मात नियत (निश्चित). 'असाधारणेन' म्हणजे पृथग्जनांशी असाधारण (असामायिक) असलेल्या.

၇. အနဝတ္ထိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अनवट्ठितसुत्ताची अट्ठकथा

၁၀၂. သတ္တမေ အနောဓိံ ကရိတွာတိ ‘‘ဧတ္တကာဝ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, န ဣတော ပရေ’’တိ ဧဝံ သီမံ မရိယာဒံ အကတွာ. အနဝတ္ထိတာတိ အဝတ္ထိတာယ ရဟိတာ, ဘိဇ္ဇမာနာဝ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟိဿန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗလောကေတိ သကလေ တေဓာတုကေ. သာမညေနာတိ သမဏဘာဝေန, အရိယမဂ္ဂေနာတိ အတ္ထော.

१०२. सातव्या सूत्रात, 'अनोधिं करित्वा' म्हणजे "एवढेच संस्कार अनित्य आहेत, याव्यतिरिक्त इतर नाहीत" अशी मर्यादा किंवा सीमा न घालता. 'अनवट्ठिता' म्हणजे स्थिरता नसलेले, म्हणजेच ते नष्ट पावणारेच होऊन राहतील असा अर्थ आहे. 'सब्बलोके' म्हणजे संपूर्ण तिन्ही धातूंमध्ये (तेधातुके). 'सामञ्ञेन' म्हणजे श्रमणभावाने, म्हणजेच आर्यमार्गाने असा अर्थ आहे.

၈. ဥက္ခိတ္တာသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उक्खित्तासिकसुत्ताची अट्ठकथा

၁၀၃. အဋ္ဌမေ မေတ္တာဝတာယာတိ မေတ္တာယုတ္တာယ ပါရိစရိယာယ. သတ္တ ဟိ သေခါ တထာဂတံ မေတ္တာဝတာယ ပရိစရန္တိ, ခီဏာသဝေါ ပရိစိဏ္ဏသတ္ထုကော.

१०३. आठव्या सूत्रात, 'मेत्तावताय' म्हणजे मैत्रीयुक्त सेवेने. कारण सात शैक्ष (सेख) पुद्गल तथागतांची मैत्रीयुक्त सेवेने सेवा करतात, तर क्षीणास्रव (अर्हत) हे शास्त्यांची सेवा पूर्ण केलेले असतात.

၉. အတမ္မယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अतम्मयसुत्ताची अट्ठकथा

၁၀၄. နဝမေ အတမ္မယောတိ တမ္မယာ ဝုစ္စန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော, တာဟိ ရဟိတော. အဟံကာရာတိ အဟံကာရဒိဋ္ဌိ. မမံကာရာတိ မမံကာရတဏှာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

१०४. नवव्या सूत्रात, 'अतम्मयो' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांना 'तम्मय' म्हटले जाते, त्यांच्यापासून रहित असलेला. 'अहंकारा' म्हणजे 'मी' अशी दृष्टी (अहंकार दृष्टी). 'ममंकारा' म्हणजे 'माझे' अशी तृष्णा (ममंकार तृष्णा). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

အာနိသံသဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

दहावा आनिसंसवग्गो (आनिसंस वर्ग).

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

दुतियपण्णासकं निट्ठितं (दुसरे पण्णासक समाप्त झाले).

၁၁. တိကဝဂ္ဂေါ

११. तिकवग्गो (तिक वर्ग).

၁. ရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. रागसुत्ताची अट्ठकथा

၁၀၇. ဧကာဒသမဿ [Pg.142] ပဌမေ အသုဘာတိ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ. မေတ္တာတိ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ပညာတိ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ.

१०७. अकराव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'असुभा' म्हणजे अशुभ कम्मट्ठान (अशुभ ध्यानविषय). 'मेत्ता' म्हणजे मेत्ता कम्मट्ठान (मैत्री ध्यानविषय). 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) म्हणजे विपस्सनायुक्त मार्गप्रज्ञा.

၆. အဿာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. अस्सादसुत्ताची अट्ठकथा

၁၁၂. ဆဋ္ဌေ အဿာဒဒိဋ္ဌီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌီတိ အတ္တာနံ အနုဂတာ ဝီသတိဝတ္ထုကာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဒွါသဋ္ဌိဝိဓာပိ ဒိဋ္ဌိ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိကာ ဝါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, ကမ္မဿကတဉာဏံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ.

११२. सहाव्या सूत्रात, 'अस्साददिट्ठि' म्हणजे शाश्वतदृष्टी. 'अत्तानुदिट्ठि' म्हणजे स्वतःच्या संदर्भात असणारी वीस प्रकारची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी). 'मिच्छादिट्ठि' म्हणजे बासष्ट प्रकारची मिथ्यादृष्टी. 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे मार्ग-सम्यग्दृष्टी; किंवा "दिलेल्या दानाचे फळ नाही" इत्यादी विचार ही मिथ्यादृष्टी होय, आणि कम्मस्सकता ज्ञान (कर्म-स्वकीयता ज्ञान) ही सम्यग्दृष्टी होय.

၇. အရတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अरतिसुत्ताची अट्ठकथा

၁၁၃. သတ္တမေ အဓမ္မစရိယာတိ ဒသ အကုသလကမ္မပထာ.

११३. सातव्या सूत्रात, 'अधम्मचरिया' म्हणजे दहा अकुशल कर्मपथ.

၁၀. ဥဒ္ဓစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. उद्धच्चसुत्ताची अट्ठकथा

၁၁၆. ဒသမေ အသံဝရောတိ အနဓိဝါသကဘာဝေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

११६. दहाव्या सूत्रात, 'असंवरो' म्हणजे असहनशीलता (सहन न करू शकणे). उर्वरित सर्व भाग स्पष्टच आहे.

တိကဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

अकरावा तिकवग्गो (तिक वर्ग).

၁၂. သာမညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

१२. सामञ्ञवग्गाची अट्ठकथा

၁၁၉-၁၂၁. ဣတော ပရေသု တပုဿောတိ ဒွေဝါစိကုပါသကော. တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတောတိ ဗုဒ္ဓဂုဏေသု ပတိဋ္ဌိတစိတ္တော ပဟီနကင်္ခေါ. အမတံ အဒ္ဒသာတိ အမတဒ္ဒသော. အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန လောကုတ္တရသီလေန. ဉာဏေနာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန. ဝိမုတ္တိယာတိ သေခဖလဝိမုတ္တိယာ[Pg.143]. တဝကဏ္ဏိကောတိ ဧဝံနာမကော ဂဟပတိ. တပကဏ္ဏိကောတိပိ ပါဠိ.

११९-१२१. यापुढील सूत्रांमध्ये, 'तपुस्सो' म्हणजे द्विवाचिक उपासक (बुद्ध आणि धम्माला शरण गेलेला उपासक). 'तथागते निट्ठङ्गतो' म्हणजे तथागतांच्या ठिकाणी निष्ठा प्राप्त झालेला, ज्याचे चित्त बुद्धगुणांमध्ये प्रतिष्ठित आहे आणि ज्याची शंका नष्ट झाली आहे. 'अमतं अद्दसा' म्हणजे अमृताला (निर्वाणाला) पाहणारा, म्हणून 'अमतद्दसो'. 'अरियेन' म्हणजे निर्दोष लोकोत्तर शीलाने. 'ञाणेन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने. 'विमुत्तिया' म्हणजे शैक्ष फलविमुक्तीने. 'तवकण्णिको' म्हणजे या नावाचा गृहपती; 'तपकण्णिको' असाही पाठांतर आहे.

၂၄. ရာဂပေယျာလဝဏ္ဏနာ

२४. रागपेय्यालाची अट्ठकथा

၁၄၀. ရာဂဿာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

१४०. 'रागस्स' म्हणजे पाच कामगुणांविषयी असणाऱ्या रागाचा. उर्वरित सर्व भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेमध्ये.

ဆက္ကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

छक्कनिपाताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले आहे.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

अंगुत्तरनिकाय मध्ये.

သတ္တကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

सत्तकनिपात-अट्ठकथा.

ပဏ္ဏာသကံ

पण्णासक.

၁. ဓနဝဂ္ဂေါ

१. धनवग्ग.

၁-၅. ပဌမပိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-५. प्रथम पिय सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

၁-၅. သတ္တကနိပါတဿ [Pg.145] ပဌမေ အနဝညတ္တိကာမောတိ အဘိညာတဘာဝကာမော. တတိယေ ယောနိသော ဝိစိနေ ဓမ္မန္တိ ဥပါယေန စတုသစ္စဓမ္မံ ဝိစိနာတိ. ပညာယတ္ထံ ဝိပဿတီတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သစ္စဓမ္မံ ဝိပဿတိ. ပဇ္ဇောတဿေဝါတိ ဒီပဿေဝ. ဝိမောက္ခော ဟောတိ စေတသောတိ တဿ ဣမေဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတဿ ခီဏာသဝဿ ဒီပနိဗ္ဗာနံ ဝိယ စရိမကစိတ္တဿ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ ဝိမောက္ခော ဟောတိ, ဂတဋ္ဌာနံ န ပညာယတိ. စတုတ္ထေ သဒ္ဓေါ ဟောတီတိအာဒီနိ ပဉ္စကနိပါတေ ဝဏ္ဏိတာနေဝ. ပဉ္စမေ ဓနာနီတိ အဒါလိဒ္ဒိယကရဏဋ္ဌေန ဓနာနိ.

१-५. सत्तकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, 'अनवञ्ञत्तिकामो' म्हणजे स्वतःला इतरांनी ओळखू नये (अज्ञात राहण्याची) इच्छा असणारा. तिसऱ्या सुत्तात, 'योनिसो विचिने धम्मं' म्हणजे योग्य उपायाने चार आर्यसत्यांच्या धर्माचा शोध घेणे. 'पञ्ञायत्थं विपस्सति' म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने सत्यधर्माला पाहणे. 'पज्जोतस्सेव' म्हणजे दिव्याच्या विझण्याप्रमाणे. 'विमोक्खो होति चेतसो' म्हणजे या बलांनी युक्त असलेल्या त्या क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तीचे, दिव्याच्या विझण्याप्रमाणे, अंतिम चित्ताचे (च्युतिचित्ताचे) वस्तू आणि आलंबनांपासून विमोचन होते, आणि त्याच्या गतीचे स्थान समजत नाही. चौथ्या सुत्तात, 'सद्धो होति' इत्यादींचे स्पष्टीकरण पंचकनिपातात आधीच केले गेले आहे. पाचव्या सुत्तात, 'धनानि' म्हणजे दारिद्र्य दूर करण्याच्या अर्थाने 'धन' म्हटले आहे.

၇. ဥဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. उग्ग सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၇. သတ္တမေ ဥဂ္ဂေါ ရာဇမဟာမတ္တောတိ ပသေနဒိကောသလဿ မဟာအမစ္စော. ဥပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဥပသင်္ကမိ. အဍ္ဎောတိ နိဓာနဂတေန ဓနေန အဍ္ဎော. မိဂါရော ရောဟဏေယျောတိ ရောဟဏသေဋ္ဌိနော နတ္တာရံ မိဂါရသေဋ္ဌိံ သန္ဓာယေဝမာဟ. မဟဒ္ဓနောတိ ဝဠဉ္ဇနဓနေန မဟဒ္ဓနော. မဟာဘောဂေါတိ ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍဿ မဟန္တတာယ မဟာဘောဂေါ. ဟိရညဿာတိ သုဝဏ္ဏဿေဝ. သုဝဏ္ဏာမေဝ ဟိဿ ကောဋိသင်္ချံ အဟောသိ. ရူပိယဿာတိ သေသဿ တဋ္ဋကသရကအတ္ထရဏပါဝုရဏာဒိနော ပရိဘောဂပရိက္ခာရဿ ပမာဏသင်္ခါနေ ဝါဒေါယေဝ နတ္ထိ.

७. सातव्या सुत्तात, 'उग्गो राजमहामत्तो' म्हणजे राजा प्रसेनजित कोसलचा महाअमात्य. 'उपसङ्कमि' म्हणजे सकाळचे भोजन करून जवळ गेला. 'अड्ढो' म्हणजे जमिनीत पुरून ठेवलेल्या धनाने समृद्ध. 'मिगारो रोहणेय्यो' हे रोहण श्रेष्ठीचा नातू मिगार श्रेष्ठी याला उद्देशून म्हटले आहे. 'महद्धनो' म्हणजे दैनंदिन वापराच्या धनाने समृद्ध असणारा. 'महाभोगो' म्हणजे उपभोग्य वस्तूंच्या विपुलतेमुळे प्रचंड उपभोग घेणारा. 'हिरञ्ञस्स' म्हणजे केवळ सोन्याचेच मूल्य कोट्यवधी होते. 'रूपियस्स' म्हणजे सोन्याव्यतिरिक्त इतर चांदीची भांडी, वाट्या, अंथरूण, पांघरूण इत्यादी उपभोग्य वस्तूंच्या प्रमाणाची तर मोजदादच करता येत नव्हती.

၈. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. संयोजन सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၈. အဋ္ဌမေ [Pg.146] အနုနယသံယောဇနန္တိ ကာမရာဂသံယောဇနံ. သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

८. आठव्या सुत्तात, 'अनुनयसंयोजनं' म्हणजे कामराग संयोजन. ही सर्व बंधनाच्या अर्थाने 'संयोजने' म्हणून ओळखली जावीत. या सुत्तात केवळ संसाराचेच (वट्टाचे) वर्णन केले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

ဓနဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

पहिला धनवग्ग समाप्त.

၂. အနုသယဝဂ္ဂေါ

२. अनुसयवग्ग.

၃. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. कुल सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၃. ဒုတိယဿ တတိယေ နာလန္တိ န ယုတ္တံ နာနုစ္ဆဝိကံ. န မနာပေနာတိ န မနမှိ အပ္ပနကေန အာကာရေန နိသိန္နာသနတော ပစ္စုဋ္ဌေန္တိ, အနာဒရမေဝ ဒဿေန္တိ. သန္တမဿ ပရိဂုဟန္တီတိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒေယျဓမ္မံ ဧတဿ နိဂုဟန္တိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ. အသက္ကစ္စံ ဒေန္တိ နော သက္ကစ္စန္တိ လူခံ ဝါ ဟောတု ပဏီတံ ဝါ, အသဟတ္ထာ အစိတ္တီကာရေန ဒေန္တိ, နော စိတ္တီကာရေန.

१३. दुसऱ्या वर्गाच्या तिसऱ्या सुत्तात, 'नालं' म्हणजे अयोग्य, अनुपयुक्त. 'न मनापेन' म्हणजे मनात थोडाही आदर न ठेवता, बसलेल्या आसनावरून उठून स्वागत करत नाहीत, केवळ अनादरच दाखवतात. 'सन्तमस्स परिगुहन्ति' म्हणजे दान देण्यायोग्य वस्तू जवळ असूनही ती त्या व्यक्तीपासून लपवून ठेवतात, झाकून ठेवतात. 'असक्कच्चं देन्ति नो सक्कच्चं' म्हणजे वस्तू निकृष्ट असो वा उत्कृष्ट, ती स्वतःच्या हाताने न देता अनादराने देतात, आदराने देत नाहीत.

၄. ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. पुग्गल सुत्ताचे स्पष्टीकरण.

၁၄. စတုတ္ထေ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော, အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော. သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. ပါဠိ ပနေတ္ထ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈) ဧဝံ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ.

१४. चौथ्या सुत्तात, 'ubhatobhāgavimutto' (उभतोभागविमुक्त) म्हणजे दोन्ही भागांतून मुक्त झालेला; अरूप समापत्तीद्वारे रूपकायापासून मुक्त झालेला आणि मार्गाद्वारे नामकायापासून मुक्त झालेला. तो चार अरूप समापत्तींपैकी एकेकातून उठून, संस्कारांचे चिंतन करून अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्या चार व्यक्ती, आणि निरोध समापत्तीतून उठून अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्या अनागामी व्यक्तीच्या आधारे पाच प्रकारचा असतो. येथे पालिमध्ये 'कोणता पुद्गल उभतोभागविमुक्त आहे? येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव नष्ट झालेले असतात' अशा प्रकारे आठ विमोक्ष प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीच्या आधारे हे आले आहे.

ပညာယ ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တော. သော သုက္ခဝိပဿကော, စတူဟိ ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ဣမေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. ပါဠိ ပနေတ္ထ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတာ. ယထာဟ – ‘‘န ဟေဝ ခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ [Pg.147] စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တော’’တိ.

प्रज्ञेने मुक्त झालेला तो 'प्रज्ञाविमुक्त' होय. तो सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) आणि चार ध्यानांतून उठून अर्हत्त्व प्राप्त करणारे चार, अशा पाच प्रकारच्या व्यक्तींच्या आधारे पाच प्रकारचा असतो. येथे पालिमध्ये आठ विमोक्षांच्या निषेधाच्या आधारेच हे आले आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे - 'तो आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव नष्ट झालेले असतात. याला प्रज्ञाविमुक्त पुद्गल म्हणतात.'

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကတောတိ ကာယသက္ခီ. သော ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ. သော သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကာယသက္ခီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈).

स्पर्श केलेल्या ध्यानाच्या लगेचच नंतर साक्षात्कृत केल्यामुळे तो 'कायसाक्षी' होय. तो प्रथम ध्यानस्पर्शाला स्पर्श करतो, आणि नंतर निरोध रूपी निर्वाणाचा साक्षात करतो. तो स्रोतापत्ती-फलस्थापासून सुरू करून अर्हत्त्व-मार्गस्थापर्यंत सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आस्रव नष्ट झालेले असतात. याला कायसाक्षी पुद्गल म्हणतात.'

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တတြိဒံ သင်္ခေပလက္ခဏံ – ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ, သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ ဝိဒိတံ သစ္ဆိကတံ ဖုသိတံ ပညာယာတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ဝိတ္ထာရတော ပန သောပိ ကာယသက္ခီ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ ပညာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော’’တိ.

दृष्टी प्राप्त केल्यामुळे तो 'दृष्टीप्राप्त' होय. त्याविषयी हे संक्षिप्त लक्षण आहे - 'संस्कार दुःखद आहेत, निरोध सुखद आहे' हे प्रज्ञेने जाणलेले, पाहिलेले, समजलेले, साक्षात्कृत केलेले आणि स्पर्श केलेले असते, म्हणून तो 'दृष्टीप्राप्त' होय. विस्ताराने पाहता, तो देखील कायसाक्षीप्रमाणे सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' हे यथार्थ जाणतो... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थ जाणतो, आणि तथागतांनी उपदेशिलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि प्रज्ञेने आचरलेले असतात... याला दृष्टीप्राप्त पुद्गल म्हणतात.'

သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. သောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ ပညာယ…ပေ… နော စ ခေါ ယထာဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ. ဧတဿ ဟိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယ ဩကပ္ပေန္တဿ ဝိယ အဓိမုစ္စန္တဿ ဝိယ စ ကိလေသက္ခယော ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ သူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ. တသ္မာ ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ န ဟောတိ, အသိ သီဃံ န ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝတရော ဝါယာမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ. ယထာ ပန သုနိသိတေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ [Pg.148] န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ပညာဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

श्रद्धेने मुक्त झालेला तो 'श्रद्धाविमुक्त' होय. तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीने सहा प्रकारचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' हे यथार्थ जाणतो... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थ जाणतो, आणि तथागतांनी उपदेशिलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि प्रज्ञेने आचरलेले असतात... परंतु दृष्टीप्राप्त पुद्गलासारखे नाही. याला श्रद्धाविमुक्त पुद्गल म्हणतात.' कारण या श्रद्धाविमुक्ताचा पूर्वभागातील मार्गक्षणी केवळ श्रद्धा ठेवल्याप्रमाणे, विश्वास ठेवल्याप्रमाणे आणि निश्चय केल्याप्रमाणे क्लेशक्षय होतो; तर दृष्टीप्राप्ताचा पूर्वभागातील मार्गक्षणी क्लेश नष्ट करणारे ज्ञान हे मंद नसलेले, तीक्ष्ण आणि वेगवान होऊन कार्य करते. म्हणूनच, ज्याप्रमाणे फारशा तीक्ष्ण नसलेल्या तलवारीने केळीचे खांब कापणाऱ्या माणसाला कापलेला भाग गुळगुळीत मिळत नाही, तलवार वेगाने चालत नाही, आवाज होतो आणि अधिक जोर लावावा लागतो; श्रद्धाविमुक्ताची पूर्वभागातील मार्गभावना अशा प्रकारची असते. परंतु, ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे धार लावलेल्या तलवारीने केळीचे खांब कापणाऱ्या माणसाला कापलेला भाग गुळगुळीत मिळतो, तलवार वेगाने चालते, आवाज होत नाही आणि अधिक जोर लावावा लागत नाही; प्रज्ञाविमुक्ताची पूर्वभागातील मार्गभावना अशा प्रकारची असते, असे जाणावे.

ဓမ္မံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ဓမ္မောတိ ပညာ, ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါနုသာရိမှိပိ ဧသေဝ နယော. ဥဘောပေတေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ (ပု. ပ. ၂၀၈). အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၇၁, ၈၈၉) ပညာဘာဝနာဓိကာရေ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

धम्माचे (प्रज्ञेचे) अनुस्मरण करतो म्हणून तो 'धम्मानुसारी' होय. 'धम्म' म्हणजे प्रज्ञा; प्रज्ञा-अग्रगामी मार्गाची भावना करतो, असा याचा अर्थ आहे. 'सद्धानुसारी' (श्रद्धानुसारी) या शब्दातही हाच नियम आहे. हे दोन्हीही स्रोतापत्ति-मार्गस्थच असतात. असे म्हटलेही आहे – 'ज्या व्यक्तीचे स्रोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रतिपन्न असताना प्रज्ञेन्द्रिय प्रबळ असते, ती प्रज्ञेचे वहन करणाऱ्या, प्रज्ञा-अग्रगामी अशा आर्यमार्गाची भावना करते. या व्यक्तीला धम्मानुसारी म्हटले जाते. ज्या व्यक्तीचे स्रोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रतिपन्न असताना श्रद्धेन्द्रिय प्रबळ असते, ती श्रद्धेचे वहन करणाऱ्या, श्रद्धा-अग्रगामी अशा आर्यमार्गाची भावना करते. या व्यक्तीला सद्धानुसारी म्हटले जाते' (पु. प. २०८). हा येथे संक्षेप आहे. विस्ताराने मात्र ही 'उभतोभागविमुक्त' इत्यादींची चर्चा विसुद्धिमग्ग ग्रंथात प्रज्ञाभावना-अधिकारात सांगितली आहे. म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे.

၅. ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. उदकूपमसुत्तवण्णना (पाण्याच्या उपमेच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၁၅. ပဉ္စမေ ဥဒကူပမာတိ နိမုဇ္ဇနာဒိအာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကေန ဥပမိတာ. သကိံ နိမုဂ္ဂေါတိ ဧကဝါရမေဝ နိမုဂ္ဂေါ. ဧကန္တကာဠကေဟီတိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥမ္မုဇ္ဇတီတိ ဥဋ္ဌဟတိ. သာဓူတိ သောဘနာ ဘဒ္ဒကာ. ဟာယတိယေဝါတိ စင်္ကဝါရေ အာသိတ္တဥဒကံ ဝိယ ပရိဟာယတေဝ. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဝိပဿတိ ဝိလောကေတီတိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗဒိသံ ဝိပဿတိ ဝိလောကေတိ. ပတရတီတိ ဂန္တဗ္ဗဒိသာဘိမုခေါ တရတိ နာမ. ပဋိဂါဓပ္ပတ္တော ဟောတီတိ ဥဋ္ဌာယ ဝိလောကေတွာ ပတရိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပတိဋ္ဌာပတ္တော နာမ ဟောတိ, တိဋ္ဌတိ န ပုနာဂစ္ဆတိ. တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတီတိ သဗ္ဗကိလေသောဃံ တရိတွာ ပရတီရံ ဂန္တွာ နိဗ္ဗာနထလေ ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

१५. पाचव्या सूत्रात 'उदकूपमा' म्हणजे बुडणे इत्यादी अवस्था लक्षात घेऊन पाण्याशी तुलना केलेले होय. 'सकिं निमुग्गो' म्हणजे एकदाच बुडालेला. 'एकन्तकळकेहि' हे नियत मिथ्यादृष्टीला उद्देशून म्हटले आहे. 'उम्मुज्जति' म्हणजे वर येतो. 'साधू' म्हणजे सुंदर, कल्याणकारी. 'हायतियेव' म्हणजे गाळणीवर ओतलेल्या पाण्याप्रमाणे क्षीणच होतो. 'उम्मुज्जित्वा विपस्सति विलोकेति' म्हणजे वर येऊन, जाण्याच्या देशाकडे (निर्वाणाकडे) विपश्यना करतो, पाहतो. 'पतरति' म्हणजे जाण्याच्या दिशेच्या अभिमुख होऊन पोहतो (पार करतो). 'पटिगाधप्पत्तो होति' म्हणजे वर येऊन, पाहून आणि पार करून एका ठिकाणी प्रतिष्ठित होतो, थांबतो, पुन्हा परत येत नाही. 'तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति' म्हणजे सर्व क्लेशरूपी ओघ पार करून, दुसऱ्या किनाऱ्यावर जाऊन निर्वाणरूपी कोरड्या जमिनीवर प्रतिष्ठित होतो. या सूत्रात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारचक्रातून मुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

၆. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. अनिच्चानुपस्सीसुत्तवण्णना (अनित्यानुपस्सी सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၁၆. ဆဋ္ဌေ အနိစ္စာတိ ဧဝံ ပညာယ ဖရန္တော အနုပဿတီတိ အနိစ္စာနုပဿီ. အနိစ္စာတိ ဧဝံ သညာ အဿာတိ အနိစ္စသညီ. အနိစ္စာတိ ဧဝံ ဉာဏေန ပဋိသံဝေဒိတာ အဿာတိ အနိစ္စပဋိသံဝေဒီ. သတတန္တိ သဗ္ဗကာလံ. သမိတန္တိ ယထာ [Pg.149] ပုရိမစိတ္တေန ပစ္ဆိမစိတ္တံ သမိတံ သမုပဂတံ ဃဋ္ဋိတံ ဟောတိ, ဧဝံ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏန္တိ နိရန္တရံ အညေန စေတသာ အသံမိဿံ. စေတသာ အဓိမုစ္စမာနောတိ စိတ္တေန သန္နိဋ္ဌာပယမာနော. ပညာယ ပရိယောဂါဟမာနောတိ ဝိပဿနာဉာဏေန အနုပဝိသမာနော.

१६. सहाव्या सूत्रात 'अनिच्चा' (अनित्य) अशा प्रकारे प्रज्ञेने व्यापून वारंवार पाहणारा तो 'अनिच्चानुपस्सी' होय. 'अनिच्चा' अशी ज्याला संज्ञा असते तो 'अनिच्चसञ्ञी'. 'अनिच्चा' अशा प्रकारे ज्ञानाने ज्याला स्पष्टपणे जाणवले आहे तो 'अनिच्चपटिसंवेदी'. 'सततं' म्हणजे सर्वकाळ. 'समितं' म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्व चित्ताशी उत्तर चित्त जोडलेले, एकत्र आलेले, संलग्न झालेले असते, त्याप्रमाणे. 'अब्बोकिण्णं' म्हणजे निरंतर, इतर कोणत्याही चित्ताशी अमिश्रित. 'चेतसा अधिमुच्चमानो' म्हणजे चित्ताने निश्चय करणारा. 'पञ्ञाय परियोगाहामानो' म्हणजे विपश्यना ज्ञानाने प्रवेश करणारा.

အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ ဧကက္ခဏေယေဝ. ဣဓ သမသီသီ ကထိတော. သော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ ရောဂသမသီသီ, ဝေဒနာသမသီသီ, ဣရိယာပထသမသီသီ, ဇီဝိတသမသီသီတိ. တတ္ထ ယဿ အညတရေန ရောဂေန ဖုဋ္ဌဿ သတော ရောဂဝူပသမော စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ရောဂသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန အညတရံ ဝေဒနံ ဝေဒယတော ဝေဒနာဝူပသမော စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဝေဒနာသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန ဌာနာဒီသု ဣရိယာပထေသု အညတရသမင်္ဂိနော ဝိပဿန္တဿ ဣရိယာပထဿ ပရိယောသာနဉ္စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ယဿ ပန ဥပက္ကမတော ဝါ သရသတော ဝါ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စ အာသဝက္ခယော စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဇီဝိတသမသီသီ နာမ. အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အာသဝပရိယာဒါနံ မဂ္ဂစိတ္တေန, ဇီဝိတပရိယာဒါနံ စုတိစိတ္တေန ဟောတီတိ ဥဘိန္နံ ဧကက္ခဏေ သမ္ဘဝေါ နာမ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပနဿ အာသဝေသု ခီဏမတ္တေသု ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာနန္တရမေဝ ဇီဝိတပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, အန္တရံ န ပညာယတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

'अपुब्बं अचरिमं' म्हणजे मागे-पुढे नाही, एकाच क्षणी. येथे 'समसीसी' (समशीर्षी) याविषयी सांगितले आहे. तो चार प्रकारचा असतो: रोगसमसीसी, वेदनासमसीसी, इरियापथसमसीसी आणि जीवितसमसीसी. त्यांपैकी, ज्याला एखाद्या रोगाने ग्रासले असताना, रोगाचे शमन आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'रोगसमसीसी' होय. परंतु, ज्याला एखादी वेदना जाणवत असताना, वेदनेचे शमन आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'वेदनासमसीसी' होय. परंतु, उभे राहणे इत्यादी शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये) एखाद्या स्थितीमध्ये विपश्यना करत असताना, त्या इरियापथाचा शेवट आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो 'इरियापथसमसीसी' होय. परंतु, प्रयत्नाने किंवा नैसर्गिकरीत्या ज्याचा जीवितक्षय आणि आसवांचा क्षय एकाच वेळी होतो, तो '生きतसमसीसी' (जीवितसमसीसी) होय. येथे हाच अभिप्रेत आहे. तेथे जरी आसवांचा क्षय मार्गचित्ताने होतो आणि जीवितक्षय च्युतिचित्ताने होतो, त्यामुळे दोघांची एकाच क्षणी उत्पत्ती होणे शक्य नाही; तरीही, ज्या अर्थी त्याचे आसव क्षीण झाल्याबरोबर, प्रत्यवेक्षण-वारानंतर लगेचच जीवित संपून जाते आणि मध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे.

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နော နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေ ဝါ ထောကံ အတိက္ကမိတွာ ဝါ ဝေမဇ္ဈေ ဌတွာ ဝါ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တဿေတံ နာမံ. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော တတ္ထေဝ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနံ အသင်္ခါရေနေဝ အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတိ. သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတိ. ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု သုဒ္ဓါဝါသေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အနုပုဗ္ဗေန အကနိဋ္ဌေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ.

'अन्तरापरिनिब्बायी' म्हणजे जो पाच शुद्धवास लोकांपैकी कोणत्याही एका शुद्धवास लोकात उत्पन्न होऊन, उत्पन्न झाल्या क्षणी किंवा थोडा वेळ गेल्यानंतर किंवा आयुष्याच्या मध्यकाळात अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हे त्याचे नाव आहे. 'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हणजे जो तेथेच आयुष्याचा मध्यकाळ ओलांडल्यानंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो. 'असंखारपरिनिब्बायी' म्हणजे जो त्या व्यक्तींपैकीच विना-प्रयत्न, विना-परिश्रम क्लेशांचा क्षय करतो. 'ससंखारपरिनिब्बायी' म्हणजे जो प्रयत्नासह, परिश्रमासह क्लेशांचा क्षय करतो. 'उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी' म्हणजे जो खालील चार शुद्धवास लोकांपैकी कोणत्याही एका लोकात उत्पन्न होऊन, तेथून च्युत होऊन अनुक्रमाने अकनिठ्ठ लोकात उत्पन्न होतो आणि अर्हत्त्व प्राप्त करतो.

၇-၉. ဒုက္ခာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-९. दुक्खानुपस्सीसुत्तादिवण्णना (दुःखानुपस्सी इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

၁၇-၁၉. သတ္တမေ [Pg.150] ဒုက္ခာနုပဿီတိ ပီဠနာကာရံ ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော. အဋ္ဌမေ အနတ္တာနုပဿီတိ အဝသဝတ္တနာကာရံ အနတ္တာတိ အနုပဿန္တော. နဝမေ သုခါနုပဿီတိ သုခန္တိ ဧဝံ ဉာဏေန အနုပဿန္တော.

१७-१९. सातव्या सूत्रात 'दुक्खानुपस्सी' म्हणजे पीडन देण्याच्या स्वरूपाला दुःख म्हणून वारंवार पाहणारा. आठव्या सूत्रात 'अनत्तानुपस्सी' म्हणजे आपल्या नियंत्रणात नसण्याच्या स्वरूपाला 'अनात्ता' (अनात्मा) म्हणून वारंवार पाहणारा. नवव्या सूत्रात 'सुखानुपस्सी' म्हणजे सुख म्हणून अशा प्रकारे ज्ञानाने वारंवार पाहणारा.

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. निद्दसवत्थुसुत्तवण्णना (निद्दसवत्थु सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၂၀. ဒသမေ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနိ, ‘‘နိဒ္ဒသော ဘိက္ခု, နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသော’’တိ ဧဝံ ဝစနကာရဏာနိ. အယံ ကိရ ပဉှော တိတ္ထိယသမယေ ဥပ္ပန္နော. တိတ္ထိယာ ဟိ ဒသဝဿကာလေ မတံ နိဂဏ္ဌံ နိဒ္ဒသောတိ ဝဒန္တိ. သော ကိရ ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿော, နဝဝဿောပိ ဧကဝဿောပိ န ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဝီသတိဝဿာဒိကာလေပိ မတံ နိဂဏ္ဌံ ‘‘နိဗ္ဗီသော နိတ္တိံသော နိစ္စတ္တာလီသော နိပ္ပညာသော’’တိ ဝဒန္တိ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဂါမေ ဝိစရန္တော တံ ကထံ သုတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘န ဣဒံ, အာနန္ဒ, တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ, မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ခီဏာသဝေါ ဟိ ဒသဝဿကာလေ ပရိနိဗ္ဗုတော ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ, နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ. န ကေဝလဉ္စ ဧကဝဿောဝ, ဧကာဒသမာသိကောပိ…ပေ… ဧကမာသိကောပိ ဧကမုဟုတ္တိကောပိ န ဟောတိယေဝ’’. ကသ္မာ? ပုန ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝါ. နိဗ္ဗီသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝတွာ ယေဟိ ကာရဏေဟိ နိဒ္ဒသော ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

२०. दहाव्या सुत्तात 'निद्दसवत्थूनि' म्हणजे निद्दस इत्यादी गोष्टी, जसे की "भिक्खू निद्दस (दहा वर्षे नसलेला), निब्बीस (वीस वर्षे नसलेला), नित्तींस (तीस वर्षे नसलेला), निच्चत्तालीस (चाळीस वर्षे नसलेला), निप्पञ्ञास (पन्नास वर्षे नसलेला)" अशा प्रकारे बोलण्याची कारणे आहेत. हा प्रश्न खरोखर तीर्थकांच्या संप्रदायात उत्पन्न झाला होता. कारण तीर्थक लोक दहा वर्षांच्या काळात मृत झालेल्या निगंठाला 'निद्दस' असे म्हणतात. तो खरोखर पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही. केवळ दहा वर्षांचाच नाही, तर नऊ वर्षांचा किंवा एक वर्षांचाही होत नाही. याच न्यायाने, वीस वर्षे इत्यादी काळात मृत झालेल्या निगंठाला ते 'निब्बीस, नित्तींस, निच्चत्तालीस, निप्पञ्ञास' असे म्हणतात. आयुष्यमान आनंद गावामध्ये फिरत असताना ते संभाषण ऐकून विहारात गेले आणि त्यांनी भगवंतांना हे सांगितले. भगवान म्हणाले – "आनंदा, हे तीर्थकांचे नाव नाही, तर माझ्या शासनात हे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) नाव आहे. कारण दहा वर्षांच्या काळात परिनिर्वाण पावलेला क्षीणासव पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही. केवळ दहा वर्षांचाच नाही, तर नऊ वर्षांचा... पे... एक वर्षांचाही होत नाही. केवळ एक वर्षांचाच नाही, तर अकरा महिन्यांचा... पे... एक महिन्याचा किंवा एक मुहूर्ताचाही होत नाही." का? कारण पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होत नसल्यामुळे. निब्बीस इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी "माझ्या शासनात हे क्षीणासवाचे नाव आहे" असे सांगून, ज्या कारणांमुळे तो 'निद्दस' होतो, ती कारणे दाखवण्यासाठी या देशनेला सुरुवात केली.

တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတီတိ သိက္ခာတ္တယပူရဏေ ဗလဝစ္ဆန္ဒော ဟောတိ. အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမောတိ အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ သိက္ခာပူရဏေ အဝိဂတပေမေနေဝ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဓမ္မနိသန္တိယာတိ ဓမ္မနိသာမနာယ. ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. ဣစ္ဆာဝိနယေတိ တဏှာဝိနယေ. ပဋိသလ္လာနေတိ ဧကီဘာဝေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ [Pg.151] ပူရဏေ. သတိနေပက္ကေတိ သတိယဉ္စေဝ နိပကဘာဝေ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂဒဿနေ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

त्यामध्ये, 'इध' म्हणजे या शासनात. 'सिक्खासमादाने तिब्बच्छन्दो होति' म्हणजे त्रिविध शिक्षा पूर्ण करण्यामध्ये तीव्र छंद असणे. 'आयतिञ्च सिक्खासमादाने अविगतपेमो' म्हणजे भविष्यात, दुसऱ्या दिवशी इत्यादी काळातही शिक्षा पूर्ण करण्याविषयी न संपणाऱ्या प्रेमाने युक्त असणे. 'धम्मनिसन्तिया' म्हणजे धर्माचे परीक्षण करणे. हे विपश्यनेचे नाव आहे. 'इच्छाविनये' म्हणजे तृष्णेचा विनय (नाश) करण्यामध्ये. 'पटिसल्लाने' म्हणजे एकांतात राहण्यामध्ये. 'वीरियारम्भे' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्याची पूर्तता करण्यामध्ये. 'सतिनेपक्के' म्हणजे स्मृती आणि प्रज्ञा (निपकभाव) यांमध्ये. 'दिट्ठिपटिवेधे' म्हणजे मार्गदर्शनात (मार्गाचा भेद करून पाहण्यात). उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

အနုသယဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

दुसरा अनुशय वर्ग समाप्त.

၃. ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ

३. वज्जिसत्तक वर्ग

၁. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सारंदद सुत्ताचे वर्णन

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ သာရန္ဒဒေ စေတိယေတိ ဧဝံနာမကေ ဝိဟာရေ. အနုပ္ပန္နေ ကိရ တထာဂတေ တတ္ထ သာရန္ဒဒဿ ယက္ခဿ နိဝါသနဋ္ဌာနံ စေတိယံ အဟောသိ, အထေတ္ထ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရေသုံ. သော သာရန္ဒဒစေတိယံတွေဝ သင်္ခံ ဂတော. ယာဝကီဝဉ္စာတိ ယတ္တကံ ကာလံ. အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ သန္နိပတန္တာပိ အန္တရန္တရာ သန္နိပတန္တာပိ အဘိဏှံ သန္နိပါတာဝ. သန္နိပါတဗဟုလာတိ ‘‘ဟိယျောပိ ပုရိမဒိဝသမ္ပိ သန္နိပတမှ, ပုန အဇ္ဇ ကိမတ္ထံ သန္နိပတာမာ’’တိ ဝေါသာနမနာပဇ္ဇနေန သန္နိပါတဗဟုလာ. ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနီတိ အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဟိ ဒိသာသု အာဂတံ သာသနံ န သုဏန္တိ, တတော ‘‘အသုကဂါမသီမာ ဝါ နိဂမသီမာ ဝါ အာကုလာ, အသုကဋ္ဌာနေ စောရာ ပရိယုဋ္ဌိတာ’’တိ န ဇာနန္တိ. စောရာပိ ‘‘ပမတ္တာ ရာဇာနော’’တိ ဉတွာ ဂါမနိဂမာဒီနိ ပဟရန္တာ ဇနပဒံ နာသေန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ပရိဟာနိ ဟောတိ. အဘိဏှံ သန္နိပတန္တာ ပန တံ ပဝတ္တိံ သုဏန္တိ, တတော ဗလံ ပေသေတွာ အမိတ္တမဒ္ဒနံ ကရောန္တိ. စောရာပိ ‘‘အပ္ပမတ္တာ ရာဇာနော, န သက္ကာ အမှေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓနေန ဝိစရိတု’’န္တိ ဘိဇ္ဇိတွာ ပလာယန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ဝုဒ္ဓိ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ နော ပရိဟာနီ’’တိ.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'सारंददे चेतिये' म्हणजे या नावाच्या विहारात. तथागतांचा प्रादुर्भाव होण्यापूर्वी, तेथे सारंदद नावाच्या यक्षाचे निवासस्थान असलेले चैत्य होते, नंतर तेथे लोकांनी भगवंतांसाठी विहार बांधला. तो विहार 'सारंदद चैत्य' या नावानेच प्रसिद्ध झाला. 'यावकीवञ्च' म्हणजे जोपर्यंत. 'अभिण्हं सन्निपाता' म्हणजे दिवसातून तीन वेळा एकत्र येणारे किंवा वेळोवेळी एकत्र येणारे, हे वारंवार एकत्र येणारेच होत. 'सन्निपातबहुला' म्हणजे "कालही आणि परवाच्या दिवशीही आपण एकत्र आलो होतो, मग आज पुन्हा कशासाठी एकत्र यायचे?" असा आळस न दाखवता वारंवार एकत्र येणारे. 'लिच्छवी वज्जींची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही' कारण वारंवार एकत्र न आल्यास दिशांमधून आलेली बातमी ते ऐकू शकत नाहीत, त्यामुळे "अमुक गावाच्या सीमा किंवा नगराच्या सीमा अशांत आहेत, अमुक ठिकाणी चोर उठले आहेत" हे त्यांना समजत नाही. चोरही "राजे गाफील आहेत" हे जाणून गाव, नगर इत्यादींवर हल्ला करून जनपदाचा नाश करतात. अशा प्रकारे राजांचा ऱ्हास होतो. परंतु वारंवार एकत्र आल्यास ते ती बातमी ऐकतात, आणि सैन्य पाठवून शत्रूचे दमन करतात. चोरही "राजे सावध आहेत, आपण टोळ्या करून फिरू शकत नाही" असे समजून विखुरतात आणि पळून जातात. अशा प्रकारे राजांची वृद्धी होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "लिच्छवी वज्जींची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही."

