Tipiṭaka Translation

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

องฺคุตฺตรนิกาเย

อังคุตตรนิกาย

ทุกนิปาต-อฏฺฐกถา

อรรถกถาทุกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. กมฺมการณวคฺโค

๑. กรรมการณวรรค

๑. วชฺชสุตฺตวณฺณนา

๑. วัชชสูตรวรรณนา

๑. ทุกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม วชฺชานีติ โทสา อปราธา. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. สมฺปรายิกนฺติ สมฺปราเย อนาคเต อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. อาคุจารินฺติ ปาปการึ อปราธการกํ. ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเตติ โจรํ คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา ราชปุริสา กโรนฺติ, ราชาโน ปน ตา กาเรนฺติ นาม. ตํ โจรํ เอวํ กมฺมการณา การิยมานํ เอส ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต’’ติ. อทฺธทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ, ปหารสาธนตฺถํ วา จตุหตฺถทณฺฑํ ทฺเวธา เฉตฺวา คหิตทณฺฑเกหิ. พิลงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิยอุกฺขลิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สีสกฏาหํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปนฺติ, เตน มตฺถลุงฺคํ ปกฺกุถิตฺวา [Pg.2] อุตฺตรติ. สงฺขมุณฺฑิกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐอุภโตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กตฺวา ทณฺฑเกน เวเฐตฺวา อุปฺปาเฏนฺติ, สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ. ตโต สีสกฏาหํ ถูลสกฺขราหิ ฆํสิตฺวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ. ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา มุขํ วิวริตฺวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ, กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขนนฺติ, โลหิตํ ปคฺฆริตฺวา มุขํ ปูเรติ.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกนิบาต บทว่า วชฺชานิ ได้แก่ โทษ ความผิด. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้นี่เอง. บทว่า สมฺปรายิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในสัมปรายภพ คือในอัตภาพอนาคต. บทว่า อาคุจารึ ได้แก่ ผู้ทำความชั่ว ผู้กระทำความผิด. ความว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ อธิบายว่า ราชบุรุษทั้งหลายจับโจรแล้วกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ แต่ก็เรียกว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้กระทำ. บุคคลนี้ย่อมเห็นโจรนั้นกำลังถูกกระทำกรรมกรณ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมเห็นโจรผู้ทำความผิด ถูกพระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ". บทว่า อฑฺฒทณฺฑเกหิ ได้แก่ ด้วยท่อนไม้ หรือเพื่อจะทำให้การประหารสำเร็จ จึงตัดท่อนไม้ขนาด ๔ ศอก ออกเป็น ๒ ท่อน แล้วถือท่อนไม้เหล่านั้น (ประหาร). บทว่า พิลฺงคถาลิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าต้มข้าวเปียก. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะถลกหนังศีรษะออกแล้ว ใช้คีมคีบก้อนเหล็กที่ร้อนจัดใส่ลงไปในนั้น ด้วยเหตุนั้น เยื่อในสมองก็จะเดือดพล่านทะลักออกมา. บทว่า สงฺขมุณฺฑิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าขัดกะโหลกศีรษะให้ขาวเหมือนสังข์. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังโดยกำหนดตั้งแต่ริมฝีปากบน จอนหูทั้งสองข้าง และลำคอ แล้วรวบผมทั้งหมดเข้าด้วยกันทำเป็นปม ใช้ไม้พันแล้วดึงถลกออก หนังก็จะหลุดออกมาพร้อมกับผม. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้กรวดหยาบขัดกะโหลกศีรษะแล้วล้าง ทำให้มีสีขาวเหมือนสังข์. บทว่า ราหุมุขํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าปากราหู. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะใช้สิ่วง้างปากให้อ้าแล้วจุดประทีปไว้ในปาก หรือใช้สิ่วเจาะปากเริ่มตั้งแต่จอนหู เลือดก็จะไหลนองเต็มปาก.

โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา อาลิมฺเปนฺติ. หตฺถปชฺโชติกนฺติ หตฺเถ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา ทีปํ วิย ปชฺชาเลนฺติ. เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคีวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา โคปฺผเก ฐเปนฺติ, อถ นํ โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน จมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิตฺวา อกฺกมิตฺวา ปตติ. จีรกวาสิกนฺติ จีรกวาสิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา กฏิยํ ฐเปนฺติ, กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ, อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวตฺถํ วิย โหติ. เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุโภสุ กปฺปเรสุ จ อุโภสุ ชาณุเกสุ จ อยวลยานิ ทตฺวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตูหิ อยสูเลหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา อคฺคึ กโรนฺติ. ‘‘เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา’’ติ อาคตฏฺฐาเนปิ อิทเมว วุตฺตํ. ตํ กาเลน กาลํ สูลานิ อปเนตฺวา จตูหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ. เอวรูปา กมฺมการณา นาม นตฺถิ.

บทว่า โชติมาลิกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันร่างกายทั้งหมดด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดไฟ. บทว่า หตฺถปชฺโชติกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันมือด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดให้ลุกโชนเหมือนคบเพลิง. บทว่า เอรกวตฺติกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ ตั้งแต่ใต้คอลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า จากนั้นก็ใช้เชือกผูกแล้วลากเขาไป. เขาก็จะเหยียบย่ำริ้วหนังของตนเองแล้วล้มลง. บทว่า จีรกวาสิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ อย่างนั้นเหมือนกันแล้วกองไว้ที่เอว หรือกรีดตั้งแต่เอวลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า ร่างกายท่อนล่างก็จะเหมือนกับนุ่งผ้าเปลือกไม้ที่ทำจากหนังท่อนบน. บทว่า เอเณยฺยกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าท่าเนื้อทราย. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะสวมปลอกเหล็กไว้ที่ข้อศอกทั้งสองและหัวเข่าทั้งสองแล้วตอกหลาวเหล็กลงไป. เขาก็จะยืนอยู่บนพื้นด้วยหลาวเหล็ก ๔ เล่มนั้น. จากนั้น พวกเขาก็จะล้อมแล้วก่อไฟ. แม้ในที่มาว่า "เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา" ก็ตรัสถึงกรรมกรณ์นี้เหมือนกัน. บางครั้งบางคราว พวกเขาก็จะถอนหลาวออกแล้วปล่อยให้ยืนอยู่ด้วยปลายกระดูกทั้ง ๔ เท่านั้น. กรรมกรณ์เช่นนี้ไม่มีอีกแล้ว.

พฬิสมํสิกนฺติ อุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริตฺวา จมฺมมํสนฺหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ. กหาปณิกนฺติ สกลสรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณมตฺตํ, กหาปณมตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ อาวุเธหิ ปหริตฺวา โกจฺเฉหิ ขารํ ฆํสนฺติ, จมฺมมํสนฺหารูนิ ปคฺฆริตฺวา อฏฺฐิกสงฺขลิกาว ติฏฺฐติ. ปลิฆปริวตฺติกนฺติ เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปตฺวา กณฺณจฺฉิทฺเทน อยสูลํ โกฏฺเฏตฺวา ปถวิยา เอกาพทฺธํ กโรนฺติ. อถ นํ ปาเท คเหตฺวา อาวิญฺฉนฺติ. ปลาลปีฐกนฺติ เฉโก [Pg.3] การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉินฺทิตฺวา นิสทโปเตหิ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา เกเสสุ คเหตฺวา อุกฺขิปติ, มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนนฺธิตฺวา คณฺหนฺติ, ปลาลวฏฺฏึ วิย กตฺวา ปุน เวเฐนฺติ. สุนเขหิปีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหารํ อทตฺวา ฉาตกสุนเขหิ ขาทาเปนฺติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรนฺติ. สูเล อุตฺตาเสนฺเตติ สูเล อาโรเปนฺเต.

บทว่า พฬิสมํสิกํ ได้แก่ พวกเขาจะเกี่ยวด้วยเบ็ดสองคมแล้วฉีกหนัง เนื้อ และเอ็นออก. บทว่า กหาปณิกํ ได้แก่ พวกเขาจะใช้สิ่วคมๆ สับร่างกายทั้งหมดตั้งแต่ปลายลงมา ให้เป็นแผลขนาดเท่าเหรียญกษาปณ์ๆ. บทว่า ขาราปตจฺฉิกํ ได้แก่ พวกเขาจะฟันร่างกายในที่ต่างๆ ด้วยอาวุธแล้วใช้แปรงขนหมูขัดด้วยน้ำด่าง หนัง เนื้อ และเอ็นก็จะหลุดร่วงไป เหลือแต่ร่างกระดูก. บทว่า ปลิฆปริวตฺติกํ ได้แก่ พวกเขาจะให้นอนตะแคงข้างหนึ่งแล้วตอกหลาวเหล็กผ่านช่องหูตรึงติดไว้กับพื้นดิน. จากนั้น ก็จะจับเท้าแล้วหมุนเขา. บทว่า ปลาลปีฐกํ ได้แก่ เพชฌฆาตผู้ชำนาญจะทุบกระดูกด้วยหินลับมีดโดยไม่ให้หนังชั้นนอกและหนังชั้นในขาด แล้วจับผมยกขึ้น ก็จะกลายเป็นเพียงกองเนื้อ. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้ผมนั่นแหละพันแล้วจับไว้ ทำให้เป็นเหมือนฟ่อนฟางแล้วม้วนอีก. บทว่า สุนเขหิปิ ได้แก่ พวกเขาจะปล่อยให้สุนัขที่อดอาหารมา ๒-๓ วันกัดกิน. สุนัขเหล่านั้นก็จะทำให้เหลือแต่ร่างกระดูกในชั่วครู่เดียว. บทว่า สูเล อุตฺตาเสนฺเต ได้แก่ ผู้ที่ถูกเสียบอยู่บนหลาว.

น ปเรสํ ปาภตํ วิลุมฺปนฺโต จรตีติ ปเรสํ สนฺตกํ ภณฺฑํ ปรมฺมุขํ อาภตํ อนฺตมโส อนฺตรวีถิยํ ปติตํ สหสฺสภณฺฑิกมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อิมินา ชีวิสฺสามี’’ติ วิลุมฺปนฺโต น วิจรติ, โก อิมินา อตฺโถติ ปิฏฺฐิปาเทน วา ปวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ.

ความว่า ไม่เที่ยวปล้นของฝากของผู้อื่น อธิบายว่า เห็นทรัพย์สินของผู้อื่นที่เขานำมาฝากไว้ในที่ลับตา หรือแม้แต่ห่อทรัพย์พันหนึ่งตกอยู่ในระหว่างทาง ก็ไม่เที่ยวปล้นโดยคิดว่า "เราจะดำรงชีพด้วยทรัพย์นี้" แต่กลับคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์นี้" แล้วใช้หลังเท้าเขี่ยให้กลิ้งไปเสียแล้วก็เดินจากไป.

ปาปโกติ ลามโก. ทุกฺโขติ อนิฏฺโฐ. กิญฺจ ตนฺติ กึ นาม ตํ การณํ ภเวยฺย. ยาหนฺติ เยน อหํ. กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิ ติวิธํ อกุสลํ กายกมฺมํ. กายสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. วจีทุจฺจริตนฺติ มุสาวาทาทิ จตุพฺพิธํ อกุสลํ วจีกมฺมํ. วจีสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ จตุพฺพิธํ กุสลกมฺมํ. มโนทุจฺจริตนฺติ อภิชฺฌาทิ ติวิธํ อกุสลกมฺมํ. มโนสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุทฺธิ – ปริยายโต จ นิปฺปริยายโต จ. สรณคมเนน หิ ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. ตถา ปญฺจหิ สีเลหิ, ทสหิ สีเลหิ – จตุปาริสุทฺธิสีเลน, ปฐมชฺฌาเนน…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน, โสตาปตฺติมคฺเคน, โสตาปตฺติผเลน…เป… อรหตฺตมคฺเคน ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ปน ขีณาสโว ฉินฺนมูลเก ปญฺจกฺขนฺเธ นฺหาเปนฺโตปิ ขาทาเปนฺโตปิ ภุญฺชาเปนฺโตปิ นิสีทาเปนฺโตปิ นิปชฺชาเปนฺโตปิ นิปฺปริยาเยเนว สุทฺธํ นิมฺมลํ อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคตีติ เวทิตพฺโพ.

คำว่า ปาปโก คือ เลวทราม. คำว่า ทุกฺโข คือ ไม่น่าปรารถนา. คำว่า กิญฺจ ตํ คือ การกระทำนั้นจะมีได้อย่างไร. คำว่า ยาหํ คือ เพราะเหตุใด เรา... คำว่า กายทุจฺจริตํ คือ อกุศลกายกรรม 3 อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น. คำว่า กายสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกายทุจริตนั้น. คำว่า วจีทุจฺจริตํ คือ อกุศลวจีกรรม 4 อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น. คำว่า วจีสุจริตํ คือ กุศลกรรม 4 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตนั้น. คำว่า มโนทุจฺจริตํ คือ อกุศลกรรม 3 อย่าง มีอภิชฌาเป็นต้น. คำว่า มโนสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมโนทุจริตนั้น. ในบทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นี้ ความบริสุทธิ์มี 2 อย่าง คือ โดยปริยาย และโดยนิปปริยาย. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยการถึงสรณะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยศีล 5, ด้วยศีล 10, ด้วยจตุปาริสุทธิศีล, ด้วยปฐมฌาน...ฯลฯ... ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยโสดาปัตติมรรค, ด้วยโสดาปัตติผล...ฯลฯ... ด้วยอรหัตตมรรค. ส่วนพระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล แม้ยังเบญจขันธ์อันมีรากคือตัณหาอันตัดขาดแล้ว ให้อาบ ให้เคี้ยว ให้ฉัน ให้นั่ง ให้นอนอยู่ ก็ชื่อว่าบริหาร ดูแลตนให้บริสุทธิ์หมดจดโดยนิปปริยายเท่านั้น พึงทราบดังนี้.

ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว วชฺชาเนว, โน น วชฺชานิ, ตสฺมา. วชฺชภีรุโนติ วชฺชภีรุกา. วชฺชภยทสฺสาวิโนติ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. เอตํ ปาฏิกงฺขนฺติ เอตํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอตํ อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ, การณวจนํ วา เยน การเณน ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหิ[Pg.4]. เกน ปน การเณน ปริมุจฺจิสฺสตีติ? จตุตฺถมคฺเคน เจว จตุตฺถผเลน จ. มคฺเคน หิ ปริมุจฺจติ นาม, ผลํ ปตฺโต ปริมุตฺโต นาม โหตีติ. กึ ปน ขีณาสวสฺส อกุสลํ น วิปจฺจตีติ? วิปจฺจติ, ตํ ปน ขีณาสวภาวโต ปุพฺเพ กตํ. ตญฺจ โข อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว, สมฺปราเย ปนสฺส กมฺมผลํ นาม นตฺถีติ. ปฐมํ.

คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ธรรม 2 อย่างนี้เป็นโทษเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นโทษ ฉะนั้น. คำว่า วชฺชภีรุโน คือ ผู้มีปกติกลัวโทษ. คำว่า วชฺชภยทสฺสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นภัย. คำว่า เอตํ ปาฏิกงฺขํ ความว่า พึงปรารถนาการพ้นจากโทษทั้งปวงนี้ การพ้นจากโทษทั้งปวงนี้จักมีแก่ตนอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นศัพท์บอกเหตุว่า เพราะเหตุใด จักพ้นจากโทษทั้งปวง. ก็เพราะเหตุอะไรเล่าจึงจักพ้นได้? (ตอบว่า) จักพ้นได้ด้วยจตุตถมรรคและจตุตถผล. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่ากำลังพ้นด้วยมรรค เมื่อบรรลุผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้พ้นแล้ว. ก็อกุศลกรรมของพระขีณาสพย่อมไม่ให้ผลหรือ? (ตอบว่า) ย่อมให้ผล แต่กรรมนั้นเป็นกรรมที่ท่านทำไว้ก่อนความเป็นพระขีณาสพ. และการให้ผลนั้นย่อมมีในอัตภาพนี้เท่านั้น แต่ในสัมปรายภพ ผลแห่งกรรมสำหรับท่านย่อมไม่มี. จบปฐมสูตร.

๒. ปธานสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปธานสูตร

๒. ทุติเย ปธานานีติ วีริยานิ. วีริยญฺหิ ปทหิตพฺพโต ปธานภาวกรณโต วา ปธานนฺติ วุจฺจติ. ทุรภิสมฺภวานีติ ทุสฺสหานิ ทุปฺปูริยานิ, ทุกฺกรานีติ อตฺโถ. อคารํ อชฺฌาวสตนฺติ อคาเร วสนฺตานํ. จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานนฺติ เอเตสํ จีวราทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนุปฺปทานตฺถาย ปธานํ นาม ทุรภิสมฺภวนฺติ ทสฺเสติ. จตุรตนิกมฺปิ หิ ปิโลติกํ, ปสตตณฺฑุลมตฺตํ วา ภตฺตํ, จตุรตนิกํ วา ปณฺณสาลํ, เตลสปฺปินวนีตาทีสุ วา อปฺปมตฺตกมฺปิ เภสชฺชํ ปเรสํ เทถาติ วตฺตุมฺปิ นีหริตฺวา ทาตุมฺปิ ทุกฺกรํ อุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปฺปเวสนสทิสํ. เตนาห ภควา –

๒. ในสูตรที่ 2 คำว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย. จริงอยู่ ความเพียร ท่านเรียกว่า ปธานะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้ หรือเพราะเป็นเหตุให้เกิดความเป็นปธานะ. คำว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ทนได้ยาก ให้เต็มได้ยาก ทำได้ยาก. คำว่า อคารํ อชฺฌาวสตํ คือ ของผู้ที่อยู่ในเรือน. ด้วยบทว่า จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ นี้ ทรงแสดงว่า ความเพียรเพื่อประโยชน์แก่การถวายปัจจัย 4 เหล่านี้ มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ให้เกิดขึ้นได้ยาก. จริงอยู่ แม้การที่จะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าเก่าแม้ขนาด 4 ศอก, หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งฟายมือข้าวสาร, หรือบรรณศาลาขนาด 4 ศอก, หรือเภสัชแม้เพียงเล็กน้อยในบรรดาน้ำมัน เนยใส เนยข้นเป็นต้น แก่ผู้อื่น" หรือการนำออกมาให้ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เหมือนกับการเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ,อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ;

อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ,เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถา’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๒;

สํ. นิ. ๑.๓๓);

"บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ทานและการรบเสมอกัน, แม้ผู้มีของน้อยให้ทาน ก็ย่อมชนะคนหมู่มากได้, หากบุคคลมีศรัทธาให้ทาน แม้ของน้อย, ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า" ดังนี้.

อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานนฺติ เคหโต นิกฺขมิตฺวา อคารสฺส ฆราวาสสฺส หิตาวเหหิ กสิโครกฺขาทีหิ วิรหิตํ อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ อุปคตานํ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อตฺถาย วิปสฺสนาย เจว มคฺเคน จ สหชาตวีริยํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ, ตสฺมา. ทุติยํ.

คำว่า อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ คือ สำหรับผู้ที่ออกจากเรือน บวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ซึ่งปราศจากกิจการอันนำมาซึ่งประโยชน์ของผู้ครองเรือน มีการไถนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น. คำว่า สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาและมรรค เพื่อประโยชน์แก่นิพพาน อันเรียกว่าเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง กล่าวคือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และกามูปธิ. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ความเพียร 2 อย่างนี้ให้เกิดขึ้นได้ยาก ฉะนั้น. จบสูตรที่ 2.

๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาตปนียสูตร

๓. ตติเย [Pg.5] ตปนียาติ อิธ เจว สมฺปราเย จ ตปนฺตีติ ตปนียา. ตปฺปตีติ จิตฺตสนฺตาเปน ตปฺปติ อนุโสจติ กายทุจฺจริตํ กตฺวา นนฺทยกฺโข วิย นนฺทมาณโว วิย นนฺทโคฆาตโก วิย เทวทตฺโต วิย ทฺเวภาติกา วิย จ. เต กิร คาวํ วธิตฺวา มํสํ ทฺเว โกฏฺฐาเส อกํสุ. ตโต กนิฏฺโฐ เชฏฺฐกํ อาห – ‘‘มยฺหํ ทารกา พหู, อิมานิ เม อนฺตานิ เทหี’’ติ. อถ นํ โส ‘‘สพฺพํ มํสํ ทฺเวธา วิภตฺตํ, ปุน กึ มคฺคสี’’ติ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. นิวตฺติตฺวา จ นํ โอโลเกนฺโต มตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ เม กมฺมํ กต’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. โส ฐิตฏฺฐาเนปิ นิสินฺนฏฺฐาเนปิ ตเทว กมฺมํ อาวชฺเชติ, จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ. อสิตปีตขายิตสายิตมฺปิสฺส สรีเร โอชํ น ผรติ, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว อโหสิ. อถ นํ เอโก เถโร ทิสฺวา – ‘‘อุปาสก, ตฺวํ ปหูตอนฺนปาโน, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว เต อวสิฏฺฐํ, อตฺถิ นุ โข เต กิญฺจิ ตปนียกมฺม’’นฺติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ อาโรเจสิ. อถ นํ เถโร ‘‘ภาริยํ เต อุปาสก กมฺมํ กตํ, อนปราธฏฺฐาเน อปรทฺธ’’นฺติ อาห. โส เตเนว กมฺเมน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. วจีทุจฺจริเตน สุปฺปพุทฺธสกฺกโกกาลิกจิญฺจมาณวิกาทโย วิย ตปฺปติ. เสสเมตฺถ จตุตฺเถ จ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยํ.

๓. ในสูตรที่ 3 คำว่า ตปนียา คือ กรรมที่ย่อมเผาผลาญทั้งในภพนี้และในสัมปรายภพ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ตปนียา (กรรมที่เผาผลาญ). คำว่า ตปฺปติ คือ ย่อมเดือดร้อน ย่อมเศร้าโศก ด้วยความเร่าร้อนใจ. (บุคคล) ทำกายทุจริตแล้ว ย่อมเศร้าโศก เหมือนนันทยักษ์, เหมือนนันทมาณพ, เหมือนนันทโคฆาตกะ, เหมือนพระเทวทัต และเหมือนพี่น้องสองคน. ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นฆ่าโคแล้ว แบ่งเนื้อออกเป็นสองส่วน. จากนั้น น้องชายได้กล่าวกับพี่ชายว่า "ข้าพเจ้ามีลูกมาก ขอท่านจงให้ไส้เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเถิด". ลำดับนั้น พี่ชายคนนั้นกล่าวว่า "เนื้อทั้งหมดแบ่งเป็นสองส่วนแล้ว ท่านยังจะต้องการอะไรอีก" แล้วก็ทุบตีน้องชายนั้นให้ถึงความสิ้นชีวิต. และเมื่อหันกลับมามองดูน้องชายนั้น เห็นว่าตายแล้ว จึงเกิดความคิดขึ้นว่า "เราทำกรรมหนักเสียแล้ว". ลำดับนั้น ความโศกอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ว่าจะอยู่ในที่ยืนหรือที่นั่ง ก็รำพึงถึงแต่กรรมนั้น ไม่ได้ความสบายใจเลย. แม้อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว เลีย ก็ไม่ซึมซาบไปในร่างกายของเขา เขากลายเป็นเพียงผู้มีหนังและกระดูกเท่านั้น. ลำดับนั้น พระเถระรูปหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงกล่าวว่า "อุบาสก ท่านมีข้าวและน้ำบริบูรณ์ แต่ร่างกายของท่านเหลือเพียงหนังและกระดูก ท่านได้ทำกรรมอะไรที่เผาผลาญไว้บ้างหรือไม่หนอ?". เขาตอบว่า "มีขอรับ ท่านผู้เจริญ" แล้วได้เล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกับเขาว่า "อุบาสก ท่านทำกรรมหนักแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในบุคคลผู้ไม่ควรประทุษร้าย". เขาทำกาละด้วยกรรมนั้นเอง แล้วได้ไปเกิดในนรก. (บุคคล) ย่อมเดือดร้อนด้วยวจีทุจริต เหมือนพระเจ้าสุปปพุทธศากยะ โกกาลิกะ และนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น. บทที่เหลือในสูตรที่ 3 นี้และในสูตรที่ 4 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ 3.

๕. อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาอุปัญญาตสูตร

๕. ปญฺจเม ทฺวินฺนาหนฺติ ทฺวินฺนํ อหํ. อุปญฺญาสินฺติ อุปคนฺตฺวา คุณํ อญฺญาสึ, ชานึ ปฏิวิชฺฌินฺติ อตฺโถ. อิทานิ เต ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตาติอาทิมาห. อิมญฺหิ ธมฺมทฺวยํ นิสฺสาย สตฺถา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา ตสฺสานุภาวํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อิมินา อิมํ ทีเปติ – ‘‘อหํ ฌานมตฺตเกน วา โอภาสนิมิตฺตมตฺตเกน วา อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา อรหตฺตมคฺคเมว อุปฺปาเทสึ. ยาว โส น อุปฺปชฺชิ, น ตาวาหํ สนฺตุฏฺโฐ อโหสึ. ปธานสฺมึ จ อนุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา อโนสกฺกนาย ฐตฺวาเยว ปธานกิริยํ อกาสิ’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ยา จ อปฺปฏิวานิตาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปฏิวานิตาติ อปฺปฏิกฺกมนา อโนสกฺกนา. อปฺปฏิวานี สุทาหํ[Pg.6], ภิกฺขเว, ปทหามีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อหํ, ภิกฺขเว, อโนสกฺกนายํ ฐิโต โพธิสตฺตกาเล สพฺพญฺญุตํ ปตฺเถนฺโต ปธานมกาสินฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทฺวินฺนาหํ คือ ทฺวินฺนํ อหํ (เรา...ของธรรม ๒ อย่าง) บทว่า อุปญฺญาสึ มีความว่า เข้าไปรู้คุณ คือ รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา (ความไม่สันโดษ) จริงอยู่ พระศาสดาอาศัยธรรม ๒ ประการนี้ จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานุภาพของธรรม ๒ ประการนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า "เราไม่สันโดษด้วยเพียงฌาน หรือด้วยเพียงโอภาสนิมิต เป็นผู้ไม่สันโดษแล้ว ได้ยังอรหัตตมรรคให้เกิดขึ้น ตราบใดที่อรหัตตมรรคนั้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นเราก็ยังไม่เป็นผู้สันโดษ และในความเพียร เราเป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย ตั้งอยู่ในการไม่ถอยกลับเท่านั้น ได้กระทำความเพียร" เมื่อจะทรงแสดงความหมายนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อปฺปฏิวานิตา (ความไม่ถอยกลับ) ในบทนั้น บทว่า อปฺปฏิวานิตา คือ การไม่ถอยกลับ การไม่ย่อท้อ ในบทว่า อปฺปฏิวานี สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ นี้ บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในบทนี้คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตั้งอยู่ในการไม่ย่อท้อ เมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ได้กระทำความเพียร"

อิทานิ ยถา เตน ตํ ปธานํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. ตตฺถ ปตฺตพฺพนฺติ อิมินา ปตฺตพฺพํ คุณชาตํ ทสฺเสติ. ปุริสถาเมนาติอาทินา ปุริสสฺส ญาณถาโม ญาณวีริยํ ญาณปรกฺกโม จ กถิโต. สณฺฐานนฺติ ฐปนา อปฺปวตฺตนา โอสกฺกนา, ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา เตน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นาม กถิตํ. เอตฺถ หิ กามํ ตโจ จาติ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ จาติ เอกํ, อฏฺฐิ จาติ เอกํ, มํสโลหิตนฺติ เอกํ, อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ. ปุริสถาเมนาติอาทีนิ อธิมตฺตวีริยาธิวจนานิ. อิติ ปุริเมหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเตน หุตฺวา เอวํ อธิฏฺฐิตํ วีริยํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา เตน โพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียปฏิปทา กถิตา.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่าพระองค์ทรงกระทำความเพียรนั้นอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามํ ตโจ จ (หนังจงเหลือ) ในบทนั้น บทว่า ปตฺตพฺพํ นี้ แสดงถึงหมู่แห่งคุณที่พึงบรรลุ ด้วยบทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน ทรงแสดงถึงกำลังแห่งญาณ ความเพียรประกอบด้วยญาณ และความบากบั่นประกอบด้วยญาณของบุรุษ บทว่า สณฺฐานํ มีความว่า การหยุด การไม่เป็นไป การถอยกลับ คือการระงับ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสสิ่งที่เรียกว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า กามํ ตโจ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า นฺหารุ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า อฏฺฐิ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า มํสโลหิตํ เป็นองค์หนึ่ง, เหล่านี้คือองค์ ๔ บทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน เป็นคำที่กล่าวถึงความเพียรอย่างยิ่ง พึงทราบว่า ความเพียรที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ข้างต้นนี้อธิษฐานไว้อย่างนี้ ชื่อว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสอาคมนียปฏิปทาของพระองค์ ณ โพธิบัลลังก์

อิทานิ ตาย ปฏิปทาย ปฏิลทฺธคุณํ กเถตุํ ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาทาธิคตาติ สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน อธิคตา, น สุตฺตปฺปมตฺเตน ลทฺธา. สมฺโพธีติ จตุมคฺคญาณญฺเจว สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. น หิ สกฺกา เอตํ สุตฺตปฺปมตฺเตน อธิคนฺตุนฺติ. เตนาห – ‘‘อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธี’’ติ. อนุตฺตโร โยคกฺเขโมติ น เกวลํ โพธิเยว, อรหตฺตผลนิพฺพานสงฺขาโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโมปิ อปฺปมาทาธิคโตว.

บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงคุณที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า อปฺปมาทาธิคตา คือ บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท อันได้แก่การไม่ปราศจากสติ, มิใช่ได้มาด้วยการหลับและความประมาท บทว่า สมฺโพธิ คือ จตุมัคคญาณและสัพพัญญุตญาณ จริงอยู่ ญาณนี้ไม่อาจบรรลุได้ด้วยการหลับและความประมาท เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ" บทว่า อนุตฺตโร โยคกฺเขโม คือ มิใช่เพียงแต่โพธิญาณเท่านั้น แม้อนุตตรโยคักเขมธรรม อันได้แก่ อรหัตตผลนิพพาน ก็บรรลุได้ด้วยความไม่ประมาทเช่นกัน

อิทานิ อตฺตนา ปฏิลทฺธคุเณสุ ภิกฺขุสงฺฆํ สมาทเปนฺโต ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย, ยํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อริยผลํ. อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อุตฺตมปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ ปฏิลภิตฺวา ปาปุณิตฺวา วิหริสฺสถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปฏิวานปธานํ นาเมตํ พหูปการํ อุตฺตมตฺถสาธกํ, ตสฺมา. ปญฺจมํ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในคุณที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า ยสฺสตฺถาย มีความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลใด คือ ประสงค์จะเข้าถึงอรหัตตผลใดแล้วอยู่ บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลนั้นอันยอดเยี่ยม บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อริยผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา คือ รู้ยิ่งแล้วด้วยปัญญาอันอุดม กระทำให้แจ้งแล้ว บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ คือ ได้แล้ว บรรลุแล้ว จักอยู่ บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่าความเพียรไม่ถอยกลับนี้มีอุปการะมาก เป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จบสูตรที่ ๕

๖. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสังโยชนสูตร

๖. ฉฏฺเฐ [Pg.7] สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจยภูเตสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิตาติ อสฺสาทโต ปสฺสิตา ปสฺสนภาโวติ อตฺโถ. นิพฺพิทานุปสฺสิตาติ นิพฺพิทาวเสน อุกฺกณฺฐนวเสน ปสฺสนภาโว. ชาติยาติ ขนฺธนิพฺพตฺติโต. ชรายาติ ขนฺธปริปากโต. มรเณนาติ ขนฺธเภทโต. โสเกหีติ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขเณหิ โสเกหิ. ปริเทเวหีติ ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปิตลกฺขเณหิ ปริเทเวหิ. ทุกฺเขหีติ กายปฏิปีฬนทุกฺเขหิ. โทมนสฺเสหีติ มโนวิฆาตโทมนสฺเสหิ. อุปายาเสหีติ อธิมตฺตายาสลกฺขณอุปายาเสหิ. ทุกฺขสฺมาติ สกลวฏฺฏทุกฺขโต. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ เอตฺถ ปน ผลกฺขโณ กถิโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ฉฏฺฐํ.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่เป็นภูมิ ๓ อันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ ๑๐ บทว่า อสฺสาทานุปสฺสิ มีความว่า เห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน คือ สภาพที่เห็น บทว่า นิพฺพิทานุปสฺสิ คือ สภาพที่เห็นโดยอำนาจแห่งความเบื่อหน่าย โดยอำนาจแห่งความเกลียดชัง บทว่า ชาติยา คือ จากความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ บทว่า ชราย คือ จากความแก่รอบแห่งขันธ์ บทว่า มรเณน คือ จากความแตกแห่งขันธ์ บทว่า โสเกหิ คือ จากความโศกทั้งหลายอันมีลักษณะแผดเผาภายใน บทว่า ปริเทเวหิ คือ จากความคร่ำครวญทั้งหลายอันมีลักษณะคือการพร่ำเพ้อรำพันอันอาศัยความโศกนั้น บทว่า ทุกฺเขหิ คือ จากทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย บทว่า โทมนสฺเสหิ คือ จากโทมนัสคือความคับแค้นใจ บทว่า อุปายาเสหิ คือ จากอุปายาสทั้งหลายอันมีลักษณะคือความคับแค้นอย่างยิ่ง บทว่า ทุกฺขสฺมา คือ จากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า ปชหติ คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนในบทว่า ปหาย นี้ ทรงแสดงถึงผลขณะ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๖

๗. กณฺหสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถากัณหสูตร

๗. สตฺตเม กณฺหาติ น กาฬวณฺณตาย กณฺหา, กณฺหตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติกาฬตาย กณฺหา. สรเสนาปิ วา สพฺพากุสลธมฺมา กณฺหา เอว. น หิ เตสํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. อหิริกนฺติ อหิริกภาโว. อโนตฺตปฺปนฺติ อโนตฺตาปิภาโว. สตฺตมํ.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กณฺหา คือ ชื่อว่า กัณหะ (ดำ) มิใช่เพราะมีสีดำ แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของดำ (คืออบายภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กัณหะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของดำ อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ อกุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า กัณหะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่ออกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมไม่ผ่องใส บทว่า อหิริกํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความละอาย บทว่า อโนตฺตปฺปํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความเกรงกลัว จบสูตรที่ ๗

๘. สุกฺกสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสุกกสูตร

๘. อฏฺฐเม สุกฺกาติ น วณฺณสุกฺกตาย สุกฺกา, สุกฺกตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติสุกฺกตาย สุกฺกา. สรเสนาปิ วา สพฺพกุสลธมฺมา สุกฺกา เอว. เตสํ หิ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, ภายนลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อฏฺฐมํ.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สุกฺกา คือ ชื่อว่า สุกกะ (ขาว) มิใช่เพราะมีสีขาว แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของขาว (คือสุคติภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุกกะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของขาว อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า สุกกะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่อกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมผ่องใส ในบทว่า หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ นี้ หิริมีลักษณะรังเกียจต่อบาป, โอตตัปปะมีลักษณะเกรงกลัว (ต่อบาป) คำใดที่พึงกล่าวโดยพิสดารในหิริโอตตัปปะนี้ คำนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค จบสูตรที่ ๘

๙. จริยสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาจริยสูตร

๙. นวเม โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกํ สนฺธาเรนฺติ ฐเปนฺติ รกฺขนฺติ. นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ อิมสฺมึ โลเก ชนิกา มาตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ [Pg.8] ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สมฺเภทนฺติ สงฺกรํ มริยาทเภทํ วา. ยถา อเชฬกาติอาทีสุ เอเต หิ สตฺตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ วา ‘‘มาตุจฺฉา’’ติ วา ครุจิตฺตีการวเสน น ชานนฺติ. ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา, ตตฺเถว วิปฺปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา อุปมํ อาหรนฺโต ‘‘ยถา อเชฬกา’’ติอาทิมาห. นวมํ.

๙. ในนวมสูตร บทว่า lokaṃ pālenti (ย่อมคุ้มครองโลก) คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งสัตวโลก ย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ บทว่า Nayidha paññāyetha mātā (มารดาไม่พึงปรากฏในโลกนี้) คือ ในสัตวโลกนี้ ผู้ให้กำเนิดชื่อว่ามารดา ย่อมไม่ปรากฏโดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า Sambhedaṃ (ความปะปน) คือ ความสับสน หรือการทำลายขอบเขต เหมือนในบทว่า yathā ajeḷaka (เหมือนแพะและแกะ) เป็นต้น ด้วยว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่รู้โดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” หรือ “เป็นป้าของเรา” สัตว์เหล่านั้นอาศัยบุคคลใดเกิดขึ้น ย่อมประพฤติผิดในบุคคลนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงนำอุปมามา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า yathā ajeḷakā (เหมือนแพะและแกะ) จบนวมสูตร

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาวสูปนายิกสูตร

๑๐. ทสมํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. กตรอฏฺฐุปฺปตฺติยํ? มนุสฺสานํ อุชฺฌายเน. ภควตา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ วสฺสูปนายิกา อปฺปญฺญตฺตา อโหสิ. ภิกฺขู อนิพทฺธวาสา วสฺเสปิ อุตุวสฺเสปิ ยถาสุขํ วิจรึสุ. เต ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา เหมนฺตมฺปิ คิมฺหมฺปิ วสฺสมฺปิ จาริกํ จริสฺสนฺติ หริตานิ ติณานิ สมฺมทฺทนฺตา เอกินฺทฺริยํ ชีวํ วิเหเฐนฺตา พหู ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตา. อิเม หิ นาม อญฺญติตฺถิยา ทุรกฺขาตธมฺมา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺติ, อิเม นาม สกุณา รุกฺขคฺเคสุ กุลาวกานิ กตฺวา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุชฺฌายึสุ. ตมตฺถํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ปฐมํ ตาว ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๘๔) เอตฺตกเมวาห. อถ ภิกฺขูนํ ‘‘กทา นุ โข วสฺสํ อุปคนฺตพฺพ’’นฺติ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ สุตฺวา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ อาห. อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กติ นุ โข วสฺสูปนายิกา’’ติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา สกลมฺปิ อิทํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ทฺเวมา, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ วสฺสูปนายิกาติ วสฺสูปคมนานิ. ปุริมิกาติ อปรชฺชุคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปุริมกตฺติกปุณฺณมิปริโยสานา ปฐมา เตมาสี. ปจฺฉิมิกาติ มาสคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมกตฺติกปริโยสานา ปจฺฉิมา เตมาสีติ. ทสมํ.

๑๐. ทสมสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะเหตุเกิดขึ้น เหตุเกิดขึ้นเป็นอย่างไร? เพราะการติเตียนของพวกมนุษย์ ด้วยว่า ในปฐมโพธิกาล ตลอด ๒๐ พรรษา พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติการเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายไม่มีที่อยู่ประจำ เที่ยวจาริกไปตามสบายทั้งในฤดูฝน ทั้งในฤดูอื่น มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วติเตียนว่า “ไฉนหนอ พระสมณศากยบุตรทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปทั้งในฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำหญ้าเขียวสด เบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว ยังสัตว์เล็กๆ จำนวนมากให้ถึงความพินาศ แม้พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ซึ่งมีธรรมอันกล่าวไว้ไม่ดี ยังรู้จักเข้าจำพรรษา อยู่ประจำที่ แม้แต่นกเหล่านี้ยังทำรังบนยอดไม้แล้วเข้าอยู่จำพรรษา” เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุที่เกิดขึ้นนั้น เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ ในเบื้องต้นจึงตรัสเพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษา” ครั้งนั้น พระองค์ทรงสดับความวิตกที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ควรจะเข้าพรรษาเมื่อไรหนอ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษาในฤดูฝน” ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความคิดดังนี้ว่า “การเข้าพรรษามีกี่อย่างหนอ” จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Dvemā, bhikkhave (ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษานี้มี ๒ อย่าง) ในบทเหล่านั้น บทว่า vassūpanāyikā คือ การเข้าพรรษาทั้งหลาย บทว่า Purimikā (ปุริมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งแรก ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้ววันหนึ่ง มีวันปุริมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด บทว่า Pacchimikā (ปัจฉิมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งหลัง ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้วเดือนหนึ่ง มีวันปัจฉิมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด จบทสมสูตร

กมฺมการณวคฺโค ปฐโม.

กัมมการณวรรคที่ ๑

๒. อธิกรณวคฺควณฺณนา

๒. อรรถกถาอธิกรณวรรค

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.9] ปฐเม พลานีติ เกนฏฺเฐน พลานิ. อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม, ตถา ทุรภิภวนฏฺเฐน อนชฺโฌมทฺทนฏฺเฐน จ. ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ. ภาวนาพลนฺติ พฺรูหนพลํ วฑฺฒนพลํ. สุทฺธํ อตฺตานนฺติ อิทํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ พเลสุ. ยมิทนฺติ ยํ อิทํ. เสขานเมตํ พลนฺติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลเมตํ. เสขญฺหิ โส, ภิกฺขเว, พลํ อาคมฺมาติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลํ อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ อิมินา ปน ผลํ กถิตํ. ยํ ปาปนฺติ ยํ ปาปกํ ลามกํ. ยสฺมา ปเนตานิ ทฺเวปิ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา เอตฺถ เอตทคฺคํ นาคตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า balāni (พละทั้งหลาย) ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว และเพราะอรรถว่าใครๆ ข่มได้ยาก และเพราะอรรถว่าใครๆ ครอบงำไม่ได้ บทว่า Paṭisaṅkhānabalaṃ (ปฏิสังขานพละ) คือ กำลังคือการพิจารณา บทว่า Bhāvanābalaṃ (ภาวนาพละ) คือ กำลังคือการทำให้เจริญ กำลังคือการทำให้เพิ่มพูน บทว่า suddhaṃ attānaṃ (ตนผู้บริสุทธิ์) นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว บทว่า Tatra คือ ในพละทั้งสองนั้น บทว่า Yamidaṃ พึงตัดบทเป็น yaṃ idaṃ บทว่า Sekhānametaṃ balaṃ (นี้เป็นพละของพระเสขะ) คือ นี้เป็นญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgamma (ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นอาศัยเสขพละ) คือ ปรารภ หมายถึง อาศัยญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Pajahati (ย่อมละ) คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนด้วยบทว่า Pahāya (ละแล้ว) นี้ ท่านกล่าวถึงผล บทว่า Yaṃ pāpaṃ (บาปใด) คือ อกุศลใดที่เลวทราม อนึ่ง เพราะบุคคลเจริญพละทั้งสองนี้แล้วย่อมบรรลุพระอรหัต ฉะนั้น พึงทราบว่า เอตทัคคะจึงไม่มาในพระสูตรนี้

๑๒. ทุติเย สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติอาทีสุ อยํ เหฏฺฐา อนาคตานํ ปทานํ วเสน อตฺถวณฺณนา – วิเวกนิสฺสิตนฺติ วิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. สฺวายํ ตทงฺควิเวโก วิกฺขมฺภน-สมุจฺเฉท-ปฏิปฺปสฺสทฺธิ-นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ วิเวเก. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ สติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ. ปญฺจวิธวิเวกนิสฺสิตมฺปีติ เอเก. เต หิ น เกวลํ พลววิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุเยว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, วิปสฺสนาปาทกกสิณชฺฌานอานาปานาสุภพฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺติ, น จ ปฏิสิทฺธา อฏฺฐกถาจริเยหิ. ตสฺมา เตสํ มเตน เอเตสํ ฌานานํ ปวตฺติกฺขเณ กิจฺจโต เอว วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ. ยถา จ ‘‘วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตมฺปิ ภาเวตี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสุ. วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ ในบททั้งหลายเป็นต้นว่า satisambojjhaṅgaṃ bhāveti (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) นี้เป็นการพรรณนาความโดยอาศัยบทที่ยังไม่มาในเบื้องต้น - บทว่า vivekanissitaṃ (อาศัยวิเวก) คือ อาศัยวิเวก บทว่า Viveko คือ ความสงัด วิเวกนั้นมี ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ในวิเวก ๕ อย่างนั้น บทว่า Vivekanissitaṃ พึงทราบความหมายนี้ว่า ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวก อาศัยสมุจเฉทวิเวก และอาศัยนิสสรณวิเวก จริงอย่างนั้น โยคีผู้ประกอบในการเจริญสติสัมโพชฌงค์ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย ส่วนในกาลแห่งมรรค ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยสมุจเฉทวิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอารมณ์ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิเวก ๕ อย่างก็มี ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นมิได้ยกโพชฌงค์ขึ้นเฉพาะในขณะแห่งวิปัสสนา มรรค และผลที่มีกำลังเท่านั้น แต่ยังยกขึ้นแม้ในกสิณฌาน อานาปานฌาน อสุภฌาน และพรหมวิหารฌาน อันเป็นบาทของวิปัสสนาด้วย และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็มิได้ห้ามไว้ เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น ในขณะที่ฌานเหล่านั้นเป็นไป (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจเท่านั้น และดังที่กล่าวไว้ว่า “ในขณะแห่งวิปัสสนา (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย” ฉันใด ก็ควรจะกล่าวว่า “ย่อมเจริญ (สติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกด้วย” ฉันนั้น นัยนี้พึงเห็นในบทเป็นต้นว่า virāganissitaṃ (อาศัยวิราคะ) ด้วยว่า ศัพท์มีวิราคะเป็นต้น มีอรรถว่าเป็นวิเวกนั่นเอง

เกวลํ [Pg.10] เหตฺถ โวสฺสคฺโค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จาติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ จ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ, ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อิทํ วุตฺตํ โหติ. อยญฺหิ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สติสมฺโพชฺฌงฺโค กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ.

ในบทนี้ คำว่า โวสสัคคะ มี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และปักขันทนโวสสัคคะ. ใน ๒ อย่างนั้น ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ การละกิเลสด้วยอำนาจตทังคปหานในขณะแห่งวิปัสสนา และด้วยอำนาจสมุจเฉทปหานในขณะแห่งมรรค. ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ การแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นธรรมน้อมไปในนิพพานนั้นในขณะแห่งวิปัสสนา แต่ในขณะแห่งมรรค (การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน) ด้วยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์. โวสสัคคะทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในนัยแห่งอรรถกถานี้ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. จริงอย่างนั้น สติสัมโพชฌงค์นี้ย่อมสละกิเลสทั้งหลาย และย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน ด้วยประการที่กล่าวแล้ว. ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า "โวสฺสคฺคปริณามึ" ท่านกล่าวถึง (ธรรมที่) กำลังน้อมไปและน้อมไปแล้ว เพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ (ธรรมที่) กำลังแก่และแก่รอบแล้ว. จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญโพชฌงค์นี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นโดยประการที่สติสัมโพชฌงค์จะแก่รอบเพื่อประโยชน์แก่การสละกิเลส (กิเลสปริจจาคโวสสัคคะ) และเพื่อประโยชน์แก่การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน (นิพพานปักขันทนโวสสัคคะ) และโดยประการที่แก่รอบแล้ว. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย.

อิธ ปน นิพฺพานํเยว สพฺพสงฺขเตหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, สพฺเพสํ วิราคภาวโต วิราโค, นิโรธภาวโต นิโรโธติ วุตฺตํ. มคฺโค เอว จ โวสฺสคฺคปริณามี, ตสฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติยา วิเวกนิสฺสิตํ, ตถา วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ. ตญฺจ โข อริยมคฺคกฺขณุปฺปตฺติยา กิเลสานํ สมุจฺเฉทโต ปริจฺจาคภาเวน จ นิพฺพานปกฺขนฺทนภาเวน จ ปริณตํ ปริปกฺกนฺติ อยเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ. อิติ อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิเมสุปิ ทฺวีสุ พเลสุ เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ก็ในที่นี้ พระนิพพานนั่นเทียว ชื่อว่า วิเวก เพราะสงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า วิราคะ เพราะเป็นที่คลายกำหนัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า นิโรธ เพราะเป็นที่ดับ (แห่งสังขตธรรมทั้งปวง) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และมรรคนั่นเทียว ชื่อว่า โวสสัคคปริณามี. เพราะเหตุนั้น (ภิกษุ) ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก เพราะมีความเป็นไปโดยทำวิเวก (นิพพาน) ให้เป็นอารมณ์, ฉันนั้น (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิราคะ อันอาศัยนิโรธ. และสติสัมโพชฌงค์นั้นแล อันน้อมไปแล้ว แก่รอบแล้ว โดยความเป็นธรรมสละ (กิเลส) เพราะตัดขาดกิเลสทั้งหลายได้โดยเด็ดขาด และโดยความเป็นธรรมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะเกิดขึ้นในขณะแห่งอริยมรรค พึงเห็นเนื้อความนี้เท่านั้น. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันเจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวแล้ว. แม้ในพละ ๒ เหล่านี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

๑๓. ตติเย วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ ปาฬิอตฺโถ จ ภาวนานโย จ สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙-๗๐) วิตฺถาริโตเยว. อิมานิ ปน จตฺตาริ ฌานานิ เอโก ภิกฺขุ จิตฺเตกคฺคตฺถาย ภาเวติ, เอโก วิปสฺสนาปาทกตฺถาย, เอโก อภิญฺญาปาทกตฺถาย, เอโก นิโรธปาทกตฺถาย, เอโก ภววิเสสตฺถาย. อิธ ปน ตานิปิ วิปสฺสนาปาทกานิ อธิปฺเปตานิ. อยํ หิ ภิกฺขุ อิมานิ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เหตุปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา สปฺปจฺจยํ [Pg.11] นามรูปญฺจ ววตฺถเปตฺวา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวเมตานิ ฌานานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. อิมสฺมิมฺปิ พลทฺวเย เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ อรรถแห่งบาลีและนัยแห่งการเจริญฌาน ๔ มีคำว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" เป็นต้น ทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ก็ฌาน ๔ เหล่านี้ ภิกษุบางรูปย่อมเจริญเพื่อความเป็นหนึ่งแห่งจิต, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งวิปัสสนา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งอภิญญา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อภพวิเศษ. ก็ในที่นี้ แม้ฌานเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา. จริงอยู่ ภิกษุนี้เข้าฌานเหล่านี้แล้ว ออกจากสมาบัติ พิจารณาสังขารทั้งหลาย กระทำการกำหนดเหตุปัจจัย กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย ประมวลอินทรีย์ พละ โพชฌงค์เข้าด้วยกัน ย่อมบรรลุพระอรหัต. ด้วยประการฉะนี้ ฌานเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระนั่นเทียว. แม้ในพละสองหมวดนี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

๑๔. จตุตฺเถ สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จาติ สํขิตฺตธมฺมเทสนา วิตฺถารธมฺมเทสนา จาติ ทฺเวเยว ธมฺมเทสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ มาติกํ อุทฺทิสิตฺวา กถิตา เทสนา สํขิตฺตเทสนา นาม. ตเมว มาติกํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. มาติกํ วา ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. ตาสุ สํขิตฺตเทสนา นาม มหาปญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา นาม มนฺทปญฺญสฺส. มหาปญฺญสฺส หิ วิตฺถารเทสนา อติปปญฺโจ วิย โหติ. มนฺทปญฺญสฺส สงฺเขปเทสนา สสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหติ, เนว อนฺตํ น โกฏึ ปาปุณิตุํ สกฺโกติ. สงฺเขปเทสนา จ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา อิตเรสํ ติณฺณํ วเสน. สกลมฺปิ หิ เตปิฏกํ สงฺเขปเทสนา วิตฺถารเทสนาติ เอตฺเถว สงฺขํ คจฺฉติ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า "สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จ" นี้ ทรงแสดงว่า ธรรมเทศนามีเพียง ๒ อย่าง คือ สังขิตตธรรมเทศนา และวิตถารธรรมเทศนา. ในธรรมเทศนา ๒ อย่างนั้น เทศนาที่ทรงยกมาติกาขึ้นแสดง ชื่อว่า สังขิตตเทศนา. เทศนาที่ทรงจำแนกมาติกานั้นนั่นแหละโดยพิสดารแล้วแสดง ชื่อว่า วิตถารเทศนา. อีกอย่างหนึ่ง เทศนาที่ทรงจำแนกโดยพิสดารแล้วแสดง จะทรงตั้งมาติกาไว้หรือไม่ตั้งไว้ก็ตาม ชื่อว่า วิตถารเทศนา. ในเทศนา ๒ อย่างนั้น สังขิตตเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้มีปัญญามาก, วิตถารเทศนา (ทรงแสดงโดยอัธยาศัย) ของบุคคลผู้มีปัญญาน้อย. จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้มีปัญญามาก วิตถารเทศนาเป็นเหมือนความเนิ่นช้าเกินไป. สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาน้อย สังเขปเทศนาเป็นเหมือนการกระโดดของกระต่าย ย่อมไม่สามารถเพื่อจะบรรลุถึงที่สุดหรือเบื้องต้นได้เลย. และสังเขปเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของอุคฆฏิตัญญูบุคคล, วิตถารเทศนา (ทรงแสดง) โดยอัธยาศัยของบุคคล ๓ จำพวกที่เหลือ. จริงอยู่ พระไตรปิฎกทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสังเขปเทศนาและวิตถารเทศนานี้เท่านั้น.

๑๕. ปญฺจเม ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณติ วิวาทาธิกรณํ, อนุวาทาธิกรณํ, อาปตฺตาธิกรณํ, กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อธิกรณานํ ยสฺมึ อธิกรเณ. อาปนฺโน จ ภิกฺขูติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ภิกฺขุ จ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. ทีฆตฺตายาติ ทีฆํ อทฺธานํ ติฏฺฐนตฺถาย. ขรตฺตายาติ ทาส-โกณฺฑ-จณฺฑาล-เวนาติ เอวํ ขรวาจาปวตฺตนตฺถาย. วาฬตฺตายาติ ปาณิ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรณวเสน กกฺขฬภาวตฺถาย. ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ อญฺญมญฺญํ วิวาทาปนฺเน ภิกฺขุสงฺเฆ เยปิ อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา คเหตุกามา ปธานํ วา อนุยุญฺชิตุกามา, เต ผาสุํ น วิหริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสงฺฆสฺมึ หิ อุโปสถปวารณาย ฐิตาย อุทฺเทสาทีหิ อตฺถิกา อุทฺเทสาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, วิปสฺสกานํ จิตฺตุปฺปาโท น เอกคฺโค โหติ, ตโต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ. น ทีฆตฺตายาติอาทีสุ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า "ยสฺมึ ภิกฺขเว อธิกรเณ" ความว่า ในอธิกรณ์ใด ในบรรดาอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์. บทว่า "อาปนฺโน จ ภิกฺขู" ความว่า และภิกษุผู้ต้องอาบัติ. บทว่า "ตสฺเมตํ" คือ ตสฺมึ เอตํ (ในอธิกรณ์นั้น นี้). บทว่า "ทีฆตฺตาย" ความว่า เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน. บทว่า "ขรตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งวาจาหยาบคายอย่างนี้ว่า ทาส คนไม่มีศีล คนจัณฑาล คนจักสาน. บทว่า "วาฬตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง ด้วยอำนาจการประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ เป็นต้น. บทว่า "ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ" ความว่า ในหมู่ภิกษุผู้ถึงความวิวาทกันและกัน แม้ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเรียนอุเทศหรือปริปุจฉา หรือใคร่จะประกอบความเพียร ภิกษุเหล่านั้นย่อมอยู่ไม่ผาสุก. จริงอยู่ เมื่ออุโบสถปวารณาในหมู่ภิกษุงดไป ภิกษุผู้ต้องการอุเทศเป็นต้น ย่อมไม่สามารถจะเรียนอุเทศเป็นต้นได้, จิตตุปบาทของวิปัสสกบุคคลทั้งหลายย่อมไม่เป็นหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น พวกเธอย่อมไม่สามารถให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้. ด้วยประการฉะนี้ และภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ไม่ผาสุก. ในบทมีคำว่า "น ทีฆตฺตาย" เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

อิธาติ [Pg.12] อิมสฺมึ สาสเน. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อกุสลํ อาปนฺโนติ เอตฺถ อกุสลนฺติ อาปตฺติ อธิปฺเปตา, อาปตฺตึ อาปนฺโนติ อตฺโถ. กญฺจิเทว เทสนฺติ น สพฺพเมว อาปตฺตึ, อาปตฺติยา ปน กญฺจิเทว เทสํ อญฺญตรํ อาปตฺตินฺติ อตฺโถ. กาเยนาติ กรชกาเยน. อนตฺตมโนติ อตุฏฺฐจิตฺโต. อนตฺตมนวาจนฺติ อตุฏฺฐวาจํ. มเมวาติ มํเยว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อธิกรเณ. อจฺจโย อจฺจคมาติ อปราโธ อติกฺกมิตฺวา มทฺทิตฺวา คโต, อหเมเวตฺถ อปราธิโก. สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ ยถา สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา นีเต ภณฺฑสฺมึ สุงฺกทายกํ อปราโธ อภิภวติ, โส จ ตตฺถ อปราธิโก โหติ, น ราชาโน น ราชปุริสาติ อตฺโถ.

บทว่า อิท มีความว่า ในพระศาสนานี้. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ มีความว่า ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้. ในบทว่า อกุสลํ อาปนฺโน นี้ บทว่า อกุสลํ ประสงค์เอาอาบัติ ความว่า ต้องอาบัติแล้ว. บทว่า กญฺจิเทว เทสํ มีความว่า ไม่ใช่ต้องอาบัติทั้งหมด แต่ต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเป็นส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งอาบัติ. บทว่า กาเยน คือ ด้วยกายอันเกิดแต่ธุลี. บทว่า อนตฺตมโน คือ มีจิตไม่ยินดี. บทว่า อนตฺตมนวาจํ คือ วาจาที่ไม่น่าพอใจ. บทว่า มเมว คือ เรานั่นเทียว. บทว่า ตตฺถ คือ ในอธิกรณ์นั้น. บทว่า อจฺจโย อจฺจคมา มีความว่า โทษได้ก้าวล่วง ย่ำยีไปแล้ว เรานั่นแหละเป็นผู้มีโทษในเรื่องนี้. บทว่า สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมึ มีความว่า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลเลี่ยงด่านภาษีแล้วนำสินค้าไป โทษย่อมครอบงำผู้ให้ส่วย และผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีโทษในเรื่องนั้น พระราชาไม่มีโทษ ราชบุรุษไม่มีโทษ.

อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย หิ รญฺญา ฐปิตํ สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา ภณฺฑํ หรติ, ตํ สห ภณฺฑสกเฏน อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ เนว สุงฺกฏฺฐานสฺส โทโส อตฺถิ, น รญฺโญ น ราชปุริสานํ, ปริหริตฺวา คตสฺเสว ปน โทโส, เอวเมวํ ยํ โส ภิกฺขุ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตตฺถ เนว อาปตฺติยา โทโส, น โจทกสฺส. ตีหิ ปน การเณหิ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โทโส. ตสฺส หิ อาปตฺตึ อาปนฺนภาเวนปิ โทโส, โจทเก อนตฺตมนตายปิ โทโส, อนตฺตมนสฺส สโต ปเรสํ อาโรจเนนปิ โทโส. โจทกสฺส ปน ยํ โส ตํ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตํ อทฺทส, ตตฺถ โทโส นตฺถิ. อนตฺตมนตาย โจทนาย ปน โทโส. ตมฺปิ อมนสิกริตฺวา อยํ ภิกฺขุ อตฺตโนว โทสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมิ’’นฺติ เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยวาเร โจทกสฺส อนตฺตมนตา จ อนตฺตมนตาย โจทิตภาโว จาติ ทฺเว โทสา, เตสํ วเสน ‘‘อจฺจโย อจฺจคมา’’ติ เอตฺถ โยชนา กาตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

มีคำอธิบายดังนี้: ก็ผู้ใดเลี่ยงด่านภาษีที่พระราชาทรงตั้งไว้แล้วขนสินค้าไป, (ราชบุรุษ) นำผู้นั้นพร้อมทั้งเกวียนสินค้ามาถวายพระราชา. ในเรื่องนั้น ด่านภาษีไม่มีโทษเลย, พระราชาไม่มีโทษ, ราชบุรุษไม่มีโทษ, แต่ผู้ที่เลี่ยงไปนั่นแหละมีโทษ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นต้องอาบัติใด, ในเรื่องนั้น อาบัติไม่มีโทษเลย, โจทก์ก็ไม่มีโทษ. แต่ว่า ภิกษุนั้นนั่นแหละมีโทษด้วยเหตุ ๓ ประการ. คือ ภิกษุนั้นมีโทษแม้เพราะความเป็นผู้ต้องอาบัติ, มีโทษแม้เพราะความไม่พอใจในโจทก์, มีโทษแม้เพราะเมื่อตนไม่พอใจแล้วไม่บอกแก่ผู้อื่น. ส่วนโจทก์นั้น การที่เขาเห็นภิกษุนั้นกำลังต้องอาบัตินั้น ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ แต่มีโทษในการโจทด้วยความไม่พอใจ. ภิกษุนี้ไม่ใส่ใจถึงโทษนั้น พิจารณาเห็นแต่โทษของตนเองว่า "ดังนี้ ความผิดได้ล่วงเกินเรานั่นเทียวในเรื่องนั้น เปรียบเหมือน (โทษครอบงำ) ผู้ให้ส่วยในเมื่อมีสินค้า" ดังนี้ ความว่า ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้. ในวาระที่สอง โทษของโจทก์มี ๒ อย่าง คือ ความไม่พอใจ ๑ และความเป็นผู้ถูกโจทด้วยความไม่พอใจ ๑ พึงประกอบความในบทว่า "อจฺจโย อจฺจคมา" นี้ ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองนั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

๑๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ เอโก อปากฏนาโม พฺราหฺมโณ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เยนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ[Pg.13]? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตโร คือ พราหมณ์คนหนึ่งผู้มีชื่อไม่ปรากฏ. ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ บทว่า เยน เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด เขาเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือพึงเห็นความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้น. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เปรียบเหมือนหมู่สกุณาพึงเข้าอาศัยต้นไม้ใหญ่ที่มีผลเป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันโอชา. บทว่า อุปสงฺกมิ มีความว่า ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง มีความว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ไปยังสถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค.

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทีติ ยถา จ ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตน, เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ, สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต โคตมสฺส จ สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทิ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสฺส สมฺโมทสฺส ชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต วา สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต สารณียํ, ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียนฺติ เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ สารณียํ กถํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เยนตฺเถน อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม เอกมนฺตํ นิสีทิ.

บทว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ มีความว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสถามถึงความเป็นอยู่ได้เป็นต้นกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เปรียบเหมือนน้ำเย็นผสมกับน้ำร้อนถึงความเป็นอันเดียวกัน. และได้ปราศรัยด้วยถ้อยคำมีอาทิว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ท่านพระโคดมและเหล่าสาวกมีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุกดีหรือ". ถ้อยคำนั้นชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงอันได้แก่ปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรบันเทิง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ จึงควรให้ระลึกถึงและเป็นไปเนืองนิตย์ได้แม้สิ้นกาลนาน และเพราะเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึง. หรือชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังฟัง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังระลึกถึง. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะพยัญชนะบริสุทธิ์, ชื่อว่า สารณียะ เพราะอรรถบริสุทธิ์. พราหมณ์ครั้นกล่าวถ้อยคำอันเป็นสัมโมทนียะและสารณียะโดยปริยายเป็นอันมากอย่างนี้ให้จบสิ้นลงแล้ว, มีความประสงค์จะทูลถามถึงเนื้อความที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ อุปาวิสิ. ปณฺฑิตา หิ ปุริสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ. อยญฺจ เนสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ (แสดงอาการ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า "วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺติ" (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไม่สม่ำเสมอ). เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้ว่า นั่งแล้วโดยอาการที่ชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. หรือบทนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. บทว่า นิสีทิ คือ เข้าไปนั่งใกล้. ด้วยว่า บัณฑิตบุรุษทั้งหลาย เข้าไปหาท่านผู้ควรแก่การเคารพแล้ว ย่อมนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ด้วยความฉลาดในอาสนะ. และพราหมณ์นี้ก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาบัณฑิตบุรุษเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เขาจึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ, อจฺจาสนฺนํ, อุปริวาตํ, อุนฺนตปฺปเทสํ, อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ[Pg.14]. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ.

ถามว่า ก็ นั่งอย่างไร จึงจะชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง? ตอบว่า เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเสีย. ได้แก่ (นั่ง) ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, เหนือลม, ในที่สูง, ตรงหน้าเกินไป, และข้างหลังเกินไป. ด้วยว่า ผู้นั่งในที่ไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดด้วยเสียงดัง. ผู้นั่งในที่ใกล้เกินไป ย่อมกระทบกระทั่ง. ผู้นั่งในที่เหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย. ผู้นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ. ผู้นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องดูโดยจ้องตาต่อตา. ผู้นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องยืดคอดู. เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอกมนฺตํ นิสีทิ".

เอตทโวจาติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา – อคาริกปุจฺฉา, อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๙๖) อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๖) อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อยํ ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ เหตุ ปจฺจโยติ อุภยมฺเปตํ การณเววจนเมว. อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตูติ อธมฺมจริยาสงฺขาตาย วิสมจริยาย เหตุ, ตํการณา ตปฺปจฺจยาติ อตฺโถ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมการณนฺติ อตฺโถ. วิสมํ จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สุกฺกปกฺเขปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถโต ปเนตฺถ อธมฺมจริยาวิสมจริยา นาม ทส อกุสลกมฺมปถา, ธมฺมจริยาสมจริยา นาม ทส กุสลกมฺมปถาติ เวทิตพฺพา.

ในบทว่า เอตทโวจ นี้ พึงทราบว่า คำถามมี ๒ อย่าง คือ คำถามของคฤหัสถ์ และคำถามของอนคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในคำถาม ๒ อย่างนั้น คำถามของคฤหัสถ์มาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” คำถามของอนคาริกมาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คือปัญจุปาทานขันธ์ใช่ไหมหนอ” ส่วนพราหมณ์ผู้นี้ เมื่อจะทูลถามคำถามของคฤหัสถ์ที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย” ในบทเหล่านั้น ทั้งสองบทคือ เหตุ และ ปัจจโย เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ (เหตุ) นั่นเอง บทว่า อธัมมจริยาวิสมจริยาเหตุ มีความว่า เพราะเหตุแห่งความประพฤติไม่สม่ำเสมอที่เรียกว่าความประพฤติไม่เป็นธรรม, เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น ในบทนั้น มีความหมายของบทดังนี้: การประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธัมมจริยา ความหมายคือ การกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือ การประพฤติกรรมที่ไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา การประพฤติไม่เป็นธรรมนั้นด้วย และเป็นการประพฤติไม่สม่ำเสมอด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความหมายแม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายกุศล) ในที่นี้ โดยความหมาย พึงทราบว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐, ธัมมจริยาสมจริยา ได้แก่ กุศลกรรมบถ ๑๐

อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ เอตฺถ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม นี้ อภิกกันตศัพท์นี้ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, งามยิ่ง, และการแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป ในบทเป็นต้นว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า งาม

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่างไสว”

อาทีสุ [Pg.15] (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา สาธุ สาธุ, โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ในบทเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า รูปงามยิ่ง ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง แม้ในที่นี้ ก็ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง นั่นแหละ และเพราะปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นอันกล่าวว่า “ดีละ ดีละ ท่านพระโคดม”

‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. –

“บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำในเวลาหวาดกลัว โกรธ สรรเสริญ รีบร้อน ตื่นเต้นอัศจรรย์ใจ ร่าเริง โศกเศร้า และเลื่อมใส”

อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกฺกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

และด้วยหลักการนี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยอำนาจความเลื่อมใสและด้วยอำนาจการสรรเสริญ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ เป็นอันกล่าวว่า น่าปรารถนายิ่งนัก น่าพอใจยิ่งนัก งามยิ่งนัก

ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

ในสองบทนั้น ด้วยอภิกกันตศัพท์บทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระธรรมเทศนา, ด้วยอีกบทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญความเลื่อมใสของตน ในที่นี้มีความประสงค์ดังนี้: “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ไพเราะยิ่งนัก, ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ ก็ไพเราะยิ่งนัก” หรืออีกนัยหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งหมายถึงความหมายคู่ๆ กันไป คือ พระดำรัสของท่านพระโคดมไพเราะยิ่งนัก เพราะทำลายโทษ, ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้บรรลุคุณ, เช่นเดียวกัน ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้เกิดศรัทธา, เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถ, เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทที่เข้าใจง่าย, เพราะมีอรรถลึกซึ้ง, เพราะฟังแล้วสบายหู, เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน, เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะบริสุทธิ์ด้วยปัญญา, เพราะไพเราะในเบื้องต้น, เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อกำลังฟัง, เพราะเป็นประโยชน์เมื่อกำลังไตร่ตรอง พึงประกอบความด้วยบทเป็นต้นอย่างนี้

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ, เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ.

ต่อจากนั้นไป พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่คว่ำไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย) บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้ บทว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด บทว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ จับมือแล้วพึงบอกว่า “นี่คือทาง” บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และเมฆหนาทึบ นี้เป็นความหมายของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน

อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ [Pg.16] สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธกาเร นิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

ส่วนนี้เป็นการเชื่อมโยงความหมายที่ประสงค์: บุคคลใดพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด, ท่านผู้ให้ข้าพเจ้าผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ได้ลุกขึ้นจากอสัทธรรม ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงเปิดของที่ถูกปิดบังไว้ ฉันใด, ท่านผู้เปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง ฉันใด, ท่านผู้ทำให้ทางสวรรค์และทางพระนิพพานปรากฏแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางผิดทางชั่ว ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด, ท่านผู้ตามประทีปคือเทศนาที่กำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังธรรมนั้น สำหรับข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นสภาวะแห่งรัตนะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ก็ฉันนั้น เพราะท่านพระโคดมได้ประกาศธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยปริยายเหล่านี้ ฉะนั้น (จึงเป็นอันกล่าวว่า) ธรรมอันท่านประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ. ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามีติ ภวํ เม โคตโม สรณํ ปรายณํ อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภวนฺตํ โคตมํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ, อปิจ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

(พราหมณ์) สรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะกระทำการแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ. บทว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า พระโคดมผู้เจริญเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า เป็นผู้ป้องกันจากความทุกข์ และเป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล ด้วยอธิบายอย่างนี้ ข้าพเจ้าจึงถึงพระโคดมผู้เจริญ คือ เข้าไปคบหา เข้าไปรับใช้ เข้าไปนั่งใกล้ หรืออีกอย่างหนึ่งว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีความหมายว่า ไป ธาตุเหล่านั้นก็มีความหมายว่า รู้ ด้วย. เพราะเหตุนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ จึงมีความหมายว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ ดังนี้. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นั้น ธรรมชื่อว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้ว และผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งสังขตธรรมเหล่านั้น" (ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร). และมิใช่เพียงแต่อริยมรรคและนิพพานเท่านั้น แต่ยังหมายถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า –

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

"ท่านจงเข้าถึงธรรมนี้อันเป็นที่สำรอกราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, ธรรมอันเป็นอสังขตะ ไม่เป็นปฏิปักษ์, ธรรมนี้อันไพเราะ คล่องแคล่ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด"

เอตฺถ ราควิโรโคติ มคฺโค กถิโต. อโนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ. โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิเยว วิมาเน –

ในคาถานั้น ด้วยบทว่า ราควิราโค ตรัสถึงมรรค. ด้วยบทว่า อเนชมโสกํ ตรัสถึงผล. ด้วยบทว่า ธมฺมมสงฺขตํ ตรัสถึงนิพพาน. ด้วยบทว่า อปฺปฏิฏกูลํ มธุรมิมํ ปคุนํ สุวิภตฺตํ ตรัสถึงธรรมขันธ์ทั้งหมดที่จำแนกไว้โดยปิฎกสาม. ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยมีทิฏฐิและศีลเสมอกัน. สงฆ์นั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า –

‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

"ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ทานที่ถวายในบุรุษยุคล ๔ คู่ ผู้บริสุทธิ์เหล่าใด มีผลมาก, บุคคล ๘ เหล่านั้นผู้เห็นธรรม ท่านจงเข้าถึงสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด"

ภิกฺขูนํ [Pg.17] สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา พฺราหฺมโณ ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ.

หมู่แห่งภิกษุชื่อว่า ภิกษุสงฆ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์ได้ประกาศสรณคมน์ ๓ ประการ.

อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สํกิเลโส, เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ.

บัดนี้ เพื่อความฉลาดในสรณคมน์เหล่านั้น พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, สรณคมน์, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทแห่งสรณคมน์, ผลแห่งสรณคมน์, ความเศร้าหมอง, และการทำลาย.

เสยฺยถิทํ – ปทตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน โลกสฺส อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ โย จ สรณํ คจฺฉติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

กล่าวคือ – เบื้องต้น โดยอรรถแห่งบทว่า ชื่อว่าสรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ทำลาย. อธิบายว่า ย่อมทำลาย ย่อมยังภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และความลำบากในทุคคติของเหล่าผู้ถึงสรณะให้พินาศไป ด้วยสรณคมน์นั้นเอง, คำนี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัย. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และด้วยการให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของโลก ด้วยการให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และด้วยการประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัย ด้วยการกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แห่งการกระทำอันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าสรณะ. จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยอาการมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ตั้ง มีกิเลสอันถูกกำจัดแล้ว มีความเป็นไปในอาการมีความน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้นเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า สรณคมน์. สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ชื่อว่าผู้ถึงสรณะ. อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นที่พึ่งของเรา, รัตนะเหล่านี้เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา" ดังนี้. เบื้องต้น พึงทราบองค์สามนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ที่ถึงสรณะ อย่างนี้.

สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจาติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ, สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ.

ส่วนในประเภทแห่งสรณคมน์ สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกุตตรสรณคมน์ และโลกิยสรณคมน์. ในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์สำหรับพระอริยบุคคลผู้เห็นสัจจะแล้ว ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้นโดยกิจ โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ในขณะแห่งมรรค. โลกิยสรณคมน์สำหรับปุถุชน ย่อมสำเร็จโดยมีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ไว้. สรณคมน์นั้นโดยอรรถแล้ว ได้แก่ การได้ศรัทธาในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูล และทิฏฐุชุกรรมในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ.

ตยิทํ จตุธา ปวตฺตติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน ตปฺปรายณตาย สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตนาติ. ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธสฺส [Pg.18] อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทน-ปจฺจุฏฺฐาน-อญฺชลิกมฺม-สามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมิ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจกาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณคมนํ.

โลกิยสรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน, ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์, และด้วยการนอบน้อม. ใน ๔ ประการนั้น การมอบตน ได้แก่ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์". ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้แก่ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระธรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระสงฆ์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การเข้าถึงความเป็นศิษย์ ได้แก่ การเข้าถึงความเป็นศิษย์อย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นอันเตวาสิกของพระพุทธเจ้า ของพระธรรม ของพระสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การนอบน้อม ได้แก่ การแสดงความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะกระทำการอภิวาท การลุกรับ การทำอัญชลี การทำสามีจิกรรม ต่อวัตถุ ๓ คือ พระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". จริงอยู่ เมื่อบุคคลกระทำแม้อย่างใดอย่างหนึ่งในอาการทั้ง ๔ เหล่านี้ สรณคมน์ก็เป็นอันว่าได้ถือเอาแล้วนั่นเทียว.

อปิจ ‘‘ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว เม ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณ’’นฺติ เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมเน วิย สิสฺสภาวูปคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

อนึ่ง พึงทราบการมอบตนแม้ดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าสละตนแด่พระผู้มีพระภาค, (ข้าพเจ้าสละตน) แด่พระธรรม, แด่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าสละชีวิต, ตนของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต, พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทานของข้าพเจ้า” และพึงเห็นการถึงความเป็นศิษย์ เหมือนการถึงสรณะของพระมหากัสสปะ แม้ดังนี้ว่า “หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระศาสดา, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสุคต, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว”

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔;

สํ. นิ. ๑.๒๔๖);

“ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นมัสการอยู่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม”

เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. ‘‘อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ; พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต เวทิตพฺโพ.

พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เหมือนการถึงสรณะของอาฬวกยักษ์เป็นต้น แม้ดังนี้. และพึงทราบการนอบน้อมแม้ดังนี้ว่า “ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้วหมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยปาก และนวดฟั้นด้วยมือทั้งหลาย ทั้งยังประกาศชื่อว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์, ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์’”

โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา –

ก็การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง คือโดยความเป็นญาติ โดยความกลัว โดยความเป็นอาจารย์ และโดยความเป็นทักขิไณยบุคคล. ในบรรดาการนอบน้อม ๔ อย่างนั้น การถึงสรณะย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมในฐานะทักขิไณยบุคคล ไม่มีได้ด้วยอย่างอื่น. จริงอยู่ บุคคลย่อมถือเอาสรณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุดเท่านั้น และสรณะย่อมขาดด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด (กว่า). เพราะฉะนั้น ศากยะหรือโกลิยะใดไหว้ด้วยคิดว่า “พระพุทธเจ้าเป็นญาติของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดไหว้ด้วยความกลัวว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของพระราชา มีอานุภาพมาก เมื่อเราไม่ไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดระลึกถึงวิชาอะไรๆ ที่เคยเรียนในสำนักของพระผู้มีพระภาคในสมัยที่ยังเป็นพระโพธิสัตว์ หรือในสมัยที่ทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว –

‘‘เอเกน [Pg.19] โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

“พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง, พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน, และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ (ด้วยคิดว่า) จักมีไว้ในยามอันตราย”

เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ.

(ครั้น) เรียนเอาคำสั่งสอนเช่นนี้แล้วไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านเป็นอาจารย์ของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. ส่วนผู้ใดไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลก” สรณะเป็นอันผู้นั้นนั่นแหละถือเอาแล้ว.

เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยํ ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชตีติ เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ.

และเมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้ถือเอาสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้ญาติแม้ที่บวชในลัทธิอื่นด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นญาติของเรา” สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่ต้องพูดถึง (ญาติ) ที่ไม่ได้บวช. ฉันนั้นเหมือนกัน (สรณคมน์ย่อมไม่ขาด) เมื่อไหว้พระราชาด้วยอำนาจแห่งความกลัว. จริงอยู่ พระราชานั้น เมื่อไม่ได้รับไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้ เพราะเป็นที่บูชาของแว่นแคว้น. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อไหว้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” สรณคมน์ก็ไม่ขาด. พึงทราบความแตกแห่งสรณคมน์อย่างนี้.

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

และในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น สามัญผล ๔ เป็นวิบากผลของการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงส์ผล. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. (ธ. ป. ๑๙๐);

“ก็ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ, (ผู้นั้น) ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาโดยชอบ.

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ. (ธ. ป. ๑๙๑);

เห็นความทุกข์ เหตุเกิดแห่งความทุกข์ ความก้าวล่วงความทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ 8 อันยังสัตว์ให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ (ขุ. ธ. 191);

‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒);

สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง (ขุ. ธ. 192);

อปิจ นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนเปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอานิสงส์ผลของการถึงสรณะนี้ แม้โดยนัยแห่งการไม่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, สุขโต อุปคจฺเฉยฺย, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย, มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปิตรํ, อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, สงฺฆํ ภินฺเทยฺย, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๘-๑๓๐; อ. นิ. ๑.๒๗๒-๒๗๗).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง, จะพึงยึดถือโดยความเป็นสุข, จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา, จะพึงปลงมารดาจากชีวิต, ปลงบิดา, ปลงพระอรหันต์จากชีวิต, มีจิตประทุษร้ายแล้ว พึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น, พึงทำลายสงฆ์, พึงชี้ศาสดาอื่น, ฐานะเช่นนั้นไม่มี”

โลกิยสฺส [Pg.20] ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

ส่วนการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะนั้น แม้ความถึงพร้อมแห่งภพ แม้ความถึงพร้อมแห่งโภคะ ก็เป็นผลนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

“ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว, ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ, ละกายมนุษย์แล้ว จักทำหมู่เทพให้เต็ม”

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

(คำ) อื่นอีก ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน สุเขน ยเสน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑).

“ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ ได้เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่... ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘ข้าแต่จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแล. ข้าแต่จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์’”

เอเสว นโย ธมฺเม สงฺเฆ จ. อปิจ เวลามสุตฺตาทิวเสนาปิ (อ. นิ. ๙.๒๐ อาทโย) สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนผลํ เวทิตพฺพํ.

นัยนี้แหละ (พึงนำไปใช้) ในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบผลวิเศษของการถึงสรณะ แม้โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้น. พึงทราบผลแห่งการถึงสรณะอย่างนี้.

ตตฺถ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท สาวชฺโช อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส อนิฏฺฐผโล. อนวชฺโช กาลกิริยาย, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพ.

บรรดาสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกิยสรณคมน์ย่อมเศร้าหมองในวัตถุ ๓ ประการ ด้วยความไม่รู้ ความสงสัย ความเห็นผิด เป็นต้น จึงไม่มีอานุภาพมาก ไม่แผ่ไพศาลไปมาก ส่วนโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีความเศร้าหมอง และความแตกแห่งโลกิยสรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ บรรดาความแตก ๒ อย่างนั้น ความแตกที่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น ความแตกนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา ส่วนความแตกที่ไม่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการทำกาละ (ความตาย) ความแตกนั้นไม่มีผลเพราะไม่ให้วิบาก แต่ว่าความแตกแห่งโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีเลย จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่ชี้ศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและความแตกแห่งสรณคมน์ด้วยประการฉะนี้

อุปาสกํ [Pg.21] มํ ภวํ โคตโม ธาเรตูติ มํ ภวํ โคตโม ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ โก อุปาสโก, กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ, กิมสฺส สีลํ, โก อาชีโว, กา วิปตฺติ, กา สมฺปตฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

ความว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" มีเนื้อความว่า ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำอย่างนี้ว่า "ผู้นี้เป็นอุบาสก" โปรดทรงทราบเถิด ในคำนี้ เพื่อความฉลาดในวิธีแห่งอุบาสก พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ว่า ใครคืออุบาสก, เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก, อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น, อะไรเป็นอาชีวะ, อะไรเป็นวิบัติ, อะไรเป็นสมบัติ

ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

ในบรรดาเรื่องเบ็ดเตล็ดเหล่านั้น คำว่า ใครคืออุบาสก ตอบว่า คือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่งผู้ถึงสรณะแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

“ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นอุบาสก”

กสฺมา อุปาสโกติ. รตนตฺตยสฺส อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก. ธมฺมํ, สงฺฆํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ.

ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก ตอบว่า เพราะเข้าถึงพระรัตนตรัย จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงพระพุทธเจ้า เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก ย่อมเข้าถึงพระธรรม พระสงฆ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก

กิมสฺส สีลนฺติ. ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห –

ถามว่า อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น ตอบว่า คือ เวรมณี ๕ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

“ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท เป็นผู้งดเว้นจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีล”

โก อาชีโวติ. ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิกกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ –

ถามว่า อะไรเป็นอาชีวะ ตอบว่า คือ การละมิจฉาวณิชชา ๕ ประการ แล้วดำรงชีพโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ. สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้ อันอุบาสกไม่พึงกระทำ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ การค้าขายศัสตรา การค้าขายสัตว์ การค้าขายเนื้อ การค้าขายน้ำเมา การค้าขายยาพิษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้แล อันอุบาสกไม่พึงกระทำ”

กา วิปตฺตีติ. ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิจ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิ ตสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห –

ถามว่า อะไรเป็นวิบัติ ตอบว่า วิบัติใดแห่งศีลและอาชีวะนั้นนั่นแล วิบัตินี้เป็นวิบัติของอุบาสกนั้น อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจด้วยเหตุใด แม้เหตุนั้นก็พึงทราบว่าเป็นวิบัติของอุบาสกนั้น และธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความได้แก่ ธรรม ๕ ประการ มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ปญฺจหิ[Pg.22], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ อุปาสกมลญฺจ อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา, เป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม, และแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในทักขิไณยบุคคลภายนอกนั้น”

กา สมฺปตฺตีติ. ยา จสฺส สีลสมฺปทา จ อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ. เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห –

ถามว่า อะไรเป็นสมบัติ ตอบว่า ความถึงพร้อมด้วยศีลและความถึงพร้อมด้วยอาชีวะใดของอุบาสกนั้น นั่นชื่อว่าสมบัติ และธรรม ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น อันกระทำให้เป็นรัตนะเป็นต้นใดของอุบาสกนั้น (ก็ชื่อว่าสมบัติ) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ อุปาสกปทุมญฺจ อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกรัตนะ เป็นทั้งอุบาสกปทุม และเป็นทั้งอุบาสกปุณฑริก ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล, ไม่เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล, ไม่แสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในศาสนานี้”

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค สมฺม, โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย (กถา. ๔๔๑). อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา (สํ. นิ. ๕.๓๗๔), อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๘) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ.

ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ อัคคศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และประเสริฐ จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "อชฺชตคฺเค สมฺม โทวาริก อาวรามิ ทฺวารํ นิครณฺฐานํ นิครณฺฐีนํ" (ดูก่อนนายประตูผู้สหาย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราจะปิดประตูไม่ให้พวกนิครนถ์ชายหญิงเข้ามา) ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น ในบาลีเป็นต้นว่า "เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย" (พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นนั่นแล) "อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺคํ" (ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่) ปรากฏในอรรถว่า ปลาย ในบาลีเป็นต้นว่า "อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา" (ส่วนที่มีรสเปรี้ยว หรือส่วนที่มีรสหวาน หรือส่วนที่มีรสขม) "อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งปันตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ) ปรากฏในอรรถว่า ส่วน ในบาลีเป็นต้นว่า "ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา...เป... ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีเท้า...ฯลฯ...มีประมาณเท่าใด พระตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น) ปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ แต่ในที่นี้ พึงเห็นอัคคศัพท์นี้ในอรรถว่า เบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า "กระทำความเป็นวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" บทว่า อชฺชตํ คือ ความเป็นวันนี้ หรือมีบทว่า อชฺชทคฺเค ก็มี ท อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท มีเนื้อความว่า "กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น"

ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา ธมฺมํ ‘‘น [Pg.23] ธมฺโม’’ติ วา สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ.

บทว่า ปาณุเปตํ คือ ผู้เข้าถึงแล้วด้วยชีวิต หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ก็จะเข้าถึง (สรณะ) ตราบนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำ โปรดทรงทราบข้าพระองค์ผู้ไม่มีศาสดาอื่น ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ ว่าเป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก จริงอยู่ ข้าพระองค์ แม้หากว่าใครจะพึงตัดศีรษะของข้าพระองค์ด้วยดาบอันคม ก็จะไม่พึงกล่าวเลยว่า "พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า" หรือ "พระธรรมไม่ใช่พระธรรม" หรือ "พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" ดังนี้ (เขา) ถึงสรณะด้วยการมอบตนอย่างนี้แล้ว และปวารณาด้วยปัจจัย ๔ แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง แล้วหลีกไป

๑๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ชาณุสฺโสณิฐานนฺตรํ กิร นาเมกํ ฐานนฺตรํ, ตํ เยน กุเลน ลทฺธํ, ตํ ชาณุสฺโสณิกุลนฺติ วุจฺจติ. อยํ ตสฺมึ กุเล ชาตตฺตา รญฺโญ สนฺติเก จ ลทฺธชาณุสฺโสณิสกฺการตฺตา ชาณุสฺโสณีติ วุจฺจติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พหุสฺสุโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ โส ลิงฺควิภตฺติการกาทิเภทํ ชานิสฺสติ, อมฺเหหิ ญาตเมว ชานิสฺสติ, อญฺญาตํ กึ ชานิสฺสติ. ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มานทฺธชํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา มหาปริวาเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จาติ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อิธ อาคจฺฉนฺโต น ชานิตุกาโม อตฺถคเวสี หุตฺวา อาคโต, มานํ ปน ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา อาคโต. กึ นุ ขฺวสฺส ยถา ปญฺหสฺส อตฺถํ ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสติ, อุทาหุ ยถา น ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ยถา น ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ชาณุสโสณี ได้ยินว่าเป็นชื่อตำแหน่งพิเศษอย่างหนึ่ง ตำแหน่งนั้นตระกูลใดได้รับแล้ว ตระกูลนั้นเรียกว่า ตระกูลชาณุสโสณี พราหมณ์นี้ถูกเรียกว่า ชาณุสโสณี เพราะเกิดในตระกูลนั้น และเพราะได้รับสักการะคือตำแหน่งชาณุสโสณีจากสำนักของพระราชา บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เขาได้ฟังว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต" จึงคิดว่า "ถ้าพระองค์จักทรงทราบความแตกต่างแห่งลิงค์ วิภัตติ และการกเป็นต้น ก็จักทรงทราบแต่สิ่งที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จักทรงทราบสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้ จักตรัสแต่สิ่งที่เรารู้แล้วเท่านั้น จักตรัสสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้" ดังนี้แล้ว จึงยกธงคือมานะ ชูเขาคือมานะขึ้น แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ บทว่า กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "พราหมณ์นี้เมื่อมาที่นี่ มิได้มาด้วยความเป็นผู้ใคร่จะรู้ มิได้มาเป็นผู้แสวงหาประโยชน์ แต่กลับยกมานะ ชูเขาขึ้นมา ก็เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะรู้เนื้อความแห่งปัญหา ความเจริญจักมีแก่เขา หรือหนอ หรือว่าเมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้" ทรงดำริต่อไปว่า "เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้ ความเจริญจักมี" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ"

พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม กตตฺตาปิ อกตตฺตาปิ นิรเย นิพฺพตฺตึ วทติ, อิทํ อุภยการเณนาปิ เอกฏฺฐาเน นิพฺพตฺติยา กถิตตฺตา ทุชฺชานํ มหนฺธการํ, นตฺถิ มยฺหํ เอตฺถ ปติฏฺฐา. สเจ ปนาหํ เอตฺตเกเนว ตุณฺหี ภเวยฺยํ, พฺราหฺมณานํ มชฺเฌ กถนกาเลปิ มํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘ตฺวํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ มานํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา คโตสิ, เอกวจเนเนว ตุณฺหี หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, อิมสฺมึ ฐาเน กสฺมา กเถสี’ติ. ตสฺมา ปราชิโตปิ อปราชิตสทิโส หุตฺวา ปุน สคฺคคมนปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา โก นุ โข, โภ โคตมาติ อิมํ ทุติยปญฺหํ อารภิ.

พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสการบังเกิดในนรกแม้เพราะทำ แม้เพราะไม่ทำ คำนี้รู้ได้ยาก เป็นความมืดมนยิ่งนัก เพราะตรัสถึงการบังเกิดในที่แห่งเดียวแม้ด้วยเหตุทั้งสอง ที่พึ่งพิงทางปัญญาของเราในเรื่องนี้ไม่มี ก็ถ้าเราจะพึงนิ่งอยู่เพียงเท่านี้ แม้ในเวลาสนทนากันในท่ามกลางพราหมณ์ทั้งหลาย พวกเขาก็จะพึงกล่าวแก่เราอย่างนี้ว่า 'ท่านยกมานะ ชูเขาขึ้น ไปยังสำนักของพระสมณโคดม แต่กลับนิ่งเสียด้วยคำพูดเพียงคำเดียว ไม่สามารถจะพูดอะไรได้ เหตุไฉนท่านจึงพูดในที่นี้เล่า' เพราะฉะนั้น แม้เราจะพ่ายแพ้ ก็จะทำเป็นเหมือนผู้ไม่พ่ายแพ้ แล้วถามปัญหาเรื่องการไปสวรรค์อีก" ดังนี้แล้ว จึงได้เริ่มปัญหาที่สองนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ..."

เอวมฺปิ [Pg.24] ตสฺส อโหสิ – ‘‘อุปริปญฺเหน เหฏฺฐาปญฺหํ ชานิสฺสามิ, เหฏฺฐาปญฺเหน อุปริปญฺห’’นฺติ. ตสฺมาปิ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ปุริมนเยเนว จินฺเตตฺวา ยถา น ชานาติ, เอวเมว กเถนฺโต ปุนปิ ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ตสฺมิมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อลํ, โภ, น อีทิสสฺส ปุริสสฺส สนฺติกํ อาคเตน อชานิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สกวาทํ ปหาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺติตฺวา มยฺหํ อตฺถํ คเวสิสฺสามิ, ปรโลกมคฺคํ โสเธสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา สตฺถารํ อายาจนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห. อถสฺส นิหตมานตํ ญตฺวา สตฺถา อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณนิทฺเทโส. ยสฺมา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺโต วิตฺถารเทสนํ ยาจสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

พราหมณ์นั้นได้มีความคิดแม้ดังนี้ว่า "เราจักรู้ปัญหาเบื้องต่ำด้วยปัญหาเบื้องสูง จักรู้ปัญหาเบื้องสูงด้วยปัญหาเบื้องต่ำ" เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้ถามปัญหานี้ พระศาสดาทรงพระดำริโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อจะตรัสอย่างที่เขาจะไม่รู้ จึงได้ตรัสอีกว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" พราหมณ์ไม่อาจตั้งอยู่ได้แม้ในเรื่องนั้น จึงตัดสินใจว่า "พอเถิด ท่านผู้เจริญ การมาสู่สำนักของบุรุษเช่นนี้แล้วไม่รู้กลับไป ไม่สมควรเลย เราจะละวาทะของตน ประพฤติตามพระสมณโคดม แสวงหาประโยชน์แก่ตน จักชำระทางไปสู่ปรโลก" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลขอต่อพระศาสดา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพระองค์ไม่..." ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้มีมานะอันถูกกำจัดแล้วของเขา เมื่อจะทรงแสดงเทศนาให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะเหตุที่ท่านไม่รู้เนื้อความของคำที่กล่าวโดยย่อ จึงขอให้แสดงโดยพิสดาร เพราะเหตุนั้น" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล

๑๘. อฏฺฐเม อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกํเสนาติ เอกนฺเตน. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา. วิญฺญูติ ปณฺฑิตา. ครหนฺตีติ นินฺทนฺติ, อวณฺณํ ภาสนฺติ. เสสเมตฺถ นวเม จ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อายสฺมา นี้ เป็นคำที่น่ารัก บทว่า อานนฺโท เป็นชื่อของพระเถระนั้น บทว่า เอกํเสน ได้แก่ โดยส่วนเดียว บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปตาม บทว่า วิญฺญู ได้แก่ บัณฑิตทั้งหลาย บทว่า ครหนฺติ ได้แก่ ย่อมติเตียน, ย่อมกล่าวคำไม่เป็นคุณ เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในสูตรนี้และในสูตรที่ ๙ ตื้นทั้งนั้นแล

๒๐. ทสเม ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตปาฬิปทเมว หิ อตฺถสฺส พฺยญฺชนตฺตา พฺยญฺชนนฺติ วุจฺจติ. อุภยเมตํ ปาฬิยาว นามํ. อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตา อฏฺฐกถา. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตาย ปาฬิยา อฏฺฐกถา นาม ทุนฺนยา ทุนฺนีหารา ทุกฺกถา นาม โหติ. เอกาทสเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ ได้แก่ บาลีที่เรียนมาโดยลำดับผิด จริงอยู่ บทนั่นเองเรียกว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของบาลีทั้งนั้น บทว่า อตฺโถ จ ทุนฺนีโต ได้แก่ อรรถกถาที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิด บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาของบาลีที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิดนั้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่นำไปสู่ความเข้าใจผิด นำออกได้ยาก เป็นคำกล่าวที่ชั่ว ในสูตรที่ ๑๑ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

อธิกรณวคฺโค ทุติโย.

อธิกรณวรรคที่ ๒

๓. พาลวคฺควณฺณนา

๓. อรรถกถาพาลวรรค

๒๒. ตติยสฺส ปฐเม อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ ‘‘อปรชฺฌิตฺวา อปรทฺธํ มยา’’ติ อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสติ, อปรทฺธํ มยาติ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ [Pg.25] อาหริตฺวา น ขมาเปตีติ อตฺโถ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺสาติ เอวํ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส. ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ‘‘ปุน เอวํ น กริสฺสามิ, ขมถ เม’’ติ วุจฺจมาโน อจฺจยํ อิมํ ยถาธมฺมํ ยถาสภาวํ น ปฏิคฺคณฺหาติ. ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน เอวรูปํ มา อกาสิ, ขมามิ ตุยฺห’’นฺติ น วทติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ.

๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า เมื่อทำผิดแล้ว ย่อมไม่เห็นความผิดของตนว่า "เราทำผิดแล้ว" อธิบายว่า ไม่กล่าวว่า "เราทำผิดแล้ว" แล้วนำทัณฑกรรมมาใช้ และไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ได้แก่ แก่ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น นำทัณฑกรรมมาใช้ แล้วขอให้ยกโทษให้ บทว่า ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อถูกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำอย่างนี้อีก ขอท่านทั้งหลายจงยกโทษให้ข้าพเจ้าด้วย" ย่อมไม่รับความผิดนี้ตามธรรม ตามสภาวะ ไม่กล่าวว่า "จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำเช่นนี้อีก เรายกโทษให้ท่าน" ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๒๓. ทุติเย อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ, อภูเตน วทนฺติ. โทสนฺตโรติ อนฺตเร ปติตโทโส. เอวรูโป หิ ‘‘นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม’’ติอาทีนิ วทนฺโต สุนกฺขตฺโต วิย ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตนาติ โย หิ ญาณวิรหิตาย สทฺธาย อติสทฺโธ โหติ มุทฺธปฺปสนฺโน, โสปิ ‘‘พุทฺโธ นาม สพฺพโลกุตฺตโร, สพฺเพ ตสฺส เกสาทโย พาตฺตึส โกฏฺฐาสา โลกุตฺตราเยวา’’ติอาทินา นเยน ทุคฺคหิตํ คณฺหิตฺวา ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. ตติยํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๒๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ได้แก่ กล่าวครอบงำ, กล่าวด้วยคำไม่จริง บทว่า โทสนฺตโร ได้แก่ มีโทษคือโทสะเกิดขึ้นในภายใน จริงอยู่ ผู้มีโทสะเช่นนี้ เมื่อกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุตตริมนุสสธรรมของพระสมณโคดมไม่มี" ย่อมกล่าวตู่พระตถาคตเหมือนสุนักขัตตะ บทว่า สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน ความว่า จริงอยู่ บุคคลใดเป็นผู้เชื่ออย่างยิ่งด้วยศรัทธาที่ปราศจากญาณ เป็นผู้เลื่อมใสอย่างงมงาย แม้บุคคลนั้นก็ยึดถือความเห็นผิดโดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นโลกุตตระทั้งหมด อาการ ๓๒ มีผมเป็นต้นทั้งหมดของพระองค์ก็เป็นโลกุตตระทั้งนั้น" แล้วย่อมกล่าวตู่พระตถาคต สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล

๒๕. จตุตฺเถ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตนฺติ ยสฺส อตฺโถ เนตพฺโพ, ตํ เนตพฺพตฺถํ สุตฺตนฺตํ. นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปตีติ กถิตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ วทติ. ตตฺถ ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติ เอวรูโป สุตฺตนฺโต เนยฺยตฺโถ นาม. เอตฺถ หิ กิญฺจาปิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ เอวมสฺส อตฺโถ เนตพฺโพว โหติ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย นีตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. ปรมตฺถโต หิ ปุคฺคเล อสติ น ตถาคโต ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทีนิ วเทยฺย. ยสฺมา ปน เตน วุตฺตํ, ตสฺมา ปรมตฺถโต อตฺถิ ปุคฺคโลติ คณฺหนฺโต ตํ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. นีตตฺถนฺติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ กถิตตฺถํ. เอตฺถ หิ อนิจฺจเมว ทุกฺขเมว อนตฺตาเยวาติ อตฺโถ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย ‘‘เนยฺยตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโต, อตฺถมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ ‘‘นิจฺจํ นาม อตฺถิ, สุขํ นาม อตฺถิ, อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ คณฺหนฺโต นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ นาม. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๒๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "เนยยัตถสุตตันตะ" คือ พระสูตรที่มีอรรถอันบัณฑิตพึงแนะนำไป อธิบายว่า พระสูตรใดมีอรรถที่พึงแนะนำไป พระสูตรนั้นชื่อว่ามีอรรถอันพึงแนะนำไป ส่วนที่แสดงว่าเป็น "นีตัตถสุตตันตะ" นั้น คือกล่าวว่า "พระสูตรนี้มีอรรถที่ตรัสไว้โดยตรงแล้ว" ในบรรดาสูตรทั้งสองนั้น พระสูตรเช่นนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ชื่อว่า เนยยัตถสูตร (สูตรที่มีอรรถอันพึงแนะนำ) จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" เป็นต้น แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลชื่อว่าไม่มี อรรถแห่งพระสูตรนั้นพึงแนะนำไปอย่างนี้เท่านั้น แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน ย่อมแสดงว่า "พระสูตรนี้เป็นนีตัตถสูตร" จริงอยู่ เมื่อบุคคลไม่มีโดยปรมัตถ์ พระตถาคตก็ไม่พึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" แต่เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสไว้ ฉะนั้น บุคคลผู้ที่ถือเอาว่า "บุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์" จึงแสดงเนยยัตถสูตรนั้นว่าเป็นนีตัตถสูตร ส่วนคำว่า "นีตัตถะ" ได้แก่ พระสูตรที่มีอรรถอันตรัสไว้โดยตรงอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จริงอยู่ ในพระสูตรนี้มีอรรถว่า ไม่เที่ยงนั่นเทียว เป็นทุกข์นั่นเทียว เป็นอนัตตานั่นเทียว แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน (คิดว่า) "พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถสูตร เราจักนำอรรถแห่งพระสูตรนี้มา" ดังนี้แล้ว ถือเอาว่า "สิ่งที่ชื่อว่าเที่ยงมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าสุขมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าอัตตามีอยู่" ชื่อว่าย่อมแสดงนีตัตถสูตรว่าเป็นเนยยัตถสูตร สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้นเท่านั้น ดังนี้แล

๒๗. ฉฏฺเฐ [Pg.26] ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ปาปกมฺมสฺส. ปาปํ หิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ. โน เจปิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ, ปาปกมฺมํ ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วุจฺจติ. นิรโยติ สโหกาสกา ขนฺธา. ติรจฺฉานโยนิยํ ขนฺธาว ลพฺภนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๒๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า "ปฏิจฉันนกัมมันตัสสะ" ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเป็นบาป จริงอยู่ (คนทั้งหลาย) ย่อมทำบาปโดยปกปิดไว้ ถึงแม้พวกเขาจะไม่ทำโดยปกปิดไว้ บาปกรรมก็เรียกว่าเป็นสิ่งที่ถูกปกปิดนั่นเอง บทว่า "นิรยะ" ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาส (ที่ตั้ง) ในกำเนิดดิรัจฉาน ย่อมได้ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีอรรถตื้นทั้งนั้น

๓๐. นวเม ปฏิคฺคาหาติ ปฏิคฺคาหกา, ทุสฺสีลํ ปุคฺคลํ ทฺเว ฐานานิ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ อตฺโถ.

๓๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า "ปฏิคคาหา" ได้แก่ ผู้รับ อรรถว่า ฐานะ ๒ อย่างย่อมรับบุคคลผู้ทุศีล

๓๑. ทสเม อตฺถวเสติ การณานิ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ โลกิยโลกุตฺตรํ ผาสุวิหารํ. ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโนติ ปจฺฉิเม มม สาวเก อนุกมฺปนฺโต.

๓๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "อัตถวเส" ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า "อรัญญวนปัตถานิ" คือ ป่าและป่าทึบ ในบทนั้น แม้ในอภิธรรมจะตรัสไว้โดยตรงว่า "ที่ใดก็ตามที่ออกจากเสาเขื่อนไปภายนอก ที่นั้นทั้งหมดชื่อว่าป่า" ก็จริง ถึงอย่างนั้น พึงทราบว่า ทรงประสงค์เอาเสนาสนะที่ทำให้สำเร็จอารัญญิกังคธุดงค์ ซึ่งกล่าวไว้ว่า "มีระยะทาง ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย" เท่านั้น บทว่า "วนปัตถะ" ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ ล่วงเลยเขตบ้านไป ซึ่งเป็นที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่าน บทว่า "ปันตานิ" ได้แก่ ที่สุดขอบ ไกลมาก บทว่า "ทิฏฐธัมมสุขวิหารัง" ได้แก่ การอยู่เป็นสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า "ปัจฉิมัญจ ชนตํ อนุกัมปมาโน" ได้แก่ เมื่อทรงอนุเคราะห์สาวกของเราในภายหลัง

๓๒. เอกาทสเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญาณํ. กมตฺถมนุโภตีติ กตมํ อตฺถํ อาราเธติ สมฺปาเทติ ปริปูเรติ. จิตฺตํ ภาวียตีติ มคฺคจิตฺตํ ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. โย ราโค, โส ปหียตีติ โย รชฺชนกวเสน ราโค, โส ปหียติ. ราโค หิ มคฺคจิตฺตสฺส ปจฺจนีโก, มคฺคจิตฺตํ ราคสฺส จ. ราคกฺขเณ มคฺคจิตฺตํ นตฺถิ, มคฺคจิตฺตกฺขเณ ราโค นตฺถิ. ยทา ปน ราโค อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคจิตฺตสฺส อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา ปน มคฺคจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตทา ราคํ สมูลกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ.

๓๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า "วิชชาภาคิยา" ได้แก่ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งวิชชา บทว่า "สมถะ" ได้แก่ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า "วิปัสสนา" ได้แก่ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร บทว่า "กมัตถมนุโภติ" มีความว่า ย่อมให้สำเร็จ ให้ถึงพร้อม ให้บริบูรณ์ ซึ่งประโยชน์อะไร บทว่า "จิตตํ ภาวียติ" คือ มรรคจิตย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "โย ราโค, โส ปหียติ" คือ ราคะใดมีโดยอาการแห่งความกำหนัด ราคะนั้นย่อมถูกละ จริงอยู่ ราคะเป็นข้าศึกของมรรคจิต และมรรคจิตก็เป็นข้าศึกของราคะ ในขณะแห่งราคะ มรรคจิตไม่มี ในขณะแห่งมรรคจิต ราคะไม่มี แต่เมื่อใดราคะเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคจิต ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) แต่เมื่อใดมรรคจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนราคะพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ราคะย่อมถูกละ"

วิปสฺสนา, ภิกฺขเว, ภาวิตาติ วิปสฺสนาญาณํ พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ปญฺญา ภาวียตีติ มคฺคปญฺญา ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. ยา อวิชฺชา, สา ปหียตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วฏฺฏมูลิกา มหาอวิชฺชา ปหียติ. อวิชฺชา หิ มคฺคปญฺญาย ปจฺจนีกา, มคฺคปญฺญา อวิชฺชาย. อวิชฺชากฺขเณ มคฺคปญฺญา นตฺถิ[Pg.27], มคฺคปญฺญากฺขเณ อวิชฺชา นตฺถิ. ยทา ปน อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคปญฺญาย อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา มคฺคปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตทา อวิชฺชํ สมูลิกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาตยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชา ปหียตี’’ติ. อิติ มคฺคจิตฺตํ มคฺคปญฺญาติ ทฺเวปิ สหชาตธมฺมาว กถิตา.

บทว่า "วิปัสสนา ภิกขเว ภาวิตา" คือ วิปัสสนาญาณอันภิกษุทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูนแล้ว บทว่า "ปัญญา ภาวียติ" คือ มรรคปัญญาย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "ยา อวิชชา, สา ปหียติ" คือ มหาอวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะในฐานะ ๘ อย่าง ย่อมถูกละ จริงอยู่ อวิชชาเป็นข้าศึกของมรรคปัญญา มรรคปัญญาเป็นข้าศึกของอวิชชา ในขณะแห่งอวิชชา มรรคปัญญาไม่มี ในขณะแห่งมรรคปัญญา อวิชชาไม่มี แต่เมื่อใดอวิชชาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคปัญญา ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) เมื่อใดมรรคปัญญาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนอวิชชาพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อวิชชาย่อมถูกละ" ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสองคือมรรคจิตและมรรคปัญญา ซึ่งเป็นสหชาตธรรมเท่านั้น จึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว

ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา, ภิกฺขเว, จิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ราเคน อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคจิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อวิชฺชุปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียตีติ อวิชฺชาย อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคปญฺญา น ภาวียตีติ ทสฺเสติ. อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ราควิราคา เจโตวิมุตฺตีติ ราคสฺส ขยวิราเคน เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ผลสมาธิสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน ปญฺญาวิมุตฺติ นาม โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต นานากฺขณิกา สมาธิวิปสฺสนา กถิตาติ.

ด้วยบทว่า "ราคูปกฺกิลิฏฺฐํ วา ภิกฺขเว จิตฺตํ น วิมุจฺจติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่เศร้าหมองด้วยราคะ ย่อมไม่หลุดพ้น) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคจิตย่อมไม่หลุดพ้น เพราะความที่ถูกราคะทำให้เศร้าหมอง ด้วยบทว่า "อวิชฺชูปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียติ" (หรือปัญญาที่เศร้าหมองด้วยอวิชชา ย่อมไม่ถูกอบรม) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคปัญญาย่อมไม่ถูกอบรม เพราะความที่ถูกอวิชชาทำให้เศร้าหมอง บทว่า "อิติ โข ภิกฺขเว" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล บทว่า "ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ" คือ เจโตวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งราคะ นี้เป็นชื่อของผลสมาธิ บทว่า "อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ" คือ ปัญญาวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิและวิปัสสนาซึ่งมีขณะต่างกัน ดังนี้แล

พาลวคฺโค ตติโย.

พาลวรรคที่ ๓

๔. สมจิตฺตวคฺควณฺณนา

๔. อรรถกถาสมจิตตวรรค

๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อสปฺปุริสภูมีติ อสปฺปุริสานํ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ. สปฺปุริสภูมิยมฺปิ เอเสว นโย. อกตญฺญูติ กตํ น ชานาติ. อกตเวทีติ กตํ ปากฏํ กตฺวา น ชานาติ. อุปญฺญาตนฺติ วณฺณิตํ โถมิตํ ปสตฺถํ. ยทิทนฺติ ยา อยํ. อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อชานนญฺเจว ปากฏํ กตฺวา อชานนญฺจ. เกวลาติ สกลา. สุกฺกปกฺเขปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๓๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อสัปปุริสภูมิ หมายถึง ที่ตั้งแห่งอสัตบุรุษทั้งหลาย แม้ในบทว่า สัปปุริสภูมิ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อกตัญญู คือ ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว บทว่า อกตเวที คือ ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า อุปัญญาตัง คือ อันบัณฑิตสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว ชมเชยแล้ว บทว่า ยทิทัง คือ ได้แก่สิ่งนี้คือ บทว่า อกตัญญุตา อกตเวทิตา คือ การไม่รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว และการไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า เกวลา คือ ทั้งหมด แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

๓๔. ทุติเย มาตุ จ ปิตุ จาติ ชนกมาตุ จ ชนกปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา มาตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา ปิตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวีติ วสฺสสตายุกกาเล ชาโต สกลํ วสฺสสตํ ชีวนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ ปุตฺโต นาม ‘‘มาตาปิตูนํ ปฏิกริสฺสามี’’ติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทกฺขิเณ อํสกูเฏ มาตรํ, วาเม ปิตรํ [Pg.28] ฐเปตฺวา วสฺสสตายุโก สกลมฺปิ วสฺสสตํ ชีวมาโน ปริหเรยฺย. โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนนาติ โส จ ปุตฺโต เนสํ มาตาปิตูนํ อํสกูเฏสุ ฐิตานํเยว ทุคฺคนฺธปฏิวิโนทนตฺถํ สุคนฺธกรเณน อุจฺฉาทเนน, ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ หตฺถปริมทฺทเนน, สีตุณฺหกาเล จ อุณฺโหทกสีโตทกนฺหาปเนน, หตฺถปาทาทีนํ อากฑฺฒนปริกฑฺฒนสงฺขาเตน สมฺพาหเนน อุปฏฺฐานํ กเรยฺย. เต จ ตตฺเถวาติ เต จ มาตาปิตโร ตตฺเถว ตสฺส อํสกูเฏสุ นิสินฺนาว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ. นตฺเวว , ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอวมฺปิ นตฺเวว มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา.

๓๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มาตุ จ ปิตุ จ คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด บทว่า เอเกน ภิกฺขเว อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองมารดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย (พึงประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองบิดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า วสฺสสตา ยุโก วสฺสสตชีวี (มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี) คือ เกิดในกาลที่มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี อธิบายว่า หากบุตรผู้มีความคิดว่า "เราจักทำตอบแทนแก่มารดาบิดา" ลุกขึ้นประคองมารดาไว้บนบ่าขวา ประคองบิดาไว้บนบ่าซ้าย เป็นผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี บริหารท่านไป บทว่า โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมาทนฺนหาปนสมฺพาหเนน (และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวด) คือ และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นผู้อยู่บนบ่าของตนนั่นเทียว ด้วยการลูบไล้ด้วยของหอมเพื่อบรรเทากลิ่นเหม็น ด้วยการนวดด้วยมือเพื่อบรรเทาความเมื่อยขบ และในเวลาหนาวและร้อน ก็ให้อาบน้ำอุ่นและน้ำเย็น ด้วยการบีบนวดซึ่งหมายถึงการดึงและคลึงมือและเท้าเป็นต้น บทว่า เต จ ตตฺเถว (และมารดาบิดาเหล่านั้นพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่านั้นนั่นเทียว) คือ และมารดาบิดาเหล่านั้นนั่งอยู่บนบ่าของบุตรนั้นนั่นแหละ พึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะ บทว่า นตฺเวว ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้นก็หาไม่) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าบุตรได้ทำ (อุปการะ) หรือทำตอบแทนแก่มารดาบิดาเลย

อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเชติ จกฺกวตฺติรชฺชํ สนฺธาเยวมาห. อาปาทกาติ วฑฺฒกา อนุปาลกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ วฑฺฒิตา เจว อนุปาลิตา จ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปสกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ ปุฏฺฐา ภตา อนฺนปานาทีหิ ปฏิชคฺคิตา. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ สเจ หิ มาตาปิตโร ชาตทิวเสเยว ปุตฺตํ ปาเท คเหตฺวา อรญฺเญ วา นทิยํ วา ปปาเต วา ขิเปยฺยุํ, อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ น ปสฺเสยฺย. เอวํ อกตฺวา อาปาทิตตฺตา โปสิตตฺตา เอส อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ มาตาปิตโร นิสฺสาย ปสฺสตีติ ตฺยาสฺส อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม โหนฺติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาสีลจาคปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโสว ภิกฺขุ เตสุ ปติฏฺฐาเปติ นามาติ เวทิตพฺโพ.

บทว่า อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเช (ในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปไตย) ตรัสหมายถึงจักรวรรดิราชสมบัติ บทว่า อาปาทกา คือ ผู้ทำให้เจริญ ผู้ตามอนุบาล เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาทำให้เจริญแล้วและตามอนุบาลแล้ว บทว่า โปสกา คือ ผู้เลี้ยงดู คือทำให้มือและเท้าเจริญแล้ว ให้ดื่มโลหิตในหทัยแล้วเลี้ยงดู เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว บำรุงแล้ว ปฏิบัติด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร (เป็นผู้แสดงโลกนี้) คือ หากว่ามารดาบิดาจับบุตรที่เท้าในวันที่เกิดนั่นเทียวแล้วทิ้งไปในป่า ในแม่น้ำ หรือในเหว บุตรนั้นก็จะไม่พึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น เพราะเป็นผู้ที่ท่านทำให้เติบโต เพราะเป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู บุตรนี้จึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ได้อาศัยมารดาบิดา เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรนั้น บทว่า สมาทเปติ คือ ให้ถือเอา ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา ซึ่งระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พึงทราบว่า ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ (มารดาบิดา) ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเหล่านั้น

๓๕. ตติเย เตนุปสงฺกมีติ โส หิ พฺราหฺมโณ ‘‘สมโณ กิร โคตโม กถิตํ วิสฺสชฺเชติ, ปุจฺฉายสฺส วิรชฺฌนํ นาม นตฺถิ. อหมสฺส วิรชฺฌนปญฺหํ อภิสงฺขริสฺสามี’’ติ ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา คพฺภทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตตุํ อารภิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท วตฺตติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, ภูมิฆรํ กาเรสฺสามี’’ติ ภูมิฆรํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา – ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสติ, เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสตี’’ติ เอกํ คณฺหิตฺวา เอกํ [Pg.29] วิสฺสชฺเชนฺโต สกลทิวสํ กิญฺจิ ปสฺสิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺส อิมินาว นีหาเรน จตฺตาโร มาสา วีติวตฺตา. โส จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ นาม อทฺทส. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘กึวาที ภว’นฺติ ปุจฺฉิสฺสามิ. สเจ ‘กิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘สพฺพากุสลานํ นาม ตุมฺเห กิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. สเจ ‘อกิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘กุสลธมฺมานํ นาม ตุมฺเห อกิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. อิทญฺหิ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสติ น นิคฺคิลิตุํ. เอวํ มม ชโย ภวิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย’’ติ อุฏฺฐาย อปฺโผเฏตฺวา ภูมิฆรา นิกฺขมฺม ‘‘เอวรูปํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน น เอกเกน คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ นคเร โฆสนํ กาเรตฺวา สกลนาคเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กึวาทีติ กึลทฺธิโก. กิมกฺขายีติ กึ นาม สาวกานํ ปฏิปทํ อกฺขายีติ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา จตูหิ มาเสหิ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘ทิฏฺโฐ เม สมณสฺส โคตมสฺส ปราชยปญฺโห’’ติ มานํ ปคฺคยฺห อาคตภาวํ ญตฺวา เอกปเทเนว ตํ ปญฺหํ ภินฺทนฺโต กิริยวาที จาหํ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. อถ พฺราหฺมโณ อตฺตโน มานํ อปเนตฺวา ภควนฺตํ อายาจนฺโต ยถากถํ ปนาติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๓๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น) มีเรื่องว่า พราหมณ์นั้นได้ยินว่า "ได้ยินว่าพระสมณโคดมทรงแก้ปัญหาที่คนทูลถามได้ ไม่มีการติดขัดในปัญหาของพระองค์เลย เราจักแต่งปัญหาที่ทำให้พระองค์ติดขัด" ดังนี้แล้ว จึงบริโภคโภชนะอันประณีต ปิดประตูห้อง นั่งเริ่มคิด ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "ในที่นี้มีเสียงดังจอแจ จิตไม่เป็นสมาธิ เราจะให้ทำเรือนใต้ดิน" ดังนี้แล้ว จึงให้ทำเรือนใต้ดินแล้วเข้าไปในนั้น คิดว่า "เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้ เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้" พลางหยิบยกปัญหาหนึ่งขึ้นมาแล้วแก้ปัญหาหนึ่งไป ตลอดทั้งวันก็ไม่สามารถเห็นปัญหาอะไรได้เลย สี่เดือนได้ล่วงไปแก่เขาโดยนัยนี้เอง เขาได้เห็นปัญหาชื่อว่ามีสองเงื่อน (ปัญหาขวางโลก) โดยล่วงไปสี่เดือน ได้ยินว่าเขาเกิดความคิดอย่างนี้ว่า "เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมแล้วทูลถามว่า 'ท่านมีวาทะอย่างไร' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการทำอกุศลกรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นอกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการไม่ทำกุศลธรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' เมื่อถูกถามปัญหาขวางโลกนี้ จะไม่สามารถคายออกได้ และไม่สามารถกลืนลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ชัยชนะจักเป็นของเรา ความพ่ายแพ้จักมีแก่พระสมณโคดม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้น ปรบมือ ออกจากเรือนใต้ดิน คิดว่า "ผู้ถามปัญหาเช่นนี้ ไม่ควรไปคนเดียว" ดังนี้แล้ว จึงให้ป่าวประกาศในเมือง แวดล้อมด้วยชาวเมืองทั้งหมด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น บทว่า กึวาที คือ ท่านมีลัทธิอะไร บทว่า กิมกฺขายี คือ ท่านบอกปฏิปทาอะไรแก่สาวกทั้งหลาย ดังนี้ ทูลถามแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าเขาแต่งปัญหามาสี่เดือนแล้วมาด้วยการยกมานะขึ้นว่า "เราเห็นปัญหาที่จะทำให้พระสมณโคดมพ่ายแพ้แล้ว" จึงทรงทำลายปัญหานั้นด้วยบทเดียว ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราเป็นทั้งกิริยวาที" ลำดับนั้น พราหมณ์ละมานะของตน ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาค กราบทูลคำมีอาทิว่า "ก็โดยประการใดเล่า" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล

๓๖. จตุตฺเถ ทกฺขิเณยฺยาติ ทกฺขิณา วุจฺจติ ทานํ, ตสฺส ปฏิคฺคหณยุตฺตา กติ ปุคฺคลาติ ปุจฺฉติ. เสโขติ อิมินา สตฺต เสกฺเข ทสฺเสติ. เอตฺถ จ สีลวนฺตปุถุชฺชโนปิ โสตาปนฺเนเนว สงฺคหิโต. อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺตีติ ทานํ ททนฺตานํ อาหุนสฺส อรหา ทานปฏิคฺคาหกา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. เขตฺตนฺติ วตฺถุ ปติฏฺฐา, ปุญฺญสฺส วิรุหนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ.

๓๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ทักขิเณยยาติ ความว่า ทาน ท่านเรียกว่า ทักขิณา ท่านถามว่า บุคคลผู้ควรแก่การรับทานนั้นมีเท่าไร ด้วยบทว่า เสโข นี้ ทรงแสดงพระเสขะ ๗ จำพวก และในบทนี้ แม้ปุถุชนผู้มีศีลก็สงเคราะห์เข้าในพระโสดาบันนั่นเอง บทว่า อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺติ ความว่า ชื่อว่าเป็นผู้รับทาน ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวายของทายกทั้งหลายผู้ให้ทาน บทว่า เขตฺตํ ความว่า เป็นที่ตั้ง เป็นที่ประดิษฐาน เป็นที่งอกงามแห่งบุญ

๓๗. ปญฺจเม ปุพฺพาราเมติ สาวตฺถิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค อาราเม. มิคารมาตุปาสาเทติ วิสาขาย อุปาสิกาย ปาสาเท. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตาปิ, สพฺพเชฏฺฐกสฺส ปุตฺตสฺส อยฺยกเสฏฺฐิโนว สมานนามกตฺตาปิ มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ตาย การิโต สหสฺสคพฺโภ ปาสาโท มิคารมาตุปาสาโท นาม. เถโร [Pg.30] ตสฺมึ วิหรติ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ตสฺมึ ปาสาเท วิหรนฺโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร.

๓๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพาราเม คือ ในอารามทางทิศตะวันออกแห่งกรุงสาวัตถี บทว่า มิคารมาตุปาสาเท คือ ในปราสาทของนางวิสาขาอุบาสิกา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งมารดาด้วย และเพราะบุตรคนโตมีชื่อเหมือนกับปู่คือเศรษฐีด้วย จึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา ปราสาทมีห้องพันห้องที่นางให้สร้างขึ้น ชื่อว่า มิคารมาตุปราสาท พระเถระอยู่ ณ ที่นั้น บทว่า ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต คือ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระผู้อยู่ในปราสาทนั้น

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมึ กาเล อามนฺเตสิ? กานิจิ หิ สุตฺตานิ ปุเรภตฺเต ภาสิตานิ อตฺถิ, กานิจิ ปจฺฉาภตฺเต, กานิจิ ปุริมยาเม, กานิจิ มชฺฌิมยาเม, กานิจิ ปจฺฉิมยาเม. อิทํ ปน สมจิตฺตปฏิปทาสุตฺตํ ปจฺฉาภตฺเต ภาสิตํ. ตสฺมา สายนฺหสมเย อามนฺเตสิ.

บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (พระเถระ) ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย (ถามว่า) ตรัสเรียกในกาลไหน? จริงอยู่ สูตรบางสูตรที่ตรัสไว้ในเวลาเช้าก็มี บางสูตรในเวลาเย็น บางสูตรในปฐมยาม บางสูตรในมัชฌิมยาม บางสูตรในปัจฉิมยาม ส่วนสมจิตตปฏิปทาสูตรนี้ ตรัสไว้ในเวลาเย็น เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกในเวลาเย็น

น เกวลํ เจตํ เถเรเนว ภาสิตํ, ตถาคเตนาปิ ภาสิตํ. กตฺถ นิสีทิตฺวาติ? วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสิ. ปฐมํ อนฺโตวสฺสญฺหิ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อฏฺฐารส มหาพฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยตฺวา พาราณสึ อุปนิสฺสาย อิสิปตเน วสิ. ทุติยํ อนฺโตวสฺสํ ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน, ตติยจตุตฺถานิปิ ตตฺเถว, ปญฺจมํ อนฺโตวสฺสํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย มหาวเน กูฏาคารสาลายํ, ฉฏฺฐํ อนฺโตวสฺสํ มกุลปพฺพเต, สตฺตมํ ตาวตึสภวเน, อฏฺฐมํ ภคฺเค สุสุมารคิรํ นิสฺสาย เภสกฬาวเน, นวมํ โกสมฺพิยํ, ทสมํ ปาลิเลยฺยเก วนสณฺเฑ, เอกาทสมํ นาลายํ พฺราหฺมณคาเม, ทฺวาทสมํ เวรญฺชายํ, เตรสมํ จาลิยปพฺพเต, จุทฺทสมํ เชตวเน, ปญฺจทสมํ กปิลวตฺถุสฺมึ, โสฬสมํ อาฬวกํ ทเมตฺวา จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปาเยตฺวา อาฬวิยํ, สตฺตรสมํ ราชคเหเยว, อฏฺฐารสมํ จาลิยปพฺพเตเยว, ตถา เอกูนวีสติมํ, วีสติมํ ปน อนฺโตวสฺสํ ราชคหํเยว อุปนิสฺสาย วสิ. เอวํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว วสิ.

และสูตรนี้มิใช่พระเถระกล่าวไว้เท่านั้น แม้พระตถาคตก็ตรัสไว้ด้วย (ถามว่า) ประทับนั่ง ณ ที่ไหน? (ตอบว่า) ประทับนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็เสด็จไปประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ พรรษาแรก ทรงประกาศธรรมจักร ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทำให้มหาพรหม ๑๘ โกฏิได้ดื่มอมตรส แล้วทรงอาศัยกรุงพาราณสี ประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน พรรษาที่ ๒ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน พรรษาที่ ๓ และ ๔ ก็ประทับ ณ ที่นั่น พรรษาที่ ๕ ทรงอาศัยกรุงเวสาลี ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน พรรษาที่ ๖ ประทับ ณ มกุลบรรพต พรรษาที่ ๗ ณ ดาวดึงส์ภพ พรรษาที่ ๘ ทรงอาศัยเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน พรรษาที่ ๙ ณ กรุงโกสัมพี พรรษาที่ ๑๐ ณ ป่าปาลิเลยยกะ พรรษาที่ ๑๑ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬา พรรษาที่ ๑๒ ณ เมืองเวรัญชา พรรษาที่ ๑๓ ณ จาลิยบรรพต พรรษาที่ ๑๔ ณ พระเชตวัน พรรษาที่ ๑๕ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ พรรษาที่ ๑๖ ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ ทำให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดื่มอมตรส แล้วประทับ ณ เมืองอาฬวี พรรษาที่ ๑๗ ประทับ ณ กรุงราชคฤห์นั่นเอง พรรษาที่ ๑๘ ประทับ ณ จาลิยบรรพตนั่นเอง เช่นเดียวกับพรรษาที่ ๑๙ ส่วนพรรษาที่ ๒๐ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์นั่นเองประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ตลอด ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ

ตโต ปฏฺฐาย ปน ทฺเว เสนาสนานิ ธุวปริโภคานิ อกาสิ. กตรานิ ทฺเว? เชตวนญฺจ ปุพฺพารามญฺจ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหนฺตตาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ วิสาขาย จ คุณํ สนฺธาย คุณํ ปฏิจฺจ สตฺถา ตานิ เสนาสนานิ ธุวปริโภเคน ปริภุญฺชิ. อุตุวสฺสํ จาริกํ จริตฺวาปิ หิ อนฺโตวสฺเส ทฺวีสุเยว เสนาสเนสุ วสติ. เอวํ วสนฺโต [Pg.31] ปน เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สมฺมาสมฺพุทฺโธ เชตวเนเยว วสิ. ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺตสฺส จสฺส ปญฺจวิธกิจฺจํ อวิชหิตเมว โหติ. ตํ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺฉิมยามกิจฺจกาเล ภควา โลกํ โอโลเกนฺโต สาวตฺถิวาสีนญฺจ สมนฺตา จ สาวตฺถิยา คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรเม ฐาเน อปริมาณานํ สตฺตานํ อภิสมยภาวํ อทฺทส.

แต่จำเดิมแต่นั้นมา ได้ทรงทำเสนาสนะ ๒ แห่งให้เป็นที่ใช้สอยประจำ ๒ แห่งคืออะไรบ้าง? คือ พระเชตวัน และบุพพาราม เพราะเหตุไร? เพราะคุณอันยิ่งใหญ่ของ ๒ ตระกูล จริงอยู่ พระศาสดาทรงปรารภคุณ อาศัยคุณของอนาถบิณฑิกเศรษฐีและนางวิสาขา จึงทรงใช้สอยเสนาสนะเหล่านั้นเป็นประจำ จริงอยู่ แม้เสด็จจาริกไปในฤดูหนาวและฤดูร้อน แต่ในพรรษากาล ก็ประทับอยู่ ณ เสนาสนะ ๒ แห่งนี้เท่านั้น แต่เมื่อประทับอยู่อย่างนี้ คือ ประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศใต้เพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงพักผ่อนกลางวันที่บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นเสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศตะวันออกเพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน แต่ในวันนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันนั่นเอง และเมื่อพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ใดๆ ก็ตาม พุทธกิจ ๕ ประการก็มิได้ทรงละเลยเลย เรื่องนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบรรดากิจเหล่านั้น ในเวลากิจแห่งปัจฉิมยาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นภาวะแห่งการตรัสรู้ของสัตว์ทั้งหลายที่นับไม่ถ้วน ทั้งชาวกรุงสาวัตถี และที่อยู่ในที่ประมาณคาวุตหนึ่ง กึ่งโยชน์ และโยชน์หนึ่งโดยรอบกรุงสาวัตถี

ตโต ‘‘กสฺมึ นุ โข กาเล อภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘สายนฺหสมเย’’ติ ทิสฺวา ‘‘มยิ นุ โข กเถนฺเต อภิสมโย ภวิสฺสติ, สาวเก กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถเร กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตโต ‘‘กตฺถ นิสีทิตฺวา กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา’’ติ ทิสฺวา ‘‘พุทฺธานํ นาม ตโย สาวกสนฺนิปาตา โหนฺติ, อคฺคสาวกานํ เอโก. เตสุ อชฺช ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส สาวกสนฺนิปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ทิสฺวา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สุคตจีวรํ ปารุปิตฺวา เสลมยปตฺตํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา วาตปฺปหตา วิย นาวา ปฏินิวตฺติตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา พหิทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตโต อสีติ มหาสาวกา ภิกฺขุนิปริสา อุปาสกปริสา อุปาสิกาปริสาติ จตสฺโส ปริสา สตฺถารํ ปริวารยึสุ.

ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "การตรัสรู้จะมีในกาลไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จะมีในเวลาเย็น" (ทรงตรวจดูว่า) "เมื่อเรากล่าว การตรัสรู้จะมี หรือเมื่อสาวกกล่าวจะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อพระสารีบุตรเถระกล่าว จะมี" ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "เมื่อนั่ง ณ ที่ไหนกล่าว จะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา" (ทรงเห็นว่า) "ชื่อว่าสาวกสันนิบาตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๓ ครั้ง ของพระอัครสาวกมี ๑ ครั้ง ในบรรดาสันนิบาตเหล่านั้น วันนี้ สาวกสันนิบาตของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระจักมี" ครั้นทรงเห็นแล้ว ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระ ทรงนุ่งสบง ทรงครองสุคตจีวร ทรงถือบาตรศิลา มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าพระนครทางประตูทิศใต้ เสด็จเที่ยวบิณฑบาต ทรงทำบิณฑบาตให้ภิกษุสงฆ์ได้ง่าย แล้วเสด็จกลับประดุจเรือที่ถูกลมพัด เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ประทับยืนอยู่ภายนอกประตู ลำดับนั้น บริษัท ๔ คือ พระมหาสาวก ๘๐ รูป ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท และอุบาสิกาบริษัท ได้แวดล้อมพระศาสดา

สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺต, ตยา ปุพฺพารามํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตว จ ปริสํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปุพฺพารามํ อคมาสิ. เอเตเนว นิยาเมน อสีติ มหาสาวเก ปุพฺพารามเมว เปเสตฺวา สยํ เอเกน อานนฺทตฺเถเรเนว สทฺธึ เชตวนํ อคมาสิ. อานนฺทตฺเถโรปิ วิหาเร สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปุพฺพารามํ คจฺฉามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เอวํ [Pg.32] กโรหิ อานนฺทาติ. สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. สตฺถา เอกโกว เชตวเน โอหีโน.

พระศาสดาตรัสเรียกพระสารีบุตรเถระว่า "ดูก่อนสารีบุตร เธอควรไปบุพพาราม และจงพาบริษัทของเธอไปด้วยเถิด" พระเถระทูลรับว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วอันภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตนแวดล้อมแล้ว ได้ไปยังบุพพาราม โดยนัยนี้นั่นเทียว (พระศาสดา) ทรงส่งพระมหาสาวก ๘๐ องค์ไปบุพพารามนั่นแหละ แล้วพระองค์เองได้เสด็จไปยังพระเชตวันพร้อมกับพระอานนทเถระเพียงองค์เดียวเท่านั้น แม้พระอานนทเถระ ครั้นทำวัตรปฏิบัติพระศาสดาในวิหารแล้ว ถวายบังคมแล้ว ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปบุพพาราม" (พระศาสดาตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ เธอจงทำอย่างนั้นเถิด" (พระเถระ) ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้ไปยังที่นั้นนั่นเทียว พระศาสดาประทับเหลืออยู่ ณ พระเชตวันเพียงพระองค์เดียว

ตํ ทิวสญฺหิ จตสฺโส ปริสา เถรสฺเสว ธมฺมกถํ โสตุกามา อเหสุํ. โกสลมหาราชาปิ พลกาเยน ปริวุโต ปุพฺพารามเมว คโต. ตถา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อนาถปิณฺฑิโก. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา ทฺวีหิ ชงฺฆสหสฺเสหิ ปริวุโต อคมาสิ. สตฺตปณฺณาสาย กุลสตสหสฺสานํ วสนฏฺฐาเน สาวตฺถินคเร เคหปาลกทารเก ฐเปตฺวา เสสชโน คนฺธจุณฺณมาลาทีนิ คเหตฺวา ปุพฺพารามเมว อคมาสิ. จตูสุ ทฺวารคาเมสุ คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรมฏฺฐาเน สพฺเพเยว มนุสฺสา คนฺธจุณฺณมาลาทิหตฺถา ปุพฺพารามเมว อคมํสุ. สกลวิหาโร มิสฺสกปุปฺเผหิ อภิกิณฺโณ วิย อโหสิ.

ก็ในวันนั้น บริษัท ๔ เหล่า ได้เป็นผู้ใคร่จะฟังธรรมกถาของพระเถระนั่นเทียว แม้พระเจ้าโกศลมหาราชก็ทรงอันหมู่เสนาแวดล้อมแล้วเสด็จไปยังบุพพารามนั่นแหละ อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้มีอุบาสก ๕๐๐ เป็นบริวารก็ฉันนั้น ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา อันนางบริวารสองพันคนแวดล้อมแล้วได้ไปแล้ว ในกรุงสาวัตถีอันเป็นที่อยู่ของตระกูลห้าล้านเจ็ดแสนตระกูล ชนที่เหลือ เว้นไว้แต่เด็กเฝ้าเรือน ถือเอาของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้น ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ มนุษย์ทั้งปวงในที่ประมาณหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ และหนึ่งโยชน์ ในหมู่บ้านที่ประตูทั้ง ๔ ล้วนมีของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ วิหารทั้งสิ้นได้เป็นประดุจเกลื่อนกล่นไปด้วยดอกไม้นานาพรรณ

ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ โข วิหารํ คนฺตฺวา วิหารปริเวเณ องฺคณฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ภิกฺขู เถรสฺส อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา อุปฏฺฐากตฺเถเรน วตฺเต กเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. โส ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อจิรวตึ คนฺตฺวา รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ โอติณฺณติตฺเถเนว อุตฺตริตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนน โอตริตฺวา สรีเร รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ. อนฺโตวิหาเรปิ เถรสฺส ธมฺมาสนํ ปญฺญาปยึสุ. จตสฺโสปิ ปริสา อตฺตโน อตฺตโน โอกาสํ ญตฺวา มคฺคํ ฐเปตฺวา นิสีทึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา สีหมตฺถกปฺปติฏฺฐิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต รตนปลฺลงฺเก จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. นิสีทิตฺวา ปริสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มหตี วตายํ ปริสา, อิมิสฺสา น อปฺปมตฺติกา ปริตฺตกธมฺมเทสนา อนุจฺฉวิกา, กตรธมฺมเทสนา นุ โข อนุจฺฉวิกา ภวิสฺสตี’’ติ ตีณิ ปิฏกานิ อาวชฺชมาโน อิมํ สํโยชนปริยาย ธมฺมเทสนํ อทฺทส.

ก็แล แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ไปยังวิหารแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ลานในบริเวณวิหาร ภิกษุทั้งหลายได้ปูอาสนะถวายพระเถระ พระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว เมื่อพระเถระผู้อุปัฏฐากทำวัตรแล้ว ได้ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ แล้วเข้าไปสู่พระคันธกุฎี เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว ไปยังแม่น้ำอจิรวดี ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลแล้ว เป็นผู้มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว ขึ้นจากท่าที่ลงนั่นเอง นุ่งผ้าสบงแล้ว ห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว ได้ยืนอยู่ แม้หมู่ภิกษุก็ลง (สู่แม่น้ำ) ตรงหน้าๆ ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลในร่างกายแล้ว กลับขึ้นมาแวดล้อมพระเถระ แม้ในภายในวิหาร (ภิกษุทั้งหลาย) ก็ได้ปูธรรมาสน์ถวายพระเถระ แม้บริษัททั้ง ๔ ก็รู้โอกาสของตนๆ แล้ว เว้นทางไว้ แล้วนั่งลง แม้พระสารีบุตรเถระมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร มาสู่ธรรมสภาแล้ว ถือพัดอันวิจิตร มีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก นั่งบนรัตนบัลลังก์อันมีเศวตฉัตรยกขึ้นสูง ตั้งอยู่บนหัวสิงห์ นั่งแล้วแลดูบริษัทแล้ว (รำพึงว่า) "บริษัทนี้ใหญ่หนอ ธรรมเทศนาเล็กน้อยมีประมาณน้อย ไม่สมควรแก่บริษัทนี้ ธรรมเทศนาเช่นไรหนอแลจักสมควร" เมื่อพิจารณาปิฎกทั้งสาม ก็ได้เห็นธรรมเทศนาคือสังโยชนปริยายนี้

เอวํ [Pg.33] เทสนํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ เทเสตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส, ภิกฺขเวติ. อาวุโสติ หิ อวตฺวา, ภิกฺขเวติ วจนํ พุทฺธาลาโป นาม โหติ, อยํ ปนายสฺมา ‘‘ทสพเลน สมานํ อาลปนํ น กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ คารววเสน สาวกาลาปํ กโรนฺโต, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาห. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ ธมฺมเทสนาปทํ อโวจ.

(พระเถระ) กำหนดเทศนาอย่างนี้แล้ว ใคร่จะแสดงธรรมเทศนานั้น จึงเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโส ภิกขเว" จริงอยู่ คำว่า "ภิกขเว" โดยไม่กล่าวว่า "อาวุโส" ชื่อว่าเป็นพุทธอาลปนะ (คำเรียกของพระพุทธเจ้า) แต่พระผู้มีอายุนี้ ด้วยความเคารพในพระศาสดา (จึงคิดว่า) "เราจักไม่กระทำคำเรียกให้เสมอด้วยพระทศพล" เมื่อกระทำคำเรียกของสาวก จึงกล่าวว่า "อาวุโส ภิกขเว" บทว่า "เอตทโวจ" คือ ได้กล่าวบทแห่งธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจักแสดงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน และบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก"

ตสฺมึ ปน รตนปาสาเท อธิวตฺโถ เอโก โสตาปนฺโน เทวปุตฺโต อตฺถิ, โส พุทฺเธหิ วา สาวเกหิ วา เทสนาย อารทฺธมตฺตายเยว ชานาติ – ‘‘อยํ เทสนา อุตฺตานิกา ภวิสฺสติ, อยํ คมฺภีรา. อยํ ฌานนิสฺสิตา ภวิสฺสติ, อยํ วิปสฺสนานิสฺสิตา. อยํ มคฺคนิสฺสิตา อยํ ผลนิสฺสิตา, อยํ นิพฺพานนิสฺสิตา’’ติ. โส ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เถเรน เทสนาย อารทฺธมตฺตาย เอวํ อญฺญาสิ – ‘‘เยน นีหาเรน มยฺหํ อยฺเยน ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน เทสนา อารทฺธา, อยํ เทสนา วิปสฺสนาคาฬฺหา ภวิสฺสติ, ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถสฺสติ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, โสตาปนฺนาทีนํ ปน เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท น ภวิสฺสติ. เทสนาย อนุจฺฉวิกํ กตฺวา มยฺหํ อยฺยสฺส สาธุการํ ทสฺสามี’’ติ เทวานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา – ‘‘สาธุ สาธุ อยฺยา’’ติ อาห.

ก็ในรัตนปราสาทนั้น มีโสดาบันเทวบุตรองค์หนึ่งสถิตอยู่ เทวบุตรนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี หรือพระสาวกทั้งหลายก็ดี พอเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า "เทศนานี้จักเป็นเทศนาตื้น เทศนานี้ลึกซึ้ง เทศนานี้จักอาศัยฌาน เทศนานี้อาศัยวิปัสสนา เทศนานี้อาศัยมรรค เทศนานี้อาศัยผล เทศนานี้อาศัยนิพพาน" แม้ในวันนั้น เทวบุตรนั้นเมื่อพระเถระเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ได้รู้อย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้า ได้เริ่มเทศนาโดยนัยใด เทศนานี้จักหยั่งลงสู่วิปัสสนา จักกล่าววิปัสสนาโดยมุข ๖ ในกาลจบเทศนา เทวดาแสนโกฏิจักบรรลุพระอรหัต ส่วนการกำหนดจำนวนของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นโสดาบันเป็นต้นจักไม่มี เราจักกระทำการอันสมควรแก่เทศนาแล้วให้สาธุการแก่พระผู้เป็นเจ้าของเรา" (ดังนี้แล้ว) ด้วยเทวานุภาพ ได้กระทำเสียงให้ดัง กล่าวว่า "สาธุ สาธุ ท่านผู้เจริญ"

เทวราเชน สาธุกาเร ทินฺเน ปริวารกปาสาทสหสฺเส อธิวตฺถา เทวตา สพฺพาว สาธุการํ อทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน สพฺพา ปุพฺพาราเม วสนเทวตา, ตาสํ สทฺเทน คาวุตมตฺเต เทวตา, ตโต อฑฺฒโยชเน โยชเนติ เอเตนุปาเยน เอกจกฺกวาเฬ, ทฺวีสุ จกฺกวาเฬสุ, ตีสุ จกฺกวาเฬสูติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สาธุการมทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน ปถวิฏฺฐกนาคา จ อากาสฏฺฐกเทวตา จ. ตโต อพฺภวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, สีตวลาหกา, วสฺสวลาหกา, จาตุมหาราชิกา จตฺตาโร มหาราชาโน, ตาวตึสา เทวตา, สกฺโก เทวราชา, ยามา เทวตา, สุยาโม เทวราชา[Pg.34], ตุสิตา เทวตา, สนฺตุสิโต เทวราชา, นิมฺมานรตี เทวตา, สุนิมฺมิโต เทวราชา, วสวตฺตี เทวตา, วสวตฺตี เทวราชา, พฺรหฺมปาริสชฺชา, พฺรหฺมปุโรหิตา, มหาพฺรหฺมาโน, ปริตฺตาภา, อปฺปมาณาภา, อาภสฺสรา, ปริตฺตสุภา, อปฺปมาณสุภา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา, อวิหา, อตปฺปา, สุทสฺสา, สุทสฺสี, อกนิฏฺฐา เทวตาติ อสญฺเญ จ อรูปาวจรสตฺเต จ ฐเปตฺวา โสตายตนปวตฺติฏฺฐาเน สพฺพา เทวตา สาธุการมทํสุ.

เมื่อท้าวเทวราชประทานสาธุการแล้ว เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในปราสาทบริวารหนึ่งพันหลัง ก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในบุพพาราม (ก็ได้ให้สาธุการ) ด้วยเสียงของเทวดาเหล่านั้น เทวดาในที่ประมาณหนึ่งคาวุต (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เทวดาในที่กึ่งโยชน์ ในที่หนึ่งโยชน์ ด้วยอุบายนี้ เทวดาในจักรวาลหนึ่ง ในสองจักรวาล ในสามจักรวาล ดังนี้ เทวดาในหมื่นจักรวาลก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เหล่านาคที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินและเทวดาที่สถิตอยู่ในอากาศ (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เหล่าอัพภวลาหกเทพ อุณหวลาหกเทพ สีตวลาหกเทพ วัสสวลาหกเทพ ท้าวมหาราชทั้งสี่แห่งสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นยามา ท้าวสุยามะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นดุสิต ท้าวสันดุสิตผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ท้าวสุนิมมิตะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นวสวัตตี ท้าววสวัตตีผู้เป็นเทวราช พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา มหาพรหมา ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา เวหัปผลา อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐาพรหม ดังนี้ เว้นอสัญญีสัตว์และอรูปาวจรสัตว์ทั้งหลายแล้ว เทวดาทั้งปวงในที่อันเป็นที่เกิดแห่งโสตายตนะ ได้ให้สาธุการแล้ว

ตโต ขีณาสวมหาพฺรหฺมาโน – ‘‘มหา วตายํ สาธุการสทฺโท, ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐโลกํ อาคโต, กิมตฺถํ นุ โข เอโส’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร ปุพฺพาราเม วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา สํโยชนปริยายธมฺมเทสนมารภิ, อมฺเหหิปิ ตตฺถ กายสกฺขีหิ ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ปุพฺพาราโม เทวตาหิ ปริปุณฺโณ, สมนฺตา ปุพฺพารามสฺส คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ, โยชนนฺติ สกลจกฺกวาฬํ เหฏฺฐา ปถวิตเลน ติริยํ จกฺกวาฬปริยนฺเตน ปริจฺฉินฺนํ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ นิรนฺตรมโหสิ, อารคฺคนิตุทนมตฺเต ฐาเน อุปริมโกฏิยา สฏฺฐิ เทวตา สุขุมตฺตภาเว มาเปตฺวา อฏฺฐํสุ.

ลำดับนั้น เหล่ามหาพรหมผู้สิ้นอาสวะ ทรงพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงสาธุการนี้ใหญ่หลวงนัก มาแล้วตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงอกนิฏฐโลก เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว (จึงทรงทราบว่า) "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม นั่งแล้วในรัตนปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ได้เริ่มแสดงสังโยชนปริยายธรรมเทศนา แม้เราทั้งหลายก็ควรจะเป็นกายสักขีในที่นั้น" ดังนี้ ทรงดำริแล้วจึงได้ไปสู่ที่นั้น บุพพารามเต็มไปด้วยเทวดา โดยรอบบุพพารามไปหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ ดังนี้ ทั่วทั้งจักรวาลอันมีพื้นปฐพีเป็นเบื้องล่างและมีขอบจักรวาลเป็นที่สุดโดยรอบ ได้หนาแน่นไปด้วยเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาลโดยไม่มีช่องว่าง ในสถานที่มีขนาดเพียงปลายสว่านเจาะลงไป เทวดาหกสิบองค์ได้เนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อนยืนซ้อนกันอยู่เบื้องบนสุด

อถายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘มหนฺตํ วติทํ หลาหลํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ฐิตานํ เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตภาวํ อทฺทส. อถ ยสฺมา พุทฺธานํ อธิฏฺฐานกิจฺจํ นตฺถิ, ปริสปริมาเณเนว ปสฺสนฺติ เจว สทฺทญฺจ สาเวนฺติ. สาวกานํ ปน อธิฏฺฐานํ วฏฺฏติ. ตสฺมา เถโร สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหคฺคตจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตา ปริสา สพฺพาปิ มํ ปสฺสตุ, ธมฺมญฺจ เม เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ. อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสีทิตฺวา ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร นาม กีทิโส ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโต’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ, สพฺเพสมฺปิ สพฺพทิสาสุ นิสินฺนานํ อภิมุเขเยว ปญฺญายิตฺถ, นภมชฺเฌ ฐิตจนฺโท วิย อโหสิ. ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาปิสฺส [Pg.35] ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสินฺนา สพฺเพ เอกกํเสเนว สทฺทํ สุณึสุ.

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงอึกทึกครึกโครมนี้ใหญ่หลวงนัก เสียงนี้คืออะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว ได้เห็นความเป็นที่ประชุมกันในจักรวาลเดียวของเหล่าเทวดาผู้สถิตอยู่ในหมื่นจักรวาล อนึ่ง เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน พระองค์ย่อมทรงเห็นและทรงทำให้ได้ยินเสียงได้ตามขนาดของบริษัท แต่สำหรับพระสาวก การอธิษฐานย่อมควร เพราะฉะนั้น พระเถระจึงเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัติแล้ว ได้อธิษฐานด้วยมหัคคตจิตว่า "ขอให้บริษัททั้งหมดจนถึงที่สุดแห่งจักรวาลจงเห็นเรา และจงฟังเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด" ดังนี้ ตั้งแต่เวลาที่อธิษฐาน สำหรับผู้ที่นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ไม่มีเหตุที่จะกล่าวได้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมนั้นเป็นอย่างไร สูงหรือเตี้ย ผิวดำ คล้ำ หรือขาว" ดังนี้ ท่านปรากฏอยู่เบื้องหน้าของเทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ในทุกทิศานุทิศ เป็นประดุจพระจันทร์ที่สถิตอยู่กลางนภากาศ แม้เมื่อท่านกำลังแสดงธรรมอยู่ เทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ได้ยินเสียงโดยส่วนเดียวอย่างแน่นอน

เอวํ อธิฏฺฐหิตฺวา เถโร อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปกา รูปารูปภเวสุ. ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา, ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ. ยตฺถ อปฺปา, ตตฺถ อปฺโป. ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาตํ, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว ฉนฺทราโค อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. โอรมฺภาคิยานิ วา ปญฺจ สํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, อุทฺธมฺภาคิยานิ ปญฺจ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ.

พระเถระอธิษฐานอย่างนี้แล้ว ได้เริ่มพระธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตตสังโยชน์..." ดังนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น คำว่า อัชฌัตตะ ได้แก่ กามภพ คำว่า พหิทธา ได้แก่ รูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ แม้ว่าสัตว์ทั้งหลายจะอยู่ในกามภพเพียงเล็กน้อย คือเพียงส่วนที่สี่ของกัป ในส่วนอีกสามส่วนที่เหลือ กามภพย่อมว่างเปล่า แต่พวกเขาอยู่ในรูปภพเป็นเวลานาน ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่จุติและปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นมีมากในกามภพ และมีน้อยในรูปภพและอรูปภพ และในภพใดมีจุติและปฏิสนธิมาก ในภพนั้นความอาลัย ความปรารถนา และความทะยานอยากก็มีมาก ในภพใดมีน้อย ในภพนั้น (ความอาลัยเป็นต้น) ก็น้อย เพราะฉะนั้น กามภพจึงได้ชื่อว่า อัชฌัตตะ (ภายใน) รูปภพและอรูปภพได้ชื่อว่า พหิทธา (ภายนอก) ด้วยเหตุนี้ ฉันทราคะในกามภพอันนับว่าเป็นอัชฌัตตะ จึงชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพอันนับว่าเป็นพหิทธา จึงชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ อีกนัยหนึ่ง สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องสูง (อุทธัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ ในสองคำนั้น มีอธิบายศัพท์ดังนี้: กามธาตุเรียกว่า โอรัง (ส่วนเบื้องต่ำ) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในกามธาตุนั้น จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ) รูปธาตุและอรูปธาตุเรียกว่า อุทธัง (ส่วนเบื้องสูง) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในรูปธาตุและอรูปธาตุนั้น จึงชื่อว่า อุทธัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องสูง)

เอวํ วุตฺตปฺปเภเทน อชฺฌตฺตสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน, พหิทฺธาสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน. อุภยมฺปิ เจตํ น โลกิยสฺส วฏฺฏนิสฺสิตมหาชนสฺส นามํ. เยสํ ปน ภโว ทฺเวธา ปริจฺฉินฺโน, เตสํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อริยสาวกานํ เอตํ นามํ. ยถา หิ มหาอรญฺเญ ขทิรวนสาลวนาทีนิ ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ น ลภนฺติ, ขทิรวนํ สาลวนนฺติ นามเมว ลภนฺติ. ยทา ปน ตโต รุกฺขา ติณฺหาย กุฐาริยา ฉินฺทิตฺวา ถมฺภาทิสณฺฐาเนน ตจฺฉิตา โหนฺติ, ตทา ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ ลภนฺติ. เอวเมวํ อปริจฺฉินฺนภโว พหลกิเลโส ปุถุชฺชโน เอตํ นามํ น ลภติ, ภวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กิเลเส ตนุเก กตฺวา ฐิตา โสตาปนฺนาทโยว ลภนฺติ.

บุคคลผู้ประกอบด้วยอัชฌัตตสังโยชน์ตามประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยพหิทธาสังโยชน์ ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์. และชื่อทั้งสองนี้มิใช่ชื่อของมหาชนผู้เป็นโลกีย์ ผู้อาศัยวัฏฏะ. แต่ชื่อนี้เป็นของพระอริยสาวกเหล่านั้น คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ซึ่งภพของท่านเหล่านั้นถูกกำหนดไว้เป็นสองส่วน. เปรียบเหมือนในป่าใหญ่ ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละเป็นต้น ย่อมไม่ได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน แต่ย่อมได้ชื่อว่า ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละ เท่านั้น. แต่เมื่อใด ต้นไม้ทั้งหลายจากป่านั้นถูกตัดด้วยขวานอันคมแล้ว ถูกถากให้มีสัณฐานเป็นเสาเป็นต้น เมื่อนั้นจึงได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน. ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้มีภพที่ยังมิได้กำหนด มีกิเลสหนา ย่อมไม่ได้ชื่อนี้, มีแต่พระโสดาบันเป็นต้น ผู้กำหนดภพแล้ว ทำกิเลสให้เบาบางแล้วดำรงอยู่เท่านั้น จึงจะได้ชื่อนี้.

อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อิทํ วจฺฉกสาโลปมํ เวทิตพฺพํ. วจฺฉกสาลํ หิ กตฺวา อนฺโต ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา วจฺฉเก โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา [Pg.36] เตสุ อุปนิพนฺธนฺติ, โยตฺเตสุ อปฺปโหนฺเตสุ กณฺเณสุปิ คเหตฺวา ตตฺถ วจฺฉเก ปเวเสนฺติ, อนฺโตสาลาย โอกาเส อปฺปโหนฺเต พหิ ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวาปิ เอวเมว กโรนฺติ. ตตฺถ โกจิ อนฺโตพทฺโธ วจฺฉโก พหินิปนฺโน โหติ, โกจิ พหิพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, โกจิ อนฺโตพทฺโธ อนฺโตว นิปนฺโน, โกจิ พหิพทฺโธ พหิเยว นิปนฺโน. โกจิ อนฺโตปิ อพทฺโธว จรติ, พหิปิ อพทฺโธว. ตตฺถ อนฺโตพทฺธสฺส พหินิปนฺนสฺส พนฺธนํ ทีฆํ โหติ. โส หิ อุณฺหาทิปีฬิโต นิกฺขมิตฺวา พหิ วจฺฉกานํ อพฺภนฺตเร นิปชฺชติ. พหิพทฺเธ อนฺโตนิปนฺเนปิ เอเสว นโย. โย ปน อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, ตสฺส พนฺธนํ รสฺสํ โหติ. พหิพทฺเธ พหินิปนฺเนปิ เอเสว นโย. อุโภปิ หิ เต ทิวสมฺปิ ขาณุกํ อนุปริคนฺตฺวา ตตฺเถว สยนฺติ. โย ปน อนฺโต อพทฺโธ ตตฺเถว วจฺฉกานํ อนฺตเร วิจรติ. อยํ สีลวา วจฺฉโก กณฺเณ คเหตฺวา วจฺฉกานํ อนฺตเร วิสฺสฏฺโฐ ทิวสมฺปิ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา ตตฺเถว จรติ. พหิ อพทฺเธ ตตฺเถว วิจรนฺเตปิ เอเสว นโย.

อนึ่ง เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงทราบอุปมาด้วยคอกลูกโคนี้. จริงอยู่ เขาทำคอกลูกโคแล้ว ตอกหลักไว้ภายใน ผูกลูกโคทั้งหลายด้วยเชือกแล้วผูกไว้ที่หลักเหล่านั้น, เมื่อเชือกไม่พอ ก็จูงหูนำลูกโคเข้าไปในคอกนั้น, เมื่อที่ในคอกไม่พอ ก็ตอกหลักไว้ภายนอกแล้วทำอย่างนั้นเหมือนกัน. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน แต่นอนอยู่ข้างนอก, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก แต่นอนอยู่ข้างใน, บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน และนอนอยู่ข้างในนั่นแหละ, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก และนอนอยู่ข้างนอกนั่นแหละ. บางตัวไม่ได้ถูกผูกไว้ ก็เที่ยวไปทั้งข้างในและข้างนอก. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น เชือกที่ผูกลูกโคซึ่งถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก ย่อมยาว. เพราะว่าลูกโคตัวนั้น ถูกความร้อนเป็นต้นเบียดเบียน จึงออกมานอนอยู่ท่ามกลางลูกโคทั้งหลายข้างนอก. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนลูกโคใดถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน เชือกที่ผูกมันย่อมสั้น. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่าลูกโคทั้งสองประเภทนั้น เดินวนเวียนรอบหลักอยู่ตลอดทั้งวัน แล้วก็นอนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ส่วนลูกโคใดไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างใน ก็เที่ยวไปท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ณ ที่นั้นเอง. ลูกโคที่เชื่องตัวนี้ ถูกจูงหูปล่อยไว้ท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ก็เที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเองตลอดทั้งวัน ไม่ไปที่อื่น. แม้ในลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างนอกและเที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน.

ตตฺถ วจฺฉกสาลา วิย ตโย ภวา เวทิตพฺพา. วจฺฉกสาลายํ ขาณุกา วิย อวิชฺชาขาณุโก. วจฺฉกพนฺธนโยตฺตํ วิย ทส สํโยชนานิ. วจฺฉกา วิย ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตา. อนฺโตพทฺโธ พหิสยิตวจฺฉโก วิย รูปารูปภเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ กิญฺจาปิ ตตฺเถว วสนฺติ, สํโยชนํ ปน เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. เกนฏฺเฐน? อปฺปหีนฏฺเฐน. รูปารูปภเวสุ ปุถุชฺชโนปิ เอเตเหว สงฺคหิโต. โสปิ หิ กิญฺจาปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ อนฺโตสยิตวจฺฉโก วิย กามาวจเร อนาคามี. โส หิ กิญฺจาปิ กามาวจเร วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน วิย กามาวจเร โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ สยมฺปิ กามาวจเร วสนฺติ, สํโยชนมฺปิ เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ พหินิปนฺโน วิย รูปารูปภเวสุ อนาคามี. โส หิ สยมฺปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนมฺปิสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตอพทฺโธ อนฺโตวิจรณวจฺฉโก วิย กามาวจเร ขีณาสโว. พหิอพทฺโธ พหิวิจรณวจฺฉโก [Pg.37] วิย รูปารูปภเว ขีณาสโว. สํโยชเนสุ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโสติ อิมานิ ตีณิ คจฺฉนฺตํ นิวาเรนฺติ, คตํ ปฏิอาเนนฺติ. กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ อิมานิ ปน ทฺเว สํโยชนานิ สมาปตฺติยา วา อวิกฺขมฺเภตฺวา มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺทิตฺวา รูปารูปภเว นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ.

ในอุปมานั้น พึงทราบภพ ๓ เปรียบเหมือนคอกลูกโค. พึงทราบหลักคืออวิชชา เปรียบเหมือนหลักในคอกลูกโค. พึงทราบสังโยชน์ ๑๐ ประการ เปรียบเหมือนเชือกผูกลูกโค. พึงทราบสัตว์ผู้เกิดในภพ ๓ เปรียบเหมือนลูกโค. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ท่านเหล่านั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านเหล่านั้นก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. เพราะเหตุไร? เพราะยังละไม่ได้. แม้ปุถุชนในรูปภพและอรูปภพ ก็นับสงเคราะห์เข้ากับท่านเหล่านี้. จริงอยู่ แม้ปุถุชนนั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของเขาก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ท่านจะอยู่ในกามภพก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในกามภพ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในภพนั้นๆ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระขีณาสพในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างใน. พึงทราบพระขีณาสพในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างนอก. ส่วนในบรรดาสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ ๓ ประการนี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมกีดกันสัตว์ผู้กำลังไป และย่อมนำสัตว์ผู้ไปแล้วกลับมา. ส่วนสังโยชน์ ๒ ประการนี้ คือ กามฉันทะ และพยาบาท หากยังมิได้ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรือยังมิได้ตัดขาดด้วยมรรค ย่อมไม่สามารถไปเกิดในรูปภพและอรูปภพได้.

กตโม จาวุโสติ อิทํ เถโร ยถา นาม ปุริโส ทฺเว รตนเปฬา ปสฺเส ฐเปตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ทฺเว หตฺเถ ปูเรตฺวา สตฺตวิธํ รตนํ ภาเชตฺวา ทเทยฺย, เอวํ ปฐมํ รตนเปฬํ ทตฺวา ทุติยมฺปิ ตเถว ทเทยฺย. เอวเมวํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ อิมานิ ทฺเว ปทานิ มาติกาวเสน ฐเปตฺวา อิทานิ อฏฺฐวิธาย ปริสาย ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ วิตฺถารกถํ อารภิ.

พระเถระกล่าวคำว่า "กตโม จาวุโส" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษวางหีบรัตนะ ๒ ใบไว้ข้างๆ แล้วพึงตักรัตนะ ๗ ประการให้เต็มสองมือ แจกจ่ายให้แก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ฉันใด, ครั้นให้หีบรัตนะใบแรกแล้ว ก็พึงให้ใบที่สองเหมือนอย่างนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน, ท่านได้ตั้งบททั้งสองนี้ คือ "ดูก่อนอาวุโส เราจักแสดงบุคคลผู้มีอัชฌัตตสังโยชน์ และบุคคลผู้มีพหิทธาสังโยชน์" ไว้โดยเป็นมาติกาแล้ว บัดนี้ จึงได้เริ่มคำอธิบายโดยพิสดารเพื่อจะจำแนกแสดงแก่บริษัท ๘ จำพวก.

ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สีลวา โหตีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิติ เถโร เอตฺตาวตา จ กิร จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมฺมตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – ‘‘อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโรว วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ อนนุชานนฺโต อุตฺตริ อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถ’’นฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ, นิปฺปริยาเยน ปน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ ฉินฺนสีโส วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สีลวาติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิมาหาติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สีลวา โหติ ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลคือจตุปาริสุทธิศีล ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงโดยย่อด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว จึงขยายความแสดงเชฏฐกศีล (ศีลที่เป็นใหญ่) ในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ พระสุมมัตเถระผู้อยู่ในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระติปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า “ในที่ทั้งสองแห่ง (คือในอุเทศและนิทเทส) ท่านกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรเท่านั้น เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ มีที่กล่าวไว้ว่าชื่อว่าศีลอยู่หรือ?” ดังนี้ ท่านไม่ยอมรับจึงกล่าวต่อไปว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร เป็นเพียงการระวังทวาร ๖, อาชีวปาริสุทธิ เป็นเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ, ปัจจยสันนิสสิตศีล เป็นเพียงการพิจารณาว่า “ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้” แล้วบริโภคปัจจัยที่ได้มา แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ปาฏิโมกขสังวรนั้นของผู้ใดขาดแล้ว ผู้นั้นไม่อาจกล่าวได้ว่าจะรักษาส่วนที่เหลือคือมือและเท้าได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาด ส่วนปาฏิโมกขสังวรของผู้ใดไม่ด่างพร้อย ผู้นั้นย่อมสามารถรักษาศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถรักษาชีวิตไว้ได้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทว่า สีลวา นี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายความปาฏิโมกขสังวรนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้

ตตฺถ [Pg.38] ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อปิจ สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สิกฺขิตพฺพํ กายิกํ วา วาจสิกํ วา, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน สพฺพาเนตานิ ปาติโมกฺขสํวราทีนิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔ อาทโย) วุตฺตานิ, จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สพฺพากาเรน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ฉสุ กามาวจรเทวฆฏาสุ อญฺญตรํ เทวฆฏํ. อาคามี โหตีติ เหฏฺฐา อาคามี โหติ. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถตฺตํ มานุสกปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตา โหติ. ตตฺรูปปตฺติโก วา อุปรูปปตฺติโก วา น โหติ, ปุน เหฏฺฐาคามีเยว โหตีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมํ มคฺคทฺวยญฺเจว ผลทฺวยญฺจ กถิตํ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกขสังวรศีล บทว่า อาจารโคจรสฺสมปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร บทว่า อณุมตฺเตสุ ได้แก่ ในโทษเพียงเล็กน้อย บทว่า วชฺเชสุ ได้แก่ ในอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ภยทสฺสาวี ได้แก่ ผู้มีปกติเห็นภัย บทว่า สมาทาย ได้แก่ สมาทานเป็นอย่างดี บทว่า สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ได้แก่ สมาทานสิกขาบทนั้นๆ แล้วศึกษา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ในหมวดสิกขาทั้งหลาย ที่เป็นไปทางกายหรือทางวาจา เธอย่อมสมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอย่างดีแล้วศึกษา นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร บททั้งหมดเหล่านี้มีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค และจตุปาริสุทธิศีลก็ได้จำแนกแสดงไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพกามาวจร ๖ ชั้น บทว่า อาคามี โหติ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำ บทว่า อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นเบญจขันธ์ของมนุษย์เท่านั้น ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน แต่เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำอีกเท่านั้น ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๒ และผล ๒ เบื้องต่ำของภิกษุผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์ ผู้เป็นสุกขวิปัสสก

อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ อญฺญตรํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ. สา หิ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตฺตา สนฺตา, เตเหว จ กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ วุจฺจติ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ปญฺจสุ สุทฺธาวาสเทวนิกาเยสุ อญฺญตรํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ปุน อิมํ ปญฺจกฺขนฺธภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สมาธิกมฺมิกสฺส ภิกฺขุโน ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ.

บทว่า อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จตุตถฌานสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘ เพราะว่า จตุตถฌานสมาบัตินั้น ชื่อว่า สันตะ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลสที่เป็นข้าศึก และชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะเป็นความพ้นแห่งจิตจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพสุทธาวาสหมู่ใดหมู่หนึ่งใน ๕ หมู่ บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้อีก ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ ของภิกษุผู้มีสมาธิเป็นกรรมฐาน

กามานํเยว นิพฺพิทายาติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ นิพฺพินฺทนตฺถาย อุกฺกณฺฐนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ อปฺปวตฺติกรณตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโน โหติ. เอตฺตาวตา โสตาปนฺนสฺส จ สกทาคามิโน จ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยตฺถาย อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ภวานํเยวาติ ติณฺณํ ภวานํ. อิมินา อนาคามิโน ภวราคกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อิมินาปิ [Pg.39] โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยกรณตฺถํ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา. โส โลภกฺขยายาติ อิมินาปิ อนาคามิโน ภวโลภกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนาว กถิตา. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ สุทฺธาวาเสสฺเวว อญฺญตรํ เทวนิกายํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ, ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายติ.

บทว่า กามานํเยว นิพฺพิทาย ได้แก่ เพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความเกลียดชังในกามทั้งสองอย่าง บทว่า วิราคาย ได้แก่ เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า นิโรธาย ได้แก่ เพื่อกระทำให้ไม่เป็นไปอีก บทว่า ปฏิปนฺโน โหติ ได้แก่ เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันท่านกล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี บทว่า ภวานํเยว ได้แก่ แห่งภพทั้งสาม ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งภวราคะของพระอนาคามี แม้ด้วยบทว่า ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ นี้ ท่านก็กล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อกระทำความสิ้นไปแห่งตัณหาอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามีเท่านั้น แม้ด้วยบทว่า โส โลภกฺขยาย นี้ ท่านก็กล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเท่านั้นเพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพสุทธาวาสเท่านั้น บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้ ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง

อิติ ปฐเมน องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมานิ ทฺเว มคฺคผลานิ กถิตานิ, ทุติเยน สมาธิกมฺมิกสฺส ตีณิ มคฺคผลานิ, ‘‘โส กามาน’’นฺติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ภวานํเยวา’’ติ อิมินา อนาคามิสฺส อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ตณฺหากฺขยายา’’ติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส โลภกฺขยายา’’ติ อิมินา อนาคามิโน ภวโลภกฺขยาย อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตาติ เอวํ ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถตฺวา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ ปริจฺเฉโทว นาโหสิ. ยถา จ อิมสฺมึ สมาคเม, เอวํ มหาสมยสุตฺเต มงฺคลสุตฺเต จ จูฬราหุโลวาทสุตฺเต จ โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท นาโหสิ.

ด้วยประการฉะนี้ โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรคผลเบื้องต่ำ ๒ ประการของภิกษุผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์, โดยนัยที่สอง ท่านกล่าวถึงมรรคผล ๓ ประการของภิกษุผู้ประกอบในสมาธิ, ด้วยบทว่า ‘โส กามานํ’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ภวานํเยวา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบนของพระอนาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ตัณหักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส โลภักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี ด้วยประการฉะนี้ ท่านแสดงวิปัสสนาโดย ๖ นัย แล้วทรงนำเทศนาไปสู่การเชื่อมความตามลำดับ ในเวลาจบเทศนา เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนผู้ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน และเหมือนกับการประชุมครั้งนี้ ในมหาสมัยสูตร มงคลสูตร และจูฬราหุโลวาทสูตร เทวดาหนึ่งแสนโกฏิก็ได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนเทวดาและมนุษย์ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน

สมจิตฺตา เทวตาติ จิตฺตสฺส สุขุมภาวสมตาย สมจิตฺตา. สพฺพาปิ หิ ตา อตฺตโน อตฺตภาเว สุขุเม จิตฺตสริกฺขเก กตฺวา มาเปสุํ. เตน สมจิตฺตา นาม ชาตา. อปเรนปิ การเณน สมจิตฺตา – ‘‘เถเรน สมาปตฺติ ตาว กถิตา, สมาปตฺติถาโม ปน น กถิโต. มยํ ทสพลํ ปกฺโกสิตฺวา สมาปตฺติยา ถามํ กถาเปสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – ‘‘เถเรน เอเกน ปริยาเยน สมาปตฺติปิ สมาปตฺติถาโมปิ กถิโต, โก นุ โข อิมํ สมาคมํ สมฺปตฺโต, โก น สมฺปตฺโต’’ติ โอโลกยมานา ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘มยํ ตถาคตํ ปกฺโกสิตฺวา [Pg.40] ปริสํ ปริปุณฺณํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – อนาคเต โกจิเทว ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา เทโว วา มนุสฺโส วา ‘‘อยํ เทสนา สาวกภาสิตา’’ติ อคารวํ กเรยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปกฺโกสิตฺวา อิมํ เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ กริสฺสาม. เอวํ อนาคเต ครุภาวนียา ภวิสฺสตีติ สพฺพาว เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – สพฺพาปิ หิ ตา เอกสมาปตฺติลาภินิโย วา อเหสุํ เอการมฺมณลาภินิโย วาติ เอวมฺปิ สมจิตฺตา.

คำว่า ‘สมจิตฺตา เทวตา’ (เทวดาผู้มีจิตเสมอกัน) หมายความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะมีความเสมอกันแห่งภาวะที่จิตละเอียดอ่อน จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดได้เนรมิตอัตภาพของตนอันละเอียดอ่อนให้เหมือนกับจิต ด้วยเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า สมจิตตา (ผู้มีจิตเสมอกัน) อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงสมาบัติแล้ว แต่ยังมิได้กล่าวถึงกำลังของสมาบัติ พวกเราจะทูลเชิญพระทศพลมา แล้วให้พระองค์ทรงแสดงกำลังของสมาบัติ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงทั้งสมาบัติและกำลังของสมาบัติโดยปริยายหนึ่งแล้ว ใครหนอมาถึงที่ประชุมนี้ ใครหนอยังไม่มา” เมื่อมองหาอยู่ ได้เห็นว่าพระตถาคตยังมิได้เสด็จมา จึงคิดว่า “พวกเราจะทูลเชิญพระตถาคตมา แล้วทำให้บริษัทบริบูรณ์” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “ในอนาคต ภิกษุ ภิกษุณี เทวดา หรือมนุษย์บางรูป/คน อาจจะแสดงความไม่เคารพโดยคิดว่า ‘เทศนานี้เป็นสาวกภาษิต’ พวกเราจะทูลเชิญพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา แล้วทำให้เทศนานี้เป็นสัพพัญญูภาษิต ด้วยประการฉะนี้ ในอนาคต เทศนานี้จักเป็นที่น่าเคารพ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ได้สมาบัติอย่างเดียวกัน หรือเป็นผู้ได้อารมณ์อย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา

หฏฺฐาติ ตุฏฺฐปหฏฺฐา อาโมทิตา ปโมทิตา. สาธูติ อายาจนตฺเถ นิปาโต. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ น เถรสฺส อนุกมฺปํ การุญฺญํ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ, น จ อิมสฺมึ ฐาเน เถรสฺส อนุกมฺปิตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ยสฺมึ หิ ทิวเส เถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนากมฺมฏฺฐาเน (ม. นิ. ๒.๒๐๖) กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชมาโน ฐิโต ปรสฺส วฑฺฒิตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส สชฺชิตปสาธนํ สีเส ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จ สาวกปารมิญาณสฺส นิปฺปเทสโต มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมึเยว ทิวเส ภควตา อนุกมฺปิโต นาม. อวเสสานํ ปน ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย คจฺฉตุ ภควาติ ภควนฺตํ ยาจึสุ.

คำว่า ‘หฏฺฐา’ หมายถึง ยินดีแล้ว ร่าเริงแล้ว บันเทิงแล้ว เบิกบานแล้ว คำว่า ‘สาธุ’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่าทูลขอ คำว่า ‘อนุกมฺปํ อุปาทาย’ หมายถึง มิใช่เพราะอาศัยความอนุเคราะห์ ความกรุณา ความเอ็นดูต่อพระเถระ และในที่นี้ก็ไม่มีกิจที่ต้องอนุเคราะห์พระเถระ จริงอยู่ ในวันที่พระเถระยืนถวายงานพัดแด่พระศาสดาด้วยพัดใบตาล ขณะที่พระองค์ทรงแสดงเวทนากัมมัฏฐานแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลานชาย ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณโดยสิ้นเชิง เหมือนบุคคลบริโภคอาหารที่ผู้อื่นตักให้แล้วบรรเทาความหิว หรือเหมือนบุคคลสวมเครื่องประดับที่ผู้อื่นจัดเตรียมไว้ให้บนศีรษะ ในวันนั้นเอง ท่านได้ชื่อว่าเป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว แต่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระผู้มีพระภาคว่า “ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จไปเถิด” โดยอาศัยความอนุเคราะห์ต่อเทวดาและมนุษย์ที่เหลือผู้มาถึงสถานที่นั้น

พลวา ปุริโสติ ทุพฺพโล หิ ขิปฺปํ สมิญฺชนปสารณํ กาตุํ น สกฺโกติ, พลวาว สกฺโกติ. เตเนตํ วุตฺตํ. สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ สมฺมุขฏฺฐาเน ปุรโตเยว ปากโฏ อโหสิ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน อาคมนการณํ อโวจ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สเจ โกจิ พาโล อกตญฺญู ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา เอวํ จินฺเตยฺย – ‘สาริปุตฺตตฺเถโร มหนฺตํ ปริสํ อลตฺถ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอตฺตกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อุสูยาย ปริสํ อุฏฺฐาเปตุํ อาคโต’ติ. โส อิมํ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ. อถตฺตโน อาคมนการณํ กเถนฺโต เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

คำว่า ‘พลวา ปุริโส’ (บุรุษผู้มีกำลัง) มีอธิบายว่า จริงอยู่ บุรุษผู้อ่อนแอย่อมไม่สามารถคู้และเหยียดแขนได้โดยเร็ว มีแต่บุรุษผู้มีกำลังเท่านั้นที่สามารถทำได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ คำว่า ‘สมฺมุเข ปาตุรโหสิ’ (ได้ปรากฏขึ้นต่อหน้า) หมายความว่า ได้ปรากฏชัดเจนตรงหน้าในที่เฉพาะหน้านั่นเอง คำว่า ‘ภควา เอตทโวจ’ (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้) หมายความว่า พระองค์ได้ตรัสเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์โดยนัยมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” (ดูก่อนสารีบุตร ในเรื่องนี้) ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า “ถ้าหากภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้เขลา ไม่รู้คุณ คนใดคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสารีบุตรเถระได้บริษัทใหญ่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงไม่อาจทนได้เพียงเท่านั้น จึงเสด็จมาด้วยความริษยาเพื่อจะให้บริษัทลุกขึ้นไป’ ผู้นั้นเมื่อได้ประทุษร้ายทางใจต่อเราเช่นนี้แล้ว พึงบังเกิดในอบาย” ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” นี้

เอวํ [Pg.41] อตฺตโน อาคมนการณํ กเถตฺวา อิทานิ สมาปตฺติยา ถามํ กเถตุํ ตา โข ปน, สาริปุตฺต, เทวตา ทสปิ หุตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสวเสน วา อตฺถํ อาหริตุํ วฏฺฏติ สมาปตฺติวเสน วา. ยสวเสน ตาว มเหสกฺขา เทวตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา วีสติ วีสติ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา…เป… สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. สมาปตฺติวเสน ปน ยาหิ ปณีตา สมาปตฺติ ภาวิตา, ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต หีนตรา, ตา ปญฺญาส ปญฺญาส…เป… ยาหิ ตโต หีนตรา สมาปตฺติ ภาวิตา…เป… ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ วา หีนา ภาวิตา, ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา ภาวิตา, ตา วีสติ วีสติ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา…เป… ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ.

ครั้นตรัสบอกเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงกำลังของสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนสารีบุตร ก็เทวดาเหล่านั้นสิบองค์บ้าง” ในบทนั้น พึงถือเอาความหมายโดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ หรือโดยอำนาจแห่งสมาบัติก็ได้ ในเบื้องต้น โดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๒๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้น...ฯลฯ...ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง ส่วนโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติอันประณีตแล้ว เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๕๐ องค์บ้าง...ฯลฯ...เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง หรือเทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๒๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง

อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตติ อารคฺคโกฏิยา ปตนมตฺเต โอกาเส. น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ เอวํ สมฺพาเธ ฐาเน ติฏฺฐนฺติโยปิ อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ น ฆฏฺเฏนฺติ, อสมฺปีฬา อสมฺพาธาว อเหสุํ. ‘‘ตว หตฺโถ มํ พาธติ, ตว ปาโท มํ พาธติ, ตฺวํ มํ มทฺทนฺตี ฐิตา’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ. ตตฺถ นูนาติ ตสฺมึ ภเว นูน. ตถาจิตฺตํ ภาวิตนฺติ เตนากาเรน จิตฺตํ ภาวิตํ. เยน ตา เทวตาติ เยน ตถาภาวิเตน จิตฺเตน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา…เป… ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ. อิเธว โขติ สาสเน วา มนุสฺสโลเก วา ภุมฺมํ, อิมสฺมึเยว สาสเน อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเกติ อตฺโถ. ตาสญฺหิ เทวตานํ อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเก อิมสฺมึเยว จ สาสเน ตํ จิตฺตํ ภาวิตํ, เยน ตา สนฺเต รูปภเว นิพฺพตฺตา, ตโต จ ปน อาคนฺตฺวา เอวํ สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา ฐิตา. ตตฺถ กิญฺจาปิ กสฺสปทสพลสฺส สาสเน ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตเทวตาปิ อตฺถิ, สพฺพพุทฺธานํ ปน เอกาว อนุสาสนี เอกํ สาสนนฺติ กตฺวา ‘‘อิเธว โข, สาริปุตฺตา’’ติ อญฺญพุทฺธานํ สาสนมฺปิ อิมเมว สาสนํ กโรนฺโต อาห. เอตฺตาวตา ตถาคเตน สมาปตฺติยา ถาโม กถิโต.