သမဂ္ဂါတိအာဒီသု သန္နိပါတဘေရိယာ နိဂ္ဂတာယ ‘‘အဇ္ဇ မေ ကိစ္စံ အတ္ထိ မင်္ဂလံ အတ္ထီ’’တိ ဝိက္ခေပံ ကရောန္တာ န သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. ဘေရိသဒ္ဒံ ပန သုတွာဝ ဘုဉ္ဇမာနာပိ အလင်္ကုရုမာနာပိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသယမာနာပိ အဒ္ဓဘုတ္တာ အဒ္ဓါလင်္ကတာ ဝတ္ထံ နိဝါသေန္တာဝ သန္နိပတန္တာ သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သန္နိပတိတာ ပန စိန္တေတွာ မန္တေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဧကတောဝ အဝုဋ္ဌဟန္တာ န သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧဝံ ဝုဋ္ဌိတေသု ဟိ ယေ ပဌမံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ဧဝံ ဟောတိ [Pg.152] – ‘‘အမှေဟိ ဗာဟိရကထာဝ သုတာ, ဣဒါနိ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဧကတော ဝုဋ္ဌဟန္တာ ပန သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. အပိစ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ ဂါမသီမာ ဝါ နိဂမသီမာ ဝါ အာကုလာ, စောရာ ဝါ ပရိယုဋ္ဌိတာ’’တိ သုတွာ ‘‘ကော ဂန္တွာ အမိတ္တမဒ္ဒနံ ကရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ပဌမံ အဟံ ပဌမ’’န္တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧကဿ ပန ကမ္မန္တေ ဩသီဒမာနေ သေသာ ပုတ္တဘာတရော ပေသေတွာ တဿ ကမ္မန္တံ ဥပတ္ထမ္ဘယမာနာပိ အာဂန္တုကရာဇာနံ ‘‘အသုကဿ ဂေဟံ ဂစ္ဆတု, အသုကဿ ဂေဟံ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗေ ဧကတော သင်္ဂဏှန္တာပိ ဧကဿ မင်္ဂလေ ဝါ ရောဂေ ဝါ အညသ္မိံ ဝါ ပန တာဒိသေ သုခဒုက္ခေ ဥပ္ပန္နေ သဗ္ဗေ တတ္ထ သဟာယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝဇ္ဇိကရဏီယာနိ ကရောန္တိ နာမ.

'समग्गा' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत, सभेचा नगारा वाजल्यावर "आज माझे काम आहे, मंगल कार्य आहे" असे सांगून टाळाटाळ करणारे लोक 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणता येत नाही. परंतु नगाऱ्याचा आवाज ऐकताच, जेवण करत असलेले, अलंकार परिधान करत असलेले किंवा वस्त्र नेसत असलेले लोक अर्धवट जेवून, अर्धवट अलंकार घालून, वस्त्र नेसत असतानाच एकत्र येतात, त्यांना 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणतात. एकत्र आल्यावर विचार करून, सल्लामसलत करून, कर्तव्य पूर्ण करून जे एकत्र उठत नाहीत, त्यांना 'एकजुटीने उठले' असे म्हणता येत नाही. कारण अशा प्रकारे विखुरलेल्या अवस्थेत उठणाऱ्यांपैकी जे आधी जातात, त्यांना असे वाटते की – "आम्ही केवळ बाह्य गोष्टीच ऐकल्या, आता निर्णयाची चर्चा होईल." परंतु जे एकत्र उठतात, त्यांना 'एकजुटीने उठले' असे म्हणतात. शिवाय, "अमुक ठिकाणी गावाच्या किंवा नगराच्या सीमा अशांत आहेत, किंवा चोर उठले आहेत" असे ऐकून "कोण जाऊन शत्रूचे दमन करेल?" असे विचारल्यावर "मी आधी जाईन, मी आधी जाईन" असे म्हणून जाणारेही 'एकजुटीने उठले' असे म्हणतात. तसेच, एखाद्याचे काम थंडावले असता, इतर लोक आपल्या मुलांना किंवा भावांना पाठवून त्याच्या कामाला हातभार लावतात; याशिवाय बाहेरून आलेल्या राजाला "अमुक व्यक्तीच्या घरी जा, तमुक व्यक्तीच्या घरी जा" असे न सांगता सर्वजण मिळून त्याचे स्वागत करतात; किंवा एखाद्याच्या घरी मंगल कार्य, आजारपण किंवा इतर सुख-दुःखाचे प्रसंग उद्भवल्यास सर्वजण तेथे जाऊन त्याला साथ देतात, तेव्हा ते 'एकजुटीने वज्जींची कर्तव्ये पार पाडतात' असे म्हणतात.

အပ္ပညတ္တန္တိအာဒီသု ပုဗ္ဗေ အကတံ သုင်္ကံ ဝါ ဗလိံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ အာဟရာပေန္တာ အပ္ပညတ္တံ ပညာပေန္တိ နာမ. ပေါရာဏပဝေဏိယာ အာဂတမေဝ ပန အနာဟရာပေန္တာ ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ နာမ. စောရောတိ ဂဟေတွာ ဒဿိတေ အဝိစိနိတွာ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇံ အနုသာသန္တာ ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ န ဝတ္တန္တိ နာမ. တေသံ အပညတ္တံ ပညာပေန္တာနံ အဘိနဝသုင်္ကာဒိပီဠိတာ မနုဿာ ‘‘အတိဥပဒ္ဒုတမှ, ကေ ဣမေသံ ဝိဇိတေ ဝသိဿန္တီ’’တိ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တာနံ ပဝေဏိအာဂတာနိ သုင်္ကာဒီနိ အဂဏှန္တာနံ ကောသော ပရိဟာယတိ, တတော ဟတ္ထိအဿဗလကာယဩရောဓာဒယော ယထာနိဗဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ အလဘမာနာ ထာမဗလေန ပရိဟာယန္တိ. တေ နေဝ ယုဒ္ဓက္ခမာ ဟောန္တိ န ပါရိစရိယက္ခမာ. ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ အဝတ္တန္တာနံ ဝိဇိတေ မနုဿာ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တံ ပိတရံ ဘာတရံ အစောရံယေဝ စောရောတိ ကတွာ ဆိန္ဒိံသု ဘိန္ဒိံသူ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ပရိဟာနိ ဟောတိ. အပညတ္တံ န ပညာပေန္တာနံ ပန ‘‘ပဝေဏိအာဂတံယေဝ ရာဇာနော ကရောန္တီ’’တိ မနုဿာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကေ ကမ္မန္တေ သမ္ပာဒေန္တိ. ပညတ္တံ အသမုစ္ဆိန္ဒန္တာနံ ပဝေဏိအာဂတာနိ သုင်္ကာဒီနိ ဂဏှန္တာနံ ကောသော ဝဍ္ဎတိ, တတော ဟတ္ထိအဿဗလကာယဩရောဓာဒယော ယထာနိဗဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ လဘမာနာ ထာမဗလသမ္ပန္နာ ယုဒ္ဓက္ခမာ စေဝ ပါရိစရိယက္ခမာ စ ဟောန္တိ. ပေါရာဏေ ဝဇ္ဇိဓမ္မေ [Pg.153] သမာဒါယ ဝတ္တန္တာနံ မနုဿာ န ဥဇ္ဈာယန္တိ. ‘‘ရာဇာနော ပေါရာဏပဝေဏိယာ ကရောန္တိ, အဋ္ဋကုလိကသေနာပတိဥပရာဇူဟိ ပရိက္ခိတံ သယမ္ပိ ပရိက္ခိပိတွာ ပဝေဏိပေါတ္ထကံ ဝါစာပေတွာ အနုစ္ဆဝိကမေဝ ဒဏ္ဍံ ပဝတ္တယန္တိ, ဧတေသံ ဒေါသော နတ္ထိ, အမှာကံယေဝ ဒေါသော’’တိ အပ္ပမတ္တာ ကမ္မန္တေ ကရောန္တိ. ဧဝံ ရာဇူနံ ဝုဒ္ဓိ ဟောတိ.

'अप्पञ्ञत्तं' (जे पूर्वी प्रस्थापित केले नाही) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजून घ्यावा. पूर्वी कधीही न आकारलेला कर (सुङ्क), शेतसारा (बलि) किंवा दंड (दण्ड) वसूल करणारे राजे 'अप्पञ्ञत्तं पञ्ञापेन्ति' (नवीन नियम किंवा कर प्रस्थापित करणे) असे म्हटले जातात. परंतु, प्राचीन परंपरेने चालत आलेला कर इत्यादी वसूल न करणे म्हणजे 'पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति' (प्रस्थापित नियम नष्ट करणे) असे म्हटले जाते. चोराला पकडून आणले असता, त्याची चौकशी न करताच त्याला अंगविच्छेद किंवा वध करण्याची शिक्षा देणारे राजे प्राचीन वज्जी धर्माचे (परंपरेचे) पालन करत नाहीत असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे नवीन कर प्रस्थापित करणाऱ्या राजांच्या राज्यात, नवीन करांनी पीडित झालेले लोक "आम्ही अत्यंत छळले गेलो आहोत, या राजांच्या राज्यात कोण राहणार?" असा विचार करून सीमावर्ती भागात (जंगलात) पळून जातात आणि स्वतः चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. प्रस्थापित नियम नष्ट करणाऱ्या आणि परंपरेने चालत आलेले कर इत्यादी न स्वीकारणाऱ्या राजांचा राजकोष क्षीण होतो. त्यामुळे हत्ती, घोडे, सैन्य आणि अंतःपुरातील लोक इत्यादींना नियमित भत्ता न मिळाल्यामुळे त्यांचे बळ आणि सामर्थ्य क्षीण होते. ते युद्धासाठीही सक्षम राहत नाहीत आणि सेवेसाठीही योग्य राहत नाहीत. प्राचीन वज्जी धर्माचे पालन न करणाऱ्या राजांच्या राज्यात लोक "आमचा मुलगा, वडील किंवा भाऊ चोर नसतानाही त्यांनी त्याला चोर ठरवून त्याचे अंगविच्छेद केले किंवा त्याला मारून टाकले" असे म्हणून क्रुद्ध होतात आणि सीमावर्ती भागात जाऊन चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. अशा प्रकारे राजांची हानी होते. परंतु, जे राजे नवीन कर प्रस्थापित करत नाहीत, त्यांच्याविषयी "राजे केवळ परंपरेने चालत आलेलेच कर घेत आहेत" असे समजून लोक आनंदित व संतुष्ट होतात आणि शेती, व्यापार इत्यादी कामे चांगल्या प्रकारे करतात. प्रस्थापित नियम नष्ट न करणाऱ्या आणि परंपरेने चालत आलेले कर स्वीकारणाऱ्या राजांचा राजकोष वाढतो. त्यामुळे हत्ती, घोडे, सैन्य आणि अंतःपुरातील लोक इत्यादींना नियमित भत्ता मिळाल्यामुळे ते बलसंपन्न होतात आणि युद्धासाठी तसेच सेवेसाठी सक्षम होतात. प्राचीन वज्जी धर्माचे पालन करणाऱ्या राजांवर लोक दोषारोप करत नाहीत. "राजे प्राचीन परंपरेनुसारच वागत आहेत. अष्टकुलिक (आठ कुळांचे प्रमुख), सेनापती आणि उपराजा यांनी तपासलेल्या प्रकरणाची स्वतःही तपासणी करून, परंपरा-पुस्तकाचे (कायद्याच्या पुस्तकाचे) वाचन करून योग्य तोच दंड देतात. यात त्यांचा काही दोष नाही, दोष आमचाच आहे," असे समजून लोक अप्रमत्त (सावध) राहून आपली कामे करतात. अशा प्रकारे राजांची वृद्धी (प्रगती) होते.

သက္ကရိဿန္တီတိ ယံကိဉ္စိ တေသံ သက္ကာရံ ကရောန္တာ သုန္ဒရမေဝ ကရိဿန္တိ. ဂရုံ ကရိဿန္တီတိ ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ကရိဿန္တိ. မာနေဿန္တီတိ မနေန ပိယာယိဿန္တိ. ပူဇေဿန္တီတိ ပစ္စယပူဇာယ ပူဇေဿန္တိ. သောတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ ဒိဝသဿ ဒွေ တယော ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တေသံ ကထံ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. တတ္ထ ယေ ဧဝံ မဟလ္လကာနံ ရာဇူနံ သက္ကာရာဒီနိ န ကရောန္တိ, ဩဝါဒတ္ထာယ ဝါ နေသံ ဥပဋ္ဌာနံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ အနောဝဒိယမာနာ ကီဠာပသုတာ ရဇ္ဇတော ပရိဟာယန္တိ. ယေ ပန တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, တေသံ မဟလ္လကရာဇာနော ‘‘ဣဒံ ကာတဗ္ဗံ ဣဒံ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပေါရာဏပဝေဏိံ အာစိက္ခန္တိ. သင်္ဂါမံ ပတွာပိ ‘‘ဧဝံ ပဝိသိတဗ္ဗံ, ဧဝံ နိက္ခမိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥပါယံ ဒဿေန္တိ. တေ တေဟိ ဩဝဒိယမာနာ ယထာဩဝါဒံ ပဋိပဇ္ဇမာနာ သက္ကောန္တိ ရဇ္ဇပဝေဏိံ သန္ဓာရေတုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇီနံ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ.

'सक्करिस्सन्ति' (सत्कार करतील) म्हणजे त्या वृद्ध राजांचा जो काही सत्कार करतील, तो उत्तम प्रकारेच करतील. 'गरुं करिस्सन्ति' (आदर करतील) म्हणजे त्यांच्याविषयी आदरभाव मनात ठेवूनच वागतील. 'मानेस्सन्ति' (मान देतील) म्हणजे मनाने त्यांच्यावर प्रेम करतील. 'पूजेस्सन्ति' (पूजा करतील) म्हणजे प्रत्यय-पूजेने (अन्न, वस्त्र इत्यादी आवश्यक गोष्टी देऊन) त्यांची पूजा करतील. 'सोतब्बं मञ्ञिस्सन्ति' (ऐकण्यायोग्य मानतील) म्हणजे दिवसातून दोन-तीन वेळा त्यांच्या सेवेत जाऊन त्यांचे बोलणे ऐकण्यायोग्य आणि विश्वास ठेवण्यायोग्य मानतील. त्यामध्ये, जे तरुण राजे अशा प्रकारे वृद्ध राजांचा सत्कार इत्यादी करत नाहीत किंवा उपदेश मिळवण्यासाठी त्यांच्या सेवेत जात नाहीत, त्यांना ते वृद्ध राजे सोडून देतात (त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतात). उपदेश न मिळाल्यामुळे ते खेळ-तमाशात मग्न होतात आणि राज्यापासून भ्रष्ट होतात. परंतु, जे तरुण राजे त्या वृद्ध राजांशी योग्य प्रकारे वागतात, त्यांना ते वृद्ध राजे "हे करावे आणि हे करू नये" अशी प्राचीन परंपरा सांगतात. युद्धाची वेळ आली असताही "अशा प्रकारे प्रवेश करावा आणि अशा प्रकारे बाहेर पडावे" अशी रणनीती (उपाय) दाखवतात. ते तरुण राजे त्यांच्याकडून उपदेश मिळवून, त्या उपदेशानुसार वागून राज्याची परंपरा टिकवून ठेवण्यास समर्थ होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "हे लिच्छवींनो! वज्जींची केवळ वृद्धीच (प्रगतीच) अपेक्षित आहे."

ကုလိတ္ထိယောတိ ကုလဃရဏိယော. ကုလကုမာရိယောတိ အနိဝိဒ္ဓါ တာသံ ဓီတရော. ဩကဿာတိ ဝါ ပသယှာတိ ဝါ ပသယှာကာရဿေဝေတံ နာမံ. ဩကာသာတိပိ ပဌန္တိ. တတ္ထ ဩကဿာတိ အဝကသိတွာ အာကဍ္ဎိတွာ. ပသယှာတိ အဘိဘဝိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာတိ အယံ ဝစနတ္ထော. ဧဝဉှိ ကရောန္တာနံ ဝိဇိတေ မနုဿာ ‘‘အမှာကံ ဂေဟေ ပုတ္တဘာတရောပိ, ခေဠသိင်္ဃာနိကာဒီနိ မုခေန အပနေတွာ သံဝဍ္ဎိတာ ဓီတရောပိ ဣမေ ဗလက္ကာရေန ဂဟေတွာ အတ္တနော ဃရေ ဝါသေန္တီ’’တိ ကုပိတာ ပစ္စန္တံ ပဝိသိတွာ စောရာ ဝါ စောရသဟာယာ ဝါ ဟုတွာ ဇနပဒံ ဟနန္တိ. ဧဝံ အကရောန္တာနံ ပန ဝိဇိတေ မနုဿာ အပ္ပောဿုက္ကာ သကာနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တာ ရာဇကောသံ ဝဍ္ဎေန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'कुलित्थियो' म्हणजे कुलीन घराण्यातील स्त्रिया (कुलघरणी). 'कुलकुमारियो' म्हणजे त्यांच्या अविवाहित कन्या. 'ओकस्सा' किंवा 'पसय्हा' हे दोन्ही शब्द बळजबरीने किंवा जुलूमाने केलेल्या कृत्याचेच वाचक आहेत. काही ठिकाणी 'ओकासा' असाही पाठ वाचतात. त्यामध्ये 'ओकस्सा' म्हणजे खाली खेचून किंवा बळजबरीने ओढून आणणे. 'पसय्हा' म्हणजे पराभूत करून किंवा जबरदस्तीने ताबा मिळवून; हा या शब्दांचा अर्थ आहे. कारण, अशा प्रकारे (स्त्रियांवर जुलूम) करणाऱ्या राजांच्या राज्यात लोक "आमच्या घरातील मुलांच्या मातांना आणि ज्या मुलींची लाळ-शेंबूड स्वतःच्या तोंडाने साफ करून आम्ही त्यांना लहानाचे मोठे केले, अशा आमच्या मुलींनाही हे राजे बळजबरीने पकडून नेऊन आपल्या घरात ठेवतात" असे म्हणून क्रुद्ध होतात आणि सीमावर्ती भागात जाऊन चोर किंवा चोरांचे साथीदार बनून जनपदाचा नाश करतात. परंतु, जे राजे असे करत नाहीत, त्यांच्या राज्यात लोक चिंतामुक्त होऊन आपली कामे करतात आणि राजकोष वाढवतात. अशा प्रकारे, येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

ဝဇ္ဇီနံ [Pg.154] ဝဇ္ဇိစေတိယာနီတိ ဝဇ္ဇိရာဇူနံ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ စိတ္တီကတဋ္ဌေန စေတိယာနီတိ လဒ္ဓနာမာနိ ယက္ခဋ္ဌာနာနိ. အဗ္ဘန္တရာနီတိ အန္တောနဂရေ ဌိတာနိ. ဗာဟိရာနီတိ ဗဟိနဂရေ ဌိတာနိ. ဒိန္နပုဗ္ဗံ ကတပုဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နဉ္စ ကတဉ္စ. နော ပရိဟာပေဿန္တီတိ အဟာပေတွာ ယထာပဝတ္တမေဝ ကရိဿန္တိ. ဓမ္မိကံ ဗလိံ ပရိဟာပေန္တာနဉှိ ဒေဝတာ အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ န ကရောန္တိ, အနုပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကောန္တိယောပိ ဥပ္ပန္နံ ကာသသီသရောဂါဒိံ ဝဍ္ဎေန္တိ, သင်္ဂါမေ ပတ္တေ သဟာယာ န ဟောန္တိ. အပရိဟာပေန္တာနံ ပန အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ ကရောန္တိ, အနုပ္ပန္နံ သုခံ ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကောန္တိယောပိ ဥပ္ပန္နံ ကာသသီသရောဂါဒိံ ဟရန္တိ, သင်္ဂါမသီသေ သဟာယာ ဟောန္တီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'वज्जीनं वज्जिचेतियानि' म्हणजे वज्जी राजांच्या वज्जी देशात आदरणीय असल्यामुळे 'चेतिय' (चैत्य) हे नाव मिळालेली यक्षांची (देवतांची) स्थाने. 'अब्भन्तरानि' म्हणजे नगराच्या आत असलेली. 'बाहिरानि' म्हणजे नगराच्या बाहेर असलेली. 'दिन्नपुब्बं कतपुब्बं' म्हणजे पूर्वी दिलेले आणि पूर्वी केलेले (पूजा-अर्चा इत्यादी). 'नो परिहापेस्सन्ति' म्हणजे खंड न पडू देता पूर्वीप्रमाणेच चालू ठेवतील. कारण, धार्मिक बळी (पूजा-नैवेद्य) कमी करणाऱ्या लोकांचे देवता चांगल्या प्रकारे रक्षण करत नाहीत. नवीन दुःख निर्माण करण्यास त्या असमर्थ असल्या तरी, आधीच उद्भवलेला खोकला, डोकेदुखी इत्यादी रोग त्या वाढवतात आणि युद्धप्रसंगी त्या साहाय्यक ठरत नाहीत. परंतु, जे लोक पूजा-नैवेद्य कमी करत नाहीत, त्यांचे देवता चांगल्या प्रकारे रक्षण करतात. नवीन सुख निर्माण करण्यास त्या असमर्थ असल्या तरी, उद्भवलेला खोकला, डोकेदुखी इत्यादी रोग त्या दूर करतात आणि रणभूमीवर साहाय्यक ठरतात. अशा प्रकारे, येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တီတိ ဧတ္ထ ရက္ခာ ဧဝ ယထာ အနိစ္ဆိတံ နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အာဝရဏတော အာဝရဏံ. ယထာ ဣစ္ဆိတံ န နဿတိ, ဧဝံ ဂေါပါယနတော ဂုတ္တိ. တတ္ထ ဗလကာယေန ပရိဝါရေတွာ ရက္ခနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ နာမ န ဟောတိ. ယထာ ပန ဝိဟာရဿ ဥပဝနေ ရုက္ခေ န ဆိန္ဒန္တိ, ဝါဇိကာ ဝါဇံ န ကရောန္တိ, ပေါက္ခရဏီသု မစ္ဆေ န ဂဏှန္တိ, ဧဝံ ကရဏံ ဓမ္မိကာ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ နာမ. ကိန္တီတိ ကေန နု ခေါ ကာရဏေန.

'धम्मिका रक्खावरणगुत्ति' या पदात, 'रक्षा' (रक्षण) हीच अशी आहे की ज्यामुळे अनिष्ट गोष्टी येत नाहीत, म्हणून प्रतिबंध करण्याच्या अर्थाने तिला 'आवरण' म्हणतात. ज्याप्रमाणे इष्ट गोष्टी नष्ट होत नाहीत, अशा प्रकारे सुरक्षित ठेवण्याच्या अर्थाने तिला 'गुत्ति' (गुप्ती/सुरक्षा) म्हणतात. त्यामध्ये, सैन्याने वेढून रक्षण करणे हे प्रव्रजितांसाठी (भिक्खूंसाठी) 'धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ती' म्हटले जात नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे विहाराच्या जवळील वनातील झाडे लोक तोडत नाहीत, शिकारी प्राण्यांची शिकार (वध) करत नाहीत आणि तलावांमधील मासे पकडत नाहीत; असे करणे म्हणजे 'धार्मिक रक्षा-आवरण-गुप्ती' होय. 'किन्ती' म्हणजे कोणत्या कारणाने बरे?

တတ္ထ ယေ အနာဂတာနံ အရဟန္တာနံ အာဂမနံ န ဣစ္ဆန္တိ, တေ အဿဒ္ဓါ ဟောန္တိ အပ္ပသန္နာ. ပဗ္ဗဇိတေ သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ န ကရောန္တိ, ဂန္တွာ န ပဿန္တိ, ပဋိသန္ထာရံ န ကရောန္တိ, ပဉှံ န ပုစ္ဆန္တိ, ဓမ္မံ န သုဏန္တိ, ဒါနံ န ဒေန္တိ, အနုမောဒနံ န သုဏန္တိ, နိဝါသနဋ္ဌာနံ န သံဝိဒဟန္တိ. အထ နေသံ အဝဏ္ဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကော နာမ ရာဇာ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော, ပဗ္ဗဇိတေ သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ န ကရောတိ…ပေ… နိဝါသနဋ္ဌာနံ န သံဝိဒဟတီ’’တိ. တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတာ တဿ နဂရဒွါရေန ဂစ္ဆန္တာပိ နဂရံ န ပဝိသန္တိ. ဧဝံ အနာဂတာနံ အရဟန္တာနံ အနာဂမနမေဝ ဟောတိ. အာဂတာနံ ပန ဖာသုဝိဟာရေ အသတိ ယေပိ အဇာနိတွာ အာဂတာ, တေ ‘‘ဝသိဿာမာတိ တာဝ စိန္တေတွာ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန ရာဇူနံ ဣမိနာ နီဟာရေန ကေ ဝသိဿန္တီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ အနာဂတေသု အနာဂစ္ဆန္တေသု အာဂတေသု ဒုက္ခံ ဝိဟရန္တေသု သော ဒေါသော ပဗ္ဗဇိတာနံ အနာဝါသော ဟောတိ. တတော ဒေဝတာရက္ခာ န ဟောတိ, ဒေဝတာရက္ခာယ အသတိ အမနုဿာ ဩကာသံ [Pg.155] လဘန္တိ, အမနုဿာ ဥဿန္နာ အနုပ္ပန္နံ ဗျာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တိ. သီလဝန္တာနံ ဒဿနပဉှပုစ္ဆနာဒိဝတ္ထုကဿ ပုညဿ အနာဂမော ဟောတိ. ဝိပရိယာယေန ယထာဝုတ္တကဏှပက္ခဝိပရီတဿ သုက္ကပက္ခဿ သမ္ဘဝေါ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

त्यात जे (राजे) न आलेल्या अर्हंतांच्या येण्याची इच्छा करत नाहीत, ते अश्रद्ध आणि अप्रसन्न असतात. प्रव्रजित आले असता ते सामोरे जात नाहीत, जाऊन त्यांना भेटत नाहीत, त्यांचे आदरातिथ्य करत नाहीत, प्रश्न विचारत नाहीत, धम्म ऐकत नाहीत, दान देत नाहीत, अनुमोदना ऐकत नाहीत आणि त्यांच्या राहण्याच्या जागेची व्यवस्था करत नाहीत. तेव्हा त्यांची अपकीर्ती पसरते की, "अमुक नावाचा राजा अश्रद्ध आणि अप्रसन्न आहे, प्रव्रजित आले असता तो सामोरे जात नाही... पे... राहण्याची व्यवस्था करत नाही." ते ऐकून प्रव्रजित त्याच्या नगरद्वारावरून जात असतानाही नगरात प्रवेश करत नाहीत. अशा प्रकारे न आलेल्या अर्हंतांचे न येणेच होते. परंतु आलेल्या अर्हंतांना सुखकारक निवास नसला, तर जे न जाणता आले आहेत, ते "आम्ही राहू असा विचार करून आलो होतो, पण या राजांच्या अशा वर्तनाने येथे कोण राहणार?" असा विचार करून निघून जातात. अशा प्रकारे न आलेले येत नाहीत आणि आलेले दुःखाने राहतात, तेव्हा तो प्रदेश प्रव्रजितांसाठी अनिवास (राहण्यायोग्य नसलेला) होतो. त्यामुळे देवतांचे रक्षण लाभत नाही. देवतांचे रक्षण नसले की अमनुष्य संधी मिळवतात आणि ते प्रबळ होऊन न उद्भवलेले आजार निर्माण करतात. शीलवंतांचे दर्शन, प्रश्न विचारणे इत्यादींवर आधारित पुण्याचा लाभ होत नाही. याच्या उलट, वर सांगितलेल्या कृष्णपक्षाच्या विरुद्ध शुक्लपक्षाचा संभव होतो. अशा प्रकारे येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी.

၂. ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. वस्सकारसुत्तवण्णना (वस्सकार सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၂၂. ဒုတိယေ အဘိယာတုကာမောတိ အဘိဘဝနတ္ထာယ ယာတုကာမော. ဝဇ္ဇီတိ ဝဇ္ဇိရာဇာနော. ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေတိ ဧဝံ မဟတိယာ ရာဇိဒ္ဓိယာ သမန္နာဂတေ. ဧတေန နေသံ သမဂ္ဂဘာဝံ ကထေတိ. ဧဝံမဟာနုဘာဝေတိ ဧဝံ မဟန္တေန ရာဇာနုဘာဝေန သမန္နာဂတေ. ဧတေန နေသံ ဟတ္ထိသိပ္ပာဒီသု ကတသိက္ခတံ ကထေတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သိက္ခိတာ ဝတိမေ လိစ္ဆဝိကုမာရကာ, သုသိက္ခိတာ ဝတိမေ လိစ္ဆဝိကုမာရကာ, ယတြ ဟိ နာမ သုခုမေန တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေန အသနံ အတိပါတယိဿန္တိ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ အဝိရာဓိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၁၅). ဥစ္ဆေစ္ဆာမီတိ ဥစ္ဆိန္ဒိဿာမိ. ဝိနာသေဿာမီတိ အဒဿနံ နယိဿာမိ. အနယဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိဉ္စေဝ, ဉာတိဗျသနဉ္စ. အာပါဒေဿာမီတိ ပါပယိဿာမိ.

२२. दुसऱ्या सुत्तात 'अभियातुकामो' म्हणजे पराभूत करण्यासाठी जाण्याची इच्छा असलेला. 'वज्जी' म्हणजे वज्जी राजे. 'एवंमहिद्धिके' म्हणजे अशा मोठ्या राजवैभवाने युक्त असलेल्या. याद्वारे त्यांची एकजूट (समग्रभाव) सांगितली आहे. 'एवंमहानुभावे' म्हणजे अशा मोठ्या राजप्रतापाने युक्त असलेल्या. याद्वारे त्यांचे हत्ती चालवण्याच्या कलेत घेतलेले शिक्षण सांगितले आहे, ज्याला अनुसरून म्हटले आहे - "हे लिच्छवी कुमार खरोखरच सुशिक्षित आहेत, हे लिच्छवी कुमार खरोखरच सुशिक्षित आहेत, जे एका बारीक चावीच्या छिद्रातून एकामागून एक न चुकता बाण मारू शकतात." 'उच्छेच्छामि' म्हणजे मी उच्छेद करीन (नष्ट करीन). 'विनासेस्सामि' म्हणजे अदृश्य करीन. 'अनयव्यसनं' म्हणजे अवनती आणि नातेवाईकांचा विनाश. 'आपादेस्सामि' म्हणजे मी त्या अवस्थेला पोहचवीन.

ဣတိ ကိရ သော ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဣမံ ယုဒ္ဓကထမေဝ ကထေတိ, ‘‘ဂမနသဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ စ ဗလကာယံ အာဏာပေတိ. ကသ္မာ? ဂင်္ဂါယ ကိရ ဧကံ ပဋ္ဋနဂါမံ နိဿာယ အဒ္ဓယောဇနံ အဇာတသတ္တုနော ဝိဇိတံ, အဒ္ဓယောဇနံ လိစ္ဆဝီနံ. တတြ ပဗ္ဗတပါဒတော မဟဂ္ဃဘဏ္ဍံ ဩတရတိ. တံ သုတွာ ‘‘အဇ္ဇ ယာမိ, သွေ ယာမီ’’တိ အဇာတသတ္တုနော သံဝိဒဟန္တဿေဝ လိစ္ဆဝိနော သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ ပုရေတရံ အာဂန္တွာ သဗ္ဗံ ဂဏှန္တိ. အဇာတသတ္တု ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ ကုဇ္ဈိတွာ ဂစ္ဆတိ. တေ ပုနသံဝစ္ဆရေပိ တထေဝ ကရောန္တိ. အထ သော ဗလဝါဃာတဇာတော, တဒါ ဧဝမကာသိ.

अशा प्रकारे तो उठताना-बसताना इत्यादी वेळी केवळ युद्धाचीच चर्चा करत असे आणि "जाण्याची तयारी ठेवा" अशी सैन्याला आज्ञा देत असे. का? असे ऐकिवात आहे की, गंगा नदीच्या एका बंदराच्या गावाजवळ अर्धा योजन अजातशत्रूचे राज्य होते आणि अर्धा योजन लिच्छवींचे राज्य होते. तिथे डोंगराच्या पायथ्याशी मौल्यवान वस्तू उतरत असे. ते ऐकून "मी आज जाईन, उद्या जाईन" अशी अजातशत्रू तयारी करत असतानाच, लिच्छवी राजे एकजुटीने आणि आनंदाने आधीच येऊन तो सर्व माल घेऊन जात असत. अजातशत्रू नंतर येऊन ती हकीकत जाणून संतप्त होऊन परत जात असे. ते दुसऱ्या वर्षीही तसेच करत असत. त्यामुळे त्याच्या मनात तीव्र वैर निर्माण झाले आणि त्याने तेव्हा असे केले.

တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဂဏေန သဒ္ဓိံ ယုဒ္ဓံ နာမ ဘာရိယံ, ဧကောပိ မောဃပ္ပဟာရော နာမ နတ္ထိ. ဧကေန ခေါ ပန ပဏ္ဍိတေန သဒ္ဓိံ မန္တေတွာ ကရောန္တော နိရပရာဓော ဟောတိ, ပဏ္ဍိတော စ သတ္ထာရာ သဒိသော နတ္ထိ, သတ္ထာ စ အဝိဒူရေ ဓုရဝိဟာရေ ဝသတိ, ဟန္ဒာဟံ ပေသေတွာ ပုစ္ဆာမိ. သစေ မေ ဂတေန [Pg.156] ကောစိ အတ္ထော ဘဝိဿတိ, သတ္ထာ တုဏှီ ဘဝိဿတိ. အနတ္ထေ ပန သတိ ‘ကိံ ရညော တတ္ထ ဂတေနာ’တိ ဝက္ခတီ’’တိ. သော ဝဿကာရံ ဗြာဟ္မဏံ ပေသေသိ. ဗြာဟ္မဏော ဂန္တွာ ဘဂဝတော တမတ္ထံ အာရောစေသိ. တေန ဝုတ္တံ – အထ ခေါ ရာဇာ…ပေ… အာပါဒေဿာမိ ဝဇ္ဇီတိ.

त्यानंतर त्याने विचार केला - "एका समूहाशी युद्ध करणे कठीण काम आहे, एकही वार वाया जाणारा नसतो. पण एखाद्या विद्वानाशी सल्लामसलत करून काम केले तर मनुष्य निर्दोष राहतो, आणि शास्त्यांसारखा दुसरा कोणताही विद्वान नाही. शास्ते जवळच मुख्य विहारात राहत आहेत, तर मग मी निरोप पाठवून विचारतो. जर माझ्या जाण्याने काही फायदा होणार असेल, तर शास्ते मौन बाळगतील. पण जर अनर्थ होणार असेल, तर 'राजाने तिथे जाण्यात काय अर्थ आहे?' असे ते म्हणतील." त्याने वस्सकार ब्राह्मणाला पाठवले. ब्राह्मणाने जाऊन भगवंतांना ती गोष्ट सांगितली. म्हणूनच म्हटले आहे - तेव्हा राजा... पे... वज्जींचा नाश करीन.

ဘဂဝန္တံ ဗီဇယမာနောတိ ထေရော ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဘဂဝန္တံ ဗီဇတိ, ဘဂဝတော ပန သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ နတ္ထိ. ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝစနံ သုတွာ တေန သဒ္ဓိံ အမန္တေတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ မန္တေတုကာမော ကိန္တိ တေ, အာနန္ဒ, သုတန္တိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

'भगवन्तं बीजयमानो' म्हणजे स्थविर आपल्या कर्तव्याचे पालन करत भगवंतांना वारा घालत होते, परंतु भगवंतांना थंडी किंवा उष्णता जाणवत नव्हती. भगवंतांनी ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकून, त्याच्याशी थेट चर्चा न करता, स्थविरांशी चर्चा करण्याच्या इच्छेने "आनंदा, तू ऐकले आहेस का?" इत्यादी विचारले. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

ဧကမိဒါဟန္တိ ဣဒံ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗေ ဝဇ္ဇီနံ ဣမဿ ဝဇ္ဇိသတ္တကဿ ဒေသိတဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ အာဟ. အကရဏီယာတိ အကတ္တဗ္ဗာ, အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယုဒ္ဓဿာတိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, အဘိမုခံ ယုဒ္ဓေန ဂဟေတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော. အညတြ ဥပလာပနာယာတိ ဌပေတွာ ဥပလာပနံ. ဥပလာပနာ နာမ ‘‘အလံ ဝိဝါဒေန, ဣဒါနိ သမဂ္ဂါ ဟောမာ’’တိ ဟတ္ထိအဿရထဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ ပေသေတွာ သင်္ဂဟကရဏံ, ဧဝဉှိ သင်္ဂဟံ ကတွာ ကေဝလံ ဝိဿာသေန သက္ကာ ဂဏှိတုန္တိ အတ္ထော. အညတြ မိထုဘေဒါတိ ဌပေတွာ မိထုဘေဒံ. ဣမိနာ ‘‘အညမညဘေဒံ ကတွာပိ သက္ကာ ဧတေ ဂဟေတု’’န္တိ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဗြာဟ္မဏော ဘဂဝတော ကထာယ နယံ လဘိတွာ အာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဣမာယ ကထာယ နယလာဘံ ဇာနာတီတိ? အာမ ဇာနာတိ. ဇာနန္တော ကသ္မာ ကထေသိ? အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မယာ အကထိတေပိ ကတိပါဟေန ဂန္တွာ သဗ္ဗေ ဂဏှိဿတိ, ကထိတေ ပန သမဂ္ဂေ ဘိန္ဒန္တော တီဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ ဂဏှိဿတိ. ဧတ္တကမ္ပိ ဇီဝိတမေဝ ဝရံ. ဧတ္တကဉှိ ဇီဝန္တာ အတ္တနော ပတိဋ္ဌာဘူတံ ပုညံ ကရိဿန္တီ’’တိ. အဘိနန္ဒိတွာတိ စိတ္တေန နန္ဒိတွာ. အနုမောဒိတွာတိ ‘‘ယာဝ သုဘာသိတမိဒံ ဘောတာ ဂေါတမေနာ’’တိ ဝါစာယ အနုမောဒိတွာ. ပက္ကာမီတိ ရညော သန္တိကံ ဂတော. ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေ ဘိန္ဒိတွာ ဂန္တွာ အနယဗျသနံ ပါပေသိ.