บทว่า อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเต ความว่า ในโอกาสสักว่าเป็นที่ตกไปแห่งปลายสว่าน. บทว่า น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ ความว่า แม้เมื่อยืนอยู่ในที่คับแคบอย่างนี้ ก็ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่กระทบกระทั่งกัน ได้เป็นผู้ไม่ถูกบีบคั้น ไม่คับแคบเลย. เหตุที่จะกล่าวว่า "มือของท่านเบียดเบียนเรา, เท้าของท่านเบียดเบียนเรา, ท่านยืนเหยียบเราอยู่" มิได้มี. บทว่า ตตฺถ นูน ความว่า แน่แท้ ในภพนั้น. บทว่า ตถาจิตฺตํ ภาวิตํ ความว่า จิตอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วโดยอาการนั้น. บทว่า เยน ตา เทวตา ความว่า เทวดาเหล่านั้น แม้ตั้ง ๑๐ องค์...ฯลฯ... ก็ยืนอยู่ได้ และไม่เบียดเบียนกันและกัน ด้วยจิตใดที่อบรมแล้วโดยอาการอย่างนั้น. บทว่า อิเธว โข เป็นภูมิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ) หมายถึง ในศาสนานี้แหละ หรือในมนุษยโลกนี้แหละ อธิบายว่า ในศาสนานี้เท่านั้น ในมนุษยโลกนี้เท่านั้น. จริงอยู่ จิตนั้นอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วในมนุษยโลกนี้เท่านั้น และในศาสนานี้เท่านั้น, (จิต) ซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นบังเกิดในรูปภพอันสงบ และอนึ่ง (เทวดาเหล่านั้น) มาจากภพนั้นแล้ว เนรมิตอัตภาพอันละเอียดสุขุมเช่นนี้ดำรงอยู่. ในข้อนั้น แม้ว่าจะมีเทวดาผู้บังเกิดในพรหมโลกโดยทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นในศาสนาของพระกัสสปทศพลอยู่บ้าง, แต่เพราะอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งปวงเป็นหนึ่งเดียวกัน ศาสนาเป็นหนึ่งเดียวกัน ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "อิเธว โข สาริปุตฺต" โดยทรงกระทำแม้ศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์อื่นให้เป็นศาสนานี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระตถาคตจึงได้ตรัสถึงกำลังของสมาบัติ.

อิทานิ [Pg.42] สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ตนฺติวเสน อนุสาสนึ กเถนฺโต ตสฺมาติห, สาริปุตฺตาติ อาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ตา เทวตา อิเธว สนฺตํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา สนฺเต ภเว นิพฺพตฺตา, ตสฺมา. สนฺตินฺทฺริยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตินฺทฺริยา. สนฺตมานสาติ มานสสฺส สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตมานสา. สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสามาติ กายจิตฺตูปหารํ สนฺตํ นิพฺพุตํ ปณีตํเยว อุปหริสฺสาม. สพฺรหฺมจารีสูติ สมานํ เอกุทฺเทสตาทึ พฺรหฺมํ จรนฺเตสุ สหธมฺมิเกสุ. เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพนฺติ อิมินา เอตฺตเกน วาเรน ภควา เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ อกาสิ. อนสฺสุนฺติ นฏฺฐา วินฏฺฐา. เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุนฺติ เย อตฺตโน ปาปิกํ ตุจฺฉํ นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อิมํ เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ โสตุํ น ลภึสูติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอนุศาสนีโดยอำนาจแห่งแนวพระบาลี ปรารภพระสารีบุตรเถระ จึงตรัสว่า ตสฺมาติห สาริปุตฺต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นทำให้สมาบัติอันสงบเกิดขึ้นในที่นี้เท่านั้น แล้วบังเกิดในภพอันสงบ ฉะนั้น. บทว่า สนฺตินฺทฺริยา ความว่า ชื่อว่ามีอินทรีย์สงบ เพราะความที่อินทรีย์ ๕ สงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตมานสา ความว่า ชื่อว่ามีใจสงบ เพราะความที่ใจสงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสาม ความว่า เราจักน้อมเข้าไปซึ่งกายูปหารและจิตตูปหารอันสงบ เย็น และประณีตเท่านั้น. บทว่า สพฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในเพื่อนสพรหมจารีผู้ประพฤติพรหมจรรย์มีอุเทศเป็นต้นเสมอกัน. ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ว่า เอวญฺหิ โว สาริปุตฺต สิกฺขิตพฺพํ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำเทศนาให้เป็นสัพพัญญูภาษิต. บทว่า อนสฺสุํ ความว่า ฉิบหายแล้ว ย่อยยับแล้ว. บทว่า เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุํ ความว่า ชนเหล่าใดอาศัยทิฏฐิอันลามก ว่างเปล่า ไร้ประโยชน์ของตน จึงไม่ได้เพื่อจะฟังพระธรรมเทศนาเห็นปานนี้, (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ ดังนี้.

๓๘. ฉฏฺเฐ วรณายํ วิหรตีติ วรณา นาม เอกํ นครํ, ตํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตูติ กามราคาภินิเวสเหตุ, กามราควินิพนฺธเหตุ, กามราคปลิเคธเหตุ, กามราคปริยุฏฺฐานเหตุ, กามราคอชฺโฌสานเหตูติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยฺวายํ ปญฺจ กามคุเณ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ กามราโค, ตสฺสาภินิเวสาทิเหตุ. กามราเคน อภินิวิฏฺฐตฺตา วินิพทฺธตฺตา ตสฺมึเยว จ กามราเค มหาปงฺเก วิย ปลิเคธตฺตา อนุปวิฏฺฐตฺตา เตเนว จ กามราเคน ปริยุฏฺฐิตตฺตา คหิตตฺตา กามราเคเนว จ อชฺโฌสิตตฺตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตตฺตาติ. ทิฏฺฐิราคาทิปเทสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐิราโคติ ปเนตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกราโค เวทิตพฺโพ. ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสูติ เถรสฺส วสนฏฺฐานโต สาวตฺถิชนปโท ปุรตฺถิมทิสาภาเค โหติ, เถโร จ นิสีทนฺโตปิ ตโตมุโขว นิสินฺโน, ตสฺมา เอวมาห. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ[Pg.43], ตํ โอโฆติ วุจฺจติ, เอวเมวํ ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, เอวรูปํ ปีติมยวจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

๓๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วรณายํ วิหรติ ความว่า มีนครหนึ่งชื่อว่าวรณา, ท่านอาศัยนครนั้นอยู่. บทว่า กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความผูกพันด้วยกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความหมกมุ่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกลุ้มรุมแห่งกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกำจัดลงด้วยกามราคะ. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า กามราคะใดอาศัยกามคุณ ๕ เกิดขึ้น, เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นเป็นต้นในกามราคะนั้น. คือ เพราะความที่จิตถูกกามราคะยึดมั่น, เพราะความที่ถูกผูกพัน, และเพราะความที่จมลงในกามราคะนั้นเองเหมือนจมลงในเปือกตมใหญ่, เพราะความที่เข้าไปแล้ว, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั้นเองกลุ้มรุม, เพราะความที่ถูกยึดถือ, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั่นเองกำจัดลง, คือกลืนกิน ทำให้สิ้นสุด และยึดถือไว้. แม้ในบทว่าด้วยทิฏฐิราคะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า ทิฏฺฐิราโค นี้ พึงทราบว่า ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ๖๒. บทว่า ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสุ ความว่า ชนบทชื่อสาวัตถี อยู่ในทิศตะวันออก จากที่อยู่ของพระเถระ, และพระเถระแม้นั่งอยู่ ก็เป็นผู้มีหน้าเฉพาะไปยังทิศนั้นนั่นแลนั่งอยู่, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ได้เปล่งอุทาน. อธิบายว่า เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมไหลออกไป, น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสสกะ. และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมท่วมท้นไหลไป, น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ, ฉันใด; คำพูดที่เกิดจากปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้, มีกำลังเกิน, ตั้งอยู่ภายในไม่ได้, ย่อมออกมาภายนอก, คำพูดนั้นเรียกว่า อุทาน, ฉันนั้นเหมือนกัน. ความว่า ท่านได้เปล่งวาจาอันเกิดจากปีติเห็นปานนี้.

๓๙. สตฺตเม คุนฺทาวเนติ เอวํ นามเก วเน. อุปสงฺกมีติ ‘‘มหากจฺจานตฺเถโร กิร นาม อตฺตโน ปิตุมตฺตมฺปิ อยฺยกมตฺตมฺปิ ทิสฺวา เนว อภิวาเทติ น ปจฺจุฏฺเฐติ น อาสเนน นิมนฺเตตี’’ติ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา เอตฺตเกน นิฏฺฐํ คนฺตุํ, อุปสงฺกมิตฺวา นํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ภุตฺตปาตราโส เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ. ชิณฺเณติ ชราชิณฺเณ. วุทฺเธติ วโยวุทฺเธ. มหลฺลเกติ ชาติมหลฺลเก. อทฺธคเตติ ทีฆกาลทฺธานํ อติกฺกนฺเต. วโยอนุปฺปตฺเตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺเต. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, ตเถวาติ, โภ กจฺจาน, ยํ ตํ อมฺเหหิ เกวลํ สุตเมว, ตํ อิมินา ทิฏฺเฐน สเมติ. ตสฺมา ตํ ตเถว, น อญฺญถา. น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณติ อิทํ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – อมฺเห เอวํ มหลฺลเก ทิสฺวา โภโต กจฺจานสฺส อภิวาทนมตฺตมฺปิ ปจฺจุฏฺฐานมตฺตมฺปิ อาสเนน นิมนฺตนมตฺตมฺปิ นตฺถีติ. น สมฺปนฺนเมวาติ น ยุตฺตเมว น อนุจฺฉวิกเมว.

๓๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า คุนฺทาวเน ความว่า ในป่าชื่ออย่างนั้น. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) ได้ฟังมาว่า "ได้ยินว่า พระมหากัจจานเถระ เห็นแม้แต่ผู้มีอายุราวบิดา ราวปู่ ก็ไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ ไม่อาราธนาด้วยอาสนะ" จึงคิดว่า "เราไม่อาจจะถึงที่สุด (คือตัดสินใจ) ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ได้, เราจักเข้าไปสอบสวนท่าน" ดังนี้แล้ว, ครั้นฉันอาหารเช้าเสร็จ จึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่. บทว่า ชิณฺเณ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺเฒ คือ เจริญโดยวัย. บทว่า มหลฺลเก คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า อทฺธคเต คือ ล่วงกาลนานไปแล้ว. บทว่า วโยอนุปฺปตฺเต คือ ถึงปัจฉิมวัยแล้ว. บทว่า ตยิทํ โภ กจฺจาน ตเถว ความว่า ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ เรื่องนั้นใดอันเราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น, เรื่องนั้นย่อมตรงกันกับเรื่องนี้ที่ได้เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว, ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ นี้ (พราหมณ์) กล่าวหมายถึงตนเอง. ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ เมื่อท่านกัจจานะผู้เจริญเห็นพวกเราผู้เป็นผู้ใหญ่ถึงเพียงนี้ แม้เพียงการไหว้ก็ไม่มี แม้เพียงการลุกรับก็ไม่มี แม้เพียงการเชื้อเชิญด้วยอาสนะก็ไม่มี. บทว่า น สมฺปนฺนเมว ความว่า ไม่สมควรเลย ไม่เหมาะสมเลย.

เถโร พฺราหฺมณสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เนว วุทฺเธ ชานาติ น ทหเร, อาจิกฺขิสฺสามิสฺส วุทฺเธ จ ทหเร จา’’ติ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อตฺถิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ชานตาติ สพฺพํ เนยฺยํ ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ตเทว หตฺเถ ฐปิตํ อามลกํ วิย ปสฺสนฺเตน. วุทฺธภูมีติ เยน การเณน วุทฺโธ นาม โหติ, ตํ การณํ. ทหรภูมีติ เยน การเณน ทหโร นาม โหติ, ตํ การณํ. อาสีติโกติ อสีติวสฺสวโย. นาวุติโกติ นวุติวสฺสวโย. กาเม ปริภุญฺชตีติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเมติ ทุวิเธปิ กาเม กมนวเสน ปริภุญฺชติ. กามมชฺฌาวสตีติ ทุวิเธปิ กาเม ฆเร ฆรสฺสามิโก วิย วสติ อธิวสติ. กามปริเยสนาย อุสฺสุโกติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ ปริเยสนตฺถํ อุสฺสุกฺกมาปนฺโน. พาโล น เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส น เถโร พาโล มนฺโทตฺเวว คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตํ เหตํ –

พระเถระ (พระมหากัจจานะ) ได้ฟังคำของพราหมณ์แล้ว เมื่อประสงค์จะแสดงธรรมให้พิสดาร จึงดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักทั้งคนแก่ ไม่รู้จักทั้งคนหนุ่ม เราจักบอกคนแก่และคนหนุ่มแก่เขา” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อตฺถิ พฺราหฺมณ” (ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานตา (ผู้รู้) หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง บทว่า ปสฺสตา (ผู้เห็น) หมายถึง ผู้เห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงนั้นนั่นแหละ ดุจมะขามป้อมที่วางไว้ในมือ บทว่า วุฑฺฒภูมิ (ภูมิของผู้เจริญ) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นผู้เจริญแล้ว บทว่า ทหรภูมิ (ภูมิของคนหนุ่ม) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นคนหนุ่ม บทว่า อาสีติโก (อายุ ๘๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๘๐ ปี บทว่า นาวุติโก (อายุ ๙๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๙๐ ปี บทว่า กาเม ปริภุญฺชติ (ย่อมบริโภคกาม) หมายถึง ย่อมบริโภคกามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ด้วยอำนาจแห่งความใคร่ บทว่า กามมชฺโฌวสติ (ย่อมอยู่ในท่ามกลางกาม) หมายถึง ย่อมครอบงำอยู่ซึ่งกามทั้งสองอย่าง ดุจเจ้าของเรือนอยู่ในเรือน บทว่า กามปริเยสนาย อุสฺสุโก (ขวนขวายในการแสวงหากาม) หมายถึง ถึงความขวนขวายเพื่อแสวงหากามทั้งสองอย่าง บทว่า พาโล น เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (คนพาลไม่นับว่าเป็นเถระ) หมายถึง ผู้นั้นไม่ถูกนับว่าเป็นพระเถระเลย แต่ถูกนับว่าเป็นคนพาล เป็นคนเขลาเท่านั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า -

‘‘น [Pg.44] เตน เถโร โส โหติ, เยนสฺส ปลิตํ สิโร;

ปริปกฺโก วโย ตสฺส, โมฆชิณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๐);

“บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นเถระ เพราะเหตุที่ผมบนศีรษะของเขาหงอก วัยของผู้นั้นแก่หง่อมแล้ว (แต่) เขาถูกเรียกว่า ‘คนแก่เปล่า’ ดังนี้”

ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส. ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโตติ เยน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ยุวา, ตํ โยพฺพนํ ภทฺรํ ลทฺธกนฺติ ทสฺเสติ. ปฐเมน วยสาติ ปฐมวโย นาม เตตฺตึส วสฺสานิ, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ปณฺฑิโตติ จ เถโรติ จ คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

บทว่า ทหโร (คนหนุ่ม) หมายถึง คนหนุ่ม บทว่า ยุวา (คนหนุ่ม) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม บทว่า สุสุกาฬเกโส (มีผมดำสนิท) หมายถึง มีผมดำสนิท บทว่า ภเทฺรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต (ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ) แสดงความว่า ความเป็นหนุ่มที่บุคคลประกอบแล้วจึงเป็นคนหนุ่มนั้น เป็นความเป็นหนุ่มที่ดีงาม น่าปรารถนา ในบทว่า ปฐเมน วยสา (ด้วยปฐมวัย) นั้น ชื่อว่าปฐมวัย คือ ๓๓ ปี ความหมายคือ ประกอบด้วยปฐมวัยนั้น บทว่า ปณฺฑิโต เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (บัณฑิตนับว่าเป็นเถระ) หมายถึง บุคคลเช่นนั้นย่อมถูกนับว่าเป็นทั้งบัณฑิตและเป็นทั้งพระเถระ จริงอยู่ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า -

‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, อหึสา สํยโม ทโม;

ส เว วนฺตมโล ธีโร, เถโร อิติ ปวุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๑);

“ในบุคคลใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ อหิงสา สัญญมะ และทมะ ผู้นั้นแล มีมลทินอันคายแล้ว เป็นผู้มีปรีชา ท่านเรียกว่า ‘พระเถระ’ ดังนี้”

๔๐. อฏฺฐเม โจรา พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขสมฺปนฺนา, ปริวารสมฺปนฺนา, ธนสมฺปนฺนา, นิวาสฏฺฐานสมฺปนฺนา, วาหนสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ราชาโน ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. อติยาตุนฺติ พหิทฺธา ชนปทจาริกํ จริตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ. นิยฺยาตุนฺติ ‘‘โจรา ชนปทํ วิลุมฺปนฺติ มทฺทนฺติ, เต นิเสเธสฺสามา’’ติ ปฐมยาเม วา มชฺฌิมยาเม วา ปจฺฉิมยาเม วา นิกฺขมิตุํ ผาสุกํ น โหติ. ตโต อุฏฺฐาย โจรา มนุสฺเส โปเถตฺวา อจฺฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุนฺติ คามํ วาสกรณตฺถาย เสตุํ อตฺถรณตฺถาย โปกฺขรณึ ขณาปนตฺถาย สาลาทีนํ กรณตฺถาย ปจฺจนฺติเม ชนปเท อนุสญฺญาตุมฺปิ น สุขํ โหติ. พฺราหฺมณคหปติกานนฺติ อนฺโตนครวาสีนํ พฺราหฺมณคหปติกานํ. พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานีติ พหิคาเม อาราเม เขตฺตกมฺมนฺตานิ. ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขุตฺตรา ยสุตฺตรา ปุญฺญวนฺโต พหุเกหิ อุปฏฺฐาเกหิ จ อุปฏฺฐากีหิ จ สมนฺนาคตา ราชราชมหามตฺตสนฺนิสฺสิตา. เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ปิยสีลา ภิกฺขู ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺตีติ [Pg.45] นิสฺสทฺทา หุตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺนา กิญฺจิ เอกวจนมฺปิ มุขํ อุกฺขิปิตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตา ปชฺฌายนฺตา วิย นิสีทนฺติ. ตยิทนฺติ ตเทตํ การณํ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โจรา พลวนฺโต โหนฺติ (พวกโจรมีกำลัง) หมายถึง พวกโจรย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยพรรคพวก สมบูรณ์ด้วยบริวาร สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยที่อยู่อาศัย และสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะ บทว่า ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (พระราชาทั้งหลายในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น พระราชาทั้งหลายย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า อติยาตุํ (เพื่อจะไปเกิน) หมายถึง เที่ยวจาริกไปในชนบทภายนอกแล้ว จะเข้าไปสู่ภายในพระนครในขณะที่ต้องการไม่ได้ บทว่า นิยฺยาตุํ (เพื่อจะออกไป) หมายถึง (พระราชา) ดำริว่า “พวกโจรย่อมปล้น ย่ำยีชนบท เราจักห้ามโจรเหล่านั้น” ดังนี้แล้ว จะเสด็จออกไปในปฐมยาม มัชฌิมยาม หรือปัจฉิมยาม ก็ไม่สะดวก แต่นั้น พวกโจรก็ลุกขึ้น ทุบตี แย่งชิงมนุษย์ทั้งหลายแล้วก็ไป บทว่า ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ (หรือเพื่อจะเที่ยวไปในชนบทชายแดน) หมายถึง แม้จะเที่ยวไปในชนบทชายแดน เพื่อจะทำหมู่บ้านให้เป็นที่อยู่ เพื่อจะสร้างสะพาน เพื่อจะให้ขุดสระโบกขรณี เพื่อจะทำศาลาเป็นต้น ก็ไม่สะดวก บทว่า พฺราหฺมณคหปติกานํ (ของพราหมณ์และคหบดี) หมายถึง แก่พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในพระนคร บทว่า พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ (หรืองานภายนอก) หมายถึง การงานในสวน ในนา ที่นอกหมู่บ้าน บทว่า ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ (ภิกษุชั่วมีกำลัง) หมายถึง ภิกษุชั่วมีกำลัง คือ มีพรรคพวกมาก มียศมาก มีบุญมาก ประกอบด้วยอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาจำนวนมาก อาศัยพระราชาและราชมหาอำมาตย์ บทว่า เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ (เป็นผู้นิ่งแล้วนิ่งเล่า ครุ่นคิดอยู่ในท่ามกลางสงฆ์) หมายถึง เป็นผู้นิ่งเงียบ นั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ไม่สามารถจะอ้าปากพูดอะไรสักคำหนึ่งได้ นั่งอยู่เหมือนคนกำลังครุ่นคิด บทว่า ตยิทํ (นั่นคือสิ่งนี้) หมายถึง เหตุนั้น ส่วนสุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๔๑. นวเม มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ มิจฺฉาปฏิปตฺติยา การณเหตุ ปฏิปชฺชนเหตูติ อตฺโถ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. เอวรูโป หิ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ อาราเธตุํ สมฺปาเทตุํ ปูเรตุํ น สกฺโกติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

๔๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ (เหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด) หมายถึง เป็นเหตุแห่งการปฏิบัติผิด เป็นเหตุให้ปฏิบัติผิด บทว่า ญายํ ธมฺมํ กุสลํ (ญายธรรมอันเป็นกุศล) หมายถึง มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้สำเร็จ เพื่อจะให้สมบูรณ์ เพื่อจะให้เต็มเปี่ยม ซึ่งมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาได้ ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา

๔๒. ทสเม ทุคฺคหิเตหีติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิเตหิ. พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหีติ พฺยญฺชนโส ปติรูปเกหิ อกฺขรจิตฺรตาย ลทฺธเกหิ. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺตีติ สุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ปฏิพาหนฺติ, อตฺตโน ทุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํเยว อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ อุตฺตริตรํ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สาสนสฺส วุทฺธิ จ ปริหานิ จ กถิตาติ.

๔๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิเตหิ (อันเรียนมาไม่ดี) หมายถึง อันเรียนมาผิดลำดับ บทว่า พฺยญฺชนปฺปฏิรูปเกหิ (มีพยัญชนะเป็นของเลียนแบบ) หมายถึง เป็นของเลียนแบบโดยพยัญชนะ ได้มาเพราะความวิจิตรแห่งอักษร บทว่า อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺติ (ย่อมห้ามทั้งอรรถและธรรม) หมายถึง ย่อมห้ามทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่เรียนมาดีแล้ว, ย่อมแสดงทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่ตนเรียนมาไม่ดีนั่นแหละ โดยทำให้ยิ่งขึ้นไป ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสทั้งความเจริญและความเสื่อมแห่งพระศาสนา ดังนี้

สมจิตฺตวคฺโค จตุตฺโถ.

สมจิตตวรรคที่ ๔

๕. ปริสวคฺควณฺณนา

๕. อรรถกถาปริสวรรค

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุตฺตานาติ ปากฏา อปฺปฏิจฺฉนฺนา. คมฺภีราติ คุฬฺหา ปฏิจฺฉนฺนา. อุทฺธตาติ อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา, อุฏฺฐิตตุจฺฉมานาติ วุตฺตํ โหติ. จปลาติ ปตฺตจีวรมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน ยุตฺตา. มุขราติ มุขขรา ขรวจนา. วิกิณฺณวาจาติ อสํยตวจนา ทิวสมฺปิ นิรตฺถกวจนปลาปิโน. มุฏฺฐสฺสตีติ วิสฺสฏฺฐสติโน. อสมฺปชานาติ นิปฺปญฺญา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคตามตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. ปากตินฺทฺริยาติ ปกติยา ฐิเตหิ วิวเฏหิ อรกฺขิเตหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุตฺตานา (ตื้น) หมายถึง ปรากฏ ไม่ปิดบัง บทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) หมายถึง ลี้ลับ ปิดบัง บทว่า อุทฺธตา (ฟุ้งซ่าน) หมายถึง ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน บทว่า อุนฺนฬา (มีมานะดุจไม้อ้อ) หมายถึง มีมานะดุจไม้อ้อที่ตั้งขึ้น กล่าวคือ มีมานะอันว่างเปล่าที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า จปลา (คะนอง) หมายถึง ประกอบด้วยความคะนอง มีการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น บทว่า มุขรา (ปากกล้า) หมายถึง ปากกล้า มีวาจาหยาบคาย บทว่า วิกิณฺณวาจา (มีวาจากระจาย) หมายถึง มีวาจาไม่สำรวม พูดเพ้อเจ้อไร้สาระตลอดทั้งวัน บทว่า มุฏฺฐสฺสติ (มีสติหลงลืม) หมายถึง มีสติหลงลืม บทว่า อสมฺปชานา (ไม่มีสัมปชัญญะ) หมายถึง ไม่มีปัญญา บทว่า อสมาหิตา (ไม่มีสมาธิ) หมายถึง ไม่ได้แม้เพียงเอกัคคตาจิต บทว่า ปากตินฺทฺริยา (มีอินทรีย์เปิดเผย) หมายถึง ประกอบด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ตามปกติ เปิดเผย ไม่ได้คุ้มครอง ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๔๔. ทุติเย [Pg.46] ภณฺฑนชาตาติ ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, ตํ เตสํ ชาตนฺติ ภณฺฑนชาตา. ตถา ‘‘มยํ ตุมฺเห ทณฺฑาเปสฺสาม พนฺธาเปสฺสามา’’ติอาทิวจนปฺปวตฺติยา สญฺชาตกลหา. อยํ ตาว คิหีสุ นโย. ปพฺพชิตา ปน อาปตฺติวีติกฺกมวาจํ วทนฺตา กลหชาตา นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตาติ คุณานํ ฉินฺทนฏฺเฐน ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ วิตุทนฺตา วิชฺฌนฺตา. สมคฺคาติ เอกกมฺมํ เอกุทฺเทโส สมสิกฺขตาติ เอเตสํ กรเณน สมคฺคตาย สหิตา. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตาจกฺขูหิ.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะกัน เรียกว่า ภณฺฑน (การก่อเรื่อง) การก่อเรื่องนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภณฺฑนชาตา (ผู้ก่อเรื่องให้เกิดขึ้น) อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นไปแห่งคำพูดเป็นต้นว่า "เราจักให้ท่านทั้งหลายถูกลงโทษ จักให้ถูกจองจำ" นี้เป็นนัยในพวกคฤหัสถ์ก่อน ส่วนบรรพชิตทั้งหลายผู้กล่าววาจาเป็นเหตุล่วงละเมิดอาบัติ ชื่อว่าผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้น บทว่า วิวาทาปนฺนา คือ ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน บทว่า มุขสตฺตีหิ วิตุรนฺตา ความว่า วาจาที่กล่าวชั่ว เพราะอรรถว่าตัดซึ่งคุณความดี เรียกว่า มุขสตฺติ (หอกคือปาก) คือ ทิ่มแทงอยู่ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น บทว่า สมคฺคา คือ ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยการทำกรรมเป็นอันเดียวกัน มีอุเทศเป็นอันเดียวกัน และมีสิกขาเสมอกัน บทว่า ปิยจกฺขูหิ คือ ด้วยดวงตาคือเมตตา

๔๕. ตติเย อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี, อคฺคาย วา อุตฺตมาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา. ตโต วิปรีตา อนคฺควตี. พาหุลิกาติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาสนํ สิถิลํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ เอตฺถ โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตน ปญฺจนีวรณปูรเณ ปุพฺพงฺคมาติ วุตฺตํ โหติ. ปวิเวเกติ อุปธิวิเวเก นิพฺพาเน. นิกฺขิตฺตธุราติ ติวิเธปิ วิเวเก โอโรปิตธุรา. น วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ น กโรนฺติ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ ปุพฺเพ อปฺปตฺตสฺส ฌานวิปสฺสนามคฺคผลวิเสสสฺส ปตฺติอตฺถาย. อิตรํ ปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกชโน. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรนฺโต ทิฏฺฐสฺส เตสํ อาจารสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. เสสํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ.

๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อคฺควตี คือ มีบุคคลผู้สูงสุด หรือประกอบพร้อมด้วยปฏิปทาอันเลิศ อันสูงสุด บริษัทที่ตรงกันข้ามจากนั้น ชื่อว่า อนคฺควตี บทว่า พาหุลิกา คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น ชื่อว่า สาถลิกา เพราะย่อหย่อนในพระศาสนา ในบทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา นี้ นิวรณ์ ๕ เพราะอรรถว่าเป็นที่ไปสู่ที่ต่ำ เรียกว่า โอกฺกมน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า เป็นหัวหน้าในการทำนิวรณ์ ๕ ให้บริบูรณ์ บทว่า ปวิเวเก คือ ในนิพพานอันเป็นที่สงัดจากอุปธิ บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา คือ ผู้ปลงธุระแล้วในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง บทว่า น วีริยํ อารภนฺติ คือ ไม่ทำความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา คือ เพื่อบรรลุคุณวิเศษคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ที่ยังไม่เคยบรรลุมาก่อน บทอีก ๒ บทที่เหลือ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา คือ ชนคือสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ คือ ผู้ทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงซึ่งการดำเนินตามอาจาระที่ตนเห็นแล้วของอาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๔๖. จตุตฺเถ อริยาติ อริยสาวกปริสา. อนริยาติ ปุถุชฺชนปริสา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม, เอตฺตกเมว ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสปเทสุ ปน ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทโย นาม, ตสฺสาเยว ตณฺหาย, ทฺวินฺนมฺปิ วา เตสํ สจฺจานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปตฺติ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นามาติ [Pg.47] เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา จ จตฺตาริ จ ผลานิ กถิตานิ.

๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อริยา คือ บริษัทคืออริยสาวก บทว่า อนริยา คือ บริษัทคือปุถุชน บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ (ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์) คือ เว้นตัณหาแล้ว ขันธ์ ๕ อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกขสัจ (พวกเขา) ย่อมไม่รู้ตามสภาวะว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง ส่วนในบทที่เหลือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นเหตุให้ทุกข์นั้นเกิดขึ้น ชื่อว่า สมุทัย ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งตัณหานั้นนั่นเอง หรือแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ดังนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรค ๔ และผล ๔ ไว้ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้

๔๗. ปญฺจเม ปริสากสโฏติ กสฏปริสา กจวรปริสา ปลาปปริสาติ อตฺโถ. ปริสามณฺโฑติ ปสนฺนปริสา สารปริสาติ อตฺโถ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน จตฺตาริ อคติคมนานิ ภณฺฑภาชนีเย จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน จ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภณฺฑภาชนีเย ตาว อตฺตโน ภารภูตานํ ภิกฺขูนํ อมนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อตฺตโน ปน อภารภูตานํ มนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา อมนาปํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. ภณฺฑกภาชนียวตฺถุญฺจ ฐิติกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ วา ราชาทินิสฺสิตานํ วา ‘‘อิเม เม อมนาเป ภณฺฑเก ทินฺเน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ ภเยน ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต หุตฺวา ยํ ยสฺส ปาปุณาติ, ตญฺเญว ตสฺส เทติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม. วินิจฺฉยฏฺฐาเน ปน อตฺตโน ภารภูตสฺส ครุกาปตฺตึ ลหุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อิตรสฺส ลหุกาปตฺตึ ครุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. อาปตฺติวุฏฺฐานํ ปน สมุจฺจยกฺขนฺธกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรสฺส วา ราชปูชิตสฺส วา ‘‘อยํ เม ครุกํ กตฺวา อาปตฺตึ กเถนฺตสฺส อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ครุกเมว ลหุกาติ กตฺวา กเถนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน สพฺเพสํ ยถาภูตเมว กเถติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม.

๔๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริสากสโฏ อรรถว่า บริษัทกากเดน บริษัทขยะ บริษัทแกลบ บทว่า ปริสามณฺโฑ อรรถว่า บริษัทที่เลื่อมใส บริษัทที่เป็นสาระ บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ อรรถว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนอคติคมน์ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมมีได้ในที่แจกสิ่งของและในที่วินิจฉัย ในสองอย่างนั้น ในที่แจกสิ่งของก่อน ภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่ไม่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ส่วนภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ภิกษุผู้ไม่รู้วัตถุและธรรมเนียมในการแจกสิ่งของ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้เปลี่ยนแล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้อาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะความกลัวว่า "ถ้าเราให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจแก่ภิกษุเหล่านี้ พวกเธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดไม่ถึงอคติอย่างนี้ เป็นผู้เที่ยงตรงดุจตราชั่ง เป็นกลางดุจเครื่องตวงแก่ภิกษุทั้งปวง สิ่งใดถึงแก่ผู้ใด ก็ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละแก่ผู้นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง ส่วนในที่วินิจฉัย ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักของภิกษุผู้อยู่ในภาระของตนให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติเบาของภิกษุอื่นให้เป็นอาบัติหนักแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้การออกจากอาบัติและสมุจจัยขันธกะ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักนั่นแหละให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าวแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้ที่พระราชาบูชา (ด้วยคิดว่า) "ถ้าเรากล่าวอาบัติของภิกษุนี้ตามที่เป็นอาบัติหนัก เธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดกล่าวตามความเป็นจริงแก่ภิกษุทั้งปวง ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง

๔๘. ฉฏฺเฐ โอกฺกาจิตวินีตาติ ทุพฺพินีตา. โน ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ น ปุจฺฉิตฺวา วินีตา. คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา. โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา[Pg.48]. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา อสงฺขตสํยุตฺตสทิสา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ วิชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ, นิทฺทายนฺติ วา อญฺญวิหิตา วา โหนฺติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สุณนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อตฺถํ วา อนุสนฺธึ วา ปุพฺพาปรํ วา น ปุจฺฉนฺติ. น จ ปฏิวิจรนฺตีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น วิจรนฺติ. อิทํ กถนฺติ อิทํ พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ กินฺติ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส โก อตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, กา อนุสนฺธิ, กึ ปุพฺพาปรํ? อวิวฏนฺติ ปฏิจฺฉนฺนํ. น วิวรนฺตีติ น อุคฺฆาเฏนฺติ. อนุตฺตานีกตนฺติ อปากฏํ กตํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ ปากฏํ น กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

๔๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอกฺกาจิตวินีตา คือ เป็นผู้ว่ายากสอนยาก. บทว่า โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา คือ ไม่ใช่ผู้ที่ได้รับการแนะนำสั่งสอนโดยการสอบถาม. บทว่า คมฺภีรา คือ ลึกซึ้งโดยพยัญชนะ เหมือนกับสัลลสูตร. บทว่า คมฺภีรัตฺถา คือ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนกับมหาเวทัลลสูตร. บทว่า โลกุตฺตรา คือ แสดงอรรถคือโลกุตตรธรรม. บทว่า สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา คือ ประกาศแต่สภาวธรรมล้วนๆ ที่ว่างจากสัตว์ เหมือนกับอสังขตสังยุต. บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ คือ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ ย่อมหลับเสียบ้าง หรือมีใจเป็นอื่นบ้าง. บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ คือ ทั้งในสิ่งที่ควรเรียนและในสิ่งที่ควรศึกษา. บทว่า กวิกตา คือ อันกวีทั้งหลายแต่งขึ้น. บทอื่น (คือ กาเวยฺย) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า จิตฺตกฺขรา คือ มีอักษรวิจิตร. บทอื่น (คือ จิตฺตพฺยญฺชน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พาหิรกา คือ เป็นเรื่องนอกพระศาสนา. บทว่า สาวกภาสิตา คือ อันสาวกของศาสดาเหล่านั้นกล่าวไว้. บทว่า สุสฺสูสนฺติ คือ มีใจยินดีฟังเพราะความที่อักษรวิจิตรและความที่ถ้อยคำไพเราะ. บทว่า น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ คือ ไม่สอบถามกันและกันซึ่งอรรถบ้าง อนุสนธิบ้าง หรือเบื้องหน้าเบื้องหลังบ้าง. บทว่า น จ ปฏิวิจรนฺติ คือ ไม่เที่ยวจาริกไปเพื่อจะสอบถาม. บทว่า อิทํ กถํ คือ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร ควรตั้งขึ้นอย่างไรหนอ? บทว่า อิมสฺส โก อตฺโถ คือ ภาษิตนี้มีอรรถว่าอย่างไร มีอนุสนธิอย่างไร มีเบื้องหน้าเบื้องหลังอย่างไร? บทว่า อวิวฏํ คือ สิ่งที่ถูกปิดบังไว้. บทว่า น วิวรนฺติ คือ ไม่เปิดเผย. บทว่า อนุตฺตานีกตํ คือ สิ่งที่ทำให้ไม่ปรากฏ. บทว่า น อุตฺตานึ กโรนฺติ คือ ไม่ทำให้ปรากฏ. บทว่า กงฺขาฐานิเยสุ คือ ในฐานะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสงสัย. พึงทราบส่วนขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

๔๙. สตฺตเม อามิสครูติ จตุปจฺจยครุกา โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. สทฺธมฺมครูติ นว โลกุตฺตรธมฺเม ครุเก กตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว. กายสกฺขีติ กาเยน ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวา ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา ฐิโต. ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต. อิเม ทฺเวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺทหนฺโต วิมุตฺโต. อยมฺปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภติ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. อิเม ทฺเวปิ ปฐมมคฺคสมงฺคิโน. กลฺยาณธมฺโมติ สุนฺทรธมฺโม. ทุสฺสีโล ปาปธมฺโมติ นิสฺสีโล ลามกธมฺโม. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺติ? สพฺเพสุ หิ เอกสทิเสสุ ชาเตสุ [Pg.49] สีลวนฺเตสุ พลวคารวํ น โหติ, เอกจฺเจสุ ปน ทุสฺสีเลสุ สติ สีลวนฺตานํ อุปริ พลวคารวํ โหตีติ มญฺญนฺตา คณฺหนฺติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺตีติ เต ภิกฺขู เอกจฺจานํ วณฺณํ เอกจฺจานํ อวณฺณํ กเถตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลภนฺติ. คถิตาติ ตณฺหาย คนฺถิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหาวเสเนว มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐิตา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ฉนฺทราคอปกฑฺฒนาย นิสฺสรณปญฺญาย วิรหิตา อิทมตฺถํ เอตนฺติ อชานนฺตา. ปริภุญฺชนฺตีติ สจฺฉนฺทราคา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ.

๔๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อามิสครุ คือ บริษัทที่เคารพปัจจัย ๔ ถือเอาโลกุตตรธรรมโดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า สทฺธมฺมครุ คือ บริษัทที่กระทำโลกุตตรธรรม ๙ ประการให้เป็นที่เคารพ ถือเอาปัจจัย ๔ โดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ได้แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บทว่า กายสกฺขี คือ ผู้ที่สัมผัสฌานผัสสะด้วยนามกายแล้ว ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแล้วดำรงอยู่. บทว่า ทิฏฺฐิปฺปตฺโต คือ ผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. บุคคลทั้งสองนี้ย่อมมีได้ในฐานะ ๖. บทว่า สทฺธาวิมุตฺโต คือ ผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้บุคคลนี้ก็มีได้ในฐานะ ๖. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะตามระลึกถึงธรรม. ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะตามระลึกถึงสัทธา. แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค. บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันงาม. บทว่า ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม คือ ผู้ไม่มีศีล มีธรรมอันเลวทราม. เพราะเหตุไรจึงนับถือบุคคลนี้? เพราะเมื่อมีแต่ผู้มีศีลเสมอกันทั้งหมด ความเคารพอย่างยิ่งย่อมไม่มี แต่เมื่อมีคนทุศีลอยู่บ้าง ความเคารพอย่างยิ่งในท่านผู้มีศีลย่อมมี ดังนี้สำคัญอยู่ จึงนับถือ. บทว่า เต เตน ลาภํ ลภนฺติ คือ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวคุณของภิกษุบางพวก กล่าวโทษของภิกษุบางพวกแล้ว ย่อมได้ปัจจัย ๔. บทว่า คถิตา คือ ผู้กำหนัดยินดีแล้วด้วยตัณหา. บทว่า มุจฺฉิตา คือ ผู้มัวเมาแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเทียว. บทว่า อชฺโฌปนฺนา คือ ผู้ถูกตัณหาอันหยั่งลงกลืนกินทำให้สิ้นสุดแล้วตั้งอยู่. บทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน คือ ผู้ไม่เห็นโทษในการบริโภคที่ไม่พิจารณา. บทว่า อนิสฺสรณปญฺญา คือ ผู้ปราศจากปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะในปัจจัย ๔ ไม่รู้ว่า "ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้" ดังนี้. บทว่า ปริภุญฺชนฺติ คือ เป็นผู้มีฉันทราคะแล้วบริโภค.

สุกฺกปกฺเข อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ อยํ สตฺตนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ สงฺเขปปกาสนา – เอโก ภิกฺขุ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. สมาปตฺตีหิ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา มคฺเคน สมุจฺเฉทวิมุตฺติยาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ทฺวีหิ วา ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อตฺโถ. อปโร ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม.

ในส่วนขาว ในบททั้งหลายมีบทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต เป็นต้น นี้เป็นการประกาศอริยบุคคลแม้ทั้ง ๗ โดยย่อ – ภิกษุรูปหนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. อธิบายว่า หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยสมาบัติทั้งหลาย และหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติด้วยมรรค หรือว่า หลุดพ้นสองครั้ง หรือว่า หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าสัทธาวิมุตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ.

๕๐. อฏฺฐเม วิสมาติ สปกฺขลนฏฺเฐน วิสมา. สมาติ นิปกฺขลนฏฺเฐน สมา. อธมฺมกมฺมานีติ อุทฺธมฺมานิ กมฺมานิ. อวินยกมฺมานีติ อุพฺพินยานิ กมฺมานิ.

๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิสมา คือ ชื่อว่าวิสมา เพราะอรรถว่ามีการพลาดพลั้ง. บทว่า สมา คือ ชื่อว่าสมา เพราะอรรถว่าไม่มีการพลาดพลั้ง. บทว่า อธมฺมกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากธรรม. บทว่า อวินยกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากวินัย.

๕๑. นวเม [Pg.50] อธมฺมิกาติ นิทฺธมฺมา. ธมฺมิกาติ ธมฺมยุตฺตา.

๕๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อธมฺมิกา คือ ปราศจากธรรม. บทว่า ธมฺมิกา คือ ประกอบด้วยธรรม.

๕๒. ทสเม อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ อธิกรณํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ ชานาเปนฺติ. น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น จ นิชฺฌาเปนฺตีติ น เปกฺขาเปนฺติ. น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ นิชฺฌาปนตฺถาย น สนฺนิปตนฺติ. อสญฺญตฺติพลาติ อสญฺญตฺติเยว พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโนติ เยสํ หิ เอวํ โหติ – ‘‘สเจ อมฺเหหิ คหิตํ อธิกรณํ ธมฺมิกํ ภวิสฺสติ, คณฺหิสฺสาม. สเจ อธมฺมิกํ, วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ, เต ปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน นาม โหนฺติ. อิเม ปน น ตถา มนฺเตนฺตีติ อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน. ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺสาติ ทิฏฺฐิถาเมน จ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อภินิวิสิตฺวา. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทํ อมฺหากํ วจนเมว สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อวเสสานํ วจนํ โมฆํ ตุจฺฉํ. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

๕๒. ในทสมสูตร บทว่า อธิกรณํ ได้แก่ อธิกรณ์มี ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อาทิยนฺติ ความว่า ย่อมถือเอา. บทว่า สญฺญาเปนฺติ ความว่า ย่อมทำให้รู้. บทว่า น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้รู้. บทว่า น จ นิชฺฌาเปนฺติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้พินิจ. บทว่า น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้พินิจซึ่งกันและกัน. บทว่า อสญฺญตฺติพลา ความว่า การไม่ทำให้รู้นั่นแหละเป็นกำลังของบุคคลเหล่านั้น เหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงชื่อว่า อสัญญัตติพลา. ในบทว่า อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน มีคำอธิบายว่า ความดำริอย่างนี้ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าใดว่า "ถ้าอธิกรณ์ที่เราถือเอาแล้ว จักเป็นไปโดยธรรม เราจักถือเอา ถ้าเป็นไปโดยอธรรม เราจักสละเสีย" ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า ปฏินิสสัคคมันตี. ส่วนบุคคลเหล่านี้ย่อมไม่ปรึกษากันอย่างนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏินิสสัคคมันตี. บทว่า ถามสา ปรามสา อภินิวิสฺสา ความว่า น้อมใจเชื่อด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการลูบคลำด้วยทิฏฐิ. บทว่า อิเมว สจฺจํ ความว่า คำของเรานี้เท่านั้นจริง. บทว่า โมฆมญฺญํ ความว่า คำของคนนอกนี้เปล่า ว่างเปล่า. ฝ่ายสุกกปักษ์มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล.

ปริสวคฺโค ปญฺจโม.

ปริสวรรคที่ ๕

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

(๖) ๑. อรรถกถาปุคคลวรรค

๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส [Pg.51] ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ.

๕๓. ในปฐมสูตรแห่งทุติยปัณณาสก์ เพราะทรงถือเอาร่วมกับพระเจ้าจักรพรรดิ จึงมิได้ตรัสว่า "โลกานุกมฺปาย". และในบุคคลทั้งสองนั้น เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (มหาชน) ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, เพราะการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง.

๕๔. ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา.

๕๔. ในทุติยสูตร บทว่า อจฺฉริยมนุสฺสา ได้แก่ มนุษย์ที่ไม่เคยมีในโลก มนุษย์ที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน.

๕๕. ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ.

๕๕. ในตติยสูตร บทว่า พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อนแก่มหาชน. ในบุคคลทั้งสองนั้น การสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมกระทำความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์ในจักรวาลเดียว, การปรินิพพานของพระตถาคต ย่อมกระทำ (ความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์) ในหมื่นจักรวาล.

๕๖. จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ.

๕๖. ในจตุตถสูตร บทว่า ถูปารหา ได้แก่ ผู้สมควร ผู้คู่ควรแก่สถูป. จริงอยู่ (ชนทั้งหลาย) บำรุงเจดีย์ของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, บำรุงเจดีย์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง.

๕๗. ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา.

๕๗. ในปัญจมสูตร บทว่า พุทฺธา ได้แก่ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยอานุภาพของตน.

๕๘. ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย.

๕๘. ในฉัฏฐสูตร บทว่า ผลนฺติยา ความว่า เมื่อทำเสียง. บทว่า น สนฺตสนฺติ ความว่า ย่อมไม่หวาดสะดุ้ง. ในบุคคลทั้งสองนั้น พระขีณาสพย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิของตนเป็นอันละได้แล้ว, ส่วนช้างอาชาไนยย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง. แม้ในสัตตมสูตรและอัฏฐมสูตรก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

๖๑. นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสกถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กถาเปถ น’’นฺติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมตํ กถาเปสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา ทฺเว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร ‘‘กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ [Pg.52] น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค ทฺเว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘กถาเปถ เน’’ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมเต กถาเปสฺสามี’’ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กพิฏฺฐผลญฺจ อมฺพิลิกาผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโม ‘‘มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ สกฺโกนฺตาปิ ทฺเว อตฺเถ สมฺปสฺสมานา น กเถนฺตีติ.

๖๑. ในนวมสูตร บทว่า กึปุริสา ได้แก่ กินนร. บทว่า มานุสึ วาจํ น ภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่พูดภาษามนุษย์. ได้ยินว่า (ราชบุรุษ) นำกินนรตัวหนึ่งมาถวายพระเจ้าธรรมาโศก. พระองค์ตรัสว่า "จงให้มันพูด". กินนรไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้มันพูด" แล้วนำลงไปใต้ปราสาท ตอกหลัก ๒ หลัก แล้วตั้งหม้อข้าว. หม้อนั้นล้มลงทั้งสองข้าง. กินนรเห็นดังนั้นจึงพูดเพียงเท่านี้ว่า "ตอกหลักอีกหลักหนึ่งไม่ควรหรือ". ในกาลต่อมา (ราชบุรุษ) นำกินนร ๒ ตัวมาถวาย. พระราชาตรัสว่า "จงให้พวกมันพูด". กินนรเหล่านั้นไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้พวกมันพูด" แล้วจับกินนรเหล่านั้นไปสู่ตลาด. ณ ที่นั้น กินนรตัวหนึ่งเห็นมะม่วงสุกและปลา, อีกตัวหนึ่งเห็นผลมะขวิดและผลมะขามป้อม. ในสองตัวนั้น ตัวแรกพูดว่า "มนุษย์ทั้งหลายกินยาพิษร้ายแรง, ทำไมพวกเขาจึงไม่เป็นโรคผิวหนัง". อีกตัวหนึ่งพูดว่า "ทำไมคนเหล่านี้อาศัยสิ่งนี้แล้วจึงไม่เป็นโรคเรื้อน". ด้วยประการฉะนี้ แม้สามารถจะพูดภาษามนุษย์ได้ แต่เมื่อเห็นประโยชน์ ๒ อย่าง จึงไม่พูด ดังนี้แล.

๖๒. ทสเม อปฺปฏิวาโนติ อนุกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต.

๖๒. ในทสมสูตร บทว่า อปฺปฏิวาโน ได้แก่ ไม่เบื่อหน่าย ไม่ถอยกลับ.

๖๓. เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหมฺปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนิวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘อหํ ตว วจนํ น กริสฺส’’นฺติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเฐยฺยนฺติ วจนสฺส อกรเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา’’ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ.

๖๓. ในเอกาทสมสูตร บทว่า อสนฺตสนฺนิวาสํ ได้แก่ การอยู่ร่วมของอสัตบุรุษ. บทว่า น วเทยฺย ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยโอวาทหรืออนุศาสนี, อธิบายว่า อย่าได้กล่าว. บทว่า เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ ความว่า แม้เราก็ไม่พึงกล่าวสอนภิกษุผู้เป็นเถระโดยโอวาทและอนุศาสนี. บทว่า อหิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า โน หิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์. บทว่า โนติ นํ วเทยฺยํ ความว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้นว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำตามคำของท่าน". บทว่า วิเหเฐยฺยํ ความว่า พึงเบียดเบียนด้วยการไม่ทำตามคำ. บทว่า ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิเรยฺยํ ความว่า แม้เราเห็นอยู่ รู้ อยู่ ก็ไม่พึงทำตามคำของท่านเถระนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ส่วนในสุกกปักษ์ บทว่า สาธูติ นํ วเทยฺยํ มีความหมายว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้น ชื่นชมคำของท่านว่า "ดีละ ท่านกล่าวดีแล้ว".

๖๔. ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส ทิฏฺฐิปฬาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโป. โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโปเยว. โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต [Pg.53] อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

๖๔. ในทวาทสมสูตร บทว่า อุภโต วจีสํสาโร ได้แก่ วาจาที่สัญจรไปมาโดยการด่าและการด่าตอบกันและกันในทั้งสองฝ่าย ชื่อว่า วจีสังสาร. บทว่า ทิฏฺฐิปฬาโส ได้แก่ ความฟุ้งซ่านมีลักษณะถือรั้นซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปลาส. บทว่า เจตโส อาฆาโต ได้แก่ ความโกรธ. จริงอยู่ ความโกรธนั้นย่อมเกิดขึ้นประทุษร้ายจิต. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ อาการไม่พอใจ, อธิบายว่า โทมนัส. บทว่า อนภิรทฺธิ ได้แก่ ความโกรธนั่นเอง. จริงอยู่ ความโกรธนั้นท่านเรียกว่า อนภิรัทธิ โดยความหมายว่าไม่ทำให้สำเร็จประโยชน์ (แก่ตนและผู้อื่น). บทว่า อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหติ ความว่า ทั้งหมดนั้น คือ วจีสังสารเป็นต้น ย่อมไม่สงบระงับในจิตของตนอันนับว่าเป็นภายใน และในบริษัทของตนอันนับว่าเป็นสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก. บทว่า ตสฺเมตํ ตัดบทเป็น ตสฺมึ เอตํ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ดังนี้แล.

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.

ปุคคลวรรคที่ ๑

(๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา

(๗) ๒. อรรถกถาสุขวรรค

๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม คิหิสุขนฺติ คิหีนํ สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขํ. ปพฺพชิตสุขนฺติ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชฺชามูลกํ สุขํ.

๖๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า คิหิสุข ได้แก่ สุขของคฤหัสถ์ทั้งหลาย อันมีความสำเร็จแห่งกามทั้งปวงเป็นมูล คำว่า บรรพชิตสุข ได้แก่ สุขของบรรพชิตทั้งหลาย อันมีความเป็นบรรพชิตเป็นมูล

๖๖. ทุติเย กามสุขนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา, ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ.

๖๖. ในสูตรที่ ๒ คำว่า กามสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย คำว่า เนกขัมมสุข ความเป็นบรรพชิต ท่านเรียกว่า เนกขัมมะ ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภความเป็นบรรพชิตนั้น

๖๗. ตติเย อุปธิสุขนฺติ เตภูมกสุขํ. นิรุปธิสุขนฺติ โลกุตฺตรสุขํ.

๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อุปธิสุข ได้แก่ สุขที่นับเนื่องในภูมิ ๓ คำว่า นิรุปธิสุข ได้แก่ โลกุตตรสุข

๖๘. จตุตฺเถ สาสวสุขนฺติ อาสวานํ ปจฺจยภูตํ วฏฺฏสุขํ. อนาสวสุขนฺติ เตสํ อปจฺจยภูตํ วิวฏฺฏสุขํ.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สาสวสุข ได้แก่ วัฏฏสุขซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอาสวะทั้งหลาย คำว่า อนาสวสุข ได้แก่ วิวัฏฏสุขซึ่งไม่เป็นปัจจัยแห่งอาสวะเหล่านั้น

๖๙. ปญฺจเม สามิสนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏคามิสุขํ. นิรามิสนฺติ นิกฺกิเลสํ วิวฏฺฏคามิสุขํ.

๖๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวัฏฏะ อันมีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวิวัฏฏะ อันไม่มีกิเลส

๗๐. ฉฏฺเฐ อริยสุขนฺติ อปุถุชฺชนสุขํ. อนริยสุขนฺติ ปุถุชฺชนสุขํ.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อริยสุข ได้แก่ สุขของพระอริยบุคคลผู้มิใช่ปุถุชน คำว่า อนริยสุข ได้แก่ สุขของปุถุชน

๗๑. สตฺตเม กายิกนฺติ กายวิญฺญาณสหชาตํ. เจตสิกนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. ตํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

๗๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า กายิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดพร้อมกับกายวิญญาณ คำว่า เจตสิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดในมโนทวาร สุขนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเจือกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

๗๒. อฏฺฐเม สปฺปีติกนฺติ ปฐมทุติยชฺฌานสุขํ. นิปฺปีติกนฺติ ตติยจตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตตฺถ โลกิยสปฺปีติกโต โลกิยนิปฺปีติกํ, โลกุตฺตรสปฺปีติกโต จ โลกุตฺตรนิปฺปีติกํ อคฺคนฺติ เอวํ ภุมฺมนฺตรํ อภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ.

๗๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า สัปปีติกสุข ได้แก่ สุขในปฐมฌานและทุติยฌาน คำว่า นิปปีติกสุข ได้แก่ สุขในตติยฌานและจตุตถฌาน ในสุข ๒ อย่างนั้น พึงทราบความเป็นสุขที่ประเสริฐกว่า โดยไม่ทำลายความต่างแห่งภูมิ อย่างนี้ว่า โลกียนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกียสัปปีติกสุข และโลกุตตรนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกุตตรสัปปีติกสุข

๗๓. นวเม [Pg.54] สาตสุขนฺติ ตีสุ ฌาเนสุ สุขํ. อุเปกฺขาสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานสุขํ.

๗๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาตสุข ได้แก่ สุขในฌาน ๓ คำว่า อุเบกขาสุข ได้แก่ สุขในจตุตถฌาน

๗๔. ทสเม สมาธิสุขนฺติ อปฺปนํ วา อุปจารํ วา ปตฺตสุขํ. อสมาธิสุขนฺติ ตทุภยํ อปฺปตฺตสุขํ.

๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ถึงแล้วซึ่งอัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ คำว่า อสมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ไม่ถึงสมาธิทั้งสองนั้น

๗๕. เอกาทสเม สปฺปีติการมฺมณนฺติ สปฺปีติกํ ฌานทฺวยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนสุขํ. นิปฺปีติการมฺมเณปิ เอเสว นโย. ทฺวาทสเมปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๗๕. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า สัปปีติการัมมณสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาซึ่งฌาน ๒ ที่เป็นสัปปีติกะ แม้ในนิปปีติการัมมณสุข ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในสูตรที่ ๑๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน

๗๗. เตรสเม รูปารมฺมณนฺติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วา. อรูปารมฺมณนฺติ อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ อรูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วาติ.

๗๗. ในสูตรที่ ๑๓ คำว่า รูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า อรูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีอรูปาวจรฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภอรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง

สุขวคฺโค ทุติโย.

สุขวรรคที่ ๒

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา

(๘) ๓. อรรถกถาสนิมิตตวรรค

๗๘-๗๙. ตติยสฺส ปฐเม สนิมิตฺตาติ สการณา. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. นิทานํ เหตุ สงฺขาโร ปจฺจโย รูปนฺติ สพฺพานิปิ หิ เอตานิ การณเววจนาเนว.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า สนิมิตตา ได้แก่ สการณา (เป็นไปกับด้วยเหตุ) แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ ศัพท์เหล่านี้ทั้งหมด คือ นิทาน เหตุ สังขาร ปัจจัย และรูป เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ ทั้งนั้น

๘๔. สตฺตเม สเวทนาติ ปจฺจยภูตาย สมฺปยุตฺตเวทนาย สติเยว อุปฺปชฺชนฺติ, นาสตีติ อตฺโถ. อฏฺฐมนวเมสุปิ เอเสว นโย.

๘๔. ในสูตรที่ ๗ คำว่า สเวทนา มีเนื้อความว่า ย่อมเกิดขึ้นต่อเมื่อสัมปยุตตเวทนาอันเป็นปัจจัยมีอยู่เท่านั้น เมื่อไม่มี ก็ไม่เกิดขึ้น แม้ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ก็นัยนี้เหมือนกัน

๘๗. ทสเม สงฺขตารมฺมณาติ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ สงฺขตธมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. โน อสงฺขตารมฺมณาติ อสงฺขตํ ปน นิพฺพานํ อารพฺภ น อุปฺปชฺชนฺติ. น โหนฺตีติ มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม, ผเล ปตฺเต นาเหสุนฺติ. เอวเมเตสุ ทสสุปิ ฐาเนสุ ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตาติ.

๘๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขตธรรมอันเกิดจากปัจจัยให้เป็นอารมณ์เท่านั้น คำว่า โน อสังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ คำว่า น โหนฺติ ได้แก่ ชื่อว่าย่อมไม่มีในมรรคขณะ ไม่เคยมีเมื่อถึงผลแล้ว ด้วยประการฉะนี้ เทศนาอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วจนถึงอรหัตตผล แม้ในฐานะทั้ง ๑๐ เหล่านี้

สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย.

สนิมิตตวรรคที่ ๓

(๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา

(๙) ๔. อรรถกถาธรรมวรรค

๘๘. จตุตฺถสฺส [Pg.55] ปฐเม เจโตวิมุตฺตีติ ผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลปญฺญา.

๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า เจโตวิมุตติ ได้แก่ ผลสมาธิ คำว่า ปัญญาวิมุตติ ได้แก่ ผลปัญญา

๘๙. ทุติเย ปคฺคาโหติ วีริยํ. อวิกฺเขโปติ จิตฺเตกคฺคตา.

๘๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปัคคาหะ ได้แก่ วิริยะ คำว่า อวิกเขปะ ได้แก่ จิตเตกัคคตา

๙๐. ตติเย นามนฺติ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. รูปนฺติ รูปกฺขนฺโธ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิตํ.

๙๐. ในสูตรที่ ๓ คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คำว่า รูป ได้แก่ รูปขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณชื่อว่าธัมมโกฏฐาสปริจเฉทญาณ (ญาณกำหนดส่วนแห่งธรรม)

๙๑. จตุตฺเถ วิชฺชาติ ผลญาณํ. วิมุตฺตีติ ตํสมฺปยุตฺตา เสสธมฺมา.

๙๑. ในสูตรที่ ๔ คำว่า วิชชา ได้แก่ ผลญาณ คำว่า วิมุตติ ได้แก่ ธรรมที่เหลือที่สัมปยุตด้วยผลญาณนั้น

๙๒. ปญฺจเม ภวทิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. วิภวทิฏฺฐีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๙๒. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ภวทิฏฐิ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ คำว่า วิภวทิฏฐิ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๙๕. อฏฺฐเม โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ปาปมิตฺตเสวนภาโว. นวมํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

๙๕. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โทวจัสสตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่ายาก คำว่า ปาปมิตตตา ได้แก่ ความเป็นผู้คบมิตรชั่ว ส่วนสูตรที่ ๙ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๙๗. ทสเม ธาตุกุสลตาติ อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตูติ ชานนํ. มนสิการกุสลตาติ ตาสํเยว ธาตูนํ อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ชานนํ.

๙๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ธาตุกุสลตา ได้แก่ การรู้ธาตุ ๑๘ ว่าเป็นธาตุ คำว่า มนสิการกุสลตา ได้แก่ การรู้โดยยกธาตุเหล่านั้นนั่นเองขึ้นสู่ไตรลักษณ์ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังเป็นต้น

๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติกุสลตาติ ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ชานนํ. อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ เทสนาย วา กมฺมวาจาย วา อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานชานนนฺติ.

๙๘. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาปัตติกุสลตา ได้แก่ การรู้จักอาปัตติขันธ์ ๕ และ ๗ คำว่า อาปัตติวุฏฐานกุสลตา ได้แก่ การรู้จักการออกจากอาบัติทั้งหลายด้วยการแสดงอาบัติหรือด้วยกรรมวาจา

ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

ธรรมวรรคที่ ๔

(๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา

(๑๐) ๕. อรรถกถาพาลวรรค

๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ, ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท, ปาติโมกฺขํ เถรภาโรติ วุจฺจตี’’ติ อิมํ ทสวิธํ เถรภารํ นวโก หุตฺวา [Pg.56] เถเรน อนชฺฌิฏฺโฐ กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นาม. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร สมาโน ตเมว ทสวิธํ ภารํ อตฺตนา วา อกโรนฺโต ปรํ วา อสมาทเปนฺโต อาคตํ ภารํ น วหติ นาม. ทุติยสุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๙๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า อนาคตํ ภารํ วหติ (ย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง) ได้แก่ ภิกษุใหม่ไม่ได้รับอาราธนาจากพระเถระ เมื่อกระทำเถรภาระ ๑๐ ประการนี้ คือ การกวาด การตามประทีป การตั้งน้ำใช้และน้ำฉันพร้อมกับอาสนะ การนำฉันทะและปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ การให้โอวาท การสวดปาฏิโมกข์ ท่านเรียกว่า เถรภาระ ชื่อว่าย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง คำว่า อาคตํ ภารํ น วหติ (ย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว) ได้แก่ พระเถระไม่กระทำเองหรือไม่ให้ผู้อื่นกระทำซึ่งเถรภาระ ๑๐ ประการนั้น ชื่อว่าย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว แม้ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน

๑๐๑. ตติเย อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญีติ อกปฺปิเย สีหมํสาทิมฺหิ ‘‘กปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญีติ กุมฺภีลมํสพิฬารมํสาทิมฺหิ กปฺปิเย ‘‘อกปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. จตุตฺถํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ไม่ควรว่าเป็นของควร คือ ในสิ่งที่ไม่ควร ได้แก่ เนื้อสิงห์เป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ควร" คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ควรว่าเป็นของไม่ควร คือ ในสิ่งที่ควร ได้แก่ เนื้อจระเข้ เนื้อแมวเป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ไม่ควร" พึงทราบสูตรที่ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

๑๐๓. ปญฺจเม อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญีติ อาปุจฺฉิตฺวา ภณฺฑกํ โธวนฺตสฺส, ปตฺตํ ปจนฺตสฺส, เกเส ฉินฺทนฺตสฺส, คามํ ปวิสนฺตสฺสาติอาทีสุ อนาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ อย’’นฺติ เอวํสญฺญี. อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญีติ เตสญฺเญว วตฺถูนํ อนาปุจฺฉากรเณ อาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอวํสญฺญี. ฉฏฺเฐปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า มีสัญญาในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ คือ ในกรณีเป็นต้นว่า ภิกษุบอกแล้วซักบริขาร เผาบาตร ตัดผม หรือเข้าบ้าน ไม่เป็นอาบัติ ในอนาบัตินั้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "นี่เป็นอาบัติ" คำว่า มีสัญญาในอาบัติว่าเป็นอนาบัติ คือ เป็นอาบัติในการทำวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยไม่บอก ในอาบัตินั้น มีสัญญาว่า "ไม่เป็นอาบัติ" แม้ในสูตรที่ ๖ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๑๐๙. เอกาทสเม อาสวาติ กิเลสา. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายติ. ทฺวาทสมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การไม่จัดแจง การไม่พิจารณาสังฆโภค ชื่อว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ (แต่) เขากลับรังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น คำว่า ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การจัดแจง การพิจารณาสังฆโภคนั้นนั่นแหละ (แต่) เขาไม่รังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น พึงทราบสูตรที่ ๑๒ เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

พาลวคฺโค ปญฺจโม.

พาลวรรคที่ ๕

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว

๓. ตติยปณฺณาสกํ

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา

(๑๑) ๑. อรรถกถาอาสาทุปปชหวรรค

๑๑๙. ตติยสฺส [Pg.57] ปณฺณาสกสฺส ปฐเม อาสาติ ตณฺหา. ทุปฺปชหาติ ทุจฺจชา ทุนฺนีหรา. ลาภาสาย ทุปฺปชหภาเวน สตฺตา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ ‘‘อชฺช ลภิสฺสาม, สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ ราชานํ อุปฏฺฐหนฺติ, กสิกมฺมาทีนิ กโรนฺติ, อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อชปถสงฺกุปถาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, นาวาย มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ชีวิตาสาย ทุปฺปชหตฺตา สมฺปตฺเต มรณกาเลปิ วสฺสสตชีวึ อตฺตานํ มญฺญนฺติ. โส กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนิ ปสฺสนฺโตปิ ‘‘ทานํ เทหิ ปูชํ, กโรหี’’ติ อนุกมฺปเกหิ วุจฺจมาโน ‘‘นาหํ มริสฺสามิ, ชีวิสฺสามิ’’จฺเจว อาสาย กสฺสจิ วจนํ น คณฺหาติ.

๑๑๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ คำว่า อาสา ได้แก่ ตัณหา คำว่า ละได้ยาก คือ ละได้โดยยาก นำออกได้โดยยาก เพราะความหวังในลาภเป็นสิ่งที่ละได้ยาก สัตว์ทั้งหลายจึงคิดว่า "วันนี้เราจักได้ พรุ่งนี้เราจักได้" แล้วเข้าไปรับใช้พระราชาตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง ทำกสิกรรมเป็นต้น แล่นเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย เดินทางไปในทางแพะ ทางหลักตอ เป็นต้น ลงสู่มหาสมุทรด้วยเรือ เพราะความหวังในชีวิตเป็นสิ่งที่ละได้ยาก แม้เมื่อมรณกาลมาถึง ก็ยังสำคัญตนว่าจะมีชีวิตอยู่ได้ร้อยปี บุคคลนั้นแม้เห็นกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เมื่อถูกผู้ที่อนุเคราะห์กล่าวว่า "จงให้ทานเถิด จงทำการบูชาเถิด" ก็ด้วยความหวังอย่างเดียวว่า "เราจักไม่ตาย เราจักมีชีวิตอยู่" จึงไม่รับเอาคำของใครๆ

๑๒๐. ทุติเย ปุพฺพการีติ ปฐมํ อุปการสฺส การโก. กตญฺญูกตเวทีติ เตน กตํ ญตฺวา ปจฺฉา การโก. เตสุ ปุพฺพการี ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, ปจฺฉา การโก ‘‘อิณํ ชีราเปมี’’ติ สญฺญํ กโรติ.

๑๒๐. ในสูตรที่ ๒ คำว่า บุพพการี คือ ผู้ทำอุปการะก่อน คำว่า กตัญญูกตเวที คือ ผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว จึงทำตอบแทนในภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น บุพพการี ย่อมทำสัญญาว่า "เราให้หนี้" ผู้ทำตอบแทนในภายหลัง ย่อมทำสัญญาว่า "เราจะให้หนี้หมดสิ้นไป"

๑๒๑. ตติเย ติตฺโต จ ตปฺเปตา จาติ ปจฺเจกพุทฺโธ จ ตถาคตสาวโก จ ขีณาสโว ติตฺโต นาม, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี คือ พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระขีณาสพผู้เป็นตถาคตสาวก ชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว ส่วนพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าทั้งผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี

๑๒๒. จตุตฺเถ ทุตฺตปฺปยาติ ทายเกน ทุตฺตปฺปยา ตปฺเปตุํ น สุกรา. นิกฺขิปตีติ นิทหติ น ปริภุญฺชติ. วิสฺสชฺเชตีติ ปเรสํ เทติ.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๔ คำว่า บำรุงเลี้ยงได้ยาก คือ ทายกบำรุงเลี้ยงได้ยาก ไม่ง่ายที่จะทำให้ยินดี คำว่า ย่อมเก็บไว้ คือ ย่อมฝังไว้ ไม่บริโภค คำว่า ย่อมสละ คือ ย่อมให้แก่ผู้อื่น

๑๒๓. ปญฺจเม น วิสฺสชฺเชตีติ สพฺพํเยว ปเรสํ น เทติ, อตฺตโน ปน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา อวเสสํ เทติ.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ไม่สละ คือ ไม่ให้ทรัพย์ทั้งหมดแก่ผู้อื่น แต่ถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพของตนแล้วให้ส่วนที่เหลือ

๑๒๔. ฉฏฺเฐ สุภนิมิตฺตนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๖ คำว่า สุภนิมิต ได้แก่ อิฏฐารมณ์

๑๒๕. สตฺตเม [Pg.58] ปฏิฆนิมิตฺตนฺติ อนิฏฺฐนิมิตฺตํ.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปฏิฆนิมิต ได้แก่ อนิฏฐารมณ์

๑๒๖. อฏฺฐเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา อสฺสทฺธมฺมสวนํ.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๘ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังอสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น

๑๒๗. นวเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา สทฺธมฺมสวนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๙ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น ที่เหลือในทุกสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

อาสาทุปฺปชหวคฺโค ปฐโม.

อาสาทุปปชหวรรคที่ ๑

(๑๒) ๒. อายาจนวคฺควณฺณนา

(๑๒) ๒. อรรถกถาอายาจนวรรค

๑๓๑. ทุติยสฺส ปฐเม เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺยาติ สทฺโธ ภิกฺขุ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ยาทิโส สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺญาย, อหมฺปิ ตาทิโส โหมิ. ยาทิโส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิยา, อหมฺปิ ตาทิโส โหมี’’ติ เอวํ อายาจนฺโต ปิเหนฺโต ปตฺเถนฺโต ยํ อตฺถิ, ตสฺเสว ปตฺถิตตฺตา สมฺมา ปตฺเถยฺย นาม. อิโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺย. เอวรูปา หิ ปตฺถนา ยํ นตฺถิ, ตสฺส ปตฺถิตตฺตา มิจฺฉาปตฺถนา นาม โหติ. กึ การณา? เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณนฺติ ยถา หิ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา ตุเลนฺตสฺส ตุลา อิจฺฉิตพฺพา, ธญฺญํ มินนฺตสฺส มานนฺติ ตุลเน ตุลา, มินเน จ มานํ ปมาณํ โหติ, เอวเมว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ เอสา ตุลา เอตํ ปมาณํ ยทิทํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. เต คเหตฺวา ‘‘อหมฺปิ ญาเณน วา อิทฺธิยา วา เอตมฺปมาโณ โหมี’’ติ อตฺตานํ ตุเลตุํ วา ปมาเณตุํ วา สกฺกา, น อิโต อญฺญถา.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีศรัทธาลุกขึ้นแล้ว ปรารถนา มุ่งหวัง ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระเป็นเช่นใดโดยปัญญา แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น พระมหาโมคคัลลานเถระเป็นเช่นใดโดยฤทธิ์ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น" เพราะปรารถนาคุณที่มีอยู่จริงนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าปรารถนาโดยชอบ ผู้ปรารถนาคุณที่ยิ่งกว่านี้ไป ชื่อว่าปรารถนาโดยผิด จริงอยู่ ความปรารถนาเช่นนี้ เพราะปรารถนาคุณที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเป็นความปรารถนาโดยผิด เพราะเหตุไร? (เพราะตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นตราชั่ง นี่เป็นเครื่องวัด อธิบายว่า เหมือนอย่างว่า เมื่อบุคคลชั่งทองหรือเงิน พึงต้องการตราชั่ง เมื่อตวงข้าวเปลือก พึงต้องการทะนาน ฉันใด ตราชั่งในการชั่ง และทะนานในการตวง ย่อมเป็นเครื่องวัด ฉันนั้น ในบรรดาภิกษุสาวกของเรา พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะนี้แล เป็นตราชั่ง เป็นเครื่องวัด ฉันนั้นเหมือนกัน สามารถที่จะชั่งหรือวัดตน โดยยึดท่านทั้งสองเป็นหลักว่า "แม้เราพึงมีประมาณเท่านี้ด้วยญาณหรือด้วยฤทธิ์" ไม่สามารถทำโดยประการอื่นจากนี้ได้

๑๓๒. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จาติ เอตาสุ หิ เขมา ปญฺญาย อคฺคา, อุปฺปลวณฺณา อิทฺธิยา. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา [Pg.59] อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย. ตถา จิตฺโต คหปติ ปญฺญาย อคฺโค, หตฺถโก ราชกุมาโร มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอทิโส โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย. ขุชฺชุตฺตราปิ มหาปญฺญตาย อคฺคา, นนฺทมาตา มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย.

๑๓๒. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่นี่เป็นเพียงข้อแตกต่างในสูตรเหล่านั้น คือ (ในข้อว่า) พระเขมาภิกษุณีและพระอุบลวรรณาภิกษุณี จริงอยู่ ในภิกษุณีทั้งสองนั้น พระเขมาเป็นเลิศโดยปัญญา พระอุบลวรรณาเป็นเลิศโดยฤทธิ์ เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง จิตตคฤหบดีเป็นเลิศโดยปัญญา หัตถกราชกุมารเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (บุรุษ) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" แม้นางขุชชุตตราก็เป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีปัญญามาก นางนันทมาตาเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์"

๑๓๕. ปญฺจเม ขตนฺติ คุณานํ ขตตฺตา ขตํ. อุปหตนฺติ คุณานํ อุปหตตฺตา อุปหตํ, ฉินฺนคุณํ นฏฺฐคุณนฺติ อตฺโถ. อตฺตานํ ปริหรตีติ นิคฺคุณํ อตฺตานํ ชคฺคติ โคปายติ. สาวชฺโชติ สโทโส. สานุวชฺโชติ สอุปวาโท. ปสวตีติ ปฏิลภติ. อนนุวิจฺจาติ อชานิตฺวา อวินิจฺฉินิตฺวา. อปริโยคาเหตฺวาติ อนนุปวิสิตฺวา. อวณฺณารหสฺสาติ อวณฺณยุตฺตสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส ติตฺถิยสฺส วา ติตฺถิยสาวกสฺส วา. วณฺณํ ภาสตีติ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน เอส สมฺมาปฏิปนฺโน’’ติ คุณํ กเถติ. วณฺณารหสฺสาติ พุทฺธาทีสุ อญฺญตรสฺส สมฺมาปฏิปนฺนสฺส. อวณฺณํ ภาสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน เอส มิจฺฉาปฏิปนฺโน’’ติ อคุณํ กเถติ. อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ ‘‘อิติปิ ทุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ติ อวณฺณํ ภาสติ. วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตีติ สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ ‘‘อิติปิ สุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ วณฺณํ ภาสติ.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ขตํ ได้แก่ ชื่อว่าขตะ เพราะความเป็นผู้ถูกขุดแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่าอุปหตะ เพราะความเป็นผู้ถูกทำลายแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย อธิบายว่า ผู้มีคุณอันขาดแล้ว ผู้มีคุณอันฉิบหายแล้ว บทว่า อตฺตานํ ปริหรติ ได้แก่ ย่อมระวัง ย่อมคุ้มครองตนผู้ไม่มีคุณ บทว่า สาวชฺโช ได้แก่ ผู้มีโทษ บทว่า สานุวชฺโช ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยการว่ากล่าว บทว่า ปสวติ ได้แก่ ย่อมได้ บทว่า อนนุวิจฺจ ได้แก่ ไม่รู้แล้ว ไม่ตัดสินแล้ว บทว่า อปริโยคาเหตฺวา ได้แก่ ไม่หยั่งลง (ด้วยญาณ) บทว่า อวณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่เดียรถีย์หรือสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติผิด ผู้สมควรแก่การไม่สรรเสริญ บทว่า วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติชอบแล้ว" บทว่า วณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่ผู้ปฏิบัติชอบรูปใดรูปหนึ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี เป็นผู้ปฏิบัติผิด" บทว่า อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณของเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติไม่ดี ผู้ปฏิบัติผิดว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติไม่ดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติผิดด้วยเหตุนี้ๆ" บทว่า วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ผู้ปฏิบัติชอบว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติชอบด้วยเหตุนี้ๆ"

๑๓๖. ฉฏฺเฐ อปฺปสาทนีเย ฐาเนติ อปฺปสาทการเณ. ปสาทํ อุปทํเสตีติ ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ‘‘อยํ สุปฺปฏิปทา สมฺมาปฏิปทา’’ติ ปสาทํ ชเนติ. ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทนฺติ สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ‘‘อยํ ทุปฺปฏิปทา มิจฺฉาปฏิปทา’’ติ อปฺปสาทํ ชเนตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๑๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปสาทนีเย ฐาเน ได้แก่ ในเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เลื่อมใส บทว่า ปสาทํ อุปทํเสติ ได้แก่ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติไม่ดี ในข้อปฏิบัติผิดว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติดี เป็นข้อปฏิบัติชอบ" บทว่า ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ ได้แก่ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติไม่ดี เป็นข้อปฏิบัติผิด" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

๑๓๗. สตฺตเม ทฺวีสูติ ทฺวีสุ โอกาเสสุ ทฺวีสุ การเณสุ. มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโนติ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชมาโน. มาตริ จ ปิตริ จาติ มิตฺตวินฺทโก วิย มาตริ, อชาตสตฺตุ วิย ปิตริ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทฺวีสุ ได้แก่ ในโอกาส ๒ อย่าง ในเหตุ ๒ อย่าง บทว่า มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติผิด บทว่า มาตริ จ ปิตริ จ ได้แก่ ในมารดา เหมือนมิตตวินทกะ, ในบิดา เหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

๑๓๘. อฏฺฐเม ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จาติ เทวทตฺโต วิย ตถาคเต, โกกาลิโก วิย จ ตถาคตสาวเก. สุกฺกปกฺเข [Pg.60] อานนฺทตฺเถโร วิย ตถาคเต, นนฺทโคปาลกเสฏฺฐิปุตฺโต วิย จ ตถาคตสาวเก.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จ ได้แก่ ในพระตถาคต เหมือนพระเทวทัต, และในพระตถาคตสาวก เหมือนโกกาลิกะ ในฝ่ายขาว ในพระตถาคต เหมือนพระอานนทเถระ, และในพระตถาคตสาวก เหมือนนันทโคปาลกเศรษฐีบุตร

๑๓๙. นวเม สจิตฺตโวทานนฺติ สกจิตฺตสฺส โวทานํ, อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ เอตํ นามํ. น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก จ รูปาทีสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิ เอกํ ธมฺมมฺปิ น คณฺหาติ น ปรามสติ. เอวเมตฺถ อนุปาทานํ นาม ทุติโย ธมฺโม โหติ. ทสเมกาทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สจิตฺตโวทานํ ได้แก่ ความหมดจดแห่งจิตของตน นี้เป็นชื่อของสมาบัติ ๘ บทว่า น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ได้แก่ และไม่ถือมั่น ไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นในโลก ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ ๙ นี้ ธรรมะที่ชื่อว่า อนุปาทานะ เป็นธรรมะข้อที่ ๒ สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

อายาจนวคฺโค ทุติโย.

อายาจนวรรคที่ ๒

(๑๓) ๓. ทานวคฺควณฺณนา

(๑๓) ๓. อรรถกถาทานวรรค

๑๔๒. ตติยสฺส ปฐเม ทานานีติ ทิยฺยนกวเสน ทานานิ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สวตฺถุกา วา เจตนา ทานํ, สมฺปตฺติปริจฺจาคสฺเสตํ นามํ. อามิสทานนฺติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทิยฺยนกวเสน อามิสทานํ นาม. ธมฺมทานนฺติ อิเธกจฺโจ อมตปตฺติปฏิปทํ กเถตฺวา เทติ, อิทํ ธมฺมทานํ นาม.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ทานานิ ได้แก่ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม อีกอย่างหนึ่ง เจตนาที่มีวัตถุ ชื่อว่าทาน นี้เป็นชื่อของเจตนาเป็นเหตุสละสมบัติ บทว่า อามิสทานํ ได้แก่ ปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ บทว่า ธมฺมทานํ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวปฏิปทาเป็นเครื่องบรรลุอมตนิพพานแล้วให้ นี้ชื่อว่าธรรมทาน

๑๔๓. ทุติเย จตฺตาโร ปจฺจยา ยชนกวเสน ยาโค นาม ธมฺโมปิ ยชนกวเสน ยาโคติ เวทิตพฺโพ.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๒ ปัจจัย ๔ ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา พึงทราบว่า แม้ธรรมก็ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา

๑๔๔. ตติเย อามิสสฺส จชนํ อามิสจาโค, ธมฺมสฺส จชนํ ธมฺมจาโค. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๓ การสละอามิส ชื่อว่าอามิสจาคะ, การสละธรรม ชื่อว่าธรรมจาคะ ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

๑๔๖. ปญฺจเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ภุญฺชนํ อามิสโภโค, ธมฺมสฺส ภุญฺชนํ ธมฺมโภโค. ฉฏฺเฐ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๕ การบริโภคปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสโภคะ, การบริโภคธรรม ชื่อว่าธรรมโภคะ ในสูตรที่ ๖ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

๑๔๘. สตฺตเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สํวิภชนํ อามิสสํวิภาโค, ธมฺมสฺส สํวิภชนํ ธมฺมสํวิภาโค.

๑๔๘. ในสูตรที่ ๗ การแบ่งปันปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังวิภาค, การแบ่งปันธรรม ชื่อว่าธรรมสังวิภาค

๑๔๙. อฏฺฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคโห อามิสสงฺคโห, ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมสงฺคโห.

๑๔๙. ในสูตรที่ ๘ การสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังคหะ, การสงเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสังคหะ

๑๕๐. นวเม [Pg.61] จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุคฺคณฺหนํ อามิสานุคฺคโห, ธมฺเมน อนุคฺคณฺหนํ ธมฺมานุคฺคโห.

๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ การอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุคคหะ, การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุคคหะ

๑๕๑. ทสเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุกมฺปนํ อามิสานุกมฺปา, ธมฺเมน อนุกมฺปนํ ธมฺมานุกมฺปาติ.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๑๐ การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุกัมปา, การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุกัมปา

ทานวคฺโค ตติโย.

ทานวรรคที่ ๓

(๑๔) ๔. สนฺถารวคฺควณฺณนา

(๑๔) ๔. อรรถกถาสันถารวรรค

๑๕๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ อนฺตรปฏิจฺฉาทนวเสน สนฺถรณํ อามิสสนฺถาโร, ธมฺเมน สนฺถรณํ ธมฺมสนฺถาโร. ทุติเย อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

๑๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ การปูลาดด้วยปัจจัย ๔ โดยความหมายว่าเป็นการปิดบังช่องว่างของตนและผู้อื่น ชื่อว่าอามิสสันถาระ, การปูลาดด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสันถาระ ในสูตรที่ ๒ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

๑๕๔. ตติเย วุตฺตปฺปการสฺส อามิสสฺส เอสนา อามิเสสนา, ธมฺมสฺส เอสนา ธมฺเมสนา. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส.

๑๕๔. ในสูตรที่ ๓ การแสวงหาอามิสตามประเภทที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าอามิเสสนา, การแสวงหาธรรม ชื่อว่าธัมเมสนา ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น

๑๕๖. ปญฺจเม มตฺถกปฺปตฺตา อามิสปริเยสนา อามิสปริเยฏฺฐิ, มตฺถกปฺปตฺตาว ธมฺมปริเยสนา ธมฺมปริเยฏฺฐีติ วุตฺตา.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๕ การแสวงหาอามิสที่ถึงที่สุดยอด ชื่อว่าอามิสปริเยฏฐิ, การแสวงหาธรรมที่ถึงที่สุดยอดนั่นเทียว ท่านเรียกว่า ธรรมปริเยฏฐิ

๑๕๗. ฉฏฺเฐ อามิเสน ปูชนํ อามิสปูชา, ธมฺเมน ปูชนํ ธมฺมปูชา.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๖ การบูชาด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสบูชา, การบูชาด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมบูชา

๑๕๘. สตฺตเม อาติเถยฺยานีติ อาคนฺตุกทานานิ. อติเถยฺยานีติปิ ปาโฐ.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อาติเถยฺยานิ ได้แก่ ทานที่ให้แก่แขกผู้มาเยือน มีบาลีเป็น อติเถยฺยานิ ก็มี

๑๕๙. อฏฺฐเม อามิสํ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน อามิสิทฺธิ, ธมฺโมปิ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน ธมฺมิทฺธิ.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๘ อามิส ชื่อว่าอามิสิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี, แม้ธรรม ก็ชื่อว่าธรรมิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี

๑๖๐. นวเม อามิเสน วฑฺฒนํ อามิสวุทฺธิ, ธมฺเมน วฑฺฒนํ ธมฺมวุทฺธิ.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๙ ความเจริญด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสวุฑฒิ, ความเจริญด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมวุฑฒิ

๑๖๑. ทสเม รติกรณฏฺเฐน อามิสํ อามิสรตนํ, ธมฺโม ธมฺมรตนํ.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๑๐ อามิส ชื่อว่าอามิสรตนะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องทำความยินดี, ธรรม ชื่อว่าธรรมรตนะ

๑๖๒. เอกาทสเม [Pg.62] อามิสสฺส จินนํ วฑฺฒนํ อามิสสนฺนิจโย, ธมฺมสฺส จินนํ วฑฺฒนํ ธมฺมสนฺนิจโย.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๑๑ การสั่งสม การพอกพูนอามิส ชื่อว่าอามิสสันนิจยะ, การสั่งสม การพอกพูนธรรม ชื่อว่าธรรมสันนิจยะ

๑๖๓. ทฺวาทสเม อามิสสฺส วิปุลภาโว อามิสเวปุลฺลํ, ธมฺมสฺส วิปุลภาโว ธมฺมเวปุลฺลนฺติ.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๑๒ ความไพบูลย์แห่งอามิส ชื่อว่าอามิสเวปุลละ, ความไพบูลย์แห่งธรรม ชื่อว่าธรรมเวปุลละ

สนฺถารวคฺโค จตุตฺโถ.

สันถารวรรคที่ ๔

(๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺควณฺณนา

(๑๕) ๕. อรรถกถาสมาปัตติวรรค

๑๖๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมาปตฺติกุสลตาติ อาหารสปฺปายํ อุตุสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชเน เฉกตา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ยถาปริจฺเฉเทน คเต กาเล วิยตฺโต หุตฺวา อุฏฺฐหนฺโต วุฏฺฐานกุสโล นาม โหติ, เอวํ กุสลตา.

๑๖๔. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 คำว่า สมาปัตติกุสลตา คือ ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ โดยพิจารณาถึงความเหมาะสมแห่งอาหารและความเหมาะสมแห่งอุตุ. คำว่า สมาปัตติวุฏฐานกุสลตา คือ เมื่อถึงเวลาตามที่กำหนดไว้แล้ว สามารถเป็นผู้คล่องแคล่วลุกขึ้นได้ ชื่อว่าผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ, พึงทราบความเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้.

๑๖๕. ทุติเย อชฺชวนฺติ อุชุภาโว. มทฺทวนฺติ มุทุภาโว.

๑๖๕. ในสูตรที่ 2 คำว่า อัชชวะ คือ ความเป็นผู้ซื่อตรง. คำว่า มัททวะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยน.

๑๖๖. ตติเย ขนฺตีติ อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ สุสีลฺยภาเวน สุรตภาโว.

๑๖๖. ในสูตรที่ 3 คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น). คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยมด้วยความเป็นผู้มีศีลดี.

๑๖๗. จตุตฺเถ สาขลฺยนฺติ สณฺหวาจาวเสน สมฺโมทมานภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อามิเสน วา ธมฺเมน วา ปฏิสนฺถรณํ.

๑๖๗. ในสูตรที่ 4 คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้ชื่นชมยินดีด้วยวาจาที่อ่อนหวาน. คำว่า ปฏิสันถาร คือ การต้อนรับด้วยอามิสหรือด้วยธรรม.

๑๖๘. ปญฺจเม อวิหึสาติ กรุณาปุพฺพภาโค. โสเจยฺยนฺติ สีลวเสน สุจิภาโว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๖๘. ในสูตรที่ 5 คำว่า อวิหิงสา คือ กรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น. คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งศีล. สูตรที่ 6 และที่ 7 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๑๗๑. อฏฺฐเม ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ.

๑๗๑. ในสูตรที่ 8 คำว่า ปฏิสังขานพละ คือ กำลังคือการพิจารณา.

๑๗๒. นวเม มุฏฺฐสฺสจฺเจ อกมฺปเนน สติเยว สติพลํ. อุทฺธจฺเจ อกมฺปเนน สมาธิเยว สมาธิพลํ.

๑๗๒. ในสูตรที่ 9 สติเท่านั้น ชื่อว่า สติพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความหลงลืมสติ. สมาธิเท่านั้น ชื่อว่า สมาธิพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ.

๑๗๓. ทสเม สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญฺญาณํ.

๑๗๓. ในสูตรที่ 10 คำว่า สมถะ คือ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. คำว่า วิปัสสนา คือ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร.

๑๗๔. เอกาทสเม [Pg.63] สีลวิปตฺตีติ ทุสฺสีลฺยํ. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

๑๗๔. ในสูตรที่ 11 คำว่า ศีลวิบัติ คือ ความเป็นผู้ทุศีล. คำว่า ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิ.

๑๗๕. ทฺวาทสเม สีลสมฺปทาติ ปริปุณฺณสีลตา. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ สมฺมาทิฏฺฐิกภาโว. เตน กมฺมสฺสกตสมฺมาทิฏฺฐิ, ฌานสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ สพฺพาปิ ปญฺจวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ สงฺคหิตา โหติ.

๑๗๕. ในสูตรที่ 12 คำว่า ศีลสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีศีลบริบูรณ์. คำว่า ทิฏฐิสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิสัมปทานั้น เป็นอันสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่างทั้งหมด คือ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ ฌานสัมมาทิฏฐิ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ และผลสัมมาทิฏฐิ.

๑๗๖. เตรสเม สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปกํ สีลํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิ.

๑๗๖. ในสูตรที่ 13 คำว่า ศีลวิสุทธิ คือ ศีลที่ทำวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์) ให้ถึงพร้อม. คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิในมรรค 4 ที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อม หรือ สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่าง.

๑๗๗. จุทฺทสเม ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา สมฺมาทิฏฺฐิเยว. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตญฺหิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อนุรูปตฺตา ‘‘ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ วุตฺตํ.

๑๗๗. ในสูตรที่ 14 คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อมนั่นเอง. คำว่า ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคเบื้องต่ำ. จริงอยู่ วิริยะนั้น ท่านกล่าวว่า "ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ" เพราะสมควรแก่ทิฏฐินั้น.

๑๗๘. ปนฺนรสเม อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคา กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิภาโว.

๑๗๘. ในสูตรที่ 15 คำว่า อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ความเป็นผู้ไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เว้นอรหัตตมรรค.

๑๗๙. โสฬสเม มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ มุฏฺฐสฺสติภาโว. อสมฺปชญฺญนฺติ อญฺญาณภาโว.

๑๗๙. ในสูตรที่ 16 คำว่า มุฏฐสัจจะ คือ ความเป็นผู้มีสติอันหลงลืม. คำว่า อสัมปชัญญะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้.

๑๘๐. สตฺตรสเม อปิลาปนลกฺขณา สติ. สมฺมา ปชานนลกฺขณํ สมฺปชญฺญนฺติ.

๑๘๐. ในสูตรที่ 17 สติ มีลักษณะไม่เลื่อนลอย. สัมปชัญญะ มีลักษณะรู้ชัดโดยชอบ.

สมาปตฺติวคฺโค ปญฺจโม. ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

สมาปัตติวรรคที่ 5. ตติยปัณณาสก์ จบ.

๑. โกธเปยฺยาลํ

๑. โกธเปยยาล

๑๘๑. อิโต [Pg.64] ปเรสุ กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. สุกตกรณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส. อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา. ปญฺจมจฺเฉรภาโว มจฺฉริยํ. ตํ สพฺพมฺปิ มจฺฉรายนลกฺขณํ. กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. เกราฏิกลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. อลชฺชนากาโร อหิริกํ. อุปวาทโต อภายนากาโร อโนตฺตปฺปํ. อกฺโกธาทโย เตสํ ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา.

๑๘๑. ในวรรคต่อจากนี้ไป โกธะ มีความโกรธเป็นลักษณะ. อุปนาหะ มีการผูกโกรธไว้เป็นลักษณะ. มักขะ มีการลบหลู่คุณท่านเป็นลักษณะ. ปลาสะ มีการตีเสมอเป็นลักษณะ. อิสสา มีความริษยาเป็นลักษณะ. มัจฉริยะ คือ ความเป็นผู้มีความตระหนี่ 5 อย่าง. มัจฉริยะทั้งหมดนั้น มีการปิดบังสมบัติของตนเป็นลักษณะ. มายา มีการปกปิดความผิดที่ทำไว้เป็นลักษณะ. สาเถยยะ มีความโอ้อวดเป็นลักษณะ. อหิริกะ คือ อาการไม่ละอาย. อโนตตัปปะ คือ อาการไม่เกรงกลัวต่อคำตำหนิ. ส่วนธรรมะมีอักโกธะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมะเหล่านั้น.

๑๘๕. เสกฺขสฺส ภิกฺขุโนติ สตฺตวิธสฺสาปิ เสกฺขสฺส อุปริอุปริคุเณหิ ปริหานาย สํวตฺตนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส ปน ปฐมตรํเยว ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อปริหานายาติ อุปริอุปริคุเณหิ อปริหานตฺถาย.

๑๘๕. คำว่า เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ความว่า (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไปของพระเสขะแม้ทั้ง 7 ประเภท, แต่สำหรับปุถุชน ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมตั้งแต่แรกทีเดียว พึงทราบดังนี้. คำว่า อปริหานาย คือ เพื่อความไม่เสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไป.

๑๘๗. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย ปติฏฺฐิโต วาติ เวทิตพฺโพ.

๑๘๗. คำว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า พึงทราบว่า เหมือนของที่เขานำมาวางไว้ ฉันใด ก็ตั้งอยู่แล้วในนรก ฉันนั้น.

๑๙๐. เอกจฺโจติ ยสฺเสเต โกธาทโย อตฺถิ, โส เอกจฺโจ นาม.

๑๙๐. คำว่า เอกจฺโจ คือ บุคคลใดมีโกธะเป็นต้นเหล่านี้อยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า เอกัจจะ (บางคน).

โกธเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

โกธเปยยาล จบ.

๒. อกุสลเปยฺยาลํ

๒. อกุศลเปยยาล

๑๙๑-๒๐๐. สาวชฺชาติ สโทสา. อนวชฺชาติ นิทฺโทสา. ทุกฺขุทฺรยาติ ทุกฺขวฑฺฒิกา. สุขุทฺริยาติ สุขวฑฺฒิกา. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา. อพฺยาพชฺฌาติ นิทฺทุกฺขา. เอตฺตาวตา วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

(ในสูตรที่ 191-200) คำว่า สาวัชชะ คือ มีโทษ. คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษ. คำว่า ทุกขุทระยะ คือ มีทุกข์เป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนทุกข์). คำว่า สุขุทริยะ คือ มีสุขเป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนสุข). คำว่า สัพยาปัชฌะ คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า อัพยาปัชฌะ คือ ไม่มีความเบียดเบียน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเอง.

อกุสลเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

อกุศลเปยยาล จบ.

๓. วินยเปยฺยาลํ

๓. วินยเปยยาล

๒๐๑. ทฺเวเม[Pg.65], ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจาติ, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺเถ นิสฺสาย ทฺเว การณานิ สนฺธาย. สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส ฐปิโต. สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย, ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา สมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุวิหารตฺถาย. ทุมฺมงฺกูนนฺติ ทุสฺสีลานํ. เปสลานนฺติ ปียสีลานํ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วีติกฺกมปจฺจยา ปฏิลทฺธพฺพานํ วธพนฺธนาทิทุกฺขธมฺมสงฺขาตานํ อาสวานํ. สํวรายาติ ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานนฺติ ตถารูปานํเยว อปายทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปราเย อุปฺปชฺชนกอาสวานํ. ปฏิฆาตายาติ ปฏิเสธนตฺถาย. เวรานนฺติ อกุสลเวรานมฺปิ ปุคฺคลเวรานมฺปิ. วชฺชานนฺติ โทสานํ. เต เอว วา ทุกฺขธมฺมา วชฺชนียตฺตา อิธ วชฺชาติ อธิปฺเปตา. ภยานนฺติ จิตฺตุตฺราสภยานมฺปิ ภยเหตูนํ เตสํเยว ทุกฺขธมฺมานมฺปิ. อกุสลานนฺติ อกฺขมฏฺเฐน อกุสลสงฺขาตานํ ทุกฺขธมฺมานํ. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ คิหีสุ อุชฺฌายนฺเตสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ คิหีนํ อนุกมฺปาย ปญฺญตฺตํ นาม. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ เตสํ ปกฺขุปจฺเฉทนตฺถาย. อปฺปสนฺนานํ ปสาทายาติ ปุพฺเพ อปฺปสนฺนานมฺปิ ปณฺฑิตมนุสฺสานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมฺปทํ ทิสฺวา ปสาทุปฺปตฺติอตฺถาย. ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายาติ ปสนฺนานํ อุปรูปริปสาทภาวาย. สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. วินยานุคฺคหายาติ ปญฺจวิธสฺสาปิ วินยสฺส อนุคฺคณฺหนตฺถาย.

๒๐๑. บทว่า ทฺเวเม ภิกฺขเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย (เราบัญญัติสิกขาบท) อาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ คือ อาศัยประโยชน์ ๒ อย่าง มุ่งหมายเหตุ ๒ ประการ. บทว่า สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ความว่า ทรงตั้งส่วนแห่งสิกขาไว้. บทว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย ความว่า เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์ อธิบายว่า เพื่อรับรองด้วยการกล่าวว่า "ดีแล้ว ขอรับ". บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อการอยู่ผาสุกแห่งสงฆ์. บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ คือ ชนผู้ทุศีล. บทว่า เปสลานํ คือ ชนผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันบัณฑิตพึงได้ในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้เอง มีทุกขธรรมคือการฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นลักษณะ อันเกิดจากการล่วงละเมิดเป็นปัจจัย. บทว่า สํวราย ความว่า เพื่อปิดกั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันจะเกิดขึ้นในสัมปรายภพ มีทุกข์ในอบายเป็นลักษณะ เช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า ปฏิฆาตาย ความว่า เพื่อห้าม. บทว่า เวรานํ คือ ทั้งอกุศลเวรและบุคคลเวร. บทว่า วชฺชานํ คือ โทษทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วัชชะ ในที่นี้ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า ภยานํ คือ ทั้งภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละอันมีภัยเป็นเหตุ. บทว่า อกุสลานํ คือ ทุกขธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าอกุศล เพราะอรรถว่าไม่เกษม. บทว่า คิहीनํ อนุกมฺปาย ความว่า เมื่อคฤหัสถ์ทั้งหลายติเตียน สิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่าทรงบัญญัติเพื่ออนุเคราะห์คฤหัสถ์ทั้งหลาย. บทว่า ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทาย ความว่า ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก อาศัยพวกพ้อง พึงทำลายสงฆ์ (เพราะเหตุนั้น จึงบัญญัติ) เพื่อตัดฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใสของบัณฑิตชนทั้งหลาย แม้ผู้ยังไม่เลื่อมใสในก่อน ครั้นเห็นความถึงพร้อมแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย ความว่า เพื่อความเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปของชนผู้เลื่อมใสแล้ว. บทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ความว่า เพื่อความดำรงอยู่นานแห่งสัทธรรม. บทว่า วินยานุคฺคหาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยแม้ทั้ง ๕ ประเภท.

๒๐๒-๒๓๐. ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตนฺติ ภิกฺขุปาติโมกฺขํ ภิกฺขุนิปาติโมกฺขนฺติ ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ. ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ, ภิกฺขุนีนํ จตฺตาโรติ นว ปาติโมกฺขุทฺเทสา ปญฺญตฺตา. ปาติโมกฺขฏฺฐปนนฺติ อุโปสถฏฺฐปนํ. ปวารณา ปญฺญตฺตาติ จาตุทฺทสิกา ปนฺนรสิกาติ ทฺเว ปวารณา ปญฺญตฺตา. ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตนฺติ สาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน ปวารณา อุตฺติยา วตฺตมานาย ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ [Pg.66] ภิกฺขู วาจาสตฺตีหิ วิตุทนฺตานํ ปณฺฑุกโลหิตกานํ ภิกฺขูนํ ตชฺชนียกมฺมํ (จูฬว. ๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส เสยฺยสกสฺส ภิกฺขุโน นิยสฺสกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. กุลทูสเก อสฺสชิปุนพฺพสุเก ภิกฺขู อารพฺภ ปพฺพาชนียกมฺมํ (จูฬว. ๒๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. คิหีนํ อกฺโกสกสฺส สุธมฺมตฺเถรสฺส ปฏิสารณียกมฺมํ (จูฬว. ๓๓ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. อาปตฺติยา อทสฺสนาทีสุ อุกฺเขปนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ครุกาปตฺตึ อาปนฺนสฺส ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ปริวาสทานํ ปญฺญตฺตํ. ปริวาเส อนฺตราปตฺตึ อาปนฺนสฺส มูลาย ปฏิกสฺสนํ ปญฺญตฺตํ. ปฏิจฺฉนฺนายปิ อปฺปฏิจฺฉนฺนายปิ อาปตฺติยา มานตฺตทานํ ปญฺญตฺตํ. จิณฺณมานตฺตสฺส อพฺภานํ ปญฺญตฺตํ. สมฺมา วตฺตนฺตสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. อสมฺมาวตฺตนาทีสุ นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตํ.

๒๐๒-๒๓๐. บทว่า ปาฏิโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกข์ ๒ อย่าง ได้แก่ ภิกขุปาฏิโมกข์และภิกขุนีปาฏิโมกข์. บทว่า ปาฏิโมกฺขุทฺเทโส คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกขุทเทส ๙ อย่าง ได้แก่ ของภิกษุ ๕ อย่าง ของภิกษุณี ๔ อย่าง. บทว่า ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนํ คือ การงดอุโบสถ. บทว่า ปวารณา ปญฺญตฺตา คือ ทรงบัญญัติปวารณา ๒ อย่าง ได้แก่ จาตุททสิกาปวารณาและปัณณรสิกาปวารณา. บทว่า ปวารณาฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติการงดปวารณา เมื่อญัตติปวารณาดำเนินไปอยู่แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติ. ในตัชชนียกรรมเป็นต้น ทรงบัญญัติตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อบัณฑุกะและโลหิตกะ ผู้ทิ่มแทงภิกษุทั้งหลายด้วยหอกคือปาก. ทรงบัญญัตินิยสกรรมแก่ภิกษุชื่อเสยยสกะผู้โง่เขลาไม่ฉลาด. ทรงปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะผู้ประทุษร้ายตระกูล ทรงบัญญัติปัพพาชนียกรรม. ทรงบัญญัติปฏิสารณียกรรมแก่พระสุธรรมเถระผู้ด่าคฤหัสถ์. ทรงบัญญัติอุกเขปนียกรรมในเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. ทรงบัญญัติการให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ต้องครุกาบัติ เพราะอาบัติที่ปิดไว้. ทรงบัญญัติการชักเข้าหาอาบัติเดิมแก่ภิกษุผู้ต้องอันตราบัติในระหว่างปริวาส. ทรงบัญญัติการให้มานัตเพราะอาบัติทั้งที่ปิดไว้และมิได้ปิดไว้. ทรงบัญญัติอัพภานแก่ภิกษุผู้ประพฤติมานัตครบแล้ว. ทรงบัญญัติโอสารณียกรรม (การรับเข้าหมู่) แก่ภิกษุผู้ประพฤติดี. ทรงบัญญัตินิสสารณียกรรม (การไล่ออกจากหมู่) ในเพราะไม่ประพฤติดีเป็นต้น.

เอหิภิกฺขูปสมฺปทา สรณคมนูปสมฺปทา โอวาทูปสมฺปทา ปญฺหาพฺยากรณูปสมฺปทา ญตฺติจตุตฺถกมฺมูปสมฺปทา ครุธมฺมูปสมฺปทา อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทา ทูเตน อุปสมฺปทาติ อฏฺฐวิธา อุปสมฺปทา ปญฺญตฺตา. ญตฺติกมฺมํ นว ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ นวฏฺฐานิกํ ญตฺติกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติทุติยกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ปฐมปาราชิกาทีนํ ปฐมปญฺญตฺติ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตํ. เตสํเยว อนุปญฺญตฺติ ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ. ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา สงฺฆสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมสฺส จตุพฺพิธสฺส สมฺมุขีภาวสฺส วเสน สมฺมุขาวินโย ปญฺญตฺโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อโจทนตฺถาย สติวินโย ปญฺญตฺโต. อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อมูฬฺหวินโย ปญฺญตฺโต. อปฺปฏิญฺญาย จุทิตกสฺส อาปตฺติยา อตรณตฺถํ ปฏิญฺญาตกรณํ ปญฺญตฺตํ. พหุตรานํ ธมฺมวาทีนํ ลทฺธึ คเหตฺวา อธิกรณวูปสมนตฺถํ. เยภุยฺยสิกา ปญฺญตฺตา. ปาปุสฺสนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคณฺหนตฺถํ ตสฺสปาปิยสิกา ปญฺญตฺตา. ภณฺฑนาทิวเสน พหุํ อสฺสามณกํ กตฺวา อาปตฺตึ อาปนฺนานํ ภิกฺขูนํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ อวเสสาปตฺตีนํ วูปสมนตฺถาย ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต.

ทรงบัญญัติอุปสมบท ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา สรณคมนูปสัมปทา โอวาทูปสัมปทา ปัญหาพยากรณูปสัมปทา ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา ครุธัมมูปสัมปทา อุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย และทูเตนอุปสัมปทา. ทรงบัญญัติญัตติกรรมมีฐานะ ๙ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๙ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติทุติยกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติทุติยกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติจตุตถกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติจตุตถกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ปฐมบัญญัติแห่งปฐมปาราชิกเป็นต้น ทรงบัญญัติเมื่อยังมิได้ทรงบัญญัติ (สิกขาบท). อนุบัญญัติของสิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ ทรงบัญญัติตามเมื่อทรงบัญญัติ (สิกขาบท) แล้ว. ทรงบัญญัติสัมมุขาวินัย โดยอาศัยความเป็นเบื้องหน้า ๔ อย่างนี้ คือ ธัมมสัมมุขตา วินยสัมมุขตา สังฆสัมมุขตา และปุคคลสัมมุขตา. ทรงบัญญัติสติวินัย เพื่อมิให้โจทพระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ทรงบัญญัติอมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้วิกลจริต. ทรงบัญญัติปฏิญญาตกรณะ เพื่อมิให้ทำ (ปรับ) ด้วยอาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยที่ตนยังมิได้รับ. ทรงบัญญัติเยภุยยสิกา เพื่อระงับอธิกรณ์โดยถือเอาลัทธิของธรรมวาทีเป็นส่วนมาก. ทรงบัญญัติตัสสปาปิยสิกา เพื่อข่มบุคคลผู้มีความชั่วมาก. ทรงบัญญัติติณวัตถารกะ เพื่อระงับอาบัติที่เหลือของภิกษุทั้งหลายผู้ต้องอาบัติเพราะกระทำกรรมที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ด้วยอำนาจการทะเลาะวิวาทเป็นต้น โดยยกเว้นถุลลวัชช์ และอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์.

วินยเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

วินัยเปยยาล จบแล้ว.

๔. ราคเปยฺยาลํ

๔. ราคเปยยาล

๒๓๑. ราคสฺส[Pg.67], ภิกฺขเว, อภิญฺญายาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส อภิชานนตฺถํ ปจฺจกฺขกรณตฺถํ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. ปริกฺขยายาติ ปริกฺขยคมนตฺถํ. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. ขยาย วยายาติ ขยวยคมนตฺถํ. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถํ. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถํ. จาคายาติ จชนตฺถํ. ปฏินิสฺสคฺคายาติ ปฏินิสฺสชฺชนตฺถํ.

๒๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า เพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ (อภิญฺญาย) หมายถึง เพื่อการรู้ยิ่ง เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งราคะอันมีในกามคุณ ๕ คำว่า เพื่อการกำหนดรู้ (ปริญฺญาย) หมายถึง เพื่อการกำหนดรู้ คำว่า เพื่อความสิ้นไปรอบ (ปริกฺขยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไป คำว่า เพื่อการละ (ปหานาย) หมายถึง เพื่อการละ คำว่า เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป (ขยาย วยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไปและความเสื่อมไป คำว่า เพื่อความคลายกำหนัด (วิราคาย) หมายถึง เพื่อความคลายกำหนัด คำว่า เพื่อความดับ (นิโรธาย) หมายถึง เพื่อความดับ คำว่า เพื่อการสละ (จาคาย) หมายถึง เพื่อการสละ คำว่า เพื่อการสลัดคืน (ปฏินิสฺสคฺคาย) หมายถึง เพื่อการสลัดคืน

๒๓๒-๒๔๖. ถมฺภสฺสาติ โกธมานวเสน ถทฺธภาวสฺส. สารพฺภสฺสาติ การณุตฺตริยลกฺขณสฺส สารพฺภสฺส. มานสฺสาติ นววิธมานสฺส. อติมานสฺสาติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนมานสฺส. มทสฺสาติ มชฺชนาการมทสฺส. ปมาทสฺสาติ สติวิปฺปวาสสฺส, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๒๓๒-๒๔๖. คำว่า แห่งความหัวดื้อ (ถมฺภสฺส) หมายถึง แห่งความกระด้างด้วยอำนาจแห่งความโกรธและมานะ คำว่า แห่งการแข่งดี (สารมฺภสฺส) หมายถึง แห่งการแข่งดีอันมีลักษณะทำการยิ่งกว่าเหตุ คำว่า แห่งมานะ (มานสฺส) หมายถึง แห่งมานะ ๙ อย่าง คำว่า แห่งการดูหมิ่น (อติมานสฺส) หมายถึง แห่งมานะที่สำคัญตนล่วงเลยไป (คือดูหมิ่นเขา) คำว่า แห่งความเมา (มทสฺส) หมายถึง แห่งความเมาคืออาการมัวเมา คำว่า แห่งความประมาท (ปมาทสฺส) หมายถึง แห่งการปราศจากสติ, แห่งการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

ราคเปยยาล จบแล้ว

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

ทุกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนาทุกนิบาต จบแล้ว

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

องฺคุตฺตรนิกาเย

ในอังคุตตรนิกาย

ติกนิปาต-อฏฺฐกถา

อรรถกถาติกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. พาลวคฺโค

๑. พาลวรรค

๑. ภยสุตฺตวณฺณนา

๑. พรรณนาภยสูตร

๑. ติกนิปาตสฺส [Pg.69] ปฐเม ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งติกนิบาต ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภยานิ คำว่า ภัย (ภยํ) คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต คำว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) คือ อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง คำว่า อุปสรรค (อุปสคฺโค) คือ อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้องในอารมณ์นั้นๆ

เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ – ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. เต ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘ยถา โน เต โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา, คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺตา ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ. อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺปิตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐกจฺฉายาภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม.

พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภัยเป็นต้นนั้นอย่างนี้ คือ โจรทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอมีภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปแก่ชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจักปล้นบ้านของพวกท่าน" ชนเหล่านั้นจำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (คือภัย) พวกเขาคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ โจรเหล่านั้นโกรธแล้ว จะไม่พึงนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้แก่เรา" จึงถือเอาทรัพย์สินมีค่า พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนบนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบ ยุง เป็นต้นกัดต่อย เมื่อเข้าไปในระหว่างพุ่มไม้ ก็เหยียบย่ำตอและหนาม ความฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ ชื่อว่า อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง (คืออุปัทวะ) ต่อจากนั้น เมื่อโจรทั้งหลายไม่มาในวันที่บอกไว้ พวกเขาคิดว่า "ข่าวคงเป็นข่าวเปล่า เราจักเข้าบ้าน" จึงพร้อมด้วยบริขารเข้าไปสู่บ้าน ครั้งนั้น โจรทั้งหลายทราบความที่พวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมบ้าน ให้ไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ทั้งหลายแล้ว ปล้นเอาทรัพย์สมบัติทั้งหมดไป ในบรรดาชาวบ้านเหล่านั้น ผู้ที่เหลือจากการถูกฆ่า ก็ดับไฟแล้ว นั่งเศร้าโศกถึงทรัพย์ที่ฉิบหายไป ติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงาฝาเป็นต้น นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้อง (คืออุปสรรค)

นฬาคาราติ นเฬหิ ฉนฺนปฏิจฺฉนฺนอคารา. เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. กูฏาคารานีติ กูฏสงฺคหิตานิ อคารานิ. อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานีติ อนฺโต จ พหิ จ ลิตฺตานิ. นิวาตานีติ นิวาริตวาตปฺปเวสานิ. ผุสิตคฺคฬานีติ เฉเกหิ วฑฺฒกีหิ กตตฺตา [Pg.70] ปิฏฺฐสงฺฆาฏมฺหิ สุฏฺฐุ ผุสิตกวาฏานิ. ปิหิตวาตปานานีติ ยุตฺตวาตปานานิ. อิมินา ปททฺวเยน กวาฏวาตปานานํ นิจฺจปิหิตตํ อกเถตฺวา สมฺปตฺติเยว กถิตา. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปน ตานิ ปิธียนฺติ จ วิวรียนฺติ จ.

คำว่า เรือนไม้อ้อ (นฬาคารา) คือ เรือนที่มุงและบังด้วยไม้อ้อ ในเรือนไม้อ้อนี้ เครื่องอุปกรณ์ที่เหลือทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้าก็นัยนี้แหละ คำว่า เรือนยอด (กูฏาคารานิ) คือ เรือนที่นับด้วยยอด คำว่า ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก (อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ) คือ เรือนที่ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก คำว่า ไม่มีลมเข้า (นิวาตานิ) คือ เรือนที่ห้ามการเข้าไปแห่งลมได้ คำว่า มีลิ่มสลักอันจรดสนิท (ผุสิตคฺคฬานิ) คือ เรือนมีบานประตูที่จรดสนิทดีกับวงกบ เพราะช่างไม้ผู้ฉลาดทำไว้ คำว่า มีหน้าต่างอันปิดสนิท (ปิหิตวาตปานานิ) คือ เรือนมีหน้าต่างที่ประกอบไว้ดีแล้ว ด้วยสองบทนี้ ท่านมิได้กล่าวถึงความเป็นบานประตูและหน้าต่างที่ปิดสนิทอยู่เสมอ แต่กล่าวถึงความสมบูรณ์เท่านั้น แต่ว่า ในขณะที่ต้องการๆ บานประตูและหน้าต่างเหล่านั้นย่อมปิดได้และเปิดได้

พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา โอปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตมนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ. มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ. เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชฺชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ. จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

คำว่า ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล (พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ) หมายความว่า อาศัยคนพาลเท่านั้นจึงเกิดขึ้น จริงอยู่ บุรุษพาลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อปรารถนาความเป็นพระราชา หรือความเป็นอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็คบหาบุตรนางทาส (คนเลว) สองสามคนที่เหมือนกับตน กล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" แล้วอาศัยป่าทึบมีภูเขาเป็นต้น เที่ยวปล้นบ้านเป็นที่สุด ประกาศความเป็นโจรปล้นเมือง โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบท มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งเรือน ปรารถนาที่เกษม หลีกไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกไป ในที่ที่ไปแล้วๆ ภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ อย่างนี้ทีเดียว แม้ในบรรดาบรรพชิต ภิกษุพาล ๒ รูป ก่อวิวาทกันและกัน เริ่มโจทนา การทะเลาะครั้งใหญ่จึงเกิดขึ้นเหมือนแก่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ ทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ

๒. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

๒. พรรณนาลักขณสูตร

๒. ทุติเย กายทฺวาราทิปวตฺตํ กมฺมํ ลกฺขณํ สญฺชานนการณํ อสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ. อปทานโสภนี ปญฺญาติ ยา ปญฺญา นาม อปทาเนน โสภติ, พาลา จ ปณฺฑิตา จ อตฺตโน อตฺตโน จริเตเนว ปากฏา โหนฺตีติ อตฺโถ. พาเลน หิ คตมคฺโค รุกฺขคจฺฉคามนิคมาทีนิ ฌาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อินฺทคฺคิโน คตมคฺโค วิย โหติ, ฌามฏฺฐานมตฺตเมว องฺคารมสิฉาริกาสมากุลํ ปญฺญายติ. ปณฺฑิเตน คตมคฺโค กุโสพฺภาทโย ปูเรตฺวา วิวิธสสฺสสมฺปทํ อาวหมาเนน จตุทีปิกเมเฆน คตมคฺโค วิย โหติ. ยถา เตน คตมคฺเค อุทกปูรานิ เจว วิวิธสสฺสผลาผลานิ จ ตานิ ตานิ ฐานานิ ปญฺญายนฺติ, เอวํ ปณฺฑิเตน คตมคฺเค สมฺปตฺติโยว ปญฺญายนฺติ โน วิปตฺติโยติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

๒. ในสูตรที่ ๒ กรรมที่เกิดขึ้นทางกายทวารเป็นต้น เป็นเครื่องหมาย เป็นเหตุแห่งการจำได้ของเขา (คนพาลและบัณฑิต) นั้น เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย คำว่า ปัญญาเครื่องยังการกระทำให้งดงาม (อปทานโสภนี ปญฺญา) คือ ปัญญาใดชื่อว่าย่อมงดงามด้วยการกระทำ อธิบายว่า คนพาลและบัณฑิตย่อมปรากฏด้วยจริยาของตนๆ นั่นเอง จริงอยู่ ทางที่คนพาลไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่ไฟป่าไป ซึ่งเผาต้นไม้ พุ่มไม้ บ้าน และนิคมเป็นต้น ปรากฏแต่เพียงสถานที่ที่ถูกเผา เกลื่อนกล่นด้วยถ่าน เถ้า และเขม่า ทางที่บัณฑิตไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่มหาเมฆซึ่งตกลงมาทั่วทั้ง ๔ ทวีปไป ซึ่งทำให้หลุมบ่อเป็นต้นเต็ม และนำมาซึ่งความสมบูรณ์แห่งธัญชาติต่างๆ ในทางที่มหาเมฆนั้นไปแล้ว สถานที่นั้นๆ ซึ่งเต็มด้วยน้ำและมีธัญชาติและผลไม้น้อยใหญ่ต่างๆ ย่อมปรากฏ ฉันใด ในทางที่บัณฑิตไปแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแต่ความสมบูรณ์ ไม่ปรากฏความวิบัติเลย บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๓. จินฺตีสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาจินตีสูตร

๓. ตติเย [Pg.71] พาลลกฺขณานีติ ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนวสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลาปทานานีติ พาลสฺส อปทานานิ. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า พาลลักฺขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ คือ ย่อมรู้ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ว่า "ผู้นี้เป็นพาล" เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ (เครื่องหมายของคนพาล) ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุให้รู้จักคนพาลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พาลนิมิต (เครื่องหมายของคนพาล) บทว่า พาลาปทานานิ ความว่า เป็นเรื่องราวของคนพาล บทว่า ทุจฺจินฺติตจินฺตี ความว่า เมื่อคิด ก็ย่อมคิดแต่เรื่องที่คิดชั่ว ด้วยอำนาจอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฐิ บทว่า ทุพฺภาสิตภาสี ความว่า แม้เมื่อพูด ก็ย่อมพูดแต่คำพูดที่พูดชั่ว อันมีมุสาวาทเป็นต้น บทว่า ทุกฺกฏกมฺมการี ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมที่ทำชั่ว ด้วยอำนาจปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า ปณฺฑิตลักฺขณานิ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนบทว่า สุจินฺติตจินฺตี เป็นต้น ในบัณฑิตลักษณะนี้ พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจมโนสุจริตเป็นต้น

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอัจจยสูตร

๔. จตุตฺเถ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ อตฺตโน อปราธํ อปราธโต น ปสฺสติ. อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิกโรตีติ ‘‘อปรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวาปิ โย ธมฺโม, ตํ น กโรติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา อจฺจยํ น เทเสติ นกฺขมาเปติ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ปรสฺส ‘‘วิรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส นกฺขมติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขโต เวทิตพฺโพ.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า ไม่เห็นความผิดของตนโดยความเป็นความผิด บทว่า อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิ กโรติ ความว่า แม้รู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ธรรมใดมีอยู่ ก็ไม่กระทำธรรมนั้น ไม่ยอมรับทัณฑกรรม ไม่แสดงความผิด ไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อผู้อื่นรู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ยอมรับทัณฑกรรม แล้วขอให้ยกโทษให้ ตนก็ไม่ยกโทษให้ ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

๕. อโยนิโสสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาอโยนิโสสูตร

๕. ปญฺจเม อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหตีติ ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุพฺเพนิวาโส อนุสฺสติฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ลาฬุทายิตฺเถโร วิย อนุปายจินฺตาย อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กตฺตา โหติ. อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหตีติ เอวํ จินฺติตํ ปน ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทินา นเยน โสเยว เถโร วิย อโยนิโส วิสฺสชฺเชตา โหติ, อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กเถติ. ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ. ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวา [Pg.72] วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. สิลิฏฺเฐหีติ ปทสิลิฏฺฐตาย สิลิฏฺเฐหิ. อุปคเตหีติ อตฺถญฺจ การณญฺจ อุปคเตหิ. นาพฺภนุโมทิตาติ เอวํ โยนิโส สพฺพํ การณสมฺปนฺนํ กตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตํ ปรสฺส ปญฺหํ นาภินุโมทติ นาภินนฺทติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปญฺหํ ลาฬุทายิตฺเถโร วิย. ยถาห –

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหติ ความว่า เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ท่านอุทายิ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดว่า "ปุพเพนิวาสจักเป็นอนุสสติฏฐาน" แล้วย่อมเป็นผู้ตั้งปัญหาที่ไม่ใช่ปัญหาขึ้นเป็นปัญหาด้วยการคิดโดยไม่แยบคาย เหมือนพระลาฬุทายีเถระ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหติ ความว่า แม้เมื่อจะตอบปัญหาที่คิดไว้อย่างนั้น ก็ย่อมเป็นผู้ตอบโดยไม่แยบคาย เหมือนพระเถระรูปนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง" กล่าวคือ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาว่าเป็นปัญหา ในบทว่า ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า ปทพยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ บทนั้นที่ท่านกล่าวโดยทำให้อักษรบริบูรณ์ ไม่ยังพยัญชนพุทธิ ๑๐ อย่างให้เสื่อมไป ชื่อว่า ปริมณฑละ (กลมกล่อม) ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้ บทว่า สิลิฏฺเฐหิ ความว่า ที่ราบรื่นเพราะความราบรื่นแห่งบท บทว่า อุปคเตหิ ความว่า ที่เข้าถึงเนื้อความและเหตุผล บทว่า นาพฺภนุโมทิตา ความว่า ไม่ชื่นชม ไม่ยินดีปัญหาของผู้อื่นที่ตอบโดยแยบคาย ทำให้สมบูรณ์ด้วยเหตุผลทุกอย่างอย่างนี้ เหมือนพระลาฬุทายีเถระ (ไม่ชื่นชม) ปัญหาของพระสารีบุตรเถระ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘อฏฺฐานํ โข เอตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อนวกาโส, ยํ โส อติกฺกมฺเมว กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานํ สหพฺยตํ อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปนฺโน สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺเชยฺยาปิ วุฏฺฐเหยฺยาปิ, นตฺเถตํ ฐาน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๖๖).

"ดูก่อนท่านสารีบุตร ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลนั้นล่วงเลยความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภกกวฬิงการาหารแล้ว เข้าถึงกายอันสำเร็จด้วยใจหมู่ใดหมู่หนึ่ง จะพึงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ หรือพึงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธได้ ฐานะที่จะเป็นเช่นนั้นไม่มี" (อํ. ปญฺจก. ๕.๑๖๖)

โยนิโส ปญฺหํ กตฺตาติอาทีสุ อานนฺทตฺเถโร วิย โยนิโสว ปญฺหํ จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺชิตา โหติ. เถโร หิ ‘‘กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘อยํ ปญฺโห ภวิสฺสตี’’ติ โยนิโส จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺเชนฺโต อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํภาวิตํ เอวํพหุลีกตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตี’’ติ. อพฺภนุโมทิตา โหตีติ ตถาคโต วิย โยนิโส อพฺภนุโมทิตา โหติ. ตถาคโต หิ อานนฺทตฺเถเรน ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต ‘‘สาธุ สาธุ, อานนฺท, เตน หิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมมฺปิ ฉฏฺฐํ อนุสฺสติฏฺฐานํ ธาเรหิ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สโตว อภิกฺกมติ สโตว ปฏิกฺกมตี’’ติอาทิมาห. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ในบทว่า โยนิโส ปญฺหํ กตฺตา เป็นต้น (บัณฑิต) ย่อมเป็นผู้คิดปัญหาโดยแยบคายแล้วตอบโดยแยบคายเหมือนพระอานนทเถระ จริงอยู่ พระเถระเมื่อถูกถามว่า "อานนท์ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดโดยแยบคายว่า "ปัญหานี้จักเป็นอย่างนี้" เมื่อจะตอบโดยแยบคาย จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าจตุตถฌานอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนุสสติฏฐานนี้ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" บทว่า อพฺภนุโมทิตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ชื่นชมโดยแยบคายเหมือนพระตถาคต จริงอยู่ พระตถาคต เมื่อพระอานนทเถระตอบปัญหาแล้ว ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดีละ ดีละ อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงทรงจำแม้อนุสสติฏฐานที่ ๖ นี้ไว้ด้วย อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๙. ขตสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาขตสูตร

๙. นวเม สุกฺกปกฺโข ปุพฺพภาเค ทสหิปิ กุสลกมฺมปเถหิ ปริจฺฉินฺโน, อุปริ ยาว อรหตฺตมคฺคา ลพฺภติ. พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตีติ เอตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกปุญฺญํ กถิตํ.

๙. ในสูตรที่ ๙ ฝ่ายขาว ในเบื้องต้น กำหนดด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ในเบื้องสูง ย่อมได้จนถึงอรหัตตมรรค ในบทว่า พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ นี้ ท่านกล่าวถึงบุญที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ

๑๐. มลสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถามลสูตร

๑๐. ทสเม ทุสฺสีลภาโว ทุสฺสีลฺยํ, ทุสฺสีลฺยเมว มลํ ทุสฺสีลฺยมลํ. เกนฏฺเฐน มลนฺติ? อนุทหนฏฺเฐน ทุคฺคนฺธฏฺเฐน กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐน จ. ตญฺหิ นิรยาทีสุ อปาเยสุ อนุทหตีติ อนุทหนฏฺเฐนปิ มลํ. เตน สมนฺนาคโต [Pg.73] ปุคฺคโล มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติเก ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ อนฺตเร โพธิเจติยฏฺฐาเนสุปิ ชิคุจฺฉนีโย โหติ, สพฺพทิสาสุ จสฺส ‘‘เอวรูปํ กิร เตน ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ อวณฺณคนฺโธ วายตีติ ทุคฺคนฺธฏฺเฐนปิ มลํ. เตน จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล คตคตฏฺฐาเน อุปตาปญฺเจว ลภติ, กายกมฺมาทีนิ จสฺส อสุจีนิ โหนฺติ อปภสฺสรานีติ กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐนปิ มลํ. อปิจ ตํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย เจว นิพฺพานสมฺปตฺติญฺจ มิลาเปตีติ มิลาปนฏฺเฐนปิ มลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิสฺสามลมจฺเฉรมเลสุปิ เอเสว นโย.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ความเป็นผู้ทุศีล ชื่อว่า ทุสสีลยะ, ความเป็นผู้ทุศีลนั่นแหละเป็นมลทิน ชื่อว่า ทุสสีลยมละ. ถามว่า ชื่อว่ามลทิน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าแผดเผา เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น และเพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. จริงอยู่ ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมแผดเผาในอบายทั้งหลายมีนรกเป็นต้น เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าแผดเผา. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ แม้ในสำนักของมารดาบิดา แม้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แม้ในสถานที่ตั้งแห่งโพธิเจดีย์ และกลิ่นแห่งการไม่สรรเสริญของบุคคลนั้นย่อมฟุ้งไปในทิศทั้งปวงว่า "ได้ยินว่า บาปกรรมเห็นปานนี้ บุคคลนั้นได้ทำแล้ว" เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น. และบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมได้แต่ความเดือดร้อนในที่ที่ไปแล้วๆ และกายกรรมเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่สะอาด มีคติอื่นเป็นเบื้องหน้า เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมทำให้สมบัติของเทวดาและมนุษย์ และนิพพานสมบัติเหี่ยวแห้ง เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าทำให้เหี่ยวแห้ง. แม้ในอิสสามละและมัจเฉริยมละ ก็นัยนี้แหละ.

พาลวคฺโค ปฐโม.

พาลวรรคที่ ๑ จบ

๒. รถการวคฺโค

๒. รทการวรรค

๑. ญาตสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาญาตสูตร

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. อนนุโลมิเกติ สาสนสฺส น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิกํ, ตสฺมึ อนนุโลมิเก. กายกมฺเมติ ปาณาติปาตาทิมฺหิ กายทุจฺจริเต. โอฬาริกํ วา เอตํ, น เอวรูเป สมาทเปตุํ สกฺโกติ. ทิสา นมสฺสิตุํ วฏฺฏติ, ภูตพลึ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ คณฺหาเปติ. วจีกมฺเมปิ มุสาวาทาทีนิ โอฬาริกานิ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส อทาตุกาเมน ‘‘นตฺถี’’ติ อยํ วญฺจนมุสาวาโท นาม วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ. มโนกมฺเมปิ อภิชฺฌาทโย โอฬาริกา, กมฺมฏฺฐานํ วิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต ปน อนนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม ทกฺขิณวิหารวาสิตฺเถโร วิย. ตํ กิร เถรํ เอโก อุปฏฺฐาโก อมจฺจปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘เมตฺตายนฺเตน ปฐมํ กีทิเส ปุคฺคเล เมตฺตายิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร สภาควิสภาคํ อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส จ ภริยา ปิยา โหติ มนาปา, โส ตํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต อุมฺมาทํ ปาปุณิ. กถํ ปเนส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ? เอวรูปสฺส หิ สทฺธิวิหาริกาทโย เจว อุปฏฺฐากาทโย จ เตสํ อารกฺขเทวตา อาทึ กตฺวา ตาสํ ตาสํ มิตฺตภูตา ยาว พฺรหฺมโลกา [Pg.74] เสสเทวตา จ ‘‘อยํ ภิกฺขุ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺติ, เอวเมส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ญาโต ความว่า เป็นที่รู้จัก ปรากฏ บทว่า อนนุโลมิเก ความว่า ไม่คล้อยตามพระศาสนา เพราะฉะนั้น ชื่อว่า อนนุโลมิกะ ในกรรมที่ไม่คล้อยตามนั้น บทว่า กายกัมเม ความว่า ในกายทุจริตมีปาณาติบาตเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง กายทุจริตนี้เป็นของหยาบ ไม่สามารถเพื่อจะให้สมาทานในกายกรรมเห็นปานนี้ได้ (แต่กลับ) ให้สมาทาน ให้ยึดถือในกายกรรมเห็นปานนี้ว่า "ย่อมควรเพื่อจะไหว้ทิศ ย่อมควรเพื่อจะทำภูตพลี" แม้ในวจีกรรม มุสาวาทเป็นต้นเป็นของหยาบ (แต่กลับ) ให้สมาทานในวจีกรรมเห็นปานนี้ว่า "เพราะความเป็นผู้ไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนแก่ผู้อื่น มุสาวาทที่เป็นเหตุลวงนี้ที่กล่าวว่า 'ไม่มี' ย่อมควรเพื่อจะกล่าว" แม้ในมโนกรรม อภิชฌาเป็นต้นเป็นของหยาบ ส่วนผู้ที่กล่าวคลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่ไม่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระเถระผู้พักอยู่ที่ทักขิณวิหาร ได้ยินว่า อุปัฏฐากคนหนึ่งซึ่งเป็นบุตรของอำมาตย์ เข้าไปหาพระเถระนั้นแล้ว ถามว่า "ผู้เจริญเมตตา พึงเจริญเมตตาในบุคคลเช่นไรก่อน" พระเถระไม่บอกถึงความเสมอกันและไม่เสมอกัน (โดยเพศ) กล่าวว่า "ในบุคคลอันเป็นที่รัก" และภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เขาปรารภภรรยานั้นเจริญเมตตาอยู่ ก็ถึงความเป็นบ้า ก็บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากอย่างไร? เพราะว่า สัทธิวิหาริกเป็นต้นและอุปัฏฐากเป็นต้นของบุคคลเห็นปานนี้ และอารักขเทวดาของชนเหล่านั้นเป็นต้น ตลอดจนถึงพรหมโลก เทวดาที่เหลือผู้เป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้นๆ ต่างก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" ด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก

สุกฺกปกฺเข ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนํเยว วเสน กายกมฺมวจีกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมฏฺฐานํ ปน อวิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต อนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม โกฬิตวิหารวาสี จตุนิกายิกติสฺสตฺเถโร วิย. ตสฺส กิร เชฏฺฐภาตา นนฺทาภยตฺเถโร นาม โปตลิยวิหาเร วสนฺโต เอกสฺมึ โรเค สมุฏฺฐิเต กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อาวุโส, มยฺหํ สลฺลหุกํ กตฺวา เอกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ. กึ, ภนฺเต, อญฺเญน กมฺมฏฺฐาเนน, กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ? กิมตฺถิโก เอส, อาวุโสติ? ภนฺเต, กพฬีการาหาโร อุปาทารูปํ, เอกสฺมิญฺจ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, อาวุโส, เอตฺตก’’นฺติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อุปาทารูปํ สลฺลกฺเขตฺวา วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ นํ เถรํ พหิวิหารา อนิกฺขนฺตเมว ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มหาอวสฺสโยสิ มยฺหํ ชาโต’’ติ กนิฏฺฐตฺเถรสฺส อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสิ. พหุชนหิตายาติ เอตสฺสปิ หิ สทฺธิวิหาริกาทโย ‘‘อยํ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺตีติ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โหตีติ.

ในฝ่ายขาว พึงทราบกายกรรมและวจีกรรมโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น ส่วนผู้ที่กล่าวไม่คลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระติสสเถระผู้ทรงนิกาย ๔ ผู้พักอยู่ที่โกลิตวิหาร ได้ยินว่า พี่ชายของท่านชื่อนันทาภยเถระ พักอยู่ที่โปตลิยวิหาร เมื่อราคะอย่างหนึ่งเกิดขึ้น จึงให้เรียกน้องชายมาแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านจงทำกรรมฐานอย่างหนึ่งให้เบาแก่เรา แล้วบอกเถิด" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ จะมีประโยชน์อะไรด้วยกรรมฐานอย่างอื่น ย่อมควรเพื่อจะกำหนดกวฬิงการาหาร" (พี่ชายถามว่า) "อาวุโส กวฬิงการาหารนี้มีประโยชน์อะไร?" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ กวฬิงการาหารเป็นอุปาทารูป และเมื่อเห็นอุปาทารูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทารูป ๒๓ ก็ย่อมปรากฏ" ท่านนันทาภยเถระนั้นกล่าวว่า "อาวุโส เพียงเท่านี้ก็ควรแล้ว" แล้วส่งน้องชายนั้นไป กำหนดกวฬิงการาหาร พิจารณาอุปาทารูปแล้วเจริญ (วิปัสสนา) ก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น ท่านจึงเรียกพระเถระ (น้องชาย) นั้นผู้ยังไม่ออกจากวิหารมา แล้วบอกคุณที่ตนได้บรรลุแล้วแก่พระติสสเถระผู้น้องว่า "อาวุโส ท่านเป็นที่พึ่งอันยิ่งใหญ่ของเรา" บทว่า พหุชนหิตาย ความว่า แม้ของบุคคลนี้ สัทธิวิหาริกเป็นต้นก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก

๒. สารณียสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาสารณียสูตร

๑๒. ทุติเย ขตฺติยสฺสาติ ชาติยา ขตฺติยสฺส. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ ราชาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺตสฺส. สารณียานิ ภวนฺตีติ สริตพฺพานิ อสมฺมุสฺสนียานิ โหนฺติ. ชาโตติ นิพฺพตฺโต. ยาวชีวํ สารณียนฺติ ทหรกาเล ชานิตุมฺปิ น สกฺกา, อปรภาเค ปน มาตาปิตุอาทีหิ ญาตเกหิ วา ทาสาทีหิ วา ‘‘ตฺวํ อสุกชนปเท อสุกนคเร อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเต ชาโต’’ติ อาจิกฺขิเต สุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ สรติ น สมฺมุสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยาวชีวํ สารณียํ โหตี’’ติ.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขัตติยัสสะ ความว่า แห่งกษัตริย์โดยชาติ บทว่า มุทธาวสิตตัสสะ ความว่า ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยพระราชพิธีราชาภิเษก บทว่า สารณียานิ ภวันติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือน บทว่า ชาโต ความว่า เกิดแล้ว บทว่า ยาวชีวํ สารณียํ ความว่า ในวัยเด็กไม่อาจจะรู้ได้ แต่ในภายหลัง เมื่อมารดาบิดาเป็นต้น หรือญาติ หรือทาสเป็นต้น บอกว่า "ท่านเกิดในชนบทชื่อโน้น ในเมืองชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ในนักษัตรชื่อโน้น" ครั้นได้ฟังแล้ว ตั้งแต่กาลนั้นไป ก็ระลึกได้ตลอดชีวิต ไม่ลืมเลือน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต"

อิทํ[Pg.75], ภิกฺขเว, ทุติยนฺติ อภิเสกฏฺฐานํ นาม รญฺโญ พลวตุฏฺฐิกรํ โหติ, เตนสฺส ตํ ยาวชีวํ สารณียํ. สงฺคามวิชยฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สงฺคามนฺติ ยุทฺธํ. อภิวิชินิตฺวาติ ชินิตฺวา สตฺตุมทฺทนํ กตฺวา. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตเมว สงฺคามฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ อภิภวิตฺวา อาวสติ.

บทว่า อิทํ ภิกฺขเว ทุติยํ ความว่า สถานที่อภิเษก ชื่อว่าย่อมทำความยินดีอย่างยิ่งแก่พระราชา เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่พระองค์พึงระลึกตลอดชีวิต แม้ในสถานที่ที่ทรงได้รับชัยชนะในสงคราม ก็นัยนี้เช่นกัน ก็ในบทนี้ บทว่า สังคามํ คือ การรบ บทว่า อภิวิชินิตฺวา ความว่า ชนะแล้ว คือ ทำการย่ำยีศัตรู บทว่า ตเมว สังคามสีสํ ความว่า สถานที่รบนั้นนั่นเอง บทว่า อัชฌาวสติ ความว่า ครอบครองอยู่

อิทานิ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รญฺโญ ชาติฏฺฐานาทีหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตปฺปฏิภาเค ตโย ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ การณํ อาภตํ, ตสฺมา เต ทสฺเสนฺโต เอวเมว โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหตีติ เอตฺถ จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ปพฺพชฺชานิสฺสิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ อสุกชนปเท อสุกวิหาเร อสุกมาฬเก อสุกทิวาฏฺฐาเน อสุกจงฺกเม อสุกรุกฺขมูเล ปพฺพชิโต’’ติ เอวํ ยาวชีวํ สริตพฺพเมว โหติ น สมฺมุสฺสิตพฺพํ.

บัดนี้ เพราะว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยสถานที่ประสูติเป็นต้นของพระราชา แต่ในพระศาสนานี้ ทรงนำเหตุนี้มาเพื่อแสดงบุคคล ๓ จำพวกผู้เป็นส่วนเปรียบเทียบนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ นี้ พึงทราบว่า แม้จตุปาริสุทธิศีลก็อาศัยบรรพชาเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต ไม่พึงลืมเลือนว่า "เราบวชในรัฐชื่อโน้น ในชนบทชื่อโน้น ในวิหารชื่อโน้น ในมณฑลชื่อโน้น ในที่พักกลางวันชื่อโน้น ในที่จงกรมชื่อโน้น ที่โคนไม้ชื่อโน้น"

อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ อตฺถิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ เอตฺตโก ทุกฺขสมุทโย, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขสมุทโย อตฺถีติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ จตูหิ สจฺเจหิ โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. กสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺติ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล โสตาปนฺโน ชาโต’’ติ ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียํ.

บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ทุกขสมุทัยมีเพียงเท่านี้ ทุกขสมุทัยที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ โสดาปัตติมรรคจึงถูกกล่าวด้วยสัจจะ ๔ ส่วนกสิณบริกรรมและวิปัสสนาญาณทั้งหลายย่อมอาศัยมรรคเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราเป็นโสดาบันในรัฐชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนไม้ชื่อโน้น"

อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. สารณียนฺติ ‘‘มยา อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล อรหตฺตํ ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน อรหตฺตปตฺติฏฺฐานํ นาม ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียนฺติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

บทว่า อาสวานํ ขยา ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลปัญญา. บทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ได้แก่ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง. บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหรติ ได้แก่ บรรลุแล้วอยู่. บทว่า สารณียนฺติ ความว่า สถานที่ที่ตนบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าเป็นที่อันตนพึงระลึกได้ ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราบรรลุพระอรหัตในแว่นแคว้นชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนต้นไม้ชื่อโน้น" ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับความที่เชื่อมกันนั่นเอง.

๓. อาสํสสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอาสังสสูตร

๑๓. ตติเย สนฺโตติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. สํวิชฺชมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. นิราโสติ อนาโส อปตฺถโน. อาสํโสติ [Pg.76] อาสํสมาโน ปตฺถยมาโน. วิคตาโสติ อปคตาโส. จณฺฑาลกุเลติ จณฺฑาลานํ กุเล. เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกานํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุเล.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สนฺโต ได้แก่ มีอยู่, หาได้. บทว่า สํวิชฺชมานา เป็นไวพจน์ของบทว่า สนฺโต นั่นเอง. บทว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. บทว่า นิราโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความหวัง, ผู้ไม่มีความปรารถนา. บทว่า อาสํโส ได้แก่ ผู้หวังอยู่, ผู้ปรารถนาอยู่. บทว่า วิคตาโส ได้แก่ ผู้มีความหวังไปปราศแล้ว. บทว่า จณฺฑาลกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจัณฑาล. บทว่า เวนกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล ได้แก่ ในตระกูลของพรานเนื้อ. บทว่า รถการกุเล ได้แก่ ในตระกูลของช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนเทขยะดอกไม้.

เอตฺตาวตา กุลวิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา นีจกุเล ชาโตปิ เอกจฺโจ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน, อยํ ปน น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส โภควิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ทลิทฺเทติอาทิมาห. ตตฺถ ทลิทฺเทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคเต. อปฺปนฺนปานโภชเนติ ปริตฺตกอนฺนปานโภชเน. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขชีวิเก, ยตฺถ วายาเมน ปโยเคน ชีวิตวุตฺตึ สาเธนฺติ, ตถารูเปติ อตฺโถ. ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภตีติ ยสฺมึ กุเล ทุกฺเขน ยาคุภตฺตฆาโส จ โกปีนมตฺตํ อจฺฉาทนญฺจ ลพฺภติ.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความวิบัติแห่งตระกูลไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงความวิบัติแห่งโภคะของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทลิทฺเท. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทลิทฺเท ได้แก่ ในตระกูลที่ประสบกับความยากจน. บทว่า อปฺปนฺนปานโภชเน ได้แก่ ในตระกูลที่มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย. บทว่า กสิรวุตฺติเก ได้แก่ ในตระกูลที่มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง อธิบายว่า ในตระกูลเช่นใดที่ (คน) สำเร็จการเลี้ยงชีพได้ด้วยความพยายามและความเพียร. บทว่า ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ ความว่า ในตระกูลใดที่ได้อาหารคือข้าวต้มและข้าวสวย และเครื่องนุ่งห่มเพียงแค่ผ้าเตี่ยวด้วยความลำบาก.

อิทานิ ยสฺมา เอกจฺโจ นีจกุเล ชาโตปิ อุปธิสมฺปนฺโน โหติ อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิโต, อยญฺจ น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส สรีรวิปตฺติมฺปิ ทสฺเสตุํ โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณติอาทิมาห. ตตฺถ ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี. ปทีเปยฺยสฺสาติ วฏฺฏิเตลกปลฺลกาทิโน ปทีปอุปกรณสฺส. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? นีจกุเล ชาตตฺตา.

บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นผู้มีรูปสมบัติสมบูรณ์ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงแม้ความวิบัติแห่งสรีระของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺพณฺโณ ได้แก่ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ราวกับเปรตคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก ได้แก่ มีรูปร่างไม่น่าดูแม้สำหรับมารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า โอโกฏิมโก ได้แก่ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ ได้แก่ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี ได้แก่ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง. บทว่า ขญฺโช ได้แก่ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต ได้แก่ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ไปด้วยแผ่นกระดาน. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส ได้แก่ แห่งอุปกรณ์ประทีป มีไส้ตะเกียง น้ำมัน และถ้วยตะเกียงเป็นต้น. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะเกิดในตระกูลต่ำ.

เชฏฺโฐติ อญฺญสฺมึ เชฏฺเฐ สติ กนิฏฺโฐ อาสํ น กโรติ, ตสฺมา เชฏฺโฐติ อาห. อาภิเสโกติ เชฏฺโฐปิ น อภิเสการโห อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อาภิเสโกติ อาห. อนภิสิตฺโตติ อภิเสการโหปิ กาณกุณิอาทิโทสรหิโต สกึ อภิสิตฺโต ปุน อภิเสเก อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อนภิสิตฺโตติ อาห[Pg.77]. อจลปฺปตฺโตติ เชฏฺโฐปิ อาภิเสโก อนภิสิตฺโต มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก, โสปิ อภิเสเก อาสํ น กโรติ. โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ปน ปญฺญายมานมสฺสุเภโท อจลปฺปตฺโต นาม โหติ, มหนฺตมฺปิ รชฺชํ วิจาเรตุํ สมตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อจลปฺปตฺโต’’ติ อาห. ตสฺส เอวํ โหตีติ กสฺมา โหติ? มหาชาติตาย.

บทว่า เชฏฺโฐ ความว่า เมื่อมีพี่ชายคนโตอยู่ น้องชายย่อมไม่หวัง (ในตำแหน่ง) ฉะนั้น จึงตรัสว่า เชฏฺโฐ. บทว่า อาภิเสโก ความว่า แม้เป็นพี่ชายคนโต แต่ไม่สมควรแก่อภิเษก ก็ย่อมไม่หวัง ฉะนั้น จึงตรัสว่า อาภิเสโก. บทว่า อนภิสิตฺโต ความว่า แม้ผู้ที่สมควรแก่อภิเษก ปราศจากโทษมีตาบอดมือด้วนเป็นต้น แต่เมื่อได้รับอภิเษกครั้งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่หวังในอภิเษกอีก ฉะนั้น จึงตรัสว่า อนภิสิตฺโต. บทว่า อจลปฺปตฺโต ความว่า แม้จะเป็นพี่ชายคนโต สมควรแก่อภิเษก ยังไม่ได้รับอภิเษก แต่เป็นเด็กอ่อนปัญญานอนหงายอยู่ แม้เขาก็ย่อมไม่หวังในอภิเษก. ส่วนราชกุมารอายุราว ๑๖ ปี มีหนวดเคราปรากฏขึ้นแล้ว ชื่อว่าถึงความมั่นคงแล้ว สามารถที่จะบริหารราชสมบัติแม้อันยิ่งใหญ่ได้ ฉะนั้น จึงตรัสว่า อจลปฺปตฺโต. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา) ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะมีชาติกำเนิดสูง.

ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปเรสํ อาสงฺกนียสมาจาโร, อตฺตนาเยว วา สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, สาสงฺกสมาจาโรติ อตฺโถ. ตสฺส หิ ทิวาฏฺฐานาทีสุ สนฺนิปติตฺวา กิญฺจิเทว มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม เอกโต หุตฺวา มนฺเตนฺติ, กจฺจิ นุ โข มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหติ. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโตติ ปฏิจฺฉาเทตพฺพยุตฺตเกน ปาปกมฺเมน สมนฺนาคโต. อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญติ อสฺสมโณ หุตฺวาว สมณปติรูปกตาย ‘‘สมโณ อห’’นฺติ เอวํ ปฏิญฺโญ. อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อญฺเญ พฺรหฺมจาริโน สุนิวตฺเถ สุปารุเต สุมฺภกปตฺตธเร คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺเต ทิสฺวา สยมฺปิ ตาทิเสน อากาเรน ตถา ปฏิปชฺชนโต ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญํ เทนฺโต วิย โหติ. ‘‘อหํ ภิกฺขู’’ติ วตฺวา อุโปสถคฺคาทีนิ ปวิสนฺโต ปน พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ โหติเยว, ตถา สงฺฆิกํ ลาภํ คณฺหนฺโต. อนฺโตปูตีติ ปูตินา กมฺเมน อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ. อวสฺสุโตติ ราคาทีหิ ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ สญฺชาตราคาทิกจวโร. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? โลกุตฺตรธมฺมอุปนิสฺสยสฺส นตฺถิตาย. ตสฺส เอวํ โหตีติ. กสฺมา โหติ? มหาสีลสฺมึ ปริปูรการิตาย.

บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่น่าระลึกถึงด้วยความรังเกียจ คือ เมื่อคนอื่นเห็นความประพฤติไม่สมควรบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่น่ารังเกียจว่า "กรรมนี้ภิกษุรูปนี้คงทำแล้ว" ดังนี้ หรือมีความประพฤติที่ตนเองนั่นแหละพึงระลึกถึงด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ หรือว่าพวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากัน". บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วที่ควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่เพราะความเป็นผู้มีรูปร่างคล้ายสมณะ จึงปฏิญญาว่า "เราเป็นสมณะ". บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ เห็นพรหมจารีบุคคลเหล่าอื่นผู้นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรดินที่ขัดดีแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในคามนิคมราชธานีเลี้ยงชีพอยู่ แม้ตนเองก็ประพฤติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น จึงเป็นดุจให้ปฏิญญาว่า "เราเป็นพรหมจารี". ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "เราเป็นภิกษุ" แล้วเข้าไปสู่โรงอุโบสถเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับผู้ที่รับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าในเข้าไปภายในแล้ว. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้มีขยะคือกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรม. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีปกติทำศีลอันยิ่งใหญ่ให้บริบูรณ์.

๔. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาจักกวัตติสูตร

๑๔. จตุตฺเถ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. วตฺติตํ วา อเนน จกฺกนฺติ จกฺกวตฺตี. ธมฺโม อสฺส [Pg.78] อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ทสวิเธน จกฺกวตฺติวตฺเตน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. โสปิ น อราชกนฺติ โสปิ อญฺญํ นิสฺสยราชานํ อลภิตฺวา จกฺกํ นาม วตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. อิติ สตฺถา เทสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ยถานุสนฺธึ อปาเปตฺวาว ตุณฺหี อโหสิ. กสฺมา? อนุสนฺธิกุสลา อุฏฺฐหิตฺวา อนุสนฺธึ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, พหู หิ อิมสฺมึ ฐาเน ตถารูปา ภิกฺขู, อถาหํ เตหิ ปุฏฺโฐ เทสนํ วฑฺเฒสฺสามีติ. อเถโก อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต โก ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ภควาปิสฺส พฺยากโรนฺโต ธมฺโม ภิกฺขูติอาทิมาห.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ ชื่อว่าราชา เพราะทรงยังชนให้ยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะทรงยังจักรให้เป็นไป หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะจักร อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้ว ชื่อว่าธัมมิกะ เพราะธรรมมีอยู่แก่พระองค์ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ทรงเป็นไปโดยธรรมคือจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการเท่านั้น อธิบายว่า แม้พระองค์ก็มิใช่ผู้ไม่มีพระราชาอื่น คือ แม้พระองค์เมื่อไม่ได้พระราชาที่เป็นที่พึ่งอื่น ก็ไม่สามารถจะยังจักรให้เป็นไปได้ ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงตั้งเทศนาไว้แล้ว มิได้ทรงนำไปให้ถึงที่สุดตามอนุสนธิ ได้ทรงนิ่งเสีย เพราะเหตุไร? (เพราะทรงพระดำริว่า) ภิกษุผู้ฉลาดในอนุสนธิจะลุกขึ้นถามอนุสนธิ ด้วยว่าภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นในที่นี้มีมาก ลำดับนั้น เราอันภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว จักขยายเทศนาให้พิสดาร ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในอนุสนธิ เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่า..." แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ภิกษุนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ ธรรมแล..."

ตตฺถ ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม. ธมฺมนฺติ ตเมว วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุกโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูตาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหตีติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตาย อนุทฺทยายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนิ อาวรณํ. โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ วิทหติ ปวตฺเตติ ฐเปตีติ อตฺโถ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า ธมฺมํ คือ ธรรมอันมีประการดังกล่าวแล้วนั้นนั่นเอง บทว่า นิสฺสาย คือ มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งด้วยจิต กระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นที่อาศัย บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ธรรมนั้นอันบุคคลกระทำแล้วอย่างไรจึงจะชื่อว่าทำดีแล้ว บทว่า ธมฺมํ ครุ กโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก ด้วยความเคารพที่เกิดขึ้นในธรรมนั้น บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโน คือ กระทำความเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมต่อธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นธงและมีธรรมเป็นยอดธง ด้วยความเป็นไปโดยการตั้งธรรมนั้นไว้ข้างหน้าเหมือนธง ยกขึ้นเหมือนยอดธง บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโย คือ เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ เพราะความเป็นผู้มาจากธรรมที่เป็นอธิบดี และเพราะกระทำกิจทั้งปวงโดยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ (ทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม) คือ ชื่อว่าธัมมิกา เพราะธรรมมีอยู่แก่การคุ้มครองนั้น, การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ ใน ๓ อย่างนั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า รักขา (การรักษา) เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อบุคคลรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตนอย่างไร? ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยความเป็นผู้มีเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" ผ้านุ่ง ผ้าห่ม เรือน เป็นต้น ชื่อว่า อาวรณะ (การป้องกัน) การดูแลเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า คุตติ (การคุ้มครอง) ความว่า ย่อมจัดแจง ย่อมให้เป็นไป ย่อมตั้งไว้ ซึ่งการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองทั้งหมดนั้นเป็นอย่างดี

อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐาเปนฺโต วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส ททมาโน สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวารยมาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ นาม. ขตฺติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรอสฺสาชานียาทิรตนสมฺปทาเนนปิ [Pg.79] อุปคณฺหิตพฺพา, อนุยนฺตา ขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา, พลกาโย กาลํ อนติกฺกเมตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ, พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน, คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน, ตถา นิคมวาสิโน เนคมา ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา ปน สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา, มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงบุคคลอันเป็นที่ซึ่งการคุ้มครองนั้นพึงจัดแจง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ (ในชนภายใน) ในบทเหล่านั้น นี้เป็นอรรถโดยสังเขป คือ (พระราชา) ผู้ทรงยังบุตรและภรรยาที่นับว่าเป็นคนภายในให้ตั้งมั่นในศีลสังวร และทรงพระราชทานวัตถุ ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่บุตรและภรรยานั้น และทรงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่บุตรและภรรยานั้น ชื่อว่าทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม แม้ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน แต่นี้เป็นข้อพิเศษ คือ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว พึงทรงยกย่องแม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น กษัตริย์ผู้ตามเสด็จ พึงทรงทำให้พอใจแม้ด้วยการพระราชทานยานพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น พลนิกาย พึงทรงอนุเคราะห์แม้ด้วยการพระราชทานภัตตาหารและค่าจ้างโดยไม่ให้ล่วงเวลา พราหมณ์ทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยเทยยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น คหบดีทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ และโคงานเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน ชาวนิคม ชื่อว่า เนคมะ และชาวชนบท ชื่อว่า ชานปทะ ส่วนสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันนำออกแล้ว พึงทรงสักการะด้วยการถวายสมณบริขาร เนื้อและนก พึงทรงทำให้เบาใจด้วยการให้อภัยทาน

ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตตีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมเนว จกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เตน เอวํ ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ. เกนจิ มนุสฺสภูเตนาติ เทวตา นาม อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตเมว กโรนฺติ, ตสฺมา ตา อคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิอตฺถิเกน, ปฏิสตฺตุนาติ อตฺโถ. ธมฺมิโกติ จกฺกวตฺตี ทสกุสลกมฺมปถวเสน ธมฺมิโก, ตถาคโต ปน นวโลกุตฺตรธมฺมวเสน. ธมฺมราชาติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ มหาชนํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ธมฺมํเยวาติ นวโลกุตฺตรธมฺมเมว นิสฺสาย ตเมว สกฺกโรนฺโต ตํ ครุกโรนฺโต ตํ อปจายมาโน. โสวสฺส ธมฺโม อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ธโชติ ธมฺมทฺธโช. โสวสฺส เกตูติ ธมฺมเกตุ. ตเมว อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหรตีติ ธมฺมาธิปเตยฺโย. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมทายิกรกฺขญฺจ อาวรณญฺจ คุตฺติญฺจ. สํวิทหตีติ ฐเปติ ปญฺญเปติ. เอวรูปนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ น เสวิตพฺพํ, สุจริตํ เสวิตพฺพนฺติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สํวิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา กเถตฺวา. ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ นวโลกุตฺตรธมฺเมเนว อสทิสํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เอวํ ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ เอเตสุ สมณาทีสุ เอเกนปิ ปฏิวตฺเตตุํ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

บทว่า ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตติ (ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (จักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ อาณาจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้ บทว่า เกนจิ มนุสฺสภูเตน (อันใครๆ ที่เป็นมนุษย์) คือ ชื่อว่าเทวดาย่อมทำแต่สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถือเอาเทวดาเหล่านั้น ตรัสว่า "มนุสฺสภูเตน" บทว่า ปจฺจตฺถิเกน (โดยข้าศึก) คือ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ตรงกันข้าม ความว่า คือ ศัตรู บทว่า ธมฺมิโก คือ พระเจ้าจักรพรรดิชื่อว่าธัมมิกะ โดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนพระตถาคต (ชื่อว่าธัมมิกะ) โดยอำนาจแห่งนวโลกุตรธรรม บทว่า ธมฺมราชา คือ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะทรงยังมหาชนให้ยินดีด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า ธมฺมํเยว คือ ทรงอาศัยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรมนั้นนั่นเอง ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่าธง เพราะอรรถว่าสูงสุด ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัทธโช ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่ายอดธง ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมเกตุ ทรงกระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นอธิบดี ให้เป็นใหญ่ แล้วประทับอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมาธิปเตยโย บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ คือ การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองที่ให้โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม บทว่า สํวิทหติ คือ ทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ บทว่า เอวรูปํ คือ กายทุจริต ๓ อย่าง ไม่พึงเสพ, สุจริตพึงเสพ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า สํวิทหิตฺวา คือ ทรงตั้งไว้แล้ว ตรัสบอกแล้ว บทว่า ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ (ทรงยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังธรรมจักรอันไม่มีสิ่งอื่นเปรียบให้เป็นไปโดยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (ธรรมจักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ ธรรมจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ อันบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่สมณะเป็นต้นเหล่านี้ ไม่สามารถให้กลับ ให้ต้านทานได้ บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

๕. สเจตนสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาสเจตนสูตร

๑๕. ปญฺจเม อิสิปตเนติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาตานํ อิสีนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย เจว อุโปสถกรณตฺถาย จ อาคนฺตฺวา ปตเน, สนฺนิปาตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ปทเนติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. มิคทาเยติ [Pg.80] มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺเน. ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหีติ โส กิร รญฺญา อาณตฺตทิวเสเยว สพฺพูปกรณานิ สชฺเชตฺวา อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คามทฺวารคามมชฺฌเทวกุลสุสานาทีสุ ฐิตรุกฺเข เจว ฌามปติตสุกฺขรุกฺเข จ วิวชฺเชตฺวา สมฺปนฺนปเทเส ฐิเต สพฺพโทสวิวชฺชิเต นาภิอรเนมีนํ อนุรูเป รุกฺเข คเหตฺวา ตํ จกฺกํ อกาสิ. ตสฺส รุกฺเข วิจินิตฺวา คณฺหนฺตสฺส เจว กโรนฺตสฺส จ เอตฺตโก กาโล วีติวตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหี’’ติ. นานากรณนฺติ นานตฺตํ. เนสนฺติ น เอสํ. อตฺเถสนฺติ อตฺถิ เอสํ. อภิสงฺขารสฺส คตีติ ปโยคสฺส คมนํ. จิงฺคุลายิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา. อกฺขาหตํ มญฺเญติ อกฺเข ปเวเสตฺวา ฐปิตมิว.

๑๕. ในปัญจมสูตร บทว่า อิสิปตเน ความว่า เป็นที่ลงมา เป็นที่ประชุมของท่านผู้แสวงหาคุณคือศีลและสมาธิเป็นต้น ผู้ได้นามว่าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่การยังธรรมจักรให้เป็นไป และเพื่อประโยชน์แก่การทำอุโบสถ ก็มีปาฐะว่า ปทเน บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. บทว่า มิคทาเย คือ ในที่อันเขาให้เพื่อความไม่มีภัยแก่หมู่เนื้อ. บทว่า ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ ความว่า ได้ยินว่า นายช่างทำล้อนั้น ในวันที่พระราชาทรงรับสั่งนั่นเอง ได้ตระเตรียมอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว พร้อมกับพวกอันเตวาสิกเข้าไปสู่ป่า เว้นต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ประตูบ้าน กลางบ้าน เทวสถาน และป่าช้าเป็นต้น และเว้นต้นไม้ที่ถูกไฟไหม้ ต้นไม้ที่ล้มเอง และต้นไม้แห้ง แล้วเลือกเอาต้นไม้ที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่สมบูรณ์ ปราศจากโทษทั้งปวง เหมาะสมแก่ดุม กำ และกง แล้วได้ทำล้อนั้น. กาลประมาณเท่านี้ ได้ล่วงไปแล้วแก่นายช่างทำล้อนั้นผู้เลือกหาและเก็บเอาต้นไม้และผู้กำลังทำอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ” (สำเร็จด้วยหกเดือนหย่อนหกราตรี). บทว่า นานากรณํ คือ ความแตกต่าง. บทว่า เนสํ คือ น เอสํ (ไม่มีแก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อตฺเถสํ คือ อตฺถิ เอสํ (มีอยู่แก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อภิสงฺขารสฺส คติ คือ ความเป็นไปแห่งการปรุงแต่ง. บทว่า จิงฺคุลายิตฺวา คือ หมุนไป. บทว่า อกฺขาหตํ มญฺเญ คือ (ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า ประหนึ่งสอดเข้าไว้ในเพลาแล้วตั้งไว้.

สโทสาติ สคณฺฑา อุณฺณโตณตฏฺฐานยุตฺตา. สกสาวาติ ปูติสาเรน เจว เผคฺคุนา จ ยุตฺตา. กายวงฺกาติอาทีนิ กายทุจฺจริตาทีนํ นามานิ. เอวํ ปปติตาติ เอวํ คุณปตเนน ปติตา. เอวํ ปติฏฺฐิตาติ เอวํ คุเณหิ ปติฏฺฐิตา. ตตฺถ โลกิยมหาชนา ปปติตา นาม, โสตาปนฺนาทโย ปติฏฺฐิตา นาม. เตสุปิ ปุริมา ตโย กิเลสานํ สมุทาจารกฺขเณ ปปติตา นาม, ขีณาสวา ปน เอกนฺเตเนว ปติฏฺฐิตา นาม. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปหีนกายวงฺกาทโย ปปตนฺติ, ปหีนกายวงฺกาทโย ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา. กายวงฺกาทีนํ ปน เอวํ ปหานํ เวทิตพฺพํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณาวาจา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ฉ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ผรุสาวาจา พฺยาปาโทติ ทฺเว อนาคามิมคฺเคน, อภิชฺฌา สมฺผปฺปลาโปติ ทฺเว อรหตฺตมคฺเคนาติ.

บทว่า สโทสา คือ มีปุ่ม มีตา ประกอบด้วยที่สูงๆ ต่ำๆ. บทว่า สกสาฬา คือ ประกอบด้วยแก่นที่ผุและกระพี้. บทว่า กายวงฺกาทีนิ เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า เอวํ ปปติตา คือ ตกไปแล้วด้วยการตกไปแห่งคุณอย่างนี้. บทว่า เอวํ ปฏิฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยคุณอย่างนี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกีย์ ชื่อว่าผู้ตกไป, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้ว. แม้ในพระอริยบุคคลเหล่านั้น สามท่านแรก ชื่อว่าผู้ตกไปในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, ส่วนพระขีณาสพ ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียวแท้. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละกายวังกะเป็นต้นไม่ได้ ย่อมตกไป, บุคคลผู้ละกายวังกะเป็นต้นได้แล้ว ย่อมตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น. พึงทราบการละกายวังกะเป็นต้นอย่างนี้ คือ เบื้องต้น ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา มิจฉาทิฏฐิ ย่อมถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ ผรุสวาจา พยาบาท (ย่อมถูกละได้) ด้วยอนาคามิมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ อภิชฌา สัมผัปปลาปะ (ย่อมถูกละได้) ด้วยอรหัตตมรรค.

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร

๑๖. ฉฏฺเฐ อปณฺณกปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฏิปทํ เอกํสปฏิปทํ นิยฺยานิกปฏิปทํ การณปฏิปทํ สารปฏิปทํ มณฺฑปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, น ตกฺกคฺคาเหน วา นยคฺคาเหน วา. เอวํ คเหตฺวา ปฏิปนฺโน หิ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺตีหิ หายติ ปริหายติ, อปณฺณกปฏิปทํ [Pg.81] ปฏิปนฺโน ปน ตาหิ สมฺปตฺตีหิ น ปริหายติ. อตีเต กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺเนสุ ทฺวีสุ สตฺถวาเหสุ ยกฺขสฺส วจนํ คเหตฺวา พาลสตฺถวาโห สทฺธึ สตฺเถน อนยพฺยสนํ ปตฺโต, ยกฺขสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อุทกทิฏฺฐฏฺฐาเน อุทกํ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ สตฺถเก สญฺญาเปตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺโน ปณฺฑิตสตฺถวาโห วิย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

๑๖. ในฉัฏฐสูตร บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ชื่อว่าดำเนินไปสู่ปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด ปฏิปทาที่เป็นส่วนเดียว ปฏิปทาที่เป็นทางออก (จากวัฏฏะ) ปฏิปทาที่เป็นเหตุ ปฏิปทาที่เป็นสาระ ปฏิปทาที่ผ่องใส ปฏิปทาที่ไม่เป็นข้าศึก ปฏิปทาที่คล้อยตาม ปฏิปทาที่เป็นไปตามธรรมสมควรแก่ธรรม, ไม่ใช่ดำเนินไปด้วยการยึดถือตามความตรึก หรือด้วยการยึดถือตามนัย. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ผู้ยึดถืออย่างนั้นแล้วปฏิบัติ ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบจากสมบัติคือมนุษย์ เทวดา และนิพพาน, ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา ย่อมไม่เสื่อมจากสมบัติเหล่านั้น. เปรียบเหมือนในอดีต ในบรรดานายกองเกวียนสองพวกผู้เดินทางไกลในกันดาร นายกองเกวียนผู้โง่เขลาเชื่อคำของยักษ์ ได้ถึงความพินาศฉิบหายพร้อมกับกองเกวียน, (ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา) เปรียบเหมือนนายกองเกวียนผู้เป็นบัณฑิต ไม่เชื่อคำของยักษ์ ให้พวกกองเกวียนน้อยเข้าใจว่า “เราจักทิ้งน้ำในที่ที่เห็นน้ำ” แล้วดำเนินไปตามทาง. ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า –

‘‘อปณฺณกํ ฐานเมเก, ทุติยํ อาหุ ตกฺกิกา;

เอตทญฺญาย เมธาวี, ตํ คณฺเห ยทปณฺณก’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๑);

“ชนพวกหนึ่งยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาด, (ส่วน) พวกนักตรึกกล่าว (ฐานะ) ที่สอง; ผู้มีปัญญารู้เรื่องนั้นแล้ว พึงยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาดนั้น” ดังนี้.

โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ เอตฺถ โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๖) การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๔๕๗; ธ. ป. ๓๙๖) จ ‘‘ตเมนํ กมฺมชวาตา นิวตฺติตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ สมฺปริวตฺเตตฺวา มาตุ โยนิมุเข สมฺปฏิปาเทนฺตี’’ติ จ อาทีสุ ปสฺสาวมคฺโค. อิธ ปน การณํ อธิปฺเปตํ. อารทฺธาติ ปคฺคหิตา ปริปุณฺณา.

ในบทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ นี้ คำว่า โยนิ เป็นชื่อของส่วนแห่งขันธ์ก็ได้ ของเหตุการณ์ก็ได้ ของช่องปัสสาวะก็ได้. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “สารีบุตร โยนิเหล่านี้มี ๔ อย่างแล” ส่วนแห่งขันธ์ ชื่อว่า โยนิ. ในบทเป็นต้นว่า “ภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อบรรลุผล” เหตุ (ชื่อว่า โยนิ). ในบทเป็นต้นว่า “เราไม่เรียกบุคคลผู้เกิดจากโยนิ มีกำเนิดจากมารดาว่าเป็นพราหมณ์” และ “ลมเกิดแต่กรรมพลิกทารกนั้นให้กลับเท้าขึ้นเบื้องบน ศีรษะลงเบื้องล่าง แล้วนำมาสู่ปากช่องคลอดของมารดา” ช่องปัสสาวะ (ชื่อว่า โยนิ). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเหตุ. บทว่า อารทฺธา คือ อันประคองไว้แล้ว, อันบริบูรณ์แล้ว.

อาสวานํ ขยายาติ เอตฺถ อาสวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุ, โอกาสโต ยาว ภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา, เอเต ธมฺเม เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อากาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทโย อาสวา, อาสวา วิยาติปิ อาสวา. โลกสฺมิมฺปิ หิ จิรปาริวาสิกา มทิราทโย อาสวาติ วุจฺจนฺติ, ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเตเยว ภวิตุมรหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ปุริมานิ เจตฺถ นิพฺพจนานิ ยตฺถ กิเลสา อาสวาติ อาคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ยุชฺชนฺติ, ปจฺฉิมํ กมฺเมปิ. น เกวลญฺจ กมฺมกิเลสาเยว อาสวา, อปิจ โข นานปฺปการา อุปทฺทวาปิ. สุตฺเตสุ หิ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ [Pg.82] เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

ในบทว่า อาสวานํ ขยาย นี้ พึงทราบความดังนี้ ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อาสวะ, อธิบายว่า ย่อมไหลไป ย่อมเป็นไปจากจักขุทวารเป็นต้น... จนถึงมโนทวาร. หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไปโดยสภาวะจนถึงโคตรภูภูมิ โดยโอกาสจนถึงภวัคคพรหม เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) ชื่อว่า อาสวะ, ความว่า ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นและโอกาสนั้นไว้ภายใน. จริงอยู่ อา-อักษรนี้ มีอรรถว่ากระทำไว้ภายใน. สุราเป็นต้น ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน, (ธรรมเหล่าใด) เป็นประดุจอาสวะ เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. จริงอยู่ แม้ในโลก สุราเป็นต้นที่หมักดองไว้นาน เขาก็เรียกว่า อาสวะ, และถ้าชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน ก็ควรจะเป็นได้แต่ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (คือ โลภะ ทิฏฐิ โมหะ). และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ก่อนแต่นี้อวิชชาไม่มี” เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง (ธรรมเหล่าใด) ย่อมไหลไป คือยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานให้เกิด เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. ในบรรดาวิเคราะห์เหล่านั้น วิเคราะห์สองบทแรก ย่อมเหมาะสมในที่ใดที่กิเลสมาในชื่อว่า อาสวะ, วิเคราะห์บทหลังเหมาะสมแม้ในกรรม. และมิใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นชื่อว่า อาสวะ, แต่โดยที่แท้ อุปัทวะต่างๆ ก็ (ชื่อว่า อาสวะ) ด้วย. จริงอยู่ ในพระสูตรทั้งหลาย ในบทว่า “จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะที่เป็นไปในทิฏฐธรรมอย่างเดียว” นี้ กิเลสอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่า อาสวะ.

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

“อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นเทวดา หรือเป็นคนธรรพ์ผู้ไปในอากาศได้, อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นยักษ์ หรือพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์ได้, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากแล้ว” ดังนี้ (อํ. จตุกฺก. ๔/๓๖) –

เอตฺถ เตภูมกํ จ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) เอตฺถ ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา.

ในคาถานั้น (อาสวะ ได้แก่) กรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ. ในบาลีว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐) (อาสวะ ได้แก่) อุปัทวะมีประการต่างๆ คือ การถูกผู้อื่นว่าร้าย ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะที่เป็นทุกข์ในอบาย.

เต ปเนเต อาสวา ยตฺถ ยถา อาคตา, ตตฺถ ตถา เวทิตพฺพา. เอเต หิ วินเย ตาว ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) ทฺเวธา อาคตา. สฬายตเน ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๑) ติธา อาคตา. อญฺเญสุ จ สุตฺตนฺเตสุ (จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๙; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๑๐๒-๑๑๐๖; วิภ. ๙๓๗) จ เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สห จตุธา อาคตา. นิพฺเพธิกปริยาเยน ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓) ปญฺจธา อาคตา. กมฺมเมว เจตฺถ อาสวาติ วุตฺตํ. ฉกฺกนิปาเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวราปหาตพฺพา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน ฉธา อาคตา. สพฺพาสวปริยาเย (ม. นิ. ๑.๑๔ อาทโย) เตเยว ทสฺสเนน ปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺตธา อาคตา. อิธ ปน อภิธมฺมนเยน จตฺตาโร อาสวา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา.

ก็อาสวะเหล่านั้นมาแล้วในที่ใดๆ อย่างไรๆ พึงทราบในที่นั้นๆ อย่างนั้นๆ. จริงอยู่ อาสวะเหล่านั้นมาแล้วโดย ๒ นัย ในพระวินัยก่อนว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐). มาแล้วโดย ๓ นัย ในสฬายตนวรรคว่า “ดูก่อนอาวุโส อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” ดังนี้ (สํ. สฬา. ๑๘/๓๒๑). และมาแล้วโดย ๔ นัย พร้อมกับทิฏฐาสวะ ในพระสูตรอื่นๆ (ขุ. จูฬนิ. ชตุกัณณีมาณวปุจฉานิทเทส ๓๐/๖๙; ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๐๗) และในพระอภิธรรม (อภิ. สํ. ๓๔/๑๑๐๒-๑๑๐๖; อภิ. วิ. ๓๕/๙๓๗) ก็เช่นกัน. มาแล้วโดย ๕ นัย โดยนิพเพธิกปริยายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุษยโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๖๓). และในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากรรมเท่านั้นเป็นอาสวะ. มาแล้วโดย ๖ นัย ในฉักกนิบาต ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยความสังวรมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๕๘). มาแล้วโดย ๗ นัย ในสัพพาสวปริยาย (ม. มู. ๑๒/๑๔ เป็นต้น) พร้อมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ. แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาอาสวะ ๔ อย่างตามนัยแห่งพระอภิธรรม.

ขยายาติ เอตฺถ ปน อาสวานํ สรสเภโทปิ ขีณากาโรปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ หิ อาสวานํ สรสเภโท ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘ชานโต อหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต [Pg.83] อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๒.๒๓; อิติวุ. ๑๐๒) เอตฺถ อาสวปฺปหานํ อาสวานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต.

แต่ในบทว่า ขยาย นี้ แม้ความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะ แม้อาการที่สิ้นไป แม้มรรค ผล และนิพพาน ก็เรียกว่า “อาสวักขยะ”. จริงอยู่ ในบาลีว่า “ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานไปแห่งอาสวะเหล่าใด” ดังนี้ ท่านกล่าวความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อรู้ เมื่อเห็น จึงกล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๑๕; สํ. นิ. ๑๖/๒๓; ขุ. อิติ. ๒๕/๑๐๒) ท่านกล่าวการละอาสวะ ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มีแห่งอาสวะว่า “อาสวักขยะ”.

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒) –

“พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ย่อมมีญาณในความสิ้นไปเป็นเบื้องแรก หลังจากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดไป” ดังนี้ (ขุ. อิติ. ๒๕/๖๒) –

เอตฺถ มคฺโค ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

ในคาถานั้น ท่านกล่าวอริยมรรคว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๔๓๘) (อาสวักขยะ ได้แก่) ผล.

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓) –

“อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยมองหาโทษของผู้อื่น ผู้มีความสำคัญว่าควรติเตียนอยู่เป็นนิตย์ บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้ (ขุ. ธ. ๒๕/๒๕๓) –

เอตฺถ นิพฺพานํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ผลํ สนฺธาย ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ อาห, อรหตฺตผลตฺถายาติ อตฺโถ.

ในคาถานั้น (อาสวักขยะ ได้แก่) นิพพาน. แต่ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงผล ตรัสว่า “เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” อธิบายว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล.

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร. โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนสฺมึ ปมาณญฺญู, ปฏิคฺคหณปริโภคปจฺจเวกฺขณมตฺตํ ชานาติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ชาคริยํ อนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ ชาครณภาวํ อนุยุตฺโต, ชาครเณเยว ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

บทว่า อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ความว่า เป็นผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า โภชเน มตฺตญฺญู ความว่า เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ อธิบายว่า ย่อมรู้ ย่อมรู้ทั่วถึงประมาณในการรับ การบริโภค และการพิจารณา. บทว่า ชาคริยํ อนุยุตฺโต ความว่า แบ่งกลางคืนและกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้ว ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่ใน ๕ ส่วน อธิบายว่า ประกอบตนอย่างยิ่งในความตื่นนั่นเทียว.

เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว ฐปิตปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วิตฺถาริโต, ตถา ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวายาติอาทีนํ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘). อาวรณีเยหิ ธมฺเมหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ ธมฺเมหิ. นีวรณานิ หิ จิตฺตํ อาวริตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อาวรณียา ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สีหเสยฺยํ กปฺเปตีติ สีโห วิย เสยฺยํ กปฺเปติ. ปาเท ปาทํ อจฺจาธายาติ วามปาทํ ทกฺขิณปาเท อติอาธาย. สมํ ฐปิเต หิ ปาเท ชาณุเกน ชาณุกํ โคปฺผเกน จ โคปฺผกํ ฆฏียติ, ตโต เวทนา อุฏฺฐหนฺติ. ตสฺมา ตสฺส โทสสฺส ปริวชฺชนตฺถํ โถกํ อติกฺกมิตฺวา เอส ปาทํ ฐเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปาเท ปาทํ อจฺจาธายา’’ติ.