'एकमिदाहं' हे भगवंतांनी पूर्वी वज्जींना या static अपरिहाणीय धर्मांचा उपदेश केला होता, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'अकरणीया' म्हणजे न करण्याजोगे, न जिंकता येण्याजोगे असा अर्थ आहे. 'यदिदं' हा केवळ एक निपात आहे. 'युद्धस्स' हा शब्द करण अर्थातील षष्ठी विभक्ती आहे, थेट युद्धाने त्यांना जिंकणे शक्य नाही, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञत्र उपलापनाय' म्हणजे मन वळवणे वगळता. मन वळवणे म्हणजे "भांडण पुरे, आता आपण एकत्र येऊ या" असे म्हणून हत्ती, घोडे, रथ, सोने-नाणे इत्यादी पाठवून त्यांचा संग्रह करणे. अशा प्रकारे संग्रह करून केवळ विश्वासानेच त्यांना जिंकता येऊ शकते, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञत्र मिथुभेदा' म्हणजे आपापसात फूट पाडणे वगळता. याद्वारे "त्यांच्यात आपापसात फूट पाडूनही त्यांना जिंकता येऊ शकते" हे दर्शवले आहे. हे ब्राह्मणाने भगवंतांच्या बोलण्यातून सुगावा मिळवून म्हटले. पण भगवंतांना ठाऊक होते का की ब्राह्मणाला त्यांच्या बोलण्यातून हा सुगावा मिळाला आहे? होय, ठाऊक होते. ठाऊक असूनही त्यांनी का सांगितले? अनुकंपेपोटी. त्यांच्या मनात असा विचार आला होता - "मी न सांगितल्यास, तो काही दिवसांतच जाऊन सर्वांना पकडेल. पण सांगितल्यास, त्यांची एकजूट तोडण्यासाठी त्याला तीन वर्षे लागतील. एवढे आयुष्य मिळणेही श्रेष्ठच आहे. कारण एवढा काळ जगताना ते आपल्या कल्याणासाठी पुण्यकर्मे करतील." 'अभिनन्दित्वा' म्हणजे मनाने आनंदित होऊन. 'अनुमोदित्वा' म्हणजे "आदरणीय गोतमांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे!" अशा शब्दांत प्रशंसा करून. 'पक्कामि' म्हणजे तो राजाकडे निघून गेला. राजानेही त्यालाच पाठवून, त्यांच्यात फूट पाडून, शेवटी त्यांचा विनाश घडवून आणला.

၃. ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. प्रथमसत्तकसुत्तवण्णना (पहिल्या सत्तक सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၂၃. တတိယေ အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ ဣဒံ ဝဇ္ဇိသတ္တကေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ဣဓာပိ စ အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဒိသာသု အာဂတသာသနံ န သုဏန္တိ, တတော [Pg.157] ‘‘အသုကဝိဟာရသီမာ အာကုလာ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာ ဌိတာ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ဘိက္ခူ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မာဒီနိ ကရောန္တိ, ဝိညတ္တိဗဟုလာ ဖလပုပ္ဖဒါနာဒီဟိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီ’’တိအာဒီနိ န ဇာနန္တိ. ပါပဘိက္ခူပိ ‘‘ပမတ္တော သံဃော’’တိ ဉတွာ ရာသိဘူတာ သာသနံ ဩသက္ကာပေန္တိ. အဘိဏှံ သန္နိပတန္တာ ပန တံ ပဝတ္တိံ သုဏန္တိ, တတော ဘိက္ခုသံဃံ ပေသေတွာ သီမံ ဥဇုံ ကာရေန္တိ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာယော ပဝတ္တာပေန္တိ, မိစ္ဆာဇီဝါနံ ဥဿန္နဋ္ဌာနေ အရိယဝံသိကေ ပေသေတွာ အရိယဝံသံ ကထာပေန္တိ, ပါပဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရေဟိ နိဂ္ဂဟံ ကာရာပေန္တိ. ပါပဘိက္ခူပိ ‘‘အပ္ပမတ္တော သံဃော, န သက္ကာ အမှေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓနေန ဝိစရိတု’’န္တိ ဘိဇ္ဇိတွာ ပလာယန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

२३. तिसऱ्या सुत्तात, 'अभिण्हं सन्निपाता' (वारंवार एकत्र येणे) हा शब्द वज्जींच्या सात अपरिहानीय धर्मांमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे. येथेही (भिक्खूंच्या बाबतीत) वारंवार एकत्र न आल्यास, दिशांमधून आलेले वृत्त (बातम्या) ऐकू येत नाहीत. त्यामुळे 'अमुक विहारसीमा विस्कळीत झाली आहे, उपोसथ व पवारणा थांबली आहे, अमुक ठिकाणी भिक्खू वैद्यकर्म, दूतकर्म इत्यादी करत आहेत आणि विज्ञापना (याचना) करून फळे, फुले इत्यादी देऊन उपजीविका करत आहेत' इत्यादी गोष्टी त्यांना समजत नाहीत. पापी भिक्खू सुद्धा 'संघ गाफील (प्रमत्त) आहे' असे जाणून एकत्र येऊन शासनाचा (धम्माचा) ऱ्हास घडवून आणतात. परंतु, वारंवार एकत्र येणारे भिक्खू त्या त्या घडामोडी ऐकतात. त्यामुळे ते भिक्खूसंघाला पाठवून सीमा व्यवस्थित करतात, उपोसथ व पवारणा चालू ठेवतात, मिथ्या आजीविका करणाऱ्यांच्या प्रभावाच्या ठिकाणी आर्यवंश धम्माचा उपदेश करणाऱ्या भिक्खूंना पाठवून आर्यवंशाचा उपदेश करवून घेतात आणि विनयधरांच्या माध्यमातून पापी भिक्खूंचा निग्रह (दमन) करवून घेतात. पापी भिक्खू सुद्धा 'संघ जागरूक (अप्रमत्त) आहे, आपल्याला टोळ्या बनवून फिरणे शक्य नाही' असे समजून पांगतात आणि पळून जातात. अशा प्रकारे येथे वृद्धी आणि हानी समजून घ्यावी।

သမဂ္ဂါတိအာဒီသု စေတိယပဋိဇဂ္ဂနတ္ထံ ဝါ ဗောဓိဃရဥပေါသထာဂါရစ္ဆာဒနတ္ထံ ဝါ ကတိကဝတ္တံ ဝါ ဌပေတုကာမတာယ ‘‘သံဃော သန္နိပတတူ’’တိ ဘေရိယာ ဝါ ဃဏ္ဋိယာ ဝါ အာကောဋိတမတ္တာယ ‘‘မယှံ စီဝရကမ္မံ အတ္ထိ, မယှံ ပတ္တော ပစိတဗ္ဗော, မယှံ နဝကမ္မံ အတ္ထီ’’တိ ဝိက္ခေပံ ကရောန္တာ န သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သဗ္ဗံ ပန တံ ကမ္မံ ဌပေတွာ ‘‘အဟံ ပုရိမတရံ, အဟံ ပုရိမတရ’’န္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သန္နိပတန္တာ သမဂ္ဂါ သန္နိပတန္တိ နာမ. သန္နိပတိတာ ပန စိန္တေတွာ မန္တေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကတွာ ဧကတောဝ အဝုဋ္ဌဟန္တာ န သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. ဧဝံ ဝုဋ္ဌိတေသု ဟိ ယေ ပဌမံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အမှေဟိ ဗာဟိရကထာဝ သုတာ, ဣဒါနိ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝုဋ္ဌဟန္တာ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ. အပိစ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟာရသီမာ အာကုလာ, ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာ ဌိတာ, အသုကဋ္ဌာနေ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒိကာရကာ ပါပဘိက္ခူ ဥဿန္နာ’’တိ သုတွာ ‘‘ကော ဂန္တွာ တေသံ နိဂ္ဂဟံ ကရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟံ ပဌမံ, အဟံ ပဌမ’’န္တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တာပိ သမဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟန္တိ နာမ.

'समग्गा' (एकजुटीने) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजावा: चैत्याची डागडुजी करण्यासाठी, बोधिगृह किंवा उपोसथगृहावर छप्पर घालण्यासाठी किंवा नियम ठरवण्याच्या इच्छेने 'संघ एकत्र यावा' असे म्हणून भेरी (नगारा) किंवा घंटा वाजवल्याबरोबर, 'माझे चीवर शिवण्याचे काम आहे, मला माझा भिक्षापात्र भाजायचा आहे, माझे नवीन बांधकाम चालू आहे' असे विक्षेप (बहाणे) करणारे भिक्खू 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हणता येत नाही. परंतु, ते सर्व काम बाजूला ठेवून 'मी आधी जाईन, मी आधी जाईन' असे म्हणून एकाच वेळी धावून एकत्र येणारे भिक्खू 'एकजुटीने एकत्र आले' असे म्हटले जाते. एकत्र आल्यावर सुद्धा, विचार करून, सल्लामसलत करून आणि करावयाचे काम पूर्ण करून एकाच वेळी न उठल्यास 'एकजुटीने उठले' असे म्हणता येत नाही. कारण, अशा प्रकारे (विस्कळीतपणे) उठणाऱ्यांमध्ये जे आधी जातात, त्यांच्या मनात असा विचार येतो की, 'आम्ही केवळ बाह्य गोष्टीच ऐकल्या, आता महत्त्वाचा निर्णय होईल.' एकाच वेळी उठणारे भिक्खू 'एकजुटीने उठले' असे म्हटले जाते. शिवाय, 'अमुक ठिकाणी विहारसीमा विस्कळीत झाली आहे, उपोसथ व पवारणा थांबली आहे, अमुक ठिकाणी वैद्यकर्म इत्यादी करणारे पापी भिक्खू वाढले आहेत' असे ऐकून, 'कोण जाऊन त्यांचे दमन करेल?' असे विचारले असता, 'मी आधी जाईन, मी आधी जाईन' असे म्हणून जाणारे भिक्खू सुद्धा 'एकजुटीने उठले' असे म्हटले जाते।

အာဂန္တုကံ ပန ဒိသွာ ‘‘ဣမံ ပရိဝေဏံ ယာဟိ, ဧတံ ပရိဝေဏံ ယာဟိ, အယံ ကော’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗေ ဝတ္တံ ကရောန္တာပိ, ဇိဏ္ဏပတ္တစီဝရကံ ဒိသွာ တဿ ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန ပတ္တစီဝရံ ပရိယေသန္တာပိ, ဂိလာနဿ ဂိလာနဘေသဇ္ဇံ ပရိယေသမာနာပိ, ဂိလာနမေဝ အနာထံ ‘‘အသုကပရိဝေဏံ ယာဟီ’’တိ အဝတွာ အတ္တနော အတ္တနော ပရိဝေဏေ ပဋိဇဂ္ဂန္တာပိ, ဧကော ဩလီယမာနကော [Pg.158] ဂန္ထော ဟောတိ, ပညဝန္တံ ဘိက္ခုံ သင်္ဂဏှိတွာ တေန တံ ဂန္ထံ ဥက္ခိပါပေန္တာပိ သမဂ္ဂါ သံဃကရဏီယာနိ ကရောန္တိ နာမ.

तसेच, आगंतुक (नवीन आलेल्या) भिक्खूला पाहून 'या परिवेणात (विहारखंडात) जा, त्या परिवेणात जा, हा कोण आहे?' असे न बोलता सर्वजण मिळून त्याचे आदरातिथ्य करत असतील; जीर्ण पात्र व चीवर असणाऱ्या भिक्खूला पाहून त्याच्यासाठी भिक्षाटनाच्या नियमांनुसार पात्र व चीवर शोधत असतील; आजारी भिक्खूसाठी औषध शोधत असतील; अनाथ आजारी भिक्खूला 'अमुक परिवेणात जा' असे न सांगता आपापल्या परिवेणात त्याची सेवा-शुश्रूषा करत असतील; एखादा ग्रंथ (अभ्यास) मागे पडत असताना प्रज्ञावान भिक्खूला साहाय्य करून त्याच्याकडून तो ग्रंथ पुन्हा शिकवून घेत असतील, तर ते 'एकजुटीने संघाची कर्तव्ये करत आहेत' असे म्हटले जाते।

အပ္ပညတ္တန္တိအာဒီသု နဝံ အဓမ္မိကံ ကတိကဝတ္တံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဝါ ဂဏှန္တာ အပ္ပညတ္တံ ပညာပေန္တိ နာမ ပုရာဏသန္ထတဝတ္ထုသ္မိံ သာဝတ္ထိယံ ဘိက္ခူ ဝိယ. ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သာသနံ ဒီပေန္တာ ပညတ္တံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ နာမ, ဝဿသတပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ ဝေသာလိကာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဝိယ. ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာ ပန အာပတ္တိယော သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမန္တာ ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ န ဝတ္တန္တိ နာမ အဿဇိပုနဗ္ဗသုကာ ဝိယ. တထာ အကရောန္တာ ပန အပညတ္တံ န ပညာပေန္တိ, ပညတ္တံ န သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ, ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ ဝတ္တန္တိ နာမ အာယသ္မာ ဥပသေနော ဝိယ, အာယသ္မာ ယသော ကာကဏ္ဍကပုတ္တော ဝိယ, အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စ. ဝုဒ္ဓိယေဝါတိ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဝုဒ္ဓိယေဝ, နော ပရိဟာနိ.

'अप्पञ्ञत्तं' (न नेमलेले) इत्यादी शब्दांमध्ये निर्णय खालीलप्रमाणे समजावा: नवीन, अधार्मिक नियम किंवा सिक्खापद स्वीकारणारे भिक्खू 'न नेमलेले नियम नेमतात' असे म्हटले जाते, जसे श्रावस्तीमध्ये जुन्या संथत (आसनाच्या) बाबतीत भिक्खूंनी केले होते. धम्माच्या आणि विनयाच्या विरुद्ध शासनाचा अर्थ लावणारे भिक्खू 'नेमलेले नियम नष्ट करतात' असे म्हटले जाते, जसे भगवान बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर शंभर वर्षांनी वैशालीतील वज्जीपुत्तक भिक्खूंनी केले होते. परंतु, लहान-सहान (क्षुद्रानुक्षुद्र) आपत्ती मुद्दामहून ओढवून घेणारे भिक्खू नेमून दिलेल्या सिक्खापदांचे नीट पालन करत नाहीत, जसे अस्सजी आणि पुनब्बसु भिक्खू करत असत. परंतु, जे असे करत नाहीत, ते न नेमलेले नियम नेमत नाहीत, नेमलेले नियम नष्ट करत नाहीत आणि नेमून दिलेल्या सिक्खापदांचे नीट पालन करतात, जसे आयुष्यमान उपसेन, काकंडकपुत्र आयुष्यमान यस आणि आयुष्यमान महाकस्सप करत असत. 'वृद्धीच होईल' म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी वृद्धीच होईल, ऱ्हास होणार नाही।

ထေရာတိ ထိရဘာဝပ္ပတ္တာ ထေရကာရကေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ. ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တီတိ ရတ္တညူ. စိရံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဧတေသန္တိ စိရပဗ္ဗဇိတာ. သံဃဿ ပိတိဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ သံဃပိတရော. ပိတိဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ သံဃံ ပရိဏေန္တိ, ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟုတွာ တီသု သိက္ခာသု ပဝတ္တေန္တီတိ သံဃပရိဏာယကာ.

'थेरा' (स्थवीर) म्हणजे जे धम्मामध्ये स्थिरतेला प्राप्त झाले आहेत आणि स्थवीर बनवणाऱ्या गुणांनी युक्त आहेत. ज्यांनी अनेक रात्री (दीर्घ काळ) अनुभवल्या आहेत, म्हणून त्यांना 'रत्तञ्ञू' (अनुभवी) म्हणतात. ज्यांचे प्रव्रजित होणे (दीक्षा घेणे) खूप जुने आहे, म्हणून त्यांना 'चिरपब्बजित' म्हणतात. जे संघाच्या पितृतुल्य स्थानी आहेत, म्हणून त्यांना 'संघपितर' म्हणतात. पितृतुल्य स्थानी असल्यामुळे ते संघाचे नेतृत्व करतात आणि मार्गदर्शक बनून तीन शिक्षांमध्ये (शील, समाधी, प्रज्ञा) प्रवृत्त करतात, म्हणून त्यांना 'संघपरिणायक' (संघाचे मार्गदर्शक) म्हणतात।

ယေ တေသံ သက္ကာရာဒီနိ န ကရောန္တိ, ဩဝါဒတ္ထာယ ဒွေ တယော ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေပိ တေသံ ဩဝါဒံ န ဒေန္တိ, ပဝေဏိကထံ န ကထေန္တိ, သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယံ န သိက္ခာပေန္တိ. တေ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ သီလာဒီဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သတ္တဟိ စ အရိယဓနေဟီတိ ဧဝမာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပရိဟာယန္တိ. ယေ ပန တေသံ သက္ကာရာဒီနိ ကရောန္တိ, ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ တေ ‘‘ဧဝံ တေ အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိကံ ဩဝါဒံ ဒေန္တိ, ပဝေဏိကထံ ကထေန္တိ, သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယံ သိက္ခာပေန္တိ, တေရသဟိ ဓုတင်္ဂေဟိ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ အနုသာသန္တိ. တေ တေသံ ဩဝါဒေ ဌတွာ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎမာနာ သာမညတ္ထံ အနုပါပုဏန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

जे (कनिष्ठ भिक्खू) त्या स्थवीरांचा आदर-सत्कार इत्यादी करत नाहीत, उपदेश घेण्यासाठी दोन-तीन वेळा त्यांच्याकडे जात नाहीत, ते स्थवीर सुद्धा त्यांना उपदेश देत नाहीत, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टी सांगत नाहीत आणि सारभूत धम्मपर्याय शिकवत नाहीत. ते स्थवीरांद्वारे दुर्लक्षित होऊन शील इत्यादी धम्मस्कंधांपासून आणि सात आर्यधनांपासून इत्यादी गुणांपासून वंचित होतात (ऱ्हास पावतात). परंतु, जे त्यांचा आदर-सत्कार करतात, त्यांच्याकडे जातात, त्यांना ते स्थवीर 'तू अशा प्रकारे प्रगती केली पाहिजेस' इत्यादी उपदेश देतात, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टी सांगतात, सारभूत धम्मपर्याय शिकवतात आणि तेरा धुतंगांच्या व दहा कथावस्तूंच्या आधारे त्यांना अनुशासित करतात. ते त्या उपदेशाचे पालन करून शील इत्यादी गुणांनी वृद्धिंगत होत श्रामण्यफलाला (अर्हत पदाला) प्राप्त होतात. अशा प्रकारे येथे हानी आणि वृद्धी समजून घ्यावी।

ပုနဗ္ဘဝေါ သီလမဿာတိ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ, ပုနဗ္ဘဝဒါယိကာတိ အတ္ထော, တဿာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာယ. န ဝသံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဧတ္ထ ယေ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ ကာရဏာ ဥပဋ္ဌာကာနံ ပဒါနုပဒိကာ ဟုတွာ ဂါမတော ဂါမံ ဝိစရန္တိ, တေ တဿာ [Pg.159] ဝသံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ဣတရေ န ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ပါကဋာယေဝ.

'पोनोब्भविका' म्हणजे जिचा स्वभाव पुन्हा जन्म देण्याचा आहे ती, म्हणजेच पुन्हा जन्म देणारी, असा याचा अर्थ आहे. 'तिच्या आहारी जाणार नाहीत' या वाक्यात, जे भिक्खू चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) कारणाने उपासकांच्या पावलावर पाऊल ठेवून एका गावावरून दुसऱ्या गावाला फिरतात, ते तिच्या (तृष्णेच्या) आहारी जातात असे म्हटले जाते. इतर भिक्खू तिच्या आहारी जात नाहीत. तेथे हानी आणि वृद्धी स्पष्टच आहे।

အာရညကေသူတိ ပဉ္စဓနုသတိကပစ္ဆိမေသု. သာပေက္ခာတိ သာလယာ. ဂါမန္တသေနာသနေသု ဟိ ဈာနံ အပ္ပေတွာပိ တတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တောဝ ဣတ္ထိပုရိသဒါရကဒါရိကာဒိသဒ္ဒံ သုဏာတိ, ယေနဿ အဓိဂတဝိသေသောပိ ဟာယတိယေဝ. အရညသေနာသနေ နိဒ္ဒါယိတွာပိ ပဗုဒ္ဓမတ္တော သီဟဗျဂ္ဃမောရာဒီနံ သဒ္ဒံ သုဏာတိ, ယေန အရညေ ပီတိံ ပဋိလဘိတွာ တမေဝ သမ္မသန္တော အဂ္ဂဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဂါမန္တသေနာသနေ ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နဘိက္ခုတော အရညေ နိဒ္ဒါယမာနမေဝ ပသံသတိ. တသ္မာ တမေဝ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘အာရညကေသု သေနာသနေသု သာပေက္ခာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ အာဟ.

‘आरण्यकेसु’ म्हणजे कमीत कमी पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेल्या वनांमध्ये. ‘सापेक्षा’ म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ असलेले. कारण गावाजवळील विहारात ध्यानात मग्न होऊनही, त्यातून नुकतेच उठल्यावर स्त्री, पुरुष, मुलगे, मुली इत्यादींचे आवाज ऐकू येतात, ज्यामुळे भिक्खूने प्राप्त केलेले विशेष गुण (ध्यान) देखील नष्टच होते. याउलट, अरण्यवासातील विहारात झोपूनही, नुकतेच जागे झाल्यावर सिंह, वाघ, मोर इत्यादींचे आवाज ऐकू येतात, ज्यामुळे अरण्यातील प्रीती (आनंद) प्राप्त करून आणि त्याचेच चिंतन करत तो अग्रफलावर (अर्हतपदावर) प्रतिष्ठित होतो. अशा प्रकारे, भगवान गावाजवळील विहारात ध्यानात मग्न होऊन बसलेल्या भिक्खूपेक्षा अरण्यात झोपलेल्या भिक्खूचीच प्रशंसा करतात. म्हणून, त्याच विशेष कारणाचा विचार करून भगवंतांनी ‘आरण्यक सेनासनांवर (निवासस्थानांवर) त्यांची ओढ असेल’ असे म्हटले आहे.

ပစ္စတ္တညေဝ သတိံ ဥပဋ္ဌာပေဿန္တီတိ အတ္တနာဝ အတ္တနော အဗ္ဘန္တရေ သတိံ ဥပဋ္ဌပေဿန္တိ. ပေသလာတိ ပိယသီလာ. ဣဓာပိ သဗြဟ္မစာရီနံ အာဂမနံ အနိစ္ဆန္တာ နေဝါသိကာ အဿဒ္ဓါ ဟောန္တိ အပ္ပသန္နာ, ဝိဟာရံ သမ္ပတ္တဘိက္ခူနံ ပစ္စုဂ္ဂမန-ပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏ-အာသနပညာပနတာလဝဏ္ဋဂ္ဂဟဏာဒီနိ န ကရောန္တိ. အထ နေသံ အဝဏ္ဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကဝိဟာရဝါသိနော ဘိက္ခူ အဿဒ္ဓါ အပ္ပသန္နာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌာနံ ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တမ္ပိ န ကရောန္တီ’’တိ. တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရဒွါရေန ဂစ္ဆန္တာပိ ဝိဟာရံ န ပဝိသန္တိ. ဧဝံ အနာဂတာနံ အနာဂမနမေဝ ဟောတိ. အာဂတာနံ ပန ဖာသုဝိဟာရေ အသတိ ယေပိ အဇာနိတွာ အာဂတာ, တေ ‘‘ဝသိဿာမာတိ တာဝစိန္တေတွာ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန နေဝါသိကာနံ ဣမိနာ နီဟာရေန ကော ဝသိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံ သော ဝိဟာရော အညေသံ ဘိက္ခူနံ အနာဝါသောဝ ဟောတိ. တတော နေဝါသိကာ သီလဝန္တာနံ ဒဿနံ အလဘန္တာ ကင်္ခါဝိနောဒကံ ဝါ အာစာရသိက္ခာပကံ ဝါ မဓုရဓမ္မသဝနံ ဝါ န လဘန္တိ. တေသံ နေဝ အဂ္ဂဟိတဓမ္မဂ္ဂဟဏံ န ဂဟိတသဇ္ဈာယကရဏံ ဟောတိ. ဣတိ နေသံ ဟာနိယေဝ ဟောတိ, န ဝုဒ္ဓိ.

‘पच्चत्तंयेव सतिं उपट्ठापेस्सन्ति’ म्हणजे स्वतःच स्वतःच्या अंतरात स्मृती (सती) प्रस्थापित करतील. ‘पेसला’ म्हणजे प्रिय शील असलेले (शीलवान). येथेही, सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे येणे न इच्छिणारे निवासी भिक्खू अश्रद्ध आणि अप्रसन्न असतात. ते विहारात आलेल्या भिक्खूंचे स्वागत करणे, त्यांचे पात्र व चीवर स्वीकारणे, आसन देणे, पंख्याने वारा घालणे इत्यादी कर्तव्ये करत नाहीत. त्यामुळे त्यांची अपकीर्ती पसरते की, ‘अमुक विहारात राहणारे भिक्खू अश्रद्ध व अप्रसन्न आहेत, ते विहारात आलेल्या भिक्खूंचे आदरातिथ्य (कर्तव्ये) देखील करत नाहीत.’ ते ऐकून प्रव्रजित भिक्खू विहाराच्या दारावरून जात असूनही विहारात प्रवेश करत नाहीत. अशा प्रकारे, न आलेल्यांचे न येणेच होते. आणि आलेल्यांना सुखकारक निवास न मिळाल्यामुळे, जे न जाणता आले आहेत, ते ‘आम्ही येथे राहू असा विचार करून आलो होतो, परंतु या निवासी भिक्खूंच्या अशा वर्तनामुळे येथे कोण राहणार?’ असा विचार करून निघून जातात. अशा प्रकारे तो विहार इतर भिक्खूंसाठी राहण्यायोग्य राहत नाही. त्यामुळे निवासी भिक्खूंना शीलवान भिक्खूंचे दर्शन न मिळाल्यामुळे शंकांचे निरसन करणारे, आचार व शिक्षणाची शिकवण देणारे किंवा मधुर धम्मश्रवण लाभत नाही. त्यांना न शिकलेल्या धम्माचे ग्रहण करता येत नाही आणि शिकलेल्या धम्माचे पठण देखील करता येत नाही. अशा प्रकारे त्यांची हानीच होते, प्रगती होत नाही.

ယေ ပန သဗြဟ္မစာရီနံ အာဂမနံ ဣစ္ဆန္တိ, တေ သဒ္ဓါ ဟောန္တိ ပသန္နာ, အာဂတာနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒီနိ ကတွာ သေနာသနံ ပညပေတွာ ဒေန္တိ[Pg.160], တေ ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တိ, ကင်္ခံ ဝိနောဒေန္တိ, မဓုရဓမ္မဿဝနံ လဘန္တိ. အထ နေသံ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ ‘‘အသုကဝိဟာရေ ဘိက္ခူ ဧဝံ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဝတ္တသမ္ပန္နာ သင်္ဂါဟကာ’’တိ. တံ သုတွာ ဘိက္ခူ ဒူရတောပိ အာဂစ္ဆန္တိ. တေသံ နေဝါသိကာ ဝတ္တံ ကရောန္တိ, သမီပံ ဂန္တွာ ဝုဍ္ဎတရံ အာဂန္တုကံ ဝန္ဒိတွာ နိသီဒန္တိ, နဝကတရဿ သန္တိကေ အာသနံ ဂဟေတွာ နိသီဒိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသိဿထ, ဂမိဿထာ’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. ‘‘ဂမိဿာမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘သပ္ပာယံ သေနာသနံ, သုလဘာ ဘိက္ခာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. ဝိနယဓရော စေ ဟောတိ, တဿ သန္တိကေ ဝိနယံ သဇ္ဈာယန္တိ. သုတ္တန္တာဒိဓရော စေ, တဿ သန္တိကေ တံ တံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယန္တိ. တေ အာဂန္တုကထေရာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တိ. အာဂန္တုကာ ‘‘ဧကံ ဒွေ ဒိဝသာနိ ဝသိဿာမာတိ အာဂတမှာ, ဣမေသံ ပန သုခသံဝါသတာယ ဒသ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဝသိမှာ’’တိ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဟာနိဝုဒ္ဓိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

परंतु जे सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे येणे इच्छितात, ते श्रद्धावान आणि प्रसन्न असतात. ते आलेल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचे स्वागत इत्यादी करून त्यांना आसन व निवासस्थान तयार करून देतात. त्यांना सोबत घेऊन भिक्षेसाठी प्रवेश करतात, त्यांच्या शंकांचे निरसन करतात आणि मधुर धम्मश्रवण प्राप्त करतात. त्यानंतर त्यांची कीर्ती पसरते की, ‘अमुक विहारात राहणारे भिक्खू अत्यंत श्रद्धावान, प्रसन्न, कर्तव्यदक्ष आणि आदरातिथ्य करणारे आहेत.’ ते ऐकून भिक्खू दूरवरूनही येतात. निवासी भिक्खू त्यांचे आदरातिथ्य करतात, जवळ जाऊन ज्येष्ठ आगंतुक भिक्खूंना वंदन करून बसतात, कनिष्ठ आगंतुक भिक्खूच्या जवळ आसन घेऊन बसतात आणि ‘या विहारात आपण राहणार की जाणार?’ असे विचारतात. ‘आम्ही जाणार’ असे म्हटल्यावर ‘येथे अनुकूल निवासस्थान आहे, भिक्षा सहज उपलब्ध आहे’ इत्यादी सांगून त्यांना जाऊ देत नाहीत. जर तो आगंतुक भिक्खू विनयधर असेल, तर त्याच्या सन्निध विनयाचे पठण करतात. जर तो सुत्तंत इत्यादी जाणणारा असेल, तर त्याच्या सन्निध त्या त्या धम्माचे पठण करतात. ते आगंतुक थेरांच्या उपदेशात राहून प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करतात. आगंतुक भिक्खू असे म्हणणारे होतात की, ‘आम्ही एक-दोन दिवस राहण्यासाठी आलो होतो, परंतु यांच्या सुखकारक सहवासामुळे आम्ही येथे दहा-बारा वर्षे राहिलो.’ अशा प्रकारे येथे हानी आणि वृद्धी समजून घ्यावी.

၄. ဒုတိယသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. दुसऱ्या सप्तक सुत्ताचे वर्णन.

၂၄. စတုတ္ထေ န ကမ္မာရာမာတိ ယေ ဒိဝသံ စီဝရကမ္မ-ကာယဗန္ဓနပရိဿာဝန-ဓမ္မကရဏ-သမ္မဇ္ဇနိ-ပါဒကဌလိကာဒီနေဝ ကရောန္တိ, တေ သန္ဓာယေသ ပဋိက္ခေပေါ. ယော ပန တေသံ ကရဏဝေလာယ ဧဝံ ဧတာနိ ကရောတိ, ဥဒ္ဒေသဝေလာယ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, သဇ္ဈာယဝေလာယ သဇ္ဈာယတိ, စေတိယင်္ဂဏဝတ္တဝေလာယ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကရောတိ, မနသိကာရဝေလာယ မနသိကာရံ ကရောတိ, န သော ကမ္မာရာမော နာမ.

२४. चौथ्या सुत्तात, ‘न कम्मारामा’ (कामात मग्न नसलेले) या पदाने, जे दिवसभर चीवर शिवणे, कंबरपट्टा (कायबंधन), पाणी गाळण्याचे साधन (परिस्सावन), पाण्याचे भांडे (धम्मकरण), झाडू मारणे, पाय पुसण्याचे साधन इत्यादी कामेच करत राहतात, त्यांना उद्देशून हा निषेध केला आहे. परंतु जो भिक्खू ही कामे करण्याच्या वेळीच ती करतो, धम्मशिक्षणाच्या वेळी धम्मशिक्षण घेतो, पठणाच्या वेळी पठण करतो, चैत्य प्रांगणातील कर्तव्याच्या वेळी चैत्य प्रांगणाची सेवा करतो आणि मनन-चिंतनाच्या वेळी मनन-चिंतन करतो, तो ‘कम्माराम’ (कामात मग्न असलेला) म्हटला जात नाही.

ယော ဣတ္ထိဝဏ္ဏပုရိသဝဏ္ဏာဒိဝသေန အာလာပသလ္လာပံ ကရောန္တောယေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေတိ, ဧဝရူပေ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီ န ဟောတိ, အယံ ဘဿာရာမော နာမ. ယော ပန ရတ္တိန္ဒိဝံ ဓမ္မံ ကထေတိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အယံ အပ္ပဘဿောဝ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီယေဝ. ကသ္မာ? ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွယံ ကရဏီယံ ဓမ္မီ ဝါ ကထာ အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃) ဝုတ္တတ္တာ.

जो स्त्रीचे सौंदर्य, पुरुषाचे सौंदर्य इत्यादींविषयी गप्पागोष्टी करतच रात्रंदिवस घालवतो आणि अशा निरर्थक संभाषणात मर्यादा राखत नाही, तो ‘भस्साराम’ (गप्पागोष्टींमध्ये मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु जो रात्रंदिवस धम्मोपदेश करतो, प्रश्नांची उत्तरे देतो, तो अल्पभाषीच असून संभाषणात मर्यादा राखणाराच असतो. का? कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की, ‘भिक्खूंनो, एकत्र जमल्यावर तुमच्यासाठी दोनच गोष्टी करण्यासारख्या आहेत - एक तर धम्मचर्चा किंवा आर्य मौन.’

ယော ဌိတောပိ ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော နိဒ္ဒါယတိယေဝ, အယံ နိဒ္ဒါရာမော နာမ. ယဿ ပန ကရဇကာယဂေလညေန စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ [Pg.161] ဩတရတိ, နာယံ နိဒ္ဒါရာမော. တေနေဝါဟ – ‘‘အဘိဇာနာမဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ ပညပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇).

जो उभा असताना, चालताना किंवा बसलेला असतानाही आळस आणि डुलकी (थीन-मिद्ध) यांनी ग्रस्त होऊन झोपतच राहतो, तो ‘निद्दाराम’ (झोपेमध्ये मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु ज्याचे शारीरिक आजारपणामुळे चित्त सुप्त अवस्थेत (भवंग) जाते, तो ‘निद्दाराम’ नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— ‘हे अग्निवेश्न! मला आठवते की, उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, दुपारच्या भोजनानंतर भिक्षेवरून परतल्यावर, मी संघाटीची चार घड्या घालून ती अंथरली आणि उजव्या कुशीवर पडून, स्मृती व संप्रजन्य (सतो संपजानो) जागृत ठेवून झोप घेतली.’

ယော ‘‘ဧကဿ ဒုတိယော, ဒွိန္နံ တတိယော, တိဏ္ဏံ စတုတ္ထော’’တိ ဧဝံ သံသဋ္ဌောဝ ဝိဟရတိ, ဧကကော အဿာဒံ န လဘတိ, အယံ သင်္ဂဏိကာရာမော. ယော ပန စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကကောဝ အဿာဒံ လဘတိ, နာယံ သင်္ဂဏိကာရာမော.

जो ‘एकाचा दुसरा, दोघांचा तिसरा, तिघांचा चौथा’ अशा प्रकारे नेहमी लोकांच्या घोळक्यातच राहतो आणि एकटेपणात आनंद मिळवू शकत नाही, तो ‘संगणिकाराम’ (समूहात मग्न असलेला) म्हटला जातो. परंतु जो चारही शारीरिक स्थितींमध्ये (इरियापथांमध्ये) एकटाच आनंद मिळवतो, तो ‘संगणिकाराम’ नाही.

အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ သမန္နာဂတာ ဒုဿီလာ ပါပိစ္ဆာ နာမ. ယေသံ ပါပကာ မိတ္တာ စတူသု ဣရိယာပထေသု သဟ အယနတော ပါပသဟာယာ, ယေ စ တန္နိန္နတပ္ပောဏတပ္ပဗ္ဘာရတာယ ပါပေသု သမ္ပဝင်္ကာ, တေ ပါပမိတ္တာ ပါပသဟာယာ ပါပသမ္ပဝင်္ကာ နာမ.

स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांची प्रसिद्धी मिळवण्याची इच्छा असलेले दुःशील भिक्खू ‘पापिच्छ’ (वाईट इच्छा असलेले) म्हटले जातात. ज्यांचे मित्र पापी असतात, जे चारही शारीरिक स्थितींमध्ये एकत्र राहिल्यामुळे पापी सहकारी असतात, आणि जे त्यांच्याकडे झुकलेले, प्रवृत्त झालेले व त्यांच्या आहारी गेलेले असल्यामुळे पापाकडे वळलेले असतात, त्यांना ‘पापमित्र’, ‘पापसहाय’ आणि ‘पापसंपवंक’ म्हटले जाते.

ဩရမတ္တကေနာတိ အဝရမတ္တကေန အပ္ပမတ္တကေန. အန္တရာတိ အရဟတ္တံ အပ္ပတွာဝ ဧတ္ထန္တရေ. ဝေါသာနန္တိ ပရိနိဋ္ဌိတဘာဝံ ‘‘အလမေတ္တာဝတာ’’တိ ဩသက္ကနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝ သီလပါရိသုဒ္ဓိဇ္ဈာနဝိပဿနာ သောတာပန္နဘာဝါဒီနံ အညတရမတ္တကေန ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇိဿန္တိ, တာဝ ဝုဒ္ဓိယေဝ ဘိက္ခူနံ ပါဋိကင်္ခါ, နော ပရိဟာနီတိ.

‘ओरमत्तकेन’ म्हणजे कनिष्ठ दर्जाच्या किंवा अगदी थोड्याशा गोष्टीने. ‘अंतरा’ म्हणजे अर्हतपद प्राप्त न करताच, त्याच्या आधीच्या काळात. ‘वोसानं’ म्हणजे ‘एवढे पुरेसे आहे’ असे मानून अंतिम ध्येयापर्यंत न पोहोचता मध्येच थांबणे (माघार घेणे). याचा अर्थ असा आहे की, जोपर्यंत शीलपरिशुद्धी, ध्यान, विपश्यना, स्रोतापन्न अवस्था इत्यादींपैकी कोणत्याही एका गोष्टीनेच भिक्खू मध्येच थांबणार नाहीत (अंतिम ध्येय गाठण्यापूर्वी समाधान मानणार नाहीत), तोपर्यंत भिक्खूंची प्रगतीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही.

၇. သညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. संज्ञा सुत्ताचे वर्णन.

၂၇. သတ္တမေ အနိစ္စသညာဒယော အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ သဟဂတသညာ.

२७. सातव्या सुत्तात, ‘अनित्य संज्ञा’ इत्यादी संज्ञा या अनित्यानुपश्यना (अनित्यतेचे दर्शन) इत्यादींसह उत्पन्न होणाऱ्या संज्ञा आहेत.

၈. ပဌမပရိဟာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. पहिल्या परिहानी सुत्ताचे वर्णन.

၂၈. အဋ္ဌမေ ဥပ္ပန္နာနံ သံဃကိစ္စာနံ နိတ္ထရဏေန ဘာရံ ဝဟန္တီတိ ဘာရဝါဟိနော. တေ တေန ပညာယိဿန္တီတိ တေ ထေရာ တေန အတ္တနော ထေရဘာဝါနုရူပေန ကိစ္စေန ပညာယိဿန္တိ. တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတီတိ ပယောဂံ အာပဇ္ဇတိ, သယံ တာနိ ကိစ္စာနိ ကာတုံ အာရဘတီတိ.

२८. आठव्या सूत्तात— उत्पन्न झालेल्या संघकार्यांचा निपटारा करून जे भार वाहतात, म्हणून त्यांना 'भारवाहिनो' (भार वाहणारे) म्हणतात. 'ते तेन पञ्ञायिस्सन्ति' (ते त्याद्वारे ओळखले जातील) म्हणजे ते थेर आपल्या थेरभावाला (ज्येष्ठत्वाला) अनुरूप अशा त्या कार्याने ओळखले जातील. 'तेसु योगं आपज्जति' म्हणजे ते प्रयत्न करतात, स्वतः ती कार्ये करण्यास आरंभ करतात.

၉. ဒုတိယပရိဟာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. द्वितीय परिहानि सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၂၉. နဝမေ [Pg.162] ဘိက္ခုဒဿနံ ဟာပေတီတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒဿနတ္ထာယ ဂမနံ ဟာပေတိ. အဓိသီလေတိ ပဉ္စသီလဒသသီလသင်္ခါတေ ဥတ္တမသီလေ. ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣမမှာ သာသနာ ဗဟိဒ္ဓါ. ဒက္ခိဏေယျံ ဂဝေသတီတိ ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ ပရိယေသတိ. တတ္ထ စ ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ တေသံ ဗာဟိရာနံ တိတ္ထိယာနံ ဒတွာ ပစ္ဆာ ဘိက္ခူနံ ဒေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

२९. नवव्या सूत्तात— 'भिक्खुदस्सनं हापेति' म्हणजे भिक्खू संघाच्या दर्शनासाठी जाणे टाळतो (कमी करतो). 'अधिसीले' म्हणजे पंचशील व दशशील संज्ञक उत्तम शीलामध्ये. 'इतो बहिद्धा' म्हणजे या बुद्ध शासनाच्या बाहेर. 'दक्खिणेय्यं गवेसति' म्हणजे दान स्वीकारणाऱ्या पात्र व्यक्तींचा शोध घेतो. 'तत्थ च पुब्बकारं करोति' म्हणजे त्या बाहेरील तिर्थिकांना आधी दान देऊन नंतर भिक्खूंना देतो. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ တတိယော.