ครั้นทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกมาติกานั้นตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุ...เป็นอย่างไร). ในบทเหล่านั้น เนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (เห็นรูปด้วยจักษุ) ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๑/๑๕) และเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวาย (ย่อมพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น) ก็เช่นกัน (วิสุทฺธิ. ๑/๑๘). บทว่า อาวรณิเยหิ ธมฺเมหิ ความว่า จากธรรมคือนิวรณ์ ๕. จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิตไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อาวรณียธรรม. บทว่า สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมสำเร็จการนอนเหมือนราชสีห์. บทว่า ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย ความว่า วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า คือวางเท้าซ้ายไว้บนเท้าขวา. จริงอยู่ เมื่อวางเท้าเสมอกัน เข่าย่อมกระทบเข่า และตาตุ่มย่อมกระทบตาตุ่ม จากนั้นเวทนาก็เกิดขึ้น. ฉะนั้น เพื่อจะเว้นโทษนั้น ภิกษุนี้จึงวางเท้าให้เหลื่อมกันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย” (วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า).

สโต [Pg.84] สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ ปเนส นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ? ปุริมปฺปวตฺติวเสน. อยํ หิ จงฺกเม จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปวตฺตมานํ กมฺมฏฺฐานํ ฐเปตฺวา มญฺเจ วา ผลเก วา นิปนฺโน นิทฺทํ อุปคนฺตฺวา ปุน ปพุชฺฌมาโน กมฺมฏฺฐานํ ฐิตฏฺฐาเน คณฺหนฺโตเยว ปพุชฺฌติ. ตสฺมา นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. อยํ ตาว มูลกมฺมฏฺฐาเน นโยว. ปริคฺคหกมฺมฏฺฐานวเสนาปิ ปเนส สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. กถํ? อยํ หิ จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปาสาณผลเก วา มญฺเจ วา ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปชฺชิตฺวา ปจฺจเวกฺขติ – ‘‘อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ ปติฏฺฐิโต, อเจตโน มญฺโจ อเจตนาย ปถวิยา, อเจตนา ปถวี อเจตเน อุทเก, อเจตนํ อุทกํ อเจตเน วาเต, อเจตโน วาโต อเจตเน อากาเส ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ อากาสมฺปิ ‘อหํ วาตํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ น ชานาติ, วาโตปิ ‘อหํ อากาเส ปติฏฺฐิโต’ติ น ชานาติ. ตถา วาโต น ชานาติ. ‘อหํ อุทกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ…เป… มญฺโจ น ชานาติ, ‘อหํ กายํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ ปติฏฺฐิโต’ติ. น หิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาโภโค วา สมนฺนาหาโร วา มนสิกาโร วา เจตนา วา ปตฺถนา วา อตฺถี’’ติ. ตสฺส เอวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ. เอวํ นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ.

บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะ. ถามว่า ก็โยคีบุคคลนี้ เมื่อหลับอยู่ จะชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยอำนาจกรรมฐานที่ให้เป็นไปก่อน. จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ในที่จงกรม ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว วางกรรมฐานที่กำลังเป็นไปอยู่ นอนลงบนเตียงหรือบนแผ่นกระดาน เข้าถึงความหลับแล้ว เมื่อตื่นขึ้นอีก ก็ย่อมตื่นขึ้นพร้อมกับจับกรรมฐานในที่ที่ตั้งอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. นี้เป็นนัยในมูลกรรมฐานก่อน. อนึ่ง โยคีบุคคลนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ แม้ด้วยอำนาจแห่งปริคคหกรรมฐาน (กรรมฐานที่กำหนดเฉพาะ). อย่างไร? จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว นอนตะแคงเบื้องขวาบนแผ่นหินหรือบนเตียงแล้ว ย่อมพิจารณาว่า “กายที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา, เตียงที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) บนแผ่นดินที่ไม่มีเจตนา, แผ่นดินที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในน้ำที่ไม่มีเจตนา, น้ำที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในลมที่ไม่มีเจตนา, ลมที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่ในอากาศที่ไม่มีเจตนา. ในสิ่งเหล่านั้น แม้อากาศก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งลม ตั้งอยู่’, แม้ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในอากาศ’. ฉันใด ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งน้ำ ตั้งอยู่’...ฯลฯ... เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งกาย ตั้งอยู่’, กายก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนเตียง’. จริงอยู่ การนึกถึงกันและกันก็ดี การใส่ใจก็ดี การทำไว้ในใจก็ดี เจตนาก็ดี ความปรารถนาก็ดี ของสิ่งเหล่านั้น หามิได้”. เมื่อโยคีบุคคลนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปัจจเวกขณจิตนั้นย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ.

อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ คเต จนฺเท วา ตารกาย วา อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทิกํ สญฺญํ มนสิกริตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ กริตฺวา สยิโต หิ ยถาปริจฺฉินฺเนเยว กาเล อุฏฺฐหติ.

บทว่า อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา ความว่า ทำไว้ในใจซึ่งอุฏฐานสัญญา คือ สัญญาที่กำหนดเวลาลุกขึ้นว่า “เมื่อดวงจันทร์หรือดวงดาวไปถึงที่ประมาณเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ดังนี้แล้ว ตั้งไว้ในใจ. จริงอยู่ ภิกษุทำอย่างนี้แล้วนอน ย่อมลุกขึ้นได้ในเวลาตามที่กำหนดไว้นั่นเอง.

๗. อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอัตตพยาพาธสูตร

๑๗. สตฺตเม อตฺตพฺยาพาธายาติ อตฺตทุกฺขาย. ปรพฺยาพาธายาติ ปรทุกฺขาย. กายสุจริตนฺติอาทีนิ ปุพฺพภาเค ทสกุสลกมฺมปถวเสน อาคตานิ, อุปริ ปน ยาว อรหตฺตา อวาริตาเนว.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของตน. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของผู้อื่น. บทว่า กายสุจริตํ เป็นต้น ในเบื้องต้น มาด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐, แต่ในเบื้องปลาย (มา) โดยไม่ได้ห้ามไว้จนถึงพระอรหัต.

๘. เทวโลกสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาเทวโลกสูตร

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.85] อฏฺฏีเยยฺยาถาติ อฏฺฏา ปีฬิตา ภเวยฺยาถ. หราเยยฺยาถาติ ลชฺเชยฺยาถ. ชิคุจฺเฉยฺยาถาติ คูเถ วิย ตสฺมึ วจเน สญฺชาตชิคุจฺฉา ภเวยฺยาถ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิตีติ ปทสนฺธิพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา, กิราติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. ทิพฺเพน กิร อายุนา อฏฺฏียถาติ เอวมสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปเคว โข ปนาติ ปฐมตรํเยว.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อฏฺฏีเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น. บทว่า หราเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้เกิดความรังเกียจในคำนั้น เหมือนรังเกียจในอุจจาระ. ในบทว่า อิติ กิร นี้ บทว่า อิติ เป็นนิบาต (ใช้) เพื่อความสละสลวยของบทสนธิและพยัญชนะ, บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. พึงทราบความเชื่อมโยงของบทนั้นอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่ายอายุทิพย์เถิด ดังได้ยินมา. บทว่า ปเคว โข ปน ความว่า ก่อนอื่นทีเดียว.

๙. ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปฐมปาปณิกสูตร

๑๙. นวเม ปาปณิโกติ อาปณิโก, อาปณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ภณฺฑวิกฺกายกสฺส วาณิชสฺเสตํ อธิวจนํ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา อธิฏฺฐิตํ สุอธิฏฺฐิตํ โหติ, เอวํ สยํ อตฺตปจฺจกฺขํ กโรนฺโต นาธิฏฺฐาติ. ตตฺถ ปจฺจูสกาเล ปทสทฺเทน อุฏฺฐาย ทีปํ ชาเลตฺวา ภณฺฑํ ปสาเรตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. อยํ หิ ยํ โจรา รตฺตึ ภณฺฑํ หริตฺวา ‘‘อิทํ อมฺหากํ หตฺถโต วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺเปน อคฺเฆน เทนฺติ, ยมฺปิ พหุเวริโน มนุสฺสา รตฺตึ นคเร วสิตฺวา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ คณฺหนฺติ, ยํ วา ปน ชนปทํ คนฺตุกามา มนุสฺสา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ กิณนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปาปณิโก คือ อาปณิโก (พ่อค้า), เป็นชื่อของพ่อค้าผู้ขายสินค้าโดยเปิดร้านค้า. บทว่า อภพฺโพ คือ เป็นผู้ไม่ใช่อาภรณ์ (ไม่เหมาะสม). บทว่า น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ ความว่า ไม่ประกอบการงานโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเองอย่างที่เมื่อประกอบแล้วจะชื่อว่าประกอบดีแล้ว. ในบทเหล่านั้น พ่อค้าผู้ไม่ลุกขึ้นแต่เช้ามืดเพราะเสียงฝีเท้า (ของคนอื่น) ไม่จุดประทีป ไม่ปูลาดสินค้า ไม่นั่ง (เฝ้าร้าน) ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเช้า. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรขโมยมาในเวลากลางคืนแล้วคิดว่า “เราจักปล่อยของนี้จากมือของเรา” จึงไปที่ร้านแล้วขายในราคาถูก, จากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้มีเวรมากพักอยู่ในเมืองตอนกลางคืนแล้วไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ, หรือจากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้ต้องการจะไปชนบทไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ.

อญฺเญสํ โภชนเวลาย ปน ภุญฺชิตุํ อาคนฺตฺวา ปาโตว ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา สายํ ปุน อาปณํ อาคจฺฉนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ โจรา ปาโตว วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, ทิวากาเล ปน ปเรสํ อสญฺจารกฺขเณ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ยญฺจ โภชนเวลาย ปุญฺญวนฺโต อิสฺสรา ‘‘อาปณโต อิทญฺจิทญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ปหิณิตฺวา อาหราเปนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

อนึ่ง พ่อค้าผู้มาเพื่อจะบริโภคในเวลาบริโภคของคนอื่น เก็บสินค้าแต่เช้าตรู่ กลับไปบ้าน บริโภคแล้ว นอนหลับแล้ว กลับมาที่ร้านอีกครั้งในเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลากลางวัน. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายในเวลาเช้า แต่มาที่ร้านในเวลากลางวันในขณะที่คนอื่นไม่สัญจรแล้วขายในราคาถูก, และจากสินค้าที่พวกผู้มีบุญซึ่งเป็นใหญ่ส่งคนมาให้ซื้อในเวลาบริโภคอาหารว่า “ควรจะได้ของสิ่งนี้ๆ จากร้าน”.

ยาว ยามเภรินิกฺขมนา ปน อนฺโตอาปเณ ทีปํ ชาลาเปตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ [Pg.86] โจรา ปาโตปิ ทิวาปิ วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, สายํ ปน อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

อนึ่ง พ่อค้าผู้ไม่ให้จุดประทีปในร้านแล้วนั่งอยู่จนกระทั่งถึงเวลาตีกลองยามเลิก ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเย็น. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายทั้งในเวลาเช้าและเวลากลางวัน แต่มาที่ร้านในเวลาเย็นแล้วขายในราคาถูก.

น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ สกฺกจฺจกิริยาย สมาธึ น สมาปชฺชติ. เอตฺถ จ ปาโตว เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ วตฺตํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉาภตฺตํ ปน ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ยาว สายนฺหสมยา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สายํ ปน เจติยํ วนฺทิตฺวา เถรูปฏฺฐานํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ปฐมยามํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สมาปตฺติยา อสติ วิปสฺสนาปิ วฏฺฏติ, สมาธินิมิตฺตนฺติ จ สมาธิอารมฺมณมฺปิ วฏฺฏติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘สมาธิปิ สมาธินิมิตฺตํ, สมาธารมฺมณมฺปิ สมาธินิมิตฺต’’นฺติ.

คำว่า ไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพ ความว่า ไม่เข้าสมาธิโดยการกระทำโดยเคารพ และในบทนี้ ภิกษุผู้ทำวัตรในลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์แต่เช้าตรู่แล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเช้า ส่วนในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางคืนที่พักกลางวัน ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเที่ยง ส่วนในเวลาเย็น ไหว้พระเจดีย์ ทำการอุปัฏฐากพระเถระแล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่ตลอดปฐมยาม ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเย็น ฝ่ายสุกกปักษ์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อนึ่ง ในสุกกปักษ์นี้ ในที่ที่กล่าวว่า "เข้าสมาบัติ" เมื่อสมาบัติไม่มี แม้วิปัสสนาก็ควร และในคำว่า สมาธินิมิตฺตํ แม้อารมณ์ของสมาธิก็ควรเหมือนกัน ก็พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "แม้สมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต แม้ธรรมที่เป็นอารมณ์ของสมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต"

๑๐. ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาทุติยปาปณิกสูตร

๒๐. ทสเม จกฺขุมาติ ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา โหติ. วิธุโรติ วิสิฏฺฐธุโร อุตฺตมธุโร ญาณสมฺปยุตฺเตน วีริเยน สมนฺนาคโต. นิสฺสยสมฺปนฺโนติ อวสฺสยสมฺปนฺโน ปติฏฺฐานสมฺปนฺโน. ปณิยนฺติ วิกฺกายิกภณฺฑํ. เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโยติ ตสฺมึ ‘‘เอวํ กีตํ เอวํ วิกฺกายมาน’’นฺติ วุตฺตปณิเย เยน กเยน ตํ กีตํ, ตํ กยสงฺขาตํ มูลํ เอตฺตกํ ภวิสฺสติ. โย จ ตสฺมึ วิกฺกยมาเน วิกฺกโย, ตสฺมึ วิกฺกเย เอตฺตโก อุทโย ภวิสฺสติ, เอตฺติกา วฑฺฒีติ อตฺโถ.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า จกฺขุมา ความว่า เป็นผู้มีจักษุด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า วิธุโร ความว่า เป็นผู้มีธุระอันวิเศษ เป็นผู้มีธุระอันสูงสุด คือประกอบด้วยความเพียรที่สัมปยุตด้วยญาณ. บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่ตั้ง. บทว่า ปณิยํ ความว่า สินค้าที่จะพึงขาย. บทว่า เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโย ความว่า ในสินค้าที่กล่าวว่า "ซื้อมาอย่างนี้ ขายไปอย่างนี้" นั้น ต้นทุนที่นับว่าราคาซื้อซึ่งซื้อมาด้วยราคานั้นๆ จะมีประมาณเท่านี้ และการขายใดมีอยู่ในเมื่อสินค้านั้นถูกขายไป ในการขายนั้น กำไรจะมีประมาณเท่านี้ ความเจริญ (กำไร) จะมีประมาณเท่านี้ นี้คือความหมาย.

กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจาติ สุลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา กิณนฺโต ทุลฺลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา วิกฺกิณนฺโต จ เอตฺถ กุสโล นาม โหติ, ทสคุณมฺปิ วีสติคุณมฺปิ ลาภํ ลภติ.

บทว่า กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจ ความว่า ไปยังถิ่นที่หาได้ง่ายแล้วซื้อ และไปยังถิ่นที่หาได้ยากแล้วขาย ในการนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมได้กำไรแม้สิบเท่า แม้ยี่สิบเท่า.

อฑฺฒาติ [Pg.87] อิสฺสรา พหุนา นิกฺขิตฺตธเนน สมนฺนาคตา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกวเสน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺเฑน มหาโภคา. ปฏิพโลติ กายพเลน เจว ญาณพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา สมตฺโถ. อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุนฺติ อมฺหากญฺจ คหิตธนมูลิกํ วฑฺฒึ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ. นิปตนฺตีติ นิมนฺเตนฺติ. นิปาเตนฺตีติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ.

บทว่า อฑฺฒา ความว่า เป็นใหญ่ คือประกอบด้วยทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหทฺธนา ความว่า มีทรัพย์มากโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ใช้สอยอยู่เป็นประจำ. บทว่า มหาโภคา ความว่า มีโภคะมากด้วยสิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภค. บทว่า ปฏิพโล ความว่า เป็นผู้สามารถ เพราะประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ ความว่า เพื่อให้ดอกเบี้ยอันมีต้นทุนคือทรัพย์ที่ถือเอาไปแล้วแก่พวกเราตามกาล. บทว่า นิปตนฺติ ความว่า ย่อมเชื้อเชิญ. มีบทว่า นิปาเตนฺติ ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้แหละ.

กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิเรน ญาณปรกฺกเมน สมนฺนาคโต. อนิกฺขิตฺตธุโรติ ‘‘อคฺคมคฺคํ อปาปุณิตฺวา อิมํ วีริยธุรํ น ฐเปสฺสามี’’ติ เอวํ อฏฺฐปิตธุโร.

บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม เพื่อประโยชน์แก่การได้เฉพาะ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า ประกอบด้วยความบากบั่นอันมั่นคงพร้อมด้วยญาณ. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า เป็นผู้ไม่ทอดทิ้งธุระ ด้วยคิดว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัคคมรรค เราจักไม่ทอดทิ้งธุระคือความเพียรนี้".

พหุสฺสุตาติ เอกนิกายาทิวเสน พหุ พุทฺธวจนํ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. อาคตาคมาติ เอโก นิกาโย เอโก อาคโม นาม, ทฺเว นิกายา ทฺเว อาคมา นาม, ปญฺจ นิกายา ปญฺจ อาคมา นาม, เอเตสุ อาคเมสุ เยสํ เอโกปิ อาคโม อาคโต ปคุโณ ปวตฺติโต, เต อาคตาคมา นาม. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ ทฺเวมาติกาธรา. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ‘‘อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญาติ ตุเลติ ปริคฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

บทว่า พหุสฺสุตา ความว่า พุทธวจนะมาก อันบุคคลเหล่านี้สดับแล้วโดยนัยมีนิกายหนึ่งเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหูสูต. บทว่า อาคตาคมา ความว่า นิกายหนึ่ง ชื่อว่า อาคมหนึ่ง, สองนิกาย ชื่อว่า สองอาคม, ห้านิกาย ชื่อว่า ห้าอาคม. ในอาคมเหล่านั้น อาคมแม้อันหนึ่งของบุคคลเหล่าใด มาแล้ว (เรียนแล้ว) คล่องแคล่ว เป็นไปแล้ว (บอกสอนได้), บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า อาคตาคม (ผู้มีอาคมอันมาแล้ว). บทว่า ธมฺมธรา ความว่า ผู้ทรงสุตตันตปิฎก. บทว่า วินยธรา ความว่า ผู้ทรงวินัยปิฎก. บทว่า มาติกาธรา ความว่า ผู้ทรงมาติกา ๒ อย่าง. บทว่า ปริปุจฺฉติ ความว่า ย่อมสอบถามสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า ปริปญฺหติ ความว่า ย่อมรู้ ย่อมไตร่ตรอง ย่อมกำหนดว่า "เราจักถามปัญหานี้". บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปฐมํ ปญฺญา อาคตา, ปจฺฉา วีริยญฺจ กลฺยาณมิตฺตเสวนา จ. ตตฺถ ปฐมํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปจฺฉา วีริยํ กตฺวา กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพาติ น เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทสนาย นาม เหฏฺฐิเมน วา ปริจฺเฉโท โหติ อุปริเมน วา ทฺวีหิปิ วา โกฏีหิ. อิธ ปน อุปริเมน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตสฺมา กเถนฺเตน ปฐมํ กลฺยาณมิตฺตอุปนิสฺสยํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ วีริยํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อรหตฺตํ กเถตพฺพนฺติ.

ก็ในสูตรนี้ ปัญญามาเป็นอันดับแรก ภายหลังความเพียรและการคบกัลยาณมิตรจึงมา. ในข้อนั้น ไม่พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า บรรลุพระอรหัตก่อน ภายหลังจึงทำความเพียรและพึงคบกัลยาณมิตร. ชื่อว่าเทศนา ย่อมมีการกำหนดด้วยธรรมเบื้องต่ำบ้าง หรือด้วยธรรมเบื้องสูงบ้าง หรือด้วยที่สุดทั้งสองบ้าง. ก็ในที่นี้ พึงทราบการกำหนดด้วยธรรมเบื้องสูง. เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าว พึงแสดงอุปนิสัยแห่งกัลยาณมิตรก่อน แสดงความเพียรในท่ามกลาง ภายหลังจึงกล่าวถึงพระอรหัต.

รถการวคฺโค ทุติโย.

รถการวรรคที่ ๒

๓. ปุคฺคลวคฺโค

๓. ปุคคลวรรค

๑. สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสมิทธิสูตร

๒๑. ตติยสฺส [Pg.88] ปฐเม ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขิ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ขมตีติ รุจฺจติ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติสุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อติปณีตตโร. สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ สมิทฺธตฺเถรสฺส กิร อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ สหชาตินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. อิติ เถโร อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคํ กเถนฺโต เอวมาห. มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สมาธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ ปญฺญินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (บุคคล) ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสักขี. (บุคคล) ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. (บุคคล) เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัทธาวิมุต. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมชอบใจ. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร ความว่า งามยิ่งนัก. บทว่า ปณีตตโร ความว่า ประณีตยิ่งนัก. บทว่า สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ ความว่า ได้ยินว่า ในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสมิทธิเถระ สัทธินทรีย์ได้เป็นประธาน สหชาตินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสัทธินทรีย์นั้นนั่นเทียว ด้วยเหตุนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระมหาโกฏฐิกเถระ สมาธินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสมาธินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสารีบุตรเถระ ปัญญินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของปัญญินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว.

น ขฺเวตฺถาติ น โข เอตฺถ. เอกํเสน พฺยากาตุนฺติ เอกนฺเตน พฺยากริตุํ. อรหตฺตาย ปฏิปนฺโนติ อรหตฺตมคฺคสมงฺคึ ทสฺเสติ. เอวเมตสฺมึ สุตฺเต ตีหิปิ เถเรหิ อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺโคว กถิโต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ภุมฺมนฺตเรเนว กเถสิ.

บทว่า น ขฺเวตฺถ ตัดบทเป็น น โข เอตฺถ. บทว่า เอกํเสน พฺยากาตุํ ความว่า เพื่อจะพยากรณ์โดยส่วนเดียว. บทว่า อรหตฺตาย ปฏิปนฺโน ทรงแสดงถึงบุคคลผู้พร้อมด้วยอรหัตตมรรค. ในสูตรนี้อย่างนี้ แม้พระเถระทั้ง ๓ รูป ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสโดยความต่างแห่งภูมินั่นเทียว.

๒. คิลานสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาคิลานสูตร

๒๒. ทุติเย สปฺปายานีติ หิตานิ วุทฺธิกรานิ. ปติรูปนฺติ อนุจฺฉวิกํ. เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา อเตกิจฺเฉน วาตาปมาราทินา โรเคน สมนฺนาคโต นิฏฺฐาปตฺตคิลาโน กถิโต. วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา ขิปิตกกจฺฉุติณปุปฺผกชราทิเภโท อปฺปมตฺตอาพาโธ กถิโต. ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโตติ อิมินา ปน เยสํ ปฏิชคฺคเนน ผาสุกํ โหติ, สพฺเพปิ เต อาพาธา กถิตา. เอตฺถ จ ปติรูโป อุปฏฺฐาโก นาม คิลานุปฏฺฐากองฺเคหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต ทกฺโข อนลโส เวทิตพฺโพ. คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโตติ ภิกฺขุสงฺเฆน ทาตพฺโพติ อนุญฺญาโต. ตสฺมิญฺหิ คิลาเน อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุํ อสกฺโกนฺเต ภิกฺขุสงฺเฆน [Pg.89] ตสฺส ภิกฺขุโน เอโก ภิกฺขุ จ สามเณโร จ ‘‘อิมํ ปฏิชคฺคถา’’ติ อปโลเกตฺวา ทาตพฺพา. ยาว ปน เต ตํ ปฏิชคฺคนฺติ, ตาว คิลานสฺส จ เตสญฺจ ทฺวินฺนํ เยนตฺโถ, สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว ภาโร.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สปฺปายานิ ความว่า เป็นประโยชน์ เป็นเหตุให้เจริญ. บทว่า ปฏิรูปํ ความว่า สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย มีโรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ โรคจาม โรคหิด โรคเรื้อน และโรคผิวหนังต่างๆ. ส่วนด้วยบทว่า ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธทั้งปวง ที่การดูแลรักษาทำให้มีความผาสุก. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่สมควร ชื่อว่า ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. บทว่า คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต ความว่า อันภิกษุสงฆ์พึงให้ คือได้รับอนุญาต. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ตามสภาพของตน ภิกษุสงฆ์พึงปาวารณาแล้วมอบภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งแก่ภิกษุนั้นว่า "พวกท่านจงอุปัฏฐากภิกษุรูปนี้". ก็ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังอุปัฏฐากภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์นั่นเทียว.

อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพาติ อิตเรปิ ทฺเว คิลานา อุปฏฺฐาเปตพฺพา. กึ การณา? โยปิ หิ นิฏฺฐปตฺตคิลาโน, โส อนุปฏฺฐิยมาโน ‘‘สเจ มํ ปฏิชคฺเคยฺยุํ, ผาสุกํ เม ภเวยฺย. น โข ปน มํ ปฏิชคฺคนฺตี’’ติ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ปฏิชคฺคิยมานสฺส ปนสฺส เอวํ โหติ ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆน ยํ กาตพฺพํ, ตํ กตํ. มยฺหํ ปน กมฺมวิปาโก อีทิโส’’ติ. โส ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติสฺสติ. โย ปน อปฺปมตฺตเกน พฺยาธินา สมนฺนาคโต ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ วุฏฺฐาติเยว, ตสฺส วินาปิ เภสชฺเชน วูปสมนพฺยาธิ เภสชฺเช กเต ขิปฺปตรํ วูปสมฺมติ. โส ตโต พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, สมณธมฺมํ วา กาตุํ สกฺขิสฺสติ. อิมินา การเณน ‘‘อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา ความว่า ภิกษุไข้ ๒ รูปนอกนี้ ก็พึงให้อุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้วนั้น เมื่อไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็จะทำความประทุษร้ายทางใจว่า "ถ้าภิกษุทั้งหลายพึงอุปัฏฐากเรา เราก็พึงมีความผาสุก แต่ภิกษุทั้งหลายก็หาได้อุปัฏฐากเราไม่" แล้วพึงบังเกิดในอบาย. ส่วนภิกษุไข้นั้น เมื่อได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "กิจที่ภิกษุสงฆ์พึงกระทำ สงฆ์ก็ได้ทำแล้ว แต่ว่าวิบากกรรมของเราเป็นเช่นนี้". ภิกษุนั้นตั้งเมตตาในภิกษุสงฆ์แล้ว จักบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุใดผู้ประกอบด้วยพยาธิเล็กน้อย แม้ได้ (ของสัปปายะ) หรือไม่ได้ ก็ย่อมหายจากอาพาธได้นั่นเทียว พยาธิของภิกษุนั้นที่สงบได้แม้ไม่มีเภสัช เมื่อได้ทำเภสัชแล้ว ย่อมสงบได้เร็วยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจักสามารถเรียนพุทธวจนะ หรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก".

เนว โอกฺกมตีติ เนว ปวิสติ. นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ มคฺคนิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตํ. อิมินา ปทปรโม ปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเรน อุคฺฆฏิตญฺญู คหิโต สาสเน นาลกตฺเถรสทิโส พุทฺธนฺตเร เอกวารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก โอวาทํ ลภิตฺวา ปฏิวิทฺธปจฺเจกโพธิญาโณ จ. ตติยวาเรน วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล กถิโต, เนยฺโย ปน ตนฺนิสฺสิโตว โหติ.

บทว่า เนว โอกฺกมติ ความว่า ย่อมไม่เข้าไป. บทว่า นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ความว่า สัมมัตตนิยาม อันได้แก่ มัคคนิยาม ในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ). ในวาระที่ ๒ ท่านถือเอาบุคคลผู้รู้ได้ฉับพลัน (อุคฆฏิตัญญู) เช่นกับพระนาลกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทครั้งเดียวในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในระหว่างพุทธันดร แล้วมีปัญญาแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้รู้ได้โดยพิสดาร (วิปัญจิตัญญู) ส่วนบุคคลที่พึงแนะนำ (เนยยะ) ย่อมอาศัยบุคคลนั้นนั่นเทียว.

ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตาติ มาสสฺส อฏฺฐ วาเร ธมฺมกถา อนุญฺญาตา. อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพติ อิตเรสมฺปิ ธมฺโม กเถตพฺโพ. กึ การณา? ปทปรมสฺส หิ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตสฺสาปิ อนาคเต ปจฺจโย ภวิสฺสติ. โย ปน ตถาคตสฺส รูปทสฺสนํ ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมวินยญฺจ สวนาย ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมํ อภิสเมติ, โส อลภนฺโต ตาว อภิสเมติ. ลภนฺโต ปน ขิปฺปเมว อภิสเมสฺสตีติ อิมินา การเณน [Pg.90] เตสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. ตติยสฺส ปน ปุนปฺปุนํ เทเสตพฺโพว.

บทว่า ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา ความว่า ทรงอนุญาตธรรมกถา ๘ ครั้งต่อเดือน. บทว่า อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ ความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลเหล่าอื่นด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้บุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ) จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด แม้ได้เห็นหรือไม่เห็นพระรูปของพระตถาคต แม้ได้ฟังหรือไม่ฟังพระธรรมวินัย ก็ย่อมรู้แจ้งธรรมได้ บุคคลนั้น เมื่อไม่ได้ (เห็นหรือฟัง) ก็ย่อมรู้แจ้งได้ แต่เมื่อได้ (เห็นหรือฟัง) ก็จักรู้แจ้งได้ฉับพลันทีเดียว. ด้วยเหตุนี้ พึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลที่ ๓ พึงแสดงธรรมแก่เขาบ่อยๆ นั่นเทียว.

๓. สงฺขารสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสังขารสูตร

๒๓. ตติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวาเร เจตนาราสึ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ ราสึ กโรติ ปิณฺฑํ กโรติ. วจีมโนทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สทุกฺขํ วิปากเวทนํ เวทิยติ, สาพาธํ นิรสฺสาทนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ ยถา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตา เอกนฺตทุกฺขํ เวทนํ เวทิยนฺติ, เอวํ เวทิยตีติ อตฺโถ. กึ ปน ตตฺถ อุเปกฺขาเวทนา นตฺถีติ? อตฺถิ, ทุกฺขเวทนาย ปน พลวภาเวน สา อพฺโพหาริกฏฺฐาเน ฐิตา. อิติ นิรโยว นิรยสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นาม กิร เอสา.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺยาพชฺฌํ คือ ที่มีความลำบาก บทว่า กายสงฺขารํ คือ กองแห่งเจตนาในกายทวาร บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมกระทำให้เป็นกอง ย่อมกระทำให้เป็นกลุ่มก้อน แม้ในวจีทวารและมโนทวารก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีความลำบาก บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺติ คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีความลำบาก ย่อมถูกต้อง บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความลำบาก มีความหมายว่า มีความเบียดเบียน ไม่มีรสอร่อย บทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในนรก ย่อมเสวยเวทนาที่เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ฉันใด ก็ย่อมเสวยฉันนั้น (ถามว่า) ก็อุเบกขาเวทนาในนรกนั้นไม่มีหรือ? (ตอบว่า) มีอยู่ แต่เพราะทุกขเวทนามีกำลังแรง อุเบกขาเวทนานั้นจึงตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่นับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนำนรกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของนรก ได้ยินว่า อุปมานี้ในข้อนั้นชื่อว่า ปฏิภาโคปมา

เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหาติ อิธาปิ เทวโลโกว เทวโลกสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ยสฺมา ปน เหฏฺฐิเมสุ พฺรหฺมโลเกสุ สปฺปีติกชฺฌานวิปาโก วตฺตติ, สุภกิณฺเหสุ นิปฺปีติโก เอกนฺตสุโขว, ตสฺมา เต อคฺคเหตฺวา สุภกิณฺหาว กถิตา. อิติ อยมฺปิ ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นามาติ เวทิตพฺพา.

แม้ในบทว่า เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา นี้ ท่านก็นำเทวโลกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของเทวโลก แต่เพราะในพรหมโลกชั้นต่ำกว่า วิบากแห่งฌานที่สหรคตด้วยปีติย่อมเป็นไป (ส่วน) ในเหล่าสุภกิณหพรหม (วิบากแห่งฌาน) ไม่มีปีติ เป็นสุขโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพรหมโลกเหล่านั้น แต่ตรัสถึงสุภกิณหพรหมเท่านั้น เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า แม้อุปมานี้ในข้อนั้นก็ชื่อว่า ปฏิภาโคปมา

โวกิณฺณสุขทุกฺขนฺติ โวมิสฺสกสุขทุกฺขํ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ มนุสฺสานํ หิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เอกจฺเจ จ เทวาติ กามาวจรเทวา. เตสมฺปิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เตสํ หิ หีนตรานํ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาตพฺพํ โหติ, มคฺคา อุกฺกมิตพฺพํ, ปารุตวตฺถํ อปเนตพฺพํ, อญฺชลิกมฺมํ กาตพฺพนฺติ ตํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ นาม โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เวมานิกเปตา. เต หิ กาเลน สมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ กาเลน กมฺมนฺติ โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ สุจริตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

บทว่า โวกิณฺณสุขทุกฺขํ คือ สุขและทุกข์ที่ระคนกัน ในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา ความว่า จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลาย บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ เทวา คือ กามาวจรเทพ แม้เทวดาเหล่านั้น บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นที่มียศน้อยกว่า เมื่อเห็นเทวดาที่มียศสูงกว่า ก็ต้องลุกจากอาสนะ ต้องหลีกจากทาง ต้องเปลื้องผ้าที่ห่ม ต้องกระทำการประนมมือ การกระทำทั้งหมดนั้นก็ชื่อว่าเป็นทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา คือ เวมานิกเปรต จริงอยู่ เปรตเหล่านั้น บางคราวก็เสวยสมบัติ บางคราวก็เสวย(ผล)กรรม จึงเป็นผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันนั่นเทียว เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสุจริต ๓ อย่างที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

๔. พหุการสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาพหุการสูตร

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.91] ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ ตโย อาจริยปุคฺคลา. ปุคฺคลสฺส พหุการาติ อนฺเตวาสิกปุคฺคลสฺส พหูปการา. พุทฺธนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ. สรณํ คโต โหตีติ อวสฺสยํ คโต โหติ. ธมฺมนฺติ สตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ. สงฺฆนฺติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหํ. อิทญฺจ ปน สรณคมนํ อคฺคหิตสรณปุพฺพสฺส อกตาภินิเวสสฺส วเสน วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สรณทายโก โสตาปตฺติมคฺคสมฺปาปโก อรหตฺตมคฺคสมฺปาปโกติ ตโย อาจริยา พหุการาติ อาคตา, ปพฺพชฺชาทายโก พุทฺธวจนทายโก กมฺมวาจาจริโย สกทาคามิมคฺคสมฺปาปโก อนาคามิมคฺคสมฺปาปโกติ อิเม อาจริยา น อาคตา, กึ เอเต น พหุการาติ? โน, น พหุการา. อยํ ปน เทสนา ทุวิเธน ปริจฺฉินฺนา. ตสฺมา สพฺเพเปเต พหุการา. เตสุ สรณคมนสฺมึเยว อกตาภินิเวโส วฏฺฏติ, จตุปาริสุทฺธิสีลกสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน ปฐมมคฺคสนฺนิสฺสิตานิ โหนฺติ, อุปริ ทฺเว มคฺคา จ ผลานิ จ อรหตฺตมคฺคสนฺนิสฺสิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา คือ อาจารย์บุคคล ๓ จำพวก บทว่า ปุคฺคลสฺส พหุการา คือ มีอุปการะมากแก่อันเตวาสิกบุคคล บทว่า พุทฺธํ คือ พระสัพพัญญูพุทธเจ้า บทว่า สรณํ คโต โหติ คือ ถึงแล้วซึ่งที่พึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ โลกุตตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปริยัติ บทว่า สงฺฆํ คือ หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก ก็สรณคมน์นี้ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงบุคคลผู้ไม่เคยถึงสรณะมาก่อน ผู้ยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ เพราะเหตุนี้ ในสูตรนี้ มีมาว่า อาจารย์ ๓ จำพวก คือ ผู้ให้สรณะ ผู้ให้ถึงโสดาปัตติมรรค และผู้ให้ถึงอรหัตตมรรค เป็นผู้มีอุปการะมาก (ส่วน) อาจารย์เหล่านี้ คือ ผู้ให้บรรพชา ผู้ให้พุทธวจนะ กรรมวาจาจารย์ ผู้ให้ถึงสกทาคามิมรรค ผู้ให้ถึงอนาคามิมรรค ไม่ได้มา (ในพระสูตรนี้) (ถามว่า) อาจารย์เหล่านั้นไม่มีอุปการะมากหรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่มีอุปการะมาก (คือมีอุปการะมากนั่นเอง) ก็เทศนานี้ท่านกำหนดไว้โดย ๒ นัย เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหมดเหล่านั้นล้วนมีอุปการะมาก ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น การยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ ย่อมควรในสรณคมน์เท่านั้น ส่วนจตุปาริสุทธิศีล กสิณบริกรรม และวิปัสสนาญาณ ย่อมอาศัยปฐมมรรค พึงทราบว่า มรรค ๒ และผล (๒) เบื้องบน ย่อมอาศัยอรหัตตมรรค

อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปติการํ วทามีติ ปติการํ กาตุํ น สุกรนฺติ วทามิ. อภิวาทนาทีสุ อเนกสตวารํ อเนกสหสฺสวารมฺปิ หิ ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิปติตฺวา วนฺทนฺโต อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต ทิฏฺฐทิฏฺฐกฺขเณ อญฺชลึ ปคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ สามีจิกมฺมํ กโรนฺโต ทิวเส ทิวเส จีวรสตํ จีวรสหสฺสํ ปิณฺฑปาตสตํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ททมาโน จกฺกวาฬปริยนฺเตน สพฺพรตนมยํ อาวาสํ กโรนฺโต สปฺปินวนีตาทินานปฺปการํ เภสชฺชํ อนุปฺปทชฺชมาโน เนว สกฺโกติ อาจริเยน กตสฺส ปติการํ นาม กาตุนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

บทว่า อิมินา ปุคฺคเลน คือ โดยอันเตวาสิกบุคคลนี้ บทว่า น สุปฺปติการํ วทามิ คือ เรากล่าวว่า การทำตอบแทน ทำได้ไม่ง่าย จริงอยู่ แม้บุคคลผู้หมอบกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ร้อยครั้งพันครั้ง ผู้ลุกจากอาสนะต้อนรับ ผู้ประนมมือในขณะที่เห็นทุกครั้ง ผู้กระทำสามีจิกรรมอันสมควร ผู้ถวายจีวรร้อยผืนพันผืน บิณฑบาตร้อยบาตรพันบาตรในทุกๆ วัน ผู้สร้างอาวาสที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงมีจักรวาลเป็นที่สุด ผู้ถวายเภสัชต่างๆ มีเนยใสเนยข้นเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะกระทำการตอบแทนคุณที่อาจารย์ได้ทำไว้ได้เลย พึงทราบเนื้อความอย่างนี้

๕. วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาวชิรูปมสูตร

๒๕. ปญฺจเม อรุกูปมจิตฺโตติ ปุราณวณสทิสจิตฺโต. วิชฺชูปมจิตฺโตติ อิตฺตรกาโลภาสเนน วิชฺชุสทิสจิตฺโต. วชิรูปมจิตฺโตติ กิเลสานํ [Pg.92] มูลฆาตกรณสมตฺถตาย วชิเรน สทิสจิตฺโต. อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. กุปฺปตีติ โกปวเสน กุปฺปติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกติภาวํ ปชหติ, ปูติโก โหติ. ปติตฺถียตีติ ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. โกปนฺติ ทุพฺพลโกธํ. โทสนฺติ ทุสฺสนวเสน ตโต พลวตรํ. อปฺปจฺจยนฺติ อตุฏฺฐาการํ โทมนสฺสํ. ทุฏฺฐารุโกติ ปุราณวโณ. กฏฺเฐนาติ ทณฺฑกโกฏิยา. กฐเลนาติ กปาเลน. อาสวํ เทตีติ อปราปรํ สวติ. ปุราณวโณ หิ อตฺตโน ธมฺมตาเยว ปุพฺพํ โลหิตํ ยูสนฺติ อิมานิ ตีณิ สวติ, ฆฏฺฏิโต ปน ตานิ อธิกตรํ สวติ.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อรุกูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเก่า บทว่า วิชฺชูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยสายฟ้าเพราะมีแสงสว่างชั่วครู่ บทว่า วชิรูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถตัดรากเหง้าของกิเลสได้ บทว่า อภิสชฺชติ คือ ย่อมข้อง บทว่า กุปฺปติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมละสภาวะปกติ, ย่อมเน่า บทว่า ปติฏฺฐิยติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็ง ความกระด้าง บทว่า โกปํ คือ ความโกรธอ่อนๆ บทว่า โทสํ คือ โทสะที่แรงกว่านั้นด้วยอำนาจการประทุษร้าย บทว่า อปฺปจฺจยํ คือ ความไม่พอใจ ความโทมนัส บทว่า ทุฏฺฐารุโก คือ แผลเก่า บทว่า กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้ บทว่า กฐเลน คือ ด้วยกระเบื้อง บทว่า อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมออกมาเนืองๆ จริงอยู่ แผลเก่าย่อมมีของไม่สะอาด ๓ อย่างนี้ คือ น้ำหนอง น้ำเลือด น้ำเหลือง ไหลซึมออกมาโดยปกติของมันเอง แต่เมื่อถูกกระทบ ก็ย่อมไหลซึมออกมามากกว่าเดิม

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ทุฏฺฐารุโก วิย หิ โกธนปุคฺคโล, ตสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย สวนํ วิย โกธนสฺสปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อุทฺธุมาตสฺส วิย จณฺฑิกตสฺส จรณํ, กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏนํ วิย อปฺปมตฺตํ วจนํ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สวนํ วิย ‘‘มาทิสํ นาม เอส เอวํ วทตี’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย อุทฺธุมายนภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปไมย ดังนี้ - พึงเห็นบุคคลผู้มักโกรธเหมือนแผลเก่า, พึงเห็นความเป็นไปของบุคคลผู้มักโกรธ ผู้ดุร้าย ผู้พองขึ้นโดยปกติของตน เหมือนการไหลซึมโดยปกติของแผลเก่านั้น, พึงเห็นคำพูดเพียงเล็กน้อย เหมือนการกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง, พึงเห็นสภาวะที่พองขึ้นอย่างยิ่งว่า "คนนี้มาว่าคนอย่างเราเช่นนี้" เหมือนการไหลซึมออกมาอย่างยิ่ง

รตฺตนฺธการติมิสายนฺติ รตฺตึ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรเณ พหลตเม. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุปฺปตฺติกฺขเณ. อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จกฺขุมา ปุริโส วิย หิ โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อนฺธการํ วิย โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา กิเลสา, วิชฺชุสญฺจรณํ วิย โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อุปฺปตฺติกาโล, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย สกทาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย สกทาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย สกทาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อนาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย อนาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย อนาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ เวทิตพฺพํ.

บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ความว่า ในความมืดทึบแห่งราตรีที่กระทำความเป็นของมืดมนอนธการ อันห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. บทว่า วิชฺชนฺตริกาย ความว่า ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. แม้ในข้อนี้ ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นบุคคลผู้เป็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, พึงเห็นกิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืด, พึงเห็นกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้า, พึงเห็นการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ.

วชิรูปมจิตฺตตายปิ [Pg.93] อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – วชิรํ วิย หิ อรหตฺตมคฺคญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, มณิคณฺฐิปาสาณคณฺฐิ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, วชิรสฺส มณิคณฺฐิมฺปิ วา ปาสาณคณฺฐิมฺปิ วา วินิวิชฺฌิตฺวา อคมนภาวสฺส นตฺถิตา วิย อรหตฺตมคฺคญาเณน อจฺเฉชฺชานํ กิเลสานํ นตฺถิภาโว, วชิเรน นิพฺพิทฺธเวธสฺส ปุน อปติปูรณํ วิย อรหตฺตมคฺเคน ฉินฺนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปฺปาโท ทฏฺฐพฺโพติ.

แม้ในความเป็นแห่งจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร, พึงเห็นกิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงกำจัดเหมือนก้อนแก้วมณีหรือก้อนหิน, เหมือนความไม่มีแห่งภาวะที่เพชรเจาะก้อนแก้วมณีหรือก้อนหินแล้วจะไม่ทะลุไป ฉันใด พึงเห็นความไม่มีแห่งกิเลสที่อรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ ฉันนั้น, เหมือนความไม่เต็มอีกแห่งรอยที่เพชรเจาะแล้ว ฉันใด พึงเห็นความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งกิเลสทั้งหลายที่อรหัตตมรรคตัดแล้ว ฉันนั้น.

๖. เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาเสวิตัพพสูตร

๒๖. ฉฏฺเฐ เสวิตพฺโพติ อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภชิตพฺโพติ อลฺลียิตพฺโพ. ปยิรุปาสิตพฺโพติ สนฺติเก นิสีทนวเสน ปุนปฺปุนํ อุปาสิตพฺโพ. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว ครุการญฺจ กตฺวา. หีโน โหติ สีเลนาติอาทีสุ อุปาทายุปาทาย หีนตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ โย หิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขติ, โส ทส สีลานิ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. โย ทส สีลานิ รกฺขติ, โส จตุปาริสุทฺธิสีลํ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปาติ ฐเปตฺวา อนุทฺทยญฺจ อนุกมฺปญฺจ. อตฺตโน อตฺถาเยว หิ เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ, อนุทฺทยานุกมฺปาวเสน ปน ตํ อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เสวิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปหา. บทว่า ภชิตพฺโพ ความว่า พึงแนบสนิท. บทว่า ปยิรุปาสิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา ความว่า กระทำสักการะและความเคารพ. ในบทเป็นต้นว่า หีโน โหติ สีเลน พึงทราบความเลวโดยลำดับ. ในข้อนั้น บุคคลใดรักษาสีล ๕ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาสีล ๑๐ ไม่พึงคบหา. บุคคลใดรักษาสีล ๑๐ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลไม่พึงคบหา. บทว่า อญฺญตฺร อนุทยาย อญฺญตฺร อนุกมฺปาย ความว่า เว้นไว้ซึ่งความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ไม่พึงคบหาเพื่อประโยชน์ของตนเลย แต่ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้าไปหาบุคคลนั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์.

สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ สีเลน สมานภาวํ คตานํ สนฺตานํ. สีลกถา จ โน ภวิสฺสตีติ เอวํ สมานสีลานํ อมฺหากํ สีลเมว อารพฺภ กถา ภวิสฺสติ. สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตีติ สา จ อมฺหากํ กถา ทิวสมฺปิ กเถนฺตานํ ปวตฺติสฺสติ น ปฏิหญฺญิสฺสติ. สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสตีติ สา จ ทิวสมฺปิ ปวตฺตมานา สีลกถา อมฺหากํ ผาสุวิหาโร สุขวิหาโร ภวิสฺสติ. สมาธิปญฺญากถาสุปิ เอเสว นโย.

บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตํ ความว่า แก่บุคคลผู้มีอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้อยคำปรารภศีลเท่านั้นจักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกัน. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า และถ้อยคำนั้นของพวกเราผู้กล่าวอยู่แม้ตลอดวัน ก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า และสีลกถานั้นที่ดำเนินไปอยู่แม้ตลอดวัน จักเป็นความอยู่ผาสุก เป็นความอยู่สบายแก่พวกเรา. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้เช่นกัน.

สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสึ. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ สีลสฺส อสปฺปาเย อนุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการธมฺเม เสวนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สีลกฺขนฺธํ ปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นาม. สมาธิปญฺญากฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. นิหียตีติ อตฺตโน หีนตรํ ปุคฺคลํ เสวนฺโต ขารปริสฺสาวเน อาสิตฺตอุทกํ วิย สตตํ สมิตํ หายติ ปริหายติ. ตุลฺยเสวีติ อตฺตนา สมานเสวี. เสฏฺฐมุปนมนฺติ เสฏฺฐํ [Pg.94] ปุคฺคลํ โอณมนฺโต. อุเทติ ขิปฺปนฺติ ขิปฺปเมว วฑฺฒติ. ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถาติ ยสฺมา เสฏฺฐํ ปุคฺคลํ อุปนมนฺโต อุเทติ ขิปฺปํ, ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ วิสิฏฺฐตรํ ภเชถ.

บทว่า สีลกฺขนฺธํ ความว่า กองศีล. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ บุคคลผู้เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล เสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า นิหียติ ความว่า บุคคลผู้คบหาบุคคลที่เลวกว่าตน ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบอยู่เนืองๆ ไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่เทลงในเครื่องกรองด่าง. บทว่า ตุลฺยเสวี ความว่า ผู้คบหาบุคคลที่เสมอกับตน. บทว่า เสฏฺฐมุปนมนฺติ ความว่า ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐ. บทว่า อุเทติ ขิปฺปํ ความว่า ย่อมเจริญโดยพลันทีเดียว. บทว่า ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถ ความว่า เพราะเหตุที่ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐย่อมเจริญโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พึงคบบุคคลผู้สูงกว่า ผู้พิเศษกว่าตน.

๗. ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาชิคุจฉิตัพพสูตร

๒๗. สตฺตเม ชิคุจฺฉิตพฺโพติ คูถํ วิย ชิคุจฺฉิตพฺโพ. อถ โข นนฺติ อถ โข อสฺส. กิตฺติสทฺโทติ กถาสทฺโท. เอวเมว โขติ เอตฺถ คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยํ ทฏฺฐพฺพํ. คูถกูเป ปติตฺวา ฐิโต ธมฺมนิอหิ วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล. คูถกูปโต อุทฺธริยมาเนน เตน อหินา ปุริสสฺส สรีรํ อารุฬฺเหนาปิ อทฏฺฐภาโว วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺสาปิ ตสฺส กิริยาย อกรณภาโว. สรีรํ คูเถน มกฺเขตฺวา อหินา คตกาโล วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺส ปาปกิตฺติสทฺทอพฺภุคฺคมนกาโล เวทิตพฺโพ.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ ความว่า พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ ความว่า อถ โข อสฺส (แต่นั้นแล แก่บุคคลนั้น). บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า เสียงพูดคุย. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมอุจจาระ. พึงเห็นบุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูธัมมะนิที่ตกลงไปอยู่ในหลุมอุจจาระ. เหมือนภาวะที่งูนั้นซึ่งถูกนำขึ้นจากหลุมอุจจาระ แม้จะเลื้อยขึ้นสู่ร่างกายของบุรุษแล้วก็ไม่กัด ฉันใด พึงเห็นภาวะที่ไม่กระทำตามกิริยาของบุคคลผู้ทุศีลนั้น แม้จะคบหาบุคคลผู้ทุศีลอยู่ ฉันนั้น. พึงทราบกาลที่เสียงกิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งขจรไปของผู้ที่คบหาบุคคลผู้ทุศีล เหมือนกาลที่จับงูโดยทาร่างกายด้วยอุจจาระ.

ตินฺทุกาลาตนฺติ ตินฺทุกรุกฺขอลาตํ. ภิยฺโยโสมตฺตาย จิจฺจิฏายตีติ ตํ หิ ฌายมานํ ปกติยาปิ ปปฏิกาโย มุญฺจนฺตํ จิจฺจิฏาติ ‘‘จิฏิจิฏา’’ติ สทฺทํ กโรติ, ฆฏฺฏิตํ ปน อธิมตฺตํ กโรตีติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอวเมวํ โกธโน อตฺตโน ธมฺมตายปิ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ, อปฺปมตฺตกํ ปน วจนํ สุตกาเล ‘‘มาทิสํ นาม เอวํ วทติ เอวํ วทตี’’ติ อติเรกตรํ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ. คูถกูโปติ คูถปุณฺณกูโป, คูถราสิเยว วา. โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพติ ยสฺมา โกธโน อติเสวิยมาโน อติอุปสงฺกมิยมาโนปิ กุชฺฌติเยว, ‘‘กึ อิมินา’’ติ ปฏิกฺกมนฺเตปิ กุชฺฌติเยว. ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? โย หิ ปลาลคฺคึ อติอุปสงฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สรีรํ ฌายติ. โย อติปฏิกฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สีตํ น วูปสมฺมติ. อนุปสงฺกมิตฺวา อปฏิกฺกมิตฺวา ปน มชฺฌตฺตภาเวน ตปฺปนฺตสฺส สีตํ วูปสมฺมติ, ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย โกธโน ปุคฺคโล มชฺฌตฺตภาเวน [Pg.95] อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ, น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

บทว่า ตินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนฟืนไม้ตะโก. ในบทว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ นั้น มีความว่า ท่อนฟืนนั้นเมื่อลุกไหม้อยู่ แม้โดยปกติก็ย่อมแตกปะทุ ปล่อยสะเก็ดไฟออก ส่งเสียงดัง "จิจิ จิจิ" แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ย่อมส่งเสียงดังยิ่งขึ้น. บทว่า เอวเมว โข คือ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้มักโกรธ แม้โดยปกติของตนก็เป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อได้ฟังคำพูดเพียงเล็กน้อย ก็จะกลายเป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายยิ่งขึ้นไปอีก ประพฤติตนไปว่า "คนเช่นเราแท้ๆ ยังมาว่าอย่างนี้ ว่าอย่างนี้". บทว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มด้วยอุจจาระ หรือคือกองอุจจาระ. การเปรียบเทียบอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่พึงคบหา เพราะว่า คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง แม้จะหลีกไปโดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พึงวางเฉยเสียเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ. ท่านกล่าวว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟกองฟางเกินไปแล้วผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้. ผู้ใดถอยออกไปไกลเกินไปแล้วผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นย่อมไม่บรรเทา. แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่ถอยออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมบรรเทา เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้.

กลฺยาณมิตฺโตติ สุจิมิตฺโต. กลฺยาณสหาโยติ สุจิสหาโย. สหายา นาม สหคามิโน สทฺธึจรา. กลฺยาณสมฺปวงฺโกติ กลฺยาเณสุ สุจิปุคฺคเลสุ สมฺปวงฺโก, ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารมานโสติ อตฺโถ.

บทว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรผู้สะอาด. บทว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายผู้สะอาด. ชื่อว่าสหายทั้งหลาย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. บทว่า กลฺยาณสมฺปวงฺโก มีความว่า น้อมไปในบุคคลผู้ดีงาม ผู้สะอาด คือ มีใจน้อมไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น.

๘. คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาคูถภาณีสูตร

๒๘. อฏฺฐเม คูถภาณีติ โย คูถํ วิย ทุคฺคนฺธกถํ กเถติ. ปุปฺผภาณีติ โย ปุปฺผานิ วิย สุคนฺธกถํ กเถติ. มธุภาณีติ โย มธุ วิย มธุรกถํ กเถติ. สภคฺคโตติ สภาย ฐิโต. ปริสคฺคโตติ คามปริสาย ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ญาตีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสณีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถายานีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลญฺโช อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ติตฺติริยวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺส ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คูถภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นเหม็นดุจอุจจาระ. บทว่า ปุปฺผภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นหอมดุจดอกไม้. บทว่า มธุภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจาไพเราะดุจน้ำผึ้ง. บทว่า สภคฺคโต คือ อยู่ในสภา. บทว่า ปริสคฺคโต คือ อยู่ในบริษัทชาวบ้าน. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่เสนา. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำมาเพื่อจะถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกถามโดยทำให้เป็นพยาน. บทว่า เอหมฺโภ ปุริส นี้เป็นคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตนหรือผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ บทว่า อามิสํ ประสงค์ถึงสินจ้าง. บทว่า กิญฺจิกฺขํ มีความว่า เพราะเหตุแห่งสินจ้างเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่สุดแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ รู้อยู่เทียว ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จ.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺส เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตสีลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติ นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ[Pg.96], ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา.

ในบทว่า เนลา โทษ ท่านเรียกว่า เอฬํ, โทษของวาจานั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา ความว่า ไม่มีโทษ เหมือนศีลที่ตรัสไว้ในบทว่า เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท นี้. บทว่า กณฺณสุขา คือ เป็นที่สบายแก่หูทั้งหลาย เพราะมีความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บหูเหมือนถูกเข็มแทง. เพราะมีความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรัก เหตุนั้นจึงชื่อว่า เปมนียา. หยั่งลงสู่หทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด เหตุนั้นจึงชื่อว่า หทยงฺคมา. เพราะบริบูรณ์ด้วยคุณ จึงเกิดในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง ละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง เป็นวาจาของชาวเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. บทว่า ปุรสฺส เอสา มีความว่า เป็นวาจาของชาวเมือง. คือว่า ชาวเมืองทั้งหลายย่อมมีวาจาที่เหมาะสม ย่อมเรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวแม่ว่าแม่ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่. วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา. เพราะเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา.

๙. อนฺธสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอันธสูตร

๒๙. นวเม จกฺขุ น โหตีติ ปญฺญาจกฺขุ น โหติ. ผาตึ กเรยฺยาติ ผีตํ วฑฺฒิตํ กเรยฺย. สาวชฺชานวชฺเชติ สโทสนิทฺโทเส. หีนปฺปณีเตติ อธมุตฺตเม. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคติ กณฺหสุกฺกาเยว อญฺญมญฺญํ ปฏิพาหนโต ปฏิปกฺขวเสน สปฺปฏิภาคาติ วุจฺจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – กุสเล ธมฺเม ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย, อกุสเล ธมฺเม ‘‘อกุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย. สาวชฺชาทีสุปิ เอเสว นโย. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคสุ ปน กณฺหธมฺเม ‘‘สุกฺกสปฺปฏิภาคา’’ติ ชาเนยฺย, สุกฺกธมฺเม ‘‘กณฺหสปฺปฏิภาคา’’ติ เยน ปญฺญาจกฺขุนา ชาเนยฺย, ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหตีติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จกฺขุ น โหติ คือ ปัญญาจักษุไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้เฟื่องฟู เจริญขึ้น. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช คือ ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต คือ ธรรมเลวและประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ ธรรมดำและธรรมขาวนั่นเอง เพราะยับยั้งซึ่งกันและกัน โดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า สัปปฏิภาค. นี้เป็นใจความย่อในบทนั้น คือ พึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลว่า "เป็นกุศลธรรม" พึงรู้ธรรมที่เป็นอกุศลว่า "เป็นอกุศลธรรม". แม้ในบทว่า สาวชฺชา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในบทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ จะพึงรู้ธรรมดำว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมขาว" และพึงรู้ธรรมขาวว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำ" ได้ด้วยปัญญาจักษุใด ปัญญาจักษุแม้เช่นนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบความแม้ในวาระที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้.

น เจว โภคา ตถารูปาติ ตถาชาติกา โภคาปิสฺส น โหนฺติ. น จ ปุญฺญานิ กุพฺพตีติ ปุญฺญานิ จ น กโรติ. เอตฺตาวตา โภคุปฺปาทนจกฺขุโน จ ปุญฺญกรณจกฺขุโน จ อภาโว วุตฺโต. อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อิธโลเก จ ปรโลเก จาติ อุภยสฺมิมฺปิ อปรทฺธคฺคาโห, ปราชยคฺคาโห โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อุภเยสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานํ กลิคฺคาโห, ปราชยคฺคาโหติ อตฺโถ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมนปิ ทสอกุสลกมฺมปถอธมฺเมนปิ. สโฐติ เกราฏิโก. โภคานิ ปริเยสตีติ โภเค คเวสติ. เถยฺเยน กูฏกมฺเมน, มุสาวาเทน จูภยนฺติ เถยฺยาทีสุ อุภเยน ปริเยสตีติ อตฺโถ. กถํ? เถยฺเยน กูฏกมฺเมน จ ปริเยสติ, เถยฺเยน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ, กูฏกมฺเมน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ. สงฺฆาตุนฺติ สงฺฆริตุํ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. อุฏฺฐานาธิคตนฺติ วีริเยน [Pg.97] อธิคตํ. อพฺยคฺฆมานโสติ นิพฺพิจิกิจฺฉจิตฺโต. ภทฺทกํ ฐานนฺติ เสฏฺฐํ เทวฏฺฐานํ. น โสจตีติ ยสฺมึ ฐาเน อนฺโตโสเกน น โสจติ.

บทว่า `Na ceva bhogā tathārūpā` ความว่า โภคะทั้งหลายเห็นปานนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น. บทว่า `Na ca puññāni kubbati` ความว่า และเขาย่อมไม่ทำบุญทั้งหลาย. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีจักษุคือการให้เกิดโภคะ และจักษุคือการทำบุญ. บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า ชื่อว่าผู้ถือเอาผิดในโลกทั้งสอง คือ ในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้แห่งประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. บทว่า `Dhammādhammena` ความว่า ด้วยธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ และด้วยอธรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Saṭho` คือ เป็นคนโอ้อวด. บทว่า `Bhogāni pariyesati` ความว่า ย่อมแสวงหาโภคะทั้งหลาย. บทว่า `Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ` ความว่า ย่อมแสวงหาด้วยองค์ประกอบสองอย่างในบรรดาการลักขโมยเป็นต้น. อย่างไร? คือ ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการโกง, ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการพูดเท็จ, ย่อมแสวงหาด้วยการโกงและด้วยการพูดเท็จ. บทว่า `Saṅghātuṃ` คือ เพื่อรวบรวม. บทว่า `Dhammaladdhehi` คือ ที่ได้มาโดยไม่ละเมิดธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Uṭṭhānādhigataṃ` คือ ที่ได้มาด้วยความเพียร. บทว่า `Abyagghamānaso` คือ มีจิตไม่สงสัย. บทว่า `Bhaddakaṃ ṭhānaṃ` คือ สถานที่อันประเสริฐ คือเทวโลก. บทว่า `Na socati` คือ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความโศกภายในในสถานที่นั้น.

๑๐. อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอวกุชชสูตร

๓๐. ทสเม อวกุชฺชปญฺโญติ อโธมุขปญฺโญ. อุจฺฉงฺคปญฺโญติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ วิตฺถาริกปญฺโญ. อาทิกลฺยาณนฺติอาทีสุ อาทีติ ปุพฺพปฏฺฐปนา. มชฺฌนฺติ กถาเวมชฺฌํ. ปริโยสานนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ. อิติสฺส เต ธมฺมํ กเถนฺตา ปุพฺพปฏฺฐปเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กเถนฺติ, เวมชฺเฌปิ ปริโยสาเนปิ. เอตฺถ จ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานานิ, อตฺถิ สาสนสฺส. ตตฺถ เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกคาถาย ปฐมปทํ อาทิ, ทฺเว ปทานิ มชฺฌํ, อวสานปทํ ปริโยสานํ. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อนุสนฺธิ มชฺฌํ, อิทมโวจาติ อปฺปนา ปริโยสานํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส ปฐโม อนุสนฺธิ อาทิ, ตโต ปรํ เอโก วา อเนเก วา มชฺฌํ, ปจฺฉิโม ปริโยสานํ. อยํ ตาว เทสนาย นโย. สาสนสฺส ปน สีลํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, วิปสฺสนา ปริโยสานํ. สมาธิ วา อาทิ, วิปสฺสนา มชฺฌํ, มคฺโค ปริโยสานํ. วิปสฺสนา วา อาทิ, มคฺโค มชฺฌํ, ผลํ ปริโยสานํ. มคฺโค วา อาทิ, ผลํ มชฺฌํ, นิพฺพานํ ปริโยสานํ. ทฺเว ทฺเว วา กยิรมาเน สีลสมาธโย อาทิ, วิปสฺสนามคฺคา มชฺฌํ, ผลนิพฺพานานิ ปริโยสานํ.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `avakujjapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจภาชนะคว่ำ. บทว่า `Ucchaṅgapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจชายพก. บทว่า `Puthupañño` คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. ในบทเป็นต้นว่า `Ādikalyāṇaṃ` นั้น บทว่า `ādi` คือ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า `majjha` คือ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า `pariyosāna` คือ การจบลง. ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นเมื่อกล่าวธรรมแก่บุคคลนั้น ย่อมกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้น แล้วจึงกล่าว แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น ในส่วนของเทศนา บาทแรกของคาถา ๔ บาท ชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทชื่อว่าท่ามกลาง, บาทสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, การจบลงว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, หลังจากนั้น อนุสนธิเดียวหรือหลายอนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, อนุสนธิสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. นี้เป็นนัยในส่วนของเทศนาก่อน. ส่วนของศาสนา ศีลชื่อว่าเบื้องต้น, สมาธิชื่อว่าท่ามกลาง, วิปัสสนาชื่อว่าที่สุด. หรือว่า สมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาชื่อว่าท่ามกลาง, มรรคชื่อว่าที่สุด. หรือว่า วิปัสสนาชื่อว่าเบื้องต้น, มรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลชื่อว่าที่สุด. หรือว่า มรรคชื่อว่าเบื้องต้น, ผลชื่อว่าท่ามกลาง, นิพพานชื่อว่าที่สุด. หรือเมื่อกระทำเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาและมรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพานชื่อว่าที่สุด.

สาตฺถนฺติ สาตฺถกํ กตฺวา เทเสนฺติ. สพฺยญฺชนนฺติ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา เทเสนฺติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ สกลปริปุณฺณํ อนูนํ กตฺวา เทเสนฺติ. ปริสุทฺธนฺติ ปริสุทฺธํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา เทเสนฺติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺตีติ เอวํ เทเสนฺตา จ เสฏฺฐจริยภูตํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ปกาเสนฺติ. เนว อาทึ มนสิ กโรตีติ เนว ปุพฺพปฏฺฐปนํ มนสิ กโรติ.

บทว่า `Sātthaṃ` คือ กระทำให้มีอรรถแล้วแสดง. บทว่า `Sabyañjanaṃ` คือ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง. บทว่า `Kevalaparipuṇṇaṃ` คือ กระทำให้บริบูรณ์สิ้นเชิง ไม่บกพร่องแล้วแสดง. บทว่า `Parisuddhaṃ` คือ กระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปมแล้วแสดง. บทว่า `Brahmacariyaṃ pakāsenti` คือ เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นจริยะอันประเสริฐ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `Neva ādiṃ manasi karoti` คือ ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อนเลย.

กุมฺโภติ ฆโฏ. นิกุชฺโชติ อโธมุโข ฐปิโต. เอวเมว โขติ เอตฺถ กุมฺโภ นิกุชฺโช วิย อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกาสิญฺจนกาโล [Pg.98] วิย ธมฺมเทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส วิวฏฺฏนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคเหตุํ อสมตฺถกาโล, อุทกสฺส อสณฺฐานกาโล วิย วุฏฺฐหิตฺวา อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

บทว่า `Kumbho` คือ หม้อ. บทว่า `Nikujjo` คือ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำเหมือนหม้อที่คว่ำไว้, พึงทราบว่า เวลาที่ได้รับธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นไม่สามารถจะเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป, พึงทราบว่า เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่.

อากิณฺณานีติ ปกฺขิตฺตานิ. สติสมฺโมสาย ปกิเรยฺยาติ มุฏฺฐสฺสติตาย วิกิเรยฺย. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, นานาขชฺชกานิ วิย นานปฺปการํ พุทฺธวจนํ, อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ ขาทนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, วุฏฺฐหนฺตสฺส สติสมฺโมสา ปกิรณกาโล วิย ตสฺมา อาสนา วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

บทว่า `Ākiṇṇāni` คือ ใส่ไว้. บทว่า `Satisammosāya pakireyya` คือ พึงกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติ. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาดุจชายพกเหมือนชายพก, พึงทราบว่า พระพุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่บุคคลผู้นั่งเคี้ยวของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกจากอาสนะนั้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่ของขบเคี้ยวกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติของผู้ที่ลุกขึ้น.

อุกฺกุชฺโชติ อุปริมุโข ฐปิโต. สณฺฐาตีติ ปติฏฺฐหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุปริมุโข ฐปิโต กุมฺโภ วิย ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกสฺส อาสิตฺตกาโล วิย เทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส สณฺฐานกาโล วิย ตตฺถ นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, โน วิวฏฺฏนกาโล วิย วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส สลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

บทว่า `Ukkujjo` คือ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า `Saṇṭhāti` คือ ย่อมตั้งอยู่. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางเหมือนหม้อที่ตั้งหงายขึ้น, พึงเห็นว่า เวลาที่ได้รับเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป, พึงเห็นว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในที่นั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกขึ้นไปแล้วสามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป.

ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. อวิจกฺขโณติ สํวิทหนปญฺญาย รหิโต. คนฺตาติ คมนสีโล. เสยฺโย เอเตน วุจฺจตีติ เอตสฺมา ปุคฺคลา อุตฺตริตโรติ วุจฺจติ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกโร สิยาติ โกฏิกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร ภเวยฺยาติ.

บทว่า `Dummedho` คือ ผู้ไม่มีปัญญา. บทว่า `Avicakkhaṇo` คือ ผู้ปราศจากปัญญาที่สามารถจัดการได้. บทว่า `Gantā` คือ ผู้มีปกติไป. บทว่า `Seyyo etena vuccati` คือ ท่านเรียกว่า ประเสริฐกว่าบุคคลนั้น. บทว่า `Dhammānudhammappaṭipanno` คือ ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมอนุโลมแก่โลกุตรธรรม ๙. บทว่า `Dukkhassa` คือ แห่งวัฏทุกข์. บทว่า `Antakaro siyā` คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุด คือกระทำที่สุด กระทำเขตกำหนด กระทำที่สุดโดยรอบ.

ปุคฺคลวคฺโค ตติโย.

ปุคคลวรรคที่ ๓

๔. เทวทูตวคฺโค

๔. เทวทูตวรรค

๑. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสพรหมกสูตร

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อชฺฌาคาเรติ สเก ฆเร. ปูชิตา โหนฺตีติ ยํ ฆเร อตฺถิ, เตน ปฏิชคฺคิตา โคปิตา โหนฺติ. อิติ มาตาปิตุปูชกานิ กุลานิ มาตาปิตูหิ สพฺรหฺมกานีติ ปกาเสตฺวา อิทานิ เนสํ [Pg.99] สปุพฺพาจริยกาทิภาวํ ปกาเสนฺโต สปุพฺพาจริยกานีติอาทิมาห. ตตฺถ พฺรหฺมาติอาทีนิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ วุตฺตานิ. พหุการาติ ปุตฺตานํ พหูปการา. อาปาทกาติ ชีวิตสฺส อาปาทกา. ปุตฺตกานํ หิ มาตาปิตูหิ ชีวิตํ อาปาทิตํ ปาลิตํ ฆฏิตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติตํ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปเสตาโร. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ ปุตฺตานํ หิ อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสฺส ทสฺสนํ นาม มาตาปิตโร นิสฺสาย ชาตนฺติ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อชฺฌาคาเร ความว่า ในเรือนของตน บทว่า ปูชิตา โหนฺติ ความว่า วัตถุใดมีอยู่ในเรือน (บุตรธิดา) ย่อมบำรุงดูแลคุ้มครอง (มารดาบิดา) ด้วยวัตถุนั้นๆ ครั้นทรงประกาศแล้วอย่างนี้ว่า ตระกูลที่บูชามารดาบิดา ชื่อว่ามีพรหมอยู่กับมารดาบิดา บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความเป็นบุรพาจารย์ เป็นต้น ของตระกูลเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า สปุพฺพจริยกาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมาติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทำให้สำเร็จความเป็นพรหม เป็นต้น ของมารดาบิดาเหล่านั้น บทว่า พหุการา ความว่า มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย บทว่า อาปาทกา ความว่า เป็นผู้ให้ชีวิตเกิด จริงอยู่ ชีวิตของบุตรทั้งหลาย อันมารดาบิดาให้เกิดแล้ว คุ้มครองแล้ว ประกอบแล้ว ให้เป็นไปโดยสืบเนื่องกัน บทว่า โปสกา ความว่า ทำให้มือและเท้าเจริญเติบโตแล้ว ให้ดื่มโลหิตในอกแล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงดู บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร ความว่า จริงอยู่ การเห็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในโลกนี้ของบุตรทั้งหลาย อาศัยมารดาบิดาจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น (มารดาบิดา) จึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้

พฺรหฺมาติ มาตาปิตโรติ เสฏฺฐาธิวจนํ. ยถา พฺรหฺมุโน จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ, เอวเมว มาตาปิตูนํ ปุตฺตเกสุ จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ. ตา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เวทิตพฺพา – กุจฺฉิคตสฺมึ หิ ทารเก ‘‘กทา นุ โข ปุตฺตกํ อโรคํ ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มาตาปิตูนํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปเนส มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก อูกาหิ วา มงฺกุลาทีหิ ปาณเกหิ ทฏฺโฐ ทุกฺขเสยฺยาย วา ปน ปีฬิโต ปโรทติ วิรวติ, ตทาสฺส สทฺทํ สุตฺวา มาตาปิตูนํ การุญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อาธาวิตฺวา วิธาวิตฺวา กีฬนกาเล ปน โลภนียวยสฺมึ วา ฐิตกาเล ทารกํ โอโลเกตฺวา มาตาปิตูนํ จิตฺตํ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิตฺตสตวิหตกปฺปาสปิจุปฏลํ วิย มุทุกํ โหติ อาโมทิตํ ปโมทิตํ, ตทา เตสํ มุทิตา ลพฺภติ. ยทา ปเนส ปุตฺโต ทาราภรณํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ปาฏิเยกฺกํ อคารํ อชฺฌาวสติ, ตทา มาตาปิตูนํ ‘‘สกฺโกติ ทานิ โน ปุตฺตโก อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุ’’นฺติ มชฺฌตฺตภาโว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ กาเล อุเปกฺขา ลพฺภตีติ อิมินา การเณน ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร เป็นชื่อที่กล่าวโดยความประเสริฐ เปรียบเหมือนพรหมทั้งหลายไม่ละภาวนา ๔ ประการ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ฉันใด มารดาบิดาก็ไม่ละภาวนา ๔ ประการในบุตรน้อยทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภาวนาเหล่านั้น พึงทราบในกาลนั้นๆ คือ จริงอยู่ เมื่อทารกอยู่ในครรภ์ เมตตาจิตของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นบุตรน้อยผู้ไม่มีโรค มีอวัยวะใหญ่น้อยบริบูรณ์" ก็เมื่อใด ทารกน้อยนี้ยังอ่อนนอนหงายอยู่ ถูกสัตว์เล็กๆ เช่น เหา หรือตัวเรือด เป็นต้น กัด หรือถูกเบียดเบียนด้วยการนอนลำบาก ย่อมร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อนั้น มารดาบิดาได้ฟังเสียงของทารกนั้นแล้ว ความกรุณาย่อมเกิดขึ้น ก็ในเวลาวิ่งเล่นไปมา หรือในเวลาที่ตั้งอยู่ในวัยอันน่ารักใคร่ มารดาบิดาแลดูทารกแล้ว จิตย่อมอ่อนนุ่ม บันเทิง ร่าเริง ดุจแผ่นสำลีที่ตีแล้วร้อยครั้งใส่ลงในเนยใส เมื่อนั้น มุทิตาย่อมเกิดแก่ท่านเหล่านั้น ก็เมื่อใด บุตรนี้ให้การเลี้ยงดูภรรยาเกิดขึ้นแล้ว ครองเรือนอยู่ต่างหาก เมื่อนั้น ความเป็นกลางของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "บัดนี้ บุตรน้อยของเราสามารถเป็นอยู่ได้ตามธรรมดาของตน" ในกาลนั้น ย่อมได้อุเบกขา ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า "พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร"

ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเรติ มาตาปิตโร หิ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เอวํ นิสีท, เอวํ ติฏฺฐ, เอวํ คจฺฉ, เอวํ สย, เอวํ ขาท, เอวํ ภุญฺช, อยํ เต, ตาตาติ วตฺตพฺโพ, อยํ ภาติกาติ, อยํ ภคินีติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อสุกํ นาม อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ, อสุกํ น วฏฺฏตี’’ติ คาหาเปนฺติ สิกฺขาเปนฺติ. อถาปรภาเค อญฺเญ อาจริยา หตฺถิสิปฺปอสฺสสิปฺปรถสิปฺปธนุสิปฺปถรุสิปฺปมุทฺทาคณนาทีนิ สิกฺขาเปนฺติ. อญฺโญ [Pg.100] สรณานิ เทติ, อญฺโญ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปติ, อญฺโญ ปพฺพาเชติ, อญฺโญ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปติ, อญฺโญ อุปสมฺปาเทติ, อญฺโญ โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ ปาเปติ. อิติ สพฺเพปิ เต ปจฺฉาจริยา นาม โหนฺติ, มาตาปิตโร ปน สพฺพปฐมา, เตนาห – ‘‘ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเรติ วุจฺจนฺติ กถิยนฺติ. อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานนฺติ ปุตฺตานํ อาหุตํ ปาหุตํ อภิสงฺขตํ อนฺนปานาทึ อรหนฺติ, อนุจฺฉวิกา ตํ ปฏิคฺคเหตุํ. ตสฺมา ‘‘อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปชาย อนุกมฺปกาติ ปเรสํ ปาเณ อจฺฉินฺทิตฺวาปิ อตฺตโน ปชํ ปฏิชคฺคนฺติ โคปายนฺติ. ตสฺมา ‘‘ปชาย อนุกมฺปกา’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร ความว่า จริงอยู่ มารดาบิดาจำเดิมแต่กาลที่เกิด ย่อมให้ถือเอา ย่อมให้ศึกษาว่า "จงนั่งอย่างนี้ จงยืนอย่างนี้ จงไปอย่างนี้ จงนอนอย่างนี้ จงเคี้ยวอย่างนี้ จงกินอย่างนี้ นี่พ่อของเจ้า ควรเรียกว่าพ่อ นี่พี่ชาย ควรเรียกว่าพี่ชาย นี่น้องสาว ควรเรียกว่าน้องสาว การกระทำชื่อนี้ควร การกระทำชื่อนี้ไม่ควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นไม่ควร" ในภายหลัง อาจารย์อื่นๆ ย่อมสอนศิลปะมีศิลปะการขี่ช้าง ศิลปะการขี่ม้า ศิลปะการขับรถ ศิลปะการยิงธนู ศิลปะการใช้ดาบ ศิลปะการนับด้วยการหักนิ้ว เป็นต้น อาจารย์บางท่านให้สรณะ บางท่านให้ตั้งอยู่ในศีล บางท่านให้บวช บางท่านให้เรียนพุทธวจนะ บางท่านให้อุปสมบท บางท่านทำให้บรรลุโสดาปัตติมรรค เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าเป็นปัจฉาจารย์ (อาจารย์ภายหลัง) ส่วนมารดาบิดาเป็นอาจารย์คนแรกสุด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร" ในบทนั้น บทว่า วุจฺจเร ความว่า ท่านเรียกว่า, ท่านกล่าวว่า บทว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ ความว่า ย่อมควรแก่ของที่บุตรนำมา ของต้อนรับ ของที่จัดเตรียมไว้ คือ ข้าวและน้ำ เป็นต้น เป็นผู้สมควรเพื่อจะรับของนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ" บทว่า ปชาย อนุกมฺปกา ความว่า แม้ไม่ตัดชีวิตของผู้อื่น ก็ยังบำรุงรักษาคุ้มครองบุตรของตน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปชาย อนุกมฺปกา"

นมสฺเสยฺยาติ นโม กเรยฺย. สกฺกเรยฺยาติ สกฺกาเรน ปฏิมาเนยฺย. อิทานิ ตํ สกฺการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเนนาติ ยาคุภตฺตขาทนีเยน. ปาเนนาติ อฏฺฐวิธปาเนน. วตฺเถนาติ นิวาสนปารุปนเกน วตฺเถน. สยเนนาติ มญฺจปีฐานุปฺปทาเนน. อุจฺฉาทเนนาติ ทุคฺคนฺธํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุคนฺธกรณุจฺฉาทเนน. นฺหาปเนนาติ สีเต อุณฺโหทเกน, อุณฺเห สีโตทเกน คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา นฺหาปเนน. ปาทานํ โธวเนนาติ อุณฺโหทกสีโตทเกหิ ปาทโธวเนน เจว เตลมกฺขเนน จ. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. สคฺเค ปโมทตีติ อิธ ตาว มาตาปิตูสุ ปาริจริยํ ทิสฺวา ปาริจริยการณา ตํ ปณฺฑิตมนุสฺสา อิเธว ปสํสนฺติ, ปรโลกํ ปน คนฺตฺวา สคฺเค ฐิโต โส มาตาปิตุอุปฏฺฐาโก ทิพฺพสมฺปตฺตีหิ อาโมทติ ปโมทตีติ.

บทว่า นมสฺเสยฺย ความว่า พึงกระทำการนอบน้อม บทว่า สกฺกเรยฺย ความว่า พึงนับถือด้วยความเคารพ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการสักการะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนฺเนน" ในบทนั้น บทว่า อนฺเนน ความว่า ด้วยข้าวต้ม ข้าวสวย ของเคี้ยว บทว่า ปาเนน ความว่า ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง บทว่า วตฺเถน ความว่า ด้วยผ้าสำหรับนุ่งและห่ม บทว่า สยเนน ความว่า ด้วยการถวายเตียงและตั่ง บทว่า อุจฺฉาทเนน ความว่า ด้วยเครื่องลูบไล้ที่ทำให้มีกลิ่นหอมโดยบรรเทากลิ่นเหม็น บทว่า นฺหาปเนน ความว่า ด้วยการอาบน้ำ คือรดกายด้วยน้ำร้อนในเวลาหนาว ด้วยน้ำเย็นในเวลาร้อน บทว่า ปาทานํ โธวเนน ความว่า ด้วยการล้างเท้าด้วยน้ำร้อนและน้ำเย็น และด้วยการทาน้ำมัน บทว่า เปจฺจ ความว่า ไปสู่ปรโลกแล้ว บทว่า สคฺเค ปโมทติ ความว่า ในโลกนี้ บัณฑิตทั้งหลายเห็นการบำรุงมารดาบิดาแล้ว เพราะเหตุแห่งการบำรุงนั้น ย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้ทีเดียว ส่วนเมื่อไปสู่ปรโลกแล้ว ตั้งอยู่ในสวรรค์ ผู้บำรุงมารดาบิดานั้น ย่อมบันเทิงร่าเริงด้วยทิพยสมบัติ

๒. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอานันทสูตร

๓๒. ทุติเย ตถารูโปติ ตถาชาติโก. สมาธิปฏิลาโภติ จิตฺเตกคฺคตาลาโภ. อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเกติ เอตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภเยสมฺปิ กาโย สวิญฺญาณกฏฺเฐน เอกโต กตฺวา อิมสฺมินฺติ วุตฺโต. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหงฺการทิฏฺฐิ จ มมงฺการตณฺหา จ มานานุสโย จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส [Pg.101] จ กิเลสา. นาสฺสูติ น ภเวยฺยุํ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสูติ รูปนิมิตฺตํ, สทฺทนิมิตฺตํ, คนฺธนิมิตฺตํ, รสนิมิตฺตํ, โผฏฺฐพฺพนิมิตฺตํ, สสฺสตาทินิมิตฺตํ, ปุคฺคลนิมิตฺตํ ธมฺมนิมิตฺตนฺติ เอวรูเปสุ จ พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสุ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธิญฺเจว ผลญาณญฺจ. สิยาติ ภเวยฺย.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ตถารูโป ความว่า มีสภาพเช่นนั้น บทว่า สมาธิปฏิลาโภ ความว่า การได้ซึ่งความเป็นหนึ่งแห่งจิต ในบทว่า อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเก นี้ กายของทั้งสองฝ่าย คือ ของตนและของผู้อื่น รวบรวมเป็นอันเดียวกันโดยความหมายว่ามีวิญญาณ แล้วกล่าวว่า อิมสฺมึ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา ความว่า มิจฉาทิฏฐิอันมีอาการว่าเรา และตัณหาอันมีอาการว่าของเรา และมานานุสัย (เหล่านี้) เป็นกิเลสของตนและของผู้อื่น บทว่า นาสฺสุ ความว่า ไม่พึงมี บทว่า พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสุ ความว่า ในนิมิตทั้งปวงภายนอกอันมีสภาพเช่นนี้ คือ รูปนิมิต สัททนิมิต คันธนิมิต รสนิมิต โผฏฐัพพนิมิต สัสสตาทินิมิต (นิมิตมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น) ปุคคลนิมิต ธรรมนิมิต บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ความว่า ได้แก่ ผลสมาธิและผลญาณ บทว่า สิยา ความว่า พึงมี

อิธานนฺท, ภิกฺขุโนติ, อานนฺท, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุโน. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ นิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต อาห. นิพฺพานํ หิ กิเลสานํ สนฺตตาย สนฺตํ นาม, นิพฺพานํ สนฺตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาว ทิวสมฺปิ นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท สนฺตนฺเตว ปวตฺตตีติปิ สนฺตํ. ปณีตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาปิ จิตฺตุปฺปาโท ปณีตนฺเตว ปวตฺตตีติ นิพฺพานํ ปณีตํ นาม. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิปิ ตสฺเสว เววจนานิ. ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ทิวสภาคมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท สพฺพสงฺขารสมโถเตว ปวตฺตติ…เป… ตถา ตีสุ ภเวสุ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาเวน นิพฺพานนฺติ ลทฺธนาเม ตสฺมึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท นิพฺพานํ นิพฺพานนฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิ นามานิ ลภติ. อิมสฺมึ ปน อฏฺฐวิเธ อาโภคสมนฺนาหาเร อิมสฺมึ ฐาเน เอโกปิ ลพฺภติ, ทฺเวปิ สพฺเพปิ ลพฺภนฺเตว.

บทว่า อิทานนฺท ภิกฺขุโน ความว่า ดูก่อนอานนท์ แก่ภิกษุในศาสนานี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงนิพพาน จึงตรัสว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ (นั่นสงบ นั่นประณีต) จริงอยู่ นิพพานชื่อว่าสงบ เพราะเป็นที่สงบแห่งกิเลสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่าสงบ แม้เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ตลอดวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของสงบเท่านั้น บทว่า ปณีตํ ความว่า นิพพานชื่อว่าประณีต เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของประณีตเท่านั้น แม้บททั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ (เป็นที่สงบสังขารทั้งปวง) ก็เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นนั่นเอง จริงอยู่ จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่แม้ตลอดส่วนแห่งวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นที่สงบสังขารทั้งปวงเท่านั้น...ฯลฯ... ฉันใดก็ฉันนั้น ในนิพพานนั้นซึ่งได้ชื่อว่านิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะในภพทั้งสาม จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นนิพพานๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ชื่อทั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ ก็ในอาโภคสมานหาร ๘ อย่างนี้ ในที่นี้ แม้อย่างหนึ่งก็ย่อมได้ แม้สองอย่างก็ย่อมได้ แม้ทั้งหมดก็ย่อมได้เหมือนกัน

สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ. ปรอตฺตภาวสกอตฺตภาวานิ หิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺสาติ ยสฺส อรหโต. อิญฺชิตนฺติ ราคิญฺชิตํ โทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริติญฺชิตนฺติ อิมานิ สตฺต อิญฺชิตานิ จลิตานิ ผนฺทิตานิ. นตฺถิ กุหิญฺจีติ กตฺถจิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตาย สนฺโต. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. นิราโสติ นิตฺตณฺโห. อตารีติ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ สมติกฺกนฺโต. โสติ โส อรหํ ขีณาสโว. ชาติชรนฺติ เอตฺถ ชาติชราคหเณเนว พฺยาธิมรณมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. อิติ สุตฺตนฺเตปิ คาถายปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

บทว่า สงฺขาย ความว่า รู้แล้วด้วยญาณ บทว่า ปโรปรานิ ความว่า ทั้งของผู้อื่นและของตน จริงอยู่ อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตน ท่านเรียกว่า ปรานิ (ของผู้อื่น) และ โอปรานิ (ของตน) บทว่า ยสฺส ความว่า แก่พระอรหันต์ใด บทว่า อิญฺชิตํ ความว่า ความหวั่นไหวคือราคะ ความหวั่นไหวคือโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต ความหวั่นไหว ๗ อย่างเหล่านี้ คือความเอนเอียง ความสั่นสะเทือน บทว่า นตฺถิ กุหิญฺจิ ความว่า ไม่มีในที่ไหนๆ แม้ในอารมณ์เดียว บทว่า สนฺโต ความว่า เป็นผู้สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว บทว่า วิธูโม ความว่า เป็นผู้ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น บทว่า อนีโฆ ความว่า เป็นผู้ปราศจากทุกข์คือราคะเป็นต้น บทว่า นิราโส ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา บทว่า อตาริ ความว่า ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ก้าวล่วงแล้ว บทว่า โส ความว่า พระอรหันตขีณาสพนั้น ในบทว่า ชาติชรํ นี้ พึงทราบว่า แม้พยาธิและมรณะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาชาติและชรานั่นเอง ด้วยเหตุนี้ ทั้งในสุตตันตะและในคาถา ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลสมาบัติเท่านั้น

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

๓๓. ตติเย [Pg.102] สํขิตฺเตนาติ มาติกาฐปเนน. วิตฺถาเรนาติ ฐปิตมาติกาวิภชเนน. สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ กาเล สํขิตฺเตน กาเล วิตฺถาเรน. อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภาติ ปฏิวิชฺฌนกปุคฺคลา ปน ทุลฺลภา. อิทํ ภควา ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ญาณํ ฆฏฺเฏมี’’ติ อธิปฺปาเยน กเถสิ. ตํ สุตฺวา เถโร กิญฺจาปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อาชานิสฺสามี’’ติ น วทติ, อธิปฺปาเยน ปน ‘‘วิสฺสตฺถา ตุมฺเห, ภนฺเต, เทเสถ, อหํ ตุมฺเหหิ เทสิตํ ธมฺมํ นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌิสฺสามิ, มเมส ภาโร โหตู’’ติ สตฺถารํ เทสนาย อุสฺสาเหนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สงฺขิตฺเตน ความว่า ด้วยการตั้งมาติกา บทว่า วิตฺถาเรน ความว่า ด้วยการจำแนกมาติกาที่ตั้งไว้แล้ว บทว่า สงฺขิตฺตวิตฺถาเรน ความว่า ในบางคราวโดยย่อ ในบางคราวโดยพิสดาร บทว่า อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภา ความว่า ก็บุคคลผู้รู้แจ้งแทงตลอดหาได้ยาก พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ด้วยพระประสงค์ว่า "เราจักขัดเกลาญาณของพระสารีบุตรเถระ" พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว แม้จะไม่กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักรู้" แต่โดยความประสงค์แล้ว (ท่านคิดว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงแสดงโดยไม่ต้องกังวลเถิด ข้าพระองค์จักรู้แจ้งแทงตลอดธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้วด้วยนัยร้อยหนึ่ง ด้วยนัยพันหนึ่ง ขอการรู้นี้จงเป็นภาระของข้าพระองค์เถิด" เมื่อจะทูลเร้าพระศาสดาในการแสดงธรรม จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า เอตสฺส ภควา กาโล

อถสฺส สตฺถา ตสฺมาติหาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเกติอาทิ วุตฺตนยเมว. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺคญาณสตฺเถน ตณฺหํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมูลกํ อุพฺพตฺเตตฺวา ฉฑฺเฑสิ. สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ สมฺมา อุปาเยน สมฺมา ปฏิปตฺติยา นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตมกาสิ. อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, สาริปุตฺต, มยา ปารายเน อุทยปญฺเห อิทํ ผลสมาปตฺติเมว สนฺธาย เอตํ ภาสิตํ.

ลำดับนั้น พระศาสดาได้ทรงเริ่มเทศนาแก่พระเถระนั้นว่า ตสฺมาติห ในเทศนานั้น บทมีอาทิว่า อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อจฺเฉชฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาได้แล้วด้วยศัสตราคือมรรคญาณ บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า ถอนสังโยชน์แม้ทั้ง ๑๐ ประการพร้อมทั้งรากแล้วละเสียได้ บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ ด้วยการรู้แจ้งคือการละมานะ ๙ อย่าง ด้วยอุบายอันชอบ ด้วยปฏิปทาอันชอบ บทว่า อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตํ ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ก็คำนี้อันเราอาศัยผลสมาบัตินี้เท่านั้น ตรัสไว้แล้วในปารายนวรรค ในอุทัยปัญหา

อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ภาสิตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปหานํ กามสญฺญานนฺติอาทิ อารทฺธํ. อุทยปญฺเห จ เอตํ ปทํ ‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทาน’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๑๒; จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) อาคตํ, อิธ ปน องฺคุตฺตรภาณเกหิ ‘‘กามสญฺญาน’’นฺติ อาโรปิตํ. ตตฺถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. กามสญฺญานนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญานํ, อฏฺฐหิ วา โลภสหคตจิตฺเตหิ สหชาตสญฺญานํ. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ เอตาสญฺจ กามสญฺญานํ เจตสิกโทมนสฺสานญฺจาติ อุภินฺนมฺปิ ปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานสงฺขาตํ อรหตฺตผลํ อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพาน’’นฺติ (จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) วุตฺตํ, ตํ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตํ. ปหานนฺติ หิ ขีณาการสงฺขาโต วูปสโมปิ วุจฺจติ, กิเลเส ปฏินิสฺสชฺชนฺโต มคฺโคปิ, กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิสงฺขาตํ ผลมฺปิ[Pg.103], ยํ อาคมฺม กิเลสา ปหียนฺติ, ตํ อมตํ นิพฺพานมฺปิ. ตสฺมา ตตฺถ ตานิ ปทานิ อาคตานิ. ‘‘อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมี’’ติ วจนโต ปน อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. ถินสฺส จ ปนูทนนฺติปิ ถินสฺส จ ปนูทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจนิวารณสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนตฺตา ผลเมว อธิปฺเปตํ.

บัดนี้ (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะแสดงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ปหานํ กามสญฺญานํ ก็ในอุทัยปัญหา บทนี้มาว่า ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ แต่ในที่นี้ พระอังคุตตรภาณกะทั้งหลายยกขึ้นเป็น กามสญฺญานํ ในบทนั้น มีเพียงพยัญชนะต่างกัน แต่เนื้อความเหมือนกัน บทว่า กามสญฺญานํ ความว่า การละสัญญาที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย หรือสัญญาที่เกิดร่วมกับโลภสหคตจิต ๘ ดวง บทว่า โทมนสฺสาน จูภยํ มีเนื้อความว่า เราย่อมกล่าวการละธรรมทั้งสองอย่าง คือ กามสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ด้วย และเจตสิกโทมนัสด้วย อันได้แก่ อรหัตตผลที่เรียกว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) ว่าเป็นอัญญาพิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญาอันยิ่ง) ส่วนในมหานิทเทส ท่านกล่าวว่า "การละ การสงบระงับ การสละคืน ความสงบระงับ อมตะ นิพพาน แห่งกามฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง" คำนั้นท่านกล่าวโดยนัยแห่งการยกเนื้อความขึ้นแสดง จริงอยู่ แม้ความสงบระงับที่เรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาการ ก็เรียกว่าปหานะ แม้มรรคที่สละกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้ผลที่เรียกว่าความสงบระงับแห่งกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้อมตนิพพานที่บุคคลอาศัยแล้วย่อมละกิเลสได้ (ก็เรียกว่าปหานะ) เพราะฉะนั้น บทเหล่านั้นจึงมาในมหานิทเทสนั้น แต่เพราะพระดำรัสว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ปพฺรูมิ จึงทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น แม้ในบทว่า ถินสฺส จ ปนูทนํ ก็ทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการบรรเทาถีนะ บทว่า กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ ก็ทรงประสงค์เอาผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นถัดจากมรรคอันเป็นเครื่องป้องกันกุกกุจจะ

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานิเก ผเล อุปฺปนฺนาย อุเปกฺขาย จ สติยา จ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป, โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ ธมฺมตกฺกปุเรชโว. ตํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อญฺญาวิโมกฺขนฺติ อญฺญินฺทฺริยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ วิโมกฺขํ, อญฺญาย วา วิโมกฺขํ อญฺญาวิโมกฺขํ, ปญฺญาวิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา, อวิชฺชาย ปเภทนสงฺขาตํ วา นิพฺพานํ อารพฺภ อุปฺปนฺนตฺตา เอวํลทฺธนามํ อรหตฺตผลเมว. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปหานนฺติอาทีหิ ปเทหิ อรหตฺตผลเมว ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

บทว่า อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ความว่า บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติที่เกิดขึ้นในผลจิตอันสัมปยุตด้วยจตุตถฌาน บทว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ ความว่า สัมมาสังกัปปะ เรียกว่า ธรรมตักกะ, ธรรมตักกะนั้นย่อมมีในเบื้องต้น ย่อมมีข้างหน้า เป็นตัวนำหน้าแห่งอัญญาอวิโมกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธรรมตักกปุเรชวะ (หมายถึง) ธรรมตักกปุเรชวะนั้น บทว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ความว่า วิโมกข์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ หรืออีกนัยหนึ่ง วิโมกข์เพราะรู้แจ้ง ชื่อว่า อัญญาอวิโมกข์ อธิบายว่า ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา บทว่า อวิชฺชาย ปเภทนํ ความว่า เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการทำลายอวิชชา หรืออีกนัยหนึ่ง คืออรหัตตผลนั่นเอง ซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยปรารภพระนิพพาน อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชา พึงทราบว่า ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมด มีบทว่า ปหานะ เป็นต้น ท่านประกาศอรหัตตผลนั่นเอง

๔. นิทานสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถานิทานสูตร

๓๔. จตุตฺเถ นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ ลุพฺภนปลุพฺภนสภาโว โลโภ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย นิทานํ การณํ ปจฺจโยติ อตฺโถ. โทโสติ ทุสฺสนปทุสฺสนสภาโว โทโส. โมโหติ มุยฺหนปมุยฺหนสภาโว โมโห.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า นิทานานิ ความว่า เหตุทั้งหลาย บทว่า กัมมานัง ความว่า แห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลโภ นิทานํ กัมมานํ สมุทยาย ความว่า โลภะมีสภาวะคือความอยากและความอยากอย่างยิ่ง เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความเกิดขึ้น เพื่อการรวบรวมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โทโส คือ โทสะ มีสภาวะคือความประทุษร้ายและความประทุษร้ายอย่างยิ่ง บทว่า โมโห คือ โมหะ มีสภาวะคือความหลงและความหลงอย่างยิ่ง

โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ, โลภาภิภูเตน ลุทฺเธน หุตฺวา กตกมฺมนฺติ อตฺโถ. โลภโต ชาตนฺติ โลภชํ. โลโภ นิทานมสฺสาติ โลภนิทานํ. โลโภ สมุทโย อสฺสาติ โลภสมุทยํ. สมุทโยติ ปจฺจโย, โลภปจฺจยนฺติ อตฺโถ. ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตตีติ ยสฺมึ ฐาเน อสฺส โลภชกมฺมวโต ปุคฺคลสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ, ขนฺธา ปาตุภวนฺติ. ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจตีติ เตสุ ขนฺเธสุ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ. ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ ยสฺมา ตํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา โหติ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

บทว่า โลภปกตํ ความว่า กรรมที่ทำด้วยโลภะ อธิบายว่า กรรมที่ทำโดยถูกโลภะครอบงำ เป็นผู้กำหนัดแล้ว บทว่า โลภโต ชาตํ ความว่า เกิดจากโลภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภชํ บทว่า โลโภ นิทานมัสสาติ ความว่า โลภะเป็นเหตุแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภนิทานํ บทว่า โลโภ สมุทโย อัสสาติ ความว่า โลภะเป็นสมุทัยแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภสมุทยํ บทว่า สมุทโย ความว่า ปัจจัย อธิบายว่า มีโลภะเป็นปัจจัย บทว่า ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ ความว่า อัตภาพของบุคคลนั้นผู้มีกรรมเกิดแต่โลภะ ย่อมเกิดขึ้นในที่ใด ขันธ์ทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น บทว่า ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ ความว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในขันธ์เหล่านั้น คำว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างนั้น เพราะว่ากรรมนั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง หรือเป็นอปราปริยายเวทนียกรรมบ้าง ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

อขณฺฑานีติ [Pg.104] อภินฺนานิ. อปูตีนีติ ปูติภาเวน อพีชตฺตํ อปฺปตฺตานิ. อวาตาตปหตานีติ น วาเตน น จ อาตเปน หตานิ. สาราทานีติ คหิตสารานิ สารวนฺตานิ น นิสฺสารานิ. สุขสยิตานีติ สนฺนิจยภาเวน สุขํ สยิตานิ. สุเขตฺเตติ มณฺฑเขตฺเต. สุปริกมฺมกตาย ภูมิยาติ นงฺคลกสเนน เจว อฏฺฐทนฺตเกน จ สุฏฺฐุ ปริกมฺมกตาย เขตฺตภูมิยา. นิกฺขิตฺตานีติ ฐปิตานิ โรปิตานิ. อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ อนุปฺปเวเสยฺย. วุทฺธินฺติอาทีสุ อุทฺธคฺคมเนน วุทฺธึ, เหฏฺฐา มูลปฺปติฏฺฐาเนน วิรูฬฺหึ, สมนฺตา วิตฺถาริกภาเวน เวปุลฺลํ.

บทว่า อขณฺฑานิ ความว่า ไม่แตก บทว่า อปูตีนิ ความว่า ไม่ถึงความเป็นเมล็ดพันธุ์ที่ใช้ไม่ได้เพราะความเน่า บทว่า อวาตาตปหตานิ ความว่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย บทว่า สาราทานิ ความว่า ถือเอาแก่นแล้ว มีแก่น ไม่ใช่ไม่มีแก่น บทว่า สุขสยิตานิ ความว่า เก็บไว้ดีแล้วโดยการสั่งสม บทว่า สุเขตฺเต ความว่า ในนาดี บทว่า สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา ความว่า ในพื้นที่นาที่ตระเตรียมไว้ดีแล้วด้วยการไถด้วยไถและคราดมีฟันแปดซี่ บทว่า นิกฺขิตฺตานิ ความว่า วางไว้แล้ว ปลูกแล้ว บทว่า อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ ความว่า พึงให้เข้าไป ในบทว่า วุฑฺฒึ เป็นต้น ความเจริญ (วุฑฺฒึ) หมายถึงการงอกขึ้นเบื้องบน, ความงอกงาม (วิรูฬฺหึ) หมายถึงการตั้งมั่นแห่งรากในเบื้องล่าง, ความไพบูลย์ (เวปุลฺลํ) หมายถึงการแผ่ขยายไปโดยรอบ

ยํ ปเนตฺถ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ อสมฺโมหตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน กมฺมวิภตฺติ นาม กเถตพฺพา. สุตฺตนฺติกปริยาเยน หิ เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ, ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ กากวฬิยปุณฺณเสฏฺฐีนํ วิย กุสลํ, นนฺทยกฺขนนฺทมาณวกนนฺทโคฆาตกโกกาลิยสุปฺปพุทฺธเทวทตฺตจิญฺจมาณวิกานํ วิย จ อกุสลํ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ, อวิปากํ สมฺปชฺชติ. ตํ มิคลุทฺทโกปมาย สาเธตพฺพํ. ยถา หิ มิคลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา ธนุํ อากฑฺฒิตฺวา ขิตฺโต สโร สเจ น วิรชฺฌติ, ตํ มิคํ ตตฺเถว ปาเตติ, อถ นํ มิคลุทฺทโก นิจฺจมฺมํ กตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ เฉตฺวา มํสํ อาทาย ปุตฺตทารํ โตเสนฺโต คจฺฉติ. สเจ ปน วิรชฺฌติ, มิโค ปลายิตฺวา ปุน ตํ ทิสํ น โอโลเกติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. สรสฺส อวิรชฺฌิตฺวา มิควิชฺฌนํ วิย หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส วิปากวารปฏิลาโภ, อวิชฺฌนํ วิย อวิปากภาวาย สมฺปชฺชนนฺติ.

คำใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ในเรื่องนั้น เพื่อความไม่หลง พึงกล่าวจำแนกกรรมในที่นี้ จริงอยู่ โดยนัยแห่งสุตตันตะ กรรมทั้งหลายถูกจำแนกไว้ ๑๑ อย่าง ได้แก่ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน), อุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า), อปราปริยายเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป), ครุกกรรม (กรรมหนัก), พหุลกรรม (กรรมที่ทำจนชิน), อาสันนกรรม (กรรมใกล้ตาย), กตัตตากรรม (กรรมที่สักแต่ว่าทำ), ชนกกรรม (กรรมนำไปเกิด), อุปัตถัมภกกรรม (กรรมสนับสนุน), อุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน), และอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) ในกรรมเหล่านั้น เจตนาในชวนจิตดวงแรกในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง ไม่ว่าเป็นกุศลหรืออกุศล ชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้เอง เหมือนกุศลกรรมของกากวฬิยเศรษฐีและปุณณเศรษฐี และเหมือนอกุศลกรรมของนันทยักษ์ นันทมาณพ นันทะคนฆ่าโค โกกาลิยะ สุปปพุทธะ เทวทัต และจิญจมาณวิกา แต่เมื่อกรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ ก็จะชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม คือถึงความไม่มีผล ข้อนั้นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยอุปมานายพรานเนื้อ จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานเนื้อเห็นเนื้อแล้ว น้าวคันธนูยิงลูกศรไป ถ้าไม่พลาด ก็จะทำให้เนื้อนั้นล้มลง ณ ที่นั้นเอง จากนั้นนายพรานก็จะถลกหนัง ตัดเป็นชิ้นๆ ถือเอาเนื้อไป พลางทำให้บุตรและภรรยายินดี แต่ถ้าพลาดไป เนื้อก็จะหนีไป ไม่แลดูทิศนั้นอีก ความสมบูรณ์พร้อมนี้พึงเห็นฉันนั้น จริงอยู่ การได้โอกาสให้ผลของทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเห็นเหมือนการที่ลูกศรไม่พลาดเป้าแล้วยิงถูกเนื้อ ส่วนการถึงความเป็นกรรมไม่มีผล พึงเห็นเหมือนการยิงไม่ถูก

อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตํ ปเนตํ กุสลปกฺเข อฏฺฐสมาปตฺติวเสน, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอกาย สมาปตฺติยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปญฺจนฺนมฺปิ อานนฺตริยานํ กตฺตา เอเกน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เสสสมาปตฺติโย [Pg.105] จ กมฺมานิ จ อโหสิกมฺมภาวํเยว อาปชฺชนฺติ, อวิปากานิ โหนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปุริมอุปมายเยว ทีเปตพฺโพ.

ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ ซึ่งทำให้กิจสำเร็จ ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป กรรมนั้นพึงทราบในฝ่ายกุศลโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ และในฝ่ายอกุศลโดยนัยแห่งอนันตริยกรรม ๕ ในกรรมเหล่านั้น ผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเกิดในพรหมโลกด้วยสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ทำอนันตริยกรรมทั้ง ๕ อย่าง ย่อมเกิดในนรกด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสมาบัติและกรรมที่เหลือย่อมถึงความเป็นอโหสิกรรม คือไม่มีผล อรรถาธิบายนี้ก็พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง

อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. ตํ สพฺพํ สุนขลุทฺทเกน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สุนขลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา สุนโข วิสฺสชฺชิโต มิคํ อนุพนฺธิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน ปาปุณาติ, ตสฺมึ เยว ฑํสติ; เอวเมวํ อิทํ กมฺมํ ยสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภติ, ตสฺมึเยว วิปากํ เทติ, เตน มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ.

ส่วนว่า ชวนเจตนา 5 ดวงในระหว่างแห่งชวนะทั้งสอง (คือปฐมชวนะและสัตตมชวนะ) ชื่อว่า อปราปริยายเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในภพต่อๆ ไปในกาลใด ก็ย่อมให้วิบากในกาลนั้น เมื่อความสืบต่อแห่งสังสารวัฏยังมีอยู่ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นอโหสิกรรม เรื่องทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยอุปมานายพรานสุนัข จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานสุนัขเห็นเนื้อแล้วปล่อยสุนัขไป สุนัขนั้นติดตามเนื้อไปทัน ณ ที่ใด ก็กัด ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันใด กรรมนี้ก็ได้โอกาส ณ ที่ใด ก็ย่อมให้วิบาก ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ผู้พ้นแล้วจากกรรมนั้นย่อมไม่มี

กุสลากุสเลสุ ปน ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ โหติ, ตํ ยคฺครุกํ นาม. ตเทตํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ สติ เสสานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา วิปจฺจิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตเทว ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺธึ เทติ. ยถา หิ สาสปปฺปมาณาปิ สกฺขรา วา อยคุฬิกา วา อุทกรหเท ปกฺขิตฺตา อุทกปิฏฺเฐ อุปฺลวิตุํ น สกฺโกติ, เหฏฺฐาว ปวิสติ; เอวเมว กุสเลปิ อกุสเลปิ ยํ ครุกํ, ตเทว คณฺหิตฺวา คจฺฉติ.

ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมที่เป็นครุกะ (กรรมหนัก) และอครุกะ (กรรมไม่หนัก) กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นชื่อว่า ยัคครุกะ (ครุกรรม) ครุกรรมนั้น ในฝ่ายกุศล พึงทราบว่าได้แก่มหัคคตกรรม ในฝ่ายอกุศล พึงทราบว่าได้แก่ปัญจานันตริยกรรม เมื่อครุกรรมนั้นมีอยู่ กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่เหลือย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ครุกรรมนั้นนั่นเทียว แม้ทั้งสองอย่าง (ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล) ย่อมให้ปฏิสนธิ เปรียบเหมือนก้อนกรวดหรือก้อนเหล็ก แม้มีขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด เมื่อถูกใส่ลงไปในห้วงน้ำ ย่อมไม่สามารถลอยขึ้นบนผิวน้ำได้ ย่อมจมลงสู่เบื้องล่างเท่านั้น ฉันใด แม้ในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นนั่นเทียวย่อมชิงให้ผลไป ฉันนั้นเหมือนกัน

กุสลากุสเลสุ ปน ยํ พหุลํ โหติ, ตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตํ ทีฆรตฺตํ ลทฺธาเสวนวเสน เวทิตพฺพํ. ยํ วา พลวกุสลกมฺเมสุ โสมนสฺสกรํ, อกุสลกมฺเมสุ สนฺตาปกรํ, เอตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม ทฺวีสุ มลฺเลสุ ยุทฺธภูมึ โอติณฺเณสุ โย พลวา, โส อิตรํ ปาเตตฺวา คจฺฉติ; เอวเมว อิตรํ ทุพฺพลกมฺมํ อวตฺถริตฺวา ยํ อาเสวนวเสน วา พหุลํ, อาสนฺนวเสน วา พลวํ, ตํ วิปากํ เทติ, ทุฏฺฐคามณิอภยรญฺโญ กมฺมํ วิย.

ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรม กรรมใดเป็นกรรมที่ทำมาก กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุละ (พหุลกรรม) กรรมนั้นพึงทราบโดยความเป็นกรรมที่ได้เสพคุ้นมาตลอดกาลนาน หรืออีกอย่างหนึ่ง กรรมใดในบรรดากุศลกรรมที่มีกำลังที่ทำความโสมนัส หรือในบรรดาอกุศลกรรมที่ทำความเดือดร้อน กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุลกรรม ยัพพหุลกรรมนั้น เปรียบเหมือนนักมวยปล้ำสองคนลงสู่ลานประลอง คนใดมีกำลังมากกว่า คนนั้นย่อมทำให้อีกคนหนึ่งล้มลงแล้วจากไป ฉันใด กรรมใดที่ทำมากโดยการเสพคุ้นก็ตาม หรือมีกำลังโดยความใกล้ก็ตาม กรรมนั้นย่อมครอบงำกรรมอื่นที่อ่อนกำลังกว่าแล้วให้วิบาก ฉันนั้นเหมือนกัน เหมือนกรรมของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย

โส กิร จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิโต วฬวํ อารุยฺห ปลายิ. ตสฺส จูฬุปฏฺฐาโก ติสฺสามจฺโจ นาม เอกโกว ปจฺฉโต อโหสิ. โส เอกํ อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน ชิฆจฺฉาย พาธยมานาย – ‘‘ภาติก ติสฺส, อติวิย โน ชิฆจฺฉา พาธติ, กึ กริสฺสามา’’ติ อาห[Pg.106]. อตฺถิ, เทว, มยา สาฏกนฺตเร ฐเปตฺวา เอกํ สุวณฺณสรกภตฺตํ อาภตนฺติ. เตน หิ อาหราติ. โส นีหริตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐเปสิ. ราชา ทิสฺวา, ‘‘ตาต, จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กโรหี’’ติ อาห. มยํ ตโย ชนา, กสฺมา เทโว จตฺตาโร โกฏฺฐาเส การยตีติ? ภาติก ติสฺส, ยโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ สรามิ, น เม อยฺยานํ อทตฺวา อาหาโร ปริภุตฺตปุพฺโพ อตฺถิ, สฺวาหํ อชฺชปิ อทตฺวา น ปริภุญฺชิสฺสามีติ. โส จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อกาสิ. ราชา ‘‘กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. ฉฑฺฑิตารญฺเญ กุโต, อยฺเย, ลภิสฺสาม เทวาติ. ‘‘นายํ ตว ภาโร. สเจ มม สทฺธา อตฺถิ, อยฺเย, ลภิสฺสาม, วิสฺสตฺโถ กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. โส ‘‘กาโล, ภนฺเต, กาโล, ภนฺเต’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสสิ.

ได้ยินว่า พระองค์ทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ ทรงขึ้นสู่ม้าตัวเมียแล้วเสด็จหนีไป มหาดเล็กคนสนิทของพระองค์ชื่อว่าติสสอำมาตย์เพียงผู้เดียวได้ตามเสด็จไปเบื้องหลัง พระองค์เสด็จเข้าไปสู่ป่าแห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้ว ถูกความหิวเบียดเบียน จึงตรัสว่า “น้องติสสะ ความหิวเบียดเบียนเราอย่างยิ่ง เราจะทำอย่างไรดี” (ติสสอำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า มีภัตตาหารในถาดทองคำน้อยใบหนึ่งที่ข้าพระองค์เก็บไว้ในระหว่างชายผ้านำมา” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงนำมา” อำมาตย์นั้นนำออกมาวางไว้เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว ตรัสว่า “พ่อ จงทำเป็นสี่ส่วน” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พวกเรามีสามคน เหตุใดพระองค์จึงรับสั่งให้ทำเป็นสี่ส่วน” (พระราชาตรัสว่า) “น้องติสสะ จำเดิมแต่กาลใดที่เราจำความได้ เราไม่เคยบริโภคอาหารโดยมิได้ถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย แม้ในวันนี้ เรานั้นก็จักไม่บริโภคโดยมิได้ถวาย” อำมาตย์นั้นจึงได้ทำเป็นสี่ส่วน พระราชาตรัสว่า “จงประกาศกาล” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า ในป่าที่คนทิ้งแล้วเช่นนี้ จักได้พระผู้เป็นเจ้าแต่ที่ไหน” (พระราชาตรัสว่า) “นี่ไม่ใช่ภาระของท่าน ถ้าศรัทธาของเรามีอยู่ เราจักได้พระผู้เป็นเจ้า ท่านจงวางใจประกาศกาลเถิด” อำมาตย์นั้นจึงประกาศสามครั้งว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ”

อถสฺส โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถโร ตํ สทฺทํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สุตฺวา ‘กตฺถายํ สทฺโท’ติ ตํ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อชฺช ทุฏฺฐคามณิอภยมหาราชา ยุทฺธปราชิโต อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา ‘เอกโกว น ปริภุญฺชิสฺสามี’ติ กาลํ โฆสาเปสี’’ติ ญตฺวา ‘‘อชฺช มยา รญฺโญ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มโนคติยา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต อฏฺฐาสิ. ราชา ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ปสฺส, ภาติก, ติสฺสา’’ติ วตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ นีหริ. ราชา อตฺตโน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ เถรสฺส โกฏฺฐาสํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อาหารปริสฺสโย นาม มา กทาจิ โหตู’’ติ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ติสฺสามจฺโจปิ ‘‘มม อยฺยปุตฺเต ปสฺสนฺเต ภุญฺชิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต อากิริ. วฬวาปิ จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหมฺปิ โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา วฬวํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยมฺปิ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต ปกฺขิปนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ ญตฺวา ตมฺปิ ตตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. เถโร ตํ ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโลปสงฺเขเปน อทาสิ.

ครั้งนั้น พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระได้สดับเสียงนั้นด้วยทิพพโสตธาตุ ทรงใคร่ครวญว่า 'เสียงนี้ที่ไหนหนอ' จึงทรงทราบว่า “วันนี้ พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราชทรงพ่ายแพ้สงคราม เสด็จเข้าไปสู่ป่าประทับนั่งแล้ว รับสั่งให้ทำภัตตาหารในถาดน้อยใบหนึ่งเป็นสี่ส่วน แล้วรับสั่งให้ประกาศกาลด้วยทรงดำริว่า 'เราจักไม่บริโภคแต่ผู้เดียว'” (พระเถระจึงดำริว่า) “วันนี้ เราควรทำการสงเคราะห์แก่พระราชา” แล้วจึงมาด้วยมโนคติ (ไปด้วยใจ) ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า “ดูเถิด น้องติสสะ” แล้วถวายบังคมพระเถระ กราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดประทานบาตรเถิด” พระเถระได้นำบาตรออกมา พระราชาทรงใส่ส่วนของพระเถระพร้อมกับส่วนของพระองค์ลงในบาตร แล้วถวายบังคมกราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ ความลำบากเพราะอาหารอย่าได้มี (แก่ข้าพระองค์) ในกาลไหนๆ เลย” แล้วได้ประทับยืนอยู่ แม้ติสสอำมาตย์ก็ดำริว่า “เราไม่สามารถจะบริโภคเมื่อพระราชโอรสทอดพระเนตรอยู่” จึงใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว แม้ม้าตัวเมียก็คิดว่า “ควรจะถวายส่วนของเราแด่พระเถระนั่นเทียว” พระราชาทอดพระเนตรดูม้าตัวเมียแล้วทรงทราบว่า “แม้นางนี้ก็ย่อมหวังซึ่งการใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว” จึงทรงใส่แม้ส่วนนั้นลงในที่นั้นนั่นเทียว แล้วถวายบังคมพระเถระส่งไป พระเถระรับภัตตาหารนั้นแล้วไป ได้ถวายแก่หมู่ภิกษุโดยนับเป็นคำๆ จำเดิมแต่ต้น

ราชาปิ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิยมฺหา ชิฆจฺฉิตา, สาธุ วตสฺส สเจ อติเรกภตฺตสิตฺถานิ ปหิเณยฺยา’’ติ. เถโร รญฺโญ จิตฺตํ ญตฺวา อติเรกภตฺตํ [Pg.107] เอเตสํ ยาปนมตฺตํ กตฺวา ปตฺตํ อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อาคนฺตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ. ภตฺตํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. อถ ราชา ปตฺตํ โธวิตฺวา ‘‘ตุจฺฉปตฺตํ น เปสิสฺสามี’’ติ อุตฺตริสาฏกํ โมเจตฺวา อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา สาฏกํ ปตฺเต ฐเปตฺวา ‘‘ปตฺโต คนฺตฺวา มม อยฺยสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาตู’’ติ อากาเส ขิปิ. ปตฺโต คนฺตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ.

แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “เราหิวอย่างยิ่ง ดีหนอ ถ้าพระเถระจะส่งเมล็ดข้าวที่เหลือมาให้” พระเถระทรงทราบพระดำริของพระราชา จึงกระทำภัตตาหารที่เหลือให้เพียงพอเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปแก่ชนเหล่านั้น แล้วได้โยนบาตรไปในอากาศ บาตรนั้นมาแล้วได้ตั้งอยู่ในพระหัตถ์ของพระราชา ภัตตาหารได้มีเพียงพอตามความต้องการแก่ชนทั้งสาม ครั้งนั้น พระราชาทรงล้างบาตรแล้ว (ทรงดำริว่า) “เราจักไม่ส่งบาตรเปล่าไป” จึงทรงเปลื้องผ้าห่ม เช็ดน้ำแล้วทำเป็นผ้าเช็ดบาตรวางลงในบาตร แล้วทรงโยนไปในอากาศ (อธิษฐานว่า) “ขอให้บาตรไปตั้งอยู่ในมือของพระผู้เป็นเจ้าของเรา” บาตรนั้นไปแล้วได้ตั้งอยู่ในมือของพระเถระ

อปรภาเค รญฺโญ ตถาคตสฺส สรีรธาตูนํ อฏฺฐมภาคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วีสรตนสติกํ มหาเจติยํ กาเรนฺตสฺส อปรินิฏฺฐิเตเยว เจติเย กาลกิริยาสมโย อนุปฺปตฺโต. อถสฺส มหาเจติยสฺส ทกฺขิณปสฺเส นิปนฺนสฺส ปญฺจนิกายวเสน ภิกฺขุสงฺเฆ สชฺฌายํ กโรนฺเต ฉหิ เทวโลเกหิ ฉ รถา อาคนฺตฺวา ปุรโต อากาเส อฏฺฐํสุ. ราชา ‘‘ปุญฺญโปตฺถกํ อาหรถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุญฺญโปตฺถกํ วาจาเปสิ. อถ นํ กิญฺจิ กมฺมํ น ปริโตเสสิ. โส ‘‘ปรโต วาเจถา’’ติ อาห. โปตฺถกวาจโก ‘‘จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิเตน เต เทว อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺเนน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถรสฺส ภิกฺขา ทินฺนา’’ติ อาห. ราชา ‘‘ฐเปหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ, ‘‘ภนฺเต, กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? สพฺพโพธิสตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ตุสิตภวนํ มหาราชาติ. ราชา กาลํ กตฺวา ตุสิตภวนโต อาคตรเถว ปติฏฺฐาย ตุสิตภวนํ อคมาสิ. อิทํ พลวกมฺมสฺส วิปากทาเน วตฺถุ.

ในกาลภายหลัง เมื่อพระราชาทรงให้สร้างพระมหาเจดีย์สูง 120 ศอก โดยได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุส่วนที่แปดของพระตถาคต ขณะที่พระเจดีย์ยังสร้างไม่แล้วเสร็จนั่นเอง สมัยแห่งการทำกาละก็ได้มาถึงแล้ว ครั้งนั้น ขณะที่พระองค์บรรทมอยู่ ณ เบื้องขวาแห่งพระมหาเจดีย์ เมื่อหมู่ภิกษุกำลังสาธยายธรรมตามนัยแห่งนิกายทั้ง 5 ราชรถ 6 คันได้มาจากเทวโลก 6 ชั้น แล้วมายืนอยู่ในอากาศเบื้องหน้า พระราชาตรัสว่า “จงนำสมุดบันทึกบุญมา” แล้วรับสั่งให้อ่านสมุดบันทึกบุญตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น กรรมใดๆ ก็มิได้ยังพระองค์ให้ทรงยินดี พระองค์จึงตรัสว่า “จงอ่านต่อไปเถิด” ผู้อ่านสมุดบันทึกบุญกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ เมื่อครั้งทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ พระองค์เสด็จเข้าไปในป่าประทับนั่งอยู่ ได้ทรงให้ทำภัตตาหารในภาชนะเล็กๆ ที่ได้มาที่หนึ่งให้เป็นสี่ส่วนแล้ว ภิกษาได้ถูกถวายแด่พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระ” พระราชาตรัสว่า “หยุดก่อน” แล้วได้ทูลถามหมู่ภิกษุว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวโลกชั้นไหนน่ารื่นรมย์” (ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า) “ข้าแต่มหาราช ภพดุสิตอันเป็นที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ทั้งปวง (น่ารื่นรมย์)” พระราชาทรงทำกาละแล้ว ก็ได้ประทับยืนอยู่บนราชรถที่มาจากภพดุสิตนั่นเอง เสด็จไปยังภพดุสิต นี้เป็นเรื่องราวในการให้ผลของพลวกรรม

ยํ ปน กุสลากุสเลสุ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ, ตํ ยทาสนฺนํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ ปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โส เอว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวเมว อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา วิปากํ เทติ.

อนึ่ง ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลาย กรรมใดที่ (สัตว์) อาจระลึกถึงได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นชื่อว่า อาสันนกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผล มีอุปมาฉันใด คือ เมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคถูกเปิดออก แม้ในส่วนอื่นจะมีโคหนุ่มและโคมีกำลังอยู่ก็ตาม แต่โคตัวใดอยู่ใกล้ประตูคอก แม้ที่สุดจะเป็นโคแก่ที่ทุพพลภาพ โคตัวนั้นนั่นแหละย่อมออกไปก่อน ฉันนั้นนั่นเทียว แม้เมื่อกุศลและอกุศลอื่นๆ มีอยู่ (กรรมนั้น) ก็ย่อมให้ผล เพราะความที่อยู่ใกล้กาลแห่งความตาย

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – มธุองฺคณคาเม กิร เอโก ทมิฬโทวาริโก ปาโตว พฬิสํ อาทาย คนฺตฺวา มจฺเฉ วธิตฺวา ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา [Pg.108] เอเกน ตณฺฑุลํ คณฺหาติ, เอเกน ทธึ, เอกํ ปจติ. อิมินา นีหาเรน ปญฺญาส วสฺสานิ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค มหลฺลโก อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคจฺฉติ. ตสฺมึ ขเณ คิริวิหารวาสี จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร ‘‘มา อยํ สตฺโต มยิ ปสฺสนฺเต นสฺสตู’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. อถสฺส ภริยา, ‘‘สามิ, เถโร อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. อหํ ปญฺญาส วสฺสานิ เถรสฺส สนฺติกํ น คตปุพฺโพ, กตเรน เม คุเณน เถโร อาคมิสฺสติ, คจฺฉาติ นํ วทถาติ. สา ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ‘‘อุปาสกสฺส กา สรีรปฺปวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ทุพฺพโล, ภนฺเตติ. เถโร ฆรํ ปวิสิตฺวา สตึ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สีลํ คณฺหิสฺสสี’’ติ อาห. อาม, ภนฺเต, เทถาติ. เถโร ตีณิ สรณานิ ทตฺวา ปญฺจ สีลานิ ทาตุํ อารภิ. ตสฺส ปญฺจ สีลานีติ วจนกาเลเยว ชิวฺหา ปปติ. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตก’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา คโต. โสปิ กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว จ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา มยา อิทํ ลทฺธ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต เถรํ นิสฺสาย ลทฺธภาวํ ญตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ทมิฬโทวาริโก’’ติ อาห. กุหึ นิพฺพตฺโตสีติ? จาตุมหาราชิเกสุ, ภนฺเต, สเจ เม อยฺโย ปญฺจ สีลานิ อทสฺส, อุปริ เทวโลเก นิพฺพตฺโต อสฺสํ. อหํ กึ กริสฺสามิ, ตฺวํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ, ปุตฺตกาติ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา เทวโลกเมว คโต. อิทํ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถุ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านมธุอังคณะ มีนายประตูชาวทมิฬคนหนึ่ง ไปแต่เช้าตรู่ ถือเอาเบ็ดไป ฆ่าปลาแล้วทำเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งแลกข้าวสาร ส่วนหนึ่งแลกนมส้ม ส่วนหนึ่งหุง เขาทำปาณาติบาตกรรมด้วยวิธีนี้ตลอด 50 ปี ในกาลต่อมา เมื่อแก่เฒ่า ก็ถึงความนอนติดเตียงลุกไม่ขึ้น ในขณะนั้น พระจูฬปิณฑปาติกติสสเถระผู้อยู่ในคิริวิหาร คิดว่า “สัตว์นี้อย่าได้ฉิบหายในขณะที่เราเห็นอยู่เลย” จึงไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขา ครั้งนั้น ภรรยาของเขาได้บอกว่า “นายท่าน พระเถระมาแล้ว” (เขาจึงกล่าวว่า) “เราไม่เคยไปสู่สำนักของพระเถระตลอด 50 ปี พระเถระจะมาด้วยคุณอะไรของเรา พวกเธอจงบอกท่านว่า ‘ไปเถิด’” นางกล่าวว่า “ขอท่านจงอดโทษเถิด พระคุณเจ้า” พระเถระถามว่า “ความเป็นไปแห่งสรีระของอุบาสกเป็นอย่างไร” (นางตอบว่า) “อ่อนแอ พระคุณเจ้า” พระเถระเข้าไปในเรือนแล้ว ให้สติเกิดขึ้นแล้วกล่าวว่า “เธอจะรับศีลหรือไม่” (เขากล่าวว่า) “ครับ พระคุณเจ้า โปรดให้เถิด” พระเถระให้สรณะ 3 แล้ว เริ่มเพื่อจะให้ศีล 5 พอถึงเวลาที่จะกล่าวคำว่า “ปัญจ สีลานิ” ลิ้นของเขาก็ตกไป พระเถระคิดว่า “เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว” จึงออกไปแล้ว แม้เขาก็ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพจาตุมหาราชิกา และในขณะที่บังเกิดนั่นเอง เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “เราทำกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้” ก็ทราบถึงความที่ตนได้สมบัติเพราะอาศัยพระเถระ จึงมาจากเทวโลกแล้ว ไหว้พระเถระแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง และเมื่อถูกถามว่า “นั่นใคร” เขากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือนายประตูชาวทมิฬ” (พระเถระถามว่า) “เธอเกิดที่ไหน” (เขาตอบว่า) “ในหมู่เทพจาตุมหาราชิกา พระคุณเจ้า ถ้าพระผู้เป็นเจ้าได้ให้ศีล 5 แก่ข้าพเจ้าแล้วไซร้ ข้าพเจ้าพึงบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป” (พระเถระกล่าวว่า) “ลูกเอ๋ย เราจะทำอะไรได้ เธอไม่สามารถจะรับได้เอง” เขาไหว้พระเถระแล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายกุศลกรรมก่อน

อนฺตรคงฺคาย ปน มหาวาจกาลอุปาสโก นาม อโหสิ. โส ตึส วสฺสานิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายิตฺวา ‘‘อหํ เอวํ ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺโต โอภาสมตฺตมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึ, พุทฺธสาสนํ อนิยฺยานิกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาสํ ปตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา มหาคงฺคาย นวอุสภิโก สุสุมารเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอกํ สมยํ กจฺฉกติตฺเถน สฏฺฐิ ปาสาณตฺถมฺภสกฏานิ อคมํสุ. โส สพฺเพปิ เต โคเณ จ ปาสาเณ จ ขาทิ. อิทํ อกุสลกมฺเม วตฺถุ.

อนึ่ง ในระหว่างแม่น้ำคงคา ได้มีอุบาสกชื่อว่า มหาวาจกาล อุบาสกนั้นสาธยายทวัตติงสาการเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติมรรคตลอด 30 ปี แล้ว (คิดว่า) “เราสาธยายทวัตติงสาการอย่างนี้อยู่ ก็ไม่สามารถเพื่อจะให้แม้เพียงโอภาสเกิดขึ้นได้ พระพุทธศาสนาจักไม่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์” ดังนี้แล้ว ถึงความวิปลาสทางทิฏฐิ ทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเปรตจระเข้มีร่างกายยาว 9 อุสภในแม่น้ำคงคาใหญ่ ในสมัยหนึ่ง เกวียนบรรทุกเสาหิน 60 เล่มได้เดินทางผ่านท่าชื่อว่ากัจฉกะ เปรตนั้นได้กินทั้งโคและหินเหล่านั้นทั้งหมด นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายอกุศลกรรม

เอเตหิ [Pg.109] ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสน กตํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม. ตํ ยถา นาม อุมฺมตฺตเกน ขิตฺตทณฺฑํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉติ, เอวเมว เตสํ อภาเว ยตฺถ กตฺถจิ วิปากํ เทติ.

อนึ่ง กรรมที่พ้นจากกรรม 3 อย่างเหล่านี้ อันบุคคลกระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งอัญญาณ หรือชื่อว่า กฏัตตากรรม กรรมนั้นมีอุปมาฉันใด คือ ท่อนไม้ที่คนบ้าขว้างไป ย่อมตกไปในที่ไหนๆ ก็ได้ ฉันนั้นนั่นเทียว เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ (กฏัตตากรรม) ก็ย่อมให้ผลในภพไหนๆ ก็ได้

ชนกํ นาม เอกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา ปวตฺตึ น ชเนติ, ปวตฺเต อญฺญํ กมฺมํ วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ยถา หิ มาตา ชเนติเยว, ธาติเยว ปน ชคฺคติ; เอวเมวํ มาตา วิย ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ชนกกมฺมํ, ธาติ วิย ปวตฺเต สมฺปตฺตกมฺมํ. อุปตฺถมฺภกํ นาม กุสเลปิ ลพฺภติ อกุสเลปิ. เอกจฺโจ หิ กุสลํ กตฺวา สุคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ กุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ สุคติภวสฺมึเยว วิจรติ. เอกจฺโจ อกุสลํ กตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ อกุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ ทุคฺคติภวสฺมึเยว วิจรติ.

กรรมที่ชื่อว่าชนกกรรมนั้น ยังปฏิสนธิหนึ่งให้เกิดแล้ว ย่อมไม่ยังปวัตติให้เกิด ในปวัตติกาล กรรมอื่นย่อมยังวิบากให้เกิดขึ้น จริงอยู่ อุปมาดังมารดาย่อมให้เกิดเท่านั้น ส่วนแม่นมย่อมเลี้ยงดู ฉันนั้นนั่นเทียว กรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดดุจมารดา ชื่อว่าชนกกรรม กรรมที่ทำให้ถึงพร้อมในปวัตติกาลดุจแม่นม (ชื่อว่าอุปัตถัมภกกรรม) อุปัตถัมภกกรรมนั้น ย่อมมีได้ทั้งในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล จริงอยู่ บุคคลบางคนทำกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในสุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก บุคคลบางคนทำอกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในทุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำอกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในทุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก

อปโร นโย – ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ นาม อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาเธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน อกุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. อกุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน กุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. ยถา วฑฺฒมานกํ รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา โกจิเทว ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ภินฺเทยฺย วา ฉินฺเทยฺย วา, อถ โส รุกฺโข วา คจฺโฉ วา ลตา วา วฑฺฒิตุํ น สกฺกุเณยฺย; เอวเมวํ กุสลํ วิปจฺจมานํ อกุสเลน อุปปีฬิตํ, อกุสลํ วา ปน วิปจฺจมานํ กุสเลน อุปปีฬิตํ วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ตตฺถ สุนกฺขตฺตสฺส อกุสลกมฺมํ กุสลํ อุปปีเฬสิ, โจรฆาตกสฺส กุสลกมฺมํ อกุสลํ อุปปีเฬสิ.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าชนกกรรมนั้น เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง ชนกกรรมนั้นย่อมให้รูปวิบากขันธ์และอรูปวิบากขันธ์เกิดขึ้น ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมสนับสนุนสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ชื่อว่าอุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียนบีบคั้นสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ เมื่อกุศลกรรมกำลังให้ผล อกุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน) เข้าไปขัดขวาง ไม่ให้กุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เมื่ออกุศลกรรมกำลังให้ผล กุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรมเข้าไปขัดขวาง ไม่ให้อกุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เปรียบเหมือนใครคนหนึ่งพึงทำลายหรือพึงตัดต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ที่กำลังเจริญเติบโตด้วยท่อนไม้หรือด้วยศัสตรา เมื่อนั้น ต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์นั้นก็ไม่สามารถเจริญเติบโตต่อไปได้ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน กุศลที่กำลังให้ผล ถูกอกุศลเบียดเบียน หรืออกุศลที่กำลังให้ผล ถูกกุศลเบียดเบียน ย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น อกุศลกรรมของสุนักขัตตะได้เบียดเบียนกุศลกรรม กุศลกรรมของเพชฌฆาตได้เบียดเบียนอกุศลกรรม

ราชคเห กิร วาตกาฬโก ปญฺญาส วสฺสานิ โจรฆาตกมฺมํ อกาสิ. อถ นํ รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘เทว, วาตกาฬโก มหลฺลโก โจเร ฆาเตตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ‘‘อปเนถ นํ ตสฺมา [Pg.110] ฐานนฺตราติ. อมจฺจา นํ อปเนตฺวา อญฺญํ ตสฺมึ ฐาเน ฐปยึสุ. วาตกาฬโกปิ ยาว ตํ กมฺมํ อกาสิ, ตาว อหตวตฺถานิ วา อจฺฉาทิตุํ สุรภิปุปฺผานิ วา ปิฬนฺธิตุํ ปายาสํ วา ภุญฺชิตุํ อุจฺฉาทนนฺหาปนํ วา ปจฺจนุโภตุํ นาลตฺถ. โส ‘‘ทีฆรตฺตํ เม กิลิฏฺฐเวเสน จริต’’นฺติ ‘‘ปายาสํ เม ปจาหี’’ติ ภริยํ อาณาเปตฺวา นฺหานียสมฺภารานิ คาหาเปตฺวา นฺหานติตฺถํ คนฺตฺวา สีสํ นฺหตฺวา อหตวตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา คนฺเธ วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ฆรํ อาคจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ‘‘สํกิลิฏฺฐกมฺมโต จมฺหิ อปคโต, อยฺโย จ เม ทิฏฺโฐ’’ติ ตุฏฺฐมานโส เถรํ ฆรํ เนตฺวา นวสปฺปิสกฺกรจุณฺณาภิสงฺขเตน ปายาเสน ปริวิสิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนมกาสิ. โส อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อนฺตรามคฺเค ตรุณวจฺฉาย คาวิยา มทฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปิโต คนฺตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู ตถาคตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, โจรฆาตโก อชฺเชว กิลิฏฺฐกมฺมโต อปนีโต, อชฺเชว กาลงฺกโต, กหํ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ? ตาวตึสภวเน, ภิกฺขเวติ. ภนฺเต, โจรฆาตโก ทีฆรตฺตํ ปุริเส ฆาเตสิ, ตุมฺเห จ เอวํ วเทถ, นตฺถิ นุ โข ปาปกมฺมสฺส ผลนฺติ. มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, พลวกลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา ธมฺมเสนาปติสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา โส ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ.

ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ นายวาตกาฬกะได้ทำหน้าที่เพชฌฆาตโจรตลอด ๕๐ ปี ครั้งนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ วาตกาฬกะแก่แล้ว ไม่สามารถฆ่าโจรได้” (พระราชาตรัสว่า) “พวกท่านจงปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นเสีย” พวกอำมาตย์ปลดเขาแล้ว ก็แต่งตั้งคนอื่นในตำแหน่งนั้น แม้นายวาตกาฬกะ ตลอดเวลาที่ยังทำกรรมนั้นอยู่ ก็ไม่เคยได้นุ่งห่มผ้าใหม่ ไม่เคยได้ทัดทรงดอกไม้หอม ไม่เคยได้บริโภกข้าวมธุปายาส หรือได้ขัดสีชำระร่างกายเลย เขาคิดว่า “เรามีชีวิตอยู่อย่างเศร้าหมองมาเป็นเวลานาน” จึงสั่งภรรยาว่า “เธอจงหุงข้าวมธุปายาสให้เรา” แล้วให้คนจัดเตรียมเครื่องอาบน้ำ ไปยังท่าอาบน้ำ สระผมแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ลูบไล้ของหอม ทัดทรงดอกไม้ ขณะกำลังกลับบ้าน ได้เห็นพระสารีบุตรเถระ มีใจยินดีว่า “เราพ้นจากกรรมอันเศร้าหมองแล้ว ทั้งยังได้เห็นพระผู้เป็นเจ้า” จึงนิมนต์พระเถระไปที่บ้าน แล้วได้ถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนยใสใหม่และน้ำตาลกรวด พระเถระได้ทำอนุโมทนาแก่เขา เขาได้ฟังอนุโมทนาแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ เดินตามส่งพระเถระไป ขณะกำลังกลับ ในระหว่างทาง ถูกแม่โคลูกอ่อนขวิดจนถึงแก่ความตาย แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายได้ทูลถามพระตถาคตว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรเพิ่งถูกปลดจากกรรมอันเศร้าหมองในวันนี้ และได้ทำกาละในวันนี้ เขาไปเกิดที่ไหนหนอ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาเกิดในภพดาวดึงส์” (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรฆ่าคนมาเป็นเวลานาน แต่พระองค์ตรัสอย่างนี้ ผลของบาปกรรมไม่มีหรือ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่ากล่าวอย่างนั้น เขาได้อาศัยกัลยาณมิตรผู้มีกำลัง ได้ถวายบิณฑบาตแด่พระธรรมเสนาบดี ได้ฟังอนุโมทนา บรรลุอนุโลมิกขันติแล้ว จึงได้ไปบังเกิดในภพนั้น”

‘‘สุภาสิตํ สุณิตฺวาน, นาคริโย โจรฆาตโก;

อนุโลมขนฺตึ ลทฺธาน, โมทตี ติทิวํ คโต’’ติ.

“เพชฌฆาตโจรชาวเมือง ได้ฟังพระสุภาษิตแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ย่อมบันเทิงอยู่ ดังนี้”

อุปฆาตกํ ปน สยํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ. อุปจฺเฉทกนฺติปิ เอตสฺเสว นามํ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺมสฺส วิปจฺจนกาเล เอกํ อกุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อกุสลกมฺมสฺสปิ วิปจฺจนกาเล เอกํ กุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อิทํ อุปจฺเฉทกํ นาม. ตตฺถ อชาตสตฺตุโน กมฺมํ กุสลจฺเฉทกํ [Pg.111] อโหสิ, องฺคุลิมาลตฺเถรสฺส อกุสลจฺเฉทกนฺติ. เอวํ สุตฺตนฺติกปริยาเยน เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

ส่วนอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) นั้น ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมเข้าไปตัดรอนกรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว แม้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ก็เป็นชื่อของอุปฆาตกกรรมนั้นเอง ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ ในกาลที่กุศลกรรมจะให้ผล อกุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป แม้ในกาลที่อกุศลกรรมจะให้ผล กุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป นี้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ในกรรมเหล่านั้น กรรมของพระเจ้าอชาตศัตรูเป็นกรรมตัดรอนกุศล กรรมของพระองคุลิมาลเถระเป็นกรรมตัดรอนอกุศล โดยนัยแห่งสุตตันตะ ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๑ อย่างดังนี้

อภิธมฺมปริยาเยน ปน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ, เสยฺยถิทํ – ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺตึ, กาลวิปตฺตึ, ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺติ, กาลวิปตฺติ, ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิสมฺปตฺตึ, กาลสมฺปตฺตึ, ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติ (วิภ. ๘๑๐).

ส่วนโดยนัยแห่งอภิธรรม ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๖ อย่าง ได้แก่ “การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันคติสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันอุปธิสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันกาลสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันปโยคสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติวิบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติ ย่อมให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อันคติวิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล อันอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติสมบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิสมบัติ กาลสมบัติ ปโยคสมบัติ ย่อมให้ผล” ดังนี้

ตตฺถ ปาปกานีติ ลามกานิ. กมฺมสมาทานานีติ กมฺมคฺคหณานิ. คหิตสมาทินฺนานํ กมฺมานเมตํ อธิวจนํ. คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตีติอาทีสุ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. คติสมฺปตฺติยา ปติพาหิตํ หุตฺวา น วิปจฺจตีติ อตฺโถ. โย ปน ปาปกมฺเมน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปนฺโน โหติ, อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ติฏฺฐติ. อถสฺส สามิกา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘นายํ กิลิฏฺฐกมฺมสฺสานุจฺฉวิโก’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน ชาตปุตฺตํ วิย ภณฺฑาคาริกาทิฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตึ โยเชตฺวา ปริหรนฺติ. เอวรูปสฺส กมฺมํ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปฐมกปฺปิกกาลสทิเส สุลภสมฺปนฺนรสโภชเน สุภิกฺขกาเล นิพฺพตฺตติ, ตสฺส วิชฺชมานมฺปิ ปาปกมฺมํ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน สมฺมาปโยคํ นิสฺสาย ชีวติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมติ, ปฏิกฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล ปฏิกฺกมติ, ปลายิตพฺพยุตฺตกาเล ปลายติ. ลญฺชทานยุตฺตกาเล ลญฺชํ เทติ, โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ [Pg.112] กโรติ, เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาปกานิ ได้แก่ เลวทราม. บทว่า กัมมสมาทานานิ ได้แก่ การยึดถือกรรม. คำนี้เป็นชื่อของกรรมทั้งหลายที่บุคคลยึดถือสมาทานไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า คติสัมปัตติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ (กรรมที่ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล) นั้น กรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพ แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอนิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้. อธิบายว่า ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้แล้ว จึงไม่ให้ผล. ส่วนบุคคลใด เพราะบาปกรรม จึงเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปธิ (ร่างกาย) ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. ครั้งนั้น เหล่านายของเขาเห็นความถึงพร้อมด้วยรูปของเขานั้นแล้ว ก็ให้จิตเกิดขึ้นว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานที่เศร้าหมอง" แล้วตั้งไว้ในตำแหน่งต่างๆ มีตำแหน่งขุนคลังเป็นต้น ประดุจบุตรที่เกิดจากตน ประกอบสมบัติให้แล้ว ย่อมดูแลรักษา. กรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยที่เป็นสุภิกขะ มีโภชนะสมบูรณ์ด้วยรสหาได้ง่าย เหมือนสมัยของปฐมกัป บาปกรรมของผู้นั้นแม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งกาลห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดอาศัยความเพียรโดยชอบ เลี้ยงชีพ ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็เข้าไปหา ในกาลที่ควรหลีกไป ก็หลีกไป ในกาลที่ควรหนี ก็หนี ในกาลที่ควรให้สินบน ก็ให้สินบน ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ทำการโจรกรรม บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งปโยคะห้ามไว้.

ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ปน ปาปกมฺมํ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน, ‘‘ยกฺโข นุ โข มนุสฺโส นุ โข’’ติ วิมตึ อุปฺปาเทติ. โส สเจ ปุริโส โหติ, อถ นํ ‘‘นายํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส อนุจฺฉวิโก’’ติ หตฺถึ วา รกฺขาเปนฺติ อสฺสํ วา โคเณ วา, ติณกฏฺฐาทีนิ วา อาหราเปนฺติ, เขฬสรกํ วา คณฺหาเปนฺติ. สเจ อิตฺถี โหติ, อถ นํ หตฺถิอสฺสาทีนํ ภตฺตมาสาทีนิ วา ปจาเปนฺติ, กจวรํ วา ฉฑฺฑาเปนฺติ, อญฺญํ วา ปน ชิคุจฺฉนียกมฺมํ กาเรนฺติ. เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ อุปธิวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ กาลวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมิตุํ น ชานาติ…เป… โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ กาตุํ น ชานาติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม.

ส่วนบาปกรรมของสัตว์ผู้เกิดในทุคติภพ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งคติ. ส่วนบุคคลใดเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ย่อมทำให้เกิดความสงสัยว่า "เป็นยักษ์หนอ หรือเป็นมนุษย์หนอ". ถ้าผู้นั้นเป็นบุรุษ ครั้งนั้น เขาก็จะใช้ผู้นั้นโดยคิดว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานอื่น" ให้เฝ้าช้างบ้าง ม้าบ้าง โคบ้าง หรือให้นำหญ้า ฟืน เป็นต้นมา หรือให้ถือกระโถน. ถ้าเป็นสตรี ครั้งนั้น เขาก็จะใช้สตรีนั้นให้หุงข้าว ต้มถั่ว เป็นต้น สำหรับช้าง ม้า เป็นต้น หรือให้ทิ้งขยะ หรือให้ทำงานอื่นที่น่ารังเกียจ. บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งอุปธิ. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งกาล. ส่วนบุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียร ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็ไม่รู้จักเข้าไปหา...ฯลฯ...ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ไม่รู้จักทำการโจรกรรม บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งปโยคะ.

โย ปน อิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว คนฺตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กมฺมํ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปุญฺญานุภาเวน ราชราชมหามตฺตาทีนํ เคเห นิพฺพตฺติตฺวา กาโณ วา โหติ กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, ตสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ น อนุจฺฉวิกานีติ น เทนฺติ. อิจฺจสฺส ตํ ปุญฺญํ อุปธิวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กลฺยาณกมฺมํ กาลวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

ส่วนบุคคลใด แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ไปเกิดในทุคติภพ กรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งคติห้ามไว้. ส่วนบุคคลใด ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เกิดในเรือนของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว เป็นคนตาบอดบ้าง มือด้วนบ้าง ขาเป๋บ้าง เป็นอัมพาตบ้าง เขาจึงไม่ให้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้นแก่ผู้นั้น เพราะเห็นว่าไม่สมควร. ด้วยเหตุนี้ บุญนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในหมู่มนุษย์ในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป กัลยาณกรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งกาลห้ามไว้. บุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว กัลยาณกรรมของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งปโยคะห้ามไว้.

กลฺยาณกมฺเมน ปน สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. ราชราชมหามตฺตาทีนํ กุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปตฺตึ ปตฺตสฺส [Pg.113] อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิตสฺส เทวนคเร สมุสฺสิตรตนโตรณสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ อนุจฺฉวิกานี’’ติ ทหรสฺเสว สโต ตานิ ฐานนฺตรานิ เทนฺติ, เอวรูปสฺส กลฺยาณกมฺมํ อุปธิสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปฐมกปฺปิเกสุ วา สุลภนฺนปานกาเล วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ กาลสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ ชานาติ, ตสฺส กมฺมํ ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. เอวํ อภิธมฺมปริยาเยน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

ส่วนกรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพด้วยกัลยาณกรรมนั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งคติ. บุคคลผู้เกิดในตระกูลของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว ถึงความถึงพร้อมแห่งอุปธิ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ เมื่อเขาเห็นอัตภาพอันเปรียบด้วยซุ้มประตูแก้วที่ยกขึ้นดีแล้วในเทวโลก ก็คิดว่า "ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้น สมควรแก่ผู้นี้" แล้วย่อมให้ตำแหน่งเหล่านั้นแก่เขาแม้เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ทีเดียว กัลยาณกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งอุปธิ. บุคคลใดเกิดในสมัยปฐมกัป หรือในสมัยที่ข้าวและน้ำหาได้ง่าย กัลยาณกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งกาล. บุคคลใดรู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งปโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ กรรม 16 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งอภิธรรม.

อปรานิปิ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔).

แม้กรรมอื่นอีก 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค. ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ – "กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี" ดังนี้.

ตตฺถ ยํ กมฺมํ อตีเต อายูหิตํ อตีเตเยว วิปากวารํ ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนสิ, รูปชนกํ รูปํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ เอตรหิ ลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา รูปชนกํ รูปํ ชเนตฺวา ฐิตํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ วา ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อนาคเต วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

บรรดากรรมเหล่านั้น กรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในอดีตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ก็ทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป ก็ทำให้เกิดรูป กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในบัดนี้ คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้นแล้ว กรรมที่ทำให้เกิดรูป ทำให้รูปเกิดขึ้นแล้ว ตั้งอยู่ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่ กรรมใดที่ไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี กรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี

ยํ [Pg.114] ปน เอตรหิ อายูหิตํ เอตรหิเยว วิปากวารํ ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ วิปากวารํ น ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ ย่อมได้โอกาสให้ผลในปัจจุบันภพนี้เอง กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่ ส่วนกรรมใดที่สั่งสมไว้ในบัดนี้ ไม่ได้โอกาสให้ผล กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี

ยํ ปนานาคเต อายูหิสฺสติ, อนาคเตเยว วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

ส่วนกรรมใดที่บุคคลจักสั่งสมในอนาคต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี กรรม 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วด้วยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค ด้วยประการฉะนี้

อิติ อิมานิ เจว ทฺวาทส อภิธมฺมปริยาเยน วิภตฺตานิ จ โสฬส กมฺมานิ อตฺตโน ฐานา โอสกฺกิตฺวา สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตานิ เอกาทส กมฺมานิเยว ภวนฺติ. ตานิปิ ตโต โอสกฺกิตฺวา ตีณิเยว กมฺมานิ โหนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อุปปชฺชเวทนียํ, อปรปริยายเวทนียนฺติ. เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ, ยถาฐาเนเยว ติฏฺฐนฺติ. ยทิ หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. สเจปิ อุปปชฺชเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อุปปชฺช วา’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. อถาปิ อปรปริยายเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อุปปชฺชเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อปเร วา ปริยาเย’’ติ สตฺถา น วเทยฺย.

ด้วยเหตุนี้ กรรม 12 อย่างเหล่านี้ด้วย และกรรม 16 อย่างที่ท่านจำแนกไว้โดยปริยายแห่งอภิธรรมด้วย ลดลงจากฐานะของตน ย่อมเป็นกรรม 11 อย่างที่ตรัสไว้โดยปริยายแห่งสุตตันตะเท่านั้น แม้กรรม 11 อย่างเหล่านั้น ก็ลดลงจากนั้น ย่อมเป็นกรรมเพียง 3 อย่างเท่านั้น คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปรปริยายเวทนียกรรม การเปลี่ยนประเภทของกรรมเหล่านั้นไม่มี ย่อมตั้งอยู่ในฐานะของตนตามเดิมนั่นเทียว จริงอยู่ หากว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)" แม้หากว่าอุปปัชชเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในภพที่เกิด" อีกอย่างหนึ่ง หากว่าอปรปริยายเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออุปปัชชเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในสมัยอื่น"

สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน โลเภ วิคเตติ โลเภ อปคเต นิรุทฺเธ. ตาลวตฺถุกตนฺติ ตาลวตฺถุ วิย กตํ, มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย ปุน อวิรุฬฺหิสภาวํ กตนฺติ อตฺโถ. อนภาวํ กตนฺติ อนุอภาวํ กตํ, ยถา ปุน นุปฺปชฺชติ, เอวํ กตนฺติ อตฺโถ. เอวสฺสูติ เอวํ ภเวยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ พีชานิ วิย กุสลากุสลํ [Pg.115] กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ตานิ อคฺคินา ฑหนปุริโส วิย โยคาวจโร, อคฺคิ วิย มคฺคญาณํ, อคฺคึ ทตฺวา พีชานํ ฑหนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ ทฑฺฒกาโล, มสิกตกาโล วิย ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉินฺนมูลเก กตฺวา ฐปิตกาโล, มหาวาเต โอปุนิตฺวา นทิยา วา ปวาเหตฺวา อปฺปวตฺติกตกาโล วิย อุปาทินฺนกสนฺตานสฺส นิโรเธน ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกภาเวน นิรุชฺฌิตฺวา ปุน ภวสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคหิตกาโล เวทิตพฺโพ.

แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสุกกปักษ์นี้ บทว่า "โลเภ วิคเต" ได้แก่ เมื่อโลภะปราศไปแล้ว ดับแล้ว บทว่า "ตาลวัตถุกตํ" ความว่า ทำให้เป็นเหมือนวัตถุคือต้นตาล คือ ทำให้มีสภาพไม่งอกขึ้นอีก เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว บทว่า "อนภาวํ กตํ" ความว่า ทำให้ไม่มีอีก คือ ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีกอย่างใด ก็ทำให้เป็นอย่างนั้น บทว่า "เอวสฺสุ" ได้แก่ พึงเป็นอย่างนั้น ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงเห็นกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหมือนพืช พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เผาพืชเหล่านั้นด้วยไฟ พึงเห็นมรรคญาณเหมือนไฟ พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่จุดไฟเผาพืช พึงเห็นกาลที่ทำขันธ์ 5 ให้มีรากอันตัดขาดแล้วตั้งไว้ เหมือนกาลที่ทำเป็นเถ้าถ่าน พึงทราบกาลที่ไม่ถือเอาปฏิสนธิในภพใหม่อีก โดยดับไปเพราะไม่มีการสืบต่อแห่งขันธ์ 5 ที่มีรากอันตัดขาดแล้ว ด้วยความดับแห่งสันตติของอุปาทินนกขันธ์ เหมือนกาลที่ทำให้ไม่เป็นไปอีก โดยการโปรยไปในลมใหญ่ หรือลอยไปในแม่น้ำ

โมหชญฺจาปวิทฺทสูติ โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ โส อวิทู อนฺธพาโล โลภชญฺจ โทสชญฺจ โมหชญฺจาติ กมฺมํ กโรติ, เอวํ กโรนฺเตน ยํ เตน ปกตํ กมฺมํ อปฺปํ วา ยทิ วา พหุํ. อิเธว ตํ เวทนิยนฺติ ตํ กมฺมํ เตน พาเลน อิธ สเก อตฺตภาเวเยว เวทนียํ, ตสฺเสว ตํ อตฺตภาเว วิปจฺจตีติ อตฺโถ. วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชตีติ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนตฺถาย อญฺญํ วตฺถุ นตฺถิ. น หิ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส อตฺตภาเว วิปจฺจติ. ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสูติ ตสฺมา โย วิทู เมธาวี ปณฺฑิโต ตํ โลภชาทิเภทํ กมฺมํ น กโรติ, โส วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห, อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วา ปน วิชฺชํ อุปฺปาเทนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหติ. เทสนาสีสเมเวตํ, สุคติโยปิ ปน โส ขีณาสโว ชหติเยว. ยมฺปิ เจตํ ‘‘ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา’’ติ วุตฺตํ, เอตฺถาปิ โลภโทสสีเสน โลภชญฺจ โทสชญฺจ กมฺมเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สุตฺตนฺเตสุปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

บทว่า โมหชญฺจาปวิทฺทสู ความว่า โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ (กรรมที่เกิดจากโมหะ แม้คนผู้ไม่รู้). ความหมายนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า บุคคลผู้ไม่รู้ ผู้มืดบอดนั้น ย่อมกระทำกรรมใด คือ กรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ และกรรมที่เกิดจากโมหะ, เมื่อกระทำอยู่อย่างนั้น กรรมใดที่คนพาลนั้นทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม. บทว่า อิเธว ตํ เวทนียนฺติ ความว่า กรรมนั้น อันคนพาลนั้นพึงเสวยในอัตภาพของตนนี้นี่แหละ อธิบายว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพของคนพาลนั้นนั่นเอง. บทว่า วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชติ ความว่า ไม่มีวัตถุอื่นเพื่อการให้ผลแห่งกรรมนั้น. จริงอยู่ กรรมที่คนอื่นทำแล้ว ย่อมไม่ให้ผลในอัตภาพของคนอื่น. บทว่า ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสู ความว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลใดผู้รู้ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นบัณฑิต ย่อมไม่กระทำกรรมนั้นที่มีประเภทคือเกิดจากโลภะเป็นต้น, ภิกษุนั้นเมื่อยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมละทุคติทั้งปวงได้, (คือ) ยังอรหัตตมรรควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว หรือเมื่อยังวิชชานั้นให้เกิดขึ้นอยู่ ย่อมละทุคติทั้งปวงได้. คำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น, ส่วนพระขีณาสพนั้น ย่อมละแม้สุคติทั้งหลายได้ด้วยเหมือนกัน. แม้คำใดที่ท่านกล่าวไว้นี้ว่า "ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา", ในคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงกรรมที่เกิดจากโลภะและกรรมที่เกิดจากโทสะนั่นเอง โดยยกโลภะและโทสะขึ้นเป็นประธาน. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรทั้งหลาย แม้ในคาถา ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาหัตถกสูตร

๓๕. ปญฺจเม อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ. โคมคฺเคติ คุนฺนํ คมนมคฺเค. ปณฺณสนฺถเรติ สยํ ปติตปณฺณสนฺถเร. อถาติ เอวํ คุนฺนํ คมนมคฺคํ อุชุํ มหาปถํ นิสฺสาย สึสปาวเน สยํ ปติตปณฺณานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา กตสนฺถเร สุคตมหาจีวรํ ปตฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺเน ตถาคเต. หตฺถโก อาฬวโกติ หตฺถโต หตฺถํ คตตฺตา เอวํลทฺธนาโม อาฬวโก ราชปุตฺโต. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต[Pg.116], ภควา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิสินฺโน, กสฺมา ราชกุมาโร ตตฺถ คโตติ? สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตาว อฏฺฐุปฺปตฺติกาย ธมฺมเทสนาย สมุฏฺฐานํ ทิสฺวา ตตฺถ นิสินฺโน, ราชกุมาโรปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต พุทฺธุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต มหามคฺคา โอกฺกมฺม โคปถํ คเหตฺวา ‘‘พุทฺธานํ ปูชนตฺถาย มิสฺสกมาลํ โอจินิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอวํ โส ตตฺถ คโตติ. สุขมสยิตฺถาติ สุขํ สยิตฺถ.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาฬวิยํ ความว่า ในแคว้นอาฬวี. บทว่า โคมคฺเค ความว่า ในทางเดินของโคทั้งหลาย. บทว่า ปณฺณสนฺถเร ความว่า บนเครื่องลาดที่ทำด้วยใบไม้ที่ร่วงหล่นเอง. บทว่า อถา ความว่า อย่างนี้: พระตถาคตประทับนั่งขัดสมาธิ ปูลาดพระมหาจีวรของพระสุคต บนเครื่องลาดที่ทำไว้โดยการกวาดใบไม้ที่ร่วงหล่นเองมารวมกัน ในป่าประดู่ลาย อาศัยทางเดินของโคซึ่งเป็นทางใหญ่ที่ตรง. บทว่า หตฺถโก อาฬวโก ความว่า ราชบุตรนามว่าอาฬวกะ ผู้ได้นามอย่างนั้นเพราะไปจากมือสู่มือ. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กราบทูลคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค...". ก็ เพราะเหตุไร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น, เพราะเหตุไร ราชกุมารจึงไปที่นั่น? เบื้องต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นเหตุเป็นที่ตั้งแห่งธรรมเทศนาอันจะบังเกิดขึ้น จึงประทับนั่ง ณ ที่นั้น, แม้ราชกุมารก็ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ แวดล้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เสด็จลงจากทางใหญ่แล้วดำเนินไปตามทางโค ด้วยทรงดำริว่า "เราจักเก็บดอกไม้นานาชนิดเพื่อบูชาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" เมื่อเสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระศาสดา จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงไป ณ ที่นั้น. บทว่า สุขมสยิตฺถา ความว่า บรรทมเป็นสุขดีหรือ.

อนฺตรฏฺฐโกติ มาฆผคฺคุณานํ อนฺตเร อฏฺฐทิวสปริมาโณ กาโล. มาฆสฺส หิ อวสาเน จตฺตาโร ทิวสา, ผคฺคุณสฺส อาทิมฺหิ จตฺตาโรติ อยํ ‘‘อนฺตรฏฺฐโก’’ติ วุจฺจติ. หิมปาตสมโยติ หิมสฺส ปตนสมโย. ขราติ ผรุสา กกฺขฬา วา. โคกณฺฏกหตาติ นววุฏฺเฐ เทเว คาวีนํ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐาเน ขุรนฺตเรหิ กทฺทโม อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐติ, โส วาตาตเปน สุกฺโข กกจทนฺตสทิโส โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โคกณฺฏกหตา ภูมี’’ติ. คุนฺนํ ขุรนฺตเรหิ ฉินฺนาติปิ อตฺโถ. เวรมฺโภ วาโต วายตีติ จตูหิ ทิสาหิ วายนฺโต วาโต วายติ. เอกาย ทิสาย วา ทฺวีหิ วา ทิสาหิ ตีหิ วา ทิสาหิ วายนฺโต วาโต เวรมฺโภติ น วุจฺจติ.

บทว่า อนฺตรฏฺฐโก คือ กาลเวลาที่มีกำหนด ๘ วัน ในระหว่างเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. จริงอยู่ ๔ วันในท้ายเดือนมาฆะ และ ๔ วันในต้นเดือนผัคคุณะ นี้เรียกว่า "อันตรัฏฐกะ". บทว่า หิมปาตสมโย คือ สมัยที่น้ำค้างตก. บทว่า ขรา คือ หยาบ หรือ แข็งกระด้าง. บทว่า โคกณฺฏกหตา คือ เมื่อฝนตกใหม่ๆ โคลนที่ขึ้นมาจากระหว่างกีบเท้าในที่ที่โคทั้งหลายย่ำไปๆ ย่อมตั้งอยู่, โคลนนั้นเมื่อแห้งเพราะลมและแดด ย่อมเป็นเช่นกับฟันเลื่อย มีสัมผัสที่ให้เกิดทุกข์. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโคลนนั้นจึงตรัสว่า "โคกณฺฏกหตา ภูมิ". อธิบายว่า ถูกตัดขาดด้วยระหว่างกีบของโคทั้งหลายก็ได้. บทว่า เวรมฺโภ วาโต วายติ คือ ลมที่พัดมาจากทิศทั้ง ๔ ย่อมพัด. ลมที่พัดมาจากทิศเดียว หรือสองทิศ หรือสามทิศ ไม่เรียกว่า เวรัมภวาต.

เตน หิ ราชกุมาราติ อิทํ สตฺถา ‘‘อยํ ราชกุมาโร โลกสฺมึ เนว สุขวาสิโน, น ทุกฺขวาสิโน ชานาติ, ชานาเปสฺสามิ น’’นฺติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธสฺสาติ อิมสฺมึ โลเก อสฺส. โคนกตฺถโตติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถโต. ปฏิกตฺถโตติ อุณฺณามเยน เสตตฺถรเณน อตฺถโต. ปฏลิกตฺถโตติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถโต. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถโต. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉโทติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธาโนติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกสฺส อุภโต ฐปิตโลหิตกูปธาโน. ปชาปติโยติ ภริยาโย. มนาเปน [Pg.117] ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสูติ มนาเปน อุปฏฺฐานวิธาเนน ปจฺจุปฏฺฐิตา ภเวยฺยุํ.

พระศาสดาตรัสคำนี้ว่า เตน หิ ราชกุมาร เพราะทรงพระดำริว่า "ราชกุมารนี้ไม่รู้จักทั้งผู้ที่อยู่เป็นสุข ทั้งผู้ที่อยู่เป็นทุกข์ในโลก เราจักทำให้เธอรู้" จึงทรงแสดงเทศนาต่อไป. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เต ขเมยฺย ความว่า ตามที่ท่านจะพอใจ. บทว่า อิธสฺสา ความว่า บุคคลนั้นพึงมีในโลกนี้. บทว่า โคนกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์สีดำมีขนยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า ปฏิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า ปฏลิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกดกหนา. บทว่า กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณ ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดชั้นเยี่ยมทำด้วยหนังของกทลิมิคะ. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังของกทลิมิคะไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน. บทว่า สอุตฺตรจฺฉโท ความว่า พร้อมด้วยเพดานเบื้องบน อธิบายว่า พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน. บทว่า อุภโตโลหิตกูปธาโน ความว่า มีหมอนอิงสีแดงวางไว้ทั้งสองข้างของบัลลังก์ คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า. บทว่า ปชาปติโย ความว่า ภรรยาทั้งหลาย. บทว่า มนาเปน ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสู ความว่า พึงเป็นผู้ได้รับการบำรุงด้วยวิธีการบำรุงอันน่าพอใจ.

กายิกาติ ปญฺจทฺวารกายํ โขภยมานา. เจตสิกาติ มโนทฺวารํ โขภยมานา. โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ ตถารูโป ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ อตฺโถ. โย ปน ตสฺส ราโค, น โส ตถาคตสฺส ปหีโน นาม. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

บทว่า กายิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังกายคือปัญจทวารให้หวั่นไหว. บทว่า เจตสิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังมโนทวารให้หวั่นไหว. บทว่า โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโน อธิบายว่า ราคะเช่นนั้น พระตถาคตทรงละได้แล้ว. ส่วนราคะใดของบุคคลนั้น (มีอยู่), ราคะนั้นหาชื่อว่าพระตถาคตทรงละได้แล้วไม่. แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน.

พฺราหฺมโณติ พาหิตปาโป ขีณาสวพฺราหฺมโณ. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. น ลิมฺปติ กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ จ กิเลสกาเมสุ จ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิมฺปติ. สีติภูโตติ อพฺภนฺตเร ตาปนกิเลสานํ อภาเวน สีติภูโต. นิรูปธีติ กิเลสูปธีนํ อภาเวน นิรูปธิ. สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวาติ อาสตฺติโย วุจฺจนฺติ ตณฺหาโย, ตา สพฺพาปิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อาสตฺตวิสตฺตา อาสตฺติโย ฉินฺทิตฺวา. วิเนยฺย หทเย ทรนฺติ หทยนิสฺสิตํ ทรถํ วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา. สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโสติ จิตฺตสฺส กิเลสนิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. กรณวจนํ วา เอตํ ‘‘สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา’’ติอาทีสุ วิย, เจตสา นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ.

บทว่า พฺราหฺมโณ ความว่า พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว คือพระขีณาสพ. บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. บทว่า น ลิมฺปติ กาเมสุ ความว่า ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในวัตถุกามและกิเลสกาม. บทว่า สีติภูโต ความว่า เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนในภายใน. บทว่า นิรูปธิ ความว่า ไม่มีอุปธิเพราะไม่มีกิเลสอุปธิ. ในบทว่า สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา ความว่า ตัณหาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อาสัตติ, (ท่าน) ตัดอาสัตติคือตัณหาเหล่านั้นทั้งหมด ซึ่งมีความข้องติดอย่างยิ่งในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า วิเนยฺย หทเย ทรํ ความว่า บรรเทา คือทำให้สงบระงับซึ่งความเร่าร้อนอันอาศัยหทัย. บทว่า สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส ความว่า ถึงแล้วซึ่งความดับกิเลสแห่งจิต. หรือว่า บทว่า เจตโส นี้ เป็นกรณวจนะ เหมือนในบทเป็นต้นว่า "สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา" อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งนิพพานด้วยใจ.

๖. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาเทวทูตสูตร

๓๖. ฉฏฺเฐ เทวทูตานีติ เทวทูตา. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. ชิณฺณพฺยาธิมตา หิ สํเวคชนนฏฺเฐน ‘‘อิทานิ เต มจฺจุสมีปํ คนฺตพฺพ’’นฺติ โจเทนฺติ วิย, ตสฺมา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘ตฺวํ อสุกทิวเส มริสฺสสี’’ติ วุตฺเต ตสฺสา วจนํ สทฺธาตพฺพํ โหติ; เอวเมวํ ชิณฺณพฺยาธิมตาปิ ทิสฺสมานา ‘‘ตฺวมฺปิ เอวํธมฺโม’’ติ โจเทนฺติ วิย, เตสญฺจ ตํ วจนํ อนญฺญถาภาวิตาย เทวตาย พฺยากรณสทิสเมว โหตีติ เทวา วิย ทูตาติ เทวทูตา. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชึสุ. เอวํ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. อิธ ปน ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘เทวทูตานี’’ติ วุตฺตํ.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เทวทูตานิ คือ เทวทูตา (เทวทูตทั้งหลาย). วจนัตถะในบทนั้นมีดังนี้ – มัจจุ ท่านเรียกว่า เทวะ, ทูตของมัจจุนั้น ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย โดยความหมายว่าทำให้เกิดความสังเวช ราวกับตักเตือนว่า "บัดนี้ ท่านต้องไปสู่สำนักของมัจจุ" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตเปรียบดังเทวดา ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อเทวดาผู้ประดับตกแต่งแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ กล่าวว่า "ท่านจักตายในวันชื่อโน้น" คำของเทวดานั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้คนแก่ คนเจ็บ คนตาย ที่ปรากฏอยู่ ก็ราวกับตักเตือนว่า "แม้ท่านก็มีความเป็นอย่างนี้เป็นธรรมดา" และคำของคนเหล่านั้น เพราะมีความเป็นไปโดยประการอื่นมิได้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับคำพยากรณ์ของเทวดา เพราะเหตุนั้น ทูตเปรียบดังเทวดา จึงชื่อว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งปวง ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิตแล้วนั่นเทียว ก็ทรงเกิดความสังเวช เสด็จออกผนวช. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่า "เทวทูตานิ" ด้วยการแปลงลิงค์.

กาเยน [Pg.118] ทุจฺจริตนฺติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? เทวทูตานุยุญฺชนฏฺฐานุปกฺกมกมฺมทสฺสนตฺถํ. อิมินา หิ กมฺเมน อยํ สตฺโต นิรเย นิพฺพตฺตติ, อถ นํ ตตฺถ ยโม ราชา เทวทูเต สมนุยุญฺชติ. ตตฺถ กาเยน ทุจฺจริตํ จรตีติ กายทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. วาจายาติ วจีทฺวาเรน จตุพฺพิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. มนสาติ มโนทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภคำเป็นต้นว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงกรรมอันเป็นเหตุเบื้องต้นแห่งการสอบสวนเทวทูต. จริงอยู่ เพราะกรรมนี้ สัตว์นี้ย่อมบังเกิดในนรก ลำดับนั้น พญายมราชย่อมสอบสวนสัตว์นั้นในนรกนั้นถึงเรื่องเทวทูต. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางกายทวาร. บทว่า วาจาย ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๔ อย่างทางวจีทวาร. บทว่า มนสา ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางมโนทวาร.

ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา. อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา. เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา, น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. อมตฺเตยฺโยติ มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, มาตริ สมฺมา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. น มตฺเตยฺโยติ อมตฺเตยฺโย, มาตริ มิจฺฉา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อพฺรหฺมญฺโญติ เอตฺถ จ ขีณาสวา พฺราหฺมณา นาม, เตสุ มิจฺฉา ปฏิปนฺโน อพฺรหฺมญฺโญ นาม.

ในบทว่า ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา นี้ พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลชื่อว่าไม่มี, กรรมนั่นเองเป็นเหตุให้กระทำ เหมือนหุ่นยนต์". คำกล่าวนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้วทีเดียวในอภิธรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า "ถามว่า นายนิรยบาลในนรกมีอยู่หรือ? ตอบว่า เออ มีอยู่. และผู้กระทำการลงโทษก็มีอยู่". จริงอยู่ เหมือนอย่างว่าในมนุษยโลกมีผู้กระทำการลงโทษอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น. ในบทว่า ยมสฺส รญฺโญ นั้น พญายมราชชื่อว่าเป็นราชาแห่งเวมานิกเปรต. ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติทั้งปวง มีวิมานทิพย์ กัลปพฤกษ์ทิพย์ สวนทิพย์ การฟ้อนรำทิพย์เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากของกรรม เป็นราชาผู้ทรงธรรม และท่านผู้นี้มิได้มีเพียงองค์เดียว แต่ว่า ที่ประตูทั้ง ๔ ทิศ มีอยู่ ๔ องค์. บทว่า อมตฺเตยฺโย ความว่า ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติดีในมารดา. ไม่ใช่ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า อมัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติผิดในมารดา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. และในบทว่า อพฺรหฺมญฺโญ นี้ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่าพราหมณ์, ผู้ปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้น ชื่อว่า อพรหมัญญะ.

สมนุยุญฺชตีติ อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ปุจฺฉติ, ลทฺธึ ปติฏฺฐาเปนฺโต ปน สมนุคฺคาหติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก ปหิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ.

บทว่า สมนุยุญฺชติ ความว่า ยกขึ้นสู่หน้าที่สอบสวนแล้วถาม, ส่วนผู้ที่ประดิษฐานลัทธิ ชื่อว่า สมนุคคาหติ (ยึดถือไว้มั่น), ผู้ที่ถามถึงเหตุ ชื่อว่า สมนุภาสติ (กล่าวตามสมควร). (สัตว์นรก) กล่าวคำว่า นาทฺทสํ (ข้าพระองค์มิได้เห็น) นี้ โดยหมายถึงความไม่มีอยู่แห่งเทวทูตตนใดตนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน.

อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา อตฺถํ สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห. ตตฺถ ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. โคปานสิวงฺกนฺติ โคปานสี วิย วงฺกํ. โภคฺคนฺติ ภคฺคํ. อิมินาปิสฺส วงฺกภาวเมว ทีเปติ. ทณฺฑปรายณนฺติ ทณฺฑปฏิสรณํ ทณฺฑทุติยํ. ปเวธมานนฺติ กมฺปมานํ. อาตุรนฺติ ชราตุรํ. ขณฺฑทนฺตนฺติ ชรานุภาเวน ขณฺฑิตทนฺตํ. ปลิตเกสนฺติ ปณฺฑรเกสํ. วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสํ วิย [Pg.119] ขลฺลาฏํ. ขลิตสิรนฺติ มหาขลฺลาฏสีสํ. วลิตนฺติ สญฺชาตวลึ. ติลกาหตคตฺตนฺติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีรํ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว, อปริมุตฺโต ชราย, ชรา นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว ปวตฺตตีติ. ปรโต พฺยาธิธมฺโม มรณธมฺโมติ ปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ลำดับนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่กำหนดรู้เนื้อความของคำที่กล่าวแล้ว" จึงมีความประสงค์จะให้กำหนดรู้เนื้อความ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อมฺโภ (ดูก่อนบุรุษ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺณํ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า โคปานสิวงฺกํ คือ คดเหมือนกลอน. บทว่า โภคฺคํ คือ หัก. แม้ด้วยบทนี้ ก็ทรงแสดงถึงความเป็นผู้คดงอนั่นเอง. บทว่า ทณฺฑปรายนํ คือ มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีไม้เท้าเป็นเพื่อน. บทว่า ปเวธมานํ คือ สั่นเทา. บทว่า อาตุรํ คือ เจ็บป่วยเพราะชรา. บทว่า ขณฺฑทนฺตํ คือ มีฟันหักด้วยอานุภาพแห่งชรา. บทว่า ปลิตเกสํ คือ มีผมขาว. บทว่า วิลูนํ คือ เหมือนผมที่ถูกถอนแล้วนำไป. บทว่า ขลฺลิตสิรํ คือ มีศีรษะล้าน. บทว่า วลิตํ คือ มีหนังเหี่ยวย่น. บทว่า ติลกาหตคตฺตํ คือ มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยไฝดำไฝขาว. บทว่า ชราธมฺโม คือ มีความแก่เป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความแก่ (หมายความว่า) ความแก่ชื่อว่าย่อมเป็นไปในภายในของข้าพเจ้าทีเดียว. แม้ในสองบทถัดไป คือ พฺยาธิธมฺโม และ มรณธมฺโม ก็นัยนี้แหละ.

ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลี พาหุพลี ชวสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต. อาพาธิกนฺติ พาธิกํ. ทุกฺขิตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตํ. พาฬฺหคิลานนฺติ อธิมตฺตคิลานํ.

ในบทว่า `ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยญฺชิตฺวา` นี้ สัตว์ผู้แก่ชราโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นหนุ่มเหมือนพวกท่าน มีกำลังขา มีกำลังแขน สมบูรณ์ด้วยความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากชราเหมือนกัน จริงอยู่ ชราจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. บทว่า `อาพาธิกํ` คือ มีความเจ็บไข้. บทว่า `ทุกฺขิตํ` คือ ถึงแล้วซึ่งทุกข์. บทว่า `พาฬฺหคิลานํ` คือ ป่วยหนัก.

ทุติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต, สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ. วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต.

แม้ในบทว่า `ทุติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนพวกท่าน บัดนี้เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเหมือนกัน จริงอยู่ พยาธิจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต.

เอกาหมตนฺติอาทีสุ เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมโต, ตํ เอกาหมตํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถากฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. วินีโล วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺโณ, วินีโลว วินีลโก, ตํ วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. วิปุพฺพกนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพกํ, ปริภินฺนฏฺฐาเน หิ ปคฺฆริเตน ปุพฺเพน ปลิมกฺขิตนฺติ อตฺโถ.

ในบทว่า `เอกาหมตํ` เป็นต้น (อธิบายว่า) ศพนั้นตายแล้ววันหนึ่งมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `เอกาหมโต` (ผู้ตายแล้ววันหนึ่ง), (ทรงหมายถึง) ศพที่ตายแล้ววันหนึ่งนั้น. แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้แหละ. (ศพ) ชื่อว่า `อุทฺธุมาตกํ` เพราะมีความพองขึ้นโดยภาวะที่บวมซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับจากการสิ้นชีวิตินทรีย์ ดุจสูบที่พองลม. ศพที่มีสีแปรปรวนไปเรียกว่า `วินีโล`, `วินีโล` นั่นแหละคือ `วินีลโก`, (ทรงหมายถึง) ศพที่มีสีเขียวคล้ำนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง ศพมีสีเขียวคล้ำอันน่าเกลียด เพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า `วินีลกํ`. บทว่า `วิปุพฺพกํ` คือ มีน้ำหนองไหลเยิ้ม อธิบายว่า เปื้อนเปรอะด้วยน้ำหนองที่ไหลออกจากที่ซึ่งแตกปริ.

ตติยํ [Pg.120] เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวปฺปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ มรณโต อปริมุตฺตา. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนวสฺส เทวทูโต นาม ชาโต.

ในบทว่า `ตติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ที่ตายแล้วโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเราผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าดิบ ถึงความเป็นศพขึ้นอืดเป็นต้นเถิด เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเหมือนกัน จริงอยู่ ความตายจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต.

อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สารียมานาปิ สรนฺติ.

ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนโดยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้? ผู้ใดทำบาปไว้มาก ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกอย่างแน่นอน ส่วนผู้ใดทำบาปไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เปรียบเหมือนเมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่เมื่อสอบสวนแล้วจับได้ เขาย่อมนำไปสู่สถานที่วินิจฉัย ผู้นั้นย่อมได้รับการวินิจฉัย ข้อนี้เป็นอุปมาฉันนั้น จริงอยู่ ผู้มีบาปกรรมน้อยย่อมระลึกได้เองบ้าง แม้เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ย่อมระลึกได้บ้าง.

ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริมหาวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ, อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ทมิฬชื่อทีฆชยันตะระลึกได้เอง ได้ยินว่า ทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีมหาวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนบูชาแล้ว เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์. แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าเนื้อดีแก่บุตรซึ่งเป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดังปะฏะปะฏะ แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก ได้ระลึกถึงผ้านั้นเพราะเสียงเปลวไฟ แล้วบังเกิดในสวรรค์. ด้วยประการฉะนี้ บุคคลย่อมระลึกถึงกุศลกรรมได้เองแล้วบังเกิดในสวรรค์ก่อน ดังนี้.

อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ตโย เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยตติเยหิ, โกจิ ตีหิปิ นสฺสรติ. ตํ ยโม ราชา ทิสฺวา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ตีหิปิ เทวทูเตหิ กุสลํ อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต[Pg.121]. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี อโหสิ.

ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พระยม) ย่อมถามถึงเทวทูตสามตน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนแรก บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนที่สองและที่สาม บางคนระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน. พญายมเห็นผู้นั้นแล้ว ย่อมทรงเตือนให้ระลึกด้วยพระองค์เอง. ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วได้อุทิศส่วนบุญให้แก่พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกด้วยอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม. เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน พญายมทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วเห็น จึงทรงเตือนให้ระลึกว่า "ท่านบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วอุทิศส่วนบุญให้เรามิใช่หรือ" อำมาตย์นั้นระลึกได้ในกาลนั้นแล้วจึงไปสู่เทวโลก. ส่วนพญายมเมื่อทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วไม่เห็น (กุศลกรรม) ก็ทรงดำริว่า "สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ" แล้วจึงทรงนิ่งเสีย.

ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ ตํ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ วามปสฺเสนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา เต ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขจฺฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุํ วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปฺปมาณาหิ วาสีหิ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปกฺขรถจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธมโธติริยญฺจ คจฺฉติ. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ.

บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้นอนหงายซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว ย่อมเสียบหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาลที่มือขวา ที่มือซ้ายเป็นต้นก็ฉันนั้น และให้นอนหงายแล้ว (เสียบ) ฉันใด ให้นอนคว่ำบ้าง นอนตะแคงซ้ายบ้าง นอนตะแคงขวาบ้าง (เสียบ) ฉันนั้นเหมือนกัน นายนิรยบาลเหล่านั้นย่อมกระทำการลงโทษนั้นนั่นเทียว บทว่า สํเวเสตฺวา ความว่า ให้นอนลงซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว บทว่า กุฐารีหิ ความว่า (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานทั้งหลายอันใหญ่ มีขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตย่อมไหลไปเป็นแม่น้ำ เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็ก ย่อมไหม้ที่ที่ถูกถากแล้ว ทุกข์ใหญ่ย่อมเกิดขึ้น ส่วนนายนิรยบาลผู้ถากอยู่ กระทำเหมือนไม้ที่ขีดด้วยเส้นบรรทัดแล้ว ย่อมทำเป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๖ เหลี่ยมบ้าง บทว่า วาสีหิ ความว่า ด้วยมีดพร้าทั้งหลาย มีขนาดเท่ากระด้งใหญ่ บทว่า รเถ โยเชตฺวา ความว่า เทียมเข้าในรถที่ลุกโชนโดยรอบ พร้อมด้วยแอก เชือก กงล้อ เพลา และประตักแล้ว บทว่า มหนฺตํ ความว่า มีขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กอันลุกโชนอยู่ ย่อมนำขึ้น (สู่ภูเขา) บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ ความว่า ย่อมพล่านไปทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และแนวขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่กำลังเดือดพล่าน บทว่า มหานิรเย ความว่า ในอเวจีมหานรก

ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต. สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา ตํ สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ.

บทว่า ภาคะโส มิโต ความว่า ตั้งส่วนไว้แล้ว แบ่งไว้แล้ว บทว่า ปริยนฺโต ความว่า ถูกล้อมไว้โดยรอบ บทว่า อยสา (ปฏิกุชฺชิโต) ความว่า ข้างบนถูกปิดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมแผ่ไปตั้งอยู่ อย่างนี้คือ นรกนั้นตั้งอยู่แผ่ไปโดยอาการที่เมื่อบุคคลยืนดูอยู่ในที่ประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาราวกับลูกสะบ้าคู่

หีนกายูปคาติ หีนํ กายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลวฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา.

บทว่า หีนกายูปคา ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่สัตว์ที่เลว บทว่า อุปาทาเน ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ชาติมรณสมฺภเว ความว่า อันเป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า อนุปาทา ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า ชาติมรณสงฺขเย ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า ดับแล้วด้วยความดับแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้เอง อันเป็นทิฏฐธรรม บทว่า สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคํุ ความว่า ก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว

๗. จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาจตุมหาราชสูตร

๓๗. สตฺตเม [Pg.122] อมจฺจา ปาริสชฺชาติ ปริจาริกเทวตา. อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ อฏฺฐมีทิวเส กิร สกฺโก เทวราชา จตฺตาโร มหาราชาโน อาณาเปติ – ‘‘ตาตา, อชฺช อฏฺฐมีทิวเส มนุสฺสโลกํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺตานํ นามโคตฺตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน ปริจารเก เปเสนฺติ – ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, มนุสฺสโลกํ วิจริตฺวา ปุญฺญการกานํ นามโคตฺตานิ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาเนถา’’ติ. เต ตถา กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตี’’ติ. กจฺจิ พหูติอาทิ เตสํ อุปปริกฺขาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตา หิ เต อนุวิจรนฺติ. ตตฺถ อุโปสถํ อุปวสนฺตีติ มาสสฺส อฏฺฐวาเร อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหนฺติ. ปฏิชาคโรนฺตีติ ปฏิชาครอุโปสถกมฺมํ นาม กโรนฺติ. ตํ กโรนฺตา เอกสฺมึ อทฺธมาเส จตุนฺนํ อุโปสถทิวสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน กโรนฺติ. ปญฺจมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา จตุตฺถิยํ อุโปสถิกา โหนฺติ, อนุคจฺฉนฺตา ฉฏฺฐิยํ. อฏฺฐมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา สตฺตมิยํ, อนุคจฺฉนฺตา นวมิยํ. จาตุทฺทสึ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา เตรสิยํ, ปนฺนรสีอุโปสถํ อนุคจฺฉนฺตา ปาฏิปเท อุโปสถิกา โหนฺติ. ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ สรณคมนนิจฺจสีลปุปฺผปูชาธมฺมสฺสวนปทีปสหสฺสอาโรปนวิหารกรณาทีนิ นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ. เต เอวํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญกมฺมการกานํ นามโคตฺตานิ โสวณฺณมเย ปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา จตุนฺนํ มหาราชานํ เทนฺติ. ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ จตูหิ มหาราเชหิ ปุริมนเยเนว ปหิตตฺตา อนุวิจรนฺติ. ตทหูติ ตํทิวสํ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อมจฺจา ปาริสชฺชา คือ เทวดาผู้เป็นบริวาร บทว่า อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ในวัน ๘ ค่ำ ท้าวสักกะจอมเทพยดารับสั่งกะท้าวมหาราชทั้ง ๔ ว่า "พ่อทั้งหลาย วันนี้เป็นวัน ๘ ค่ำ พวกท่านจงเที่ยวไปในมนุสสโลก เรียนเอาชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายแล้วจงมา" ท้าวมหาราชเหล่านั้นไปแล้ว ส่งบริวารของตนไปว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไป เที่ยวไปในมนุสสโลก เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายลงในแผ่นทองคำแล้วจงนำมา" เทวดาบริวารเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ" คำเป็นต้นว่า กจฺจิ พหู พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการสอบสวนของเทวดาเหล่านั้น จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมเที่ยวไปพลาง สอบสวนไปพลางอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุโปสถํ อุปวสนฺติ คือ ย่อมสมาทานองค์อุโบสถ ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง บทว่า ปฏิชาคโรนฺติ คือ ย่อมกระทำกรรมที่ชื่อว่า ปฏิชาครอุโบสถ ผู้กระทำกรรมนั้น ย่อมกระทำโดยนัยเป็นการต้อนรับและส่งวันอุโบสถ ๔ วันในกึ่งเดือนหนึ่ง คือ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๔ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๖ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๘ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๗ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๙ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๑๓ ค่ำ ผู้ส่งอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๑ ค่ำ (แรม) บทว่า ปุญฺญานิ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำบุญนานาชนิด มีการถึงสรณะ การรักษานิจศีล การบูชาด้วยดอกไม้ การฟังธรรม การตามประทีปพันดวง การสร้างวิหาร เป็นต้น เทวดาเหล่านั้นเที่ยวไปอย่างนี้แล้ว เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญกรรมลงในแผ่นทองคำ นำมาแล้วย่อมถวายแด่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ บทว่า ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพราะถูกท้าวมหาราชทั้ง ๔ ส่งไปโดยนัยก่อนนั่นเอง บทว่า ตทหู คือ ในวันนั้น บทว่า อุโปสเถ คือ ในวันอุโบสถ

สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺตีติ จตุนฺนํ มหาราชานํ อมจฺจา ปาริสชฺชา ตา ตา คามนิคมราชธานิโย อุปสงฺกมนฺติ, ตโต ตํ อุปนิสฺสาย อธิวตฺถา เทวตา ‘‘มหาราชานํ อมจฺจา อาคตา’’ติ ปณฺณาการํ คเหตฺวา เตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข มาริสา พหู มนุสฺสา มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺตนเยน มนุสฺสานํ ปุญฺญปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มาริส, อิมสฺมึ คาเม อสุโก จ อสุโก จ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ วุตฺเต เตสํ นามโคตฺตํ ลิขิตฺวา อญฺญตฺถ [Pg.123] คจฺฉนฺติ. อถ จาตุทฺทสิยํ จตุนฺนํ มหาราชานํ ปุตฺตาปิ ตเมว สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา เตเนว นเยน อนุวิจรนฺตา นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส จตฺตาโรปิ มหาราชาโน เตเนว นเยน ตสฺมึเยว สุวณฺณปฏฺเฏ นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. เต สุวณฺณปฏฺฏปริมาเณเนว – ‘‘อิมสฺมึ กาเล มนุสฺสา อปฺปกา, อิมสฺมึ กาเล พหุกา’’ติ ชานนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺติ มนุสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ปฐมํ อภินิพฺพตฺเต เตตฺตึส เทวปุตฺเต อุปาทาย เอวํลทฺธนามานํ. เตสํ ปน อุปฺปตฺติกถา ทีฆนิกาเย สกฺกปญฺหสุตฺตวณฺณนาย วิตฺถาริตา. เตนาติ เตน อาโรจเนน, เตน วา ปุญฺญการกานํ อปฺปกภาเวน. ทิพฺพา วต, โภ, กายา ปริหายิสฺสนฺตีติ นวนวานํ เทวปุตฺตานํ อปาตุภาเวน เทวกายา ปริหายิสฺสนฺติ, รมณียํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ สุญฺญํ ภวิสฺสติ. ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ จตฺตาโร อปายา ปริปูริสฺสนฺติ. อิมินา ‘‘มยํ ปริปุณฺเณ เทวนคเร เทวสงฺฆมชฺเฌ นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ น ลภิสฺสามา’’ติ อนตฺตมนา โหนฺติ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

บทว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีจำนวนน้อย) ความว่า อำมาตย์และบริษัทของท้าวมหาราชทั้ง ๔ เข้าไปยังบ้าน นิคม และราชธานีนั้นๆ, ลำดับนั้น เทวดาที่สิงสถิตอาศัยสถานที่นั้นๆ อยู่ คิดว่า "อำมาตย์ของท้าวมหาราชมาแล้ว" ดังนี้แล้ว ถือเครื่องบรรณาการเข้าไปหานางอำมาตย์เหล่านั้น. อำมาตย์เหล่านั้นรับเครื่องบรรณาการแล้ว ถามถึงการประพฤติบุญของมนุษย์ทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ มนุษย์ผู้มีความเคารพในมารดามีมากอยู่หรือหนอ" เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้นิรทุกข์ ในบ้านนี้ คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้นทำบุญทั้งหลายอยู่" ก็จดชื่อและโคตรของคนเหล่านั้นแล้วไปยังที่อื่น. ครั้นในวัน ๑๔ ค่ำ แม้โอรสของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ถือแผ่นทองนั้นนั่นแหละเที่ยวตรวจไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน จดชื่อและโคตรไว้. ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็จดชื่อและโคตรลงในแผ่นทองนั้นนั่นแหละโดยนัยนั้นเหมือนกัน. ท้าวมหาราชเหล่านั้นย่อมทราบได้โดยประมาณแห่งแผ่นทองนั่นเองว่า "ในกาลนี้ มนุษย์มีน้อย, ในกาลนี้ มนุษย์มีมาก". พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti manussā` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามนุษย์มีจำนวนน้อย). บทว่า `Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ` (แห่งเทวดาชาวดาวดึงส์) ความว่า เป็นชื่อที่ได้มาอย่างนี้โดยอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์ที่บังเกิดก่อน. ส่วนเรื่องการบังเกิดของเทวดาเหล่านั้น มีอธิบายไว้โดยพิสดารในอรรถกถาสักกปัญหสูตร ในทีฆนิกาย. บทว่า `Tena` (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะการประกาศนั้น หรือเพราะความที่ผู้ทำบุญมีน้อย. บทว่า `Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti` (โอ ท่านผู้เจริญ หมู่ทิพย์จักเสื่อมหนอ) ความว่า เพราะการไม่ปรากฏขึ้นแห่งเทวบุตรใหม่ๆ หมู่เทพย่อมเสื่อม, เทพนครอันน่ารื่นรมย์ขนาดหนึ่งหมื่นโยชน์จักว่างเปล่า. บทว่า `Paripūrissanti asurakāyā` (หมู่แห่งอสูรจักเต็ม) ความว่า อบายทั้ง ๔ จักเต็ม. ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นจึงไม่พอใจว่า "พวกเราจักไม่ได้เล่นนักษัตรฤกษ์ท่ามกลางหมู่เทพในเทพนครที่บริบูรณ์". แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน.

ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺตโน สกฺกเทวราชกาลํ สนฺธาย กเถติ. เอกสฺส วา สกฺกสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตีติ วุตฺตํ. อนุนยมาโนติ อนุโพธยมาโน. ตายํ เวลายนฺติ ตสฺมึ กาเล.

บทว่า `Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ) ความว่า พระองค์ตรัสหมายถึงสมัยที่พระองค์เป็นท้าวสักกเทวราช. หรือมีคำกล่าวว่า พระองค์ตรัสโดยทรงยึดเอาอัธยาศัยของท้าวสักกะองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า `Anunayamāno` (ทรงแนะนำ) คือ ทรงทำให้รู้ตาม. บทว่า `Tāyaṃ velāyaṃ` (ในกาลนั้น) คือ ในสมัยนั้น.

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปกฺโข นาม อนฺโตวสฺเส เตมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตํ อสกฺโกนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ปวารณานํ อนฺตเร เอกมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตสฺส ปฐมปวารณโต ปฏฺฐาย เอโก อทฺธมาโส ปาฏิหาริยปกฺโขเยว นาม. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ อฏฺฐหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส ภเวยฺย. สกฺโกปิ กิร วุตฺตปฺปการสฺส อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานิตฺวา ทฺเว เทวโลกสมฺปตฺติโย ปหาย มาสสฺส อฏฺฐ วาเร อุโปสถํ อุปวสติ. ตสฺมา เอวมาห. อปโร นโย – โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ [Pg.124] สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

ในบทว่า `Pāṭihāriyapakkhañca` นี้ คำว่า ปาฏิหาริยปักษ์ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำตลอด ๓ เดือนในพรรษา, สำหรับผู้ไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำ ๑ เดือนในระหว่างปวารณาทั้งสอง, สำหรับผู้ไม่สามารถทำแม้เช่นนั้นได้ กึ่งเดือนหนึ่งนับตั้งแต่ปวารณาแรกไป ก็ชื่อว่าปาฏิหาริยปักษ์เหมือนกัน. บทว่า `Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ` (ประกอบด้วยองค์ ๘) คือ ประกอบพร้อมด้วยคุณลักษณะ ๘ ประการ. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา. ได้ยินว่า แม้ท้าวสักกะทรงทราบคุณของอุโบสถกรรมตามประเภทที่กล่าวแล้ว จึงทรงสละสมบัติในเทวโลก ๒ อย่าง แล้วทรงรักษาอุโบสถเดือนละ ๘ ครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของท้าวสักกะได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้.

วุสิตวาติ วุตฺถวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภาเร โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ อนุปฺปตฺโต. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ เยน สํโยชเนน พทฺโธ ภเวสุ อากฑฺฒียติ, ตสฺส ขีณตฺตา ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ เหตุนา นเยน การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ.

บทว่า `Vusitavā` (อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) คือ มีการอยู่ (พรหมจรรย์) จบแล้ว. บทว่า `Katakaraṇīyo` (ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว) คือ ทำกิจที่พึงทำด้วยมรรค ๔ แล้วดำรงอยู่. บทว่า `Ohitabhāro` (ปลงภาระลงแล้ว) คือ ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคืออภิสังขารลงแล้วดำรงอยู่. บทว่า `Anuppattasadattho` (บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) อรหัตตผลเรียกว่า สทัตถะ (ประโยชน์ตน), ท่านบรรลุประโยชน์ตนนั้นแล้ว. บทว่า `Parikkhīṇabhavasaṃyojano` (สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว) คือ บุคคลถูกผูกมัดด้วยสังโยชน์ใด ย่อมถูกฉุดไปในภพทั้งหลาย, เพราะสังโยชน์นั้นสิ้นไปแล้ว จึงชื่อว่ามีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว. บทว่า `Sammadaññā vimutto` (หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ) คือ รู้ด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยเหตุผล แล้วจึงหลุดพ้น. บทว่า `Kallaṃ vacanāya` (ควรเพื่อจะกล่าว) คือ สมควรที่จะกล่าว.

โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ มาทิโส ขีณาสโว อสฺส, โสปิ เอวรูปํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยาติ อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานนฺโต เอวํ วเทยฺย. อปโร นโย โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน ขีณาสวสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ พระขีณาสพใดพึงเป็นเช่นเรา, แม้ท่านนั้นก็พึงรักษาอุโบสถเช่นนี้, ผู้รู้คุณของอุโบสถกรรมจึงพึงกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของพระขีณาสพได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสุขุมาลสูตร

๓๙. นวเม สุขุมาโลติ นิทฺทุกฺโข. ปรมสุขุมาโลติ ปรมนิทฺทุกฺโข. อจฺจนฺตสุขุมาโลติ สตตนิทฺทุกฺโข. อิมํ ภควา กปิลปุเร นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทุกฺขภาวํ คเหตฺวา อาห, จริยกาเล ปน เตน อนุภูตทุกฺขสฺส อนฺโต นตฺถีติ. เอกตฺถาติ เอกิสฺสา โปกฺขรณิยา. อุปฺปลํ วปฺปตีติ อุปฺปลํ โรเปติ. สา นีลุปฺปลวนสญฺฉนฺนา โหติ. ปทุมนฺติ ปณฺฑรปทุมํ. ปุณฺฑรีกนฺติ รตฺตปทุมํ. เอวํ อิตราปิ ทฺเว ปทุมปุณฺฑรีกวเนหิ สญฺฉนฺนา โหนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กิร สตฺตฏฺฐวสฺสิกกาเล ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘ตรุณทารกา กตรกีฬิกํ ปิยายนฺตี’’ติ? อุทกกีฬิกํ เทวาติ. ตโต ราชา กุทฺทาลกมฺมการเก สนฺนิปาเตตฺวา โปกฺขรณิฏฺฐานานิ คณฺหาเปสิ. อถ สกฺโก เทวราชา อาวชฺเชนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘น ยุตฺโต มหาสตฺตสฺส มานุสกปริโภโค, ทิพฺพปริโภโค ยุตฺโต’’ติ วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มหาสตฺตสฺส กีฬาภูมิยํ โปกฺขรณิโย มาเปหี’’ติ อาห. กีทิสา โหนฺตุ[Pg.125], เทวาติ? อปคตกลลกทฺทมา โหนฺตุ วิปฺปกิณฺณมณิมุตฺตปวาฬิกา สตฺตรตนมยปาการปริกฺขิตฺตา ปวาฬมยอุณฺหีเสหิ มณิมยโสปานพาหุเกหิ สุวณฺณรชตมณิมยผลเกหิ โสปาเนหิ สมนฺนาคตา. สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา เจตฺถ นาวา โหนฺตุ, สุวณฺณนาวาย รชตปลฺลงฺโก โหตุ, รชตนาวาย สุวณฺณปลฺลงฺโก, มณินาวาย ปวาฬปลฺลงฺโก, ปวาฬนาวาย มณิปลฺลงฺโก, สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยาว อุทกเสจนนาฬิกา โหนฺตุ, ปญฺจวณฺเณหิ จ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนา โหนฺตูติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต สกฺกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา รตฺติภาเค โอตริตฺวา รญฺโญ คาหาปิตโปกฺขรณิฏฺฐาเนสุเยว เตเนว นิยาเมน โปกฺขรณิโย มาเปสิ.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์ คำว่า ปรมสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์อย่างยิ่ง คำว่า อจฺจนฺตสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์เป็นนิตย์ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ โดยทรงถือเอาความเป็นผู้ไม่มีทุกข์จำเดิมแต่กาลที่ประสูติในกรุงกบิลพัสดุ์ แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญจริยา ทุกข์ที่พระองค์ทรงเสวยแล้วไม่มีที่สุด คำว่า เอกตฺถา คือ ในสระโบกขรณีสระหนึ่ง คำว่า อุปฺปลํ วปฺปติ คือ ย่อมปลูกอุบล สระนั้นย่อมปกคลุมด้วยป่าอุบลเขียว คำว่า ปทุมํ คือ ปทุมขาว คำว่า ปุณฺฑรีกํ คือ ปทุมแดง แม้สระโบกขรณีอีก ๒ สระที่เหลือ ก็ปกคลุมด้วยป่าปทุมและปุณฑริก ฉันนั้น ได้ยินว่า ในกาลที่พระโพธิสัตว์มีพระชนมายุ ๗-๘ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนะตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "เด็กๆ ชอบเล่นอะไรกัน" (อำมาตย์กราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ (พวกเขา) ชอบการเล่นน้ำ" ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมคนงานขุดสระ แล้วให้กำหนดสถานที่สร้างสระโบกขรณี ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "บริโภคภัณฑ์ของมนุษย์ไม่สมควรแก่พระมหาสัตว์ บริโภคภัณฑ์อันเป็นทิพย์จึงจะสมควร" จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไปเนรมิตสระโบกขรณีในภูมิเป็นที่เล่นของพระมหาสัตว์เถิด" (วิสสุกรรมเทพบุตรทูลถามว่า) "ข้าแต่เทวะ ขอจงเป็นเช่นไร" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "จงเป็นสระที่ปราศจากเปือกตม มีแก้วมณี มุกดา และประพาฬเกลื่อนกลาด มีกำแพงแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการล้อมรอบ ประกอบด้วยบันไดที่มีหัวบันไดทำด้วยประพาฬ มีราวบันไดทำด้วยแก้วมณี มีขั้นบันไดทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี อนึ่ง ในสระนี้ จงมีเรือที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ ในเรือทองจงมีบัลลังก์เงิน ในเรือเงินจงมีบัลลังก์ทอง ในเรือมณีจงมีบัลลังก์ประพาฬ ในเรือประพาฬจงมีบัลลังก์มณี แม้กระบอกสำหรับฉีดน้ำก็จงทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ และจงปกคลุมด้วยดอกปทุม ๕ สี" วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วลงมาในภาคกลางคืน เนรมิตสระโบกขรณีทั้งหลายในสถานที่ที่พระราชาทรงให้กำหนดไว้นั่นแหละ โดยทำนองนั้นนั่นเอง

นนุ เจตา อปคตกลลกทฺทมา, กถเมตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผึสูติ? โส กิร ตาสุ โปกฺขรณีสุ ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา ขุทฺทกนาวาโย มาเปตฺวา ‘‘เอตา กลลกทฺทมปูริตา จ โหนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ เจตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เอวํ ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ ปุปฺผึสุ, เรณุวฏฺฏิโย อุคฺคนฺตฺวา อุทกปิฏฺฐํ อชฺโฌตฺถริตฺวา วิจรนฺติ. ปญฺจวิธา ภมรคณา อุปกูชนฺตา วิจรนฺติ. เอวํ ตา มาเปตฺวา วิสฺสกมฺโม เทวปุรเมว คโต. ตโต วิภาตาย รตฺติยา มหาชโน ทิสฺวา ‘‘มหาปุริสฺสสฺส มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มหาชนปริวาโร คนฺตฺวา โปกฺขรณิโย ทิสฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปุญฺญิทฺธิยา เทวตาหิ มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาปุริโส อุทกกีฬิกํ อคมาสิ.

ก็สระโบกขรณีเหล่านี้ปราศจากเปือกตมมิใช่หรือ ดอกปทุมทั้งหลายบานในสระนี้ได้อย่างไร ได้ยินว่า วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นเนรมิตเรือน้อยที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬในที่นั้นๆ ในสระโบกขรณีเหล่านั้นแล้ว อธิษฐานว่า "ขอเรือน้อยเหล่านี้จงเต็มด้วยเปือกตม และขอดอกปทุม ๕ สีจงบานในสระนี้" ด้วยประการฉะนี้ ดอกปทุม ๕ สีจึงบาน ปุยนุ่นแห่งเกสรฟูขึ้นปกคลุมผิวพื้นน้ำลอยไปมา หมู่ภมร ๕ ชนิด บินร้องครางไปมา วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตสระเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว มหาชนเห็นแล้ว (คิดว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เนรมิตขึ้นเพื่อพระมหาบุรุษ" จึงไปกราบทูลแด่พระราชา พระราชาแวดล้อมด้วยมหาชนเสด็จไปทอดพระเนตรสระโบกขรณีแล้ว (ทรงดำริว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เทวดาทั้งหลายเนรมิตขึ้นด้วยบุญฤทธิ์แห่งบุตรของเรา" จึงทรงมีพระทัยยินดี จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาบุรุษได้เสด็จไปทรงเล่นน้ำ

ยาวเทว มมตฺถายาติ เอตฺถ ยาวเทวาติ ปโยชนาวธินิยามวจนํ, ยาว มเมว อตฺถาย, นตฺเถตฺถ อญฺญํ การณนฺติ อตฺโถ. น โข ปนสฺสาหนฺติ น โข ปนสฺส อหํ. อกาสิกํ จนฺทนนฺติ อสณฺหํ จนฺทนํ. กาสิกํ, ภิกฺขเว, สุ เม ตํ เวฐนนฺติ, ภิกฺขเว, เวฐนมฺปิ เม กาสิกํ โหติ. เอตฺถ หิ สุอิติ จ ตนฺติ จ นิปาตมตฺตํ, เมติ สามิวจนํ. เวฐนมฺปิ เม สณฺหเมว โหตีติ ทสฺเสติ. กาสิกา กญฺจุกาติ ปารุปนกญฺจุโกปิ สณฺหกญฺจุโกว. เสตจฺฉตฺตํ ธารียตีติ มานุสกเสตจฺฉตฺตมฺปิ ทิพฺพเสตจฺฉตฺตมฺปิ อุปริธาริตเมว โหติ. มา นํ ผุสิ สีตํ วาติ [Pg.126] มา เอตํ โพธิสตฺตํ สีตํ วา อุณฺหาทีสุ วา อญฺญตรํ ผุสตูติ อตฺโถ.

ในบทว่า ยาวเทว มมตฺถาย นี้ บทว่า ยาวเทว เป็นคำกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ มีความว่า เพียงเพื่อประโยชน์ของเราเท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นในเรื่องนี้ บทว่า น โข ปนสฺสาหํ คือ น โข ปน อสฺส อหํ บทว่า อกาสิกํ จนฺทนํ คือ จันทน์เนื้อหยาบ ในบทว่า กาสิกํ ภิกฺขเว สุ เม ตํ เวฐนํ นี้ (มีความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของแคว้นกาสี ในบทนี้ คำว่า สุ และคำว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต คำว่า เม เป็นสามีวิภัตติ แสดงความว่า แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของละเอียดทีเดียว บทว่า กาสิกา กญฺจุกา คือ แม้เสื้อคลุมก็เป็นเสื้อเนื้อละเอียด บทว่า เสตจฺฉตฺตํ ธาริยติ คือ แม้เศวตฉัตรของมนุษย์และเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ ก็เป็นของที่เขากั้นถวายไว้เบื้องบนนั่นเทียว ในบทว่า มา นํ ผุสิ สีตํ วา นี้ มีความว่า ขอความหนาว หรือความร้อนเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง อย่าได้ถูกต้องพระโพธิสัตว์นี้เลย

ตโย ปาสาทา อเหสุนฺติ โพธิสตฺเต กิร โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส วสนกปาสาเท กาเรสฺสามี’’ติ วฑฺฒกิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา ภทฺทเกน นกฺขตฺตมุหุตฺเตน นวภูมิกตปริกมฺมํ กาเรตฺวา ตโย ปาสาเท การาเปสิ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เหมนฺติโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ เหมนฺเต วสิตุํ, อยํ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

ในบทว่า ตโย ปาสาทา อเหสุํ นี้ ได้ยินว่า เมื่อพระโพธิสัตว์มีพระชนมายุได้ ๑๖ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนมหาราช (ทรงดำริว่า) "เราจักให้สร้างปราสาทเป็นที่ประทับของบุตร" จึงรับสั่งให้ประชุมช่างไม้ทั้งหลาย ให้ทำปฐมกรรมในพื้นที่ใหม่โดยนักขัตฤกษ์อันดี แล้วให้สร้างปราสาท ๓ หลัง (พระผู้มีพระภาค) ตรัสพระดำรัสนี้หมายถึงปราสาท ๓ หลังนั้น ในบทมีอาทิว่า เหมนฺติโก (มีความว่า) อยู่สบายในฤดูหนาวในปราสาทใด ปราสาทนี้ชื่อว่า เหมันติกะ (สำหรับฤดูหนาว) แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นวจนัตถะในบทนี้ คือ การอยู่ในฤดูหนาว ชื่อว่า เหมันตะ, ปราสาทใดย่อมควรแก่การอยู่ในฤดูหนาว เหตุนั้น ปราสาทนั้นชื่อว่า เหมันติกะ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ

ตตฺถ เหมนฺติโก ปาสาโท นวภูมโก อโหสิ, ภูมิโย ปนสฺส อุณฺหอุตุคฺคาหาปนตฺถาย นีจา อเหสุํ. ตตฺถ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตกวาฏานิ อเหสุํ นิพฺพิวรานิ. จิตฺตกมฺมมฺปิ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ กมฺพลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานานิ อุณฺหคฺคาหาปนตฺถํ ทิวา วิวฏานิ รตฺตึ ปิหิตานิ โหนฺติ.

ในบรรดาปราสาท ๓ หลังนั้น ปราสาทสำหรับฤดูหนาวเป็นปราสาท ๙ ชั้น ส่วนชั้นต่างๆ ของปราสาทนั้นเตี้ย เพื่อให้รับไออุ่นได้ ในปราสาทนั้น ประตูและหน้าต่างมีบานที่ปิดสนิท ไม่มีช่อง แม้ผู้ที่ทำจิตรกรรม ก็ได้ทำแต่รูปกองไฟที่ลุกโชติช่วงในที่นั้นๆ เครื่องปูพื้นในปราสาทนี้ทำด้วยผ้ากัมพล ผ้าม่าน ผ้าทรง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะก็เช่นเดียวกัน หน้าต่างทั้งหลายเปิดในเวลากลางวันเพื่อรับไออุ่น และปิดในเวลากลางคืน

คิมฺหิโก ปน ปญฺจภูมโก อโหสิ. สีตอุตุคฺคาหาปนตฺถํ ปเนตฺถ ภูมิโย อุจฺจา อสมฺพาธา อเหสุํ. ทฺวารวาตปานานิ นาติผุสิตานิ สวิวรานิ สชาลานิ อเหสุํ. จิตฺตกมฺเม อุปฺปลานิ ปทุมานิ ปุณฺฑรีกานิเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ ทุกูลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ. อนฺโตปาสาเท ตตฺถ ตตฺถ กลลปูรา โทณิโย ฐเปตฺวา ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ โรปยึสุ. ปาสาทมตฺถเก สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา ยาว ฉทนปิฏฺฐิยา ปาสาเณ อาโรเปตฺวา ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺติ. เตสํ จมฺเม ปวฏฺฏนฺตานํ สทฺโท เมฆคชฺชิตํ วิย โหติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ ทิวา ปิหิตานิ โหนฺติ รตฺตึ วิวฏานิ.

ส่วนปราสาทฤดูร้อนมี ๕ ชั้น เพื่อให้รับอากาศเย็น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้จึงสูงและไม่คับแคบ ประตูและหน้าต่างไม่ชิดกันเกินไป มีช่อง มีตาข่าย ในงานจิตรกรรม ได้ทำแต่รูปดอกอุบล ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเท่านั้น เครื่องปูพื้นที่ปราสาทนี้ทำด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ เช่นเดียวกับม่าน เพดาน ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะ และในที่ใกล้หน้าต่าง ได้ตั้งตุ่มใหม่ๆ ไว้ เติมน้ำให้เต็ม แล้วปิดไว้ด้วยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ในที่นั้นๆ ได้ทำเครื่องยนต์กลไกสำหรับวิดน้ำ ซึ่งสายน้ำจะไหลออกมาเหมือนฝนตก ภายในปราสาท ในที่นั้นๆ ได้ตั้งรางน้ำที่เต็มไปด้วยโคลน แล้วปลูกดอกบัว ๕ สี บนยอดปราสาท ได้ขึงหนังกระบือแห้ง แล้วหมุนเครื่องยนต์กลไก ยกก้อนหินขึ้นไปจนถึงหลังคา แล้วปล่อยลงบนหนังนั้น เสียงของเครื่องยนต์เหล่านั้นที่หมุนอยู่บนหนังดังราวกับเสียงฟ้าร้อง ประตูและหน้าต่างในปราสาทนี้ กลางวันปิด กลางคืนเปิด

วสฺสิโก [Pg.127] สตฺตภูมโก อโหสิ. ภูมิโย ปเนตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ อุตูนํ คาหาปนตฺถาย นาติอุจฺจา นาตินีจา อกํสุ. เอกจฺจานิ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตานิ, เอกจฺจานิ สวิวรานิ. ตตฺถ จิตฺตกมฺมมฺปิ เกสุจิ ฐาเนสุ ปชฺชลิตอคฺคิกฺขนฺธวเสน, เกสุจิ ชาตสฺสรวเสน กตํ. ภูมตฺถรณาทีนิ ปเนตฺถ กมฺพลทุกูลวเสน อุภยมิสฺสกานิ. เอกจฺเจ ทฺวารวาตปานา รตฺตึ วิวฏา ทิวา ปิหิตา, เอกจฺเจ ทิวา วิวฏา รตฺตึ ปิหิตา. ตโยปิ ปาสาทา อุพฺเพเธน สมปฺปมาณา. ภูมิกาสุ ปน นานตฺตํ อโหสิ.

ปราสาทฤดูฝนมี ๗ ชั้น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้ เพื่อให้รับอากาศได้ทั้งสองฤดู จึงสร้างไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ประตูและหน้าต่างบางบานปิดสนิทดี บางบานมีช่องเปิด ในปราสาทนั้น แม้งานจิตรกรรม ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปกองไฟที่ลุกโชติช่วง ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปดอกบัวที่เกิดในน้ำ เครื่องปูพื้นเป็นต้นในปราสาทนี้ ทำด้วยผ้ากัมพลและผ้าทุกูลพัสตร์ผสมกัน ประตูและหน้าต่างบางบาน กลางคืนเปิด กลางวันปิด บางบาน กลางวันเปิด กลางคืนปิด ปราสาททั้งสามหลังมีความสูงขนาดเท่ากัน แต่ในเรื่องจำนวนชั้นนั้นมีความแตกต่างกัน

เอวํ นิฏฺฐิเตสุ ปาสาเทสุ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, ฉตฺตมสฺส อุสฺสาเปตฺวา รชฺชสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. โส สากิยานํ ปณฺณานิ ปหิณิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, รชฺเช นํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ วยปฺปตฺตา, ทาริกา อิมํ เคหํ เปเสนฺตู’’ติ. เต สาสนํ สุตฺวา – ‘‘กุมาโร เกวลํ ทสฺสนกฺขโม รูปสมฺปนฺโน, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ, ทารภรณํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, น มยํ ธีตโร ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต ‘‘กึ สิปฺปํ ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ อาห. สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ วฏฺฏติ, ตาตาติ. เตน หิ อาหราเปถาติ. ราชา อาหราเปตฺวา อทาสิ. ธนุํ ปุริสสหสฺสํ อาโรเปติ, ปุริสสหสฺสํ โอโรเปติ. มหาปุริโส ธนุํ อาหราเปตฺวา ปลฺลงฺเก นิสินฺโนว ชิยํ ปาทงฺคุฏฺฐเก เวเฐตฺวา กฑฺฒนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกเนว ธนุํ อาโรเปตฺวา วาเมน หตฺเถน ทณฺเฑ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กฑฺฒิตฺวา ชิยํ โปเถสิ. สกลนครํ อุปฺปตนาการปฺปตฺตํ อโหสิ. ‘‘กึ สทฺโท เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ อาหํสุ. อถญฺเญ ‘‘ตุมฺเห น ชานาถ, น เทโว คชฺชติ, องฺคีรสสฺส กุมารสฺส สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตฺวา ชิยํ โปเถนฺตสฺส ชิยปฺปหารสทฺโท เอโส’’ติ อาหํสุ. สากิยา ตาวตเกเนว อารทฺธจิตฺตา อเหสุํ.

เมื่อปราสาททั้งหลายสร้างเสร็จดังนี้แล้ว พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะยกฉัตรให้เขา แล้วจักได้ชมสิริราชสมบัติ' พระองค์ได้ส่งสาส์นไปถึงเหล่าศากยะว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะสถาปนาเขาไว้ในราชสมบัติ ขอให้ทุกท่านจงส่งธิดาผู้เจริญวัยแล้วในเรือนของตนๆ มายังเรือนนี้เถิด' พวกเขาได้ฟังข่าวนั้นแล้วกล่าวว่า 'พระกุมารเป็นเพียงผู้ควรแก่การชม มีรูปสมบัติสมบูรณ์ แต่ไม่ทรงทราบศิลปะใดๆ เลย จักไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ พวกเราจะไม่ให้ธิดา' พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระโอรสแล้วกราบทูล พระโพธิสัตว์ตรัสว่า 'ควรจะแสดงศิลปะอะไรหรือ พระบิดา' (พระราชาตรัสว่า) 'ควรจะขึ้นสายธนูที่มีน้ำหนักพันแรงคนยกเถิด ลูกพ่อ' (พระโพธิสัตว์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ขอจงให้นำมาเถิด' พระราชาทรงให้นำมาแล้วถวาย ธนูนั้นต้องใช้คนพันหนึ่งจึงจะขึ้นสายได้ และใช้คนพันหนึ่งจึงจะปลดสายลงได้ พระมหาบุรุษทรงให้นำธนูมาแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์นั่นเทียว ทรงเอาสายธนูพันไว้ที่นิ้วหัวแม่พระบาท พลางดึง ก็ทรงขึ้นสายธนูด้วยนิ้วหัวแม่พระบาทนั่นเอง แล้วทรงจับคันธนูด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงน้าวด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วดีดสายธนู ทั่วนครปรากฏอาการประหนึ่งจะพังทลาย และเมื่อมีผู้ถามว่า 'นี่เสียงอะไร' พวกเขากล่าวว่า 'ฟ้าร้อง' ครั้งนั้น คนอื่นๆ กล่าวว่า 'พวกท่านไม่รู้ นี่ไม่ใช่เสียงฟ้าร้อง แต่เป็นเสียงดีดสายธนูของพระกุมารผู้มีพระรัศมีแผ่ซ่าน (อังคีรส) ผู้ทรงขึ้นสายธนูพันแรงคนยกแล้วดีดสาย' เหล่าศากยะมีพระทัยยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านั้น

มหาปุริโส ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. อฏฺฐงฺคุลมตฺตพหลํ อโยปฏฺฏํ กณฺเฑน วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. จตุรงฺคุลพหลํ อสนผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ [Pg.128] วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ยนฺเต พทฺธํ ผลกสตํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. สฏฺฐิปฏลํ สุกฺขมหึสจมฺมํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ตโต วาลิกสกฏาทีนิ อาจิกฺขึสุ. มหาสตฺโต วาลิกสกฏมฺปิ ปลาลสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทเก เอกุสภปฺปมาณํ กณฺฑํ เปเสสิ, ถเล อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ. อถ นํ ‘‘อิทานิ วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เตน หิ พนฺธาเปถาติ. สทฺทนฺตเร พชฺฌตุ, ตาตาติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, คาวุตนฺตเร พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, อทฺธโยชเน พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ โยชเน พนฺธนฺตูติ. พนฺธาเปถ, ตาตาติ โยชนมตฺถเก วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ พนฺธาเปตฺวา รตฺตนฺธกาเร เมฆปฏลจฺฉนฺนาสุ ทิสาสุ กณฺฑํ ขิปิ, ตํ คนฺตฺวา โยชนมตฺถเก วาลํ ผาเลตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. น เกวลญฺจ เอตฺตกเมว, ตํ ทิวสํ ปน มหาสตฺโต โลเก วตฺตมานสิปฺปํ สพฺพเมว สนฺทสฺเสสิ. สกฺยราชาโน อตฺตโน อตฺตโน ธีตโร อลงฺกริตฺวา เปสยึสุ, จตฺตาลีสสหสฺสนาฏกิตฺถิโย อเหสุํ. มหาปุริโส ตีสุ ปาสาเทสุ เทโว มญฺเญ ปริจาเรนฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวติ.

พระมหาบุรุษตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงลูกศรให้ทะลุแผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นเหล็กนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้ว (ตรัสว่า) 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ร้อยแผ่นที่ผูกไว้กับเครื่องยนต์กลไก' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้เหล่านั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุหนังกระบือแห้ง ๖๐ ชั้น' ทรงยิงทะลุหนังกระบือนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' จากนั้น พวกเขาได้บอกถึงเกวียนทรายเป็นต้น พระมหาสัตว์ทรงยิงทะลุทั้งเกวียนทรายและเกวียนฟาง แล้วทรงส่งลูกศรไปในน้ำได้ประมาณ ๑ อุสภ บนบกได้ประมาณ ๘ อุสภ ครั้งนั้น พวกเขากล่าวกับพระองค์ว่า 'บัดนี้ ควรจะยิงขนหางโดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า' (พระองค์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น จงให้ผูกเถิด' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงผูกไว้ในระยะสุดเสียงเรียก' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ในระยะ ๑ คาวุต' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะครึ่งโยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงให้ผูกเถิด' แล้วทรงให้ผูกขนหางไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์ โดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า ในเวลากลางคืนที่มืดมิด ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ทรงยิงลูกศรไป ลูกศรนั้นไปผ่าขนหางที่ระยะ ๑ โยชน์ แล้วปักลงไปในแผ่นดิน และมิใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น แต่ในวันนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงแสดงศิลปะทุกอย่างที่มีอยู่ในโลก พระเจ้าศากยะทั้งหลายทรงประดับธิดาของตนๆ แล้วส่งไป นางฟ้อนรำมีจำนวนสี่หมื่นนาง

นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลํ เจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ปริจารยมาโนติ โมทมาโน. น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามีติ ปาสาทโต เหฏฺฐา น โอตรามิ. อิติ มํ จตฺตาโร มาเส อญฺโญ สิขาพทฺโธ ปุริโส นาม ปสฺสิตุํ นาลตฺถ. ยถาติ เยน นิยาเมน. ทาสกมฺมกรโปริสสฺสาติ ทาสานญฺเจว เทวสิกภตฺตเวตนาภตานํ กมฺมกรานญฺจ นิสฺสาย ชีวมานปุริสานญฺจ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ. พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํ.

บทว่า นิปฺปุริเสหิ ความว่า ปราศจากบุรุษ. ก็ในปราสาทนี้ มิใช่แต่เพียงเครื่องดนตรีเท่านั้นที่ปราศจากบุรุษ แม้สถานที่ทั้งหมดก็ปราศจากบุรุษทั้งนั้น. แม้คนเฝ้าประตูก็เป็นสตรีทั้งนั้น แม้ผู้ทำการตกแต่งมีการอาบน้ำเป็นต้นก็เป็นสตรีทั้งนั้น. ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า "เมื่อโอรสของเราผู้เสวยสุขสมบัติในความเป็นใหญ่เห็นปานนั้น ได้เห็นบุรุษ ความปริวิตกจะพึงเกิดขึ้น ความปริวิตกนั้นอย่าได้มีแก่โอรสของเราเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งไว้แต่สตรีทั้งนั้นในกิจการทั้งปวง. บทว่า ปริจารยมาโน ความว่า ยินดีอยู่. บทว่า น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามิ ความว่า เราไม่ลงจากปราสาทเบื้องล่าง. ด้วยเหตุนั้น ตลอด ๔ เดือน บุรุษอื่นผู้มุ่นมวยผม ชื่อว่าสามารถเพื่อจะเห็นเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ยถา ความว่า โดยประการใด. บทว่า ทาสกมฺมกรโปริสสฺส ความว่า แห่งทาส กรรมกร และบุรุษผู้รับจ้างเลี้ยงชีพด้วยภัตตาหารและค่าจ้างรายวัน. บทว่า กณชกํ ความว่า ข้าวปลายรำ. บทว่า พิลํคทุติยํ ความว่า มีน้ำข้าวเป็นที่สอง.

เอวรูปาย อิทฺธิยาติ เอวํชาติกาย ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคตสฺส. เอวรูเปน จ สุขุมาเลนาติ เอวํชาติเกน จ นิทฺทุกฺขภาเวน. โสขุมาเลนาติปิ [Pg.129] ปาโฐ. เอวํ ตถาคโต เอตฺตเกน ฐาเนน อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ กเถสิ. กเถนฺโต จ น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถํ กเถสิ, ‘‘เอวรูปายปิ ปน สมฺปตฺติยา ฐิโต ปมาทํ อกตฺวา อปฺปมตฺโตว อโหสิ’’นฺติ อปฺปมาทลกฺขณสฺเสว ทีปนตฺถํ กเถสิ. เตเนว อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโนติอาทิมาห. ตตฺถ ปรนฺติ ปรปุคฺคลํ. ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. อฏฺฏียตีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต โหติ. หรายตีติ หิรึ กโรติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อสุจึ วิย ทิสฺวา ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทติ. อตฺตานํเยว อติสิตฺวาติ ชราธมฺมมฺปิ สมานํ อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวา อฏฺฏียติ หรายตีติ อตฺโถ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโต ชราย วตฺตามิ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโตติ เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สพฺพโส ปหียีติ สพฺพากาเรน ปหีโน. มคฺเคน ปหีนสทิโส กตฺวา ทสฺสิโต. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน, ปฏิสงฺขาเนน ปหีโนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. โพธิสตฺตสฺส หิ เทวตา ชราปตฺตํ ทสฺเสสุํ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตา อนฺตรา มหาสตฺตสฺส โยพฺพนมโท นาม น อุปฺปชฺชติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน อาโรคฺยมโทติ อหํ นิโรโคติ อาโรคฺยํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. ชีวิตมโทติ อหํ จิรํ ชีวีติ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. หีนายาวตฺตตีติ หีนาย ลามกาย คิหิภาวาย อาวตฺตติ.

บทว่า เอวรูปาย อิทฺธิยา ความว่า ผู้ประกอบด้วยบุญฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า เอวรูเปน จ สุขุมาเลน ความว่า และด้วยความเป็นผู้ละเอียดอ่อนเช่นนี้. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า โสขุมาเลน. พระตถาคตตรัสสิริสมบัติของพระองค์ด้วยสถานะเพียงเท่านี้อย่างนี้. ก็เมื่อตรัสอยู่ มิได้ตรัสเพื่อความเป็นผู้ยกตน แต่ตรัสเพื่อแสดงลักษณะแห่งความไม่ประมาทเท่านั้นว่า "ก็เรา แม้ตั้งอยู่ในสมบัติเห็นปานนี้ ก็ไม่ทำความประมาท เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วเท่านั้น". เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปรํ ความว่า บุคคลอื่น. บทว่า ชิณฺณํ ความว่า แก่เพราะชรา. บทว่า อฏฺฏียติ ความว่า ย่อมอึดอัด เดือดร้อน. บทว่า หรายติ ความว่า ย่อมทำความละอาย ย่อมละอาย. บทว่า ชิคุจฺฉติ ความว่า เห็นราวกับของไม่สะอาด ย่อมยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น. บทว่า อตฺตานํเยว อติสิตฺวา ความว่า แม้ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ก้าวล่วงตนเอง ย่อมอึดอัด ย่อมละอาย. บทว่า ชราธมฺโม ความว่า มีความแก่เป็นสภาพ. บทว่า ชรํ อนตีโต ความว่า ไม่ล่วงพ้นความแก่ เราเป็นไปในภายในแห่งความแก่. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโต ความว่า เมื่อเราพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า โยพฺพนมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความเป็นหนุ่มสาวเกิดขึ้น. บทว่า สพฺพโส ปหียิ ความว่า ละได้แล้วโดยอาการทั้งปวง. ทรงกระทำดุจละได้แล้วด้วยมรรคแล้วจึงทรงแสดง. แต่ว่า ความเมานี้มิได้ละได้ด้วยมรรค พึงทราบว่า ตรัสว่าละได้แล้วด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาเท่านั้น. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายได้แสดงคนผู้ถึงความแก่แด่พระโพธิสัตว์. จำเดิมแต่นั้นไป จนถึงพระอรหัต ในระหว่างนั้น ความเมาในวัยชื่อว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่มหาสัตว์. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. แต่ในบทเหล่านั้น บทว่า อาโรคมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความไม่มีโรคเกิดขึ้นว่า เราไม่มีโรค. บทว่า ชีวิตมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยชีวิตนั้นเกิดขึ้นว่า เรามีชีวิตอยู่นาน. บทว่า สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ความว่า บอกคืนสิกขา. บทว่า หีนายาวตฺตติ ความว่า ย่อมเวียนมาเพื่อความเป็นคฤหัสถ์อันทราม ต่ำช้า.

ยถาธมฺมาติ พฺยาธิอาทีหิ ยถาสภาวา. ตถาสนฺตาติ ยถา สนฺตา เอว อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาว หุตฺวาติ อตฺโถ. ชิคุจฺฉนฺตีติ ปรปุคฺคลํ ชิคุจฺฉนฺติ. มม เอวํ วิหาริโนติ มยฺหํ เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรน วิหรนฺตสฺส เอวํ ชิคุจฺฉนํ นปฺปติรูปํ ภเวยฺย นานุจฺฉวิกํ. โสหํ เอวํ วิหรนฺโตติ โส อหํ เอวํ ปรํ ชิคุจฺฉมาโน วิหรนฺโต, เอวํ วา อิมินา ปฏิสงฺขานวิหาเรน วิหรนฺโต. ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ สพฺพูปธิวิรหิตํ นิพฺพานธมฺมํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ ตโยปิ มเท อภิภวึ สมติกฺกมึ. เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตนฺติ นิพฺพาเน เขมภาวํ ทิสฺวา. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติปิ ปาโฐ, นิพฺพานํ เขมโต ทิสฺวาติ อตฺโถ. ตสฺส [Pg.130] เม อหุ อุสฺสาโหติ ตสฺส มยฺหํ ตํ เนกฺขมฺมสงฺขาตํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส อุสฺสาโห อหุ, วายาโม อโหสีติ อตฺโถ. นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุนฺติ อหํ ทานิ ทุวิเธปิ กาเม ปฏิเสวิตุํ อภพฺโพ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต จ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต จ น นิวตฺติสฺสามิ, อนิวตฺตโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโตสฺมีติ อตฺโถ. อิติ อิมาหิ คาถาหิ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียวีริยํ กเถสิ.

บทว่า ยถาธมฺมา ความว่า มีสภาพตามที่เป็นจริงด้วยพยาธิเป็นต้น. บทว่า ตถาสนฺตา ความว่า เป็นผู้มีสภาพตามที่เป็นจริงนั่นเทียว คือมีสภาพแห่งพยาธิเป็นต้นอันไม่วิปริต. บทว่า ชิคุจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมรังเกียจบุคคลอื่น. บทว่า มม เอวํ วิหาริโน ความว่า การรังเกียจอย่างนี้ ไม่พึงสมควร ไม่พึงเหมาะสมแก่เราผู้อยู่อย่างนี้ คืออยู่ด้วยการรังเกียจ. บทว่า โสหํ เอวํ วิหรนฺโต ความว่า เรานั้น เมื่อรังเกียจผู้อื่นอยู่อย่างนี้ หรือว่า เมื่ออยู่ด้วยการพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธึ ความว่า รู้พระนิพพานธรรมอันปราศจากอุปธิทั้งปวง. บทว่า สพฺเพ มเท อภิโภสฺมิ ความว่า เราครอบงำ ก้าวล่วงมทะทั้ง ๓ ประการได้ทั้งหมด. บทว่า เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตํ ความว่า เห็นความเกษมในพระนิพพาน. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นพระนิพพานโดยเป็นแดนเกษม. บทว่า ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห ความว่า ความอุตสาหะได้มีแล้วแก่เรานั้น ผู้เห็นประจักษ์ซึ่งพระนิพพานอันชื่อว่าเนกขัมมะนั้น ความว่า ความพยายามได้มีแล้ว. บทว่า นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุํ ความว่า บัดนี้ เราไม่ควรเพื่อจะเสพกามทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อนิวตฺติ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่กลับจากบรรพชาและจากพระสัพพัญญุตญาณ จักเป็นผู้ไม่กลับ. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายโณ ความว่า เราเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้าแล้ว. พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเพียรที่เป็นเหตุนำมาซึ่งพระองค์ที่มหาโพธิบัลลังก์ ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ ดังนี้.

๑๐. อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอาธิปเตยยสูตร

๔๐. ทสเม อาธิปเตยฺยานีติ เชฏฺฐกการณโต นิพฺพตฺตานิ. อตฺตาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ คุณชาตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ. น อิติ ภวาภวเหตูติ อิติ ภโว, อิติ ภโวติ เอวํ อายตึ, น ตสฺส ตสฺส สมฺปตฺติภวสฺส เหตุ. โอติณฺโณติ อนุปวิฏฺโฐ. ยสฺส หิ ชาติ อนฺโตปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถาติ อนฺตกรณํ ปริจฺเฉทปริวฏุมกรณํ ปญฺญาเยยฺย. โอหายาติ ปหาย. ปาปิฏฺฐตเรติ ลามกตเร. อารทฺธนฺติ ปคฺคหิตํ ปริปุณฺณํ, อารทฺธตฺตาว อสลฺลีนํ. อุปฏฺฐิตาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตา. อุปฏฺฐิตตฺตาว อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโยติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ปสฺสทฺโธ วูปสนฺตทรโถ. ปสฺสทฺธตฺตาว อสารทฺโธ. สมาหิตํ จิตฺตนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สมฺมา อาหิตตฺตาว เอกคฺคํ. อธิปตึ กริตฺวาติ เชฏฺฐกํ กตฺวา. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ สุทฺธํ นิมฺมลํ กตฺวา อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคติ, โคปายตีติ อตฺโถ. อยญฺจ ยาว อรหตฺตมคฺคา ปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ นาม, ผลปฺปตฺโตว ปน นิปฺปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาธิปเตยฺยานิ ความว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า อตฺตาธิปเตยฺยํ หมู่แห่งคุณที่เกิดขึ้นเพราะกระทำตนให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย. บทว่า น อิติ ภวาภวเหตุ ความว่า มิได้บวชเพราะเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งภพนั้นๆ ในกาลต่อไปอย่างนี้ว่า ความเจริญอย่างนี้ ความเสื่อมอย่างนี้. บทว่า โอติณฺโณ ความว่า เข้าไปแล้ว. จริงอยู่ ชาติเข้าไปสู่ภายในของบุคคลใด ผู้นั้นชื่อว่าหยั่งลงแล้วโดยชาติ. แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ความว่า แห่งกองวัฏทุกข์ทั้งหมด. บทว่า อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถ ความว่า การกระทำที่สุด คือการกระทำให้สิ้นสุดโดยส่วนเดียว พึงปรากฏ. บทว่า โอหาย ความว่า ละแล้ว. บทว่า ปาปิฏฺฐตเร ความว่า เลวทรามกว่า. บทว่า อารทฺธํ ความว่า ประคองไว้แล้ว บริบูรณ์แล้ว, เพราะความที่ปรารภแล้วนั่นเทียว จึงไม่ท้อถอย. บทว่า อุปฏฺฐิตา ความว่า ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔. เพราะความที่ตั้งมั่นแล้วนั่นเทียว จึงไม่หลงลืม. บทว่า ปสฺสทฺโธ กาโย ความว่า ทั้งนามกายและกรัชกายสงบแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว. เพราะความที่สงบแล้วนั่นเทียว จึงไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สมาหิตํ จิตฺตํ ความว่า จิตอันบุคคลตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์ ตั้งไว้ชอบแล้ว. เพราะความที่ตั้งไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. บทว่า อธิปตึ กริตฺวา ความว่า กระทำให้เป็นใหญ่. บทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ ความว่า บริหารตน คือ รักษา คุ้มครองตน โดยกระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน. และภิกษุนี้ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยายจนถึงอรหัตตมรรค, ส่วนผู้บรรลุผลแล้วเท่านั้น ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยนิปปริยาย.

สฺวากฺขาโตติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๗) วิตฺถาริตานิ. ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺตีติ ตํ ธมฺมํ ชานนฺตา ปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อาธิปเตยฺยานีติ [Pg.131] เอตฺตาวตา ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ.

บททั้งหลายมี สฺวากฺขาโต เป็นต้น (ข้าพเจ้า) ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า รู้เห็นธรรมนั้นอยู่. ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ พระผู้มีพระภาคตรัสอธิปไตย ๓ ประการที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระไว้แล้ว.

ปกุพฺพโตติ กโรนฺตสฺส. อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสาติ ยํ ตฺวํ กโรสิ, ตํ ยทิ วา ยถาสภาวํ ยทิ วา โน ยถาสภาวนฺติ ตว อตฺตาว ชานาติ. อิมินา จ การเณน เวทิตพฺพํ ‘‘ปาปกมฺมํ กโรนฺตสฺส โลเก ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ. กลฺยาณนฺติ สุนฺทรํ. อติมญฺญสีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญสิ. อตฺตานํ ปริคูหสีติ ยถา เม อตฺตาปิ น ชานาติ, เอวํ นํ ปริคูหามีติ วายมสิ. อตฺตาธิปเตยฺยโกติ อตฺตเชฏฺฐโก. โลกาธิโปติ โลกเชฏฺฐโก. นิปโกติ ปญฺญวา. ฌายีติ ฌายนฺโต. ธมฺมาธิโปติ ธมฺมเชฏฺฐโก. สจฺจปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม ภูตปรกฺกโม. ปสยฺห มารนฺติ มารํ ปสหิตฺวา. อภิภุยฺย อนฺตกนฺติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวาติ โย ฌายี ปธานวา มารํ อภิภวิตฺวา ชาติกฺขยํ อรหตฺตํ ผุสิ. โส ตาทิโสติ โส ตถาวิโธ ตถาสณฺฐิโต. โลกวิทูติ ตโย โลเก วิทิเต ปากเฏ กตฺวา ฐิโต. สุเมโธติ สุปญฺโญ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนีติ สพฺเพ เตภูมกธมฺเม ตณฺหาสงฺขาตาย ตมฺมยตาย อภาเวน อตมฺมโย ขีณาสวมุนิ กทาจิ กตฺถจิ น หียติ น ปริหียตีติ วุตฺตํ โหตีติ.

บทว่า ปกุพฺพโต ความว่า ของผู้กระทำอยู่. บทว่า อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา ความว่า ท่านกระทำกรรมใด กรรมนั้นจะเป็นจริงตามสภาวะหรือไม่เป็นจริงตามสภาวะก็ตาม ตนของท่านนั่นแหละย่อมรู้ก่อน. และพึงทราบด้วยเหตุนี้ว่า “ที่ลับชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำบาปกรรมในโลกไม่มี”. บทว่า กลฺยาณํ ความว่า งาม. บทว่า อติมญฺญสิ ความว่า ท่านก้าวล่วงแล้วย่อมสำคัญ (ดูหมิ่น). บทว่า อตฺตานํ ปริคูหสิ ความว่า ท่านพยายามว่า เราจะซ่อนกรรมนั้นโดยประการที่แม้ตนของเราก็ไม่รู้. บทว่า อตฺตาธิปเตยฺยโก ความว่า ผู้มีตนเป็นใหญ่. บทว่า โลกาธิโป ความว่า ผู้มีโลกเป็นใหญ่. บทว่า นิปโก ความว่า ผู้มีปัญญา. บทว่า ฌายี ความว่า ผู้เผา (กิเลส). บทว่า ธมฺมาธิโป ความว่า ผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า สจฺจปรักกโม ความว่า ผู้มีความเพียรแท้จริง. บทว่า ปสยฺห มารํ ความว่า ข่มมารแล้ว. บทว่า อภิภุยฺย อนฺตกํ นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวา ความว่า ผู้ใดเป็นผู้เพ่ง มีความเพียร ครอบงำมารแล้ว ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นแห่งชาติ. บทว่า โส ตาทิโส ความว่า ผู้นั้นเป็นเช่นนั้น ตั้งอยู่โดยอาการเช่นนั้น. บทว่า โลกวิทู ความว่า กระทำโลกทั้งสามให้ปรากฏแจ้งแล้วดำรงอยู่. บทว่า สุเมโธ ความว่า ผู้มีปัญญาดี. บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนิ ความว่า พระขีณาสพมุนีผู้ไม่สำเร็จด้วยตัณหา เพราะไม่มีความเป็นผู้สำเร็จด้วยตัณหาที่เรียกว่าตัมมยตาในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง ย่อมไม่เสื่อม ไม่เสื่อมรอบในกาลไหนๆ ในที่ไหนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

เทวทูตวคฺโค จตุตฺโถ.

เทวทูตวรรคที่ ๔

๕. จูฬวคฺโค

๕. จูฬวรรค

๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสัมมุขีภาวสูตร

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุขีภาวาติ สมฺมุขีภาเวน, วิชฺชมานตายาติ อตฺโถ. ปสวตีติ ปฏิลภติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวาติ ยทิ หิ สทฺธา น ภเวยฺย, เทยฺยธมฺโม น ภเวยฺย, ทกฺขิเณยฺยสงฺขาตา ปฏิคฺคาหกปุคฺคลา น ภเวยฺยุํ, กถํ ปุญฺญกมฺมํ กเรยฺย. เตสํ ปน สมฺมุขีภาเวน สกฺกา กาตุนฺติ ตสฺมา ‘‘สทฺธาย สมฺมุขีภาวา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ ทฺเว [Pg.132] ธมฺมา สุลภา เทยฺยธมฺมา เจว ทกฺขิเณยฺยา จ, สทฺธา ปน ทุลฺลภา. ปุถุชฺชนสฺส หิ สทฺธา อถาวรา ปทวาเรน นานา โหติ, เตเนว มหาโมคฺคลฺลานสทิโสปิ อคฺคสาวโก ปาฏิโภโค ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ โข เต อหํ, อาวุโส, ธมฺมานํ ปาฏิโภโค โภคานญฺจ ชีวิตสฺส จ, สทฺธาย ปน ตฺวํเยว ปาฏิโภโค’’ติ (อุทา. ๑๘).

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สมฺมุขีภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่พร้อมหน้า, อธิบายว่า เพราะความมีอยู่. บทว่า ปสวติ ความว่า ย่อมได้. บทว่า สทฺธาย สมฺมุขีภาวา ความว่า หากว่าศรัทธาไม่มี, ไทยธรรมไม่มี, บุคคลผู้เป็นปฏิคาหกชื่อว่าทักขิไณยบุคคลไม่มี, จะพึงทำบุญกรรมได้อย่างไร. แต่เพราะความมีอยู่พร้อมหน้าของธรรมเหล่านั้น จึงสามารถกระทำได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สทฺธาย สมฺมุขีภาวา”. และในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๒ อย่างคือ ไทยธรรมและทักขิไณยบุคคลหาได้ง่าย, แต่ศรัทธาหาได้ยาก. จริงอยู่ ศรัทธาของปุถุชนไม่มั่นคง ย่อมแตกต่างกันไปในแต่ละย่างก้าว, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ แม้พระอัครสาวกเช่นพระมหาโมคคัลลานะ เมื่อไม่สามารถจะเป็นผู้รับประกันได้ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส เราเป็นผู้รับประกันธรรม ๒ อย่างของท่าน คือ โภคะและชีวิต, แต่ท่านเท่านั้นจงเป็นผู้รับประกันศรัทธา”.

๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาติฐานสูตร

๔๒. ทุติเย วิคตมลมจฺเฉเรนาติ วิคตมจฺฉริยมเลน. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ โธตหตฺโถ. อสฺสทฺโธ หิ สตกฺขตฺตุํ หตฺเถ โธวิตฺวาปิ มลินหตฺโถว โหติ, สทฺโธ ปน ทานาภิรตตฺตา มลินหตฺโถปิ โธตหตฺโถว. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสคฺคสงฺขาเต ทาเน รโต. ยาจโยโคติ ยาจิตุํ ยุตฺโต, ยาจเกหิ วา โยโค อสฺสาติปิ ยาจโยโค. ทานสํวิภาครโตติ ทานํ ททนฺโต สํวิภาคญฺจ กโรนฺโต ทานสํวิภาครโต นาม โหติ.

๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า วิคตมลมจฺเฉเรน ความว่า ผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว. บทว่า มุตฺตจาโค ความว่า ผู้มีการบริจาคอันสละแล้ว. บทว่า ปยตปาณิ ความว่า ผู้มีมืออันล้างแล้ว. จริงอยู่ ผู้ไม่มีศรัทธา แม้ล้างมือร้อยครั้ง ก็ยังชื่อว่ามีมือเปื้อนอยู่, ส่วนผู้มีศรัทธา เพราะยินดีในการให้ แม้มีมือเปื้อน ก็ชื่อว่ามีมืออันล้างแล้วนั่นเทียว. บทว่า โวสฺสคฺครโต ความว่า ยินดีในทานที่เรียกว่าการสละ. บทว่า ยาจโยโค ความว่า สมควรเพื่อจะขอ, หรือว่า การเกี่ยวข้องกับยาจกของเขามีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ยาจโยคะ. บทว่า ทานสํวิภาครโต ความว่า ผู้ให้ทานและกระทำการแบ่งปัน ชื่อว่ายินดีในการให้และการแบ่งปัน.

ทสฺสนกาโม สีลวตนฺติ ทสปิ โยชนานิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยชนสตมฺปิ คนฺตฺวา สีลสมฺปนฺเน ทฏฺฐุกาโม โหติ ปาฏลิปุตฺตกพฺราหฺมโณ วิย สทฺธาติสฺสมหาราชา วิย จ. ปาฏลิปุตฺตสฺส กิร นครทฺวาเร สาลาย นิสินฺนา ทฺเว พฺราหฺมณา กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสิมหานาคตฺเถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ ตํ ภิกฺขุํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ ทฺเวปิ ชนา นิกฺขมึสุ. เอโก อนฺตรามคฺเค กาลมกาสิ. เอโก สมุทฺทตีรํ ปตฺวา นาวาย มหาติตฺถปฏฺฏเน โอรุยฺห อนุราธปุรํ อาคนฺตฺวา ‘‘กาฬวลฺลิมณฺฑโป กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. โรหณชนปเทติ. โส อนุปุพฺเพน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา จูฬนครคาเม ธุรฆเร นิวาสํ คเหตฺวา เถรสฺส อาหารํ สมฺปาเทตฺวา ปาโตว วุฏฺฐาย เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา ชนปริยนฺเต ฐิโต เถรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สกึ ตตฺเถว ฐิโต วนฺทิตฺวา ปุน อุปสงฺกมิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา วนฺทนฺโต ‘‘อุจฺจา, ภนฺเต, ตุมฺเห’’ติ อาห. เถโร จ นาติอุจฺโจ นาติรสฺโส ปมาณยุตฺโตว, เตน นํ ปุน อาห – ‘‘นาติอุจฺจา ตุมฺเห, ตุมฺหากํ [Pg.133] ปน คุณา เมจกวณฺณสฺส สมุทฺทสฺส มตฺถเกน คนฺตฺวา สกลชมฺพุทีปตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คตา, อหมฺปิ ปาฏลิปุตฺตนครทฺวาเร นิสินฺโน ตุมฺหากํ คุณกถํ อสฺโสสิ’’นฺติ. โส เถรสฺส ภิกฺขาหารํ ทตฺวา อตฺตโน ติจีวรํ ปฏิยาเทตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺโสวาเท ปติฏฺฐาย กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ.

คำว่า ผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยศีล โดยเดินทางไปแม้สิบโยชน์ แม้ยี่สิบโยชน์ แม้สามสิบโยชน์ แม้ร้อยโยชน์ เหมือนพราหมณ์ชาวเมืองปาฏลีบุตร และเหมือนพระเจ้าสัทธาติสสมหาราช ได้ยินว่า พราหมณ์สองคนนั่งอยู่ที่ศาลา ณ ประตูเมืองปาฏลีบุตร ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในกาฬวัลลิมณฑปแล้ว คิดว่า “พวกเราควรจะไปพบภิกษุรูปนั้น” ดังนี้แล้ว คนทั้งสองจึงได้ออกเดินทางไป คนหนึ่งได้เสียชีวิตในระหว่างทาง อีกคนหนึ่งเดินทางถึงฝั่งสมุทรแล้วลงเรือที่ท่าเรือชื่อมหาติตถะ มาถึงเมืองอนุราธปุระแล้วได้ถามว่า “กาฬวัลลิมณฑปอยู่ที่ไหน?” (คนทั้งหลายตอบว่า) “อยู่ในโรหณชนบท” พราหมณ์นั้นจึงเดินทางไปโดยลำดับจนถึงที่อยู่ของพระเถระ ได้เข้าพักอาศัยในเรือนหลังแรกของหมู่บ้านจูฬนครคาม จัดแจงอาหารสำหรับพระเถระแล้ว ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ถามถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วก็ไป ยืนอยู่ที่ชายเขตหมู่บ้าน เห็นพระเถระกำลังเดินมาแต่ไกล จึงยืนอยู่ที่ตรงนั้นไหว้ครั้งหนึ่ง แล้วเข้าไปใกล้อีก จับที่ข้อเท้าทั้งสองของท่านอย่างมั่นคงแล้วไหว้อยู่ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านสูงส่งนัก” ส่วนพระเถระนั้นมิได้สูงเกินไป มิได้เตี้ยเกินไป มีรูปร่างสมส่วนทีเดียว เพราะเหตุนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับท่านอีกว่า “ท่านไม่ได้สูง (โดยรูปร่าง) แต่คุณธรรมของท่านแผ่ขจรไปเหนือพื้นผิวของมหาสมุทรสีเขียวเข้ม ครอบคลุมไปทั่วพื้นชมพูทวีป แม้ข้าพเจ้านั่งอยู่ที่ประตูเมืองปาฏลีบุตรก็ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของท่าน” พราหมณ์นั้นถวายภิกขาหารแก่พระเถระแล้ว จัดเตรียมไตรจีวรของตน บวชในสำนักของพระเถระ ตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน เพียงไม่กี่วันก็ได้บรรลุพระอรหัตผล

สทฺธาติสฺสมหาราชาปิ, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ วนฺทิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ อยฺยํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาปริวาเรน ปญฺจโยชนมคฺคํ อคมาสิ. เถโร ‘‘กึ สทฺโท เอโส, อาวุโส’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ. ‘‘ราชา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต’’ติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ มหลฺลกกาเล ราชเคเห กมฺม’’นฺติ ทิวาฏฺฐาเน มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ. ราชา ‘‘กหํ เถโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทิวาฏฺฐาเน’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺโต เถรํ ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ขีณาสวสฺส นาม หตฺถกุกฺกุจฺจํ นตฺถิ, นายํ ขีณาสโว’’ติ อวนฺทิตฺวาว นิวตฺติ. ภิกฺขุสงฺโฆ เถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวํวิธสฺส สทฺธสฺส ปสนฺนสฺส รญฺโญ กสฺมา วิปฺปฏิสารํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘อาวุโส, รญฺโญ ปสาทรกฺขนํ น ตุมฺหากํ ภาโร, มหลฺลกตฺเถรสฺส ภาโร’’ติ วตฺวา อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อาห – ‘‘มยฺหํ กูฏาคารมฺหิ อญฺญมฺปิ ปลฺลงฺกํ อตฺถรถา’’ติ. ตสฺมึ อตฺถเต เถโร – ‘‘อิทํ กูฏาคารํ อนฺตเร อปฺปติฏฺฐหิตฺวา รญฺญา ทิฏฺฐกาเลเยว ภูมิยํ ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อคมาสิ. ปญฺจโยชนมคฺเค ธชํ ธาเรตุํ สมตฺถา รุกฺขา ธชปคฺคหิตาว อเหสุํ. คจฺฉาปิ คุมฺพาปิ สพฺเพ กูฏาคาราภิมุขา หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

แม้พระเจ้าสัทธาติสสมหาราชก็ตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงบอกนามพระคุณเจ้าสักรูปหนึ่งที่ข้าพเจ้าควรไหว้” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระกุฏฏติสสเถระ ผู้อยู่ในมังคลวิหาร พระเจ้าข้า” พระราชาพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากได้เสด็จไปเป็นระยะทางห้าโยชน์ พระเถระได้ถามภิกษุสงฆ์ว่า “ดูก่อนอาวุโส นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุสงฆ์กราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาเสด็จมาเพื่อจะเฝ้าท่าน” พระเถระคิดว่า “จะมีกิจอะไรของเราในราชสำนักในวัยชรานี้เล่า” ดังนี้แล้ว จึงนอนลงบนเตียงในที่พักกลางวัน พลางขีดเขียนอักษรบนพื้นดินอยู่ พระราชาตรัสถามว่า “พระเถระอยู่ที่ไหน” ครั้นทรงสดับว่า “อยู่ที่พักกลางวัน” จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นพระเถระกำลังขีดเขียนอักษรบนพื้นดิน จึงทรงดำริว่า “อันว่าความคะนองมือย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ ท่านผู้นี้คงไม่ใช่พระขีณาสพ” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จกลับโดยมิได้ถวายบังคม ภิกษุสงฆ์ได้กราบเรียนพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านจึงได้กระทำให้พระราชาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสเช่นนี้ต้องเดือดร้อนพระทัย” (พระเถระตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส การรักษาความเลื่อมใสของพระราชาไม่ใช่ภาระของพวกท่าน แต่เป็นภาระของพระเถระผู้เฒ่า” ดังนี้แล้ว ในกาลต่อมา เมื่อจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้กล่าวกับภิกษุสงฆ์ว่า “ขอท่านทั้งหลายจงปูลาดบัลลังก์อีกหลังหนึ่งในเรือนยอดของเราเถิด” ครั้นบัลลังก์นั้นถูกปูลาดแล้ว พระเถระได้อธิษฐานว่า “ขอเรือนยอดนี้อย่าได้หยุดตั้งอยู่ในระหว่างทางเลย แต่จงตั้งอยู่บนพื้นดินในขณะที่พระราชาทอดพระเนตรเห็นนั่นเทียว” ดังนี้แล้ว ก็ปรินิพพาน เรือนยอดนั้นได้ลอยไปในอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ บรรดาต้นไม้ในระยะทางห้าโยชน์ที่สามารถจะประดับธงได้ ก็ได้ประดับธงไว้พร้อมเพรียงกัน แม้ต้นไม้และพุ่มไม้ทั้งปวงต่างก็หันหน้าเข้าหาเรือนยอดนั้น

รญฺโญปิ ปณฺณํ ปหิณึสุ ‘‘เถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ อากาเสน อาคจฺฉตี’’ติ. ราชา น สทฺทหิ. กูฏาคารํ อากาเสน คนฺตฺวา ถูปารามํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สิลาเจติยฏฺฐานํ อคมาสิ. เจติยํ สห วตฺถุนา อุปฺปติตฺวา กูฏาคารมตฺถเก อฏฺฐาสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺมึ ขเณ มหาพฺยคฺฆตฺเถโร นาม โลหปาสาเท สตฺตมกูฏาคาเร นิสินฺโน ภิกฺขูนํ วินยกมฺมํ กโรนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ สทฺโท [Pg.134] เอโส’’ติ ปฏิปุจฺฉิ. ภนฺเต, มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อาคตํ, ตตฺถ โส สาธุการสทฺโทติ. อาวุโส, ปุญฺญวนฺเต นิสฺสาย สกฺการํ ลภิสฺสามาติ อนฺเตวาสิเก ขมาเปตฺวา อากาเสเนว อาคนฺตฺวา ตํ กูฏาคารํ ปวิสิตฺวา ทุติยมญฺเจ นิสีทิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ราชา คนฺธปุปฺผจุณฺณานิ อาทาย คนฺตฺวา อากาเส ฐิตํ กูฏาคารํ ทิสฺวา กูฏาคารํ ปูเชสิ. ตสฺมึ ขเณ กูฏาคารํ โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิตํ. ราชา มหาสกฺกาเรน สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ อกาสิ. เอวรูปา สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามา นาม โหนฺติ.

(ราชบุรุษ) ได้ส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า “พระเถระปรินิพพานแล้ว เรือนยอดกำลังลอยมาทางอากาศ” แต่พระราชาไม่ทรงเชื่อ เรือนยอดนั้นลอยไปในอากาศ กระทำประทักษิณถูปารามแล้ว ได้ลอยไปยังสถานที่ตั้งของสิลาเจดีย์ พระเจดีย์พร้อมทั้งพื้นที่ตั้งได้ลอยขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนยอดของเรือนยอดนั้น เสียงสาธุการนับพันได้บังเกิดขึ้น ในขณะนั้น พระเถระนามว่ามหาพยัคฆะ นั่งกระทำวินัยกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ในเรือนยอดชั้นที่เจ็ดของโลหะปราสาท ได้ยินเสียงนั้นจึงถามกลับไปว่า “นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระกุฏฏติสสเถระผู้อยู่ในมังคลวิหารปรินิพพานแล้ว เรือนยอดได้ลอยมาทางอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ นั่นคือเสียงสาธุการในที่นั้น” (พระเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนอาวุโส อาศัยท่านผู้มีบุญ เราทั้งหลายจักได้สักการะ” ดังนี้แล้ว ให้อันเตวาสิกทั้งหลายอดโทษแล้ว ก็เหาะมาทางอากาศ เข้าไปในเรือนยอดนั้น นั่งลงบนเตียงหลังที่สอง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระราชาทรงถือเครื่องหอม ดอกไม้ และของหอมนานาชนิดเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นเรือนยอดตั้งอยู่ในอากาศ จึงทรงบูชาเรือนยอดนั้น ในขณะนั้นเอง เรือนยอดก็ได้ลอยลงมาประดิษฐานบนพื้นดิน พระราชาโปรดให้กระทำสรีรกิจด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงอัญเชิญพระธาตุโปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้น บุคคลเช่นนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล

สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉตีติ ตถาคตปฺปเวทิตํ สทฺธมฺมํ โสตุกาโม โหติ ปิณฺฑปาติกตฺเถราทโย วิย. คงฺคาวนวาลิองฺคณมฺหิ กิร ตึส ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถทิวเส จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘) กเถนฺติ. เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร ปจฺฉาภาเคน อาคนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน นิสีทิ. อถ นํ เอโก โคนโส ชงฺฆปิณฺฑิมํสํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ฑํสิ. เถโร โอโลเกนฺโต โคนสํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ โคนสํ คเหตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ถวิกามุขํ พนฺธิตฺวา อวิทูเร ฐาเน ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโตว นิสีทิ. อรุณุคฺคมนญฺจ วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวา เถรสฺส ติณฺณํ ผลานํ ปาปุณนญฺจ วิสสฺส ทฏฺฐฏฺฐาเนเนว โอตริตฺวา ปถวิปวิสนญฺจ ธมฺมกถิกตฺเถรสฺส ธมฺมกถานิฏฺฐาปนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ตโต เถโร อาห – ‘‘อาวุโส เอโก เม โจโร คหิโต’’ติ ถวิกํ มุญฺจิตฺวา โคนสํ วิสฺสชฺเชสิ. ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กาย เวลาย ทฏฺฐตฺถ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. หิยฺโย สายนฺหสมเย, อาวุโสติ. กสฺมา, ภนฺเต, เอวํ ภาริยํ กมฺมํ กริตฺถาติ. อาวุโส, สจาหํ ทีฆชาติเกน ทฏฺโฐติ วเทยฺยํ, นยิมํ เอตฺตกํ อานิสํสํ ลเภยฺยนฺติ. อิทํ ตาว ปิณฺฑปาติกตฺเถรสฺส วตฺถุ.

บทว่า สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉติ ความว่า เป็นผู้ใคร่จะฟังพระสัทธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เหมือนอย่างพระปิณฑปาติกเถระเป็นต้น ได้ยินว่า ที่ลานทรายแม่น้ำคงคา ภิกษุ ๓๐ รูปเข้าจำพรรษา ทุกกึ่งเดือนในวันอุโบสถ ย่อมกล่าวถึงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา พระปิณฑปาติกเถระรูปหนึ่งมาทีหลัง นั่งอยู่ในที่กำบัง ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งกัดท่านที่เนื้อน่อง เหมือนกับคีบด้วยคีม พระเถระมองดู เห็นงูเห่าแล้วคิดว่า "วันนี้ เราจักไม่ทำอันตรายแก่การฟังธรรม" จึงจับงูเห่าใส่ในถลก ปิดปากถลก วางไว้ในที่ไม่ไกล แล้วนั่งฟังธรรมอยู่ทีเดียว การที่อรุณขึ้น, การที่พระเถระข่มพิษไว้แล้วบรรลุผล ๓, การที่พิษซึมลงทางแผลที่ถูกกัดเข้าสู่แผ่นดิน, และการที่พระธรรมกถึกแสดงธรรมจบ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ต่อจากนั้น พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เราจับโจรได้ตัวหนึ่ง" แล้วแก้ถลกปล่อยงูเห่าไป ภิกษุทั้งหลายเห็นแล้วจึงทูลถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านถูกกัดเวลาไหน" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส เมื่อวานตอนเย็น" (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) "ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงทำกรรมที่หนักเช่นนี้" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส ถ้าเราพึงกล่าวว่า เราถูกสัตว์เลื้อยคลานกัด เราก็จะไม่พึงได้อานิสงส์มากมายถึงเพียงนี้" นี้เป็นเรื่องของพระปิณฑปาติกเถระก่อน

ทีฆวาปิยมฺปิ ‘‘มหาชาตกภาณกตฺเถโร คาถาสหสฺสํ มหาเวสฺสนฺตรํ กเถสฺสตี’’ติ ติสฺสมหาคาเม ติสฺสมหาวิหารวาสี เอโก [Pg.135] ทหโร สุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา เอกาเหเนว นวโยชนมคฺคํ อาคโต. ตสฺมึเยว ขเณ เถโร ธมฺมกถํ อารภิ. ทหโร ทูรมคฺคาคมเนน สญฺชาตกายทรถตฺตา ปฏฺฐานคาถาย สทฺธึ อวสานคาถํเยว ววตฺถเปสิ. ตโต เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย คมนกาเล ‘‘มยฺหํ อาคมนกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ โรทมาโน อฏฺฐาสิ. เอโก มนุสฺโส ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ, ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺหากํ ธมฺมกถํ โสสฺสามี’ติ เอโก ทหรภิกฺขุ ติสฺสมหาวิหารา อาคโต, โส ‘กายทรถภาเวน เม อาคมนํ โมฆํ ชาต’นฺติ โรทมาโน ฐิโต’’ติ. คจฺฉถ สญฺญาเปถ นํ ‘‘ปุน สฺเว กเถสฺสามา’’ติ. โส ปุนทิวเส เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.

แม้ในทีฆวาปี ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้อยู่ในติสสมหาวิหาร ในหมู่บ้านติสสมหาคาม ได้ฟังข่าวว่า "พระมหาชาตกภาณกเถระจักแสดงมหาเวสสันดรชาดกซึ่งมีพันคาถา" จึงออกจากที่นั้นแล้วเดินทาง ๙ โยชน์มาถึงในวันเดียว ในขณะนั้นเอง พระเถระได้เริ่มแสดงธรรม ภิกษุหนุ่มนั้นเพราะความเมื่อยล้าในกายที่เกิดขึ้นจากการเดินทางไกล จึงกำหนดจำได้แต่คาถาเริ่มต้นกับคาถาสุดท้ายเท่านั้น ต่อจากนั้น เมื่อพระเถระกล่าวว่า "อิทมโวจ" แล้วลุกขึ้นจะไป (ภิกษุหนุ่ม) ได้ยืนร้องไห้ (คิด) ว่า "การเดินทางมาของเราเปล่าประโยชน์เสียแล้ว" มนุษย์คนหนึ่งได้ยินคำนั้นแล้ว ไปกราบเรียนพระเถระว่า "ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งมาจากติสสมหาวิหารด้วยคิดว่า 'จักฟังธรรมของท่าน' เธอผู้นั้นยืนร้องไห้อยู่ด้วยคิดว่า 'เพราะความเมื่อยล้าในกาย การมาของเราจึงเปล่าประโยชน์เสียแล้ว'" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกท่านจงไปบอกเธอให้รู้ว่า 'พรุ่งนี้เราจักแสดงอีก'" ในวันรุ่งขึ้น เธอได้ฟังธรรมของพระเถระแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล

อปราปิ อุลฺลโกลิกณฺณิวาสิกา เอกา อิตฺถี ปุตฺตกํ ปายมานา ‘‘ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร นาม อริยวํสปฏิปทํ กเถตี’’ติ สุตฺวา ปญฺจโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส นิสินฺนกาเลเยว วิหารํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ ปุตฺตํ นิปชฺชาเปตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส ฐิตกาว ธมฺมํ อสฺโสสิ. สรภาณเก เถเร อุฏฺฐิเต ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสํ อารภิ. สา ฐิตกาว ปคฺคณฺหาติ. เถโร ตโย เอว ปจฺจเย กเถตฺวา อุฏฺฐานาการํ อกาสิ. สา อุปาสิกา อาห – ‘‘อยฺโย, ‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’ติ สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มธุรปานกํ ปิวิตฺวา ยฏฺฐิมธุกเตลาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวา กเถตุํ ยุตฺตฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหตี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภคินี’’ติ วตฺวา อุปริ ภาวนารามํ ปฏฺฐเปสิ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วจนญฺจ อุปาสิกาย โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติ จ เอกกฺขเณเยว อโหสิ.

หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในอุฬลโกลิกัณณิ กำลังให้บุตรน้อยดื่มนม ได้ฟังว่า "พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระแสดงอริยวังสปฏิปทา" จึงเดินทางไป ๕ โยชน์ เข้าไปในวิหารในเวลาที่พระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวันนั่งอยู่พอดี ให้นอนบุตรบนพื้น แล้วยืนฟังธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวัน เมื่อพระสรภาณกเถระลุกขึ้นแล้ว พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระได้เริ่มแสดงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา นางยืนเรียนเอา (ธรรม) อยู่ทีเดียว พระเถระแสดงปัจจัยเพียง ๓ อย่างแล้ว ทำอาการจะลุกขึ้น อุบาสิกานั้นกล่าวว่า "พระคุณเจ้าลุกขึ้นในที่อันควรจะแสดงธรรม โดยฉันภัตตาหารอันประณีต ดื่มน้ำปานะอันมีรสหวาน และทำเภสัชด้วยชะเอมเทศและน้ำมันเป็นต้น ด้วยคิดว่า 'จักแสดงอริยวงศ์'" พระเถระกล่าวว่า "ดีแล้ว น้องหญิง" แล้วได้ตั้งต้น (แสดง) ภาวนารามะต่อไป การที่อรุณขึ้น, คำว่า "อิทมโวจ" ของพระเถระ, และการเกิดโสดาปัตติผลของอุบาสิกา ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง

อปราปิ กฬมฺปรวาสิกา อิตฺถี องฺเกน ปุตฺตํ อาทาย ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ จิตฺตลปพฺพตํ คนฺตฺวา เอกํ รุกฺขํ นิสฺสาย ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ ฐิตกาว ธมฺมํ สุณาติ. รตฺติภาคสมนนฺตเร เอโก ทีฆชาติโก ตสฺสา [Pg.136] ปสฺสนฺติยาเยว สมีเป นิปนฺนทารกํ จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวา อคมาสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ ‘ปุตฺโต เม สปฺเปน ทฏฺโฐ’ติ วกฺขามิ, ธมฺมสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อเนกกฺขตฺตุํ โข ปน เม อยํ สํสารวฏฺเฏ วฏฺฏนฺติยา ปุตฺโต อโหสิ, ธมฺมเมว จริสฺสามี’’ติ ติยามรตฺตึ ฐิตกาว ธมฺมํ ปคฺคณฺหิตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อรุเณ อุคฺคเต สจฺจกิริยาย ปุตฺตสฺส วิสํ นิมฺมเถตฺวา ปุตฺตํ คเหตฺวา คตา. เอวรูปา ปุคฺคลา ธมฺมํ โสตุกามา นาม โหนฺติ.

หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในกลัมปร อุ้มบุตรไว้ที่สะเอว ไปยังจิตตลบรรพตด้วยคิดว่า "จักฟังธรรม" อาศัยต้นไม้ต้นหนึ่ง ให้เด็กนอนลง ตนเองยืนฟังธรรมอยู่ทีเดียว ในลำดับแห่งส่วนราตรี สัตว์เลื้อยคลานตัวหนึ่งกัดเด็กที่นอนอยู่ใกล้ๆ ด้วยเขี้ยว ๔ ซี่ ต่อหน้านางที่กำลังมองดูอยู่ แล้วก็ไป นางคิดว่า "ถ้าเราจักบอกว่า 'บุตรของเราถูกงูกัด' อันตรายแก่ธรรมจักมี อนึ่ง เด็กคนนี้เคยเป็นบุตรของเราผู้เวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏนับครั้งไม่ถ้วน เราจักประพฤติธรรมนั่นเทียว" (คิดดังนี้แล้ว) ยืนเรียนเอาธรรมตลอด ๓ ยามแห่งราตรี ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ได้ถอนพิษของบุตรด้วยสัจจกิริยา อุ้มบุตรไปแล้ว บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะฟังธรรม

๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอัตถวสสูตร

๔๓. ตติเย ตโย, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนนาติ ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานิ ปสฺสนฺเตน. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. โย ธมฺมํ เทเสตีติ โย ปุคฺคโล จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสติ. อตฺถปฺปฏิสํเวทีติ อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวที. ธมฺมปฺปฏิสํเวทีติ ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวที.

๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตโย ภิกฺขเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนน ความว่า ผู้เห็นอยู่ซึ่งเหตุ ๓ ประการ บทว่า อลเมว ความว่า สมควรทีเดียว บทว่า โย ธมฺมํ เทเสติ ความว่า บุคคลใด ย่อมประกาศจตุสัจจธรรม บทว่า อตฺถปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งอรรถกถาด้วยญาณ บทว่า ธมฺมปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งบาลีธรรม

๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถากถาปวัตติสูตร

๔๔. จตุตฺเถ ฐาเนหีติ การเณหิ. ปวตฺตินีติ อปฺปฏิหตา นิยฺยานิกา.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฐาเนหิ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย บทว่า ปวตฺตินี ได้แก่ (กถา) ที่ไม่ติดขัด เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์

๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาบัณฑิตสูตร

๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. สปฺปุริสปญฺญตฺตานีติ สปฺปุริเสหิ มหาปุริเสหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. อหึสาติ กรุณา เจว กรุณาปุพฺพภาโค จ. สํยโมติ สีลสํยโม. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร, อุโปสถวเสน วา อตฺตทมนํ, ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๕ อาทโย; สํ. นิ. ๔.๘๘ อาทโย) ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ อาฬวเก (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓ อาทโย) วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏติเยว. มาตาปิตุ อุปฏฺฐานนฺติ มาตาปิตูนํ รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนํ. สนฺตานนฺติ อญฺญตฺถ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกา สนฺโต นาม, อิธ ปน มาตาปิตุอุปฏฺฐากา อธิปฺเปตา. ตสฺมา อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานํ[Pg.137], เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจารีนํ. อิทํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ สพฺภิ อุปญฺญาตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สตํ เอตานิ ฐานานีติ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ เอตานิ ฐานานิ การณานิ. อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโนติ อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ การเณน อริโย เจว ทสฺสนสมฺปนฺโน จ เวทิตพฺโพ, น พุทฺธาทโย น โสตาปนฺนา. อถ วา สตํ เอตานิ ฐานานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ ฐานานิ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ การณานีติ เอวํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากวเสน อิมิสฺสา คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาตาปิตุอุปฏฺฐาโกเยว หิ อิธ ‘‘อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เขมํ เทวโลกํ คจฺฉตีติ.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปณฺฑิตปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า สปฺปุริสปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่สัปบุรุษคือมหาบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า อหึสา ได้แก่ กรุณาและกรุณาอันเป็นบุพภาค บทว่า สํยโม ได้แก่ ศีลสังวร บทว่า ทโม ได้แก่ อินทรียสังวร หรือการฝึกตนโดยนัยแห่งอุโบสถ แม้ขันติที่ตรัสไว้ในปุณโณวาทสูตร (ม.นิกาย ๓.๓๙๕ เป็นต้น; สํ.นิกาย ๔.๘๘ เป็นต้น) ว่า ทมะ แม้ปัญญาที่ตรัสไว้ในอาฬวกสูตร (สํ.นิกาย ๑.๒๔๖; สุ.นิ. ๑๘๓ เป็นต้น) ก็ควรในสูตรนี้ทีเดียว บทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ ความว่า การรักษา การคุ้มครอง การบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาทั้งหลาย บทว่า สนฺตานํ ความว่า ในที่อื่น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวก ชื่อว่า สันตะ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะฉะนั้น โดยอรรถว่าสูงสุด จึงเป็นของสัตบุรุษ โดยอรรถว่ามีจริยะอันประเสริฐ จึงเป็นของพรหมจารี พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า การอุปัฏฐากมารดาบิดานี้ สัตบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้เป็นของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ เป็นเหตุ บทว่า อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน ความว่า ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นพระอริยะและเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ เพราะการกระทำฐานะ ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระโสดาบัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้คือการอุปัฏฐากมารดา การอุปัฏฐากบิดา เป็นเหตุของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ พึงทราบเนื้อความของคาถานี้โดยนัยแห่งผู้อุปัฏฐากมารดาบิดาอย่างนี้ จริงอยู่ ในที่นี้ ผู้อุปัฏฐากมารดาบิดานั่นแหละ ท่านเรียกว่า "อริยะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ" บทว่า ส โลกํ ภชเต สิวํ ความว่า ผู้นั้นย่อมไปสู่เทวโลกอันเกษม

๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสีลวันตสูตร

๔๖. ฉฏฺเฐ ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. กาเยนาติอาทีสุ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา คจฺฉนฺเต อนุคจฺฉนฺตา อาสนสาลาย สมฺมชฺชนอุปเลปนาทีนิ กโรนฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺตา ปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺตา กาเยน ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถ, สปฺปินวนีตาทีนิ เทถ, คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชถ, อุโปสถํ อุปวสถ, ธมฺมํ สุณาถ, เจติยํ วนฺทถา’’ติอาทีนิ วทนฺตา วาจาย ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘ลภนฺตู’’ติ จินฺเตนฺตา มนสา ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ปสวนฺตีติ ปฏิลภนฺติ. ปุญฺญํ ปเนตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ตีหิ ฐาเนหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๓ ประการ ในบทว่า กาเยน เป็นต้น ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังมาแล้วทำการต้อนรับ ผู้ที่ตามส่งภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ผู้ที่ทำการกวาด การฉาบทา เป็นต้น ในศาลาฉัน ผู้ที่ปูลาดอาสนะ ผู้ที่จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางกาย ผู้ที่เห็นหมู่ภิกษุกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายข้าวต้มเถิด จงถวายภัตตาหารเถิด จงถวายเนยใสเนยข้นเป็นต้นเถิด จงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นเถิด จงรักษาอุโบสถเถิด จงฟังธรรมเถิด จงไหว้พระเจดีย์เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางวาจา ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วคิดว่า "ขอท่านทั้งหลายจงได้เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางใจ บทว่า ปสวนฺติ ความว่า ย่อมได้ ในสูตรนี้ บุญที่ท่านกล่าวไว้เป็นบุญที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาสังขตลักขณสูตร

๔๗. สตฺตเม สงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตสฺส. สงฺขตลกฺขณานีติ สงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. วโยติ เภโท. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. ตตฺถ สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา. มคฺคผลานิ ปน อสมฺมสนูปคตฺตา อิธ น กถียนฺติ. อุปฺปาทาทโย สงฺขตลกฺขณา นาม. เตสุ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, ฐานกฺขเณ ชรา, เภทกฺขเณ วโย. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณํ[Pg.138], ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ. ยถา หตฺถิอสฺสโคมหึสาทีนํ สตฺติสูลาทีนิ สญฺชานนลกฺขณานิ น หตฺถิอาทโย, นปิ หตฺถิอาทโย ลกฺขณาเนว, ลกฺขเณหิ ปน เต ‘‘อสุกสฺส หตฺถี, อสุกสฺส อสฺโส, อสุกหตฺถี, อสุกอสฺโส’’ติ วา ปญฺญายนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า สงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นสังขตะ" บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ ชาติ (ความเกิด) บทว่า วโย ได้แก่ เภทะ (ความแตก) ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ชรา (ความแก่) ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตํ ได้แก่ ธรรมในภูมิ ๓ ส่วนมรรคและผล ท่านไม่กล่าวในที่นี้ เพราะไม่เข้าถึงการพิจารณา อุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า สังขตลักษณะ ในลักษณะเหล่านั้น ในอุปปาทขณะ มีอุปปาทะ, ในฐิติขณะ มีชรา, ในภังคขณะ มีวยะ ลักษณะไม่ใช่สังขตะ, สังขตะไม่ใช่ลักษณะ, แต่สังขตะถูกกำหนดด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนหอกและหลาวเป็นต้น เป็นเครื่องหมายรู้ของช้าง ม้า โค กระบือเป็นต้น ไม่ใช่ตัวช้างเป็นต้น และช้างเป็นต้นก็ไม่ใช่ลักษณะ แต่สัตว์เหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยลักษณะว่า "ช้างของคนโน้น ม้าของคนโน้น ช้างชื่อโน้น ม้าชื่อโน้น" ฉันใด พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ฉันนั้น

๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอสังขตลักขณสูตร

๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา อกตสฺส. อสงฺขตลกฺขณานีติ อสงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. น อุปฺปาโท ปญฺญายตีติอาทีหิ อุปฺปาทชราภงฺคานํ อภาโว วุตฺโต. อุปฺปาทาทีนญฺหิ อภาเวน อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ประชุมกันทำขึ้น บทว่า อสงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นอสังขตะ" ด้วยบทว่า น อุปฺปาโท ปญฺญายติ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอุปปาทะ ชรา และภังคะ จริงอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอุปปาทะเป็นต้น จึงรู้ได้ว่าเป็นอสังขตะ

๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปัพพตราชสูตร

๔๙. นวเม มหาสาลาติ มหารุกฺขา. กุลปตินฺติ กุลเชฏฺฐกํ. เสโลติ สิลามโย. อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน. พฺรหฺมาติ มหนฺโต. วเนติ อฏวิยํ. วนปฺปตีติ วนเชฏฺฐกา. อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินนฺติ สุคติคามิกมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ จริตฺวา.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มหาสาลา ได้แก่ ต้นไม้ใหญ่ บทว่า กุลปตึ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่ในสกุล บทว่า เสโล ได้แก่ ที่แล้วด้วยศิลา บทว่า อรญฺญสฺมึ ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีบ้าน บทว่า พฺรหา ได้แก่ ใหญ่ บทว่า วเน ได้แก่ ในป่า บทว่า วนปฺปติ ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นใหญ่ในป่า บทว่า อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินํ ความว่า ประพฤติธรรมอันเรียกว่าทางไปสู่สุคติ

๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอาตัปปกรณียสูตร

๕๐. ทสเม อาตปฺปํ กรณียนฺติ วีริยํ กาตุํ ยุตฺตํ. อนุปฺปาทายาติ อนุปฺปาทตฺถาย, อนุปฺปาทํ สาเธสฺสามีติ อิมินา การเณน กตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปรโตปิ เอเสว นโย. สารีริกานนฺติ สรีรสมฺภวานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ, ตาปนวเสน วา ติพฺพานํ. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. อธิวาสนายาติ อธิวาสนตฺถาย สหนตฺถาย ขมนตฺถาย.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาตปฺปํ กรณีโย ความว่า ควรทำความเพียร บทว่า อนุปฺปาทาย ความว่า เพื่อความไม่เกิด เนื้อความว่า พึงทำด้วยเหตุนี้ว่า "เราจักยังอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่ให้เกิดขึ้น" แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า สารีริกานํ ได้แก่ ที่เกิดในสรีระ บทว่า ทุกฺขานํ ได้แก่ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพานํ ได้แก่ ที่กล้าแข็ง หรือที่เผ็ดร้อนโดยนัยแห่งการเผาผลาญ บทว่า ขรานํ ได้แก่ ที่หยาบกระด้าง บทว่า กฏุกานํ ได้แก่ ที่คมกล้า บทว่า อสาตานํ ได้แก่ ที่ไม่น่าพอใจ บทว่า อมนาปานํ ได้แก่ ที่ไม่สามารถทำให้ใจเจริญได้ บทว่า ปาณหรานํ ได้แก่ ที่นำชีวิตไป บทว่า อธิวาสนาย ได้แก่ เพื่อความอดทน เพื่อความทนทาน เพื่อความอดกลั้น

เอตฺตเก [Pg.139] ฐาเน สตฺถา อาณาเปตฺวา อาณตฺตึ ปวตฺเตตฺวา อิทานิ สมาทเปนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. อาตาปีติ วีริยวา. นิปโกติ สปฺปญฺโญ. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริจฺเฉทปริวฏุมกิริยาย. อิเม จ ปน อาตาปาทโย ตโยปิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

พระศาสดาทรงบัญญัติ ทรงประกาศคำสั่งในฐานะเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวน จึงตรัสคำว่า ยโต โข ภิกฺขเว เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต คือ เมื่อใด บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร บทว่า นิปโก คือ ผู้มีปัญญา บทว่า สโต คือ ผู้ประกอบด้วยสติ บทว่า ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์อันเป็นขอบเขต และอาตาปะเป็นต้นทั้ง ๓ ประการนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถามหาโจรสูตร

๕๑. เอกาทสเม มหาโจโรติ มหนฺโต พลวโจโร. สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว เคหํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรติ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ ทุคฺคมฏฺฐานํ อนฺตรทีปกํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพตานํ วิสมฏฺฐานํ ปพฺพตนฺตรํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ สตฺตหิ วา อฏฺฐหิ วา ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ติณคหนนฺติ ติเณน วฑฺฒิตฺวา สญฺฉนฺนํ ทฺวตฺติโยชนฏฺฐานํ. โรธนฺติ ฆนํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสาขํ เอกาพทฺธํ มหาวนสณฺฑํ. ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺตีติ ปริโยทหิตฺวา ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา อตฺถํ กถยิสฺสนฺติ. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺตีติ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจิ วตฺตุํ อารทฺเธเยว ‘‘มา เอวํ อวจุตฺถ, มยํ เอตํ กุลปรมฺปราย ชานาม, น เอส เอวรูปํ กริสฺสตี’’ติ ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา มหนฺตมฺปิ โทสํ หรนฺตา อตฺถํ ภณนฺติ. อถ วา ปริโยธายาติ ปฏิจฺฉาเทตฺวาติปิ อตฺโถ. เต หิ ตสฺสปิ โทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อตฺถํ ภณนฺติ. ขตํ อุปหตนฺติ คุณขนเนน ขตํ, คุณุปฆาเตน อุปหตํ. วิสเมน กายกมฺเมนาติ สมฺปกฺขลนฏฺเฐน วิสเมน กายทฺวาริกกมฺเมน. วจีมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อนฺตคฺคาหิกายาติ ทสวตฺถุกาย อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๕๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า มหาโจโร ได้แก่ โจรใหญ่ คือโจรผู้มีกำลังมาก. บทว่า สนฺธึ ได้แก่ การตัดช่องต่อแห่งเรือน. บทว่า นิลฺโลปํ ได้แก่ การปล้นครั้งใหญ่. บทว่า เอกาคาริกํ ได้แก่ การล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. บทว่า ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมทำการดักปล้นในระหว่างทาง. บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ เกาะกลางแม่น้ำอันเป็นสถานที่ที่ข้ามไปได้ยาก ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๒,๐๐๐ หรือ ๓,๐๐๐ ได้. บทว่า ปพฺพตวิสมํ ได้แก่ ซอกเขาอันเป็นพื้นที่ไม่สม่ำเสมอของภูเขา ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๗,๐๐๐ หรือ ๘,๐๐๐ ได้. บทว่า ติณคหนํ ได้แก่ สถานที่ประมาณ ๒-๓ โยชน์ซึ่งรกไปด้วยหญ้าที่ขึ้นปกคลุม. บทว่า โรธํ ได้แก่ ป่าทึบใหญ่ซึ่งมีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกันและกันเป็นพืดเดียวกัน. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺติ ความว่า พวกเขาจะสอดส่องแล้วใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปแล้วกล่าวถึงประโยชน์. บทว่า ตฺยสฺสา คือ เต อสฺส. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺติ ความว่า เมื่อใครๆ เริ่มจะกล่าวโทษอะไรๆ ก็ตาม พวกเขาก็จะใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปว่า "ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย พวกเรารู้จักคนผู้นี้มาตามลำดับตระกูล เขาจะไม่ทำเรื่องเช่นนี้" แล้วกำจัดแม้โทษอันใหญ่หลวง กล่าวแก้ต่างให้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริโยธาย มีความหมายว่า ปิดบังไว้. เพราะว่า พวกเขาย่อมปิดบังแม้โทษของโจรนั้นแล้วกล่าวแก้ต่างให้. บทว่า ขตํ อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่า ขตํ เพราะขุดรื้อคุณ, ชื่อว่า อุปหตํ เพราะประทุษร้ายคุณ. บทว่า วิสเมน กายกมฺเมน ได้แก่ ด้วยกายกรรมทางกายทวารที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะมีความหมายว่าพลาดพลั้ง. แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนฺตคฺคาหิกาย ได้แก่ ด้วยทิฏฐิอันตั้งอยู่โดยยึดถือส่วนสุด ซึ่งมีวัตถุ ๑๐ ประการ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

จูฬวคฺโค ปญฺจโม.

จูฬวรรคที่ ๕

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. พฺราหฺมณวคฺโค

(๖) ๑. พราหมณวรรค

๑. ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปฐมทเวพราหมณสูตร

๕๒. พฺราหฺมณวคฺคสฺส [Pg.140] ปฐเม ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุทฺธาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ปุตฺตทาเร อตฺตโน วจนํ อกโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิยฺยานิกมคฺคํ คเวสิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ. มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณาติ; โภ โคตม, มยํ พฺราหฺมณา น ขตฺติยา นามจฺจา น คหปติกาติ พฺราหฺมณภาวํ ชานาเปตฺวา ชิณฺณาติอาทิมาหํสุ. อกตภีรุตฺตาณาติ อกตภยปริตฺตาณา. อวสฺสยภูตํ ปติฏฺฐากมฺมํ อมฺเหหิ น กตนฺติ ทสฺเสนฺติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา. เอกนฺเตน ตุมฺเห เอวรูปา, อหมฺปิ โข เอตํ สมฺปฏิจฺฉามีติ จ ทสฺเสติ. อุปนียตีติ อุปสํหรียติ. อยํ หิ ชาติยา ชรํ อุปนียติ, ชราย พฺยาธึ, พฺยาธินา มรณํ, มรเณน ปุน ชาตึ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปนียตี’’ติ.

๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งพราหมณวรรค บทว่า ชิณฺณา ได้แก่ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺฒา ได้แก่ แก่เพราะวัย. บทว่า มหลฺลกา ได้แก่ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ (ตระกูล). บทว่า อทฺธคตา ได้แก่ ล่วงพ้นวัยทั้งสาม. บทว่า วโยอนุปฺปตฺตา ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งปัจฉิมวัย. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า พราหมณ์เหล่านั้นเห็นบุตรและภรรยาไม่ทำตามคำของตน จึงคิดว่า "เราจะไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้วแสวงหานิยยานิกมรรค" แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า มยมสฺสุ โภ โคตม พฺราหฺมณา ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ ไม่ใช่กษัตริย์ ไม่ใช่อำมาตย์ ไม่ใช่คหบดี ดังนี้ พราหมณ์เหล่านั้นประกาศความเป็นพราหมณ์แล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า ชิณฺณา. บทว่า อกตภีรุตฺตาณา ได้แก่ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันภัยไว้. (คือ) แสดงว่า กรรมอันเป็นที่พึ่งพิงอาศัย พวกข้าพระองค์ยังไม่ได้ทำ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า แน่นอน หรือในอรรถว่า รับรอง. แสดงว่า "พวกท่านเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว แม้เราก็รับรองคำนั้น". บทว่า อุปนียติ ได้แก่ ถูกนำเข้าไปใกล้. เพราะว่า สัตว์โลกนี้ถูกชาตินำเข้าไปสู่ชรา, ถูกชรานำเข้าไปสู่พยาธิ, ถูกพยาธินำเข้าไปสู่มรณะ, ถูกมรณะนำเข้าไปสู่ชาติอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อุปนียติ".

อิทานิ ยสฺมา เต พฺราหฺมณา มหลฺลกตฺตา ปพฺพชิตฺวาปิ วตฺตํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ตสฺมา เน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต ภควา โยธ กาเยน สํยโมติอาทิมาห. ตตฺถ กาเยน สํยโมติ กายทฺวาเรน สํวโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตํ ตสฺส เปตสฺสาติ ตํ ปุญฺญํ ตสฺส ปรโลกํ คตสฺส ตายนฏฺเฐน ตาณํ, นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน ทีโป, อวสฺสยนฏฺเฐน สรณํ, อุตฺตมคติวเสน ปรายณญฺจ โหตีติ ทสฺเสติ. คาถา อุตฺตานตฺถาเยว. เอวํ เต พฺราหฺมณา ตถาคเตน ปญฺจสุ สีเลสุ สมาทปิตา ยาวชีวํ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตึสุ.

บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้แก่ แม้บวชแล้วก็จักไม่สามารถบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พราหมณ์เหล่านั้นตั้งอยู่ในศีล ๕ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โยธ กาเยน สํยโม. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน สํยโม ได้แก่ ความสำรวมทางกายทวาร. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตํ ตสฺส เปตสฺส ความว่า บุญนั้นเป็นที่ต้านทาน เพราะอรรถว่าคุ้มครอง, เป็นที่หลีกเร้น เพราะอรรถว่าซ่อนเร้น, เป็นที่พึ่ง เพราะอรรถว่าตั้งอยู่, เป็นที่ระลึก เพราะอรรถว่าพึ่งพิงอาศัย และเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยเป็นคติอันสูงสุด ของสัตว์นั้นผู้ไปสู่ปรโลกแล้ว. คาถาทั้งหลายมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์เหล่านั้นอันพระตถาคตทรงให้สมาทานในศีล ๕ แล้ว รักษาศีล ๕ ตลอดชีวิต ได้บังเกิดในสวรรค์.

๒. ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาทุติยทเวพราหมณสูตร

๕๓. ทุติเย [Pg.141] ภาชนนฺติ ยํกิญฺจิ ภณฺฑกํ. เสสํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๕๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภาชนํ ได้แก่ สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๑ นั่นเทียว.

๓. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร

๕๔. ตติเย สมฺโมทนียนฺติ สมฺโมทชนนึ. สารณียนฺติ สริตพฺพยุตฺตกํ. วีติสาเรตฺวาติ ปริโยสาเปตฺวา. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตีติ สามํ ปสฺสิตพฺโพ โหติ. อกาลิโกติ น กาลนฺตเร ผลทายโก. เอหิปสฺสิโกติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ สกฺกาติ อาคมนียปฏิปทํ ปุจฺฉติ. โอปเนยฺยิโกติ อตฺตโน จิตฺตํ อุปเนตพฺโพ. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพติ สามํเยว ชานิตพฺโพ. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. ปริยาทินฺนจิตฺโตติ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา. เจเตตีติ จินฺเตติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พฺราหฺมเณน โลกุตฺตรมคฺโค ปุจฺฉิโต, สตฺถาราปิ โสเยว กถิโต. โส หิ สามํ ปสฺสิตพฺพตฺตา สนฺทิฏฺฐิโก นามาติ.

๕๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺโมทนียํ ได้แก่ เรื่องที่ทำให้เกิดความบันเทิง. บทว่า สารณียํ ได้แก่ เรื่องที่ควรระลึกถึง. บทว่า วีติสาเรตฺวา ได้แก่ ให้จบสิ้นลง. บทว่า กิตฺตาวตา ได้แก่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร. บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ ความว่า เป็นธรรมที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า อกาลิโก ได้แก่ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. บทว่า เอหิปสฺสิโก ความว่า (พราหมณ์) ทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นทางมา (โดยนัย) ว่า เป็นธรรมที่อาจแสดงได้ว่า "ท่านจงมาดูเถิด". บทว่า โอปเนยฺยิโก ได้แก่ เป็นธรรมที่ควรน้อมเข้ามาในจิตของตน. บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ ได้แก่ เป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยตนเอง. บทว่า วิญฺญูหิ ได้แก่ อันบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺโต ได้แก่ มีจิตอันถูกยึดถือ จับฉวย และลูบคลำแล้ว. บทว่า เจเตติ ได้แก่ ย่อมคิด. ที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ก็ในสูตรนี้ พราหมณ์ได้ทูลถามถึงโลกุตรมรรค แม้พระศาสดาก็ตรัสถึงโลกุตรมรรคนั้นนั่นแหละ. เพราะว่า โลกุตรมรรคนั้นชื่อว่า สันทิฏฐิโก เพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง.

๔. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาปริพาชกสูตร

๕๕. จตุตฺเถ พฺราหฺมณปริพฺพาชโกติ พฺราหฺมณชาติโก ปริพฺพาชโก, น ขตฺติยาทิชาติโก. อตฺตตฺถมฺปีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ อตฺตโน อตฺถํ.

๕๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺราหฺมณปริพฺพาชโก ได้แก่ ปริพาชกผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไม่ใช่ (ปริพาชก) ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์เป็นต้น. บทว่า อตฺตตฺถมฺปิ ได้แก่ ประโยชน์ของตน คือประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ.

๕. นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถานิพพุตสูตร

๕๖. ปญฺจเม อกาลิกนฺติ น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพํ. โอปเนยฺยิกนฺติ ปฏิปตฺติยา อุปคนฺตพฺพํ.

๕๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกาลิกํ ได้แก่ ไม่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า โอปเนยฺยิกํ ได้แก่ พึงเข้าถึงได้ด้วยการปฏิบัติ.

๖. ปโลกสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาปรโลกสูตร

๕๗. ฉฏฺเฐ อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสีติ ยถา อวีจิ มหานิรโย นิรนฺตรผุโฏ เนรยิกสตฺเตหิ ปริปุณฺโณ, มนุสฺเสหิ เอวํ ปริปุณฺโณ โหติ. กุกฺกุฏสํปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐิโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส [Pg.142] ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโต เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสํปาติกา. กุกฺกุฏสํปาทิกาติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อธมฺมราครตฺตาติ ราโค นาม เอกนฺเตเนว อธมฺโม, อตฺตโน ปริกฺขาเรสุ ปน อุปฺปชฺชมาโน น อธมฺมราโคติ อธิปฺเปโต, ปรปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชมาโนว อธมฺมราโคติ. วิสมโลภาภิภูตาติ โลภสฺส สมกาโล นาม นตฺถิ, เอกนฺตํ วิสโมว เอส. อตฺตนา ปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ ปน อุปฺปชฺชมาโน สมโลโภ นาม, ปรปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ อุปฺปชฺชมาโนว วิสโมติ อธิปฺเปโต. มิจฺฉาธมฺมปเรตาติ อวตฺถุปฏิเสวนสงฺขาเตน มิจฺฉาธมฺเมน สมนฺนาคตา. เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ วสฺสิตพฺพยุตฺเต กาเล วสฺสํ น วสฺสติ. ทุพฺภิกฺขนฺติ ทุลฺลภภิกฺขํ. ทุสฺสสฺสนฺติ วิวิธสสฺสานํ อสมฺปชฺชเนน ทุสฺสสฺสํ. เสตฏฺฐิกนฺติ สสฺเส สมฺปชฺชมาเน ปาณกา ปตนฺติ, เตหิ ทฏฺฐตฺตา นิกฺขนฺตนิกฺขนฺตานิ สาลิสีสานิ เสตวณฺณานิ โหนฺติ นิสฺสารานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสตฏฺฐิก’’นฺติ. สลากาวุตฺตนฺติ วปิตํ วปิตํ สสฺสํ สลากามตฺตเมว สมฺปชฺชติ, ผลํ น เทตีติ อตฺโถ. ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺฑยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺเชนฺติ, เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ.

๕๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อาจริยปาจริยานํ ได้แก่ แห่งอาจารย์ทั้งหลายด้วย และแห่งอาจารย์ของอาจารย์ทั้งหลายด้วย. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสิ ความว่า อเวจีมหานรกเต็มไปด้วยสัตว์นรกไม่มีระหว่างคั่นฉันใด ก็ย่อมเต็มไปด้วยมนุษย์ฉันนั้น. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกา ความว่า การตกถึงของไก่ กล่าวคือ บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีปาฐะว่า กุกฺกุฏสมฺปาทิกา ก็มี อธิบายว่า การเดินถึงของไก่ กล่าวคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น. ทั้งสองบทนั้นย่อมแสดงถึงความเป็นถิ่นที่อยู่อันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อธมฺมราครตฺตา ความว่า ชื่อว่าราคะ เป็นอธรรมโดยส่วนเดียว แต่ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของตน ท่านไม่ประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของผู้อื่นเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ. บทว่า วิสมโลภาภิภูตา ความว่า ชื่อว่ากาลที่สม่ำเสมอของโลภะไม่มี โลภะนี้ไม่สม่ำเสมอโดยส่วนเดียว แต่โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ตนถือเอาแล้ว ชื่อว่าสมโลภะ โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ผู้อื่นถือเอาแล้วเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นวิสมะ (ไม่สม่ำเสมอ). บทว่า มิจฺฉาธมฺมปเรตา คือ ประกอบด้วยมิจฉาธรรมอันได้แก่การเสพสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. บทว่า เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ คือ ในกาลที่ฝนควรตก ฝนก็ไม่ตก. บทว่า ทุพฺภิกฺขํ คือ มีภิกษาที่หาได้ยาก. บทว่า ทุสฺสสฺสํ คือ มีธัญชาติเลว เพราะธัญชาติหลากหลายชนิดไม่งอกงาม. บทว่า เสตฏฺฐิกํ คือ เมื่อธัญชาติกำลังงอกงาม แมลงก็ตกลงมา เพราะถูกแมลงเหล่านั้นกัดกิน รวงข้าวที่ออกมาๆ ก็กลายเป็นสีขาว ไม่มีแก่นสาร. ทรงหมายถึงภาวะนั้นจึงตรัสว่า "เสตัฏฐิกะ". บทว่า สลากาวุตฺตํ อธิบายว่า ธัญชาติที่หว่านแล้วๆ สำเร็จเพียงแค่เป็นต้นกล้า ไม่ให้ผล. บทว่า ยกฺขา คือ เจ้าแห่งยักษ์. บทว่า วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ คือ ปล่อยยักษ์ที่ดุร้ายไปในทางของมนุษย์ ยักษ์เหล่านั้นได้โอกาสแล้ว ย่อมยังมหาชนให้ถึงความสิ้นชีวิต.

๗. วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาวัจฉโคตตสูตร

๕๘. สตฺตเม มหปฺผลนฺติ มหาวิปากํ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ เอตฺถ ธมฺโม นาม กถิตกถา, อนุธมฺโม นาม กถิตสฺส ปฏิกถนํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ สเหตุโก. วาทานุปาโตติ วาทสฺส อนุปาโต, อนุปตนํ ปวตฺตีติ อตฺโถ. คารยฺหํ ฐานนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตํ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โภตา โคตเมน วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิปิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ. อถ วา เตหิ ปเรหิ วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ ปุจฺฉติ.

๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มหปฺผลํ ได้แก่ มีวิบากใหญ่. ในบทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ นี้ ชื่อว่าธรรมะ คือคำที่ตรัสไว้, ชื่อว่าอนุธรรม คือการกล่าวตามคำที่ตรัสไว้. บทว่า สหธมฺมิโก คือ เป็นไปพร้อมด้วยเหตุ พร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า วาทานุปาโต อธิบายว่า การเป็นไปตามวาทะ, การเป็นไปตาม, การเกิดขึ้น. บทว่า คารยฺหํ ฐานํ คือ เหตุอันควรถูกติเตียน. ท่านกล่าวความนี้ไว้ว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนแม้แต่น้อย. อีกอย่างหนึ่ง เขาถามว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่ผู้อื่นเหล่านั้นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนบ้างหรือ.

อนฺตรายกโร [Pg.143] โหตีติ อนฺตรายํ วินาสํ กิจฺฉลาภกํ วิโลมกํ กโรติ. ปาริปนฺถิโกติ ปนฺถทูหนโจโร. ขโต จ โหตีติ คุณขนเนน ขโต โหติ. อุปหโตติ คุณุปฆาเตเนว อุปหโต.

บทว่า อนฺตรายกโร โหติ คือ ย่อมกระทำอันตราย ความพินาศ การได้มาโดยยาก ความขัดข้อง. บทว่า ปาริปนฺถิโก คือ โจรผู้ปล้นสะดมในหนทาง. บทว่า ขโต จ โหติ คือ ชื่อว่าถูกขุดแล้ว เพราะการขุดซึ่งคุณ. บทว่า อุปหโต คือ ชื่อว่าถูกประทุษร้ายแล้ว เพราะการประทุษร้ายซึ่งคุณนั่นเอง.

จนฺทนิกายาติ อสุจิกลลกูเป. โอลิคลฺเลติ นิทฺธมนกลเล. โส จาติ โส สีลวาติ วุตฺตขีณาสโว. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ อเสกฺขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสกฺขนฺติ วุตฺตํ. อิตรานิ สิกฺขาปริโยสานปฺปตฺตตาย สยมฺปิ อเสกฺขาเนว. ตานิ จ ปน โลกุตฺตรานิ, ปจฺจเวกฺขณญาณํ โลกิยํ.

บทว่า จนฺทนิกายํ คือ ในหลุมเปือกตมอันไม่สะอาด. บทว่า โอลิคลฺเล คือ ในเปือกตมที่ไหลออกจากท่อ. บทว่า โส จ คือ พระขีณาสพผู้มีศีลนั้นที่กล่าวไว้. บทว่า สีลกฺขนฺเธน คือ ด้วยกองศีล. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. และในบทนี้ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า วิมุตติญาณทัสสนะ, ญาณนั้นเป็นไปแก่พระอเสขะ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อเสกขะ. ส่วนธรรมที่เหลือ (ศีลขันธ์ เป็นต้น) ก็ชื่อว่าเป็นอเสกขะเช่นกัน เพราะถึงที่สุดแห่งสิกขา. แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นโลกิยะ.

โรหิณีสูติ รตฺตวณฺณาสุ. สรูปาสูติ อตฺตโน วจฺฉเกหิ สมานรูปาสุ. ปาเรวตาสูติ กโปตวณฺณาสุ. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ปุงฺคโวติ อุสโภ. โธรยฺโหติ ธุรวาโห. กลฺยาณชวนิกฺกโมติ กลฺยาเณน อุชุนา ชเวน คนฺตา. นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเรติ อสฺส โคณสฺส สรีรวณฺณํ น อุปปริกฺขนฺติ, ธุรวหนกมฺมเมว ปน อุปปริกฺขนฺติ. ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเยติ ยตฺถ กตฺถจิ กุลชาเต. ยาสุ กาสุจิ เอตาสูติ เอตาสุ ขตฺติยาทิปฺปเภทาสุ ยาสุ กาสุจิ ชาตีสุ.

บทว่า โรหิณีสุ คือ ในแม่โคสีแดง. บทว่า สรูปาสุ คือ ในแม่โคที่มีรูปร่างเหมือนลูกของตน. บทว่า ปาเรวตาสุ คือ ในแม่โคสีเหมือนนกพิราบ. บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีการขัดขืน. บทว่า ปุงฺคโว คือ โคอุสภะ. บทว่า โธรยฺโห คือ ผู้นำไปซึ่งธุระ. บทว่า กลฺยาณชวนิกฺกโม คือ ผู้ไปด้วยความเร็วอันดีงามและเที่ยงตรง. บทว่า นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเร คือ เขาไม่พิจารณาสีผิวของโคตัวนั้น แต่พิจารณาเฉพาะกรรมคือการนำธุระไปเท่านั้น. บทว่า ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเย คือ ผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง. บทว่า ยาสุ กาสุจิ เอตาสุ คือ ในชาติเหล่านั้นชาติใดชาติหนึ่ง ซึ่งมีประเภทเป็นกษัตริย์เป็นต้น.

พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ พฺรหฺมจริยสฺส เกวเลน สมนฺนาคโต, ปริปุณฺณภาเวน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ขีณาสโว หิ สกลพฺรหฺมจารี นาม โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปนฺนภาโรติ โอโรปิตภาโร, ขนฺธภารํ กิเลสภารํ กามคุณภารญฺจ โอโรเปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กตกิจฺโจติ จตูหิ มคฺเคหิ กิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เตสํ สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารํ, ปริญฺญาปารํ, ปหานปารํ, ภาวนาปารํ, สจฺฉิกิริยาปารํ, สมาปตฺติปารญฺจาติ ฉพฺพิธํ ปารํ คตตฺตา ปารคู. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. นิพฺพุโตติ กิเลสสนฺตาปรหิโต. วิรเชติ ราคโทสโมหรชรหิเต.

บทว่า พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยพรหมจรรย์ทั้งสิ้น คือผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้. บทว่า ปนฺนภาโร คือ ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว อธิบายว่า ผู้ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคือกามคุณลงแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า กตกิจฺโจ คือ ผู้ทำกิจด้วยมรรค ๔ แล้ว ดำรงอยู่. ในบทว่า ปารคู สพฺพธมฺมานํ นี้ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ท่านเรียกว่า สัพพธรรม, เพราะถึงฝั่ง ๖ ประการ คือ อภิญญาปาร (ฝั่งคือการรู้ยิ่ง), ปริญญาปาร (ฝั่งคือการกำหนดรู้), ปหานปาร (ฝั่งคือการละ), ภาวนาปาร (ฝั่งคือการเจริญ), สัจฉิกิริยาปาร (ฝั่งคือการทำให้แจ้ง), และสมาปัตติปาร (ฝั่งคือสมาบัติ) ของสัพพธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ปารคู. บทว่า อนุปาทาย คือ ไม่ยึดถือ. บทว่า นิพฺพุโต คือ ผู้ปราศจากความเร่าร้อนคือกิเลส. บทว่า วิรเช คือ ในธรรมที่ปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ.

อวิชานนฺตาติ [Pg.144] เขตฺตํ อชานนฺตา. ทุมฺเมธาติ นิปฺปญฺญา. อสฺสุตาวิโนติ เขตฺตวินิจฺฉยสวเนน รหิตา. พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. น หิ สนฺเต อุปาสเรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อุตฺตมปุริเส น อุปสงฺกมนฺติ. ธีรสมฺมเตติ ปณฺฑิเตหิ สมฺมเต สมฺภาวิเต. มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ อิมินา โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ ทสฺเสติ. กุเล วา อิธ ชายเรติ อิธ วา มนุสฺสโลเก ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสกุเล ชายนฺติ. อยเมว หิ ติวิธา กุลสมฺปตฺติ นาม. อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ, อธิคจฺฉนฺตีติ สีลสมาธิปญฺญาติ อิเม คุเณ ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺตีติ.

บทว่า อวิชานนฺตา คือ ไม่รู้จักเขต (คือบุคคลผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) บทว่า ทุมฺเมธา คือ ผู้ไม่มีปัญญา บทว่า อสฺสุตาวิโน คือ ผู้ปราศจากการฟังการวินิจฉัยเขต (คือพระอรหันต์) บทว่า พหิทฺธา คือ ภายนอกพระศาสนานี้ บทว่า น หิ สนฺเต อุปาสเร คือ ย่อมไม่เข้าไปหาสัตบุรุษ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพ ผู้เป็นอุดมบุรุษ บทว่า ธีรสมฺมเต คือ อันบัณฑิตทั้งหลายสมมติแล้ว ยกย่องแล้ว ด้วยบทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา นี้ ทรงแสดงศรัทธาของพระโสดาบัน บทว่า กุเล วา อิธ ชายเร คือ ย่อมเกิดในตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์ ในมนุษยโลกนี้ ความจริง การเกิดในตระกูล ๓ อย่างนี้แหละ ชื่อว่า กุลสมบัติ บทว่า อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺติ คือ บำเพ็ญคุณเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุนิพพานโดยลำดับ

๘. ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาติกัณณสูตร

๕๙. อฏฺฐเม ติกณฺโณติ ตสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต, คจฺฉิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภุตฺตปาตราโส มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. ภควโต สมฺมุขาติ ทสพลสฺส ปุรโต นิสีทิตฺวา. วณฺณํ ภาสตีติ กสฺมา ภาสติ? โส กิร อิโต ปุพฺเพ ตถาคตสฺส สนฺติกํ อคตปุพฺโพ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ทุราสทา, มยิ ปฐมตรํ อกเถนฺเต กเถยฺย วา น วา. สเจ น กเถสฺสติ, อถ มํ สมาคมฏฺฐาเน กเถนฺตํ เอวํ วกฺขนฺติ ‘ตฺวํ อิธ กสฺมา กเถสิ, เยน เต สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วจนมตฺตมฺปิ น ลทฺธ’นฺติ. ตสฺมา ‘เอวํ เม อยํ ครหา มุจฺจิสฺสตี’’’ติ มญฺญมาโน ภาสติ. กิญฺจาปิ พฺราหฺมณานํ วณฺณํ ภาสติ, ตถาคตสฺส ปน ญาณํ ฆฏฺเฏสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนว ภาสติ. เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณาติ เตวิชฺชกพฺราหฺมณา เอวํปณฺฑิตา เอวํธีรา เอวํพฺยตฺตา เอวํพหุสฺสุตา เอวํวาทิโน, เอวํสมฺมตาติ อตฺโถ. อิติปีติ อิมินา เตสํ ปณฺฑิตาทิอาการปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. เอตฺตเกน การเณน ปณฺฑิตา…เป… เอตฺตเกน การเณน สมฺมตาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ.

๕๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ติกณฺโณ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ คิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เราจักไปสู่สำนักของท่าน" ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม ได้เข้าไปเฝ้า บทว่า ภควโต สมฺมุขา คือ นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระทศพล ในบทว่า วณฺณํ ภาสติ (กล่าวสรรเสริญ) นั้น ถามว่า กล่าวสรรเสริญทำไม? ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ก่อนหน้านี้ ยังไม่เคยมาสู่สำนักของพระตถาคต ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้ที่เข้าถึงได้ยาก เมื่อเรายังไม่กล่าวอะไรก่อน ท่านจะตรัสหรือไม่ตรัสก็ได้ ถ้าหากพระองค์ไม่ตรัส เมื่อนั้น ชนทั้งหลายจะกล่าวกับเราผู้กำลังพูดอยู่ในที่ประชุมว่า 'ท่านพูดอะไรในที่นี้ เพราะท่านไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้ว แม้เพียงคำพูดก็ยังไม่ได้รับ' เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าว ด้วยสำคัญว่า 'ด้วยอุบายอย่างนี้ การตำหนิติเตียนนี้จักพ้นไปจากเรา'" แม้จะกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ทั้งหลาย แต่ก็กล่าวด้วยความตั้งใจว่า "เราจักกระทบกระทั่งพระญาณของพระตถาคต" บทว่า เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา มีความว่า พราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ เป็นบัณฑิตอย่างนี้ เป็นผู้มีปัญญาอย่างนี้ เป็นผู้เฉียบแหลมอย่างนี้ เป็นพหูสูตอย่างนี้ มีวาทะอย่างนี้ เป็นที่ยอมรับกันอย่างนี้ ด้วยบทว่า อิติปิ นี้ แสดงการกำหนดลักษณะมีความเป็นบัณฑิตเป็นต้นของพราหมณ์เหล่านั้น ความจริง ในบทนี้มีความหมายว่า เป็นบัณฑิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้...ฯลฯ...เป็นที่ยอมรับกันด้วยเหตุเพียงเท่านี้

ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณาติ เอตฺถ ยถาติ การณวจนํ, กถํ ปนาติ ปุจฺฉาวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ ปน, พฺราหฺมณ, พฺราหฺมณา เตวิชฺชํ [Pg.145] ปญฺญาเปนฺติ. ยถา เอวํ สกฺกา โหติ ชานิตุํ, ตํ การณํ วเทหีติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ชานนฏฺฐาเนเยว มํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปุจฺฉิ, โน อชานนฏฺฐาเน’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อิธ, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส มาตา พฺราหฺมณี, มาตุ มาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุ ปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณ, โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ ยสฺส สํสุทฺธา มาตุ คหณี, กุจฺฉีติ อตฺโถ. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ ปน เอตฺถ กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ.

ในบทว่า ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณา นี้ บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ บทว่า กถํ ปน เป็นคำถาม ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: ดูก่อนพราหมณ์ ก็พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไตรเพทอย่างไร ท่านจงบอกเหตุนั้น ตามที่บุคคลจะสามารถรู้ได้อย่างนั้นเถิด พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีใจยินดีว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถามเราในเรื่องที่รู้ได้ ไม่ได้ทรงถามในเรื่องที่รู้ไม่ได้" แล้วได้กล่าวคำมีอาทิว่า อิธ โภ โคตม ในบทเหล่านั้น บทว่า อุภโต คือ จากทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ได้แก่ ผู้ใดมีมารดาเป็นพราหมณี ยายของมารดาเป็นพราหมณี แม้มารดาของยายนั้นก็เป็นพราหมณี บิดาเป็นพราหมณ์ ปู่ของบิดาเป็นพราหมณ์ แม้บิดาของปู่นั้นก็เป็นพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าเกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา บทว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ ผู้ใดมีครรภ์ของมารดาบริสุทธิ์ ความว่า มีครรภ์บริสุทธิ์ ส่วนในบทว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" นี้ เตโชธาตุอันเกิดจากกรรม เรียกว่า คหณี

ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

ในบทว่า ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา นี้ บิดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหะ (ปู่) ยุคของปู่ ชื่อว่า ปิตามหยุคะ บทว่า ยุคํ หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองคือ ปิตามหยุคะ บุรุษในลำดับก่อนๆ ขึ้นไปทั้งหมด ก็ถูกนับรวมด้วยคำว่า ปิตามหะ นั่นเอง อย่างนี้ ตลอดถึงบุรุษคนที่ ๗ ก็มีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงว่า ไม่ถูกเหยียดหยาม ไม่ถูกว่าร้าย ด้วยเรื่องชาติ บทว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกเหยียดหยามว่า "จงไล่คนนี้ไป จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" บทว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่ถูกว่าร้าย ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทา ถามว่า ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยเรื่องชาติ ความว่า ด้วยคำพูดทำนองว่า "คนผู้นี้มีชาติทราม แม้ด้วยเหตุนี้"

อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกาเตว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๒) เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร.

คำว่า อชฺฌายโก นี้ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน อักษรตัวที่สามคือ อชฺฌายกา อชฺฌายกา จึงเกิดขึ้น" อย่างนี้ คำตำหนิพราหมณ์ผู้ปราศจากฌานได้เกิดขึ้นในสมัยปฐมกัป แต่บัดนี้ เขาใช้คำว่า อชฺฌายโก นั้นเป็นคำสรรเสริญโดยความหมายว่า "ผู้สาธยายมนต์" ผู้ทรงจำมนต์ จึงชื่อว่า มันตธโร

ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุพฺเพทยชุพฺเพทสามพฺเพทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกสตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน [Pg.146] สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต ขตฺตวิชฺชาสงฺขาโต วา อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา. เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

บทว่า ติณฺณํ เวทานํ คือ แห่งฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท ผู้ถึงฝั่งด้วยสามารถแห่งการเปล่งเสียงกระทบริมฝีปาก ชื่อว่า ปารคู (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ คัมภีร์นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์ของชื่อต้นไม้เป็นต้น คัมภีร์เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีทั้งหลาย เป็นเครื่องกำหนดกิริยาต่างๆ (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์อักขรปเภท คัมภีร์อักขรปเภท คือ คัมภีร์สิกขาและนิรุตติ บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ กระทำให้อาถรรพเวทเป็นที่ ๔ คัมภีร์อิติหาส ซึ่งประกอบด้วยคำพูดเช่นนี้ว่า "เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้ เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้" อันนับเนื่องในเรื่องเก่า หรือนับเนื่องในวิชาของกษัตริย์ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น จึงชื่อว่า มีอิติหาสเป็นที่ ๕ แห่งเวททั้งหลายมีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐากา, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อถ วา อนวโยติ อนุ อวโย, สนฺธิวเสน อุการโลโป. อนุ อวโย ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ.

ผู้ศึกษาและรู้บท (สี่ ห้า) และไวยากรณ์ที่เหลือจากบทนั้น ชื่อว่า ปทกะ และไวยากรณ์ คัมภีร์วิตัณฑวาทศาสตร์ (ศาสตร์ว่าด้วยการโต้แย้ง) เรียกว่า โลกายตศาสตร์ ส่วนมหาปุริสลักขณะ คือคัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีคัมภีร์ 12,000 เป็นประมาณ ในคัมภีร์นั้น ได้มีมนต์ของนักปราชญ์ (พุทธมนต์) ประมาณ 16,000 บทคาถา ซึ่งอาศัยมนต์เหล่านั้น จึงทราบความแตกต่างนี้ได้ว่า ‘ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า, เป็นพระอัครสาวก 2 องค์, เป็นพระมหาสาวก 80 องค์, เป็นพุทธมารดา, เป็นพุทธบิดา, เป็นอัครอุปัฏฐาก, เป็นอัครอุปัฏฐายิกา, เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ บทว่า อนวโย หมายความว่า เป็นผู้ไม่บกพร่อง ทำคัมภีร์โลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักขณะเหล่านี้ให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ผู้หย่อนความสามารถ ที่ชื่อว่า อวโย คือผู้ที่ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์เหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อนวโย ตัดบทเป็น อนุ อวโย ลบอุการะด้วยอำนาจสนธิ อธิบายว่า ไม่บกพร่องเนืองๆ มีศิลปะบริบูรณ์

เตน หีติ อิทํ ภควา นํ อายาจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิสฺส ปญฺหํ กเถตุํ กาโล’’ติ ญตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา มํ อายาจสิ, ตสฺมา สุณาหีติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๐) วิตฺถาริตเมว. อิธ ปเนตํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ วิชฺชานํ อนุปทวณฺณนา เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๒ อาทโย) วิตฺถาริโตว.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นผู้อ้อนวอนอยู่ ทรงทราบว่า ‘บัดนี้เป็นกาลที่จะกล่าวแก้ปัญหาแก่เขา’ จึงตรัสคำนี้ว่า เตน หิ อรรถาธิบายแห่งคำนั้นคือ – เพราะเหตุที่ท่านอ้อนวอนเรา ฉะนั้น ท่านจงฟัง คำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนั้นไว้เพื่อแสดงบุพภาคปฏิปทาของวิชชา 3 ในวิชชา 3 นั้น การพรรณนาบทตามลำดับและนัยแห่งการเจริญภาวนาของวิชชา 2 ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

ปฐมา วิชฺชาติ ปฐมํ อุปฺปนฺนาติ ปฐมา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทโก โมโห วุจฺจติ. ตโมติ สฺเวว โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ. อาโลโกติ สาเยว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ[Pg.147]. เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ อยมสฺส วิชฺชา อธิคตา, อถสฺส อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอเสว นโย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺมํ, ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส. วีริยาตาเปน อาตาปิโน. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส. เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย. ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว ตสฺส อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา. ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เตน ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

บทว่า ปฐมา วิชฺชา (วิชชาที่ 1) คือ เกิดขึ้นก่อน จึงชื่อว่า ปฐมา, ชื่อว่า วิชชา เพราะอรรถว่าทำให้แจ้ง. ถามว่า ทำให้แจ้งซึ่งอะไร? ตอบว่า ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาส. บทว่า อวิชฺชา คือ โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เรียกว่า อวิชชา เพราะอรรถว่าไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ตโม คือ โมหะนั่นแหละ เรียกว่า ตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด. บทว่า อาโลโก คือ วิชชานั่นแหละ เรียกว่า อาโลกะ เพราะอรรถว่าทำแสงสว่าง. ในบทนี้ บทว่า วิชฺชา อธิคตา (บรรลุวิชชาแล้ว) นี้เป็นเนื้อความ ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ. การประกอบความในที่นี้คือ วิชชานี้ อันโยคีบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ลำดับนั้น อวิชชาของโยคีผู้บรรลุวิชชาแล้ว ย่อมถูกกำจัด ย่อมพินาศไป. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ (คือ ตโม วิหโต อาโลโก อุปฺปนฺโน) ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบทว่า ยถา ตํ นี้ บทว่า ยถา เป็นอุปมา บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปฺปมตฺตสฺส คือ แห่งผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ปราศจากสติ. บทว่า อาตาปิโน คือ แห่งผู้มีความเพียรเผากิเลส. บทว่า ปหิตตฺตสฺส คือ แห่งผู้มีตนส่งไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต. อธิบายว่า มีตนส่งไปแล้ว. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ – อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด, อวิชชาของโยคีบุคคลนั้นก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน. คือ ท่านได้บรรลุผลอันสมควรแก่การประกอบความเพียรนั้นแล้ว.

จุตูปปาตกถายํ วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ในจุตูปปาตกถา บทว่า วิชชา คือ วิชชาคือทิพพจักขุญาณ. บทว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ตติยวิชฺชาย โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อรหตฺตมคฺคญาณตฺถาย. อรหตฺตมคฺโค หิ อาสววินาสนโต อาสวานํ ขโยติ วุจฺจติ, ตตฺร เจตํ ญาณํ ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตาติ. จิตฺตํ อภินินฺนาเมตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อภินีหรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ เอวมาทีสุ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโยติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ, ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ในวิชชาที่ 3 พึงทราบว่า บทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต หมายถึงจตุตถฌานจิตอันเป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคเรียกว่า อาสวานํ ขโย (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็อยู่ในอรหัตตมรรคนั้น เพราะนับเนื่องในอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ คือ น้อมวิปัสสนาจิตไป. ในบทเป็นต้นว่า โส อิทํ ทุกฺขํ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดซึ่งทุกขสัจทั้งปวงตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น ซึ่งเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะ.

เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต อิเม อาสวาติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส. สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. มคฺคกฺขเณ หิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผลกฺขเณ [Pg.148] วิมุตฺตํ โหติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสติ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน โส ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ. กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายติอปฺปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ปชานาติ.

ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสรูปะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจแห่งกิเลส จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต คือ แห่งภิกษุนั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้. พระองค์ตรัสมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนา. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. จริงอยู่ ในมรรคขณะ จิตย่อมหลุดพ้น, ในผลขณะ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ ทรงแสดงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดธรรมมีอาทิว่า ชาติสิ้นแล้ว. ถามว่า ก็ชาติไหนของท่านสิ้นแล้ว, และท่านรู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้นอย่างไร? ตอบว่า ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อนนั่นเอง, ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ หรือขันธ์ห้าเป็นประเภทในเอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญมรรค, ชาตินั้นชื่อว่าสิ้นแล้ว เพราะถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. พระขีณาสพนั้น เมื่อพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว รู้ว่า เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่มีอยู่ก็ไม่ให้เกิดปฏิสนธิในภพต่อไป ดังนี้ จึงชื่อว่ารู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้น.

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส. ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปุน อิตฺถภาวาย, เอวํ โสฬสวิธกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํ ปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ, อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย. เต จริมกวิญฺญาณนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปชานาติ. อิธ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

คำว่า วุสิตํ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า ได้อยู่แล้ว ได้อยู่รอบแล้ว, ได้ทำแล้ว ได้ประพฤติแล้ว จบสิ้นแล้ว. คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ายังอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า "พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว". คำว่า กตํ กรณียํ (กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจแม้ทั้ง 16 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้คือปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ในสัจจะ 4 ด้วยมรรค 4 ได้ทำให้สำเร็จแล้ว. จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้น ยังทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกิจที่ควรทำของตน ย่อมรู้ชัดว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว". คำว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ ย่อมรู้ชัดว่า กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ 16 อย่างอย่างนี้ หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อิตฺถตฺตาย ได้แก่ จากความเป็นอย่างนี้, ขันธสันตาน (ความสืบต่อแห่งขันธ์) อื่นจากขันธสันตานที่เป็นไปอยู่ในบัดนี้ ซึ่งมีประการอย่างนี้ ย่อมไม่มีแก่เรา, ส่วนเบญจขันธ์เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้ว ย่อมดำรงอยู่ดุจต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว. ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ เพราะความดับแห่งจริมกวิญญาณ (วิญญาณสุดท้าย) ย่อมรู้ชัดดังนี้. ในที่นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชาคืออรหัตตมรรคญาณ. คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ 4. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

อนุจฺจาวจสีลสฺสาติ ยสฺส สีลํ กาเลน หายติ, กาเลน วฑฺฒติ, โส อุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. ขีณาสวสฺส ปน สีลํ เอกนฺตวฑฺฒิตเมว. ตสฺมา โส อนุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. วสีภูตนฺติ [Pg.149] วสิปฺปตฺตํ. สุสมาหิตนฺติ สุฏฺฐุ สมาหิตํ, อารมฺมณมฺหิ สุฏฺฐปิตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. มจฺจุหายินนฺติ มจฺจุํ ชหิตฺวา ฐิตํ. สพฺพปฺปหายินนฺติ สพฺเพ ปาปธมฺเม ปชหิตฺวา ฐิตํ. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. อนฺติมเทหินนฺติ สพฺพปจฺฉิมสรีรธารินํ. ตํ นมสฺสนฺติ โคตมนฺติ ตํ โคตมโคตฺตํ พุทฺธสาวกา นมสฺสนฺติ. อถ วา โคตมพุทฺธสฺส สาวโกปิ โคตโม, ตํ โคตมํ เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

คำว่า อนิจฺจาวจสีลสฺส (ผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ) คือ ศีลของผู้ใด ย่อมเสื่อมในบางคราว ย่อมเจริญในบางคราว ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีศีลขึ้นๆ ลงๆ. ส่วนศีลของพระขีณาสพย่อมเจริญฝ่ายเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่าผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ. คำว่า วสีภูตํ (ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสี) ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งวสี. คำว่า สุสมาหิตํ (ผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว) ได้แก่ ตั้งมั่นดีแล้ว, ตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์. คำว่า ธีรํ (ผู้มีปัญญา) ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา. คำว่า มจฺจุหายินํ (ผู้ละมัจจุได้) ได้แก่ ผู้ละมัจจุแล้วดำรงอยู่. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ (ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงได้) ได้แก่ ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. คำว่า พุทฺธํ (ผู้รู้) ได้แก่ ผู้รู้สัจจะ 4. คำว่า อนฺติมเทหินํ (ผู้มีร่างกายเป็นที่สุด) ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย. คำว่า ตํ นมสฺสนฺติ โคตมํ (เหล่าชนย่อมนอบน้อมพระโคดมนั้น) คือ พุทธสาวกทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีโคตรว่าโคตมะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้สาวกของพระโคตมพุทธเจ้าก็ชื่อว่าโคตมะ, เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระโคตมะนั้น (คือสาวก) นี้คือความหมาย.

ปุพฺเพนิวาสนฺติ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปรมฺปรํ. โยเวตีติ โย อเวติ อวคจฺฉติ. โยเวทีติปิ ปาโฐ. โย อเวทิ, วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ฉ กามาวจเร นว พฺรหฺมโลเก จตฺตาโร จ อปาเย ปสฺสติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญาโวสิโตติ ชานิตฺวา กิจฺจโวสาเนน โวสิโต. มุนีติ โมเนยฺเยน สมนฺนาคโต ขีณาสวมุนิ. เอตาหีติ เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐาหิ ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ. นาญฺญํ ลปิตลาปนนฺติ โย ปนญฺโญ เตวิชฺโชติ อญฺเญหิ ลปิตวจนมตฺตเมว ลปติ, ตมหํ เตวิชฺโชติ น วทามิ, อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวา ปรสฺสปิ ติสฺโส วิชฺชา กเถนฺตเมวาหํ เตวิชฺโชติ วทามีติ อตฺโถ. กลนฺติ โกฏฺฐาสํ. นาคฺฆตีติ น ปาปุณาติ. อิทานิ พฺราหฺมโณ ภควโต กถาย ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กโรนฺโต อภิกฺกนฺตนฺติอาทิมาห.

คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ (ปุพเพนิวาส) ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน. คำว่า โยเวติ คือ ผู้ใด ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจ. มีบทว่า โยเวที ก็มี. ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว คือ กระทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่รู้แล้ว ดำรงอยู่. คำว่า สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ (ย่อมเห็นสวรรค์และอบาย) คือ ย่อมเห็นกามวจร 6 ชั้น พรหมโลก 9 ชั้น และอบาย 4. คำว่า ชาติกฺขยํ ปตฺโต (ถึงความสิ้นชาติ) คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. คำว่า อภิญฺญาวosito (อยู่จบแล้วด้วยอภิญญา) คือ รู้แล้ว อยู่จบแล้วด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจ. คำว่า มุนิ คือ พระขีณาสพมุนีผู้ประกอบด้วยโมไนยธรรม. คำว่า เอตาหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมมีปุพเพนิวาสญาณเป็นต้นเหล่านี้ที่แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ. คำว่า นาญฺญํ ลปิตลาปนํ (ไม่กล่าวคำพูดที่คนอื่นพูด) คือ ส่วนผู้ใดอื่น กล่าวเพียงถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวว่า "เป็นเตวิชชะ" เราไม่เรียกผู้นั้นว่าเป็นเตวิชชะ, ความว่า เรารู้ด้วยการประจักษ์แก่ตนแล้ว เรียกผู้ที่สามารถกล่าววิชชา 3 แก่ผู้อื่นได้เท่านั้นว่าเป็นเตวิชชะ. คำว่า กลํ ได้แก่ ส่วน. คำว่า นาคฺฆติ คือ ย่อมไม่ถึง. บัดนี้ พราหมณ์เลื่อมใสในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสดงอาการของผู้เลื่อมใส ได้กล่าวคำมีอาทิว่า อภิกฺกนฺตํ (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก).

๙. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร

๖๐. นวเม ยสฺสสฺสูติ ยสฺส ภเวยฺยุํ. ยญฺโญติอาทีสุ ยชิตพฺโพติ ยญฺโญ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สทฺธนฺติ มตกภตฺตํ. ถาลิปาโกติ วรปุริสานํ ทาตพฺพยุตฺตํ ภตฺตํ. เทยฺยธมฺมนฺติ วุตฺตาวเสสํ ยํกิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ นาม. เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺยาติ สพฺพเมตํ ทานํ เตวิชฺเชสุ ทเทยฺย, เตวิชฺชา พฺราหฺมณาว ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตาติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

๖๐. ในสูตรที่ 9 คำว่า ยสฺสสฺสุ คือ ยสฺส ภเวยฺยุํ (พึงมีแก่ผู้ใด). ในบททั้งหลายมีคำว่า ยญฺโญ เป็นต้น, ชื่อว่า ยัญญะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงบูชา, นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม. คำว่า สทฺธํ ได้แก่ ข้าวที่อุทิศให้ผู้ตาย. คำว่า ถาลิปาโก ได้แก่ ข้าวที่สมควรแก่การถวายแก่บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า เทยฺยธมฺมํ ได้แก่ เทยยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺย (พึงให้ทานในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3) แสดงว่า พึงให้ทานทั้งหมดนี้ในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3, พราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3 เท่านั้นสมควรที่จะรับ. ที่เหลือในสูตรนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาสังคารวสูตร

๖๑. ทสเม สงฺคารโวติ เอวํนามโก ราชคหนคเร ชิณฺณปฏิสงฺขรณการโก อายุตฺตกพฺราหฺมโณ. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. มยมสฺสูติ เอตฺถ อสฺสูติ [Pg.150] นิปาตมตฺตํ, มยํ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นามาติ อิทเมว อตฺถปทํ. ยญฺญํ ยชามาติ พาหิรสมเย สพฺพจตุกฺเกน สพฺพฏฺฐเกน สพฺพโสฬสเกน สพฺพทฺวตฺตึสาย สพฺพจตุสฏฺฐิยา สพฺพสเตน สพฺพปญฺจสเตนาติ จ เอวํ ปาณฆาตปฏิสํยุตฺโต ยญฺโญ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. อเนกสารีริกนฺติ อเนกสรีรสมฺภวํ. ยทิทนฺติ ยา เอสา. ยญฺญาธิกรณนฺติ ยชนการณา เจว ยาชนการณา จาติ อตฺโถ. เอกสฺมิญฺหิ พหูนํ ททนฺเตปิ ทาเปนฺเตปิ พหูสุปิ พหูนํ เทนฺเตสุปิ ทาเปนฺเตสุปิ ปุญฺญปฏิปทา อเนกสารีริกา นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตุยฺหญฺจ ตุยฺหญฺจ ยชามีติ วทนฺตสฺสาปิ ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ ยชาหีติ อาณาเปนฺตสฺสาปิ จ อเนกสารีริกาว โหติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยสฺส วา ตสฺส วาติ ยสฺมา วา ตสฺมา วา. เอกมตฺตานํ ทเมตีติ อตฺตโน อินฺทฺริยทมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว ทเมติ. เอกมตฺตานํ สเมตีติ อตฺตโน ราคาทิสมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว สเมติ. ปรินิพฺพาเปตีติ ราคาทิปรินิพฺพาเนเนว ปรินิพฺพาเปติ. เอวมสฺสายนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อยํ.

๖๑. ในสูตรที่ 10 คำว่า สงฺคารโว คือ พราหมณ์ผู้รับราชการ ชื่อนี้ เป็นผู้ทำการซ่อมแซมของเก่าในกรุงราชคฤห์. คำว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ในบทว่า มยมสฺสุ นี้ บทว่า อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต, บทว่า มยํ โภ โคตม พฺราหฺมณา นาม (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ชื่อว่าเป็นพราหมณ์) นี้เท่านั้นเป็นบทที่มีความหมาย. คำว่า ยญฺญํ ยชาม (พวกข้าพระองค์ย่อมบูชายัญ) คือ ในลัทธินอกศาสนา ยัญที่ประกอบด้วยการฆ่าสัตว์ เช่น ด้วยสัตว์ 4 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 8 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 16 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 32 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 64 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 100 ตัวทั้งหมด, และด้วยสัตว์ 500 ตัวทั้งหมด ชื่อว่ายัญ. พราหมณ์กล่าวอย่างนี้หมายถึงยัญนั้น. คำว่า อเนกสารีริกํ ได้แก่ เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก. คำว่า ยทิทํ คือ อันใดนี้. คำว่า ยญฺญาธิกรณํ มีความหมายว่า มีการบูชายัญเป็นเหตุ และมีการให้บูชายัญเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่อคนหนึ่งให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, หรือแม้คนจำนวนมากให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, ปฏิปทาที่เป็นบุญชื่อว่า อเนกสารีริกา (เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก). พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. แม้ของผู้ที่กล่าวว่า "ข้าพเจ้าบูชาท่านด้วย ท่านด้วย" และของผู้ที่สั่งว่า "ท่านจงบูชาเถิด ท่านจงบูชาเถิด" (ปฏิปทาที่เป็นบุญ) ก็เป็นอเนกสารีริกาเหมือนกัน. พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้นด้วย. คำว่า ยสฺส วา ตสฺส วา คือ จากผู้ใดก็ตาม. คำว่า เอกมตฺตานํ ทเมติ คือ ย่อมฝึกตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการฝึกอินทรีย์ของตน. คำว่า เอกมตฺตานํ สเมติ คือ ย่อมสงบตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการสงบราคะเป็นต้นของตน. คำว่า ปรินิพฺพาเปติ คือ ย่อมทำให้ปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งราคะเป็นต้นนั่นเทียว. คำว่า เอวมสฺสายํ คือ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ นี้...

เอวมิทํ พฺราหฺมณสฺส กถํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปสุฆาตกสํยุตฺตํ มหายญฺญํ อเนกสารีริกํ ปุญฺญปฏิปทํ วเทติ, ปพฺพชฺชามูลกํ ปน ปุญฺญุปฺปตฺติปฏิปทํ เอกสารีริกนฺติ วเทติ. เนวายํ เอกสารีริกํ ชานาติ, น อเนกสารีริกํ, หนฺทสฺส เอกสารีริกญฺจ อเนกสารีริกญฺจ ปฏิปทํ เทเสสฺสามี’’ติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เอถายํ มคฺโคติ เอถ ตุมฺเห, อหมนุสาสามิ, อยํ มคฺโค. อยํ ปฏิปทาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยถา ปฏิปนฺโนติ เยน มคฺเคน ปฏิปนฺโน. อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส อนุตฺตรํ โอคธํ อุตฺตมปติฏฺฐาภูตํ นิพฺพานํ. อิจฺจายนฺติ อิติ อยํ.

พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้กล่าวถึงมหายัญอันเนื่องด้วยการฆ่าสัตว์ว่าเป็นบุญญปฏิปทาอันมีสาระมาก แต่กลับกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นเหตุให้เกิดบุญมีบรรพชาเป็นมูลว่าเป็นปฏิปทาอันมีสาระเดียว พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระเดียว ทั้งไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระมาก เอาล่ะ เราจะแสดงปฏิปทาทั้งที่มีสาระเดียวและมีสาระมากแก่เขา” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เตน หิ พฺราหฺมณ` ในบทเหล่านั้น บทว่า `ยถา เต ขเมยฺยาติ` ความว่า ตามที่ท่านพอใจ บทเป็นต้นว่า `อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า `เอถายํ มคฺโคติ` ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราจะพร่ำสอน นี่คือหนทาง บทว่า `อยํ ปฏิปทา` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `ยถา ปฏิปนฺโนติ` ความว่า ปฏิบัติแล้วโดยหนทางใด บทว่า `อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ` ความว่า พระนิพพานอันเป็นที่หยั่งลง คือเป็นที่ตั้งอันสูงสุด หาที่เปรียบมิได้ แห่งพรหมจรรย์อันได้แก่พระอรหัตตมรรค บทว่า `อิจฺจายนฺติ` ตัดบทเป็น `อิติ อยํ`

อปฺปฏฺฐตราติ ยตฺถ พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ นตฺถิ. อปฺปสมารมฺภตราติ ยตฺถ พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต [Pg.151] สมารมฺโภ นตฺถิ. เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ ยถา ภวํ โคตโม, ภวญฺจานนฺโท, เอวรูปา มม ปูชิตา, ตุมฺเหเยว ทฺเว ชนา มยฺหํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จาติ อิมมตฺถํ สนฺธาเยตํ วทติ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร มํเยว อิมํ ปญฺหํ กถาเปตุกาโม, อตฺตโน โข ปน วณฺเณ วุตฺเต ปทุสฺสนโก นาม นตฺถี’’ติ. ตสฺมา ปญฺหํ อกเถตุกาโม วณฺณภณเนน วิกฺเขปํ กโรนฺโต เอวมาห.

บทว่า `อปฺปฏฺฐตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่ต้องการคนขวนขวายหรือเครื่องมือจำนวนมาก บทว่า `อปฺปสมาสมฺภตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่มีความเบียดเบียนอันได้แก่การเบียดเบียนโดยการตัดการงานของคนจำนวนมาก บทว่า `เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ` ความว่า เปรียบเหมือนท่านพระโคดมและท่านพระอานนท์ บุคคลเช่นนี้ข้าพเจ้าบูชาแล้ว ท่านทั้งสองเท่านั้นเป็นที่บูชาและที่สรรเสริญของข้าพเจ้า พราหมณ์กล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงเนื้อความนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พระอานนทเถระประสงค์จะให้เรานี่แหละตอบปัญหานี้ ก็เมื่อคุณของตนถูกกล่าวถึง คนที่ไม่พอใจย่อมไม่มี” เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงทำการกล่าวให้เขวโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ แล้วได้กล่าวอย่างนี้

น โข ตฺยาหนฺติ น โข เต อหํ. เถโรปิ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺหํ อกเถตุกาโม ปริวตฺตติ, อิมํ ปญฺหํ เอตํเยว กถาเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เอวมาห.

บทว่า `น โข ตฺยาหนฺติ` ตัดบทเป็น `น โข เต อหํ` (ความว่า เราไม่ได้ถามท่านอย่างนั้น) ได้ยินว่า แม้พระเถระก็ได้คิดว่า “พราหมณ์นี้ไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงบ่ายเบี่ยงไป เราจะให้พราหมณ์ผู้นี้แหละตอบปัญหานี้” เพราะฉะนั้น จึงได้กล่าวกับพราหมณ์นั้นอย่างนี้

สหธมฺมิกนฺติ สการณํ. สํสาเทตีติ สํสีทาเปติ. โน วิสฺสชฺเชตีติ น กเถติ. ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ ยํนูนาหํ อุโภเปเต วิเหสโต ปริโมเจยฺยํ. พฺราหฺมโณ หิ อานนฺเทน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อกเถนฺโต วิเหเสติ, อานนฺโทปิ พฺราหฺมณํ อกเถนฺตํ กถาเปนฺโต. อิติ อุโภเปเต วิเหสโต โมเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. กา นฺวชฺชาติ กา นุ อชฺช. อนฺตรากถา อุทปาทีติ อญฺญิสฺสา กถาย อนฺตรนฺตเร กตรา กถา อุปฺปชฺชีติ ปุจฺฉติ. ตทา กิร ราชนฺเตปุเร ตีณิ ปาฏิหาริยานิ อารพฺภ กถา อุทปาทิ, ตํ ปุจฺฉามีติ สตฺถา เอวมาห. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ราชนฺเตปุเร อุปฺปนฺนํ กถํ อาโรเจนฺโต อยํ ขฺวชฺช, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ ขฺวชฺชาติ อยํ โข อชฺช. ปุพฺเพ สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตรึ. อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อากาเสเนว คมึสุ เจว อาคมึสุ จาติ เอวํ ปุพฺเพ ปวตฺตํ อากาสคมนํ สนฺธาเยวมาห. เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ อิทํ โส พฺราหฺมโณ ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขู ‘จตฺตาโร ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามา’ติ มญฺเญ เอวมกํสุ, อิทานิ ปจฺจยานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา โสปฺเปน เจว ปมาเทน จ วีตินาเมนฺตี’’ติ ลทฺธิยา เอวมาห.

บทว่า `สหธมฺมิกนฺติ` คือ พร้อมทั้งเหตุผล บทว่า `สํสาเทตีติ` คือ ทำให้จมลง บทว่า `โน วิสฺสชฺเชตีติ` คือ ไม่ตอบ บทว่า `ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ` ความว่า ไฉนหนอ เราพึงเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ด้วยว่า พราหมณ์เมื่อไม่ตอบปัญหาที่พระอานนท์ถาม ก็ลำบาก แม้พระอานนท์เมื่อให้พราหมณ์ผู้ไม่ตอบให้ตอบ ก็ลำบาก ทรงดำริว่า เราจะเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ดังนี้แล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า `กา นฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `กา นุ อชฺช` (วันนี้มีเรื่องอะไรกัน) บทว่า `อนฺตรากถา อุทปาทีติ` ความว่า ตรัสถามว่า ระหว่างเรื่องอื่น มีเรื่องอะไรเกิดขึ้น ได้ยินว่า ครั้งนั้น ในพระราชวังชั้นใน ได้มีเรื่องเกิดขึ้นปรารภปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง พระศาสดาทรงดำริว่า เราจะถามเรื่องนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ครั้งนั้น พราหมณ์คิดว่า “บัดนี้ เราสามารถจะกล่าวได้” จึงกราบทูลเรื่องที่เกิดขึ้นในพระราชวังชั้นใน โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า `อยํ ขฺวชฺช โภ โคตม` ในบทเหล่านั้น บทว่า `อยํ ขฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `อยํ โข อชฺช` ในบทว่า `ปุพฺเพ สุทํ` นี้ `สุทํ` เป็นเพียงนิบาต บทว่า `อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ` คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรมอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ` ความว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อไปบิณฑบาต ก็ไปและกลับทางอากาศนั่นเอง พราหมณ์กล่าวอย่างนี้โดยมุ่งหมายถึงการไปทางอากาศที่เคยมีในกาลก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า `เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ` นี้ พราหมณ์นั้นกล่าวด้วยความเห็นว่า “ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายคงจะทำอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า ‘เราจักให้ปัจจัย ๔ เกิดขึ้น’ แต่บัดนี้ เมื่อทราบว่าปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยการนอนหลับและความประมาท”

ปาฏิหาริยานีติ [Pg.152] ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนํ อตฺโถ เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) วิตฺถาริโตว.

บทว่า `ปาฏิหาริยานีติ` ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดสิ่งที่ตรงกันข้าม บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ` ชื่อว่าอิทธิ เพราะสำเร็จ ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัด (สิ่งที่ตรงกันข้าม) อิทธินั่นแหละเป็นปาฏิหาริย์ ชื่อว่าอิทธิปาฏิหาริย์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อรรถและนัยแห่งภาวนาของบทเป็นต้นว่า `อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา ‘‘อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ กเถติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ. โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ, เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺตา, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา. โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหนฺตุ, กติ มุตฺตาติ. โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถาวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิมิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสํยุตฺโต วาติ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ พหุํ เจปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหตีติ ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ.

บทว่า `นิมิตฺเตน อาทิสตีติ` คือ บอกว่า “สิ่งชื่อนี้จักมี” โดยอาศัยนิมิตที่มา นิมิตที่ไป หรือนิมิตที่ยืนอยู่ ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า พระราชาองค์หนึ่งทรงถือไข่มุก ๓ เม็ด ตรัสถามปุโรหิตว่า “ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร” ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ และในสมัยนั้น จิ้งเหลนตัวหนึ่งโผเข้าไปด้วยคิดว่า “เราจะจับแมลงวัน” แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นเพราะเหตุที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า “ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) เป็นไข่มุกก็จริง แต่มีกี่เม็ด ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีก ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งในที่ไม่ไกลได้ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า “๓ เม็ด พระเจ้าข้า” อย่างนี้ บางคนบอกโดยอาศัยนิมิตที่มา พึงทราบการบอกโดยอาศัยนิมิตที่ไปและที่ยืนอยู่ด้วยอุบายนี้ บทว่า `เอวมฺปิ เต มโนติ` ความว่า ใจของท่านเป็นอย่างนี้ คือ มีโสมนัส หรือมีโทมนัส หรือประกอบด้วยกามวิตกเป็นต้น บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `อิติปิ เต จิตฺตนฺติ` ความว่า แม้จิตของท่านก็เป็นอย่างนี้ คือ เป็นไปโดยคิดถึงอรรถนี้และนี้ บทว่า `พหุํ เจปิ อาทิสตีติ` คือ แม้บอกไว้มาก บทว่า `ตเถว ตํ โหตีติ` ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น คือ เป็นไปตามที่บอกไว้นั่นเอง

อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทิสติ.

บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพมีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา คือ ได้ฟังเสียงของผู้อื่นที่พูดครั้นรู้จิตแล้ว บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอเพ้อพก คนที่หลับ คนที่ประมาท เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไป บทว่า สุตฺวา คือ ครั้นได้ยินเสียงนั้นแล้ว เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้กำลังตรึกถึงสิ่งใด ก็ทายใจของบุคคลนั้นด้วยอาการนั้นว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้’ เป็นต้น

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร มนุสฺโส ‘‘อฏฺฏํ กริสฺสามี’’ติ คามา นครํ คจฺฉนฺโต นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ‘‘วินิจฺฉยสภายํ รญฺโญ จ ราชมหามตฺตานญฺจ อิทํ กเถสฺสามิ อิทํ กเถสฺสามี’’ติ วิตกฺเกนฺโต ราชกุลํ คโต วิย รญฺโญ ปุรโต ฐิโต วิย อฏฺฏการเกน สทฺธึ [Pg.153] กเถนฺโต วิย จ อโหสิ, ตสฺส ตํ วิตกฺกวิปฺผารวเสน นิจฺฉรนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโก ปุริโส ‘‘เกนฏฺเฐน คจฺฉสี’’ติ อาห. อฏฺฏกมฺเมนาติ. คจฺฉ, ชโย เต ภวิสฺสตีติ. โส คนฺตฺวา อฏฺฏํ กตฺวา ชยเมว ปาปุณิ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าเหล่านี้ - ได้ยินว่า ชายคนหนึ่งคิดว่า ‘เราจักไปว่าความ’ จึงเดินทางจากหมู่บ้านไปสู่เมือง จำเเต่ที่ที่ออกไป ก็คิดไปว่า ‘ในศาลที่วินิจฉัยคดี เราจักกราบทูลเรื่องนี้ๆ แด่พระราชาและราชมหาอำมาตย์’ เป็นประหนึ่งว่าไปถึงราชสำนักแล้ว เป็นประหนึ่งว่ายืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระราชา และเป็นประหนึ่งว่ากำลังพูดอยู่กับคู่ความ ได้มีแล้ว บุรุษคนหนึ่งได้ยินเสียงของเขาที่เปล่งออกมาด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไปนั้น จึงกล่าวว่า ‘ท่านไปด้วยเรื่องอะไร’ (เขาตอบว่า) ‘ด้วยเรื่องคดีความ’ (บุรุษนั้นจึงกล่าวว่า) ‘ไปเถิด ชัยชนะจักมีแก่ท่าน’ เขาไปว่าความแล้ว ก็ได้รับชัยชนะนั่นเทียว

อปโรปิ เถโร โมฬิยคาเม ปิณฺฑาย จริ. อถ นํ นิกฺขมนฺตํ เอกา ทาริกา อญฺญวิหิตา น อทฺทส. โส คามทฺวาเร ฐตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกตฺวา ตํ ทิสฺวา วิตกฺเกนฺโต อคมาสิ. คจฺฉนฺโตเยว จ ‘‘กึ นุ โข กุรุมานา ทาริกา น อทฺทสา’’ติ วจีเภทํ อกาสิ. ปสฺเส ฐิโต เอโก ปุริโส สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, โมฬิยคาเม จริตฺถา’’ติ อาห.

อีกเรื่องหนึ่ง พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในโมฬิยคาม ครั้งนั้น เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจไปอื่นเสีย จึงไม่เห็นท่านผู้กำลังออกจากบ้าน ท่านยืนอยู่ที่ประตูบ้าน หันกลับมาแลดู เห็นเด็กหญิงนั้นแล้วก็คิดไป ขณะที่กำลังเดินไปนั่นเอง ท่านได้เปล่งวาจาว่า ‘เด็กหญิงทำอะไรอยู่หนอ จึงไม่เห็นเรา’ บุรุษคนหนึ่งซึ่งยืนอยู่ข้างๆ ได้ยินแล้วจึงกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ ท่านได้เที่ยวไปในโมฬิยคาม’

มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ อปโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐ วา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธายเยว ชานาติ, ‘‘เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม – ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ…เป… อรหา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรวตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ [Pg.154] โหตีติ เอตํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวิ นาม นตฺถิ.

บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ได้แก่ จิตตสังขารอันตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ คือ ย่อมรู้ชัดว่า ‘จักตรึก จักให้เป็นไป’ และเมื่อรู้ชัด ย่อมรู้ด้วยอาการ (คือแนวโน้ม), ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น, ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาการ คือ ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาด้วยอาการอย่างใด จักยังปฐมฌาน...ฯลฯ...หรือจตุตถฌาน หรือสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น คือ เมื่อเริ่มวิปัสสนาครั้งแรกนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มวิปัสสนาด้วยอาการอย่างใด จักยังโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...หรืออรหัตตมรรคให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า ‘มโนสังขารของบุคคลนี้ตั้งไว้ดีแล้วด้วยอาการอย่างใด, ในลำดับต่อจากจิตชื่อนี้ เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้, เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ สมาธิของเขาจักเป็นฝ่ายเสื่อม หรือฝ่ายตั้งมั่น หรือฝ่ายวิเศษ หรือฝ่ายชำแรกกิเลส หรือจักยังอภิญญาทั้งหลายให้บังเกิด’ ในบรรดาผู้รู้นั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยะ แม้ในหมู่พระอริยะ พระอริยบุคคลชั้นต่ำย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูง แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ...ฯลฯ...พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมไม่เข้า (ผลสมาบัติ) ของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ จริงอยู่ สมาบัติชั้นต่ำๆ ของท่านเหล่านั้น ย่อมมีได้ในบุคคลชั้นต่ำๆ นั้นๆ เท่านั้น บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สิ่งที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไป ย่อมไม่มี

เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสา กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคํ ปชหถ. อิทญฺจ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ.

บทว่า เอวํ วิตกฺเกถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังเนกขัมมวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว จงตรึกอย่างนี้ บทว่า มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังกามวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว อย่าได้ตรึกอย่างนี้ บทว่า เอวํ มนสิกโรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำไว้ในใจซึ่งอนิจจสัญญาอย่างเดียว หรือสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทุกขสัญญาเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า มา เอวํ ความว่า ท่านทั้งหลายอย่าทำไว้ในใจโดยนัยว่า ‘เที่ยง’ เป็นต้น บทว่า อิทํ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละราคะในเบญจกามคุณนี้ บทว่า อิทญฺจ อุปสมฺปชฺช ความว่า ท่านทั้งหลายจงเข้าถึง คือ บรรลุ ทำให้สำเร็จ ซึ่งโลกุตรธรรมอันมีประเภทเป็นมรรค ๔ ผล ๔ นี้เท่านั้น แล้วอยู่เถิด

มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ มายาย สมานการณชาติกํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. มายากาโรปิ หิ อุทกํ คเหตฺวา เตลํ กโรติ, เตลํ คเหตฺวา อุทกนฺติ เอวํ อเนกรูปํ มายํ ทสฺเสติ. อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมวาติ. อิทมฺปิ เม, โภ โคตม, ปาฏิหาริยํ มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ จินฺตามณิกวิชฺชาสริกฺขกตํ สนฺธาย เอวํ อาห. จินฺตามณิกวิชฺชํ ชานนฺตาปิ หิ อาคจฺฉนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อยํ อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต อาคจฺฉตี’’ติ ชานนฺติ. ตถา ‘‘อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต ฐิโต, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิปนฺโน’’ติ ชานนฺติ.

บทว่า มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายติ ความว่า ย่อมปรากฏเป็นประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นชนิดที่มีเหตุเสมอกับมายากล จริงอยู่ แม้นักมายากลก็เอาน้ำมาทำเป็นน้ำมัน เอาน้ำมันมาทำเป็นน้ำ ดังนี้ ย่อมแสดงมายากลมีรูปต่างๆ บทว่า อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมว ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ปาฏิหาริย์นี้ก็ปรากฏแก่ข้าพเจ้าประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นไปกับด้วยมายากล (ท่าน) กล่าวอย่างนี้หมายถึงการทำให้เป็นเช่นเดียวกับจินดามณิวิชชา จริงอยู่ แม้ผู้รู้จินดามณิวิชชา เห็นคนที่กำลังมาเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า ‘คนนี้กำลังคิดเรื่องชื่อนี้มา’ ฉันใด ก็ย่อมรู้ว่า ‘เขายืนคิดเรื่องชื่อนี้, เขานั่งคิดเรื่องชื่อนี้, เขานอนคิดเรื่องชื่อนี้’ ฉันนั้น

อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ อิธ พฺราหฺมโณ อวเสสํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ พาหิรกนฺติ น คณฺหิ. อิทญฺจ ปน สพฺพํ โส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส วณฺณํ กเถนฺโตเยว อาห. อทฺธา โข ตฺยายนฺติ เอกํเสเนว ตยา อยํ. อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตาติ มม คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา มเมว คุณานํ สนฺติกํ อุปนีตา วาจา ภาสิตา. อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามีติ อปิจ เต อหเมว กเถสฺสามีติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า อภิกฺกนฺตตรํ ได้แก่ งดงามกว่า บทว่า ปณีตตรํ ได้แก่ ประณีตกว่า ในบทว่า ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารํ นี้ พราหมณ์ไม่ได้ถือเอาอาเทศนาปาฏิหาริย์ที่เหลือว่าเป็นของภายนอก (ศาสนา) ก็คำทั้งหมดนี้ พราหมณ์นั้นกล่าวเมื่อต้องการจะพรรณนาคุณของพระตถาคตเท่านั้น บทว่า อทฺธา โข ตฺยายํ ความว่า ท่านได้...โดยส่วนเดียวแน่แท้ บทว่า อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตา ความว่า ท่านได้กล่าววาจาที่กระทบกระทั่งคุณของเราแล้วน้อมเข้ามาใกล้คุณของเรานั่นเอง บทว่า อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ ความว่า ยิ่งกว่านั้น เราเองจักบอกแก่ท่าน ที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น

พฺราหฺมณวคฺโค ปฐโม.

พราหมณวรรคที่ ๑

(๗) ๒. มหาวคฺโค

(๗) ๒. มหาวรรค

๑. ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาติตถายตนสูตร

๖๒. ทุติยสฺส [Pg.155] ปฐเม ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ ชานิตพฺพํ, ติตฺถกรา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยสาวกา ชานิตพฺพา. ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิกรา นาม ตาสํ ทิฏฺฐีนํ อุปฺปาทกา. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. ติตฺถิยสาวกา นาม เตสํ ปจฺจยทายกา. อายตนนฺติ ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายตนํ นาม.