तिसरा वज्जी सप्तक वर्ग समाप्त.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

४. देवता वर्ग

၅. ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. प्रथम मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၃၆. စတုတ္ထဿ ပဉ္စမေ ဒုဒ္ဒဒန္တိ ဒုပ္ပရိစ္စဇံ မဟာရဟံ ဘဏ္ဍကံ. ဒုက္ကရံ ကရောတီတိ ကာတုံ အသုကရံ ကမ္မံ ကရောတိ. ဒုက္ခမံ ခမတီတိ သဟာယဿ အတ္ထာယ ဒုရဓိဝါသံ အဓိဝါသေတိ. ဂုယှမဿ အာဝိကရောတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ တဿ အာဝိကရောတိ. ဂုယှမဿ ပရိဂုဟတီတိ တဿ ဂုယှံ အညေသံ နာစိက္ခတိ. ခီဏေန နာတိမညတီတိ တဿ ဘောဂေ ခီဏေ တေန ခယေန တံ နာတိမညတိ, တသ္မိံ ဩမာနံ အတ္တနိ စ အတိမာနံ န ကရောတိ.

३६. चौथ्या वर्गाच्या पाचव्या सूत्तात— 'दुद्ददं' म्हणजे त्याग करण्यास कठीण असलेली मौल्यवान वस्तू देणे. 'दुक्करं करोति' म्हणजे करणे कठीण असलेले कार्य करतो. 'दुक्खमं खमति' म्हणजे मित्राच्या कल्याणासाठी सहन करण्यास कठीण असलेल्या गोष्टी सहन करतो. 'गुय्हमस्स आविकरोति' म्हणजे आपले गुपित त्याला प्रकट करतो. 'गुय्हमस्स परिगुहति' म्हणजे त्याचे गुपित इतरांना सांगत नाही. 'खीणेन नातिमञ्ञति' म्हणजे त्या मित्राची संपत्ती नष्ट झाली असता, त्या संपत्तीच्या नाशामुळे त्याचा अनादर करत नाही; त्याच्याविषयी हीनभाव आणि स्वतःविषयी अतिमान (अहंकार) बाळगत नाही.

၆. ဒုတိယမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. द्वितीय मित्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၃၇. ဆဋ္ဌေ ဝတ္တာတိ ဝစနကုသလော. ဝစနက္ခမောတိ ဝစနံ ခမတိ, ဒိန္နံ ဩဝါဒံ ကရောတိ. ဂမ္ဘီရန္တိ ဂုယှံ ရဟဿံ ဈာနနိဿိတံ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနနိဿိတံ.

३७. सहाव्या सूत्तात— 'वत्ता' म्हणजे बोलण्यात (उपदेश करण्यात) कुशल. 'वचनक्खमो' म्हणजे बोलणे (उपदेश) सहन करतो, दिलेल्या उपदेशाचे पालन करतो. 'गम्भीरं' म्हणजे गुप्त, रहस्यमय, ध्यानावर आधारित, तसेच वियश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाणावर आधारित गहन विषय.

၇. ပဌမပဋိသမ္ဘိဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. प्रथम पटिसंभिदा सुत्ताचे स्पष्टीकरण

၃၈. သတ္တမေ ဣဒံ မေ စေတသော လီနတ္တန္တိ ဥပ္ပန္နေ စေတသော လီနတ္တေ ‘‘ဣဒံ မေ စေတသော လီနတ္တ’’န္တိ ယထာသဘာဝတော ဇာနာတိ. အဇ္ဈတ္တံ သံခိတ္တံ နာမ ထိနမိဒ္ဓါနုဂတံ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိတ္တံ နာမ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု [Pg.163] ဝိက္ခိတ္တံ. ဝေဒနာတိအာဒီနိ ပပဉ္စမူလဝသေန ဂဟိတာနိ. ဝေဒနာ ဟိ တဏှာယ မူလံ သုခဝသေန တဏှုပ္ပတ္တိတော, သညာ ဒိဋ္ဌိယာ မူလံ အဝိဘူတာရမ္မဏေ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော, ဝိတက္ကော မာနဿ မူလံ ဝိတက္ကဝသေန အသ္မီတိ မာနုပ္ပတ္တိတော. သပ္ပာယာသပ္ပာယေသူတိ ဥပကာရာနုပကာရေသု. နိမိတ္တန္တိ ကာရဏံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

३८. सातव्या सूत्तात— 'इदं मे चेतसो लीनत्तं' म्हणजे चित्तामध्ये संकोच (लीनता) उत्पन्न झाला असता, "हा माझ्या चित्ताचा संकोच आहे" असे यथाभूत जाणतो. अध्यात्मतः (अंतर्गत) संकुचित चित्त म्हणजे स्त्यान-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) यांनी युक्त असलेले चित्त. बाह्यतः विखुरलेले चित्त म्हणजे पाच कामगुणांमध्ये विखुरलेले चित्त. 'वेदना' इत्यादी पदे प्रपंच-मुळाच्या (तृष्णा, मान, दृष्टी यांच्या कारणाच्या) दृष्टीने घेतली आहेत. कारण वेदना ही तृष्णेचे मूळ आहे, कारण सुखाच्या प्रभावाने तृष्णा उत्पन्न होते; संज्ञा ही दृष्टीचे मूळ आहे, कारण अस्पष्ट आलंबनामध्ये दृष्टी उत्पन्न होते; वितर्क हा मानाचे मूळ आहे, कारण वितर्काच्या प्रभावाने "मी आहे" असा मान उत्पन्न होतो. 'सप्पायसप्पायेषु' म्हणजे उपकारक आणि अनुपकारक गोष्टींमध्ये. 'निमित्तं' म्हणजे कारण. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

चौथा देवता वर्ग समाप्त.

၅. မဟာယညဝဂ္ဂေါ

५. महायज्ञ वर्ग

၁-၂. သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. सप्त विज्ञानस्थिति सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण

၄၄-၄၅. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ဌာနာနိ. သေယျထာပီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ယထာ မနုဿာတိ အတ္ထော. အပရိမာဏေသု ဟိ စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာနံ မနုဿာနံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဒွေပိ ဧကသဒိသာ နတ္ထိ. ယေပိ ဟိ ကတ္ထစိ ယမကဘာတရော ဝဏ္ဏေန ဝါ သဏ္ဌာနေန ဝါ သဒိသာ ဟောန္တိ, တေသမ္ပိ အာလောကိတဝိလောကိတကထိတဟသိတဂမနဋ္ဌာနာဒီဟိ ဝိသေသော ဟောတိယေဝ. တသ္မာ နာနတ္တကာယာတိ ဝုတ္တာ. ပဋိသန္ဓိသညာ ပန နေသံ တိဟေတုကာပိ ဒွိဟေတုကာပိ အဟေတုကာပိ ဟောတိ. တသ္မာ နာနတ္တသညိနောတိ ဝုတ္တာ. ဧကစ္စေ စ ဒေဝါတိ ဆ ကာမာဝစရဒေဝါ. တေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ကာယော နီလော ဟောတိ, ကေသဉ္စိ ပီတကာဒိဝဏ္ဏော. သညာ ပန တေသံ ဒွိဟေတုကာပိ တိဟေတုကာပိ ဟောတိ, အဟေတုကာ နတ္ထိ. ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာတိ စတုအပါယဝိနိမုတ္တာ ဥတ္တရမာတာ ယက္ခိနီ, ပိယင်္ကရမာတာ, ဖုဿမိတ္တာ, ဓမ္မဂုတ္တာတိ ဧဝမာဒိကာ အညေ စ ဝေမာနိကာ ပေတာ. ဧတေသဉှိ ပီတဩဒါတကာဠမင်္ဂုရစ္ဆဝိသာမဝဏ္ဏာဒိဝသေန စေဝ ကိသ ထူလရဿဒီဃဝသေန စ ကာယော နာနာ ဟောတိ, မနုဿာနံ ဝိယ ဒွိဟေတုကတိဟေတုကအဟေတုကဝသေန သညာပိ. တေ ပန ဒေဝါ ဝိယ န မဟေသက္ခာ, ကပဏမနုဿာ ဝိယ အပ္ပေသက္ခာ ဒုလ္လဘဃာသစ္ဆာဒနာ ဒုက္ခပီဠိတာ ဝိဟရန္တိ. ဧကစ္စေ ကာဠပက္ခေ ဒုက္ခိတာ ဇုဏှပက္ခေ သုခိတာ ဟောန္တိ. တသ္မာ သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတိကာတိ ဝုတ္တာ. ယေ ပနေတ္ထ တိဟေတုကာ, တေသံ ဓမ္မာဘိသမယောပိ ဟောတိ ပိယင်္ကရမာတာဒီနံ ဝိယ.

४४-४५. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात— 'विञ्ञाणट्ठितियो' म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञानाची स्थाने. 'सेय्यथापि' हा उदाहरणाचा निपात शब्द आहे, "जसे की मनुष्य" असा याचा अर्थ आहे. कारण अपरिमित चक्रवाळांमध्ये अपरिमित मनुष्यांमध्ये रंग, रूप, आकार इत्यादींच्या दृष्टीने दोन व्यक्ती देखील अगदी एकसारख्या नसतात. जेथे कुठे जुळे भाऊ देखील रंगाने किंवा आकाराने सारखे असतात, त्यांच्यामध्ये देखील सरळ पाहणे, तिरपे पाहणे, बोलणे, हसणे, चालणे, उभे राहणे इत्यादींमुळे भेद असतोच. म्हणून त्यांना 'नानत्तकाया' (नानाविध शरीर असलेले) म्हटले आहे. परंतु त्यांची प्रतिसंधी संज्ञा त्रिहेतुक, द्विहेतुक किंवा अहेतुक देखील असते, म्हणून त्यांना 'नानत्तसञ्ञिनो' (नानाविध संज्ञा असलेले) म्हटले आहे. 'एकच्चे च देवा' म्हणजे सहा कामावचर देव. कारण त्यांच्यापैकी काहींचे शरीर निळे असते, तर काहींचे पिवळे इत्यादी रंगांचे असते. परंतु त्यांची संज्ञा द्विहेतुक किंवा त्रिहेतुक असते, अहेतुक नसते. 'एकच्चे च विनिपातिका' म्हणजे चार अपायांतून मुक्त असलेले उत्तरमाता यक्षिणी, पियंकरमाता यक्षिणी, फुस्समित्ता, धम्मगुत्ता इत्यादी आणि इतर वैमानिक प्रेत. कारण यांचे शरीर पिवळा, पांढरा, काळा, तांबूस, सावळा इत्यादी रंगांच्या भेदाने आणि कृश, स्थूल, बुटका, उंच अशा भेदाने नानाविध असते; मनुष्यांप्रमाणेच द्विहेतुक, त्रिहेतुक आणि अहेतुक भेदाने त्यांची संज्ञा देखील नानाविध असते. परंतु ते देवांप्रमाणे महातेजस्वी नसतात, गरीब मनुष्यांप्रमाणे अल्पतेजस्वी असतात आणि अन्न-वस्त्र मिळण्यास कठीण असलेले व दुःखाने पीडित होऊन जगतात. काही जण कृष्णपक्षात दुःखी आणि शुक्लपक्षात सुखी असतात. म्हणून सुखाच्या समूहातून पतित झाल्यामुळे त्यांना 'विनिपातिका' म्हटले आहे. परंतु जे येथे त्रिहेतुक आहेत, त्यांना पियंकरमाता इत्यादींप्रमाणे धर्माभिसमय (सत्य ज्ञान) देखील प्राप्त होते.

ဗြဟ္မကာယိကာတိ [Pg.164] ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနော. ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ တေ သဗ္ဗေပိ ပဌမဇ္ဈာနေန အဘိနိဗ္ဗတ္တာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပန ပရိတ္တေန အဘိနိဗ္ဗတ္တာ, တေသံ ကပ္ပဿ တတိယော ဘာဂေါ အာယုပ္ပမာဏံ. ဗြဟ္မပုရောဟိတာ မဇ္ဈိမေန, တေသံ ဥပဍ္ဎကပ္ပော အာယုပ္ပမာဏံ, ကာယော စ တေသံ ဝိပ္ဖာရိကတရော ဟောတိ. မဟာဗြဟ္မာနော ပဏီတေန, တေသံ ကပ္ပော အာယုပ္ပမာဏံ, ကာယော စ ပန တေသံ အတိဝိပ္ဖာရိကောဝ ဟောတိ. ဣတိ တေ ကာယဿ နာနတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သညာယ ဧကတ္တာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'ब्रह्मकायिका' म्हणजे ब्रह्मपारिसज्ज, ब्रह्मपुरोहित आणि महाब्रह्मा देव. 'पठमाभिनिब्बत्ता' म्हणजे ते सर्वच प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झालेले आहेत. परंतु ब्रह्मपारिसज्ज देव हे हीन (कमी) प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य कल्पाचा तिसरा भाग एवढे असते. ब्रह्मपुरोहित देव हे मध्यम प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य अर्धा कल्प एवढे असते आणि त्यांचे शरीर अधिक विशाल असते. महाब्रह्मा देव हे प्रणीत (उत्कृष्ट) प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे आयुष्य एक कल्प एवढे असते आणि त्यांचे शरीर अत्यंत विशाल असते. अशा प्रकारे, शरीराच्या नानात्वामुळे (भिन्नतेमुळे) आणि प्रथम ध्यानाच्या प्रभावाने संज्ञेच्या एकत्वामुळे (सारखेपणामुळे) ते 'नानाविध शरीर असलेले आणि एकच संज्ञा असलेले' आहेत असे जाणावे.

ယထာ စ တေ, ဧဝံ စတူသု အပါယေသု သတ္တာ. နိရယေသု ဟိ ကေသဉ္စိ ဂါဝုတံ, ကေသဉ္စိ အဍ္ဎယောဇနံ, ကေသဉ္စိ ယောဇနံ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ဒေဝဒတ္တဿ ပန ယောဇနသတိကော ဇာတော. တိရစ္ဆာနေသုပိ ကေစိ ခုဒ္ဒကာ, ကေစိ မဟန္တာ. ပေတ္တိဝိသယေသုပိ ကေစိ သဋ္ဌိဟတ္ထာ, ကေစိ အသီတိဟတ္ထာ ဟောန္တိ, ကေစိ သုဝဏ္ဏာ, ကေစိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ. တထာ ကာလကဉ္စိကာ အသုရာ. အပိစေတ္ထ ဒီဃပိဋ္ဌိကပေတာ နာမ သဋ္ဌိယောဇနိကာပိ ဟောန္တိ. သညာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အကုသလဝိပါကာဟေတုကာဝ ဟောတိ. ဣတိ အာပါယိကာပိ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနောတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ.

आणि जसे ते देव आहेत, तसेच चार अपायांतील प्राणी देखील आहेत. कारण नरकांमध्ये काहींचे शरीर एक गाऊत असते, काहींचे अर्धा योजन असते, तर काहींचे शरीर एक योजन असते; परंतु देवदत्ताचे शरीर शंभर योजन एवढे मोठे झाले होते. प्राण्यांमध्ये (तिर्यक योनीत) देखील काही लहान असतात, तर काही मोठे असतात. प्रेतलोकात देखील काही साठ हात उंचीचे असतात, काही ऐंशी हात उंचीचे असतात, काही सुंदर रंगाचे असतात, तर काही कुरूप रंगाचे असतात. तसेच कालकंजिक असुर देखील असतात. शिवाय, येथे 'दीघपिट्ठिक' नावाचे प्रेत साठ योजन लांबीचे देखील असतात. परंतु त्या सर्वांची संज्ञा देखील अकुशल विपाक अहेतुकच असते. अशा प्रकारे, अपायलोकातील प्राणी देखील 'नानाविध शरीर असलेले आणि एकच संज्ञा असलेले' याच गणनेत येतात.

အာဘဿရာတိ ဒဏ္ဍဥက္ကာယ အစ္စိ ဝိယ ဧတေသံ သရီရတော အာဘာ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တီ ဝိယ သရတိ ဝိဿရတီတိ အာဘဿရာ. တေသု ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနဒွယံ ပရိတ္တံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ ပရိတ္တာဘာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ ဒွေ ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. မဇ္ဈိမံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အပ္ပမာဏာဘာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ စတ္တာရော ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. ပဏီတံ ဘာဝေတွာ ဥပပန္နာ အာဘဿရာ နာမ ဟောန္တိ, တေသံ အဋ္ဌ ကပ္ပာ အာယုပ္ပမာဏံ. ဣဓ ပန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သဗ္ဗေဝ တေ ဂဟိတာ. သဗ္ဗေသဉှိ တေသံ ကာယော ဧကဝိပ္ဖာရောဝ ဟောတိ, သညာ ပန အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဝါ အဝိတက္ကအဝိစာရာ ဝါတိ နာနာ.

‘आभस्सरा’ म्हणजे काठीने पेटवलेल्या मशालीच्या ज्वालेप्रमाणे ज्यांच्या शरीरातून प्रभा (प्रकाश) तुटून-तुटून पडल्यासारखी बाहेर पडते आणि पसरते, म्हणून त्यांना ‘आभस्सर’ म्हणतात. त्या देवांमध्ये, पंचक पद्धतीनुसार, ज्यांनी हीन (परित्त) अशा द्वितीय व तृतीय ध्यानांच्या जोडीची भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘परित्ताभा’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान दोन कल्प असते. ज्यांनी मध्यम भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘अप्पमाणाभा’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान चार कल्प असते. ज्यांनी प्रणीत (उत्कृष्ट) भावना करून जन्म घेतला आहे, ते ‘आभस्सर’ नावाचे देव होतात; त्यांचे आयुष्यमान आठ कल्प असते. परंतु येथे उत्कृष्ट मर्यादेच्या आधारे ते सर्वच ग्रहण केले आहेत. कारण त्या सर्वांचे शरीर एकाच प्रकारच्या या विस्ताराचे (प्रकाशाचे) असते, परंतु संज्ञा मात्र ‘अवितर्क-विचारमात्र’ (वितर्करहित केवळ विचारयुक्त) किंवा ‘अवितर्क-अविचार’ (वितर्क व विचार दोन्ही नसलेली) अशी भिन्न असते.

သုဘကိဏှာတိ သုဘေန ဝေါကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ, သုဘေန သရီရပ္ပဘာဝဏ္ဏေန ဧကဂ္ဃနာတိ အတ္ထော. ဧတေသဉှိ န အာဘဿရာနံ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပဘာ ဂစ္ဆတိ. ပဉ္စကနယေ ပန ပရိတ္တမဇ္ဈိမပဏီတဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဝသေန သောဠသဗာတ္တိံသစတုဿဋ္ဌိကပ္ပာယုကာ ပရိတ္တအပ္ပမာဏသုဘကိဏှာ နာမ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ဧကတ္တကာယာ စေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနသညာယ [Pg.165] ဧကတ္တသညိနော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝေဟပ္ဖလာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ. အသညသတ္တာ ဝိညာဏာဘာဝါ ဧတ္ထ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ, သတ္တာဝါသေသု ဂစ္ဆန္တိ.

‘सुभकिण्हा’ म्हणजे शुभ (सुंदर) प्रभेने युक्त व व्यापलेले, शुभ अशा शरीराच्या प्रभा-वर्णाने एकसंध असलेले, असा अर्थ आहे. कारण त्यांची प्रभा आभस्सर देवांप्रमाणे तुटून-तुटून बाहेर पडत नाही. पंचक पद्धतीमध्ये परित्त (हीन), मध्यम आणि प्रणीत अशा चतुर्थ ध्यानाच्या प्रभावाने अनुक्रमे सोळा, बत्तीस आणि चौसष्ट कल्प आयुष्य असलेले देव ‘परित्तसुभ’, ‘अप्पमाणसुभ’ आणि ‘सुभकिण्ह’ म्हणून उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे ते सर्व समान शरीर असलेले (एकत्वकाया) आणि चतुर्थ ध्यानाच्या संज्ञेमुळे समान संज्ञा असलेले (एकत्वसंज्ञी) आहेत, असे जाणावे. ‘वेहप्फला’ देव देखील चौथ्या विज्ञानस्थितीचाच आश्रय घेतात. ‘असंज्ञसत्त’ (असंज्ञी प्राणी) विज्ञानाचा अभाव असल्यामुळे येथे (विज्ञानस्थितींमध्ये) समाविष्ट होत नाहीत, परंतु सत्त्वावासांमध्ये समाविष्ट होतात.

သုဒ္ဓါဝါသာ ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ န သဗ္ဗကာလိကာ, ကပ္ပသတသဟဿမ္ပိ အသင်္ခေယျမ္ပိ ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောဠသကပ္ပသဟဿအဗ္ဘန္တရေ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တိဿ ဘဂဝတော ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနသဒိသာ ဟောန္တိ. တသ္မာ နေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိံ န သတ္တာဝါသံ ဘဇန္တိ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘န ခေါ ပန သော, သာရိပုတ္တ, အာဝါသော သုလဘရူပေါ, ယော မယာ အနာဝုတ္ထပုဗ္ဗော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အညတြ သုဒ္ဓါဝါသေဟိ ဒေဝေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၀) ဣမိနာ သုတ္တေန သုဒ္ဓါဝါသာပိ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ စတုတ္ထသတ္တာဝါသဉ္စ ဘဇန္တီတိ ဝဒတိ, တံ အပ္ပတိဗာဟိယတ္တာ သုတ္တဿ အနုညာတံ.

सुद्धावास देव विवर्तपक्षात (संसारमुक्तीच्या मार्गावर) स्थित असतात, ते सर्वकालिक नसतात. ते एक लाख कल्प किंवा असंख्येय कल्पपर्यंत बुद्धशून्य जगात उत्पन्न होत नाहीत. सोळा हजार कल्पांच्या आत जेव्हा बुद्ध उत्पन्न होतात, तेव्हाच ते उत्पन्न होतात. ते धम्मचक्क प्रवर्तन करणाऱ्या भगवंतांच्या छावणीच्या (तात्पुरत्या निवासस्थानाच्या) ठिकाणासारखे असतात. त्यामुळे ते विज्ञानस्थिती किंवा सत्त्वावासाचा आश्रय घेत नाहीत. परंतु महासीव थेर म्हणतात की, ‘हे सारिपुत्त! सुद्धावास देवांना सोडून असा कोणताही आवास सहज सुलभ नाही, जिथे मी या दीर्घ काळात पूर्वी कधी राहिलो नाही’ (मज्झिम निकाय १.१६०) या सूत्रावरून सुद्धावास देव देखील चौथ्या विज्ञानस्थितीचा आणि चौथ्या सत्त्वावासाचा आश्रय घेतात, असे ते म्हणतात. सूत्राचा विरोध न केल्यामुळे हे मत मान्य केले आहे.

နေဝသညာနာသညာယတနံ ယထေဝ သညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿာပိ သုခုမတ္တာ နေဝ ဝိညာဏံ နာဝိညာဏံ. တသ္မာ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဝုတ္တံ. ဒုတိယေ သမာဓိပရိက္ခာရာတိ မဂ္ဂသမာဓိဿ သမ္ဘာရာ.

नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे ज्याप्रमाणे संज्ञेच्या सूक्ष्मतेमुळे ‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’ आहे, त्याचप्रमाणे विज्ञानाच्या सूक्ष्मतेमुळे देखील ‘ना विज्ञान ना अविज्ञान’ (नेवविज्ञाणनाविज्ञाण) आहे. त्यामुळे विज्ञानस्थितींमध्ये ते सांगितले गेले नाही. दुसऱ्या सूत्रात, ‘समाधिपरिक्खारा’ म्हणजे मार्गसमाधीचे संभार (साधने) होत.

၃. ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. प्रथम अग्गिसुत्त वर्णन

၄၆. တတိယေ သဗ္ဗေပိ ရာဂါဒယော အနုဍဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂီ. အာဟုနေယျဂ္ဂီတိအာဒီသု ပနေတ္ထ အာဟုနံ ဝုစ္စတိ သက္ကာရော, အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တာနံ ဗဟုပကာရတ္တာ အာဟုနံ အရဟန္တိ, တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ကိဉ္စာပိ မာတာပိတရော န အနုဍဟန္တိ, အနုဍဟနဿ ပန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣတိ အနုဍဟနဋ္ဌေနေဝ အာဟုနေယျဂ္ဂီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဂဟပတီတိ ပန ဂေဟသာမိကော ဝုစ္စတိ, သော မာတုဂါမဿ သယနဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိအနုပ္ပဒါနေန ဗဟုပကာရော. တံ အတိစရန္တော မာတုဂါမော နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ. တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဍဟနဋ္ဌေန ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဧတ္ထ ပန ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ, ဘိက္ခုသံဃော ဒက္ခိဏေယျော. သော ဟိ ဂိဟီနံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ဒသသု သီလေသု မာတာပိတုပဋ္ဌာနေ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏုပဋ္ဌာနေတိ ဧဝမာဒီသု ကလျာဏဓမ္မေသု နိယောဇနေန ဗဟုပကာရော. တသ္မိံ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ ဂိဟီ [Pg.166] ဘိက္ခုသံဃံ အက္ကောသိတွာ ပရိဘာသိတွာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဍဟနဋ္ဌေန ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ကဋ္ဌတော နိဗ္ဗတ္တော ပါကတိကောဝ အဂ္ဂိ ကဋ္ဌဂ္ဂိ နာမ.

४६. तिसऱ्या सूत्रात, राग इत्यादी सर्व क्लेश जळण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थाने ‘अग्नी’ आहेत. ‘आहुनेय्यग्गी’ इत्यादींमध्ये, ‘आहुन’ म्हणजे सत्कार होय. जे सत्कारास पात्र आहेत, ते ‘आहुनेय्य’ होत. माता-पिता मुलांवर खूप उपकार करणारे असल्यामुळे सत्कारास पात्र असतात. त्यांच्याशी गैरवर्तन करणारे मुले नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होतात. त्यामुळे जरी माता-पिता स्वतः जाळत नसले, तरी ते जळण्याचे (पीडा होण्याचे) कारण बनतात. अशा प्रकारे जळण्याच्या अर्थानेच त्यांना ‘आहुनेय्यग्गी’ (आहुनेय्य अग्नी) म्हटले जाते. ‘गहपती’ म्हणजे गृहस्वामी (पती) होय. तो स्त्रीला शय्या, वस्त्र, अलंकार इत्यादी देऊन खूप उपकार करतो. त्याच्याशी प्रतारणा करणारी स्त्री नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होते. त्यामुळे तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच जळण्याच्या अर्थाने ‘गहपतग्गी’ (गृहपती अग्नी) म्हटला गेला आहे. ‘दक्खिणेय्यग्गी’ यामध्ये ‘दक्खिणा’ म्हणजे चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय औषध) होत, आणि भिक्खू संघ हा ‘दक्खिणेय्य’ (दक्षिणेस पात्र) आहे. तो गृहस्थांना त्रिशरण, पंचशील, दशशील, माता-पित्यांची सेवा, धार्मिक श्रमण-ब्राह्मणांची सेवा इत्यादी कल्याणकारी धम्मांमध्ये प्रवृत्त करून खूप उपकार करतो. त्यांच्याशी चुकीचे वर्तन करणारे गृहस्थ भिक्खू संघाची निंदा व अपमान करून नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न होतात. त्यामुळे तो देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच जळण्याच्या अर्थाने ‘दक्खिणेय्यग्गी’ (दक्षिणेय्य अग्नी) म्हटला गेला आहे. लाकडापासून उत्पन्न होणारा सामान्य अग्नी ‘कट्ठग्गी’ (काष्ठाग्नी) नावाचा असतो.

၄. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. द्वितीय अग्गिसुत्त वर्णन

၄၇. စတုတ္ထေ ဥဂ္ဂတသရီရဿာတိ သော ကိရ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလော အတ္တဘာဝေနပိ ဘောဂေဟိပိ ဥဂ္ဂတော သာရပ္ပတ္တော အဟောသိ, တသ္မာ ဥဂ္ဂတသရီရောတွေဝ ပညာယိတ္ထ. ဥပက္ခဋောတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတော. ထူဏူပနီတာနီတိ ယူပသင်္ခါတံ ထူဏံ ဥပနီတာနိ. ယညတ္ထာယာတိ ဝဓိတွာ ယဇနတ္ထာယ. ဥပသင်္ကမီတိ သော ကိရ သဗ္ဗံ တံ ယညသမ္ဘာရံ သဇ္ဇေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ကိရ ဂေါတမော မဟာပညော, ကိံ နု ခေါ မေ ယညဿ ဝဏ္ဏံ ကထေဿတိ ဥဒါဟု အဝဏ္ဏံ, ပုစ္ဆိတွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. အဂ္ဂိဿ အာဒါနန္တိ ယညယဇနတ္ထာယ နဝဿ မင်္ဂလဂ္ဂိနော အာဒိယနံ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗေန သုတေန သဗ္ဗံ သုတံ သမေတိ သံသန္ဒတိ, ဧကသဒိသံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. သတ္ထာနီတိ ဝိဟိံသနဋ္ဌေန သတ္ထာနိ ဝိယာတိ သတ္ထာနိ. သယံ ပဌမံ သမာရမ္ဘတီတိ အတ္တနာဝ ပဌမတရံ အာရဘတိ. ဟန္တုန္တိ ဟနိတုံ.

४७. चौथ्या सूत्रात, ‘उग्gatसरीरस्स’ म्हणजे तो ब्राह्मण महाशाल स्वतःच्या शरीराने आणि भोगांनी देखील उन्नत व श्रेष्ठत्वास प्राप्त झाला होता, म्हणून तो ‘उग्गतसरीर’ या नावानेच प्रसिद्ध होता. ‘उपक्खटो’ म्हणजे उपस्थित केलेला. ‘थूणूपनीतानि’ म्हणजे यूप (यज्ञस्तंभ) नावाच्या खांबापाशी आणलेले. ‘यञ्ञत्थाय’ म्हणजे प्राण्यांना मारून यज्ञ करण्यासाठी. ‘उपसङ्कमि’ म्हणजे तो सर्व यज्ञसामग्री तयार करून विचार करू लागला – ‘श्रमण गोतम हे महाज्ञानी आहेत, ते माझ्या यज्ञाची प्रशंसा करतील की निंदा? मी त्यांना विचारूनच जाणून घेईन.’ या कारणाने तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. ‘अग्गिस्स आदानं’ म्हणजे यज्ञ करण्यासाठी नवीन मंगल अग्नी प्रज्वलित करणे. ‘सब्बेन सब्बं’ म्हणजे सर्व ऐकलेल्या गोष्टींशी सर्व ऐकलेली गोष्ट जुळते, सुसंगत होते, एकसारखी होते, हे दर्शवतो. ‘सत्थानि’ म्हणजे हिंसेच्या अर्थाने शस्त्रांसारखे असणे, म्हणून ‘सत्थानि’ (शस्त्रे). ‘सयं पठमं समारम्भति’ म्हणजे स्वतःच सर्वात आधी आरंभ करतो. ‘हन्तुं’ म्हणजे मारण्यासाठी.

ပဟာတဗ္ဗာတိ ပရိဟရိတဗ္ဗာ. အတောဟယန္တိ အတော ဟိ မာတာပိတိတော အယံ. အာဟုတောတိ အာဂတော. သမ္ဘူတောတိ ဥပ္ပန္နော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဗြာဟ္မဏ, ဂဟပတဂ္ဂီတိ အယံ ပုတ္တဒါရာဒိဂဏော ယသ္မာ, ဂဟပတိ, ဝိယ ဂေဟသာမိကော ဝိယ ဟုတွာ အဂ္ဂတိ ဝိစရတိ, တသ္မာ ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုစ္စတိ. အတ္တာနန္တိ စိတ္တံ. ဒမေန္တီတိ ဣန္ဒြိယဒမနေန ဒမေန္တိ. သမေန္တီတိ ရာဂါဒိသမနေန သမေန္တိ. တေသညေဝ ပရိနိဗ္ဗာပနေန ပရိနိဗ္ဗာပေန္တိ. နိက္ခိပိတဗ္ဗောတိ ယထာ န ဝိနဿတိ, ဧဝံ ဌပေတဗ္ဗော. ဥပဝါယတန္တိ ဥပဝါယတု. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဗြာဟ္မဏော သဗ္ဗေသမ္ပိ တေသံ ပါဏာနံ ဇီဝိတံ ဒတွာ ယညသာလံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ သတ္ထု သာသနေ ဩပါနဘူတော အဟောသီတိ.

‘पहातब्बा’ म्हणजे त्याग करण्यायोग्य. ‘अतोहयं’ म्हणजे या माता-पित्यांपासून हा (पुत्र/पुत्री). ‘आहुतो’ म्हणजे आलेला. ‘सम्भूत’ म्हणजे उत्पन्न झालेला. ‘अयं वुच्चति, ब्राह्मण, गहपतग्गी’ म्हणजे हा पुत्र-पत्नी इत्यादींचा समूह, जो गृहपतीप्रमाणे वागतो, म्हणून त्याला ‘गहपतग्गी’ (गृहपती अग्नी) म्हटले जाते. ‘अत्तानं’ म्हणजे चित्ताला. ‘दमेन्ति’ म्हणजे इंद्रियदमनाने दमन करतात. ‘समेन्ति’ म्हणजे राग इत्यादींच्या शमनाने शमन करतात. त्यांच्याच परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण प्राप्त करून देतात. ‘निक्खिपितब्बो’ म्हणजे जसे नष्ट होणार नाही, तसे ठेवावे. ‘उपवायतं’ म्हणजे वारा वाहू दे. असे बोलून त्या ब्राह्मणाने त्या सर्व प्राण्यांना जीवनदान दिले, यज्ञशाळा नष्ट केली आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात तो विहिरीसारखा (सर्वांसाठी कल्याणकारी) झाला.

၅-၆. သညာသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

५-६. सञ्ञासुत्तद्वय वर्णन

၄၈-၄၉. ပဉ္စမေ [Pg.167] အမတောဂဓာတိ နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ. အမတပရိယောသာနာတိ နိဗ္ဗာနာဝသာနာ. ဆဋ္ဌေ မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာတိ မေထုနဓမ္မေန သမင်္ဂိဘာဝတော. နှာရုဒဒ္ဒုလန္တိ နှာရုခဏ္ဍံ နှာရုဝိလေခနံ ဝါ. အနုသန္ဒတီတိ ပဝတ္တတိ. နတ္ထိ မေ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသောတိ နတ္ထိ မယှံ ပုဗ္ဗေန အဘာဝိတကာလေန သဒ္ဓိံ အပရံ ဘာဝိတကာလေ ဝိသေသော. လောကစိတြေသူတိ တိဓာတုကလောကသန္နိဝါသသင်္ခါတေသု လောကစိတြေသု. အာလသျေတိ အာလသိယဘာဝေ. ဝိဿဋ္ဌိယေတိ ဝိဿဋ္ဌဘာဝေ. အနနုယောဂေတိ ယောဂဿ အနနုယုဉ္ဇနေ. အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတန္တိ အဟင်္ကာရဒိဋ္ဌိတော စ မမင်္ကာရတဏှာတော စ နဝဝိဓမာနတော စ အပဂတံ. ဝိဓာသမတိက္ကန္တန္တိ တိဿော ဝိဓာ အတိက္ကန္တံ. သန္တန္တိ တပ္ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သန္တံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ.

४८-४९. पाचव्या सुत्तात, 'अमतो गधा' म्हणजे निर्वाणरूपी आधार असलेले. 'अमतपरियोसाना' म्हणजे निर्वाणरूपी शेवट असलेले. सहाव्या सुत्तात, 'मैथुनधम्मसमापत्तिया' म्हणजे मैथुनधर्माने युक्त असणे. 'न्हाुरुदद्दुलं' म्हणजे शिरेचा तुकडा किंवा चर्मकाराने घासून काढलेला चामड्याचा तुकडा. 'अनुसन्दति' म्हणजे प्रवृत्त होते (चालू राहते). 'नत्थि मे पुब्बेनापरं विसेसो' म्हणजे 'माझ्या पूर्वीच्या (अशुभ भावना न केलेल्या) काळाशी तुलना करता नंतरच्या (अशुभ भावना केलेल्या) काळात काही विशेष फरक नाही.' 'लोकचित्रेषु' म्हणजे तिन्ही धातूंमधील (काम, रूप, अरूप) प्राण्यांच्या निवासस्थानरूपी विविध लोकांमधे. 'आलस्ये' म्हणजे आळशीपणात. 'विस्सट्ठिये' म्हणजे शिथिलतेत (सोडून देण्याच्या भावात). 'अननुयोगे' म्हणजे प्रयत्नाचा अभाव असणे. 'अहंकारममंकारमानापगतं' म्हणजे 'मी' या दृष्टीपासून (अहंकार), 'माझे' या तृष्णेपासून (ममंकार) आणि नऊ प्रकारच्या मानापासून मुक्त झालेले. 'विधासमतिक्कन्तं' म्हणजे तीन प्रकारच्या मानांचे उल्लंघन केलेले. 'सन्तं' म्हणजे त्याच्या विरोधी क्लेशांपासून शांत झालेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले.

၇. မေထုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. मैथुनसुत्तवर्णना (मैथुन सुत्ताची टीका)

၅၀. သတ္တမေ ဥပသင်္ကမီတိ ဘုတ္တပါတရာသော ဒါသကမ္မကရပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. ဘဝမ္ပိနောတိ ဘဝမ္ပိ နု. ဗြဟ္မစာရီ ပဋိဇာနာတီတိ ‘‘အဟံ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ပဋိဇာနာတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဗြာဟ္မဏသမယေ ဝေဒံ ဥဂ္ဂဏှန္တာ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တိ. သမဏော ပန ဂေါတမော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တော တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကရတိယာ အဘိရမိ, ဣဒါနိ ကိံ နု ခေါ ဝက္ခတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယေဝံ ပုစ္ဆတိ. တတော ဘဂဝါ မန္တေန ကဏှသပ္ပံ ဂဏှန္တော ဝိယ အမိတ္တံ ဂီဝါယ ပါဒေန အက္ကမန္တော ဝိယ အတ္တနော သံကိလေသကာလေ ဆဗ္ဗဿာနိ ပဓာနစရိယာယ ရဇ္ဇသုခံ ဝါ ပါသာဒေသု နာဋကသမ္ပတ္တိံ ဝါ အာရဗ္ဘ ဝိတက္ကမတ္တဿာပိ အနုပ္ပန္နဘာဝံ သန္ဓာယ သီဟနာဒံ နဒန္တော ယဉှိ တံ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိန္တိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဘာဝံ. ဒုက္ခသ္မာတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခတော. သဉ္ဇဂ္ဃတီတိ ဟသိတကထံ ကထေတိ. သံကီဠတီတိ ကေဠိံ ကရောတိ. သံကေဠာယတီတိ မဟာဟသိတံ ဟသတိ. စက္ခုနာ စက္ခုန္တိ အတ္တနော စက္ခုနာ တဿာ စက္ခုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဥပနိဇ္ဈာယတိ. တိရောကုဋ္ဋံ ဝါ တိရောပါကာရံ ဝါတိ ပရကုဋ္ဋေ ဝါ ပရပါကာရေ [Pg.168] ဝါ. ဒေဝေါတိ ဧကော ဒေဝရာဇာ. ဒေဝညတရောတိ အညတရော ဒေဝပုတ္တော. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တဉ္စေဝ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ.

५०. सातव्या सुत्तात, 'उपसंक्रमी' म्हणजे सकाळचे जेवण करून, दास आणि कामगारांनी वेढलेला होऊन जवळ गेला. 'भवम्पिनो' म्हणजे 'आपणही काय?'. 'ब्रह्मचारी पटिजानाती' म्हणजे 'मी ब्रह्मचारी आहे' अशा प्रकारे ब्रह्मचर्यवासाचा स्वीकार करतो काय? असे विचारतो. त्या (ब्राह्मणाच्या) मनात असा विचार आला होता की—'ब्राह्मणांच्या परंपरेत वेदांचे अध्ययन करणारे अठ्ठेचाळीस वर्षे ब्रह्मचर्य पाळतात. परंतु श्रमण गोतम तर गृहस्थाश्रमात असताना तीन प्रासादांमध्ये तीन प्रकारच्या नर्तकींच्या क्रीडेत रममाण झाले होते, आता ते काय बरे सांगतील?' या अर्थाला मनात ठेवून तो असा प्रश्न विचारतो. त्यानंतर भगवंतांनी, जणू मंत्राने काळ्या नागाला पकडल्याप्रमाणे किंवा शत्रूच्या गळ्यावर पायाने दाबल्याप्रमाणे, स्वतःच्या संक्लेश काळात (दुष्करचर्या करताना) सहा वर्षे राजसुख किंवा प्रासादांमधील नर्तकींच्या भोगांविषयी मनात साधा विचारही उत्पन्न न झाल्याचा संदर्भ देऊन, सिंहगर्जना करत 'यञ्हि तं ब्राह्मण' (हे ब्राह्मणा, जे काही...) इत्यादी गाथा म्हटली. त्यात 'द्वयंद्वयसमापत्तिं' म्हणजे दोघा-दोघांनी (स्त्री-पुरुषांनी) एकत्र येणे. 'दुक्खस्मा' म्हणजे संपूर्ण संसारचक्राच्या दुःखातून. 'संजग्घति' म्हणजे हसत-खेळत बोलणे. 'संकीळति' म्हणजे थट्टा-मस्करी करणे. 'संकेळायति' म्हणजे मोठ्याने हसणे. 'चक्खुना चक्खुं' म्हणजे स्वतःच्या डोळ्यांनी तिच्या डोळ्यात रोखून पाहणे. 'तिरोकुट्टं वा तिरोपाकारं वा' म्हणजे भिंतीच्या पलीकडे किंवा कुंपणाच्या पलीकडे. 'देवो' म्हणजे एक देवराज. 'देवञ्ञतरो' म्हणजे कोणी एक देवपुत्र. 'अनुत्तरं सम्मासम्बोधं' म्हणजे अर्हत्त्व आणि सर्वज्ञता-ज्ञान.