๖๒. ในปฐมสูตร แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ติตฺถายตนานิ ได้แก่ อายตนะที่เป็นดุจท่า หรือ อายตนะของพวกเดียรถีย์ ในบทนั้น พึงทราบคำว่า ติตถะ, พึงทราบคำว่า ติตถกร, พึงทราบคำว่า เดียรถีย์, พึงทราบคำว่า สาวกของเดียรถีย์ ชื่อว่า ติตถะ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ติตถกร ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า เดียรถีย์ ได้แก่ ชนเหล่าใดชอบใจ อดทน (ยอมรับ) ทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า สาวกของเดียรถีย์ ได้แก่ ปัจจัยทายกของเดียรถีย์เหล่านั้น บทว่า อายตนํ ความว่า ในคำว่า ‘แคว้นกัมโพชะเป็นอายตนะของม้าทั้งหลาย, ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโคทั้งหลาย’ นี้ ชื่อว่า อายตนะ ได้แก่ สถานที่เกิด

‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา;

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ. (อ. นิ. ๕.๓๘) –

ในคำว่า ‘ฝูงนกย่อมอาศัยต้นไม้อันเป็นที่รื่นรมย์นั้น, ผู้ต้องการร่มเงาย่อมไปสู่ร่มเงา, ผู้บริโภคผลย่อมไปเพื่อผล’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๓๘) –

เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, วิมุตฺตายตนานี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอตฺถ การณํ. ตํ อิธ สพฺพมฺปิ ลพฺภติ. สพฺเพปิ หิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรณมานาปิ เอเตสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตาเนว ตีณิ การณานีติ ติตฺถภูตานิ สญฺชาติอาทินา อตฺเถน อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. สมนุยุญฺชิยมานานีติ กา นาเมตา ทิฏฺฐิโยติ เอวํ ปุจฺฉิยมานานิ. สมนุคาหิยมานานีติ กึการณา เอตา ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เอวํ สมฺมา อนุคฺคาหิยมานานิ. สมนุภาสิยมานานีติ ปฏินิสฺสชฺเชถ เอตานิ ปาปกานิ ทิฏฺฐิคตานีติ เอวํ สมฺมา อนุสาสิยมานานิ. อปิจ ตีณิปิ เอตานิ อนุโยคปุจฺฉาเววจนาเนว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ – ‘‘สมนุยุญฺชตีติ วา สมนุคฺคาหตีติ วา สมนุภาสตีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

ในคาถานั้น (อายตนะ) หมายถึง สถานที่ชุมนุม ในคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตตายตนะ ๕ ประการเหล่านี้’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๒๖) (อายตนะ) หมายถึง เหตุ ในที่นี้ ย่อมได้ความหมายทั้งหมดนั้น จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, แม้เมื่อประชุมกัน ก็ย่อมประชุม ชุมนุมกันในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, และในการเป็นผู้มีทิฏฐิของพวกเขา ฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ แม้เพราะอรรถว่าเป็นอายตนะ (คือเป็นที่เกิดเป็นต้น) ที่เป็นดุจท่า แม้เพราะอรรถนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ เพราะเป็นอายตนะของพวกเดียรถีย์ บทว่า สมนุยุญฺชิยมานานิ คือ ถูกสอบถามอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้ชื่ออะไร’ บทว่า สมนุคาหิยมานานิ คือ ถูกซักไซ้โดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร’ บทว่า สมนุภาสิยมานานิ คือ ถูกพร่ำสอนโดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงสละคืนทิฏฐิคตะอันลามกเหล่านี้เสีย’ อีกอย่างหนึ่ง ทั้ง ๓ บทนี้เป็นไวพจน์ของการสอบสวนและสอบถามนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘บทว่า สมนุยุญฺชติ ก็ดี บทว่า สมนุคฺคาหติ ก็ดี บทว่า สมนุภาสติ ก็ดี เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดแต่อันนั้น เป็นอันนั้นนั่นเอง’ ดังนี้

ปรมฺปิ คนฺตฺวาติ อาจริยปรมฺปรา ลทฺธิปรมฺปรา อตฺตภาวปรมฺปราติ เอเตสุ ยํกิญฺจิ ปรมฺปรํ คนฺตฺวาปิ. อกิริยาย สณฺฐหนฺตีติ อกิริยมตฺเต สํติฏฺฐนฺติ. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ ปาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย ปุพฺเพกตวาที. อมฺหากํ อาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที[Pg.156], อมฺหากํ ปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที. อมฺหากํ อาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ ปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ หิ เอตานิ อาจริยปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตลทฺธิโก, อมฺหากํ ปาจริโย…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยลทฺธิโก’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ ลทฺธิปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส อตฺตภาโว ปุพฺเพกตเหตุ, อมฺหากํ ปาจริยสฺส…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริยสฺส อตฺตภาโว อเหตุ อปจฺจโย’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ อตฺตภาวปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. เอวํ ปน สุวิทูรมฺปิ คจฺฉนฺตานิ อกิริยมตฺเตเยว สณฺฐหนฺติ, เอโกปิ เอเตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ กตฺตา วา กาเรตา วา น ปญฺญายติ.

บทว่า ปรมฺปิ คนฺตฺวา คือ แม้ไปสู่ลำดับใดลำดับหนึ่งในบรรดาลำดับเหล่านี้ คือ ลำดับอาจารย์ ลำดับลัทธิ ลำดับอัตภาพ บทว่า อกิริยาย สณฺฐหนฺติ คือ ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำ จริงอยู่ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอาจารย์ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับลัทธิ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อัตภาพของอาจารย์ของพวกเรามีกรรมเก่าเป็นเหตุ, อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอัตภาพ แต่อย่างไรก็ดี (ติตถายตนะเหล่านั้น) แม้ดำเนินไปไกลแสนไกลอย่างนี้ ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำเท่านั้น, ไม่ปรากฏผู้กระทำหรือผู้ให้กระทำแม้สักคนเดียวในบรรดาผู้มีทิฏฐิเหล่านี้

ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ วุตฺเต ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต โหติ, อยํ ปน สมฺมุติกถา นาม โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, อนุภวติ วา. ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพกตการณา, ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เย วา อิเม ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา วาตสมุฏฺฐานา สนฺนิปาติกา อุตุปริณามชา วิสมปริหารชา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธาติ อฏฺฐ โรคา วุตฺตา, เตสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียนฺติ ตโย กมฺมราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายกมฺมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนีโย วิปาโก อุปปชฺชเวทนีโย อปรปริยายเวทนีโยติ ตโย วิปากราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายวิปากเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม กุสลเจตนา อกุสลเจตนา วิปากเจตนา กิริยเจตนาติ จตฺตาโร เจตนาราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ตโย ปฏิพาหิตฺวา เอกํ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ.

บทว่า ปุริสปุคฺคโล คือ สัตว์ จริงอยู่ แม้เมื่อกล่าวว่า ปุริโส ก็ดี เมื่อกล่าวว่า ปุคฺคโล ก็ดี ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์นั่นเอง แต่คำนี้ชื่อว่า สมมุติกถา คือ ผู้ใดรู้อย่างไร ก็ย่อมกล่าวถึงผู้นั้นอย่างนั้น บทว่า ปฏิสํเวเทติ คือ ย่อมรู้ (เวทนา) ที่เกิดขึ้นในสันดานของตน, กระทำให้เป็นที่รู้กัน, หรือว่า ย่อมเสวย (อารมณ์) บทว่า ปุพฺเพกตเหตุ ความว่า ย่อมเสวย (สุขทุกข์) เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อน, คือเสวยด้วยปัจจัยคือกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น ด้วยบทนี้ (พวกนิครนถ์) ย่อมปฏิเสธกรรมเวทนาและกิริยาเวทนาเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว หรือว่า บรรดาอาพาธ ๘ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ อาพาธอันมีดีเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีลมเป็นสมุฏฐาน, อาพาธที่เกิดแต่สันนิบาต, อาพาธที่เกิดแต่ความแปรปรวนแห่งอุตุ, อาพาธที่เกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ, อาพาธที่เกิดแต่ความพยายาม (ของผู้อื่น), อาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม, ในอาพาธเหล่านั้น พวกเขาย่อมปฏิเสธ ๗ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว บรรดากองกรรม ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยายเวทนียกรรม, ในกองกรรมเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายกรรมอย่างเดียว บรรดากองวิบาก ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ วิบากที่เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะ, วิบากที่เป็นอุปปัชชเวทนียะ, วิบากที่เป็นอปราปริยายเวทนียะ, ในกองวิบากเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายวิบากอย่างเดียว บรรดากองเจตนา ๔ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ กุศลเจตนา อกุศลเจตนา วิปากเจตนา กิริยาเจตนา, ในกองเจตนาเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๓ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเจตนาอย่างเดียว

อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ อิสฺสรนิมฺมานการณา, อิสฺสเรน นิมฺมิตตฺตา ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ หิ เตสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา [Pg.157] ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อเหตุอปจฺจยา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อิสฺสรนิมฺมานการณาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ โรเคสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพ ปฏิพาหนฺติ, เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จ ตีสุ กมฺมราสีสุ ตีสุ วิปากราสีสุ จตูสุ เจตนาราสีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพปิ ปฏิพาหนฺติ.

บทว่า Issaranimmānahetūti ความว่า เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์เพราะความเป็นสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้าสร้างขึ้น จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรค ๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด และไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในกองกรรม ๓ กองวิบาก ๓ กองเจตนา ๔ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมดเช่นกัน

อเหตุอปจฺจยาติ เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ วินา, อการเณเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อเหตุอปจฺจยาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ โรคาทีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ.

บทว่า Ahetuapaccayāti ความว่า เว้นเหตุและปัจจัย อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์โดยไม่มีสาเหตุเลย จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรคเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด

เอวํ สตฺถา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ วทามีติ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ ทสฺเสติ. ลทฺธิญฺหิ อปฺปติฏฺฐาเปตฺวา นิคฺคยฺหมานา ลทฺธิโต ลทฺธึ สงฺกมนฺติ, โภ โคตม, น มยํ ปุพฺเพกตวาทํ วทามาติอาทีนิ วทนฺติ. ลทฺธิยา ปน ปติฏฺฐาปิตาย สงฺกมิตุํ อลภนฺตา สุนิคฺคหิตา โหนฺติ, อิติ เนสํ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ อาห. เตนหายสฺมนฺโตติ เตน หิ อายสฺมนฺโต. กึ วุตฺตํ โหติ – ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอวํ สนฺเต เตน ตุมฺหากํ วาเทน. ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ ปุพฺเพกตเหตูติ เย เกจิ โลเก ปาณํ อติปาเตนฺติ, สพฺเพ เต ปุพฺเพกตเหตุ ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ. กึการณา? น หิ ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺตนา กตมูลเกน น อาณตฺติมูลเกน น อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา น อเหตุอปจฺจยา สกฺกา ปฏิสํเวเทตุํ, ปุพฺเพกตเหตุเยว ปฏิสํเวเทตีติ อยํ โว ลทฺธิ. ยถา จ ปาณาติปาติโน, เอวํ ปาณาติปาตา วิรมนฺตาปิ ปุพฺเพกตเหตุเยว วิรมิสฺสนฺตีติ. อิติ ภควา เตสํเยว ลทฺธึ คเหตฺวา เตสํ นิคฺคหํ อาโรเปติ. อิมินา นเยน อทินฺนาทายิโนติอาทีสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

พระศาสดา ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงมาติกานั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า evaṃ vadāmi (เรากล่าวอย่างนี้) ทรงแสดงว่า เรากล่าวอย่างนี้เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน จริงอยู่ เมื่อยังมิได้ทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิ เมื่อถูกทรงข่มขี่อยู่ เขาย่อมเปลี่ยนจากลัทธิหนึ่งไปสู่อีกลัทธิหนึ่ง กล่าวคำมีอาทิว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ามิได้กล่าววาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุ ก็เมื่อทรงให้ยึดมั่นในลัทธิแล้ว เขาไม่อาจจะเปลี่ยนไปได้ จึงชื่อว่าเป็นอันถูกข่มขี่ไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า evaṃ vadāmi เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน บทว่า Tenahāyasmanto ความว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ความหมายที่ตรัสไว้คืออะไร คือ ถ้าคำนั้นเป็นจริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ตามวาทะของท่านทั้งหลาย บทว่า Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetūti (จักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ) ความว่า ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกย่อมฆ่าสัตว์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ เพราะเหตุไร เพราะว่า กรรมคือปาณาติบาตนั้น อันใครๆ ไม่อาจเสวยได้ เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า ก็หาไม่ เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ก็หาไม่ แต่ย่อมเสวยได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น นี้คือลัทธิของท่านทั้งหลาย และฉันใด ชนทั้งหลายเป็นผู้ทำปาณาติบาต ฉันนั้น แม้ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต ก็จักงดเว้นได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงยกลัทธิของพวกเขาขึ้นมานั่นแหละ แล้วทรงข่มพวกเขา พึงทราบการประกอบความในบททั้งหลายมีอาทิว่า adinnādāyino (ผู้ลักทรัพย์) โดยนัยนี้

สารโต [Pg.158] ปจฺจาคจฺฉตนฺติ สารภาเวน คณฺหนฺตานํ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. อิทํ วา กรณียํ อิทํ วา อกรณียนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – อิทํ วา กรณียนฺติ กตฺตพฺพสฺส กรณตฺถาย, อิทํ วา อกรณียนฺติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณตฺถาย กตฺตุกมฺยตา วา ปจฺจตฺตปุริสกาโร วา น โหติ. ฉนฺทวายาเมสุ วา อสนฺเตสุ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติปิ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติปิ น โหติ. อิติ กรณียากรณีเย โข ปน สจฺจโต เถตโต อนุปลพฺภิยมาเนติ เอวํ กตฺตพฺเพ จ อกตฺตพฺเพ จ ภูตโต ถิรโต อปญฺญายมาเน อลพฺภมาเน. ยทิ หิ กตฺตพฺพํ กาตุํ อกตฺตพฺพโต จ วิรมิตุํ ลเภยฺย, กรณียากรณียํ สจฺจโต เถตโต อุปลพฺเภยฺย. ยสฺมา ปน อุภยมฺปิ ตํ เอส นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตํ สจฺจโต เถตโต น อุปลพฺภติ, เอวํ ตสฺมึ จ อนุปลพฺภิยมาเนติ อตฺโถ. มุฏฺฐสฺสตีนนฺติ นฏฺฐสฺสตีนํ วิสฺสฏฺฐสฺสตีนํ. อนารกฺขานํ วิหรตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิรารกฺขานํ วิหรนฺตานํ. น โหติ ปจฺจตฺตํ สหธมฺมิโก สมณวาโทติ เอวํ ภูตานํ ตุมฺหากํ วา อญฺเญสํ วา มยํ สมณาติ ปจฺจตฺตํ สการโณ สมณวาโท น โหติ น อิชฺฌติ. สมณาปิ หิ ปุพฺเพกตการณาเยว โหนฺติ, อสฺสมณาปิ ปุพฺเพกตการณาเยวาติ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. นิคฺคโห โหตีติ มม นิคฺคโห โหติ, เต ปน นิคฺคหิตา โหนฺตีติ.

บทว่า Sārato paccāgacchatanti ความว่า สำหรับผู้ที่ถือเอาโดยความเป็นสาระ บทว่า Chandoti ได้แก่ ฉันทะคือความพอใจที่จะทำ ในบทว่า Idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti (สิ่งนี้ควรทำ หรือสิ่งนี้ไม่ควรทำ) นี้ มีความประสงค์ดังนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะทำเพื่อกระทำสิ่งที่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ควรทำ หรือความเพียรพยายามของบุรุษเฉพาะตนเพื่อไม่กระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ไม่ควรทำ ย่อมไม่มี หรือเมื่อฉันทะและวายามะไม่มีอยู่ แม้ความคิดว่า “สิ่งนี้ควรทำ” หรือ “สิ่งนี้ไม่ควรทำ” ก็ไม่มี บทว่า Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāneti (ดังนั้น เมื่อกรณียะและอกรณียะ หาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง) ความว่า เมื่อสิ่งที่ควรทำและสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่ปรากฏ ไม่สามารถหาได้โดยความเป็นจริง โดยความมั่นคง อย่างนี้ จริงอยู่ หากบุคคลพึงสามารถทำสิ่งที่ควรทำ และงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำได้แล้วไซร้ กรณียะและอกรณียะก็พึงหาได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง แต่เพราะเหตุที่บุคคลนี้หาไม่ได้ทั้งสองอย่างนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงหาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง อธิบายว่า เมื่อสิ่งนั้นหาไม่ได้อย่างนี้ บทว่า Muṭṭhassatīnanti ได้แก่ ผู้มีสติอันหลงลืม ผู้มีสติอันปล่อยไปแล้ว บทว่า Anārakkhānaṃ viharatanti ความว่า สำหรับผู้ที่อยู่โดยไม่มีการระวังรักษาในทวารทั้ง ๖ บทว่า Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādoti (วาทะว่าสมณะที่สมเหตุสมผลเฉพาะตนย่อมไม่มี) ความว่า สำหรับท่านทั้งหลายหรือผู้อื่นผู้เป็นเช่นนี้ วาทะว่าสมณะที่มีเหตุผลเฉพาะตนว่า “เราเป็นสมณะ” ย่อมไม่มี ย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ แม้ความเป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น แม้ความไม่เป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น บทว่า Sahadhammikoti ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า Niggaho hotīti (การข่มย่อมมี) ความว่า การข่มของเราย่อมมี แต่พวกเขาเป็นผู้ถูกข่มแล้ว

เอวํ ปุพฺเพกตวาทิโน นิคฺคเหตฺวา อิทานิ อิสฺสรนิมฺมานวาทิโน นิคฺคเหตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพกตวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, ตถา อเหตุกวาเทปิ.

พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่าการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave พึงทราบอรรถแห่งพระดำรัสนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพกตวาทะนั่นเทียว แม้ในอเหตุกวาทะก็เช่นเดียวกัน

เอวํ อิเมสํ ติตฺถายตนานํ ปรมฺปิ คนฺตฺวา อกิริยาย สณฺฐหนภาเวน ตุจฺฉภาวํ อนิยฺยานิกภาวํ, อสารภาเวน ถุสโกฏฺฏนสทิสตํ อาปชฺชนภาเวน อคฺคิสญฺญาย ธมมานขชฺชุปนกสริกฺขตํ ตํทิฏฺฐิกานํ ปุริมสฺสปิ มชฺฌิมสฺสปิ ปจฺฉิมสฺสปิ อตฺถทสฺสนตาย อภาเวน อนฺธเวณูปมตํ สทฺทมตฺเตเนว ตานิ คเหตฺวา สารทิฏฺฐิกานํ ปถวิยํ ปติตสฺส เพลุวปกฺกสฺส ททฺทภายิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘ปถวี สํวฏฺฏมานา อาคจฺฉตี’’ติ สญฺญาย ปลายนฺเตน สสเกน สริกฺขภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตนา เทสิตสฺส ธมฺมสฺส สารภาวญฺเจว นิยฺยานิกภาวญฺจ ทสฺเสตุํ อยํ [Pg.159] โข ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนิคฺคหิโตติ อญฺเญหิ อนิคฺคหิโต นิคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อสํกิลิฏฺโฐติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ, ‘‘สํกิลิฏฺฐํ นํ กริสฺสามา’’ติ ปวตฺเตหิปิ ตถา กาตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อนุปวชฺโชติ อุปวาทวินิมุตฺโต. อปฺปฏิกุฏฺโฐติ ‘‘กึ อิมินา หรถ น’’นฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิโต, อนุปกฺกุฏฺโฐ วา. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. อปณฺฑิตานญฺหิ อชานิตฺวา กเถนฺตานํ วจนํ อปฺปมาณํ. ตสฺมา วิญฺญูหีติ อาห.

ครั้นทรงแสดงแล้วอย่างนี้ ซึ่งความเป็นของเปล่าและความที่มิใช่ข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์ เพราะตั้งมั่นอยู่ในอกิริยทิฏฐิ แม้เมื่อสืบต่อไปในลัทธิอันเป็นบ่อเกิดแห่งทิฏฐิเหล่านี้, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนการตำแกลบ เพราะไม่มีสาระ, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนหิ่งห้อยที่ถูกเป่าด้วยสำคัญว่าเป็นไฟ เพราะเข้าถึง (ภาวะเช่นนั้น), ซึ่งความที่เปรียบเหมือนแถวคนตาบอด เพราะไม่มีการเห็นอรรถะ ทั้งของคนรุ่นก่อน รุ่นกลาง และรุ่นหลัง ในบรรดาผู้มีทิฏฐินั้น, และซึ่งความที่เปรียบเหมือนกระต่ายที่ได้ยินเสียงผลมะตูมสุกหล่นลงบนพื้นดินดัง ‘ดัดทะ’ แล้ววิ่งหนีไปด้วยสำคัญว่า ‘แผ่นดินกำลังถล่มมา’ ของพวกสมณพราหมณ์ผู้ยึดถือว่ามีสาระโดยถือเอาลัทธิเหล่านั้นเพียงแค่เสียงเล่าลือ, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมมีสาระและความเป็นข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์แห่งธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อยํ โข ปน ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนี้แล) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิคฺคหิโต ความว่า ใครๆ อื่นข่มไม่ได้ คือใครๆ ไม่สามารถจะข่มได้ บทว่า อสงฺกิลิฏฺโฐ ความว่า ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คือแม้พวกที่พยายามว่า "เราจักทำให้ธรรมนี้เศร้าหมอง" ก็ไม่สามารถจะทำได้อย่างนั้น บทว่า อนุปวชฺโช ความว่า พ้นจากคำตำหนิติเตียน บทว่า อปฺปฏิกุฏฺโฐ ความว่า ไม่ถูกคัดค้านอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยธรรมนี้ พวกท่านจงนำไปทิ้งเสีย" หรือไม่ถูกบริภาษ บทว่า วิญฺญูหิ ความว่า โดยวิญญูชนทั้งหลาย จริงอยู่ คำของคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แล้วกล่าว ย่อมประมาณไม่ได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วิญฺญูหิ

อิทานิ ตสฺส ธมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมา ฉ ธาตุโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา ยถาปฏิปาฏิยา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน อิมา ฉ ธาตุโยติอาทิมาห. ตตฺถ ธาตุโยติ สภาวา. นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวปฺปกาสโก หิ สภาวฏฺโฐ ธาตฺวฏฺโฐ นาม. ผสฺสายตนานีติ วิปากผสฺสานํ อากรฏฺเฐน อายตนานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารปาเทหิ อฏฺฐารสสุ ฐาเนสุ มนสฺส อุปวิจารา.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั้น จึงทรงตั้งปัญหาถามว่า "กตโม จ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนั้นเป็นไฉน) แล้วทรงวางมาติกาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" (ธาตุ ๖ ประการเหล่านี้) เมื่อจะทรงจำแนกแสดงไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" อีก ในบทเหล่านั้น บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะทั้งหลาย จริงอยู่ อรรถว่าสภาวะ ชื่อว่าอรรถแห่งธาตุ เพราะเป็นเครื่องประกาศความเป็นสภาวะที่มิใช่ชีวะมิใช่สัตว์ บทว่า ผสฺสายตนานิ ความว่า ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิดแห่งวิบากผัสสะทั้งหลาย บทว่า มโนปวิจารา ความว่า การเที่ยวไปเนืองๆ ของใจในฐานะ ๑๘ แห่ง ด้วยวิตกและวิจารเป็นบาท

ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. เอวมิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ, วิตฺถารโตว วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ อุภยถาปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

บทว่า ปฐวีธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะเป็นที่ตั้ง บทว่า อาโปธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่เกาะกุม บทว่า เตโชธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ทำให้สุก บทว่า วาโยธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ค้ำจุน บทว่า อากาสธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ไม่ถูกสัมผัส บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่รู้แจ้ง ဓာตุกัมมัฏฐานนี้มาแล้วอย่างนี้ ก็แต่ว่า ဓာตุกัมมัฏฐานนั้น ในที่ซึ่งมาโดยย่อ ควรกล่าวได้ทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ซึ่งมาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ ควรกล่าวโดยพิสดารเท่านั้น แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กัมมัฏฐานนี้มาแล้วโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ประการ กัมมัฏฐานนั้นควรกล่าวได้ทั้งสองอย่าง

สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺโตปิ เอวํ ปริคฺคณฺหาติ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ อิมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, อากาสธาตุ อุปาทารูปํ. เอกสฺมึ จ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เสสานิ เตวีสติ ทิฏฺฐาเนวาติ สลฺลกฺเขตพฺพานิ. วิญฺญาณธาตูติ จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นาม. จตฺตาริ ปน มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทารูปํ [Pg.160] รูปกฺขนฺโธ นาม. ตตฺถ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นามํ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวเยว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ เอวํ เอกสฺส ภิกฺขุโน สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

แม้ผู้ที่กำหนดกัมมัฏฐานโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ย่อมกำหนดอย่างนี้ว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ สี่อย่างนี้เป็นมหาภูตรูป, อากาสธาตุเป็นอุปาทายรูป และพึงกำหนดว่า เมื่อเห็นอุปาทายรูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือ ๒๓ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ จิต เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่เกิดร่วมกับจิตนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์, ขันธ์ ๔ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปขันธ์ ส่วนมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่ารูปขันธ์ ในขันธ์เหล่านั้น อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม, รูปขันธ์เป็นรูป ดังนี้จึงมีเพียงธรรม ๒ อย่างคือนามและรูปเท่านั้น, นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งพึงทราบกัมมัฏฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตผลโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ อย่างนี้

วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหนฺโต ปน จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหิตฺวา อากาสธาตุปริคฺคหานุสาเรน เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปริคฺคณฺหาติ. อถ เนสํ ปจฺจยํ อุปปริกฺขนฺโต ปุน จตฺตาเรว มหาภูตานิ ทิสฺวา เตสุ ปถวีธาตุ วีสติโกฏฺฐาสา, อาโปธาตุ ทฺวาทส, เตโชธาตุ จตฺตาโร, วาโยธาตุ ฉโกฏฺฐาสาติ โกฏฺฐาสวเสน สโมธาเนตฺวา ทฺวาจตฺตาลีส มหาภูตานิ จ ววตฺถเปตฺวา เตสุ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปกฺขิปิตฺวา ปญฺจสฏฺฐิ รูปานิ ววตฺถเปติ. ตานิ จ วตฺถุรูเปน สทฺธึ ฉสฏฺฐิ โหนฺตีติ ฉสฏฺฐิ รูปานิ ปสฺสติ. วิญฺญาณธาตุ ปน โลกิยจิตฺตวเสน เอกาสีติ จิตฺตานิ. ตานิ สพฺพานิปิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม โหติ. เตหิ สหชาตา เวทนาทโยปิ ตตฺตกาเยวาติ เอกาสีติ เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, เอกาสีติ สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เอกาสีติ เจตนา สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เตภูมกวเสน คยฺหมานา จตุวีสาธิกานิ ตีณิ ธมฺมสตานิ โหนฺตีติ อิติ อิเม จ อรูปธมฺมา ฉสฏฺฐิ จ รูปธมฺมาติ สพฺเพปิ สโมธาเนตฺวา นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ นามรูปวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา ตณฺหาปจฺจยา กมฺมปจฺจยา อาหารปจฺจยาติ เอวํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ‘‘อตีเตปิ อิเมหิ ปจฺจเยหิ อิทํ วฏฺฏํ ปวตฺติตฺถ, อนาคเตปิ เอเตหิ ปจฺจเยหิ ปวตฺติสฺสติ, เอตรหิปิ เอเตหิเยว ปวตฺตตี’’ติ ตีสุ กาเลสุ กงฺขํ วิตริตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโน อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

ส่วนผู้กำหนดรู้โดยพิสดาร กำหนดรู้มหาภูตรูป ๔ แล้ว ย่อมกำหนดรู้อุปาทายรูป ๒๓ ตามลำดับแห่งการกำหนดรู้อากาสธาตุ ลำดับนั้น เมื่อพิจารณาปัจจัยของอุปาทายรูปเหล่านั้น ก็เห็นมหาภูตรูป ๔ อีก แล้วรวบรวมโดยส่วนในมหาภูตรูปเหล่านั้นว่า ปฐวีธาตุมี ๒๐ ส่วน อาโปธาตุมี ๑๒ ส่วน เตโชธาตุมี ๔ ส่วน วาโยธาตุมี ๖ ส่วน ดังนี้ แล้วกำหนดมหาภูตรูป ๔๒ และใส่อุปาทายรูป ๒๓ เข้าไปในมหาภูตรูปเหล่านั้น ย่อมกำหนดรูป ๖๕ และรูปเหล่านั้นพร้อมด้วยวัตถุรูปเป็น ๖๖ ดังนี้ ย่อมเห็นรูป ๖๖ ส่วนวิญญาณธาตุ ได้แก่จิต ๘๑ ดวง โดยเป็นโลกิยจิต จิตทั้งหมดแม้นั้นชื่อว่าวิญญาณขันธ์ แม้เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้น ก็มีจำนวนเท่านั้นเหมือนกัน คือ เวทนา ๘๑ เป็นเวทนขันธ์ สัญญา ๘๑ เป็นสัญญาขันธ์ เจตนา ๘๑ เป็นสังขารขันธ์ อรูปขันธ์ ๔ เหล่านี้ เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมเป็นธรรม ๓๒๔ ดังนี้ อรูปธรรมเหล่านี้ด้วย รูปธรรม ๖๖ ด้วย ทั้งหมดนี้ เมื่อรวบรวมแล้ว ย่อมเป็นธรรม ๒ อย่างเท่านั้น คือ นามและรูป นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ กำหนดขันธ์ ๕ โดยความเป็นนามรูปแล้ว เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามรูปนั้น เห็นปัจจัยอย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะตัณหาเป็นปัจจัย เพราะกรรมเป็นปัจจัย เพราะอาหารเป็นปัจจัย แล้วเห็นว่า “แม้ในอดีต วัฏฏะนี้ได้เป็นไปแล้วเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในอนาคต จักเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในบัดนี้ ก็ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้แหละ” ดังนี้ ข้ามความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตโดยธาตุ ๖ แม้โดยพิสดารอย่างนี้

จกฺขุ ผสฺสายตนนฺติ สุวณฺณาทีนํ สุวณฺณาทิอากโร วิย ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนานิ ตีณิ สนฺตีรณานีติ อิเมหิ สตฺตหิ วิญฺญาเณหิ สหชาตานํ สตฺตนฺนํ ผสฺสานํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน อากโรติ อายตนํ. โสตํ ผสฺสายตนนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มโน ผสฺสายตนนฺติ [Pg.161] เอตฺถ ปน ทฺวาวีสติ วิปากผสฺสา โยเชตพฺพา. อิติ หิทํ ฉผสฺสายตนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตพฺพํ. สงฺเขปโต ตาว – เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ อุปาทารูปํ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ อวเสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ฉฏฺฐํ อายตนํ จิตฺตํ, ตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนาทโย เสสา ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

บทว่า จักขุผัสสายตนะ หมายถึง เป็นบ่อเกิด เหมือนเป็นบ่อเกิดแห่งทองเป็นต้นของทองเป็นต้น ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ๗ ที่เกิดร่วมกับวิญญาณ ๗ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ ๒ สัมปฏิจฉันนะ ๒ สันตีรณะ ๓ แม้ในบทว่า โสตผัสสายตนะ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ส่วนในบทว่า มโนผัสสายตนะ นี้ พึงประกอบวิปากผัสสะ ๒๒ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยผัสสายตนะ ๖ ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานนั้นพึงกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น โดยย่อ ในกรรมฐานนี้ อายตนะ ๕ อย่างแรกเป็นอุปาทายรูป เมื่ออายตนะเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว อายตนะที่ ๖ คือ จิต จิตนั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ที่เหลือ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ มนํ จาเรนฺโต อุปวิจรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อิฏฺฐํ วา โหตุ อนิฏฺฐํ วา, ยํ รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โสมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โทมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, ตํ อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ นามาติ เวทิตพฺพํ. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิทํ สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต อฏฺฐารสมโนปวิจารวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

บทว่า จักขุนา รูปํ ทิสฺวา หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ หมายถึง เป็นเหตุแห่งโสมนัส บทว่า อุปวิจรติ หมายถึง ยังใจให้เป็นไปในอารมณ์นั้น ย่อมเข้าไปเที่ยว แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ และในที่นี้ อารมณ์พึงใจหรือไม่พึงใจก็ตาม เห็นรูปใดแล้วโสมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโสมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วโทมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโทมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วอุเบกขาเกิดขึ้น พึงทราบว่ารูปนั้นชื่อว่าอุเบกขาฏฐานิยะ แม้ในเสียงเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อดังนี้ ก็กรรมฐานนั้นแล ในที่ที่มาโดยย่อ ย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ที่มาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งมโนปวิจาร ๑๘ กรรมฐานนั้นย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร

ตตฺถ สงฺเขปโต ตาว – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย, รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโสติ อิมานิ นว อุปาทารูปานิ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ เสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. โผฏฺฐพฺพํ ตีณิ มหาภูตานิ, เตหิ ทิฏฺเฐหิ จตุตฺถํ ทิฏฺฐเมว โหติ. มโน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตน สหชาตา เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น โดยย่อ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ, รูปะ สัททะ คันธะ รสะ รูป ๙ อย่างเหล่านี้เป็นอุปาทายรูป เมื่อรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว โผฏฐัพพะ ได้แก่ มหาภูตรูป ๓ เมื่อมหาภูตรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว มหาภูตรูปที่ ๔ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว มโนเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับมโนนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

อริยสจฺจานีติ อริยภาวกรานิ, อริยปฏิวิทฺธานิ วา สจฺจานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ ปทํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๙) ปกาสิตํ. ฉนฺนํ, ภิกฺขเว, ธาตูนนฺติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สุขาวโพธนตฺถํ. ยสฺส หิ ตถาคโต ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาวฏฺฏํ กเถตุกาโม โหติ, ตสฺส คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏํ ทสฺเสติ. คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏสฺมึ หิ ทสฺสิเต กเถตุมฺปิ สุขํ โหติ [Pg.162] ปรํ อวโพเธ อุตุมฺปีติ สุขาวโพธนตฺถํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ฉนฺนํ ธาตูนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตานํเยว ปถวีธาตุอาทีนํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. เอเตน ปจฺจยมตฺตํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ฉธาตุปจฺจยา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ. กสฺส ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน, กึ มาตุ, อุทาหุ ปิตูติ? น มาตุ น ปิตุ, ปฏิสนฺธิคฺคณฺหนกสตฺตสฺเสว ปน ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ นาม โหติ. คพฺโภ จ นาเมส นิรยคพฺโภ ติรจฺฉานโยนิคพฺโภ เปตฺติวิสยคพฺโภ มนุสฺสคพฺโภ เทวคพฺโภติ นานปฺปกาโร โหติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มนุสฺสคพฺโภ อธิปฺเปโต. อวกฺกนฺติ โหตีติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ ปาตุภาโว โหติ, กถํ โหตีติ? ติณฺณํ สนฺนิปาเตน. วุตฺตญฺเหตํ –

คำว่า อริยสัจจานิ คือ สัจจะทั้งหลายที่ทำความเป็นพระอริยะ หรือสัจจะทั้งหลายที่พระอริยะแทงตลอดแล้ว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ ส่วนโดยพิสดาร บทนั้นข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พระดำรัสว่า ฉนฺนํ ภิกฺขเว ธาตูนํ นี้ ทรงปรารภเพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย จริงอยู่ พระตถาคตทรงมีพระประสงค์จะตรัสปัจจยวัฏฏ์มีบท ๑๒ แก่บุคคลใด ย่อมทรงแสดงวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์แก่บุคคลนั้น เพราะว่าเมื่อวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์อันพระองค์ทรงแสดงแล้ว การตรัสก็ง่าย แม้การทำให้ผู้อื่นตรัสรู้ก็ง่าย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉนฺนํ ธาตูนํ ได้แก่ ปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง บทว่า อุปาทาย ได้แก่ อาศัย ด้วยบทนั้น ทรงแสดงเพียงความเป็นปัจจัย ความข้อนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า "การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ เป็นปัจจัย" การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ ของใครเป็นปัจจัย ของมารดา หรือว่าของบิดา? มิใช่ของมารดา มิใช่ของบิดา แต่ว่าการก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะธาตุ ๖ ของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธินั่นเองเป็นปัจจัย ก็คำว่า ครรภ์นี้มีหลายประเภท คือ ครรภ์ในนรก ครรภ์ในกำเนิดเดรัจฉาน ครรภ์ในเปรตวิสัย ครรภ์ในมนุษย์ ครรภ์ในเทวดา แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาครรภ์ในมนุษย์ บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ ได้แก่ การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ย่อมมี (ถามว่า) มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเว, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. กตเมสํ ติณฺณํ? อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ น อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เอวํ ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการ องค์ ๓ ประการอะไรบ้าง? ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน แต่มารดายังไม่มีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน และมารดามีระดู แต่สัตว์ที่จะมาเกิดยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในกาลใดแล มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดามีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการอย่างนี้”

โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกํ ตโย อรูปิโน ขนฺธาติ เตตฺตึส ธมฺมา คหิตา, อิมสฺมึ ปน ‘‘โอกฺกนฺติยา สติ นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วิญฺญาณกฺขนฺธมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จตุตฺตึส ธมฺมา คหิตาติ เวทิตพฺพา. นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทีหิ ยเถว โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปปาตุภาโว ทสฺสิโต, เอวํ นามรูเป สติ สฬายตนปาตุภาโว, สฬายตเน สติ ผสฺสปาตุภาโว, ผสฺเส สติ เวทนาปาตุภาโว ทสฺสิโต.

ในบทว่า อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ นี้ ในที่ที่ตรัสว่า “วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ” ท่านถือเอาธรรม ๓๓ ประการ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอรูปขันธ์ ๓ แต่ในที่ที่ตรัสไว้ในพระสูตรนี้ว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” พึงทราบว่า ท่านรวมเอาวิญญาณขันธ์เข้าไว้ด้วย ในปฏิสนธิขณะของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ จึงถือเอาธรรม ๓๔ ประการ ด้วยบทเป็นต้นว่า นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ ทรงแสดงการปรากฏแห่งนามรูปเมื่อมีการก้าวลงสู่ครรภ์ไว้ฉันใด ก็ทรงแสดงการปรากฏแห่งสฬายตนะเมื่อมีนามรูป การปรากฏแห่งผัสสะเมื่อมีสฬายตนะ และการปรากฏแห่งเวทนาเมื่อมีผัสสะไว้ฉันนั้น

เวทิยมานสฺสาติ [Pg.163] เอตฺถ เวทนํ อนุภวนฺโตปิ เวทิยมาโนติ วุจฺจติ ชานนฺโตปิ. ‘‘เวทิยามหํ, ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) เอตฺถ หิ อนุภวนฺโต เวทิยมาโน นาม, ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐; วิภ. ๓๖๓) เอตฺถ ชานนฺโต. อิธาปิ ชานนฺโตว อธิปฺเปโต. อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ เอวํ ชานนฺตสฺส สตฺตสฺส ‘‘อิทํ ทุกฺขํ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, นตฺถิ อิโต อุทฺธํ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญเปมิ โพเธมิ ชานาเปมิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ในบทว่า เวทิยมานสฺส นี้ แม้ผู้เสวยเวทนาก็เรียกว่า เวทิยมานะ แม้ผู้รู้ (เวทนา) ก็เรียกว่า เวทิยมานะ จริงอยู่ ในบทว่า “เวทิยามหํ ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตุ” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าว่า เป็นผู้รู้) ผู้เสวยชื่อว่า เวทิยมานะ ในบทว่า “สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาติ” (เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา) ผู้รู้ (ชื่อว่า เวทิยมานะ) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาผู้รู้เท่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ ความว่า เราย่อมบัญญัติ ย่อมทำให้ตรัสรู้ ย่อมทำให้รู้แก่สัตว์ผู้รู้อยู่อย่างนี้ว่า “นี้ทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์อื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี” แม้ในบทเป็นต้นว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ก็มีนัยนี้เช่นกัน

ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อยํ สนฺนิฏฺฐานกถา – ฐเปตฺวา หิ ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ นาม, ตสฺเสว ปภาวิกา ปุพฺพตณฺหา ทุกฺขสมุทโย นาม, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สจฺจานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นาม. อิติ ภควา โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ กเถนฺโตปิ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ กเถนฺโตปิ, ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ กเถนฺโตปิ, เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ.

ในบทเหล่านั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยในเรื่องทุกข์เป็นต้น จริงอยู่ ยกเว้นตัณหาแล้ว ปัญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกข์, ตัณหาในภพก่อนอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ทุกขสมุทัย, ความดับโดยไม่เกิดอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้เมื่อตรัสว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น, แม้เมื่อตรัสว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ”, แม้เมื่อตรัสว่า “สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส”, แม้เมื่อตรัสว่า “ผสฺสปจฺจยา เวทนา”, แม้เมื่อตรัสว่า “เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ”, แม้เมื่อตรัสว่า “อยํ ทุกฺขสมุทโย, อยํ ทุกฺขนิโรโธ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมิ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น

อิทานิ ตานิ ปฏิปาฏิยา ฐปิตานิ สจฺจานิ วิตฺถาเรนฺโต กตมญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๗) วิตฺถาริตเมว. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ‘‘ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; วิภ. ๒๐๓) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ปจฺจยาการวเสน. ตตฺถ จ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ ‘‘โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๔; ที. นิ. ๒.๔๐๑; วิภ. ๒๐๔) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติ ปจฺจยาการนิโรธวเสน.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะเหล่านั้นที่ทรงตั้งไว้ตามลำดับโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า กตมญฺจ ภิกฺขเว พระดำรัสนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้แสดงโดยพิสดารไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นแหละ ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” และในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งความดับแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา”

ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน จ อเสสนิโรเธน จ. อุภยมฺเปตํ อญฺญมญฺญเววจนเมว. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ [Pg.164] โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ปเทหิ ยํ อาคมฺม อวิชฺชาทโย นิรุชฺฌนฺติ, อตฺถโต ตํ นิพฺพานํ ทีปิตํ โหติ. นิพฺพานญฺหิ อวิชฺชานิโรโธติปิ สงฺขารนิโรโธติปิ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ นิโรธนาเมน กถียติ. เกวลสฺสาติ สกลสฺส. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อปฺปวตฺติ โหติ. ตตฺถ ยสฺมา อวิชฺชาทีนํ นิโรโธ นาม ขีณากาโรปิ วุจฺจติ อรหตฺตมฺปิ นิพฺพานมฺปิ, ตสฺมา อิธ ขีณาการทสฺสนวเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ, ทฺวาทสสุเยว นิพฺพานํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุจฺจตีติ เอตฺถ นิพฺพานเมว สนฺธาย อิทนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐงฺคิโกติ น อฏฺฐหิ องฺเคหิ วินิมุตฺโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. ยถา ปน ปญฺจงฺคิกํ ตูริยนฺติ วุตฺเต ปญฺจงฺคมตฺตเมว ตูริยนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวมิธาปิ อฏฺฐงฺคิกมตฺตเมว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อนิคฺคหิโตติ น นิคฺคหิโต. นิคฺคณฺหนฺโต หิ หาเปตฺวา วา ทสฺเสติ วฑฺเฒตฺวา วา ตํ ปริวตฺเตตฺวา วา. ตตฺถ ยสฺมา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ, ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ เอวํ หาเปตฺวาปิ ‘‘ปญฺจ วา ฉ วา’’ติ เอวํ วฑฺเฒตฺวาปิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อญฺญาเนว จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ ทสฺเสตุํ น สกฺกา. ตสฺมา อยํ ธมฺโม อนิคฺคหิโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ในบทว่า อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา เป็นต้นนั้น บทว่า อเสสวิราคนิโรธา คือ เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย บททั้งสองแม้นี้ เป็นไวพจน์ (คำที่มีความหมายเหมือนกัน) ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า สงฺขารนิโรโธ คือ ความดับคือความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้เหมือนกัน ก็โดยบทเหล่านี้ อวิชชาเป็นต้นอาศัยธรรมใดจึงดับไป โดยอรรถแล้ว พระนิพพานนั้นชื่อว่าอันท่านประกาศแล้ว จริงอยู่ พระนิพพานย่อมถูกกล่าวโดยชื่อว่านิโรธแห่งธรรมเหล่านั้นๆ อย่างนี้ว่า อวิชชานิโรธบ้าง สังขารนิโรธบ้าง บทว่า เกวลสฺส คือ ทั้งหมด บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส คือ แห่งกองวัฏทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ คือ ย่อมไม่มีความเป็นไป ในบทนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่าความดับแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ท่านเรียกว่าอาการสิ้นไปบ้าง อรหัตตผลบ้าง พระนิพพานบ้าง เพราะเหตุนั้น ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลใน ๑๒ ฐานะ และพระนิพพานใน ๑๒ ฐานะนั่นเทียว โดยนัยแห่งการแสดงอาการสิ้นไป ในบทว่า อิทํ วุจฺจติ นี้ ท่านกล่าวคำว่า อิทํ โดยหมายถึงพระนิพพานนั่นเทียว บทว่า อฏฺฐงฺคิโก คือ ไม่มีมรรคอื่นชื่อว่าปราศจากองค์ ๘ ก็เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า "ดนตรีมีองค์ ๕" ชื่อว่ากล่าวถึงเพียงแค่ดนตรีมีองค์ ๕ เท่านั้นฉันใด ในบทว่า อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบว่า เพียงแค่ธรรมมีองค์ ๘ เท่านั้นชื่อว่าเป็นมรรค บทว่า อนิคฺคหิโต คือ อันใครๆ ข่มไม่ได้ จริงอยู่ ผู้ที่ข่มย่อมแสดงโดยลดลงบ้าง โดยเพิ่มขึ้นบ้าง หรือโดยสับเปลี่ยนธรรมนั้นบ้าง ในบรรดา ๓ อย่างนั้น เพราะเหตุที่อริยสัจ ๔ ไม่สามารถจะแสดงโดยลดลงว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี มีเพียง ๒ หรือ ๓" หรือโดยเพิ่มขึ้นว่า "มี ๕ หรือ ๖" หรือโดยสับเปลี่ยนว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี อริยสัจ ๔ มีอย่างอื่นต่างหาก" เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าอันใครๆ ข่มไม่ได้ ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

๒. ภยสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาภยสูตร

๖๓. ทุติเย อมาตาปุตฺติกานีติ มาตา จ ปุตฺโต จ มาตาปุตฺตํ, ปริตฺตาตุํ สมตฺถภาเวน นตฺถิ เอตฺถ มาตาปุตฺตนฺติ อมาตาปุตฺติกานิ. ยนฺติ ยสฺมึ สมเย. ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภตีติ ตสฺมึ อคฺคิภเย อุปฺปนฺเน มาตาปิ ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ น ลภติ, ปุตฺโตปิ มาตรํ ปสฺสิตุํ น ลภตีติ อตฺโถ. ภยํ โหตีติ จิตฺตุตฺราสภยํ โหติ. อฏวิสงฺโกโปติ อฏวิยา สงฺโกโป. อฏวีติ เจตฺถ อฏวิวาสิโน โจรา เวทิตพฺพา. ยทา หิ เต อฏวิโต ชนปทํ โอตริตฺวา คามนิคมราชธานิโย ปหริตฺวา วิลุมฺปนฺติ, ตทา อฏวิสงฺโกโป นาม โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จกฺกสมารูฬฺหาติ เอตฺถ อิริยาปถจกฺกมฺปิ วฏฺฏติ ยานจกฺกมฺปิ. ภยสฺมึ หิ สมฺปตฺเต เยสํ ยานกานิ อตฺถิ, เต อตฺตโน ปริกฺขารภณฺฑํ เตสุ อาโรเปตฺวา ปลายนฺติ. เยสํ นตฺถิ[Pg.165], เต กาเชน วา อาทาย สีเสน วา อุกฺขิปิตฺวา ปลายนฺติเยว. เต จกฺกสมารูฬฺหา นาม โหนฺติ. ปริยายนฺตีติ อิโต จิโต จ คจฺฉนฺติ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ อาคจฺฉนฺตํ วา คจฺฉนฺตํ วา เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ วา ปสฺสิตุํ ลภติ. อุทกวาหโกติ นทีปูโร. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ กุลฺเล วา อุฬุมฺเป วา มตฺติกาภาชเน วา ทารุกฺขณฺเฑ วา ลคฺคํ วุยฺหมานํ ปสฺสิตุํ ปฏิลภติ, โสตฺถินา วา ปุน อุตฺตริตฺวา คาเม วา อรญฺเญ วา ฐิตํ ปสฺสิตุํ ลภตีติ.

๖๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อมาตาปุตฺติกานิ คือ มารดาและบุตร ชื่อว่า มาตาปุตตะ ในภัยเหล่านี้ ไม่มีมารดาและบุตรโดยภาวะที่สามารถจะคุ้มครองได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมาตาปุตติกานิ (ภัยที่ไม่มีมารดาและบุตร) บทว่า ยํ คือ ในสมัยใด บทว่า ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภติ มีความหมายว่า เมื่ออัคคีภัยนั้นเกิดขึ้น แม้แต่มารดาก็ไม่ได้เห็นบุตร แม้แต่บุตรก็ไม่ได้เห็นมารดา บทว่า ภยํ โหติ คือ ย่อมมีภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า อฏวิสงฺโกโป คือ ความพินาศเพราะป่า ในบทว่า อฏวี นี้ พึงหมายถึงโจรผู้อยู่ในป่า จริงอยู่ ในกาลใด โจรเหล่านั้นลงมาจากป่าสู่ชนบท ปล้นบ้าน นิคม และราชธานีแล้วย่ำยี ในกาลนั้น ชื่อว่าความพินาศเพราะป่าย่อมมี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภัยนั้นจึงตรัสคำนี้ ในบทว่า จกฺกสมาฺรูฬฺหา นี้ อิริยาบถจักร (การเดิน) ก็ควร ยานจักร (ล้อรถ) ก็ควร จริงอยู่ เมื่อภัยมาถึง ชนเหล่าใดมียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็บรรทุกบริขารและสิ่งของของตนขึ้นยานเหล่านั้นแล้วหลบหนีไป ชนเหล่าใดไม่มียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็หาบไปด้วยคานบ้าง ทูนไปด้วยศีรษะบ้าง ย่อมหลบหนีไปนั่นเทียว ชนเหล่านั้นชื่อว่าขึ้นสู่จักร บทว่า ปริยายนฺติ คือ ย่อมไปจากที่นี่และที่นั่น บทว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว บทว่า กรหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังมาบ้าง ผู้กำลังไปบ้าง หรือผู้ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง บทว่า อุทกวาหโก คือ กระแสน้ำในแม่น้ำ บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังถูกพัดไปโดยเกาะอยู่บนแพบ้าง บนเรือบ้าง บนภาชนะดินบ้าง หรือบนท่อนไม้บ้าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมได้เห็นบุตรผู้ข้ามไปได้โดยสวัสดิภาพแล้วยืนอยู่ในบ้านหรือในป่า

เอวํ ปริยายโต อมาตาปุตฺติกานิ ภยานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ตีณิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ ชราภยนฺติ ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. พฺยาธึ ปฏิจฺจ, มรณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ครั้นทรงแสดงภัยที่ไม่มีมารดาและบุตรโดยปริยายดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชราภยํ คือ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชรา แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "อาศัยชรา ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น อาศัยพยาธิ... อาศัยมรณะ ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น" (วิ. ๙๒๑) ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

๓. เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาเวนาคปุรสูตร

๖๔. ตติเย โกสเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จาติ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนอทฺธโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จาริกํ จรมาโน’’ติ. วิตฺถาเรน ปน จาริกากถา สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๔) วุตฺตา. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ, พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม พฺราหฺมณวสนคาโมติ อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตตฺถ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต. ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ [Pg.166] อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ อตฺถิ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ.

๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกสเลสุ คือ ในชนบทชื่ออย่างนี้ บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จเดินทางไกล ก็การเสด็จจาริกของพระผู้มีพระภาคนี้มี ๒ อย่างคือ ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยเร็ว) และ อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยไม่รีบ) ใน ๒ อย่างนั้น การเสด็จไปโดยพลันครั้นทอดพระเนตรเห็นโพธนัยบุคคล (บุคคลที่พึงตรัสรู้ได้) แม้ในที่ไกล เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น ส่วนการเสด็จไปของผู้ทรงอนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น ตามลำดับบ้านและนิคม ทุกๆ วัน โดยระยะทางโยชน์หนึ่งบ้าง ครึ่งโยชน์บ้าง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก ทรงหมายถึงอตุริตจาริกนี้จึงตรัสคำนี้ว่า จาริกํ จรมาโน ก็โดยพิสดาร เรื่องจาริกข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอัมพัฏฐสูตร แห่งทีฆนิกายอรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินี (ที.นิ.อ. ๑/๒๕๔) บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้โภคคาม (หมู่บ้านที่ได้รับพระราชทาน) ของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาหมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมว่าเป็นหมู่บ้านที่พราหมณ์อาศัยอยู่ บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไปในพราหมณคามนั้น มีความหมายว่า เสด็จถึงแล้ว ในพราหมณคามนั้นไม่มีวิหารที่กำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น ในที่ไม่ไกลจากพราหมณคามนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงทราบว่า พระศาสดาได้เสด็จไปสู่ป่าชัฏนั้น

อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน ‘‘อสฺโสสุํ เอว, น เตสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสี’’ติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

บทว่า `Assosuṃ` ความว่า ได้ฟังแล้ว ได้รับแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับแห่งเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า `Kho` เป็นนิบาต ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น พึงทราบอรรถนี้ว่า ด้วยอรรถว่ากำหนดแน่นอน คือ "ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอะไรๆ มิได้มีแก่เขาเหล่านั้น". ด้วยอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท ก็เป็นเพียงความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น.

อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ, ตสฺมา ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม’’ติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ, เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาได้ฟังแล้วนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo`. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า `khalu` เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า `bho` เป็นเพียงคำร้องเรียกกันและกันของพวกเขา. บทว่า `gotamo` เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร เพราะฉะนั้น ในบทว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo` นี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า สมณะโคตมโคตร". ส่วนบทว่า `Sakyaputto` นี้ เป็นการประกาศความเป็นผู้มีสกุลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า `Sakyakulā pabbajito` เป็นการประกาศความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา ความว่า บวชด้วยศรัทธา ละสกุลนั้นซึ่งไม่เสื่อมโทรมเลย อันความเสื่อมอะไรๆ ไม่ครอบงำแล้ว. บทว่า `Taṃ kho pana` เป็นคำที่ใช้ในอรรถว่ากล่าวถึงลักษณะพิเศษ อรรถว่า แห่งพระโคดมผู้เจริญนั้นแล. บทว่า `Kalyāṇo` ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม คือ ประเสริฐ. บทว่า `Kittisaddo` คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า `Abbhuggato` คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. อย่างไร? คือ (กิตติศัพท์) ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น... (เป็นพระอรหันต์... เป็นพระพุทธเจ้า) เป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า". ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระอรหันต์, แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. ความว่า แม้เพราะเหตุนี้ๆ.

ตตฺถ ‘‘อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

ในบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้วางมาติกาไว้โดยนัยมีอาทิว่า "พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นชื่อว่าอรหันต์ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นผู้ไกล (จากกิเลส), เพราะความเป็นผู้กำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำ (แห่งสังสารจักร), เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป" แล้วได้ขยายความบททั้งหมดเหล่านี้ไว้ในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์นั้น.

โส [Pg.167] อิมํ โลกนฺติ โส ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

บทว่า `So imaṃ lokaṃ` ความว่า พระโคดมผู้เจริญนั้น ทรงแสดงโลกนี้ คือโลกที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า `Sadevakaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า `samārakaṃ` คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ` คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์. ชื่อว่าประชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งประชานั้น. บทว่า `sadevamanussaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า `sadevaka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า `samāraka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า `sabrahmaka` เป็นการถือเอาพรหมผู้เกิดในพรหมกายิกาเป็นต้น, ด้วยคำว่า `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นการถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกและเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปสงบแล้วและมีบาปอันนำออกแล้ว, ด้วยคำว่า `pajā` เป็นการถือเอาสัตวโลก, ด้วยคำว่า `sadevamanussa` เป็นการถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในที่นี้ ด้วยสามบท ท่านถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วยสองบท ท่านถือเอาสัตวโลกอย่างเดียวโดยความเป็นประชา.

อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปีพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

นัยอื่น – ด้วยการถือเอา `sadevaka` ท่านถือเอาอรูปาวจรโลก, ด้วยการถือเอา `samāraka` ท่านถือเอาเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น, ด้วยการถือเอา `sabrahmaka` ท่านถือเอารูปพรหมโลก, ด้วยการถือเอา `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นต้น ท่านถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า – บทว่า `sadevakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดา. บทว่า `samārakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหม. อย่างนี้ คือ ท่านรวมสัตว์ทั้งหมดผู้เข้าถึงภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่าง แล้วกล่าวว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ` เพื่อจะรวบยอดอีกด้วยสองบท. อย่างนี้ คือ ท่านรวบยอดไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ ด้วยบททั้งห้า.

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ, อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต. ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ.

ในบทว่า `Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti` นี้ บทว่า `sayaṃ` คือ ด้วยพระองค์เอง, เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงแนะนำไม่ได้. บทว่า `abhiññā` คือ รู้ยิ่งแล้ว, อรรถว่า ทรงรู้ด้วยพระญาณอันยิ่ง. บทว่า `sacchikatvā` คือ กระทำให้แจ้ง, ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า `pavedeti` คือ ทรงให้รู้, ทรงให้ทราบ, ทรงประกาศ.

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ [Pg.168] เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ, อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

บทว่า `So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇaṃ` ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงอาศัยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงธรรมมีประเภทมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว ความว่า ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แม้ในเบื้องต้น แล้วจึงทรงแสดง, แม้ในท่ามกลาง, แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แล้วจึงทรงแสดง.

ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว.

ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ของเทศนา ก็มี, ของศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น (ว่าด้วย) ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างของทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเทียว.

สาสนสฺส สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ เอตํปารํ เอตํปริโยสาน’’นฺติ เอตฺถ ผลํ ปริโยสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ชื่อว่าเป็นเบื้องต้นแห่งพระศาสนา และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, คือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งและความเห็นอันตรง” (สังยุตตนิกาย ๕.๓๖๙) ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้วมีอยู่” ชื่อว่าเป็นท่ามกลาง ส่วนผลและพระนิพพานชื่อว่าเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้มีสิ่งนี้เป็นฝั่ง มีสิ่งนี้เป็นที่สุด” ในที่นั้น ตรัสว่าผลเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” (มัชฌิมนิกาย ๑.๔๖๖) ในที่นั้น ตรัสว่านิพพานเป็นที่สุด แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งเทศนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด” เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม...

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ.

“พึงแสดงศีลในเบื้องต้น พึงประกาศมรรคในท่ามกลาง พึงประกาศนิพพานในที่สุด นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์”

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ [Pg.169] วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตยวนาทิมิลกฺขานํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

(ในคำว่า) พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะนั้น จริงอยู่ เทศนาของผู้ใดอาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย หญิง ชาย เป็นต้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงละเทศนาเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงเทศนาที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” ส่วนเทศนาของผู้ใดประกอบด้วยพยัญชนะตัวเดียวเป็นต้นบ้าง มีพยัญชนะที่ไม่ต้องใช้ริมฝีปากทั้งหมดบ้าง มีพยัญชนะที่ต้องเปิดปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่เป็นนิคหิตทั้งหมดบ้าง เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะมีทมิฬ กิราต โยนก เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค...

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ลหุกํ ครุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. –

“สิถิละ (เสียงอ่อน) ธนิตะ (เสียงหนัก) ทีฆะ (เสียงยาว) รัสสะ (เสียงสั้น) ลหุ (เสียงเบา) ครุ (เสียงหนัก) นิคคหิตะ (เสียงขึ้นจมูก) สัมพันธ์ (เสียงเชื่อม) ววัตถิตะ (เสียงแยก) และวิมุตตะ (เสียงปล่อย) การจำแนกพยัญชนะพุทธิ (ปัญญาในอักขระ) มี ๑๐ ประการดังนี้”

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ กตฺวา เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ ‘‘อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามี’’ติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา นาม โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณเนว เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ เทเสตีติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ, พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ทรงไม่ลบหลู่พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์เท่านั้นแล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงกระทำ (ธรรม) ให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง” ในคำว่า เกวลปริปุณณํ (ครบถ้วนบริบูรณ์) นั้น บทว่า เกวลํ เป็นคำเรียกแทนคำว่า ทั้งหมด บทว่า ปริปุณณํ เป็นคำกล่าวถึงความไม่ขาดไม่เกิน ความนี้เป็นอันกล่าวว่า ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์ทั้งหมดเท่านั้น แม้เทศนาหนึ่งก็ไม่บกพร่อง ไม่มี (คำว่า) บริสุทธิ์ หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้ใดแสดงธรรมโดยคิดว่า “อาศัยธรรมเทศนานี้ เราจักได้ลาภหรือสักการะ” เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงหวังโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลเท่านั้น ทรงแสดงธรรมด้วยพระจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะคือการฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น คำว่า พรหมจรรย์ ได้แก่ พระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะฉะนั้น ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ คำว่า พรหมจรรย์ เป็นอันกล่าวว่า จริยะอันประเสริฐโดยความหมายว่าประเสริฐ หรือจริยะของท่านผู้ประเสริฐมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น

สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน, อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อนปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส เอกปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ [Pg.170] เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อคมํสุ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ ‘กึ อญฺชลิกรณมตฺเตนาปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ. นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ.

(คำว่า) สาธุ โข ปน (ดีแลหนอ) เป็นอันกล่าวว่า ดีแลหนอ นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข (ในคำว่า) แห่งพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณเช่นนั้น คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้มีพระนามว่าอรหันต์ในโลกเพราะบรรลุคุณตามความเป็นจริง ผู้มีพระสุรเสียงแสดงธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้มีพระรูปโฉมงดงามน่าทัศนา ผู้มีพระวรกายอันน่ารื่นรมย์เกลื่อนกล่นด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ แวดล้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วา ผู้หาผู้ได้เห็นได้ยากแม้โดยหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีคุณเช่นเดียวกับพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น (คำว่า) การได้เห็นย่อมมี คือ แม้เพียงการได้เห็นโดยลืมตาอันผ่องใสและเยือกเย็นก็เป็นการดี แต่ถ้าหากเราจักได้ฟังแม้เพียงบทเดียวของพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จักเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว (ในคำว่า) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดีแล้ว ได้ไปแล้ว (ในคำว่า) ประนมอัญชลีแล้ว คือ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีสองฝ่าย พวกเขาคิดอย่างนี้ว่า “ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม’ เราจะตอบพวกเขาว่า ‘เพียงแค่การทำอัญชลีจะชื่อว่าไหว้แล้วหรือ’ ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค’ (เราจะตอบว่า) ‘การไหว้จะต้องเอาศีรษะโขกพื้นเท่านั้นหรือ มิใช่ว่าแม้การทำอัญชลีก็เป็นการไหว้ดอกหรือ’”

นามโคตฺตนฺติ, ‘‘โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺเต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑา วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

คำว่า "นามโคตร" คือ, ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาเสฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้เก่าแก่ ได้กระทำอย่างนี้ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ปรากฏในท่ามกลางบริษัทด้วยอำนาจแห่งชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้นิ่งนั่งแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นทั้งคนเจ้าเล่ห์และคนมืดบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อกระทำการสนทนาปราศรัยคำหนึ่งหรือสองคำ ย่อมเป็นผู้คุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การที่จะไม่ให้ภิกษาครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ย่อมไม่สมควร" ดังนี้ จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ เพื่อปลดเปลื้องตนจากเหตุนั้น. ส่วนคนมืดบอด เพราะความไม่รู้เท่านั้น จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ในที่ไหนๆ ก็ได้ ราวกับก้อนดินที่ถูกทิ้งลง.

เวนาคปุริโกติ เวนาคปุรวาสี. เอตทโวจาติ ปาทนฺตโต ปฏฺฐาย ยาว เกสคฺคา ตถาคตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อสีติอนุพฺยญฺชนสมุชฺชเลหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปฏิมณฺฑิตํ สรีรา นิกฺขมิตฺวา สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาหิ ฉพฺพณฺณาหิ ฆนพุทฺธรํสีหิ สมฺปริวาริตํ ตถาคตสฺส สรีรํ ทิสฺวา สญฺชาตวิมฺหโย วณฺณํ ภณนฺโต เอตํ ‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

คำว่า "เวนาคปุริโก" คือ ชาวเมืองเวนาคะ. คำว่า "เอตทโวจ" คือ (วัจฉพราหมณ์) แลดูพระสรีระของพระตถาคตเจ้า ตั้งแต่ปลายพระบาทจนถึงปลายพระเกศา อันประดับแล้วด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ อันแวดล้อมแล้วด้วยพระพุทธรัศมีหนาทึบมี ๖ ฉวีวรรณ ซึ่งออกจากพระสรีระแผ่ครอบงำบริเวณ ๘๐ ศอกโดยรอบ เห็นพระสรีระของพระตถาคตเจ้าแล้ว มีความอัศจรรย์เกิดขึ้น ประสงค์จะกล่าวคุณ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์".

ตตฺถ ยาวญฺจิทนฺติ อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทวจนเมตํ. ตสฺส วิปฺปสนฺนปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ. ยาวญฺจ วิปฺปสนฺนานิ อธิมตฺตวิปฺปสนฺนานีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานีติ จกฺขาทีนิ ฉ อินฺทฺริยานิ. ตสฺส หิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสสฺส วิปฺปสนฺนตํ ทิสฺวา เตสํ วิปฺปสนฺนตา ปากฏา อโหสิ. ยสฺมา ปน สา มเน วิปฺปสนฺเนเยว โหติ, อวิปฺปสนฺนจิตฺตานญฺหิ อินฺทฺริยปฺปสาโท นาม นตฺถิ, ตสฺมาสฺส มนินฺทฺริยปฺปสาโทปิ ปากโฏ อโหสิ. ตํ เอส วิปฺปสนฺนตํ [Pg.171] คเหตฺวา ‘‘วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานี’’ติ อาห. ปริสุทฺโธติ นิมฺมโล. ปริโยทาโตติ ปภสฺสโร. สารทํ พทรปณฺฑุนฺติ สรทกาเล ชาตํ นาติสุปริปกฺกํ พทรํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธญฺเจว โหติ ปริโยทาตญฺจ. ตาลปกฺกนฺติ สุปริปกฺกตาลผลํ. สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตนฺติ ตํขณญฺเญว พนฺธนา ปมุตฺตํ. ตสฺส หิ พนฺธนมูลํ อปเนตฺวา ปรมุขํ กตฺวา ผลเก ฐปิตสฺส จตุรงฺคุลมตฺตํ ฐานํ โอโลเกนฺตานํ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ หุตฺวา ขายติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. เนกฺขํ ชมฺโพนทนฺติ สุรตฺตวณฺณสฺส ชมฺโพนทสุวณฺณสฺส ฆฏิกา. ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตนฺติ ทกฺเขน สุวณฺณการปุตฺเตน สุฏฺฐุ กตปริกมฺมํ. อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ สุวณฺณการอุทฺธเน ปจิตฺวา สุกุสเลน สุวณฺณกาเรน ฆฏฺฏนปริมชฺชนหํสเนน สุฏฺฐุ ปหฏฺฐํ สุปริมทฺทิตนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตนฺติ อคฺคินา ปจิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา รตฺตกมฺพเล ฐปิตํ. ภาสเตติ สญฺชาตโอภาสตาย ภาสเต. ตปเตติ อนฺธการวิทฺธํสนตาย ตปเต. วิโรจตีติ วิชฺโชตมานํ หุตฺวา วิโรจติ, โสภตีติ อตฺโถ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยาวญฺจิทํ" นี้ เป็นคำกำหนดประมาณอย่างยิ่ง. บทนั้นมีความเกี่ยวข้องกับบทว่า "วิปฺปสนฺนานิ". อธิบายว่า ผ่องใสอย่างยิ่ง คือ ผ่องใสโดยประมาณยิ่ง. บทว่า "อินฺทฺริยานิ" คือ อินทรีย์ ๖ มีจักขุเป็นต้น. จริงอยู่ เพราะพราหมณ์นั้นเห็นความผ่องใสแห่งที่ตั้งของอินทรีย์ ๕ ความผ่องใสของอินทรีย์เหล่านั้นจึงปรากฏ. ก็เพราะว่าความผ่องใสนั้นย่อมมีได้เมื่อใจผ่องใสเท่านั้น จริงอยู่ ความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของบุคคลผู้มีจิตไม่ผ่องใสย่อมไม่มี ฉะนั้น ความผ่องใสแห่งมโนทวารของพราหมณ์นั้นจึงปรากฏด้วย. พราหมณ์นั้นถือเอาความผ่องใสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส". บทว่า "ปริสุทฺโธ" คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า "ปริโยทาโต" คือ ผุดผ่อง. บทว่า "สารทํ พทรปณฺฑุํ" คือ ผลพุทราที่เกิดในสารทกาล ไม่สุกดีนัก. จริงอยู่ ผลพุทรานั้นย่อมทั้งบริสุทธิ์และผุดผ่อง. บทว่า "ตาลปกฺกํ" คือ ผลตาลสุกดี. บทว่า "สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตํ" คือ หลุดจากขั้วในขณะนั้นเอง. จริงอยู่ เมื่อนำโคนขั้วของผลตาลนั้นออกแล้ว ทำให้หันหน้ามา วางไว้บนแผ่นกระดาน ที่ประมาณ ๔ นิ้ว ย่อมปรากฏแก่ผู้มองดูว่าเป็นของบริสุทธิ์ผุดผ่อง. ท่านหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า "เนกฺขํ ชมฺโพนทํ" คือ แท่งทองชมพูนุทมีสีแดงจัด. บทว่า "ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตํ" คือ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดตกแต่งเป็นอย่างดี. บทว่า "อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ" อธิบายว่า หลอมในเตาของช่างทองแล้ว อันช่างทองผู้ฉลาดอย่างยิ่งขัดสีด้วยการตี การขัด และการทำให้แวววาว เป็นอย่างดีแล้ว. บทว่า "ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตํ" คือ หลอมด้วยไฟ ขัดด้วยเขี้ยวเสือดาว ตกแต่งด้วยดินแดงแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง. บทว่า "ภาสเต" คือ ย่อมส่องสว่างเพราะมีแสงเกิดขึ้น. บทว่า "ตปเต" คือ ย่อมรุ่งโรจน์เพราะกำจัดความมืด. บทว่า "วิโรจติ" คือ เป็นของสว่างไสวอยู่ ย่อมรุ่งเรือง อธิบายว่า ย่อมงดงาม.

อุจฺจาสยนมหาสยนานีติ เอตฺถ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อุจฺจาสยนํ นาม, อายตวิตฺถตํ อกปฺปิยภณฺฑํ มหาสยนํ นาม. อิทานิ ตานิ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ, อาสนฺทีติอาทิมาห. ตตฺถ อาสนฺทีติ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว. จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตโกติ วานจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโก. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺโผ อุณฺณามยตฺถรโก, โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโก. อุทฺทโลมีติ อุภโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ เอกโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ อุภโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ. กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถราทโย หตฺถิปิฏฺฐาทีสุ อตฺถรณกอตฺถรกา เจว [Pg.172] หตฺถิรูปาทีนิ ทสฺเสตฺวา กตอตฺถรกา จ. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตปฺปเวณี. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

ในบทว่า "อุจฺจาสยนมหาสยน" นี้ ที่นอนที่สูงเกินประมาณ ชื่อว่า อุจจาสยนะ. เครื่องปูลาดที่ไม่สมควรซึ่งยาวและกว้าง ชื่อว่า มหาสยนะ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เสยฺยถีทํ อาสนฺที". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อาสนฺที" คือ อาสนะที่สูงเกินประมาณ. บทว่า "ปลฺลงฺโก" คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า. บทว่า "โคนโก" คือ พรมใหญ่มีขนยาว. ได้ยินว่า ขนของพรมนั้นยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า "จิตฺตกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลวดลายวิจิตร. บทว่า "ปฏิกา" คือ เครื่องปูลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า "ปฏลิกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกไม้หนาทึบ ซึ่งเรียกว่า "อามลกปฏฺฏะ" ก็มี. บทว่า "ตูลิกา" คือ ฟูกที่ยัดด้วยนุ่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานุ่น ๓ ชนิด. บทว่า "วิกติกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์วิจิตรด้วยรูปสิงห์ รูปเสือ เป็นต้น. บทว่า "อุทฺธโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายทั้งสองข้าง. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นข้างเดียว. บทว่า "เอกนฺตโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายข้างเดียว. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นทั้งสองข้าง. บทว่า "กฏฺฏิสฺสํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยไหมแกมไหมทอง เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "โกเสยฺยํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยเส้นไหม เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "กุตฺตกํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ สมควรที่หญิงฟ้อนรำ ๑๖ คนจะยืนฟ้อนรำได้. บทว่า "หตฺถตฺถราทโย" คือ เครื่องปูลาดที่ปูบนหลังช้างเป็นต้น และเครื่องปูลาดที่ทำโดยแสดงรูปช้างเป็นต้น. บทว่า "อชินปฺปเวณี" คือ เครื่องปูลาดที่ทำโดยเย็บหนังเสือเหลืองตามขนาดเตียงซ้อนกันเป็นชั้นๆ. บทที่เหลือมีอรรถตามที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

นิกามลาภีติ อติกามลาภี อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี มหนฺตลาภี, อุฬารุฬาราเนว ลภติ มญฺเญติ สนฺธาย วทติ. อยํ กิร พฺราหฺมโณ สยนครุโก, โส ภควโต วิปฺปสนฺนินฺทฺริยาทิตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส เอวรูเปสุ อุจฺจาสยนมหาสยเนสุ นิสีทติ เจว นิปชฺชติ จ. เตนสฺส วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต’’ติ มญฺญมาโน อิมํ เสนาสนวณฺณํ กเถสิ.

คำว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาอย่างยิ่ง ได้ตามที่ปรารถนาทุกครั้งไป. คำว่า อกิจฉลาภี คือ เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ของที่ไพบูลย์ ได้ของที่ใหญ่. ท่านหมายถึงว่า ย่อมได้แต่เสนาสนะอันประเสริฐยิ่งนัก ดังนี้แล้วจึงกล่าว. ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้หนักในเสนาสนะ เขาเห็นความเป็นผู้มีอินทรีย์ผ่องใสยิ่งของพระผู้มีพระภาคแล้ว สำคัญว่า “แน่แท้ พระโคดมนี้ย่อมนั่งและบรรทมในที่นอนที่นั่งอันสูงใหญ่อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น อินทรีย์ทั้งหลายของท่านจึงผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง” ดังนี้ จึงได้กล่าวสรรเสริญเสนาสนะนี้.

ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺตีติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ กปฺปติ. สุทฺธโกเสยฺยญฺหิ มญฺเจปิ อตฺถริตุํ วฏฺฏติ, โคนกาทโย จ ภูมตฺถรณปริโภเคน, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา ‘‘พิมฺโพหนญฺจ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗) วจนโต อิมานิปิ เอเกน วิธาเนน กปฺปนฺติ. อกปฺปิยํ ปน อุปาทาย สพฺพาเนว น กปฺปนฺตีติ วุตฺตานิ.

ในบทว่า "ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺติ" นี้ (เสนาสนะ) บางอย่างย่อมสมควร. จริงอยู่ ที่นอนที่ทำด้วยผ้าไหมล้วนย่อมควรเพื่อจะปูแม้บนเตียง และเครื่องปูลาดมีขนยาวเป็นต้นก็ย่อมควรโดยการใช้เป็นเครื่องปูพื้น. และเพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า “ให้ตัดเท้าแห่งอาสนที ให้ทำลายขาแห่งบัลลังก์ ให้สางฟูก และให้ทำเป็นหมอนอิง” แม้สิ่งเหล่านี้ก็ย่อมควรโดยปริยายหนึ่ง. แต่เพราะอาศัย (เสนาสนะ) ที่ไม่สมควร ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมดทีเดียวย่อมไม่สมควร.

วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ อรญฺญํเยว ปวิสามิ. ยเทวาติ ยานิเยว. ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทนฺโต อุชุํ กายํ ฐเปตฺวา. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐเปตฺวา, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ วา กตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔). อุปสมฺปชฺช วิหรามีติ ปฏิลภิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรามิ. เอวํภูโตติ เอวํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี หุตฺวา. ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหตีติ จตฺตาริ หิ รูปชฺฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺส จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโม นาม โหติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตสฺสาปิ จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโมเยว. ฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตถา อิตเรสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ.

คำว่า "วนนฺตญฺเญว ปวิสามิ" คือ เราย่อมเข้าสู่ป่าเท่านั้น. คำว่า "ยเทว" คือ "ยานิเย่ว" (อันใด). คำว่า "ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา" คือ คู้ขาเข้ามาโดยรอบ คือนั่งขัดสมาธิ. คำว่า "อุชุํ กายํ ปณิธาย" คือ ตั้งกายตรง ดำรงกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันท่อนต่อท่อน. คำว่า "ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" คือ ตั้งสติไว้เฉพาะหน้ากรรมฐาน หรือมีความหมายว่า ทำสติอันเป็นเครื่องนำออกที่ตนประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “บทว่า ปริ มีอรรถว่า ประคองไว้. บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นเครื่องนำออก. บทว่า สติ มีอรรถว่า การเข้าไปตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา”. คำว่า "อุปสมฺปชฺช วิหรามิ" คือ เราเข้าถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้วอยู่. คำว่า "เอวํภูโต" คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นอย่างนี้. ในบทว่า "ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหติ" นั้น จริงอยู่ การจงกรมของผู้ที่เข้าสมาบัติในรูปฌาน ๔ ชื่อว่า ทิพพจงกรม, แม้การจงกรมของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วจงกรม ก็เป็นทิพพจงกรมเหมือนกัน. ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ในวิหารที่เหลืออีก ๒ อย่างก็เช่นเดียวกัน.

โส [Pg.173] เอวํ ปชานามิ ‘‘ราโค เม ปหีโน’’ติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺเคน ปหีนราคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน’’ติ อาห. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ปน กึ กถิตํ โหตีติ? ปจฺจเวกฺขณา กถิตา, ปจฺจเวกฺขณาย ผลสมาปตฺติ กถิตา. ผลสมาปตฺติญฺหิ สมาปนฺนสฺสปิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺสาปิ จงฺกมาทโย อริยจงฺกมาทโย โหนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงถึงราคะที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์นั่นเทียว จึงตรัสว่า "โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน" (เราย่อมรู้อย่างนี้ว่า ราคะของเราสิ้นแล้ว). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ถามว่า ก็ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณไว้, โดยปัจจเวกขณญาณ ท่านกล่าวผลสมาบัติไว้. จริงอยู่ การจงกรมเป็นต้นของผู้ที่เข้าผลสมาบัติอยู่ก็ดี ของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วก็ดี ย่อมเป็นอริยจงกรมเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น.

๔. สรภสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาสรภสูตร

๖๕. จตุตฺเถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ คิชฺฌสทิสานิสฺส กูฏานิ, คิชฺฌา วา ตสฺส กูเฏสุ วสนฺตีติ คิชฺฌกูโฏ, ตสฺมึ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เอเตนสฺส ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส วสนฏฺฐานํ ทสฺสิตํ. คิชฺฌกูฏสฺมิญฺหิ ตถาคตํ อุทฺทิสฺส วิหาโร การิโต, คิชฺฌกูฏวิหาโรตฺเววสฺส นามํ. ตตฺถายํ ตสฺมึ สมเย วิหรตีติ. สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตีติ สรโภติ เอวํนามโก ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ปกฺกนฺโต โหติ, อธุนา วิพฺภนฺโตติ อตฺโถ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ หิ โลเก อุปฺปนฺเน ติตฺถิยา นฏฺฐลาภสกฺการา อเหสุํ, ติณฺณํ รตนานํ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ยถาห –

๖๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "ราชคเห" คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า "คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต" คือ ยอดเขาทั้งหลายของภูเขานั้นมีสัณฐานเหมือนนกแร้ง หรืออีกอย่างหนึ่ง ฝูงแร้งย่อมอาศัยอยู่บนยอดเขานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า คิชฌกูฏ, บนภูเขาคิชฌกูฏนั้น. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่. จริงอยู่ ที่ภูเขาคิชฌกูฏ มีวิหารที่เขาสร้างอุทิศพระตถาคต วิหารนั้นมีชื่อว่า คิชฌกูฏวิหาร นั่นเทียว. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ในวิหารนั้น. ในบทว่า "สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหติ" นั้น บทว่า "สรโภ" คือ ปริพาชกชื่ออย่างนี้ บวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่นานก็หลีกไป อธิบายว่า บัดนี้ได้สึกไปแล้ว. จริงอยู่ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก พวกเดียรถีย์ก็เสื่อมจากลาภและสักการะ ลาภสักการะใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระรัตนตรัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. อญฺญติตฺถิยา ปน ปริพฺพาชกา อสกฺกตา โหนฺติ อครุกตา อมานิตา อปูชิตา น ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา.๑๔; สํ.นิ.๑.๒.๗๐).

“ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ส่วนปริพาชกอัญญเดียรถีย์ทั้งหลาย เป็นผู้ที่เขาไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร”.

เต เอวํ ปริหีนลาภสกฺการา ปญฺจสตมตฺตา เอกสฺมึ ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยึสุ – ‘‘โภ, มยํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย หตลาภสกฺการา ชาตา, สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานญฺจสฺส เอกํ อวณฺณํ อุปธาเรถ, อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา เอตสฺส [Pg.174] สาสนํ ครหิตฺวา อมฺหากํ ลาภสกฺการํ อุปฺปาเทสฺสามา’’ติ. เต วชฺชํ โอโลเกนฺตา – ‘‘ตีสุ ทฺวาเรสุ อาชีเว จาติ จตูสุปิ ฐาเนสุ สมณสฺส โคตมสฺส วชฺชํ ปสฺสิตุํ น สกฺกา, อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ โอโลเกถา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ อนฺตเร เอโก เอวมาห – ‘‘อหํ อญฺญํ น ปสฺสามิ, อิเม อนฺวฑฺฒมาสํ สนฺนิปติตฺวา ทฺวารวาตปานานิ ปิธาย สามเณรานมฺปิ ปเวสนํ น เทนฺติ. ชีวิตสทิสาปิ อุปฏฺฐากา ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา ชนํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ. สเจ ตํ มยํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสาม, เอวํ โน ลาภสกฺการอุฬาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อปโรปิ เอวเมว วทนฺโต อุฏฺฐาสิ. สพฺเพ เอกวาทา อเหสุํ. ตโต อาหํสุ – ‘‘โย ตํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ มยํ อมฺหากํ สมเย เชฏฺฐกํ กริสฺสามา’’ติ.

เดียรถีย์เหล่านั้นผู้เสื่อมจากลาภสักการะอย่างนี้ ประมาณ ๕๐๐ คน ประชุมกันในอารามของปริพาชกแห่งหนึ่งแล้ว ปรึกษากันว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราจำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น ก็เสื่อมจากลาภสักการะ พวกท่านจงสอดส่องหาโทษอย่างหนึ่งของพระสมณโคดมและของพระสาวกของท่าน เราจักประกาศโทษนั้นแล้วติเตียนศาสนาของท่าน ยังลาภสักการะให้เกิดขึ้นแก่พวกเรา”. เดียรถีย์เหล่านั้นเมื่อมองหาโทษ ก็กล่าวกันว่า “ไม่สามารถจะเห็นโทษของพระสมณโคดมในฐานะทั้ง ๔ คือ ในทวารทั้ง ๓ และในอาชีวะได้ พวกท่านจงเว้นฐานะ ๔ อย่างนี้แล้ว มองหาในที่อื่นเถิด”. ครั้งนั้น ในระหว่างเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้าไม่เห็นอย่างอื่น สมณะเหล่านี้ประชุมกันทุกกึ่งเดือนแล้วปิดประตูหน้าต่าง ไม่ให้แม้สามเณรเข้าไป แม้อุปัฏฐากผู้เปรียบด้วยชีวิตก็ไม่ได้เพื่อจะเห็น พวกเขาร่ายมนต์อาวัฏฏนีมายาแล้วๆ เล่าๆ ลวงประชาชนแล้วๆ เล่าๆ กิน. ถ้าพวกเราสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ ลาภสักการะอันโอฬารจักมีแก่พวกเราอย่างนี้”. แม้คนอื่นก็ลุกขึ้นกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน. ทั้งหมดได้มีความเห็นเป็นอย่างเดียวกัน. แต่นั้นจึงกล่าวกันว่า “ผู้ใดสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ พวกเราจักทำผู้นั้นให้เป็นใหญ่ในลัทธิของพวกเรา”.

ตโต โกฏิโต ปฏฺฐาย ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ, ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ น สกฺขิสฺสามิ, อหํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ พหูหิ วุตฺเต สรภํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ อาจริยา’’ติ. โส อาห – ‘‘อครุ เอตํ อาหริตุํ, สเจ ตุมฺเห อตฺตโน กถาย ฐตฺวา มํ เชฏฺฐกํ กริสฺสถา’’ติ. อครุ เอตมาจริย อาหร, ตฺวํ กโตเยวาสิ อมฺเหหิ เชฏฺฐโกติ. โส อาห – ‘‘ตํ อาหรนฺเตน เถเนตฺวา วา วิลุมฺปิตฺวา วา อาหริตุํ น สกฺกา, สมณสฺส ปน โคตมสฺส สาวกสทิเสน หุตฺวา ตสฺส สาวเก วนฺทิตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เตสํ ปตฺเต ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาหริตุํ สกฺกา. รุจฺจติ โว เอตสฺส เอตฺตกสฺส กิริยา’’ติ. ยํกิญฺจิ กตฺวา อาหริตฺวา จ โน เทหีติ. เตน หิ มํ ทิสฺวา อปสฺสนฺตา วิย ภเวยฺยาถาติ ปริพฺพาชกานํ สญฺญํ ทตฺวา ทุติยทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คิชฺฌกูฏมหาวิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปาเท วนฺทิ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อญฺเญ ปริพฺพาชกา จณฺฑา ผรุสา, อยํ ปน สทฺโธ ภวิสฺสติ ปสนฺโน’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห ญตฺวา ยุตฺตฏฺฐานสฺมึเยว ปพฺพชิตา, มยํ ปน อนุปธาเรตฺวา อติตฺเถเนว ปกฺขนฺตา อนิยฺยานิกมคฺเค วิจรามาติ. โส เอวํ วตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ภิกฺขู ปุนปฺปุนํ วนฺทติ, นฺหาโนทกาทีนิ ปฏิยาเทติ, ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กโรติ, ปาเท โธวติ มกฺเขติ, อติเรกภตฺตํ ลภิตฺวา ภุญฺชติ.

ลำดับนั้น เริ่มตั้งแต่คนสุดท้ายไป พวกเขาถามว่า “ท่านจะสามารถไหม ท่านจะสามารถไหม” เมื่อปริพาชกจำนวนมากกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่สามารถ ข้าพเจ้าไม่สามารถ” พวกเขาจึงถามสรภปริพาชกว่า “ท่านอาจารย์ ท่านจะสามารถไหม” เขากล่าวว่า “การนำมายานั้นมา ไม่ใช่เรื่องหนักเลย ถ้าพวกท่านตั้งอยู่ในคำพูดของตนแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าเป็นหัวหน้า” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ เรื่องนี้ไม่หนักเลย ท่านจงนำมาเถิด ท่านเป็นหัวหน้าของพวกเราก็เพราะเหตุที่ทำนั่นแหละ” เขากล่าวว่า “ผู้ที่จะนำมายานั้นมา ไม่สามารถนำมาได้ด้วยการขโมยหรือปล้นเอา แต่สามารถนำมาได้โดยทำตนให้เหมือนสาวกของพระสมณโคดม ไหว้สาวกของท่าน ทำวัตรปฏิบัติ กินภัตตาหารในบาตรของท่านเหล่านั้น พวกท่านพอใจการกระทำเพียงเท่านี้หรือไม่” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านจะทำอะไรก็ตามแล้วนำมา ขอจงให้แก่พวกเราเถิด” (สรภะกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น เมื่อพวกท่านเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น” แล้วให้สัญญาณแก่พวกปริพาชก ในวันที่สอง ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ไปยังคิชฌกูฏมหาวิหาร ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายที่เห็นแล้วๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ปริพาชกพวกอื่นดุร้ายหยาบคาย แต่ท่านผู้นี้คงจะมีศรัทธาเลื่อมใส” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายรู้แล้วจึงบวชในสถานะที่สมควร แต่พวกข้าพเจ้าไม่ได้พิจารณาให้ดี จึงก้าวลงสู่ท่าที่ไม่ใช่ท่า (ลัทธิที่ผิด) เที่ยวไปในทางที่ไม่ออกจากทุกข์” เขากล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไหว้ภิกษุที่เห็นแล้วๆ อยู่บ่อยๆ จัดเตรียมน้ำสรงเป็นต้น ทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควร ล้างเท้า ทาเท้า ได้ภัตตาหารส่วนเกินแล้วก็บริโภค

ตํ [Pg.175] อิมินา นีหาเรน วสนฺตํ เอโก มหาเถโร ทิสฺวา, ‘‘ปริพฺพาชก, ตฺวํ สทฺโธ ปสนฺโน, กึ น ปพฺพชสี’’ติ. โก มํ, ภนฺเต, ปพฺพาเชสฺสติ. มยญฺหิ จิรกาลํ ภทนฺตานํ ปจฺจตฺถิกา หุตฺวา วิจริมฺหาติ. เถโร ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิตุกาโม, อหํ ตํ ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ วตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ วตฺตปฏิวตฺตมกาสิ. อถ นํ เถโร วตฺเต ปสีทิตฺวา นจิรสฺเสว อุปสมฺปาเทสิ. โส อุโปสถทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถคฺคํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขู มหนฺเตน อุสฺสาเหน ปาติโมกฺขํ ปคฺคณฺหนฺเต ทิสฺวา ‘‘อิมินา นีหาเรน โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา โลกํ ขาทนฺติ, กติปาเหน หริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โก นาโม อยํ ธมฺโม’’ติ ปุจฺฉิ. ปาติโมกฺโข นาม, อาวุโสติ. อุตฺตมธมฺโม เอส, ภนฺเต, ภวิสฺสตีติ. อาม, อาวุโส, สกลสาสนธารณี อยํ สิกฺขาติ. ภนฺเต, สเจ เอส สิกฺขาธมฺโม อุตฺตโม, อิมเมว ปฐมํ คณฺหามีติ. คณฺหาวุโสติ เถโร สมฺปฏิจฺฉิ. โส คณฺหนฺโต ปริพฺพาชเก ปสฺสิตฺวา ‘‘กีทิสํ อาจริยา’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาวุโส, มา จินฺตยิตฺถ, กติปาเหน อาหริสฺสามี’’ติ วตฺวา นจิรสฺเสว อุคฺคณฺหิตฺวา อุปชฺฌายํ อาห – ‘‘เอตฺตกเมว, ภนฺเต, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ. เอตฺตกเมว, อาวุโสติ.

พระมหาเถระรูปหนึ่งเห็นเขาผู้อยู่อย่างนี้แล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนปริพาชก ท่านเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เหตุไรจึงไม่บวชเล่า” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะให้ข้าพเจ้าบวช เพราะพวกข้าพเจ้าเป็นศัตรูของท่านผู้เจริญทั้งหลายเที่ยวไปสิ้นกาลนาน” พระเถระกล่าวว่า “ถ้าท่านประสงค์จะบวช เราจะให้ท่านบวช” แล้วก็ให้เขาบวช เขาตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ลำดับนั้น พระเถระเลื่อมใสในวัตรปฏิบัติของเขาแล้ว จึงให้อุปสมบทในไม่ช้า ในวันอุโบสถ เขาเข้าไปยังโรงอุโบสถพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังสวดปาฏิโมกข์ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง จึงคิดว่า “พวกเขาใช้วิธีนี้รวบรวม (คน) แล้วก็กินชาวโลก เราจะนำไปให้ได้ในสองสามวัน” เขาไปยังปริเวณ ไหว้อุปัชฌาย์แล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้ชื่อว่าอะไร” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส ชื่อว่าปาฏิโมกข์” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้คงเป็นธรรมอันสูงสุด” (อุปัชฌาย์กล่าวว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส สิกขานี้เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งพระศาสนาทั้งสิ้น” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าสิกขาธรรมนี้สูงสุด ข้าพเจ้าจะเรียนสิกขาธรรมนี้ก่อนทีเดียว” พระเถระรับคำว่า “จงเรียนเถิด อาวุโส” ขณะที่เขากำลังเรียนอยู่ ได้เห็นพวกปริพาชก เมื่อถูกถามว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์” จึงกล่าวตอบว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อย่ากังวลไปเลย อีกสองสามวันข้าพเจ้าจะนำมาให้” เรียนจบในไม่ช้าแล้ว จึงกล่าวกับอุปัชฌาย์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีอื่นอีก” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “มีเพียงเท่านี้แหละ อาวุโส”

โส ปุนทิวเส ยถานิวตฺถปารุโตว คหิตนีหาเรเนว ปตฺตํ คเหตฺวา คิชฺฌกูฏา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ปริพฺพาชกา ทิสฺวา ‘‘กีทิสํ, อาจริย, นาสกฺขิตฺถ มญฺเญ อาวฏฺฏนิมายํ อาหริตุ’’นฺติ ตํ ปริวารยึสุ. มา จินฺตยิตฺถ, อาวุโส, อาหฏา เม อาวฏฺฏนิมายา, อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ ลาภสกฺกาโร มหา ภวิสฺสติ. ตุมฺเห อญฺญมญฺญํ สมคฺคา โหถ, มา วิวาทํ อกตฺถาติ. สเจ เต, อาจริย, สุคฺคหิตา, อมฺเหปิ นํ วาเจหีติ. โส อาทิโต ปฏฺฐาย ปาติโมกฺขํ โอสาเรสิ. อถ เต สพฺเพปิ – ‘‘เอถ, โภ, นคเร วิจรนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส อวณฺณํ กเถสฺสามา’’ติ อนุคฺฆาฏิเตสุเยว นครทฺวาเรสุ ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา วิวเฏน ทฺวาเรน สพฺพปฐมํ ปวิสึสุ. เอวํ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺตํ ตํ ปริพฺพาชกํ สนฺธาย – ‘‘สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตี’’ติ วุตฺตํ.

ในวันรุ่งขึ้น เขาครองผ้าตามที่เคยครอง ถือบาตรในลักษณะที่เคยถือ (คือในเพศบรรพชิต) นั่นแหละ ออกจากเขาคิชฌกูฏ ไปยังอารามของปริพาชก พวกปริพาชกเห็นแล้วจึงแวดล้อมเขากล่าวว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์ ดูเหมือนท่านจะไม่สามารถนำอาวัฏฏนีมายามาได้กระมัง” (สรภะกล่าวว่า) “อย่ากังวลไปเลย อาวุโสทั้งหลาย อาวัฏฏนีมายาเรานำมาแล้ว จำเดิมแต่นี้ไป ลาภสักการะของพวกเราจักมีมาก พวกท่านจงสามัคคีกัน อย่าได้ทะเลาะกันเลย” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ ถ้าท่านเรียนมาดีแล้ว โปรดสอนมายานั้นแก่พวกเราด้วย” เขาจึงสวดปาฏิโมกข์ตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น ปริพาชกเหล่านั้นทั้งหมดกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราเที่ยวไปในเมือง จักกล่าวโทษของพระสมณโคดมกัน” เมื่อประตูเมืองทั้งหลายยังไม่เปิดนั่นเทียว พวกเขาไปยังใกล้ประตู แล้วเข้าเมืองเป็นพวกแรกสุดโดยประตูที่เปิดออก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปริพาชกนั้นผู้หลีกไปด้วยเพศของตนนั่นเองอย่างนี้ จึงตรัสว่า “ปริพาชกชื่อสรภะเพิ่งหลีกไปไม่นาน”

ตํ [Pg.176] ทิวสํ ปน ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อชฺช สรโภ ปริพฺพาชโก นคเร วิจริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กริสฺสติ, ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ กเถนฺโต วิสํ สิญฺจิตฺวา ปริพฺพาชการามํ คมิสฺสติ, อหมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสามิ, จตสฺโสปิ ปริสา ตตฺเถว โอสริสฺสนฺติ. ตสฺมึ สมาคเม จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต ‘‘ตสฺส โอกาโส โหตุ, ยถารุจิยา อวณฺณํ ปตฺถรตู’’ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มยา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย จริตุํ อาโรเจหี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย สตฺถารเมว ปริวารยึสุ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย ทฺวารคามสมีเปเยว ปิณฺฑาย จริ. สรโภปิ ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ นครํ ปวิฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ ปริสมชฺเฌ ราชทฺวารวีถิจตุกฺกาทีสุ จ คนฺตฺวา ‘‘อญฺญาโต มยา สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตํ สนฺธาย โส ราชคเห ปริสติ เอวํ วาจํ ภาสตีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาโตติ ญาโต อวพุทฺโธ, ปากฏํ กตฺวา อุคฺคหิโตติ ทีเปติ. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อปกฺกนฺโตติ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺโต. สเจ หิ สมณสฺส โคตมสฺส สาสเน โกจิ สาโร อภวิสฺส, นาหํ อปกฺกมิสฺสํ. ตสฺส ปน สาสนํ อสารํ นิสฺสารํ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา สมณา โลกํ ขาทนฺตีติ เอวมตฺถํ ทีเปนฺโต เอวมาห.

ก็ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นี้ว่า 'วันนี้ สรภปริพาชกเที่ยวไปในพระนครแล้ว จักกระทำการประกาศ กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยทั้งสาม ประพรมยาพิษ (คือคำติเตียน) แล้วจักไปยังอารามของปริพาชก แม้เราก็จะไปที่นั่นเหมือนกัน แม้บริษัททั้งสี่ก็จักประชุมกันที่นั่น ในการประชุมนั้น สัตว์แปดหมื่นสี่พันจักได้ดื่มอมตธรรม' ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า 'โอกาสจงมีแก่เขาเถิด เขาจงประกาศโทษตามความพอใจเถิด' แล้วจึงตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า 'อานนท์ เธอจงแจ้งแก่ภิกษุสงฆ์ในมหาวิหาร 18 แห่ง ให้เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับเรา' พระเถระได้กระทำตามนั้น ภิกษุทั้งหลายถือบาตรและจีวรแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาทรงพาภิกษุสงฆ์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตใกล้หมู่บ้านชายแดน แม้สรภปริพาชกก็เข้าไปในพระนครพร้อมกับพวกปริพาชก ไปในท่ามกลางบริษัทในที่นั้นๆ มีประตูพระราชวัง ถนน และทางสี่แพร่ง เป็นต้น แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ธรรมของสมณศากยบุตรทั้งหลาย เรารู้แจ้งแล้ว' อาศัยเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สรภปริพาชกนั้นกล่าววาจาเช่นนี้ในบริษัทที่กรุงราชคฤห์' ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาโต แสดงความว่า รู้แล้ว เข้าใจแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เรียนเอาแล้ว บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้ว บทว่า อปกฺกนฺโต คือ หลีกไปแล้วด้วยเพศของตนเอง (และกล่าวว่า) 'เพราะถ้าในศาสนาของพระสมณโคดมจะมีสาระอะไรๆ อยู่บ้าง เราก็จะไม่หลีกไป แต่ศาสนาของท่านนั้นไม่มีสาระ ปราศจากสาระ พวกสมณะรวบรวมมายาชื่ออาวัฏฏนีแล้วก็กินชาวโลก' เมื่อจะแสดงความหมายอย่างนี้ จึงกล่าวอย่างนี้

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตสฺมึ ปริพฺพาชเก ภาสมาเน อรญฺญวาสิโน ปญฺจสตา ภิกฺขู ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม สตฺถา ปิณฺฑาย จริตุํ คโต’’ติ อชานนฺตา ภิกฺขาจารเวลายํ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ‘‘อิมํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามา’’ติ อุปสงฺกมึสุ.

บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อปริพาชกนั้นกล่าวอยู่อย่างนี้ ภิกษุผู้อยู่ป่า 500 รูป ไม่ทราบว่า 'พระศาสดาเสด็จไปเที่ยวบิณฑบาต ณ ที่ชื่อโน้น' ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ได้เข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้น บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระทศพล'

สิปฺปินิกาตีรนฺติ สิปฺปินิกาติ เอวํนามิกาย นทิยา ตีรํ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเร ขนฺตึ ธาเรตฺวา จิตฺเตเนว อธิวาเสสีติ อตฺโถ. เอวํ อธิวาเสตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข อชฺช มยา สรภสฺส วาทํ มทฺทิตุํ คจฺฉนฺเตน เอกเกน คนฺตพฺพํ[Pg.177], อุทาหุ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเตนา’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – สจาหํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คมิสฺสามิ, มหาชโน เอวํ จินฺเตสฺสติ – ‘‘สมโณ โคตโม วาทุปฺปตฺติฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ปกฺขํ อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา ปริสพเลน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺทติ, ปรวาทีนํ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทตี’’ติ. น โข ปน มยฺหํ อุปฺปนฺเน วาเท ปรํ คเหตฺวา มทฺทนกิจฺจํ อตฺถิ, อหเมว คนฺตฺวา มทฺทิสฺสามิ. อนจฺฉริยํ เจตํ ยฺวาหํ อิทานิ พุทฺธภูโต อตฺตโน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺเทยฺยํ, จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพํ ธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส สาธนตฺถํ –

บทว่า สิปฺปินิกาตีรํ คือ ฝั่งแห่งแม่น้ำชื่อว่าสิปปินิกา บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า ไม่ทรงยังกายและวาจาให้ไหว ทรงไว้ซึ่งความอดทนภายใน ทรงอดกลั้นด้วยพระทัยเท่านั้น ทรงอดกลั้นอย่างนี้แล้ว ทรงดำริอีกว่า 'วันนี้ เราผู้จะไปเพื่อข่มวาทะของสรภะ ควรจะไปผู้เดียวหนอ หรือว่าควรจะไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม' ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ถ้าเรามีภิกษุสงฆ์แวดล้อมไป มหาชนจักคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมเมื่อจะไปยังที่เกิดวาทะ ก็ยกพวกพ้องไปแล้วข่มวาทะที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งบริษัท ไม่ยอมให้ปรวาทีเงยศีรษะขึ้นได้' ก็เมื่อวาทะเกิดขึ้นแก่เรา กิจที่จะต้องพาผู้อื่นไปข่มย่อมไม่มี เราผู้เดียวเท่านั้นไปแล้วจักข่ม การที่เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วในบัดนี้ จะพึงข่มวาทะที่เกิดขึ้นแก่ตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะแม้ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ ธุระที่เราพึงนำไป ผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะนำไปได้ ย่อมไม่มี' เพื่อจะทำให้ความข้อนี้สำเร็จ (จึงทรงนำเรื่องต่อไปนี้มา)

‘‘ยโต ยโต ครุ ธุรํ, ยโต คมฺภีรวตฺตนี;

ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺเชนฺติ, สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุร’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๒๙) –

'ในที่ใดๆ ธุระหนัก ในที่ใด ทางลึก (เพราะมีโคลนตมมาก) ในกาลนั้น เขาย่อมเทียมโคกัณหะ โคกัณหะนั้นย่อมนำธุระนั้นไปได้' (ชา. 1.1.29) –

อิทํ กณฺหชาตกํ อาหริตพฺพํ. อตีเต กิร เอโก สตฺถวาโห เอกิสฺสา มหลฺลิกาย เคเห นิวาสํ คณฺหิ. อถสฺส เอกิสฺสา เธนุยา รตฺติภาคสมนนฺตเร คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา เอกํ วจฺฉกํ วิชายิ. มหลฺลิกาย วจฺฉกํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ. ปุนทิวเส สตฺถวาหปุตฺโต – ‘‘ตว เคหเวตนํ คณฺหาหี’’ติ อาห. มหลฺลิกา ‘‘มยฺหํ อญฺเญน กิจฺจํ น อตฺถิ, อิมเมว วจฺฉกํ เทหี’’ติ อาห. คณฺห, อมฺมาติ. สา ตํ คณฺหิตฺวา ขีรํ ปาเยตฺวา ยาคุภตฺตติณาทีนิ ททมานา โปเสสิ. โส วุทฺธิมนฺวาย ปริปุณฺณรูโป พลวีริยสมฺปนฺโน อโหสิ สมฺปนฺนาจาโร, กาฬโก นาม นาเมน. อเถกสฺส สตฺถวาหสฺส ปญฺจหิ สกฏสเตหิ อาคจฺฉนฺตสฺส อุทกภินฺนฏฺฐาเน สกฏจกฺกํ ลคฺคิ. โส ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยเชตฺวา นีหราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาฬกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ตาต, ตว เวตนํ ทสฺสามิ, สกฏํ เม อุกฺขิปิตฺวา เทหี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ตํ อาทาย – ‘‘อญฺโญ อิมินา สทฺธึ ธุรํ วหิตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ ธุรสกเฏ โยตฺตํ พนฺธิตฺวา ตํ เอกกํเยว โยเชสิ. โส ตํ สกฏํ อุกฺขิปิตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปตฺวา เอเตเนว นิหาเรน ปญฺจ สกฏสตานิ นีหริ. โส สพฺพปจฺฉิมสกฏํ นีหริตฺวา โมจิยมาโน ‘‘สุ’’นฺติ กตฺวา สีสํ อุกฺขิปิ.

พึงนำกัณหชาดกนี้มาแสดง ได้ยินว่า ในอดีต นายกองเกวียนคนหนึ่งได้พักอาศัยในเรือนของหญิงชราคนหนึ่ง ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งของเขาได้คลอดลูกในเวลาใกล้รุ่ง แม่โคนั้นคลอดลูกโคตัวหนึ่ง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่หญิงชราตั้งแต่เวลาที่เห็นลูกโค ในวันรุ่งขึ้น บุตรของนายกองเกวียนกล่าวว่า 'ท่านจงรับค่าเช่าเรือนของท่านเถิด' หญิงชรากล่าวว่า 'เราไม่มีกิจด้วยสิ่งอื่น ท่านจงให้ลูกโคตัวนี้แก่เราเถิด' (เขาตอบว่า) 'รับไปเถิด ท่านแม่' นางรับลูกโคนั้นแล้ว ให้ดื่มนม ให้ข้าวต้ม ข้าว และหญ้า เป็นต้น เลี้ยงดู ลูกโคนั้นเจริญวัยขึ้น มีรูปร่างสมบูรณ์ สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเพียร มีอาจารสมบัติ มีชื่อว่า กาฬกะ ครั้งนั้น ล้อเกวียนของนายกองเกวียนคนหนึ่งผู้มาด้วยเกวียนห้าร้อยเล่ม ได้ติดหล่มในที่ซึ่งถูกน้ำเซาะ เขาเทียมโคสิบตัวบ้าง ยี่สิบตัวบ้าง สามสิบตัวบ้าง ก็ไม่สามารถจะนำเกวียนขึ้นได้ จึงเข้าไปหาโคกาฬกะแล้วกล่าวว่า 'พ่อคุณ เราจะให้ค่าจ้างแก่ท่าน ท่านจงยกเกวียนของเราขึ้นให้เถิด' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็จูงโคนั้นมา (คิดว่า) 'โคอื่นที่จะสามารถลากแอกไปพร้อมกับโคนี้ไม่มี' จึงผูกเชือกที่หัวเกวียนแล้วเทียมโคนั้นไว้แต่ผู้เดียว โคนั้นยกเกวียนนั้นขึ้นตั้งไว้บนบก แล้วได้นำเกวียนห้าร้อยเล่มขึ้นด้วยวิธีนี้ โคนั้นเมื่อนำเกวียนเล่มสุดท้ายขึ้นแล้ว กำลังจะถูกปลดออก ก็ทำเสียง 'ซู่' แล้วชูศีรษะขึ้น

สตฺถวาโห [Pg.178] ‘‘อยํ เอตฺตกานิ สกฏานิ อุกฺขิปนฺโต เอวํ น อกาสิ, เวตนตฺถํ มญฺเญ กโรตี’’ติ สกฏคณนาย กหาปเณ คเหตฺวา ปญฺจสตภณฺฑิกํ ตสฺส คีวาย พนฺธาเปสิ. โส อญฺเญสํ อตฺตโน สนฺติกํ อลฺลียิตุํ อเทนฺโต อุชุกํ เคหเมว อคมาสิ. มหลฺลิกา ทิสฺวา โมเจตฺวา กหาปณภาวํ ญตฺวา ‘‘กสฺมา, ปุตฺต, เอวมกาสิ, มา ตฺวํ ‘มยา กมฺมํ กตฺวา อาภเตน อยํ ชีวิสฺสตี’ติ สญฺญมกาสี’’ติ วตฺวา โคณํ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน อพฺภญฺชิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน มา เอวมกาสี’’ติ โอวทิ. เอวํ สตฺถา ‘‘จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกโกว อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติอาทิ วุตฺตํ.

นายกองเกวียนคิดว่า “โคตัวนี้เมื่อยกเกวียนจำนวนเท่านี้ขึ้น ไม่ได้ทำอย่างนี้ (มาก่อน) เราเข้าใจว่ามันทำเพื่อค่าจ้าง” จึงนับจำนวนเกวียนแล้วเอากหาปณะมาทำเป็นถุงทรัพย์ ๕๐๐ ให้ผูกไว้ที่คอของโคตัวนั้น โคตัวนั้นไม่ยอมให้ผู้อื่นเข้ามาใกล้ตน เดินตรงไปยังเรือนทีเดียว หญิงเจ้าของบ้านเห็นแล้วจึงแก้ถุงออก เมื่อรู้ว่าเป็นกหาปณะ จึงกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย ทำไมเจ้าทำอย่างนี้ เจ้าอย่าได้สำคัญว่า ‘หญิงผู้นี้จะเลี้ยงชีพด้วยทรัพย์ที่เราทำงานหามาได้’” แล้วให้อาบน้ำอุ่นแก่โค ชโลมด้วยน้ำมัน แล้วสั่งสอนว่า “จำเดิมแต่นี้ไป เจ้าอย่าทำอย่างนี้อีก” ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดาทรงดำริว่า “ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้เราผู้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกดิรัจฉาน ก็ไม่มีผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะแบกรับภาระที่ควรแบกรับได้” จึงเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น"

ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ปุถุตฺตารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา สลฺลานโต, ผลสมาปตฺติโตติ อตฺโถ. เตนุปสงฺกมีติ ปริพฺพาชเกสุ สกลนคเร ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา นครา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ, อาวุโส สรภ, สมโณ โคตโม อาคมิสฺสติ, กึ กริสฺสสี’’ติ. สมเณ โคตเม เอกํ กโรนฺเต อหํ ทฺเว กริสฺสามิ, ทฺเว กโรนฺเต จตฺตาริ, จตฺตาริ กโรนฺเต ปญฺจ, ปญฺจ กโรนฺเต ทส, ทส กโรนฺเต วีสติ, วีสติ กโรนฺเต ตึสํ, ตึสํ กโรนฺเต จตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ กโรนฺเต ปญฺญาสํ, ปญฺญาสํ กโรนฺเต สตํ, สตํ กโรนฺเต สหสฺสํ กริสฺสามีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สีหนาทกถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา นิสินฺเนสุ อุปสงฺกมิ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิสัลลานา ความว่า จากการสงบระงับ คือการรวบรวมจิตจากอารมณ์ต่างๆ, จากผลสมาบัติ. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ทำกรรมคือการประกาศทั่วพระนครแล้ว ออกจากพระนคร มาประชุมกันในอารามของปริพาชกแล้ว (ถามกันว่า) “ดูก่อนอาวุโสสรภะ ถ้าพระสมณโคดมจักเสด็จมา ท่านจักทำอย่างไร” (สรภะตอบว่า) “เมื่อพระสมณโคดมตรัส ๑ คำ ข้าพเจ้าจักกล่าว ๒ คำ, เมื่อตรัส ๒ คำ จักกล่าว ๔ คำ, เมื่อตรัส ๔ คำ จักกล่าว ๕ คำ, เมื่อตรัส ๕ คำ จักกล่าว ๑๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐ คำ จักกล่าว ๒๐ คำ, เมื่อตรัส ๒๐ คำ จักกล่าว ๓๐ คำ, เมื่อตรัส ๓๐ คำ จักกล่าว ๔๐ คำ, เมื่อตรัส ๔๐ คำ จักกล่าว ๕๐ คำ, เมื่อตรัส ๕๐ คำ จักกล่าว ๑๐๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐๐ คำ จักกล่าว ๑,๐๐๐ คำ” (พระองค์) เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ให้สีหนาทกถาเกิดขึ้นแก่กันและกันอย่างนี้แล้วนั่งอยู่

อุปสงฺกมนฺโต ปน ยสฺมา ปริพฺพาชการามสฺส นครมชฺเฌเนว มคฺโค, ตสฺมา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา วิสฺสฏฺฐพโล ราชา วิย เอกโกว นครมชฺเฌน อคมาสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ทิสฺวา ‘‘ปริพฺพาชกา สมณสฺส โคตมสฺส ปกาสนียกมฺมํ กโรนฺตา อวณฺณํ ปตฺถรึสุ, โส เอเต อนุวตฺติตฺวา สญฺญาเปตุํ คจฺฉติ มญฺเญ’’ติ อนุพนฺธึสุ. สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอกโกว นิกฺขนฺโต, อชฺช สรเภน สทฺธึ มหาธมฺมสงฺคาโม ภวิสฺสติ. มยมฺปิ ตสฺมึ สมาคเม กายสกฺขิโน ภวิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. สตฺถา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส ปริพฺพาชการามํ อุปสงฺกมิ.

ก็เมื่อเสด็จเข้าไป, เพราะหนทางสู่อารามของปริพาชกมีอยู่โดยท่ามกลางพระนครนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น (พระองค์) จึงทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงห่มมหาจีวรของพระสุคต ราวกับพระราชาผู้ทรงสละกองกำลังแล้ว เสด็จไปโดยท่ามกลางพระนครแต่พระองค์เดียว. พวกมิจฉาทิฏฐิเห็นแล้ว (คิดว่า) “พวกปริพาชกทำกรรมคือการประกาศแก่พระสมณโคดม ได้แผ่ไปซึ่งคำติเตียน เราเข้าใจว่า พระองค์นั้นเสด็จตามพวกนี้ไปเพื่อจะให้รู้สำนึก” จึงได้ติดตามไป. แม้พวกสัมมาทิฏฐิ (ก็คิดว่า) “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถือบาตรและจีวรเสด็จออกไปแต่พระองค์เดียว วันนี้จักมีธรรมสงครามครั้งใหญ่กับสรภะ แม้พวกเราก็จักเป็นกายสักขีในที่ประชุมนั้น” จึงได้ติดตามไป. พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังอารามของปริพาชกเมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว

ปริพฺพาชกา [Pg.179] รุกฺขานํ ขนฺธวิฏปสาขนฺตเรหิ สมุคฺคจฺฉนฺตา ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย ทิสฺวา ‘‘อญฺญทา เอวรูโป โอภาโส นาม นตฺถิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุลฺโลเกตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม อาคจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวาว สรโภ ชาณุกนฺตเร สีสํ ฐเปตฺวา อโธมุโข นิสีทิ. เอวํ ตสฺมึ สมเย ภควา ตํ อารามํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ตถาคโต หิ ชมฺพุทีปตเล อคฺคกุเล ชาตตฺตา อคฺคาสนารโหติสฺส สพฺพตฺถ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. เอวํ ปญฺญตฺเต มหารเห พุทฺธาสเน นิสีทิ.

พวกปริพาชกเห็นพระพุทธรัศมีมีพรรณ ๖ อันเป็นกลุ่มก้อนเปล่งออกมาจากระหว่างลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านของต้นไม้ทั้งหลาย จึงมองดู (พลางคิดว่า) “ในกาลอื่น แสงสว่างเช่นนี้ย่อมไม่มี นี่คืออะไรหนอ” แล้วได้กล่าวว่า “พระสมณโคดมเสด็จมา”. สรภะพอได้ฟังคำนั้น ก็ซบศีรษะลงในระหว่างเข่าทั้งสอง นั่งก้มหน้า. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังอารามนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. จริงอยู่ พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่อาสนะอันเลิศ เพราะเป็นผู้ประสูติในตระกูลอันเลิศในชมพูทวีป อาสนะย่อมเป็นสิ่งที่เขาปูลาดไว้แล้วสำหรับพระองค์ในทุกที่. (พระองค์) ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้แล้วอย่างนี้

เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ กิร สรเภน สทฺธึ เอตฺตกํ กเถนฺเตเยว ภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถุ ปทานุปทิโก หุตฺวา ปริพฺพาชการามํ สมฺปาปุณิ, จตสฺโสปิ ปริสา ปริพฺพาชการาเมเยว โอสรึสุ. ตโต เต ปริพฺพาชกา ‘‘อจฺฉริยํ สมณสฺส โคตมสฺส กมฺมํ, สกลนครํ วิจริตฺวา อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ เวรีนํ ปฏิสตฺตูนํ ปจฺจามิตฺตานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา โถกมฺปิ วิคฺคาหิกกถํ น กเถสิ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย สตปากเตเลน มกฺเขนฺโต วิย อมตปานํ ปาเยนฺโต วิย มธุรกถํ กเถตี’’ติ สพฺเพปิ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อนุวตฺตนฺตา เอตทโวจุํ.

บทว่า เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุํ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังตรัสถ้อยคำประมาณเท่านี้กับสรภะอยู่นั่นเทียว หมู่ภิกษุก็ได้ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดามาถึงอารามของปริพาชกแล้ว แม้บริษัททั้ง ๔ ก็หลั่งไหลมาสู่อารามของปริพาชกนั่นเทียว. ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้น (คิดว่า) “กรรมของพระสมณโคดมน่าอัศจรรย์ (พระองค์) เสด็จมาสู่สำนักของเหล่าคนมีเวร ผู้เป็นข้าศึก ผู้เป็นศัตรู ผู้ซึ่งเที่ยวไปทั่วพระนคร แผ่คำติเตียน ทำกรรมคือการประกาศแล้วมา ก็มิได้ตรัสถ้อยคำที่เป็นข้าศึกแม้เพียงเล็กน้อย จำเดิมแต่กาลที่เสด็จมา ตรัสแต่ถ้อยคำอันไพเราะ ราวกับทรงลูบไล้ด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง หรือราวกับทรงให้ดื่มอมฤต” (ปริพาชก) ทั้งปวงจึงคล้อยตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคำนี้

ยาเจยฺยาสีติ อายาเจยฺยาสิ ปตฺเถยฺยาสิ ปิเหยฺยาสิ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺถาติ เตสุ อนภิสมฺพุทฺธาติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสตีติ อญฺเญน วา วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจฺฉาเทสฺสติ, อญฺญํ ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถสฺสตีติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสตีติ พหิทฺธา อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต ปุริมกถํ อปนาเมสฺสติ. อปฺปจฺจยนฺติ อนภิรทฺธึ อตุฏฺฐาการํ ปาตุกริสฺสตีติ ปากฏํ กริสฺสติ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจเยน โทมนสฺสํ วุตฺตํ, ปุริเมหิ ทฺวีหิ มนฺทพลวเภโท โกโธเยว.

บทว่า ยาเจยฺยาสิ คือ ท่านจงทูลขอ ท่านจงปรารถนา ท่านจงพอใจ. บทว่า ตุณฺหีภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้นิ่ง. บทว่า มงฺกุภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความหมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ มีคอตก. บทว่า อโธมุโข คือ มีหน้าก้ม. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต คือ ของพระองค์ผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้พร้อมแล้ว”. บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา คือ ธรรมชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม. บทว่า ตตฺถ คือ ในธรรมเหล่านั้นที่เขาแสดงแล้วอย่างนี้ว่า “ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม”. บทว่า อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสติ อธิบายว่า จักปิดบังคำอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง จักกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง. บทว่า พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสติ คือ จักนำเรื่องอื่นอันเป็นเรื่องภายนอกเข้ามาแล้ว นำเรื่องเดิมออกไป. บทว่า อปฺปจฺจยํ...ปาตุกริสฺสติ คือ จักกระทำให้ความไม่ยินดี อาการไม่พอใจ ปรากฏชัด. อนึ่ง ในบทนี้ โทมนัส ถูกกล่าวด้วยบทว่า อปฺปจฺจย ส่วนด้วยสองบทแรก (โกป และ โทส) ความโกรธที่มีความต่างกันคืออย่างอ่อนและอย่างแรงนั่นเทียว ถูกกล่าวไว้

เอวํ [Pg.180] ภควา ปฐมเวสารชฺเชน สีหนาทํ นทิตฺวา ปุน ทุติยาทีหิ นทนฺโต โย โข มํ ปริพฺพาชกาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย ตยา จตุสจฺจธมฺโม เทสิโต. โส น นิยฺยาตีติ โส ธมฺโม น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, น ตํ อตฺถํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกรสฺสาติ โย นํ กโรติ, ตสฺส ปฏิปตฺติปูรกสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เหตุนา นเยน การเณน สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยาย. อถ วา ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต. เสยฺยถิทํ – ราคปฏิฆาตตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสปฏิฆาตตฺถาย เมตฺตาภาวนา, โมหปฏิฆาตตฺถาย ปญฺจ ธมฺมา, วิตกฺกุปจฺเฉทาย อานาปานสฺสติ. โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ โส ธมฺโม โย นํ ยถาเทสิตํ กโรติ, ตสฺส ตกฺกรสฺส สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน วฏฺฏทุกฺขกฺขยาย น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, ตํ อตฺถํ น สาเธตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโกติ ยถา อยํ สรโภ ปริพฺพาชโก ปชฺฌายนฺโต อปฺปฏิภาโน นิสินฺโน, เอวํ นิสีทิสฺสตีติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๑ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงบันลือ (สีหนาท) ด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๒ เป็นต้นอีก จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “โย โข มํ ปริพฺพาชกา” (ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ก็ผู้ใดแลจะพึงว่ากะเราอย่างนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงจตุสัจธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด บทว่า “โส น นิยฺยาติ” ความว่า ธรรมนั้นย่อมไม่ออกไป คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “ตกฺกรสฺส” ความว่า แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้น คือผู้บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ นี้คือความหมาย บทว่า “สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล อีกนัยหนึ่ง บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นเป็นไฉน? คือ (ทรงแสดง) อสุภกรรมฐานเพื่อกำจัดราคะ (ทรงแสดง) เมตตาภาวนาเพื่อกำจัดโทสะ (ทรงแสดง) ธรรม ๕ ประการเพื่อกำจัดโมหะ (ทรงแสดง) อานาปานสติเพื่อตัดวิตก บทว่า “โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า ธรรมนั้น (คือปฏิปทาธรรม) ย่อมไม่นำออกไปเพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์โดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้นตามที่ทรงแสดงไว้ คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ นี้คือความหมายในบทนี้ บทว่า “เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโก” ความว่า สรภปริพาชกนี้เป็นผู้ครุ่นคิด ไม่มีปฏิภาณ นั่งอยู่ฉันใด (ท่าน) ก็จักนั่งฉันนั้น

เอวํ ตีหิ ปเทหิ สีหนาทํ นทิตฺวา เทสนํ นิวตฺเตนฺตสฺเสว ตถาคตสฺส ตสฺมึ ฐาเน สนฺนิปติตา จตุราสีติปาณสหสฺสปริมาณา ปริสา อมตปานํ ปิวิ, สตฺถา ปริสาย อมตปานสฺส ปีตภาวํ ญตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ อปฺปฏินาทํ. เวหาสํ ปกฺกามีติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เอวํ ปกฺขนฺโท จ ปน ตํขณญฺเญว คิชฺฌกูฏมหาวิหาเร ปติฏฺฐาสิ.

พระตถาคตทรงบันลือสีหนาทด้วยบท ๓ อย่างนี้แล้ว ขณะที่ทรงยังพระเทศนาให้เป็นไปสู่อมตนิพพานอยู่นั่นเทียว บริษัทประมาณแปดหมื่นสี่พันที่ประชุมกันในที่นั้น ได้ดื่มอมตปานะ (เครื่องดื่มคืออมตนิพพาน) พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้ดื่มแล้วซึ่งอมตปานะของบริษัท จึงเสด็จเหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วเสด็จหลีกไป เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อถ โข ภควา” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า) ในบทเหล่านั้น บทว่า “สีหนาทํ” หมายถึง การบันลืออันประเสริฐ การบันลืออย่างผู้ไม่หวาดหวั่น การบันลือที่ไม่มีใครเทียบได้ บทว่า “เวหาสํ ปกฺกามิ” ความว่า ทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว อธิษฐานแล้ว เสด็จเหาะขึ้นสู่อากาศพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และเมื่อเสด็จเหาะขึ้นไปอย่างนี้แล้ว ก็ได้ประดิษฐาน ณ คิชฌกูฏมหาวิหารในขณะนั้นนั่นเอง

วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สมฺภริตํ นิรนฺตรผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. พฺรหารญฺเญติ มหารญฺเญ. สีหนาทํ นทิสฺสามีติ สีหสฺส นทโต อาการํ ทิสฺวา ‘‘อยมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อหมฺปิ, อิมสฺส จตฺตาโร ปาทา, มยฺหมฺปิ, อหมฺปิ เอวเมว สีหนาทํ นทิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส สีหสฺส สมฺมุขา นทิตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.181] ตสฺมึ โคจราย ปกฺกนฺเต เอกโก นทิตุํ อารภิ. อถสฺส สิงฺคาลสทฺโทเยว นิจฺฉริ. เตน วุตฺตํ – สิงฺคาลกํเยว นทตีติ. เภรณฺฑกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อปิจ ภินฺนสฺสรํ อมนาปสทฺทํ นทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมว โข ตฺวนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ปริพฺพาชกา ตถาคตํ สีหสทิสํ กตฺวา สรภํ สิงฺคาลสทิสํ อกํสุ. อมฺพุกสญฺจรีติ ขุทฺทกกุกฺกุฏิกา. ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามีติ มหากุกฺกุฏํ รวนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺสปิ ทฺเว ปาทา ทฺเว ปกฺขา, มยฺหมฺปิ ตเถว, อหมฺปิ เอวรูปํ รวิตํ รวิสฺสามี’’ติ สา ตสฺส สมฺมุขา รวิตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺมึ ปกฺกนฺเต รวมานา กุกฺกุฏิการวํเยว รวิ. เตน วุตฺตํ – อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวตีติ. อุสโภติ โคโณ. สุญฺญายาติ ตุจฺฉาย เชฏฺฐกวสเภหิ วิรหิตาย. คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญตีติ เชฏฺฐกวสภสฺส นาทสทิสํ คมฺภีรนาทํ นทิตพฺพํ มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า “วาจาย สนฺนิโตทเกน” หมายถึง ด้วยประตักคือวาจา บทว่า “สญฺชมฺภริมกํสุ” ความว่า ได้กระทำให้เต็มรอบ คือทำให้กระทบโดยไม่มีช่องว่าง ได้ทิ่มแทงเบื้องบน ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “พฺรหารญฺเญ” หมายถึง ในป่าใหญ่ บทว่า “สีหนาทํ นทิสฺสามิ” ความว่า (สุนัขจิ้งจอก) เห็นอาการของราชสีห์ที่กำลังบันลืออยู่ จึงคิดว่า “แม้สัตว์นี้ก็เป็นเดรัจฉาน แม้เราก็เป็น (เดรัจฉาน) สัตว์นี้มีเท้า ๔ แม้เราก็มี (เท้า ๔) แม้เราก็จะบันลือสีหนาทอย่างนี้เหมือนกัน” สุนัขจิ้งจอกนั้นไม่สามารถจะบันลือต่อหน้าราชสีห์ได้ เมื่อราชสีห์นั้นหลีกไปเพื่อหาอาหารแล้ว จึงเริ่มบันลืออยู่ตัวเดียว ครั้งนั้น เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเองได้เปล่งออกมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิงฺคาลกํเยว นทติ” (ย่อมส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง) บทว่า “เภรณฺฑกํ” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมส่งเสียงแตกพร่า เป็นเสียงไม่น่าพอใจ ด้วยอุปมานี้ว่า “เอวเมว โข ตฺวํ” (ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันแล) ปริพาชกทั้งหลายได้กระทำพระตถาคตให้เป็นเช่นกับราชสีห์ และกระทำสรภปริพาชกให้เป็นเช่นกับสุนัขจิ้งจอก บทว่า “อมฺพุกสญฺจรี” หมายถึง แม่ไก่ตัวเล็ก บทว่า “ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามิ” ความว่า (แม่ไก่) เห็นพ่อไก่ใหญ่กำลังขันอยู่ จึงคิดว่า “แม้พ่อไก่นี้ก็มีเท้า ๒ มีปีก ๒ แม้เราก็มีเหมือนกัน แม้เราก็จะขันเสียงเช่นนี้” แม่ไก่ตัวนั้นไม่สามารถจะขันต่อหน้าพ่อไก่ตัวนั้นได้ เมื่อพ่อไก่ตัวนั้นหลีกไปแล้ว ขณะที่ขันอยู่ ก็ขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวติ” (ย่อมขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น) บทว่า “อุสโภ” หมายถึง โคตัวผู้ บทว่า “สุญฺญาย” หมายถึง ในที่ว่างเปล่า คือปราศจากโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทว่า “คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญติ” ความว่า ย่อมสำคัญว่าพึงเปล่งเสียงกึกก้อง คือเสียงที่เหมือนกับเสียงของโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

๕. เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาเกสมุตติสูตร

๖๖. ปญฺจเม กาลามานํ นิคโมติ กาลามา นาม ขตฺติยา, เตสํ นิคโม. เกสมุตฺติยาติ เกสมุตฺตนิคมวาสิโน. อุปสงฺกมึสูติ สปฺปินวนีตาทิเภสชฺชานิ เจว อฏฺฐวิธปานกานิ จ คาหาเปตฺวา อุปสงฺกมึสุ. สกํเยว วาทํ ทีเปนฺตีติ อตฺตโนเยว ลทฺธึ กเถนฺติ. โชเตนฺตีติ ปกาเสนฺติ. ขุํเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วมฺเภนฺตีติ อวชานนฺติ. ปริภวนฺตีติ ลามกํ กโรนฺติ. โอมกฺขึ กโรนฺตีติ อุกฺขิตฺตกํ กโรนฺติ, อุกฺขิปิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อปเรปิ, ภนฺเตติ โส กิร อฏวิมุเข คาโม, ตสฺมา ตตฺถ อฏวึ อติกฺกนฺตา จ อติกฺกมิตุกามา จ วาสํ กปฺเปนฺติ. เตสุปิ ปฐมํ อาคตา อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ, ปจฺฉา อาคตา ‘‘กึ เต ชานนฺติ, อมฺหากํ อนฺเตวาสิกา เต, อมฺหากํ สนฺติเก กิญฺจิ กิญฺจิ สิปฺปํ อุคฺคณฺหึสู’’ติ อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ. กาลามา เอกลทฺธิยมฺปิ สณฺฐหิตุํ น สกฺขึสุ. เต เอตมตฺถํ ทีเปตฺวา ภควโต เอวมาโรเจตฺวา เตสํ โน, ภนฺเตติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ โหเตว กงฺขาติ โหติเยว กงฺขา. วิจิกิจฺฉาติ ตสฺเสว เววจนํ. อลนฺติ ยุตฺตํ.

๖๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า “กาลามานํ นิโคโม” ความว่า กษัตริย์ชื่อว่ากาลามะ นิคมของกษัตริย์เหล่านั้น บทว่า “เกสมุตฺติยา” หมายถึง ชาวเกสมุตตนิคม บทว่า “อุปสงฺกมึสุ” ความว่า ให้ถือเอาเภสัชมีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น และน้ำปานะ ๘ อย่าง เข้าไปเฝ้า บทว่า “สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ” ความว่า ย่อมกล่าวลัทธิของตนนั่นเอง บทว่า “โชเตนฺติ” หมายถึง ย่อมประกาศ บทว่า “ขุํเสนฺติ” หมายถึง ย่อมข่มขี่ บทว่า “วมฺเภนฺติ” หมายถึง ย่อมดูหมิ่น บทว่า “ปริภวนฺติ” หมายถึง ย่อมทำให้เลวทราม บทว่า “โอมกฺขึ กโรนฺติ” หมายถึง ย่อมกระทำการเหยียดหยาม คือยกขึ้นแล้วทิ้งไป บทว่า “อเปเรปิ ภนฺเต” ความว่า ได้ยินว่า หมู่บ้านนั้นตั้งอยู่ที่ปากดง เพราะฉะนั้น ชนทั้งหลายผู้ผ่านดงไปแล้วและผู้ต้องการจะผ่านดงไป ย่อมพักอยู่ในที่นั้น ในชนเหล่านั้น พวกที่มาก่อนก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกที่มาทีหลังก็กล่าวว่า “พวกนั้นจะรู้อะไร พวกนั้นเป็นอันเตวาสิกของเรา ได้เรียนศิลปะเล็กๆ น้อยๆ ในสำนักของเรา” ดังนี้แล้ว ก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกกาลามะไม่สามารถจะตั้งมั่นอยู่ในลัทธิใดลัทธิหนึ่งได้ พวกเขาแสดงเนื้อความนี้แล้ว กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า “เตสํ โน ภนฺเต” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสงสัยของข้าพระองค์เหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า “โหเตว กงฺขา” ความว่า ความสงสัยย่อมมีนั่นเทียว บทว่า “วิจิกิจฺฉา” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อลํ” หมายถึง สมควรแล้ว

มา [Pg.182] อนุสฺสเวนาติ อนุสฺสวกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ปรมฺปรายาติ ปรมฺปรกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อิติกิรายาติ เอวํ กิร เอตนฺติ มา คณฺหิตฺถ. มา ปิฏกสมฺปทาเนนาติ อมฺหากํ ปิฏกตนฺติยา สทฺธึ สเมตีติ มา คณฺหิตฺถ. มา ตกฺกเหตูติ ตกฺกคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา นยเหตูติ นยคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อาการปริวิตกฺเกนาติ สุนฺทรมิทํ การณนฺติ เอวํ การณปริวิตกฺเกนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยาติ อมฺหากํ นิชฺฌายิตฺวา ขมิตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา สทฺธึ สเมตีติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ภพฺพรูปตายาติ อยํ ภิกฺขุ ภพฺพรูโป, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา สมโณ โน ครูติ อยํ สมโณ อมฺหากํ ครุ, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. สมตฺตาติ ปริปุณฺณา. สมาทินฺนาติ คหิตา ปรามฏฺฐา. ยํส โหตีติ ยํ การณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส โหติ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. วิคตาภิชฺโฌติอาทีหิ เมตฺตาย ปุพฺพภาโค กถิโต.

บทว่า มา อนุสฺสเวน ความว่า แม้ด้วยคำที่ฟังตามกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ปรมฺปราย ความว่า แม้ด้วยคำที่สืบต่อกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อิติกิราย ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เรื่องนี้ได้ยินมาว่าอย่างนี้. บทว่า มา ปิฏกสมฺปทาเนน ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เข้ากันได้กับตำราพระไตรปิฎกของเรา. บทว่า มา ตกฺกเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือตามตรึก ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา นยเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือนัย ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อาการปริวิตกฺเกน ความว่า แม้โดยการตรึกถึงเหตุว่า เหตุนี้ดีงาม ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา ความว่า แม้โดยคิดว่า เข้ากันได้กับทิฏฐิที่ตนพินิจแล้วชอบใจแล้ว ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ภพฺพรูปตาย ความว่า แม้โดยคิดว่า ภิกษุรูปนี้มีลักษณะน่าเชื่อถือ ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา สมโณ โน ครุ ความว่า แม้โดยคิดว่า สมณะรูปนี้เป็นครูของเรา ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า สมตฺตา คือ บริบูรณ์. บทว่า สมาทินฺนา คือ ถือเอาแล้ว ลูบคลำแล้ว. บทว่า ยํส โหติ ความว่า เหตุใดย่อมมีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบอโลภะเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะเป็นต้น. ด้วยบทว่า วิคตาภิชฺโฌ เป็นต้น ทรงแสดงบุพภาคของเมตตา.

อิทานิ เมตฺตาทิกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานกถาย วา ภาวนานเย วา ปาฬิวณฺณนาย วา ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตเมว. เอวํ อเวรจิตฺโตติ เอวํ อกุสลเวรสฺส จ ปุคฺคลเวริโน จ นตฺถิตาย อเวรจิตฺโต. อพฺยาพชฺฌจิตฺโตติ โกธจิตฺตสฺส อภาเวน นิทฺทุกฺขจิตฺโต. อสํกิลิฏฺฐจิตฺโตติ กิเลสสฺส นตฺถิตาย อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต. วิสุทฺธจิตฺโตติ กิเลสมลาภาเวน วิสุทฺธจิตฺโต โหตีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ตสฺส เอวรูปสฺส อริยสาวกสฺส. อสฺสาสาติ อวสฺสยา ปติฏฺฐา. สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโกติ ยทิ อิมมฺหา โลกา ปรโลโก นาม อตฺถิ. อถาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา…เป… อุปปชฺชิสฺสามีติ อตฺเถตํ การณํ, เยนาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามีติ เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. สุขินฺติ สุขิตํ. อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามีติ ยญฺจ ปาปํ น กโรมิ, ยญฺจ กโรโตปิ น กรียติ, อิมินา อุภเยนาปิ วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น จึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวในกรรมฐานกถา หรือในนัยแห่งการเจริญ หรือในนัยแห่งการพรรณนาบาลี คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น. บทว่า เอวํ อเวรจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีเวรอย่างนี้ เพราะไม่มีอกุศลเวรและบุคคลผู้มีเวร. บทว่า อพฺยาปชฺฌจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีทุกข์ เพราะไม่มีจิตที่ประกอบด้วยความโกรธ. บทว่า อสงฺกิลิฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลส. บทว่า วิสุทฺธจิตฺโต ความว่า มีจิตบริสุทธิ์ เพราะไม่มีมลทินคือกิเลส. บทว่า ตสฺส คือ แก่อริยสาวกผู้มีรูปอย่างนี้. บทว่า อสฺสาสา คือ เป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้ง. บทว่า สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโก ความว่า ถ้าโลกอื่นจากโลกนี้มีอยู่. เมื่อนั้น เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก...ฯลฯ...จักเข้าถึง... เหตุนั้นมีอยู่ ที่ทำให้เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ พึงทราบนัยในทุกแห่งอย่างนี้. บทว่า อนีฆํ คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สุขึ คือ เป็นสุข. บทว่า อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ ความว่า เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์โดยส่วนสอง คือ บาปใดที่เราไม่ทำ และบาปใดที่แม้ทำอยู่ก็ไม่ชื่อว่าทำแล้ว ด้วยเหตุทั้งสองประการนี้ เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสาฬหสูตร

๖๗. ฉฏฺเฐ [Pg.183] มิคารนตฺตาติ มิคารเสฏฺฐิโน นตฺตา. เสขุนิยนตฺตาติ เสขุนิยเสฏฺฐิโน นตฺตา. อุปสงฺกมึสูติ ภุตฺตปาตราสา ทาสกมฺมกรปริวุตา อุปสงฺกมึสุ. เตสํ กิร ปุเรภตฺเต ปุพฺพณฺหสมเยเยว เคเห เอโก ปญฺโห สมุฏฺฐิโต, ตํ ปน กเถตุํ โอกาโส นาโหสิ. เต ‘‘ตํ ปญฺหํ โสสฺสามา’’ติ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ตุณฺหี นิสีทึสุ. เถโร ‘‘คาเม ตํ สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โสตุํ อาคตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ มนํ ญตฺวา ตเมว ปญฺหํ อารภนฺโต เอถ ตุมฺเห สาฬฺหาติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถิ โลโภติ ลุพฺภนสภาโว โลโภ นาม อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามีติ เอตํ โลภสงฺขาตํ อตฺถํ อหํ ‘‘อภิชฺฌา’’ติ วทามิ, ‘‘ตณฺหา’’ติ วทามีติ สมุฏฺฐิตปญฺหสฺส อตฺถํ ทีเปนฺโต อาห. เอวํ สพฺพวาเรสุ นโย เนตพฺโพ.

๖๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มิคารนตฺตา คือ หลานของมิคารเศรษฐี. บทว่า เสขุนิยนตฺตา คือ หลานของเสขุนิยเศรษฐี. บทว่า อุปสงฺกมึสุ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีทาสและกรรมกรแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ได้ยินว่า ในเวลาเช้าก่อนฉันอาหาร ปัญหาหนึ่งได้เกิดขึ้นในบ้านของพวกเขา แต่ไม่มีโอกาสที่จะกล่าวถึงปัญหานั้น. พวกเขาคิดว่า 'เราจะฟังปัญหานั้น' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ถวายบังคมแล้วนั่งนิ่ง. พระเถระทราบใจของพวกเขาว่า 'คงจะมาเพื่อฟังปัญหาที่เกิดขึ้นในบ้านนั้น' จึงปรารภปัญหานั้นนั่นแหละ แล้วกล่าวคำว่า เอถ ตุมฺเห สาฬฺหา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถิ โลโภ คือ ถามว่า ธรรมชาติที่ชื่อว่าโลภะ คือสภาวะที่อยากได้ มีอยู่หรือ. บทว่า อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามิ ความว่า เรากล่าวเนื้อความที่เรียกว่าโลภะนี้ว่า 'อภิชฌา' บ้าง 'ตัณหา' บ้าง ดังนี้ เป็นการแสดงเนื้อความของปัญหาที่เกิดขึ้น. พึงนำนัยไปในวาระทั้งปวงอย่างนี้.

โส เอวํ ปชานาตีติ โส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา ฐิโต อริยสาวโก สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภนฺโต เอวํ ปชานาติ. อตฺถิ อิทนฺติ อตฺถิ ทุกฺขสจฺจสงฺขาตํ ขนฺธปญฺจกํ นามรูปวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปชานนฺโต เอส ‘‘เอวํ ปชานาติ อตฺถิ อิท’’นฺติ วุตฺโต. หีนนฺติ สมุทยสจฺจํ. ปณีตนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิมสฺส วิปสฺสนาสญฺญาสงฺขาตสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตมตฺถีติ อิมินา นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ กถิตํ. อหุ ปุพฺเพ โลโภติ ปุพฺเพ เม โลโภ อโหสิ. ตทหุ อกุสลนฺติ ตํ อกุสลํ นาม อโหสิ, ตทา วา อกุสลํ นาม อโหสิ. อิจฺเจตํ กุสลนฺติ อิติ เอตํ กุสลํ, ตสฺเสว อกุสลสฺส นตฺถิภาวํ กุสลํ เขมนฺติ สนฺธาย วทติ. นิจฺฉาโตติ นิตฺตณฺโห. นิพฺพุโตติ อพฺภนฺตเร สนฺตาปกรานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุโต. สีติภูโตติ สีตลีภูโต. สุขปฺปฏิสํเวทีติ กายิกเจตสิกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทิตา. พฺรหฺมภูเตนาติ เสฏฺฐภูเตน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า โส เอวํ ปชานาติ ความว่า อริยสาวกนั้นเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว ออกจากสมาบัติ ปรารภวิปัสสนา ย่อมรู้อย่างนี้. บทว่า อตฺถิ อิทํ คือ ขันธ์ ๕ ที่เรียกว่าทุกขสัจมีอยู่ อริยสาวกผู้กำหนดรู้โดยความเป็นนามรูปนี้ ท่านเรียกว่า 'ย่อมรู้อย่างนี้ว่า สิ่งนี้มีอยู่'. บทว่า หีนํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า ปณีตํ คือ มรรคสัจ. บทว่า อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่าสัญญานี้ที่เรียกว่าวิปัสสนาสัญญา ชื่อว่านิพพาน, นิพพานนั้นมีอยู่ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงนิโรธสัจ. บทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ คือ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. บทว่า อหุ ปุพฺเพ โลโภ คือ ในกาลก่อน โลภะได้มีแล้วแก่เรา. บทว่า ตทหุ อกุสลํ คือ โลภะนั้นชื่อว่าเป็นอกุศล หรือในกาลนั้น อกุศลได้มีแล้ว. บทว่า อิจฺเจตํ กุสลํ คือ นี้เป็นกุศล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งอกุศลนั้นนั่นแหละว่าเป็นกุศล เป็นธรรมเกษม. บทว่า นิจฺฉาโต คือ ไม่มีตัณหา. บทว่า นิพฺพุโต คือ ดับเย็นแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่ทำให้เร่าร้อนภายใน. บทว่า สีติภูโต คือ เป็นผู้เยือกเย็น. บทว่า สุขปฺปฏิสํเวที คือ เป็นผู้เสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า พฺรหฺมภูเตน คือ เป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

๗. กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถากถาวัตถุสูตร

๖๘. สตฺตเม [Pg.184] กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ, กถาย ภูมิโย ปติฏฺฐาโยติ อตฺโถ. อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานนฺติ อตีตมทฺธานํ นาม กาโลปิ วฏฺฏติ ขนฺธาปิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อตีเต กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ, ตสฺส กิกี นาม กาสิกราชา อคฺคุปฏฺฐาโก อโหสิ, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ อโหสีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อตีตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. อนาคเต เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส สงฺโข นาม ราชา อคฺคุปฏฺฐาโก ภวิสฺสติ, อสีติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ ภวิสฺสตีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อนาคตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. เอตรหิ อสุโก นาม ราชา ธมฺมิโกติ อิมินา นเยน กเถนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม.

๖๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กถาวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งถ้อยคำ เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ. ในบทว่า อตีตํ วา ภิกฺขเว อทฺธานํ คำว่า อัทธานในอดีต หมายถึงกาลก็ได้ ขันธ์ทั้งหลายก็ได้. แม้ในอนาคตและปัจจุบันก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบรรดาอัทธาน ๓ นั้น ในอดีต พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้มีแล้ว, พระเจ้ากาสิกราชพระนามว่ากิกิได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอดีต. ในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักมี, พระราชาพระนามว่าสังขะจักเป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุจักมี ๘๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอนาคต. ในบัดนี้ พระราชาพระนามโน้นทรงธรรม, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภปัจจุบัน.

กถาสมฺปโยเคนาติ กถาสมาคเมน. กจฺโฉติ กเถตุํ ยุตฺโต. อกจฺโฉติ กเถตุํ น ยุตฺโต. เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหนฺติอาทีสุ, ‘‘จกฺขุ, อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐน, ‘‘อาม, อนิจฺจ’’นฺติ เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพํ. เอเสว นโย โสตาทีสุ. อยํ เอกํสพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘อนิจฺจํ นาม จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘น จกฺขุเมว, โสตมฺปิ อนิจฺจํ, ฆานมฺปิ อนิจฺจ’’นฺติ เอวํ วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺพํ. อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ยถา จกฺขุ, ตถา โสตํ. ยถา โสตํ, ตถา จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ‘‘เกนฏฺเฐน ปุจฺฉสี’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทสฺสนฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น หี’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อามา’’ติ พฺยากาตพฺพํ. อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทีนิ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติ ฐเปตพฺโพ, เอส ปญฺโห น พฺยากาตพฺโพ. อยํ ฐปนีโย ปญฺโห.

บทว่า กถาสมฺปโยเคน ความว่า เพราะการประชุมแห่งถ้อยคำ. บทว่า กจฺโฉ คือ สมควรที่จะกล่าว. บทว่า อกจฺโฉ คือ ไม่สมควรที่จะกล่าว. ในบทเป็นต้นว่า เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ, เมื่อถูกถามว่า “จักขุไม่เที่ยงหรือ” พึงตอบโดยส่วนเดียวว่า “ใช่ ไม่เที่ยง”. ในโสตะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นปัญหาที่พึงตอบโดยส่วนเดียว. ส่วนเมื่อถูกถามว่า “ชื่อว่าสิ่งไม่เที่ยง คือจักขุหรือ” พึงจำแนกตอบอย่างนี้ว่า “ไม่ใช่จักขุอย่างเดียว แม้โสตะก็ไม่เที่ยง แม้ฆานะก็ไม่เที่ยง”. นี้เป็นปัญหาที่พึงจำแนกตอบ. เมื่อถูกถามว่า “โสตะเป็นเช่นใด จักขุก็เป็นเช่นนั้น, จักขุเป็นเช่นใด โสตะก็เป็นเช่นนั้นหรือ” พึงย้อนถามว่า “ท่านถามโดยอรรถไหน” เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าเห็น” พึงตอบว่า “ไม่ใช่”. เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าไม่เที่ยง” พึงตอบว่า “ใช่”. นี้เป็นปัญหาที่พึงย้อนถามแล้วตอบ. ส่วนเมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ชีวะนั้น สรีระนั้นหรือ” พึงงดไว้ (โดยกล่าวว่า) “ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”, ปัญหานี้ไม่พึงตอบ. นี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้.

ฐานาฐาเน น สณฺฐาตีติ การณาการเณ น สณฺฐาติ. ตตฺรายํ นโย – สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโน ‘‘กึ ปนาหํ อุจฺเฉทํ วทามี’’ติ สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปติ, อตฺตโน วาเท ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ อุจฺเฉทวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สสฺสตวาที, ปุคฺคลวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สุญฺญตวาที, สุญฺญตวาทิมฺหิ ปโหนฺเต ปุคฺคลวาทีติ เอวํ ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ นาม.

บทว่า ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในเหตุและมิใช่เหตุ. ในข้อนั้นมีนัยดังนี้ – สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีเมื่อถูกเขาข่มอยู่ ก็แสดงความเป็นสัสสตวาทีนั้นเทียว (โดยคิดว่า) “ไฉนเราจะกล่าวอุจเฉททิฏฐิเล่า” ไม่สามารถเพื่อจะตั้งอยู่ในวาทะของตนได้. อย่างนี้ เมื่ออุจเฉทวาทีสามารถ สัสสตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อปุคคลวาทีสามารถ สุญญตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อสุญญตวาทีสามารถ ปุคคลวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ.

ปริกปฺเป [Pg.185] น สณฺฐาตีติ อิทํ ปญฺหปุจฺฉเนปิ ปญฺหกถเนปิ ลพฺภติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐปิ ‘‘ปญฺหํ กเถสฺสามี’’ติ หนุํ สํโสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป น สณฺฐาติ นาม.

บทว่า ปริกปฺเป น สณฺฐาติ คำนี้ย่อมได้ทั้งในการถามปัญหาและในการกล่าวแก้ปัญหา. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนคิดว่า “เราจักถามปัญหา” แล้วกระแอม, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ปัญหานี้ เราจักถามปัญหาอื่น”. แม้ผู้ถูกถามปัญหา คิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” แล้วลูบคาง, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่คำตอบนี้ เราจักตอบอย่างอื่น”. อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในความตริตรึก.

อญฺญาตวาเท น สณฺฐาตีติ อญฺญาตวาเท ชานิตวาเท น สณฺฐาติ. กถํ? เอกจฺโจ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตํ อิตโร ‘‘มนาโป ตยา ปญฺโห ปุจฺฉิโต, กหํ เต เอส อุคฺคหิโต’’ติ วทติ. อิตโร ปุจฺฉิตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺหํ นุ โข ปุจฺฉิต’’นฺติ วิมตึ กโรติ. อปโร ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ตมญฺโญ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กตฺถ เต อุคฺคหิโต, ปญฺหํ กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺโพ’’ติ วทติ. อิตโร กเถตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺโห นุ โข มยา กถิโต’’ติ วิมตึ กโรติ.

บทว่า อญฺญาตวาเท น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในวาทะที่รู้กัน. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนถามปัญหา, คนอื่นกล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาที่ท่านถามน่าพอใจ ท่านเรียนปัญหานี้มาจากไหน”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ถาม) แม้จะถามปัญหาโดยทำนองที่ควรจะถามแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราถามสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. อีกคนหนึ่งถูกถามปัญหาแล้วย่อมตอบ, อีกคนหนึ่ง (ผู้ถาม) กล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาท่านตอบดีแล้ว ท่านเรียนมาจากไหน ชื่อว่าผู้ตอบปัญหา พึงตอบอย่างนี้”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ตอบ) แม้จะตอบปัญหาโดยทำนองที่ควรจะตอบแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราตอบสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”.

ปฏิปทาย น สณฺฐาตีติ ปฏิปตฺติยํ น ติฏฺฐติ, วตฺตํ อชานิตฺวา อปุจฺฉิตพฺพฏฺฐาเน ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. อยํ ปญฺโห นาม เจติยงฺคเณ ปุจฺฉิเตน น กเถตพฺโพ, ตถา ภิกฺขาจารมคฺเค คามํ ปิณฺฑาย จรณกาเล. อาสนสาลาย นิสินฺนกาเล ยาคุํ วา ภตฺตํ วา คเหตฺวา นิสินฺนกาเล ปริภุญฺชิตฺวา นิสินฺนกาเล ทิวาวิหารฏฺฐานคมนกาเลปิ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ปน โอกาสํ กาเรตฺวาว ปุจฺฉนฺตสฺส กเถตพฺโพ, อกาเรตฺวา ปุจฺฉนฺตสฺส น กเถตพฺโพ. อิทํ วตฺตํ อชานิตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย น สณฺฐาติ นาม. เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหตีติ, ภิกฺขเว, เอตํ อิมสฺมึ จ การเณ สติ อยํ ปุคฺคโล น กเถตุํ ยุตฺโต นาม โหติ.

บทว่า ปฏิปทาย น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติ คือไม่รู้วัตร ถามในที่ไม่ควรจะถาม. ชื่อว่าปัญหานี้ อันผู้ถูกถามไม่พึงตอบที่ลานพระเจดีย์, ฉันนั้น ในทางภิกขาจาร ในเวลาเที่ยวไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, ในเวลาที่นั่งในอาสนศาลา, ในเวลาที่รับข้าวต้มหรือภัตแล้วนั่งอยู่, ในเวลาที่ฉันแล้วนั่งอยู่, แม้ในเวลาไปสู่ที่พักกลางวัน. ส่วนในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวัน พึงตอบแก่ผู้ขอโอกาสแล้วจึงถามเท่านั้น, ไม่พึงตอบแก่ผู้ไม่ขอโอกาสแล้วถาม. ผู้ไม่รู้วัตรนี้แล้วถาม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทา. บทว่า เอวํ สนฺตายํ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีเหตุนี้อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าไม่สมควรที่จะกล่าวด้วย.

ฐานาฐาเน สณฺฐาตีติ สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโนปิ ‘‘อหํ ตยา สตกฺขตฺตุํ นิคฺคยฺหมาโนปิ อุจฺเฉทวาทีเยวา’’ติ วทติ. อิมินา นเยน สสฺสตปุคฺคลสุญฺญตวาทาทีสุปิ นโย เนตพฺโพ. เอวํ ฐานาฐาเน สณฺฐาติ [Pg.186] นาม. ปริกปฺเป สณฺฐาตีติ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธนฺโต ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ กเถสฺสามีติ หนุํ สํโสเธนฺโตปิ ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป สณฺฐาติ นาม.

บทว่า ฐานาฐาเน สณฺฐาติ คือ สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีแม้ถูกเขาข่มอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าแม้ถูกท่านข่มอยู่ร้อยครั้ง ก็เป็นอุจเฉทวาทีอยู่นั่นเอง”. พึงนำนัยไปในสัสสตวาที ปุคคลวาที สุญญตวาที เป็นต้น โดยนัยนี้. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. บทว่า ปริกปฺเป สณฺฐาติ คือ เมื่อกระแอมโดยคิดว่า “เราจักถามปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักถามปัญหานี้แหละ”. แม้เมื่อลูบคางโดยคิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักแก้ปัญหานี้แหละ”. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในความตริตรึก.

อญฺญาตวาเท สณฺฐาตีติ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉนฺเตน นาม เอวํ ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปฏิปทาย สณฺฐาตีติ เคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ นิฏฺฐาติ, ตสฺมึ อนฺตเร นิสินฺโน ปญฺหํ ปุจฺฉติ. สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ อฏฺฐวิธานิ ปานกานิ วตฺถจฺฉาทนมาลาคนฺธาทีนิ วา อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ตานิ ทตฺวา ทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เอวญฺหิ วตฺตํ ญตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย สณฺฐาติ นาม. ตสฺส ปญฺหํ กเถตุํ วฏฺฏติ.

คำว่า ตั้งอยู่ในอัญญาตวาท คือ ครั้นถามปัญหานี้แล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านถามปัญหาดีแล้ว อันผู้ถามชื่อว่าพึงถามอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น แม้ครั้นตอบปัญหาแล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านตอบปัญหาดีแล้ว อันผู้ตอบชื่อว่าพึงตอบอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น คำว่า ตั้งอยู่ในปฏิปทา คือ เชิญให้นั่งในเรือนแล้ว ถวายของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ตลอดเวลาที่ภัตกิจยังไม่เสร็จ ก็นั่งถามปัญหาในระหว่างนั้น หรือถือเอาเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น น้ำปานะ ๘ อย่าง หรือของมีผ้าเครื่องนุ่งห่ม ระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น ไปสู่วิหาร ถวายสิ่งเหล่านั้นแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางวัน ขอโอกาสแล้วจึงถามปัญหา จริงอยู่ ผู้ถามเมื่อรู้วัตรอย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปฏิปทา ย่อมควรที่จะตอบปัญหาแก่บุคคลนั้น

อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ ปฏิจฺฉาเทติ, อญฺญํ วา ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรนฺโต ปุริมกถํ พหิทฺธา อปนาเมติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ภิกฺขู กิร สนฺนิปติตฺวา เอกํ ทหรํ, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ อิมญฺจิมญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ อาหํสุ. โส อาห – ‘‘ภนฺเต, นาคทีปํ คโตมฺหี’’ติ. อาวุโส, น มยํ ตว นาคทีปคมเนน อตฺถิกา, อาปตฺตึ ปน อาปนฺโนติ ปุจฺฉามาติ. ภนฺเต, นาคทีปํ คนฺตฺวา มจฺเฉ ขาทินฺติ. อาวุโส, ตว มจฺฉขาทเนน กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ กิรสิ อาปนฺโนติ. โส ‘‘นาติสุปกฺโก มจฺโฉ มยฺหํ อผาสุกมกาสิ, ภนฺเต’’ติ. อาวุโส, ตุยฺหํ ผาสุเกน วา อผาสุเกน วา กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ภนฺเต, ยาว ตตฺถ วสึ, ตาว เม อผาสุกเมว ชาตนฺติ. เอวํ อาคนฺตุกกถาวเสน พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า พูดกลบเกลื่อน คือ ย่อมปิดบังเรื่องอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง กลับพูดอีกเรื่องหนึ่ง คำว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็น คือ เมื่อนำเรื่องจรเข้ามา ย่อมนำเรื่องเดิมออกไปข้างนอก ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว ได้กล่าวกับภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า ‘อาวุโส ท่านต้องอาบัตินี้ๆ ใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ กระผมไปนาคทีปมา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีความต้องการด้วยการไปนาคทีปของท่าน แต่พวกเราถามว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ไปนาคทีปแล้ว ได้ฉันปลา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยการฉันปลาของท่าน ได้ยินว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ปลาที่สุกไม่ดี ทำให้กระผมไม่สบาย’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยความสบายหรือไม่สบายของท่าน ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ตลอดเวลาที่กระผมอยู่ที่นั่น ความไม่สบายเท่านั้นได้เกิดขึ้นแก่กระผม’ พึงทราบว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็นด้วยอำนาจเรื่องจรอย่างนี้

อภิหรตีติ อิโต จิโต จ สุตฺตํ อาหริตฺวา อวตฺถรติ. เตปิฏกติสฺสตฺเถโร วิย. ปุพฺเพ กิร ภิกฺขู มหาเจติยงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา สงฺฆกิจฺจํ กตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา อญฺญมญฺญํ ปญฺหสากจฺฉํ กโรนฺติ. ตตฺถายํ เถโร ตีหิ ปิฏเกหิ ตโต ตโต สุตฺตํ อาหริตฺวา ทิวสภาเค เอกมฺปิ ปญฺหํ นิฏฺฐาเปตุํ น เทติ. อภิมทฺทตีติ การณํ [Pg.187] อาหริตฺวา มทฺทติ. อนุปชคฺฆตีติ ปเรน ปญฺเห ปุจฺฉิเตปิ กถิเตปิ ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ, เยน ปรสฺส ‘‘อปุจฺฉิตพฺพํ นุ โข ปุจฺฉึ, อกเถตพฺพํ นุ โข กเถสิ’’นฺติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. ขลิตํ คณฺหาตีติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสมตฺตํ คณฺหาติ, อกฺขเร วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา ทุรุตฺเต ‘‘เอวํ นาเมตํ วตฺตพฺพ’’นฺติ อุชฺฌายมาโน วิจรติ. สอุปนิโสติ สอุปนิสฺสโย สปจฺจโย.

คำว่า ข่มขี่ คือ นำพระสูตรจากที่นี่และที่นั่นมาท่วมทับ เหมือนพระเตปิฏกติสสเถระ ได้ยินว่า ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายประชุมกันที่ลานพระมหาเจดีย์ ทำสังฆกรรมแล้ว ให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ย่อมกระทำการสนทนาปัญหาแก่กันและกัน ในที่ประชุมนั้น พระเถระรูปนี้ นำพระสูตรจากพระไตรปิฎกนั้นๆ มา ไม่ยอมให้ปัญหาแม้ข้อหนึ่งสำเร็จลงได้ตลอดทั้งวัน คำว่า บดขยี้ คือ นำเหตุผลมาบดขยี้ คำว่า หัวเราะเยาะ คือ เมื่อผู้อื่นถามปัญหาหรือตอบปัญหาก็ตาม ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้อื่นเกิดความสงสัยขึ้นว่า ‘เราถามสิ่งที่ไม่ควรถามหนอ’ หรือ ‘เราตอบสิ่งที่ไม่ควรตอบหนอ’ คำว่า จับผิด คือ ย่อมถือเอาเพียงโทษทางปากเล็กน้อย เมื่ออักษรก็ดี บทก็ดี หรือพยัญชนะก็ดี ที่กล่าวไม่ดี ก็เที่ยวคอยเพ่งโทษอยู่ว่า ‘คำนี้พึงกล่าวอย่างนี้’ คำว่า มีอุปนิสัย คือ มีที่อาศัย มีเหตุปัจจัย

โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อภิชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ กุสลธมฺมํ อภิชานาติ อริยมคฺคํ. ปริชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจธมฺมํ ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ปชหติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ สพฺพากุสลธมฺมํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ. สจฺฉิกโรติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ อรหตฺตผลธมฺมํ นิโรธเมว วา ปจฺจกฺขํ กโรติ. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อรหตฺตผลวิโมกฺขํ ญาณผสฺเสน ผุสติ.

คำว่า มีโสตะอันส่งไปแล้ว คือ มีโสตะอันตั้งไว้แล้ว (เงี่ยโสตสดับ) คำว่า ย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งกุศลธรรมอย่างหนึ่ง ได้แก่ อริยมรรค คำว่า ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกำหนดรู้ซึ่งทุกขสัจธรรมอย่างหนึ่งด้วยตีรณปริญญา คำว่า ย่อมละซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไปซึ่งอกุศลธรรมทั้งปวงอย่างหนึ่ง คำว่า ย่อมทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกระทำให้ประจักษ์ซึ่งอรหัตตผลธรรมอย่างหนึ่ง หรือนิโรธสัจ คำว่า ย่อมสัมผัสสัมมาวิมุตติ คือ ย่อมสัมผัสอรหัตตผลวิโมกข์ด้วยญาณผัสสะ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผลอันสมควร

เอตทตฺถา, ภิกฺขเว, กถาติ, ภิกฺขเว, ยา เอสา กถาสมฺปโยเคนาติ กถา ทสฺสิตา, สา เอตทตฺถา, อยํ ตสฺสา กถาย ภูมิ ปติฏฺฐา. อิทํ วตฺถุ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา. เอตทตฺถา มนฺตนาติ ยา อยํ กจฺฉากจฺเฉสุ ปุคฺคเลสุ กจฺเฉน สทฺธึ มนฺตนา, สาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถา อุปนิสาติ โอหิตโสโต สอุปนิโสติ เอวํ วุตฺตา อุปนิสาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถํ โสตาวธานนฺติ ตสฺสา อุปนิสาย โสตาวธานํ, ตมฺปิ เอตทตฺถเมว. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา. จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อรหตฺตผลวิโมกฺโข. อรหตฺตผลตฺถาย หิ สพฺพเมตนฺติ สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อุปริ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต เย วิรุทฺธาติอาทิมาห.

คำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนามีประโยชน์นี้’ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนาใด ที่เราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า กถาสัมปโยคะ การสนทนานั้นมีประโยชน์นี้ นี้เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งของการสนทนานั้น นี้เป็นวัตถุ ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้ คำว่า ‘การปรึกษามีประโยชน์นี้’ ความว่า การปรึกษาใด กับบุคคลที่ควรปรึกษาในบรรดาบุคคลที่ควรและไม่ควรปรึกษา แม้การปรึกษานั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘อุปนิสัยมีประโยชน์นี้’ ความว่า แม้อุปนิสัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘มีโสตะอันส่งไปแล้ว มีอุปนิสัย’ ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘การเงี่ยโสตสดับมีประโยชน์นี้’ ความว่า การเงี่ยโสตสดับซึ่งอุปนิสัยนั้น แม้การเงี่ยโสตสดับนั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพราะไม่ยึดมั่น’ คือ ไม่ยึดถือด้วยอุปาทาน ๔ คำว่า ‘ความหลุดพ้นแห่งจิต’ คือ อรหัตตผลวิโมกข์ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงจบพระสูตรแล้ว และเมื่อจะทรงรวบยอดด้วยพระคาถาทั้งหลายในเบื้องบน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เย วิรุทธา

ตตฺถ วิรุทฺธาติ วิโรธสงฺขาเตน โกเปน วิรุทฺธา. สลฺลปนฺตีติ สลฺลาปํ กโรนฺติ. วินิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา หุตฺวา. สมุสฺสิตาติ มานุสฺสเยน สุฏฺฐุ อุสฺสิตา. อนริยคุณมาสชฺชาติ อนริยคุณกถํ คุณมาสชฺช กเถนฺติ. คุณํ ฆฏฺเฏตฺวา กถา หิ อนริยกถา นาม, น อริยกถา, ตํ [Pg.188] กเถนฺตีติ อตฺโถ. อญฺโญญฺญวิวเรสิโนติ อญฺญมญฺญสฺส ฉิทฺทํ อปราธํ คเวสมานา. ทุพฺภาสิตนฺติ ทุกฺกถิตํ. วิกฺขลิตนฺติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสขลิตํ. สมฺปโมหํ ปราชยนฺติ อญฺญมญฺญสฺส อปฺปมตฺเตน มุขโทเสน สมฺปโมหญฺจ ปราชยญฺจ. อภินนฺทนฺตีติ ตุสฺสนฺติ. นาจเรติ น จรติ น กเถติ. ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตาติ ยา จ ธมฺเม ฐิเตน กถิตกถา, สา ธมฺมฏฺฐา เจว โหติ เตน จ ธมฺเมน ปฏิสํยุตฺตาติ ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตา. อนุนฺนเตน มนสาติ อนุทฺธเตน เจตสา. อปฬาโสติ ยุคคฺคาหปฬาสวเสน อปฬาโส หุตฺวา. อสาหโสติ ราคโทสโมหสาหสานํ วเสน อสาหโส หุตฺวา.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรุทธา คือ ขัดแย้งกันด้วยความโกรธที่เรียกว่าความขัดแย้ง. บทว่า สัลลปันติ คือ ย่อมเจรจา. บทว่า วินิวิฏฐา คือ เป็นผู้ยึดมั่นแล้ว. บทว่า สมุสสิตา คือ ถูกยกขึ้นดีแล้วด้วยมานานุสัย. บทว่า อนริยคุณมาสัชช คือ เข้าถึงคุณคือถ้อยคำอันเป็นคุณของคนไม่ใช่อริยะแล้วกล่าว. ความว่า จริงอยู่ วาจาที่กล่าวพาดพิงถึงคุณ (ของตน) ชื่อว่าอนริยกถา ไม่ใช่อริยกถา (บัณฑิต) ย่อมกล่าววาจานั้น. บทว่า อัญโญัญญวิเวรสิโน คือ แสวงหาช่องและความผิดของกันและกัน. บทว่า ทุพภาสิตํ คือ คำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า วิกขลิตํ คือ ความผิดพลาดคือโทษทางปากเล็กน้อย. บทว่า สัมปโมหํ ปราชยํ คือ (ยินดี) ซึ่งความหลงและความพ่ายแพ้ของกันและกันด้วยโทษทางปากเพียงเล็กน้อย. บทว่า อภินันทันติ คือ ย่อมยินดี. บทว่า นาจเรติ คือ ไม่ประพฤติ ไม่กล่าว. บทว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา คือ วาจาใดที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในธรรมกล่าวแล้ว วาจานั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรมด้วย และประกอบด้วยธรรมนั้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา. บทว่า อนุนนเตน มนสา คือ ด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน. บทว่า อปฬาโสติ คือ เป็นผู้ไม่ตีเสมอด้วยอำนาจแห่งการตีเสมอคือการถือรั้น. บทว่า อสาหโสติ คือ เป็นผู้ไม่ผลีผลามด้วยอำนาจแห่งความผลีผลามคือราคะ โทสะ และโมหะ.

อนุสูยายมาโนติ น อุสูยมาโน. ทุพฺภฏฺเฐ นาปสาทเยติ ทุกฺกถิตสฺมึ น อปสาเทยฺย. อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺยาติ การณุตฺตริยลกฺขณํ อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺย. ขลิตญฺจ น คาหเยติ อปฺปมตฺตกํ มุขขลิตํ ‘‘อยํ เต โทโส’’ติ น คาหเยยฺย. นาภิหเรติ นาวตฺถเรยฺย. นาภิมทฺเทติ เอกํ การณํ อาหริตฺวา น มทฺเทยฺย. น วาจํ ปยุตํ ภเณติ สจฺจาลิกปฏิสํยุตฺตํ วาจํ น ภเณยฺย. อญฺญาตตฺถนฺติ ชานนตฺถํ. ปสาทตฺถนฺติ ปสาทชนนตฺถํ. น สมุสฺเสยฺย มนฺตเยติ น มานุสฺสเยน สมุสฺสิโต ภเวยฺย. น หิ มานุสฺสิตา หุตฺวา ปณฺฑิตา กถยนฺติ, มาเนน ปน อนุสฺสิโตว หุตฺวา มนฺตเย กเถยฺย ภาเสยฺยาติ.

บทว่า อนุสูยมาโน คือ ไม่ริษยาอยู่. บทว่า ทุพภัฏเฐ นาปสาทเย คือ ไม่พึงดูหมิ่นในคำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า อุปารัมภํ น สิกเขยย คือ ไม่พึงศึกษาการข่มขี่ซึ่งมีลักษณะยกเหตุขึ้นทับถม. บทว่า ขลิตัญจ น คาหเย คือ ไม่พึงให้ถือเอาความผิดพลาดทางปากเล็กน้อยว่า "นี่เป็นโทษของท่าน". บทว่า นาภิหเร คือ ไม่พึงครอบงำ. บทว่า นาภิมัทเท คือ ไม่พึงยกเหตุอย่างหนึ่งขึ้นมาแล้วข่มขี่. บทว่า น วาจํ ปยุตํ ภเณ คือ ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความคลาดเคลื่อนจากความจริง. บทว่า อัญญาตัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้. บทว่า ปสาทัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เกิดความเลื่อมใส. บทว่า น สมุสเสยย มันตเย คือ ไม่พึงเป็นผู้ถูกยกขึ้นด้วยมานานุสัย. จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวเพราะถูกมานะยกขึ้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถูกมานะยกขึ้นแล้วปรึกษา กล่าว พูด.

๘. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร

๖๙. อฏฺฐเม ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควโต ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวาว ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม [Pg.189] โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ. ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ. ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ. เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

๖๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ภควํมูลกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า ภควํมูลกา. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดหนึ่งพุทธันดร สมณะหรือพราหมณ์อื่นชื่อว่าผู้สามารถเพื่อจะทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้น มิได้มีแล้ว แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จึงรู้ทั่วถึงธรรมเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุ. บทว่า ภควํเนตติกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้แนะนำโดยอนุโลมซึ่งธรรมทั้งหลาย ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นทีละอย่างๆ ตามสภาวะ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่า ภควํเนตติกา. บทว่า ภควํปฏิสรณา คือ ธรรมในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมแล่นไปในพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ปฏิสรันติ คือ ย่อมแล่นไป ย่อมประชุมกัน. อีกอย่างหนึ่ง ผัสสะย่อมมาสู่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ มหาโพธิมณฑล ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง". เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมมา (ทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง". พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะอย่างนี้ ย่อมทรงหยั่งรู้ธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ภควันตํเยว ปฏิภาตุ คือ ขอเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นเถิด ความว่า ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด.

ราโค โขติ รชฺชนวเสน ปวตฺตราโค. อปฺปสาวชฺโชติ โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ วชฺเชหิ อปฺปสาวชฺโช, อปฺปโทโสติ อตฺโถ. กถํ? มาตาปิตโร หิ ภาติภคินิอาทโย จ ปุตฺตภาติกานํ อาวาหวิวาหมงฺคลํ นาม กาเรนฺติ. เอวํ ตาเวโส โลกวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. สทารสนฺโตสมูลิกา ปน อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม น โหตีติ เอวํ วิปากวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ วิรชฺชมาโน ปเนส สณิกํ วิรชฺชติ, น สีฆํ มุจฺจติ. เตลมสิราโค วิย จิรํ อนุพนฺธติ, ทฺเว ตีณิ ภวนฺตรานิ คนฺตฺวาปิ นาปคจฺฉตีติ ทนฺธวิราคี.

บทว่า ราโค โข คือ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด. บทว่า อัปปสาวัชโช คือ มีโทษน้อยด้วยโทษทั้งสองอย่าง คือ ทั้งโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบาก ความว่า มีโทษน้อย. อย่างไร? จริงอยู่ มารดาบิดาและพี่ชายน้องชายพี่สาวน้องสาวเป็นต้น ย่อมจัดแจงมงคลคืออาวาหะและวิวาหะแก่บุตรธิดาและน้องชาย. ราคะนั้นมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียนอย่างนี้ก่อน. ส่วน (ราคะ) ที่มีความสันโดษในภรรยาของตนเป็นมูล ย่อมไม่มีปฏิสนธิในอบาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบากอย่างนี้. บทว่า ทันธวิราคี คือ ส่วนราคะนี้เมื่อจะคลายกำหนัด ย่อมคลายกำหนัดช้า ไม่หลุดพ้นเร็ว. ย่อมติดตามไปนานดุจสีของน้ำมันผสมหมึก แม้จะผ่านไปสองสามภพก็ไม่หายไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทันธวิราคี.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ปุริโส ภาตุ ชายาย มิจฺฉาจารํ จรติ. ตสฺสาปิ อิตฺถิยา อตฺตโน สามิกโต โสเยว ปิยตโร อโหสิ. สา ตมาห – ‘‘อิมสฺมึ การเณ ปากเฏ ชาเต มหตี ครหา ภวิสฺสติ, ตว ภาติกํ ฆาเตหี’’ติ. โส ‘‘นสฺส, วสลิ, มา เอวํ ปุน อวจา’’ติ อปสาเทสิ. สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปาหจฺจเยน ปุน กเถสิ, ตสฺส จิตฺตํ ทฺวชฺฌภาวํ อคมาสิ. ตโต ตติยวารํ กถิโต ‘‘กินฺติ กตฺวา โอกาสํ ลภิสฺสามี’’ติ อาห. อถสฺส สา อุปายํ กเถนฺตี ‘‘ตฺวํ มยา วุตฺตเมว กโรหิ, อสุกฏฺฐาเน มหากกุธสมีเป ติตฺถํ อตฺถิ, ตตฺถ ติขิณํ ทณฺฑกวาสึ คเหตฺวา ติฏฺฐาหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เชฏฺฐภาตาปิสฺส อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา ฆรํ อาคโต. สา ตสฺมึ มุทุจิตฺตา วิย หุตฺวา ‘‘เอหิ [Pg.190] สามิ, สีเส เต โอลิขิสฺสามี’’ติ โอลิขนฺตี ‘‘อุปกฺกิลิฏฺฐํ เต สีส’’นฺติ อามลกปิณฺฑํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ อสุกฏฺฐาเน สีสํ โธวิตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. โส ตาย วุตฺตติตฺถเมว คนฺตฺวา อามลกกกฺเกน สีสํ มกฺเขตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โอนมิตฺวา สีสํ โธวิ. อถ นํ อิตโร รุกฺขนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา ขนฺธฏฺฐิเก ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปตฺวา เคหํ อคมาสิ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งประพฤติมิจฉาจารในภรรยาของพี่ชาย แม้หญิงนั้นก็รักชายชู้นั้นมากกว่าสามีของตน นางได้กล่าวกับชายชู้นั้นว่า “เมื่อเรื่องนี้ปรากฏขึ้น จะมีคำครหาใหญ่หลวง ท่านจงฆ่าพี่ชายของท่านเสีย” เขาได้ขู่ว่า “นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเสีย อย่าได้กล่าวอย่างนี้อีก” นางก็นิ่งเสีย ครั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็ได้พูดขึ้นอีก จิตของเขาก็เกิดลังเล ครั้นนางพูดเป็นครั้งที่สาม เขาจึงกล่าวว่า “เราจะทำอย่างไรจึงจะได้โอกาส” ลำดับนั้น นางจึงบอกอุบายแก่เขาว่า “ท่านจงทำตามที่เราบอกเท่านั้น ที่ตำบลชื่อโน้น ใกล้ต้นกระทุ่มใหญ่ มีท่าลงน้ำอยู่ ท่านจงถือขวานมีด้ามอันคมไปยืนอยู่ที่นั่น” เขาได้ทำตามนั้น แม้พี่ชายใหญ่ของเขาทำงานในป่าแล้วก็กลับมาบ้าน นางทำทีเป็นมีใจอ่อนโยนต่อเขาแล้วกล่าวว่า “มาเถิดนายท่าน ฉันจะสางผมให้ท่าน” ขณะที่สางผมอยู่ ก็กล่าวว่า “ผมของท่านสกปรก” แล้วให้มะขามป้อมบดก้อนหนึ่ง ส่งไปว่า “ท่านจงไปสระผมที่ท่าชื่อโน้นแล้วกลับมา” เขาไปที่ท่าน้ำที่นางบอกนั่นแหละ ชโลมศีรษะด้วยมะขามป้อมบดแล้วลงไปในน้ำ ก้มลงสระผม ลำดับนั้น ชายอีกคนหนึ่งก็ออกมาจากระหว่างต้นไม้ ฟันที่กระดูกต้นคอ ปลงเขาเสียจากชีวิตแล้วก็กลับไปบ้าน

อิตโร ภริยาย สิเนหํ ปริจฺจชิตุมสกฺโกนฺโต ตสฺมึเยว เคเห มหาธมฺมนิ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตสฺสา ฐิตายปิ นิสินฺนายปิ คนฺตฺวา สรีเร ปตติ. อถ นํ สา ‘‘โสเยว อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ฆาตาเปสิ. โส ปุน ตสฺสา สิเนเหน ตสฺมึเยว เคเห กุกฺกุโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปทสา คมนกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. อรญฺญํ คจฺฉนฺติยาปิ สทฺธึเยว คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก, กตรฏฺฐานํ คมิสฺสตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ปุน ตํ ฆาตาเปสิ.

ฝ่ายชายอีกคนหนึ่ง (ผู้เป็นสามี) ไม่สามารถสละความรักในภรรยาได้ จึงบังเกิดเป็นงูเหลือมใหญ่ในเรือนนั้นเอง งูนั้นเข้าไปตกบนร่างกายของนางแม้เมื่อนางยืนอยู่หรือนั่งอยู่ ลำดับนั้น นางจึงให้คนฆ่างูนั้นเสียโดยคิดว่า “คงเป็นคนนั้นนั่นเอง” เขาก็ได้บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นอีกเพราะความรักในนาง สุนัขนั้นตั้งแต่เวลาที่เดินด้วยเท้าได้ ก็เที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ แม้เมื่อนางไปป่า มันก็ไปด้วยกันนั่นแหละ มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “นายพรานสุนัขออกไปแล้ว จะไปที่ไหนกัน” นางจึงให้คนฆ่ามันเสียอีก

โสปิ ปุน ตสฺมึเยว เคเห วจฺฉโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตเถว ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. ตทาปิ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘นิกฺขนฺโต โคปาลโก, กตฺถ คาวิโย จริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน ตํ ฆาตาเปสิ. โส ตทาปิ ตสฺสา อุปริ สิเนหํ ฉินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโต จตุตฺเถ วาเร ตสฺสาเยว กุจฺฉิยํ ชาติสฺสโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปฏิปาฏิยา จตูสุ อตฺตภาเวสุ ตาย ฆาติตภาวํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย นาม ปจฺจตฺถิกาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทติ. สเจ นํ สา ผุสติ, กนฺทติ โรทติ. อถ นํ อยฺยโกว ปฏิชคฺคติ. ตํ อปรภาเค วุทฺธิปฺปตฺตํ อยฺยโก อาห – ‘‘ตาต, กสฺมา ตฺวํ มาตุ หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทสิ. สเจปิ ตํ ผุสติ, มหาสทฺเทน โรทสิ กนฺทสี’’ติ. อยฺยเกน ปุฏฺโฐ ‘‘น เอสา มยฺหํ มาตา, ปจฺจามิตฺตา เอสา’’ติ ตํ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. โส ตํ อาลิงฺคิตฺวา โรทิตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, กึ อมฺหากํ อีทิเส ฐาเน นิวาสกิจฺจ’’นฺติ ตํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ วิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุโภปิ ตตฺถ วสนฺตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

แม้เขาก็ได้บังเกิดเป็นลูกโคในเรือนนั้นอีก มันเที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ เหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ แม้ในครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “คนเลี้ยงโคออกไปแล้ว จะไปเลี้ยงโคที่ไหนกัน” นางก็ได้ให้คนฆ่ามันเสียในที่นั้นอีก แม้ในครั้งนั้น เขาก็ไม่สามารถตัดความรักในนางได้ ในวาระที่สี่ จึงได้บังเกิดในท้องของนางนั่นเอง เป็นผู้ระลึกชาติได้ เขาเห็นว่าตนถูกนางฆ่าตายใน ๔ อัตภาพตามลำดับแล้ว จึงคิดว่า “เรามาเกิดในท้องของนางผู้เป็นศัตรูเห็นปานนี้หนอ” ตั้งแต่นั้นมา จึงไม่ยอมให้นางใช้มือสัมผัสร่างกายของตน ถ้านางสัมผัสเขา เขาก็จะคร่ำครวญร้องไห้ ลำดับนั้น ปู่ของเขาเท่านั้นเป็นผู้เลี้ยงดู ในเวลาต่อมา เมื่อเขาเจริญวัยแล้ว ปู่ได้กล่าวว่า “หลานเอ๋ย เพราะเหตุไรเจ้าจึงไม่ยอมให้แม่ใช้มือสัมผัสร่างกายของเจ้า แม้ถ้านางสัมผัสเจ้า เจ้าก็ร้องไห้คร่ำครวญเสียงดัง” เขาถูกปู่ถามแล้วจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า “หญิงนี้ไม่ใช่แม่ของข้าพเจ้า แต่เป็นศัตรู” ปู่กอดเขาแล้วร้องไห้ กล่าวว่า “มาเถิดหลานเอ๋ย เราจะอยู่ไปทำอะไรในที่เช่นนี้” แล้วพาเขาออกไป ไปยังวิหารแห่งหนึ่ง บวชแล้ว ทั้งสองคนอาศัยอยู่ในที่นั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต

มหาสาวชฺโชติ [Pg.191] โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ การเณหิ มหาสาวชฺโช. กถํ? โทเสน หิ ทุฏฺโฐ หุตฺวา มาตริปิ อปรชฺฌติ, ปิตริปิ ภาติภคินิอาทีสุปิ ปพฺพชิเตสุปิ. โส คตคตฏฺฐาเนสุ ‘‘อยํ ปุคฺคโล มาตาปิตูสุปิ อปรชฺฌติ, ภาติภคินิอาทีสุปิ, ปพฺพชิเตสุปี’’ติ มหตึ ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โทสวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. ขิปฺปวิราคีติ ขิปฺปํ วิรชฺชติ. โทเสน หิ ทุฏฺโฐ มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา ‘‘มยฺหํ ขมถา’’ติ. อจฺจยํ เทเสติ. ตสฺส สห ขมาปเนน ตํ กมฺมํ ปากติกเมว โหติ.

บทว่า มหาสาวชฺโช ความว่า มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยเป็นโทษในวิบาก อย่างไร? คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ย่อมประพฤติผิดในมารดาบ้าง ในบิดาบ้าง ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้นบ้าง ในบรรพชิตบ้าง เขาย่อมได้รับคำติเตียนอย่างใหญ่หลวงในที่ที่ไปแล้วๆ ว่า “บุคคลนี้ประพฤติผิดแม้ในมารดาบิดา ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้น ในบรรพชิต” อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโทสะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบาก บทว่า ขิปฺปวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้เร็ว คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ก็แสดงโทษว่า “ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วย” เมื่อเขาขอขมาแล้ว กรรมนั้นก็เป็นปกติเหมือนเดิม

โมโหปิ ทฺวีเหว การเณหิ มหาสาวชฺโช. โมเหน หิ มูฬฺโห หุตฺวา มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โมหวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสนปิ มหาสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ สณิกํ วิรชฺชติ. โมเหน มูฬฺเหน หิ กตกมฺมํ สณิกํ มุจฺจติ. ยถา หิ อจฺฉจมฺมํ สตกฺขตฺตุมฺปิ โธวิยมานํ น ปณฺฑรํ โหติ, เอวเมว โมเหน มูฬฺเหน กตกมฺมํ สีฆํ น มุจฺจติ, สณิกเมว มุจฺจตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

แม้โมหะก็มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการเหมือนกัน คือ บุคคลผู้หลงด้วยโมหะแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ย่อมได้รับคำติเตียนในที่ที่ไปแล้วๆ อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโมหะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบากด้วย บทว่า ทนฺธวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้ช้า คือ กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมพ้นไปได้ช้า เปรียบเหมือนหนังหมี แม้ถูกซักฟอกตั้งร้อยครั้งก็ไม่ขาว ฉันใด กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมไม่พ้นไปได้เร็ว ย่อมพ้นไปได้ช้าเท่านั้น ฉันนั้น พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

๙. อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอกุศลมูลสูตร

๗๐. นวเม อกุสลมูลานีติ อกุสลานํ มูลานิ, อกุสลานิ จ ตานิ มูลานิ จาติ วา อกุสลมูลานิ. ยทปิ, ภิกฺขเว, โลโภติ โยปิ, ภิกฺขเว, โลโภ. ตทปิ อกุสลมูลนฺติ โสปิ อกุสลมูลํ. อกุสลมูลํ วา สนฺธาย อิธ ตมฺปีติ อตฺโถ วฏฺฏติเยว. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ ราสึ กโรติ. อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยตีติ อภูเตน อวิชฺชมาเนน ยํกิญฺจิ ตสฺส อภูตํ โทสํ วตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ. วเธน วาติอาทิ เยนากาเรน ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานิยาติ ธนชานิยา. ปพฺพาชนายาติ คามโต วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาชนียกมฺเมน[Pg.192]. พลวมฺหีติ อหมสฺมิ พลวา. พลตฺโถ อิติปีติ พเลน เม อตฺโถ อิติปิ, พเล วา ฐิโตมฺหีติปิ วทติ.

๗๐. ในนวมสูตร บทว่า อกุสลมูลานิ ความว่า รากเหง้าของอกุศลทั้งหลาย หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นรากเหง้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกุสลมูล บทว่า ยทปิ ภิกฺขเว โลโภ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลภะใด แม้มีอยู่ บทว่า ตทปิ อกุสลมูลํ ความว่า แม้โลภะนั้นก็ชื่อว่า อกุศลมูล หรืออีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า เรากล่าวคำว่า ตมฺปิ นี้ในที่นี้ หมายถึงศัพท์ว่า อกุสลมูล ย่อมควรทีเดียว พึงนำนัยไปในบททั้งปวงโดยอุบายนี้ บทว่า อภิสงฺขโรติ ความว่า พากเพียร รวบรวม กระทำให้เป็นกอง บทว่า อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยติ ความว่า กล่าวโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่จริง ไม่มีอยู่ ของบุคคลอื่นนั้น โดยไม่เป็นจริง ไม่มีอยู่ แล้วยังทุกข์ให้เกิดขึ้น บทว่า วเธน วา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอาการที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานิยา ความว่า ด้วยความเสื่อมแห่งทรัพย์ บทว่า ปพฺพาชนาย ความว่า ด้วยปัพพาชนียกรรม (การขับไล่) จากบ้านหรือจากแว่นแคว้น บทว่า พลวมฺหิ ความว่า เราเป็นผู้มีกำลัง บทว่า พลตฺโถ อิติปิ ความว่า ย่อมกล่าวว่า ประโยชน์มีแก่เราด้วยกำลัง ดังนี้บ้าง หรือว่า เราตั้งอยู่ในกำลัง ดังนี้บ้าง

อกาลวาทีติ กาลสฺมึ น วทติ, อกาลสฺมึ วทติ นาม. อภูตวาทีติ ภูตํ น วทติ, อภูตํ วทติ นาม. อนตฺถวาทีติ อตฺถํ น วทติ, อนตฺถํ วทติ นาม. อธมฺมวาทีติ ธมฺมํ น วทติ, อธมฺมํ วทติ นาม. อวินยวาทีติ วินยํ น วทติ, อวินยํ วทติ นาม.

บทว่า อกาลวาที ความว่า ไม่กล่าวในกาล (ที่ควร) ชื่อว่ากล่าวในอกาล (ที่ไม่ควร) บทว่า อภูตวาที ความว่า ไม่กล่าวคำจริง ชื่อว่ากล่าวคำไม่จริง บทว่า อนตฺถวาที ความว่า ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า อธมฺมวาที ความว่า ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่ากล่าวอธรรม บทว่า อวินยวาที ความว่า ไม่กล่าววินัย ชื่อว่ากล่าวอวินัย

ตถา หายนฺติ ตถา หิ อยํ. น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนายาติ ตสฺส อภูตสฺส นิพฺเพฐนตฺถาย วีริยํ น กโรติ. อิติเปตํ อตจฺฉนฺติ อิมินาปิ การเณน เอตํ อตจฺฉํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

บทว่า ตถา หายํ พึงตัดบทเป็น ตถา หิ อยํ (เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้...) บทว่า น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนาย ความว่า ไม่ทำความเพียรเพื่อกำจัดโลภะอันไม่จริงนั้น บทว่า อิติเปตํ อตจฺฉํ ความว่า แม้ด้วยเหตุนี้ คำนั้นก็ไม่จริง บทอื่น (คือ อิติเปตํ อภูตํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง

ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขาติ นิรยาทิกา ทุคฺคติ อิจฺฉิตพฺพา, สา อสฺส อวสฺสภาวินี, ตตฺถาเนน นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา โอนทฺโธ. อนยํ อาปชฺชตีติ อวุฑฺฒึ อาปชฺชติ. พฺยสนํ อาปชฺชตีติ วินาสํ อาปชฺชติ. คิมฺหกาลสฺมิญฺหิ มาลุวาสิปาฏิกาย ผลิตาย พีชานิ อุปฺปติตฺวา วฏรุกฺขาทีนํ มูเล ปตนฺติ. ตตฺถ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล ตีสุ ทิสาสุ ตีณิ พีชานิ ปติตานิ โหนฺติ, ตสฺมึ รุกฺเข ปาวุสฺสเกน เมเฆน อภิวฏฺเฐ ตีหิ พีเชหิ ตโย องฺกุรา อุฏฺฐหิตฺวา ตํ รุกฺขํ อลฺลียนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย รุกฺขเทวตาโย สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. เตปิ องฺกุรา วฑฺฒมานา ลตาภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตํ รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา สพฺพวิฏปสาขาปสาขา สํสิพฺพิตฺวา ตํ รุกฺขํ อุปริ ปริโยนนฺธนฺติ. โส มาลุวาลตาหิ สํสิพฺพิโต ฆเนหิ มหนฺเตหิ มาลุวาปตฺเตหิ สญฺฉนฺโน เทเว วา วสฺสนฺเต วาเต วา วายนฺเต ตตฺถ ตตฺถ ปลุชฺชิตฺวา ขาณุมตฺตเมว อวสิสฺสติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

บทว่า ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังทุคติมีนรกเป็นต้น ทุคตินั้นย่อมมีแก่เขาอย่างแน่นอน อธิบายว่า เขาพึงบังเกิดในทุคตินั้น บทว่า อุทฺธสฺโต ความว่า ถูกกำจัดในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ บทว่า อนยํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความไม่เจริญ บทว่า พฺยสนํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความพินาศ จริงอยู่ ในฤดูร้อน เมื่อฝักเถามะลอแตก เมล็ดทั้งหลายก็ปลิวไปตกที่โคนต้นไทรเป็นต้น ในบรรดาต้นไม้เหล่านั้น เมล็ด ๓ เมล็ดตกที่โคนต้นไม้ใดใน ๓ ทิศ เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกในต้นไม้นั้น หน่อ ๓ หน่อก็งอกขึ้นจากเมล็ด ๓ เมล็ดแล้วเกาะต้นไม้นั้น จำเดิมแต่นั้น รุกขเทวดาทั้งหลายไม่อาจดำรงอยู่โดยสภาพของตนได้ แม้หน่อเหล่านั้นเจริญขึ้น ถึงความเป็นเถาวัลย์แล้ว ก็เลื้อยขึ้นต้นไม้นั้น ร้อยรัดกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และกิ่งแขนงทั้งหมด แล้วรึงรัดต้นไม้นั้นไว้เบื้องบน ต้นไม้นั้นถูกเถามะลอทั้งหลายร้อยรัดไว้ ถูกใบมะลอที่หนาทึบและใหญ่ปกคลุมไว้ เมื่อฝนตกหรือลมพัด ก็ผุพังไปในที่นั้นๆ เหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้

เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย หิ อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ยาว รุกฺขสาขา อสมฺปตฺตา, ตาว ตาสํ ลตานํ อุชุกํ รุกฺขาโรหนํ วิย โลภาทีนํ ทฺวารํ อสมฺปตฺตกาโล, สาขานุสาเรน [Pg.193] คมนกาโล วิย ทฺวารวเสน คมนกาโล, ปริโยนทฺธกาโล วิย โลภาทีหิ ปริยุฏฺฐิตกาโล, ขุทฺทกสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ทฺวารปฺปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน ขุทฺทานุขุทฺทกา อาปตฺติโย อาปนฺนกาโล, มหาสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ครุกาปตฺตึ อาปนฺนกาโล, ลตานุสาเรน โอติณฺเณน อุทเกน มูเลสุ ตินฺเตสุ รุกฺขสฺส ภูมิยํ ปตนกาโล วิย กเมน จตฺตาริ ปาราชิกานิ อาปชฺชิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตนกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นกาลที่โลภะเป็นต้นยังไม่ถึงทวาร เหมือนการเลื้อยขึ้นต้นไม้ตรงๆ ของเถาเหล่านั้นตราบเท่าที่ยังไม่ถึงกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ (กิเลส) เป็นไปโดยอำนาจทวาร เหมือนกาลที่ (เถาวัลย์) เลื้อยไปตามกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ถูกโลภะเป็นต้นครอบงำ เหมือนกาลที่ถูก (เถาวัลย์) รึงรัด พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ด้วยอำนาจกิเลสที่ถึงทวารแล้ว เหมือนกาลที่กิ่งเล็กๆ ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติหนัก เหมือนกาลที่กิ่งใหญ่ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องปาราชิก ๔ ตามลำดับแล้วบังเกิดในอบาย ๔ เหมือนกาลที่ต้นไม้ล้มลงบนพื้นดินเมื่อรากเปียกชุ่มด้วยน้ำที่ไหลลงมาตามเถาวัลย์

สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตาสํ อปฺปวตฺตึ กาตุํ อาคตปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, กุทฺทาลปิฏกํ วิย สทฺธาปิฏกํ, ปลิขนนขณิตฺติ วิย วิปสฺสนาปญฺญา, ขณิตฺติยา มูลจฺเฉทนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน อวิชฺชามูลสฺส ฉินฺทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ สมุคฺฆาติตกาโล, มสิกรณกาโล วิย ธรมานกปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอปุณิตฺวา อปฺปวตฺตนกาโล วิย อุปาทินฺนกกฺขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌิตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิอคฺคหณกาโล ทฏฺฐพฺโพติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มาเพื่อทำให้เถาเหล่านั้นไม่เป็นไป พึงเห็นปัญญาเหมือนจอบ พึงเห็นศรัทธาเหมือนตะกร้า (ใส่ดิน) พึงเห็นวิปัสสนาปัญญาเหมือนเสียมสำหรับขุดรอบๆ พึงเห็นกาลที่ตัดรากคืออวิชชาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนการตัดรากด้วยเสียม พึงเห็นกาลที่เห็นโดยความเป็นขันธ์ เหมือนกาลที่ตัดเป็นท่อนๆ พึงเห็นกาลที่ถอนกิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่ผ่า (ไม้) พึงเห็นกาลที่เบญจขันธ์ยังดำรงอยู่ เหมือนกาลที่ทำเป็นถ่าน พึงเห็นกาลที่ไม่ถือปฏิสนธิในภพใหม่อีก เพราะอุปาทินนกขันธ์ดับไปโดยอัปปฏิสนธิกนิโรธ เหมือนกาลที่ไม่เป็นไปอีกเพราะถูกโปรยไปในลมแรง ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร

๗๑. ทสเม ตทหุโปสเถติ ตสฺมึ อหุ อุโปสเถ ตํ ทิวสํ อุโปสเถ, ปนฺนรสิกอุโปสถทิวเสติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมีติ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธมาลาทิหตฺถา อุปสงฺกมิ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺโห, อิมสฺมึ ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเลติ อตฺโถ. กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสีติ กึ กโรนฺตี วิจรสีติ ปุจฺฉติ. โคปาลกุโปสโถติ โคปาลเกหิ สทฺธึ อุปวสนอุโปสโถ. นิคณฺฐุโปสโถติ นิคณฺฐานํ อุปวสนอุโปสโถ. อริยุโปสโถติ อริยานํ อุปวสนอุโปสโถ. เสยฺยถาปิ วิสาเขติ ยถา นาม, วิสาเข. สายนฺหสมเย [Pg.194] สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวาติ โคปาลกา หิ เทวสิกเวตเนน วา ปญฺจาหทสาหอทฺธมาสมาสฉมาสสํวจฺฉรปริจฺเฉเทน วา คาโว คเหตฺวา รกฺขนฺติ. อิธ ปน เทวสิกเวตเนน รกฺขนฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – นิยฺยาเตตฺวาติ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ‘‘เอตา โว คาโว’’ติ ทตฺวา. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา มญฺเจ นิปนฺโน เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อภิชฺฌาสหคเตนาติ ตณฺหาย สมฺปยุตฺเตน. เอวํ โข, วิสาเข, โคปาลกุโปสโถ โหตีติ อริยุโปสโถว อยํ, อปริสุทฺธวิตกฺกตาย ปน โคปาลกอุโปสถฏฺฐาเน ฐิโต. น มหปฺผโลติ วิปากผเลน น มหปฺผโล. น มหานิสํโสติ วิปากานิสํเสน น มหานิสํโส. น มหาชุติโกติ วิปาโกภาเสน น มหาโอภาโส. น มหาวิปฺผาโรติ วิปากวิปฺผารสฺส อมหนฺตตาย น มหาวิปฺผาโร.

๗๑. ในทสมสูตร บทว่า ตทหุโปสเถ ความว่า ในวันอุโบสถนั้น คือในวันอุโบสถนั้น ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า สมาทานองค์อุโบสถแล้ว มือถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เข้าไปเฝ้า. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าสละ. บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ตอนกลางวันแห่งวัน ชื่อว่ากลางวัน คือเที่ยงวัน อธิบายว่า ในเวลาเที่ยงวันที่ตั้งอยู่นี้. บทว่า กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ท่านทำอะไรเที่ยวไปอยู่. บทว่า โคปาลกุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ร่วมกับคนเลี้ยงโค. บทว่า นิคณฺฐุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพวกนิครนถ์. บทว่า อริยุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า เสยฺยถาปิ วิสาเข ความว่า ดูก่อนวิสาขา เปรียบเหมือนว่า. บทว่า สายณฺหสมเย สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา ความว่า จริงอยู่ คนเลี้ยงโคทั้งหลายรับโคไปเลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน หรือด้วยค่าจ้างที่กำหนด ๕ วัน ๑๐ วัน กึ่งเดือน เดือน ๖ เดือน หรือปี. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงคนที่เลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน. บทว่า นิยฺยาเตตฺวา คือ ให้ยอมรับแล้วมอบให้โดยกล่าวว่า "นี่โคของท่านทั้งหลาย". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ไปยังเรือนของตน บริโภคแล้ว นอนบนเตียง ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า อภิชฺฌาสหคเตน คือ ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า เอวํ โข วิสาเข โคปาลกุโปสโถ โหติ ความว่า อุโบสถนี้เป็นอริยอุโบสถนั่นแหละ แต่เพราะมีความดำริไม่บริสุทธิ์ จึงตั้งอยู่ในฐานะโคปาลกอุโบสถ. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผลมากด้วยวิบากผล. บทว่า น มหานิสํโส คือ ไม่มีอานิสงส์มากด้วยวิบากานิสงส์. บทว่า น มหาชุติโก คือ ไม่มีความรุ่งเรืองมากด้วยแสงสว่างคือวิบาก. บทว่า น มหาวิปฺผาโร คือ ไม่มีความแผ่ไพศาลมากเพราะความไม่ใหญ่แห่งความแผ่ไพศาลคือวิบาก.

สมณชาติกาติ สมณาเยว. ปรํ โยชนสตนฺติ โยชนสตํ อติกฺกมิตฺวา ตโต ปรํ. เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหีติ เตสุ โยชนสตโต ปรภาเคสุ ฐิเตสุ สตฺเตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิป, นิกฺขิตฺตทณฺโฑ โหหิ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อหํ กตฺถจิ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนตสฺมึ น โหมิ. กิญฺจนํ วุจฺจติ ปลิโพโธ, ปลิโพโธ น โหมีติ วุตฺตํ โหติ. น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถีติ มมาปิ กฺวจนิ อนฺโต วา พหิทฺธา วา กตฺถจิ เอกปริกฺขาเรปิ กิญฺจนตา นตฺถิ, ปลิโพโธ นตฺถิ, ฉินฺนปลิโพโธหมสฺมีติ วุตฺตํ โหติ. โภเคติ มญฺจปีฐยาคุภตฺตาทโย. อทินฺนํเยว ปริภุญฺชตีติ ปุนทิวเส มญฺเจ นิปชฺชนฺโตปิ ปีเฐ นิสีทนฺโตปิ ยาคุํ ปิวนฺโตปิ ภตฺตํ ภุญฺชนฺโตปิ เต โภเค อทินฺเนเยว ปริภุญฺชติ. น มหปฺผโลติ นิปฺผโล. พฺยญฺชนเมว หิ เอตฺถ สาวเสสํ, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. เอวํ อุปวุตฺถสฺส หิ อุโปสถสฺส อปฺปมตฺตกมฺปิ วิปากผลํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิปฺผโลตฺเวว เวทิตพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

บทว่า สมณชาติกา คือ สมณะนั่นเอง. บทว่า ปรํ โยชนสตํ คือ ล่วงร้อยโยชน์ไปแล้ว จากนั้นไป. บทว่า เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหิ คือ จงวางอาชญาในสัตว์เหล่านั้นที่อยู่ในส่วนเบื้องหลังจากร้อยโยชน์, จงเป็นผู้วางอาชญาแล้ว. บทว่า นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า เราไม่เป็นกิริยาเครื่องกังวลของใครๆ อื่นในที่ไหนๆ. กังวลเรียกว่ากิญจนะ ท่านกล่าวว่า เราไม่เป็นเครื่องกังวล. บทว่า น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า แม้ความกังวลของเราในที่ไหนๆ ในบริขารอย่างหนึ่งอย่างใด ทั้งภายในหรือภายนอก ก็ไม่มี, ความกังวลไม่มี, ท่านกล่าวว่า เราเป็นผู้มีกังวลอันตัดขาดแล้ว. บทว่า โภเค คือ เตียง ตั่ง ข้าวต้ม ข้าวสวย เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํเยว ปริภุญฺชติ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น แม้นอนบนเตียง แม้นั่งบนตั่ง แม้ดื่มข้าวต้ม แม้บริโภคข้าวสวย ก็ย่อมบริโภคโภคะเหล่านั้นอันเป็นของที่เขาไม่ให้แล้วนั่นเทียว. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผล. จริงอยู่ ในที่นี้มีแต่พยัญชนะเท่านั้นที่เหลืออยู่ ส่วนอรรถไม่มีเหลือเลย. เพราะว่าอุโบสถที่อยู่อย่างนี้ แม้วิบากผลอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าไม่มีผลนั่นเทียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺสาติ อิทํ กสฺมา อาห? สํกิลิฏฺเฐน หิ จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหตีติ ทสฺสิตตฺตา วิสุทฺเธน จิตฺเตน อุปวุตฺถสฺส มหปฺผลตา อนุญฺญาตา โหติ. ตสฺมา เยน กมฺมฏฺฐาเนน จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ตํ จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทมาห[Pg.195]. ตตฺถ อุปกฺกเมนาติ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน, อุปาเยน วา. ตถาคตํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตคุเณ อนุสฺสรติ. เอตฺถ หิ อิติปิ โส ภควาติ โส ภควา อิติปิ สีเลน, อิติปิ สมาธินาติ สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา สงฺคหิตา. อรหนฺติอาทีหิ ปาฏิเยกฺกคุณาว นิทฺทิฏฺฐา. ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทตีติ โลกิยโลกุตฺตเร ตถาคตคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน โหติ.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส เพราะเหตุไร? เพราะทรงแสดงแล้วว่า อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก ความเป็นผู้มีผลมากแห่งอุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์อยู่ จึงเป็นอันทรงอนุญาตไว้. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเป็นเครื่องฟอกจิตนั้น ซึ่งเป็นกรรมฐานที่จิตย่อมบริสุทธิ์ได้ พระองค์จึงตรัสคำนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปกฺกเมน คือ ด้วยความเพียรของบุรุษแต่ละคน หรือด้วยอุบาย. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ. จริงอยู่ ในบทนี้ว่า อิติปิ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แม้ด้วยศีลอย่างนี้ แม้ด้วยสมาธิอย่างนี้ พุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมเป็นอันสงเคราะห์ไว้. ด้วยบทมี อรหํ เป็นต้น ทรงแสดงเฉพาะพระคุณแต่ละอย่างเท่านั้น. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติ ความว่า จิตตุปบาทของผู้ระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมผ่องใส.

จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสาติ ปญฺจ นีวรณา. กกฺกนฺติ อามลกกกฺกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ กกฺเกน มกฺขนฆํสนโธวนวายามํ. ปริโยทปนา โหตีติ สุทฺธภาวกรณํ โหติ. กิลิฏฺฐสฺมึ หิ สีเส ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ ปน ตสฺมึ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน โสภติ, เอวเมว กิลิฏฺฐจิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุโปสโถ อุปวุตฺโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน จิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปวุตฺโถ อุโปสโถ มหปฺผโล โหตีติ อธิปฺปาเยน เอวมาห. พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสตีติ พฺรหฺมา วุจฺจติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส คุณานุสฺสรณวเสน อยํ อุโปสโถ พฺรหฺมุโปสโถ นาม, ตํ อุปวสติ. พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสตีติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สทฺธึ สํวสติ. พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภาติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อารพฺภ.

บทว่า จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา คือ นิวรณ์ ๕. บทว่า กกฺกํ คือ กากมะขามป้อม. บทว่า ตชฺชํ วายามํ คือ ความพยายามในการทา ถู และล้างด้วยกาก ซึ่งเป็นชนิดนั้น สมควรแก่นั้น. บทว่า ปริโยทปนา โหติ คือ ย่อมเป็นการกระทำให้มีภาวะบริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อศีรษะสกปรก ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมไม่งาม, แต่เมื่อศีรษะนั้นบริสุทธิ์ ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมงดงาม, ฉันนั้นเหมือนกัน อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองสมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก, แต่อุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์สมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมมีผลมาก, ด้วยอธิบายนี้ พระองค์จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสติ ความว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเรียกว่าพรหม, อุโบสถนี้ชื่อว่าพรหมอุโบสถ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงพระคุณของพระองค์, เขาย่อมอยู่อุโบสถนั้น. บทว่า พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสติ คือ ย่อมอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภ คือ ปรารภพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ สหตนฺติกํ โลกุตฺตรธมฺมํ อนุสฺสรติ. โสตฺตินฺติ กุรุวินฺทกโสตฺตึ. กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺเณน หิ สทฺธึ ลาขํ โยเชตฺวา มณิเก กตฺวา วิชฺฌิตฺวา สุตฺเตน อาวุณิตฺวา ตํ มณิ กลาปปนฺตึ อุภโต คเหตฺวา ปิฏฺฐึ ฆํเสนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โสตฺติญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ. จุณฺณนฺติ นฺหานียจุณฺณํ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุพฺพฏฺฏนฆํสนโธวนาทิกํ ตทนุรูปวายามํ. ธมฺมุโปสถนฺติ สหตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘ธมฺมุโปสโถ’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา.

คำว่า "ระลึกถึงธรรม" คือ ย่อมระลึกถึงโลกุตรธรรมพร้อมทั้งพระบาลี คำว่า "สตฺติ" ได้แก่ ชาดหรคุณ (ผงชาดผสมครั่ง) จริงอยู่ เขาผสมครั่งกับผงหินชาติ ทำเป็นแท่งมณี เจาะแล้วร้อยด้วยด้าย จับกลุ่มแท่งมณีนั้นทั้งสองข้างแล้วขัดถูแผ่นหลัง ทรงหมายถึงการกระทำนั้นจึงตรัสว่า "อาศัยชาดหรคุณ" คำว่า "จุณ" ได้แก่ จุณเครื่องอาบน้ำ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" ได้แก่ ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น คือ การขัด การถู การล้าง เป็นต้น คำว่า "ธรรมอุโบสถ" คือ เพราะปรารภโลกุตรธรรม ๙ พร้อมทั้งพระบาลีแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "ธรรมอุโบสถ" ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความในบทว่า ปริโยทปนา โดยนัยก่อนนั่นเทียว

สงฺฆํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อนุสฺสรติ. อุสฺมญฺจ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตโย วาเร คาหาปิตํ อุสุมํ ปฏิจฺจ. อุสญฺจาติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ[Pg.196]. ขารนฺติ ฉาริกํ. โคมยนฺติ โคมุตฺตํ วา อชลณฺฑิกา วา. ปริโยทปนาติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา. สงฺฆุโปสถนฺติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘สงฺฆุโปสโถ’’ติ วุตฺโต.

คำว่า "ระลึกถึงสงฆ์" คือ ย่อมระลึกถึงคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวก คำว่า "อาศัยไออุ่น" คือ อาศัยไออุ่นที่อบไว้ ๒-๓ ครั้ง มีบทว่า อุสญฺจ บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ คำว่า "ขารํ" ได้แก่ เถ้า คำว่า "โคมยํ" ได้แก่ มูตรโค หรือ มูลแพะ ในบทว่า ปริโยทปนา ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความโดยนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า "สังฆอุโบสถ" คือ เพราะปรารภคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวกแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "สังฆอุโบสถ"

สีลานีติ คหฏฺโฐ คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิโต ปพฺพชิตสีลานิ. อขณฺฑานีติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑) วิตฺถาริโตว. วาลณฺฑุปกนฺติ อสฺสวาเลหิ วา มกจิวาลาทีหิ วา กตํ อณฺฑุปกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ เตเลน เตเมตฺวา มลสฺส ตินฺตภาวํ ญตฺวา ฉาริกํ ปกฺขิปิตฺวา วาลณฺฑุปเกน ฆํสนวายาโม. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา กาตพฺพา กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ อาทาเส มณฺฑิตปสาธิโตปิ อตฺตภาโว โอโลกิยมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ โสภติ. เอวเมว กิลิฏฺเฐน จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน มหปฺผโล โหตีติ. สีลุโปสถนฺติ อตฺตโน สีลานุสฺสรณวเสน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ สีลุโปสโถ นาม. สีเลน สทฺธินฺติ อตฺตโน ปญฺจสีลทสสีเลน สทฺธึ. สีลญฺจสฺส อารพฺภาติ ปญฺจสีลํ ทสสีลญฺจ อารพฺภ.

คำว่า "ศีลทั้งหลาย" คือ คฤหัสถ์ (ระลึกถึง) ศีลของคฤหัสถ์, บรรพชิต (ระลึกถึง) ศีลของบรรพชิต เนื้อความของบทมีคำว่า "ไม่ขาด" เป็นต้น ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำว่า "วาลณฺฑุปกํ" ได้แก่ แปรงที่ทำด้วยขนหางม้า หรือ เปลือกปอ เป็นต้น คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามในการขัดด้วยแปรงขนสัตว์ โดยชโลมด้วยน้ำมัน เมื่อรู้ว่ามลทินเปียกแล้ว ก็โรยเถ้าลงไป ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วประกอบความอย่างนี้ว่า จริงอยู่ เมื่อกระจกเงาสกปรก แม้อัตภาพที่ตกแต่งประดับประดาแล้ว เมื่อส่องดูก็ไม่งาม แต่เมื่อกระจกสะอาดจึงจะงาม ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองเข้าอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก แต่ (อุโบสถที่บุคคลมีจิต) บริสุทธิ์เข้าอยู่ ย่อมมีผลมาก คำว่า "สีลอุโบสถ" คือ อุโบสถที่เข้าอยู่ด้วยอำนาจการระลึกถึงศีลของตน ชื่อว่า สีลอุโบสถ คำว่า "พร้อมด้วยศีล" คือ พร้อมด้วยเบญจศีลและทสศีลของตน คำว่า "ปรารภศีลของผู้นั้น" คือ ปรารภเบญจศีลและทสศีล

เทวตา อนุสฺสรตีติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรติ. อุกฺกนฺติ อุทฺธนํ. โลณนฺติ โลณมตฺติกา. เครุกนฺติ เครุกจุณฺณํ. นาฬิกสณฺฑาสนฺติ ธมนนาฬิกญฺเจว ปริวตฺตนสณฺฑาสญฺจ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุทฺธเน ปกฺขิปนธมนปริวตฺตนาทิกํ อนุรูปํ วายามํ. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – สํกิลิฏฺฐสุวณฺณมเยน หิ ปสาธนภณฺเฑน ปสาธิตา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺติ, ปริสุทฺธสุวณฺณมเยน โสภนฺติ. เอวเมว สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺธจิตฺตสฺส มหปฺผโล. เทวตุโปสถนฺติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรนฺเตน อุปวุตฺถอุโปสโถ เทวตุโปสโถ นาม. เสสํ อิเมสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺตเมว.

คำว่า "ระลึกถึงเทวดา" คือ ตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน คำว่า "อุกฺกํ" ได้แก่ เบ้าหลอม คำว่า "โลณํ" ได้แก่ ดินเค็ม คำว่า "เครุกํ" ได้แก่ ผงดินแดง คำว่า "นฬิกสณฺฑาสํ" ได้แก่ ทั้งท่อสำหรับเป่าไฟและคีมสำหรับคีบกลับ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามที่สมควร ได้แก่ การใส่ลงในเบ้า การเป่าไฟ การคีบกลับ เป็นต้น ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วทราบความประกอบอย่างนี้ว่า จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำอันเศร้าหมอง เมื่อเล่นนักษัตรฤกษ์ ย่อมไม่งาม แต่จะงามด้วย (เครื่องประดับ) ที่ทำด้วยทองคำบริสุทธิ์ ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ย่อมไม่มีผลมาก (อุโบสถ) ของบุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก คำว่า "เทวตอุโบสถ" คือ อุโบสถที่บุคคลตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณของตนเข้าอยู่ ชื่อว่า เทวตอุโบสถ ข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในกรรมฐานเหล่านี้ มีพุทธานุสติเป็นต้นทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น

ปาณาติปาตนฺติ [Pg.197] ปาณวธํ. ปหายาติ ตํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรตาติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรตา วิรตาว. นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺฑา เจว นิกฺขิตฺตสตฺถา จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคตา. ทยาปนฺนาติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺนา. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปกา, ตาย เอว ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตกาติ อตฺโถ. อหมฺปชฺชาติ อหมฺปิ อชฺช. อิมินาปิ องฺเคนาติ อิมินาปิ คุณงฺเคน. อรหตํ อนุกโรมีติ ยถา ปุรโต คจฺฉนฺตํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต อนุคจฺฉติ นาม, เอวํ อหมฺปิ อรหนฺเตหิ ปฐมํ กตํ อิมํ คุณํ ปจฺฉา กโรนฺโต เตสํ อรหนฺตานํ อนุกโรมิ. อุโปสโถ จ เม อุปวุตฺโถ ภวิสฺสตีติ เอวํ กโรนฺเตน มยา อรหตญฺจ อนุกตํ ภวิสฺสติ, อุโปสโถ จ อุปวุตฺโถ ภวิสฺสติ.

คำว่า "ปาณาติบาต" คือ การฆ่าสัตว์ คำว่า "ละแล้ว" คือ ละทุศีลอันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงไปนั้นแล้ว คำว่า "งดเว้นเด็ดขาด" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือ เว้นโดยพิเศษจากทุศีลนั้นนั่นเทียว คำว่า "มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้ว" ความว่า เพราะไม่เป็นไปโดยถือท่อนไม้หรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงชื่อว่ามีอาชญาวางแล้วและมีศัสตราวางแล้ว และในบทนี้ พึงทราบว่า อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด เว้นท่อนไม้เสีย ชื่อว่าศัสตรา เพราะเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ส่วนไม้เท้า หรือมีดตัดไม้สีฟัน หรือมีดตัดเล็บใด ที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไป ไม้เท้าเป็นต้นนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับว่าเป็นผู้มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้วนั่นเทียว คำว่า "มีความละอาย" คือ ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู" คือ ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต คำว่า "อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล" คือ เป็นผู้อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความว่า เพราะความเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดูนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวง บทว่า อหมฺปชฺช ตัดบทเป็น อหํปิ อชฺช (แม้เราในวันนี้) คำว่า "แม้ด้วยองค์นี้" คือ แม้ด้วยองค์คือคุณนี้ คำว่า "เราย่อมทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย" คือ เปรียบเหมือนผู้ที่เดินไปข้างหลัง ย่อมชื่อว่าเดินตามผู้ที่เดินไปข้างหน้า ฉันใด ฉันนั้น แม้เรา เมื่อทำคุณนี้ที่พระอรหันต์ทั้งหลายได้ทำไว้ก่อนแล้วในภายหลัง ก็ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์เหล่านั้น คำว่า "และอุโบสถของเราก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้ว" คือ เมื่อเราทำอย่างนี้อยู่ ก็จักเป็นอันได้ทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายด้วย และอุโบสถก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้วด้วย

อทินฺนาทานนฺติ อทินฺนสฺส ปรปริคฺคหิตสฺส อาทานํ, เถยฺยํ โจริกนฺติ อตฺโถ. ทินฺนเมว อาทิยนฺตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขนฺตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

คำว่า "อทินนาทาน" คือ การถือเอาทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความว่า การขโมย, ความเป็นขโมย ท่านย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนาทายี (ผู้รับแต่ของที่เขาให้) ท่านย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น แม้ด้วยจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี (ผู้หวังแต่ของที่เขาให้) ผู้ใดย่อมลัก เหตุนั้นผู้นั้นชื่อว่า โถน (ขโมย), (ท่านเป็นอยู่) ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย คือ โดยความไม่เป็นขโมย โดยความเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วเพราะความไม่เป็นขโมยนั่นเทียว บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า (ท่าน) กระทำอัตภาพให้เป็นของไม่เป็นขโมยและบริสุทธิ์แล้วอยู่

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรนฺตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูราจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุโนติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

คำว่า อพรหมจริยา ได้แก่ การประพฤติไม่ประเสริฐ. ชื่อว่าพรหมจารี เพราะประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ. ชื่อว่าอาราจารี เพราะมีอาจาระห่างไกลจากอพรหมจรรย์. คำว่า เมถุน ได้แก่ อสัทธรรม (ธรรมของอสัตบุรุษ) อันถึงซึ่งการนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยบุคคลผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ เพราะความที่เป็นเช่นกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ. คำว่า คามธรรม ได้แก่ ธรรมของชาวบ้าน.

มุสาวาทาติ อลิกวจนา ตุจฺฉวจนา. สจฺจํ วทนฺตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ สจฺจสนฺธา, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทนฺตีติ อตฺโถ[Pg.198]. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสาวาทํ วทติ, กทาจิ สจฺจํ. ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ. อิเม ปน น ตาทิสา, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติเยวาติ สจฺจสนฺธา. เถตาติ ถิรา, ฐิตกถาติ อตฺโถ. เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ฐิตกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ฐิตกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ. อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิกาติ ปตฺติยายิตพฺพกา, สทฺธายิกาติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกน นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมวํ อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทกา โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทนฺตีติ อตฺโถ.

คำว่า มุสาวาทา ได้แก่ จากคำพูดเท็จ จากคำพูดเปล่าประโยชน์. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์. ชื่อว่า สัจจสันธะ เพราะย่อมเชื่อมต่อคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมประกอบให้เข้ากัน, อธิบายว่า ย่อมไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ. จริงอยู่ บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง, คำจริงของบุรุษนั้นชื่อว่าไม่เชื่อมต่อกับคำจริง เพราะมีคำเท็จคั่นอยู่. เพราะเหตุนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ. ส่วนท่านเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น, ชื่อว่าสัจจสันธะ เพราะแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว. คำว่า เถตะ ได้แก่ ผู้มั่นคง, อธิบายว่า ผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำไม่ตั้งมั่น ดุจสีที่ย้อมด้วยขมิ้น ดุจหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ และดุจฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น ดุจตัวอักษรที่จารึกบนศิลา และดุจเสาเขื่อน, แม้เมื่อคนตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง. ผู้นี้เรียกว่า เถตะ. คำว่า ปัจจยิกะ ได้แก่ ผู้ที่ควรเชื่อถือ, อธิบายว่า ผู้ที่ควรศรัทธา. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเขาเลย". บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ถ้าท่านผู้นั้นกล่าว, คำนี้แหละเป็นประมาณ, บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องปฏิเสธ, เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว". ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ. คำว่า อวิสังวาทกา โลกัสสะ อธิบายว่า ชื่อว่าไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น.

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ สุราเมรยมชฺชานํ ปานเจตนาสงฺขาตํ ปมาทการณํ. เอกภตฺติกาติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมานาปิ เอกภตฺติกาว โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เอกภตฺติกา’’ติ. รตฺติโภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรตาติ รตฺตูปรตา. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรตา วิกาลโภชนา.

คำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา ได้แก่ เหตุแห่งความประมาท อันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องดื่มสุรา เมรัย และของมึนเมา. คำว่า เอกภัตติกา: โภชนะมี ๒ อย่าง คือ โภชนะในเวลาเช้า และโภชนะในเวลาเย็น. ในโภชนะทั้งสองนั้น โภชนะในเวลาเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง, โภชนะนอกนี้กำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น. เพราะเหตุนั้น แม้ฉันอยู่สิบครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังชื่อว่าเป็นเอกภัตติกะ (ผู้ฉันมื้อเดียว) อยู่นั่นเอง. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "เอกภัตติกา". โภชนะในเวลากลางคืนชื่อว่ารัตติ, ผู้เว้นจากโภชนะนั้น ชื่อว่ารัตตุปรตา. โภชนะในเวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่าวิกาลโภชนะ, ชื่อว่าเว้นจากวิกาลโภชนะ เพราะงดเว้นจากโภชนะนั้น.

สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณิภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ, อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจญฺจ คีตญฺจ วาทิตญฺจ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตํ ทสฺสนญฺจาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ, น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ.

ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามคลองแห่งพระศาสนา. ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ ได้แก่ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนรำเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น, และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม ซึ่งเป็นไปโดยที่สุดแม้ด้วยการฟ้อนรำของนกยูงเป็นต้น. จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันตนเองจะพึงประกอบ หรือจะพึงให้ผู้อื่นประกอบ หรือจะพึงดูสิ่งที่เขาประกอบแล้ว ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลายเลย.

มาลาทีสุ [Pg.199] มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ, ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ, มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ.

ในคำว่า มาลา เป็นต้น, คำว่า มาลา ได้แก่ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า คันธะ ได้แก่ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ เครื่องทำให้สีผิวกำหนัดยินดี. ในคำเหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ทรงไว้, ผู้ทำให้ที่พร่องเต็มชื่อว่า ตกแต่ง, ผู้ยินดีด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจสีผิวกำหนัดยินดีชื่อว่า ประดับประดา. คำว่า ฐานะ ท่านเรียกว่า เหตุ, เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า มหาชนย่อมกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนา (เจตนาเป็นเหตุทุศีล) ใด, เป็นผู้เว้นจากเจตนานั้น. ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ, เครื่องปูลาดที่ไม่สมควร เรียกว่า มหาสยนะ, อธิบายว่า เป็นผู้เว้นจากที่นอนนั้น.

กีวมหปฺผโลติ กิตฺตกํ มหปฺผโล. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปหูตรตฺตรตนานนฺติ ปหูเตน รตฺตสงฺขาเตน รตเนน สมนฺนาคตานํ, สกลชมฺพุทีปตลํ เภริตลสทิสํ กตฺวา กฏิปฺปมาเณหิ สตฺตหิ รตเนหิ ปูริตานนฺติ อตฺโถ. อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน วา อิสฺสริยเมว วา อาธิปจฺจํ, น เอตฺถ สาหสิกกมฺมนฺติปิ อิสฺสริยาธิปจฺจํ. รชฺชํ กาเรยฺยาติ เอวรูปํ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรยฺย. องฺคานนฺติอาทีนิ เตสํ ชนปทานํ นามานิ. กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอกํ อโหรตฺตํ อุปวุตฺถอุโปสเถ ปุญฺญํ โสฬสภาเค กตฺวา ตโต เอกํ ภาคญฺจ น อคฺฆติ. เอกรตฺตุโปสถสฺส โสฬสิยา กลาย ยํ วิปากผลํ, ตํเยว ตโต พหุตรํ โหตีติ อตฺโถ. กปณนฺติ ปริตฺตกํ.

คำว่า กีวมหัปผโล ความว่า มีผลมากเพียงไร. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า ปหูตรัตตรตนานัง อธิบายว่า แห่งชนบททั้งหลายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะที่เรียกว่ารัตตะเป็นอันมาก, คือที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการประมาณเท่าสะเอว โดยทำให้พื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นเสมอเหมือนหน้ากลอง. คำว่า อิสสริยาธิปัจจัง ได้แก่ ความเป็นใหญ่โดยความเป็นอิสระ หรือความเป็นใหญ่คือความเป็นอิสระนั่นเอง, และชื่อว่าอิสสริยาธิปัจจะ เพราะไม่มีการกระทำที่รุนแรงในความเป็นใหญ่นี้. คำว่า รัชชัง กาเรยยะ ความว่า พึงทำความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเห็นปานนี้. คำว่า อังคานัง เป็นต้น เป็นชื่อของชนบทเหล่านั้น. คำว่า กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า บุญในการรักษาอุโบสถที่สมาทานแล้วตลอดวันหนึ่งคืนหนึ่ง ทำเป็น ๑๖ ส่วน (สมบัติจักรพรรดิ) ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนหนึ่งจาก ๑๖ ส่วนนั้น. อธิบายว่า ผลแห่งวิบากใดของอุโบสถที่รักษาคืนเดียวในส่วนที่ ๑๖, ผลนั้นนั่นแหละย่อมมีมากกว่าสมบัตินั้น. คำว่า กปณัง ได้แก่ เล็กน้อย.

อพฺรหฺมจริยาติ อเสฏฺฐจริยโต. รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนนฺติ อุโปสถํ อุปวสนฺโต รตฺติโภชนญฺจ ทิวาวิกาลโภชนญฺจ น ภุญฺเชยฺย. มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเตติ มุฏฺฐิหตฺถปาทเก กปฺปิยมญฺเจ วา สุธาทิปริกมฺมกตาย ภูมิยํ วา ติณปณฺณปลาลาทีนิ สนฺถริตฺวา กเต สนฺถเต วา สเยถาติ อตฺโถ. เอตํ หิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถนฺติ เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ อสมาจรนฺเตน อุปวุตฺถํ อุโปสถํ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐงฺคิกนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน อุปวสนฺเตน ‘‘สฺเว อุโปสถิโก ภวิสฺสามี’’ติ อชฺเชว ‘‘อิทญฺจ อิทญฺจ กเรยฺยาถา’’ติ อาหาราทิวิธานํ วิจาเรตพฺพํ. อุโปสถทิวเส ปาโตว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ทสสีลลกฺขณญฺญุโน อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา สนฺติเก วาจํ ภินฺทิตฺวา [Pg.200] อุโปสถงฺคานิ สมาทาตพฺพานิ. ปาฬึ อชานนฺเตน ปน ‘‘พุทฺธปญฺญตฺตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐามี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญํ อลภนฺเตน อตฺตนาปิ อธิฏฺฐาตพฺพํ, วจีเภโท ปน กาตพฺโพเยว. อุโปสถํ อุปวสนฺเตน ปรูปโรธปฏิสํยุตฺตา กมฺมนฺตา น วิจาเรตพฺพา, อายวยคณนํ กโรนฺเตน น วีตินาเมตพฺพํ, เคเห ปน อาหารํ ลภิตฺวา นิจฺจภตฺติกภิกฺขุนา วิย ปริภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺโม วา โสตพฺโพ, อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตรํ วา มนสิกาตพฺพํ.

คำว่า อพรหมจรรย์ (Abrahmacariyā) หมายถึง จากการประพฤติที่ไม่ประเสริฐ. คำว่า ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาล (Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ) หมายความว่า ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาลในเวลากลางวัน. คำว่า พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นที่ปูลาดไว้ (Mañce chamāyaṃva sayetha santhate) มีความหมายว่า พึงนอนบนเตียงที่สมควรมีเท้าสูง ๑ คืบกับ ๑ ศอก หรือบนพื้นดินที่ตกแต่งด้วยปูนขาวเป็นต้น หรือบนเครื่องปูลาดที่ทำโดยการปูหญ้า ใบไม้ หรือฟางข้าวเป็นต้น. คำว่า ท่านกล่าวอุโบสถนั้นว่ามีองค์ ๘ (Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ) หมายความว่า อุโบสถที่เข้าจำแล้วโดยไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้นอย่างนี้ เพราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ท่านจึงเรียกว่า มีองค์ ๘. ส่วนผู้เข้าจำอุโบสถนั้น พึงจัดการเรื่องอาหารเป็นต้นในวันนี้เอง โดยตั้งใจว่า "พรุ่งนี้เราจักเป็นผู้รักษาอุโบสถ" แล้วสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ๆ". ในวันอุโบสถ แต่เช้าตรู่ พึงเปล่งวาจาสมาทานองค์อุโบสถในสำนักของภิกษุ ภิกษุณี หรืออุบาสก อุบาสิกาผู้รู้ลักษณะของศีล ๑๐. ส่วนผู้ไม่รู้บาลี พึงอธิษฐานว่า "ข้าพเจ้าขออธิษฐานอุโบสถที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้". เมื่อไม่ได้ผู้อื่น (ผู้ให้ศีล) พึงอธิษฐานด้วยตนเองก็ได้ แต่การเปล่งวาจาเป็นสิ่งที่ต้องทำ. ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงจัดการงานที่เกี่ยวเนื่องกับการเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงให้เวลาล่วงไปด้วยการนับรายรับรายจ่าย แต่เมื่อได้อาหารในบ้านแล้ว บริโภคแล้วเหมือนภิกษุผู้ฉันเป็นนิตย์ แล้วไปสู่วิหาร พึงฟังธรรม หรือพึงมนสิการอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๓๘ ประการ.

สุทสฺสนาติ สุนฺทรทสฺสนา. โอภาสยนฺติ โอภาสยมานา. อนุปริยนฺตีติ วิจรนฺติ. ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. อนฺตลิกฺขคาติ อากาสงฺคมา. ปภาสนฺตีติ โชตนฺติ ปภา มุญฺจนฺติ. ทิสาวิโรจนาติ สพฺพทิสาสุ วิโรจมานา. อถ วา ปภาสนฺตีติ ทิสาหิ ทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เวฬุริยนฺติ มณีติ วตฺวาปิ อิมินา ชาติมณิภาวํ ทสฺเสติ. เอกวสฺสิกเวฬุวณฺณญฺหิ เวฬุริยํ ชาติมณิ นาม. ตํ สนฺธาเยวมาห. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สิงฺคีสุวณฺณนฺติ โคสิงฺคสทิสํ หุตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา เอวํ นามกํ สุวณฺณํ. กญฺจนนฺติ ปพฺพเตยฺยํ ปพฺพเต ชาตสุวณฺณํ. ชาตรูปนฺติ สตฺถุวณฺณสุวณฺณํ. หฏกนฺติ กิปิลฺลิกาหิ นีหฏสุวณฺณํ. นานุภวนฺตีติ น ปาปุณนฺติ. จนฺทปฺปภาติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, จนฺทปฺปภายาติ อตฺโถ. อุปวสฺสุโปสถนฺติ อุปวสิตฺวา อุโปสถํ. สุขุทฺรยานีติ สุขผลานิ สุขเวทนียานิ. สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ สคฺคสงฺขาตํ ฐานํ อุปคจฺฉนฺติ, เกนจิ อนินฺทิตา หุตฺวา เทวโลเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพนฺติ.

คำว่า สุทัสสนา (Sudassanā) หมายถึง ผู้มีความเห็นอันดี. คำว่า โอบาสยันติ (Obhāsayanti) หมายถึง ส่องสว่างอยู่. คำว่า อนุปริยันติ (Anupariyanti) หมายถึง เที่ยวไป. คำว่า ยาวตา (Yāvatā) หมายถึง สถานที่ประมาณเท่าใด. คำว่า อันตลิกขคา (Antalikkhagā) หมายถึง ผู้ไปในอากาศ. คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเปล่งรัศมี. คำว่า ทิสาวิโรจนา (Disāvirocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งปวง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมส่องสว่างจากทิศสู่ทิศ. คำว่า วิโรจนา (Virocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่. คำว่า เวฬุริยัง (Veḷuriyaṃ) แม้ตรัสว่า มณี (maṇi) ก็ทรงแสดงความเป็นแก้วมณีชาติแท้ด้วยบทนี้. จริงอยู่ แก้วไพฑูรย์ที่มีสีเหมือนไม้ไผ่มีอายุหนึ่งปี ชื่อว่าแก้วมณีชาติแท้. ทรงหมายถึงแก้วนั้นจึงตรัสอย่างนี้. คำว่า ภัททกัง (Bhaddakaṃ) หมายถึง ดีงาม. คำว่า สิงคีสุวัณณัง (Siṅgīsuvaṇṇaṃ) หมายถึง ทองคำชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยมีลักษณะเหมือนเขาวัว. คำว่า กัญจนัง (Kañcanaṃ) หมายถึง ทองที่เกิดจากภูเขา คือทองที่เกิดในภูเขา. คำว่า ชาตรูปัง (Jātarūpaṃ) หมายถึง ทองมีสีเหมือนพระฉวีวรรณของพระศาสดา. คำว่า หฏกัง (Haṭakaṃ) หมายถึง ทองที่ปลวกนำออกมา. คำว่า นานุภวันติ (Nānubhavanti) หมายถึง ย่อมไม่ถึง. คำว่า จันทัปปภา (Candappabhā) เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของสามี มีความหมายว่า แห่งรัศมีพระจันทร์. คำว่า อุปวัสสุโปสถัง (Upavassuposathaṃ) หมายถึง เข้าจำอุโบสถแล้ว. คำว่า สุขุทริยานิ (Sukhudrayāni) หมายถึง มีผลเป็นสุข มีสุขเวทนาเป็นผล. คำว่า สัคคมุเปนติ ฐานัง (Saggamupenti ṭhānaṃ) หมายถึง ย่อมเข้าถึงสถานที่อันชื่อว่าสวรรค์ มีความหมายว่า ไม่ถูกใครๆ ติเตียนแล้ว ย่อมบังเกิดในเทวโลก. คำที่เหลือในสูตรนี้ ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

มหาวคฺโค ทุติโย.

มหาวรรคที่ ๒

(๘) ๓. อานนฺทวคฺโค

(๘) ๓. อานันทวรรค

๑. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาฉันนสูตร

๗๒. ตติยสฺส ปฐเม ฉนฺโนติ เอวํนามโก ฉนฺนปริพฺพาชโก. ตุมฺเหปิ, อาวุโสติ, อาวุโส, ยถา มยํ ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปม, กึ เอวํ ตุมฺเหปิ ปญฺญาเปถาติ ปุจฺฉติ. ตโต เถโร ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อมฺเห ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปมาติ วทติ, นตฺถิ ปเนตํ [Pg.201] พาหิรสมเย’’ติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต มยํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต, มยเมว ปญฺญาเปมาติ อตฺโถ. ตโต ปริพฺพาชโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เถโร พาหิรสมยํ ลุญฺจิตฺวา หรนฺโต ‘มยเมวา’ติ อาห. กึ นุ โข อาทีนวํ ทิสฺวา เอเต เอเตสํ ปหานํ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ. อถ เถรํ ปุจฺฉนฺโต กึ ปน ตุมฺเหติอาทิมาห. เถโร ตสฺส พฺยากโรนฺโต รตฺโต โขติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรํ อตฺตโน อตฺถํ. ปรตฺถอุภยตฺเถสุปิ เอเสว นโย.

๗๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ฉันโน (channo) หมายถึง ฉันนปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้. คำว่า ตุมฺเหปิ อาวุโส (Tumhepi, āvuso) คือ ปริพาชกถามว่า "ดูก่อนอาวุโส เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้นฉันใด ท่านทั้งหลายบัญญัติอะไรฉันนั้นหรือ?". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะปฏิเสธคำนั้น โดยดำริว่า "ปริพาชกนี้กล่าวว่า เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้น แต่การบัญญัตินั้นไม่มีในลัทธิภายนอก" จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มะยัง โข อาวุโส (mayaṃ kho, āvuso). ในบทนั้น คำว่า โข (kho) เป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (ยืนยัน) มีความหมายว่า เราทั้งหลายเท่านั้นบัญญัติ. ลำดับนั้น ปริพาชกคิดว่า "พระเถระนี้ เมื่อจะรื้อถอนลัทธิภายนอก จึงกล่าวว่า 'เราทั้งหลายเท่านั้น' ท่านเหล่านี้เห็นโทษอะไรหนอ จึงบัญญัติการละธรรมเหล่านั้น". ครั้งนั้น เมื่อจะถามพระเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กึ ปะนะ ตุมฺเห (kiṃ pana tumhe). พระเถระเมื่อจะพยากรณ์แก่ปริพาชกนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รัตโต โข (ratto kho). ในบทนั้น คำว่า อัตตัตถัง (attatthaṃ) หมายถึง ประโยชน์ของตน คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ในประโยชน์ของผู้อื่นและประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน.

อนฺธกรโณติอาทีสุ ยสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ, ตํ ยถาภูตทสฺสนนิวารเณน อนฺธํ กโรตีติ อนฺธกรโณ. ปญฺญาจกฺขุํ น กโรตีติ อจกฺขุกรโณ. ญาณํ น กโรตีติ อญฺญาณกรโณ. กมฺมสฺสกตปญฺญา ฌานปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญาติ อิมา ติสฺโส ปญฺญา อปฺปวตฺติกรเณน นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. อนิฏฺฐผลทายกตฺตา ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺเสว ปกฺเข วตฺตตีติ วิฆาตปกฺขิโก. กิเลสนิพฺพานํ น สํวตฺเตตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. อลญฺจ ปนาวุโส อานนฺท, อปฺปมาทายาติ, อาวุโส อานนฺท, สเจ เอวรูปา ปฏิปทา อตฺถิ, อลํ ตุมฺหากํ อปฺปมาทาย ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ, อปฺปมาทํ กโรถ, อาวุโสติ เถรสฺส วจนํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกุตฺตรมิสฺสโก กถิโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ในบทว่า อันธกรโณ (Andhakaraṇo) เป็นต้น มีอรรถว่า ราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ราคะนั้นย่อมทำบุคคลนั้นให้มืดบอดโดยการห้ามการเห็นตามความเป็นจริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันธกรณะ (ทำความมืดบอด). ไม่ทำปัญญาจักษุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจักขุกรณะ (ไม่ทำจักษุ). ไม่ทำญาณ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัญญาณกรณะ (ทำความไม่รู้). ย่อมยับยั้งปัญญาทั้ง ๓ ประการนี้ คือ กัมมัสสกตาปัญญา ฌานปัญญา และวิปัสสนาปัญญา โดยการทำให้ไม่เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญานิโรธิกะ (ยับยั้งปัญญา). เพราะเป็นเหตุให้เกิดผลที่ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นไปในฝ่ายของความคับแค้นอันชื่อว่าทุกข์เท่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิฆาตปักขิกะ (เป็นฝ่ายของความคับแค้น). ไม่ยังความดับกิเลสให้เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิพพานสังวัตตนิกะ (ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน). คำว่า อลัญฺจ ปนาวุโส อานนฺท อปฺปมาทาย (Alañca panāvuso ānanda, appamādāya) หมายความว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ถ้าปฏิปทาเช่นนี้มีอยู่ ก็สมควรแล้ว เหมาะสมแล้ว ที่ท่านทั้งหลายจะตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายจงทำความไม่ประมาทเถิด" (ปริพาชก) ชื่นชมคำของพระเถระแล้วหลีกไป. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอริยมรรคที่เจือด้วยโลกุตตระ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

๒. อาชีวกสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอาชีวกสูตร

๗๓. ทุติเย เตน หิ คหปตีติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อิธ อาคจฺฉนฺโต น อญฺญาตุกาโม หุตฺวา อาคมิ, ปริคฺคณฺหนตฺถํ ปน อาคโต. อิมินา ปุจฺฉิตปญฺหํ อิมินาว กถาเปสฺสามี’’ติ. อิติ ตํเยว กถํ กถาเปตุกาโม เตน หีติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณาปเทโส. ยสฺมา ตฺวํ เอวํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามีติ. เกสํ โนติ กตเมสํ นุ. สธมฺมุกฺกํสนาติ อตฺตโน ลทฺธิยา อุกฺขิปิตฺวา ฐปนา. ปรธมฺมาปสาทนาติ ปเรสํ ลทฺธิยา ฆฏฺฏนา วมฺภนา อวกฺขิปนา. อายตเนว ธมฺมเทสนาติ การณสฺมึเยว ธมฺมเทสนา. อตฺโถ จ วุตฺโตติ มยา ปุจฺฉิตปญฺหาย อตฺโถ จ ปกาสิโต[Pg.202]. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อมฺเห เอวรูปาติ เอวํ อตฺตา จ น อุปนีโต. นุปนีโตติปิ ปาโฐ.

๗๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า เตน หิ คหปติ ความว่า ได้ยินว่าพระเถระคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่ ไม่ได้มาเพราะประสงค์จะรู้ แต่มาเพื่อจะทดสอบ (ปัญญา) เราจักให้ผู้นี้แหละกล่าวแก้ปัญหาที่ผู้นี้ถาม” ด้วยเหตุนี้ ท่านประสงค์จะให้ผู้นั้นแหละกล่าวถ้อยคำ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่ท่านถามอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เราจะย้อนถามท่านนั่นแหละในปัญหานี้ บทว่า เกสํ โน คือ เกสํ นุ (ของใครหนอ) บทว่า สธมฺมุกฺกํสนา คือ การยกย่องตั้งไว้ซึ่งลัทธิของตน บทว่า ปรธมฺมาปสาทนา คือ การกระทบกระทั่ง การติเตียน การดูหมิ่นซึ่งลัทธิของผู้อื่น บทว่า อายตเนว ธมฺมเทสนา คือ การแสดงธรรมในเหตุที่ควรเท่านั้น บทว่า อตฺโถ จ วุตฺโต คือ เนื้อความแห่งปัญหาที่เราถามก็เป็นอันประกาศแล้ว บทว่า อตฺตา จ อนุปนีโต คือ และตนก็มิได้ถูกน้อมเข้าไป (คือยกย่อง) ว่า พวกเราเป็นเช่นนี้ แม้ นุปนีโต ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง)

๓. มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถามหานามสักกสูตร

๗๔. ตติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. เคลญฺญาติ คิลานภาวโต. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส มาลาคนฺธาทีนิ อาทาย มหาปริวารปริวุโต อุปสงฺกมิ. พาหายํ คเหตฺวาติ น พาหายํ คเหตฺวา อากฑฺฒิ, นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทกฺขิณพาหายํ องฺคุฏฺฐเกน สญฺญํ ทตฺวา เอกมนฺตํ อปเนสีติ เวทิตพฺโพ. อถสฺส ‘‘เสขมฺปิ โข, มหานาม, สีล’’นฺติอาทินา นเยน สตฺตนฺนํ เสขานํ สีลญฺจ สมาธิญฺจ ปญฺญญฺจ กเถตฺวา อุปริ อรหตฺตผลวเสน อเสขา สีลสมาธิปญฺญาโย กเถนฺโต – ‘‘เสขสมาธิโต เสขํ วิปสฺสนาญาณํ อเสขญฺจ ผลญาณํ ปจฺฉา, เสขวิปสฺสนาญาณโต จ อเสขผลสมาธิ ปจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติ ทีเปสิ. ยานิ ปน สมฺปยุตฺตานิ สมาธิญาณานิ, เตสํ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ.

๗๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต คือ หายจากไข้แล้วลุกขึ้น บทว่า เคลญฺญา คือ จากความเป็นไข้ บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือดอกไม้และของหอมเป็นต้น มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมเข้าไปเฝ้า บทว่า พาหายํ คเหตฺวา ความว่า มิใช่จับแขนแล้วดึง แต่พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปใกล้เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะพระองค์นั้นแล้ว ทรงให้สัญญาณด้วยพระองคุฏฐ์ที่พระพาหาด้านขวา แล้วทรงนำไปสู่ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสบอกศีล สมาธิ และปัญญาของพระเสขะ ๗ จำพวก ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนมหานามะ แม้ศีลของพระเสขะ...” แก่เจ้ามหานามะนั้นแล้ว เบื้องบนเมื่อจะตรัสอเสขศีล อเสขสมาธิ และอเสขปัญญา โดยอำนาจแห่งอรหัตผล ทรงแสดงว่า “วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะและผลญาณอันเป็นอเสขะย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่เสขสมาธิ และอเสขผลสมาธิย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะ” ส่วนสมาธิและญาณเหล่าใดที่สัมปยุตกัน พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสมาธิและญาณเหล่านั้นไม่ก่อนไม่หลังกัน

๔. นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถานิครนถสูตร

๗๕. จตุตฺเถ กูฏาคารสาลายนฺติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตาย คนฺธกุฏิยา. อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ. สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ มยฺหํ อุปฏฺฐิตเมวาติ ทสฺเสติ. ปุราณานํ กมฺมานนฺติ อายูหิตกมฺมานํ. ตปสา พฺยนฺตีภาวนฺติ ทุกฺกรตเปน วิคตนฺตกรณํ. นวานํ กมฺมานนฺติ อิทานิ อายูหิตพฺพกมฺมานํ. อกรณาติ อนายูหเนน. เสตุฆาตนฺติ ปทฆาตํ ปจฺจยฆาตํ กเถติ. กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโยติ กมฺมวฏฺฏกฺขเยน ทุกฺขกฺขโย. ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโยติ ทุกฺขวฏฺฏกฺขเยน เวทนากฺขโย. ทุกฺขวฏฺฏสฺมิญฺหิ ขีเณ เวทนาวฏฺฏมฺปิ ขีณเมว โหติ. เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสตีติ เวทนากฺขเยน ปน สกลวฏฺฏทุกฺขํ นิชฺชิณฺณเมว ภวิสฺสติ. สนฺทิฏฺฐิกายาติ สามํ ปสฺสิตพฺพาย ปจฺจกฺขาย. นิชฺชราย วิสุทฺธิยาติ [Pg.203] กิเลสชีรณกปฏิปทาย กิเลเส วา นิชฺชีรณโต นิชฺชราย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา. สมติกฺกโม โหตีติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อติกฺกโม โหติ. อิธ, ภนฺเต, ภควา กิมาหาติ, ภนฺเต, ภควา อิมาย ปฏิปตฺติยา กิมาห, กึ เอตํเยว กิเลสนิชฺชีรณกปฏิปทํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ อญฺญนฺติ ปุจฺฉติ.

๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กูฏาคารสาลายํ คือ ในพระคันธกุฎีที่สร้างโดยเอาช่อฟ้า ๒ ช่อ มุงด้วยเครื่องมุงรูปคอหงส์ บทว่า อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณญาณทัสสนะทั้งหมด โดยไม่เหลือแม้แต่น้อย บทว่า สตตํ สมิตํ คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ ไม่ขาดสาย บทว่า ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ คือ ทรงแสดงว่า สัพพัญญุตญาณปรากฏแก่เราแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุราณานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่ได้สั่งสมไว้ บทว่า ตปสา พฺยนฺตีภาวํ คือ การทำให้สิ้นสุดไป ด้วยตบะที่ทำได้ยาก บทว่า นวานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่พึงสั่งสมในบัดนี้ บทว่า อกรณา คือ ด้วยการไม่สั่งสม บทว่า เสตุฆาตํ คือ ตรัสถึงการกำจัดปทา (คือเหตุ) การกำจัดปัจจัย บทว่า กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโย คือ ความสิ้นทุกข์เพราะความสิ้นกรรมวัฏฏ์ บทว่า ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโย คือ ความสิ้นเวทนาเพราะความสิ้นทุกขวัฏฏ์ จริงอยู่ เมื่อทุกขวัฏฏ์สิ้นไปแล้ว แม้เวทนาวัฏฏ์ก็สิ้นไปนั่นเอง บทว่า เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ คือ แต่ว่าเพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นจักเป็นอันกำจัดได้เด็ดขาด บทว่า สนฺทิฏฺฐิกาย คือ ที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง ที่เป็นประจักษ์ บทว่า นิชฺชราย วิสุทฺธิยา คือ ด้วยความบริสุทธิ์อันเป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไป หรือด้วยความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายอันทำให้กิเลสเสื่อมไปเพราะทำให้กิเลสเสื่อมไป บทว่า สมติกฺกโม โหติ คือ ย่อมมีการก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า อิธ ภนฺเต ภควา กิมาห ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในข้อปฏิบัตินี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร พระองค์ทรงบัญญัติข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไปนี้เท่านั้น หรือว่าทรงบัญญัติข้อปฏิบัติอื่น ดังนี้ถาม

ชานตาติ อนาวรณญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสนฺเตน. วิสุทฺธิยาติ วิสุทฺธิสมฺปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. นวญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ นวํ กมฺมํ นายูหติ. ปุราณญฺจ กมฺมนฺติ ปุพฺเพ อายูหิตกมฺมํ. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วิคตนฺตํ กโรติ, วิปากผสฺสํ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ตํ กมฺมํ เขเปตีติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา. อกาลิกาติ น กาลนฺตเร กิจฺจการิกา. เอหิปสฺสิกาติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ ยุตฺตา. โอปเนยฺยิกาติ อุปนเย ยุตฺตา อลฺลียิตพฺพยุตฺตา. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเนเยว ชานิตพฺพา, พาเลหิ ปน ทุชฺชานา. อิติ สีลวเสน ทฺเว มคฺคา, ทฺเว จ ผลานิ กถิตานิ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน หิ สีเลสุ ปริปูรการิโนติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิกาย ปน สมาธิสมฺปทาย ตโย มคฺคา, ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อนาคามี อริยสาวโก หิ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อาสวานํ ขยาติอาทีหิ อรหตฺตผลํ กถิตํ. เกจิ ปน สีลสมาธโยปิ อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา. เอเกกสฺส ปน วเสน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ ตนฺติ อาโรปิตาติ.

บทว่า ชานตา คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น บทว่า ปสฺสตา คือ ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุ บทว่า วิสุทฺธิยา คือ เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์ บทว่า สมติกฺกมาย คือ เพื่อก้าวล่วง บทว่า อตฺถงฺคมาย คือ เพื่อถึงความดับ บทว่า ญายสฺส อธิคมาย คือ เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัย บทว่า นวญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่สั่งสมกรรมใหม่ บทว่า ปุราณญฺจ กมฺมํ คือ กรรมที่สั่งสมไว้ในกาลก่อน บทว่า ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรติ ความว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป คือ ถูกต้องวิบากผัสสะแล้วๆ ย่อมทำให้กรรมนั้นสิ้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิกา คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง บทว่า อกาลิกา คือ ไม่ใช่สิ่งที่จะให้ผลในกาลอื่น บทว่า เอหิปสฺสิกา คือ ควรที่จะแสดงว่า “ท่านจงมาดูเถิด” บทว่า โอปเนยฺยิกา คือ ควรน้อมเข้ามา ควรแนบแน่น บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ คือ อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนในสันดานของตนๆ เท่านั้น แต่คนพาลรู้ได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ มรรค ๒ และผล ๒ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยอำนาจแห่งศีล จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แต่โดยสมาธิสัมปทาอันมีคำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ มรรค ๓ และผล ๓ เป็นอันตรัสไว้ จริงอยู่ พระอริยสาวกผู้เป็นอนาคามี ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์ อรหัตผลเป็นอันตรัสไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา แต่บางอาจารย์กล่าวว่า แม้ศีลและสมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตผลเท่านั้น ท่านประสงค์ในที่นี้ แต่ว่าบาลีท่านยกขึ้นไว้ต่างหากๆ เพื่อแสดงข้อปฏิบัติโดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลแต่ละองค์

๕. นิเวสกสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถานิเวสกสูตร

๗๖. ปญฺจเม อมจฺจาติ สุหชฺชา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ สมานโลหิตา ภาติภคินิอาทโย. อเวจฺจปฺปสาเทติ คุเณ อเวจฺจ ชานิตฺวา อุปฺปนฺเน อจลปฺปสาเท. อญฺญถตฺตนฺติ ภาวญฺญถตฺตํ[Pg.204]. ปถวีธาตุยาติอาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการภูตาย ปถวีธาตุยา, ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตาย อาพนฺธนภูตาย อาโปธาตุยา, จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภูตาย เตโชธาตุยา, ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภูตาย วาโยธาตุยา สิยา อญฺญถตฺตํ. น ตฺเววาติ อิเมสํ หิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญภาวูปคมเนน สิยา อญฺญถตฺตํ, อริยสาวกสฺส ปน น ตฺเวว สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตญฺจ คติอญฺญถตฺตญฺจ. ตญฺหิ ตสฺส น โหติ, ภาวญฺญถตฺตํ ปน โหติ. อริยสาวโก หิ มนุสฺโส หุตฺวา เทโวปิ โหติ พฺรหฺมาปิ. ปสาโท ปนสฺส ภวนฺตเรปิ น วิคจฺฉติ, น จ อปายคติสงฺขาตํ คติอญฺญถตฺตํ ปาปุณาติ. สตฺถาปิ ตเทว ทสฺเสนฺโต ตตฺริทํ อญฺญถตฺตนฺติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๗๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อมจฺจา (อำมาตย์) ได้แก่ สุหชฺชา (สหาย). บทว่า ญาตี (ญาติ) ได้แก่ ผู้ที่อยู่ในฝ่ายของพ่อตาแม่ยาย. บทว่า สาโลหิตา (สายโลหิต) ได้แก่ ผู้มีโลหิตเสมอกัน คือ พี่น้องชายหญิง เป็นต้น. บทว่า อเวจฺจปฺปสาเท (ในอเวจจัปปสาท) คือ ในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่เกิดขึ้นเพราะรู้แจ้งคุณทั้งหลาย. บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งภาวะ. ในบทว่า ปฐวีธาตุยา เป็นต้น ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่ปฐวีธาตุซึ่งมีลักษณะแข็งในอาการ ๒๐ อย่าง, แก่อาโปธาตุซึ่งมีลักษณะเอิบอาบเกาะกุมในอาการ ๑๒ อย่าง, แก่เตโชธาตุซึ่งมีลักษณะทำให้ย่อยในอาการ ๔ อย่าง, แก่วาโยธาตุซึ่งมีลักษณะพยุงไว้ในอาการ ๖ อย่าง. ด้วยบทว่า น ตฺเวว (แต่...หามิได้) ทรงแสดงว่า ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่มหาภูตรูปทั้ง ๔ เหล่านี้ เพราะการเข้าถึงภาวะของกันและกัน แต่ความแปรเป็นอื่นของพระอริยสาวกย่อมไม่มีเลย. และในที่นี้ บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งความเลื่อมใส และความแปรแห่งคติ. จริงอยู่ ความแปรเป็นอื่นนั้น (คือความแปรแห่งความเลื่อมใสและความแปรแห่งคติ) ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น แต่ความแปรแห่งภาวะย่อมมีได้. จริงอยู่ พระอริยสาวกเป็นมนุษย์แล้ว ก็เป็นเทวดาได้ เป็นพรหมก็ได้. แต่ความเลื่อมใสของท่านย่อมไม่เสื่อมไปแม้ในภพอื่น และท่านย่อมไม่ถึงความแปรแห่งคติที่เรียกว่าอบายคติ. แม้พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺริทํ อญฺญถตฺตํ (ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ความแปรเป็นอื่นนี้มีอยู่). เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

๖. ปฐมภวสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาปฐมภวสูตร

๗๗. ฉฏฺเฐ กามธาตุเวปกฺกนฺติ กามธาตุยา วิปจฺจนกํ. กามภโวติ กามธาตุยํ อุปปตฺติภโว. กมฺมํ เขตฺตนฺติ กุสลากุสลกมฺมํ วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ. วิญฺญาณํ พีชนฺติ สหชาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วิรุหนฏฺเฐน พีชํ. ตณฺหา สฺเนโหติ ปคฺคณฺหนานุพฺรูหนวเสน ตณฺหา อุทกํ นาม. อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ ตณฺหาพนฺธเนน พทฺธานํ. หีนาย ธาตุยาติ กามธาตุยา. วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ. มชฺฌิมาย ธาตุยาติ รูปธาตุยา. ปณีตาย ธาตุยาติ อรูปธาตุยา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๗๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กามธาตุเวปกฺกํ (ให้ผลในกามธาตุ) คือ ให้ผลสุกในกามธาตุ. บทว่า กามภโว (กามภพ) คือ อุปปัตติภพในกามธาตุ. บทว่า กมฺมํ เขตฺตํ (กรรมเป็นนา) คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่านา เพราะเป็นที่งอกงาม. บทว่า วิญฺญาณํ พีชํ (วิญญาณเป็นพืช) คือ อภิสังขารวิญญาณที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าพืช เพราะเป็นเหตุให้งอกงาม. บทว่า ตณฺหา สฺเนโห (ตัณหาเป็นยาง) คือ ตัณหา ชื่อว่าน้ำ เพราะทำให้ชุ่มและเจริญขึ้น. บทว่า อวิชฺชานีวรณานํ (มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น) คือ ผู้ถูกอวิชชากั้นไว้. บทว่า ตณฺหาสํโยชนานํ (มีตัณหาเป็นเครื่องผูก) คือ ผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้. บทว่า หีนาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นเลว) คือ ในกามธาตุ. บทว่า วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ (วิญญาณตั้งอยู่) คือ อภิสังขารวิญญาณตั้งอยู่. บทว่า มชฺฌิมาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นกลาง) คือ ในรูปธาตุ. บทว่า ปณีตาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นประณีต) คือ ในอรูปธาตุ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

๗. ทุติยภวสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาทุติยภวสูตร

๗๘. สตฺตเม เจตนาติ กมฺมเจตนา. ปตฺถนาปิ กมฺมปตฺถนาว. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

๗๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เจตนา (เจตนา) คือ กรรมเจตนา. แม้บทว่า ปตฺถนา (ความปรารถนา) ก็คือ กรรมปัตถนา (ความปรารถนาในกรรม) นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว.

๘. สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสีลัพพตสูตร

๗๙. อฏฺฐเม สีลพฺพตนฺติ สีลญฺเจว วตญฺจ. ชีวิตนฺติ ทุกฺกรการิกานุโยโค. พฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยวาโส. อุปฏฺฐานสารนฺติ อุปฏฺฐาเนน สารํ[Pg.205], ‘‘อิทํ วรํ อิทํ นิฏฺฐา’’ติ เอวํ อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. สผลนฺติ สอุทฺรยํ สวฑฺฒิกํ โหตีติ ปุจฺฉติ. น ขฺเวตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสนาติ, ภนฺเต, น โข เอตฺถ เอกํเสน พฺยากาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฏฺฐานสารํ เสวโตติ อิทํ สารํ วรํ นิฏฺฐาติ เอวํ อุปฏฺฐิตํ เสวมานสฺส. อผลนฺติ อิฏฺฐผเลน อผลํ. เอตฺตาวตา กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชํ ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพปิ พาหิรกสมโย คหิโต โหติ. สผลนฺติ อิฏฺฐผเลน สผลํ สอุทฺรยํ. เอตฺตาวตา อิมํ สาสนํ อาทึ กตฺวา สพฺพาปิ กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชา คหิตา. น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญายาติ เอวํ เสกฺขภูมิยํ ฐตฺวา ปญฺหํ กเถนฺโต อสฺส อานนฺทสฺส ปญฺญาย สมสโม น สุลโภติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสกฺขภูมิ นาม กถิตาติ.

๗๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สีลพฺพตํ (ศีลพรต) คือ ศีลด้วย พรตด้วย. บทว่า ชีวิตํ (ชีวิต) คือ การประกอบทุกกรกิริยา. บทว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ (การเข้าถึงเป็นสาระ) อธิบายว่า เป็นสาระโดยการเข้าถึง คือ เข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ประเสริฐ สิ่งนี้เป็นที่สุด". บทว่า สผลํ (มีผล) คือ ทูลถามว่า มีผลกำไร มีผลเจริญหรือไม่. บทว่า น โข เอตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสน (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้จะตอบโดยส่วนเดียวไม่ได้) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ไม่ควรตอบโดยส่วนเดียว. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ เสวโต (เมื่อเสพการเข้าถึงเป็นสาระ) คือ เมื่อบุคคลเสพการเข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นสาระ ประเสริฐ เป็นที่สุด". บทว่า อผลํ (ไม่มีผล) คือ ไม่มีผลที่น่าปรารถนา. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอานอกศาสนาทั้งหมดที่เหลือ ยกเว้นบรรพชาของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที. บทว่า สผลํ (มีผล) คือ มีผลที่น่าปรารถนา มีผลกำไร. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอาบรรพชาทั้งหมดของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที โดยมีศาสนานี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญาย (แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านหาได้ง่ายก็หามิได้) ทรงแสดงว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านพระอานนท์นั้น ผู้ยืนอยู่ในเสกขภูมิแล้วกล่าวแก้ปัญหาอย่างนี้ หาได้ไม่ง่าย. ในสูตรนี้ ชื่อว่าเสกขภูมิ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว.

๙. คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาคันธชาตสูตร

๘๐. นวเม เอตทโวจาติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก มูลคนฺโธ นาม อตฺถิ, สารคนฺโธ นาม อตฺถิ, ปุปฺผคนฺโธ นาม อตฺถิ. อิเม ปน ตโยปิ คนฺธา อนุวาตํเยว คจฺฉนฺติ, น ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ, ยสฺส ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา อฏฺฐนฺนํ วรานํ คหณกาเลเยว กงฺขุปฺปตฺติสมเย อุปสงฺกมนวรสฺส คหิตตฺตา ตกฺขณํเยว ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อุปฺปนฺนาย กงฺขาย วิโนทนตฺถํ เอตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ คนฺธชาตานีติ คนฺธชาติโย. มูลคนฺโธติ มูลวตฺถุโก คนฺโธ, คนฺธสมฺปนฺนํ วา มูลเมว มูลคนฺโธ. ตสฺส หิ คนฺโธ อนุวาตํ คจฺฉติ. คนฺธสฺส ปน คนฺโธ นาม นตฺถิ. สารคนฺธปุปฺผคนฺเธสุปิ เอเสว นโย. อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตนฺติ เอตฺถ สรณคมนาทโย คุณวณฺณภาสนวเสน ทิสาคามิตาย คนฺธสทิสตฺตา คนฺธา, เตสํ วตฺถุภูโต ปุคฺคโล คนฺธชาตํ นาม. คนฺโธ คจฺฉตีติ วณฺณภาสนวเสน คจฺฉติ. สีลวาติ ปญฺจสีเลน วา ทสสีเลน วา สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ เตเนว สีลธมฺเมน กลฺยาณธมฺโม สุนฺทรธมฺโม. วิคตมลมจฺเฉเรนาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๖๐) วิตฺถาริโตว. ทิสาสูติ จตูสุ ทิสาสุ จตูสุ อนุทิสาสุ[Pg.206]. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา.

๘๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้) คือ ในเวลาหลังภัต ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ทำวัตรแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตนแล้ว คิดว่า "ในโลกนี้ มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นรากไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นแก่นไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นดอกไม้. แต่กลิ่นทั้งสามอย่างนี้ย่อมไปตามลมเท่านั้น ไม่ไปทวนลม. จะมีสิ่งใดบ้างหนอ ที่กลิ่นของมันไปทวนลมได้ด้วย" ดังนี้แล้ว เพราะท่านได้รับพรข้อที่จะเข้าเฝ้าได้ในเวลาที่เกิดความสงสัยไว้แล้วตั้งแต่คราวที่ทูลขอพร ๘ ประการ ในขณะนั้นเอง ท่านจึงลุกจากที่พักกลางวัน ไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ, ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กลิ่น ๓ อย่างเหล่านี้) นี้ เพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า คนฺธชาตานิ (ชนิดของกลิ่น) คือ ชาติแห่งของหอม. บทว่า มูลคนฺโธ (กลิ่นรากไม้) คือ กลิ่นที่มีรากไม้เป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง รากไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกลิ่นนั่นเอง ชื่อว่า กลิ่นรากไม้. จริงอยู่ กลิ่นของรากไม้นั้นย่อมไปตามลม แต่สิ่งที่เรียกว่ากลิ่นของกลิ่นนั้นไม่มี. แม้ในกลิ่นแก่นไม้และกลิ่นดอกไม้ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตํ (ดูก่อนอานนท์ ชนิดของกลิ่นบางอย่างมีอยู่) นี้ สรณคมน์เป็นต้น ชื่อว่า คนฺธา (กลิ่น) เพราะเป็นเช่นกับของหอม เนื่องจากไปได้ทั่วทิศโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ, บุคคลผู้เป็นวัตถุที่ตั้งแห่งสรณคมน์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า คนฺธชาตํ (ชนิดของกลิ่น). บทว่า คนฺโธ คจฺฉติ (กลิ่นฟุ้งไป) คือ ฟุ้งไปโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า สีลวา (ผู้มีศีล) คือ ผู้มีศีลด้วยเบญจศีลหรือด้วยทสศีล. บทว่า กลฺยาณธมฺโม (ผู้มีกัลยาณธรรม) คือ ผู้มีธรรมอันงาม มีธรรมอันดี ด้วยศีลธรรมนั้นนั่นเอง. เนื้อความของบทเป็นต้นว่า วิคตมลมจฺเฉเรน (มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่) ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ทิสาสุ (ในทิศทั้งหลาย) คือ ในทิศ ๔ และในอนุวิส ๔. บทว่า สมณพฺราหฺมณา (สมณพราหมณ์) คือ สมณะผู้มีบาปอันสงบแล้ว และพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว.

น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ วสฺสิกปุปฺผาทีนํ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉติ. น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วาติ จนฺทนตครมลฺลิกานมฺปิ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. เทวโลเกปิ ผุฏสุมนา นาม โหติ, ตสฺสา ปุปฺผิตทิวเส คนฺโธ โยชนสตํ อชฺโฌตฺถรติ. โสปิ ปฏิวาตํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ คนฺตุํ น สกฺโกตีติ วทนฺติ. สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ สตญฺจ ปณฺฑิตานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ สีลาทิคุณคนฺโธ ปฏิวาตํ คจฺฉติ. สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายตีติ สปฺปุริโส ปณฺฑิโต สีลาทิคุณคนฺเธน สพฺพา ทิสา ปวายติ, สพฺพา ทิสา คนฺเธน อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

คำว่า 'กลิ่นดอกไม้ไม่ไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นของดอกไม้มีดอกมะลิเป็นต้น ย่อมไม่ไปทวนลม คำว่า 'กลิ่นจันทน์ กฤษณา หรือมะลิ ไม่หอมทวนลมไป' มีความหมายว่า แม้กลิ่นของไม้จันทน์ กฤษณา และดอกมะลิ ก็ไม่ไปทวนลม แม้ในเทวโลก ก็มีดอกไม้ชื่อว่าสุมนา ในวันที่ดอกไม้นั้นบาน กลิ่นจะฟุ้งไปตลอดร้อยโยชน์ กล่าวกันว่า แม้กลิ่นนั้นก็ไม่สามารถไปทวนลมได้แม้เพียงคืบเดียวหรือศอกเดียว คำว่า 'แต่กลิ่นของสัตบุรุษย่อมไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรมของสัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธบุตร ย่อมไปทวนลม คำว่า 'สัตบุรุษย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ' มีความหมายว่า สัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต ย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรม คือย่อมแผ่ไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่น (แห่งคุณธรรม)

๑๐. จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาจูฬนิกาสูตร

๘๑. ทสมสฺส ทุวิโธ นิกฺเขโป อตฺถุปฺปตฺติโกปิ ปุจฺฉาวสิโกปิ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยํ กสฺส ปุจฺฉาย กถิตนฺติ เจ? อรุณวติสุตฺตนฺตอตฺถุปฺปตฺติยํ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาย กถิตํ. อรุณวติสุตฺตนฺโต เกน กถิโตติ? ทฺวีหิ พุทฺเธหิ กถิโต สิขินา จ ภควตา อมฺหากญฺจ สตฺถารา. อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึสกปฺปมตฺถเก อรุณวตินคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺเก ญาเณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา สิขี ภควา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห –

๘๑. ในสูตรที่ ๑๐ มีการตั้งไว้ ๒ อย่าง คือ ตั้งโดยอาศัยเหตุเกิด และตั้งโดยอาศัยคำถาม หากถามว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดเรื่องอะไร โดยอาศัยคำถามของใคร? พึงตอบว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดแห่งอรุณวตีสูตร โดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ หากถามว่า ใครเป็นผู้กล่าวอรุณวตีสูตร? พึงตอบว่า พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ตรัสไว้ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี และพระศาสดาของเราทั้งหลาย ความจริง ในกัปที่ ๓๑ นับจากภัทรกัปนี้ไป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางปภาวดี พระมเหสีของพระเจ้าอรุณวัต ในกรุงอรุณวดี เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยกรุงอรุณวดีอยู่ วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบริหารพระสรีระแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากวิหารด้วยพระดำริว่า 'เราจักเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี' แล้วประทับยืนอยู่ใกล้ซุ้มประตูวิหาร ตรัสเรียกพระอภิภูผู้เป็นอัครสาวกว่า 'ดูก่อนภิกษุ ยังเช้าเกินไปที่จะเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี เราทั้งหลายจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งเถิด' ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก [Pg.207] เตนุปสงฺกมิสฺสาม, น ตาว ภตฺตกาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'มาเถิด พราหมณ์ เราจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งกันเถิด เวลายังไม่ถึงเวลาภัตตกิจ' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และท่านพระอภิภู ได้เสด็จไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่ง

ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

ณ ที่นั้น ท้าวมหาพรหมเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว มีใจยินดี ได้ทำการต้อนรับ ปูลาดพรหมาสน์ถวาย และได้จัดอาสนะที่สมควรแก่พระเถระด้วย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ แม้พระเถระก็นั่งบนอาสนะที่จัดไว้สำหรับตน แม้ท้าวมหาพรหมก็ถวายบังคมพระทศพลแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมีกถาติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมึ กถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมํ กเถนฺเต พฺรหฺมคณา อุชฺฌายึสุ – ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺห, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขีได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ขอธรรมีกถาจงแจ่มแจ้งแก่เธอ เพื่อพรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะเถิด' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' แล้วได้แสดงธรรมีกถาแก่พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ เมื่อพระเถระกำลังแสดงธรรมอยู่ หมู่พรหมพากันตำหนิว่า 'นานๆ ที เราทั้งหลายจึงจะได้มีโอกาสที่พระศาสดาเสด็จมายังพรหมโลก แต่ภิกษุรูปนี้กลับเว้นพระศาสดาไว้ แล้วตนเองกลับเริ่มแสดงธรรมกถาเสียเอง'

สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ ตฺวํ – พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕) คาถาทฺวยํ อภาสิ. กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ, ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ, สหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สรํ สุณาตู’’ติ อิมา [Pg.208] คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เนสํ ปากโฏ อโหสิ.

พระศาสดาทรงทราบความไม่พอใจของพรหมเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสคำนี้กับท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะกำลังตำหนิเธออยู่ เพราะฉะนั้น เธอจงทำให้พวกเขาเกิดความสังเวชให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด' พระเถระรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว ได้กระทำการแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา แล้วประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุด้วยเสียง พลางกล่าวคาถา ๒ บทว่า 'ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากภพ' เป็นต้น ถามว่า พระเถระทำอย่างไรจึงประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุได้? ตอบว่า เบื้องต้น ท่านเข้าสีลกสิณ แผ่ความมืดไปทั่วทุกแห่ง จากนั้น เมื่อความนึกคิดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายว่า 'ความมืดนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงแสงสว่าง เมื่อสัตว์ทั้งหลายกำลังค้นหาว่า 'แสงสว่างนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงตนให้ปรากฏ เทวดาและมนุษย์ในพันจักรวาลต่างประคองอัญชลี นมัสการพระเถระเท่านั้นอยู่ พระเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยดำริว่า 'ขอให้มหาชนจงได้ยินเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด' สัตว์ทั้งปวงได้ยินเสียงนั้นประหนึ่งว่านั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทที่ประชุมกันแล้ว ฟังพระเถระแสดงธรรมอยู่ แม้เนื้อความก็ปรากฏชัดแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น

อถ โข ภควา สทฺธึ เถเรน อรุณวตึ ปจฺจาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘อสฺสุตฺถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อภิภุสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมโลเก ฐิตสฺส คาถาโย ภาสมานสฺสา’’ติ. เต ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ปฏิชานิตฺวา สุตภาวํ อาวิกโรนฺตา ตเทว คาถาทฺวยํ อุทาหรึสุ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เอวํ ตาว อิทํ สุตฺตํ อิโต เอกตึสกปฺปมตฺถเก สิขินา ภควตา กถิตํ.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี พร้อมด้วยพระเถระ เสด็จกลับไปยังกรุงอรุณวดีแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ในภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ตรัสถามภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้ฟังคาถาทั้งหลายของอภิภูภิกษุผู้ยืนอยู่ในพรหมโลกกล่าวอยู่หรือไม่" ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า "พระพุทธเจ้าข้า" แล้ว เมื่อจะแสดงภาวะที่ตนได้ฟังแล้ว จึงได้ยกคาถาสองบทนั้นขึ้นกล่าว พระศาสดาประทานสาธุการว่า "ดีละ ดีละ" แล้วทรงจบเทศนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พระสูตรนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขีได้ตรัสไว้แล้ว ในกัปที่ ๓๑ แต่ภัทรกัปนี้

อมฺหากํ ปน ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต เชฏฺฐมูลมาสปุณฺณมทิวเส ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ อรุณวติสุตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อานนฺทตฺเถโร พีชนึ คเหตฺวา พีชยมาโน ฐิตโกว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชนมฺปิ อหาเปตฺวา สกลสุตฺตํ อุคฺคณฺหิ. โส ปุนทิวเส ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกนฺเตสุ หิยฺโย กถิตํ อรุณวติสุตฺตํ อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิภูตํ อุปฏฺฐาสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สิขิสฺส ภควโต อคฺคสาวโก พฺรหฺมโลเก ฐตฺวา จกฺกวาฬสหสฺเส อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สทฺทํ สาเวนฺโต ธมฺมกถํ กเถสีติ หิยฺโย สตฺถารา กถิตํ, สาวกสฺส ตาว วิสโย เอวรูโป, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิตฺตกํ ฐานํ สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ อุปฺปนฺนาย วิมติยา วิโนทนตฺถํ ตงฺขเณเยว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา อานนฺโทติ วุตฺตํ.

ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ผู้ทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ในพระเชตวัน ในวันเพ็ญเดือนเชฏฐมูลมาส (เดือน ๗) ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วทรงเริ่มอรุณวตีสูตรนี้ พระอานนทเถระถือพัดถวายงานพัดอยู่ ยืนอยู่นั่นเทียว ได้เรียนเอาพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ให้พยัญชนะแม้ตัวหนึ่งตกหล่น ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทำวัตรปฏิบัติแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทำวัตรแล้วหลีกไปแล้ว ได้นั่งรำพึงถึงอรุณวตีสูตรที่ทรงแสดงเมื่อวานนี้ ครั้งนั้น พระสูตรทั้งหมดได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่าน ท่านคิดว่า "เมื่อวานนี้ พระศาสดาตรัสว่า 'พระอัครสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ยืนอยู่ในพรหมโลก กำจัดความมืดในพันจักรวาล แสดงรัศมีแห่งสรีระ ทำให้ได้ยินเสียงของตน กล่าวธรรมกถา' วิสัยของสาวกมีเพียงเท่านี้ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ จะพึงทรงทำให้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้ไกลเพียงไรหนอ" ท่านเพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ ในขณะนั้นนั่นเอง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามเนื้อความนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์"

ตตฺถ สมฺมุขาติ สมฺมุขีภูเตน มยา เอตํ สุตํ, น อนุสฺสเวน, น ทูตปรมฺปรายาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุนฺติ กิตฺตกํ ฐานํ สรีโรภาเสน วิหตนฺธการํ กตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. สาวโก โส, อานนฺท, อปฺปเมยฺยา ตถาคตาติ [Pg.209] อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยนาห – อานนฺท, ตฺวํ กึ วเทสิ, โส ปเทสญาเณ ฐิโต สาวโก. ตถาคตา ปน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตา อปฺปเมยฺยา. โส ตฺวํ นขสิขาย ปํสุํ คเหตฺวา มหาปถวิปํสุนา สทฺธึ อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสิ. อญฺโญ หิ สาวกานํ วิสโย, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺโญ สาวกานํ โคจโร, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺญํ สาวกานํ พลํ, อญฺญํ พุทฺธานนฺติ. อิติ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อปฺปเมยฺยภาวํ วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺมุขา คือ ข้าพเจ้าได้ฟังมาซึ่งหน้า ไม่ใช่โดยการฟังตามกันมา ไม่ใช่โดยการฟังต่อๆ กันมาจากทูต ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยความหมายนี้ บทว่า กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำให้แจ้งด้วยเสียงได้ไกลเพียงไร โดยทำที่ให้มีความมืดอันกำจัดแล้วด้วยรัศมีแห่งสรีระ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ นั่นเป็นสาวก ส่วนพระตถาคตทั้งหลายหาประมาณมิได้" ด้วยความหมายนี้ว่า "อานนท์ เธอพูดอะไร สาวกนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในประเทศญาณ (ญาณเพียงบางส่วน) ส่วนพระตถาคตทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ หาประมาณมิได้ เธอนั้นเอาฝุ่นที่ปลายเล็บเหมือนเปรียบเทียบกับฝุ่นในมหาปฐพี กล่าวคำนี้ทำไมกัน เพราะว่าวิสัยของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง โคจรของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง โคจรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง กำลังของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง กำลังของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความหมายนี้ ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย

เถโร ทุติยมฺปิ ปุจฺฉิ. สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ตฺวํ ตาฬจฺฉิทฺทํ คเหตฺวา อนนฺตากาเสน อุปเมนฺโต วิย, จาตกสกุณํ คเหตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติเกน สุปณฺณราเชน อุปเมนฺโต วิย, หตฺถิโสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย อุปเมนฺโต วิย, จตุรตนิเก อาวาเฏ อุทกํ คเหตฺวา สตฺตหิ สเรหิ อุปเมนฺโต วิย, นาฬิโกทนมตฺตลาภึ มนุสฺสํ คเหตฺวา จกฺกวตฺติรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ปํสุปิสาจกํ คเหตฺวา สกฺเกน เทวรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ขชฺโชปนกปฺปภํ คเหตฺวา สูริยปฺปภาย อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสีติ ทีเปนฺโต ทุติยมฺปิ อปฺปเมยฺยภาวเมว วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ตโต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา มยา ปุจฺฉิโต น ตาว กเถสิ, หนฺท นํ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา พุทฺธสีหนาทํ นทาเปสฺสามี’’ติ. โส ตติยมฺปิ ยาจิ. ตํ ทสฺเสตุํ ตติยมฺปิ โขติอาทิ วุตฺตํ. อถสฺส ภควา พฺยากโรนฺโต สุตา เต อานนฺทาติอาทิมาห. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เม ‘สุตา เต, อานนฺท, สหสฺสี จูฬนิกา โลกธาตู’ติ เอตฺตกเมว วตฺวา ตุณฺหี ชาโต, อิทานิ พุทฺธสีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ โส สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

พระเถระได้ทูลถามแม้ครั้งที่สอง พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงว่า "อานนท์ เธอเหมือนเอาช่องตาฬมาเปรียบกับอากาศอันไม่มีที่สุด เหมือนเอานกจาตกะมาเปรียบกับพญาครุฑผู้มีขนาด ๑๕๐ โยชน์ เหมือนเอาน้ำที่ปลายงวงช้างมาเปรียบกับแม่น้ำคงคา เหมือนเอาน้ำในหลุมขนาด ๔ ศอกมาเปรียบกับสระใหญ่ทั้ง ๗ เหมือนเอาคนผู้ได้ข้าวสุกเพียงทะนานเดียวมาเปรียบกับพระเจ้าจักรพรรดิ เหมือนเอาปังสุปิสาจมาเปรียบกับท้าวสักกะจอมเทพ เหมือนเอาแสงหิ่งห้อยมาเปรียบกับรัศมีพระอาทิตย์ กล่าวคำนี้ทำไมกัน" ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้นั่นเทียวแม้ครั้งที่สองแล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า "พระศาสดาอันเราทูลถามแล้วยังไม่ตรัสตอบ เอาเถิด เราทูลอ้อนวอนพระองค์ถึงครั้งที่สาม จักให้ทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านได้ทูลอ้อนวอนแม้ครั้งที่สาม เพื่อแสดงความนั้น จึงมีคำเป็นต้นว่า ตติยมฺปิ โข ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ท่าน ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า สุตา เต อานนฺท พระเถระคิดว่า "พระศาสดาของเราตรัสเพียงเท่านี้ว่า 'อานนท์ เธอเคยฟังเรื่องจูฬนิกาโลกธาตุ อันมีพันจักรวาลหรือไม่' แล้วก็ทรงนิ่งเสีย บัดนี้ จักทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านเมื่อจะทูลอ้อนวอนพระศาสดา จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา กาโล

ภควาปิสฺส วิตฺถารกถํ กเถตุํ เตน หานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปริหรนฺตีติ วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺตีติ สพฺพทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เอตฺตาวตา เอกจกฺกวาฬํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. อิทานิ ตํ สหสฺสคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ตาว สหสฺสธา โลโกติ อาห. ตสฺมึ สหสฺสธา โลเกติ ตสฺมึ สหสฺสจกฺกวาเฬ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานนฺติ [Pg.210] สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ เทวโลกานํ. ยสฺมา ปน เอเกกสฺมึ จกฺกวาเฬ จตฺตาโร จตฺตาโร มหาราชาโน, ตสฺมา จตฺตาริ มหาราชสหสฺสานีติ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จูฬนิกาติ ขุทฺทิกา. อยํ สาวกานํ วิสโย. กสฺมา ปเนสา อานีตาติ? มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา ปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะตรัสถ้อยคำโดยพิสดารแก่ท่าน จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหิ อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาวตา คือ ที่เพียงใด บทว่า จนฺทิมสูริยา คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ บทว่า ปริหรนฺติ คือ ย่อมโคจรไป บทว่า ทิสา ภนฺติ คือ ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสว บทว่า วิโรจนา คือ รุ่งเรืองอยู่ ด้วยบทเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงกำหนดแสดงจักรวาลหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยทำให้จักรวาลนั้นเป็นพันเท่า จึงตรัสว่า ตาว สหสฺสธา โลโก บทว่า ตสฺมึ สหสฺสธา โลเก คือ ในพันจักรวาลนั้น บทว่า สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ คือ เทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา ๑,๐๐๐ ก็เพราะว่าในแต่ละจักรวาลมีท้าวมหาราช ๔ องค์ๆ ฉะนั้น จึงตรัสว่า ท้าวมหาราช ๔,๐๐๐ องค์ โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวง บทว่า จูฬนิกา คือ เล็กน้อย นี้เป็นวิสัยของเหล่าสาวก ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงนำเรื่องนี้มา ตอบว่า เพื่อทรงแสดงขอบเขตของมัชฌิมิกาโลกธาตุ

ยาวตาติ ยตฺตกา. ตาว สหสฺสธาติ ตาว สหสฺสภาเคน. ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตูติ อยํ สหสฺสจกฺกวาฬานิ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา นาม โลกธาตุ. อยํ สาวกานํ อวิสโย, พุทฺธานเมว วิสโย. เอตฺตเกปิ หิ ฐาเน ตถาคตา อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ ทีเปติ. เอตฺตเกน พุทฺธานํ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. โพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺฉิมภเว เทวโลกโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส จ กุจฺฉิโต นิกฺขมนทิวเส จ มหาภินิกฺขมนทิวเส จ สมฺโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนอายุสงฺขารโวสฺสชฺชนปรินิพฺพานทิวเสสุ จ เอตฺตกํ ฐานํ กมฺปติ.

บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด. บทว่า ตาว สหสฺสธา ความว่า โดยส่วนพันเท่านั้น. บทว่า ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตุ ความว่า โลกธาตุชื่อว่าทวิสหัสสีมัชฌิมิกา มีประมาณหนึ่งล้านจักรวาล คือนับจักรวาลพันหนึ่งโดยส่วนพัน. โลกธาตุนี้ไม่ใช่วิสัยของพระสาวกทั้งหลาย เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. (พระบาลี) ย่อมแสดงความว่า จริงอยู่ แม้ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ พระตถาคตทั้งหลายทรงกำจัดความมืด แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าชาติเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอันท่านแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในปัจฉิมภพของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ในวันที่ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา จุติจากเทวโลก, ในวันที่เสด็จออกจากพระครรภ์, ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในวันตรัสรู้, ในวันประกาศธรรมจักร, ในวันปลงอายุสังขาร และในวันปรินิพพาน สถานที่ประมาณเท่านี้ย่อมไหว.

ติสหสฺสี มหาสหสฺสีติ สหสฺสิโต ปฏฺฐาย ตติยาติ ติสหสฺสี, สหสฺสํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตตฺตา มหนฺเตหิ สหสฺเสหิ คณิตาติ มหาสหสฺสี. เอตฺตาวตา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาโณ โลโก ทสฺสิโต โหติ. ภควา อากงฺขมาโน เอตฺตเก ฐาเน อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปยฺยาติ. คณกปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปน เอวมาห – ‘‘น ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุยา เอวํ ปริมาณํ. อิทญฺหิ อาจริยานํ สชฺฌายมุฬฺหกํ วาจาย ปริหีนฏฺฐานํ, ทสโกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณํ ปน ฐานํ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ นามา’’ติ. เอตฺตาวตา หิ ภควตา อาณากฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร อาฏานาฏิยปริตฺตอิสิคิลิปริตฺตธชคฺคปริตฺตโพชฺฌงฺคปริตฺตขนฺธปริตฺต- โมรปริตฺตเมตฺตปริตฺตรตนปริตฺตานํ อาณา ผรติ. ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยาติ ยตฺตกํ ฐานํ อิจฺเฉยฺย, อิมินา วิสยกฺเขตฺตํ [Pg.211] ทสฺเสติ. พุทฺธานญฺหิ วิสยกฺเขตฺตสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, นตฺถิกภาเว จสฺส อิมํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ – โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬมฺหิ ยาว พฺรหฺมโลกา สาสเปหิ ปูเรตฺวา สเจ โกจิ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกจกฺกวาเฬ เอกํ สาสปํ ปกฺขิปนฺโต อาคจฺเฉยฺย, สพฺเพปิ เต สาสปา ปริกฺขยํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุรตฺถิมาย ทิสาย จกฺกวาฬานิ. ทกฺขิณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิ.

บทว่า ติสหสฺสี มหาสหสฺสี ความว่า การนับโดยเริ่มจากพันเป็นครั้งที่สาม ชื่อว่า ติสหสฺสี, เพราะนับมัชฌิมิกาโลกธาตุซึ่งนับโดยทำพันให้เป็นพันอีกครั้งหนึ่งโดยทำเป็นพันเท่า จึงชื่อว่า มหาสหสฺสี เพราะนับด้วยพันใหญ่ๆ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ โลกมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล เป็นอันท่านแสดงแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงหวังอยู่ พึงทรงกำจัดความมืดในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ส่วนพระเถระชื่อว่าคณกปุตตติสสะ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุไม่มีประมาณเท่านี้. จริงอยู่ คำนี้เป็นส่วนที่ขาดไปเพราะคำพูดของอาจารย์ทั้งหลายผู้สับสนในการสาธยาย, ส่วนสถานที่อันมีประมาณสิบแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่า ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุ'. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าอาณาเขต เป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร อิสิคิลิปริตร ธชัคคปริตร โพชฌังคปริตร ขันธปริตร โมรปริตร เมตตปริตร และรัตนปริตร ย่อมแผ่ไป. บทว่า ยาวตา ปน อากงฺเขยฺย ความว่า พึงปรารถนาสถานที่มีประมาณเท่าใด. ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงวิสัยเขต. จริงอยู่ ชื่อว่าการกำหนดประมาณแห่งวิสัยเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี, และในความที่วิสัยเขตนั้นไม่มี (ขีดจำกัด) ท่านได้นำอุปมานี้มาแสดงว่า – หากบุคคลใดพึงบรรจุเมล็ดพันธุ์ผักกาดให้เต็มในแสนโกฏิจักรวาลจนถึงพรหมโลก แล้วพึงไปในทิศตะวันออก พลางหย่อนเมล็ดพันธุ์ผักกาดเมล็ดหนึ่งลงในจักรวาลหนึ่ง, เมล็ดพันธุ์ผักกาดเหล่านั้นทั้งหมดพึงถึงความสิ้นไป แต่จักรวาลทั้งหลายในทิศตะวันออกไม่พึงถึงความสิ้นไปเลย. แม้ในทิศใต้เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในโลกธาตุเหล่านั้น ที่ชื่อว่าไม่ใช่วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มี.

เอวํ วุตฺเต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เอวมาห – ‘อากงฺขมาโน, อานนฺท, ตถาคโต ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปยฺย, ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’ติ. วิสโม โข ปนายํ โลโก, อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ, เอกสฺมึ ฐาเน สูริโย อุคฺคโต โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ ฐิโต, เอกสฺมึ ฐาเน อตฺถงฺคโต. เอกสฺมึ ฐาเน ปฐมยาโม โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺฌิมยาโม, เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมยาโม. สตฺตาปิ กมฺมปฺปสุตา, ขิฑฺฑาปสุตา, อาหารปฺปสุตาติ เอวํ เตหิ เตหิ การเณหิ วิกฺขิตฺตา จ ปมตฺตา จ โหนฺติ. กถํ นุ โข เต สตฺถา สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา วิมติจฺเฉทนตฺถํ ตถาคตํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปนาติอาทิมาห.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเถระได้คิดว่า 'พระศาสดาตรัสอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ตถาคตเมื่อหวังอยู่ พึงทำให้ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุรู้แจ้งได้ด้วยเสียง หรือจะพึงหวังประมาณเท่าใดก็ได้'. ก็โลกนี้ไม่สม่ำเสมอกันเลยหนอ จักรวาลทั้งหลายไม่มีที่สุด ในที่แห่งหนึ่งพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ในที่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ ณ ท่ามกลาง ในที่แห่งหนึ่งตกไปแล้ว. ในที่แห่งหนึ่งเป็นปฐมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นมัชฌิมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นปัจฉิมยาม. แม้เหล่าสัตว์ก็ขวนขวายในกิจการ ขวนขวายในการเล่น ขวนขวายในอาหาร ด้วยเหตุนั้นๆ สัตว์เหล่านั้นจึงมีใจฟุ้งซ่านและประมาทแล้ว. พระศาสดาจะพึงทรงทำให้สัตว์เหล่านั้นรู้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้อย่างไรหนอ?' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว เพื่อจะตัดความสงสัย จึงทูลถามพระตถาคต ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน.

อถสฺส สตฺถา พฺยากโรนฺโต อิธานนฺท, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ โอภาเสน ผเรยฺยาติ สรีโรภาเสน ผเรยฺย. ผรมาโน ปเนส กึ กเรยฺยาติ? ยสฺมึ ฐาเน สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อตฺตโน อานุภาเวน อตฺถํ คเมยฺย. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อุฏฺฐาเปตฺวา มชฺเฌ ฐเปยฺย. ตโต ยตฺถ สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย ปญฺญายิตฺถ, โส อิทาเนว อตฺถงฺคมิโต, นาคาวฏฺโฏ นุ โข อยํ, ภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตฺตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย อตฺถงฺคมิโต, สฺวายํ อิทาเนว อุฏฺฐิโต, กึ นุ โข อยํ นาคาวฏฺฏภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ตโต เตสุ มนุสฺเสสุ อาโลกญฺจ อนฺธการญฺจ อาวชฺชิตฺวา ‘‘กึ ปจฺจยา นุ โข อิท’’นฺติ ปริเยสมาเนสุ สตฺถา นีลกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา [Pg.212] พหลนฺธการํ ปตฺถเรยฺย. กสฺมา? เตสํ กมฺมาทิปฺปสุตานํ สตฺตานํ สนฺตาสชนนตฺถํ. อถ เนสํ สนฺตาสํ อาปนฺนภาวํ ญตฺวา โอทาตกสิณสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปณฺฑรํ ฆนพุทฺธรสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺโต จนฺทสหสฺสสูริยสหสฺสอุฏฺฐานกาโล วิย เอกปฺปหาเรเนว สพฺพํ เอกาโลกํ กเรยฺย. ตญฺจ โข ติลพีชมตฺเตน กายปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจนฺโต. โย หิ จกฺกวาฬปถวึ ทีปกปลฺลกํ กตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ เตลํ กตฺวา สิเนรุํ วฏฺฏึ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ชาเลยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว อาโลกํ กเรยฺย. ตโต ปรํ วิทตฺถิมฺปิ โอภาเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ติลผลปฺปมาเณน สรีรปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ เอโกภาสํ กเรยฺย ตโต วา ปน ภิยฺโย. เอวํ มหนฺตา หิ พุทฺธคุณาติ.

ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่พระอานนท์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ตถาคต... ในบทเหล่านั้น บทว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมี ความว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมีแห่งพระวรกาย ก็เมื่อแผ่ไปอยู่นั้น พระองค์พึงทำอะไร? ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำดวงอาทิตย์นั้นให้อัสดงไป ด้วยอานุภาพของพระองค์ ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำให้ดวงอาทิตย์นั้นขึ้นแล้วตั้งไว้ในท่ามกลาง ลำดับนั้น ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์ยังปรากฏอยู่ บัดนี้เองก็อัสดงไปแล้ว นี่หนอจะเป็นนาคาวฏ (การหมุนของนาค) หรือจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภูตาวฏ (การหมุนของภูต) ยักขาวฏ (การหมุนของยักษ์) และเทวตาวฏ (การหมุนของเทวดา) กันแน่' ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว บัดนี้เองดวงอาทิตย์นั้นก็ขึ้นมา นี่หนอจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานาคาวฏ ภูตาวฏ ยักขาวฏ และเทวตาวฏ กันแน่' ลำดับนั้น เมื่อมนุษย์เหล่านั้นคำนึงถึงความสว่างและความมืดแล้วกำลังค้นหาอยู่ว่า 'เรื่องนี้มีอะไรเป็นปัจจัยหนอ' พระศาสดาพึงเข้าสมาบัตินีลกสิณ แล้วแผ่ความมืดอันหนาทึบไป เพราะเหตุไร? เพื่อทำให้สัตว์เหล่านั้นผู้ขวนขวายในกิจการงานเป็นต้น เกิดความสะดุ้งกลัว ลำดับนั้น ทรงทราบภาวะที่สัตว์เหล่านั้นถึงความสะดุ้งกลัวแล้ว พึงเข้าสมาบัติโอทาตกสิณ ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีอันขาวบริสุทธิ์และหนาทึบ ทำให้ทั่วทั้งหมดสว่างเป็นอันเดียวกันในฉับพลันเดียว ดุจกาลแห่งดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวงขึ้นพร้อมกัน และพระองค์พึงทรงกระทำเช่นนั้น โดยเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าเมล็ดงา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำแผ่นดินในจักรวาลให้เป็นประทีป ทำน้ำในมหาสมุทรให้เป็นน้ำมัน ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไส้ แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นจุดให้ลุกโพลง ผู้นั้นพึงทำแสงสว่างได้เพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้สว่างได้ ส่วนพระตถาคต เมื่อเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าผลงา พึงทำโลกธาตุสามพันมหาพันให้สว่างเป็นอันเดียวกัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ จริงอยู่ พระพุทธคุณทั้งหลายยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้

ตํ อาโลกํ สญฺชาเนยฺยุนฺติ ตํ อาโลกํ ทิสฺวา ‘‘เยน สูริโย อตฺถญฺเจว คมิโต อุฏฺฐาปิโต จ, พหลนฺธการญฺจ วิสฺสฏฺฐํ, เอส โส ปุริโส อิทานิ อาโลกํ กตฺวา ฐิโต, อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา นิสีเทยฺยุํ. สทฺทมนุสฺสาเวยฺยาติ ธมฺมกถาสทฺทมนุสฺสาเวยฺย. โย หิ เอกํ จกฺกวาฬปพฺพตํ เภรึ กตฺวา มหาปถวึ เภริจมฺมํ กตฺวา สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมตฺถเก ฐเปตฺวา อาโกเฏยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว ตํ สทฺทํ สาเวยฺย, ปรโต วิทตฺถิมฺปิ อติกฺกาเมตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ปลฺลงฺเก วา ปีเฐ วา นิสีทิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปติ, ตโต วา ปน ภิยฺโย, เอวํ มหานุภาวา ตถาคตาติ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน วิสยกฺเขตฺตเมว ทสฺเสติ.

บทว่า พึงรู้จักแสงสว่างนั้น ความว่า สัตว์ทั้งหลายเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว พึงประคองอัญชลีนมัสการนั่งอยู่ ด้วยคิดว่า 'บุรุษใดทำให้ดวงอาทิตย์อัสดงไปและขึ้นมาได้ และได้ปล่อยความมืดอันหนาทึบไป บุรุษนั้นเองบัดนี้ได้ทำแสงสว่างแล้วตั้งอยู่ โอ บุรุษผู้น่าอัศจรรย์' บทว่า พึงให้ได้ยินเสียง ความว่า พึงให้ได้ยินเสียงแห่งธรรมกถา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำภูเขาจักรวาลให้เป็นกลอง ทำมหาปฐพีให้เป็นหนังหน้ากลอง ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไม้ตีกลอง แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นตีอยู่ ผู้นั้นพึงทำให้เสียงนั้นได้ยินเพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้ล่วงไปได้ ส่วนพระตถาคต ประทับนั่งบนบัลลังก์หรือบนตั่งก็ตาม ย่อมทรงทำให้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตลอดโลกธาตุสามพันมหาพัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ พระตถาคตทั้งหลายมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพียงขอบเขตแห่งวิสัย ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้

อิมญฺจ ปน พุทฺธสีหนาทํ สุตฺวา เถรสฺส อพฺภนฺตเร พลวปีติ อุปฺปนฺนา, โส ปีติวเสน อุทานํ อุทาเนนฺโต ลาภา วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส เม สตฺถา เอวํมหิทฺธิโกติ ยสฺส มยฺหํ สตฺถา เอวํมหิทฺธิโก, ตสฺส มยฺหํ เอวํมหิทฺธิกสฺส สตฺถุ ปฏิลาโภ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยฺวาหํ เอวรูปสฺส สตฺถุโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริตุํ, ปาทปริกมฺมํ ปิฏฺฐิปริกมฺมํ กาตุํ, มุขโธวนอุทกนฺหาโนทกานิ ทาตุํ, คนฺธกุฏิปริเวณํ สมฺมชฺชิตุํ, อุปฺปนฺนาย กงฺขาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, มธุรธมฺมกถญฺจ [Pg.213] โสตุํ ลภามิ, เอเต สพฺเพปิ มยฺหํ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติปิ สนฺธาย เอวมาห. เอตฺถ จ ภควโต อนฺธการาโลกสทฺทสวนสงฺขาตานํ อิทฺธีนํ มหนฺตตาย มหิทฺธิกตา, ตาสํเยว อนุผรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. โส กิร ปุพฺเพ อุปฏฺฐากตฺเถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จรติ. ตสฺมา อิทานิ โอกาสํ ลภิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธสีหนาทปริโยสาเน ชลมานํ ทีปสิขํ นิพฺพาเปนฺโต วิย จรนฺตสฺส โคณสฺส ตุณฺเฑ ปหารํ เทนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปาตึ อวกุชฺชนฺโต วิย เถรสฺส ปสาทภงฺคํ กโรนฺโต เอวมาห.

ก็แล ครั้นได้ฟังพุทธสีหนาทนี้แล้ว ปีติมีกำลังได้เกิดขึ้นภายในของพระเถระ ท่านนั้นอันปีติครอบงำ เมื่อจะเปล่งอุทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เป็นลาภของเราหนอ... ในบทเหล่านั้น บทว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ความว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ การได้พระศาสดาผู้มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ของข้าพเจ้านั้น เป็นลาภหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงว่า 'เราผู้ใดได้ถือบาตรและจีวรของพระศาสดาผู้มีพระรูปเช่นนี้เที่ยวไป ได้ทำการบริกรรมพระบาทและพระปฤษฎางค์ ได้ถวายน้ำล้างพระพักตร์และน้ำสรง ได้กวาดบริเวณพระคันธกุฎี ได้ทูลถามปัญหาในความสงสัยที่เกิดขึ้น และได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะ, การได้เหล่านี้ทั้งหมดเป็นลาภของเราหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ' และในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยความยิ่งใหญ่แห่งฤทธิ์ทั้งหลายอันได้แก่ การทำความมืด การทำแสงสว่าง และการทำให้ได้ยินเสียง และพึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยการทำให้ฤทธิ์เหล่านั้นสำเร็จได้นั่นเทียว บทว่า อุทายี หมายถึงพระลาฬุทายีเถระ ได้ยินว่า ท่านนั้นผูกอาฆาตในพระเถระผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลก่อนแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น บัดนี้เมื่อได้โอกาสในตอนท้ายแห่งพุทธสีหนาทนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ ประหนึ่งผู้ดับเปลวประทีปที่ลุกโพลงอยู่ ประหนึ่งผู้ตีที่ปลายจมูกของโคที่กำลังเดินอยู่ หรือประหนึ่งผู้คว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัตตาหาร เพื่อทำลายความเลื่อมใสของพระเถระ

เอวํ วุตฺเต ภควาติ เอวํ อุทายิตฺเถเรน วุตฺเต ภควา ยถา นาม ปปาตตเฏ ฐตฺวา ปเวธมานํ ปุริสํ เอกมนฺเต ฐิโต หิเตสี ปุริโส ‘‘อิโต เอหิ อิโต เอหี’’ติ ปุนปฺปุนํ วเทยฺย, เอวเมวํ อุทายิตฺเถรํ ตสฺมา วจนา นิวาเรนฺโต มา เหวํ อุทายิ, มา เหวํ อุทายีติ อาห. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, มา เอวํ อวจาติ อตฺโถ. มหารชฺชนฺติ จกฺกวตฺติรชฺชํ. นนุ จ สตฺถา เอกสฺส สาวกสฺส ธมฺมเทสนาย อุปฺปนฺนปสาทสฺส มหานิสํสํ อปริจฺฉินฺนํ อกาสิ, โส กสฺมา อิมสฺส พุทฺธสีหนาทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อานิสํสํ ปริจฺฉินฺทตีติ? อริยสาวกสฺส เอตฺตกอตฺตภาวปริมาณตฺตา. ทนฺธปญฺโญปิ หิ โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ อตฺตภาวํ ปฏิลภติ, เตนสฺส คตึ ปริจฺฉินฺทนฺโต เอวมาห. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ฐตฺวา. ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายิสฺสติ. อิติ นิพฺพาเนน กูฏํ คณฺหนฺโต อิมํ สีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐาเปสีติ.

บทว่า `Evaṃ vutte bhagavā` ความว่า เมื่อพระอุทายีเถระกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า `มā เหวํ อุทāยิ, มā เหวํ อุทāยิ` (อย่าเลย อุทายี อย่าเลย อุทายี) เพื่อจะทรงห้ามพระอุทายีเถระจากคำพูดนั้น เหมือนบุรุษผู้หวังดี ยืนอยู่ในที่สมควร พึงกล่าวซ้ำๆ ว่า "มานี่เถิด มานี่เถิด" กับบุรุษผู้กำลังตัวสั่น ยืนอยู่ที่ขอบเหว ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. ในบทนั้น บทว่า `หิ` เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้". บทว่า `มหāรชฺชํ` ได้แก่ ความเป็นจักรพรรดิ. (ถามว่า) ก็พระศาสดามิใช่หรือที่ทรงกระทำอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัดแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นจากการแสดงธรรมแก่สาวกรูปหนึ่ง, เหตุไฉนพระองค์จึงทรงกำหนดอานิสงส์แห่งความเลื่อมใสนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพุทธสีหนาทเล่า? (ตอบว่า) เพราะอัตภาพของพระอริยสาวกมีประมาณเท่านั้น. จริงอยู่ แม้พระโสดาบันผู้มีปัญญาทึบ ก็ย่อมได้อัตภาพในหมู่เทวดาและมนุษย์เพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์เมื่อจะทรงกำหนดคติของพระอริยสาวกนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเม` ความว่า ดำรงอยู่ในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า `ปรินิพฺพāยิสฺสตีติ` ความว่า จักปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีเหตุปัจจัยอีกต่อไป). ด้วยประการฉะนี้ พระองค์เมื่อทรงถือเอานิพพานเป็นยอด จึงทรงจบสีหนาทสูตรนี้.

อานนฺทวคฺโค ตติโย.

อานันทวรรคที่ ๓

(๙) ๔. สมณวคฺโค

(๙) ๔. สมณวรรค

๑. สมณสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสมณสูตร

๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม สมณิยานีติ สมณสนฺตกานิ. สมณกรณียานีติ สมเณน กตฺตพฺพกิจฺจานิ. อธิสีลสิกฺขาสมาทานนฺติอาทีสุ สมาทานํ วุจฺจติ คหณํ, อธิสีลสิกฺขาย สมาทานํ คหณํ ปูรณํ [Pg.214] อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปญฺจสีลํ สีลํ นาม, ตํ อุปาทาย ทสสีลํ อธิสีลํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย จตุปาริสุทฺธิสีลํ อธิสีลํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยสีลํ สีลํ นาม, โลกุตฺตรสีลํ อธิสีลํ, ตเทว สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. กามาวจรจิตฺตํ ปน จิตฺตํ นาม, ตํ อุปาทาย รูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย อรูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยจิตฺตํ จิตฺตเมว, โลกุตฺตรํ อธิจิตฺตํ. ปญฺญายปิ เอเสว นโย. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ตีณิ สมณกรณียานิ, ตสฺมา. ติพฺโพติ พหโล. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต ติสฺโส สิกฺขา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตาติ.

๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `สมณิยานิ` ได้แก่ สิ่งที่เป็นของสมณะ. บทว่า `สมณกรณีิยานิ` ได้แก่ กิจที่สมณะพึงกระทำ. ในบทเป็นต้นว่า `อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ` คำว่า สมาทาน ท่านเรียกว่า การถือเอา, การสมาทาน คือ การถือเอา การทำให้บริบูรณ์ซึ่งอธิสีลสิกขา ชื่อว่า อธิสีลสิกขาสมาทาน. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา. ในบรรดาสิกขาเหล่านั้น ปัญจศีล ชื่อว่า ศีล, อาศัยศีลนั้น ทสศีล ชื่อว่า อธิศีล, อาศัยทสศีลนั้นอีก จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า อธิศีล. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยศีลทั้งหมด ชื่อว่า ศีล, โลกุตตรศีล ชื่อว่า อธิศีล, ศีลนั้นนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเรียกว่า สิกขา. ส่วนกามาวจรจิต ชื่อว่า จิต, อาศัยจิตนั้น รูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต, อาศัยรูปาวจรจิตนั้นอีก อรูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยจิตทั้งหมด ชื่อว่า จิต นั่นแหละ, โลกุตตรจิต ชื่อว่า อธิจิต. แม้ในปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `ตสฺมา` ความว่า เพราะเหตุที่กิจของสมณะเหล่านี้มี ๓ อย่าง, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `ติพฺโพ` ได้แก่ มีกำลัง. บทว่า `ฉนฺโท` ได้แก่ กุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ จึงถูกกล่าวไว้.

๒. คทฺรภสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาคัทรภสูตร

๘๓. ทุติเย ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ ปจฺฉโต ปจฺฉโต. อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโมติ อหมฺปิ ‘‘ทมฺโม ทมฺมมาโน’’ติ วทมาโน คาวีติ. เสยฺยถาปิ คุนฺนนฺติ ยถา คาวีนํ. คาโว หิ กาฬาปิ รตฺตาปิ เสตาทิวณฺณาปิ โหนฺติ, คทฺรภสฺส ปน ตาทิโส วณฺโณ นาม นตฺถิ. ยถา จ วณฺโณ, เอวํ สโรปิ ปทมฺปิ อญฺญาทิสเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตาติ.

๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต` ได้แก่ ข้างหลังๆ. บทว่า `อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม` ความว่า แม้เราก็เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก กล่าวอยู่ว่า "เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก" ดังนี้. บทว่า `เสยฺยถาปิ คุณฺนํ` ความว่า เหมือนอย่างของโคทั้งหลาย. จริงอยู่ โคทั้งหลายย่อมมีสีดำบ้าง สีแดงบ้าง มีสีขาวเป็นต้นบ้าง แต่สำหรับลาแล้ว สีเช่นนั้นไม่มี. และเหมือนอย่างสี, แม้เสียงและรอยเท้าก็เป็นอีกอย่างหนึ่งทีเดียว. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) ก็ถูกกล่าวไว้.

๓. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาเขตตสูตร

๘๔. ตติเย ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมเมว. สุกฏฺฐํ กโรตีติ นงฺคเลน สุกฏฺฐํ กโรติ. สุมติกตนฺติ มติยา สุฏฺฐุ สมีกตํ. กาเลนาติ วปิตพฺพยุตฺตกาเลน. เสสํ อุตฺตานเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

๘๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า `ปฏิกจฺเจว` ได้แก่ ก่อนทีเดียว. บทว่า `สุกฏฺฐํ กโรติ` ความว่า ย่อมทำนาให้ไถดีแล้วด้วยไถ. บทว่า `สุมติกตํ` ได้แก่ ทำให้เรียบดีแล้วด้วยดิน. บทว่า `กาเลน` ได้แก่ ในกาลที่ควรหว่าน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ก็เช่นกัน สิกขา ๓ ที่ระคนกันได้ถูกกล่าวไว้.

๔. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาวชิปุตตสูตร

๘๕. จตุตฺเถ [Pg.215] วชฺชิปุตฺตโกติ วชฺชิราชกุลสฺส ปุตฺโต. ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปณฺณาสาธิกํ สิกฺขาปทสตํ. ตสฺมึ สมเย ปญฺญตฺตานิ สิกฺขาปทาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โส กิร ภิกฺขุ อชฺชวสมฺปนฺโน อุชุชาติโก อวงฺโก อกุฏิโล, ตสฺมา ‘‘อหํ เอตฺตกานิ สิกฺขาปทานิ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยํ วา น วา’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ. สกฺโกมหนฺติ สกฺโกมิ อหํ. โส กิร ‘‘เอตฺตเกสุ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตสฺส อครุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตุ’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห. อถ ภควา ยถา นาม ปญฺญาส ติณกลาปิโย อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส กลาปิยสตํ พนฺธิตฺวา สีเส ฐเปยฺย, เอวเมว เอกิสฺสาปิ สิกฺขาย สิกฺขิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อปรา ทฺเวปิ สิกฺขา อุปริ ปกฺขิปนฺโต ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขูติอาทิมาห. สุขุมาโล กิร อุตฺตโร นาม ชานปทมนุสฺโส โลหปาสาทวิหาเร วสติ. อถ นํ ทหรภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อุตฺตร, อคฺคิสาลา โอวสฺสติ, ติณํ กปฺปิยํ กตฺวา เทหี’’ติ. ตํ อาทาย อฏวึ คนฺตฺวา เตน ลายิตํ ติณํเยว กรเฬ พนฺธิตฺวา ‘‘ปญฺญาส กรเฬ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ อาห. อสีตึ ปน สกฺขิสฺสสีติ? น สกฺขิสฺสามิ, ภนฺเตติ. เอกํ กรฬสตํ สกฺขิสฺสสีติ? อาม, ภนฺเต, คณฺหิสฺสามีติ. ทหรภิกฺขู กรฬสตํ พนฺธิตฺวา ตสฺส สีเส ฐปยึสุ. โส อุกฺขิปิตฺวา นิตฺถุนนฺโต คนฺตฺวา อคฺคิสาลาย สมีเป ปาเตสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘กิลนฺตรูโปสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ทหรา ภิกฺขู มํ วญฺเจสุํ, อิมํ เอกมฺปิ กรฬสตํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตํ มํ ‘‘ปณฺณาส กรเฬ อุกฺขิปาหี’’ติ วทึสุ. อาม, อุตฺตร, วญฺจยึสุ ตนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

๘๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `วชฺชิปุตฺตโก` ได้แก่ บุตรแห่งราชสกุลวัชชี. บทว่า `ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ` ได้แก่ สิกขาบทหนึ่งร้อยมีห้าสิบเป็นส่วนเกิน (คือ ๑๕๐ สิกขาบท). คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในสมัยนั้น. ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย เป็นผู้มีชาติตรง ไม่คด ไม่โกง เพราะเหตุนั้น เธอจึงคิดว่า "เราจะสามารถรักษาสิกขาบทมากมายเท่านี้ได้หรือไม่หนอ" แล้วจึงกราบทูลแด่พระศาสดา. บทว่า `สกฺโกมหํ` ความว่า กระผมสามารถ. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นเมื่อสำคัญว่า "สำหรับเราผู้กำลังศึกษาอยู่ในสิกขาบทมากมายเท่านี้ การที่จะศึกษาในสิกขาสาม ไม่ใช่เรื่องหนัก" จึงกราบทูลอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงเพิ่มสิกขาที่เหลืออีก ๒ ข้อไว้เบื้องบนแก่เธอผู้ไม่สามารถจะศึกษาแม้ในสิกขาข้อหนึ่งได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ` เหมือนอย่างที่บุคคลพึงมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของคนผู้ไม่สามารถจะยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น. ได้ยินว่า ชนบทบุรุษชื่ออุตตระผู้เป็นคนละเอียดอ่อน อาศัยอยู่ในโลหปราสาทวิหาร. ครั้งนั้น ภิกษุหนุ่มทั้งหลายได้กล่าวกะเขาว่า "อุตตระ ศาลาไฟรั่ว ช่วยทำหญ้าให้เป็นของสมควรแล้วให้เราเถิด". ภิกษุเหล่านั้นพาเขาไปป่าแล้ว มัดหญ้าที่เขาเกี่ยวนั่นแหละเป็นฟ่อนๆ แล้วกล่าวว่า "อุตตระ ท่านจะสามารถถือเอาฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้หรือไม่". เขากล่าวว่า "ไม่สามารถขอรับ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ก็ ๘๐ ฟ่อนล่ะ ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อน ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ กระผมจะถือเอา". ภิกษุหนุ่มทั้งหลายมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของเขา. เขาแบกไปพลางครวญครางไปพลาง แล้วทิ้งลงใกล้ศาลาไฟ. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ถามเขาว่า "อุตตระ ท่านมีท่าทางเหนื่อยล้านะ". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มทั้งหลายหลอกลวงกระผม, พวกท่านกล่าวกับกระผมผู้ไม่สามารถจะยกแม้ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนนี้ได้ว่า 'จงยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนเถิด'". (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) "ใช่แล้ว อุตตระ พวกเขาหลอกลวงท่าน". พึงทราบอุปมานี้ฉันนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกันก็ถูกกล่าวไว้.

๕. เสกฺขสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาสิกขสูตร

๘๖. ปญฺจเม อุชุมคฺคานุสาริโนติ อุชุมคฺโค วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ปฏิปนฺนกสฺสาติ อตฺโถ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณนฺติ ปฐมเมว มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. มคฺโค หิ กิเลสานํ เขปนโต ขโย นาม, ตํสมฺปยุตฺตํ [Pg.216] ญาณํ ขยสฺมึ ญาณํ นาม. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต จตุตฺถมคฺคญาณโต อนนฺตรา อญฺญา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อญฺญาวิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตสฺส. ญาณํ เว โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ สตฺต เสขา กถิตา. อวสาเน ปน ขีณาสโว ทสฺสิโตติ.

๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุชุมัคคานุสาริโน ความว่า อริยมรรค ท่านเรียกว่า อุชุมรรค (ทางตรง) อธิบายว่า แก่ผู้ปฏิบัติระลึกตามซึ่งมรรคนั้น. บทว่า ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ความว่า มรรคญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนทีเดียว. จริงอยู่ มรรคชื่อว่า ขยะ เพราะเป็นเหตุสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย ญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ชื่อว่า ญาณในความสิ้นไป. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจตุตถมรรคญาณนั้น อธิบายว่า อรหัตตผลย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อญฺญาวิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า ญาณํ เว โหติ ความว่า ปัจจเวกขณญาณย่อมมี. ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะ ๗ ท่านกล่าวไว้แล้วทั้งในสูตรและในคาถาทั้งหลาย ส่วนในที่สุด ท่านแสดงพระขีณาสพไว้.

๖. ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาปฐมสิกขาสูตร

๘๗. ฉฏฺเฐ อตฺตกามาติ อตฺตโน หิตกามา. ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉตีติ ยาสุ สิกฺขาสุ สพฺพเมตํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ สงฺคหํ คจฺฉติ. ปริปูรการี โหตีติ สมตฺตการี โหติ. มตฺตโส การีติ ปมาเณน การโก, สพฺเพน สพฺพํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสสิกฺขาปทานิ. ตตฺราปิ สงฺฆาทิเสสํ ขุทฺทกํ, ถุลฺลจฺจยํ อนุขุทฺทกํ นาม. ถุลฺลจฺจยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาจิตฺติยํ อนุขุทฺทกํ นาม, ปาจิตฺติยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาฏิเทสนิยทุกฺกฏทุพฺภาสิตานิ อนุขุทฺทกานิ นาม. อิเม ปน องฺคุตฺตรมหานิกายวฬญฺชนกอาจริยา ‘‘จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพานิปิ ขุทฺทานุขุทฺทกานี’’ติ วทนฺติ. ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปีติ เอตฺถ ปน ขีณาสโว ตาว โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติวชฺชเมว อาปชฺชติ. อาปชฺชนฺโต จ กาเยนปิ วาจายปิ จิตฺเตนปิ อาปชฺชติ. กาเยน อาปชฺชนฺโต กุฏิการสหเสยฺยาทีนิ อาปชฺชติ, วาจาย อาปชฺชนฺโต สญฺจริตฺตปทโสธมฺมาทีนิ, จิตฺเตน อาปชฺชนฺโต รูปิยปฏิคฺคหณํ อาปชฺชติ. เสกฺเขสุปิ เอเสว นโย. น หิ เมตฺถ, ภิกฺขเว, อภพฺพตา วุตฺตาติ, ภิกฺขเว, น หิ มยา เอตฺถ เอวรูปํ อาปตฺตึ อาปชฺชเน จ วุฏฺฐาเน จ อริยปุคฺคลสฺส อภพฺพตา กถิตา. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ จตฺตาริ มหาสีลสิกฺขาปทานิ. พฺรหฺมจริยสารุปฺปานีติ ตานิเยว จตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส สารุปฺปานิ อนุจฺฉวิกานิ. ตตฺถาติ เตสุ สิกฺขาปเทสุ. ธุวสีโลติ นิพทฺธสีโล. ฐิตสีโลติ ปติฏฺฐิตสีโล. โสตาปนฺโนติ โสตสงฺขาเตน มคฺเคน ผลํ [Pg.217] อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนสภาโว. นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสมฺโพธิปรายโณ.

๘๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺตกามา ความว่า ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. บทว่า ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉติ ความว่า สิกขาบท ๑๕๐ นี้ทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสิกขาทั้งหลายเหล่าใด. บทว่า ปริปูรการี โหติ ความว่า เป็นผู้ทำจนสำเร็จ. บทว่า มตฺตโส การี ความว่า ผู้ทำตามประมาณ อธิบายว่า ไม่สามารถทำทั้งหมดโดยประการทั้งปวงได้. บทว่า ขุทฺทานุขุทฺทกานิ คือ สิกขาบทที่เหลือ เว้นปาราชิก ๔. ในสิกขาบทเหล่านั้น สังฆาทิเสส ชื่อว่า ขุททกะ (เล็กน้อย), ถุลลัจจัย ชื่อว่า อนุขุททกะ (เล็กน้อยกว่า). และถุลลัจจัย ชื่อว่า ขุททกะ, ปาจิตตีย์ ชื่อว่า อนุขุททกะ, และปาจิตตีย์ ชื่อว่า ขุททกะ, ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต ชื่อว่า อนุขุททกะ. ส่วนอาจารย์ผู้ทรงอังคุตตรมหานิกายเหล่านี้กล่าวว่า "สิกขาบทที่เหลือทั้งหมด เว้นปาราชิก ๔ ชื่อว่า ขุททานุขุททกะ". ในบทว่า ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ นี้ ก่อนอื่น พระขีณาสพย่อมไม่ถึงโลกวัชชะ ย่อมถึงแต่ปัณณัตติวัชชะเท่านั้น. และเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยกายบ้าง วาจาบ้าง จิตบ้าง. เมื่อต้องด้วยกาย ย่อมต้องอาบัติมีกุฏิกาละและสหเสยยะเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยวาจา ย่อมต้องอาบัติมีสัญจริตตะและปทโสธรรมเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยจิต ย่อมต้องอาบัติคือรูปิยปฏิคคหณะ. แม้ในพระเสขะทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น หิ เมตฺถ ภิกฺขเว อภพฺพตา วุตฺตา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้ไม่ควรของพระอริยบุคคลในการต้องอาบัติเห็นปานนี้ และในการออกจากอาบัตินั้น เราไม่ได้กล่าวไว้เลย. บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยกานิ คือ มหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า พฺรหฺมจริยสารุปฺปานิ คือ สิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นสิกขาบทที่สมควรแก่จตุมรรคพรหมจรรย์. บทว่า ตตฺถ คือ ในสิกขาบทเหล่านั้น. บทว่า ธุวสีโล คือ ผู้มีศีลมั่นคง. บทว่า ฐิตสีโล คือ ผู้มีศีลตั้งมั่นแล้ว. บทว่า โสตาปนฺโน คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งผลด้วยมรรคอันชื่อว่าโสตะ. บทว่า อวินิปาตธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่ตกไปในอบาย ๔. บทว่า นิยโต คือ ผู้เที่ยงแล้วโดยความเที่ยงแห่งโสดาปัตติมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ คือ ผู้มีสัมโพธิคือมรรคเบื้องบน ๓ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

ตนุตฺตาติ ตนุภาโว. สกทาคามิโน หิ ราคาทโย อพฺภปฏลํ วิย มจฺฉิกาปตฺตํ วิย จ ตนุกา โหนฺติ, น พหลา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ. สํโยชนานนฺติ พนฺธนานํ. ปริกฺขยาติ ปริกฺขเยน. โอปปาติโก โหตีติ อุปฺปนฺนโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ เหฏฺฐา อโนตริตฺวา อุปริเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ โยนิคติวเสน อนาคมนธมฺโม.

บทว่า ตนุตฺตา คือ ความเป็นของเบาบาง. จริงอยู่ ราคะเป็นต้นของพระสกทาคามี ย่อมเบาบางเหมือนปุยเมฆ และเหมือนปีกแมลงวัน, ไม่หนาแน่น. บทว่า โอรมฺภาคิยานํ คือ แห่งกิเลสอันเป็นส่วนเบื้องต่ำ. บทว่า สํโยชนานํ คือ แห่งเครื่องผูก. บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปรอบ. บทว่า โอปปาติโก โหติ คือ เป็นผู้เกิดขึ้น (แบบโอปปาติกะ). บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้มีธรรมะคือปรินิพพานในเบื้องบนนั่นเทียว ไม่ลงมาในเบื้องต่ำ. บทว่า อนาวตฺติธมฺโม คือ ผู้มีธรรมะคือการไม่กลับมา (สู่กามภพ) โดยอำนาจแห่งโยนิคติ.

ปเทสํ ปเทสการีติอาทีสุ ปเทสการี ปุคฺคโล นาม โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ อนาคามี จ, โส ปเทสเมว สมฺปาเทติ. ปริปูรการี นาม อรหา, โส ปริปูรเมว สมฺปาเทติ. อวญฺฌานีติ อตุจฺฉานิ สผลานิ สอุทฺรยานีติ อตฺโถ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสกาว กถิตา.

ในบทมีอาทิว่า ปเทสํ ปเทสการี, บุคคลชื่อว่า ปเทสการี ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี, ท่านเหล่านั้นย่อมยังส่วนหนึ่งให้สำเร็จเท่านั้น. พระอรหันต์ ชื่อว่า ปริปูรการี, ท่านย่อมยังความบริบูรณ์ให้สำเร็จเท่านั้น. บทว่า อวญฺฌานิ ความว่า ไม่ว่างเปล่า มีผล มีกำไร. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทีเดียว.

๗. ทุติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาทุติยสิกขาสูตร

๘๘. สตฺตเม โกลํโกโลติ กุลา กุลํ คมนโก. กุลนฺติ เจตฺถ ภโว อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานี’’ติ เอตฺถปิ ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ ทฺเว วา ภเว สนฺธาวติ ตโย วา, อุตฺตมโกฏิยา ฉ วา. ตสฺมา ทฺเว วา ตีณิ วา จตฺตาริ วา ปญฺจ วา ฉ วาติ เอวเมตฺถ วิกปฺโป ทฏฺฐพฺโพ. เอกพีชีติ เอกสฺเสว ภวสฺส พีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. อุทฺธํโสโตติอาทีสุ อตฺถิ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี. ตตฺถ โย อิธ อนาคามิผลํ ปตฺวา อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺฐํ ปาปุณาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺเถว อปรินิพฺพายิตฺวา อกนิฏฺฐมฺปิ อปฺปตฺวา อุปริมพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต จวิตฺวา [Pg.218] อกนิฏฺเฐเยว นิพฺพตฺตติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ จตูสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม.

๘๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โกลํโกโล คือ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล. และในบทว่า กุลํ นี้ ท่านประสงค์เอาภพ, เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า "ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ" นี้ พึงทราบความว่า สองหรือสามภพ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ย่อมแล่นไปสู่สองภพหรือสามภพ, โดยอย่างยิ่งก็หกภพ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นการจำแนกในบทนี้อย่างนี้ว่า สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง หรือหกบ้าง. บทว่า เอกพีชี คือ ชื่อว่า เอกพีชี เพราะมีพืชคือภพเพียงหนึ่งเดียว. ในบทมีอาทิว่า อุทฺธํโสโต มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. ในบรรดาอนาคามีเหล่านั้น อนาคามีใด บรรลุอนาคามิผลในโลกนี้แล้ว เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้น ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไปๆ จนถึงอกนิฏฐภพ, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ไม่ปรินิพพานในภพนั้นเทียว และไม่ถึงอกนิฏฐภพ แต่ปรินิพพานในพรหมโลกเบื้องบน, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี. อนาคามีใด จุติจากโลกนี้แล้วเกิดในอกนิฏฐภพทีเดียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในภพใดภพหนึ่งใน ๔ ภพมีอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ปรินิพพานในภพนั้นเทียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี.

ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปนฺโน ปน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน อรหตฺตํ ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. โย ปน กปฺปสหสฺสายุเกสุ อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจมํ กปฺปสตํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อตปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺตราปรินิพฺพายีติ โย อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายติ, โส ติวิโธ โหติ. กปฺปสหสฺสายุเกสุ ตาว อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา เอโก นิพฺพตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ นิพฺพตฺตทิวเส ปาปุณาติ, ปฐมสฺส ปน กปฺปสตสฺส มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ปฐโม อนฺตราปรินิพฺพายี. อปโร เอวํ อสกฺโกนฺโต ทฺวินฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ทุติโย. อปโร เอวมฺปิ อสกฺโกนฺโต จตุนฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ตติโย อนฺตราปรินิพฺพายี. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อนึ่ง บุคคลบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว บรรลุพระอรหัตด้วยสสังขาร คือด้วยความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ผู้บรรลุด้วยอสังขาร คือโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ส่วนบุคคลใดบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์ แล้วล่วงเลยกัปป์ที่ห้าร้อยไปแล้วจึงบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. แม้ในอตัปปาพรหมเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ที่ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี คือ ผู้ที่ปรินิพพานโดยยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ, ท่านผู้นั้นมี ๓ ประเภท. คือ ก่อนอื่น บุคคลบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์แล้ว บางท่านย่อมบรรลุพระอรหัตในวันที่บังเกิดนั่นเอง. หากไม่บรรลุในวันที่บังเกิด ก็ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งร้อยกัปป์แรก, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสองร้อยกัปป์, นี้คือประเภทที่สอง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้แม้เช่นนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสี่ร้อยกัปป์, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส จ อรหนฺโต กเถตพฺพา. อิมสฺมึ หิ สาสเน สทฺธาธุรํ ปญฺญาธุรนฺติ ทฺเว ธุรานิ, ทุกฺขปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทโย จตสฺโส ปฏิปทา. ตตฺเถโก สทฺธาธุเรน อภินิวิสิตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอกเมว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยเมโก เอกพีชี. โส ปฏิปทาวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ยถา เจส, เอวํ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐปีติ อฏฺฐ เอกพีชิโน. ตถา โกลํโกลา สตฺตกฺขตฺตุปรมา จาติ อิเม จตุวีสติ โสตาปนฺนา นาม. ตีสุ ปน วิโมกฺเขสุ สุญฺญตวิโมกฺเขน สกทาคามิภูมึ ปตฺตา จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตฺตาโร สกทาคามิโน, ตถา อนิมิตฺตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโรติ อิเม ทฺวาทส สกทาคามิโน. อวิเหสุ ปน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ อนาคามิโน, เต อสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจ, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจาติ ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปาทีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ[Pg.219], ตสฺมา ตตฺถ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายี, จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายีติ อฏฺฐ, อิเม อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. ยถา ปน สกทาคามิโน, ตเถว อรหนฺโตปิ ทฺวาทส เวทิตพฺพา. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงยืนหยัดแสดงพระโสดาบัน ๒๔ ท่าน, พระสกทาคามี ๑๒ ท่าน, พระอนาคามี ๔๘ ท่าน, และพระอรหันต์ ๑๒ ท่าน. จริงอยู่ ในศาสนานี้ มีธุระ ๒ อย่าง คือ สัทธาธุระและปัญญาธุระ, มีปฏิปทา ๔ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ท่านหนึ่งตั้งมั่นด้วยสัทธาธุระ บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว บังเกิดในภพเดียวเท่านั้น ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์, ท่านผู้นี้เป็นเอกพีชีท่านหนึ่ง. ท่านผู้นั้นจำแนกโดยอำนาจแห่งปฏิปทาได้ ๔ ประเภท. และเช่นเดียวกับท่านผู้นี้ แม้ผู้ตั้งมั่นด้วยปัญญาธุระก็เช่นกัน ดังนี้ เอกพีชีโสดาบันจึงมี ๘ ท่าน. เช่นเดียวกัน โกลังโกลโสดาบันและสัตตักขัตตุปรมโสดาบันก็มี (ประเภทละ ๘ ท่าน) ด้วย ดังนี้ พระโสดาบันเหล่านี้ชื่อว่ามี ๒๔ ท่าน. อนึ่ง ในวิโมกข์ ๓ อย่าง พระสกทาคามี ๔ ท่าน ผู้บรรลุสกทาคามิภูมิด้วยสุญญตวิโมกข์ โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ อย่าง, เช่นเดียวกัน ผู้บรรลุด้วยอนิมิตตวิโมกข์มี ๔ ท่าน, ผู้บรรลุด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์มี ๔ ท่าน ดังนี้ พระสกทาคามีเหล่านี้มี ๑๒ ท่าน. อนึ่ง ในอวิหาพรหม มีพระอนาคามี ๕ ท่าน คือ อันตราปรินิพพายี ๓ ท่าน, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่าน, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ๑ ท่าน, ท่านเหล่านั้นเป็นอสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน, เป็นสสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน รวมเป็น ๑๐ ท่าน, ในอตัปปาพรหมเป็นต้นก็เช่นกัน. ส่วนในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต, เพราะฉะนั้น ในอกนิฏฐพรหมนั้น มีสสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน, อสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน รวมเป็น ๘ ท่าน, พระอนาคามีเหล่านี้มี ๔๘ ท่าน. อนึ่ง พึงทราบว่าพระอรหันต์ก็มี ๑๒ ท่านเช่นเดียวกับพระสกทาคามี. แม้ในที่นี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

๘. ตติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาตติยสิกขาสูตร

๘๙. อฏฺฐเม ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ตํ อรหตฺตํ อปาปุณนฺโต อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต. อิมินา นเยน สพฺพฏฺฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

๘๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ความว่า ไม่บรรลุ ไม่แทงตลอดพระอรหัตนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน.

๑๐. ทุติยสิกฺขตฺตยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาทุติยสิกขัตตยสูตร

๙๑. ทสเม อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ อรหตฺตมคฺโค อธิปญฺญาสิกฺขา นาม. ผลํ ปน สิกฺขิตสิกฺขสฺส อุปฺปชฺชนโต สิกฺขาติ น วตฺตพฺพํ.

๙๑. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อาสวานํ ขยา นี้ อรหัตตมรรคชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา. ส่วนผล ไม่ควรเรียกว่าสิกขา เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว.

ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉาติ ยถา ปฐมํ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขติ, ปจฺฉา ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา อโธ ตถา อุทฺธนฺติ ยถา เหฏฺฐิมกายํ อสุภวเสน ปสฺสติ, อุปริมกายมฺปิ ตเถว ผรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขติ, รตฺติมฺปิ ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. อภิภุยฺย ทิสา สพฺพาติ สพฺพา ทิสา อารมฺมณวเสน อภิภวิตฺวา. อปฺปมาณสมาธินาติ อรหตฺตมคฺคสมาธินา.

บทว่า ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเบื้องต้นฉันใด, ในภายหลังก็ศึกษาฉันนั้น. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา อโธ ตถา อุทฺธํ ความว่า พิจารณาเห็นกายเบื้องล่างโดยความเป็นอสุภะฉันใด, ก็แผ่ไปสู่กายเบื้องบนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเวลากลางวันฉันใด, แม้ในเวลากลางคืนก็ศึกษาฉันนั้น. บทว่า อภิภุยฺย ทิสา สพฺพา ความว่า ครอบงำทิศทั้งปวงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า อปฺปมาณสมาธินา ความว่า ด้วยสมาธิอันเป็นอรหัตตมรรค.

เสกฺขนฺติ สิกฺขมานํ สกรณียํ. ปฏิปทนฺติ ปฏิปนฺนกํ. สํสุทฺธจาริยนฺติ สํสุทฺธจรณํ ปริสุทฺธสีลํ. สมฺพุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ธีรํ ปฏิปทนฺตคุนฺติ ขนฺธธีรอายตนธีรวเสน ธีรํ ธิติสมฺปนฺนํ ปฏิปตฺติยา อนฺตํ คตํ. วิญฺญาณสฺสาติ จริมกวิญฺญาณสฺส. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโนติ ตณฺหากฺขยวิมุตฺติสงฺขาตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตสฺส. ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานนฺติ ปทีปนิพฺพานํ วิย. วิโมกฺโข โหติ เจตโสติ จิตฺตสฺส วิมุตฺติ วิมุจฺจนา อปฺปวตฺติภาโว โหติ. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน หิ ขีณาสวสฺส จริมกวิญฺญาณนิโรเธน [Pg.220] ปรินิพฺพานํ วิย เจตโส วิโมกฺโข โหติ, น คตฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อปณฺณตฺติกภาวูปคโมเยว โหตีติ อตฺโถ.

บทว่า เสกฺขํ ความว่า ผู้ยังต้องศึกษา, ผู้ยังมีกิจต้องทำ. บทว่า ปฏิปทํ ความว่า ผู้ปฏิบัติ. บทว่า สํสุทฺธจาริยํ ความว่า ผู้มีจริยาอันบริสุทธิ์, ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า สมฺพุทฺธํ ความว่า ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า ธีรํ ปฏิปทนฺตคุํ ความว่า ผู้มีปัญญาคงที่โดยความมั่นคงในขันธ์ อายตนะ และธาตุ, ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, ผู้ถึงที่สุดด้วยปฏิปทา. บทว่า วิญฺญาณสฺส ความว่า แห่งวิญญาณสุดท้าย. บทว่า ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน ความว่า แก่ผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเรียกว่าตัณหักขยวิมุตติ. บทว่า ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ ความว่า เหมือนการดับแห่งประทีป. บทว่า วิโมกฺโข โหติ เจตโส ความว่า ความหลุดพ้นแห่งจิต คือ การพ้น, ความไม่เป็นไปอีก ย่อมมี. อธิบายว่า ความหลุดพ้นแห่งจิตของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นตัณหา ย่อมมีเหมือนการปรินิพพานด้วยการดับแห่งจริมกวิญญาณ, ที่ที่ไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ, คือย่อมถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้นั่นเอง.

๑๑. สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาสังกวาสูตร

๙๒. เอกาทสเม สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโมติ สงฺกวาติ เอวํนามโก โกสลรฏฺเฐ นิคโม. อาวาสิโกติ ภารหาโร นเว อาวาเส สมุฏฺฐาเปติ, ปุราเณ ปฏิชคฺคติ. สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตายาติ สิกฺขาสงฺขาเตหิ ปเทหิ ปฏิสํยุตฺตาย, ตีหิ สิกฺขาหิ สมนฺนาคตายาติ อตฺโถ. สนฺทสฺเสตีติ สมฺมุเข วิย กตฺวา ทสฺเสติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. สมุตฺเตเชตีติ สมุสฺสาเหติ. สมฺปหํเสตีติ ปฏิลทฺธคุเณหิ วณฺณํ กเถนฺโต โวทาเปติ. อธิสลฺลิขเตติ อติวิย สลฺลิขติ, อติวิย สลฺลิขิตํ กตฺวา สณฺหํ สณฺหํ กเถตีติ อตฺโถ.

๙๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า `สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโม` ความว่า นิคมในแคว้นโกศลชื่ออย่างนี้ว่า สังกวา. บทว่า `อาวาสิโก` ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งภาระ ย่อมสร้างอาวาสใหม่ๆ, ย่อมบูรณะอาวาสเก่าๆ. บทว่า `สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตาย` ความว่า ประกอบด้วยบททั้งหลายที่เรียกว่าสิกขา อธิบายว่า ประกอบด้วยสิกขา ๓. บทว่า `สนฺทสฺเสติ` ความว่า แสดงเหมือนทำให้ปรากฏจำเพาะหน้า. บทว่า `สมาทเปติ` ความว่า ให้ถือเอา. บทว่า `สมุตฺเตเชติ` ความว่า ให้เกิดความอุตสาหะ. บทว่า `สมฺปหํเสติ` ความว่า กล่าวสรรเสริญคุณที่ได้รับแล้ว ทำให้บริสุทธิ์. บทว่า `อธิสลฺลิขเต` ความว่า ขูดเกลาอย่างยิ่ง อธิบายว่า ทำให้ขูดเกลาอย่างยิ่งแล้ว กล่าวอย่างละเอียดอ่อน.

อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อธิภวิตฺวา ปวตฺโต. อหุเทว อกฺขนฺตีติ อโหสิเยว อนธิวาสนา. อหุ อปฺปจฺจโยติ อโหสิ อตุฏฺฐากาโร. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส วา อกรณตฺถายาติ อตฺโถ. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตถา กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา, กสฺสป, อริยสฺส วินเยติ เอสา กสฺสป พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุทฺธิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. น สิกฺขากาโมติ ติสฺโส สิกฺขา น กาเมติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ. สิกฺขาสมาทานสฺสาติ สิกฺขาปริปูรณสฺส. น วณฺณวาทีติ คุณํ น กเถติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า `อจฺจโย` ความว่า ความผิด. บทว่า `มํ อจฺจคมา` ความว่า ได้เกิดขึ้นก้าวล่วงครอบงำข้าพเจ้า. บทว่า `อหุเทว อกฺขนฺติ` ความว่า ได้มีความไม่อดทนทีเดียว. บทว่า `อหุ อปฺปจฺจโย` ความว่า ได้มีความไม่พอใจ. บทว่า `ปฏิคฺคณฺหาตุ` ความว่า ขอจงอดโทษ. บทว่า `อายตึ สํวราย` ความว่า เพื่อความสำรวมในอนาคต อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสำรวม เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด ความบกพร่อง หรือความพลาดพลั้งเช่นนี้อีก. บทว่า `ตคฺฆ` ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า `ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ` ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือท่านขอให้งดโทษ ดังนี้. บทว่า `ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม` ความว่า พวกเราของดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า `วุฑฺฒิเหสา กสฺสป อริยสฺส วินเย` ความว่า ดูก่อนกัสสปะ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค. (ความเจริญนั้น) เป็นไฉน? คือ การที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป. แต่เมื่อทรงกระทำการแสดงโดยอ้างบุคคล จึงตรัสว่า "ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสำรวมต่อไป". บทว่า `น สิกฺขากาโม` ความว่า ไม่ใคร่ ไม่ปรารถนา ไม่ต้องการสิกขา ๓. บทว่า `สิกฺขาสมาทานสฺส` ความว่า ของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า `น วณฺณวาที` ความว่า ไม่กล่าวคุณ. บทว่า `กาเลน` ความว่า ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

สมณวคฺโค จตุตฺโถ.

สมณวรรคที่ ๔

(๑๐) ๕. โลณกปลฺลวคฺโค

(๑๐) ๕. โลณกปัลลวรรค

๑. อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอัจจายิกสูตร

๙๓. ปญฺจมสฺส [Pg.221] ปฐเม อจฺจายิกานีติ อติปาติกานิ. กรณียานีติ อวสฺสกิจฺจานิ. ยญฺหิ น อวสฺสํ กาตพฺพํ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กรณียํ นาม. สีฆํ สีฆนฺติ เวเคน เวเคน. ตสฺส โข ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วาติ สา วา อิทฺธิ โส วา อานุภาโว นตฺถิ. อุตฺตรสฺเวติ ตติยทิวเส. อุตุปริณามินีติ ลทฺธอุตุปริณามานิ หุตฺวา. ชายนฺติปีติ ตติยทิวเส นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานิ โหนฺติ, สตฺตาเห ปตฺเต นีลงฺกุรานิ โหนฺติ. คพฺภีนิปิ โหนฺตีติ ทิยฑฺฒมาสํ ปตฺวา คหิตคพฺภานิ โหนฺติ. ปจฺจนฺติปีติ ตโย มาเส ปตฺวา ปจฺจนฺติ. อิทานิ ยสฺมา พุทฺธานํ คหปติเกน วา สสฺเสหิ วา อตฺโถ นตฺถิ, สาสเน ปน ตปฺปฏิรูปกํ ปุคฺคลํ วา อตฺถํ วา ทสฺเสตุํ ตํ ตํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ. ตสฺมา ยมตฺถํ ทสฺเสตุกาเมน เอตํ อาภตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห. ตํ อตฺถโต อุตฺตานเมว. สิกฺขา ปน อิธาปิ มิสฺสิกา เอว กถิตา.

๙๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า `อจฺจายิกานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำด่วน. บทว่า `กรณียานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำโดยแน่นอน. จริงอยู่ กิจใดไม่จำเป็นต้องทำ กิจนั้นเรียกว่า กิจจะ. กิจที่จำเป็นต้องทำ ชื่อว่า กรณียะ. บทว่า `สีฆํ สีฆํ` ได้แก่ โดยเร็ว โดยเร็ว. ในบทว่า `ตสฺส โข ตํ` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต. บทว่า `นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วา` ความว่า ฤทธิ์นั้นหรืออานุภาพนั้นไม่มี. บทว่า `อุตฺตรสฺเว` ได้แก่ ในวันที่ ๓. บทว่า `อุตุปริณามินี` ความว่า เป็นพืชที่ได้รับความเปลี่ยนแปลงแห่งฤดูแล้ว. บทว่า `ชายติปิ` ความว่า ในวันที่ ๓ ก็มีหน่อสีขาวงอกออกมา, เมื่อถึง ๗ วัน ก็มีหน่อสีเขียว. บทว่า `คพฺภินีปิ โหนฺติ` ความว่า เมื่อถึงเดือนครึ่ง ก็ตั้งท้อง. บทว่า `ปจฺจนฺติปิ` ความว่า เมื่อถึง ๓ เดือน ก็สุก. บัดนี้ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีความต้องการด้วยคฤหบดีหรือด้วยข้าวกล้า แต่ในพระศาสนา เพื่อจะทรงแสดงบุคคลหรือเนื้อความที่สมกันกับเรื่องนั้นๆ จึงทรงนำอุปมานั้นๆ มา. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความใดที่ทรงประสงค์จะแสดง จึงได้ทรงนำอุปมานี้มา และเมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เอวเมว โข`. เนื้อความนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนสิกขาทั้งหลาย แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสว่าเป็นมรรยาทที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

๒. ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปวิเวกสูตร

๙๔. ทุติเย จีวรปวิเวกนฺติ จีวรํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิเลเสหิ วิวิตฺตภาวํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สาณานีติ สาณวากเจลานิ. มสาณานีติ มิสฺสกเจลานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินานีติ อชินมิคจมฺมานิ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตํ, สหขุรกนฺติปิ วทนฺติ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. วาลกมฺพลนฺติ อสฺสวาลาทีหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปตฺตานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ.

๙๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `จีวรปวิเวกํ` ความว่า ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจีวร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `สาณานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้ปอ. บทว่า `มสาณานิ` ได้แก่ ผ้าเนื้อผสม. บทว่า `ฉวทุสฺสานิ` ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ หรือผ้าที่ทำโดยการถักหญ้าแฝกเป็นต้นแล้วนุ่งห่ม. บทว่า `ปํสุกูลานิ` ได้แก่ ผ้าที่ไม่มีเจ้าของอันเขาทิ้งไว้บนพื้นดิน. บทว่า `ติรีฏานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า `อชินานิ` ได้แก่ หนังเสือเหลือง. บทว่า `อชินกฺขิปํ` คือหนังเสือเหลืองนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง, บางพวกกล่าวว่า หนังพร้อมทั้งกีบ. บทว่า `กุสจีรํ` ได้แก่ จีวรที่ทำโดยการถักหญ้าคา. แม้ในวาฬจีระ (จีวรทำด้วยเปลือกไม้) และผลกจีระ (จีวรทำด้วยแผ่นไม้) ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `เกสกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์. บทว่า `วาลกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า `อุลูกปกฺขิกํ` ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการถักขนนกเค้าแมวแล้วนุ่งห่ม.

สากภกฺขาติ [Pg.222] อลฺลสากภกฺขา. สามากภกฺขาติ สามากตณฺฑุลภกฺขา. นีวาราทีสุ นีวารา นาม อรญฺเญ สยํ ชาตวีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ กณิการาทิรุกฺขนิยฺยาโสปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามโอทโน. ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คเหตฺวา ขาทนฺติ, โอทนกญฺชิยนฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏาว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี. ภุสาคารนฺติ ขลสาลํ.

บทว่า `สากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า `สามากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบรรดาข้าวเหนียวป่าเป็นต้น `นีวารา` ชื่อว่าเป็นข้าวพันธุ์หนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า `ททฺทุลํ` ได้แก่ กากที่ช่างหนังขูดออกจากหนังแล้วทิ้งไป. ยางไม้ สาหร่าย หรือยางของต้นไม้เช่นต้นกรรณิการ์ ก็เรียกว่า `หฏํ`. บทว่า `กณํ` ได้แก่ รำข้าว. บทว่า `อาจาโม` ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. พวกเขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วบริโภค, บางพวกก็กล่าวว่า ได้แก่ น้ำข้าว. ผู้บริโภคกากงาเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. บทว่า `ปวตฺตผลโภชี` ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. บทว่า `ภุสาคารํ` ได้แก่ ศาลาที่ลานนวดข้าว.

สีลวาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน สมนฺนาคโต. ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหตีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ปหีนานิ โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อยาถาวทิฏฺฐิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อคฺคปฺปตฺโตติ สีลคฺคปฺปตฺโต. สารปฺปตฺโตติ สีลสารํ ปตฺโต. สุทฺโธติ ปริสุทฺโธ. สาเร ปติฏฺฐิโตติ สีลสมาธิปญฺญาสาเร ปติฏฺฐิโต.

บทว่า `สีลวา` ความว่า ผู้ประกอบด้วยจตุปาริสุทธิศีล. บทว่า `ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหติ` ความว่า ทุศีล ๕ อย่างของท่านเป็นอันละได้แล้ว. บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐิโก` ได้แก่ ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. บทว่า `มิจฺฉาทิฏฺฐิ` ได้แก่ ความเห็นที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง. บทว่า `อาสวา` ได้แก่ อาสวะ ๔. บทว่า `อคฺคปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยศีล. บทว่า `สารปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงแก่นคือศีล. บทว่า `สุทฺโธ` ได้แก่ ผู้บริสุทธิ์. บทว่า `สาเร ปติฏฺฐิโต` ได้แก่ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีล สมาธิ และปัญญา.

เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ ปริปกฺกสาลิภริตํ. สงฺฆราเปยฺยาติ สงฺกฑฺฒาเปยฺย. อุพฺพหาเปยฺยาติ ขลฏฺฐานํ อาหราเปยฺย. ภุสิกนฺติ ภุสํ. โกฏฺฏาเปยฺยาติ อุทุกฺขเล ปกฺขิปาเปตฺวา มุสเลหิ ปหราเปยฺย. อคฺคปฺปตฺตานีติ ตณฺฑุลคฺคํ ปตฺตานิ. สารปฺปตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ อุตฺตานเมว. ยํ ปเนตฺถ ‘‘ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหีนภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

บทว่า เสยฺยถาปิ ความว่า เหมือนอย่างว่า. บทว่า สมฺปนฺนํ ความว่า เต็มเปี่ยม คือเต็มด้วยข้าวสาลีที่สุกดีแล้ว. บทว่า สงฺฆราเปยฺย ความว่า พึงให้ขนมารวมกัน. บทว่า อุพฺพหาเปยฺย ความว่า พึงให้นำมาสู่ลานนวดข้าว. บทว่า ภุสิกํ ความว่า แกลบ. บทว่า โกฏฺฏาเปยฺย ความว่า พึงให้ใส่ลงในครกแล้วให้ตำด้วยสาก. บทว่า อคฺคปฺปตฺตานิ ความว่า ถึงความเป็นข้าวสารชั้นเลิศ. แม้ในบทว่า สารปฺปตฺต เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. คำใดที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ว่า “ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา” พึงทราบว่า คำนั้นตรัสหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค.

๓. สรทสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสรทสูตร

๙๕. ตติเย วิทฺเธติ วลาหกวิคเมน ทูรีภูเต. เทเวติ อากาเส. อภิวิหจฺจาติ อภิวิหนิตฺวา. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. วิรชนฺติ ราครชาทิรหิตํ. เตสํเยว มลานํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ จตุสจฺจธมฺมปริคฺคาหกํ โสตาปตฺติมคฺคจกฺขุํ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ทุวิธเมวสฺส สํโยชนํ นตฺถิ, อิตรมฺปิ ปน ปุน อิมํ โลกํ อาเนตุํ อสมตฺถตาย นตฺถีติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฌานานาคามี นาม กถิโตติ.

๙๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วินฺเธ หมายถึง ที่ปราศจากเมฆหมอก. บทว่า เทเว หมายถึง ในอากาศ. บทว่า อภิวิหจฺจ หมายถึง กำจัดแล้ว. บทว่า ยโต หมายถึง ในกาลใด. บทว่า วิรชํ หมายถึง ปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า วีตมลํ เพราะมลทินเหล่านั้นนั่นแหละไปปราศแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺขุํ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคจักษุอันกำหนดธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า นตฺถิ ตํ สํโยชนํ ความว่า สังโยชน์ ๒ อย่างเท่านั้นของอริยบุคคลนั้นไม่มี, ส่วนสังโยชน์ที่เหลือเล่า ก็ตรัสว่าไม่มี เพราะไม่สามารถจะนำมาสู่โลกนี้ได้อีก. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบุคคลชื่อว่า ฌานานาคามี.

๔. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาปริสาสูตร

๙๖. จตุตฺเถ น พาหุลิกา โหนฺตีติ ปจฺจยพาหุลฺลิกา น โหนฺติ. น สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลํ กตฺวา น คณฺหนฺติ. โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุราติ [Pg.223] โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตสุ นิกฺขิตฺตธุรา. ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกสงฺขาเต ติวิเธปิ วิเวเก ปุพฺพงฺคมา. วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาตสฺส อปฺปตฺตวิเสสสฺส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาทโย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรติ. ยํ ตาย ชนตาย อาจริยุปชฺฌาเยสุ ทิฏฺฐํ, ตสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสาติ, ภิกฺขเว, อยํ ปริสา อคฺคปุคฺคลวตี นาม วุจฺจติ.

๙๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น พาหุลิกา โหนฺติ ความว่า ไม่เป็นผู้มักมากในปัจจัย. บทว่า น สาถลิกา ความว่า ไม่ทำสิกขา ๓ ให้ย่อหย่อนแล้วถือเอา. บทว่า โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา ความว่า นิวรณ์ ๕ ท่านเรียกว่า โอกกมนะ เพราะมีอรรถว่าหยั่งลง, (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้มีธุระอันวางแล้วในนิวรณ์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา ความว่า เป็นผู้นำหน้าในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก. บทว่า วีริยํ อารภนฺติ ความว่า ย่อมประคองความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อปฺปตฺตสฺส ได้แก่ แห่งธรรมวิเศษที่ยังไม่บรรลุ คือ ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา ได้แก่ สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว. คือ ชนรุ่นหลังนั้นเห็นสิ่งใดในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมถึงการทำตามสิ่งนั้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อคฺควตี ปริสา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่า บริษัทมีบุคคลผู้เลิศ.

ภณฺฑนชาตาติ ชาตภณฺฑนา. กลหชาตาติ ชาตกลหา. ภณฺฑนนฺติ เจตฺถ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, หตฺถปรามาสาทิวเสน วีติกฺกโม กลโห นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ คุณวิชฺฌนฏฺเฐน ผรุสา วาจา ‘‘มุขสตฺติโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ มุขสตฺตีหิ. วิตุทนฺตา วิหรนฺตีติ วิชฺฌนฺตา วิจรนฺติ.

บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า กลหชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภณฺฑนํ คือ ส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะวิวาท, การล่วงเกินด้วยสามารถแห่งการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กลหะ. บทว่า วิวาทาปนฺนา ความว่า ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน. บทว่า มุขสตฺตีหิ ความว่า ผรุสวาจา ท่านเรียกว่า “มุขสัตติ” เพราะมีอรรถว่าเสียดแทงคุณ, (ทิ่มแทงกัน) ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น. บทว่า วิตุเทนฺตา วิหรนฺติ ความว่า เที่ยวทิ่มแทงกันอยู่.

สมคฺคาติ สหิตา. สมฺโมทมานาติ สมปฺปวตฺตโมทา. ขีโรทกีภูตาติ ขีโรทกํ วิย ภูตา. ปิยจกฺขูหีติ อุปสนฺเตหิ เมตฺตจกฺขูหิ. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโยปิ รูปกาโยปิ วิคตทรโถ โหติ. ปสฺสทฺธกาโยติ อสารทฺธกาโย. สุขํ เวทิยตีติ กายิกเจตสิกสุขํ เวทิยติ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปียติ.

บทว่า สมคฺคา ความว่า พร้อมเพรียงกัน. บทว่า สมฺโมทมานา ความว่า มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกัน. บทว่า ขีโรทกีภูตา ความว่า เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ. บทว่า ปิยจกฺขูหิ ความว่า ด้วยจักษุอันสงบระงับ ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า ปีติ ชายติ ความว่า ปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กาโย ปสฺสมฺภติ ความว่า ทั้งนามกายและรูปกายย่อมมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว. บทว่า ปสฺสทฺธกาโย ความว่า ผู้มีกายไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สุขํ เวทิยติ ความว่า ย่อมเสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า สมาธิยติ ความว่า (จิต) ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์โดยชอบ.

ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทโร นาม ‘‘ก’’นฺติ ลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปฺปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโภ’’ติปิ ‘‘นทิกุญฺโช’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐ มาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุโสพฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา.

บทว่า ถุลฺลผุสิตเก ความว่า เมื่อฝนมีเม็ดใหญ่. ในบทว่า ปพฺพตกนฺทรปทรสาขา นี้ ชื่อว่า กันดร คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำซึ่งได้ชื่อว่า “กะ” กัดเซาะให้แตกพัง, ซึ่งท่านเรียกว่า “นิตัมภะ” บ้าง “นทีกุญชะ” บ้าง. ชื่อว่า ปทระ คือ บริเวณพื้นดินที่แตกแยกออกเมื่อฝนไม่ตกตลอด ๘ เดือน. บทว่า สาขา คือ ร่องน้ำเล็กๆ ที่ไหลไปสู่หนองน้ำ. บทว่า กุโสพฺภา คือ หลุมเล็กๆ. บทว่า มหาโสพฺภา คือ หลุมใหญ่. บทว่า กุนฺนทิโย คือ แม่น้ำเล็กๆ. บทว่า มหานทิโย คือ แม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น.

๕-๗. ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

๕-๗. อรรถกถาปฐมอาชานียสูตรเป็นต้น

๙๗-๙๙. ปญฺจเม [Pg.224] องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ราชารโหติ รญฺโญ อรโห อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคภูโต. รญฺโญ องฺคนฺติ รญฺโญ หตฺถปาทาทิองฺคสมตาย องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. อาหุเนยฺโยติ อาหุติสงฺขาตํ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. ปาหุเนยฺโยติ ปาหุนกภตฺตสฺส อนุจฺฉวิโก. ทกฺขิเณยฺโยติ ทสวิธทานวตฺถุปริจฺจาควเสน สทฺธาทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก. อญฺชลิกรณีโยติ อญฺชลิปคฺคหณสฺส อนุจฺฉวิโก. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรุหนฏฺฐานํ.

๙๗-๙๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า องฺเคหิ ความว่า ด้วยองค์คือคุณ. บทว่า ราชารโห ความว่า สมควร เหมาะสมแก่พระราชา. บทว่า ราชโภคฺโค ความว่า เป็นเครื่องอุปโภคของพระราชา. บทว่า รญฺโญ องฺคํ ความว่า ถึงการนับว่า เป็นองค์ทีเดียว เพราะเป็นเหมือนองค์มีมือและเท้าเป็นต้นของพระราชา. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย. บทว่า อาหุเนยฺโย ความว่า สมควรเพื่อจะรับบิณฑบาตที่เรียกว่า อาหุติ. บทว่า ปาหุเนยฺโย ความว่า สมควรแก่ภัตตาหารสำหรับแขก. บทว่า ทกฺขิเณยฺโย ความว่า สมควรแก่ทักษิณาที่เรียกว่า สัทธาทาน ด้วยสามารถแห่งการบริจาคทานวัตถุ ๑๐ อย่าง. บทว่า อญฺชลิกรณีโย ความว่า สมควรแก่การประนมมือ. บทว่า อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส ความว่า เป็นที่งอกงามแห่งบุญอันไม่มีที่เปรียบของโลกทั้งปวง.

วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมฺปนฺโน. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อฏฺฐปิตธุโร ปคฺคหิตธุโร, อคฺคผลํ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา วีริยธุรํ น นิกฺขิปิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจวเสน โสตาปตฺติมคฺโค, โสตาปตฺติมคฺเคน จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตาติ. ฉฏฺเฐ ตีณิ จ มคฺคานิ ตีณิ จ ผลานิ, ตีหิ มคฺคผเลหิ จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตา. สตฺตเม อรหตฺตผลํ, อรหตฺตผเลเนว จ มคฺคกิจฺจํ กถิตํ. ผลํ ปน ชวิตชเวน อุปฺปชฺชนโต ชโวติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะคือคุณ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังคือวิริยะ. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า มีความบากบั่นมั่นคง. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า ผู้ไม่วางธุระ คือผู้ประคองธุระไว้, ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า ‘เมื่อยังไม่บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ เราจักไม่วางธุระคือความเพียร’. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวโสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งสัจจะ ๔ และกล่าวความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยโสดาปัตติมรรค. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ และกล่าวถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรคผล ๓. ในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และกล่าวถึงกิจแห่งมรรคด้วยอรหัตตผลนั่นเอง. ส่วนผล ย่อมควรเรียกว่า ชวะ ได้ เพราะเกิดขึ้นด้วยชวนะที่รวดเร็ว.