၈. သံယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. संयोगसुत्तवर्णना (संयोग सुत्ताची टीका)

၅၁. အဋ္ဌမေ သံယောဂဝိသံယောဂန္တိ သံယောဂဝိသံယောဂသာဓကံ. ဓမ္မပရိယာယန္တိ ဓမ္မကာရဏံ. အဇ္ဈတ္တံ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တေ ဣတ္ထိဘာဝံ. ဣတ္ထိကုတ္တန္တိ ဣတ္ထိကိရိယံ. ဣတ္ထာကပ္ပန္တိ နိဝါသနပါရုပနာဒိဣတ္ထိအာကပ္ပံ. ဣတ္ထိဝိဓန္တိ ဣတ္ထိယာ မာနဝိဓံ. ဣတ္ထိဆန္ဒန္တိ ဣတ္ထိယာ အဇ္ဈာသယစ္ဆန္ဒံ. ဣတ္ထိဿရန္တိ ဣတ္ထိသဒ္ဒံ. ဣတ္ထာလင်္ကာရန္တိ ဣတ္ထိယာ ပသာဓနဘဏ္ဍံ. ပုရိသိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗဟိဒ္ဓါ သံယောဂန္တိ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ သမာဂမံ. အတိဝတ္တတီတိ အနဘိရတာတိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဗလဝဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂံ ပတွာ အတိဝတ္တတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

५१. आठव्या सुत्तात, 'संयोगविसंयोगं' म्हणजे संयोग आणि विसंयोग घडवून आणणारे. 'धम्मपरियायं' म्हणजे धर्माचे कारण. 'अज्झत्तं इत्थिन्द्रियं' म्हणजे स्वतःच्या शरीरातील स्त्री-भाव. 'इत्थिकुत्तं' म्हणजे स्त्रीचे हावभाव (क्रिया). 'इत्थाकप्पं' म्हणजे वस्त्र परिधान करणे इत्यादी स्त्रीचा वेष. 'इत्थिविधं' म्हणजे स्त्रीचा मान (अभिमान). 'इत्थिच्छन्दं' म्हणजे स्त्रीची इच्छा (आशय). 'इत्थिस्सरं' म्हणजे स्त्रीचा आवाज. 'इत्थालंकारं' म्हणजे स्त्रीचे अलंकार (दागिने). पुरुषेंद्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'बहिद्धा संयोगं' म्हणजे पुरुषासोबतचा समागम (संबंध). 'अतिvattati' म्हणजे अनासक्त होऊन, अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रबळ विपश्यनेद्वारे (विदर्शनेद्वारे) आर्यमार्गाला प्राप्त करून ओलांडून जातो. या सुत्तात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारचक्रापासून मुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. दानमहप्फलसुत्तवर्णना (दानमहप्फल सुत्ताची टीका)

၅၂. နဝမေ သာပေခေါတိ သတဏှော. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ဝိပါကေ ဗဒ္ဓစိတ္တော. သန္နိဓိပေခေါတိ နိဓာနပေခေါ ဟုတွာ. ပေစ္စာတိ ပရလောကံ ဂန္တွာ. တံ ကမ္မံ ခေပေတွာတိ တံ ကမ္မဝိပါကံ ခေပေတွာ. ဣဒ္ဓိန္တိ ဝိပါကိဒ္ဓိံ. ယသန္တိ ပရိဝါရသမ္ပဒံ. အာဓိပစ္စန္တိ ဇေဋ္ဌဘာဝကာရဏံ. အာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဣတ္ထဘာဝံ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပုန အာဂန္တာ, န တတြူပပတ္တိကော န ဥပရူပပတ္တိကော, ဟေဋ္ဌာဂါမီယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. သာဟု ဒါနန္တိ ဒါနံ နာမေတံ သာဓု ဘဒ္ဒကံ သုန္ဒရံ. တာနိ မဟာယညာနီတိ တာနိ သပ္ပိနဝနီတဒဓိမဓုဖာဏိတာဒီဟိ နိဋ္ဌာနံ ဂတာနိ မဟာဒါနာနိ. စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရန္တိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရဘူတဉ္စေဝ ပရိဝါရဘူတဉ္စ. ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတန္တိ န သက္ကာ တတ္ထ ဒါနေန ဥပပဇ္ဇိတုံ. ယသ္မာ ပန တံ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရဘူတံ, တသ္မာ တေန ဒါနာလင်္ကတေန စိတ္တေန ဈာနဉ္စေဝ အရိယမဂ္ဂဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနေန တတ္ထ ဥပပဇ္ဇတိ. အနာဂါမီ ဟောတီတိ ဈာနာနာဂါမီ နာမ ဟောတိ. အနာဂန္တာ ဣတ္ထတ္တန္တိ ပုန ဣတ္ထဘာဝံ န အာဂန္တာ, ဥပရူပပတ္တိကော ဝါ တတြူပပတ္တိကော ဝါ ဟုတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ဣတိ ဣမေသု ဒါနေသု ပဌမံ တဏှုတ္တရိယဒါနံ, ဒုတိယံ စိတ္တီကာရဒါနံ, တတိယံ ဟိရောတ္တပ္ပဒါနံ, စတုတ္ထံ နိရဝသေသဒါနံ[Pg.169], ပဉ္စမံ ဒက္ခိဏေယျဒါနံ, ဆဋ္ဌံ သောမနဿုပဝိစာရဒါနံ, သတ္တမံ အလင်္ကာရပရိဝါရဒါနံ နာမာတိ.

५२. नवव्या सुत्तात, 'सापेखो' म्हणजे तृष्णेसह. 'पटिबद्धचित्तो' म्हणजे विपाकात (फळात) मन अडकलेले असणे. 'सन्निधिपेखो' म्हणजे साठा करण्याची इच्छा ठेवून. 'पेच्चा' म्हणजे परलोकात जाऊन. 'तं कम्मं खेपेत्वा' म्हणजे त्या दानकर्माचा विपाक (फळ) संपवून. 'इद्धिं' म्हणजे विपाक-ऋद्धी. 'यसं' म्हणजे यात्रेकरूंची किंवा परिवाराची समृद्धी. 'आधिपच्चं' म्हणजे प्रमुखपद मिळवणे. 'आगन्ता इत्थत्तं' म्हणजे या मनुष्यभावात (या पाच स्कंधांमध्ये) पुन्हा येणारा; तो तिथेच उत्पन्न होणारा किंवा वरच्या लोकात उत्पन्न होणारा नसून, खाली (मनुष्यलोकात) येणाराच असतो, असा अर्थ आहे. 'साहू दानं' म्हणजे दान देणे हे खरोखरच चांगले, कल्याणकारी आणि सुंदर आहे. 'तानि महायञ्ञानि' म्हणजे तूप, लोणी, दही, मध, गूळ इत्यादींनी संपन्न केलेले ते महादान. 'चित्तार्लंकारचित्तपरिक्खारं' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना चित्ताचे अलंकार आणि त्याचे साहाय्यक घटक. 'ब्रह्मकायिकानं देवानं सहब्यतं' म्हणजे केवळ दानाने तिथे (ब्रह्मलोकात) उत्पन्न होणे शक्य नाही. परंतु, ज्याअर्थी ते दान शमथ आणि विपश्यना चित्ताचे अलंकार बनते, त्याअर्थी त्या दानाने सुशोभित झालेल्या चित्ताने ध्यान आणि आर्यमार्ग उत्पन्न करून, ध्यानाच्या बळावर तिथे उत्पन्न होतो. 'अनागामी होति' म्हणजे ध्यानाच्या बळावर अनागामी (पुन्हा खाली न येणारा) होतो. 'अनागन्ता इत्थत्तं' म्हणजे पुन्हा या मनुष्यभावात न येता, वरच्या लोकात किंवा तिथेच उत्पन्न होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. अशा प्रकारे या दानांमध्ये पहिले 'तण्हुत्तरियदानं' (तृष्णेने युक्त दान), दुसरे 'चित्तीकारदानं' (आदरपूर्वक केलेले दान), तिसरे 'हिरोत्थप्पदानं' (ह्री आणि अपत्राप्ययुक्त दान), चौथे 'निरवसेसदानं' (सर्वस्व दान), पाचवे 'दक्खिणेय्यदानं' (दक्षिणेय व्यक्तींना दिलेले दान), सहावे 'सोमनस्सुपविचारदानं' (सौमनस्ययुक्त विचाराने केलेले दान) आणि सातवे 'अलंकारपरिवारदानं' (चित्ताचा अलंकार आणि परिवार बनणारे दान) होय.

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. नन्दमातासुत्तवर्णना (नंदमाता सुत्ताची टीका)

၅၃. ဒသမံ အတ္ထုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတံ. သတ္ထာ ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ ဩဟာယ ‘‘ဒက္ခိဏာဂိရိံ စာရိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိ, ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော, အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ, ဝိသာခါ မဟာဥပါသိကာ, အညေ စ ဗဟုဇနာ ဒသဗလံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံသု. အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ ‘‘သတ္ထာရံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ ရဟော စိန္တယမာနော နိသီဒိ. အထ နံ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ တေ, သာမိ, န ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ, ပုဏ္ဏေ, သတ္ထာ စာရိကံ ပက္ကန္တော, တမဟံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံ. န ခေါ ပန သက္ကာ ဇာနိတုံ ပုန သီဃံ အာဂစ္ဆေယျ ဝါ န ဝါ, တေနာဟံ စိန္တယမာနော နိသိန္နောတိ. သစာဟံ ဒသဗလံ နိဝတ္တေယျံ, ကိံ မေ ကရေယျာသီတိ? ဘုဇိဿံ တံ ကရိဿာမီတိ. သာ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘နိဝတ္တထ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. မမ နိဝတ္တနပစ္စယာ တွံ ကိံ ကရိဿသီတိ? တုမှေ, ဘန္တေ, မမ ပရာဓီနဘာဝံ ဇာနာထ, အညံ ကိဉ္စိ ကာတုံ န သက္ကောမိ, သရဏေသု ပန ပတိဋ္ဌာယ ပဉ္စ သီလာနိ ရက္ခိဿာမီတိ. သာဓု သာဓု ပုဏ္ဏေတိ, သတ္ထာ ဓမ္မဂါရဝေန ဧကပဒသ္မိညေဝ နိဝတ္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဓမ္မဂရု, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ဓမ္မဂါရဝေါ’’တိ (အ. နိ. ၅.၉၉).

५३. दहावे सूत्र प्रसंगाच्या कारणाने उपदेशिले आहे. असे ऐकिवात आहे की, शास्ते वर्षावास संपवून, प्रवारणा करून, दोन अग्रश्रावकांना सोडून “मी दक्षिणगिरीला चारिकेसाठी जाईन” असे म्हणून निघाले. राजा प्रसेनजित कोसल, अनाथपिंडिक गृहपती, विशाखा महाउपासिका आणि इतर अनेक लोक दशबलांना परत फिरवण्यास असमर्थ ठरले. अनाथपिंडिक गृहपती “मी शास्त्यांना परत फिरवू शकलो नाही” असा एकांतात विचार करत बसला. तेव्हा पुण्णा नावाच्या दासीने त्याला पाहून विचारले, “स्वामी, पूर्वीसारखी आपली इंद्रिये प्रसन्न का दिसत नाहीत?” (त्याने उत्तर दिले,) “होय पुण्णा, शास्ते चारिकेसाठी निघाले आहेत, त्यांना मी परत फिरवू शकलो नाही. ते पुन्हा लवकर परत येतील की नाही हे सांगता येत नाही, म्हणून मी विचार करत बसलो आहे.” (ती म्हणाली,) “जर मी दशबलांना परत फिरवले, तर आपण माझ्यासाठी काय कराल?” (तो म्हणाला,) “मी तुला दास्यत्वातून मुक्त करीन.” तिने जाऊन शास्त्यांना वंदन करून म्हटले, “भंते, परत फिरा.” (शास्त्यांनी विचारले,) “माझ्या परत फिरण्याच्या कारणाने तू काय करशील?” (ती म्हणाली,) “भंते, आपण माझे पराधीनत्व जाणता, मी इतर काही करू शकत नाही, परंतु मी त्रिशरणात प्रतिष्ठित होऊन पंचशीलांचे पालन करीन.” शास्त्यांनी “साधू, साधू पुण्णा!” असे म्हणून, धर्मावरील आदरापोटी एकाच पावलावरून परत फिरले. म्हणूनच हे म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, तथागत हे धर्माला मानणारे व धर्माचा आदर करणारे आहेत.”

သတ္ထာ နိဝတ္တိတွာ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ပုဏ္ဏာယ သာဓုကာရသဟဿာနိ အဒါသိ. သတ္ထာ တသ္မိံ သမာဂမေ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, စတုရာသီတိပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသု. ပုဏ္ဏာပိ သေဋ္ဌိနာ အနုညာတာ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ အာမန္တေတွာ ‘‘အဟံ ယံ ဒိသံ စာရိကာယ နိက္ခန္တော, တတ္ထ န ဂစ္ဆာမိ. တုမှေ တုမှာကံ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ တံ ဒိသံ စာရိကံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသိ. ဣမိဿံ အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

शास्ते परत फिरून जेतवन महाविहारात प्रविष्ट झाले. महाजन समूहाने पुण्णाला हजारो साधुकार दिले. शास्त्यांनी त्या सभेत धम्मदेशना दिली, ज्यामध्ये चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांनी अमृतपान केले. पुण्णानेही श्रेष्ठींची अनुमती घेऊन भिक्खुणी विहारात जाऊन प्रवज्जा घेतली. सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त व मोग्गल्लानांना बोलावून म्हटले, “मी ज्या दिशेला चारिकेसाठी निघालो होतो, तिथे मी जाणार नाही. तुम्ही तुमच्या परिषदेसह त्या दिशेला चारिकेसाठी जा.” असे सांगून त्यांना पाठवले. या प्रसंगाच्या संदर्भात “एकं समयं आयस्मा सारिपुत्तो...” इत्यादी म्हटले आहे.

တတ္ထ ဝေဠုကဏ္ဍကီတိ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရဝါသိနီ. တဿ ကိရ နဂရဿ ပါကာရဂုတ္တတ္ထာယ ပါကာရပရိယန္တေန ဝေဠူ ရောပိတာ, တေနဿ ဝေဠုကဏ္ဋကန္တေဝ [Pg.170] နာမံ ဇာတံ. ပါရာယနန္တိ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတပါရံ အယနတော ပါရာယနန္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရံ ဓမ္မံ. သရေန ဘာသတီတိ သတ္တဘူမိကဿ ပါသာဒဿ ဥပရိမတလေ သုသံဝိဟိတာရက္ခဋ္ဌာနေ နိသိန္နာ သမာပတ္တိဗလေန ရတ္တိဘာဂံ ဝီတိနာမေတွာ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဣမံ ရတ္တာဝသေသံ ကတရာယ ရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဓမ္မရတိယာ’’တိ ကတသန္နိဋ္ဌာနာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တာ အရိယသာဝိကာ အဍ္ဎတေယျဂါထာသတပရိမာဏံ ပါရာယနသုတ္တံ မဓုရေန သရဘညေန ဘာသတိ. အဿောသိ ခေါတိ အာကာသဋ္ဌကဝိမာနာနိ ပရိဟရိတွာ တဿ ပါသာဒဿ ဥပရိဘာဂံ ဂတေန မဂ္ဂေန နရဝါဟနယာနံ အာရုယှ ဂစ္ဆမာနော အဿောသိ. ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနော အဋ္ဌာသီတိ ‘‘ကိံ သဒ္ဒေါ ဧသ ဘဏေ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘နန္ဒမာတာယ ဥပါသိကာယ သရဘညသဒ္ဒေါ’’တိ ဝုတ္တေ ဩတရိတွာ ‘‘ဣဒမဝေါစာ’’တိ ဣဒံ ဒေသနာပရိယောသာနံ ဩလောကေန္တော အဝိဒူရဋ္ဌာနေ အာကာသေ အဋ္ဌာသိ.

त्यात ‘वेळुकंडकी’ म्हणजे वेळुकंटक नगरात राहणारी. असे म्हटले जाते की, त्या नगराच्या तटबंदीच्या संरक्षणासाठी तटबंदीच्या कडेने बांबू (वेळू) लावले होते, म्हणून त्याला ‘वेळुकंटक’ हे नाव पडले. ‘पारायण’ म्हणजे निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर नेणारा धम्म, ज्याला ‘पारायण’ हे नाव मिळाले आहे. ‘स्वराने बोलते’ म्हणजे सात मजली प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर, सुरक्षित ठिकाणी बसून, समापत्तीच्या बळाने रात्रीचा भाग घालवून, समापत्तीतून उठून, “या उरलेल्या रात्रीला मी कोणत्या आनंदाने घालवू?” असा विचार करून, “धम्माच्या आनंदाने” असा निश्चय करून, तीन फले प्राप्त केलेल्या त्या आर्यश्राविकेने अडीचशे गाथांच्या प्रमाणाचे ‘पारायण सुत्त’ मधुर स्वरात म्हटले. ‘ऐकले’ म्हणजे आकाशातील विमानांना टाळून, त्या प्रासादाच्या वरच्या भागातून जाणाऱ्या मार्गाने मनुष्यांद्वारे वाहून नेल्या जाणाऱ्या वाहनात बसून जात असताना (वेस्सवण यक्षाने) ऐकले. ‘कथेच्या समाप्तीची वाट पाहत उभा राहिला’ म्हणजे “अरे, हा कसला आवाज आहे?” असे विचारून, “हा नंदमातेचा (उपासिकेचा) मधुर स्वरातील पाठ आहे” असे सांगितल्यावर, वाहनातून उतरून “हे म्हटले” या धम्मदेशनेच्या समाप्तीची वाट पाहत जवळच आकाशात उभा राहिला.

သာဓု ဘဂိနိ, သာဓု ဘဂိနီတိ ‘‘သုဂ္ဂဟိတာ တေ ဘဂိနိ ဓမ္မဒေသနာ သုကထိတာ, ပါသာဏကစေတိယေ နိသီဒိတွာ သောဠသန္နံ ပါရာယနိကဗြာဟ္မဏာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ကထိတဒိဝသေ စ အဇ္ဇ စ န ကိဉ္စိ အန္တရံ ပဿာမိ, မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ တေ သတ္ထု ကထိတေန သဒ္ဓိံ သဒိသမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ သာဓုကာရံ ဒဒန္တော ဧဝမာဟ. ကော ပနေသော ဘဒြမုခါတိ ဣမသ္မိံ သုသံဝိဟိတာရက္ခဋ္ဌာနေ ဧဝံ မဟန္တေန သဒ္ဒေန ကော နာမေသ, ဘဒြမုခ, လဒ္ဓမုခ, ကိံ နာဂေါ သုပဏ္ဏော ဒေဝေါ မာရော ဗြဟ္မာတိ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋဝဏ္ဏံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဝိဂတသာရဇ္ဇာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တာ အရိယသာဝိကာ ဝေဿဝဏေန သဒ္ဓိံ ကထယမာနာ ဧဝမာဟ. အဟံ တေ ဘဂိနိ ဘာတာတိ သယံ သောတာပန္နတ္တာ အနာဂါမိအရိယသာဝိကံ ဇေဋ္ဌိကံ မညမာနော ‘‘ဘဂိနီ’’တိ ဝတွာ ပုန တံ ပဌမဝယေ ဌိတတ္တာ အတ္တနော ကနိဋ္ဌံ, အတ္တာနံ ပန နဝုတိဝဿသတသဟဿာယုကတ္တာ မဟလ္လကတရံ မညမာနော ‘‘ဘာတာ’’တိ အာဟ. သာဓု ဘဒြမုခါတိ, ဘဒြမုခ, သာဓု သုန္ဒရံ, သွာဂမနံ တေ အာဂမနံ, အာဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနမေဝသိ အာဂတောတိ အတ္ထော. ဣဒံ တေ ဟောတု အာတိထေယျန္တိ ဣဒမေဝ ဓမ္မဘဏနံ တဝ အတိထိပဏ္ဏာကာရော ဟောတု, န ဟိ တေ အညံ ဣတော ဥတ္တရိတရံ ဒါတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.171]. ဧဝဉ္စေဝ မေ ဘဝိဿတိ အာတိထေယျန္တိ ဧဝံ အတ္တနော ပတ္တိဒါနံ ယာစိတွာ ‘‘အယံ တေ ဓမ္မကထိကသက္ကာရော’’တိ အဍ္ဎတေဠသာနိ ကောဋ္ဌသတာနိ ရတ္တသာလီနံ ပူရေတွာ ‘‘ယာဝါယံ ဥပါသိကာ စရတိ, တာဝ မာ ခယံ ဂမိံသူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပက္ကာမိ. ယာဝ ဥပါသိကာ အဋ္ဌာသိ, တာဝ ကောဋ္ဌာနံ ဟေဋ္ဌိမတလံ နာမ ဒဋ္ဌုံ နာသက္ခိံသု. တတော ပဋ္ဌာယ ‘‘နန္ဒမာတာယ ကောဋ္ဌာဂါရံ ဝိယာ’’တိ ဝေါဟာရော ဥဒပါဒိ.

“साधू भगिनी, साधू भगिनी!” म्हणजे “भगिनी, तू ही धम्मदेशना उत्तम प्रकारे ग्रहण केली आहेस आणि उत्तम प्रकारे गायली आहेस. पाषाण चेतियामध्ये बसून सम्यक्संबुद्धांनी सोळा पारायणीक ब्राह्मणांना ज्या दिवशी हा उपदेश केला होता, त्या दिवसात आणि आजच्या दिवसात मला काहीच फरक दिसत नाही. जणू काही मधोमध कापलेल्या सोन्याप्रमाणे, शास्त्यांनी उपदेशिलेल्या धम्माशी तुझे गायन अगदी समान आहे.” असे म्हणून साधुकार देत तो म्हणाला. “भद्रमुख, हा कोण आहे?” म्हणजे या सुरक्षित ठिकाणी एवढ्या मोठ्या आवाजात बोलणारा हा कोण आहे? हे भद्रमुख, तू कोण आहेस? नाग, सुपर्ण, देव, मार की ब्रह्मा? असे विचारून, सोन्याच्या पट्टीच्या रंगाची खिडकी उघडून, संकोच सोडून, तीन फले प्राप्त केलेली ती आर्यश्राविका वेस्सवण यक्षाशी बोलताना म्हणाली. “भगिनी, मी तुझा भाऊ आहे” म्हणजे स्वतः सोतापन्न असल्यामुळे, अनागामी असलेल्या त्या आर्यश्राविकेला मोठी मानून त्याने “भगिनी” म्हटले, आणि पुन्हा ती तरुण वयात असल्यामुळे तिला स्वतःपेक्षा लहान मानून, परंतु स्वतः नव्वद लाख वर्षे आयुष्य असलेला असल्यामुळे स्वतःला मोठा मानून “भाऊ” म्हटले. “साधू भद्रमुख!” म्हणजे हे भद्रमुख, खूप छान, तुझे येणे सुफळ झाले, तू योग्य ठिकाणीच आला आहेस, असा अर्थ आहे. “हे तुझे आतिथ्य असो” म्हणजे हे धम्मगायनच तुझे अतिथीचे आदरातिथ्य असो, कारण यापेक्षा श्रेष्ठ तुला देण्यासारखे मला काही दिसत नाही, असा अभिप्राय आहे. “माझे आतिथ्य असेच होईल” असे म्हणून स्वतःसाठी पुण्यदानाची याचना करून, “हा तुझा धम्मकथिकाचा सत्कार आहे” असे सांगून त्याने तांबड्या तांदळाने भरलेली साडेबाराशे कोठारे “जोपर्यंत ही उपासिका जिवंत राहील, तोपर्यंत ही संपू नयेत” असा अधिष्ठान करून तो निघून गेला. जोपर्यंत ती उपासिका जिवंत होती, तोपर्यंत कोठारांचा तळभाग कोणालाही पाहता आला नाही. तेव्हापासून “नंदमातेच्या कोठारासारखे” असा वाक्प्रचार रूढ झाला.

အကတပါတရာသောတိ အဘုတ္တပါတရာသော. ပုညန္တိ ပုဗ္ဗစေတနာ စ မုဉ္စနစေတနာ စ. ပုညမဟီတိ အပရစေတနာ. သုခါယ ဟောတူတိ သုခတ္ထာယ ဟိတတ္ထာယ ဟောတု. ဧဝံ အတ္တနော ဒါနေ ဝေဿဝဏဿ ပတ္တိံ အဒါသိ.

‘अकतपातरासो’ म्हणजे सकाळचे भोजन न केलेली. ‘पुञ्ञं’ म्हणजे पूर्वचेतना आणि मुंचनचेतना. ‘पुण्यमही’ म्हणजे अपरचेतना. ‘सुखाय होतु’ म्हणजे सुखासाठी आणि हितासाठी होवो. अशा प्रकारे तिने आपल्या दानाचे पुण्य वेस्सवण यक्षाला दिले.

ပကရဏေတိ ကာရဏေ. ဩက္ကဿ ပသယှာတိ အာကဍ္ဎိတွာ အဘိဘဝိတွာ. ယက္ခယောနိန္တိ ဘုမ္မဒေဝတာဘာဝံ. တေနေဝ ပုရိမေန အတ္တဘာဝေန ဥဒ္ဒဿေတီတိ ပုရိမသရီရသဒိသမေဝ သရီရံ မာပေတွာ အလင်္ကတပဋိယတ္တော သိရိဂဗ္ဘသယနတလေ အတ္တာနံ ဒဿေတိ. ဥပါသိကာ ပဋိဒေသိတာတိ ဥပါသိကာ အဟန္တိ ဧဝံ ဥပါသိကာဘာဝံ ဒေသေသိံ. ယာဝဒေတိ ယာဝဒေဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

‘पकरणे’ म्हणजे कारणात. ‘ओकस्स पसय्ह’ म्हणजे ओढून घेऊन, पराभूत करून. ‘यक्खयोनिं’ म्हणजे भूम्यदेवतेचे रूप. ‘त्याच पूर्व शरीराने स्वतःला दाखवतो’ म्हणजे पूर्वीच्या शरीरासारखेच शरीर निर्माण करून, अलंकृत व सुसज्ज होऊन, वैभवशाली शयनगृहात स्वतःला प्रकट करतो. ‘उपासिका पटिदेसिता’ म्हणजे “मी उपासिका आहे” अशा प्रकारे उपासिका असणे प्रकट केले. ‘यावदे’ म्हणजे जेवढे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

မဟာယညဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

महायाज्ञवर्ग पाचवा समाप्त.

ပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

पन्नासक समाप्त.

၆. အဗျာကတဝဂ္ဂေါ

६. अव्याकृतवर्ग.

၁. အဗျာကတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अव्याकृतसूत्रवर्णना.

၅၄. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ [Pg.172] ပဌမေ အဗျာကတဝတ္ထူသူတိ ဧကံသာဒိဝသေန အကထိတဝတ္ထူသု. တထာဂတောတိ သတ္တော. ဒိဋ္ဌိဂတမေတန္တိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမတ္တကမေတံ, န တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတသတ္တော နာမ အတ္ထိ. ပဋိပဒန္တိ အရိယမဂ္ဂံ. န ဆမ္ဘတီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန န ကမ္ပတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တဏှာဂတန္တိ ဒိဋ္ဌိတဏှာ. သညာဂတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌိသညာ ဧဝ ဟေတ္ထ သညာဂတံ, ဒိဋ္ဌိနိဿိတမာနောယေဝ ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝ ဝါ မညိတံ, ဒိဋ္ဌိပပဉ္စောဝ ပပဉ္စိတံ, ဒိဋ္ဌုပါဒါနမေဝ ဥပါဒါနံ, ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ပဋိသရဏဘာဝေါယေဝ ဝိပ္ပဋိသာရော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော, ဒိဋ္ဌိနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါဂဟဏေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဂဟိတောတိ.

५४. सहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात— 'अव्याकृतवत्थूसु' (अव्याकृत वस्तूंमध्ये) म्हणजे एकांश इत्यादींच्या द्वारे न सांगितलेल्या विषयांमध्ये. 'तथागतो' म्हणजे सत्त्व (प्राणी). 'दिट्ठिगतमेतं' म्हणजे हे केवळ मिथ्यादृष्टीच आहे; त्या दृष्टीने ग्रहण केलेला असा कोणताही सत्त्व (प्राणी) अस्तित्वात नाही. 'पटिपदं' म्हणजे आर्यमार्ग. 'न छम्भती' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने कंपायमान होत नाही (डगमगत नाही). उर्वरित पदांमध्येही हाच नय (नियम) समजावा. 'तण्हागतं' म्हणजे दृष्टीशी संबंधित तृष्णा. 'सञ्ञागत' इत्यादी पदांमध्येही हाच नय आहे. येथे दृष्टीशी संबंधित संज्ञा म्हणजेच 'सञ्ञागतं' होय; दृष्टीवर आश्रित असलेला मान किंवा दृष्टीचेच मानणे म्हणजेच 'मञ्ञितं' होय; दृष्टीरूप प्रपंच म्हणजेच 'पपञ्चितं' होय; दृष्टीचे उपादान म्हणजेच 'उपादानं' होय; आणि दृष्टीचा विपरीत आश्रयभाव म्हणजेच 'विप्पटिसारो' (विप्रतिसार) समजावा. तसेच येथे 'दृष्टी' या ग्रहणाने बासष्ट (६२) प्रकारच्या दृष्टींचे ग्रहण होते आणि 'दृष्टिनिरोधगामिनी प्रतिपदा' या ग्रहणाने सोतापत्तिमार्ग ग्रहण केला आहे, असे समजावे।

၂. ပုရိသဂတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पुरिसगतिसुत्ताचे वर्णन.

၅၅. ဒုတိယေ ပုရိသဂတိယောတိ ပုရိသဿ ဉာဏဂတိယော. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပစ္စယနိဗ္ဗာနံ. နော စဿာတိ အတီတေ အတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ နော စေ အဘဝိဿ. နော စ မေ သိယာတိ ဧတရဟိ မေ အယံ အတ္တဘာဝေါ န သိယာ. န ဘဝိဿတီတိ ဧတရဟိ မေ အနာဂတတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ. န စ မေ ဘဝိဿတီတိ အနာဂတေ မေ အတ္တဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ. ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ယံ အတ္ထိ ယံ ဘူတံ ပစ္စုပ္ပန္နက္ခန္ဓပဉ္စကံ. တံ ပဇဟာမီတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီတိ တံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟာမီတိ ဝိပဿနုပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အတီတေ ခန္ဓပဉ္စကေ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ န ရဇ္ဇတိ. သမ္ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အနာဂတေပိ တထေဝ န ရဇ္ဇတိ. အတ္ထုတ္တရိ ပဒံ သန္တန္တိ ဥတ္တရိ သန္တံ နိဗ္ဗာနပဒံ နာမ အတ္ထိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ တံ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ပဿတိ. န သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ ဧကစ္စာနံ ကိလေသာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကဿ တမဿ သဗ္ဗသော အဝိဒ္ဓံသိတတ္တာ န သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗံ. ဟညမာနေတိ သဏ္ဍာသေန ဂဟေတွာ မုဋ္ဌိကာယ ကောဋ္ဋိယမာနေ. အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဥပပတ္တိသမနန္တရတော ပဋ္ဌာယ အာယုနော ဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ ဧတ္ထန္တရေ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ. အနုပဟစ္စ တလန္တိ အာကာသတလံ အနုပဟစ္စ အနတိက္ကမိတွာ[Pg.173], ဘူမိံ အပ္ပတွာ အာကာသေယေဝ နိဗ္ဗာယေယျာတိ ဣမာဟိ တီဟိ ဥပမာဟိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဒဿိတာ.

५५. दुसऱ्या सूत्तात— 'पुरिसगतियो' म्हणजे पुरुषाच्या ज्ञानगती. 'अनुपादापरिनिब्बानं' म्हणजे प्रत्ययरहित (अकारण) निर्वाण. 'नो चस्स' म्हणजे भूतकाळात आत्मभाव उत्पन्न करणारे कर्म जर झाले नसते. 'नो च मे सिया' म्हणजे आता वर्तमानकाळात माझा हा आत्मभाव नसता. 'न भविस्सति' म्हणजे आता वर्तमानकाळात भविष्यातील आत्मभाव उत्पन्न करणारे माझे कर्म होणार नाही. 'न च मे भविस्सति' म्हणजे भविष्यकाळात माझा आत्मभाव होणार नाही. 'यदत्थि यं भूतं' म्हणजे जे विद्यमान आहे, जे उत्पन्न झाले आहे असे वर्तमानकालीन पाच स्कंध. 'तं पजहामी' असे म्हणून उपेक्षा प्राप्त करतो म्हणजे त्या वर्तमानकालीन स्कंधांमध्ये छंदरागाचा त्याग करून 'मी त्याचा त्याग करतो' अशा प्रकारे विपश्यना-उपेक्षा प्राप्त करतो. 'भवे न रज्जति' म्हणजे भूतकालीन पाच स्कंधांमध्ये तृष्णा आणि दृष्टीच्या द्वारे आसक्त होत नाही. 'सम्भवे न रज्जति' म्हणजे भविष्यकाळातही त्याचप्रमाणे आसक्त होत नाही. 'अत्थुत्तरि पदं सन्तं' म्हणजे याहून श्रेष्ठ, शांत असे निर्वाणपद अस्तित्वात आहे. 'सम्मापञ्ञाय पस्सति' म्हणजे त्याला विपश्यनेसह मार्गप्रज्ञेने योग्य प्रकारे पाहतो. 'न सब्बेन सब्बं' म्हणजे काही क्लेशांचा प्रहाण न झाल्यामुळे आणि सत्याला झाकणाऱ्या अज्ञानाचा (अंधकाराचा) पूर्णपणे नाश न झाल्यामुळे सर्व प्रकारे सर्व निर्वाणाचा साक्षात्कार होत नाही. 'हञ्ञमाने' म्हणजे सांडशीने पकडून हातोड्याने ठोकले जात असताना. 'अन्तरापरिनिब्बायी' म्हणजे उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) लगेचच नंतरपासून आयुष्याच्या मध्याला न ओलांडता या दरम्यान क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत होतो. 'अनुपहच्च तलं' म्हणजे आकाशतळाला न ओलांडता, भूमीवर न पडता आकाशातच विझून जावे; या तीन उपमांद्वारे तीन प्रकारचे 'अन्तरापरिनिब्बायी' पुद्गल दर्शवले आहेत।

ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပစ္ဆိမကောဋိံ အပ္ပတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ. ဥပဟစ္စ တလန္တိ ဇလမာနာ ဂန္တွာ အာကာသတလံ အတိက္ကမိတွာ ပထဝီတလံ ဝါ ဥပဟနိတွာ ပထဝိယံ ပတိတမတ္တာဝ နိဗ္ဗာယေယျ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. ဂစ္ဆန္တိ နိရာရက္ခံ အရညံ. ဒါယန္တိ သာရက္ခံ အဘယတ္ထာယ ဒိန္နံ အရညံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အရိယပုဂ္ဂလာဝ ကထိတာတိ.

'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हणजे आयुष्याचा मध्य ओलांडून परंतु अंतिम सीमेला न पोहोचता परिनिर्वृत होतो. 'उपहच्च तलं' म्हणजे जळत जाऊन, आकाशतळ ओलांडून किंवा पृथ्वीतळाला स्पर्श करून, पृथ्वीवर पडल्याबरोबर विझून जावे. संस्काराशिवाय (प्रेरणेशिवाय) आणि प्रयत्नाशिवाय क्लेशांचा क्षय करून परिनिर्वाण प्राप्त करतो म्हणून तो 'असंखारपरिनिब्बायी' होय. संस्कारासह (प्रेरणेसह) आणि प्रयत्नासह क्लेशांचा क्षय करून परिनिर्वाण प्राप्त करतो म्हणून तो 'ससंखारपरिनिब्बायी' होय. 'गच्छं' म्हणजे रक्षक नसलेले अरण्य. 'दायं' म्हणजे अभयासाठी दिलेले, रक्षक असलेले अरण्य. येथील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या सूत्तात केवळ आर्य पुद्गलांविषयीच सांगितले आहे।

၃. တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. तिस्सब्रह्मसुत्ताचे वर्णन.

၅၆. တတိယေ ဘိက္ခုနိယောတိ မဟာပဇာပတိယာ ပရိဝါရာ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခုနိယော. ဝိမုတ္တာတိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တာ. အနုပါဒိသေသာတိ ဥပါဒါနသေသံ အဋ္ဌပေတွာ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ အနဝသေသာဟိပိ ဝိမုတ္တာ. သဥပါဒိသေသေ ဝါ သဥပါဒိသေသောတိ သဥပါဒါနသေသေ ပုဂ္ဂလေ ‘‘သဥပါဒါနသေသော အယ’’န္တိ. ဣတရသ္မိမ္ပိ ဧသေဝ နယော. တိဿောတိ ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဗြဟ္မာ. အနုလောမိကာနီတိ ပဋိပတ္တိယာ အနုလောမာနိ ဝိဝိတ္တာနိ အန္တိမပရိယန္တိမာနိ. ဣန္ဒြိယာနီတိ သဒ္ဓါဒီနိ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. သမန္နာနယမာနောတိ သမန္နာဟာရေ ဌပယမာနော. န ဟိ ပန တေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? သတ္တမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒဿနတ္ထံ. သတ္တမော ဟိ သဒ္ဓါနုသာရိပုဂ္ဂလော န ဒဿိတော. အထ ဘဂဝါ ဗလဝဝိပဿကဝသေန တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ သဗ္ဗေသံ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနံ. အနိမိတ္တန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိံ.

५६. तिसऱ्या सूत्तात— 'भिक्खुनियो' म्हणजे महाप्रजापती गोतमीच्या परिवारातील पाचशे भिक्खुनी. 'विमुत्ता' म्हणजे पाच प्रकारच्या विमुक्तींनी मुक्त झालेल्या. 'अनुपादिसेसा' म्हणजे उपादानाचा कोणताही अंश शिल्लक न ठेवता, पाचही संपूर्ण विमुक्तींनी मुक्त झालेल्या. 'सउपादिसैसे वा सउपादिसैसो' म्हणजे उपादान शिल्लक असलेल्या पुद्गलाच्या बाबतीत "हा उपादान शिल्लक असलेला आहे" असे ज्ञान होते. दुसऱ्या पदाच्या बाबतीतही हाच नय आहे. 'तिस्सो' म्हणजे महामोग्गल्लान थेरांचा सार्धविहारी (शिष्य) असलेला ब्रह्मा. 'अनुलोगिकानि' म्हणजे प्रतिपदेला अनुकूल, विविक्त (एकांतप्रिय) आणि अत्यंत सूक्ष्म असलेले. 'इन्द्रियानि' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी विपश्यनेशी संबंधित इंद्रिये. 'समन्नानयमानो' म्हणजे समतेच्या अवस्थेत स्थापित करत असताना. "न हि पन ते" हे वाक्य कशासाठी सुरू केले? सातव्या पुद्गलाला दर्शवण्यासाठी. कारण सातवा 'श्रद्धानुसारी' पुद्गल दर्शवला गेला नव्हता. म्हणून भगवंतांनी बलवान विपश्यनेच्या द्वारे त्याला दर्शवण्यासाठी असे म्हटले. तेथे 'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे सर्व नित्यनिमित्त इत्यादींचे. 'अनिमित्तं' म्हणजे बलवान विपश्यना समाधी.

၄. သီဟသေနာပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सीहसेनापतिसुत्ताचे वर्णन.