๘. โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาโปตถกสูตร

๑๐๐. อฏฺฐเม นโวติ กรณํ อุปาทาย วุจฺจติ. โปตฺถโกติ วากมยวตฺถํ. มชฺฌิโมติ ปริโภคมชฺฌิโม. ชิณฺโณติ ปริโภคชิณฺโณ. อุกฺขลิปริมชฺชนนฺติ อุกฺขลิปริปุญฺฉนํ ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ทุพฺพณฺณตายาติ คุณวณฺณาภาเวน ทุพฺพณฺณตาย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺตีติ เตน กตํ อนุกโรนฺติ. น มหปฺผลํ โหตีติ วิปากผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหานิสํสนฺติ วิปากานิสํเสเนว น มหานิสํสํ. อปฺปคฺฆตายาติ [Pg.225] วิปากคฺเฆน อปฺปคฺฆตาย. กาสิกํ วตฺถนฺติ ตีหิ กปฺปาสอํสูหิ สุตฺตํ กนฺติตฺวา กตวตฺถํ, ตญฺจ โข กาสิรฏฺเฐเยว อุฏฺฐิตํ. เสสํ อุตฺตานเมว. สีลํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตนฺติ.

๑๐๐. ในอรรถกถาสูตรที่ ๘ คำว่า ใหม่ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำ คำว่า ผ้าเปลือกไม้ คือผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ คำว่า ปานกลาง คือปานกลางโดยการบริโภค คำว่า เก่า คือเก่าโดยการบริโภค คำว่า เครื่องเช็ดหม้อข้าว คือการเช็ดหม้อข้าว คำว่า ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีล คำว่า เพราะมีผิวพรรณทราม คือเพราะไม่มีวรรณะคือคุณ และเพราะมีผิวพรรณทราม คำว่า ย่อมถึงทิฏฐานุคติ คือย่อมทำตามสิ่งที่บุคคลนั้นทำ คำว่า ไม่มีผลมาก คือไม่มีผลมากโดยวิบากผล คำว่า ไม่มีอานิสงส์มาก คือไม่มีอานิสงส์มากโดยวิบากานิสงส์ คำว่า เพราะมีค่าน้อย คือเพราะมีค่าน้อยโดยค่าคือวิบาก คำว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าที่กรอด้ายด้วยเส้นฝ้าย ๓ เส้นแล้วทอขึ้น และผ้าชนิดนั้นเกิดขึ้นในแคว้นกาสีเท่านั้น ที่เหลือตื้นทั้งนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงศีลที่เจือปนกัน

๙. โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาโลณกปัลลสูตร

๑๐๑. นวเม ยถา ยถายนฺติ ยถา ยถา อยํ. ตถา ตถา ตนฺติ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ยถา ยถา กมฺมํ กโรติ, ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตว. น หิ สกฺกา กตสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิเสเธตุํ. ตสฺมา ยตฺตกํ กมฺมํ กโรติ, ตตฺตกสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตวา’’ติ. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. พฺรหฺมจริยวาโส น โหตีติ ยํ มคฺคภาวนโต ปุพฺเพ อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส อวสฺสํ ปฏิสํเวทนียตฺตา พฺรหฺมจริยํ วุตฺถมฺปิ อวุตฺถเมว โหติ. โอกาโส น ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา จ เอวํ สนฺเต เตน กมฺมายูหนญฺเจว วิปากานุภวนา จ โหติ, ตสฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย โอกาโส น ปญฺญายติ นาม.

๑๐๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๙ บทว่า ยถา ยถายํ พึงตัดบทเป็น ยถา ยถา อยํ (บุรุษนี้...โดยประการใดๆ) บทว่า ตถา ตถา ตํ คือ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ (โดยประการนั้นๆ...กรรมนั้น) ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคลทำกรรมโดยประการใดๆ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะห้ามวิบากของกรรมที่ทำแล้วได้. เพราะฉะนั้น บุคคลทำกรรมไว้เท่าใด ย่อมเสวยวิบากของกรรมเท่านั้นนั่นเทียว" ดังนี้. บทว่า เอวํ สนฺตํ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น. บทว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี คือ อุปปัชชเวทนียกรรมใดที่บุคคลทำไว้ก่อนการเจริญมรรค เพราะกรรมนั้นจะต้องเสวยผลอย่างแน่นอน พรหมจรรย์แม้ได้ประพฤติแล้ว ก็เป็นเหมือนไม่ได้ประพฤติเลย. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมีการขวนขวายในกรรมและการเสวยวิบาก เพราะฉะนั้น โดยเหตุผลและนัย โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์จึงไม่ปรากฏ

ยถา ยถา เวทนียนฺติ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ. ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยตีติ เตน เตนากาเรน อสฺส วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปฐมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย วิปากวารํ ลภนฺตเมว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ สตฺตมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ มชฺเฌ ปญฺจชวนกมฺมํ ยาว สํสารปฺปวตฺติ, ตาว อปรปริยายเวทนียํ นาม โหติ. เอเตสุ อากาเรสุ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ กมฺมํ อยํ ปุริโส กโรติ, เตน เตเนวสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยติ นาม. อฏฺฐกถายญฺหิ ลทฺธวิปากวารเมว กมฺมํ ยถาเวทนียํ กมฺมํ นามาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺตํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยวาโส โหตีติ กมฺมกฺขยกรสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เขเปตพฺพกมฺมสมฺภวโต วาโส นาม โหติ, วุตฺถํ สุวุตฺถเมว โหตีติ [Pg.226] อตฺโถ. โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา เอวํ สนฺเต เตน เตน มคฺเคน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เตสุ เตสุ ภเวสุ อายตึ วฏฺฏทุกฺขํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย.

บทว่า พึงเสวยผลโดยประการใดๆ คือ พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ. บทว่า ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ คือ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ กรรมที่เกิดในชวนะที่ ๑ ในบรรดาชวนะ ๗ ขณะ เมื่อมีปัจจัย ได้โอกาสให้ผล ก็เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะที่ ๗ เมื่อมีปัจจัย ก็เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะ ๕ ขณะในท่ามกลาง ตราบใดที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ชื่อว่าเป็นอปราปริยายเวทนียกรรม. ในบรรดาอาการเหล่านี้ บุรุษนี้ทำกรรมที่พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ ก็ชื่อว่าย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ในอรรถกถาท่านกล่าวว่า กรรมที่ได้โอกาสให้ผลนั่นแหละ ชื่อว่ายถาเวทนียกรรม. บทว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมี คือ เพราะพรหมจรรย์อันกระทำซึ่งความสิ้นกรรม มีกรรมที่พึงให้สิ้นไปได้ จึงชื่อว่าเป็นการอยู่ ความหมายคือ การอยู่ประพฤติแล้วเป็นการอยู่ประพฤติดีแล้วนั่นเอง. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น วัฏทุกข์ในภพนั้นๆ ในกาลต่อไปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยมรรคนั้นๆ เพราะฉะนั้น โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ

อิทานิ ตํ ยถาเวทนียกมฺมสภาวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตํ โถกํ มนฺทํ ลามกํ. ตาทิสํเยวาติ ตํสริกฺขกเมว. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ตสฺมึ กมฺเมเยว ทิฏฺฐธมฺเม วิปจฺจิตพฺพํ วิปากวารํ ลภนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ. นาณุปิ ขายตีติ ทุติเย อตฺตภาเว อณุปิ น ขายติ, อณุมตฺตมฺปิ ทุติเย อตฺตภาเว วิปากํ น เทตีติ อตฺโถ. พหุเทวาติ พหุกํ ปน วิปากํ กิเมว ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อภาวิตกาโยติอาทีหิ กายภาวนารหิโต วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน ทสฺสิโต. ปริตฺโตติ ปริตฺตคุโณ. อปฺปาตุโมติ อาตุมา วุจฺจติ อตฺตภาโว, ตสฺมึ มหนฺเตปิ คุณปริตฺตตาย อปฺปาตุโมเยว. อปฺปทุกฺขวิหารีติ อปฺปเกนปิ ปาเปน ทุกฺขวิหารี. ภาวิตกาโยติอาทีหิ ขีณาสโว ทสฺสิโต. โส หิ กายานุปสฺสนาสงฺขาตาย กายภาวนาย ภาวิตกาโย นาม. กายสฺส วา วฑฺฒิตตฺตา ภาวิตกาโย. ภาวิตสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจทฺวารภาวนาย วา ภาวิตกาโย. เอเตน อินฺทฺริยสํวรสีลํ วุตฺตํ, ภาวิตสีโลติ อิมินา เสสานิ ตีณิ สีลานิ. อปริตฺโตติ น ปริตฺตคุโณ. มหตฺโตติ อตฺตภาเว ปริตฺเตปิ คุณมหนฺตตาย มหตฺโต. อปฺปมาณวิหารีติ ขีณาสวสฺเสตํ นามเมว. โส หิ ปมาณกรานํ ราคาทีนํ อภาเวน อปฺปมาณวิหารี นาม.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสภาวะของยถาเวทนียกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เล็กน้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย อ่อนกำลัง เลวทราม. บทว่า เช่นนั้นนั่นเทียว คือ มีลักษณะเช่นนั้นนั่นเอง. บทว่า เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม คือ กรรมที่ได้โอกาสให้ผลซึ่งพึงให้ผลในทิฏฐธรรมในกรรมนั้นนั่นเอง ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏ คือ แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏในอัตภาพที่สอง ความว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า มากทีเดียว คือ ส่วนผลมากจะให้ได้อย่างไร อธิบายว่าอย่างนี้. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่ไม่ได้อบรม ทรงแสดงถึงปุถุชนผู้เวียนว่ายในวัฏฏะ ผู้ปราศจากกายภาวนา. บทว่า น้อย คือ มีคุณน้อย. บทว่า มีอัตภาพน้อย คือ อัตภาพเรียกว่าอาตุมา แม้ในอัตภาพนั้นจะใหญ่ แต่เพราะมีคุณน้อย จึงเป็นผู้มีอัตภาพน้อยนั่นเอง. บทว่า มีปกติอยู่เป็นทุกข์น้อย คือ เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นทุกข์แม้ด้วยบาปเพียงเล็กน้อย. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่อบรมแล้ว ทรงแสดงถึงพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยกายภาวนาที่เรียกว่ากายานุปัสสนา. หรือชื่อว่ามีกายอันเจริญแล้ว เพราะกายเจริญแล้ว. บทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว คือ มีศีลอันเจริญแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยภาวนาในปัญจทวาร. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีล, ด้วยบทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว นี้ ท่านกล่าวถึงศีล ๓ ที่เหลือ. บทว่า ไม่น้อย คือ มีคุณไม่น้อย. บทว่า มีอัตภาพใหญ่ คือ แม้อัตภาพจะเล็กน้อย แต่เพราะมีคุณยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหัตตะ. บทว่า มีปกติอยู่หาประมาณมิได้ นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านชื่อว่าอัปปมาณวิหารี เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ

ปริตฺเตติ ขุทฺทเก. อุทกมลฺลเกติ อุทกสราเว. โอรพฺภิโกติ อุรพฺภสามิโก. อุรพฺภฆาตโกติ สูนกาโร. ชาเปตุํ วาติ ธนชานิยา ชาเปตุํ. ฌาเปตุนฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กาตุนฺติ ยถา อิจฺฉติ, ตถา กาตุํ. อุรพฺภธนนฺติ เอฬกอคฺฆนกมูลํ. โส ปนสฺส สเจ อิจฺฉติ, เทติ. โน เจ อิจฺฉติ, คีวายํ คเหตฺวา [Pg.227] นิกฺกฑฺฒาเปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

บทว่า เล็กน้อย คือ ในของเล็กน้อย. บทว่า ในถ้วยน้ำ คือ ในภาชนะใส่น้ำ. บทว่า คนเลี้ยงแกะ คือ เจ้าของแกะ. บทว่า คนฆ่าแกะ คือ นายพรานเนื้อ. บทว่า หรือเพื่อให้เสื่อม คือ เพื่อให้เสื่อมด้วยความสิ้นทรัพย์. มีบาลีว่า ฌาเปตุนฺติ ก็มี, ความหมายก็อย่างนี้แหละ. บทว่า หรือเพื่อกระทำตามสมควรแก่เหตุ คือ เพื่อกระทำตามที่ต้องการ. บทว่า ทรัพย์ค่าแกะ คือ ทรัพย์อันเป็นค่าตัวแกะ. อนึ่ง บุคคลนั้น ถ้าต้องการ ก็ให้แก่เขา. ถ้าไม่ต้องการ ก็จับที่คอแล้วให้ลากออกไป. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

๑๐. ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาปังสโธวกสูตร

๑๐๒. ทสเม โธวตีติ วิกฺขาเลติ. สนฺโธวตีติ สุฏฺฐุ โธวติ, ปุนปฺปุนํ โธวติ. นิทฺโธวตีติ นิคฺคณฺหิตฺวา โธวติ. อนิทฺธนฺตกสาวนฺติ อนีหตโทสํ อนปนีตกสาวํ. ปภงฺคูติ ปภิชฺชนสภาวํ, อธิกรณียํ ฐเปตฺวา มุฏฺฐิกาย ปหฏมตฺตํ ภิชฺชติ. ปฏฺฏิกายาติ สุวณฺณปฏฺฏกาย. คีเวยฺยเกติ คีวาลงฺกาเร.

๑๐๒. ในสูตรที่ 10 บทว่า โธวติ ความว่า ย่อมล้าง. บทว่า สนฺโธวติ ความว่า ย่อมล้างอย่างดี, ย่อมล้างบ่อยๆ. บทว่า นิทฺโธวติ ความว่า กดแล้วล้าง. บทว่า อนิทฺธนฺตกสาวํ ความว่า มีโทษคือมลทินที่ยังนำออกไปไม่ได้ คือมีกากที่ยังไม่ได้ชำระ. บทว่า ปภงฺคู ความว่า มีความแตกสลายเป็นสภาพ, คือวางไว้บนทั่ง พอถูกค้อนทุบก็แตก. บทว่า ปฏฺฏิกาย ความว่า ด้วยแผ่นทอง. บทว่า คีเวยฺยเก ความว่า ด้วยเครื่องประดับคอ.

อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อนุยุตฺตสฺสาติ ภาเวนฺตสฺส. สเจตโสติ จิตฺตสมฺปนฺโน. ทพฺพชาติโกติ ปณฺฑิตชาติโก. กามวิตกฺกาทีสุ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทวิหึสสมฺปยุตฺตา วิตกฺกา พฺยาปาทวิหึสวิตกฺกา นาม. ญาติวิตกฺกาทีสุ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา พหู ปุญฺญวนฺตา’’ติอาทินา นเยน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ญาติวิตกฺโก. ‘‘อสุโก ชนปโท เขโม สุภิกฺโข’’ติอาทินา นเยน ชนปทมารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก. ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ธมฺมวิตกฺกา นาม ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสวิตกฺกา. โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ โส อวสิฏฺฐธมฺมวิตกฺโก วิปสฺสนาสมาธิ อวูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺโต น โหติ. น ปณีโตติ น อตปฺปโก. นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธติ น กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺโธ. น เอโกทิภาวาธิคโตติ น เอกคฺคภาวปฺปตฺโต. สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโต, น กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน, กิเลเส ปน วาเรตฺวา อุปฺปนฺโน.

บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิต. บทว่า อนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ผู้เจริญอยู่. บทว่า สเจตโส ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยจิต. บทว่า ทพฺพชาติโก ได้แก่ ผู้มีชาติแห่งบัณฑิต. ในบรรดากามวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามวิตก. วิตกทั้งหลายที่ประกอบด้วยพยาบาทและวิหิงสา ชื่อว่า พยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก. ในบรรดาญาติวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นว่า "ญาติของเรามีมาก มีบุญ" ชื่อว่า ญาติวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบทด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชนบทชื่อโน้นเกษม มีภิกษาหารสมบูรณ์" ชื่อว่า ชนปทวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอคนอื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย" ชื่อว่า วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น. บทว่า ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่ ได้แก่ วิตกที่เป็นวิปัสสนูปกิเลส 10. บทว่า โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่นั้น คือวิปัสสนาสมาธิ ไม่ชื่อว่าสงบ เพราะกิเลสยังไม่สงบระงับ. บทว่า น ปณีโต ความว่า ไม่ประณีต. บทว่า นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า น เอโกทิภาวาธิคโต ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง. บทว่า สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต ความว่า เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายาม ไม่ใช่เกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส แต่เกิดขึ้นเพราะห้ามกิเลสไว้.

โหติ [Pg.228] โส, ภิกฺขเว, สมโยติ เอตฺถ สมโย นาม อุตุสปฺปายํ อาหารสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐตีติ อตฺตนิเยว ติฏฺฐติ. นิยกชฺฌตฺตญฺหิ อิธ อชฺฌตฺตํ นาม. โคจรชฺฌตฺตมฺปิ วฏฺฏติ. ปุถุตฺตารมฺมณํ ปหาย เอกสฺมึ นิพฺพานโคจเรเยว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. สนฺนิสีทตีติ สุฏฺฐุ นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ. สนฺโตติอาทีสุ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอกคฺคภาวํ คตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา น สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโตติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. เอตฺตาวตา อยํ ภิกฺขุ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต นาม โหติ.

ในบทว่า โหติ โส ภิกฺขเว สมโย นี้ คำว่า สมโย ได้แก่ กาลที่ได้สัปปายะ 5 ประการเหล่านี้ คือ อุตุสัปปายะ อาหารสัปปายะ เสนาสนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ และธรรมสวนสัปปายะ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ ความว่า ในสมัยใด วิปัสสนาจิตนั้น. บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นอยู่ภายในตนเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ ภาวะภายในของตนนั่นแหละ ชื่อว่า อัชฌัตตะ. แม้โคจรอัชฌัตตะ (อารมณ์ภายใน) ก็ควร. ท่านกล่าวอธิบายว่า ละอารมณ์ต่างๆ แล้วตั้งมั่นอยู่ในนิพพานโคจรอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า สนฺนิสีทติ ความว่า ย่อมนั่งลงอย่างดี. บทว่า เอโกทิ โหติ ความว่า ย่อมเป็นหนึ่ง. บทว่า สมาธิยติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ. ในบทว่า สนฺโต เป็นต้น ชื่อว่า สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบระงับ. ชื่อว่า ประณีต เพราะมีความหมายว่าทำให้ยินดี. ชื่อว่า ได้มาด้วยความสงบระงับ เพราะได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. ชื่อว่า บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง เพราะถึงความเป็นหนึ่ง. เพราะเกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส จึงไม่ชื่อว่าถูกห้ามไว้ด้วยการข่มและห้ามกิเลสด้วยความเพียร คือไม่เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามไว้ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าพ้นจากวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผล.

อิทานิ ขีณาสวสฺส สโต อภิญฺญาปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กาตพฺพสฺส. สติ สติอายตเนติ ปุพฺพเหตุสงฺขาเต เจว อิทานิ จ ปฏิลทฺธพฺเพ อภิญฺญาปาทกชฺฌานาทิเภเท จ สติ สติการเณ. วิตฺถารโต ปน อยํ อภิญฺญากถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อาสวานํ ขยาติอาทิ เจตฺถ ผลสมาปตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺส ความว่า แห่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง คือพึงทำให้ประจักษ์หลังจากรู้ด้วยญาณพิเศษ. บทว่า สติ สติอายตเน ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่ คือเมื่อเหตุอันนับว่าเป็นบุพพเหตุมีอยู่ และเมื่อเหตุที่พึงได้ในบัดนี้มีประการต่างๆ มีอภิญญาปาทกฌานเป็นต้นมีอยู่. แต่อภิญญากถานี้ พึงทราบโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. 2.365 เป็นต้น) นั่นเทียว. และในที่นี้ พึงทราบว่า คำเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผลสมาบัติ.

๑๑. นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถานิมิตตสูตร

๑๐๓. เอกาทสเมปิ อธิจิตฺตํ สมถวิปสฺสนาจิตฺตเมว. ตีณิ นิมิตฺตานีติ ตีณิ การณานิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, ยุตฺตกาเลติ อตฺโถ. กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพนฺติอาทีสุ ตํ ตํ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกคฺคตาย ยุตฺตกาเล เอกคฺคตา มนสิกาตพฺพา. เอกคฺคตา หิ อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ วุตฺตา. ตตฺร วจนตฺโถ – สมาธิเยว นิมิตฺตํ สมาธินิมิตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปคฺคโหติ ปน วีริยสฺส นามํ, อุเปกฺขาติ มชฺฌตฺตภาวสฺส. ตสฺมา [Pg.229] วีริยสฺส ยุตฺตกาเล วีริยํ มนสิกาตพฺพํ, มชฺฌตฺตภาวสฺส ยุตฺตกาเล มชฺฌตฺตภาเว ฐาตพฺพนฺติ. ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ การณํ วิชฺชติ เยน ตํ จิตฺตํ โกสชฺชภาเว ติฏฺเฐยฺย. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺยาติ เอตฺถ จ ญาณชวํ อุเปกฺเขยฺยาติ อยมตฺโถ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย.

๑๐๓. แม้ในสูตรที่ 11 บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิตนั่นเอง. บทว่า ตีณิ นิมิตฺตานิ ความว่า เหตุ 3 ประการ. บทว่า กาเลน กาลํ ความว่า ในกาลบางคราว, อธิบายว่า ในกาลที่สมควร. ในบทเป็นต้นว่า กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ความว่า กำหนดกาลนั้นๆ แล้ว ในกาลที่ควรแก่เอกัคคตา พึงมนสิการถึงเอกัคคตา. จริงอยู่ ในที่นี้ เอกัคคตา ท่านเรียกว่า สมาธินิมิต. ในบทนั้นมีวจนัตถะว่า สมาธิเท่านั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ชื่อว่า สมาธินิมิต. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนคำว่า ปคฺคโห เป็นชื่อของวิริยะ, คำว่า อุเปกฺขา เป็นชื่อของมัชฌัตตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในกาลที่ควรแก่วิริยะ พึงมนสิการถึงวิริยะ, ในกาลที่ควรแก่มัชฌัตตภาวะ พึงตั้งอยู่ในมัชฌัตตภาวะ. บทว่า ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย ความว่า เหตุที่จิตนั้นจะพึงตั้งอยู่ในภาวะแห่งความเกียจคร้าน ย่อมมีอยู่. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย นี้ มีอธิบายว่า พึงวางเฉยต่อความเร็วแห่งญาณ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล.

อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธมนฺโต อคฺคึ คาหาเปยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, มูสาย วา ปกฺขิเปยฺย. อชฺฌุเปกฺขตีติ ปกฺกาปกฺกภาวํ อุปธาเรติ.

บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย ความว่า พึงเตรียมกระทะถ่านเพลิง. บทว่า อาลิมฺเปยฺย ความว่า พึงใส่ถ่านลงในกระทะนั้น ให้ไฟแล้ว เป่าด้วยท่อลม ให้ไฟติด. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย ความว่า พึงเกลี่ยถ่านแล้ววางไว้บนถ่าน หรือพึงใส่ในเบ้าหลอม. บทว่า อชฺฌุเปกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาดูภาวะที่สุกและยังไม่สุก.

สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย สมฺมา ฐปียติ. เอตฺตาวตา หิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต ภิกฺขุ ทสฺสิโต. อิทานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส อภิญฺญาย ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

บทว่า สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. เรื่องนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

โลณกปลฺลวคฺโค ปญฺจโม.

โลณกปัลลวรรคที่ 5

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ทุติยปัณณาสก์ จบ.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. สมฺโพธวคฺโค

(๑๑) ๑. สัมโพธวรรค

๑. ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปุพเพวสัมโพธสูตร

๑๐๔. ตติยสฺส [Pg.230] ปฐเม ปุพฺเพว สมฺโพธาติ สมฺโพธิโต ปุพฺเพว, อริยมคฺคปฺปตฺติโต อปรภาเคเยวาติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ อปฺปฏิวิทฺธจตุสจฺจสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ พุชฺฌนกสตฺตสฺเสว สโต, สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ อารภนฺตสฺเสว สโต, สมฺโพธิยา วา สตฺตสฺเสว ลคฺคสฺเสว สโต. ทีปงฺกรสฺส หิ ภควโต ปาทมูเล อฏฺฐธมฺมสโมธาเนน อภินีหารสมิทฺธิโต ปภุติ ตถาคโต สมฺมาสมฺโพธึ สตฺโต ลคฺโค ‘‘ปตฺตพฺพา มยา เอสา’’ติ ตทธิคมาย ปรกฺกมํ อมุญฺจนฺโตเยว อาคโต, ตสฺมา โพธิสตฺโตติ วุจฺจติ. โก นุ โขติ กตโม นุ โข. โลโกติ สงฺขารโลโก. อสฺสาโทติ มธุรากาโร. อาทีนโวติ อนภินนฺทิตพฺพากาโร. ตสฺส มยฺหนฺติ ตสฺส เอวํ โพธิสตฺตสฺเสว สโต มยฺหํ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม อารพฺภ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค วินยํ คจฺฉติ ปหียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิทํ โลกนิสฺสรณนฺติ อิทํ นิพฺพานํ โลกโต นิสฺสฏตฺตา โลกนิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยาวกีวนฺติ ยตฺตกํ ปมาณํ กาลํ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน อริยมคฺคญาเณน อญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ปุพฺเพว สมฺโพธา ความว่า ก่อนแต่การตรัสรู้ ท่านกล่าวหมายเอาว่า ในภายหลังแต่การบรรลุอริยมรรค บทว่า อนภิสมฺพุทฺธสฺส ได้แก่ ผู้ยังมิได้แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า โพธิสตฺตสฺเสว สโต ความว่า ผู้เป็นสัตว์จะตรัสรู้ ผู้ปรารภเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ หรือว่า ผู้ข้องแล้ว คือติดแล้วในสัมโพธิญาณ จริงอยู่ พระตถาคตทรงข้องแล้ว ติดแล้วในสัมมาสัมโพธิญาณ จำเดิมแต่กาลที่อภินิหารสมบูรณ์ด้วยองค์ ๘ ประการประจวบกัน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าทีปังกรว่า "สัมมาสัมโพธิญาณนี้ อันเราพึงบรรลุ" เสด็จมาโดยมิได้ทรงละความเพียรเพื่อบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โพธิสัตว์ บทว่า โก นุ โข ความว่า อะไรหนอ บทว่า โลโก ได้แก่ สังขารโลก บทว่า อสฺสาโท ได้แก่ สภาพที่น่าเพลิดเพลิน บทว่า อาทีนโว ได้แก่ สภาพที่ไม่น่าเพลิดเพลิน บทว่า ตสฺส มยฺหํ ความว่า แก่เราผู้เป็นโพธิสัตว์อยู่อย่างนั้น บทว่า ฉนฺทราควิโย ฉนฺทราคปฺปหานํ ความว่า ฉันทราคะย่อมถึงความนำออกไป คือย่อมถูกละได้ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างอิงพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงเรียกว่า "ฉันทราคาวินัย ฉันทราคประหาณ" บทว่า อิทํ โลกนิสฺสรณํ ความว่า พระนิพพานนี้ ชื่อว่า โลกนิสสรณะ เพราะออกจากโลก บทว่า ยาวกีวํ ได้แก่ ตลอดกาลเพียงใด บทว่า อพฺภญฺญาสึ ความว่า ได้รู้แล้วด้วยอริยมรรคญาณอันวิเศษ บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ ความว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณด้วยบททั้งสอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

๒. ปฐมอสฺสาทสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฐมอัสสาทสูตร

๑๐๕. ทุติเย อสฺสาทปริเยสนํ อจรินฺติ อสฺสาทปริเยสนตฺถาย อจรึ. กุโต ปฏฺฐายาติ? สุเมธกาลโต ปฏฺฐาย. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สุทิฏฺโฐติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

๑๐๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ ความว่า ได้เที่ยวไปเพื่อแสวงหาอัสสาทะ บทว่า กุโต ปฏฺฐาย แก้ว่า จำเดิมแต่กาลแห่งสุเมธดาบส บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า สุทิฏฺโฐ ได้แก่ แทงตลอดดีแล้ว พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

๑๐๗. จตุตฺเถ [Pg.231] สามญฺญตฺถนฺติ จตุพฺพิธํ อริยผลํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สามญฺญตฺเถน วา จตฺตาโร มคฺคา, พฺรหฺมญฺญตฺเถน จตฺตาริ ผลานิ. อิเมสุ ปน จตูสุปิ สุตฺเตสุ ขนฺธโลโกว กถิโต.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยผล ๔ อย่าง บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรค ๔ ด้วยศัพท์ว่า สามัญญัตถะ, กล่าวถึงผล ๔ ด้วยศัพท์ว่า พรหมัญญัตถะ ก็ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ท่านกล่าวถึงขันธโลกเท่านั้น

๕. รุณฺณสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถารุณณสูตร

๑๐๘. ปญฺจมํ อตฺถุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยา? ฉพฺพคฺคิยานํ อนาจาเร. เต กิร คายนฺตา นจฺจนฺตา หสนฺตา วิจรึสุ. ภิกฺขู ทสพลสฺส อาโรจยึสุ. สตฺถา เต ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ โอวาทตฺถาย อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทิตํ. อุมฺมตฺตกนฺติ อุมฺมตฺตกกิริยา. โกมารกนฺติ กุมารเกหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ. ทนฺตวิทํสกหสิตนฺติ ทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปาณึ ปหรนฺตานํ มหาสทฺเทน หสิตํ. เสตุฆาโต คีเตติ คีเต โว ปจฺจยฆาโต โหตุ, สเหตุกํ คีตํ ปชหถาติ ทีเปติ. นจฺเจปิ เอเสว นโย. อลนฺติ ยุตฺตํ. ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตนฺติ เอตฺถ ธมฺโม วุจฺจติ การณํ, เกนจิเทว การเณน ปมุทิตานํ สนฺตานํ. สิตํ สิตมตฺตายาติ ตสฺมึ สิตการเณ สติ ยํ สิตํ กโรถ, ตํ โว สิตมตฺตาย อคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปหฏฺฐาการมตฺตทสฺสนายเยว ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

๑๐๘. สูตรที่ ๕ ท่านตั้งขึ้นโดยอรรถุปบัติ โดยอรรถุปบัติอะไร? คือโดยความประพฤติไม่สมควรของพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น ร้องเพลง เต้นรำ หัวเราะ เที่ยวไป ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระทศพล พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงปรารภสูตรนี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น ในสูตรนั้น บทว่า รุณฺณํ ได้แก่ การร้องไห้ บทว่า อุมฺมตฺตกํ ได้แก่ กิริยาของคนบ้า บทว่า โกมารกํ ได้แก่ กิจที่เด็กๆ พึงทำ บทว่า ทนฺตวิทํสกหสิตํ ได้แก่ การหัวเราะเสียงดังของพวกที่แสดงฟันแล้วตบมือ บทว่า เสตุฆาโต คีเต ความว่า ขอการทำลายปัจจัยจงมีแก่พวกเธอในการขับร้อง, พวกเธอจงละการขับร้องที่มีเหตุ ท่านแสดงความหมายดังนี้ แม้ในการฟ้อนรำ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร ในบทว่า ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตํ นี้ คำว่า ธมฺโม ท่านเรียกว่า เหตุ, (หมายถึง) ของพวกท่านผู้ยินดีแล้วด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า สิตํ สิตมตฺตาย ความว่า เมื่อมีเหตุแห่งการยิ้มนั้น การยิ้มใดที่พวกเธอทำ การยิ้มนั้นสมควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อการยิ้ม คือเพียงเพื่อแสดงอาการร่าเริงโดยการเผยอปลายฟันเท่านั้น ดังนี้

๖. อติตฺติสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอติตติสูตร

๑๐๙. ฉฏฺเฐ โสปฺปสฺสาติ นิทฺทาย. ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺตีติ ยถา ยถา ปฏิเสวติ, ตถา ตถา รุจฺจติเยวาติ ติตฺติ นาม นตฺถิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สเจ หิ มหาสมุทฺเท อุทกํ สุรา ภเวยฺย, สุราโสณฺโฑ จ มจฺโฉ หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺย, ตสฺส ตตฺถ จรนฺตสฺสปิ สยนฺตสฺสปิ ติตฺติ นาม น ภเวยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสปฺปสฺส ได้แก่ การนอนหลับ บทว่า ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺติ ความว่า บุคคลเสพโดยอาการอย่างใดๆ ก็ย่อมพอใจโดยอาการอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ชื่อว่าความอิ่มย่อมไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ถ้าหากน้ำในมหาสมุทรพึงเป็นสุรา และคนขี้เมาพึงบังเกิดเป็นปลาไซร้, ชื่อว่าความอิ่มก็ไม่พึงมีแก่คนขี้เมานั้น แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่หรือนอนอยู่ในมหาสมุทรนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น

๗. อรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอารักขิตสูตร

๑๑๐. สตฺตเม อวสฺสุตํ โหตีติ ตินฺตํ โหติ. น ภทฺทกํ มรณํ โหตีติ อปาเย ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย น ลทฺธกํ โหติ. กาลกิริยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สุกฺกปกฺเข สคฺเค ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย ภทฺทกํ โหติ [Pg.232] ลทฺธกํ. ตํ ปน เอกนฺเตน โสตาปนฺนาทีนํ ติณฺณํ อริยสาวกานํเยว วฏฺฏติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

๑๑๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อวสฺสุตํ โหติ ความว่า ย่อมเปียกชุ่ม บทว่า น ภทฺทกํ มรณํ โหติ ความว่า ไม่เป็นการตายที่ดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอบาย บทว่า กาลกิริยา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในฝ่ายขาว เป็นการตายที่ดี ได้รับผลดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในสวรรค์ ก็การตายที่ดีนั้น ย่อมสมควรโดยส่วนเดียวแก่พระอริยสาวก ๓ จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้นเท่านั้น เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

๘. พฺยาปนฺนสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาพยาปันนสูตร

๑๑๑. อฏฺฐเม พฺยาปนฺนนฺติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา ฐิตํ. เสสํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนยเมว.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พฺยาปนฺนํ ได้แก่ (จิต) ที่ละสภาวะปกติแล้วตั้งอยู่ เนื้อความที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเอง

๙. ปฐมนิทานสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปฐมนิทานสูตร

๑๑๒. นวเม นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานํ สมุทยายาติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ ปิณฺฑกรณตฺถาย. โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ. สาวชฺชนฺติ สโทสํ. ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตตีติ ตํ กมฺมํ อญฺเญสมฺปิ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย สํวตฺตติ. น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธายาติ ตํ ปน กมฺมํ วฏฺฏคามิกมฺมานํ นิโรธตฺถาย น สํวตฺตติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานํ สมุทยายาติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยตฺถาย. อิมินา นเยน สพฺพํ อตฺถโต เวทิตพฺพํ.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า นิทานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลภปกตํ ได้แก่ กรรมที่ทำด้วยโลภะ บทว่า สาวชฺชํ ได้แก่ กรรมที่มีโทษ บทว่า ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตติ ความว่า กรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้น คือเพื่อการประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะแม้เหล่าอื่น บทว่า น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธาย ความว่า แต่กรรมนั้นหาเป็นไปเพื่อความดับแห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะไม่ ในฝ่ายขาว บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกรรมที่เป็นไปจากวัฏฏะ พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยนัยนี้

๑๐. ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาทุติยนิทานสูตร

๑๑๓. ทสเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานเมว. ฉนฺทราคฏฺฐานิเยติ ฉนฺทราคสฺส การณภูเต. อารพฺภาติ อาคมฺม สนฺธาย ปฏิจฺจ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. โย เจตโส สาราโคติ โย จิตฺตสฺส ราโค รชฺชนา รชฺชิตตฺตํ, เอตมหํ สํโยชนํ วทามิ, พนฺธนํ วทามีติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. ตทภินิวตฺเตตีติ ตํ อภินิวตฺเตติ. ยทา วา เตน วิปาโก ญาโต โหติ วิทิโต, ตทา เต เจว ธมฺเม ตญฺจ วิปากํ อภินิวตฺเตติ. อิมินา จ ปเทน วิปสฺสนา กถิตา, ตทภินิวตฺเตตฺวาติ อิมินา มคฺโค. เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวาติ อิมินา จ มคฺโคว. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเท่านั้น. บทว่า ฉนฺทราคฏฺฐานิเย ความว่า เป็นเหตุแห่งฉันทราคะ. บทว่า อารพฺภ ความว่า อาศัย, หมายถึง, ปรารภ. บทว่า ฉนฺโท ได้แก่ ตัณหาฉันทะ. บทว่า โย เจตโส สาราโค ความว่า ราคะ ความกำหนัด ความเป็นผู้กำหนัดแห่งจิตใด, เรากล่าวธรรมนั้นว่าเป็นสังโยชน์, กล่าวว่าเป็นเครื่องผูกพัน ดังนี้เป็นเนื้อความ. ในฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่นำออกจากวัฏฏะ. บทว่า ตทภินิวตฺเตติ ความว่า ย่อมยังผลนั้นให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด วิบากอันบุคคลนั้นรู้แล้ว ทราบชัดแล้ว ในกาลนั้น ย่อมยังธรรมเหล่านั้นและวิบากนั้นให้เป็นไป. วิปัสสนา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยบทนี้, มรรค ตรัสไว้ด้วยบทว่า ตทภินิวตฺเตตฺวา นี้. และมรรคนั่นเอง ตรัสไว้ด้วยบทว่า เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวา นี้. บทว่า ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยแทงตลอดกิเลสด้วยมรรคปัญญาพร้อมกับวิปัสสนา. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

สัมโพธวรรคที่ ๑

(๑๒) ๒. อาปายิกวคฺโค

(๑๒) ๒. อาปายิกวรรค

๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอาปายิกสูตร

๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.233] ปฐเม อปายํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ อาปายิกา. นิรยํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ เนรยิกา. อิทมปฺปหายาติ อิทํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญตาทึ ปาปธมฺมตฺตยํ อวิชหิตฺวา. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก, เตสํ วา อากปฺปํ อวิชหเนน ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ เอวํปฏิญฺโญ. อนุทฺธํเสตีติ อกฺโกสติ ปริภาสติ โจเทติ. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม เสวนฺตสฺส นตฺถิ โทโส. ปาตพฺยตนฺติ ปิวิตพฺพตํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ นิราสงฺเกน จิตฺเตน ปิปาสิตสฺส ปานียปิวนสทิสํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อาปายิกา เพราะจักไปสู่อบาย. ชื่อว่า เนรยิกา เพราะจักไปสู่นรก. บทว่า อิทมปฺปหาย ความว่า ไม่ละธรรมอันเป็นบาป ๓ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี เป็นต้น. บทว่า พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ผู้ปลอมเป็นพรหมจารี หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" เพราะไม่ละอากัปกิริยาของคนเหล่านั้น. บทว่า อนุหํเสติ ความว่า ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ย่อมโจท. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษย่อมไม่มีแก่ผู้เสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาตพฺยตํ ได้แก่ ความเป็นของควรดื่ม ความเป็นของควรบริโภค คือความเป็นของควรบริโภคด้วยจิตที่ปราศจากความรังเกียจ เหมือนการดื่มน้ำของผู้กระหาย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะวัฏฏะเท่านั้น.

๒. ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาทุลลภสูตร

๑๑๕. ทุติเย กตญฺญู กตเวทีติ ‘‘อิมินา มยฺหํ กต’’นฺติ เตน กตกมฺมํ ญตฺวา วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ปฏิกรณกปุคฺคโล.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กตญฺญู กตเวที ความว่า เป็นบุคคลผู้กระทำการตอบแทน โดยรู้กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วว่า "ผู้นี้ได้ทำอุปการะแก่เรา" แล้วกระทำให้เป็นที่รู้กันปรากฏชัด.

๓. อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอัปปเมยยสูตร

๑๑๖. ตติเย สุเขน เมตพฺโพติ สุปฺปเมยฺโย. ทุกฺเขน เมตพฺโพติ ทุปฺปเมยฺโย. ปเมตุํ น สกฺโกตีติ อปฺปเมยฺโย. อุนฺนโฬติ อุคฺคตนโฬ, ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. จปโลติ ปตฺตมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน สมนฺนาคโต. มุขโรติ มุขขโร. วิกิณฺณวาโจติ อสญฺญตวจโน. อสมาหิโตติ จิตฺเตกคฺคตารหิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ ภนฺตจิตฺโต ภนฺตคาวิภนฺตมิคสปฺปฏิภาโค. ปากตินฺทฺริโยติ วิวฏินฺทฺริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๓ ชื่อว่า สุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยง่าย. ชื่อว่า ทุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยยาก. ชื่อว่า อปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถจะวัดได้. บทว่า อุนฺนโฬ ได้แก่ ผู้มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น, อธิบายว่า เป็นผู้ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า จปโล ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความกลับกลอกมีการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร ได้แก่ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ ได้แก่ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต ได้แก่ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนโคที่ตื่น หรือเนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย ได้แก่ ผู้มีอินทรีย์เปิด. บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

๔. อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอาเนญชสูตร

๑๑๗. จตุตฺเถ ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ อสฺสาเทติ. ตํ นิกาเมตีติ ตเทว ปตฺเถติ. เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตีติ เตน ฌาเนน ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตตฺร ฐิโตติ ตสฺมึ ฌาเน ฐิโต. ตทธิมุตฺโตติ ตตฺเถว อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อุปปชฺชติ, ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ[Pg.234]. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติอาทิ นิรยาทีหิ อวิปฺปมุตฺตตฺตา อปรปริยายวเสน ตตฺถ คมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํ อกุสลํ อตฺถิ, เยน อนนฺตรํ อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ภควโต ปน สาวโกติ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อญฺญตโร. ตสฺมึเยว ภเวติ ตตฺเถว อรูปภเว. ปรินิพฺพายตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อธิปฺปยาโสติ อธิกปฺปโยโค. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปุถุชฺชนสฺส อุปปตฺติชฺฌานํ กถิตํ, อริยสาวกสฺส ตเทว อุปปตฺติชฺฌานญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานญฺจ กถิตํ.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตทสฺสาเทติ ความว่า ย่อมยินดีฌานนั้น. บทว่า ตํ นิกาเมติ ความว่า ย่อมปรารถนาฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความยินดีด้วยฌานนั้น. บทว่า ตตฺร ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในฌานนั้น. บทว่า ตทธิมุตฺโต ความว่า น้อมใจเชื่อในฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า ตพฺพหุลวิหารี ความว่า เป็นผู้อยู่ด้วยฌานนั้นโดยมาก. บทว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ ความว่า ย่อมเข้าถึงความเป็นสหาย, อธิบายว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกนั้น. คำว่า นิรยมฺปิ คจฺฉติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการไปในนรกนั้นด้วยอำนาจอปรปริยายกรรม เพราะยังไม่พ้นจากนรกเป็นต้น. ก็อกุศลกรรมที่รุนแรงกว่าอุปจารฌาน ซึ่งจะทำให้บังเกิดในอบายในลำดับไป มิได้มีแก่บุคคลนั้น. แต่บทว่า ภควโต สาวโก ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามีองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า ตสฺมึเยว ภเว ความว่า ในอรูปภพนั้นนั่นเทียว. บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ). บทว่า อธิปฺปยาโส ได้แก่ ความเพียรอย่างยิ่ง. บทที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปปัตติฌานของปุถุชน และตรัสอุปปัตติฌานนั้นนั่นแหละและฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาของพระอริยสาวก.

๕. วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาวิปัตติสัมปทาสูตร

๑๑๘. ปญฺจเม สีลวิปตฺตีติ สีลสฺส วิปนฺนากาโร. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหาโยโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สมฺปทาติ ปาริปูริโย. สีลสมฺปทาติ สีลสฺส ปริปุณฺณอเวกลฺลภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน คเหตพฺพํ.

๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สีลวิปตฺติ ได้แก่ อาการที่ศีลวิบัติ. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า นตฺถิ ทินฺนํ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. คำว่า ยิฏฺฐํ ท่านเรียกว่า มหายัญ. บทว่า หุตํ ประสงค์เอาของต้อนรับแขก. ท่านปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ ความว่า แห่งกรรมดีและกรรมชั่ว คือ แห่งกุศลและอกุศล. บทว่า ผลํ วิปาโก ความว่า ท่านกล่าวว่า สิ่งที่เรียกว่าผลหรือวิบากนั้นไม่มี. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก ความว่า โลกนี้ไม่มีแก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก, บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก ความว่า แม้แก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี, ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา ความว่า ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิดนั้นไม่มี. บทว่า สมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์. บทว่า สีลสมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์ไม่บกพร่องแห่งศีล. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อตฺถิ ทินฺนํ เป็นต้น พึงถือเอาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร

๑๑๙. ฉฏฺเฐ อปณฺณโก มณีติ ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสโก. สุคตึ สคฺคนฺติ จาตุมหาราชิกาทีสุ อญฺญตรํ สคฺคํ โลกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิ จาติ อุภยมฺปิ มิสฺสกํ กถิตํ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

๑๑๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกบาศก์ที่ประกอบด้วยหน้า ๖ ด้าน. บทว่า สุคตึ สคฺคํ ได้แก่ สวรรค์โลกชั้นใดชั้นหนึ่งในจำพวกจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสทั้งศีลและสัมมาทิฏฐิปนกัน. สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๘. ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาปฐมโสเจยยสูตร

๑๒๑. อฏฺฐเม [Pg.235] โสเจยฺยานีติ สุจิภาวา. กายโสเจยฺยนฺติ กายทฺวาเร สุจิภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โสเจยฺยานิ คือ ความเป็นผู้สะอาด. คำว่า กายโสเจยฺยํ คือ ความเป็นผู้สะอาดในกายทวาร. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็ในสูตร ๔ สูตรเหล่านี้โดยลำดับ ท่านกล่าวถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

๙. ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสูตรที่ ๒ ว่าด้วยโสเจยยะ

๑๒๒. นวเม อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ. กามจฺฉนฺทนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. คาถาย ปน กายสุจินฺติ กายทฺวาเร สุจึ, กาเยน วา สุจึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นินฺหาตปาปกนฺติ สพฺเพ ปาเป นินฺหาเปตฺวา โธวิตฺวา ฐิตํ. อิมินา สุตฺเตนปิ คาถายปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า อชฺฌตฺตํ คือ ภายในของตน. คำว่า กามฉนฺทํ คือ กามฉันทนิวรณ์. แม้ในพยาบาทเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนในคาถา คำว่า กายสุจึ คือ ความสะอาดในกายทวาร หรือความสะอาดทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นินฺหาตปาปกํ คือ ผู้ที่ล้าง ชำระบาปทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. ท่านกล่าวว่า ทั้งโดยสูตรนี้และโดยคาถานี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

๑๐. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาโมเนยยสูตร

๑๒๓. ทสเม โมเนยฺยานีติ มุนิภาวา. กายโมเนยฺยนฺติ กายทฺวาเร มุนิภาโว สาธุภาโว ปณฺฑิตภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กายโมเนยฺยนฺติ อิทํ ติวิธกายทุจฺจริตปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ นาม. อปิจ ติวิธํ กายสุจริตมฺปิ กายโมเนยฺยํ, ตถา กายารมฺมณํ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. วจีโมเนยฺเยปิ เอเสว นโย.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า โมเนยฺยานิ คือ ความเป็นมุนี. คำว่า กายโมเนยฺยํ คือ ความเป็นมุนีในกายทวาร ความเป็นคนดี ความเป็นบัณฑิต. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า กายโมเนยยะ คือ การละกายทุจริต ๓ อย่างนี้ ชื่อว่า กายโมเนยยะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้กายสุจริต ๓ อย่าง ก็เป็นกายโมเนยยะ, อีกนัยหนึ่ง ญาณมีกายเป็นอารมณ์ ก็เป็นกายโมเนยยะ, กายปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ก็เป็นกายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ก็เป็นกายโมเนยยะ. แม้ในวจีโมเนยยะ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – ยถา อิธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ, เอวํ ตตฺถ วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. มโนโมเนยฺยมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถํ ญตฺวา จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. กายมุนินฺติ กายทฺวาเร มุนึ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, กาเยน วา มุนึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺพปฺปหายินนฺติ ขีณาสวํ. ขีณาสโว หิ สพฺพปฺปหายี นามาติ.

ในข้อนี้มีความพิเศษดังนี้ – ในกายโมเนยยะนี้ จตุตถฌานสมาบัติเป็นกายโมเนยยะฉันใด ในวจีโมเนยยะนั้น ทุติยฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร พึงทราบว่าเป็นวจีโมเนยยะฉันนั้น. แม้ในมโนโมเนยยะ ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เหมือนกันว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร เป็นมโนโมเนยยะ. คำว่า กายมุนึ คือ ผู้เป็นมุนี ผู้สูงสุด ผู้บริสุทธิ์ในกายทวาร หรือผู้เป็นมุนีทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ คือ พระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าผู้ละสิ่งทั้งปวงได้.

อาปายิกวคฺโค ทุติโย.

อาปายิกวรรคที่ ๒

(๑๓) ๓. กุสินารวคฺโค

(๑๓) ๓. กุสินารวรรค

๑. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถากุสินารสูตร

๑๒๔. ตติยสฺส [Pg.236] ปฐเม กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. พลิหรเณ วนสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. ตตฺถ กิร ภูตพลิกรณตฺถํ พลึ หรนฺติ, ตสฺมา พลิหรณนฺติ วุจฺจติ. อากงฺขมาโนติ อิจฺฉมาโน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สมฺปวาเรตีติ อลํ อลนฺติ วาจาย เจว หตฺถวิกาเรน จ ปฏิกฺขิปาเปติ. สาธุ วต มายนฺติ สาธุ วต มํ อยํ. คถิโตติ ตณฺหาเคเธน คถิโต. มุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนายเยว มุจฺฉิโต. อชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ปวตฺโต. อนิสฺสรณปญฺโญติ ฉนฺทราคํ ปหาย สํกฑฺฒิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต นิสฺสรณปญฺโญ นาม โหติ, อยํ น ตาทิโส, สจฺฉนฺทราโค ปริภุญฺชตีติ อนิสฺสรณปญฺโญ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปเนตฺถ มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า กุสินารายํ คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. คำว่า พลิหรเณ วนสณฺเฑ คือ ในป่าละเมาะชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า ในที่นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำพลีกรรมไปเพื่อกระทำพลีกรรมแก่ภูต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า พลิหรณะ. คำว่า อากงฺขมาโน คือ เมื่อต้องการ. คำว่า สหตฺถา คือ ด้วยมือของตน. คำว่า สมฺปวาเรติ คือ ย่อมห้ามด้วยวาจาว่า พอแล้ว พอแล้ว และด้วยอาการทางมือ. บทว่า สาธุ วต มายํ พึงตัดบทเป็น สาธุ วต มํ อยํ (แปลว่า) ดีจริงหนอ ที่ท่านผู้นี้...แก่เรา. คำว่า คถิโต คือ ถูกมัดไว้ด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. คำว่า มุจฺฉิโต คือ มัวเมาแล้วด้วยความมัวเมาคือตัณหานั่นเทียว. คำว่า อชฺโฌปนฺโน คือ ถูกตัณหากลืนกิน ทำให้สิ้นสุดแล้วเป็นไป. คำว่า อนิสฺสรณปญฺโญ คือ ผู้บริโภคโดยละและถอนฉันทราคะออกไป ชื่อว่าผู้มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก, ภิกษุนี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่บริโภคพร้อมด้วยฉันทราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก. ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงเนกขัมมวิตกเป็นต้นว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

๒. ภณฺฑนสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาภัณฑนสูตร

๑๒๕. ทุติเย ปชหึสูติ ปชหนฺติ. พหุลมกํสูติ ปุนปฺปุนํ กโรนฺติ. อิธาปิ ตโย วิตกฺกา มิสฺสกาว กถิตา.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปชหึสุ คือ ย่อมละ. คำว่า พหลมกํสุ คือ ย่อมกระทำบ่อยๆ. แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวิตก ๓ ประการว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกันนั่นเทียว.

๓. โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาโคตมกเจติยสูตร

๑๒๖. ตติเย โคตมเก เจติเยติ โคตมกยกฺขสฺส ภวเน. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ กทาจิ จาปาเล เจติเย, กทาจิ สารนฺทเท, กทาจิ พหุปุตฺเต, กทาจิ โคตมเกติ เอวํ เยภุยฺเยน เทวกุเลสุเยว วิหาสิ. อิมสฺมึ ปน กาเล เวสาลึ อุปนิสฺสาย โคตมกสฺส ยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน วิหาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โคตมเก เจติเย’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อภิญฺญายาห’’นฺติอาทิกํ สุตฺตํ อโวจ.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๓ คำว่า โคตมเก เจติเย คือ ในวิมานของโคตมกยักษ์. จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา บางครั้งประทับอยู่ที่จาปาลเจดีย์, บางครั้งที่สารันททเจดีย์, บางครั้งที่พหุปุตตเจดีย์, บางครั้งที่โคตมกเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ โดยส่วนมากพระองค์ประทับอยู่ในเทวสถานทั้งหลายนั่นเทียว. แต่ในกาลนี้ พระองค์อาศัยเมืองเวสาลีประทับอยู่ ณ ที่ตั้งวิมานของโคตมกยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โคตมเก เจติเย". คำว่า เอตทโวจ คือ ได้ตรัสสูตรนี้ซึ่งขึ้นต้นว่า "อภิญฺญายาหํ".

อิทญฺจ ภควตา สุตฺตํ อตฺถุปฺปตฺติยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? มูลปริยายอตฺถุปฺปตฺติยํ (ม. นิ. ๑.๑ อาทโย). สมฺพหุลา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา อตฺตนา [Pg.237] อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ นิสฺสาย ชานนมทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมสฺสวนคฺคํ น คจฺฉนฺติ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, โน อญฺญาต’’นฺติ. ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ. สตฺถา เต ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา มุขปฏิญฺญํ คเหตฺวา มูลปริยายํ เทเสสิ. เต ภิกฺขู เทสนาย เนว อาคตฏฺฐานํ, น คตฏฺฐานํ อทฺทสํสุ. อปสฺสนฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘มยฺหํ กถา นิยฺยาตี’ติ มุขสมฺปตฺตเมว กเถตี’’ติ จินฺตยึสุ. สตฺถา เตสํ มนํ ชานิตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิ.

และพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้โดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง. ถามว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องมูลปริยายสูตร (ม. นิกาย. ๑/๑ เป็นต้น). ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวชจำนวนมาก อาศัยพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ก่อให้เกิดความมัวเมาในการรู้ขึ้นแล้ว จึงไม่ไปยังที่ฟังธรรมเบื้องหน้า (ด้วยคิดว่า) "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัส ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้ว ไม่ใช่เรื่องที่ไม่รู้". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระตถาคต. พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงให้พวกเธอยอมรับด้วยวาจาแล้ว จึงทรงแสดงมูลปริยายสูตร. ภิกษุเหล่านั้นไม่เห็นทั้งที่มาและที่ไปแห่งเทศนา. เมื่อไม่เห็น จึงคิดว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่า 'ธรรมกถาของเราเป็นนิยยานิกธรรม' ดังนี้แล้ว ก็ตรัสแต่เพียงเรื่องที่มาถึงปากเท่านั้น". พระศาสดาทรงทราบความคิดของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงทรงปรารภพระสูตรนี้.

ตตฺถ อภิญฺญายาติ ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, พาวีสตินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ สจฺจานิ, นว เหตู, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต เจตนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต จิตฺตานี’’ติ ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา, ตถา – ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน เต เต ธมฺเม ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขเมว กตฺวาติ อตฺโถ. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปจฺจยํ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรเณน สปฺปาฏิหาริยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปาฏิหาริยํ. อลญฺจ ปน โวติ ยุตฺตญฺจ ปน ตุมฺหากํ. ตุฏฺฐิยาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตีณิ รตนานิ คุณโต อนุสฺสรนฺตานํ ตุมฺหากํ ยุตฺตเมว ตุฏฺฐึ กาตุนฺติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญายา ความว่า รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วว่า “เหล่านี้คือขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, สัจจะ ๔, เหตุ ๙, ผัสสะ ๗, เวทนา ๗, เจตนา ๗, สัญญา ๗, จิต ๗” ฉันใด, ฉันนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔” รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า สนิทานํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปัจจัยเท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปัจจัย. บทว่า สปฺปาฏิหาริยํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปาฏิหาริย์ คือกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกได้เท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์. บทว่า อลญฺจ ปน โว ความว่า ก็สมควรแล้วแก่ท่านทั้งหลาย. บทว่า ตุฏฺฐิยา ความว่า สมควรแล้วที่จะทำความยินดีแก่ท่านทั้งหลายผู้ตามระลึกถึงพระรัตนตรัย ๓ โดยคุณว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว”. ในสองบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

อกมฺปิตฺถาติ ฉหิ อากาเรหิ อกมฺปิตฺถ. เอวรูโป หิ ปถวิกมฺโป โพธิมณฺเฑปิ อโหสิ. โพธิสตฺเต กิร ทกฺขิณทิสาภาเคน โพธิมณฺฑํ อภิรุฬฺเห ทกฺขิณทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, อุตฺตรภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปจฺฉิมทิสํ คเต ปจฺฉิมภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, ปาจีนภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. อุตฺตรทิสํ คเต อุตฺตรทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ทกฺขิณทิสาภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปาจีนทิสํ คเต ปาจีนทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ปจฺฉิมภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. โพธิรุกฺโขปิ สกึ เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, สกึ อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เอวํ ฉหิ อากาเรหิ จกฺกวาฬสหสฺสี มหาปถวี อกมฺปิตฺถ.

บทว่า อกมฺปิตฺถ คือ หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง. ได้ยินว่า แผ่นดินไหวเห็นปานนี้ ได้มีแล้วแม้ที่โพธิมณฑล. กล่าวคือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยส่วนแห่งทิศใต้ ส่วนแห่งทิศใต้ได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศเหนือลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันตก ส่วนแห่งทิศตะวันตกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันออกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศเหนือ ส่วนแห่งทิศเหนือได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศใต้ลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันออก ส่วนแห่งทิศตะวันออกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันตกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. แม้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ก็เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่างครั้งหนึ่ง, เป็นประดุจว่าลอยขึ้นกระทบภวัคคพรหมครั้งหนึ่ง. แม้ในวันนั้น มหาปฐพีอันมีจักรวาลพันหนึ่งเป็นที่สุด ก็ได้หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง อย่างนี้.

๔. ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาภรุณฑุกาลามสูตร

๑๒๗. จตุตฺเถ [Pg.238] เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. อนฺวาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. นาทฺทสาติ กึ การณา น อทฺทส? อยํ กิร ภรณฺฑุ กาลาโม สกฺยานํ อคฺคปิณฺฑํ ขาทนฺโต วิจรติ. ตสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺตกาเล เอกา ธมฺมเทสนา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา ภควา เอวํ อธิฏฺฐาสิ, ยถา อญฺโญ อาวสโถ น ปญฺญายิตฺถ. ตสฺมา น อทฺทส. ปุราณสพฺรหฺมจารีติ โปราณโก สพฺรหฺมจารี. โส กิร อาฬารกาลามกาเล ตสฺมึเยว อสฺสเม อโหสิ, ตํ สนฺธาเยวมาห. สนฺถรํ ปญฺญาเปหีติ สนฺถริตพฺพํ สนฺถราหีติ อตฺโถ. สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวาติ กปฺปิยมญฺจเก ปจฺจตฺถรณํ ปญฺญาเปตฺวา. กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปตีติ เอตฺถ ปริญฺญา นาม สมติกฺกโม, ตสฺมา กามานํ สมติกฺกมํ ปฐมชฺฌานํ ปญฺญาเปติ. น รูปานํ ปริญฺญนฺติ รูปานํ สมติกฺกมภูตํ อรูปาวจรสมาปตฺตึ น ปญฺญาเปติ. น เวทนานํ ปริญฺญนฺติ เวทนานํ สมติกฺกมํ นิพฺพานํ น ปญฺญาเปติ. นิฏฺฐาติ คติ นิปฺผตฺติ. อุทาหุ ปุถูติ อุทาหุ นานา.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เกวลกปฺปํ คือ ตลอดกัปทั้งสิ้น. บทว่า อนฺวาหิณฺฑนฺโต คือ เที่ยวไปอยู่. บทว่า นาทฺทสา ความว่า ไม่เห็นแล้ว เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภรุณฑุกาลามะนี้ เที่ยวฉันบิณฑบาตชั้นเลิศของพวกศากยะ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เมื่อเราถึงที่อยู่ของเขา ธรรมเทศนาหนึ่งจักเกิดขึ้น” จึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ คือ ไม่ให้ที่พักอื่นปรากฏ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เห็น. บทว่า ปุราณสพฺรหฺมจารี คือ สพรหมจารีคนเก่า. ได้ยินว่า ผู้นั้นได้อยู่ในอาศรมนั้นเองในสมัยของอาฬารดาบส กาลามโคตร, พระองค์ทรงหมายถึงผู้นั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปหิ ความว่า ท่านจงปูลาดสิ่งที่ควรปูลาด. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวา คือ ปูลาดเครื่องปูนอนบนเตียงน้อยที่สมควร. ในบทว่า กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ นี้, คำว่า ปริญญา ชื่อว่า การก้าวล่วง, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงบัญญัติปฐมฌานอันเป็นการก้าวล่วงกามทั้งหลาย. บทว่า น รูปานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอรูปาวจรสมาบัติอันเป็นการก้าวล่วงรูปทั้งหลาย. บทว่า น เวทนานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัตินิพพานอันเป็นการก้าวล่วงเวทนาทั้งหลาย. บทว่า นิฏฺฐา คือ ความถึง, ความสำเร็จ. บทว่า อุทาหุ ปุถู คือ หรือว่า ต่างกัน.

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาหัตถกสูตร

๑๒๘. ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, อนุโมทนายิ่ง เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว, ปฐมยามผ่านไปแล้ว, ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด” ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในบาลีเป็นต้นว่า “บุคคลนี้เป็นผู้งามกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้” ปรากฏในอรรถว่า งาม.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว”

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน สุนฺทเร. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ [Pg.239] เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวิ, อิฏฺฐวณฺณา มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ.

ในคาถาเป็นต้น (อย่างนี้) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนายิ่ง. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่า งาม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา คือ ในราตรีที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง, ส่วน วัณณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ (ตระกูล), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ” ปรากฏในอรรถว่า ผิว. ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคุณวรรณนาของพระสมณโคดมเมื่อไร” ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้มีอยู่” ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ตระกูล). ในบาลีเป็นต้นว่า “ก็เพราะเหตุไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น” ปรากฏในอรรถว่า เหตุ. ในบาลีเป็นต้นว่า “เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่” ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า “ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง” ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ. ในบาลีเป็นต้นว่า “รูป กลิ่น รส โอชา” ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ. วัณณศัพท์นั้น ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า ผิว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา คือ มีผิวพรรณงามยิ่ง, มีวรรณะอันน่าปรารถนา, มีวรรณะอันน่าพอใจ.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยาพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปน อนวเสสตา อตฺโถติ อธิปฺเปตา.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, และปราศจาก เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ” (พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺติ” (ชาวแคว้นอังคะและมคธะโดยมาก จักนำของเคี้ยวของฉันอันมีมากเข้าไปเฝ้า) มีอรรถว่า โดยมาก. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วน) มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา” (ท่านผู้มีอายุนี้มีเพียงศรัทธาเท่านั้นหนอ) มีอรรถว่า ไม่ยิ่ง. ในบทเป็นต้นว่า “อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยะนามสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง) มีอรรถว่า มั่นคง. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจติ” (ผู้มีธรรมอันอยู่จบแล้ว ปราศจากกิเลส เรียกว่า อุตตมบุรุษ) มีอรรถว่า ปราศจาก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ.

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๑) ปญฺญตฺติ[Pg.240]. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘; วิ. ว. ๑๐๙๔) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ อตฺโถ.

ส่วนกัปปศัพท์นี้ มีหลายอรรถ คือ ความเชื่อ, โวหาร, กาล, บัญญัติ, การตัด, การกำหนด, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส” (คำของพระโคดมผู้เจริญนั้น ควรเชื่อสนิท เหมือนคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ความเชื่อ. ในบทเป็นต้นว่า “อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง) มีอรรถว่า โวหาร. ในบทเป็นต้นว่า “เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามิ” (เราอยู่เป็นนิตย์ตลอดกาล) มีอรรถว่า กาล. ในบทเป็นต้นว่า “อิจฺจายสฺมา กปฺโป” (ท่านผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ) มีอรรถว่า บัญญัติ. ในบทเป็นต้นว่า “อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู” (ผู้ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแล้ว) มีอรรถว่า การตัด. ในบทเป็นต้นว่า “กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป” (ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร) มีอรรถว่า การกำหนด. ในบทเป็นต้นว่า “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีเลศที่จะนอน) มีอรรถว่า เลศ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา” (ยังป่าเวฬุวันให้สว่างทั่วทั้งหมด) มีอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ มีอรรถว่า (ยัง) พระเชตวันโดยรอบไม่มีส่วนเหลือ.

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา. วาลุกายาติ สณฺหาย วาลุกาย. น สณฺฐาตีติ น ปติฏฺฐาติ. โอฬาริกนฺติ พฺรหฺมเทวตาย หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานกาเล อตฺตภาโว โอฬาริโก มาเปตุํ วฏฺฏติ ปถวี วา, ตสฺมา เอวมาห. ธมฺมาติ อิมินา ปุพฺเพ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ทสฺเสติ. นปฺปวตฺติโน อเหสุนฺติ สชฺฌายมูฬฺหกา วาจา ปริหีนาเยว อเหสุํ. อปฺปฏิวาโนติ อนิวตฺโต อนุกฺกณฺฐิโต.

บทว่า โอภาเสตฺวา คือ แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี. บทว่า วาลุกาย คือ บนกองทรายอันละเอียด. บทว่า น สณฺฐาติ คือ ย่อมไม่ตั้งอยู่. บทว่า โอฬาริกํ คือ เพราะว่า ในกาลที่พรหมเทวดาจะประดิษฐานบนแผ่นดิน ควรเนรมิตอัตภาพที่หยาบ หรือแผ่นดิน (ก็ควร) เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้. ด้วยบทว่า ธมฺมา นี้ ทรงแสดงพุทธวจนะที่ทรงเรียนมาแล้วในกาลก่อน. บทว่า นปฺปวตฺติโน อเหสุํ คือ วาจาที่มีการสาธยายเป็นมูลได้เสื่อมไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อปฺปฏิวาโน คือ ไม่ถอยกลับ ไม่รังเกียจ.

ทสฺสนสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทสฺสนสฺส. อุปฏฺฐานสฺสาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานสฺส. อธิสีลนฺติ ทสวิธํ สีลํ. ตญฺหิ ปญฺจสีลํ อุปาทาย อธิสีลนฺติ วุจฺจติ. อวิหํ คโตติ อวิหพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโตสฺมีติ ทสฺเสติ.

บทว่า ทสฺสนสฺส คือ แก่การเห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อุปฏฺฐานสฺส คือ แก่การอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. บทว่า อธิสีลํ คือ ศีล ๑๐ อย่าง. เพราะว่า ศีลนั้นอาศัยศีล ๕ จึงเรียกว่า อธิศีล. บทว่า อวิหํ คโต คือ แสดงว่า เราเกิดแล้วในอวิหาพรหมโลก.

๖. กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถากฏุวิยสูตร

๑๒๙. ฉฏฺเฐ โคโยคปิลกฺขสฺมินฺติ คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐาเน อุฏฺฐิตปิลกฺขสฺส สนฺติเก. ริตฺตสฺสาทนฺติ ฌานสุขาภาเวน ริตฺตสฺสาทํ. พาหิรสฺสาทนฺติ กามคุณสุขวเสน พาหิรสฺสาทํ. กฏุวิยนฺติ อุจฺฉิฏฺฐํ. อามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน วิสฺสคนฺเธน. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ. มกฺขิกาติ กิเลสมกฺขิกา. นานุปติสฺสนฺตีติ อุฏฺฐาย น อนุพนฺธิสฺสนฺติ. นานฺวาสฺสวิสฺสนฺตีติ อนุพนฺธิตฺวา น ขาทิสฺสนฺติ. สํเวคมาปาทีติ โสตาปนฺโน ชาโต.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โคโยคปิลกฺขสฺมึ คือ ในสำนักของต้นไทรที่ขึ้นอยู่ในที่เป็นที่ซื้อขายโค. บทว่า ริตฺตสฺสาทํ คือ มีรสว่างเปล่า เพราะไม่มีฌานสุข. บทว่า พาหิรสฺสาทํ คือ มีรสภายนอก ด้วยอำนาจแห่งกามคุณสุข. บทว่า กฏุวิยํ คือ ของเดน. บทว่า อามคนฺเธน คือ ด้วยกลิ่นคาว คือ โกธะ. บทว่า อวสฺสุตํ คือ เปียกชุ่ม. บทว่า มกฺขิกา คือ แมลงวันคือกิเลส. บทว่า นานุปติสฺสนฺติ คือ ลุกขึ้นแล้ว จักไม่ติดตามไป. บทว่า นานฺวาสฺสวิสฺสนฺติ คือ ติดตามไปแล้ว จักไม่กัดกิน. บทว่า สํเวคมาปาทิ คือ ได้เป็นพระโสดาบัน.

กฏุวิยกโตติ อุจฺฉิฏฺฐกโต. อารกา โหตีติ ทูเร โหติ. วิฆาตสฺเสว ภาควาติ ทุกฺขสฺเสว ภาคี. จเรตีติ จรติ คจฺฉติ. ทุมฺเมโธติ ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ, คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตเม วฏฺฏเมว ภาสิตํ.

บทว่า กฏุวิยกโต คือ ทำให้เป็นของเดน. บทว่า อารกา โหติ คือ ย่อมอยู่ไกล. บทว่า วิฆาตสฺเสว ภาควา คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์นั่นเทียว. บทว่า จเรติ คือ ย่อมเที่ยวไป ย่อมไป. บทว่า ทุมฺเมโธ คือ ผู้มีปัญญาทราม. ในสูตรนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย ตรัสไว้ทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะ. ในสูตรที่ ๗ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น.

๘. ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาทุติยานุรุทธสูตร

๑๓๑. อฏฺฐเม [Pg.241] อิทํ เต มานสฺมินฺติ อยํ เต นววิเธน วฑฺฒิตมาโนติ อตฺโถ. อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว อุทฺธจฺจํ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว. อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว กุกฺกุจฺจํ.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อิทํ เต มานสฺมึ มีอรรถว่า นี้คือมานะของท่านที่เจริญขึ้นโดย ๙ ประการ. บทว่า อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ คือ นี้คืออุทธัจจะของท่าน ได้แก่ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต. บทว่า อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ คือ นี้คือความรำคาญใจของท่าน.

๙. ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปฏิฉันนสูตร

๑๓๒. นวเม อาวหนฺตีติ นิยฺยนฺติ. ปฏิจฺฉนฺโน อาวหตีติ ปฏิจฺฉนฺโนว หุตฺวา นิยฺยาติ. วิวโฏ วิโรจตีติ เอตฺถ เอกโต อุภโต อตฺตโต สพฺพตฺถกโตติ จตุพฺพิธา วิวฏตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ เอกโต วิวฏํ นาม อสาธารณสิกฺขาปทํ. อุภโต วิวฏํ นาม สาธารณสิกฺขาปทํ. อตฺตโต วิวฏํ นาม ปฏิลทฺธธมฺมคุโณ. สพฺพตฺถกวิวฏํ นาม เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาวหนฺติ คือ ย่อมนำไป. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน อาวหติ คือ เป็นผู้ปกปิดแล้วนั่นเทียว ย่อมนำไป. ในบทว่า วิวโฏ วิโรจติ นี้ พึงทราบความเปิดเผย ๔ อย่าง คือ โดยส่วนเดียว, โดยสองส่วน, โดยอรรถ, และโดยทั้งหมด. ในบรรดาความเปิดเผย ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า เปิดเผยโดยส่วนเดียว ได้แก่ อสาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยสองส่วน ได้แก่ สาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยอรรถ ได้แก่ คุณแห่งธรรมที่ได้บรรลุแล้ว. ชื่อว่า เปิดเผยโดยทั้งหมด ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก.

๑๐. เลขสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเลขสูตร

๑๓๓. ทสเม อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ นิรนฺตรํ. อาคาฬฺเหนาติ คาฬฺเหน กกฺขเฬน. ผรุเสนาติ ผรุสวจเนน. คาฬฺหํ กตฺวา ผรุสํ กตฺวา วุจฺจมาโนปีติ อตฺโถ. อมนาเปนาติ มนํ อนลฺลียนฺเตน อวฑฺฒนฺเตน. สนฺธิยติเมวาติ ฆฏิยติเยว. สํสนฺทติเมวาติ นิรนฺตโรว โหติ. สมฺโมทติเมวาติ เอกีภาวเมว คจฺฉติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

๑๓๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิณฺหํ คือ เนืองๆ ไม่ขาดสาย. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ อย่างมั่นคง อย่างแข็งกระด้าง. บทว่า ผรุเสน คือ ด้วยวาจาหยาบคาย. อรรถว่า แม้ถูกกล่าวอย่างมั่นคง อย่างหยาบคาย. บทว่า อมนาเปน คือ อันไม่เป็นที่พอใจ ไม่ทำให้ใจเจริญ. บทว่า สนฺธิยติเมว คือ ย่อมติดต่อกันนั่นเทียว. บทว่า สํสนฺทติเมว คือ ย่อมต่อเนื่องกันนั่นเทียว. บทว่า สโมทติเมว คือ ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนั่นเทียว. ที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

กุสินารวคฺโค ตติโย.

กุสินารวรรคที่ ๓

(๑๔) ๔. โยธาชีววคฺโค

(๑๔) ๔. โยธาชีววรรค

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม ยุทฺธํ อุปชีวตีติ โยธาชีโว. ราชารโหติ รญฺโญ อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคปริโภโค. องฺคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ หตฺโถ วิย ปาโท วิย จ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพตฺตา องฺคนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ทูเร ปาตี โหตีติ อุทเก อุสภมตฺตํ[Pg.242], ถเล อฏฺฐุสภมตฺตํ, ตโต วา อุตฺตรินฺติ ทูเร กณฺฑํ ปาเตติ. ทุฏฺฐคามณิอภยสฺส หิ โยธาชีโว นวอุสภมตฺตํ กณฺฑํ ปาเตสิ, ปจฺฉิมภเว โพธิสตฺโต โยชนปฺปมาณํ. อกฺขณเวธีติ อวิราธิตเวธี, อกฺขณํ วา วิชฺชุ วิชฺชนฺตริกาย วิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. มหโต กายสฺส ปทาเลตาติ เอกโตพทฺธํ ผลกสตมฺปิ มหึสจมฺมสตมฺปิ องฺคุฏฺฐปมาณพหลํ โลหปฏฺฏมฺปิ จตุรงฺคุลพหลํ อสนปทรมฺปิ วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรปทรมฺปิ ทีฆนฺเตน วาลิกสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เนตํ มมาติอาทิ ตณฺหามานทิฏฺฐิปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺมา เหตุนา การเณน สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสติ. ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ชื่อว่า โยธาชีวะ เพราะอาศัยการรบเลี้ยงชีพ บทว่า ราชาโห ได้แก่ สมควรแก่พระราชา บทว่า ราชภอกฺโค ได้แก่ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา บทว่า อํคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงการนับว่าเป็นองค์อวัยวะ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องปรารถนาอย่างแน่นอน เหมือนมือและเท้า บทว่า ทูเร ปาตี โหติ ความว่า ย่อมยิงลูกศรให้ตกไปไกล ในน้ำประมาณ ๑ อุสภ บนบกประมาณ ๘ อุสภ หรือไกลกว่านั้น จริงอยู่ นักรบของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยได้ยิงลูกศรไปตกไกลประมาณ ๙ อุสภ, พระโพธิสัตว์ในปัจฉิมภพ (ยิงได้) ประมาณ ๑ โยชน์ บทว่า อกฺขณเวธี ได้แก่ ผู้ยิงไม่พลาด หรืออีกนัยหนึ่ง สามารถยิงได้ในระหว่างสายฟ้าแลบ บทว่า มหโต กายสฺส ปทาเลตา ความว่า สามารถยิงทะลุแผ่นกระดาน ๑๐๐ แผ่นที่มัดรวมกัน, หนังกระบือ ๑๐๐ แผ่น, แผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว, ไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว, ไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ หรือเกวียนบรรทุกทรายโดยยาวก็ได้ คำเป็นต้นว่า ยํ กิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำเป็นต้นว่า เนตํ มม ตรัสไว้โดยนัยปฏิเสธตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาร่วมกับวิปัสสนา โดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย บทว่า ปทาเลติ ความว่า ย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค

๒. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปริสาสูตร

๑๓๕. ทุติเย อุกฺกาจิตวินีตาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา วินีตา ทุพฺพินีตปริสา. ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ ปุจฺฉิตฺวา วินีตา สุวินีตปริสา. ยาวตาวินีตาติ ปมาณวเสน วินีตา, ปมาณํ ญตฺวา วินีตปริสาติ อตฺโถ. ‘‘ยาวตชฺฌา’’ติ ปาฬิยา ปน ยาว อชฺฌาสยาติ อตฺโถ, อชฺฌาสยํ ญตฺวา วินีตปริสาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุกฺกาจิตวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยไม่ต้องสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ยาก บทว่า ปฏิปุจฺฉาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยการสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ง่าย บทว่า ยาวตาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยประมาณ ความว่า บริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้ประมาณ ส่วนในบาลีว่า "ยาวตชฺฌา" มีความหมายว่า ตราบเท่าที่อัธยาศัย คือกล่าวได้ว่า เป็นบริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้อัธยาศัย สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๔. อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอุปปาทาสูตร

๑๓๗. จตุตฺเถ ธมฺมฏฺฐิตตาติ สภาวฏฺฐิตตา. ธมฺมนิยามตาติ สภาวนิยามตา. สพฺเพ สงฺขาราติ จตุภูมกสงฺขารา. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ทุกฺขาติ สมฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา. อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ ลกฺขณานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ.

๑๓๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ธมฺมฏฺฐิตตา ได้แก่ ความตั้งอยู่โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมนิยามตา ได้แก่ ความแน่นอนโดยสภาวะ บทว่า สพฺเพ สงฺขารา ได้แก่ สังขารในภูมิ ๔ บทว่า อนิจฺจา ความว่า ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี บทว่า ทุกฺขา ความว่า ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะมีความหมายว่าถูกบีบคั้น บทว่า อนตฺตา ความว่า ชื่อว่าเป็นอนัตตา เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ จึงตรัสลักษณะ ๓ ประการระคนกัน

๕. เกสกมฺพลสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาเกสกัมพลสูตร

๑๓๘. ปญฺจเม ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ, ตนฺเตหิ วายิตวตฺถานีติ อตฺโถ. เกสกมฺพโลติ มนุสฺสเกเสหิ วายิตกมฺพโล[Pg.243]. ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานนฺติ อิทมฺปิ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ. ปฏิกิฏฺโฐติ ปจฺฉิมโก ลามโก. โมฆปุริโสติ ตุจฺฉปุริโส. ปฏิพาหตีติ ปฏิเสเธติ. ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ กุมินํ โอฑฺเฑยฺย. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ ความว่า ผ้าที่ทอด้วยเครื่องทอ บทว่า เกสกมฺพโล ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทอด้วยผมของมนุษย์ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานํ นี้ก็เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ บทว่า ปฏิกิฏฺโฐ ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม บทว่า โมฆปุริโส ได้แก่ บุรุษเปล่า บทว่า ปฏิพาหติ ได้แก่ ห้าม, ปฏิเสธ บทว่า ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ ได้แก่ พึงดักลอบ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๘. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร

๑๔๑. อฏฺฐเม อสฺสขฬุงฺโกติ อสฺสโปโต. อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามีติ อยมสฺส ญาณชโวติ วทามิ. อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามีติ อยมสฺส คุณวณฺโณติ วทามิ. อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมินฺติ อยมสฺส อุจฺจภาโว ปริมณฺฑลภาโวติ วทามีติ.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสฺสขฬุงฺโก ได้แก่ ลูกม้า บทว่า อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความเร็วคือญาณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นวรรณะคือคุณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมึ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความสูงและความสมส่วนของบุรุษนั้น

๙. อสฺสปรสฺสสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอัสสปรัสสสูตร

๑๔๒. นวเม อสฺสปรสฺเสติ อสฺเสสุ ปรสฺเส. ปุริสปรสฺเสติ ปุริเสสุ ปรสฺเส, ปุริสปุริเสติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ มคฺคผลานิ กถิตานิ. ตตฺถ อยํ ตีหิ มคฺเคหิ ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสฺสปรสฺเส ได้แก่ ม้าตัวอื่นในบรรดาม้าทั้งหลาย บทว่า ปุริสปรสฺเส ได้แก่ บุรุษอื่นในบรรดาบุรุษทั้งหลาย ความว่า บุรุษต่อบุรุษ ในสูตรนี้ ตรัสมรรคผล ๓ ประการ ในบรรดามรรคผลเหล่านั้น พึงทราบว่า บุรุษนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรค ๓

๑๐. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอัสสาชานียสูตร

๑๔๓. ทสเม ภทฺเรติ ภทฺทเก. อสฺสาชานีเยติ การณาการณํ ชานนเก อสฺเส. ปุริสาชานีเยสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลํ กถิตํ. ตตฺรายํ อรหตฺตมคฺเคน ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภทฺเท ได้แก่ ม้าที่ดี บทว่า อสฺสาชานีเย ได้แก่ ม้าที่รู้เหตุและมิใช่เหตุ แม้ในบุรุษอาชาไนย ก็นัยนี้เช่นกัน ในสูตรนี้ ตรัสอรหัตตผล ในอรหัตตผลนั้น พึงทราบว่า บุรุษอาชาไนยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยอรหัตตมรรค

๑๑. ปฐมโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาปฐมโมรนิวาปสูตร

๑๔๔. เอกาทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺโฐ, อกุปฺปนิฏฺโฐ ธุวนิฏฺโฐติ อตฺโถ. เสสํ สทิสเมว.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ ความว่า มีนิพพานเป็นที่สุดอันก้าวล่วงที่สุด, มีนิพพานเป็นที่สุดอันไม่กำเริบ, มีนิพพานเป็นที่สุดอันยั่งยืน ที่เหลือเหมือนกัน

๑๒. ทุติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

๑๒. อรรถกถาทุติยโมรนิวาปสูตร

๑๔๕. ทฺวาทสเม อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ อิชฺฌนกปาฏิหาริเยน. อาเทสนาปาฏิหาริเยนาติ อาทิสิตฺวา อปทิสิตฺวา กถนอนุกถนกถาปาฏิหาริเยน.

๑๔๕. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือความสำเร็จ บทว่า อาเทสนาปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือการกล่าว การกล่าวตาม คือการชี้แจงแสดงแล้ว

๑๓. ตติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

๑๓. อรรถกถาตติยโมรนิวาปสูตร

๑๔๖. เตรสเม [Pg.244] สมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺตตฺถาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาญาเณนาติ ผลญาเณน. สมฺมาวิมุตฺติยาติ เสเสหิ ผลสมาปตฺติธมฺเมหิ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ ขีณาสโวว กถิโตติ.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๑๓ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา ได้แก่ ด้วยสัมมาทิฏฐิเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุผลสมาบัติ บทว่า สมฺมาญาเณน ได้แก่ ด้วยผลญาณ บทว่า สมฺมาวิมุตฺติยา ได้แก่ ด้วยธรรมคือผลสมาบัติที่เหลือ ในสูตรทั้ง ๓ นี้ ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น

โยธาชีววคฺโค จตุตฺโถ.

โยธาชีววรรคที่ ๔

(๑๕) ๕. มงฺคลวคฺโค

(๑๕) ๕. มังคลวรรค

๑-๙. อกุสลสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๙. อรรถกถาอกุสลสูตร เป็นต้น

๑๔๗-๑๕๕. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา ฐปิโต. ทุติเย สาวชฺเชนาติ สโทเสน. ตติเย วิสเมนาติ สปกฺขลเนน. สเมนาติ อปกฺขลเนน. จตุตฺเถ อสุจินาติ คูถสทิเสน อปริสุทฺเธน อเมชฺเฌน. สุจินาติ ปริสุทฺเธน เมชฺเฌน. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานาเนว.

๑๔๗-๑๕๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า เหมือนถูกนำมาวางไว้ ในสูตรที่ ๒ บทว่า สาวชฺเชน ได้แก่ มีโทษ ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิสเมน ได้แก่ มีความผิดพลาด บทว่า สเมน ได้แก่ ไม่มีความผิดพลาด ในสูตรที่ ๔ บทว่า อสุจินา ได้แก่ ไม่สะอาด ไม่บริสุทธิ์ เหมือนของไม่สะอาด บทว่า สุจินา ได้แก่ สะอาด บริสุทธิ์ สูตรตั้งแต่ที่ ๕ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๑๐. ปุพฺพณฺหสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาปุพพัณหสูตร

๑๕๖. ทสเม สุนกฺขตฺตนฺติอาทีสุ ยสฺมึ ทิวเส ตโย สุจริตธมฺมา ปูริตา โหนฺติ, โส ทิวโส ลทฺธนกฺขตฺตโยโค นาม, เตนสฺส สทา สุนกฺขตฺตํ นาม โหตีติ วุจฺจติ. สฺเวว ทิวโส กตมงฺคโล นาม โหติ, เตนสฺส สทา สุมงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ปภาตมฺปิสฺส สทา สุปฺปภาตเมว, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตเมว, ขโณปิ สุกฺขโณว, มุหุตฺโตปิ สุมุหุตฺโตว. เอตฺถ จ ทสจฺฉรปมาโณ กาโล ขโณ นาม, เตน ขเณน ทสกฺขโณ กาโล ลโย นาม, เตน ลเยน จ ทสลโย กาโล ขณลโย นาม, เตน ทสคุโณ มุหุตฺโต นาม, เตน ทสคุโณ ขณมุหุตฺโต นามาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจาริสูติ ยสฺมึ ทิวเส ตีณิ สุจริตานิ ปูริตานิ, ตทาสฺส เสฏฺฐจารีสุ ทินฺนทานํ สุยิฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.245]. ปทกฺขิณํ กายกมฺมนฺติ ตํ ทิวสํ เตน กตํ กายกมฺมํ วฑฺฒิกายกมฺมํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปทกฺขิณานิ กตฺวานาติ วฑฺฒิยุตฺตานิ กายกมฺมาทีนิ กตฺวา. ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณติ ปทกฺขิเณ วฑฺฒิอตฺเถเยว ลภติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

๑๕๖. ในสูตรที่ 10 ในบทว่า สุนกฺขตฺตํ เป็นต้น ในวันใด สุจริตธรรม 3 ประการบริบูรณ์ วันนั้นชื่อว่าประกอบด้วยนักษัตรที่ได้แล้ว (ฤกษ์ดี) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีฤกษ์ดีเสมอ วันนั้นนั่นเทียวชื่อว่ามีมงคลอันกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นมีมงคลดีเสมอ แม้รุ่งเช้าของผู้นั้นก็เป็นรุ่งเช้าที่ดีเสมอ แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นที่ดี แม้ขณะก็เป็นขณะที่ดี แม้มุหุตก็เป็นมุหุตที่ดี และในคำเหล่านั้น กาลมีประมาณเท่า 10 ลัดนิ้วมือ ชื่อว่า ขณะ, กาลมีประมาณ 10 ขณะนั้น ชื่อว่า ลยะ, กาลมีประมาณ 10 ลยะนั้น ชื่อว่า ขณะลยะ, 10 เท่าของขณะลยะนั้น ชื่อว่า มุหุต, 10 เท่าของมุหุตนั้น ชื่อว่า ขณะมุหุต พึงทราบการจำแนกนี้ ในบทว่า สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในวันใด สุจริต 3 ประการบริบูรณ์ เมื่อนั้น ทานที่ผู้นั้นถวายในท่านผู้มีจรรยาอันประเสริฐ ชื่อว่าบูชาดีแล้ว ในบทว่า ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ ความว่า กายกรรมที่ผู้นั้นทำในวันนั้น ชื่อว่าเป็นกายกรรมที่นำมาซึ่งความเจริญ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ บทว่า ปทกฺขิณานิ กตฺวาน ได้แก่ กระทำกายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยความเจริญ บทว่า ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณ ได้แก่ ย่อมได้ประโยชน์อันเป็นความเจริญโดยแท้ ที่เหลือตื้นทั้งนั้น

มงฺคลวคฺโค ปญฺจโม.

มงคลวรรคที่ 5

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ตติยปัณณาสกะ จบแล้ว

(๑๖) ๖. อเจลกวคฺควณฺณนา

(๑๖) ๖. อรรถกถาอเจลกวรรค

๑๕๗-๑๖๓. อิโต ปเรสุ อาคาฬฺหา ปฏิปทาติ คาฬฺหา กกฺขฬา โลภวเสน ถิรคฺคหณา. นิชฺฌามาติ อตฺตกิลมถานุโยควเสน สุฏฺฐุ ฌามา สนฺตตฺตา ปริตตฺตา. มชฺฌิมาติ เนว กกฺขฬา น ฌามา มชฺเฌ ภวา. อเจลโกติ นิจฺเจโล นคฺโค. มุตฺตาจาโรติ วิสฺสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ นิฏฺฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปเลขติ, อุจฺจารมฺปิ กตฺวา หตฺถสฺมึเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปเลขติ. ภิกฺขาย คหณตฺถํ ‘‘เอหิ, ภทนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ น ติฏฺฐภทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏภิกฺขํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อิทํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กตนฺติ เอวมาโรจิตภิกฺขํ. นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทียมานํ ภิกฺขมฺปิ น คณฺหาติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตี’’ติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทียมานํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย. ทฺวินฺนนฺติ [Pg.246] ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหาติ. กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติ.

๑๕๗-๑๖๓. ในปัณณาสกะถัดจากนี้ไป บทว่า อาคาฬฺหา ปฏิปทา ได้แก่ ปฏิปทาที่มั่นคง แข็งกระด้าง มีการยึดถือมั่นคงด้วยอำนาจโลภะ บทว่า นิชฺฌามา ได้แก่ ไหม้เกรียม เร่าร้อน แผดเผาอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจการประกอบตนให้ลำบาก บทว่า มชฺฌิมา ได้แก่ ไม่แข็งกระด้างเกินไป ไม่เร่าร้อนเกินไป เป็นไปในท่ามกลาง บทว่า อเจลโก ได้แก่ ผู้ไม่มีผ้า ผู้เปลือย บทว่า มุตฺตาจาโร ได้แก่ ผู้มีอาจาระอันปล่อยแล้ว คือเว้นจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลกในกิจมีการถ่ายอุจจาระเป็นต้น ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวกิน บทว่า หตฺถาปเลขน ได้แก่ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น แม้ถ่ายอุจจาระแล้ว ก็มีความสำคัญในมือว่าเป็นไม้ชำระ แล้วเช็ดด้วยมือ ชื่อว่า นะ เอหิภทันติโก เพราะเมื่อมีผู้กล่าวเพื่อจะรับภิกษาว่า "นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ" ย่อมไม่มา ชื่อว่า นะ ติฏฐภทันติโก เพราะแม้เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น โปรดยืนอยู่ก่อนเถิด ท่านผู้เจริญ" ก็ไม่ยืน ได้ยินว่า อเจลกนั้นไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของทายกนี้" บทว่า อภิหฏํ ได้แก่ ภิกษาที่เขานำมาถวายโดยรับมาก่อน บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ ได้แก่ ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภัตนี้ พวกข้าพเจ้าทำเจาะจงท่าน" บทว่า นิมนฺตนํ ได้แก่ ไม่ยินดี ไม่รับ แม้ภิกษาที่เขานิมนต์ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนน หรือบ้าน" บทว่า น กุมฺภิมุขา ได้แก่ ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อถวาย บทว่า น กโฬปิมุขา ได้แก่ คำว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือ กระเช้า ก็ไม่รับจากภาชนะนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "หม้อข้าวและกระเช้าอาศัยเรา จึงถูกทัพพีกระทบ" บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ได้แก่ ไม่รับภัตที่เขาถวายโดยทำธรณีประตูให้เป็นที่กั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ธรณีประตูนี้อาศัยเรา จึงได้รับการทำเป็นที่กั้น" แม้ในสากและไม้คาน ก็นัยนี้แหละ บทว่า ทฺวินฺนํ ได้แก่ เมื่อคนสองคนกำลังบริโภคอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นถวาย ย่อมไม่รับ เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่คำข้าว

น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตีติ น คณฺหาติ. น สงฺกิตฺตีสูติ สงฺกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ. ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกฏฺฐาเจลโก ตโต น ปฏิคฺคณฺหาติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี. สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโต’’ติ.

ส่วนในบทมีคำว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับ) เพราะคิดว่า ทารกในครรภ์ของหญิงมีครรภ์ย่อมลำบาก, เป็นอันตรายแก่น้ำนมของทารกของหญิงผู้ให้นม, เป็นอันตรายแก่ความยินดีของหญิงผู้ไปหาชายอื่น เพราะเหตุนั้น จึงไม่รับ บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ ได้แก่ ในภัตที่เขาเรี่ยไรกันทำ ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกผู้เลิศย่อมไม่รับจากภัตนั้น บทว่า น ยตฺถ สา ได้แก่ ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักได้ก้อนข้าว" ในที่นั้น ไม่รับภิกษาที่เขานำมาถวายโดยยังไม่ให้แก่สุนัขนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนี้ บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี ได้แก่ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกแล้วคิดว่า "เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้" แล้วเข้าไปสู่โรงครัว เมื่อมนุษย์เหล่านั้นเข้าไป แมลงวันที่เกาะอยู่ในหม้อข้าวและกระเช้าเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ ไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแก่โคจรของแมลงวันทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยเรา"

ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตโสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อทฺธมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตภตฺตโภชนํ. สากภกฺโขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

บทว่า ถุโสทกํ ได้แก่ น้ำส้มสายชูที่ทำด้วยเครื่องปรุงคือธัญชาติทุกชนิด และในคำนั้น การดื่มสุราเท่านั้นมีโทษ ส่วนอเจลกนี้มีความสำคัญว่ามีโทษในน้ำส้มทุกชนิด บทว่า เอคาคาริโก ได้แก่ ผู้ใดได้ภิกษาในเรือนหลังเดียวเท่านั้นแล้วกลับ บทว่า เอกาโลปิโก ได้แก่ ผู้ใดยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยคำข้าวคำเดียวเท่านั้น แม้ในบทมีคำว่า ทฺวาคาริก เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ได้แก่ ด้วยภาชนะใบเดียว ชื่อว่า ทัตติ ได้แก่ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้ บทว่า เอากาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นกึ่งเดือน บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การบริโภคภัตตามวาระ คือการบริโภคภัตที่นำมาตามวาระวัน โดยวาระวันเดียว สองวัน เจ็ดวัน หรือกึ่งเดือน บทมีคำว่า สากภกฺโข เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อุพฺภฏฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยมนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ [Pg.247] สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรติ.

บทว่า อพฺภฏฺฐโก ความว่า ผู้ยืนตรง. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ความว่า ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง, แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่งไปโดยกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสฺสยิโก ความว่า ตอกหนามเหล็กหรือหนามปกติลงบนพื้นดินแล้ว ปูหนังลงบนหนามนั้น ทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ความว่า แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นอนนั้นนั่นแหละ. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ความว่า การลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่สามของเขามีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สายตติยกะ. (อธิบาย) คือ ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น อย่างนี้ วันละ ๓ ครั้ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำ ด้วยตั้งใจว่า "เราจะลอยบาป" อยู่.

กาเย กายานุปสฺสีติอาทีนิ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทาติ, ภิกฺขเว, อยํ กามสุขลฺลิกานุโยคญฺจ อตฺตกิลมถานุโยคญฺจาติ ทฺเว อนฺเต อนุปคตา, สสฺสตุจฺเฉทนฺเตหิ วา วิมุตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ เวทิตพฺพา.

บทว่า กาเย กายานุปสฺสี เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกนิบาตอรรถกถาข้างต้นนั่นเทียว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว มชฺฌิมา ปฏิปทา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้ ไม่เข้าใกล้ส่วนสุด ๒ อย่าง คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค หรือพ้นจากส่วนสุดคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ พึงทราบว่าเป็นมัชฌิมาปฏิปทา.

อเจลกวคฺโค ฉฏฺโฐ.

อเจลกวรรค ที่ ๖

๑๗-๑๘. เปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

๑๗-๑๘. อรรถกถาเปยยาลวรรคเป็นต้น

๑๖๔-๑๘๔. สมนุญฺโญติ สมานชฺฌาสโย. ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อภิญฺญายาติ อภิชานนตฺถํ. สุญฺญโต สมาธีติอาทีหิ ตีหิปิ สมาธีหิ วิปสฺสนาว กถิตา. วิปสฺสนา หิ นิจฺจาภินิเวส-นิจฺจนิมิตฺต-นิจฺจปณิธิอาทีนํ อภาวา อิมานิ นามานิ ลภติ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

(คาถาที่ ๑๖๔-๑๘๔) บทว่า สมนุญฺโญ ความว่า มีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า อภิญฺญาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่ง. ด้วยบทว่า สุญฺญโต สมาธิ เป็นต้น ท่านกล่าววิปัสสนานั่นเองด้วยสมาธิทั้ง ๓. จริงอยู่ วิปัสสนา ย่อมได้ชื่อเหล่านี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นว่าเป็นของเที่ยง นิมิตว่าเที่ยง ความปรารถนาว่าเที่ยง เป็นต้น. บทว่า ปริญฺญาย ได้แก่ เพื่อกำหนดรู้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

เปยฺยาลวคฺคาทิ นิฏฺฐิตา.

เปยยาลวรรคเป็นต้น จบ.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

ติกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาติกนิบาต จบ.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

องฺคุตฺตรนิกาเย

ในอังคุตตรนิกาย

จตุกฺกนิปาต-อฏฺฐกถา

อรรถกถาจตุกกนิบาต

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. ภณฺฑคามวคฺโค

๑. ภัณฑคามวรรค

๑. อนุพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอนพุทธสูตร

๑. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.249] ปฐเม อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน อชานเนน. อปฺปฏิเวธาติ อปฺปฏิวิชฺฌเนน อปจฺจกฺขกิริยาย. ทีฆมทฺธานนฺติ จิรกาลํ. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อริยสฺสาติ นิทฺโทสสฺส. สีลํ สมาธิ ปญฺญาติ อิเม ปน ตโย ธมฺมา มคฺคผลสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา, วิมุตฺตินาเมน ผลเมว นิทฺทิฏฺฐํ. ภวตณฺหาติ ภเวสุ ตณฺหา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. ตณฺหาย เอว เอตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งจตุกกนิบาต บทว่า อนนุโพธา ความว่า เพราะไม่ตรัสรู้ เพราะไม่รู้. บทว่า อปฺปฏิเวธา ความว่า เพราะไม่แทงตลอด เพราะไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ทีฆมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดกาลนาน. บทว่า สนฺธาวิตํ คือ แล่นไปแล้วโดยอาการที่ไปจากภพสู่ภพ. บทว่า สํสริตํ คือ ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการที่ไปๆ มาๆ บ่อยๆ. บทว่า มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ได้แก่ ทั้งของเราและของท่านทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า สนฺธาวิตํ สํสริตํ นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า การแล่นไป การท่องเที่ยวไป ของเราและของท่านทั้งหลาย ได้มีแล้ว. บทว่า อริยสฺส ได้แก่ ของธรรมที่ไม่มีโทษ. ส่วนธรรม ๓ ประการนี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลนั่นเทียว, (ส่วน) ผลนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยชื่อว่าวิมุตติ. บทว่า ภวตณฺหา คือ ตัณหาในภพทั้งหลาย. บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกผูกภพ. คำว่า ภวเนตฺติ นี้ เป็นชื่อของตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานั้นผูกที่คอเหมือนโคแล้วถูกนำไปสู่ภพนั้นๆ, เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงถูกเรียกว่า ภวเนตฺติ.

อนุตฺตราติ โลกุตฺตรา. ทุกฺขสฺสนฺตกโรติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. อิทมสฺส โพธิมณฺเฑ ปฐมปรินิพฺพานํ, ปจฺฉา ปน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโตติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

บทว่า อนุตฺตรา ได้แก่ เป็นโลกุตตระ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร คือ ผู้ทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕. บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. นี้เป็นปรินิพพานครั้งแรกของพระองค์ที่โพธิมณฑล, แต่ภายหลัง พระองค์ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับเนื้อความ.

๒. ปปติตสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปปติตสูตร

๒. ทุติเย ปปติโตติ ปติโต จุโต. อปฺปปติโตติ อปติโต ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ โลกิยมหาชโน ปติโตเยว นาม, โสตาปนฺนาทโย กิเลสุปฺปตฺติกฺขเณ ปติตา นาม, ขีณาสโว เอกนฺตปติฏฺฐิโต นาม.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปปติโต คือ ตกไปแล้ว จุติแล้ว. บทว่า อปฺปปติโต คือ ไม่ตกไปแล้ว ตั้งมั่นแล้ว. ในบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกิยะ ชื่อว่าตกไปแล้วเท่านั้น, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าตกไปแล้วในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, พระขีณาสพ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียว.

จุตา [Pg.250] ปตนฺตีติ เย จุตา, เต ปตนฺติ นาม. ปติตาติ เย ปติตา, เต จุตา นาม. จุตตฺตา ปติตา, ปติตตฺตา จุตาติ อตฺโถ. คิทฺธาติ ราครตฺตา. ปุนราคตาติ ปุน ชาตึ ปุน ชรํ ปุน พฺยาธึ ปุน มรณํ อาคตา นาม โหนฺติ. กตํ กิจฺจนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตํ. รตํ รมฺมนฺติ รมิตพฺพยุตฺตเก คุณชาเต รมิตํ. สุเขนานฺวาคตํ สุขนฺติ สุเขน สุขํ อนุอาคตํ สมฺปตฺตํ. มานุสกสุเขน ทิพฺพสุขํ, ฌานสุเขน วิปสฺสนาสุขํ, วิปสฺสนาสุเขน มคฺคสุขํ, มคฺคสุเขน ผลสุขํ, ผลสุเขน นิพฺพานสุขํ สมฺปตฺตํ อธิคตนฺติ อตฺโถ.

บทว่า จุตา ปตนฺติ คือ ชนเหล่าใดจุติแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตกไป. บทว่า ปติตา คือ ชนเหล่าใดตกไปแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าจุติแล้ว. ความว่า เพราะจุติแล้วจึงตกไป, เพราะตกไปแล้วจึงจุติ. บทว่า คิทฺธา คือ ผู้กำหนัดด้วยราคะ. บทว่า ปุนราคาตา คือ ชื่อว่ามาแล้วสู่ชาติอีก สู่ชราอีก สู่พยาธิอีก สู่มรณะอีก. บทว่า กตํ กิจฺจํ คือ กิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ อันท่านทำเสร็จแล้ว. บทว่า รตํ รมฺมํ คือ ท่านยินดีแล้วในหมู่คุณที่ควรยินดี. บทว่า สุเขนานฺวาคตํ สุขํ คือ บรรลุถึงแล้วซึ่งสุขโดยสุข. ความว่า บรรลุถึงทิพยสุขด้วยมนุสสสุข, บรรลุถึงวิปัสสนาสุขด้วยฌานสุข, บรรลุถึงมรรคสุขด้วยวิปัสสนาสุข, บรรลุถึงผลสุขด้วยมรรคสุข, บรรลุถึงนิพพานสุขด้วยผลสุข.

๓. ปฐมขตสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปฐมขตสูตร

๓. ตติยํ ทุกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว. คาถาสุ ปน นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพยุตฺตกํ. นินฺทตีติ ครหติ. ปสํสิโยติ ปสํสิตพฺพยุตฺโต. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โย เอวํ ปวตฺโต, เตน มุเขน กลึ วิจินาติ นาม. กลินา เตน สุขํ น วินฺทตีติ เตน จ กลินา สุขํ น ปฏิลภติ. สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพนปิ สเกน ธเนน เจว อตฺตนา จ สทฺธึ โย ปราชโย, โส อปฺปมตฺตโกว กลีติ อตฺโถ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ปทุสฺเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ. อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสํ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ จ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย จ ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ.

๓. สูตรที่ ๓ กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาทุกนิบาตนั่นเทียว. แต่ในคาถาทั้งหลาย บทว่า นินฺทิยํ คือ บุคคลผู้ควรถูกติเตียน. บทว่า นินฺทติ คือ ย่อมติเตียน. บทว่า ปสํสิโย คือ ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ. บทว่า วิจินาติ มุเขน โส กลิง ความว่า บุคคลใดเป็นไปอย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาความฉิบหายด้วยปากนั้น. บทว่า กลิมา เตน สุขํ น วินฺทติ ความว่า และเขาย่อมไม่ได้รับความสุขเพราะความฉิบหายนั้น. บทว่า สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา ความว่า ความพ่ายแพ้ใดพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนทั้งหมดและพร้อมทั้งตนเองมีอยู่ ความพ่ายแพ้นั้นเป็นเพียงความฉิบหายเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า โย สุคเตสุ ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่าความฉิบหายนั้น. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคำว่า สตํ สหสฺสานํ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตํ สหสฺสานํ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า ฉตฺตึสติ คือ นิรัพพุทะอีก ๓๖. บทว่า ปญฺจ จ คือ อัพพุทะอีก ๕ โดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า ยมริยครหิ ความว่า บุคคลผู้ติเตียนพระอริยะ ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้.

๔. ทุติยขตสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาทุติยขตสูตร

๔. จตุตฺเถ มาตริ ปิตริ จาติอาทีสุ มิตฺตวินฺทโก มาตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, อชาตสตฺตุ ปิตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, เทวทตฺโต ตถาคเต มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, โกกาลิโก ตถาคตสาวเก มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม. พหุญฺจาติ พหุกเมว. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ตายาติ ตาย มิจฺฉาปฏิปตฺติสงฺขาตาย อธมฺมจริยาย. เปจฺจาติ อิโต คนฺตฺวา. อปายํ คจฺฉตีติ นิรยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺตติ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทว่า มาตริ ปิตริ จ เป็นต้น มิตตวินทกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในมารดา, พระเจ้าอชาตศัตรู ชื่อว่าประพฤติผิดในพระบิดา, พระเทวทัต ชื่อว่าประพฤติผิดในพระตถาคต, โกกาลิกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในพระสาวกของพระตถาคต. บทว่า พหุญฺจ คือ มากนั่นเทียว. บทว่า ปสวติ คือ ย่อมได้. บทว่า ตาย คือ ด้วยการประพฤติไม่เป็นธรรมนั้น อันเรียกว่าการประพฤติผิด. บทว่า เปจฺจ คือ ไปจากโลกนี้แล้ว. บทว่า อปายํ คจฺฉติ คือ ย่อมบังเกิดในอบายภพอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอบายภพมีนรกเป็นต้น. แม้ในสุกกปักษ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

๕. อนุโสตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาอนุโสตสูตร

๕. ปญฺจเม [Pg.251] อนุโสตํ คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. กิเลสโสตสฺส ปจฺจนีกปฏิปตฺติยา ปฏิโสตํ คจฺฉตีติ ปฏิโสตคามี. ฐิตตฺโตติ ฐิตสภาโว. ติณฺโณติ โอฆํ ตริตฺวา ฐิโต. ปารงฺคโตติ ปรตีรํ คโต. ถเล ติฏฺฐตีติ นิพฺพานถเล ติฏฺฐติ. พฺราหฺมโณติ เสฏฺโฐ นิทฺโทโส. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. กาเม จ ปฏิเสวตีติ กิเลสกาเมหิ วตฺถุกาเม ปฏิเสวติ. ปาปญฺจ กมฺมํ กโรตีติ ปาปญฺจ ปาณาติปาตาทิกมฺมํ กโรติ. ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ ปญฺจเวรกมฺมํ น กโรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ฐิตตฺโตติ อยํ อนาคามี ปุคฺคโล ตสฺมา โลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนโต ฐิตตฺโต นาม.

๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าอนุโสตคามี เพราะไปตามกระแส. ชื่อว่าปฏิโสตคามี เพราะไปทวนกระแสด้วยการปฏิบัติอันเป็นข้าศึกต่อกระแสกิเลส. บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามโอฆะได้แล้ว ตั้งอยู่. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งอื่นแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ย่อมตั้งอยู่บนบกคือพระนิพพาน. บทว่า พฺราหฺมโณ คือ ผู้ประเสริฐ ผู้ไม่มีโทษ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า กาเม จ ปฏิเสวติ คือ ย่อมเสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ คือ ย่อมทำกรรมอันลามกคือปาณาติบาตเป็นต้นด้วย. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ย่อมไม่ทำกรรมอันเป็นเวร ๕ อย่างด้วย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ฐิตตฺโต ความว่า พระอนาคามีบุคคลนี้ ชื่อว่าฐิตัตตะ เพราะไม่มา (สู่โลกนี้) อีกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิจากโลกนั้น.

ตณฺหาธิปนฺนาติ ตณฺหาย อธิปนฺนา อชฺโฌตฺถฏา, ตณฺหํ วา อธิปนฺนา อชฺโฌคาฬฺหา. ปริปุณฺณเสโขติ สิกฺขาปาริปูริยา ฐิโต. อปริหานธมฺโมติ อปริหีนสภาโว. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสีภาวํ ปตฺโต. เอวรูโป ขีณาสโว โหติ, อิธ ปน อนาคามี กถิโต. สมาหิตินฺทฺริโยติ สมาหิตฉฬินฺทฺริโย. ปโรปราติ ปโรวรา อุตฺตมลามกา, กุสลากุสลาติ อตฺโถ. สเมจฺจาติ ญาเณน สมาคนฺตฺวา. วิธูปิตาติ วิทฺธํสิตา ฌาปิตา วา. วุสิตพฺรหฺมจริโยติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ วสิตฺวา ฐิโต. โลกนฺตคูติ ติวิธสฺสาปิ โลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ ฉหากาเรหิ ปารคโต. อิธ ขีณาสโวว กถิโต. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

บทว่า ตณฺหาธิปนฺนา คือ ถูกตัณหาครอบงำ ท่วมทับแล้ว หรือ เข้าถึง หยั่งลงสู่ตัณหา. บทว่า ปริปุณฺณเสโข คือ ตั้งอยู่ในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า อปริหานธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่เสื่อม. บทว่า เจโตวสิปฺปตฺโต คือ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต. ผู้มีลักษณะเช่นนี้เป็นพระขีณาสพ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวถึงพระอนาคามี. บทว่า สมาหิตินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์ ๖ ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า ปโรปรา คือ ธรรมอย่างสูงและอย่างต่ำ คืออย่างอุตม์และอย่างเลว ได้แก่ กุศลและอกุศล. บทว่า สเมจฺจ คือ รู้พร้อมแล้วด้วยญาณ. บทว่า วิธูปิตา คือ อันกำจัดเสียแล้ว หรืออันเผาเสียแล้ว. บทว่า วุสิตพฺรหฺมจริโย คือ อยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว ตั้งอยู่. บทว่า โลกนฺตคู คือ ถึงที่สุดแห่งโลกแม้ทั้ง ๓ อย่าง. บทว่า ปารคโต คือ ถึงฝั่งด้วยอาการ ๖ อย่าง. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ทั้งในพระสูตรและในคาถา ท่านจึงกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

๖. อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอัปปัสสุตสูตร

๖. ฉฏฺเฐ อนุปปนฺโนติ อนุปาคโต. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารสุตฺตนิปาตมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺต- นาฬกสุตฺตตุวฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกสุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปท-เถรคาถา-เถริคาถา สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา [Pg.252] จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจ ชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตา สุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ อชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมํ สหสีลํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ น ปฏิปนฺโน โหติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐมวาเร ปเนตฺถ อปฺปสฺสุตทุสฺสีโล กถิโต, ทุติเย อปฺปสฺสุตขีณาสโว, ตติเย พหุสฺสุตทุสฺสีโล, จตุตฺเถ พหุสฺสุตขีณาสโว.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อนุปปนฺโน คือ ไม่เข้าถึง. ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร สุตตนิบาต มงคลสูตร รตนสูตร นาฬกสูตร ตุวัฏฏกสูตร และพระพุทธวจนะอื่น ๆ ที่ชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรทั้งหมดที่มีคาถา เป็นเคยยะ, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด (เป็นเคยยะ). พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยองค์ ๘ เป็นไวยากรณ์. พึงทราบว่า ธรรมบท เถรคาถา เถรีคาถา และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าสูตร เป็นคาถา. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตร ที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ เป็นอุทาน. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตร ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "วุตฺตญฺเหตํ ภควตา" เป็นอิติวุตตกะ. พึงทราบว่า ชาดก ๕๐๐ เรื่อง มี ๕๐ เรื่องเกิน มีอปัณณกชาดกเป็นต้น เป็นชาดก. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท" เป็นอัพภูตธรรม. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้นได้ความรู้และความยินดีแล้ว มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น เป็นเวทัลละ. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย คือ ไม่รู้อรรถกถาและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน คือ ไม่เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม ๙. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ในบรรดาวาระเหล่านี้ ในวาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสุตะน้อยและทุศีล, ในวาระที่ ๒ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้มีสุตะน้อย, ในวาระที่ ๓ กล่าวถึงบุคคลผู้เป็นพหูสูตและทุศีล, ในวาระที่ ๔ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นพหูสูต.

สีเลสุ อสมาหิโตติ สีเลสุ อปริปูรการี. สีลโต จ สุเตน จาติ สีลภาเคน จ สุตภาเคน จ ‘‘อยํ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต’’ติ เอวํ ตํ ครหนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ยสฺมา เตน สุเตน สุตกิจฺจํ กตํ, ตสฺมา ตสฺส สุตํ สมฺปชฺชติ นาม. นาสฺส สมฺปชฺชเตติ สุตกิจฺจสฺส อกตตฺตา น สมฺปชฺชติ. ธมฺมธรนฺติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตํ. สปฺปญฺญนฺติ สุปญฺญํ. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสวาติ ชมฺพุนทํ วุจฺจติ ชาติสุวณฺณํ, ตสฺส ชมฺพุนทสฺส เนกฺขํ วิย, ปญฺจสุวณฺณปริมาณํ สุวณฺณฆฏิกํ วิยาติ อตฺโถ.

บทว่า สีเลสุ อสมาหิโต คือ ผู้ไม่ทำความบริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. บทว่า สีลโต จ สุเตน จ ความว่า เขาย่อมติติงบุคคลนั้นโดยส่วนแห่งศีลและโดยส่วนแห่งสุตะว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล มีสุตะน้อย" ดังนี้. บทว่า ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ ความว่า เพราะบุคคลนั้นได้ทำกิจแห่งสุตะด้วยสุตะนั้นแล้ว ฉะนั้น สุตะของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าสำเร็จ. บทว่า นาสฺส สมฺปชฺชเต คือ ไม่สำเร็จ เพราะกิจแห่งสุตะยังไม่ได้ทำ. บทว่า ธมฺมธรํ คือ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. บทว่า สปฺปญฺญํ คือ ผู้มีปัญญาดี. ในบทว่า เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว ทองคำชมพูนุทอันสมบูรณ์ด้วยชาติ เรียกว่า ชัมพูนทะ ความว่า เหมือนแท่งทองแห่งทองชมพูนุทนั้น เหมือนก้อนทองคำมีประมาณ ๕ สุวรรณ.

๗. โสภนสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาโสภณสูตร

๗. สตฺตเม วิยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. วินีตาติ วินยํ อุเปตา สุวินีตา. วิสารทาติ เวสารชฺเชน โสมนสฺสสหคเตน ญาเณน สมนฺนาคตา. ธมฺมธราติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตา. ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโนติ คาถาย กิญฺจาปิ เอเกกสฺเสว เอเกโก คุโณ กถิโต, สพฺเพสํ ปน สพฺเพปิ วฏฺฏนฺตีติ.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิยตฺตา คือ ประกอบด้วยความฉลาดแห่งปัญญา. บทว่า วินีตา คือ เข้าถึงการฝึกฝน คือฝึกฝนดีแล้ว. บทว่า วิสารทา คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้แกล้วกล้า คือด้วยญาณอันสหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า ธมฺมธรา คือ เป็นที่ทรงไว้ซึ่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. ในคาถาว่า ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโน แม้ว่าคุณอย่างละอย่าง ๆ ของบริษัทแต่ละบริษัทจะถูกกล่าวไว้ ถึงกระนั้น คุณทั้งหมดก็ย่อมควรแก่บริษัททั้งหมด ดังนี้.

๘. เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาเวสารัชชสูตร

๘. อฏฺฐเม [Pg.253] เวสารชฺชานีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺโข เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ สารชฺชาภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา ววตฺถานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโนว ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เวสารชฺชานิ นี้ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหวาดหวั่น ชื่อว่า เวสารัชชะ นี้เป็นชื่อแห่งญาณอันประกอบด้วยโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงพิจารณาถึงความไม่มีความหวาดหวั่นในฐานะ ๔ ประการ บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลาย ชื่อว่า อาสภะ อธิบายว่า ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น อีกประการหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ โคผู้ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนได้ต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระอันใหญ่ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงฟ้าผ่าตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโคนิสภะนั้นว่า อุสภะ จริงอยู่ แม้คำนี้ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้น นี้เป็นของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ บทว่า ฐานํ คือ การยืนหยัดโดยเหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ส่วนญาณนี้เป็นดุจของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ยืนด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเหยียบย่ำปฐพีคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ เป็นผู้ที่ใครๆ คือ ปัจจัตถิกะ (ผู้มุ่งร้าย) ปัจจามิตร (ศัตรู) ในโลกรวมทั้งเทวโลกและมารโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ทรงยืนอยู่ด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เมื่อทรงยืนอยู่อย่างนี้แหละ จึงทรงปฏิญญา คือ เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงปฏิญญาซึ่งฐานะอันประเสริฐ"

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทสฺเสตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต จ หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘ บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ เสียงอันไม่หวาดหวั่น หรือทรงเปล่งเสียงที่เสมอด้วยสีหนาท อรรถนี้พึงแสดงด้วยสีหนาทสูตร อีกอย่างหนึ่ง ราชสีห์ ชื่อว่า สีหะ เพราะทนทานและเพราะกำจัด ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สีหะ เพราะทรงทนทานต่อโลกธรรมทั้งหลาย และเพราะทรงกำจัดซึ่งปรัปปวาท (วาทะของผู้อื่น) เสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจราชสีห์ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สีหนาท ในข้อนั้น ราชสีห์ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงสมบูรณ์ด้วยพระกำลังของพระตถาคต เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันสมบูรณ์ด้วยความงดงามแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปเป็นดังนี้" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย"

พฺรหฺมจกฺกํ [Pg.254] ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ –

ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ คือ ประเสริฐ สูงสุด บริสุทธิ์ ส่วนว่า จักกศัพท์นี้

‘‘สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตนธมฺมูร-จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตญฺจ ทฺเวธา วิภาวเย’’.

(จักกศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมบัติ, ลักษณะ, องค์แห่งรถ (ล้อ), และอิริยาบถ, ในอรรถว่า ทาน, และในอรรถว่า จักรแก้ว ธรรมจักร จักรคือมีดโกน เป็นต้น, ในที่นี้ ท่านหมายเอาในอรรถว่า ธรรมจักร และพึงจำแนกธรรมจักรนั้นออกเป็น ๒ อย่าง

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓; ม. นิ. ๓.๒๕๖) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต.

จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้สมบูรณ์แล้วด้วยจักรเหล่านี้..." จักกศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า สมบัติ ในบทว่า "จักรทั้งหลายเกิดแล้วที่ฝ่าพระบาท" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ลักษณะ ในบทว่า "ล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากไป" นี้ ปรากฏในอรรถว่า องค์แห่งรถ (ล้อ) ในบทว่า "มีจักร ๔ มีทวาร ๙" นี้ ปรากฏในอรรถว่า อิริยาบถ ในบทว่า "จงให้ จงบริโภค และอย่าประมาท จงยังจักรให้เป็นไปแก่สรรพสัตว์" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ทาน ในบทว่า "จักรแก้วทิพย์ได้ปรากฏขึ้น" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรแก้ว ในบทว่า "จักรที่เราให้เป็นไปแล้ว" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ธรรมจักร ในบทว่า "จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือมีดโกน (ขุรจักร) ในบทว่า "แม้ด้วยจักรมีคมโดยรอบดุจมีดโกน" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือศัสตรา ในบทว่า "อสนิจักร" นี้ ปรากฏในอรรถว่า วงล้อสายฟ้า ส่วนในที่นี้ ท่านหมายเอาจักกศัพท์นี้ในอรรถว่า ธรรมจักร

ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปฏิเวธญาณ และ เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่า ปฏิเวธญาณ ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือ กำลังเกิดขึ้น และ เกิดขึ้นแล้ว จริงอยู่ ปฏิเวธญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล แม้เทสนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือ กำลังเป็นไป และ เป็นไปแล้ว จริงอยู่ เทสนาญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเป็นไป จนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทสนาญาณเป็นโลกิยะ ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม [Pg.255] ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺร วตาติ เตสุ ‘‘อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. สหธมฺเมนาติ สเหตุนา สการเณน วจเนน. นิมิตฺตเมตนฺติ เอตฺถ ปุคฺคโลปิ ธมฺโมปิ นิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปโต. ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, โย มํ ปฏิโจเทสฺสติ. ตํ ธมฺมํ น ปสฺสามิ, ยํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ มํ ปฏิโจเทสฺสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เขมปฺปตฺโตติ เขมํ ปตฺโต. เสสปททฺวยํ อิมสฺเสว เววจนํ. สพฺพมฺเปตํ เวสารชฺชญาณเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ทสพลสฺส หิ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ โจทกํ ปุคฺคลํ วา โจทนาการณํ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมํ วา อปสฺสโต ‘‘สภาวพุทฺโธเยว วต สมาโน อหํ พุทฺโธสฺมีติ วทามี’’ติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พลวตรํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เตน สมฺปยุตฺตํ ญาณํ เวสารชฺชํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘เขมปฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ความว่า ของท่านผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้ชอบแล้ว” บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา ความว่า ธรรมชื่อเหล่านี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้ บทว่า ตตฺร วต ความว่า ในธรรมที่ถูกแสดงอย่างนั้นว่า “ยังมิได้ตรัสรู้” เหล่านั้น บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีเหตุผล ในบทว่า นิมิตฺตเมตํ นี้ ประสงค์เอาทั้งบุคคลและธรรมว่า นิมิต เนื้อความในบทนี้ว่า เราไม่เห็นบุคคลนั้น ผู้ที่จะพึงทักท้วงเราได้ เราไม่เห็นธรรมนั้น ที่เขาจะพึงแสดงแล้วทักท้วงเราว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” บทว่า เขมปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเกษม บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนี้เอง คำทั้งหมดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเวสารัชชญาณเท่านั้น จริงอยู่ โสมนัสอันมีกำลังกว่าย่อมเกิดขึ้นแก่พระทศพลผู้เมื่อไม่ทรงเห็นบุคคลผู้ทักท้วง หรือธรรมอันเป็นเหตุแห่งการทักท้วงซึ่งยังมิได้ตรัสรู้ว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” แล้วทรงพิจารณาอยู่ว่า “หนอ เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าโดยสภาวะแท้ๆ ยังกล่าวว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ญาณที่สัมปยุตด้วยโสมนัสนั้น ชื่อว่า เวสารัชชะ พระองค์ทรงหมายถึงญาณนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เขมปฺปตฺโต พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้

อนฺตรายิกา ธมฺมาติ เอตฺถ ปน อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต อตฺถโต สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตํ หิ อนฺตมโส ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมฺปิ มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กโรติ. อิธ ปน เมถุนธมฺโม อธิปฺเปโต. เมถุนํ เสวโต หิ ยสฺส กสฺสจิ นิสฺสํสยเมว มคฺคผลานํ อนฺตราโย โหติ.

ก็ในบทว่า อนฺตรายิกา ธมฺมา นี้ ธรรมที่กระทำอันตราย ชื่อว่า อันตรายิกา ธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความ ได้แก่ อาปัตติขันธ์ ๗ ที่จงใจล่วงละเมิด จริงอยู่ อาบัติที่จงใจล่วงละเมิด แม้ที่สุดเพียงทุกกฏและทุพภาสิต ก็ย่อมกระทำอันตรายแก่มรรคและผล ก็ในที่นี้ ประสงค์เอาเมถุนธรรม จริงอยู่ อันตรายแก่มรรคและผลย่อมมีแก่ใครๆ ก็ตามผู้เสพเมถุนอย่างไม่ต้องสงสัยเลย

ยสฺส โข ปน เต อตฺถายาติ ราคกฺขยาทีสุ ยสฺส อตฺถาย. ธมฺโม เทสิโตติ อสุภภาวนาทิธมฺโม กถิโต. ตตฺร วต มนฺติ ตสฺมึ อนิยฺยานิกธมฺเม มํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

บทว่า ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ธรรมใด ในบรรดาธรรมมีราคักขัยเป็นต้น บทว่า ธมฺโม เทสิโต ความว่า ธรรมมีอสุภภาวนาเป็นต้น อันเราแสดงแล้ว บทว่า ตตฺร วต มํ ความว่า (ทักท้วง) เราในธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์นั้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

วาทปถาติ วาทาเยว. ปุถูติ พหู. สิตาติ อุปนิพทฺธา อภิสงฺขตา. อถ วา ปุถุสฺสิตาติ ปุถุภาวํ สิตา อุปคตา, ปุถูหิ วา สิตาติปิ ปุถุสฺสิตา. ยํ นิสฺสิตาติ เอตรหิปิ ยํ วาทปถํ นิสฺสิตา. น เต ภวนฺตีติ เต วาทปถา น ภวนฺติ ภิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ. ธมฺมจกฺกนฺติ เทสนาญาณสฺสปิ ปฏิเวธญาณสฺสปิ เอตํ นามํ. เตสุ เทสนาญาณํ โลกิยํ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ. เกวลีติ สกลคุณสมนฺนาคโต. ตาทิสนฺติ ตถาวิธํ.

บทว่า วาทปถา ได้แก่ วาทะทั้งหลายนั่นเอง บทว่า ปุถู ได้แก่ มาก บทว่า สิตา ได้แก่ ที่ผูกพันไว้ ที่ปรุงแต่งไว้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปุถุสฺสิตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นของมาก หรือว่า อันสมณพราหมณ์จำนวนมากผูกพันไว้ จึงชื่อว่า ปุถุสฺสิตา บทว่า ยํ นิสฺสิตา ความว่า ในบัดนี้ก็อาศัยวาทวิถีใดอยู่ บทว่า น เต ภวนฺติ ความว่า วาทวิถีเหล่านั้นย่อมไม่มี ย่อมแตก ย่อมพินาศไป คำว่า ธรรมจักร นี้เป็นชื่อของทั้งเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น เทศนาญาณเป็นโลกิยะ ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ บทว่า เกวลี ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งปวง บทว่า ตาทิสํ ความว่า ผู้มีปกติเช่นนั้น

๙. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาตัณหุปปาทสูตร

๙. นวเม [Pg.256] อุปฺปชฺชติ เอเตสูติ อุปฺปาทา. กา อุปฺปชฺชติ? ตณฺหา. ตณฺหาย อุปฺปาทา ตณฺหุปฺปาทา, ตณฺหาวตฺถูนิ ตณฺหาการณานีติ อตฺโถ. จีวรเหตูติ ‘‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตุปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตตรานิ สปฺปินวนีตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตตรปณีตตมภโวติปิ วทนฺติเยว.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุปฺปาทา ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นในสิ่งเหล่านี้ อะไรเกิดขึ้น? คือ ตัณหา บทว่า ตณฺหุปฺปาทา ความว่า เป็นที่เกิดแห่งตัณหา เป็นวัตถุแห่งตัณหา เป็นเหตุแห่งตัณหา บทว่า จีวรเหตุ ความว่า (ตัณหา) ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่ไหน” ในบทว่า อิติภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง เนื้อความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่ฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์เอาสิ่งที่ประณีตกว่า มีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น ในภพที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติ ท่านก็กล่าวถึงภพที่ประณีตกว่าและประณีตที่สุดเหมือนกัน

ตณฺหาทุติโยติ อยญฺหิ สตฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ สํสรนฺโต น เอกโกว สํสรติ, ตณฺหํ ปน ทุติยิกํ ลภนฺโตว สํสรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทุติโย’’ติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ เอตฺถ อิตฺถภาโว นาม อยํ อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว นาม อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว นาม, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว นาม. ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ. สํสารนฺติ ขนฺธธาตุอายตนานํ ปฏิปาฏึ. นาติวตฺตตีติ นาติกฺกมติ. เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอวํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ อาทีนวํ ชานิตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ตณฺหํ จ ‘‘อยํ วฏฺฏทุกฺขสมฺภูโต สภาโว การณ’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตภาโว ทสฺสิโต. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต วีตตณฺโหติอาทิมาห. ตตฺถ อนาทาโนติ นิคฺคหโณ. สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สติสมฺปชญฺเญ เวปุลฺลปฺปตฺโต ขีณาสโว ภิกฺขุ สโต สมฺปชาโน จเรยฺย วิหเรยฺยาติ อตฺโถ. อิติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า จริงอยู่ สัตว์นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมไม่ท่องเที่ยวไปผู้เดียว แต่ได้ตัณหาเป็นเพื่อนสองท่องเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง” ในบทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ นี้ อิตถภาวะ ได้แก่ อัตภาพนี้, อัญญถาภาวะ ได้แก่ อัตภาพในอนาคต หรืออัตภาพอื่นแม้เช่นนี้ ชื่อว่า อิตถภาวะ, อัตภาพที่ไม่ใช่เช่นนี้ ชื่อว่า อัญญถาภาวะ (ย่อมไม่ก้าวล่วง) ซึ่งอิตถภาวะและอัญญถาภาวะนั้น บทว่า สํสารํ ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บทว่า นาติวตฺตติ ความว่า ย่อมไม่ก้าวล่วง บทว่า เอวมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้อย่างนี้ซึ่งโทษในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า และรู้ตัณหาอย่างนี้ว่า “นี่เป็นสภาวะ เป็นเหตุให้เกิดวัฏทุกข์” ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงถึงความเป็นผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัตของภิกษุนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า วีตตณฺโห ในบทเหล่านั้น บทว่า อนาทาโน ความว่า ผู้ไม่มีความยึดมั่น บทว่า สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช ความว่า ภิกษุขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติสัมปชัญญะ พึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะเที่ยวไป อยู่ไป ด้วยเหตุนี้ ในสุตตันตะ พระองค์ตรัสวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ

๑๐. โยคสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาโยคสูตร

๑๐. ทสเม วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. กามโยโคติอาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวโยโค, ตถา ฌานนิกนฺติ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ ทิฏฺฐิโยโค. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. กาเมสุ วา โยเชตีติ กามโยโค. ภเวสุ โยเชตีติ [Pg.257] ภวโยโค. ทิฏฺฐีสุ โยเชตีติ ทิฏฺฐิโยโค. อวิชฺชาย โยเชตีติ อวิชฺชาโยโคติ เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมานํเยเวตํ อธิวจนํ.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ธรรมที่ประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ ชื่อว่า โยคะ ในบทว่า กามโยโค เป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามโยคะ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวโยคะ ความใคร่ในฌานก็เช่นกัน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ชื่อว่า อวิชชาโยคะ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ประกอบไว้ในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในทิฏฐิทั้งหลาย ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในอวิชชา ชื่อว่า อวิชชาโยคะ คำว่า กามโยคะ เป็นต้นนี้ เป็นชื่อเรียกธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง

อิทานิ เต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สมุทยนฺติ อุปฺปตฺตึ. อตฺถงฺคมนฺติ เภทํ. อสฺสาทนฺติ มธุรภาวํ. อาทีนวนฺติ อมธุรภาวํ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิสฺสฏภาวํ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. กามราโคติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนราโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนุเสตีติ นิพฺพตฺตติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามโยโคติ, ภิกฺขเว, อิทํ กาเมสุ โยชนการณํ พนฺธนการณํ วุจฺจตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สมุทยํ (ความเกิดขึ้น) หมายถึง ความเกิดขึ้น บทว่า อตฺถงฺคมํ (ความดับไป) หมายถึง ความแตกสลาย บทว่า อสฺสาทํ (คุณ) หมายถึง ความน่าพอใจ บทว่า อาทีนวํ (โทษ) หมายถึง ความไม่น่าพอใจ, โทษ บทว่า นิสฺสรณํ (อุบายเครื่องออก) หมายถึง สภาพที่ออกไปได้ บทว่า กาเมสุ (ในกามทั้งหลาย) หมายถึง ในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า กามราโค (กามราคะ) คือ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้น ความแห่งบทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว กามโยโค (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ากามโยคะ) พึงทราบในที่ทั้งปวงอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งการประกอบในกามทั้งหลายนี้ เหตุแห่งการผูกมัดนี้ เรียกว่า กามโยคะ

ผสฺสายตนานนฺติ จกฺขาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทิการณานํ. อวิชฺชา อญฺญาณนฺติ ญาณปฏิปกฺขภาเวน อญฺญาณสงฺขาตา อวิชฺชา. อิติ กามโยโคติ เอตฺถ อิติ สทฺโท จตูหิปิ โยเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺโพ ‘‘เอวํ กามโยโค, เอวํ ภวโยโค’’ติ. สํยุตฺโตติ ปริวาริโต. ปาปเกหีติ ลามเกหิ. อกุสเลหีติ อโกสลฺลสมฺภูเตหิ. สํกิเลสิเกหีติ สํกิเลสนเกหิ, ปสนฺนสฺส จิตฺตสฺส ปสนฺนภาวทูสเกหีติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิเกหีติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตเกหิ. สทเรหีติ สทรเถหิ. ทุกฺขวิปาเกหีติ วิปากกาเล ทุกฺขุปฺปาทเกหิ. อายตึ ชาติชรามรณิเกหีติ อนาคเต ปุนปฺปุนํ ชาติชรามรณนิพฺพตฺตเกหิ. ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อปฺปหีนโยโค ปุคฺคโล เอเตหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺโต โหติ, ตสฺมา จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อนธิคตตฺตา น โยคกฺเขมีติ วุจฺจติ.

บทว่า ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะทั้งหลาย) หมายถึง แห่งจักขุเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น บทว่า อวิชฺชา อญฺญาณํ (อวิชชาคือความไม่รู้) คือ อวิชชาที่ชื่อว่าอัญญาณะ (ความไม่รู้) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อญาณ ในบทว่า อิติ กามโยโค นี้ พึงประกอบ อิติ ศัพท์ เข้ากับโยคะทั้ง ๔ ด้วยว่า "อย่างนี้เป็นกามโยคะ อย่างนี้เป็นภวโยคะ" บทว่า สํยุตฺโต (ประกอบแล้ว) หมายถึง ถูกแวดล้อมแล้ว บทว่า ปาปเกหิ (ด้วยธรรมอันลามก) หมายถึง ด้วยธรรมอันเลวทราม บทว่า อกุสเลหิ (ด้วยอกุศลธรรม) หมายถึง ด้วยธรรมที่เกิดจากความไม่ฉลาด บทว่า สํกิเลสิเกหิ (อันเป็นไปในส่วนแห่งความเศร้าหมอง) มีความหมายว่า เป็นเครื่องเศร้าหมอง, เป็นเครื่องประทุษร้ายความเป็นผ่องใสแห่งจิตที่ผ่องใส บทว่า โปโนพฺภวิเกหิ (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ทำให้เกิดภพใหม่ บทว่า สทเรหิ (มีความเดือดร้อน) หมายถึง พร้อมด้วยความเดือดร้อน บทว่า ทุกฺขวิปาเกหิ (มีทุกข์เป็นวิบาก) หมายถึง ทำให้เกิดทุกข์ในกาลแห่งวิบาก บทว่า อายตึ ชาติชรามรณิเกหิ (มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดาในเบื้องหน้า) หมายถึง ทำให้เกิดชาติ ชรา และมรณะซ้ำแล้วซ้ำเล่าในอนาคต ความแห่งบทว่า ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจติ (เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ) คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละโยคะไม่ได้ ย่อมประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ฉะนั้น เพราะยังไม่บรรลุพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้ง ๔ จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ

วิสํโยโคติ วิสํโยชนการณานิ. กามโยควิสํโยโคติ กามโยคโต วิสํโยชนการณํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค, ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสํโยโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสํโยโค นาม, โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสํโยโค [Pg.258] นาม, อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสํโยโค นาม. อิทานิ เต วิตฺถารวเสน ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

บทว่า วิสํโยโค (ความไม่ประกอบ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบ บทว่า กามโยควิสํโยโค (ความไม่ประกอบด้วยกามโยคะ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบจากกามโยคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในบทเหล่านั้น อสุภฌานชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, อนาคามิมรรคที่บรรลุโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะโดยส่วนเดียวแท้ อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) พึงทราบความหมายของบทนั้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ภวโยเคน จูภยนฺติ ภวโยเคน จ สํยุตฺตา, กิญฺจิ ภิยฺโย อุภเยนาปิ สมฺปยุตฺตา, เยน เกนจิ โยเคน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ปุรกฺขตาติ ปุรโต กตา, ปริวาริตา วา. กาเม ปริญฺญายาติ ทุวิเธปิ กาเม ปริชานิตฺวา. ภวโยคญฺจ สพฺพโสติ ภวโยคญฺจ สพฺพเมว ปริชานิตฺวา. สมูหจฺจาติ สมูหนิตฺวา. วิราชยนฺติ วิราเชนฺโต, วิราเชตฺวา วา. ‘‘วิราเชนฺโต’’ติ หิ วุตฺเต มคฺโค กถิโต โหติ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ วุตฺเต ผลํ. มุนีติ ขีณาสวมุนิ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

ความแห่งบทว่า ภวโยเคน จูภยํ (ประกอบด้วยภวโยคะและทั้งสองอย่าง) คือ ประกอบด้วยภวโยคะด้วย, ยิ่งไปกว่านั้น ยังประกอบด้วยโยคะทั้งสองอย่างด้วย, หมายความว่า ประกอบพร้อมด้วยโยคะอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปุรกฺขตา (อันกรรมทำไว้ข้างหน้า) หมายถึง อันกรรมทำไว้เบื้องหน้า หรือ ถูกแวดล้อม บทว่า กาเม ปริญฺญาย (กำหนดรู้กามทั้งหลาย) หมายถึง กำหนดรู้กามแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า ภวโยคญฺจ สพฺพโส (และภวโยคะโดยประการทั้งปวง) หมายถึง กำหนดรู้ภวโยคะทั้งหมดนั่นเทียว บทว่า สมูหจฺจ (ถอนขึ้น) หมายถึง ถอนขึ้นด้วยดี บทว่า วิราชยํ (สำรอก) หมายถึง กำลังสำรอก หรือ สำรอกแล้ว จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิราเชนฺโต" (กำลังสำรอก) ชื่อว่าตรัสมรรค, เมื่อตรัสว่า "วิราเชตฺวา" (สำรอกแล้ว) ชื่อว่าตรัสผล บทว่า มุนิ (มุนี) หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นมุนี ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว

ภณฺฑคามวคฺโค ปฐโม.

ภัณฑคามวรรคที่ ๑

๒. จรวคฺโค

๒. จรวรรค

๑. จรสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาจรสูตร

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อธิวาเสตีติ จิตฺตํ อธิโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ น ปริจฺจชติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ น วิคตนฺตํ ปริจฺฉินฺนปริวฏุมํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ อวฑฺฒึ วินาสํ คเมติ. จรมฺปีติ จรนฺโตปิ. อนาตาปีติ นิพฺพีริโย. อโนตฺตาปีติ อุปวาทภยรหิโต. สตตนฺติ นิจฺจํ. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถํ ญตฺวา สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อธิวาเสติ (ย่อมอดกลั้น) หมายถึง ให้จิตตั้งอยู่โดยยกขึ้น บทว่า นปฺปชหติ (ย่อมไม่ละ) หมายถึง ย่อมไม่สละ บทว่า น วิโนเทติ (ย่อมไม่บรรเทา) หมายถึง ย่อมไม่นำออก บทว่า น พฺยนฺตีกโรติ (ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุด) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุดไป บทว่า น อนภาวํ คเมติ (ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มี) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มีบ่อยๆ ความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า จรมฺปิ (แม้เมื่อเที่ยวไป) หมายถึง แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่ บทว่า อนาตาปี (ไม่มีความเพียร) หมายถึง เป็นผู้ไม่มีความเพียร บทว่า อโนตฺตาปี (ไม่มีความเกรงกลัว) หมายถึง เป็นผู้ปราศจากความกลัวต่อคำติเตียน บทว่า สตตํ (ต่อเนื่อง) หมายถึง เป็นนิตย์ บทว่า สมิตํ (สม่ำเสมอ) หมายถึง ไม่มีระหว่างคั่น พึงทราบความหมายในที่ทั้งปวงอย่างนี้แล้ว พึงทราบความหมายในฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

คาถาสุ เคหนิสฺสิตนฺติ กิเลสนิสฺสิตํ. โมหเนยฺเยสูติ โมหชนเกสุ อารมฺมเณสุ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตํ อุตฺตมญาณํ ผุสิตุํ.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เคหนิสฺสิตํ (อาศัยเรือน) หมายถึง อาศัยกิเลส บทว่า โมหเนยฺเยสุ (ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ) หมายถึง ในอารมณ์ทั้งหลายอันก่อให้เกิดโมหะ บทว่า อภพฺโพ (ไม่ควร) หมายถึง เป็นผู้ไม่เป็นภาชนะ บทว่า ผุฏฺฐุ สมฺโพธึ อุตฺตมํ (เพื่อจะสัมผัสพระสัมโพธิอันสูงสุด) หมายถึง เพื่อจะสัมผัสญาณอันสูงสุด กล่าวคือ อรหัตตมรรค

๒. สีลสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาสีลสูตร

๑๒. ทุติเย [Pg.259] สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ ปริปุณฺณปาติโมกฺขา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติ ปาติโมกฺขสํวรสีเลน สํวุตา ปิหิตา อุเปตา หุตฺวา วิหรถ. อาจารโคจรสมฺปนฺนาติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺนา สมุปาคตา ภวถ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสูติ อณุปฺปมาเณสุ โทเสสุ. ภยทสฺสาวิโนติ ตานิ อณุมตฺตานิ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสูติ สพฺพสิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สมาทาตพฺพํ สมาทาย คเหตฺวา สิกฺขถ. ‘‘สมฺปนฺนสีลานํ…เป… สิกฺขาปเทสู’’ติ เอตฺตเกน ธมฺมกฺขาเนน สิกฺขตฺตเย สมาทาเปตฺวา เจว ปฏิลทฺธคุเณสุ จ วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อุตฺตริ กาตพฺพํ ทสฺเสนฺโต กิมสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ กิมสฺสาติ กึ ภเวยฺย.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมฺปนฺนสีลา (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) หมายถึง ผู้มีศีลบริบูรณ์ บทว่า สมฺปนฺนปาติโมกฺขา (ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกข์) หมายถึง ผู้มีปาฏิโมกข์บริบูรณ์ บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา (ผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้สำรวมแล้ว ปิดกั้นแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรศีลอยู่เถิด บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺนา (ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงดีแล้วด้วยอาจาระและโคจรเถิด บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ (ในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย) หมายถึง ในโทษทั้งหลายมีประมาณน้อยดังอณู บทว่า ภยทสฺสาวิโน (ผู้เห็นภัย) หมายถึง ผู้มีปกติเห็นโทษเหล่านั้นแม้มีประมาณน้อยโดยความเป็นภัย บทว่า สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสุ (จงสมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงสมาทานถือเอาสิ่งที่พึงสมาทานในกองแห่งสิกขาทั้งปวงแล้วศึกษาเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สมาทานในสิกขา ๓ ด้วยการแสดงธรรมมีประมาณเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลานํ...ฯลฯ...สิกฺขาปเทสุ" และทรงกล่าวคุณในคุณที่ได้รับแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า กิมสฺส ในบทเหล่านั้น บทว่า กิมสฺส (อะไรพึงมี) หมายถึง อะไรพึงมี

ยตํ จเรติ ยถา จรนฺโต ยโต โหติ สํยโต, เอวํ จเรยฺย. เอส นโย สพฺพตฺถ. อจฺเฉติ นิสีเทยฺย. ยตเมนํ ปสารเยติ ยํ องฺคปจฺจงฺคํ ปสาเรยฺย, ตํ ยตํ สํยตเมว กตฺวา ปสาเรยฺย. อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ มชฺฌํ. อปาจีนนฺติ อโธ. เอตฺตาวตา อตีตา ปจฺจุปฺปนฺนา อนาคตา จ ปญฺจกฺขนฺธา กถิตา. ยาวตาติ ปริจฺเฉทวจนํ. ชคโต คตีติ โลกสฺส นิปฺผตฺติ. สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ เอเตสํ สพฺพโลเก อตีตาทิเภทานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ อุทยญฺจ วยญฺจ สมเวกฺขิตา. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสติ, วยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตี’’ติ วุตฺเตหิ สมปญฺญาสาย ลกฺขเณหิ สมฺมา อเวกฺขิตา โหติ. เจโตสมถสามีจินฺติ จิตฺตสมถสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ, ปูรยมานนฺติ อตฺโถ. ปหิตตฺโตติ เปสิตตฺโต. อาหูติ กถยนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลํ มิสฺสกํ กเถตฺวา คาถาสุ ขีณาสโว กถิโต.

พึงสำรวมเที่ยวไป คือ บุคคลผู้เที่ยวไปอยู่อย่างไร จึงจะเป็นผู้สำรวมระวังแล้ว ก็พึงเที่ยวไปอย่างนั้น นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง บทว่า อจฺเฉ แปลว่า พึงนั่ง บทว่า ยตเมนํ ปสาเรยฺย ความว่า พึงเหยียดอวัยวะใหญ่น้อยใด ก็พึงทำอวัยวะใหญ่น้อยนั้นให้สำรวมระวังแล้วจึงเหยียดไป บทว่า อุทฺธํ แปลว่า เบื้องบน บทว่า ติริยํ แปลว่า ท่ามกลาง บทว่า อปาจีนํ แปลว่า เบื้องต่ำ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงขันธ์ ๕ ทั้งที่เป็นอดีต ปัจจุบัน และอนาคต บทว่า ยาวตา เป็นคำกำหนด บทว่า ชคโต คติ ความว่า ความเป็นไปแห่งโลก บทว่า สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อทยพฺพยํ ความว่า ธรรมคือขันธ์ ๕ เหล่านี้ ซึ่งมีความแตกต่างกันเป็นอดีตเป็นต้น ในโลกทั้งปวง อันบุคคลพิจารณาเห็นแล้วทั้งความเกิดและความดับ (พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า) ‘บุคคลเมื่อเห็นความเกิดแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง, เมื่อเห็นความดับ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง’ ดังนี้ จึงชื่อว่าอันบุคคลพิจารณาเห็นดีแล้วด้วยลักษณะ ๕๐ ถ้วน บทว่า เจโตสมถสามีจึ ความว่า ปฏิปทาอันสมควรแก่ความสงบแห่งจิต บทว่า สิกฺขมานํ อธิบายว่า กำลังปฏิบัติ, กำลังบำเพ็ญให้บริบูรณ์ บทว่า ปหิตตฺโต แปลว่า ผู้มีตนส่งไปแล้ว บทว่า อาหู แปลว่า ย่อมกล่าว บทที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้วทั้งนั้น แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศีลระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) แล้วจึงตรัสพระขีณาสพไว้ในคาถาทั้งหลาย

๓. ปธานสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปธานสูตร

๑๓. ตติเย [Pg.260] สมฺมปฺปธานานีติ สุนฺทรปธานานิ อุตฺตมวีริยานิ. สมฺมปฺปธานาติ ปริปุณฺณวีริยา. มารเธยฺยาภิภูตาติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตํ มารเธยฺยํ อภิภวิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตา. เต อสิตาติ เต ขีณาสวา อนิสฺสิตา นาม. ชาติมรณภยสฺสาติ ชาติญฺจ มรณญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยสฺส, ชาติมรณสงฺขาตสฺเสว วา ภยสฺส. ปารคูติ ปารงฺคตา. เต ตุสิตาติ เต ขีณาสวา ตุฏฺฐา นาม. เชตฺวา มารํ สวาหินินฺติ สเสนกํ มารํ ชินิตฺวา ฐิตา. เต อเนชาติ เต ขีณาสวา ตณฺหาสงฺขาตาย เอชาย อเนชา นิจฺจลา นาม. นมุจิพลนฺติ มารพลํ. อุปาติวตฺตาติ อติกฺกนฺตา. เต สุขิตาติ เต ขีณาสวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา นาม. เตเนวาห –

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปธานานิ คือ ความเพียรดีงาม ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด บทว่า สมฺมปฺปธานา คือ ความเพียรอันบริบูรณ์ บทว่า มารเธยฺยาภิภูตา คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ครอบงำ ก้าวล่วงเสียซึ่งแดนแห่งมาร อันได้แก่เตภูมิกวัฏฏ์ บทว่า เต อสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว บทว่า ชาติมรณภยสฺส คือ แห่งภัยคือความเกิดอันอาศัยชาติและมรณะ หรือแห่งภัยอันได้แก่ชาติและมรณะนั่นเอง บทว่า ปารคู คือ ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) บทว่า เต ตุสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว บทว่า เชตฺวา มารํ สวาหินึ คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ชนะมารพร้อมทั้งเสนาแล้ว บทว่า เต อเนชา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว คือไม่หวั่นไหวด้วยความหวั่นไหวอันได้แก่ตัณหา บทว่า นมุจิพลํ คือ กองทัพแห่งมาร บทว่า อุปาติวตฺตา คือ ผู้ก้าวล่วงแล้ว บทว่า เต สุขิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้มีความสุขด้วยโลกุตตรสุข เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘สุขิตา วต อรหนฺโต, ตณฺหา เนสํ น วิชฺชติ;

อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน, โมหชาลํ ปทาลิต’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๗๖);

‘พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี อัสมิมานะของท่านถูกถอนขึ้นเด็ดขาดแล้ว ข่ายคือโมหะท่านทำลายแล้ว’

๔. สํวรสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาสังวรสูตร

๑๔. จตุตฺเถ ปธานานีติ วีริยานิ. สํวรปฺปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปฺปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปฺปธานนฺติ สมฺโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปฺปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย บทว่า สํวรปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังสำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น บทว่า ปหานปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังละกามวิตกเป็นต้น บทว่า ภาวนาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเจริญโพชฌงค์ บทว่า อนุรกฺขณาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังรักษาสมาธินิมิต

วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก, วิราโค, นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานํ หิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก, ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค, นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน วา อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ.

ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ นิโรธ ทั้ง ๓ คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะสงัดจากอุปธิ, ชื่อว่าวิราคะ เพราะราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น, ชื่อว่านิโรธ เพราะราคะเป็นต้นย่อมดับไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น อธิบายว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ

โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา – ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ราคํ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน [Pg.261] สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ตํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๒ อาทโย) วุตฺโตเยว. คาถาย สํวราทินิปฺผาทกํ วีริยเมว วุตฺตํ. ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณติ ทุกฺขกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺยาติ.

ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีโวสสัคคะ ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละโดยการบริจาค) และปักขันทนโวสสัคคะ (การสละโดยการแล่นเข้าไป) ในโวสสัคคะ ๒ อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลส ขันธ์ และราคะ โดยตทังคประหาณ มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างใด สติสัมโพชฌงค์ที่เจริญอยู่อย่างนั้น ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่การสละ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรค ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ภทฺทกํ คือ ที่ได้แล้ว สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเอง เรียกว่า สมาธินิมิต บทว่า อนุรกฺขติ คือ ย่อมรักษาโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ คือ ราคะ โทสะ โมหะ และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง ๕ อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น แต่ในที่นี้ พึงแสดงอสุภะทั้ง ๑๐ โดยพิสดาร ความพิสดารแห่งอสุภะเหล่านั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในคาถา ท่านกล่าวเฉพาะความเพียรที่ทำให้เกิดสังวรเป็นต้น บทว่า ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ คือ พึงบรรลุพระอรหัตตผลอันได้ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งทุกข์

๕. ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาบัญญัติสูตร

๑๕. ปญฺจเม อคฺคปญฺญตฺติโยติ อุตฺตมปญฺญตฺติโย. อตฺตภาวีนนฺติ อตฺตภาววนฺตานํ. ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโทติ โย เอส ราหุ อสุรินฺโท อยํ อคฺโคติ. เอตฺถ ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาส โยชนานิ, ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตาติ โย เอส ราชา มนฺธาตา นาม, อยํ ทิพฺเพปิ มานุสเกปิ กาเม ปริภุญฺชนกานํ สตฺตานํ อคฺโค นาม. เอส หิ อสงฺเขยฺยายุเกสุ มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ หิรญฺญวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต มานุสเก กาเม ทีฆรตฺตํ ปริภุญฺชิ. เทวโลเก ปน ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชีติ กามโภคีนํ อคฺโค นาม ชาโต. อาธิปเตยฺยานนฺติ อธิปติฏฺฐานํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กโรนฺตานํ. ตถาคโต อคฺคมกฺขายตีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ ตถาคโต อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม อกฺขายติ.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อคฺคปญฺญตฺติโย ได้แก่ บัญญัติว่าเป็นผู้เลิศ. บทว่า อตฺตภาวีนํ ได้แก่ แห่งผู้มีอัตภาพ. บทว่า ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท ได้แก่ ราหูอสูรตนใด ตนนี้เป็นผู้เลิศ. ในบทนั้น ได้ยินว่า ราหูอสูรสูง ๔,๘๐๐ โยชน์, ระยะระหว่างแขนทั้งสองของราหูอสูรนั้น ๑,๒๐๐ โยชน์, ความกว้างแห่งฝ่ามือและฝ่าเท้า ๓๐๐ โยชน์. ข้อนิ้ว ๕๐ โยชน์, ระยะระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์, หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์, ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์. บทว่า กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา ได้แก่ พระราชาพระองค์ใดทรงพระนามว่ามานธาตุ, พระองค์นี้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์. จริงอยู่ พระราชาพระองค์นั้นทรงบังเกิดในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุอสงไขย ทรงให้ฝนทองตกลงมาในขณะที่ทรงปรารถนา ได้เสวยกามคุณของมนุษย์ตลอดกาลนาน. ส่วนในเทวโลก ก็ได้เสวยกามอันประณีตตลอดเวลาเท่าอายุประมาณของท้าวสักกะ ๓๖ พระองค์ เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งผู้บริโภคกาม. บทว่า อาธิปเตยฺยานํ ได้แก่ แห่งผู้กระทำความเป็นอธิบดี ความเป็นผู้ใหญ่. บทว่า ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ ได้แก่ พระตถาคตย่อมถูกกล่าวขานว่าเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุด ด้วยคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ.

อิทฺธิยา ยสสา ชลนฺติ ทิพฺพสมฺปตฺติสมิทฺธิยา จ ปริวารสงฺขาเตน ยสสา จ ชลนฺตานํ. อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ อุปริ จ มชฺเฌ จ เหฏฺฐา จ. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา โลกนิปฺผตฺติ.

บทว่า อิทฺธิยา ยสสา ชลํ ได้แก่ แห่งผู้รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งทิพยสมบัติและด้วยยศที่นับว่าเป็นบริวาร. บทว่า อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ได้แก่ ทั้งเบื้องบน ทั้งท่ามกลาง และทั้งเบื้องล่าง. บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ได้แก่ ความสำเร็จแห่งโลกมีประมาณเท่าใด.

๖. โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาโสขุมมสูตร

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.262] โสขุมฺมานีติ สุขุมลกฺขณปฏิวิชฺฌนกานิ ญาณานิ. รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหตีติ รูเป สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สมนฺนาคโต โหติ. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. เตน จ รูปโสขุมฺเมนาติ เตน ยาว อนุโลมภาวํ ปตฺเตน สุขุมลกฺขณปริคฺคาหกญาเณน. น สมนุปสฺสตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปสฺสติ. น ปตฺเถตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปตฺเถติ. เวทนาโสขุมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสขุมฺมานิ ได้แก่ ญาณทั้งหลายที่แทงตลอดลักษณะอันละเอียด. บทว่า รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อนในรูป. บทว่า ปรเมน ได้แก่ อันสูงสุด. บทว่า เตน จ รูปโสขุมฺเมน ได้แก่ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดนั้น อันถึงความเป็นอนุโลมญาณ. บทว่า น สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมไม่เห็น เพราะความไม่มีนั่นเทียว. บทว่า น ปตฺเถติ ได้แก่ ย่อมไม่ปรารถนา เพราะความไม่มีนั่นเทียว. แม้ในเวทนาโสขุมมะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวาติ รูปกฺขนฺธสฺส สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สุขุมตํ ชานิตฺวา. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ เวทนากฺขนฺธสฺส จ ปภวํ ชานิตฺวา. สญฺญา ยโต สมุเทตีติ ยสฺมา การณา สญฺญากฺขนฺโธ สมุเทติ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จาติ ยสฺมึ ฐาเน นิรุชฺฌติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. สงฺขาเร ปรโต ญตฺวาติ สงฺขารกฺขนฺธํ อนิจฺจตาย ลุชฺชนภาเวน ปรโต ชานิตฺวา. อิมินา หิ ปเทน อนิจฺจานุปสฺสนา กถิตา. ทุกฺขโต โน จ อตฺตโตติ อิมินา ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนา. สนฺโตติ กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. สนฺติปเท รโตติ นิพฺพาเน รโต. อิติ สุตฺตนฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตา, คาถาสุ โลกุตฺตรธมฺโมปีติ.

บทว่า รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งความเป็นของละเอียดแห่งรูปขันธ์ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อน. บทว่า เวทนานญฺจ สมฺภวํ ได้แก่ รู้แล้วซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาขันธ์ด้วย. บทว่า สญฺญา ยโต สมุเทติ ได้แก่ สัญญาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ก็รู้แล้วซึ่งเหตุนั้นด้วย. บทว่า อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จ ได้แก่ ย่อมดับในที่ใด ก็รู้แล้วซึ่งที่นั้นด้วย. บทว่า สงฺขาเร ปรโต ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งสังขารขันธ์ว่าเป็นของอื่น เพราะมีความไม่เที่ยง มีความเสื่อมสลายไป. จริงอยู่ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอนิจจานุปัสสนา. ด้วยบทว่า ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต นี้ ท่านกล่าวทุกขานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา. บทว่า สนฺโต ได้แก่ เป็นผู้สงบเพราะความสงบแห่งกิเลส. บทว่า สนฺติปเท รโต ได้แก่ ยินดีแล้วในพระนิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตร ใน ๔ แห่ง ท่านกล่าววิปัสสนาเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย แม้โลกุตตรธรรมก็กล่าวไว้.

๗. ปฐมอคติสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาปฐมอคติสูตร

๑๗-๑๙. สตฺตเม อคติคมนานีติ นคติคมนานิ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ฉนฺทา โทสา ภยา โมหาติ ฉนฺเทน, โทเสน, ภเยน, โมเหน. อติวตฺตตีติ อติกฺกมติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. นวเม ตถาพุชฺฌนกานํ วเสน ทฺวีหิปิ นเยหิ กถิตํ.

๑๗-๑๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อคติคมนานิ ได้แก่ การไปในทางที่ไม่ควรไป. บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ ได้แก่ ย่อมไปสู่ทางที่ไม่ควรไปเพราะฉันทะ, ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา ได้แก่ เพราะฉันทะ, เพราะโทสะ, เพราะภัย, เพราะโมหะ. บทว่า อติวตฺตติ ได้แก่ ย่อมล่วงละเมิด. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๙ ท่านกล่าวไว้โดยสองนัย โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้พึงตรัสรู้ตามนั้น.

๑๐. ภตฺตุทฺเทสกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาภัตตุทเทสกสูตร

๒๐. ทสเม ภตฺตุทฺเทสโกติ สลากภตฺตาทีนํ อุทฺเทสโก. กาเมสุ อสํยตาติ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมหิ อสํยตา. ปริสากสโฏ [Pg.263] จ ปเนส วุจฺจตีติ อยญฺจ ปน โส เอวรูปา ปริสากจวโร นาม วุจฺจตีติ อตฺโถ. สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจตีติ อยํ เอวรูปา ปริสา วิปฺปสนฺเนน ปริสามณฺโฑติ วุจฺจตีติ.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภตฺตุทฺเทสโก ได้แก่ ผู้แจกสลากภัตเป็นต้น. บทว่า กาเมสุ อสํยตา ได้แก่ ผู้ไม่สำรวมด้วยกิเลสกามในวัตถุกาม. บทว่า ปริสากสโฏ จ ปเนส วุจฺจติ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าชื่อว่าเป็นคนเลวในบริษัท. บทว่า สมเณน ได้แก่ โดยพระพุทธสมณะ. บทว่า ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจติ ได้แก่ บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเครื่องประดับแห่งบริษัท เพราะทำให้บริษัทผ่องใส.

จรวคฺโค ทุติโย.

จรวรรคที่ ๒

๓. อุรุเวลวคฺโค

๓. อุรุเวลวรรค

๑. ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปฐมอุรุเวลสูตร

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อุรุเวลายนฺติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ. โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลุกราสิ ชาโต. ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ในบทว่า อุรุเวลายํ นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต. คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนบวชเป็นดาบส อยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งประชุมกันได้ตั้งกติกวัตรไว้ว่า – “ชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่มโนกรรมไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ผู้ใดตรึกซึ่งกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ผู้อื่นที่จะโจทนาผู้นั้นย่อมไม่มี. ผู้นั้นจงโจทนาตนเองด้วยตนเองแล้ว นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นี้ นี้เป็นการลงโทษของผู้นั้น”. จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมเกลี่ยทรายลงในที่นั้นด้วยกระทงใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่ได้เกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ. ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมที่นั้นทำเป็นเจดียสถาน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า – “บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่”. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า – “อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต, คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้”.

นชฺชา เนรญฺชราย ตีเรติ อุรุเวลคามํ นิสฺสาย เนรญฺชรานทีตีเร วิหรามีติ ทสฺเสติ. อชปาลนิคฺโรเธติ อชปาลกา ตสฺส นิคฺโรธสฺส [Pg.264] ฉายาย นิสีทนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ, ตสฺมา โส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว สงฺขํ คโต, ตสฺส เหฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ สมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมเมว. อุทปาทีติ อยํ วิตกฺโก ปญฺจเม สตฺตาเห อุทปาทิ. กสฺมา อุทปาทีติ? สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณตฺตา เจว ปุพฺพาเสวนตาย จ. ตตฺถ ปุพฺพาเสวนาย ปกาสนตฺถํ ติตฺติรชาตกํ อาหริตพฺพํ. หตฺถิวานรติตฺติรา กิร เอกสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา ‘‘โย อมฺหากํ มหลฺลโก, ตสฺมึ สคารวา วิหริสฺสามา’’ติ นิคฺโรธํ ทสฺเสตฺวา ‘‘โก นุ โข อมฺหากํ มหลฺลโก’’ติ วีมํสนฺตา ติตฺติรสฺส มหลฺลกภาวํ ญตฺวา ตสฺส เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ สมคฺคา สมฺโมทมานา วิหริตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุํ. ตํ การณํ ญตฺวา รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา อิมํ คาถมาห –

บทว่า `นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร` ทรงแสดงความว่า เราอาศัยอุรุเวลาคาม อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา. บทว่า `อชปาลนิโคฺรเธ` ความว่า พวกคนเลี้ยงแพะย่อมนั่งบ้าง ยืนบ้าง ที่ร่มเงาแห่งต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ต้นไทรนั้นจึงนับได้ว่า อชปาลนิโครธ, อธิบายว่า ที่โคนต้นไทรนั้น. บทว่า `ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ` คือ เป็นผู้ตรัสรู้แล้วใหม่ๆ. บทว่า `อุทปาทิ` คือ พระวิตกนี้เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๕. ถามว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวง และเพราะการเคยเสพมาในปางก่อน. ในสองอย่างนั้น เพื่อจะประกาศการเคยเสพมาในปางก่อน พึงนำติตติรชาดกมา. ได้ยินว่า ช้าง ลิง และนกกระทา อาศัยอยู่ในประเทศแห่งหนึ่ง (ปรึกษากันว่า) "ผู้ใดในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พวกเราจักอยู่โดยมีความเคารพในผู้นั้น" ดังนี้แล้ว เห็นต้นไทร (จึง) สืบสวนกันว่า "ใครหนอในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด" ดังนี้แล้ว รู้ความเป็นผู้ใหญ่ที่สุดของนกกระทา จึงทำการเคารพผู้เจริญแก่นกกระทาตัวนั้นแล้ว อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีปรองดองกัน มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. รุกขเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ รู้เหตุนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘เย วุฑฺฒมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๓๗);

"นรชนเหล่าใด ฉลาดในธรรม ย่อมนอบน้อมผู้เจริญ, นรชนเหล่านั้นเป็นผู้อันบัณฑิตสรรเสริญในปัจจุบัน และในสัมปรายภพก็มีสุคติ" ดังนี้.

เอวํ อเหตุกติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ ตถาคโต สคารววาสํ โรเจสิ, อิทานิ กสฺมา น โรเจสฺสตีติ. อคารโวติ อญฺญสฺมึ คารวรหิโต, กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อปฺปติสฺโสติ ปติสฺสยรหิโต, กญฺจิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปาเยว สมณพฺราหฺมณา อธิปฺเปตา. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว กตฺวา ครุการญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา.

พระตถาคตแม้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉานอเหตุกะอย่างนี้ ก็ยังทรงพอพระทัยในการอยู่โดยมีความเคารพ, บัดนี้ (เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว) ไฉนจักไม่ทรงพอพระทัยเล่า. บทว่า `อคารโว` ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเคารพในผู้อื่น คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะที่ควรเคารพ. บทว่า `อปฺปฏิสฺโส` ความว่า เป็นผู้ปราศจากการเชื่อฟัง คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะผู้ใหญ่. ในบทว่า `สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา` นี้ ทรงประสงค์เอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้วเท่านั้น. บทว่า `สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา` คือ กระทำการสักการะและตั้งความเคารพไว้.

สเทวเก โลเกติอาทีสุ สทฺธึ เทเวหิ สเทวเก. เทวคฺคหเณน เจตฺถ มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ มาโร นาม วสวตฺตี สพฺเพสํ อุปริ วสํ วตฺเตติ, พฺรหฺมา นาม มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ ทฺวีสุ, ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. โส อิมินา สีลสมฺปนฺนตโรติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ สมารเก สพฺรหฺมเกติ วิสุํ วุตฺตํ. ตถา สมณา นาม เอกนิกายาทิวเสน พหุสฺสุตา สีลวนฺโต ปณฺฑิตา, พฺราหฺมณาปิ วตฺถุวิชฺชาทิวเสน พหุสฺสุตา ปณฺฑิตา. เต อิมินา สมฺปนฺนตราติ วตฺตุํ [Pg.265] มา ลภนฺตูติ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายาติ วุตฺตํ. สเทวมนุสฺสายาติ อิทํ ปน นิปฺปเทสโต ทสฺสนตฺถํ คหิตเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. อปิเจตฺถ ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ โลกวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปชาวเสน. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ สีเลน สมฺปนฺนตรํ, อธิกตรนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สีลาทโย จตฺตาโร ธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมว. ปจฺจเวกฺขณญาณเมว เหตํ. ปาตุรโหสีติ ‘‘อยํ สตฺถา อวีจิโต ยาว ภวคฺคา สีลาทีหิ อตฺตนา อธิกตรํ อปสฺสนฺโต ‘มยา ปฏิวิทฺธนวโลกุตฺตรธมฺมเมว สกฺกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหริสฺสามี’ติ จินฺเตติ, การณํ ภควา จินฺเตติ, อตฺถํ วุฑฺฒึ วิเสสํ จินฺเตติ, คจฺฉามิสฺส อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุรโต ปากโฏ อโหสิ, อภิมุเข อฏฺฐาสีติ อตฺโถ.

ในบทว่า `สเทวเก โลเก` เป็นต้น โลกพร้อมทั้งเทวดา ชื่อว่า สเทวโลก. ในบทนั้น แม้เมื่อมารและพรหมถูกถือเอาด้วยการถือเอาเทวดาแล้วก็ตาม แต่ชื่อว่ามารเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือสรรพสัตว์ทั้งปวง, ชื่อว่าพรหมเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยนิ้วเดียว ย่อมแผ่แสงสว่างไปในหนึ่งพันจักรวาล, ด้วยสองนิ้วก็แผ่ไปในสอง (พันจักรวาล), ด้วยสิบนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปในหนึ่งหมื่นจักรวาล. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "ผู้นั้นสมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสแยกไว้ว่า `สมารเก สพฺรหฺมเก`. ในทำนองเดียวกัน ชื่อว่าสมณะ เป็นพหูสูต มีศีล เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งเอกนิกายเป็นต้น, แม้พราหมณ์ก็เป็นพหูสูต เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งวัตถุวิชชาเป็นต้น. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นสมบูรณ์ยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสว่า `สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย`. ส่วนบทว่า `สเทวมนุสฺสาย` นี้ ทรงถือเอาสิ่งที่ทรงถือเอาแล้วนั่นแหละมาตรัสไว้ เพื่อแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ สามบทแรกตรัสโดยนัยแห่งโลก (โอกาสโลก), สองบทหลังตรัสโดยนัยแห่งหมู่สัตว์ (สัตวโลก). บทว่า `สีลสมฺปนฺนตรํ` ความว่า ผู้สมบูรณ์กว่าด้วยศีล คือ ผู้ยิ่งกว่า. และในสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการมีศีลเป็นต้น ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ, วิมุตติญาณทัสสนะเป็นเพียงโลกิยะเท่านั้น เพราะเป็นปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `ปาตุรโหสิ` ความว่า ท้าวสหัมบดีพรหมทรงดำริว่า "พระศาสดานี้ ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงทรงดำริว่า 'เราจักสักการะอาศัยเฉพาะนวโลกุตรธรรมที่เราได้แทงตลอดแล้วอยู่', พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุ ทรงดำริถึงอรรถ ความเจริญ และความพิเศษ, เราจักไปทำความอุตสาหะให้เกิดแก่พระองค์" ดังนี้แล้ว จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คือ ได้ยืนอยู่เบื้องหน้า.

วิหํสุ วิหรนฺติ จาติ เอตฺถ โย วเทยฺย – ‘‘วิหรนฺตีติ วจนโต ปจฺจุปฺปนฺเนปิ พหู พุทฺธา’’ติ, โส ‘‘ภควาปิ ภนฺเต เอตรหิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ อิมินา วจเนน ปฏิพาหิตพฺโพ.

ในบทว่า `วิหํสุ วิหรนฺติ จ` นี้ หากมีผู้ใดพึงกล่าวว่า "เพราะตรัสเป็นพหูพจน์ว่า `วิหรนฺติ` แม้ในปัจจุบันก็มีพระพุทธเจ้าหลายพระองค์" ดังนี้, ผู้นั้นพึงถูกห้ามด้วยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ก็เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" นี้.

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑;

ม. นิ. ๒.๓๔๑) –

"อาจารย์ของเราไม่มี, ผู้เสมอเหมือนเราก็ไม่มี, ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, บุคคลเทียบเท่าเราไม่มี" ดังนี้.

อาทีหิ จสฺส สุตฺเตหิ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาโว ทีเปตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺเพปิ พุทฺธา สทฺธมฺมครุโน, ตสฺมา. มหตฺตมภิกงฺขตาติ มหนฺตภาวํ ปตฺถยมาเนน. สรํ พุทฺธาน สาสนนฺติ พุทฺธานํ สาสนํ สรนฺเตน.

และพึงแสดงความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ (ดังนี้). บทว่า `ตสฺมา` คือ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงมีพระสัทธรรมเป็นครู, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `มหตฺตมภิกงฺขตา` คือ ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่. บทว่า `สรํ พุทฺธาน สาสนํ` คือ ผู้ระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.

ยโตติ ยสฺมึ กาเล. มหตฺเตน สมนฺนาคโตติ รตฺตญฺญุมหตฺตํ เวปุลฺลมหตฺตํ พฺรหฺมจริยมหตฺตํ ลาภคฺคมหตฺตนฺติ อิมินา จตุพฺพิเธน มหตฺเตน สมนฺนาคโต. อถ เม สงฺเฆปิ คารโวติ อถ มยฺหํ สงฺเฆปิ คารโว ชาโต. กิสฺมึ ปน กาเล ภควตา สงฺเฆ คารโว กโตติ? มหาปชาปติยา ทุสฺสยุคทานกาเล. ตทา หิ ภควา อตฺตโน อุปนีตํ ทุสฺสยุคํ ‘‘สงฺเฆ, โคตมิ, เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วทนฺโต สงฺเฆ คารวํ อกาสิ นาม.

บทว่า `ยโต` คือ ในกาลใด. บทว่า `มหตฺเตน สมนฺนาคโต` คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่ ๔ ประการนี้ คือ รัตตัญญูมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยเป็นรัตตัญญู) เวปุลลมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยความไพบูลย์) พรหมจริยมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งพรหมจรรย์) และลาภัคคมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งยอดแห่งลาภ). บทว่า `อถ เม สงฺเฆปิ คารโว` คือ ครั้งนั้น ความเคารพแม้ในสงฆ์ได้เกิดมีแก่เรา. ถามว่า ก็ในกาลไหนเล่า ที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความเคารพในสงฆ์? ตอบว่า ในคราวที่พระนางมหาปชาบดีถวายผ้าคู่. จริงอยู่ ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสว่า "โคตมี ท่านจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายในสงฆ์แล้ว ทั้งเราและสงฆ์ก็จักเป็นอันท่านบูชาแล้ว" ดังนี้ ได้ชื่อว่าทรงกระทำความเคารพในสงฆ์.

๒. ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอุรุเวฬสูตรที่ ๒

๒๒. ทุติเย [Pg.266] สมฺพหุลาติ พหุกา. พฺราหฺมณาติ หุหุกฺกชาติเกน พฺราหฺมเณน สทฺธึ อาคตา พฺราหฺมณา. ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุฑฺฒาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย วเย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. สุตเมตนฺติ อมฺเหหิ สุตํ เอตํ. ตยิทํ โภ, โคตม, ตเถวาติ โภ, โคตม, เอตํ อมฺเหหิ สุตการณํ ตถา เอว. ตยิทํ โภ, โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ เอตํ อภิวาทนาทิอกรณํ อนนุจฺฉวิกเมว.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `สมฺพหุลา` คือ จำนวนมาก. บทว่า `พฺราหฺมณา` คือ พราหมณ์ที่มาพร้อมกับพราหมณ์ผู้มีชาติเป็นหุหุกะ. บทว่า `ชิณฺณา` คือ แก่เพราะชรา. บทว่า `วุฑฺฒา` คือ เจริญโดยวัย. บทว่า `มหลฺลกา` คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า `อทฺธคตา` คือ ล่วงเลยวัยทั้งสามอันเป็นหนทาง (แห่งชีวิต) ไปแล้ว. บทว่า `สุตเมตํ` คือ เรื่องนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม ตเถว` คือ ข้าแต่ท่านพระโคดม เหตุที่ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมานั้นเป็นเช่นนั้นทีเดียว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม น สมฺปนฺนเมว` คือ การไม่กระทำการไหว้เป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว.

อกาลวาทีติอาทีสุ อกาเล วทตีติ อกาลวาที. อสภาวํ วทตีติ อภูตวาที. อนตฺถํ วทติ, โน อตฺถนฺติ อนตฺถวาที. อธมฺมํ วทติ, โน ธมฺมนฺติ อธมฺมวาที. อวินยํ วทติ, โน วินยนฺติ อวินยวาที. อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตาติ น หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตา. อกาเลนาติ กเถตุํ อยุตฺตกาเลน. อนปเทสนฺติ อปเทสรหิตํ, สาปเทสํ สการณํ กตฺวา น กเถติ. อปริยนฺตวตินฺติ ปริยนฺตรหิตํ, น ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา กเถติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น โลกิยโลกุตฺตรอตฺถนิสฺสิตํ กตฺวา กเถติ. พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อนฺธพาโล เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

ในบททั้งหลายมีคำว่า อกาลวาที เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่า อกาลวาที เพราะกล่าวในเวลาที่ไม่ใช่กาล ชื่อว่า อภูตวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่า อนัตถวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า อธัมมวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นธรรม ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่า อวินยวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นวินัย ไม่กล่าววินัย บทว่า อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า อกาเลน ความว่า (กล่าว) ในเวลาที่ไม่สมควรจะกล่าว บทว่า อนปเทสํ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากข้ออ้างอิง คือไม่กล่าวโดยทำข้ออ้างอิงและเหตุผล บทว่า อปริยนฺตวตึ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากขอบเขต คือไม่กล่าวโดยแสดงขอบเขต บทว่า อนตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่กล่าวโดยอิงอาศัยประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นพระเถระผู้เป็นพาลมืดบอด

กาลวาทีติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตตฺตา ปณฺฑิโต, ถิรภาวปฺปตฺติยา เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

บททั้งหลายมีคำว่า กาลวาที เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นบัณฑิต เพราะความที่ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต, ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นเถระ เพราะถึงความเป็นผู้มั่นคง

พหุสฺสุโต โหตีติ พหุํ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส เนว นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยสฺส หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลาย เลขา วิย สุวณฺณปตฺเต ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย [Pg.267] จ ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ธาตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิกํ น โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสกปณฺณาสทสกวเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา. ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ, มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา.