၅၇. စတုတ္ထေ မစ္ဆရီတိ ပဉ္စမစ္ဆေရယုတ္တော. ကဒရိယောတိ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယော, ပရေသံ ဒိယျမာနမ္ပိ ဝါရေတိ. အနုပ္ပဒါနရတောတိ ပုနပ္ပုနံ ဒါနံ ဒဒမာနောဝ ရမတိ. အနုကမ္ပန္တာတိ ‘‘ကော အဇ္ဇ အမှေဟိ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော, ကဿ ဒေယျဓမ္မံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှေယျာမ, ဓမ္မံ ဝါ ဒေသေယျာမာ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန အနုကမ္ပမာနာ.

५७. चौथ्या सूत्तात— 'मच्छरी' म्हणजे पाच प्रकारच्या मत्सराने (कृपणतेने) युक्त असलेला. 'कदरियो' म्हणजे अत्यंत कठोर मत्सरी (कंजूष), जो इतरांना दिले जात असतानाही अडवतो. 'अनुप्पदानरतो' म्हणजे वारंवार दान देण्यातच जो रममाण होतो. 'अनुकम्पन्ता' म्हणजे "आज आमच्याद्वारे कोणावर अनुग्रह केला जावा, कोणाचे दान स्वीकारले जावे किंवा कोणाला धम्म उपदेश केला जावा?" अशा चित्ताने अनुकंपा करणारे.

၅. အရက္ခေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. आरक्खेय्यसुत्ताचे वर्णन.

၅၈. ပဉ္စမေ [Pg.174] နိမိတ္တန္တိ ဓမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပုဂ္ဂလနိမိတ္တမ္ပိ. အယဉှိ အတ္တနာ ဒေသိတဓမ္မေ ဧကပဒမ္ပိ ဒုရက္ခာတံ အနိယျာနိကံ အပဿန္တော ဓမ္မနိမိတ္တံ န သမနုပဿတိ, ‘‘ဒုရက္ခာတော တယာ ဓမ္မော န သွာက္ခာတော’’တိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပဋိပ္ဖရန္တံ ဧကံ ပုဂ္ဂလမ္ပိ အပဿန္တော ပုဂ္ဂလနိမိတ္တံ န သမနုပဿတိ နာမ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနာနေဝ.

५८. पाचव्या सूत्तात— 'निमित्तं' म्हणजे धम्मनिमित्त आणि पुद्गलनिमित्त दोन्ही. कारण हे (भगवान) स्वतः उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये एकही पद वाईट रीतीने उपदेशिलेले किंवा संसारातून मुक्त न करणारे असे न पाहिल्यामुळे धम्मनिमित्त पाहत नाहीत; आणि "तुमच्याद्वारे धम्म वाईट रीतीने उपदेशिला गेला आहे, चांगल्या रीतीने नाही" असे म्हणून उठून विरोध करणाऱ्या एकाही पुद्गलाला न पाहिल्यामुळे पुद्गलनिमित्त पाहत नाहीत, असे म्हटले जाते. उर्वरित दोन सूत्तांच्या बाबतीतही हाच नय आहे. सहावे आणि सातवे सूत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

၈. ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. पचलायमानसुत्ताचे वर्णन.

၆၁. အဋ္ဌမေ ပစလာယမာနောတိ တံ ဂါမံ ဥပနိဿာယ ဧကသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော သတ္တာဟံ စင်္ကမနဝီရိယေန နိမ္မထိတတ္တာ ကိလန္တဂတ္တော စင်္ကမနကောဋိယံ ပစလာယမာနော နိသိန္နော ဟောတိ. ပစလာယသိ နောတိ နိဒ္ဒါယသိ နု. အနုမဇ္ဇိတွာတိ ပရိမဇ္ဇိတွာ. အာလောကသညန္တိ မိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကသညံ. ဒိဝါသညန္တိ ဒိဝါတိသညံ. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာ ဒိဝါ အာလောကသညာ အဓိဋ္ဌိတာ, တထာ နံ ရတ္တိမ္ပိ အဓိဋ္ဌဟေယျာသိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ စ တေ ရတ္တိံ အာလောကသညာ အဓိဋ္ဌိတာ, တထာ နံ ဒိဝါပိ အဓိဋ္ဌဟေယျာသိ. သပ္ပဘာသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏတ္ထာယ သဟောဘာသံ. ပစ္ဆာပုရေသညီတိ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ အဘိဟရဏသညာယ သညာဝါ. အန္တောဂတေဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ ဗဟိ အဝိက္ခိတ္တေဟိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌေဟေဝ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. ဧတ္တကေန ဌာနေန ဘဂဝါ ထေရဿ မိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. သောဏ္ဍန္တိ မာနသောဏ္ဍံ. ကိစ္စကရဏီယာနီတိ ဧတ္ထ အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗာနိ ကိစ္စာနိ, ဣတရာနိ ကရဏီယာနိ. မင်္ကုဘာဝေါတိ နိတ္တေဇတာ ဒေါမနဿတာ. ဧတ္တကေန ဌာနေန သတ္ထာရာ ထေရဿ ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ကထိတံ.

६१. आठव्या सूत्तात, 'पचलायमानो' (डुलक्या घेत असलेला) म्हणजे त्या गावाला आश्रय करून एका वनखंडात श्रमणधर्माचे आचरण करत असताना, सात दिवस चंक्रमण आणि वीर्याने (प्रयत्नाने) शरीर पिळून निघाल्यामुळे थकलेले शरीर असलेला होऊन चंक्रमणाच्या टोकावर डुलक्या घेत बसलेला होता. 'पचलायसि नो' म्हणजे 'तू झोपत आहेस का?' 'अनुमज्जित्वा' म्हणजे 'परिमज्जित्वा' (पुसून किंवा चोळून). 'आलोकसञ्ञं' म्हणजे आळस किंवा ग्लानी दूर करणारी प्रकाशाची संज्ञा. 'दिवासञ्ञं' म्हणजे दिवसाची संज्ञा. 'यथा दिवा तथा रत्तिं' म्हणजे ज्याप्रमाणे दिवसा प्रकाशाची संज्ञा अधिष्ठित केली जाते, त्याचप्रमाणे रात्री देखील ती अधिष्ठित करावी. 'यथा रत्तिं तथा दिवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे रात्री प्रकाशाची संज्ञा अधिष्ठित केली जाते, त्याचप्रमाणे दिवसा देखील ती अधिष्ठित करावी. 'सप्पभासं' म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानासाठी प्रकाशासहित. 'पच्छापुरेसञ्ञी' म्हणजे पुढे आणि मागे एकाच प्रकारे संज्ञा असणारा. 'अन्तोगतेहि इन्द्रियेहि' म्हणजे बाहेर न भटकता आतच वळवलेल्या पाच इंद्रियांद्वारे. 'मिद्धसुखं' म्हणजे निद्रेचे सुख. एवढ्या भागाद्वारे भगवंतांनी स्थविरांना आळस किंवा ग्लानी दूर करण्याचे कर्मस्थान सांगितले. 'सोण्डं' म्हणजे मनाची सोंड (अहंकाराची सोंड). 'किच्चकरणीयानि' यामध्ये जे अवश्य कर्तव्य कर्मे आहेत ते 'किच्च' (कृत्य) आणि इतर 'करणीय' आहेत. 'मङ्कुभावो' म्हणजे निस्तेजता किंवा खिन्नता. एवढ्या भागाद्वारे शास्त्यांनी स्थविरांना भिक्षाटनाचे व्रत सांगितले आहे.

ဣဒါနိ ဘဿေ ပရိယန္တကာရိတာယ သမာဒပေတုံ တသ္မာတိဟာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဂ္ဂါဟိကကထန္တိ ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဝိဂ္ဂါဟိကကထာ. နာဟံ မောဂ္ဂလ္လာနာတိအာဒိ ပါပမိတ္တသံသဂ္ဂဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကိတ္တကေန နု ခေါ. တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတီတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ [Pg.175] တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော နာမ သံခိတ္တေန ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ. ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ, တမေဝ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတိ. အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ, အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော, ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အစ္စန္တယောဂက္ခေမီတိ အစ္စန္တံ ယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ ပုရိမနယေနေဝ အစ္စန္တပရိယောသာနော. သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော. ဧဝရူပေါ ဘိက္ခု ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ, သင်္ခေပေနေဝ တဿ ပဋိပတ္တိံ ကထေထာတိ ယာစတိ.

आता संभाषणात मर्यादा राखण्यासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी 'तस्मातिह' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'विग्गाहिककथं' (वादविवादाची भाषा) म्हणजे 'तू या धम्म-विनयाला जाणत नाहीस' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारे वादविवादाचे संभाषण. 'नाहं मोग्गल्लाना' इत्यादी वचन पापी मित्रांच्या संगतीचा त्याग करण्यासाठी सांगितले आहे. 'कित्तावता नु खो' म्हणजे किती प्रमाणात. 'तण्हासंखयविमुत्तो होति' म्हणजे तृष्णेचा क्षय असणाऱ्या निर्वाणाला आलंबन करून विमुक्त चित्त झाल्यामुळे संक्षेपाने 'तृष्णाक्षयविमुक्त' कसा होतो? ज्या प्रतिपदेने (साधनेने) तृष्णाक्षयविमुक्त होतो, तीच क्षीणास्रव भिक्खूची पूर्वभाग-प्रतिपदा संक्षेपाने सांगावी, असे विचारतात. 'अच्चन्तनिठ्ठो' म्हणजे क्षय आणि व्यय रूपी अंताच्या पलीकडे गेलेला तो 'अत्यंत', आणि ज्याची अत्यंत निष्ठा (समाप्ती) झाली आहे तो 'अत्यंतनिष्ठ' (एकान्तनिष्ठ किंवा सततनिष्ठ असा अर्थ आहे). 'अच्चन्तयोगक्खेमी' म्हणजे अत्यंत योगक्षेम प्राप्त झालेला (नित्य योगक्षेम प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे). 'अच्चन्तब्रह्मचारी' म्हणजे अत्यंत ब्रह्मचारी (नित्य ब्रह्मचारी असा अर्थ आहे). ज्याचा अत्यंत पर्यवसान (शेवट) झाला आहे तो पूर्व नियमाप्रमाणेच 'अत्यंतपर्यवसान' होय. 'सेट्ठो देवमनुस्सानं' म्हणजे देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, उत्तम. अशा प्रकारचा भिक्खू किती साधनेने होतो, संक्षेपाने त्याची प्रतिपदा मला सांगावी, अशी याचना करतात.

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, တေ သဗ္ဗေပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသာယ နာလံ န ပရိယတ္တာ န သမတ္တာ န ယုတ္တာ. ကသ္မာ? ဂဟိတာကာရေန အတိဋ္ဌနတော. တေ ဟိ နိစ္စာ သုခါ အတ္တာတိ ဂဟိတာပိ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ. အဘိဇာနာတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတိ. ပရိဇာနာတီတိ တထေဝ တီရဏပရိညာယ ပရိဇာနာတိ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒနန္တိ အန္တမသော ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ ယံကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝေဒနံ အနုဘဝတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ ထေရဿ ဝေဒနာဝသေန စ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေသိ.

सर्व धम्म अभिनिवेश करण्यासाठी योग्य नाहीत ('सब्बे धम्मा नालं अभिनिवेसाय') यामध्ये 'सर्व धम्म' म्हणजे पाच स्कंध, बारा आयतने आणि अठरा धातू. ते सर्व तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने अभिनिवेश (आग्रह धरून बसणे) करण्यासाठी समर्थ नाहीत, पुरेसे नाहीत, योग्य नाहीत. का? ग्रहण केलेल्या (मानलेल्या) स्वरूपात ते टिकत नसल्यामुळे. कारण ते नित्य, सुखकारक आणि आत्मा आहेत असे मानले तरी ते अनित्य, दुःखकारक आणि अनात्माच ठरतात. म्हणून ते अभिनिवेशासाठी योग्य नाहीत. 'अभिजानाति' म्हणजे अनित्य, दुःख, अनात्मा अशा प्रकारे 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे विशेष रूपाने जाणतो. 'परिजानाति' म्हणजे त्याचप्रमाणे 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे पूर्णपणे जाणतो. 'यं किञ्चि वेदनं' म्हणजे अगदी पाच विज्ञानांशी संप्रयुक्त असलेली कोणतीही अगदी अल्पशी वेदना अनुभवतो. याद्वारे भगवंतांनी स्थविरांना वेदनेच्या द्वारे (चित्ताला) वळवून अरूप-परिग्रह (नामरूपातील नाम ग्रहण करणे) दाखवला आहे.

အနိစ္စာနုပဿီတိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော. ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခယံ ခယတော ပဿနာ ဝိပဿနာပိ, အစ္စန္တဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂတော ဒဿနမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝိရာဂါနုပဿနာ. တဒုဘယသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ဝိရာဂါနုပဿီ နာမ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ, ဝိရာဂတော အနုပဿန္တောတိ အတ္ထော. နိရောဓာနုပဿိမှိပိ ဧသေဝ နယော. နိရောဓောပိ ဟိ ခယနိရောဓော အစ္စန္တနိရောဓောတိ ဒုဝိဓောယေဝ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ. သော စ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာ. သာ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါဿဇတိ. ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂေါ. သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏတော ပက္ခန္ဒတိ. ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ သော ဝေါဿဂ္ဂေါယေဝ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ကိလေသာနဉ္စ ဝေါဿဇနတော နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒနတော. တသ္မာ [Pg.176] ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ. နိရောဓာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဥဘယမ္ပေတံ မဂ္ဂေ သမေတိ. တဒုဘယသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော ဣမာယ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတိ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အဂ္ဂဏှန္တော တဏှာပရိတဿနာယ န ပရိတဿတိ. ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒိနာ ပနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒဿိတာ. ဣတိ ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ခီဏာသဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိတော သံခိတ္တေနေဝ ကထေသိ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ ထေရဿ ဩဝါဒေါပိ အဟောသိ ဝိပဿနာပိ. သော ဣမသ္မိံယေဝ သုတ္တေ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ.

'अनित्यानुपस्सी' म्हणजे अनित्य रूपाने वारंवार पाहणारा. 'विरागानुपस्सी' यामध्ये दोन प्रकारचे विराग आहेत - क्षयविराग आणि अत्यंतविराग. त्यामध्ये संस्कारांच्या क्षयाला क्षय रूपाने पाहणे ही विपस्सना देखील आहे, आणि अत्यंतविराग रूप निर्वाणाला विराग रूपाने पाहणारे मार्गज्ञान देखील विरागानुपस्सना आहे. या दोन्ही गोष्टींनी युक्त असलेला पुद्गल 'विरागानुपस्सी' म्हटला जातो. त्याला उद्देशून 'विरागानुपस्सी' असे म्हटले आहे, विराग रूपाने वारंवार पाहणारा, असा अर्थ आहे. 'निरोधानुपस्सी' च्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण निरोध देखील क्षय-निरोध आणि अत्यंत-निरोध असा दोन प्रकारचाच आहे. 'पटिनिस्सग्गानुपस्सी' यामध्ये 'पटिनिस्सग्ग' म्हणजे 'वोस्सग्ग' (त्याग किंवा उत्सर्ग) म्हटले जाते. आणि तो 'परित्याग-उत्सर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' असा दोन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये 'परित्याग-उत्सर्ग' म्हणजे विपस्सना होय. कारण ती तदंग रूपाने क्लेशांचा आणि स्कंधांचा त्याग करते. 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' म्हणजे मार्ग होय. कारण तो निर्वाणाला आलंबन करून त्यात प्रवेश करतो (प्रस्कंदन करतो). किंवा दोन कारणांमुळे तो उत्सर्गच आहे - समुच्छेद रूपाने स्कंधांचा आणि क्लेशांचा त्याग केल्यामुळे आणि निर्वाणात प्रवेश केल्यामुळे. म्हणून क्लेशांचा आणि स्कंधांचा परित्याग करतो म्हणून तो 'परित्याग-उत्सर्ग' होय. निरोधासाठी निर्वाणधातूमध्ये चित्त प्रवेश करते म्हणून तो 'प्रस्कंदन-उत्सर्ग' होय. हे दोन्ही मार्गामध्ये एकत्र येतात. या दोन्ही गोष्टींनी युक्त असलेला पुद्गल या प्रतिनिसर्गानुपस्सनेने युक्त असल्यामुळे 'प्रतिनिसर्गानुपस्सी' होतो. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'न किञ्चि लोके उपादियति' म्हणजे लोकात कोणत्याही एकाही संस्काराला तृष्णेच्या वशाने ग्रहण करत नाही, पकडत नाही, स्पर्श करत नाही. 'अनुपादियं न परितस्सति' म्हणजे ग्रहण न करता तृष्णेच्या व्याकुळतेने व्याकुळ होत नाही. 'पच्चत्तंयेव परिनिब्बायति' म्हणजे स्वतःच क्लेश-निर्वाणाने परिनिर्वाण पावतो (शांत होतो). 'खीणा जाति' (जन्म नष्ट झाला) इत्यादी वचनांद्वारे त्याचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान दाखवले आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी संक्षेपाने क्षीणास्रव भिक्खूची पूर्वभाग-प्रतिपदा विचारली असता संक्षेपानेच सांगितली. हे सूत्त स्थविरांसाठी उपदेश देखील होते आणि विपस्सना देखील. त्यांनी याच सूत्तात विपस्सना वाढवून अरहत्त्व प्राप्त केले.

၉. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. मेत्तसुत्तवण्णना (मेत्त सूत्ताची अट्ठकथा)

၆၂. နဝမေ မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနံ ဘာယိတ္ထာတိ ပုညာနိ ကရောန္တာ တေသံ မာ ဘာယိတ္ထ. မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေသိန္တိ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကာယ မေတ္တာယ သမ္ပယုတ္တံ ပဏီတံ ကတွာ စိတ္တံ ဘာဝေသိန္တိ ဒဿေတိ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒါဟန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒံ အဟံ. သံဝဋ္ဋမာနေတိ ဈာယမာနေ ဝိပဇ္ဇမာနေ. ဓမ္မိကောတိ ဒသကုသလဓမ္မသမန္နာဂတော. ဓမ္မရာဇာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဓမ္မေန ဝါ လဒ္ဓရဇ္ဇတ္တာ ဓမ္မရာဇာ. စာတုရန္တောတိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒါဒီနံ စတုန္နံ သမုဒ္ဒါနံ ဝသေန စာတုရန္တာယ ပထဝိယာ ဣဿရော. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇိတသင်္ဂါမော. ဇနပဒေါ တသ္မိံ ထာဝရိယံ ထိရဘာဝံ ပတ္တောတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. ပရောသဟဿန္တိ အတိရေကသဟဿံ. သူရာတိ အဘီရုနော. ဝီရင်္ဂရူပါတိ ဝီရာနံ အင်္ဂံ ဝီရင်္ဂံ, ဝီရိယဿေတံ နာမံ. ဝီရင်္ဂရူပမေတေသန္တိ ဝီရင်္ဂရူပါ. ဝီရိယဇာတိကာ ဝီရိယသဘာဝါ ဝီရိယမယာ ဝိယ အကိလာသုနော ဒိဝသမ္ပိ ယုဇ္ဈန္တာ န ကိလမန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာဂရပရိယန္တန္တိ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ သီမံ ကတွာ ဌိတသမုဒ္ဒပရိယန္တံ. အဒဏ္ဍေနာတိ ဓနဒဏ္ဍေနပိ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇာနုသာသနေန သတ္ထဒဏ္ဍေနပိ ဝိနာယေဝ. အသတ္ထေနာတိ ဧကတောဓာရာဒိနာ ပရဝိဟေဌနသတ္ထေနပိ ဝိနာယေဝ. ဓမ္မေန အဘိဝိဇိယာတိ ဧဟိ ခေါ, မဟာရာဇာတိ ဧဝံ ပဋိရာဇူဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာဂမနော ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မေနေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပထဝိံ အဘိဝိဇိနိတွာ.

६२. नवव्या सुत्तात 'मा, भिक्खवे, पुञ्ञानं भायित्थ' (हे भिक्खूंनो, पुण्याचा भय बाळगू नका) याचा अर्थ पुण्यकर्मे करताना त्यांचे भय बाळगू नका असा आहे. 'मेत्तचित्तं भावेसिं' (मी मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना केली) याद्वारे हे दर्शवले आहे की, तृतीय आणि चतुर्थ ध्यानाशी संबंधित मैत्रीने युक्त करून चित्ताला प्रणीत (उत्कृष्ट) करून त्याची भावना केली. 'संवट्टमाने सुदाहं' यामध्ये 'संवट्टमाने सुदं अहं' असा पदच्छेद करावा. 'संवट्टमाने' म्हणजे जळत असताना, नष्ट होत असताना. 'धम्मिको' म्हणजे दहा कुशल कर्मपथांनी युक्त असलेला. 'धम्मराजा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे; किंवा धर्माने राज्य प्राप्त केल्यामुळे त्याला 'धर्मराजा' म्हटले जाते. 'चातुरंतो' म्हणजे पूर्व समुद्रादी चार समुद्रांच्या मर्यादेपर्यंतच्या पृथ्वीचा स्वामी. 'विजितावी' म्हणजे युद्ध जिंकलेला (विजेता). 'जनपदत्थावरियप्पत्तो' म्हणजे ज्याच्या राज्यात जनपद स्थिरतेला (स्थिर भावाला) प्राप्त झालेला असतो. 'परोसहस्सं' म्हणजे एक हजाराहून अधिक. 'सुरा' म्हणजे निर्भय (शूर). 'वीरंगरूपा' म्हणजे वीरांचे अंग म्हणजे 'वीरंग', हे वीर्याचे (उत्साहाचे) नाव आहे. ज्यांच्यामध्ये हे वीरंग रूप आहे ते 'वीरंगरूपा' होत. म्हणजेच वीर्यवान स्वभावाचे, जणू वीर्यानेच बनलेले, न थकणारे; दिवसभर युद्ध केले तरी ते थकत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'सागरपरियंतं' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताला सीमा मानून समुद्रापर्यंत पसरलेली (पृथ्वी). 'अदंडेन' म्हणजे धनदंडाशिवाय, शारीरिक शिक्षेशिवाय (छेदन-भेदन इत्यादी) आणि शस्त्रदंडाशिवाय. 'असत्थेन' म्हणजे एका बाजूला धार असलेल्या तलवारीसारख्या दुसऱ्याला पीडा देणाऱ्या शस्त्रांशिवाय. 'धम्मेन अभिविजिय' म्हणजे 'यावे, महाराज!' अशा प्रकारे शत्रू राजांकडून स्वीकारले गेलेले आणि 'प्राण्यांची हिंसा करू नये' इत्यादी धर्मानेच पूर्वोक्त पृथ्वीवर विजय मिळवून.

သုခေသိနောတိ [Pg.177] သုခပရိယေသကေ သတ္တေ အာမန္တေတိ. သုညဗြဟ္မူပဂေါတိ သုညဗြဟ္မဝိမာနူပဂေါ. ပထဝိံ ဣမန္တိ ဣမံ သာဂရပရိယန္တံ မဟာပထဝိံ. အသာဟသေနာတိ န သာဟသိကကမ္မေန. သမေန မနုသာသိတန္တိ သမေန ကမ္မေန အနုသာသိံ. တေဟိ ဧတံ သုဒေသိတန္တိ တေဟိ သင်္ဂါဟကေဟိ မဟာကာရုဏိကေဟိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဧတံ ဧတ္တကံ ဌာနံ သုဒေသိတံ သုကထိတံ. ပထဗျောတိ ပုထဝိသာမိကော.

'सुखेसिनो' याद्वारे सुखाचा शोध घेणाऱ्या प्राण्यांना संबोधित केले आहे. 'सुञ्ञब्रह्मूपगो' म्हणजे प्राण्यांनी शून्य असलेल्या ब्रह्मविमानात (ब्रह्मलोकात) जाणारा. 'पथविं इमं' म्हणजे या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या महापृथ्वीला. 'असाहसेन' म्हणजे बळजबरीने किंवा हिंसक कर्माने नव्हे. 'समेन मनुसासितं' म्हणजे समतेच्या (न्याय्य) कर्माने शासन केले. 'तेहि एतं सुदेसितं' म्हणजे त्या संगीतिकार (संग्रह करणाऱ्या) आणि महाकारुणिक बुद्धांनी हे स्थान चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहे, सुकथित केले आहे. 'पथब्यो' म्हणजे पृथ्वीचा स्वामी (पृथ्वीपती).

၁၀. ဘရိယာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. भारियासुत्तवण्णना (भारिया सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၃. ဒသမေ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေတိ ကေဝဋ္ဋာနံ မစ္ဆပစ္ဆိံ ဩတာရေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေ ဇာလေ ဝါ ဥဒကတော ဥက္ခိတ္တမတ္တေ မစ္ဆဂ္ဂါဟကာနံ မဟာသဒ္ဒေါ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သုဇာတာတိ ဝိသာခါယ ကနိဋ္ဌာ. သာ နေဝ သဿုံ အာဒိယတီတိ သဿုယာ ကတ္တဗ္ဗဝတ္တံ နာမ အတ္ထိ, တံ န ကရောတိ, သဿူတိပိ နံ န ဂဏေတိ. န သသုရံ အာဒိယတီတိ ဝစနံ န ဂဏှာတိ. ဧဝံ အနာဒရတာယပိ အဂ္ဂဟဏေနပိ န အာဒိယတိ နာမ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ အနာထပိဏ္ဍိကော သုဏိသာယ အာစာရံ ဂဟေတွာ သတ္ထု ပုရတော နိသီဒိ. သာပိ သုဇာတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ အယံ သေဋ္ဌိ ဒသဗလဿ သန္တိကေ မယှံ ဂုဏံ ကထေဿတိ ဥဒါဟု အဂုဏ’’န္တိ ဂန္တွာ အဝိဒူရေ သဒ္ဒံ သုဏန္တီ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ ဧဟိ သုဇာတေတိ အာမန္တေသိ.

६३. दहाव्या सुत्तात 'केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे' म्हणजे कोळ्यांनी माशांची टोपली खाली उतरवून ठेवलेल्या ठिकाणी किंवा जाळे पाण्यातून वर काढल्याबरोबर मासे पकडणाऱ्यांचा जो मोठा कोलाहल (महाशब्द) होतो, त्याला संदर्भात ठेवून हे म्हटले आहे. 'सुजाता' म्हणजे विशाखाची धाकटी बहीण. 'सा नेव सस्सुं आदियति' म्हणजे ती सासूविषयीचे कर्तव्य (पाय दाबणे इत्यादी) करत नाही, आणि सासूला सासू मानत नाही. 'न ससुरं आदियति' म्हणजे सासऱ्यांचे बोलणे ऐकत नाही (मानत नाही). अशा प्रकारे अनादर केल्यामुळे आणि त्यांचे शब्द न मानल्यामुळे 'न आदियति' (मानत नाही) असे म्हटले आहे. इतर पदांमध्येही हाच नियम लावावा. अशा प्रकारे अनाथपिंडिक सुनेचे वर्तन घेऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर बसले. ती सुजातासुद्धा 'हा श्रेष्ठी दशबलांच्या (बुद्धांच्या) जवळ माझे गुण सांगेल की अवगुण?' असा विचार करून जवळच आवाज ऐकत उभी राहिली. तेव्हा शास्त्यांनी (भगवंतांनी) तिला 'ये सुजाता!' असे म्हणून आमंत्रित केले.

အဟိတာနုကမ္ပိနီတိ န ဟိတာနုကမ္ပိနီ. အညေသူတိ ပရပုရိသေသု. အတိမညတေတိ ဩမာနာတိ မာနဝသေန အတိမညတိ. ဓနေန ကီတဿာတိ ဓနေန ကီတာ အဿ. ဝဓာယ ဥဿုကာ ဝဓိတုံ ဥဿုက္ကမာပန္နာ. ယံ ဣတ္ထိယာ ဝိန္ဒတိ သာမိကော ဓနန္တိ ဣတ္ထိယာ သာမိကော ယံ ဓနံ လဘတိ. အပ္ပမ္ပိ တဿ အပဟာတုမိစ္ဆတီတိ ထောကတောပိ အဿ ဟရိတုံ ဣစ္ဆတိ, ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတဥက္ခလိယံ ပက္ခိပိတဗ္ဗတဏ္ဍုလတောပိ ထောကံ ဟရိတုမေဝ ဝါယမတိ. အလသာတိ နိသိန္နဋ္ဌာနေ နိသိန္နာဝ ဌိတဋ္ဌာနေ ဌိတာဝ ဟောတိ. ဖရုသာတိ ခရာ. ဒုရုတ္တဝါဒိနီတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသိနီ, ကက္ခဠံ ဝါဠကထမေဝ ကထေတိ. ဥဋ္ဌာယကာနံ အဘိဘုယျ ဝတ္တတီတိ ဧတ္ထ ဥဋ္ဌာယကာနန္တိ ဗဟုဝစနဝသေန ဝိရိယုဋ္ဌာနသမ္ပန္နော သာမိကော ဝုတ္တော, တဿ တံ ဥဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိံ အဘိဘဝိတွာ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဝတ္တတိ. ပမောဒတီတိ အာမောဒိတပမောဒိတာ ဟောတိ[Pg.178]. ကောလေယျကာတိ ကုလသမ္ပန္နာ. ပတိဗ္ဗတာတိ ပတိဒေဝတာ. ဝဓဒဏ္ဍတဇ္ဇိတာတိ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဝဓေန တဇ္ဇိတာ, ‘‘ဃာတေဿာမိ န’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဒါသီသမန္တိ သာမိကဿ ဝတ္တပူရိကာ ဒါသီတိ မံ ဘဂဝါ ဓာရေတူတိ ဝတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာသိ.

'अहितानुकम्पिनी' म्हणजे अहित चिंतणारी, हित न चिंतणारी. 'अञ्ञेसु' म्हणजे परपुरुषांमध्ये. 'अतिमञ्ञते' म्हणजे हीन मानणे किंवा अतिमान करण्याच्या भावनेने तुच्छ लेखणे. 'धनेन कीतस्सा' म्हणजे धनाने विकत घेतलेली असावी. 'वधाय उस्सुका' म्हणजे मारण्यासाठी उत्सुक असलेली, हत्येचा प्रयत्न करणारी. 'यं इत्थिया विन्दति सामिको धनं' म्हणजे स्त्रीचा पती जे धन मिळवतो. 'अप्पम्पि तस्स अपहातुमिच्छति' म्हणजे त्यातील थोडा भागही चोरण्याची (हडप करण्याची) इच्छा करते; चुलीवर ठेवलेल्या भांड्यात टाकण्याच्या तांदळातूनही थोडे तांदूळ चोरण्याचाच ती प्रयत्न करते. 'अलसा' म्हणजे बसलेल्या ठिकाणी बसूनच राहणारी, उभी असलेल्या ठिकाणी उभीच राहणारी (आळशी). 'फरुसा' म्हणजे कठोर, क्रूर मनाची. 'दुरुत्तवादिनी' म्हणजे वाईट बोलणारी, कठोर आणि कर्कश शब्दच बोलणारी. 'उट्ठायकानं अभिभुय्य वत्तति' येथे 'उट्ठायकानं' या बहुवचनाने वीर्य आणि उद्योगशीलतेने युक्त असलेल्या पतीला उद्देशून म्हटले आहे; त्याच्या त्या उद्योगशीलतेला दाबून, त्याला कनिष्ठ लेखून ती वागते. 'पमोदति' म्हणजे अत्यंत आनंदित होणारी. 'कोलेय्यका' म्हणजे कुलीन घराण्यातील, उच्च कुळातील. 'पतिब्बता' म्हणजे पतीलाच देव मानणारी (पतिव्रता). 'वधदंडतज्जिता' म्हणजे हातात काठी घेऊन मारण्याची धमकी दिली गेलेली, 'मी तुला ठार मारीन' असे म्हटले गेलेली. 'दासीसमं' म्हणजे पतीची सेवा करणारी दासीसमान पत्नी. 'भगवंतांनी मला दासीसमान पत्नी म्हणून समजावे' असे म्हणून ती शरणांमध्ये (त्रिसरणात) प्रतिष्ठित झाली.

၁၁. ကောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. कोधनसुत्तवण्णना (कोधन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၆၄. ဧကာဒသမေ သပတ္တကန္တာတိ သပတ္တာနံ ဝေရီနံ ကန္တာ ပိယာ တေဟိ ဣစ္ဆိတပတ္ထိတာ. သပတ္တကရဏာတိ သပတ္တာနံ ဝေရီနံ အတ္ထကရဏာ. ကောဓပရေတောတိ ကောဓာနုဂတော. ပစုရတ္ထတာယာတိ ဗဟုအတ္ထတာယ ဗဟုဟိတတာယ. အနတ္ထမ္ပီတိ အဝုဒ္ဓိမ္ပိ. အတ္ထော မေ ဂဟိတောတိ ဝုဍ္ဎိ မေ ဂဟိတာ.

६४. अकराव्या सुत्तात 'सपत्तकंता' म्हणजे शत्रूंना आवडणारी, प्रिय असणारी, त्यांनी इच्छिलेली आणि प्रार्थीलेली. 'सपत्तकरणा' म्हणजे शत्रूंचे हित करणारी. 'कोधपरेतो' म्हणजे क्रोधाने ग्रासलेला (क्रोधाच्या आहारी गेलेला). 'पचुरत्थताय' म्हणजे बहुतांश हितासाठी, कल्याणासाठी. 'अनत्थम्पि' म्हणजे अनर्थालाही (अकल्याणालाही). 'अत्थो मे गहितो' म्हणजे 'माझे कल्याण झाले' असे मानणे.

အထော အတ္ထံ ဂဟေတွာနာတိ အထော ဝုဒ္ဓိံ ဂဟေတွာ. အနတ္ထံ အဓိပဇ္ဇတီတိ အနတ္ထော မေ ဂဟိတောတိ သလ္လက္ခေတိ. ဝဓံ ကတွာနာတိ ပါဏာတိပါတကမ္မံ ကတွာ. ကောဓသမ္မဒသမ္မတ္တောတိ ကောဓမဒေန မတ္တော, အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အာယသကျန္တိ အယသဘာဝံ, အယသော နိယသော ဟောတီတိ အတ္ထော. အန္တရတော ဇာတန္တိ အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နံ. အတ္ထံ န ဇာနာတီတိ ဝုဒ္ဓိအတ္ထံ န ဇာနာတိ. ဓမ္မံ န ပဿတီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မံ န ပဿတိ. အန္ဓတမန္တိ အန္ဓဘာဝကရံ တမံ ဗဟလတမံ. သဟတေတိ အဘိဘဝတိ.

'अतो अत्थं गहेत्वान' म्हणजे तसेच कल्याणाचा स्वीकार करून. 'अनत्थं अधिपज्जति' म्हणजे 'माझा अनर्थ झाला' असे समजणे. 'वधं कत्वान' म्हणजे प्राणातिपात (प्राणघात) करून. 'कोधसम्मदसम्मत्टो' म्हणजे क्रोधाच्या मदाने धुंद झालेला; घेतलेला, पकडलेला आणि चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श केलेला असा अर्थ आहे. 'आयसक्यं' म्हणजे अपकीर्ती, अपयश मिळणे असा अर्थ आहे. 'अंतरतो जातं' म्हणजे शरीराच्या आत (अंतकरणात) उत्पन्न झालेले. 'अत्थं न जानाति' म्हणजे कल्याणाचा अर्थ (वृद्धीचा अर्थ) न जाणणे. 'धम्मं न पस्सति' म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म न पाहणे. 'अंधतमं' म्हणजे अंधत्व आणणारा अत्यंत दाट अंधार. 'सहते' म्हणजे पराभूत करतो, दडपून टाकतो.

ဒုမ္မင်္ကုယန္တိ ဒုမ္မင်္ကုဘာဝံ နိတ္တေဇတံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏမုခတံ. ယတော ပတာယတီတိ ယဒါ နိဗ္ဗတ္တတိ. န ဝါစော ဟောတိ ဂါရဝေါတိ ဝစနဿပိ ဂရုဘာဝေါ န ဟောတိ. န ဒီပံ ဟောတိ ကိဉ္စနန္တိ ကာစိ ပတိဋ္ဌာ နာမ န ဟောတိ. တပနီယာနီတိ တာပဇနကာနိ. ဓမ္မေဟီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ. အာရကာတိ ဒူရေ. ဗြာဟ္မဏန္တိ ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏံ. ယာယ မာတု ဘတောတိ ယာယ မာတရာ ဘတော ပေါသိတော. ပါဏဒဒိံ သန္တိန္တိ ဇီဝိတဒါယိကံ သမာနံ. ဟန္တိ ကုဒ္ဓေါ ပုထုတ္တာနန္တိ ကုဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ပုထု နာနာကာရဏေဟိ အတ္တာနံ ဟန္တိ. နာနာရူပေသု မုစ္ဆိတောတိ နာနာရမ္မဏေသု အဓိမုစ္ဆိတော ဟုတွာ. ရဇ္ဇုယာ ဗဇ္ဈ မီယန္တီတိ ရဇ္ဇုယာ ဗန္ဓိတွာ မရန္တိ. ပဗ္ဗတာမပိ ကန္ဒရေတိ ပဗ္ဗတကန္ဒရေပိ ပတိတွာ မရန္တိ.

'दुम्मंकुयन्ति' म्हणजे दुम्मंकुभाव (चेहऱ्यावर उदासपणा असणे), निस्तेजपणा, निस्तेज चेहरा असणे. 'यतो पतायति' म्हणजे जेव्हा उत्पन्न होते. 'न वाचो होति गारवो' म्हणजे वाणीचा देखील आदर (गौरव) राहत नाही. 'न दीपं होति किञ्चनं' म्हणजे कोणताही आधार किंवा आश्रय नसणे. 'तपनीयानि' म्हणजे संताप किंवा पश्चात्ताप उत्पन्न करणारे. 'धम्मेहि' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना धर्मांपासून. 'आरका' म्हणजे दूर. 'ब्राह्मणं' म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) ब्राह्मण. 'याय मातु भतो' म्हणजे ज्या मातेने सांभाळ केला, पोषण केले. 'पाणददिं सन्तिं' म्हणजे जीवन देणारी असताना. 'हन्ति कुद्धो पुथुत्तानं' म्हणजे क्रोधित झालेली व्यक्ती विविध कारणांनी स्वतःचाच घात करते (स्वतःला मारते). 'नानारूपेषु मुच्छितो' म्हणजे विविध रूपांमध्ये (आलंबनांमध्ये) अत्यंत मोहित होऊन. 'रज्जुया बज्झ मीयन्ति' म्हणजे दोरीने स्वतःला बांधून (फाशी घेऊन) मरतात. 'पब्बतामपि कन्दरे' म्हणजे पर्वताच्या दरीमध्ये पडून मरतात.

ဘူနဟစ္စာနီတိ [Pg.179] ဟတဝုဒ္ဓီနိ. ဣတာယန္တိ ဣတိ အယံ. တံ ဒမေန သမုစ္ဆိန္ဒေတိ တံ ကောဓံ ဒမေန ဆိန္ဒေယျ. ကတရေန ဒမေနာတိ? ပညာဝီရိယေန ဒိဋ္ဌိယာတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တေန ကာယိကစေတသိကဝီရိယေန စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. တထေဝ ဓမ္မေ သိက္ခေထာတိ ယထာ အကုသလံ သမုစ္ဆိန္ဒေယျ, သမထဝိပဿနာဓမ္မေပိ တထေဝ သိက္ခေယျ. မာ နော ဒုမ္မင်္ကုယံ အဟူတိ မာ အမှာကံ ဒုမ္မင်္ကုဘာဝေါ အဟောသီတိ ဣမမတ္ထံ ပတ္ထယမာနာ. အနာယာသာတိ အနုပါယာသာ. အနုဿုကာတိ ကတ္ထစိ ဥဿုက္ကံ အနာပန္နာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'भूनहच्चानि' म्हणजे कल्याण (वृद्धी) नष्ट करणारे. 'इतायं' म्हणजे 'इति अयं' (अशा प्रकारे हा). 'तं दमेन समुच्छिन्दे' म्हणजे त्या क्रोधाला संयमाने नष्ट करावे. 'कोणत्या संयमाने?' 'पञ्ञावीरियेन दिट्ठिया' म्हणजे विपश्यना प्रज्ञा, विपश्यना-युक्त कायिक व चैतसिक वीर्य आणि मार्ग-सम्यक् दृष्टीने. 'तथेव धम्मे सिक्खेथ' म्हणजे ज्याप्रमाणे अकुशलाचा उच्छेद करावा, त्याचप्रमाणे शमथ आणि विपश्यना धर्मांचा देखील अभ्यास करावा. 'मा नो दुम्मंकुयं अहू' म्हणजे 'आमच्या चेहऱ्यावर उदासपणा येऊ नये,' अशी इच्छा बाळगणारे. 'अनायासा' म्हणजे क्लेशरहित (त्रास नसलेले). 'अनुस्सुका' म्हणजे कोणत्याही गोष्टीत काळजी किंवा आसक्ती नसलेले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

အဗျာကတဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

अव्याकृतवर्ग सहावा समाप्त.

၇. မဟာဝဂ္ဂေါ

७. महावर्ग.

၁. ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. हिरिओत्तप्पसुत्तवर्णना.

၆၅. သတ္တမဿ ပဌမေ ဟတူပနိသောတိ ဟတဥပနိသော ဆိန္နပစ္စယော. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂေါတိ ဗလဝဝိပဿနာ စေဝ မဂ္ဂေါ စ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ အရဟတ္တဝိမုတ္တိ စ ပစ္စဝေက္ခဏာ စ.

६५. सातव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात: 'हतूपनिसो' म्हणजे ज्याचे कारण (उपनिषय) नष्ट झाले आहे, प्रत्यय तुटला आहे. 'यथाभूतञाणदस्सनं' म्हणजे तरुण विपश्यना (प्राथमिक विपश्यना ज्ञान). 'निब्बिदाविरागो' म्हणजे बलवान विपश्यना आणि मार्ग ज्ञान. 'विमुत्तिञाणदस्सनं' म्हणजे अर्हत्त्व विमुक्ती आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान.

၂. သတ္တသူရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. सत्तसूरियसुत्तवर्णना.

၆၆. ဒုတိယေ ယသ္မာ အယံ သတ္တသူရိယဒေသနာ တေဇောသံဝဋ္ဋဒဿနဝသေန ပဝတ္တာ, တသ္မာ တယော သံဝဋ္ဋာ, တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ, တီဏိ သံဝဋ္ဋမူလာနီ, တီဏိ ကောလာဟလာနီတိ အယံ တာဝ အာဒိတောဝ ဣမဿ သုတ္တဿ ပုရေစာရိကကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၃) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ဧတဒဝေါစာတိ အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အဇ္ဈာသယေန ဥပါဒိန္နကာနံ အနုပါဒိန္နကာနံ သင်္ခါရာနံ ဝိပတ္တိဒဿနတ္ထံ ဧတံ ‘‘အနိစ္စာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ’’တိအာဒိသတ္တသူရိယောပမသုတ္တန္တံ အဝေါစ. တတ္ထ အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ. သင်္ခါရာတိ ဥပါဒိန္နကအနုပါဒိန္နကာ သင်္ခါရဓမ္မာ. အဒ္ဓုဝါတိ ဧဝံ အစိရဋ္ဌေန န ဓုဝါ. အနဿာသိကာတိ [Pg.180] အသဿတဘာဝေန အဿာသရဟိတာ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ.

६६. दुसऱ्या सूत्रात: कारण हा सप्तसूर्य उपदेश अग्नीद्वारे होणाऱ्या प्रलयाच्या (तेजो-संवर्त) दर्शनाच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे, म्हणून तीन प्रलय, तीन प्रलय-सीमा, तीन कोलाहल, ही या सूत्राच्या सुरुवातीची प्रस्तावना (पूर्वचारिका कथा) समजावी. ती विसुद्धिमग्ग ग्रंथातील 'पुब्बेनिवासानुस्सतिनिद्देस' मध्ये सविस्तरपणे सांगितली आहे. 'एतदवोच' म्हणजे अनित्य-कर्मस्थान असणाऱ्या पाचशे भिक्खूंच्या आशयाने (इच्छेने), उपादिन्नक (सजीव) आणि अनुपादिन्नक (निर्जीव) संस्कारांचा विनाश दाखवण्यासाठी हे 'भिक्खूंनो, संस्कार अनित्य आहेत' इत्यादी सप्तसूर्योपम सूत्र सांगितले. त्यामध्ये 'अनिच्चा' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे अनित्य. 'संखारा' म्हणजे उपादिन्नक आणि अनुपादिन्नक संस्कार धर्म. 'अद्धुवा' म्हणजे अल्पकाळ टिकणारे असल्यामुळे अशाश्वत. 'अनस्सा सिका' म्हणजे अशाश्वत स्वभावामुळे आश्वासनाविरहित (सुखविरहित). 'अलमेव' म्हणजे योग्यच आहे.

အဇ္ဈောဂါဠှောတိ ဥဒကေ အနုပဝိဋ္ဌော. အစ္စုဂ္ဂတောတိ ဥဒကပိဋ္ဌိတော ဥဂ္ဂတော. ဒေဝေါ န ဝဿတီတိ ပဌမံ တာဝ ဥပကပ္ပနမေဃော နာမ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ဧကမေဃော ဟုတွာ ဝဿတိ, တဒါ နိက္ခန္တဗီဇံ န ပုန ဂေဟံ ပဝိသတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဓမကရဏေ နိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဥဒကံ ဟောတိ, ပုန ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ ဒေဝေါ န ဝဿတီတိ ဥပမာနဓမ္မကထာဝ ပမာဏံ. ဝိနဿန္တေ ပန လောကေ ပဌမံ အဝီစိတော ပဋ္ဌာယ တုစ္ဆော ဟောတိ, တတော ဥဋ္ဌဟိတွာ သတ္တာ မနုဿလောကေ စ တိရစ္ဆာနေသု စ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တိရစ္ဆာနေသု နိဗ္ဗတ္တာပိ ပုတ္တဘာတိကေသု မေတ္တံ ပဋိလဘိတွာ ကာလကတာ ဒေဝမနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဒေဝတာ အာကာသေန စရန္တိယော အာရောစေန္တိ – ‘‘န ဣဒံ ဌာနံ သဿတံ န နိဗဒ္ဓံ, မေတ္တံ ဘာဝေထ, ကရုဏံ, မုဒိတံ, ဥပေက္ခံ ဘာဝေထာ’’တိ. တေ မေတ္တာဒယော ဘာဝေတွာ တတော စုတာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ.

'अज्झोगाळ्हो' म्हणजे पाण्यात शिरलेला. 'अच्चुग्गतो' म्हणजे पाण्याच्या पृष्ठभागावरून वर आलेला. 'देवो न वस्सति' म्हणजे पाऊस पडत नाही: सर्वप्रथम कल्पविनाशक मेघ नावाचा एकच महामेघ एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये एकाच वेळी बरसतो; तेव्हा पेरलेले बी पुन्हा घरात परत येत नाही. त्यानंतर जणू काही गाळणीत पाणी बंद केल्यासारखे होते, पुन्हा पाण्याचा एक थेंबही पाऊस पडत नाही, हे उपमान धर्मकथेचे प्रमाण आहे. जेव्हा जगाचा विनाश होतो, तेव्हा सर्वप्रथम अवीची नरकापासून सुरुवात होऊन सर्व शून्य होते. तेथून मुक्त होऊन प्राणी मनुष्यलोकात आणि तिर्यक (प्राणी) योनीत उत्पन्न होतात. तिर्यक योनीत उत्पन्न झालेले प्राणी देखील पुत्र आणि भावांबद्दल मैत्रीभाव प्राप्त करून, मृत्यूनंतर देवलोकात किंवा मनुष्यलोकात उत्पन्न होतात. आकाशात फिरणारे देव घोषित करतात— 'हे स्थान शाश्वत नाही, निरंतर नाही. मैत्रीची भावना करा, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेची भावना करा.' ते मैत्री इत्यादी भावनांचा विकास करून, तेथून च्युत होऊन ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतात.

ဗီဇဂါမာတိ ဧတ္ထ ဗီဇဂါမော နာမ ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ. ဘူတဂါမော နာမ ယံကိဉ္စိ နိက္ခန္တမူလပဏ္ဏံ ဟရိတကံ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတယောတိ ဧတ္ထ ဩသဓီတိ ဩသဓရုက္ခာ. တိဏာတိ ဗဟိသာရာ တာလနာဠိကေရာဒယော. ဝနပ္ပတယောတိ ဝနဇေဋ္ဌကရုက္ခာ. ကုန္နဒိယောတိ ဌပေတွာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော အဝသေသာ နိန္နဂါ. ကုသောဗ္ဘာတိ ဌပေတွာ သတ္တ မဟာသရေ အဝသေသာ ရဟဒါဒယော. ဒုတိယော သူရိယောတိအာဒီသု ဒုတိယသူရိယကာလေ ဧကော ဥဒေတိ, ဧကော အတ္ထင်္ဂမေတိ. တတိယကာလေ ဧကော ဥဒေတိ, ဧကော အတ္ထင်္ဂမေတိ, ဧကော မဇ္ဈေ ဟောတိ. စတုတ္ထကာလေ စတုကုလိကေ ဂါမေ စတ္တာရော ပိဏ္ဍစာရိကာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ ဌိတာ ဝိယ ဟောန္တိ. ပဉ္စမာဒိကာလေပိ ဧသေဝ နယော. ပလုဇ္ဇန္တီတိ ဆိဇ္ဇိတွာ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတန္တိ. နေဝ ဆာရိကာ ပညာယတိ န မသီတိ စက္ကဝါဠမဟာပထဝီ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇာ ဟိမဝါ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတော ဆ ကာမသဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကဗြဟ္မလောကာတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဒဍ္ဎေ အစ္ဆရာယ ဂဟေတဗ္ဗမတ္တာပိ ဆာရိကာ ဝါ အင်္ဂါရော ဝါ န ပညာယတိ. ကော မန္တာ ကော သဒ္ဓါတာတိ ကော တဿ သဒ္ဓါပနတ္ထာယ သမတ္ထော, ကော ဝါ တဿ သဒ္ဓါတာ. အညတြ ဒိဋ္ဌပဒေဟီတိ ဒိဋ္ဌပဒေ [Pg.181] သောတာပန္နေ အရိယသာဝကေ ဌပေတွာ ကော အညော သဒ္ဒဟိဿတီတိ အတ္ထော.

'बीजगामा' यामध्ये 'बीजगाम' म्हणजे पाच प्रकारचे बीज समूह. 'भूतगाम' म्हणजे ज्याला मूळ आणि पाने फुटली आहेत अशी कोणतीही हिरवी वनस्पती. 'ओसधितिणवनप्पतयो' यामध्ये 'ओसधि' म्हणजे औषधी वनस्पती. 'तिण' म्हणजे बाह्य कडक गाभा असणारी ताड, नारळ इत्यादी झाडे. 'वनप्पतयो' म्हणजे वनातील मोठे मुख्य वृक्ष. 'कुन्नदियो' म्हणजे पाच मोठ्या नद्या वगळून उरलेल्या लहान नद्या. 'कुसोब्भा' म्हणजे सात मोठी सरोवरे वगळून उरलेले लहान तलाव इत्यादी. 'दुतियो सूरियो' इत्यादींमध्ये, दुसऱ्या सूर्याच्या काळात एक सूर्य उगवतो आणि एक मावळतो. तिसऱ्या सूर्याच्या काळात एक उगवतो, एक मावळतो आणि एक मध्यभागी असतो. चौथ्या सूर्याच्या काळात, चार कुळे असलेल्या गावात चार पिंडचारिक भिक्षू घरांच्या दाराशी ओळीने उभे असल्यासारखे असतात. पाचव्या इत्यादी सूर्यांच्या काळातही हाच नियम समजावा. 'पलुज्जन्ति' म्हणजे तुटून-तुटून पडतात. 'नेव छारिका पञ्ञायति न मसी' म्हणजे चक्रवाळ महापृथ्वी, सुमेरू पर्वतराज, हिमालय, चक्रवाळ पर्वत, सहा कामस्वर्ग आणि प्रथम ध्यान ब्रह्मलोक एवढी स्थाने जळून खाक झाल्यावर, चिमटीत धरता येईल एवढी राख किंवा कोळसा देखील शिल्लक राहत नाही. 'को मन्ता को सद्धाता' म्हणजे त्याला विश्वास पटवून देण्यास कोण समर्थ आहे, किंवा त्यावर कोण विश्वास ठेवणार? 'अञ्ञत्र दिट्ठपदेहि' म्हणजे ज्यांनी सत्य (निर्वाण) पाहिले आहे अशा स्रोतापन्न आर्यश्रावकांना वगळता इतर कोण विश्वास ठेवणार? असा अर्थ आहे.

ဝီတရာဂေါတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝီတရာဂေါ. သာသနံ အာဇာနိံသူတိ အနုသိဋ္ဌိံ ဇာနိံသု, ဗြဟ္မလောကသဟဗျတာယ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိံသု. သမသမဂတိယောတိ ဒုတိယတ္တဘာဝေ သဗ္ဗာကာရေန သမဂတိကော ဧကဂတိကော. ဥတ္တရိ မေတ္တံ ဘာဝေယျန္တိ ပဌမဇ္ဈာနတော ဥတ္တရိ ယာဝ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာ ပဏီတံ ကတွာ မေတ္တံ ဘာဝေယျံ. စက္ခုမာတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမာ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ဧဝံ အနိစ္စလက္ခဏံ ဒီပေတွာ သတ္ထရိ ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေန္တေ ပဉ္စသတာပိ တေ အနိစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကာ ဘိက္ခူ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ နိသိန္နာသနေသုယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

'वीतरागो' म्हणजे विक्षंभन प्रहाणाने वीतराग झालेले. 'सासनं आजाणिंसु' म्हणजे उपदेशाला जाणले, आणि ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्यासाठी कारणीभूत असणाऱ्या ध्यानाचा अभ्यास केला. 'समसमगतियो' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात सर्व प्रकारे समान गती असणारे. 'उत्तरि मेत्तं भावेय्यं' म्हणजे प्रथम ध्यानापेक्षा वरच्या, म्हणजे तृतीय व चतुर्थ ध्यानापर्यंत श्रेष्ठ करून मैत्रीची भावना करावी. 'चक्खुमा' म्हणजे पाच चक्षूंनी युक्त असणारे (भगवान). 'परिनिब्बुतो' म्हणजे बोधीवृक्षाच्या आसनावरच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत झालेले. अशा प्रकारे अनित्य लक्षण स्पष्ट करून शास्त्यांनी उपदेश समाप्त केला असता, अनित्य-कर्मस्थानाचा अभ्यास करणारे ते पाचशे भिक्षू उपदेशानुसार आपले ज्ञान प्रवृत्त करून आपापल्या बसलेल्या आसनांवरच अर्हत्त्व पदाला प्राप्त झाले.

၃. နဂရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. नगरोपमसुत्तवर्णना.

၆၇. တတိယေ ယတောတိ ယဒါ. ပစ္စန္တိမန္တိ ရဋ္ဌပရိယန္တေ ရဋ္ဌာဝသာနေ နိဝိဋ္ဌံ. မဇ္ဈိမဒေသနဂရဿ ပန ရက္ခာကိစ္စံ နတ္ထိ, တေန တံ န ဂဟိတံ. နဂရပရိက္ခာရေဟိ သုပရိက္ခတန္တိ နဂရာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကတံ. အကရဏီယန္တိ အကတ္တဗ္ဗံ အဇိနိယံ. ဂမ္ဘီရနေမာတိ ဂမ္ဘီရအာဝါဋာ. သုနိခါတာတိ သုဋ္ဌု သန္နိသီဒါပိတာ. တံ ပနေတံ ဧသိကာထမ္ဘံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဝါ ကရောန္တိ သိလာဟိ ဝါ ခဒိရာဒီဟိ ဝါ သာရရုက္ခေဟိ. တံ နဂရဂုတ္တတ္ထာယ ကရောန္တာ ဗဟိနဂရေ ကရောန္တိ, အလင်္ကာရတ္ထာယ ကရောန္တာ အန္တောနဂရေ. တံ ဣဋ္ဌကာမယံ ကရောန္တာ မဟန္တံ အာဝါဋံ ကတွာ စယံ စိနိတွာ ဥပရိ အဋ္ဌံသံ ကတွာ သုဓာယ လိမ္ပန္တိ. ယဒါ ဟတ္ထိနာ ဒန္တေဟိ အဘိဟတော န စလတိ, တဒါ သုလိတ္တော နာမ ဟောတိ. သိလာထမ္ဘာဒယောပိ အဋ္ဌံသာ ဧဝ ဟောန္တိ. တေ သစေ အဋ္ဌ ရတနာ ဟောန္တိ, စတုရတနမတ္တံ အာဝါဋေ ပဝိသတိ, စတုရတနမတ္တံ ဥပရိ ဟောတိ. သောဠသရတနဝီသတိရတနေသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေသဉှိ ဥပဍ္ဎံ ဟေဋ္ဌာ ဟောတိ, ဥပဍ္ဎံ ဥပရိ. တေ ဂေါမုတ္တဝင်္ကာ ဟောန္တိ, တေန တေသံ အန္တရေ ပဒရမယံ ကတွာ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတိ, တေ ပန ကတစိတ္တကမ္မာ ပဂ္ဂဟိတဒ္ဓဇာဝ ဟောန္တိ.

६७. तिसऱ्या सूत्तात 'यतो' म्हणजे 'ज्या वेळी'. 'पच्चन्तिमं' म्हणजे राज्याच्या सीमेवर, राज्याच्या शेवटी वसलेले. परंतु मध्यदेशातील नगराच्या संरक्षणाचे कार्य नसते, म्हणून ते येथे घेतले नाही. 'नगरपरिक्खारेहि सुपरिक्खित्तं' म्हणजे नगराच्या अलंकारांनी सुशोभित केलेले. 'अकरणीयं' म्हणजे न करता येण्याजोगे, न जिंकता येण्याजोगे. 'गम्भीरनेमि' म्हणजे खोल खड्डा असलेले. 'सुनिखाता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे रोवलेले (खोलवर बसवलेले). तो हा इंद्रखिळा विटांनी किंवा दगडांनी किंवा खैरादी सारवान वृक्षांच्या लाकडांनी बनवतात. नगराच्या संरक्षणासाठी बनवणारे ते नगराच्या बाहेर बनवतात, तर सुशोभीकरणासाठी बनवणारे नगराच्या आत बनवतात. विटांचे बनवताना मोठा खड्डा करून, बांधकाम करून, वर अष्टकोनी करून चुन्याने लिंपतात. जेव्हा हत्तीने आपल्या दातांनी प्रहार केला तरी ते हलत नाही, तेव्हा ते 'सुलेपित' (चांगले लिंपलेले) म्हटले जाते. दगडाचे खांब इत्यादी देखील अष्टकोनीच असतात. जर ते आठ हात लांबीचे असतील, तर चार हात खड्ड्यात जातात आणि चार हात वर राहतात. सोळा हात किंवा वीस हात लांबीच्या खांबांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण सर्व खांबांचा अर्धा भाग खाली असतो आणि अर्धा भाग वर असतो. ते गोमूत्रासारखे वक्र (वाकडे) असतात, त्यामुळे त्यांच्यामध्ये फळ्यांचे काम करून युद्ध करणे शक्य होते. ते नक्षीकाम केलेले आणि ध्वज उभारलेले असतात.

ပရိခါတိ [Pg.182] ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတမာတိကာ. အနုပရိယာယပထောတိ အန္တော ပါကာရဿ ပါကာရေန သဒ္ဓိံ ဂတော မဟာပထော, ယတ္ထ ဌိတာ ဗဟိပါကာရေ ဌိတေဟိ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈန္တိ. သလာကန္တိ သရတောမရာဒိနိဿဂ္ဂိယာဝုဓံ. ဇေဝနိကန္တိ ဧကတောဓာရာဒိသေသာဝုဓံ.

'परिखा' म्हणजे नगराला वेढून असलेला खंदक. 'अनुपरियायपथो' म्हणजे तटबंदीच्या आत तटबंदीच्या सोबत जाणारा मोठा रस्ता, जेथे उभे राहून सैनिक तटबंदीच्या बाहेरील शत्रूंशी युद्ध करतात. 'सलाका' म्हणजे बाण, तोमर इत्यादी फेकून मारायची शस्त्रे. 'जेवनिकं' म्हणजे एका बाजूला धार असलेली इत्यादी उर्वरित शस्त्रे.

ဟတ္ထာရောဟာတိ သဗ္ဗေပိ ဟတ္ထိအာစရိယဟတ္ထိဝေဇ္ဇဟတ္ထိဗန္ဓာဒယော. အဿာရောဟာတိ သဗ္ဗေပိ အဿာစရိယအဿဝေဇ္ဇအဿဗန္ဓာဒယော. ရထိကာတိ သဗ္ဗေပိ ရထာစရိယရထယောဓရထရက္ခာဒယော. ဓနုဂ္ဂဟာတိ ဣဿာသာ. စေလကာတိ ယေ ယုဒ္ဓေ ဇယဒ္ဓဇံ ဂဟေတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တိ. စလကာတိ ‘‘ဣဓ ရညော ဌာနံ ဟောတု, ဣဓ အသုကမဟာမတ္တဿာ’’တိ ဧဝံ သေနာဗျူဟကာရကာ. ပိဏ္ဍဒါယိကာတိ သာဟသိကမဟာယောဓာ. တေ ကိရ ပရသေနံ ပဝိသိတွာ ပိဏ္ဍပိဏ္ဍမိဝ ဆေတွာ ဆေတွာ ဒယန္တိ, ဥပ္ပတိတွာ နိဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ယေ ဝါ သင်္ဂါမမဇ္ဈေ ယောဓာနံ ဘတ္တပါနီယံ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တိ, တေသမ္ပေတံ နာမံ. ဥဂ္ဂါ ရာဇပုတ္တာတိ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတာ သင်္ဂါမာဝစရာ ရာဇပုတ္တာ. ပက္ခန္ဒိနောတိ ယေ ‘‘ကဿ သီသံ ဝါ အာဝုဓံ ဝါ အာဟရာမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘အသုကဿာ’’တိ ဝုတ္တာ သင်္ဂါမံ ပက္ခန္ဒိတွာ တဒေဝ အာဟရန္တိ, ဣမေ ပက္ခန္ဒန္တီတိ ပက္ခန္ဒိနော. မဟာနာဂါ ဝိယ မဟာနာဂါ, ဟတ္ထိအာဒီသုပိ အဘိမုခံ အာဂစ္ဆန္တေသု အနိဝတ္တိယယောဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သူရာတိ ဧကသူရာ, ယေ သဇာလိကာပိ သဝမ္မိကာပိ သမုဒ္ဒံ တရိတုံ သက္ကောန္တိ. စမ္မယောဓိနောတိ ယေ စမ္မကဉ္စုကံ ဝါ ပဝိသိတွာ သရပရိတ္တာဏစမ္မံ ဝါ ဂဟေတွာ ယုဇ္ဈန္တိ. ဒါသကပုတ္တာတိ ဗလဝသိနေဟာ ဃရဒါသယောဓာ. ဒေါဝါရိကောတိ ဒွါရပါလကော. ဝါသနလေပနသမ္ပန္နောတိ ဝါသနေန သဗ္ဗဝိဝရပဋိစ္ဆာဒနေန သုဓာလေပေန သမ္ပန္နော. ဗဟိ ဝါ ခါဏုပါကာရသင်္ခါတေန ဝါသနေန ဃနမဋ္ဌေန စ သုဓာလေပေန သမ္ပန္နော ပုဏ္ဏဃဋပန္တိံ ဒဿေတွာ ကတစိတ္တကမ္မပဂ္ဂဟိတဒ္ဓဇော. တိဏကဋ္ဌောဒကန္တိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ဃာသတ္ထာယ ဂေဟာနဉ္စ ဆာဒနတ္ထာယ အာဟရိတွာ ဗဟူသု ဌာနေသု ဌပိတတိဏဉ္စ, ဂေဟကရဏပစနာဒီနံ အတ္ထာယ အာဟရိတွာ ဌပိတကဋ္ဌဉ္စ, ယန္တေဟိ ပဝေသေတွာ ပေါက္ခရဏီသု ဌပိတဥဒကဉ္စ. သန္နိစိတံ ဟောတီတိ ပဋိကစ္စေဝ အနေကေသု ဌာနေသု သုဋ္ဌု နိစိတံ ဟောတိ. အဗ္ဘန္တရာနံ ရတိယာတိ အန္တောနဂရဝါသီနံ ရတိအတ္ထာယ. အပရိတဿာယာတိ [Pg.183] တာသံ အနာပဇ္ဇနတ္ထာယ. သာလိယဝကန္တိ နာနပ္ပကာရာ သာလိယော စေဝ ယဝါ စ. တိလမုဂ္ဂမာသာပရဏ္ဏန္တိ တိလမုဂ္ဂမာသာ စ သေသာပရဏ္ဏဉ္စ.

'हत्थारोहा' म्हणजे हत्तीचे शिक्षक, हत्तीचे वैद्य, हत्तीला बांधणारे इत्यादी सर्व हत्तीस्वार. 'अस्सारोहा' म्हणजे घोड्यांचे शिक्षक, घोड्यांचे वैद्य, घोड्यांना बांधणारे इत्यादी सर्व घोडेस्वार. 'रथिका' म्हणजे रथाचे सारथी, रथावरील योद्धा, रथाचे रक्षक इत्यादी सर्व रथस्वार. 'धनुग्गहा' म्हणजे धनुर्धारी. 'चेलका' म्हणजे जे युद्धात विजयाचा ध्वज घेऊन पुढे चालतात ते. 'चलका' म्हणजे 'येथे राजाचे स्थान असावे, येथे अमुक महामात्याचे स्थान असावे' अशा प्रकारे सैन्याची व्यूहरचना करणारे. 'पिण्डदायिका' म्हणजे धाडसी महायोद्धे. ते शत्रूच्या सैन्यात शिरून शत्रूची डोकी पिंडाप्रमाणे कापून टाकतात आणि उडी मारून बाहेर पडतात, असा अर्थ आहे. किंवा जे युद्धाच्या मध्यभागी सैनिकांसाठी अन्न व पाणी घेऊन जातात, त्यांनाही हे नाव दिले जाते. 'उग्गा राजपुत्ता' म्हणजे अत्यंत प्रसिद्ध, युद्धात निपुण असलेले राजकुमार. 'पक्खन्दिनो' म्हणजे जे 'कोणाचे डोके किंवा शस्त्र घेऊन येऊ?' असे विचारून, 'अमुक एकाचे' असे सांगितल्यावर युद्धात झेप घेऊन तेच घेऊन येतात, ते झेप घेणारे होत. 'महानागा' म्हणजे महानागांप्रमाणे (मोठ्या हत्तींप्रमाणे); हत्ती इत्यादी समोर येत असतानाही मागे न हटणाऱ्या सैनिकांचे हे नाव आहे. 'सूरा' म्हणजे अत्यंत शूर, जे जाळ्यासह किंवा चिलखतासह समुद्र पार करण्यास समर्थ असतात. 'चम्मयोधिनो' म्हणजे जे चामड्याचे चिलखत घालून किंवा बाणांपासून रक्षण करणारी चामड्याची ढाल घेऊन युद्ध करतात. 'दासकपुत्ता' म्हणजे अत्यंत निष्ठावंत (घरातील दासांचे पुत्र असलेले) सैनिक. 'दोवारिको' म्हणजे द्वारपाल. 'वासनलेपनसम्पन्नो' म्हणजे सर्व छिद्रे झाकणाऱ्या चुन्याच्या लेपाने युक्त असलेला. किंवा बाहेर लाकडी कुंपणाने वेढलेला आणि दाट व गुळगुळीत चुन्याच्या लेपाने युक्त असलेला, पूर्ण घटांची रांग दर्शवणारा, नक्षीकाम केलेला आणि ध्वज उभारलेला. 'तिणकट्ठोदकं' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींच्या चाऱ्यासाठी आणि घरांच्या छपरांसाठी आणून अनेक ठिकाणी ठेवलेले गवत; घरे बांधण्यासाठी व स्वयंपाकासाठी आणून ठेवलेले लाकूड; आणि यंत्रांद्वारे विहिरी किंवा तलावांमध्ये आणून साठवलेले पाणी. 'सन्निचितं होति' म्हणजे आधीपासूनच अनेक ठिकाणी चांगल्या प्रकारे साठवलेले असते. 'अब्भन्तरानं रतिया' म्हणजे नगराच्या आत राहणाऱ्या लोकांच्या मनोरंजनासाठी. 'अपरितस्साय' म्हणजे त्यांना भीती किंवा त्रास न होण्यासाठी. 'सालियवकं' म्हणजे विविध प्रकारचे शाली (तांदूळ) आणि यव (जव). 'तिलमुग्गमासापरण्णं' म्हणजे तीळ, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्ये.

ဣဒါနိ ယသ္မာ တထာဂတဿ နဂရေ ကမ္မံ နာမ နတ္ထိ, နဂရသဒိသံ ပန အရိယသာဝကံ, နဂရပရိက္ခာရသဒိသေ စ သတ္တ ဓမ္မေ, စတုအာဟာရသဒိသာနိ စ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဒဿေတွာ ဧကာဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပက္ခိပိတွာ ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေဿာမီတိ အယံ ဥပမာ အာဘတာ. တသ္မာ တံ ဒေသနံ ပကာသေတုံ ဣဒံ ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ သဒ္ဓမ္မေဟီတိ သုဓမ္မေဟိ. သဒ္ဓေါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ စေဝ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါယ စ သမန္နာဂတော. တတ္ထ ဒါနသီလာဒီနံ ဖလံ သဒ္ဒဟိတွာ ဒါနာဒိပုညကရဏေ သဒ္ဓါ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒသဒ္ဓါတိပိ ဧသာ ဧဝ. တဿာ လက္ခဏာဒီဟိ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

आता ज्याअर्थी तथागतांना नगरामध्ये कोणतेही काम नसते, परंतु नगरासारखा आर्यश्रावक, नगराच्या संरक्षणासारखे सात सद्धर्म, आणि चार प्रकारच्या आहारासारखे चार ध्यान दाखवून, अकरा स्थानांमध्ये अर्हत्त्व समाविष्ट करून देशनेचा समारोप करायचा आहे, म्हणून ही उपमा दिली आहे. म्हणून ती देशना स्पष्ट करण्यासाठी 'एवमेव खो' इत्यादी शब्दांनी सुरुवात केली आहे. तेथे 'सद्धम्मेहि' म्हणजे उत्तम धर्मांनी (सुधम्मेहि). 'सद्धो' (श्रद्धावान) म्हणजे ओकप्पन-श्रद्धा (दृढ विश्वास) आणि पच्चक्ख-श्रद्धा (प्रत्यक्ष श्रद्धा) यांनी युक्त असलेला. तेथे दान, शील इत्यादींच्या फळावर विश्वास ठेवून दानादी पुण्यकर्मे करण्यातील जी श्रद्धा आहे, तिला 'ओकप्पन-श्रद्धा' म्हणतात. मार्गाने (आर्यमार्गाने) प्राप्त झालेली श्रद्धा म्हणजे 'पच्चक्ख-श्रद्धा' (प्रत्यक्ष श्रद्धा) होय. हिलाच 'प्रसाद-श्रद्धा' असेही म्हणतात. तिचे लक्षण इत्यादींद्वारे वर्गीकरण समजून घ्यावे.

‘‘သမ္ပက္ခန္ဒနလက္ခဏာ စ, မဟာရာဇ, သဒ္ဓါ သမ္ပသာဒနလက္ခဏာ စာ’’တိ (မိ. ပ. ၂.၁.၁၀) ဟိ ဝစနတော ဣဒံ သဒ္ဓါယ လက္ခဏံ နာမ. ‘‘တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဌာနေဟိ သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကတမေဟိ တီဟိ? သီလဝန္တာနံ ဒဿနကာမော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၃.၄၂) နယေန ဝုတ္တံ ပန သဒ္ဓါယ နိမိတ္တံ နာမ. ‘‘ကော စာဟာရော သဒ္ဓါယ, သဒ္ဓမ္မဿဝနန္တိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁) အယံ ပနဿာ အာဟာရော နာမ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယံ အနုဓမ္မော ဟောတိ, ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရိဿတီ’’တိ အယမဿ အနုဓမ္မော နာမ. ‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျံ, သိရီ ဘောဂါနမာသယော’’ (သံ. နိ. ၁.၇၉). ‘‘သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတိ’’ (သံ. နိ. ၁.၃၆). ‘‘သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃံ’’ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆). ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌိ’’ (သု. နိ. ၇၇; သံ. နိ. ၁.၁၉၇). ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော မဟာနာဂေါ. ဥပေခါသေတဒန္တဝါ’’တိအာဒီသု ပန သုတ္တေသု ဧတိဿာ ဗဒ္ဓဘတ္တပုဋာဒိသရိက္ခတာယ အနေကသရသတာ ဘဂဝတာ ပကာသိတာ. ဣမသ္မိံ ပန နဂရောပမသုတ္တန္တေ ဧသာ အစလသုပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ ဧသိကာထမ္ဘသဒိသာ ကတွာ ဒဿိတာ.

“हे महाराजा! श्रद्धा ही संप्रस्कंदन-लक्षणा (उत्साह वाढवणारी) आणि संप्रसादन-लक्षणा (चित्त प्रसन्न करणारी) आहे” या वचनावरून हे श्रद्धेचे लक्षण आहे. “भिक्खूहो, तीन कारणांनी श्रद्धाळू व प्रसन्न मनुष्य ओळखावा. कोणत्या तीन कारणांनी? तो शीलवंतांच्या दर्शनाची इच्छा बाळगतो...” इत्यादी पद्धतीने जे सांगितले आहे, ते श्रद्धेचे निमित्त (कारण) आहे. “श्रद्धेचा आहार कोणता? सद्धम्मश्रवण असे म्हणावे,” हा तिचा आहार आहे. “भिक्खूहो, श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्या भिक्खूचा हा अनुधम्म (अनुकूल धर्म) आहे की, तो रूपामध्ये अत्यंत निर्वेद (वैराग्य) बाळगून विहरेल,” हा तिचा अनुधम्म आहे. “श्रद्धा पाथेय (प्रवासाची शिदोरी) बांधते, समृद्धी ही भोगांचे आश्रयस्थान आहे.” “श्रद्धा ही मनुष्याची सोबतीण असते.” “श्रद्धेने मनुष्य ओघ (संसार-प्रवाह) पार करतो.” “श्रद्धा हे बीज आहे, तप ही वृष्टी आहे.” “श्रद्धारूपी सोंड असलेला महानाग (हत्ती) आणि उपेक्षारूपी पांढरे सुळे असलेला...” इत्यादी सुत्तांमध्ये, बांधलेल्या शिदोरीच्या गाठोड्याशी साम्य असल्यामुळे, भगवंतांनी या श्रद्धेची अनेकविध उपयुक्तता प्रकाशित केली आहे. परंतु, या नगरोपम सुत्तामध्ये, अचल व दृढ प्रतिष्ठेमुळे तिला इंद्रकीलासारख्या (नगरद्वाराच्या खांबासारख्या) खांबासमान करून दाखवले आहे.

သဒ္ဓေသိကောတိ သဒ္ဓံ ဧသိကာထမ္ဘံ ကတွာ အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတီတိ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အပိစေတ္ထ ဟိရောတ္တပ္ပေဟိ တီသု ဒွါရေသု သံဝရော သမ္ပဇ္ဇတိ, သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဟောတိ[Pg.184]. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဧကာဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပက္ခိပိတွာ ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

“सद्धेसिको” (श्रद्धारूपी खांब असलेला) म्हणजे श्रद्धेला इंद्रकील (नगरद्वाराचा खांब) करून आर्यश्रावक अकुशलाचा त्याग करतो, या पद्धतीने सर्व पदांमध्ये योजना करावी. शिवाय, येथे ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांच्याद्वारे तीन द्वारांमध्ये (काया, वाचा, मन) संवर (संयम) प्राप्त होतो, तो चतुपारिसुद्धिशील होतो. अशा प्रकारे, या सुत्तात अकरा स्थानांमध्ये अरहत्त्व समाविष्ट करून देशनेचे शिखर गाठले आहे, असे जाणावे.

၄. ဓမ္မညူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. धम्मञ्ञू सुत्त वर्णन

၆၈. စတုတ္ထေ ကာလံ ဇာနာတီတိ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလံ ဇာနာတိ. အယံ ကာလော ဥဒ္ဒေသဿာတိ အယံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှနကာလော. ပရိပုစ္ဆာယာတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ပရိပုစ္ဆာယ. ယောဂဿာတိ ယောဂေ ကမ္မံ ပက္ခိပနဿ. ပဋိသလ္လာနဿာတိ နိလီယနဿ ဧကီဘာဝဿ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နောတိ နဝန္နံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အနုရူပဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပန္နော. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုဂ္ဂလပရောပရညူ ဟောတီတိ ဧဝံ ဘိက္ခု ပုဂ္ဂလာနံ ပရောပရံ တိက္ခမုဒုဘာဝံ ဇာနနသမတ္ထော နာမ ဟောတိ.

६८. चौथ्या सुत्तात, “काळ जाणतो” म्हणजे योग्य व प्राप्त काळ जाणतो. “हा उद्देशाचा (अभ्यासाचा) काळ आहे” म्हणजे हा बुद्धवचनांचे ग्रहण करण्याचा (शिकण्याचा) काळ आहे. “परिपृच्छेचा” म्हणजे अर्थ-अनर्थ, कारण-अकारण याविषयी विचारपूस करण्याचा काळ. “योगाचा” म्हणजे योगामध्ये (कर्मस्थानामध्ये) स्वतःला झोकून देण्याचा काळ. “प्रतिसंलयनाचा” म्हणजे एकांतात राहण्याचा, एकटेपणाचा काळ. “धम्मानुधम्मप्रतिपन्न” म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांना अनुरूप अशा पूर्वभागीय प्रतिपदेचे (विपश्यनेचे) आचरण करणारा. “अशा प्रकारे, भिक्खूहो, भिक्खू हा पुद्गल-परोपरज्ञ (व्यक्तींमधील भेद जाणणारा) होतो” म्हणजे अशा प्रकारे भिक्खू व्यक्तींमधील तीव्र व मृदू स्वभाव जाणण्यास समर्थ होतो.

၅. ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. पारिच्छत्तक सुत्त वर्णन

၆၉. ပဉ္စမေ ပန္နပလာသောတိ ပတိတပလာသော. ဇာလကဇာတောတိ သဉ္ဇာတပတ္တပုပ္ဖဇာလော. တဿ ဟိ ပတ္တဇာလဉ္စ ပုပ္ဖဇာလဉ္စ သဟေဝ နိက္ခမတိ. ခါရကဇာတောတိ ပါဋိယေက္ကံ သဉ္ဇာတေန သုဝိဘတ္တေန ပတ္တဇာလကေန စ ပုပ္ဖဇာလကေန စ သမန္နာဂတော. ကုဋုမလကဇာတောတိ သဉ္ဇာတမကုဠော. ကောရကဇာတောတိ အဝိကသိတေဟိ မဟာကုစ္ဆီဟိ သမ္ဘိန္နမုခေဟိ ပုပ္ဖေဟိ သမန္နာဂတော. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ သဗ္ဗာကာရေန သုပုပ္ဖိတော. ဒိဗ္ဗေ စတ္တာရော မာသေတိ ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ စတ္တာရော မာသေ. မနုဿဂဏနာယ ပန တာနိ ဒွါဒသ ဝဿသဟဿာနိ ဟောန္တိ. ပရိစာရေန္တီတိ ဣတော စိတော စ ဣန္ဒြိယာနိ စာရေန္တိ, ကီဠန္တိ ရမန္တီတိ အတ္ထော.

६९. पाचव्या सुत्तात, “पन्नपलासो” म्हणजे गळून पडलेली पाने असलेला. “जालकजातो” म्हणजे पाने आणि फुलांचे जाळे निर्माण झालेला. कारण, पानांची जाळी आणि फुलांची जाळी एकत्रच बाहेर पडतात. “खारकजातो” म्हणजे स्वतंत्रपणे चांगल्या प्रकारे विभक्त झालेल्या पानांच्या जाळीने आणि फुलांच्या जाळीने युक्त असलेला. “कुटुमलकजातो” म्हणजे कळ्या उमललेला. “कोरकजातो” म्हणजे न उमललेल्या, मोठ्या उदराच्या आणि मुख उघडलेल्या फुलांनी युक्त असलेला. “सब्बपालिफुल्लो” म्हणजे सर्व प्रकारे पूर्णपणे बहरलेला. “दिव्य चार महिने” म्हणजे दिव्यायुष्यानुसार चार महिने. मानवी गणनेनुसार मात्र ते बारा हजार वर्षे होतात. “परिचारेन्ति” म्हणजे इकडे तिकडे इंद्रियांना विचरू देतात, क्रीडा करतात आणि रममाण होतात, असा अर्थ आहे.

အာဘာယ ဖုဋံ ဟောတီတိ တတ္တကံ ဌာနံ ဩဘာသေန ဖုဋံ ဟောတိ. တေသဉှိ ပုပ္ဖာနံ ဗာလသူရိယဿ ဝိယ အာဘာ ဟောတိ, ပတ္တာနိ ပဏ္ဏစ္ဆတ္တပ္ပမာဏာနိ, အန္တော မဟာတုမ္ဗမတ္တာ ရေဏု ဟောတိ. ပုပ္ဖိတေ ပန ပါရိစ္ဆတ္တကေ အာရောဟနကိစ္စံ ဝါ အင်္ကုသကံ ဂဟေတွာ နမနကိစ္စံ ဝါ ပုပ္ဖာဟရဏတ္ထံ စင်္ဂေါဋကကိစ္စံ ဝါ နတ္ထိ, ကန္တနကဝါတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝဏ္ဋတော ကန္တတိ, သမ္ပဋိစ္ဆနကဝါတော သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ပဝေသနကဝါတော သုဓမ္မံ ဒေဝသဘံ ပဝေသေတိ, သမ္မဇ္ဇနကဝါတော ပုရာဏပုပ္ဖာနိ နီဟရတိ, သန္ထရဏကဝါတော ပတ္တကဏ္ဏိကကေသရာနိ ရဉ္ဇေန္တော သန္ထရတိ. မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဓမ္မာသနံ [Pg.185] ဟောတိ ယောဇနပ္ပမာဏော ရတနပလ္လင်္ကော ဥပရိ တိယောဇနေန သေတစ္ဆတ္တေန ဓာရိယမာနေန, တဒနန္တရံ သက္ကဿ ဒေဝရညော အာသနံ အတ္ထရိယတိ, တတော တေတ္တိံသာယ ဒေဝပုတ္တာနံ, တတော အညေသံ မဟေသက္ခာနံ ဒေဝါနံ, အညတရဒေဝတာနံ ပုပ္ဖကဏ္ဏိကာဝ အာသနံ ဟောတိ. ဒေဝါ ဒေဝသဘံ ပဝိသိတွာ နိသီဒန္တိ. တတော ပုပ္ဖေဟိ ရေဏုဝဋ္ဋိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥပရိကဏ္ဏိကံ အာဟစ္စ နိပတမာနာ ဒေဝတာနံ တိဂါဝုတပ္ပမာဏံ အတ္တဘာဝံ လာခါရသပရိကမ္မသဇ္ဇိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏပိဉ္ဇရံ ဝိယ ကရောတိ. ဧကစ္စေ ဒေဝါ ဧကေကံ ပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ အညမညံ ပဟရန္တာပိ ကီဠန္တိယေဝ. ပဟရဏကာလေပိ မဟာတုမ္ဗပ္ပမာဏာ ရေဏု နိက္ခမိတွာ သရီရံ ပဘာသမ္ပန္နေဟိ ဂန္ဓစုဏ္ဏေဟိ သဉ္ဇတမနောသိလာရာဂံ ဝိယ ကရောတိ. ဧဝံ သာ ကီဠာ စတူဟိ မာသေဟိ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ. အယမာနုဘာဝေါတိ အယံ အနုဖရိတုံ အာနုဘာဝေါ.

“आभेने व्याप्त होते” म्हणजे तेवढी जागा (पन्नास योजने) प्रकाशाने व्याप्त होते. कारण त्या फुलांची प्रभा बालसूर्यासारखी असते. पाने छत्राच्या आकाराची असतात आणि आत मोठ्या पात्राएवढा परागकण असतो. पारिच्छत्तक वृक्ष बहरला असता, त्यावर चढण्याचे काम किंवा अंकुश घेऊन तो वाकवण्याचे काम अथवा फुले गोळा करण्यासाठी टोपलीचे काम नसते. ‘कंतनकवात’ (कापणारा वारा) सुटून फुलांना त्यांच्या देठापासून कापतो. ‘संपटिच्छनकवात’ (झेलणारा वारा) ती फुले झेलतो. ‘पवेसनकवात’ (प्रवेश करवणारा वारा) ती फुले सुधम्मा देवसभेत घेऊन जातो. ‘ammज्जनकवात’ (झाडणारा वारा) जुनी फुले बाहेर काढून टाकतो. ‘संथरणकवात’ (पसरवणारा वारा) पाकळ्या आणि परागकण सुशोभित करत पसरवतो. मध्यभागी धर्मासन असते, ज्यावर तीन योजने आकाराचे पांढरे छत्र धरलेले असते आणि एक योजन आकाराचा रत्नपलंग असतो. त्यानंतर देवराज शक्राचे आसन पसरवले जाते, त्यानंतर तेहतीस देवपुत्रांचे, त्यानंतर इतर महानुभाव देवांचे आणि सामान्य देवतांचे आसन केवळ फुलांचेच असते. देव देवसभेत प्रवेश करून बसतात. त्यानंतर फुलांमधून परागांची वृष्टी वर उठून, वरच्या छताला स्पर्श करून खाली पडते आणि देवतांच्या तीन गव्यूती आकाराच्या शरीराला लाखेच्या रसाने रंगवल्यासारखे किंवा सुवर्णधुलीने माखल्यासारखे पिवळेधमक करते. काही देव एकेक फूल घेऊन एकमेकांवर फेकून मारत क्रीडा करतात. मारण्याच्या वेळीही मोठ्या पात्राएवढा पराग बाहेर पडून त्यांचे शरीर तेजस्वी सुगंधी चूर्णाने मनःशिला लावल्यासारखे सुंदर बनवतो. अशा प्रकारे ती क्रीडा चार महिन्यांत समाप्त होते. “हा प्रभाव आहे” म्हणजे हा चहूबाजूला पसरण्याचा प्रभाव आहे.

ဣဒါနိ ယသ္မာ န သတ္ထာ ပါရိစ္ဆတ္တကေန အတ္ထိကော, တေန ပန သဒ္ဓိံ ဥပမေတွာ သတ္တ အရိယသာဝကေ ဒဿေတုကာမော, တသ္မာ တေ ဒဿေတုံ ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေတေတီတိ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ စိန္တေတိ. ဒေဝါနံဝါတိ ဒေဝါနံ ဝိယ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီတိ ပထဝိတလတော ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ သာဓုကာရသဒ္ဒေန သဗ္ဗံ ဧကသဒ္ဒမေဝ ဟောတိ. အယမာနုဘာဝေါတိ အယံ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အနုဖရဏာနုဘာဝေါ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတံ ဟောတိ, ကသိဏပရိကမ္မံ ပဌမဇ္ဈာနသန္နိဿိတံ, ဝိပဿနာယ သဒ္ဓိံ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂသန္နိဿိတာနိ ဟောန္တိ. ဒေသနာယ ဟေဋ္ဌတော ဝါ ဥပရိတော ဝါ ဥဘယတော ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, ဣဓ ပန ဥဘယတော ပရိစ္ဆေဒေါ. တေနေတံ ဝုတ္တံ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

आता, शास्त्यांना पारिच्छत्तक वृक्षाशी काही कर्तव्य नाही, तर त्याच्याशी तुलना करून सात आर्यश्रावकांना दाखवण्याची त्यांची इच्छा आहे, म्हणून ते दाखवण्यासाठी “एवमेव खो” (अशाच प्रकारे) इत्यादी म्हणाले. त्यात, “प्रव्रज्येचा विचार करतो” म्हणजे “मी प्रव्रजित होईन” असा विचार करतो. “देवांच्या प्रमाणे” म्हणजे देवांप्रमाणेच. “ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज उठतो” म्हणजे पृथ्वीतलापासून ब्रह्मलोकापर्यंत साधुकाराच्या आवाजाने सर्व काही एकच नादमय होते. “हा प्रभाव आहे” म्हणजे हा क्षीणास्रव भिक्खूचा सर्वत्र पसरणारा प्रभाव आहे. या सुत्तात चतुपारिसुद्धिशील हे प्रव्रज्येवर आश्रित आहे, कसिणपरिकम्म हे प्रथम ध्यानावर आश्रित आहे, विपश्यनेसह तीन मार्ग आणि तीन फळे ही अर्हत्त्वमार्गावर आश्रित आहेत. देशनेची मर्यादा खालून किंवा वरून किंवा दोन्ही बाजूंनी ठरवली जाते, परंतु येथे दोन्ही बाजूंनी मर्यादा आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे. संक्षेपाने येथे वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (निर्वाण) सांगितले आहे, असे जाणावे.

၆. သက္ကစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. सक्कच्च सुत्त वर्णन

၇၀. ဆဋ္ဌေ ပရိသုဒ္ဓါ စ ဘဝိဿန္တီတိ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပရိသုဒ္ဓါ ဘဝိဿန္တိ နိမ္မလာ. သကမ္မာရဂတောတိ ဧတ္ထ သ-ကာရော နိပါတမတ္တံ, ကမ္မာရဂတော ကမ္မာရုဒ္ဓနဂတောတိ အတ္ထော.

७०. सहाव्या सूत्तात, 'परिसुद्धा च भविस्सन्ति' म्हणजे अधिक प्रमाणात शुद्ध आणि निर्मळ होतील. 'सकम्मारगतो' या पदात 'स' हा केवळ निपात आहे; 'कम्मारगतो' म्हणजे सोनाराच्या (किंवा लोहाराच्या) भट्टीत गेलेला, असा अर्थ आहे.

၇. ဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. भावनासुत्तवण्णना (भावना सूत्ताचे वर्णन)

၇၁. သတ္တမေ [Pg.186] အနနုယုတ္တဿာတိ န ယုတ္တပ္ပယုတ္တဿ ဟုတွာ ဝိဟရတော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနီတိ ဣမာ ကဏှပက္ခသုက္ကပက္ခဝသေန ဒွေ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တာသု ကဏှပက္ခူပမာ အတ္ထဿ အသာဓိကာ, ဣတရာ သာဓိကာတိ သုက္ကပက္ခူပမာယ ဧဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေယျထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. အပီတိ သမ္ဘာဝနတ္ထေ. ဥဘယေနာပိ သေယျထာပိ နာမ, ဘိက္ခဝေတိ ဒဿေတိ. ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ကုက္ကုဋိယာ ဝုတ္တပ္ပကာရတော ဦနာဓိကာနိပိ အဏ္ဍာနိ ဟောန္တိ, ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ပနေတံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ လောကေ သိလိဋ္ဌံ ဝစနံ ဟောတိ. တာနဿူတိ တာနိ အဿု, ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနီတိ တာယ ဇနေတ္တိယာ ကုက္ကုဋိယာ ပက္ခေ ပသာရေတွာ တေသံ ဥပရိ သယန္တိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ. သမ္မာ ပရိသေဒိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာ သုဋ္ဌု သမန္တတော သေဒိတာနိ, ဥသ္မီကတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ သုဋ္ဌု သမန္တတော ဘာဝိတာနိ, ကုက္ကုဋဂန္ဓံ ဂါဟာပိတာနီတိ အတ္ထော.

७१. सातव्या सूत्तात, 'अननुयुत्तस्स' म्हणजे जो सतत प्रयत्न न करता (आळशी होऊन) विहरतो त्याला. "भिक्खूहो, जसे कोंबडीची अंडी..." या वाक्याद्वारे कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्षाच्या अनुषंगाने दोन उपमा दिल्या आहेत. त्यापैकी कृष्णपक्षाची उपमा अर्थ सिद्ध करत नाही, तर दुसरी (शुक्लपक्षाची) उपमा अर्थ सिद्ध करते; म्हणून शुक्लपक्षीय उपमेचा अर्थ याप्रमाणे समजावा. 'सेय्यथा' हा शब्द उपमेच्या अर्थातील निपात आहे. 'अपि' हा संभावनेच्या अर्थातील निपात आहे. दोन्ही मिळून 'सेय्यथापि नाम भिक्खवे' (भिक्खूहो, जसे की) हा अर्थ दर्शवतात. "कोंबडीची अंडी आठ, दहा किंवा बारा..." यात जरी कोंबडीची अंडी सांगितलेल्या संख्येपेक्षा कमी-अधिक असली, तरी बोलण्याच्या सुलभतेसाठी (वाक्यसौष्ठवासाठी) असे म्हटले आहे. कारण लोकव्यवहारात असे बोलणे सुटसुटीत वाटते. 'तानस्सु' म्हणजे 'ती अंडी असावीत' असा अर्थ आहे. 'कुकुटिया सम्मा अधिसयितानि' म्हणजे जन्मदात्या कोंबडीने आपले पंख पसरून त्यांच्यावर बसून ती चांगल्या प्रकारे उबवलेली असावीत. 'सम्मा परिसेदितानि' म्हणजे वेळोवेळी कोंबडीची ऊब देऊन सर्व बाजूंनी चांगल्या प्रकारे उष्णता दिलेली असावीत. 'सम्मा परिभावितानि' म्हणजे वेळोवेळी सर्व बाजूंनी कोंबडीचा गंध (वास) अंड्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे भिनवलेला असावा, असा अर्थ आहे.

ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာတိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ ဣမံ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အပ္ပမာဒံ ကတွာ ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေတိ အထ ခေါ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဝုတ္တနယေန သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ ဘဗ္ဗာဝ. တေ ဟိ ယသ္မာ တာယ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ တီဟာကာရေဟိ တာနိ အဏ္ဍာနိ ပရိပါလိယမာနာနိ န ပူတီနိ ဟောန္တိ. ယောပိ နေသံ အလ္လသိနေဟော, သော ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, ကပါလံ တနုကံ ဟောတိ, ပါဒနခသိခါ စ မုခတုဏ္ဍကဉ္စ ခရံ ဟောတိ, သယမ္ပိ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတိ. ကပါလဿ တနုတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါ အာလောကော အန္တော ပညာယတိ, တသ္မာ ‘‘စိရံ ဝတ မယံ သံကုဋိတဟတ္ထပါဒါ သမ္ဗာဓေ သယိမှ, အယဉ္စ ဗဟိ အာလောကော ဒိဿတိ, ဧတ္ထ ဒါနိ နော သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတုကာမာ ဟုတွာ ကပါလံ ပါဒေန ပဟရန္တိ, ဂီဝံ ပသာရေန္တိ, တတော တံ ကပါလံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ. အထ တေ ပက္ခေ ဝိဓုနန္တာ တံခဏာနုရူပံ ဝိရဝန္တာ နိက္ခမန္တိယေဝ. နိက္ခမန္တာ စ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ ဝိစရန္တိ.

जरी त्या कोंबडीने या तीन प्रकारच्या क्रियांद्वारे अप्रमाद (काळजी) बाळगून, तिच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न झाली नाही तरी, ते कोंबडीचे पिल्लू सांगितलेल्या पद्धतीने सुखरूपपणे अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्यास समर्थ असतात. कारण त्या कोंबडीने या तीन प्रकारांनी त्या अंड्यांचे रक्षण केल्यामुळे ती अंडी सडत नाहीत. त्यांच्यातील जो ओलावा असतो, तो सुकतो, अंड्याचे कवच पातळ होते, पायांची नखे आणि चोच कठीण होतात, आणि ते स्वतःही परिपक्वतेला पोहोचतात. अंड्याचे कवच पातळ झाल्यामुळे बाहेरील प्रकाश आत दिसू लागतो. त्यामुळे "अरेरे! आम्ही खूप काळ हातपाय आकुंचन करून या अरुंद जागेत निजलो होतो, आता हा बाहेरील प्रकाश दिसत आहे, आता येथे आमचे राहणे सुखकर होईल" अशी बाहेर पडण्याची इच्छा धरून ते अंड्याच्या कवचावर पायाने प्रहार करतात आणि मान बाहेर काढतात. त्यामुळे ते कवच दोन भागांत फुटते. मग ते आपले पंख फडफडवत आणि त्या क्षणाला अनुरूप असा आवाज करत बाहेर पडतातच. आणि बाहेर पडून गावाच्या शिवारात शोभा वाढवत फिरतात.

ဧဝမေဝ [Pg.187] ခေါတိ ဣဒံ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ. တံ ဧဝံ အတ္ထေန သံသန္ဒေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တဿာ ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍေသု အဓိသယနာဒိတိဝိဓကိရိယာကရဏံ ဝိယ ဟိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနံ အနုယုတ္တကာလော, ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာသမ္ပာဒနေန အဏ္ဍာနံ အပူတိဘာဝေါ ဝိယ ဘာဝနံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ အပရိဟာနိ. တဿာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍာနံ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဘဝတ္တယာနုဂတနိကန္တိသိနေဟပရိယာဒါနံ, အဏ္ဍကပါလာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ တနုဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ နခတုဏ္ဍကာနံ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ တိက္ခခရဝိပ္ပသန္နသူရဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏာမကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ ပရိဏာမကာလော ဝဍ္ဎိကာလော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလော, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဒါကာလော ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိစရန္တဿ တဇ္ဇာတိကံ ဥတုသပ္ပာယံ ဝါ ဘောဇနသပ္ပာယံ ဝါ ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ ဝါ ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကာသနေ နိသိန္နဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ အနုပုဗ္ဗာဓိဂတေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိညာပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အရဟတ္တပ္ပတ္တကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"याचप्रमाणे..." हे उपमेचे उपमेयाशी तादात्म्य दर्शवणारे शब्द आहेत. ते या अर्थाशी जुळवून समजून घेतले पाहिजे – कोंबडीने अंड्यांवर बसणे इत्यादी तीन प्रकारच्या क्रिया करण्याप्रमाणे या भिक्खूचा भावनेचा (साधनेचा) अभ्यास करण्याचा काळ समजावा. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया पूर्ण केल्यामुळे अंडी न सडण्याप्रमाणे, भावनेचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूच्या तीन प्रकारच्या अनुपश्यनांच्या संपादनाने विपश्यना ज्ञानाचा ऱ्हास न होणे समजावे. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्यामुळे अंड्यांमधील ओलावा सुकण्याप्रमाणे, त्या भिक्खूने तीन प्रकारच्या अनुपश्यना पूर्ण केल्यामुळे तीन भवांच्या (अस्तित्वाच्या) अनुषंगाने असणाऱ्या तृष्णारूपी ओलाव्याचा क्षय होणे समजावे. अंड्याचे कवच पातळ होण्याप्रमाणे, भिक्खूच्या अविद्यारूपी अंडकोशाचे (अविद्येच्या कवचाचे) पातळ होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांची नखे व चोच कठीण होण्याप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचे तीक्ष्ण, प्रखर, अत्यंत निर्मळ आणि तेजस्वी होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांच्या परिपक्वतेच्या काळाप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचा परिपक्वतेचा काळ, वृद्धीचा काळ आणि गर्भधारणा काळ समजावा. कोंबडीच्या पिल्लांनी पायाच्या नखांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून, पंख फडफडून सुखरूपपणे बाहेर पडण्याच्या काळाप्रमाणे, त्या भिक्खूने विपश्यना ज्ञानाचा गर्भ धारण करून विहरत असताना, त्याला अनुकूल असणारे ऋतू-सापाय (अनुकूल हवामान), भोजन-सापाय (अनुकूल अन्न), पुग्गल-सापाय (अनुकूल व्यक्ती) किंवा धम्मसवन-सापाय (अनुकूल धर्मश्रवण) प्राप्त करून, एकाच आसनावर बसून विपश्यना वाढवत असताना, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या अर्हतमार्गाने अविद्यारूपी अंडकोश फोडून, अभिज्ञारूपी पंख फडफडून सुखरूपपणे अर्हतपद प्राप्त करण्याचा काळ समजावा.

ယထာ ပန ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏတဘာဝံ ဉတွာ မာတာပိ အဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒတိ, ဧဝံ တထာရူပဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏပရိပါကံ ဉတွာ သတ္ထာပိ –

ज्याप्रमाणे कोंबडीच्या पिल्लांची परिपक्वता जाणून आई देखील अंड्याचे कवच फोडते, त्याचप्रमाणे तशा प्रकारच्या भिक्खूच्या ज्ञानाची परिपक्वता जाणून शास्ता (तथागत बुद्ध) देखील –

‘‘ဥစ္ဆိန္ဒ သိနေဟမတ္တနော, ကုမုဒံ သာရဒိကံဝ ပါဏိနာ;

သန္တိမဂ္ဂမေဝ ဗြူဟယ, နိဗ္ဗာနံ သုဂတေန ဒေသိတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၈၅) –

"आपली तृष्णा (स्नेह) उपटून टाक, जसे शरद ऋतूतील कमळ हाताने उपटून टाकतात. शांतीच्या मार्गाचाच (निर्वाणमार्गाचा) अभ्यास कर, ज्या निर्वाणाचा उपदेश सुगतांनी (बुद्धांनी) केला आहे." (धम्मपद २८५) –

အာဒိနာ နယေန ဩဘာသံ ဖရိတွာ ဂါထာယ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဟရတိ. သော ဂါထာပရိယောသာနေ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယထာ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ တတ္ထ ဝိစရန္တိ, ဧဝံ အယမ္ပိ မဟာခီဏာသဝေါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ သံဃာရာမံ ဥပသောဘယမာနော ဝိစရတိ.

इत्यादी पद्धतीने प्रकाश पसरवून गाथेच्या माध्यमातून अविद्यारूपी अंडकोशावर प्रहार करतात. तो भिक्खू गाथेच्या शेवटी अविद्यारूपी अंडकोश फोडून अर्हतपद प्राप्त करतो. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे ती कोंबडीची पिल्ले गावाच्या शिवारात शोभा वाढवत फिरतात, त्याचप्रमाणे हे महान क्षीणासव (अर्हत) देखील निर्वाण हेच आलंबन असणाऱ्या फलसमापत्तीमध्ये मग्न होऊन संघारामाची शोभा वाढवत विहरतात.

ဖလဂဏ္ဍဿာတိ [Pg.188] ဝဍ္ဎကိဿ. သော ဟိ ဩလမ္ဗကသင်္ခါတံ ဖလံ စာရေတွာ ဒါရူနံ ဂဏ္ဍံ ဟရတီတိ ဖလဂဏ္ဍောတိ ဝုစ္စတိ. ဝါသိဇဋေတိ ဝါသိဒဏ္ဍကဿ ဂဟဏဋ္ဌာနေ. ဧတ္တကံ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသေန ပရိပုစ္ဆာယ ယောနိသောမနသိကာရေန ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ စ နိစ္စကာလံ အာသဝါ ခီယန္တိ. ဧဝံ ခီယမာနာနံ ပန နေသံ ‘‘ဧတ္တကံ အဇ္ဇ ခီဏံ ဧတ္တကံ ဟိယျော’’တိ ဧဝမဿ ဉာဏံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဥပမာယ ဝိပဿနာနိသံသော ဒီပိတော.

'फलगण्डस्स' म्हणजे सुताराचा. कारण तो ओळंबा नावाचे साधन धरून लाकडाचे दोष (गाठी) दूर करतो, म्हणून त्याला 'फलगण्ड' असे म्हणतात. 'वासिजटे' म्हणजे कुऱ्हाडीच्या दांड्याला पकडण्याची जागा. "आज माझे एवढे आसव नष्ट झाले..." कारण प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीचे प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने, उद्देषाने (पाठांतराने), परिपृच्छेने (चर्चेने), योनिशो मनसिकाराने आणि व्रत-प्रतिपत्तीने नेहमी आसव नष्ट होत असतात. परंतु, अशा प्रकारे नष्ट होत असताना, "आज माझे एवढे आसव नष्ट झाले, काल एवढे नष्ट झाले" असे ज्ञान त्यांना होत नाही, असा अर्थ आहे. या उपमेद्वारे विपश्यनेचे महात्म्य (अनुशंसा) दर्शवले आहे.

ဟေမန္တိကေနာတိ ဟေမန္တသမယေန. ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ထိရဘာဝေန ပရိဟာယန္တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ သာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဝါ ဝိယ ယောဂါဝစရော, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒေ ပရိယာယနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဦနပဉ္စဝဿကာလေ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိကေ ဝိစရဏံ, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒဥဒကေန ခဇ္ဇမာနာနံ ဗန္ဓနာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီဟိယေဝ သံယောဇနာနံ တနုဘာဝေါ, နာဝါယ ထလေ ဥက္ခိတ္တကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော နိဿယမုတ္တကဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသနကာလော, ဒိဝါ ဝါတာတပေန သံသုဿနံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏေန တဏှာသိနေဟဿ သံသုဿနံ, ရတ္တိံ ဟိမောဒကေန တေမနံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန စိတ္တတေမနံ, ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝါတာတပေဟိ စေဝ ဟိမောဒကေန စ ပရိသုက္ခပရိတိန္တာနံ ဗန္ဓနာနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏပီတိပါမောဇ္ဇေဟိ သံယောဇနာနံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ, ပါဝုဿကမေဃော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ, မေဃဝုဋ္ဌိဥဒကေန နာဝါယ အန္တောပူတိဘာဝေါ ဝိယ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ရူပသတ္တကာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ဩက္ခာယမာနေ ပက္ခာယမာနေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဧကဒိဝသံ ဥတုသပ္ပာယာဒီနိ လဒ္ဓါ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ အရဟတ္တဖလာဓိဂမော. ပူတိဗန္ဓနာယ နာဝါယ ကိဉ္စိ ကာလံ ဌာနံ ဝိယ ခီဏသံယောဇနဿ အရဟတော မဟာဇနံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ယာဝတာယုကံ ဌာနံ, ပူတိဗန္ဓနာယ နာဝါယ အနုပုဗ္ဗေန ဘိဇ္ဇိတွာ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမော ဝိယ ခီဏာသဝဿ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓဘေဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမောတိ ဣမာယ ဥပမာယ သံယောဇနာနံ ဒုဗ္ဗလတာ ဒီပိတာ.

‘हेमन्तिकेन’ म्हणजे हिवाळ्याच्या काळात. ‘पठिप्पस्समभन्ति’ (किंवा परिहायन्ति) म्हणजे दृढतेपासून नष्ट होतात (कमी होतात). याचप्रमाणे येथे महासमुद्राप्रमाणे बुद्धशासनाला समजावे; नौकेप्रमाणे योगावाचराला (साधकाला) समजावे; नौकेचे महासमुद्रात फिरणे म्हणजे या भिक्खूचे पाच वर्षांपेक्षा कमी कालावधीत आचार्य आणि उपाध्यायांच्या सानिध्यात राहणे समजावे; महासमुद्राच्या पाण्याने घासल्या जाणाऱ्या नौकेच्या बंधनांचे (दोरखंडांचे) क्षीण होणे म्हणजे भिक्खूच्या प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने आणि उद्देश-परिपृच्छा (अभ्यास व प्रश्न विचारणे) इत्यादींद्वारे संयोजनांचे क्षीण होणे समजावे; नौकेला जमिनीवर ठेवल्याच्या काळाप्रमाणे, निश्रयमुक्त (आचार्यांच्या आश्रयापासून मुक्त) झालेल्या भिक्खूने कम्मट्ठान (कर्मस्थान) घेऊन अरण्यात राहण्याचा काळ समजावे; दिवसा वारा आणि उन्हाने वाळण्याप्रमाणे, विपश्यना ज्ञानाने तृष्णारूपी स्नेहाचे (चिकटपणाचे) सुकणे समजावे; रात्री दवबिंदूंच्या पाण्याने ओले होण्याप्रमाणे, कम्मट्ठानाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि प्रामोद्याने चित्ताचे ओले होणे (प्रसन्न होणे) समजावे; रात्रंदिवस वारा, ऊन आणि दवबिंदूंच्या पाण्याने वाळणाऱ्या व ओल्या होणाऱ्या बंधनांचे दुर्बल होणे म्हणजे विपश्यना ज्ञान, प्रीती आणि प्रामोद्याने संयोजनांचे अत्यंत दुर्बल होणे समजावे; पावसाळ्यातील मेघाप्रमाणे अरहत्त मार्गज्ञान समजावे; पावसाच्या पाण्याने नौकेच्या आतील भागाचे सडणे म्हणजे, आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) भिक्खूने रूपसप्तक इत्यादींच्या द्वारे विपश्यना वाढवत असताना, कम्मट्ठान स्पष्ट होत असताना, एखाद्या दिवशी अनुकूल ऋतू इत्यादी प्राप्त करून एकाच आसनावर बसून अरहत्तफल प्राप्त करणे समजावे. सडलेल्या बंधनांच्या नौकेचे काही काळ टिकून राहणे म्हणजे, क्षीणसंयोजन अरहंताचे महाजनांवर अनुग्रह करत आयुष्य संपेपर्यंत टिकून राहणे समजावे; सडलेल्या बंधनांची नौका हळूहळू नष्ट होऊन अप्रज्ञप्त भावाला (अस्तित्वहीनतेला) प्राप्त होण्याप्रमाणे, क्षीणास्रव (अरहंत) भिक्खूचे उपादिन्नस्कंधांच्या विनाशाने अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण होऊन अप्रज्ञप्त भावाला प्राप्त होणे समजावे. अशा प्रकारे या उपमेद्वारे संयोजनांची दुर्बलता स्पष्ट केली आहे.

၈. အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. अग्गिक्खन्धोपमसुत्तवण्णना (अग्निकंधोपम सुत्ताची टीका)

၇၂. အဋ္ဌမံ [Pg.189] အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ကထိတံ. အတ္ထုပ္ပတ္တိ ပနဿ ဟေဋ္ဌာ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၅၁ အာဒယော) ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ပဿထ နောတိ ပဿထ နု. အာလိင်္ဂိတွာတိ ဥပဂူဟိတွာ. ဥပနိသီဒေယျာတိ သမီပေ နိဿာယ နိသီဒေယျ. ဥပနိပဇ္ဇေယျာတိ ဥပဂန္တွာ နိပဇ္ဇေယျ. အာရောစယာမီတိ အာစိက္ခာမိ. ပဋိဝေဒယာမီတိ ပဋိဝေဒေတွာ ဇာနာပေတွာ ကထေမိ. ဝါလရဇ္ဇုယာတိ အဿဝါလဂေါဝါလေဟိ ဝဋ္ဋိတရဇ္ဇုယာ. ပစ္စောရသ္မိန္တိ ဥရမဇ္ဈေ. ဖေဏုဒ္ဒေဟကန္တိ ဖေဏံ ဥဒ္ဒေဟိတွာ, ဥဿာဒေတွာတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထန္တိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကလောကိယလောကုတ္တရံ အတ္ထံ. ပရတ္ထောဘယတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တဿ (အ. နိ. ၁.၅၁ အာဒယော) အတ္ထုပ္ပတ္တိယံ ကထိတမေဝ. ဣဒဉ္စ ပန သုတ္တံ ကထေတွာ သတ္ထာ စူဠစ္ဆရာသံဃာတသုတ္တံ ကထေသိ. နဝမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

७२. आठव्या सुत्तात प्रसंगावरून (उत्पत्तीच्या संदर्भात) सांगितले आहे. याची उत्पत्ती खाली ‘चूळच्छरासंघातसुत्त’ वर्णनात सविस्तर सांगितलीच आहे. ‘पस्सथ नो’ म्हणजे ‘पस्सथ नु’ (पहा बरे). ‘आलिङ्गेत्वा’ म्हणजे आलिंगन देऊन (मिठी मारून). ‘उपनिसीदेय्य’ म्हणजे जवळ आश्रय घेऊन बसावे. ‘उपनिपज्जेय्य’ म्हणजे जवळ जाऊन झोपावे. ‘आरोचयामि’ म्हणजे सांगतो. ‘पटिवेदेयामि’ म्हणजे अवगत करून, माहिती देऊन सांगतो. ‘वालरज्जुया’ म्हणजे घोड्याच्या किंवा गायीच्या केसांनी विणलेल्या दोरीने. ‘पच्चोरस्मिं’ म्हणजे छातीच्या मध्यभागी. ‘फेणुद्देहकं’ म्हणजे फेस बाहेर काढून, वर आणून, असा अर्थ आहे. ‘अत्तत्थं’ म्हणजे स्वतःचे इहलोकातील, परलोकातील, लौकिक आणि लोकोत्तर कल्याण (हित). परार्थ आणि उभयार्थ यांमध्येही हाच नियम आहे. येथे जे काही उरलेले सांगायचे आहे, ते सर्व ‘चूळच्छरासंघातसुत्ता’च्या उत्पत्तीच्या वर्णनात सांगितलेच आहे. आणि हे सुत्त सांगितल्यानंतर शास्त्यांनी ‘चूळच्छरासंघातसुत्त’ सांगितले. नववे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

၁၀. အရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. अरकसुत्तवण्णना (अरक सुत्ताची टीका)

၇၄. ဒသမေ ပရိတ္တန္တိ အပ္ပံ ထောကံ. တဉှိ သရသပရိတ္တတာယပိ ခဏပရိတ္တတာယပိ ဌိတိပရိတ္တတာယပိ ပရိတ္တမေဝ. လဟုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈနတော လဟုကံ. မန္တာယံ ဗောဒ္ဓဗ္ဗန္တိ မန္တာယ ဗောဒ္ဓဗ္ဗံ, ပညာယ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပဗ္ဗတေယျာတိ ပဗ္ဗတသမ္ဘဝါ. ဟာရဟာရိနီတိ ရုက္ခနဠဝေဠုအာဒီနိ ဟရိတဗ္ဗာနိ ဟရိတုံ သမတ္ထာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

७४. दहाव्या सुत्तात ‘परित्तं’ म्हणजे अल्प, थोडे. कारण ते (प्राण्यांचे आयुष्य) स्वतःच्या स्वरूपाच्या अल्पतेमुळे, क्षणाच्या अल्पतेमुळे आणि स्थितीच्या अल्पतेमुळे अल्पच आहे. वेगाने उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे ते ‘लहुक’ (जलद) आहे. ‘मन्तायं बोद्धब्बं’ म्हणजे प्रज्ञेने जाणावे, प्रज्ञेने समजून घ्यावे, असा अर्थ आहे. ‘पब्बतेय्या’ म्हणजे पर्वतापासून उत्पन्न होणारी. ‘हारहारिनी’ म्हणजे वाहून नेण्यायोग्य झाडे, बोरू, बांबू इत्यादी वाहून नेण्यास समर्थ असणारी. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

မဟာဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

महावग्गो सत्तम (सातवा महावर्ग समाप्त).

၈. ဝိနယဝဂ္ဂေါ

८. विनयवग्गो (विनय वर्ग)

၁. ပဌမဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पठमविनयधरसुत्तवण्णना (पहिल्या विनयधर सुत्ताची टीका)

၇၅. အဋ္ဌမဿ ပဌမေ အာပတ္တိံ ဇာနာတီတိ အာပတ္တိံယေဝ အာပတ္တီတိ ဇာနာတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

७५. आठव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘आपत्तिं जानाति’ म्हणजे आपत्तीलाच ‘ही आपत्ती आहे’ असे जाणतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे.

၂. ဒုတိယဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. दुतियविनयधरसुत्तवण्णना (दुसऱ्या विनयधर सुत्ताची टीका)

၇၆. ဒုတိယေ [Pg.190] သွာဂတာနီတိ သုအာဂတာနိ သုပ္ပဂုဏာနိ. သုဝိဘတ္တာနီတိ ကောဋ္ဌာသတော သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တာနိ. သုပ္ပဝတ္တီနီတိ အာဝဇ္ဇိတာဝဇ္ဇိတဋ္ဌာနေ သုဋ္ဌု ပဝတ္တာနိ ဒဠှပ္ပဂုဏာနိ. သုဝိနိစ္ဆိတာနီတိ သုဋ္ဌု ဝိနိစ္ဆိတာနိ. သုတ္တသောတိ ဝိဘင်္ဂတော. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ခန္ဓကပရိဝါရတော.

७६. दुसऱ्या सुत्तात ‘स्वागतानि’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे अवगत केलेले (सु-अभ्यस्त). ‘सुविभत्तानि’ म्हणजे भागांच्या दृष्टीने चांगल्या प्रकारे विभागलेले. ‘सुप्पवत्तीनि’ म्हणजे चिंतन केलेल्या ठिकाणी चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त होणारे, दृढपणे अभ्यस्त असलेले. ‘सुविनिच्छितानि’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे निश्चित केलेले. ‘सुत्तसो’ म्हणजे विभंगाच्या दृष्टीने. ‘अनुब्यञ्जनसो’ म्हणजे खंधक आणि परिवाराच्या दृष्टीने.

၃. တတိယဝိနယဓရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. ततियविनयधरसुत्तवण्णना (तिसऱ्या विनयधर सुत्ताची टीका)

၇၇. တတိယေ ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတီတိ ဝိနယလက္ခဏေ ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. အသံဟီရောတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ.

७७. तिसऱ्या सुत्तात ‘विनये खो पन ठितो होति’ म्हणजे विनय लक्षणांमध्ये प्रतिष्ठित असतो. ‘असंहीरो’ म्हणजे घेतलेला योग्य निर्णय सोडवून घेणे शक्य नसते (तो अविचल असतो).

၉. သတ္ထုသာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. सत्थुsaसनसुत्तवण्णना (शास्तृशासन सुत्ताची टीका)

၈၃. နဝမေ ဧကောတိ အဒုတိယော. ဝူပကဋ္ဌောတိ ကာယေန ဂဏတော, စိတ္တေန ကိလေသေဟိ ဝူပကဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌော ဒူရီဘူတော. အပ္ပမတ္တောတိ သတိအဝိပ္ပဝါသေ ဌိတော. ပဟိတတ္တောတိ ပေသိတတ္တော. နိဗ္ဗိဒါယာတိ ဝဋ္ဋေ ဥက္ကဏ္ဌနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယာတိ ရာဂါဒီနံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. နိရောဓာယာတိ အပ္ပဝတ္တိကရဏတ္ထာယ. ဝူပသမာယာတိ ကိလေသဝူပသမာယ အပ္ပဝတ္တိယာ. အဘိညာယာတိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ မဂ္ဂသင်္ခါတဿ သမ္ဗောဓဿ အတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ.

८३. नवव्या सुत्तात ‘एको’ म्हणजे अद्वितीय (एकटा, सोबती नसलेला). ‘वूपकट्ठो’ म्हणजे शरीराने समूहापासून आणि चित्ताने क्लेशांपासून दूर गेलेला, विवेकयुक्त, दूर असलेला. ‘अप्पमत्तो’ म्हणजे स्मृतीच्या जागरूकतेत स्थित असलेला (अप्रमत्त). ‘पहितत्तो’ म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त प्रवृत्त केलेला. ‘निब्बिदाय’ म्हणजे संसारात विरक्ती येण्यासाठी. ‘विरागाय’ म्हणजे रागादी क्लेशांच्या विरागासाठी. ‘निरोधाय’ म्हणजे निरोधासाठी (अनुत्पत्तीसाठी). ‘वूपसमाय’ म्हणजे क्लेशांच्या उपशमासाठी. ‘अभिञ्ञाय’ म्हणजे त्रिलक्षणांचे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपण करून विशेष ज्ञानाने जाणण्यासाठी. ‘संबोधाय’ म्हणजे मार्गसंज्ञक संबोधासाठी. ‘निब्बानाय’ म्हणजे निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी.

၁၀. အဓိကရဏသမထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. अधिकरणसमथसुत्तवण्णना (अधिकरण समथ सुत्ताची टीका)

၈၄. ဒသမေ အဓိကရဏာနိ သမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အဓိကရဏသမထာ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ. အဓိကရဏာနန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ အာပတ္တာဓိကရဏံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ. သမထာယ ဝူပသမာယာတိ သမထတ္ထဉ္စေဝ ဝူပသမနတ္ထဉ္စ. သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဣမေ သတ္တ သမထာ ဒါတဗ္ဗာ. တေသံ ဝိနိစ္ဆယော ဝိနယသံဝဏ္ဏနတော (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၁၈၆-၁၈၇ အာဒယော) ဂဟေတဗ္ဗော. အပိစ ဒီဃနိကာယေ သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယမ္ပိ [Pg.191] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၃၁ အဓိကရဏသမထသတ္တကဝဏ္ဏနာ) ဝိတ္ထာရိတောယေဝ, တထာ မဇ္ဈိမနိကာယေ သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာယာတိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၆).

८४. दहाव्या सुत्तात जे अधिकरणांना शांत करतात, उपशमित करतात, म्हणून ते ‘अधिकरणसमथ’ होत. ‘उप्पन्नुप्पन्नानं’ म्हणजे उत्पन्न झालेल्या उत्पन्न झालेल्या. ‘अधिकरणानं’ म्हणजे विवादाधिकरण, अनुवादाधिकरण, आपत्ताधिकरण आणि किच्चाधिकरण या त्या चार अधिकरणांचे. ‘समथाय वूपसमाय’ म्हणजे शांत करण्यासाठी आणि विशेष रूपाने उपशमित करण्यासाठी. संमुखाविनय दिला पाहिजे... इत्यादी... तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक) पर्यंत हे सात समथ दिले पाहिजेत. त्यांचा निर्णय विनय वर्णनातून घ्यावा. शिवाय, दीघनिकाय मधील संगीतिसुत्ताच्या वर्णनातही हे सविस्तर सांगितलेच आहे, तसेच मज्झिमनिकाय मधील सामगामसुत्ताच्या वर्णनातही.

ဝိနယဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

विनयवग्गो अट्ठमो (आठवा विनय वर्ग समाप्त).

ဣတော ပရာနိ သတ္တ သုတ္တာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. န ဟေတ္ထ ကိဉ္စိ ဟေဋ္ဌာ အဝုတ္တနယံ နာမ အတ္ထီတိ.

यापुढील सात सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. कारण येथे खाली न सांगितलेली कोणतीही नवीन पद्धत नाही.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

मनोरथपूरणी नामक अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

သတ္တကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सत्तकनिपाताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.