บทว่า พหุสฺสุโต โหติ ความว่า บุคคลนั้นมีการสดับฟังมาก คือ สัตถุศาสน์มีองค์ ๙ อันบุคคลนั้นเรียนเอาแล้วโดยลำดับก่อนหลังแห่งบาลีและอรรถกถา นี้เป็นอรรถ บทว่า สุตธโร คือ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสุตะ (สิ่งที่ได้สดับฟัง) จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากที่นี้แล้วก็เลือนไปจากที่นี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือบอกพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าสุตธร ส่วนบุคคลใด พุทธวจนะที่เรียนเอาแล้วยังคงเหมือนกับในเวลาที่เรียน แม้ไม่ทำการสาธยายตลอดสิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป บุคคลนี้ชื่อว่าสุตธร บทว่า สุตสนฺนิจโย คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหีบคือหทัย ย่อมตั้งอยู่เหมือนรอยขีดในศิลา และเหมือนไขสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง บุคคลนี้ชื่อว่าสุตสันนิจัย บทว่า ธาตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านทรงไว้ คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนเอาแล้ว ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน สอบถามแล้วจึงจักรู้" (พุทธวจนะ) ของบุคคลบางคนทรงไว้คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็ยกขึ้นกล่าวได้ทันที ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "ธาตา" บทว่า วจสา ปริจิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านสาธยายด้วยวาจา โดยนัยแห่งหมวดสิบสูตร หมวดสิบวรรค หมวดห้าสิบ บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ พุทธวจนะที่บุคคลใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ ประหนึ่งรูปที่อยู่ในมือของผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่ไว้ ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวคำนี้ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ

อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธํ จิตฺตํ วุจฺจติ, อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโตสนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารภูตานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐเนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจติ. นิกามลาภีติ นิกาเมน ลาภี, อตฺตโน อิจฺฉาวเสน ลาภี, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกิจฺฉลาภีติ สุเขเนว ปจฺจนีกธมฺเม วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกสิรลาภีติ อกสิรานํ ลาภี วิปุลานํ, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอกจฺโจ หิ ลาภีเยว โหติ, น ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สกฺโกติ สมาปชฺชิตุํ. เอกจฺโจ สกฺโกติ ตถาสมาปชฺชิตุํ, ปาริปนฺถิเก จ ปน กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ. เอกจฺโจ ตถา จ สมาปชฺชติ, ปาริปนฺถิเก จ อกิจฺเฉเนว วิกฺขมฺเภติ, น สกฺโกติ นาฬิกยนฺตํ วิย ยถาปริจฺเฉเทเยว วุฏฺฐาตุํ. ยสฺส ปน อยํ ติวิธาปิ สมฺปทา อตฺถิ, โส ‘‘อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ วุจฺจติ. อาสวานํ ขยาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอวมิธ สีลมฺปิ พาหุสจฺจมฺปิ ขีณาสวสฺเสว สีลํ พาหุสจฺจญฺจ, ฌานานิปิ ขีณาสวสฺเสว วฬญฺชนกชฺฌานานิ กถิตานิ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทีหิ [Pg.268] ปน อรหตฺตํ กถิตํ. ผเลน เจตฺถ มคฺคกิจฺจํ ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ในบทว่า อาภิเจตสิกานํ นี้ ด้วยบทว่า อภิเจโต ท่านกล่าวถึงจิตอันยิ่ง อันบริสุทธิ์ หรือกล่าวถึงอธิจิต (ก็ได้) ธรรมที่เกิดในอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม อธิบายว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรมนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน จริงอยู่ ผู้ได้ฌานทั้งหลาย เข้าฌานเหล่านั้นแล้วนั่งอยู่ ย่อมได้เสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะเหตุนั้น ฌานเหล่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐธรรมสุขวิหาร" บทว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ได้ตามความต้องการของตน ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บทว่า อกิจฺฉลาภี คือ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถข่มธรรมที่เป็นข้าศึกแล้วเข้าสมาบัติได้โดยง่ายนั่นเทียว บทว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ฌานที่ไม่ลำบาก ได้ฌานที่ไพบูลย์ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้ จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้ได้ฌานเท่านั้น แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บุคคลบางคนสามารถเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น แต่ข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยยาก บุคคลบางคนเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น และข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยไม่ลำบาก แต่ไม่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เหมือนนาฬิกาน้ำ ส่วนบุคคลใดมีความสมบูรณ์พร้อมทั้งสามประการนี้ บุคคลนั้นเรียกว่า "อกิจฉลาภี อกสิรลาภี" บททั้งหลายมีคำว่า อาสวานํ ขยา เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในพระสูตรที่สองนี้ ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ และกล่าวถึงฌานทั้งหลายอันเป็นวฬัญชนกฌาน (ฌานที่ใช้สอย) ของพระขีณาสพเท่านั้น ส่วนด้วยบททั้งหลายมีคำว่า "อาสวานํ ขยา" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และพึงทราบว่า ในบทนี้ ท่านประกาศกิจของมรรคด้วยผล

อุทฺธเตนาติ อุทฺธจฺจสหคเตน. สมฺผนฺติ ปลาปกถํ. อสมาหิตสงฺกปฺโปติ อฏฺฐปิตสงฺกปฺโป. มโคติ มคสทิโส. อาราติ ทูเร. ถาวเรยฺยมฺหาติ ถาวรภาวโต. ปาปทิฏฺฐีติ ลามกทิฏฺฐิ. อนาทโรติ อาทรรหิโต. สุตวาติ สุเตน อุปคโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธน ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย จตุนฺนํ สจฺจานํ อตฺถํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ ปารํ คโต, อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ เอวํ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน สพฺพธมฺมานํ ปารํ ปริโยสานํ คโต. อขิโลติ ราคขิลาทิวิรหิโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธเนว ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ สกลพฺรหฺมจริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

บทว่า Uddhatena (ด้วยจิตฟุ้งซ่าน) คือ ประกอบด้วยอุทธัจจะ บทว่า Samphaṃ (คำพูดเพ้อเจ้อ) คือ คำพูดเหลวไหล บทว่า Asamāhitasaṅkappo (ผู้มีความดำริไม่ตั้งมั่น) คือ ผู้มีความดำริที่ไม่ได้ตั้งไว้ดี บทว่า Mago (เนื้อทราย) คือ เปรียบดังเนื้อทราย บทว่า Ārā (ไกล) คือ อยู่ไกล บทว่า Thāvareyyamhā (จากความมั่นคง) คือ จากภาวะที่มั่นคง บทว่า Pāpadiṭṭhi (ผู้มีความเห็นชั่ว) คือ ผู้มีความเห็นเลวทราม บทว่า Anādaro (ผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ) คือ ผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ บทว่า Sutavā (ผู้ได้สดับ) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุตะ บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่าง บทว่า Paññāyatthaṃ vipassati (ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความด้วยปัญญา) คือ ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความแห่งสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยการแทงตลอด บทว่า Pāragū sabbadhammānaṃ (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง) คือ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมด คือ ผู้ถึงฝั่งด้วยอภิญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปริญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปหานะ, ผู้ถึงฝั่งด้วยภาวนา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสัจฉิกิริยา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสมาบัติ ด้วยอาการถึงฝั่ง ๖ ประการอย่างนี้ จึงชื่อว่าถึงฝั่งคือที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง บทว่า Akhilo (ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปู) คือ ผู้ปราศจากกิเลสดุจตะปูคือราคะเป็นต้น บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่างนั่นเทียว บทว่า Brahmacariyassa kevalī (ผู้มีพรหมจรรย์อันบริบูรณ์) คือ ผู้มีพรหมจรรย์ทั้งสิ้น บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

๓. โลกสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาโลกสูตร

๒๓. ตติเย โลโกติ ทุกฺขสจฺจํ. อภิสมฺพุทฺโธติ ญาโต ปจฺจกฺโข กโต. โลกสฺมาติ ทุกฺขสจฺจโต. ปหีโนติ มหาโพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปหีโน. ตถาคตสฺส ภาวิตาติ ตถาคเตน ภาวิตา.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า loko ได้แก่ ทุกขสัจ บทว่า abhisambuddho ได้แก่ ทรงทราบแล้ว ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว บทว่า lokasmā ได้แก่ จากทุกขสัจ บทว่า pahīno ได้แก่ ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรคญาณ ณ โพธิมณฑล บทว่า tathāgatassa bhāvitā ได้แก่ อันตถาคตทำให้เจริญแล้ว

เอวํ เอตฺตเกน ฐาเนน จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตภาวํ กเถตุํ ยํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิ ธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงประกาศความเป็นพุทธะของพระองค์ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศความเป็นตถาคต จึงตรัสคำมีอาทิว่า yaṃ, bhikkhave ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า diṭṭhaṃ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า sutaṃ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า mutaṃ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้โดยการสัมผัส บทว่า viññātaṃ ได้แก่ ธัมมารมณ์ มีสุขเวทนาและทุกขเวทนาเป็นต้น บทว่า pattaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่ประสบแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า pariyesitaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะประสบแล้วหรือยังไม่ประสบก็ตาม บทว่า anuvicaritaṃ manasā ได้แก่ อารมณ์ที่จิตเที่ยวไปเนืองๆ

ตถาคเตน [Pg.269] อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, อิเมสํ สพฺพสตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ.

ด้วยบทว่า tathāgatena abhisambuddhaṃ นี้ ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า – รูปารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองจักษุทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองโสตทวาร, คันธารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีกลิ่นรากไม้ กลิ่นเปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองฆานทวาร, รสารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีรสรากไม้ รสลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะหยาบและอ่อนนุ่มเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองกายทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้สัมผัสโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองมโนทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อารมณ์ที่สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ หรือได้รู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีอารมณ์ใดที่ตถาคตมิได้เห็น มิได้ฟัง มิได้ทราบ หรือมิได้รู้แจ้งเลย แต่สำหรับมหาชนนี้ แม้อารมณ์ที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วและยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่แสวงหาแล้วและประสบแล้วก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วแต่ประสบแล้วก็มีอยู่ ส่วนสำหรับตถาคตนั้น อารมณ์ทั้งหมดที่ชื่อว่ายังไม่ประสบ หรือยังมิได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณนั้น ย่อมไม่มีเลย

ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ยถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺส ยุตฺติ เอกปุคฺคลวณฺณนายํ ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว. อปิเจตฺถ อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี.

เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดอันโลกได้รู้แล้วอย่างไร พระองค์ก็ทรงรู้สิ่งนั้นอย่างนั้น เพราะเหตุที่ทรงรู้เช่นนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต แต่ในพระบาลี ตรัสไว้ว่า "abhisambuddhaṃ" คำนั้นมีความหมายเป็นอันเดียวกับคำว่า gata พึงทราบเนื้อความของบทสรุปว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ความสมเหตุสมผลของคำนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกบุคคล ในตอนขยายความศัพท์ว่าตถาคต อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ ศัพท์ว่า aññadatthu เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) ชื่อว่า ทสะ เพราะย่อมเห็น ชื่อว่า วสวัตตี เพราะย่อมยังอำนาจให้เป็นไป

สพฺพํ โลกํ อภิญฺญาติ เตธาตุกํ โลกสนฺนิวาสํ ชานิตฺวา. สพฺพํ โลเก ยถาตถนฺติ ตสฺมึ เตธาตุกโลกสนฺนิวาเส ยํกิญฺจิ เนยฺยํ, สพฺพํ ตํ ยถาตถํ อวิปรีตํ ชานิตฺวา. วิสํยุตฺโตติ จตุนฺนํ [Pg.270] โยคานํ ปหาเนน วิสํยุตฺโต. อนูปโยติ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ วิรหิโต. สพฺพาภิภูติ รูปาทีนิ สพฺพารมฺมณานิ อภิภวิตฺวา ฐิโต. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. สพฺพคนฺถปฺปโมจโนติ สพฺเพ จตฺตาโรปิ คนฺเถ โมเจตฺวา ฐิโต. ผุฏฺฐสฺสาติ ผุฏฺฐา อสฺส. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ. ปรมา สนฺตีติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ เตน ญาณผุสเนน ผุฏฺฐํ. เตเนวาห – นิพฺพานํ อกุโตภยนฺติ. อถ วา ปรมาสนฺตีติ อุตฺตมา สนฺติ. กตรา สาติ? นิพฺพานํ. ยสฺมา ปน นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ อกุโตภยนฺติ วุจฺจติ. วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเยติ อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. สีโห อนุตฺตโรติ ปริสฺสยานํ สหนฏฺเฐน กิเลสานญฺจ หึสนฏฺเฐน ตถาคโต อนุตฺตโร สีโห นาม. พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ. อิตีติ เอวํ ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา. สงฺคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. ตํ นมสฺสนฺตีติ ตํ ตถาคตํ เต สรณํ คตา นมสฺสนฺติ. อิทานิ ยํ วทนฺตา เต นมสฺสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ทนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

คำว่า รู้ยิ่งซึ่งโลกทั้งปวง (Sabbaṃ lokaṃ abhiññāti) คือ ทรงทราบโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3. คำว่า ตามความเป็นจริงในโลกทั้งปวง (Sabbaṃ loke yathātathaṃ) คือ ในบรรดาธรรมที่ควรรู้ใดๆ ในโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3 นั้น ทรงทราบธรรมทั้งปวงนั้นตามความเป็นจริงไม่ผิดเพี้ยน. คำว่า ผู้พรากแล้ว (Visaṃyutto) คือ เป็นผู้พรากแล้วด้วยการละโยคะ 4. คำว่า ผู้ไม่มีอุปายะ (Anūpayo) คือ ปราศจากอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ผู้ครอบงำสิ่งทั้งปวง (Sabbābhibhū) คือ ทรงครอบงำอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้มีปัญญา (Dhīro) คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรเครื่องทรงไว้ (ธิติ). คำว่า ผู้แก้เครื่องร้อยรัดทั้งปวง (Sabbaganthappamocano) คือ ทรงแก้เครื่องร้อยรัดแม้ทั้ง 4 แล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้ถูกต้องแล้ว (Phuṭṭhassa) คือ มีธรรมที่ถูกต้องแล้ว (บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการณะ). คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง (Paramā santī) คือ พระนิพพาน เพราะพระนิพพานนั้นอันพระองค์ทรงถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยญาณนั้น. ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า พระนิพพานอันไม่มีภัยจากที่ไหน (nibbānaṃ akutobhayaṃ). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง คือ ความสงบอันสูงสุด. ความสงบนั้นคืออะไร? คือ พระนิพพาน. ก็เพราะในพระนิพพานไม่มีภัยจากที่ไหนเลย ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงชื่อว่า ไม่มีภัยจากที่ไหน. คำว่า หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอุปธิ (Vimutto upadhisaṅkhaye) คือ หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติที่มีพระนิพพานอันกล่าวคือความสิ้นไปแห่งอุปธิเป็นอารมณ์ในขณะนั้น. คำว่า เป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม (Sīho anuttaro) คือ พระตถาคตชื่อว่าเป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะอรรถว่าทรงอดทนต่ออันตรายทั้งหลาย และเพราะอรรถว่าทรงกำจัดกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ผู้ประเสริฐ (Brahmaṃ) คือ ผู้สูงสุด. คำว่า ดังนี้ (Itī) คือ ทรงทราบพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้. คำว่า มาประชุมกันแล้ว (Saṅgammā) คือ มาพร้อมกันแล้ว. คำว่า นมัสการพระองค์นั้น (Taṃ namassanti) คือ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นผู้ถึงพระองค์เป็นสรณะ ย่อมนมัสการพระตถาคตนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงถ้อยคำที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นกล่าวในขณะนมัสการ จึงตรัสคำมีว่า ผู้ฝึกตนแล้ว (danto) เป็นต้น. คำนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว.

๔. กาฬการามสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาความแห่งกาฬการามสูตร

๒๔. จตุตฺถํ อตฺถุปฺปตฺติยํ นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? ทสพลคุณกถาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ธีตา จูฬสุภทฺทา ‘‘สาเกตนคเร กาฬกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คจฺฉิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลํ คจฺฉามิ. สเจ ตตฺถ สกฺการํ ลภิสฺสามิ, เอกสฺมึ ปุริเส เปสิยมาเน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, มํ อาวชฺเชยฺยาถ ภควา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อคมาสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สุณิสา เม อาคตา’’ติ มงฺคลํ กโรนฺโตว พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ปญฺจ อเจลกสตานิ นิมนฺเตสิ. โส เตสุ นิสินฺเนสุ ‘‘ธีตา เม อาคนฺตฺวา อรหนฺเต วนฺทตู’’ติ จูฬสุภทฺทาย เปเสสิ. อาคตผลา อริยสาวิกา อรหนฺเตติ วุตฺตมตฺเตเยว ‘‘ลาภา วต เม’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา คตา เต นิสฺสิริกทสฺสเน อเจลเก ทิสฺวาว ‘‘สมณา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, ตาต, เยสํ เนว อชฺฌตฺตํ หิรี, น พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ อตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘น อิเม สมณา, ธีธี’’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา นิวตฺติตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา.

๒๔. พระสูตรที่ 4 ทรงแสดงไว้ตามเหตุที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ). เหตุที่เกิดขึ้นนั้นคืออะไร? คือการกล่าวถึงพระคุณของพระทศพล. ได้ยินว่า จูฬสุภัททา บุตรสาวของอนาถบิณฑิกเศรษฐี คิดว่า "เราจะไปสู่เรือนของบุตรกาฬกเศรษฐีในเมืองสาเกต" จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะไปสู่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิ หากหม่อมฉันจะได้รับสักการะในตระกูลนั้น เมื่อจะส่งคนมานิมนต์ (พระองค์) ก็จะเป็นการเนิ่นช้า ขอพระองค์โปรดทรงระลึกถึงหม่อมฉันด้วยเถิด" ครั้นได้รับพระพุทธพจน์รับรองแล้วจึงเดินทางไป. ฝ่ายเศรษฐี (พ่อสามี) คิดว่า "ลูกสะใภ้ของเรามาแล้ว" เมื่อจะทำมงคลจึงจัดของเคี้ยวของฉันเป็นอันมาก แล้วนิมนต์อเจลกะ (นักบวชเปลือย) 500 รูปมา. เมื่ออเจลกะเหล่านั้นนั่งแล้ว เศรษฐีจึงส่งคนไปบอกจูฬสุภัททาว่า "ขอให้ลูกสาวของเรามาไหว้พระอรหันต์ทั้งหลายเถิด". ฝ่ายอริยสาวิกาผู้บรรลุผลแล้ว (พระโสดาบัน) พอได้ยินคำว่า "พระอรหันต์" เท่านั้น ก็คิดว่า "เป็นลาภของเราหนอ" จึงลุกไป แต่พอเห็นอเจลกะเหล่านั้นที่มีลักษณะไม่น่าเลื่อมใส (ไม่มีสง่าราศี) ก็กล่าวว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าสมณะมิใช่เป็นเช่นนี้ ผู้ที่ไม่มีหิริภายใน และไม่มีโอตตัปปะภายนอกเลย..." แล้วกล่าวว่า "คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ น่ารังเกียจจริง" แล้วถ่มน้ำลาย เดินกลับไปยังที่อยู่ของตน.

ตโต [Pg.271] อเจลกา ‘‘มหาเสฏฺฐิ กุโต เต เอวรูปา กาลกณฺณี ลทฺธา, กึ สกลชมฺพุทีเป อญฺญา ทาริกา นตฺถี’’ติ เสฏฺฐึ ปริภาสึสุ. โส ‘‘อาจริยา ชานิตฺวา วา กตํ โหตุ อชานิตฺวา วา, อหเมตฺถ ชานิสฺสามี’’ติ อเจลเก อุยฺโยเชตฺวา สุภทฺทาย สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺม, กสฺมา เอวรูปํ อกาสิ, กสฺมา อรหนฺเต ลชฺชาเปสี’’ติ อาห. ตาต, อรหนฺตา นาม เอวรูปา น โหนฺตีติ. อถ นํ โส อาห –

ลำดับนั้น พวกอเจลกะจึงบริภาษเศรษฐีว่า "ท่านมหาเศรษฐี ท่านไปเอาหญิงกาลกิณีเช่นนี้มาจากไหน ในชมพูทวีปทั้งสิ้นไม่มีหญิงอื่นแล้วหรือ". เศรษฐีกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย จะเป็นสิ่งที่ทำไปโดยรู้หรือไม่รู้ก็ตาม ข้าพเจ้าจะพิจารณาเรื่องนี้เอง" แล้วส่งพวกอเจลกะกลับไป เข้าไปหาจูฬสุภัททาแล้วถามว่า "ลูกรัก ทำไมเจ้าจึงทำเช่นนี้ ทำไมจึงทำให้พระอรหันต์ต้องอับอาย". นางตอบว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าพระอรหันต์มิใช่เป็นเช่นนี้". ลำดับนั้น เศรษฐีจึงถามนางว่า -

‘‘กีทิสา สมณา ตุยฺหํ, พาฬฺหํ โข เน ปสํสสิ;

กึสีลา กึสมาจารา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ.

“สมณะของเจ้าเป็นเช่นไร เจ้าจึงสรรเสริญนัก สมณะเหล่านั้นมีศีลอย่างไร มีมารยาทอย่างไร เมื่อพ่อถามแล้ว จงบอกเรื่องนั้นแก่พ่อเถิด”

สา อาห –

นางกล่าวว่า -

‘‘สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา, สนฺตเตชา คุณมคฺคสณฺฐิตา;

โอกฺขิตฺตจกฺขู มิตภาณี, ตาทิสา สมณา มม.

“สมณะของหม่อมฉัน มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มีเดชสงบ ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรม มีจักษุทอดลง มีปกติกล่าวถ้อยคำพอประมาณ สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น”

‘‘วสนฺติ วนโมคยฺห, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ;

เอกกิยา อทุติยา, ตาทิสา สมณา มมา’’ติ.

“สมณะเหล่านั้นหลีกไปสู่ป่าแล้วอยู่ เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการแล้วเข้าสู่ป่าอยู่ฉะนั้น เป็นผู้เดียวไม่มีเพื่อน สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น”

เอวญฺจ ปน วตฺวา เสฏฺฐิสฺส ปุเร ฐตฺวา ติณฺณํ รตนานํ คุณํ กเถสิ. เสฏฺฐิ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘ยทิ เอวํ, ตว สมเณ อาเนตฺวา มงฺคลํ กโรมา’’ติ. สา ปุจฺฉิ ‘‘กทา กริสฺสถ, ตาตา’’ติ. เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘กติปาหจฺจเยนาติ วุตฺเต เปเสตฺวา ปกฺโกสาเปยฺยา’’ติ. อถ นํ ‘‘สฺเว อมฺมา’’ติ อาห. สา สายนฺหสมเย อุปริปาสาทํ อารุยฺห มหนฺตํ ปุปฺผสมุคฺคํ คเหตฺวา สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ทสพลสฺส วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อวจ – ‘‘ภควา สฺเว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ตานิ ปุปฺผานิ คนฺตฺวา ทสพลสฺส มตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. สตฺถา อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ อทฺทส. ธมฺมเทสนาปริโยสาเน อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. จูฬสุภทฺทาย นิมนฺติตมฺห เสฏฺฐีติ. น, ภนฺเต, กญฺจิ อาคตํ ปสฺสามาติ. อาม, เสฏฺฐิ, สทฺธา ปน อุปาสิกา ทูเร โยชนสตมตฺถเกปิ โยชนสหสฺสมตฺถเกปิ ฐิตา หิมวนฺโต วิย ปญฺญายตีติ วตฺวา –

นางครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ต่อหน้าเศรษฐีแล้วกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระรัตนตรัย. เศรษฐีฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า "หากเป็นเช่นนั้น พ่อจะนิมนต์สมณะของเจ้ามาทำมงคล". นางถามว่า "ท่านพ่อ จะทำเมื่อไร". เศรษฐีคิดว่า "หากบอกว่าอีก 2-3 วัน นางก็จะส่งคนไปนิมนต์" จึงบอกนางว่า "ลูกรัก พรุ่งนี้เถิด". นางขึ้นไปบนปราสาทในเวลาเย็น ถือพานดอกไม้ขนาดใหญ่ ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา แล้วซัดดอกไม้ 8 กำมือไปทางพระทศพล ประนมมือนมัสการยืนอยู่. และได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด". ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปเป็นเพดานอยู่เหนือพระเศียรของพระทศพล. พระศาสดาทรงพิจารณาก็ทรงทราบเหตุนั้น. เมื่อจบการแสดงธรรม อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีถวายบังคมพระทศพลแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันพรุ่งนี้ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารที่บ้านของข้าพระองค์เถิด". พระองค์ตรัสว่า "เศรษฐี จูฬสุภัททานิมนต์ไว้แล้ว". เศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เห็นใครมานิมนต์เลย". พระองค์ตรัสว่า "จริงอย่างนั้น เศรษฐี ไม่มีใครมาหรอก แต่ว่าอุบาสิกาผู้มีศรัทธา แม้อยู่ในที่ไกล 100 โยชน์ หรือ 1,000 โยชน์ ก็ย่อมปรากฏเหมือนภูเขาหิมพานต์" ครั้นแล้วจึงตรัสว่า -

‘‘ทูเร [Pg.272] สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔) –

“สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น” (ขุ. ธ. 304) -

อิมํ คาถมาห. อนาถปิณฺฑิโก ‘‘ภนฺเต, มม, ธีตุ สงฺคหํ กโรถา’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

ทรงตรัสพระคาถานี้แล้ว อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดสงเคราะห์บุตรสาวของข้าพระองค์ด้วยเถิด" แล้วถวายบังคมลากลับไป.

สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ, อานนฺท, สาเกตํ คมิสฺสามิ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สลากํ เทหิ. ททนฺโต จ ฉฬภิญฺญานํเยว ทเทยฺยาสี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. จูฬสุภทฺทา รตฺติภาคสมนนฺตเร จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม พหุกิจฺจา พหุกรณียา, มํ สลฺลกฺเขยฺย วา น วา, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวโณ มหาราชา จูฬสุภทฺทาย กเถสิ – ‘‘ภทฺเท, มา โข ตฺวํ วิมนา อโหสิ, มา ทุมฺมนา. อธิวุตฺถํ เต ภควตา สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. สา ตุฏฺฐปหฏฺฐา ทานเมว สํวิทหิ. สกฺโกปิ โข เทวราชา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต, ทสพโล จูฬสุภทฺทาย สนฺติกํ สาเกตนครํ คจฺฉิสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สตฺถา ปญฺจหิ ฉฬภิญฺญสเตหิ ปริวุโต กูฏาคารยาเนน มณิวณฺณํ อากาสํ วิลิขนฺโต วิย สาเกตนครํ อคมาสิ.

พระศาสดาตรัสเรียกท่านพระอานนทเถระว่า “อานนท์ เราจักไปสู่เมืองสาเกต เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป และเมื่อให้ ก็พึงให้แก่พระผู้มีอภิญญา ๖ เท่านั้น” พระเถระได้กระทำอย่างนั้นแล้ว นางจุฬสุภัททาครุ่นคิดในเวลาต่อจากราตรีภาคว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีกิจมาก มีกรณียะมาก จะทรงกำหนดหมายเราหรือไม่หนอ เราจะทำอย่างไรดี” ในขณะนั้น ท้าวมหาราชเวสสุวรรณได้ตรัสแก่นางจุฬสุภัททาว่า “แม่หญิงผู้เจริญ เธออย่าได้มีใจแปรปรวน อย่าได้มีใจชั่วเลย ภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของเธอ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว” นางมีความยินดีร่าเริง ได้จัดแจงทานเท่านั้น แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พระทศพลจักเสด็จไปสู่สำนักของนางจุฬสุภัททา ยังเมืองสาเกต เธอจงเนรมิตกูฏาคาร ๕๐๐ หลัง” ท่านได้กระทำอย่างนั้นแล้ว พระศาสดาอันภิกษุผู้มีอภิญญา ๖ จำนวน ๕๐๐ รูปแวดล้อมแล้ว ได้เสด็จไปสู่เมืองสาเกตด้วยยานคือเรือนยอด ประหนึ่งว่าทรงขีดเขียนท้องฟ้าซึ่งมีสีดังแก้วมณี

สุภทฺทา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ สสุรปกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, สาธุ เตสํ อนุจฺฉวิกธมฺมํ กเถถา’’ติ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. กาฬกเสฏฺฐิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อตฺตโน อุยฺยานํ ทสพลสฺส อทาสิ. อเจลกา ‘‘อมฺหากํ ปฐมํ ทินฺน’’นฺติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉนฺติ. ‘‘คจฺฉถ นีหริตพฺพนิยาเมน เต นีหรถา’’ติ สพฺเพ นีหราเปตฺวา ตตฺเถว สตฺถุ วิหารํ กาเรตฺวา พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา อุทกํ ปาเตสิ. โส กาฬเกน การิตตาย กาฬการาโม นาม ชาโต. ภควา ตสฺมึ สมเย ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาเกเต วิหรติ กาฬการาเม’’ติ.

นางสุภัททาถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝ่ายพ่อผัวของหม่อมฉันเป็นมิจฉาทิฏฐิ ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตรัสธรรมอันสมควรแก่พวกเขาเถิด” พระศาสดาทรงแสดงธรรม กาฬกเศรษฐีเป็นพระโสดาบันแล้ว ได้ถวายอุทยานของตนแด่พระทศพล พวกอเจลกไม่ปรารถนาจะออกไป (กล่าวว่า) “อุทยานนี้ท่านให้แก่พวกเราก่อน” (เศรษฐีจึงสั่งว่า) “พวกท่านจงไป จงนำพวกเขาออกไปด้วยวิธีการที่ควรนำออก” แล้วให้คนนำ (อเจลก) ทั้งหมดออกไป ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดาในที่นั้นนั่นเอง กระทำการถวายอันประเสริฐแล้ว หลั่งน้ำ (ทักษิโณทก) อารามนั้นได้ชื่อว่ากาฬการาม เพราะกาฬกเศรษฐีให้สร้างขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่กาฬการาม ในเมืองสาเกต”

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปญฺจสเต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. เต กิร สาเกตนครวาสิโน กุลปุตฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อุปฏฺฐานสาลาย นิสินฺนา ‘‘อโห พุทฺธคุณา นาม มหนฺตา, เอวรูปํ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ กาฬกเสฏฺฐึ ทิฏฺฐิโต โมเจตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา [Pg.273] สกลนครํ สตฺถารา เทวโลกสทิสํ กต’’นฺติ ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺติ. สตฺถา เตสํ คุณํ กเถนฺตานํ จิตฺตํ อุปปริกฺขิตฺวา – ‘‘มยิ คเต มหตี เทสนา สมุฏฺฐิสฺสติ, เทสนาปริโยสาเน จ อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิสฺสตี’’ติ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน เต ภิกฺขู อาทึ กตฺวา ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺสาติ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวมิทํ สุตฺตํ คุณกถาย นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย) คือ ทรงเรียกภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาเกต ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว บวชในสำนักของพระศาสดา นั่งอยู่ในศาลาบำรุง กล่าวคุณของพระทศพลว่า “โอ้หนอ ชื่อว่าพระพุทธคุณทั้งหลาย ช่างยิ่งใหญ่หนอ พระศาสดาทรงทำให้กาฬกเศรษฐีผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ พ้นจากทิฏฐิแล้ว ให้บรรลุโสดาปัตติผล ทรงกระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นดุจเทวโลก” พระศาสดาทรงพิจารณาจิตของภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังกล่าวคุณอยู่ (ทรงดำริว่า) “เมื่อเราไปแล้ว เทศนาอันยิ่งใหญ่จักเกิดขึ้น และในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้จักตั้งอยู่ในพระอรหัตผล แผ่นดินใหญ่จักไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด” แล้วเสด็จไปสู่ธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้ว ทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส เป็นต้น โดยทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นเบื้องต้น พึงทราบว่า พระสูตรนี้ทรงตั้งขึ้นเพราะเหตุแห่งการกล่าวคุณ ด้วยประการฉะนี้

ตตฺถ ‘‘ตมหํ ชานามี’’ติ ปทปริโยสาเน มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิอญฺญาสึ, ชานินฺติ อตฺโถ. วิทิตนฺติ ปากฏํ กตฺวา ญาตํ. อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – อญฺเญ ชานนฺติเยว, มยา ปน ปากฏํ กตฺวา วิทิตนฺติ. อิเมหิ ตีหิ ปเทหิ สพฺพญฺญุตภูมิ นาม กถิตา. ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสีติ ตํ ฉทฺวาริกํ อารมฺมณํ ตถาคโต ตณฺหาย วา ทิฏฺฐิยา วา น อุปฏฺฐาสิ น อุปคญฺฉิ. อยญฺหิ ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ. อิมินา ปเทน ขีณาสวภูมิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ในตอนท้ายของบทว่า ตมหํ ชานามิ (เรารู้อยู่นั้น) แผ่นดินใหญ่ได้ไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด บทว่า อพฺภญฺญาสึ คือ อภิอญฺญาสึ (รู้ยิ่งแล้ว) อธิบายว่า รู้แล้ว บทว่า วิทิตํ คือ ทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความนี้ว่า ชนเหล่าอื่นย่อมรู้เท่านั้น แต่เราทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ชื่อว่า สัพพัญญุตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ (ตถาคตมิได้เข้าถึงอารมณ์นั้น) คือ ตถาคตมิได้เข้าถึง คือ มิได้เข้าใกล้อารมณ์อันมีในทวาร ๖ นั้น ด้วยตัณหาหรือด้วยทิฏฐิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสต พระผู้มีพระภาคทรงดมกลิ่นด้วยพระนาสิก พระผู้มีพระภาคทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา พระผู้มีพระภาคทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย พระผู้มีพระภาคทรงรู้ธรรมารมณ์ด้วยพระมนัส ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ” พึงทราบว่า ขีณาสวภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบทนี้

ตํ มมสฺส มุสาติ ตํ เม วจนํ มุสาวาโท นาม ภเวยฺย. ตํ ปสฺส ตาทิสเมวาติ ตมฺปิ มุสาวาโท ภเวยฺย. ตํ มมสฺส กลีติ ตํ วจนํ มยฺหํ โทโส ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา สจฺจภูมิ นาม กถิตาติ เวทิตพฺพา.

บทว่า ตํ มมสฺส มุสา (คำนั้นของเราพึงเป็นมุสา) คือ คำพูดนั้นของเราพึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ ปสฺส ตาทิสเมว (เห็นนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเทียว) คือ แม้คำพูดนั้นก็พึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ มมสฺส กลิ (คำนั้นพึงเป็นโทษของเรา) อธิบายว่า คำพูดนั้นพึงเป็นโทษของเรา พึงทราบว่า ชื่อว่า สัจจภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้

ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพนฺติ ทิสฺวา ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ ‘‘อหํ มหาชเนน ทิฏฺฐเมว ปสฺสามี’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. อทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ‘‘อหํ มหาชเนน อทิฏฺฐเมว เอตํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตณฺหาทีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญตีติ ‘‘มหาชเนน ทิฏฺฐํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพญฺหิ อทิฏฺฐมฺปิ โหติเยว. เอวรูปานิ หิ วจนานิ ตีสุปิ กาเลสุ ลพฺภนฺติ, เตนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. ทฏฺฐารํ น มญฺญตีติ ปสฺสิตารํ [Pg.274] เอกสตฺตํ นาม ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญตีติ อตฺโถ. เสสฏฺฐาเนสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สุญฺญตาภูมิ นาม กถิตา.

บทว่า ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพํ (เห็นสิ่งที่พึงเห็น) คือ เห็นสิ่งที่พึงเห็นแล้ว บทว่า ทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญรูปายตนะที่เห็นแล้วนั้น ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า อทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่มิได้เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนมิได้เห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่พึงเห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญเหล่านั้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้ว” จริงอยู่ สิ่งที่พึงเห็นย่อมเป็นแม้สิ่งที่มิได้เห็นนั่นเทียว จริงอยู่ คำเช่นนี้ย่อมมีได้ในกาลทั้งสาม เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งคำนั้นจึงถูกกล่าวไว้ บทว่า ทฏฺฐารํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในผู้เห็น) อธิบายว่า ย่อมไม่สำคัญผู้เห็น คือ สัตว์คนหนึ่ง ด้วยความสำคัญเหล่านั้น พึงทราบอรรถในที่ที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า สุญญตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ตาทีเยว ตาทีติ ตาทิตา นาม เอกสทิสตา. ตถาคโต จ ยาทิโส ลาภาทีสุ, ตาทิโสว อลาภาทีสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที. ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที. นินฺทายปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที. สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘, ๑๙๒). อิมาย ตาทิตาย ตาที. ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหาติ ตโต ตถาคตตาทิโต อญฺโญ อุตฺตริตโร วา ปณีตตโร วา ตาที นตฺถีติ เอตฺตาวตา ตาทิภูมิ นาม กถิตา. อิมาหิ ปญฺจภูมีหิ เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺตสฺส ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ มหาปถวี สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสเต อธุนาปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อาทึ กตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ.

คำว่า อิติ โข ภิกฺขเว ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล. คำว่า ตาทิเยว ตาทีติ ชื่อว่า ตาทิตา คือ ความเป็นผู้มีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน. และพระตถาคตเป็นผู้เช่นใดในลาภเป็นต้น, เป็นผู้เช่นนั้นเหมือนกันในความไม่มีลาภเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เป็นผู้คงที่ในลาภ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมลาภ. เป็นผู้คงที่ในยศ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมยศ. เป็นผู้คงที่ในนินทา, เป็นผู้คงที่ในสรรเสริญ. เป็นผู้คงที่ในสุข, เป็นผู้คงที่ในทุกข์”. เพราะความเป็นผู้คงที่นี้ จึงชื่อว่า ตาที. คำว่า ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหา ความว่า ก็ความเป็นผู้คงที่อื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าความเป็นผู้คงที่ของพระตถาคตนั้นไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ชื่อว่า ตาทิภูมิ ท่านกล่าวแล้ว. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงยังพระเทศนาให้จบลงด้วยภูมิ ๕ เหล่านี้ มหาปฐพีได้หวั่นไหวในฐานะทั้ง ๕ โดยความเป็นพยาน. ในกาลจบเทศนา สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ของเทวดาและมนุษย์ผู้ถึงสถานที่นั้น ซึ่งมีกุลบุตร ๕๐๐ เหล่านั้นผู้บวชใหม่เป็นต้น ได้ดื่มอมตปานะแล้ว.

ภควาปิ สุตฺตํ นิฏฺฐาเปตฺวา คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต ยํกิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสนฺติ ปเรสํ สทฺธาย ปรปตฺติยายนาย สจฺจมุตนฺติ มญฺญิตฺวา อชฺโฌสิตํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คหิตํ. สยสํวุเตสูติ สยเมว สํวริตฺวา ปิยายิตฺวา คหิตคหเณสุ, ทิฏฺฐิคติเกสูติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิคติกา หิ สยํ สํวุตาติ วุจฺจนฺติ. สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยาติ เตสุ สยํ สํวุตสงฺขาเตสุ ทิฏฺฐิคติเกสุ ตถาคโต ตาที เตสํ เอกมฺปิ วจนํ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอวํ สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ อุตฺตมํ กตฺวา น โอทเหยฺย, น สทฺทเหยฺย, น ปตฺติยาเยยฺย. เอตญฺจ สลฺลนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ปฏิกจฺจ ทิสฺวาติ ปุเรตรํ โพธิมูเลเยว ทิสฺวา. วิสตฺตาติ ลคฺคา ลคิตา ปลิพุทฺธา. ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺติ ยถายํ ปชา อชฺโฌสิตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา วิสตฺตา ลคฺคา ลคิตา, เอวํ อหมฺปิ ชานามิ ปสฺสามิ. ตถา เอวํ ยถา เอตาย ปชาย คหิตนฺติ เอวํ อชฺโฌสิตํ นตฺถิ ตถาคตานนฺติ อตฺโถ.

แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงยังพระสูตรให้จบแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยํกิญฺจิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสํ ความว่า อันบุคคลยึดถือ คือ กลืนกิน คือ ทำให้จบสิ้น คือ ยึดถือแล้ว โดยสำคัญว่า จริงหรือเท็จ ด้วยศรัทธาของผู้อื่น ด้วยความเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า สยํสํวุเตสุ ความว่า ในบุคคลผู้มีทิฏฐิ ผู้มีการยึดถืออันตนยึดถือแล้ว คือ สำรวมแล้ว คือ พิจารณาแล้ว ด้วยตนเอง. จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยตนเอง. บทว่า สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยา ความว่า พระตถาคตเป็นผู้คงที่ในบุคคลผู้มีทิฏฐิเหล่านั้น ผู้นับว่าสำรวมแล้วด้วยตนเอง ไม่พึงตั้งไว้ ไม่พึงเชื่อ ไม่พึงเลื่อมใส แม้คำพูดหนึ่งของพวกเขา โดยทำให้เป็นสิ่งสูงสุด ว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ อย่างนี้ ซึ่งเป็นคำจริงหรือคำเท็จก็ตาม. บทว่า เอตญฺจ สลฺลํ ความว่า ลูกศรคือทิฏฐินี้. บทว่า ปฏิกจฺจ ทิสฺวา ความว่า ทรงเห็นก่อนแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเทียว. บทว่า วิสตฺตา ความว่า ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว. บทว่า ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ ความว่า หมู่สัตว์นี้ยึดถือ กลืนกิน ทำให้จบสิ้น ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว ฉันใด เราก็รู้ ก็เห็น ฉันนั้น. ความว่า การยึดถืออย่างนี้ เหมือนที่หมู่สัตว์นี้ยึดถือแล้ว ย่อมไม่มีแก่พระตถาคตทั้งหลาย.

๕. พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาพรหมจริยสูตร

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ชนกุหนตฺถนฺติ ตีหิ กุหนวตฺถูหิ ชนสฺส กุหนตฺถาย. น ชนลปนตฺถนฺติ น ชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ น จีวราทิถุติวจนตฺถํ. น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถนฺติ น เตน เตน การเณน กตวาทานิสํสตฺถํ, น วาทสฺส ปโมกฺขานิสํสตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ น ‘‘เอวํ กิร เอส ภิกฺขุ, เอวํ กิร เอส ภิกฺขู’’ติ ชนสฺส ชานนตฺถาย. สํวรตฺถนฺติ ปญฺจหิ สํวเรหิ สํวรณตฺถาย. ปหานตฺถนฺติ ตีหิ ปหาเนหิ ปชหนตฺถาย. วิราคตฺถนฺติ ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธตฺถนฺติ เตสํเยว นิรุชฺฌนตฺถาย. อนีติหนฺติ อิติหปริวชฺชิตํ, อปรปตฺติยนฺติ อตฺโถ. นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ. มคฺคพฺรหฺมจริยญฺหิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา นิพฺพานสฺส อนฺโตเยว วตฺตติ ปวตฺตติ. ปฏิปชฺชนฺตีติ ทุวิธมฺปิ ปฏิปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏเมว กถิตํ.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ชนกุหนตฺถํ คือ เพื่อหลอกลวงชนด้วยวัตถุแห่งความหลอกลวง ๓ อย่าง. บทว่า น ชนลปนตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่อการพูดเลียบเคียงชน. บทว่า น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือวาทะที่ทำแล้วด้วยเหตุนั้นๆ, ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือการเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า น อิติ มํ ชโน ชานาตุ คือ ไม่ใช่เพื่อให้ชนรู้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้, ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้’. บทว่า สํวรตฺถํ คือ เพื่อความสำรวมด้วยสังวร ๕. บทว่า ปหานตฺถํ คือ เพื่อการละด้วยปหาน ๓. บทว่า วิราคตฺถํ คือ เพื่อความคลายกำหนัดจากราคะเป็นต้น. บทว่า นิโรธตฺถํ คือ เพื่อความดับแห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า อนีติหํ ความว่า เว้นจากคำเล่าลือ, ไม่ต้องเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า นิพฺพาโนคธคามินํ คือ หยั่งลงสู่ภายในแห่งพระนิพพาน. จริงอยู่ มรรคพรหมจรรย์กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไปในภายในของพระนิพพานนั่นเทียว. บทว่า ปฏิปชฺชนฺติ คือ ย่อมปฏิบัติแม้ทั้งสองอย่าง. ในสูตรนี้ ท่านกล่าววัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวิวัฏฏะเท่านั้น.

๖. กุหสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถากุหสูตร

๒๖. ฉฏฺเฐ กุหาติ กุหกา. ถทฺธาติ โกเธน จ มาเนน จ ถทฺธา. ลปาติ อุปลาปกา. สิงฺคีติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สิงฺคํ, ยํ สิงฺคํ สิงฺคารตา จาตุรตา จาตุริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติย’’นฺติ (วิภ. ๘๕๒) เอวํ วุตฺเตหิ สิงฺคสทิเสหิ ปากฏกิเลเสหิ สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคมตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ เต มยฺหํ ภิกฺขู มม สนฺตกา น โหนฺติ. ‘‘เต มยฺห’’นฺติ อิทํ ปน สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วุตฺตํ. เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ อิธาปิ เมติ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วทติ, สมฺมาปฏิปนฺนตฺตา ปน ‘‘มามกา’’ติ อาห. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ สีลาทีหิ คุเณหิ วฑฺฒนโต วุทฺธึ, นิจฺจลภาเวน วิรูฬฺหึ, สพฺพตฺถ ปตฺถฏตาย เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. เต ปเนเต ยาว อรหตฺตมคฺคา วิรุหนฺติ, อรหตฺตผลํ ปตฺเต วิรูฬฺหา นาม โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กุหา คือ เป็นผู้หลอกลวง. บทว่า ถทฺธา คือ เป็นผู้กระด้างด้วยโกรธและมานะ. บทว่า ลปา คือ เป็นผู้พูดเลียบเคียง. บทว่า สิงฺคี คือ ประกอบพร้อมด้วยกิเลสที่ปรากฏซึ่งเปรียบด้วยเขา อันท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในคำนั้น สิงคะเป็นไฉน? สิงคะใด ความเป็นผู้สวยงาม ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ ความเป็นผู้มั่นคง ความเป็นผู้มั่นคงอย่างยิ่ง (นี้ชื่อว่าสิงคะ)”. บทว่า อุนฺนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า อสมาหิตา คือ เป็นผู้ไม่ได้แม้เพียงจิตเตกัคคตา. บทว่า น เม เต ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่ของข้าพเจ้า ไม่ใช่สมบัติของข้าพเจ้า. แต่คำว่า เต มยฺหํ นี้ ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระศาสดา. ในบทว่า เต โข เม ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา นี้ก็เหมือนกัน พระองค์ตรัสคำว่า เม เพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ แต่ตรัสว่า มามกา เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติดี. บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญเพราะความงอกงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, ถึงความงอกงามเพราะมีผลอันมั่นคง, ถึงความไพบูลย์เพราะความแผ่ไปในที่ทั้งปวง. ก็ภิกษุเหล่านั้นย่อมงอกงามอยู่ตราบเท่าอรหัตตมรรค, เมื่อถึงอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้งอกงามแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

๗. สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาสันตุฏฐิสูตร

๒๗. สตฺตเม [Pg.276] อปฺปานีติ ปริตฺตานิ. สุลภานีติ สุเขน ลทฺธพฺพานิ, ยตฺถ กตฺถจิ สกฺกา โหนฺติ ลภิตุํ. อนวชฺชานีติ นิทฺโทสานิ. ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ ชงฺฆาปิณฺฑิยพเลน จริตฺวา อาโลปมตฺตํ ลทฺธํ โภชนํ. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโยติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปฺปานิ คือ มีเล็กน้อย. บทว่า สุลภานิ คือ พึงได้โดยง่าย, เป็นของอาจเพื่อจะหาได้ในที่ไหนๆ. บทว่า อนวชฺชานิ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ คือ โภชนะที่ได้แล้วประมาณคำข้าว โดยเที่ยวไปด้วยกำลังแข้ง. บทว่า ปูติมุตฺตํ คือ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า แม้กายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) ฉันใด, แม้มูตรที่ใหม่ ก็เป็นปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเทียว ฉันนั้น.

วิฆาโตติ วิคตฆาโต, จิตฺตสฺส ทุกฺขํ น โหตีติ อตฺโถ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ ยสฺส หิ ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม คโต จีวราทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา ปฏิหญฺญติ นาม. ยสฺส เอวํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส นปฺปฏิหญฺญติ นาม. ธมฺมาติ ปฏิปตฺติธมฺมา. สามญฺญสฺสานุโลมิกาติ สมณธมฺมสฺส อนุโลมา. อธิคฺคหิตาติ สพฺเพเต ตุฏฺฐจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน อธิคฺคหิตา โหนฺติ อนฺโตคตา น ปริพาหิราติ.

บทว่า วิฆาโต ความว่า ความเหนื่อยยากปราศไปแล้ว อธิบายว่า ความทุกข์แห่งจิตย่อมไม่มี. บทว่า ทิสา นปฺปฏิหญฺญติ (ทิศย่อมไม่กระทบกระทั่ง) ความว่า ก็ภิกษุใดมีความคิดเกิดขึ้นว่า "เราไปสู่สถานชื่อโน้นแล้ว จักไม่ได้จีวรเป็นต้น" ชื่อว่าทิศย่อมกระทบกระทั่งภิกษุนั้น. ภิกษุใดไม่มีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้น ชื่อว่าทิศย่อมไม่กระทบกระทั่งภิกษุนั้น. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ ปฏิปทาธรรม. บทว่า สามัญฺญสฺสานุโลมิกา ได้แก่ เป็นธรรมที่อนุโลมแก่สมณธรรม. บทว่า อธิคฺคหิตา ความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันภิกษุผู้มีจิตยินดีแล้วครอบงำไว้ได้แล้ว คือ อยู่ภายใน ไม่ได้อยู่ภายนอก.

๘. อริยวํสสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอริยวังสสูตร

๒๘. อฏฺฐมสฺส อชฺฌาสยิโก นิกฺเขโป. อิมํ กิร มหาอริยวํสสุตฺตนฺตํ ภควา เชตวนมหาวิหาเร ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อตฺตโนปิ ปรปุคฺคลานมฺปิ อชฺฌาสยวเสน ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานิ จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺเตตฺวา จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อริยวํสาติ อารภิ. ตตฺถ อริยวํสาติ อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ.

๒๘. การวางบทในสูตรที่ ๘ เป็นไปตามอัธยาศัย. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้วในธรรมสภา ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงตรัสเรียกภิกษุสี่หมื่นรูปซึ่งนั่งแวดล้อมอยู่โดยอัธยาศัยของพระองค์เองและของบุคคลอื่นว่า "ภิกฺขเว" แล้วทรงปรารภว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยวํสา ได้แก่ วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. เปรียบเหมือนมีวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด แม้อริยวงศ์ที่ ๘ นี้ ก็ชื่อว่า อริยวงศ์ อริยตันติ (เชื้อสายแห่งพระอริยะ) อริยปเวณี (ประเพณีแห่งพระอริยะ) ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นที่เกิดจากรากไม้เป็นต้น.

เก ปน เต อริยา, เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร, เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร [Pg.277] พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺธ-พุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา.

ก็พระอริยเจ้าเหล่านั้น ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน คือใคร? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ท่านเรียกว่า พระอริยะ. วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ก็ในกาลก่อนแต่นี้ ในที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้น...ฯลฯ... ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระโคตมผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์.

เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา, รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา, วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา. โปราณา น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิปิ น สํกิณฺณปุพฺพา, ‘‘กิ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ. เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา.

ก็อริยวงศ์เหล่านี้นั้นแล พึงทราบว่า อคฺคญฺญา เพราะเป็นของเลิศ, พึงทราบว่า รตฺตญฺญา เพราะเป็นไปตลอดกาลนาน, พึงทราบว่า วํสญฺญา เพราะเป็นวงศ์. เป็นของเก่า มิใช่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ไม่เคยทรงละทิ้ง ไม่เคยทรงนำออกไป ด้วยทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักไม่ทรงนำออกไป. สมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนเหล่าใดในโลก, (อริยวงศ์เหล่านี้) อันสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รังเกียจ, อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่ติเตียน ไม่ตำหนิ.

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา ‘‘สนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน ความว่า ไม่ใช่สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า, แต่ทว่า สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งนอกเหนือจากนี้ในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น. ก็ในเรื่องจีวร สันโดษมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งสันโดษเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สันโดษ". เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวหมายถึงสันโดษ ๓ ประการนี้ว่า "เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น".

เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ, วากจีรํ, ผลกจีรํ, เกสกมฺพลํ, วาฬกมฺพลํ, โปตฺถโก, จมฺมํ, อุลูกปกฺขํ, รุกฺขทุสฺสํ, ลตาทุสฺสํ, เอรกทุสฺสํ, กทลิทุสฺสํ, เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ.

และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อเหล่านั้น บทว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ ชนิด มีผ้าทุกลพัสตร์เป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนจีวรที่ทำด้วยหญ้าคา, จีวรที่ทำด้วยเปลือกไม้, จีวรที่ทำด้วยแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำด้วยผมคน, ผ้ากัมพลทำด้วยขนหางสัตว์, ผ้าทำด้วยใยไม้, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าใยเถาวัลย์, ผ้าทำด้วยหญ้าแฝก, ผ้าทำด้วยใยกล้วย, ผ้าทำด้วยใยไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร.

จีวรกฺเขตฺตนฺติ [Pg.278] ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน, ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ.

บทว่า จีวรกฺเขตฺตํ (แหล่งเกิดแห่งจีวร) คือ จีวรที่เกิดขึ้น "จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน, หรือผ้าบังสุกุล" โดยแหล่งกำเนิดอย่างนี้ มีเขต ๖ อย่าง, และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งมาติกา ๘.

ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ, สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมวาติ.

คำว่า บังสุกุล พึงทราบว่ามี ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า, ผ้าที่ตกอยู่ที่ประตูตลาด, ผ้าที่ตกอยู่บนถนน, ผ้าที่เขาทิ้งไว้ที่กองขยะ, ผ้าเช็ดครรภมลทิน, ผ้าที่เขาอาบน้ำ (สระเกล้า) แล้วทิ้ง, ผ้าที่ตกอยู่ที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่เขาห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ขาดริม, ผ้าที่ลมพัดมาจากธง, ผ้าที่เขาบูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย. และในบรรดาผ้าเหล่านั้น คำว่า โสตถิยัง ได้แก่ ผ้าเช็ดครรภมลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง ได้แก่ จีวรที่เขาใช้นุ่งห่มสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง ได้แก่ ผ้าที่เขาชักธงขึ้นแล้วลมพัดมาจากที่นั้น. คำว่า ถูปัง ได้แก่ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง ได้แก่ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นสู่บก. คำว่า ปันถิกัง ได้แก่ จีวรที่คนเดินทางทั้งหลายกลัวโจรภัยจึงใช้ก้อนหินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธิมยัง ได้แก่ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว.

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ.

คำว่า ความสันโดษในจีวร ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในความตรึกในจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการเว้นจากความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในน้ำย้อม, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการใช้สอย, ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม, ความสันโดษในการสละ.

ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ, ปํสุกูลิโก อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึกนึกถึง (จีวร) ได้เพียงเดือนหนึ่งเท่านั้น. เพราะว่าภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในจีวรมาส ส่วนภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลย่อมทำ (จีวร) เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น. การตรึกนึกถึงประมาณเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ.

เถโร กิร ‘‘เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ, พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร ‘‘กึ[Pg.279], อาวุโส’’ติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโก’’ติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต ตตฺเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ. นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรตรํ กตํ, ภนฺเตติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

ได้ยินว่า พระเถระมาด้วยคิดว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์ที่เจติยบรรพตวิหาร” เมื่อไหว้พระเจดีย์แล้วได้คิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราคงจะได้ในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามหาที่พัก และได้พักอยู่ในที่นั้น. ในวันรุ่งขึ้น ท่านถือจีวรมาไหว้พระเถระ. พระเถระถามว่า “ท่านจะไปไหน อาวุโส” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปที่ประตูบ้าน” “อาวุโส แม้เราก็จะไป” “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป ท่านได้หยุดยืนที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์แล้วคิดว่า “เราคงจะได้ผ้าที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “ความตรึกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง. ในวันรุ่งขึ้น ท่านก็กลับจากใกล้ลานมะม่วงอีก ในวันต่อมา ก็กลับจากทางประตูด้านทิศเหนือของมหาเจดีย์อีกเช่นกัน แล้วในวันที่สี่จึงเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุรูปนี้คงจะไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าบ้านไปด้วยกัน. ในคืนนั้น ชายคนหนึ่งเปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระ ได้ถ่ายอุจจาระลงบนผืนสาฎกแล้วทิ้งไว้ที่กองขยะ. พระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นถูกหมู่แมลงวันหัวเขียวตอมเกาะอยู่ จึงประนมมือขึ้น. พระมหาเถระถามว่า “อาวุโส ท่านประนมมือกองขยะทำไม” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประนมมือกองขยะ แต่ประนมมือแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า พระองค์ทรงทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งกว่า คือทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีแล้วทิ้งไว้ในป่าช้า ทรงสลัดสัตว์เล็กขนาดเท่าผลน้ำเต้าออก” พระมหาเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลก็ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนา บรรลุผล ๓ แล้วถือเอาผ้าสาฎกนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่ม กลับไปยังปาจีนขัณฑราชิ บรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล.

จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

ส่วนภิกษุผู้ไปเพื่อ (แสวงหา) จีวร การไปโดยตั้งกรรมฐานไว้เป็นเบื้องหน้า ไม่คิดว่า “เราจะได้ (จีวร) ที่ไหน” ชื่อว่า คมนสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหา การแสวงหาโดยไม่แสวงหาร่วมกับใครก็ได้ แต่เลือกแสวงหาร่วมกับภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ. เมื่อภิกษุแสวงหาอยู่อย่างนี้ ครั้นเห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกล ไม่ตรึกนึกไปว่า “ผืนนี้จะน่าพอใจ ผืนนี้จะไม่น่าพอใจ” แต่สันโดษตามที่ได้มานั่นแหละ ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้อย่างนั้น ก็สันโดษด้วยคิดเพียงว่า “เท่านี้จะพอสำหรับผ้าสองชั้น เท่านี้จะพอสำหรับผ้าชั้นเดียว” คือสันโดษตามประมาณที่พอแก่ตนนั่นเอง ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนชื่อโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ.

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส [Pg.280] ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม.

สำหรับภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าเศร้าหมองและประณีต การยังอัตภาพให้เป็นไปตามที่ได้มานั่นแหละ ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตน สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ. การให้ผ้าที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น ส่วนตนเองใช้สอยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ.

‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนูปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปติจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

การซักด้วยน้ำชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก โดยไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนน่าพอใจ น้ำที่ไหนไม่น่าพอใจ” ชื่อว่า อุทกสันโดษ แต่ส่วนน้ำที่เจือปนด้วยดินสีขาว ดินแดง ใบไม้เน่า หรือใบไม้ผุ ย่อมควรเว้นเสีย ส่วนการที่ภิกษุผู้ซัก ไม่ทุบด้วยค้อนเป็นต้น แต่ซักด้วยการขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ เมื่อผ้าไม่สะอาด ควรที่จะซักด้วยน้ำต้มที่ใส่ใบไม้ลงไปด้วยก็ได้ การที่ภิกษุผู้ซักอย่างนี้แล้วทำจีวร โดยไม่ทำลายความสันโดษว่า “ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด” แต่ทำไปตามอาการที่พอเพียงเท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ การทำเพียงแค่พอปกปิดมณฑล ๓ ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ ส่วนการที่ภิกษุไม่พิจารณาว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจเพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร” แต่ถือเอาด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขานำมาวางไว้ที่ถนนเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ

กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลมตฺเต สตฺต วาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺต วาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฺปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น จริตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

ส่วนในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะหนึ่งองคุลี จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ แม้ไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอก็ไม่ขาด ส่วนในระยะสามองคุลี พึงเย็บ ๗ ฝีเข็ม เมื่อทำอย่างนี้ แม้ภิกษุผู้เดินทางก็พึงมีเพื่อนช่วย ภิกษุใดไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอย่อมขาด นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้ย้อม ไม่พึงเที่ยวแสวงหาน้ำย้อม เช่น น้ำย้อมดำที่ทำจากเปลือกไม้ฟาอองเป็นต้น ได้น้ำย้อมใดในบรรดาน้ำย้อมที่ทำจากเปลือกไม้โสมะเป็นต้น พึงย้อมด้วยน้ำย้อมนั้น ส่วนเมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์ถือเอาเปลือกไม้ในป่าแล้วทิ้งไป หรือถือเอากากย้อมที่พวกภิกษุเคี่ยวแล้วทิ้งไป มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียว สีโคลน หรือสีดำคล้ำ แล้วทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่า กัปปสันโดษ

หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ [Pg.281] โหติ, อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

การใช้สอยเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ ส่วนเมื่อได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือผู้ทำ ย่อมควรเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ ถ้าแม้ทำจีวรเสร็จแล้ว ประสงค์จะให้อนุศาสกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ย่อมควรเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ชื่อว่าเป็นการสะสม ผ้าที่อธิษฐานแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม ดังนี้ พระมหาศิวเถระกล่าวแล้ว นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้สละ ไม่พึงมองหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณียธรรมแล้วสละ ดังนี้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ

จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔-๒๕) เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ.

ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ และ เตจีวริกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พึงทราบในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๒๔-๒๕) ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งจีวรสันโดษมหอริยวงศ์

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า วัณณวาที (ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อทรงแสดงภิกษุรูปนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา จ วัณณวาที” (เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และกล่าวสรรเสริญคุณ)

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

คำว่า อเนสนัง คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ ซึ่งจำแนกเป็นการประกอบเนืองๆ ในการเป็นทูต การเป็นคนรับใช้ไป คำว่า อัปปติรูปัง คือ ไม่สมควร คำว่า อลัทธา จ คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า “ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร” แล้วอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญ ทำการหลอกลวง ย่อมหวาดสะดุ้ง กระสับกระส่าย แต่ภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่กระสับกระส่ายอย่างนั้น คำว่า ลัทธา จ คือ ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ คำว่า อคธิโต คือ ผู้ปราศจากความโลภและความอยาก คำว่า อมุจฉิโต คือ ผู้ไม่ถึงความมัวเมาด้วยตัณหาอันยิ่ง คำว่า อนัชโฌปันโน คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาหุ้มห่อ คำว่า อาทีนวทัสสาวี คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในปริโภคด้วยความอยาก คำว่า นิสสรณปัญโญ คือ ผู้รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า “เพียงเพื่อบำบัดความหนาว” เท่านั้น

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา, ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก [Pg.282] พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า เนวัตตานุกกังเสติ คือ ไม่ทำการยกตนว่า “เราเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบทนั่นเทียว ใครเล่าจะเหมือนเรา” คำว่า โน ปรัง วัมเภติ คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า “ก็ภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่ใช่ผู้ทรงผ้าบังสุกุล” หรือว่า “แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้” คำว่า โย หิ ตัตถ ทักโข คือ ภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด หลักแหลม คล่องแคล่ว ในจีวรสันโดษนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า อนลโส คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำอย่างต่อเนื่อง คำว่า สัมปชาโน ปฏิสสโต คือ ผู้ประกอบด้วยสัมปชัญญะและสติ คำว่า อริยวังเส ฐิโต คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในสันโดษในบิณฑบาตนี้ พึงรู้จักบิณฑบาต พึงรู้จักเขตแห่งบิณฑบาต พึงรู้จักสันโดษในบิณฑบาต พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาต ในข้อเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ ข้าวสุก ขนมกุมมาส ขนมสัตตุ ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ข้าวต้ม ของขบเคี้ยว ของลิ้ม ของเลีย บิณฑบาตมี 16 อย่าง

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ.

คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต ได้แก่ สังฆภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโปสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต อาคันตุกภัต คมิกภัต คิลานภัต คิลานุปัฏฐากภัต ธุรภัต กุฏิภัต วารภัต วิหารภัต เขตแห่งบิณฑบาตมี 15 อย่าง

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา.

คำว่า สันโดษในบิณฑบาต ได้แก่ สันโดษในวิตก สันโดษในการไป สันโดษในการแสวงหา สันโดษในการได้ สันโดษในการรับ สันโดษในการรับตามประมาณ สันโดษในการเว้นจากความตะกละ สันโดษตามมีตามได้ สันโดษตามกำลัง สันโดษตามความเหมาะสม สันโดษในอุปการะ สันโดษในประมาณ สันโดษในการบริโภค สันโดษในการเว้นจากการสะสม สันโดษในการสละ สันโดษมี 15 อย่าง

ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ? อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดีในอาหาร ล้างปากแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้ถือบิณฑปาติกธุดงค์ เที่ยวไปกับหมู่คณะ ในเวลาเย็น ตอนอุปัฏฐากพระเถระ เมื่อพระเถระถามว่า "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานวิตกแล้วตรึก จำเดิมแต่นั้นไป ภิกษุผู้ตรึกอยู่ ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ

ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ[Pg.283], เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

ภิกษุเมื่อเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "จักได้ที่ไหน" พึงมีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้าแล้วไป นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ เมื่อแสวงหา ไม่พึงพาภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไป พึงพาแต่ภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ เห็นอาหารที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ ไม่พึงคิดว่า "เราจักรับสิ่งนี้น่าพอใจ เราจักไม่รับสิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" พึงรับแต่อย่างใดอย่างหนึ่งเพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

อนึ่ง ในการรับนี้ ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมก็มีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่โดยประมาณ ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับโดยประมาณ เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมลบหลู่ความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำลายศรัทธาไทยธรรม ไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดเหนี่ยวไว้ได้ ด้วยเหตุนี้ พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ ไม่พึงไปเฉพาะแต่สกุลที่มั่งคั่ง พึงไปตามลำดับประตู นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ ยถาลาภสันโดษเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเรื่องจีวรนั่นเอง

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

การบริโภคบิณฑบาตแล้วรู้คุณอย่างนี้ว่า "เราจักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม" ชื่อว่า อุปการสันโดษ อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไว้ เมื่อไม่มี พึงให้คนนำไปแล้วรับเพียงสักว่าประเคน นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ การบริโภคอย่างนี้ว่า "การบรรเทาความหิวเป็นนิสสรณะในบิณฑบาตนี้" ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ การไม่เก็บสะสมไว้แล้วบริโภค นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ไม่พึงมองดูหน้า ตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วพึงสละให้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ

ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖-๓๐) วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาตมี 5 อย่าง คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ ขลุปัจฉาภัตติกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาตให้บริบูรณ์ ย่อมคุ้มครองธุดงค์ 5 ประการเหล่านี้ เมื่อคุ้มครองธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาต บทว่า วณฺณวาที เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ [Pg.284] ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

ในคำว่า ด้วยเสนาสนะ นี้ พึงรู้จักเสนาสนะ พึงรู้จักเขตแห่งเสนาสนะ พึงรู้จักสันโดษในเสนาสนะ พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับเสนาสนะ ในข้อเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน วิหาร อัฒโณม ปราสาท เรือนมียอด ถ้ำ ซอกเขา หอสูง มณฑป กอไผ่ โคนต้นไม้ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะมี 15 อย่างเหล่านี้

เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ.

คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือที่เป็นปังสุกูละ เขตมี 6 อย่าง

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑-๓๕) วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

คำว่า เสนาสนสันโดษ คือ สันโดษ ๑๕ อย่าง มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ สันโดษเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ส่วนธุดงค์ ๕ ที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ รุกขมูลิกังคะ อัพโภกาสิกังคะ โสสานิกังคะ และยถาสันถติกังคะ เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์

คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ส่วนคิลานปัจจัย จัดเข้าในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษเท่านั้น เนสัชชิกังคะ จัดเข้าในภาวนารามอริยวงศ์ และมีคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ.

“ธุดงค์ ๕ ท่านกล่าวว่าอาศัยเสนาสนะ, ๕ อาศัยอาหาร, ๑ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ อาศัยจีวร”

อิติ ภควา ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอริยวงศ์คือจีวรสันโดษเป็นข้อแรก ราวกับทรงแผ่แผ่นดิน ราวกับทรงยังท้องมหาสมุทรให้เต็ม และราวกับทรงขยายอากาศแล้ว ครั้นตรัสปิณฑปาตสันโดษเป็นข้อที่สอง ราวกับทรงยังดวงจันทร์ให้ขึ้น และราวกับทรงยังดวงอาทิตย์ให้ลอยเด่นแล้ว ครั้นตรัสอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษเป็นข้อที่สาม ราวกับทรงยกภูเขาสิเนรุขึ้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสอริยวงศ์คือภาวนารามะ ประดับด้วยนัยนับพันเป็นข้อที่สี่ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาว่า “ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยินดีในภาวนา)

ตตฺถ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. อปิจ ภาเวนฺโต [Pg.285] รมตีติ ภาวนาราโม. ปชหนฺโต รมตีติ ปหานาราโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทตีติ อตฺโถ. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน. จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต อนุปสฺสนา, อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา, สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม, อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ. กามจฺฉนฺทาทโย ปน กิเลเส ปชหนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ.

ในบทนั้น คำว่า อารมณัง คือ อาราโม แปลว่า ความเพลิดเพลิน, ความยินดียิ่ง ความยินดีในภาวนาของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ผู้ยินดีแล้วในภาวนา ชื่อว่า ภาวนารโต ความยินดีในปหานะ ๕ อย่างของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ย่อมยินดีเมื่อละอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมยินดีเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ อธิบายว่า ย่อมได้ความเพลิดเพลิน (ย่อมยินดีเมื่อเจริญ) สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อนุสัปปนา ๗, มหาวิปัสสนา ๑๘, โพธิปักขิยธรรม ๓๗, อารัมมณวิภัตติ ๓๘ ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน ส่วนเมื่อละกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน

อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ, ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ, ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ ด้วยอริยวงศ์ ๓ ข้อแรก เป็นอันท่านกล่าววินัยปิฎกทั้งหมด ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และสันโดษในปัจจัย ๔ ด้วยภาวนารามอริยวงศ์ เป็นอันท่านกล่าวปิฎกที่เหลืออีก ๒ ก็เมื่อภิกษุจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวโดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งนิทเทสในอภิธรรม

ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ –

ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค มีดังนี้ –

‘‘เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ, พฺยาปาทํ… อาโลกสญฺญํ… ถินมิทฺธํ… อวิกฺเขปํ, อุทฺธจฺจํ… ธมฺมววตฺถานํ… วิจิกิจฺฉํ… ญาณํ… อวิชฺชํ… ปาโมชฺชํ… อรตึ… ปฐมชฺฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ… ทุติยชฺฌานํ… วิตกฺกวิจาเร… ตติยชฺฌานํ… ปีตึ… จตุตฺถชฺฌานํ… สุขทุกฺเข… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ.

“ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาโลกสัญญา ย่อมยินดีเมื่อละถีนมิทธะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอวิกเขปะ ย่อมยินดีเมื่อละอุทธัจจะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญธัมมววัตถาน ย่อมยินดีเมื่อละวิจิกิจฉา ย่อมยินดีเมื่อเจริญญาณ ย่อมยินดีเมื่อละอวิชชา ย่อมยินดีเมื่อเจริญความปราโมทย์ ย่อมยินดีเมื่อละความไม่ยินดี ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฐมฌาน ย่อมยินดีเมื่อละนิวรณ์ ๕ ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละวิตกวิจาร ย่อมยินดีเมื่อเจริญตติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละปีติ ย่อมยินดีเมื่อเจริญจตุตถฌาน ย่อมยินดีเมื่อละสุขและทุกข์ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละอากิญจัญญายตนสัญญา

‘‘อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ… สุขสญฺญํ… อนตฺตานุปสฺสนํ… อตฺตสญฺญํ… นิพฺพิทานุปสฺสนํ… นนฺทึ… วิราคานุปสฺสนํ… ราคํ… นิโรธานุปสฺสนํ… สมุทยํ… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ… อาทานํ… ขยานุปสฺสนํ … ฆนสญฺญํ… วยานุปสฺสนํ… อายูหนํ… วิปริณามานุปสฺสนํ… ธุวสญฺญํ… อนิมิตฺตานุปสฺสนํ [Pg.286]… นิมิตฺตํ… อปฺปณิหิตานุปสฺสนํ… ปณิธึ… สุญฺญตานุปสฺสนํ… อภินิเวสํ… อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ… สาราทานาภินิเวสํ… ยถาภูตญาณทสฺสนํ… สมฺโมหาภินิเวสํ… อาทีนวานุปสฺสนํ… อาลยาภินิเวสํ… ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ… อปฺปฏิสงฺขํ… วิวฏฺฏานุปสฺสนํ… สํโยคาภินิเวสํ… โสตาปตฺติมคฺคํ… ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส… สกทาคามิมคฺคํ… โอฬาริเก กิเลเส… อนาคามิมคฺคํ… อนุสหคเต กิเลเส… อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑,๙๕).

“ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิจจสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสุขสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนันทิ ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละราคะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสมุทัย ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความยึดมั่น ย่อมยินดีเมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละฆนสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความพยายามปรุงแต่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละธุวสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิมิต ย่อมยินดีเมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความปรารถนา ย่อมยินดีเมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสาราทานาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมยินดีเมื่อละสัมโมหาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอาลยาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความไม่พิจารณา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสังโยคาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญโสดาปัตติมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นพวกเดียวกัน ย่อมยินดีเมื่อเจริญสกทาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างหยาบ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างละเอียด ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง”

เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ.

พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้

ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

โดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย มีดังนี้ –

‘‘เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ, อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต, อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๑-๓๖๐).

“ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ... ย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ. ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการเจริญกายคตาสติที่ประกอบด้วยความสุข ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการละอัสมิมานะ ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการนี้. ธรรม 2 ประการ... ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือกสิณายตนะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือมิจฉัตตะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการนี้. ดูกรภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในการภาวนา” (ที. ปา. 11/351-360).

เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

พึงกล่าวโดยนัยแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกายอย่างนี้.

มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

คำว่า โดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย ความว่า -

‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค…เป… ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย. อนิสฺสิโต จ วิหรติ, น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต. ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ [Pg.287] อุปสํหรติ ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’ติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย).

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเอก... เพียงเพื่อความรู้ เพียงเพื่อความระลึกได้ และเธอเป็นผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา เป็นผู้รื่นเริงในภาวนา เป็นผู้มายินดีในการละ เป็นผู้รื่นเริงในการละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เมื่อภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดินอยู่’... อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า... จนกลายเป็นผงละเอียด ภิกษุนั้นย่อมนำเข้ามาเปรียบเทียบกับกายนี้เองว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีลักษณะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่... ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา” (ม. นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น)

เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

พึงกล่าวโดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกายอย่างนี้

อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต ‘‘อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต …เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ, เอวํ โข ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (มหานิ. ๑๓; จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๙, นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๑). เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

โดยนัยแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม พึงกล่าวว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นฝี... โดยความเป็นธรรมที่เศร้าหมอง ย่อมรื่นเริงอยู่ ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา’ พึงกล่าวโดยนัยแห่งนิทเทสอย่างนี้

เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตี’’ติ เอวํ ปรวมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

คำว่า Nevattānukkaṃseti ความว่า ไม่ยกตนอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ เราผู้บำเพ็ญวิปัสสนากรรมฐานว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ล่วงมาได้ ๖๐ ปี หรือ ๗๐ ปีแล้ว ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา’ คำว่า No paraṃ vambheti ความว่า ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพียงวิปัสสนาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้ ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงเที่ยวไปโดยทอดทิ้งกรรมฐานเสียเล่า’ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อริยวํสาติ, ภิกฺขเว, อิเม จตฺตาโร อริยวํสา อริยตนฺติโย อริยปเวณิโย อริยญฺชสา อริยวฏุมานีติ สุตฺตนฺตํ วินิวฏฺเฏตฺวา อิทานิ มหาอริยวํสปริปูรกสฺส ภิกฺขุโน วสนทิสา ทสฺเสนฺโต อิเมหิ จ ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สฺเวว อรตึ สหตีติ โสเยว อรตึ อนภิรตึ อุกฺกณฺฐิตํ สหติ อภิภวติ. น ตํ อรติ สหตีติ ตํ ปน ภิกฺขุํ ยา เอสา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ อธิกุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อรติ นาม โหติ, สา สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ. อรติรติสโหติ อรติญฺจ ปญฺจกามคุณรติญฺจ สหติ, อธิภวิตุํ สกฺโกติ.

คำว่า Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการนี้ เป็นวงศ์ของพระอริยะ เป็นประเพณีของพระอริยะ เป็นแนวทางของพระอริยะ เป็นทางเดินของพระอริยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรเรื่องอริยวงศ์นี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีสาระโดยอำนาจของภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ จึงตรัสคำว่า Imehi ca pana, bhikkhave เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า sveva aratiṃ sahatī ความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์นั้นนั่นเอง ย่อมอดทน ย่อมครอบงำความไม่ยินดี ความไม่รื่นเริง ความกระวนกระวายได้ คำว่า Na taṃ arati sahatī ความว่า ส่วนความไม่ยินดีใดที่เกิดขึ้นในการเจริญกุศลธรรมอันยิ่ง หรือในเสนาสนะอันสงัด ความไม่ยินดีนั้นไม่สามารถจะครอบงำภิกษุนั้นได้ คำว่า Aratiratisaho ความว่า ย่อมสามารถอดทน ย่อมสามารถครอบงำความไม่ยินดี และความยินดีในกามคุณ ๕ ได้

อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต นารตีติอาทิมาห. ตตฺถ ธีรนฺติ วีริยวนฺตํ. นารติ ธีรํ สหตีติ อิทํ ปุริมสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา สา ธีรํ น สหติ นปฺปโหติ ธีรํ สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา นารติ [Pg.288] สหติ ธีรํ. ธีโร หิ อรติสฺสโหติ อรติสหตฺตา หิ โส ธีโร นาม, ตสฺมา อรตึ สหตีติ อตฺโถ. สพฺพกมฺมวิหายีนนฺติ สพฺพํ เตภูมกกมฺมํ จชิตฺวา ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ฐิตํ. ปนุณฺณํ โก นิวารเยติ กิเลเส ปนุทิตฺวา ฐิตํ โก นาม ราโค วา โทโส วา นิวาเรยฺย. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหตีติ ชมฺโพนทสงฺขาตสฺส ชาติรตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสทิสํ ครหิตพฺพโทสวิมุตฺตํ โก ตํ ปุคฺคลํ นินฺทิตุํ อรหติ. พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโตติ มหาพฺรหฺมุนาปิ เอส ปุคฺคโล ปสํสิโตเยวาติ. เทสนาปริโยสาเน จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปยอดด้วยคาถา จึงตรัสคำว่า Nāratī เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า Dhīraṃ หมายถึง ผู้มีความเพียร คำว่า Nārati dhīraṃ sahati นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทก่อนนั่นเอง เพราะความไม่ยินดีนั้นไม่ครอบงำ ไม่สามารถ ไม่สามารถจะครอบงำหรือย่ำยีผู้มีความเพียรได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความไม่ยินดีไม่ครอบงำผู้มีความเพียร คำว่า Dhīro hi aratissaho ความว่า จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีความเพียร (ธีระ) เพราะเป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีได้ เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ย่อมอดทนต่อความไม่ยินดี คำว่า Sabbakammavihāyīnaṃ ความว่า ละกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่โดยกระทำให้มีที่สุดรอบแล้ว คำว่า Panuṇṇaṃ ko nivāraye ความว่า ใครเล่าจะพึงกั้นราคะหรือโทสะของบุคคลผู้กำจัดกิเลสแล้วตั้งอยู่ได้ คำว่า Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati ความว่า ใครเล่าจะพึงติเตียนบุคคลนั้น ผู้ปราศจากโทษที่ควรติเตียน เปรียบเหมือนแท่งทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์ คำว่า Brahmunāpi pasaṃsito ความว่า แม้ท้าวมหาพรหมก็สรรเสริญบุคคลนี้อย่างแน่นอน เมื่อจบการเทศนา ภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตผล

๙. ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาธรรมบทสูตร

๒๙. นวเม ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. อนภิชฺฌาติอาทีสุ อภิชฺฌาปฏิกฺเขเปน อนภิชฺฌา, พฺยาปาทปฏิกฺเขเปน อพฺยาปาโท, มิจฺฉาสติปฏิกฺเขเปน สมฺมาสติ, มิจฺฉาสมาธิปฏิกฺเขเปน สมฺมาสมาธิ เวทิตพฺโพ.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า Dhammapadāni หมายถึง หมวดธรรม ในคำว่า Anabhijjhā เป็นต้น พึงทราบว่า อนภิชฌา ทราบได้โดยการปฏิเสธอภิชฌา, อพยาบาท ทราบได้โดยการปฏิเสธพยาบาท, สัมมาสติ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสติ, สัมมาสมาธิ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสมาธิ

อนภิชฺฌาลูติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา. อพฺยาปนฺเนน เจตสาติ สพฺพกาลํ ปกติภาวํ อวิชหนฺเตน จิตฺเตน. สโต เอกคฺคจิตฺตสฺสาติ สติยา สมนฺนาคโต อารมฺมเณ เอกคฺคจิตฺโต อสฺส. อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโตติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺโต อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

คำว่า Anabhijjhālū ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา คำว่า Abyāpannena cetasā ความว่า ด้วยจิตที่ไม่ละทิ้งสภาวะปกติในกาลทุกเมื่อ คำว่า Sato ekaggacittassa ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติ มีจิตตั้งมั่นในอารมณ์ คำว่า Ajjhattaṃ susamāhitoti ความว่า เป็นผู้มีจิตตั้งไว้ดีแล้วในธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในสันดานของตน ในสูตรนี้และในคาถานี้ ทรงแสดงทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้

๑๐. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาปริพพาชกสูตร

๓๐. ทสเม อภิญฺญาตาติ ญาตา ปากฏา. อนฺนภาโรติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. สา หิ อิธ ปฏิสลฺลานนฺติ อธิปฺเปตา. ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. อภิชฺฌาลุนฺติ สตณฺหํ. กาเมสุ ติพฺพสาราคนฺติ วตฺถุกาเมสุ พหลราคํ. ตมหํ ตตฺถ เอวํ วเทยฺยนฺติ ตํ อหํ ตสฺมึ การเณ เอวํ วเทยฺยํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ปฏิกฺโกสิตพฺพานิ ปฏิพาหิตพฺพนิ วา มญฺเญยฺย. สหธมฺมิกาติ สการณา. วาทานุปาตาติ ธมฺมิกวาเท ฆฏฺฏยมานา อธมฺมิกวาทานุปาตา, วาทปฺปวตฺติโยติ อตฺโถ. คารยฺหา ฐานาติ ครหิตพฺพยุตฺตกา ปจฺจยา. อาคจฺฉนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิญฺญาตา ความว่า เป็นที่รู้จักกันดี ปรากฏชัด. ชื่อทั้งหลายมีอันนภาระเป็นต้น เป็นชื่อของปริพาชกเหล่านั้น. บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ความว่า ออกจากผลสมาบัติ. จริงอยู่ ผลสมาบัตินั้น ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า ปฏิสัลลานะ. บทว่า ปจฺจกฺขาย ความว่า ละเสียแล้ว. บทว่า อภิชฺฌาลุ ความว่า ผู้มีตัณหา. บทว่า กาเมสุ ติพฺพสาราคัญฺจ ความว่า ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า ตมห ตตฺถ เอว วเทยฺย ความว่า เราพึงกล่าวบุคคลนั้นในเหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพ มญฺเญยฺย ความว่า พึงเข้าใจว่า เป็นสิ่งที่ควรคัดค้านหรือควรห้ามปราม. บทว่า สหธมฺมิกา ความว่า มีเหตุผล. บทว่า วาทานุปาตา ความว่า การเกิดขึ้นแห่งวาทะที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งกระทบกระทั่งวาทะที่เป็นธรรม อธิบายว่า การเป็นไปแห่งวาทะ. บทว่า คารยฺหา ฐานา ความว่า เหตุอันควรแก่การถูกติเตียน. บทว่า อาคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึง.

อุกฺกลาติ [Pg.289] อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุกวาทาติ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติเอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปน เตสุ นิยาโม โหตีติ? โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ…เป… นตฺถิ ทินฺนํ…เป… กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺติ อริฏฺฐกณฺฏกสทิโส โหติ. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุโก นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อภิชฺฌาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺเต สิกฺขมาโน อปฺปมตฺโต นาม วุจฺจตีติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏวิฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติ กถิตาติ.

บทว่า อุกฺกลา ความว่า ชาวอุกกลชนบท. บทว่า วสฺสภญฺญา ความว่า คน ๒ คน คือ วัสสะ และ ภัญญะ. บทว่า อเหตุกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า อกิริยวาทา ความว่า ผู้มีวาทะปฏิเสธกรรมอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า นตฺถิกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่ความแน่นอนในทิฏฐิทั้ง ๓ นี้. ก็ความแน่นอนในทิฏฐิเหล่านั้นมีได้อย่างไร? คือว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเช่นนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ... ทานที่ให้แล้วไม่มีผล... เพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในชวนะดวงที่ ๑ ยังพอเยียวยาได้, ในชวนะดวงที่ ๒ เป็นต้นก็เช่นกัน, ในชวนะดวงที่ ๗ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เยียวยาไม่ได้ ไม่กลับกลาย เป็นดุจเสี้ยนหนามที่ร้ายกาจ. ในทิฏฐิเหล่านั้น บางคนหยั่งลงสู่ทิฏฐิเดียว, บางคนสอง, บางคนก็สาม. ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงความเป็นเครื่องกั้นทางสวรรค์และทางพระนิพพาน, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะไปสู่สวรรค์ได้ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงพระนิพพานเลย. สัตว์นั้นชื่อว่าเป็นดุจตอในวัฏฏะ เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน, โดยมากแล้ว การออกจากภพของบุคคลเช่นนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยา ความว่า เพราะกลัวการติเตียนตน เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง และเพราะกลัวการว่าร้าย. ในบทว่า อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อรหัตตผลเรียกว่า อภิชฌาวินัย, ผู้กำลังศึกษาอยู่ในอรหัตตผล ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท ดังนี้ ในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว จึงตรัสผลสมาบัติด้วยคาถา.

อุรุเวลวคฺโค ตติโย.

อุรุเวลวรรคที่ ๓

๔. จกฺกวคฺโค

๔. จักกวรรค

๑. จกฺกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาจักกสูตร

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม จกฺกานีติ สมฺปตฺติโย. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ วตฺตนฺติ ฆฏิยนฺติเยวาติ อตฺโถ. ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสาวสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ [Pg.290] ภชนํ, น ราชานํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมว เจตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลกมฺมํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปติ, โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. ปุญฺญกโตติ กตปุญฺโญ. สุขญฺเจตํธิวตฺตตีติ สุขญฺจ เอตํ ปุคฺคลํ อธิวตฺตติ, อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า จกฺกานิ ความว่า สมบัติทั้งหลาย. บทว่า จตุจกฺกํ วตฺตติ ความว่า สมบัติจักร ๔ ย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมประกอบกันนั่นเทียว. บทว่า ปฏิรูปเทสวาโส ความว่า การอยู่ในประเทศที่สมควรเช่นนี้ ซึ่งเป็นที่ที่บริษัท ๔ ปรากฏ. บทว่า สปฺปุริสาวสฺสโย ความว่า การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระราชา. บทว่า อตฺตสมฺมาปณิธิ ความว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ความว่า ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ในจักร ๔ เหล่านี้ ข้อนี้แหละเป็นประมาณ. จริงอยู่ กุศลกรรมอันบุคคลทำแล้วด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณใด กุศลนั้นนั่นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ปฏิรูปเทศ ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นนั่นแหละย่อมตั้งตนไว้ชอบ. บทว่า ปุญฺญกโต ความว่า ผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว. บทว่า สุขญฺเจตํอธิวตฺตติ ความว่า และสุขย่อมเป็นไปทับบุคคลนั้น อธิบายว่า ย่อมครอบงำ.

๒. สงฺคหสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาสังคหสูตร

๓๒. ทุติเย สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. ทานญฺจาติอาทีสุ เอกจฺโจ หิ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตสฺส ทานเมว ทาตพฺพํ. เปยฺยวชฺชนฺติ ปิยวจนํ. เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ ตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอส เทตุ วา มา วา, วจนเมวสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตสฺส ปิยวจนเมว วตฺตพฺพํ. อตฺถจริยาติ อตฺถวฑฺฒนกถา. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ, อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพํ, เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยกถาว กเถตพฺพา. สมานตฺตตาติ สมานสุขทุกฺขภาโว. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. โส สเจ คหฏฺฐสฺส ชาติยา ปพฺพชิตสฺส สีเลน สทิโส โหติ, ตสฺสายํ สมานตฺตตา กาตพฺพา. ตตฺถ ตตฺถ ยถารหนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถานุจฺฉวิกํ สมานตฺตตาติ อตฺโถ. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา รถสฺส คจฺฉโต อาณิ สงฺคโห นาม โหติ, สา รถํ สงฺคณฺหาติ, เอวมิเม สงฺคหา โลกํ สงฺคณฺหนฺติ. น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย. สงฺคหา [Pg.291] เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. สงฺคเห เอเตติ วา ปาโฐ. สมเวกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ.

๓๒. ในทุติยสูตร คำว่า สังคหวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. ในบทว่า ทานัญจ เป็นต้นนั้น บุคคลบางคนแล พึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, แก่บุคคลนั้น พึงให้ทานเท่านั้น. คำว่า เปยฺยวชฺชํ คือ คำพูดที่น่ารัก. จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้สิ่งที่ควรให้ก็จริง แต่กลับทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดแต่ละคำ, ทานของบุคคลนั้นจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไรเลย แต่เมื่อพูดก็เหมือนชโลมด้วยน้ำมัน. ผู้นี้จะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขาเท่านั้นมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. แก่บุคคลนั้น พึงกล่าวแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. คำว่า อัตถจริยา คือ การกล่าวถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังทั้งทาน ไม่หวังทั้งคำพูดที่น่ารัก หวังแต่คำพูดที่เป็นประโยชน์แก่ตน เป็นคำพูดที่นำมาซึ่งความเจริญเท่านั้น. แก่บุคคลเช่นนี้ พึงกล่าวแต่อรรถจริยกถาอย่างนี้ว่า "ท่านควรทำกรรมนี้ ท่านไม่ควรทำกรรมนี้ ท่านควรคบหาบุคคลเช่นนี้ ท่านไม่ควรคบหาบุคคลเช่นนี้". คำว่า สมานัตตตา คือ ความมีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น หวังการนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน คือหวังความมีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้. ถ้าบุคคลนั้นเป็นผู้เสมอกันกับคฤหัสถ์โดยชาติ หรือกับบรรพชิตโดยศีล, สมานัตตตานี้พึงกระทำแก่บุคคลนั้น. ความหมายของบทว่า ตัตถ ตัตถ ยถารหํ คือ สมานัตตตาตามสมควรในธรรมนั้นๆ. ความหมายของบทว่า รถัสสาณีว ยายโต คือ ลิ่มสลักแห่งรถที่กำลังแล่นไป ชื่อว่า สังคหะ (เครื่องยึดเหนี่ยว) ฉันใด, ลิ่มสลักนั้นย่อมยึดเหนี่ยวรถไว้ ฉันใด, สังคหวัตถุเหล่านี้ก็ยึดเหนี่ยวโลกไว้ ฉันนั้น. ความหมายของบทว่า น มาตา ปุตตการณา คือ หากมารดาไม่พึงกระทำสังคหวัตถุเหล่านี้แก่บุตร, ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะเหตุแห่งบุตร. บทว่า สังคหา เอเต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า สังคเห เอเต. คำว่า สมเวกขันติ คือ ย่อมเห็นโดยชอบ. คำว่า ปาสังสา จ ภวันติ คือ และย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ.

๓. สีหสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสีหสูตร

๓๓. ตติเย สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขาปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา. ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธสาลิปิณฺฑสงฺขจุณฺณปิณฺฑวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

๓๓. ในตติยสูตร บทว่า สีโห ความว่า ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ) บัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีจาง) และเกสรสรสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ). ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น ติณสีหะมีสีเหมือนโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีสีเหมือนโคดำ กินหญ้าอย่างเดียว. บัณฑุสีหะมีสีเหมือนโคสีใบไม้แห้ง กินเนื้อ. เกสรสรสีหะสมบูรณ์ด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้งสี่ ประดุจสำเร็จด้วยการทาครั่ง, และมีแถบ ๓ แถบ ประดุจเขียนด้วยพู่กันจุ่มครั่ง เริ่มตั้งแต่บนศีรษะทอดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน. ส่วนที่คอของมันมีกลุ่มขนสร้อยคอประดุจผ้ากัมพลมีราคาหนึ่งแสนคลุมไว้, ส่วนที่เหลือมีสีเหมือนก้อนแป้งข้าวสาลีบริสุทธิ์หรือผงสังข์. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะนี้ในที่นี้.

มิคราชาติ สพฺพมิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต, สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขมนฺโต อธิปฺเปโต.

บทว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง. บทว่า อาสยา ความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ออกจากถ้ำทอง ถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก หรือถ้ำมโนศิลา. อนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาแสงสว่าง, หรือถูกปัสสาวะอุจจาระบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาอาหาร, หรือถูกความกำหนัดครอบงำ จึงออกเพื่อเสพเมถุนธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาราชสีห์ที่ออกไปเพื่อแสวงหาอาหาร.

วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ, ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

บทว่า วิชัมภติ ความว่า ราชสีห์ยืดกาย คือ ยืนบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง, ตั้งเท้าหลังทั้งสองให้เสมอกัน, เหยียดเท้าหน้าไปข้างหน้า, ดึงส่วนหลังของร่างกายมา, นำส่วนหน้าไป, โก่งหลัง, ชูคอ, ทำเสียงประดุจเสียงฟ้าผ่า, สูดลมเข้าจมูก, สลัดฝุ่นที่ติดอยู่ตามร่างกาย. อนึ่ง ในภูมิประเทศที่ยืดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม, และเมื่อมันวิ่งไป ร่างกายของมันย่อมปรากฏเหมือนดุ้นไฟที่กำลังหมุนอยู่ในความมืด.

อนุวิโลเกตีติ [Pg.292] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถายาปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ. เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

บทว่า อนุวิโลเกติ ความว่า เหตุไรจึงเหลียวดู? (ตอบว่า) เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. กล่าวคือ เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โค และกระบือเป็นต้น ที่กำลังเที่ยวอยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ราชสีห์ผู้ดุร้าย กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารนั้น มีความเอ็นดูด้วยหรือ? (ตอบว่า) เออ มี. จริงอย่างนั้น เพราะมันคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยสัตว์ที่ถูกฆ่าจำนวนมาก" ดังนั้น แม้เพื่อเป็นอาหารของตน มันก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ. มันย่อมกระทำความเอ็นดูอย่างนี้. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ยังสัตว์เล็กๆ ที่อยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอให้ถึงความพินาศเลย".

สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภฏฺฐานานิ อุปฺปตติ, สเม ฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา อุทฺธํ วา อุสภมตฺตํ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ, ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมติ.

คำว่า "บันลือสีหนาท" คือ ย่อมบันลือเสียงอันกล้าหาญ ๓ ครั้งก่อน. ก็แล เสียงของราชสีห์นั้นผู้ยืนบันลืออยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย ย่อมกระทำเสียงสะท้อนกึกก้องเป็นอันเดียวกันทั่วบริเวณ ๓ โยชน์โดยรอบ. สัตว์สองเท้าและสี่เท้าทั้งหลายที่อยู่ในภายใน ๓ โยชน์ ได้ฟังเสียงสะท้อนกึกก้องของราชสีห์นั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะยืนอยู่ในที่ของตนตามเดิมได้. คำว่า "ย่อมหลีกไปเพื่อหาเหยื่อ" คือ ย่อมไปเพื่ออาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย เมื่อจะกระโดดไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมยึดเอาที่ประมาณ ๑ อุสภะได้, เมื่อจะกระโดดขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโดดไปได้ถึง ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งตรงไปในที่เสมอกัน ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งลงจากบกหรือจากภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, ในระหว่างทาง เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาแล้ว เมื่อจะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้น ย่อมหลีกไปทางซ้ายหรือทางขวา หรือเบื้องบนประมาณ ๑ อุสภะ. อนึ่ง เมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ย่อมปรากฏในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้นทีเดียว, ครั้นไปได้ ๓ โยชน์แล้ว กลับมายืนฟังเสียงสะท้อนอันเป็นเสียงตามของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. ราชสีห์ย่อมหลีกไปด้วยความเร็วและฝีเท้าฉับพลันเช่นนี้.

เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สนฺตาสํ สํเวคนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห ตาว ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ.

คำว่า "โดยมาก" คือ โดยส่วนใหญ่. คำว่า "ภยัง สันตาสัง สังเวคัง" ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์เป็นอันมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์ส่วนน้อยไม่กลัว. ถามว่า สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ก่อนอื่น ราชสีห์ผู้เสมอกันย่อมไม่กลัวเพราะคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความแกล้วกล้า", ส่วนช้างอาชาไนยเป็นต้นย่อมไม่กลัวเพราะสักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, พระขีณาสพย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว.

พิลาสยาติ [Pg.293] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. อุทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกตฺวา ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐาเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู" คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ย เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่า เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โค กวาง และเนื้อ เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเข้าไป" คือ ย่อมเข้าไปโดยมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "บัดนี้ ราชสีห์จักมาจับ". คำว่า "ด้วยของมั่นคง" คือ ด้วยของที่แข็งแรง. คำว่า "ด้วยสายหนัง" คือ ด้วยเชือกหนัง. ในคำเป็นต้นว่า "ผู้มีฤทธิ์มาก" พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก ด้วยสามารถแห่งการกระโดดประมาณ ๑ อุสภะด้วยข้างขวาเป็นต้น และการกระโดดข้ามไปตรงๆ ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น โดยยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย, ความเป็นผู้มียศใหญ่ ด้วยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่ได้ฟังเสียงในที่ไกล ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันหนีไป.

เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ, ‘‘พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ, ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ, ‘‘ราชาหมสฺมิ, เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙; ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า สีหะ นี้เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า นายแพทย์ผู้ผ่าตัด นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พราหมณ์ นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า บุรุษผู้ฉลาดในทาง นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยบุรุษผู้บอกทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "เสละ เราเป็นพระราชา" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ เมื่อทรงกระทำพระองค์เองให้เป็นดุจราชสีห์เท่านั้น ตรัสอยู่ จึงตรัสอย่างนี้.

ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึสสํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ [Pg.294] ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

ในข้อนั้น มีความเปรียบเทียบกันดังนี้: พึงเห็นว่า สมัยที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต ผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลประมาณมิได้แล้ว ในปัจฉิมภพ ทรงยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหวด้วยการถือปฏิสนธิและด้วยการเสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ตามเสวยความเจริญ ทรงเสวยสมบัติอันเปรียบด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง. พึงทราบว่า สมัยที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต เมื่อพระชนมายุ ๒๙ พรรษา ทรงม้ากัณฐกะเสด็จออกผนวชโดยมีฉันนะเป็นสหาย ด้วยประตูที่เปิดออก (โดยเทวดา) ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้นไปแล้ว ทรงผนวชโดยทรงครองผ้ากาสายะอันท้าวมหาพรหมถวาย ณ ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้ว ทรงกระทำภัตกิจ ณ เงื้อมเขาปัณฑวะ จนถึงกาลที่ทรงบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประทานปฏิญญาแก่พระราชา (พิมพิสาร) เพื่อที่จะเสด็จมายังมคธรัฐเป็นครั้งแรก.

สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส สรีรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ อตฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณญฺเญว มารพลํ วิธเมตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตผู้ทรงประทานปฏิญญาแล้ว ทรงกระทำการเข้าไปหาอาฬารดาบสและกาลามดาบสเป็นต้น จนถึงกาลที่ทรงบริโภคข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย ด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลบิดกายของราชสีห์. พึงทราบว่า การที่พระตถาคตผู้ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น อันเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญอยู่ บูชาอยู่ด้วยของหอมเป็นต้นแล้ว กระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดเครื่องปูลาดคือหญ้า ณ สถานที่สูง ๑๔ ศอก แล้วประทับนั่งอธิษฐานวิริยะมีองค์ ๔ ทรงกำจัดกำลังของมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้หมดจดในยามทั้ง ๓ ทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมด้วยไม้กวนคือยมกญาณ จนเมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว การหวั่นไหวแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งพระญาณนั้น ก็บังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนการสลัดกายของราชสีห์.

สีหสฺส จตุทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอดสัตตมหาสถาน เสวยสัตตูก้อนสัตตูผงแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหม ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ ขณะประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในวันที่สิบเอ็ด ทรงดำริในเวลารุ่งอรุณว่า "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี" และทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ครั้นทรงทราบความเป็นผู้สิ้นชีพแล้วของอาฬารดาบสและอุทกดาบส จึงทอดพระเนตรดูเหล่าปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการแลดูทิศทั้งสี่ของราชสีห์. กาลที่พระตถาคตทรงดำริว่า "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" จึงทรงถือเอาบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาบ่าย เสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ (เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปเพื่อหาอาหารสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์).

สีหสฺส สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ จ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสาปชฺชนกาโล [Pg.295] วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกานํ เทวานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตเสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงให้ปัญจวัคคีย์ยอมรับ (ความเป็นพระพุทธเจ้า) แล้วประทับนั่งบนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว อันหมู่เทพผู้ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ทรงประกาศธรรมจักรโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ" เปรียบเหมือนกาลบันลือสีหนาทของราชสีห์. อนึ่ง เมื่อพระธรรมบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ ธรรมโฆษณ์ของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ โดยครอบคลุมอเวจีในเบื้องต่ำและภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงแสดงลักษณะ ๓ ประการ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ โดยอาการ ๑๖ และโดยนัยหลายพัน ตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดขึ้นแห่งความสะดุ้งแห่งญาณของเหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน เปรียบเหมือนกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความสะดุ้งกลัวด้วยเสียงของราชสีห์.

อปโร นโย – สีโห วิย สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตถาคโต, อาสยภูตาย กนกคุหาย นิกฺขมนํ วิย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนกาโล, วิชมฺภนํ วิย ธมฺมสภํ อุปสงฺกมนกาโล, ทิสาวิโลกนํ วิย ปริสาวิโลกนํ, สีหนาทนทนํ วิย ธมฺมเทสนากาโล, โคจราย ปกฺกมนํ วิย ปรวาทนิมฺมทฺทนตฺถาย คมนํ.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พระตถาคตผู้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว เปรียบเหมือนราชสีห์, กาลที่เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองอันเป็นที่อาศัย, กาลที่เสด็จเข้าสู่ธรรมสภา เปรียบเหมือนการบิดกาย, การทอดพระเนตรดูบริษัท เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, กาลที่ทรงแสดงธรรม เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จไปเพื่อข่มขี่ปรวาท เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร.

อปโร นโย – สีโห วิย ตถาคโต, หิมวนฺตนิสฺสิตาย กญฺจนคุหาย นิกฺขมนํ วิย อารมฺมณวเสน นิพฺพานนิสฺสิตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ, วิชมฺภนํ วิย ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ทิสาวิโลกนํ วิย เวเนยฺยสตฺตวิโลกนํ, สีหนาโท วิย สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมเทสนา, โคจราย ปกฺกมนํ วิย อสมฺปตฺตานํ เวเนยฺยสตฺตานํ สนฺติกูปสงฺกมนํ เวทิตพฺพํ.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พึงทราบว่า พระตถาคตเปรียบเหมือนราชสีห์, การออกจากผลสมาบัติอันอาศัยพระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์, ปัจจเวกขณญาณ เปรียบเหมือนการบิดกาย, การตรวจดูเวไนยสัตว์ เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, การแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์ที่ยังมาไม่ถึง เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร.

ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคโต. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมอุบัติ จำเดิมแต่กระทำอภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าอุบัติแล้ว. บททั้งหลายมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

อิติ สกฺกาโยติ อยํ สกฺกาโย, เอตฺตโก สกฺกาโย, น อิโต ภิยฺโย สกฺกาโย อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริวฏุมโต สพฺเพปิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. อิติ สกฺกายสมุทโยติ อยํ สกฺกายสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ.

บทว่า อิติ สกฺกาโย คือ นี้คือสักกาย, สักกายมีเพียงเท่านี้, สักกายที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ทั้งปวง เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด และโดยที่สุด. บทว่า อิติ สกฺกายสมุทโย คือ นี้ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสักกาย. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เหตุทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับแห่งสักกาย. แม้ด้วยบทนี้ ความดับทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ" เป็นอันท่านแสดงแล้ว.

วณฺณวนฺโตติ [Pg.296] สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสํ หิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตราสํ ปน เทวตานํ ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

บทว่า วณฺณวนฺโต คือ ผู้มีผิวพรรณด้วยสีแห่งสรีระ บทว่า ธมฺมเทสนํ สฺุตฺวา คือ ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตที่ประดับด้วยลักษณะ ๑๕ ประการในขันธ์ ๕ บทว่า เยภุยฺเยน คือ ในที่นี้ยกเว้นใครไว้? (ตอบว่า) ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น และเพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว แม้ญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการว่า "ภิกษุทั้งหลาย ความหวาดสะดุ้งนี้นั้นไม่เที่ยง" ดังนี้ แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น และในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง แม้ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ก็เกิดขึ้น บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงอาลปนะในธรรม บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ อันนับเนื่องในเบญจขันธ์ ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ชื่อว่าย่อมหยั่งลง

อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ธมฺมเทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสพฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ น อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส.

บทว่า อภิญฺญาย คือ รู้ยิ่งแล้ว บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖๐,๐๐๐ ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรมีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป ญาณทั้งสองแม้นี้ เป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเทียว ในญาณทั้งสองนั้น พึงถือเอาธรรมเทศนาญาณ ก็ธรรมเทศนาญาณนั้น ตราบใดที่โสดาปัตติผลยังไม่เกิดขึ้นแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ ตราบนั้นชื่อว่าทรงยังให้เป็นไป เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังให้เป็นไปแล้ว บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้เว้นจากบุคคลผู้เสมอเหมือน บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยบริวาร บทว่า ตาทิโน คือ ผู้เป็นเช่นเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น

๔. ปสาทสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาปสาทสูตร

๓๔. จตุตฺเถ อคฺเคสุ ปสาทา, อคฺคา วา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยาวตาติ ยตฺตกา. อปทาติ นิปฺปทา อหิมจฺฉาทโย. ทฺวิปทาติ มนุสฺสปกฺขิอาทโย. จตุปฺปทาติ หตฺถิอสฺสาทโย. พหุปฺปทาติ สตปทิอาทโย. เนวสญฺญินาสญฺญิโนติ ภวคฺเค นิพฺพตฺตสตฺตา. อคฺคมกฺขายตีติ คุเณหิ อคฺโค อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อกฺขายติ. อสงฺขตาติ นิพฺพานเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. วิราโคติอาทีนิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ อาคมฺม สพฺพกิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺเพ ราคมทาทโย มทา นิมฺมทา โหนฺติ, อภาวํ คจฺฉนฺติ, สพฺพา ปิปาสา วินยํ อุเปนฺติ, สพฺเพ อาลยา [Pg.297] สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, วฏฺฏานิ อุปจฺฉิชฺชนฺติ, ตณฺหา ขียนฺติ, วฏฺฏทุกฺขา นิรุชฺฌนฺติ, สพฺเพ ปริฬาหา นิพฺพายนฺติ. ตสฺมา เอตานิ นามานิ ลภติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อคฺคปฺปสาทา คือ ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย หรือ ความเลื่อมใสอันเลิศ บทว่า ยาวตา คือ ประมาณเท่าใด บทว่า อปทา คือ สัตว์ไม่มีเท้า ได้แก่ งูและปลาเป็นต้น บทว่า ทฺวิปทา คือ สัตว์สองเท้า ได้แก่ มนุษย์และนกเป็นต้น บทว่า จตุปฺปทา คือ สัตว์สี่เท้า ได้แก่ ช้างและม้าเป็นต้น บทว่า พหุปฺปทา คือ สัตว์หลายเท้า ได้แก่ ตะขาบเป็นต้น บทว่า เนวสญฺญินาสญฺญิโน คือ สัตว์ผู้บังเกิดในภวัคคพรหม บทว่า อคฺคมกฺขายติ คือ ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ สูงสุด ด้วยคุณทั้งหลาย บทว่า อสงฺขตา ท่านถือเอาพระนิพพานนั่นเองแล้วกล่าวไว้ บทว่า วิราโค เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น กิเลสทั้งปวงย่อมคลายกำหนัด, ความเมาทั้งหลายมีราคะมทะเป็นต้น ย่อมปราศจากความเมา ย่อมถึงความไม่มี, ความกระหายทั้งปวงย่อมถึงความบรรเทา, อาลัยทั้งปวงย่อมถึงการถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, วัฏฏะทั้งหลายย่อมขาด, ตัณหาย่อมสิ้นไป, วัฏฏทุกข์ย่อมดับ, ความเร่าร้อนทั้งปวงย่อมดับสนิท เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

๕. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาวัสสการสูตร

๓๕. ปญฺจเม อนุสฺสริตาติ อนุคนฺตฺวา สริตา, อปราปรํ สริตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ทกฺโขติ เฉโก. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิมํ นาม กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ อุปายภูตาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อนุโมทิตพฺพนฺติ อภินนฺทิตพฺพํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. เนว โข ตฺยาหนฺติ เนว โข เต อหํ. กสฺมา ปเนตํ ภควา นาภินนฺทติ, นปฺปฏิกฺขิปตีติ? โลกิยตฺตา นาภินนฺทติ, โลกิยํ อตฺถํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา นปฺปฏิกฺโกสติ. พหุสฺส ชนตาติ พหุ อสฺส ชนตา. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. กลฺยาณธมฺมตา กุสลธมฺมตาติปิ ตสฺเสว นามานิ. ยํ วิตกฺกนฺติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทีสุ อญฺญตรํ. น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ กามวิตกฺกาทีสุ เอกมฺปิ น วิตกฺเกติ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. วิตกฺกปเถติ เอตฺถ วิตกฺโกเยว วิตกฺกปโถ. อหญฺหิ พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปฐมนเยน ขีณาสวสฺส สีลญฺเจว พาหุสจฺจญฺจ กถิตํ, ทุติยตติเยหิ ขีณาสวสฺส กิริยวิตกฺกานิ เจว กิริยชฺฌานานิ จ, จตุตฺเถน ขีณาสวภาโว กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนุสฺสริตา คือ ตามระลึกได้ อธิบายว่า สามารถที่จะระลึกเนืองๆ ได้ บทว่า ทกฺโข คือ ฉลาด บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ ว่า "ในกาลนี้ ควรทำกิจชื่อนี้" ดังนี้ บทว่า อนุโมทิตพฺพํ คือ พึงชื่นชมยิ่ง บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพํ คือ พึงคัดค้าน บทว่า เนว โข ตฺยาหํ คือ เนว โข เต อหํ (เราไม่...แก่ท่านเลย) ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงชื่นชม ไม่ทรงคัดค้านคำนั้น? (ตอบว่า) ไม่ทรงชื่นชมเพราะเป็นโลกิยะ, ไม่ทรงคัดค้านเพราะตั้งอยู่โดยถือเอาความหมายที่เป็นโลกิยะ บทว่า พหุสฺส ชนตา คือ พหุ อสฺส ชนตา (ชนเป็นอันมากของบุรุษนั้น) และพึงทราบว่า บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ บทว่า อริเย ญายเ คือ ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา แม้บทว่า กลฺยาณธมฺมตา และ กุสลธมฺมตา ก็เป็นชื่อของอริยญายนั้นนั่นเอง บทว่า ยํ วิตกฺกํ คือ วิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในเนกขัมมวิตกเป็นต้น บทว่า น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ คือ ไม่ตรึกวิตกแม้แต่อย่างหนึ่งในกามวิตกเป็นต้น บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า วิตกฺกปเถ นี้ วิตกนั่นเองชื่อว่าวิตักกปถะ (หนทางแห่งวิตก) ในบทว่า อหญฺหิ พฺราหฺมณ เป็นต้น พึงทราบว่า โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สองและที่สาม ท่านกล่าวถึงกิริยาวิตกและกิริยาฌานของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สี่ ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งความเป็นพระขีณาสพ

มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ มจฺจุปาสา ปโมจนกํ มคฺคํ. ญายํ ธมฺมนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. ทิสฺวา จ สุตฺวา จาติ ญาเณเนว ปสฺสิตฺวา จ สุณิตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

บทว่า มจฺจุปาสปฺปโมจนํ คือ มรรคอันยังสัตว์ให้พ้นจากบ่วงแห่งมัจจุ บทว่า ญายํ ธมฺมํ คือ มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า ทิสฺวา จ สฺุตฺวา จ คือ เห็นแล้วและฟังแล้วด้วยญาณนั่นเอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

๖. โทณสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาโทณสูตร

๓๖. ฉฏฺเฐ อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยนฺติ เอตฺถ อุกฺกฏฺฐาติ อุกฺกาหิ ธารียมานาหิ มาปิตตฺตา เอวํลทฺธโวหารํ นครํ. เสตพฺยนฺติ อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ชาตนครํ. อนฺตราสทฺโท ปน การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ วตฺตติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ [Pg.298] (อ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ จ อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ. ‘‘อทฺทสา มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตราโวสานมาปาที’’ติอาทีสุ เวมชฺเฌ. ‘‘อปิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ. ตสฺมา อุกฺกฏฺฐาย จ เสตพฺยสฺส จ วิวเรติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุญฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโต.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า "อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยํ" นี้ บทว่า "อุกฺกฏฺฐํ" คือ นครที่ได้ชื่ออย่างนี้เพราะถูกสร้างขึ้นด้วยคบเพลิงที่จุดสว่างไสว บทว่า "เสตพฺยํ" คือ นครที่เป็นที่ประสูติของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีต ส่วน "อนฺตร" ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถะคือ เหตุ ขณะ จิต ท่ามกลาง ระหว่าง เป็นต้น ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา" (ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น นอกจากพระตถาคต) และ "ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตรํ" (ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันถึงเราและท่านว่ามีเหตุอะไร) เป็นไปในอรรถะว่า เหตุ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อทฺทสา มํ ภนฺเต อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในขณะที่ฟ้าแลบ) เป็นไปในอรรถะว่า ขณะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา" (ความโกรธทั้งหลายไม่มีในภายในจิตของบุคคลใด) เป็นไปในอรรถะว่า จิต ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อนฺตราโวสานมาปาที" (ถึงความหยุดชะงักในท่ามกลาง) เป็นไปในอรรถะว่า ท่ามกลาง ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ" (อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างมหานรกทั้งสอง) เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง อันตรศัพท์นั้นในที่นี้เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในระหว่างแห่งนครอุกกัฏฐะและนครเสตัพยะ" ก็เพราะประกอบกับอันตรศัพท์ ท่านจึงลงทุติยาวิภัตติ และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้ "อนฺตร" ศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างหมู่บ้านและแม่น้ำ) ศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ ทุติยาวิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยประกอบแล้วนั่นเทียว

อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปฏิปนฺโนติ? ตํ ทิวสํ กิร ภควา อิทํ อทฺทส ‘‘มยิ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน โทโณ พฺราหฺมโณ มม ปทเจติยานิ ปสฺสิตฺวา ปทานุปทิโก หุตฺวา มม นิสินฺนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺสาหํ เอกํ สจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ. พฺราหฺมโณ ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ทฺวาทสปทสหสฺสปริมาณํ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ วตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสฺสตี’’ติ. อิมินา การเณน ปฏิปนฺโน. โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณติ โทโณ พฺราหฺมโณปิ ตโย เวเท ปคุเณ กตฺวา ปญฺจสเต มาณวเก สิปฺปํ วาเจนฺโต ตํทิวสํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สตคฺฆนกํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสวรคตํ กตฺวา อามุตฺตยญฺญสุตฺโต รตฺตวฏฺฏิกา อุปาหนา อาโรหิตฺวา ปญฺจสตมาณวกปริวาโร ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

บทว่า "อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โหติ" คือ เป็นผู้ดำเนินไปสู่หนทางที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า หนทางไกล ถามว่า ทรงดำเนินไปเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุนี้ว่า "เมื่อเราดำเนินไปสู่หนทางนั้น โทณพราหมณ์เห็นรอยพระบาทเจดีย์ของเราแล้ว จะติดตามมาตามรอยเท้า มายังที่ที่เรานั่งอยู่ แล้วจะทูลถามปัญหา ลำดับนั้น เราจักแสดงสัจธรรมอย่างหนึ่งแก่เขา พราหมณ์นั้นจักแทงตลอดสามัญผล ๓ ประการ กล่าวคำสดุดีชื่อว่า โทณคัชชิตะ มีประมาณหนึ่งหมื่นสองพันบท เมื่อเราปรินิพพานแล้ว จักระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นทั่วชมพูทวีป แล้วจักแจกพระธาตุทั้งหลาย" ทรงดำเนินไปเพราะเหตุนี้ บทว่า "โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณ" คือ แม้โทณพราหมณ์ ทำพระเวท ๓ ให้คล่องแคล่วแล้ว สอนศิลปะแก่มาณพ ๕๐๐ คน ในวันนั้น ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ชำระสรีระ นุ่งผ้ามีราคาร้อยหนึ่ง ห่มผ้ามีราคาห้าร้อยทำเป็นเฉวียงบ่า สวมยัชโญปวีต สวมรองเท้าหนังสีแดง มีมาณพ ๕๐๐ คนเป็นบริวาร ได้ดำเนินไปสู่หนทางนั้นนั่นแล ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น

ปาเทสูติ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐาเนสุ. จกฺกานีติ ลกฺขณจกฺกานิ. กึ ปน ภควโต คจฺฉนฺตสฺส อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายตีติ? น ปญฺญายติ[Pg.299]. กสฺมา? สุขุมตฺตา มหาพลตฺตา มหาชนานุคฺคเหน จ. พุทฺธานญฺหิ สุขุมจฺฉวิตาย อกฺกนฺตฏฺฐานํ ตูลปิจุโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย โหติ, ปทวฬญฺโช น ปญฺญายติ. ยถา จ พลวโต วาตชวสินฺธวสฺส ปทุมินิปตฺเตปิ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, เอวํ มหาพลตาย ตถาคเตน อกฺกนฺตฏฺฐานํ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, น ตตฺถ ปทวฬญฺโช ปญฺญายติ. พุทฺธานญฺจ อนุปทํ มหาชนกาโย คจฺฉติ, ตสฺส สตฺถุ ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา มทฺทิตุํ อวิสหนฺตสฺส คมนวิจฺเฉโท ภเวยฺย. ตสฺมา อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน โยปิ ปทวฬญฺโช ภเวยฺย, โส อนฺตรธายเตว. โทโณ ปน พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน ปสฺสิ. ภควา หิ ยสฺส ปทเจติยํ ทสฺเสตุกาโม โหติ, ตํ อารพฺภ ‘‘อสุโก นาม ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาติ. ตสฺมา มาคณฺฑิยพฺราหฺมโณ วิย อยมฺปิ พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน อทฺทส.

บทว่า "ปาเทสุ" คือ ในที่อันทรงเหยียบด้วยพระบาททั้งหลาย บทว่า "จกฺกานิ" คือ จักรที่เป็นลักษณะ ก็รอยพระบาทในที่ที่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปทรงเหยียบย่อมปรากฏหรือ? ไม่ปรากฏ เพราะเหตุไร? เพราะความที่พระองค์ทรงละเอียดอ่อน เพราะทรงมีกำลังมาก และเพราะทรงอนุเคราะห์มหาชน จริงอยู่ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ที่ทรงเหยียบจึงเป็นเหมือนที่ที่ปุยนุ่นตั้งอยู่ รอยพระบาทจึงไม่ปรากฏ และเหมือนอย่างที่ที่ม้าสินธพมีกำลังมาก มีความเร็วเพียงดังลมเหยียบลงบนใบบัว ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น ฉันใด ที่ที่พระตถาคตทรงเหยียบเพราะทรงมีกำลังมาก ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น รอยพระบาทในที่นั้นจึงไม่ปรากฏ ฉันนั้น และมหาชนหมู่ใหญ่ย่อมเดินตามรอยพระบาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อมหาชนนั้นเห็นรอยพระบาทของพระศาสดาแล้วไม่กล้าเหยียบย่ำ การเดินทางก็จะขาดตอนไป เพราะฉะนั้น แม้รอยพระบาทใดจะพึงมีในที่ที่ทรงเหยียบแล้วๆ รอยพระบาทนั้นก็ย่อมอันตรธานไปนั่นเทียว แต่โทณพราหมณ์ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงประสงค์จะแสดงรอยพระบาทเจดีย์แก่ผู้ใด ก็จะทรงปรารภผู้นั้นแล้วอธิษฐานว่า "ขอคนชื่อนี้จงเห็นเถิด" เพราะฉะนั้น พราหมณ์ผู้นี้ก็ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต เหมือนอย่างมาคัณฑิยพราหมณ์

ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตนฺติ เอตฺถ อุตฺตมทมโถ นาม อรหตฺตมคฺโค, อุตฺตมสมโถ นาม อรหตฺตมคฺคสมาธิ, ตทุภยํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. สํยตินฺทฺริยนฺติ รกฺขิตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ ฉนฺทาทีหิ อคจฺฉนโต, ปหีนกิเลเส ปุน อนาคจฺฉนโต, อาคุํ อกรณโต, พลวนฺตฏฺเฐนาติ จตูหิ การเณหิ นาคํ.

บทว่า "ปาสาทิกํ" คือ ยังความเลื่อมใสให้เกิด บทอื่น (ปสาทนียํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า "อุตฺตมทมถสมถมมนุปฺปตฺตํ" นี้ ชื่อว่า อุตตมทมถะ คือ อรหัตตมรรค, ชื่อว่า อุตตมสมถะ คือ สมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรค อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งธรรมทั้งสองนั้น บทว่า "ทนฺตํ" คือ มีปฏิปักษ์ธรรมอันขจัดแล้ว บทว่า "คุตฺตํ" คือ อันคุ้มครองแล้ว บทว่า "สํยตินฺทฺริยํ" คือ มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว บทว่า "นาคํ" ชื่อว่า นาคะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะไม่ไปสู่อคติมีฉันทาคติเป็นต้น, เพราะไม่กลับมาเกิดกิเลสที่ละได้แล้วอีก, เพราะไม่ทำความชั่ว, และเพราะมีอรรถะว่ามีกำลัง

เทโว โน ภวํ ภวิสฺสตีติ เอตฺถ ‘‘เทโว โน ภว’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ ปุจฺฉา นิฏฺฐิตา ภเวยฺย, อยํ ปน พฺราหฺมโณ ‘‘อนาคเต มเหสกฺโข เอโก เทวราชา ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตวเสน ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต เอวมาห. ภควาปิสฺส ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต น โข อหํ, พฺราหฺมณ, เทโว ภวิสฺสามีติ อาห. เอส นโย สพฺพตฺถ. อาสวานนฺติ กามาสวาทีนํ จตุนฺนํ. ปหีนาติ โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคเมเนว ปหีนา. อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ ปหีนตฺตา สงฺขารโลเกน อนุปลิตฺโต. พุทฺโธติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ อิติ มํ ธาเรหิ.

ในบทว่า "เทโว โน ภวํ ภวิสฺสติ" นี้ แม้เพียงเท่านี้ว่า "เทโว โน ภวํ" (ท่านเป็นเทวดาของเราหรือ) คำถามก็พึงเป็นอันจบลงได้ แต่พราหมณ์ผู้นี้ดำริว่า "ในอนาคต จักมีเทวราชองค์หนึ่งผู้มีศักดิ์ใหญ่" จึงกล่าวอย่างนี้โดยนัยแห่งอนาคต ด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราหาจักเป็นเทวดาไม่" แก่พราหมณ์นั้น โดยทรงแสดงด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง นัยนี้พึงเห็นในบททั้งปวง บทว่า "อาสวานํ" คือ แห่งอาสวะ ๔ มีกามาสวะเป็นต้น บทว่า "ปหีนา" คือ ละได้แล้วด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว บทว่า "อนุปลิตฺโต โลเกน" คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยสังขารโลก เพราะละเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว บทว่า "พุทฺโธ" คือ ชื่อว่า พุทฺธะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ เธอจงทรงจำเราไว้อย่างนี้

เยนาติ เยน อาสเวน. เทวูปปตฺยสฺสาติ เทวูปปตฺติ อสฺส มยฺหํ ภเวยฺย. วิหงฺคโมติ อากาสจโร คนฺธพฺพกายิกเทโว. วิทฺธสฺตาติ [Pg.300] วิธมิตา. วินฬีกตาติ วิคตนฬา วิคตพนฺธนา กตา. วคฺคูติ สุนฺทรํ. โตเยน นุปลิปฺปตีติ อุทกโต รตนมตฺตํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตํ สรํ โสภยมานํ ภมรคณํ หาสยมานํ โตเยน น ลิปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ เทสนาปริโยสาเน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณิตฺวา ทฺวาทสหิ ปทสหสฺเสหิ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ กเถสิ, ตถาคเต จ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีปตเล อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสีติ.

บทว่า เยนาติ ความว่า ด้วยอาสวะใด. บทว่า เทวูปปตฺยสฺสาติ ความว่า การบังเกิดในเทวโลกพึงมีแก่เรา. บทว่า วิหงฺคโมติ ความว่า เทพผู้เป็นคันธัพพกายิกะ ผู้เที่ยวไปในอากาศ. บทว่า วินฬีกตาติ ความว่า อันเราทำให้ปราศจากเครื่องผูก คือปราศจากเครื่องร้อยรัดแล้ว. บทว่า วคฺคูติ ความว่า ไพเราะ. บทว่า โตเยน นุปลิปฺปตีติ ความว่า ดอกปทุมที่ตั้งขึ้นพ้นน้ำประมาณ ๑ ศอก ยังสระให้งาม ยังหมู่ภมรให้ร่าเริง ย่อมไม่เปียกน้ำ. เพราะเหตุนั้น เราเป็นพุทธะ ดูก่อนพราหมณ์. ในกาลจบเทศนา (พราหมณ์) บรรลุมรรคผล ๓ แล้ว ได้กล่าวคุณนามว่า โทณคัชชิตะ ด้วยบทหนึ่งหมื่นสองพันบท, และเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ได้ระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นในชมพูทวีปแล้ว ได้แจกพระธาตุทั้งหลาย.

๗. อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอปริหานิยสูตร

๓๗. สตฺตเม นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ นิพฺพานสนฺติเกเยว จรติ. สีเล ปติฏฺฐิโตติ ปาติโมกฺขสีเล ปติฏฺฐิโต. เอวํ วิหารีติ เอวํ วิหรนฺโต. อาตาปีติ อาตาเปน วีริเยน สมนฺนาคโต. โยคกฺเขมสฺสาติ จตูหิ โยเคหิ เขมสฺส นิพฺพานสฺส. ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ ความว่า ย่อมประพฤติในที่ใกล้แห่งพระนิพพานเท่านั้น. บทว่า สีเล ปติฏฺฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในปาฏิโมกขสังวรศีล. บทว่า เอวํ วิหารีติ ความว่า เมื่ออยู่อย่างนี้. บทว่า อาตาปีติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรคืออาตาปะ. บทว่า โยคกฺเขมสฺสาติ ความว่า แห่งพระนิพพานอันเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ความว่า เห็นความประมาทโดยความเป็นภัย.

๘. ปติลีนสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาปฏิลีนสูตร

๓๘. อฏฺฐเม ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกํ คหิตตฺตา ปจฺเจกสงฺขาตานิ ทิฏฺฐิสจฺจานิ ปนุณฺณานิ นีหฏานิ ปหีนานิ อสฺสาติ ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ. สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา, สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ปติลีโนติ นิลีโน เอกีภาวํ อุปคโต. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนเวตานิ คหิตคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ความว่า ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายอันชื่อว่าปัจเจกะ เพราะถือเอาโดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า "ทัศนะนี้เท่านั้นจริง ทัศนะนี้เท่านั้นจริง" อันภิกษุนั้นบรรเทาแล้ว นำออกแล้ว ละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปนุณณปัจเจกสัจจะ. ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโนติ นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว, การแสวงหาทั้งหลายอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ, อธิบายว่า มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละแล้วโดยชอบ. บทว่า ปฏิลีโนติ ความว่า หลีกเร้นแล้ว คือ ถึงความเป็นผู้เดียว. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ ความว่า แห่งสมณพราหมณ์ทั้งหลายเป็นอันมาก. ในบทนั้น บทว่า สมณา คือ ผู้เข้าถึงบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่าโภ. บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ ความว่า ปัจเจกสัจจะทั้งหลายเป็นอันมาก. บทว่า นุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานีติ ความว่า อันสละแล้ว. บทว่า วนฺตานีติ ความว่า อันคายแล้ว. บทว่า มุตฺตานีติ ความว่า อันทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานีติ ความว่า อันละเสียแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ความว่า อันสละคืนแล้วอย่างที่ไม่กลับขึ้นสู่จิตอีก. บททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของความเป็นสิ่งที่สละแล้วซึ่งการยึดถือที่ตนถือเอาแล้ว.

กาเมสนา ปหีนา โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปหีนา. ภเวสนา ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหียติ. ‘‘พฺรหฺมจริยํ เอสิสฺสามิ คเวสิสฺสามี’’ติ เอวํ [Pg.301] ปวตฺตชฺฌาสยสงฺขาตา พฺรหฺมจริเยสนาปิ อรหตฺตมคฺเคเนว ปฏิปฺปสฺสทฺธึ วูปสมํ คจฺฉติ. ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนา ปน โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิปฺปสมฺภตีติ เวทิตพฺพา. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร วูปสนฺตอสฺสาสปสฺสาโส นาม โหติ. อสฺมิมาโนติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนโก นววิธมาโน.

บทว่า กาเมสนา ปหีนา โหตีติ ความว่า กาเมสนา อันภิกษุละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ส่วนภเวสนา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. แม้พรหมจริเยสนา อันได้แก่ อัธยาศัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "เราจักแสวงหา จักค้นหาพรหมจรรย์" ก็ย่อมถึงความสงบระงับด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. ส่วนทิฏฐิพรหมจริเยสนา พึงทราบว่า ย่อมสงบระงับด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเวติ ความว่า อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย, อย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีกายสังขารสงบระงับแล้วด้วยจตุตถฌาน ชื่อว่ามีอัสสาสะปัสสาสะสงบระงับแล้ว. บทว่า อสฺมิมาโนติ ความว่า มานะ ๙ อย่าง ที่เกิดขึ้นว่า เรามีอยู่.

คาถาสุ กาเมสนา ภเวสนาติ เอตา ทฺเว เอสนา, พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ตาหิเยว สห พฺรหฺมจริเยสนาติ ติสฺโสปิ เอตา. อิธ ฐตฺวา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ‘‘อิติ สจฺจํ อิติ สจฺจ’’นฺติ คหณปรามาโส จ ทิฏฺฐิสงฺขาตาเยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ เย สมุสฺสิตตฺตา อุคฺคนฺตฺวา ฐิตตฺตา สมุสฺสยาติ วุจฺจนฺติ, เต สพฺเพปิ. อิธ ฐตฺวา ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. กสฺส ปน เอตา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, เอเต จ ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ? สพฺพราควิรตฺตสฺส ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน. โย หิ สพฺพราเคหิปิ วิรตฺโต, ตณฺหากฺขเย จ นิพฺพาเน ปวตฺตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต, เอตสฺส เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ สมูหตา. ส เว สนฺโตติ โส เอวรูโป กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. ปสฺสทฺโธติ ทฺวีหิ กายจิตฺตปสฺสทฺธีหิ ปสฺสทฺโธ. อปราชิโตติ สพฺพกิเลเส ชินิตฺวา ฐิตตฺตา เกนจิ อปราชิโต. มานาภิสมยาติ มานสฺส ปหานาภิสมเยน. พุทฺโธติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา ฐิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

ในคาถาทั้งหลาย เอสนา ๒ เหล่านี้ คือ กาเมสนา และภเวสนา, บทว่า พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ความว่า พรหมจริเยสนาพร้อมกับเอสนาเหล่านั้นนั่นแหละ ดังนี้ เอสนาเหล่านี้แม้ทั้ง ๓. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา นี้. บทว่า อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ความว่า การลูบคลำด้วยการยึดถือว่า "อย่างนี้จริง อย่างนี้จริง" และที่ตั้งแห่งทิฏฐิอันเป็นทิฏฐิสังขตะนั่นเอง เหล่าใด อันท่านเรียกว่า สมุสสยะ เพราะความที่ตั้งขึ้นแล้ว คือขึ้นไปตั้งอยู่แล้ว, ที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านั้นแม้ทั้งหมด. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา นี้. ก็เอสนาเหล่านี้ อันใครสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันใครถอนขึ้นแล้ว? (ตอบว่า) อันบุคคลผู้ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา. ก็บุคคลใด ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวงด้วย เป็นผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาด้วย, เอสนาทั้งหลายอันบุคคลนั้นสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลายก็อันบุคคลนั้นถอนขึ้นแล้ว. บทว่า ส เว สนฺโตติ ความว่า บุคคลนั้นผู้มีอย่างนี้ ชื่อว่าสงบแล้ว เพราะความสงบกิเลส. บทว่า ปสฺสทฺโธติ ความว่า สงบระงับแล้วด้วยกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ๒ อย่าง. บทว่า อปราชิโตติ ความว่า อันใครๆ ไม่พึงชนะได้ เพราะตั้งอยู่โดยชนะกิเลสทั้งปวงแล้ว. บทว่า มานาภิสมยาติ ความว่า ด้วยอภิสมัยคือการละมานะ. บทว่า พุทฺโธติ ความว่า ตั้งอยู่โดยตรัสรู้สัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

๙. อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอุชชยสูตร

๓๙. นวเม สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ วธํ มรณํ อาปชฺชนฺติ. นิจฺจทานนฺติ สลากภตฺตํ. อนุกุลยญฺญนฺติ อมฺหากํ ปิตูหิ ปิตามเหหิ ทินฺนตฺตา เอวํ กุลานุกุลวเสน ยชิตพฺพํ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อสฺสเมธนฺติอาทีสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺตีติ อสฺสเมโธ, ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ, จตูหิ [Pg.302] ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส, ทิวเส ทิวเส สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สพฺพยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺยํ, เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. มหารมฺภาติ มหากิจฺจา มหากรณียา. อปิจ ปาณาติปาตสมารมฺภสฺส มหนฺตตายปิ มหารมฺภาเยว. น เต โหนฺติ มหปฺผลาติ เอตฺถ นิรวเสสตฺเถ สาวเสสรูปนํ กตํ. ตสฺมา อิฏฺฐผเลน นิปฺผลาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ปาณาติปาตสมารมฺภเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน ตตฺถ อนฺตรนฺตรา ทานํ ทิยฺยติ, ตํ อิมินา สมารมฺเภน อุปหตตฺตา มหปฺผลํ น โหติ, มนฺทผลํ โหตีติ อตฺโถ. หญฺญเรติ หญฺญนฺติ. ยชนฺติ อนุกุลํ สทาติ เย อญฺเญ อนุกุลํ ยชนฺติ, ปุพฺพปุริเสหิ ยิฏฺฐตฺตา ปจฺฉิมปุริสาปิ ยชนฺตีติ อตฺโถ. เสยฺโย โหตีติ วิเสโสว โหติ. น ปาปิโยติ ปาปํ กิญฺจิ น โหติ.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า 'สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ' (ย่อมถึงความพินาศ) หมายถึง ย่อมถึงความตาย ความพินาศ. บทว่า 'นิจฺจทานํ' (ทานเนืองนิตย์) คือ สลากภัต. บทว่า 'อนุกุลยญฺญํ' (ยัญตามตระกูล) อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ควรบูชา ควรให้ ตามลำดับวงศ์สกุลอย่างนี้ เพราะบิดาและปู่ย่าตายายของเราได้ให้แล้ว. ในบทว่า 'อสฺสเมธํ' เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าม้า ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญ ๒๑ ต้น อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติทั้งหมดที่เหลือเป็นทักษิณา เว้นไว้แต่ที่ดินและบุรุษ. ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าบุรุษ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญอันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินเป็นทักษิณา. ในยัญนี้ เขาย่อมโยนสลักไม้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ, นี้เป็นชื่อของยัญทั้งหมดอันพึงบูชาโดยผู้ที่โยนสลักไม้ไปทุกวันๆ แล้วทำเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป และบูชาด้วยเสาบูชายัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทางทวนกระแสน้ำขึ้นไปตั้งแต่ที่ที่แม่น้ำสรัสสตีจมลง. ในยัญนี้ เขาย่อมดื่มน้ำโสม ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญทำด้วยไม้มะตูม อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง และด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว ซึ่งมีการให้ทักษิณาอย่างละ ๑๗ ชิ้น. ในยัญนี้ ไม่มีลิ่มสลัก ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ. นี้เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธ อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินและบุรุษเป็นทักษิณา. บทว่า 'มหารมฺภา' (มีการตระเตรียมใหญ่) คือ มีกิจมาก มีกรณียะมาก. อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะความยิ่งใหญ่ของการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์ ก็ชื่อว่า มหารัมภา เหมือนกัน. ในบทว่า 'น เต โหนฺติ มหปฺผลา' (ยัญเหล่านั้นไม่มีผลมาก) ในที่นี้ ท่านทำรูปศัพท์ว่า สาวเสส (มีความเหลือ) ในอรรถว่า นิรวเสส (ไม่มีความเหลือ). ฉะนั้น อธิบายว่า ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลโดยผลที่ต้องการ. และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์เท่านั้น. ส่วนทานใดที่เขาให้ในระหว่างๆ ในยัญนั้น ทานนั้นถูกการตระเตรียมนี้เบียดเบียนแล้ว จึงไม่มีผลมาก มีผลน้อย, นี้คือคำอธิบาย. บทว่า 'หญฺญเร' คือ ย่อมฆ่า. บทว่า 'ยชนฺติ อนุกุลํ สทา' (ย่อมบูชาตามตระกูลเสมอ) อธิบายว่า ชนเหล่าใดย่อมบูชาตามตระกูล, คือ แม้บุรุษรุ่นหลังก็ย่อมบูชา เพราะบุรุษรุ่นก่อนได้บูชาแล้ว. บทว่า 'เสยฺโย โหติ' (ย่อมดีกว่า) คือ ย่อมประเสริฐกว่า. บทว่า 'น ปาปิโย' (ไม่เลวกว่า) คือ ไม่มีความชั่วอะไรเลย.

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุทายิสูตร

๔๐. ทสเม อภิสงฺขตนฺติ ราสิกตํ. นิรารมฺภนฺติ ปาณสมารมฺภรหิตํ. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. ตญฺหิ ยชิตพฺพตฺตา ยญฺญนฺติ วุจฺจติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อุปสํยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. กุลํ คตินฺติ วฏฺฏกุลญฺเจว วฏฺฏคติญฺจ อติกฺกนฺตา. ยญฺญสฺส โกวิทาติ จตุภูมกยญฺเญ กุสลา. ยญฺเญติ ปกติทาเน. สทฺเธติ มตกทาเน. หพฺยํ กตฺวาติ หุนิตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ อุปกปฺเปตฺวา. สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสูติ พฺรหฺมจาริสงฺขาเต สุเขตฺตมฺหีติ อตฺโถ. สุปฺปตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ปตฺตํ. ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตนฺติ ยํ ทกฺขิณาย [Pg.303] อนุจฺฉวิเกสุ อุปกปฺปิตํ, ตํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ สุปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. สทฺโธติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานํ สทฺทหนตาย สทฺโธ. มุตฺเตน เจตสาติ วิสฺสฏฺเฐน จิตฺเตน. อิมินาสฺส มุตฺตจาคํ ทีเปตีติ.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า 'อภิสงฺขตํ' (อันปรุงแต่งแล้ว) คือ อันทำเป็นกอง. บทว่า 'นิรารมฺภํ' (ไม่มีการตระเตรียม) คือ ปราศจากการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์. บทว่า 'ยญฺญํ' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. เพราะไทยธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ควรบูชา จึงเรียกว่า ยัญ. บทว่า 'กาเลน' (ในกาล) คือ ในกาลอันควรและถึงพร้อมแล้ว. บทว่า 'อุปสํยนฺติ' (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าถึง. บทว่า 'กุลํ คตึ' (ถึงตระกูล) คือ ก้าวล่วงวัฏฏกุลและวัฏฏคติ. บทว่า 'ยญฺญสฺส โกวิทา' (ผู้ฉลาดในยัญ) คือ ผู้ฉลาดในยัญที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ. บทว่า 'ยญฺเญ' (ในยัญ) คือ ในปกติทาน. บทว่า 'สทฺเธ' (ในสัทธา) คือ ในทานที่อุทิศให้ผู้ตาย. บทว่า 'หพฺยํ กตฺวา' (จัดหาของที่ควรบูชา) คือ เตรียมไทยธรรมที่ควรบูชา. บทว่า 'สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสู' (ในพรหมจารีผู้เป็นนาดี) อธิบายว่า ในบุคคลผู้รับทานผู้เปรียบเหมือนนาดี ซึ่งเรียกว่าพรหมจารี. บทว่า 'สุปฺปตฺตํ' (ถึงดีแล้ว) คือ ถึงอย่างดี. บทว่า 'ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตํ' (ที่ทำในทักขิไณยบุคคล) อธิบายว่า การเตรียมใดที่ได้เตรียมไว้ในบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา, การเตรียมนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว บวงสรวงดีแล้ว ถึงดีแล้ว. บทว่า 'สทฺโธ' (ผู้มีศรัทธา) คือ ผู้ชื่อว่ามีศรัทธา เพราะเชื่อในคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์. บทว่า 'มุตฺเตน เจตสา' (ด้วยจิตที่ปล่อยแล้ว) คือ ด้วยจิตที่สละแล้ว. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความมีจาคะอันสละแล้วของเขา.

จกฺกวคฺโค จตุตฺโถ.

จักกวรรคที่ ๔

๕. โรหิตสฺสวคฺโค

๕. โรหิตัสสวรรค

๑. สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสมาธิภาวนาสูตร

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ เอวํ สญฺญํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิ กตา, ตเถว ตํ รตฺติมฺปิ มนสิ กโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สปฺปภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาเสน สโหภาสํ. กิญฺจาปิ อาโลกสทิสํ กตํ, อตฺโถ ปเนตฺถ น เอวํ สลฺลกฺเขตพฺโพ. ทิพฺพจกฺขุญาณาโลโก หิ อิธาธิปฺเปโต.

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า 'ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย' (เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ) คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งทิพพจักขุญาณทัสสนะ. บทว่า 'ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ' (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ย่อมอธิษฐานสัญญาว่า 'กลางวัน' อย่างนี้. บทว่า 'ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ' (กลางวันฉันใด กลางคืนฉันนั้น) คือ ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางวันฉันใด, ก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'สปฺปภาสํ' (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างพร้อมด้วยแสงแห่งทิพพจักขุญาณ. แม้จะทำ (จิต) ให้เหมือนกับแสงสว่าง, แต่อรรถในที่นี้ไม่พึงกำหนดอย่างนั้น. เพราะแสงแห่งทิพพจักขุญาณเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้.

วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. กถํ ปน เวทนา วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ? อิธ ภิกฺขุ วตฺถุํ ปริคฺคณฺหาติ, อารมฺมณํ ปริคฺคณฺหาติ. ตสฺส ปริคฺคหิตวตฺถารมฺมณตาย ตา เวทนา ‘‘เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ ฐตฺวา เอวํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา ติฏฺฐนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ นาม. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย.

บทว่า 'วิทิตา' (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏขึ้น. ก็เวทนาทั้งหลายรู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งดับไปได้อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมกำหนดวัตถุ, ย่อมกำหนดอารมณ์. เพราะภิกษุนั้นกำหนดวัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เวทนาเหล่านั้นจึงชื่อว่ารู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งตั้งอยู่, รู้แจ้งดับไปว่า 'เกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้'. แม้ในสัญญาและวิตก ก็นัยนี้เหมือนกัน.

อุทยพฺพยานุปสฺสีติ อุทยญฺจ วยญฺจ ปสฺสนฺโต. อิติ รูปนฺติ เอวํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ น อิโต ปรํ รูปํ อตฺถีติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ เอวํ รูปสฺส อุปฺปาโท. อตฺถงฺคโมติ ปน เภโท อธิปฺเปโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทญฺจ ปน เมตํ, ภิกฺขเว, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ภิกฺขเว, ยํ มยา เอตํ ปุณฺณกปญฺเห ‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ’’นฺติอาทิ ภาสิตํ, ตํ อิทํ ผลสมาปตฺตึ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ.

บทว่า 'อทยพฺพยานุปสฺสี' (ผู้ตามเห็นความเกิดและความดับ) คือ ผู้เห็นทั้งความเกิดและความดับ. บทว่า 'อิติ รูปํ' (รูปเป็นดังนี้) คือ รูปเป็นอย่างนี้ รูปมีเท่านี้ รูปอื่นนอกจากนี้ไม่มี. บทว่า 'อิติ รูปสฺส สมุทโย' (ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้) คือ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้. ส่วนบทว่า 'อตฺถงฺคโม' (ความดับไป) ประสงค์ถึงความแตกสลาย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'อิทญฺจ ปน เมตํ ภิกฺขเว สนฺธาย ภาสิตํ' (ภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวนี้นั้น เราอาศัย...กล่าวแล้ว) อธิบายว่า ภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เรากล่าวไว้ในปุณณกปัญหาว่า 'สงฺขาย โลกสฺมึ' เป็นต้น, คำนั้นเราอาศัยผลสมาบัตินี้กล่าวแล้ว.

ตตฺถ สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. ปโรปรานีติ อุจฺจาวจานิ อุตฺตมาธมานิ. อิญฺชิตนฺติ จลิตํ. นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ [Pg.304] โลกสฺมึ กตฺถจิ เอกกฺขนฺเธปิ เอกายตเนปิ เอกธาตุยาปิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. วิธูโมติ โกธธูเมน วิคตธูโม. เอวเมตฺถ สุตฺตนฺเต มคฺเคกคฺคตมฺปิ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สงฺขาย' (พิจารณาเห็น) คือ รู้ด้วยญาณ. บทว่า 'โลกสฺมึ' (ในโลก) คือ ในสัตวโลก. บทว่า 'ปโรปรานิ' (สิ่งสูงๆ ต่ำๆ) คือ สิ่งสูงและต่ำ สิ่งประณีตและเลวทราม. บทว่า 'อิญฺชิตํ' (ความหวั่นไหว) คือ ความหวั่นไหว. บทว่า 'นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก' (ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก) คือ ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก, แม้ในขันธ์หนึ่ง แม้ในอายตนะหนึ่ง แม้ในธาตุหนึ่ง แม้ในอารมณ์หนึ่ง. บทว่า 'สนฺโต' (ผู้สงบ) คือ ผู้สงบเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า 'วิธูโม' (ผู้ไม่มีควัน) คือ ผู้ปราศจากควันคือโทสะ. ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้เอกัคคตาในมรรคแล้ว แต่ในคาถา ทรงแสดงเฉพาะผลสมาบัติเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้.

๒. ปญฺหพฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปัญหาพยากรณสูตร

๔๒. ทุติเย โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตนฺติ โย เอเตสํ ปญฺหานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน พฺยากรณํ ชานาติ. จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธนฺติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ เตสุ จตูสุ ปญฺเหสุ กุสโลติ เอวํ วทนฺติ. ทุราสโท ทุปฺปสโหติ ปเรหิ ฆฏฺเฏตุํ วา อภิภวิตุํ วา น สกฺกา. คมฺภีโรติ สตฺตสีทนฺตรมหาสมุทฺโท วิย คมฺภีโร. ทุปฺปธํสิโยติ ทุมฺโมจาปโย, คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อตฺเถ อนตฺเถ จาติ วฑฺฒิยญฺจ อวฑฺฒิยญฺจ. อตฺถาภิสมยาติ อตฺถสมาคเมน. ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ธิติสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอวํ ปวุจฺจติ.

๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตํ ความว่า บุคคลใดย่อมรู้การพยากรณ์ปัญหาเหล่านั้นในที่นั้นๆ. บทว่า จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุ ตถาวิธํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวภิกษุผู้เช่นนั้นว่า เป็นผู้ฉลาดในปัญหา ๔ ข้อเหล่านั้น. บทว่า ทุราสโท ทุปฺปสโห ความว่า อันผู้อื่นไม่อาจกระทบกระทั่งหรือครอบงำได้. บทว่า คมฺภีโร ความว่า ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทรสีทันดร. บทว่า ทุปฺปธํสิโย ความว่า ทำให้สละได้ยาก อธิบายว่า ไม่อาจทำให้สละทิฏฐิที่ยึดถือไว้ได้. บทว่า อตฺเถ อนตฺเถ จ ความว่า ในความเจริญและความเสื่อม. บทว่า อตฺถาภิสมยา ความว่า เพราะการบรรลุถึงอรรถ. บทว่า ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยธิติ (ความทรงจำ) ท่านเรียกว่า “ผู้นี้เป็นบัณฑิต”.

๓-๔. โกธครุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

อรรถกถาโกธครุสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔)

๔๓-๔๔. ตติเย โกธครุ น สทฺธมฺมครูติ โกธํ คารเวน ครุํ กตฺวา คณฺหาติ, น สทฺธมฺมํ, สทฺธมฺมํ ปน อคารเวน ลามกํ กตฺวา คณฺหาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกธครุ น สทฺธมฺมครู ความว่า ย่อมถือเอาความโกรธโดยความเคารพ ทำให้เป็นของหนัก แต่ไม่ถือเอาสัทธรรม ส่วนสัทธรรมนั้น ย่อมถือเอาโดยความไม่เคารพ ทำให้เป็นของเลวทราม. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

วิรูหนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, สญฺชาตมูลาย วา สทฺธาย ปติฏฺฐหนฺติ อจลา ภวนฺติ. จตุตฺเถ โกธครุตาติ โกธมฺหิ สคารวตา. เอส นโย สพฺพตฺถ.

บทว่า วิรูหนฺติ ความว่า ย่อมเจริญ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นด้วยศรัทธาที่เกิดรากแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โกธครุตา ความว่า ความเป็นผู้มีความเคารพในความโกรธ. นัยนี้มีในทุกแห่ง.

๕. โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาโรหิตัสสสูตร

๔๕. ปญฺจเม ยตฺถาติ จกฺกวาฬโลกสฺส เอโกกาเส ภุมฺมํ. น จวติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน คหิตํ. คมเนนาติ ปทคมเนน. โลกสฺส อนฺตนฺติ สตฺถา สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ. ญาเตยฺยนฺติอาทีสุ ญาตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิติ เทวปุตฺเตน จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺโต ปุจฺฉิโต, สตฺถารา สงฺขารโลกสฺส กถิโต[Pg.305]. โส ปน ‘‘อตฺตโน ปญฺเหน สทฺธึ สตฺถุ พฺยากรณํ สเมตี’’ติ สญฺญาย สมฺปหํสนฺโต อจฺฉริยนฺติอาทิมาห.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยตฺถ เป็นภูมิวัติ (ศัพท์ที่ลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ) ในโอกาสหนึ่งแห่งจักรวาลโลก. บทว่า น จวติ น อุปปชฺชติ นี้ ท่านถือเอาโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิสืบๆ ไป. บทว่า คมเนน ความว่า ด้วยการเดินเท้า. บทว่า โลกสฺส อนฺตํ พระศาสดาทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลกแล้วตรัส. ในบทว่า ญาเตยฺยํ เป็นต้น มีความหมายว่า พึงรู้ พึงเห็น พึงถึง. ด้วยเหตุนี้ เทพบุตรได้ทูลถามถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก แต่พระศาสดาได้ตรัสถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ส่วนเทพบุตรนั้น ด้วยสำคัญว่า “คำพยากรณ์ของพระศาสดาสอดคล้องกับปัญหาของตน” จึงเกิดความร่าเริงอย่างยิ่ง ได้กล่าวคำว่า อจฺฉริยํ เป็นต้น.

ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ อุตฺตมปฺปมาเณน ธนุนา สมนฺนาคโต. ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย. สิกฺขิโตติ ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต. กตหตฺโถติ อุสภปฺปมาเณปิ วาลคฺคํ วิชฺฌิตุํ สมตฺถภาเวน กตหตฺโถ. กตูปาสโนติ กตสรกฺเขโป ทสฺสิตสิปฺโป. อสเนนาติ กณฺเฑน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. ยาวตา โส ตาลจฺฉาทึ อติกฺกเมยฺย, ตาวตา กาเลน เอกํ จกฺกวาฬํ อติกฺกมามีติ อตฺตโน ชวสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ.

บทว่า ทฬฺหธมฺมา ความว่า มีธนูแข็งแรง คือประกอบด้วยธนูที่มีขนาดอันอุดม. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า เป็นอาจารย์สอนธนู. บทว่า สิกฺขิโต ความว่า ได้ศึกษาศิลปะการยิงธนูมาเป็นเวลา ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ ความว่า มีมือที่ฝึกฝนมาดีแล้ว ด้วยสามารถที่จะยิงปลายขนหางม้าแม้ในระยะประมาณ ๑ อุสภะได้. บทว่า กตูสาสโน ความว่า ได้ฝึกซ้อมการยิงลูกศรแล้ว ได้แสดงศิลปะแล้ว. บทว่า อสเนน ความว่า ด้วยลูกศร. บทว่า อติปาเตยฺยา ความว่า พึงก้าวล่วงไป. ท่านแสดงถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของตนว่า “เงาของต้นตาลพึงเคลื่อนไปได้ประมาณเท่าใด ข้าพเจ้าก็ย่อมก้าวล่วงจักรวาลหนึ่งได้ด้วยกาลประมาณเท่านั้น”.

ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโมติ ยถา ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิมสมุทฺโท ทูเร, เอวํ เม ทูเร ปทวีติหาโร อโหสีติ วทติ. โส กิร ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิโต ปาทํ ปสาเรตฺวา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ, ปุน ทุติยปาทํ ปสาเรตฺวา ปรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ. อิจฺฉาคตนฺติ อิจฺฉา เอว. อญฺญตฺเรวาติ นิปฺปปญฺจตํ ทสฺเสติ. ภิกฺขาจารกาเล กิเรส นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต อุตฺตรกุรุมฺหิ ปิณฺฑาย จริตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กโรติ, ตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา ปุน ชวติ. วสฺสสตายุโกติ ตทา ทีฆายุกกาโล โหติ, อยํ ปน วสฺสสตาวสิฏฺเฐ อายุมฺหิ คมนํ อารภิ. วสฺสสตชีวีติ ตํ วสฺสสตํ อนนฺตราเยน ชีวนฺโต. อนฺตราเยว กาลงฺกโตติ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา อนฺตราว มโต. โส ปน ตตฺถ กาลํ กตฺวาปิ อาคนฺตฺวา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติ.

บทว่า ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม ความว่า ท่านกล่าวว่า “มหาสมุทรทิศตะวันตกอยู่ไกลจากมหาสมุทรทิศตะวันออกฉันใด การก้าวย่างเท้าของข้าพเจ้าก็ไกลฉันนั้น”. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เหยียดเท้าออกไปก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตกได้, แล้วเหยียดเท้าก้าวที่สองออกไป ก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลอื่นได้. บทว่า อิจฺฉาตํ ความว่า ความปรารถนานั่นเอง. บทว่า อญฺญตฺเรว แสดงถึงความไม่เนิ่นช้า. ได้ยินว่า ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านผู้นี้เคี้ยวไม้ชำระฟันคือเถาคันทรง แล้วล้างปากในสระอโนดาต เมื่อถึงเวลา ก็เที่ยวบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป นั่งฉันภัตกิจที่ขอบจักรวาล พักผ่อนครู่หนึ่ง ณ ที่นั้น แล้วก็วิ่งไปอีก. บทว่า วสฺสสตายุโก ความว่า ในครั้งนั้นเป็นกาลที่มีอายุยืน แต่ท่านผู้นี้เริ่มเดินทางเมื่ออายุขัยเหลืออยู่ร้อยปี. บทว่า วสฺสสตชีวี ความว่า มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีนั้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อนฺตราเยว กาลกโต ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก ก็ตายเสียในระหว่างทางนั่นเอง. แต่ท่านผู้นั้น แม้ทำกาละ ณ ที่นั้นแล้ว ก็กลับมาเกิดในจักรวาลนี้เอง.

อปฺปตฺวาติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกิริยนฺติ ปริยนฺตกรณํ. กเฬวเรติ อตฺตภาเว. สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ สสญฺเญ สจิตฺตเก. โลกนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. โลกสมุทยนฺติ สมุทยสจฺจํ. โลกนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิติ ‘‘นาหํ, อาวุโส, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ ติณกฏฺฐาทีสุ ปญฺญเปมิ, อิมสฺมึ ปน จตุมหาภูติเก กายสฺมึเยว ปญฺญเปมี’’ติ ทสฺเสติ. สมิตาวีติ สมิตปาโป. นาสีสตีติ น ปตฺเถติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า อปฺปตฺวา ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. บทว่า ทุกฺขสฺส ความว่า แห่งทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า อนฺตกิริยํ ความว่า การกระทำซึ่งที่สุด. บทว่า กเฬวเร ความว่า ในอัตภาพ. บทว่า สสญฺญิมฺหิ สมนเก ความว่า ในกายที่มีสัญญาและมีจิต. บทว่า โลกํ คือ ทุกขสัจ. บทว่า โลกสมุทยํ คือ สมุทยสัจ. บทว่า โลกนิโรธํ คือ นิโรธสัจ. บทว่า ปฏิปทํ คือ มรรคสัจ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส เราไม่บัญญัติสัจจะ ๔ ประการเหล่านี้ในสิ่งไม่มีวิญญาณเช่นหญ้าและไม้เป็นต้น แต่เราบัญญัติในกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น”. บทว่า สมิตาวี ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า นาสีสติ ความว่า ไม่ปรารถนา. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๗. สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาสุวิทูรสูตร

๔๗. สตฺตเม [Pg.306] สุวิทูรวิทูรานีติ เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนานิ หุตฺวา สุวิทูราเนว วิทูรานิ. นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จาติ อากาสญฺจ มหาปถวี จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปถวิโต อากาสํ นาม น ทูเร, ทฺวงฺคุลมตฺเตปิ โหติ. อญฺญมญฺญํ อลคฺคนฏฺเฐน ปน ‘‘สุวิทูรวิทูเร’’ติ วุตฺตํ. เวโรจโนติ สูริโย. สตญฺจ, ภิกฺขเว, ธมฺโมติ จตุสติปฏฺฐานาทิเภโท สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺโม. อสตญฺจ ธมฺโมติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตเภโท อสฺสทฺธมฺโม.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุวิทูรวิทูรานิ ความว่า สิ่งที่ไม่ใกล้กันโดยปริยายบางอย่าง จึงเป็นของไกลกันอย่างยิ่ง คือไกลกัน. บทว่า นภญฺจ ภิกฺขเว ปถวี จ คือ อากาศและมหาปฐพี. ในบทนั้น แม้ว่าอากาศจะชื่อว่าไม่ไกลจากแผ่นดิน แม้ในระยะประมาณ ๒ องคุลีก็มีอยู่. แต่เพราะเหตุที่ไม่ติดเนื่องกัน จึงตรัสว่า สุวิทูรวิทูเร. บทว่า เวโรจโน คือ พระอาทิตย์. บทว่า สตญฺจ ภิกฺขเว ธมฺโม คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. บทว่า อสสญฺจ ธมฺโม คือ อสัทธรรม มีทิฏฐิ ๖๒ ประการเป็นประเภท.

ปภงฺกโรติ อาโลกกโร. อพฺยายิโก โหตีติ อวิคจฺฉนสภาโว โหติ. สตํ สมาคโมติ ปณฺฑิตานํ มิตฺตสนฺถววเสน สมาคโม. ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยาติ ยตฺตกํ อทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. ตเถว โหตีติ ตาทิโสว โหติ, ปกตึ น ชหติ. ขิปฺปํ หิ เวตีติ สีฆํ วิคจฺฉติ.

บทว่า ปภงฺกโร คือ ผู้กระทำแสงสว่าง. บทว่า อพฺยายิโก โหติ ความว่า มีสภาวะไม่คลาดเคลื่อน. บทว่า สตํ สมาคโม คือ การสมาคมกับบัณฑิตทั้งหลายโดยความเป็นมิตรสนิทสนม. บทว่า ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยา ความว่า พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนานเพียงใด. บทว่า ตเถว โหติ ความว่า ย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่ละปกติของตน. บทว่า ขิปฺปํ หิ เวติ ความว่า ย่อมเสื่อมไปโดยเร็ว.

๘. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาวิสาขสูตร

๔๘. อฏฺฐเม ปญฺจาลปุตฺโตติ ปญฺจาลพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. โปริยา วาจายาติ ปริปุณฺณวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย. อเนลคลายาติ นิทฺโทสาย เจว อคฬิตาย จ อปติตปทพฺยญฺชนาย. ปริยาปนฺนายาติ วิวฏฺฏปริยาปนฺนาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏํ อนิสฺสิตาย. วิวฏฺฏนิสฺสิตเมว กตฺวา กเถติ, วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา น กเถตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปญฺจาลปุตฺโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อปัญจาลา. บทว่า โปริยา วาจาย ความว่า ด้วยวาจาอันบริบูรณ์. บทว่า วิสฺสฏฺฐาย ความว่า ไม่ติดขัด. บทว่า อเนฬคลาย ความว่า ไม่มีโทษด้วย ทั้งไม่ผิดพลาดด้วย ทั้งมีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น. บทว่า ปริยาปนฺนาย ความว่า อันนับเนื่องในวิวัฏฏ์. บทว่า อนิสฺสิตาย ความว่า ไม่อาศัยวัฏฏะ. อธิบายในบทนี้ว่า กล่าวโดยทำให้อาศัยวิวัฏฏ์เท่านั้น ไม่กล่าวโดยทำให้อาศัยวัฏฏะ.

นาภาสมานนฺติ น อกเถนฺตํ. อมตํ ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. ภาสเยติ โอภาเสยฺย. โชตเยติ ตสฺเสว เววจนํ. ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชนฺติ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน นวโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นาม วุจฺจติ, ตเมว ปคฺคณฺเหยฺย อุกฺขิเปยฺย, อุจฺจํ กตฺวา กเถยฺยาติ อตฺโถ. นวโลกุตฺตรธมฺมทีปกํ สุภาสิตํ ธโช เอเตสนฺติ สุภาสิตธชา. อิสโยติ พุทฺธาทโย อริยา. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ.

บทว่า นาภาสมานํ ความว่า ผู้ไม่กล่าวอยู่. บทว่า อมตํ ปทํ ความว่า บทคือพระนิพพาน. บทว่า ภาสเย ความว่า พึงให้สว่าง. บทว่า โชตเย เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชํ ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี เพราะอรรถว่าสูงเด่น, พึงประคอง พึงยกย่อง คือพึงกระทำให้สูงแล้วกล่าว. สุภาษิตอันประกาศโลกุตรธรรม ๙ เป็นธงของฤาษีเหล่านั้น เหตุนั้น (ฤาษีเหล่านั้น) จึงชื่อว่ามีสุภาษิตเป็นธง. บทว่า อิสโย ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า ธมฺโม หิ อิสินํ ธโช ความว่า โลกุตรธรรมชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง.

๙. วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาวิปัลลาสสูตร

๔๙. นวเม [Pg.307] สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา, จตสฺโส วิปรีตสญฺญาโยติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อนิจฺเจ, ภิกฺขเว, นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา, สญฺญาวิปลฺลาโสติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สญฺญาวิปลฺลาสา ความว่า ความที่สัญญาคลาดเคลื่อนไป, อธิบายว่า สัญญาที่วิปลาส ๔ อย่าง. ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนิจฺเจ ภิกฺขเว นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่า 'สิ่งนี้เที่ยง' ดังนี้ ชื่อว่าสัญญาคลาดเคลื่อน. พึงทราบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ เต สญฺญาทิฏฺฐิโย วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตาติ ปุคฺคลา. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา. อิมํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมํ. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธาติ สกํ จิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจภาเวน อทฺทสํสุ. อสุภตทฺทสุนฺติ อสุภํ อสุภโตเยว อทฺทสํสุ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา.

บทว่า อนตฺตนิ จ อตฺตา ความว่า มีสัญญาว่า 'เป็นอัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหตา ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ผู้มีสัญญา (วิปลาส) เท่านั้น (ที่ถูกทำลาย), แต่ยังถูกมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาทำลายด้วย. บทว่า ขิตฺตจิตฺตา ความว่า พวกเขาประกอบด้วยจิตที่ฟุ้งซ่านซึ่งเกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาวิปลาสและทิฏฐิวิปลาส. บทว่า วิสญฺญิโน เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น, อธิบายว่า ผู้มีสัญญาวิปลาส จิตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส. บทว่า เต โยคยุตฺตา มารสฺส ความว่า ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้ประกอบแล้วในโยคะของมาร. บทว่า อโยคกฺเขมิโน ความว่า ยังไม่ถึงพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า สตฺตา คือ บุคคล. บทว่า พุทฺธา คือ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า อิมํ ธมฺมํ คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธา ความว่า ได้คืนจิตของตนแล้ว. บทว่า อนิจฺจโต ทกฺขุํ ความว่า ได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง. บทว่า อสุภตทฺทสุํ ความว่า ได้เห็นสิ่งไม่งามโดยความเป็นของไม่งามนั่นเทียว. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานา ความว่า ผู้สมาทานสัมมาทัสสนะ. บทว่า สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุํ ความว่า ก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว.

๑๐. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุปกิเลสสูตร

๕๐. ทสเม อุปกฺกิเลสาติ วิโรจิตุํ อทตฺวา อุปกฺกิลิฏฺฐภาวกรเณน อุปกฺกิเลสา. มหิกาติ หิมํ. ธูโม รโชติ ธูโม จ รโช จ. ราหูติ ปุริมา ตโย อสมฺปตฺตอุปกฺกิเลสา, ราหุ ปน สมฺปตฺตอุปกฺกิเลสวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ. สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺตีติ คุณปฺปตาเปน น ตปนฺติ, คุโณภาเสน น ภาสนฺติ, คุณวิโรจเนน น วิโรจนฺติ. สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตาติ ปญฺจวิธาย สุราย จตุพฺพิธสฺส เมรยสฺส จ ปานโต อวิรตา.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปกฺกิเลสา ชื่อว่าอุปกิเลส เพราะไม่ให้รุ่งเรือง และเพราะกระทำความเป็นสภาวะที่เศร้าหมอง. บทว่า มหิกา คือ หมอกน้ำค้าง. บทว่า ธูโม รโช คือ ควันและธุลี. บทว่า ราหู ความว่า อุปกิเลส ๓ อย่างแรกเป็นอุปกิเลสที่ยังไม่มาถึง, ส่วนราหู พึงทราบว่า ตรัสไว้โดยเป็นอุปกิเลสที่มาถึงแล้ว. บทว่า สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ ความว่า ย่อมไม่รุ่งเรืองด้วยเดชคือคุณ, ย่อมไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างคือคุณ, ย่อมไม่งามด้วยความงามคือคุณ. บทว่า สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตา ความว่า ไม่เว้นจากการดื่มสุรา ๕ ชนิด และเมรัย ๔ ชนิด.

อวิชฺชานิวุตาติ [Pg.308] อวิชฺชาย นิวาริตา ปิหิตา. ปิยรูปาภินนฺทิโนติ ปิยรูปํ สาตรูปํ อภินนฺทมานา ตุสฺสมานา. สาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. อวิทฺทสูติ อนฺธพาลา. สเนตฺติกาติ ตณฺหาโยตฺเตเนว สโยตฺตา. กฏสินฺติ อตฺตภาวํ. โฆรนฺติ กกฺขฬํ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

บทว่า อวิชฺชานิวุตา ความว่า ถูกอวิชชากั้นไว้ ปิดบังไว้. บทว่า ปิยรูปาภินนฺทิโน ความว่า เพลิดเพลินยินดีในรูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจ. บทว่า สาทิยนฺติ คือ ยึดถือ. บทว่า อวิทฺทสู คือ คนพาลผู้มืดบอด. บทว่า สเนตฺติกา ความว่า ประกอบด้วยเชือกคือตัณหานั่นเอง. บทว่า กฏสึ คือ อัตภาพ. บทว่า โฆรํ คือ หยาบช้า. ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

โรหิตสฺสวคฺโค ปญฺจโม.

โรหิตัสสวรรคที่ ๕

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปฐมปัณณาสก์ จบ.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

(๖) ๑. ปุญญาภิสันทวรรค

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปฐมปุญญาภิสันทสูตร

๕๑. ทุติยสฺส [Pg.309] ปฐเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญสฺส อภิสนฺทา, ปุญฺญปฺปตฺติโยติ อตฺโถ. กุสลาภิสนฺทาติ ตสฺเสว เววจนํ. เต ปเนเต สุขํ อาหรนฺตีติ สุขสฺสาหารา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ รูปาทีนํ ทายกาติ โสวคฺคิกา. สุโข เนสํ วิปาโกติ สุขวิปากา. สคฺเค อุปปตฺติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตนฺตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. จีวรํ ปริภุญฺชมาโนติ จีวรตฺถาย วตฺถํ ลภิตฺวา สูจิสุตฺตาทีนํ อภาเวน ตํ นิกฺขิปนฺโตปิ กโรนฺโตปิ ปารุปนฺโตปิ ชิณฺณกาเล ปจฺจตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ปจฺจตฺถริตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ ภูมตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ภูมตฺถรณสฺส อนนุจฺฉวิกํ ผาเลตฺวา ปาทปุญฺฉนํ กโรนฺโตปิ ‘‘ปริภุญฺชมาโน’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยทา ปน ‘‘ปาทปุญฺฉนมฺปิ น สกฺกา อิท’’นฺติ สมฺมชฺชิตฺวา ฉฑฺฑิตํ โหติ, ตทา ปริภุญฺชมาโน นาม น โหติ. อปฺปมาณํ เจโตสมาธินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโทติ อิมินา ทายกสฺส ปุญฺญเจตนาย อปฺปมาณตํ กเถติ. ตสฺส หิ ‘‘ขีณาสโว เม จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติ ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณวเสน ปวตฺตา ปุญฺญเจตนา อปฺปมาณา โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปิณฺฑปาตาทีสุ ปน โย ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สตฺตาหมฺปิ เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปริภุญฺชติ, โส สตฺตาหมฺปิ ตํเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอกสฺมึ ปน เสนาสเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ จงฺกมนฺโตปิ ยาว ตํ เสนาสนํ ปหาย อญฺญํ น คณฺหาติ, ตาว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอเกน ปน เภสชฺเชน พฺยาธิมฺหิ วูปสนฺเต ยาว อญฺญํ เภสชฺชํ น ปริภุญฺชติ, ตาวเทว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ปุญฺญาภิสนฺทา ความว่า กระแสแห่งบุญ อธิบายว่า ความเป็นไปแห่งบุญ. บทว่า กุสลาภิสนฺทา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง กระแสบุญเหล่านั้นย่อมนำความสุขมาให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขสฺสาหารา (ผู้นำสุขมาให้). เป็นผู้ให้รูปเป็นต้นอันเลิศอย่างดี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า โสวคฺคิกา (เป็นไปในสวรรค์). มีสุขเป็นวิบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. การอุบัติในสวรรค์ชื่อว่าสวรรค์, กระแสบุญเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคสํวตฺตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). บทว่า จีวรํ ปริภุญฺชมาโน ความว่า ภิกษุได้ผ้ามาเพื่อต้องการจีวร แต่เพราะไม่มีเข็มและด้ายเป็นต้น จึงเก็บผ้านั้นไว้ก็ดี กำลังทำก็ดี กำลังนุ่งห่มก็ดี เมื่อจีวรเก่าแล้ว ทำเป็นผ้าปูที่นอนก็ดี ผ้าที่ทำเป็นผ้าปูที่นอนไม่ได้แล้ว ทำเป็นผ้าปูพื้นก็ดี ผ้าที่ไม่สมควรแก่ผ้าปูพื้น ฉีกทำเป็นผ้าเช็ดเท้าก็ดี ท่านเรียกว่า "กำลังใช้สอย" อยู่นั่นเอง. แต่เมื่อใด ผ้านั้นเป็นผ้าที่ "แม้ผ้าเช็ดเท้าก็ทำไม่ได้" ดังนี้แล้ว ถูกกวาดทิ้งไป เมื่อนั้น ไม่ชื่อว่ากำลังใช้สอย. บทว่า อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ ได้แก่ อรหัตตผลสมาธิ. ด้วยบทว่า อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีประมาณแห่งบุญเจตนาของทายก. จริงอยู่ บุญเจตนาของทายกนั้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการระลึกเนืองๆ ว่า "พระขีณาสพกำลังใช้สอยจีวรของเรา" ย่อมเป็นเจตนาที่ไม่มีประมาณ. พระองค์ทรงหมายถึงความไม่มีประมาณนั้นจึงตรัสคำนี้. ส่วนในบิณฑบาตเป็นต้น ภิกษุใดฉันบิณฑบาตแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยบิณฑบาตนั้นแม้ตลอด ๗ วัน ไม่ได้ฉันบิณฑบาตอื่น ภิกษุนั้นชื่อว่ากำลังฉันบิณฑบาตนั้นนั่นแหละอยู่แม้ตลอด ๗ วัน. อีกอย่างหนึ่ง ในเสนาสนะแห่งหนึ่ง ภิกษุแม้กำลังเดินจงกรมในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ละเสนาสนะนั้นไปถือเอาเสนาสนะอื่น ตราบนั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อโรคสงบลงด้วยเภสัชอย่างหนึ่ง ตราบใดที่ยังไม่ใช้สอยเภสัชอื่น ตราบนั้นเท่านั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่.

พหุเภรวนฺติ พหูหิ เภรวารมฺมเณหิ สมนฺนาคตํ. รตนวรานนฺติ สตฺตนฺนมฺปิ วรรตนานํ. อาลยนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปุถู สวนฺตีติ พหุกา หุตฺวา สนฺทมานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

บทว่า พหุเภรวํ ความว่า ประกอบด้วยอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวจำนวนมาก. บทว่า รตนวรานํ ความว่า แห่งรัตนะอันประเสริฐแม้ทั้ง ๗. บทว่า อาลยํ ความว่า เป็นที่อยู่. บทว่า ปุถู สวนฺติ ความว่า มีมากแล้วไหลไป. เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

๒. ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาทุติยปุญญาภิสันทสูตร

๕๒. ทุติเย [Pg.310] อริยกนฺเตหีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺเตหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ โหนฺติ ปิยานิ มนาปานิ. เสสํ สุตฺตนฺเต ตาว ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) วุตฺตเมว.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อริยกันฺเตหิ ได้แก่ (ศีล) ที่ประกอบด้วยมรรคและผล. จริงอยู่ ศีลเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ. ส่วนเนื้อความที่พึงกล่าวที่เหลือในพระสูตรนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๔ เป็นต้น).

คาถาสุ ปน สทฺธาติ โสตาปนฺนสฺส สทฺธา อธิปฺเปตา. สีลมฺปิ โสตาปนฺนสฺส สีลเมว. อุชุภูตญฺจ ทสฺสนนฺติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ อุชุภูตทสฺสนํ นาม. อาหูติ กถยนฺติ. ปสาทนฺติ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ปสาทํ. ธมฺมทสฺสนนฺติ จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ.

ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า สทฺธา ทรงประสงค์เอาศรัทธาของพระโสดาบัน. แม้บทว่า สีลํ ก็คือศีลของพระโสดาบันนั่นเอง. บทว่า อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ ความว่า การเห็นของพระขีณาสพ เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น ชื่อว่า อุชุภูตทัสสนะ (การเห็นอันตรง). บทว่า อาหุ แปลว่า ท่านกล่าว. บทว่า ปสาทํ ได้แก่ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์. บทว่า ธมฺมทสฺสนํ ได้แก่ การเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔.

๓. ปฐมสํวาสสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปฐมสังวาสสูตร

๕๓. ตติเย สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จาติ พหุกา คหปตโย จ คหปตานิโย จ อาวาหวิวาหกรณตฺถาย คจฺฉนฺตา ตเมว มคฺคํ ปฏิปนฺนา โหนฺติ. สํวาสาติ สหวาสา เอกโตวาสา. ฉโว ฉวายาติ คุณมรเณน มตตฺตา ฉโว คุณมรเณเนว มตาย ฉวาย สทฺธึ. เทวิยา สทฺธินฺติ คุเณหิ เทวิภูตาย สทฺธึ. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อกฺโกสกปริภาสโกติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก, ภยํ ทสฺเสตฺวา สนฺตชฺชเนน ปริภาสโก. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จ ความว่า คหบดีและคหปตานีจำนวนมาก ไปเพื่อทำการอาวาหวิวาหะ ได้เดินทางไปในหนทางนั้นนั่นเอง. บทว่า สํวาสา ความว่า การอยู่ร่วมกัน การอยู่ด้วยกัน. บทว่า ฉโว ฉวาย ความว่า ชายผู้เป็นซากศพ เพราะตายด้วยความตายคือคุณธรรม (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นซากศพ ที่ตายแล้วด้วยความตายคือคุณธรรมนั่นเอง. บทว่า เทวิยา สทฺธึ ความว่า (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นประดุจเทพธิดาด้วยคุณธรรมทั้งหลาย. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อกฺโกสกปริภาสโก ความว่า ผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐, ผู้บริภาษด้วยการขู่ให้กลัว. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้.

กทริยาติ ถทฺธมจฺฉริโน. ชานิปตโยติ ชยมฺปติกา. วทญฺญูติ ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺติ. สญฺญตาติ สีลสํยเมน สมนฺนาคตา. ธมฺมชีวิโนติ ธมฺเม ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ ธมฺมชีวิโน. อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺตีติ วฑฺฒิสงฺขาตา อตฺถา เอเตสํ พหู โหนฺติ. ผาสุกํ อุปชายตีติ อญฺญมญฺญํ ผาสุวิหาโร ชายติ. กามกามิโนติ กาเม กามยมานา.

บทว่า กทริยา ได้แก่ ผู้มีความตระหนี่อันกระด้าง. บทว่า ชานิปตโย ได้แก่ สามีภรรยา. บทว่า วทญฺญู ความว่า ย่อมรู้ความหมายแห่งคำพูดของผู้ขอ. บทว่า สญฺญตา ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสำรวมในศีล. บทว่า ธมฺมชีวิโน ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมแล้วย่อมยังชีวิตให้เป็นไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมชีวี. บทว่า อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺติ ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายที่เรียกว่าความเจริญ ย่อมมีมากแก่สามีภรรยาเหล่านั้น. บทว่า ผาสุกํ อุปชายติ ความว่า ความอยู่เป็นสุขแก่กันและกันย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กามกามิโน ได้แก่ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย.

๔. ทุติยสํวาสสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาทุติยสังวาสสูตร

๕๔. จตุตฺเถ กมฺมปถวเสน เทสนา ปวตฺติตา. เสสํ ตาทิสเมว. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ พระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งกรรมบถ. เนื้อความที่เหลือก็เหมือนกัน. อนึ่ง ในพระสูตรทั้งสองนี้ พระองค์ได้ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. (ข้อปฏิบัตินั้น) ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

๕-๖. สมชีวีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

อรรถกถาสมชีวิสูตร ๒ สูตร

๕๕-๕๖. ปญฺจเม [Pg.311] เตนุปสงฺกมีติ กิมตฺถํ อุปสงฺกมิ? อนุคฺคณฺหนตฺถํ. ตถาคโต หิ ตํ รฏฺฐํ ปาปุณนฺโต อิเมสํเยว ทฺวินฺนํ สงฺคณฺหนตฺถาย ปาปุณาติ. นกุลปิตา กิร ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส ปิตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหาปิตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬปิตา. นกุลมาตาปิ ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหามาตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬมาตา. เต สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘หนฺตาต, หนฺตาตา’’ติ วจฺฉกํ ทิสฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย วิรวมานา อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปนฺนา ชาตา. นิเวสเน ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อาสนานิ สทา ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ. อิติ ภควา เตสํ อนุคฺคณฺหนตฺถาย อุปสงฺกมิ. อติจริตาติ อติกฺกมิตา. อภิสมฺปรายญฺจาติ ปรโลเก จ. สมสทฺธาติ สทฺธาย สมา เอกสทิสา. สีลาทีสุปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐํ เกวลํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่ออะไร? เพื่อทรงอนุเคราะห์. จริงอยู่ พระตถาคตเมื่อเสด็จถึงแคว้นนั้น ย่อมเสด็จถึงเพื่อทรงสงเคราะห์คนทั้งสองนี้เท่านั้น. ได้ยินว่า นกุลบิดาได้เป็นบิดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นลุง ๕๐๐ ชาติ, เป็นอา ๕๐๐ ชาติ. แม้นกุลมารดาก็ได้เป็นมารดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นป้า ๕๐๐ ชาติ, เป็นน้า ๕๐๐ ชาติ. ท่านทั้งสองนั้น ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้ความรักฉันบุตรแล้ว เข้าไปเฝ้า พลางร้องครวญครางว่า "พ่อเอ๋ย พ่อเอ๋ย" ดุจแม่โคผู้รักลูกน้อยเมื่อเห็นลูกน้อย และได้เป็นพระโสดาบันด้วยการเห็นครั้งแรกนั่นเอง. ในเรือนของท่านทั้งสอง อาสนะสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูปย่อมถูกปูลาดไว้เสมอ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่อทรงอนุเคราะห์ท่านทั้งสอง. บทว่า อติจริตา ความว่า ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า อภิสมฺปรายญฺจ ความว่า และในปรโลก. บทว่า สมสทฺธา ความว่า เสมอกันโดยศรัทธา เป็นเช่นเดียวกัน. แม้ในศีลเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน.

๗. สุปฺปวาสาสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาสุปปวาสาสูตร

๕๗. สตฺตเม ปชฺชนิกนฺติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ. โกลิยานนฺติ โกลราชกุลานํ. อายุํ โข ปน ทตฺวาติ อายุทานํ ทตฺวา. อายุสฺส ภาคินี โหตีติ อายุภาคปฏิลาภินี โหติ, อายุํ วา ภชนิกา โหติ, อายุปฺปฏิลาภินีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปชฺชนิกํ เป็นชื่อของนิคมนั้น. บทว่า โกลิยานํ ได้แก่ แห่งตระกูลกษัตริย์โกลิยะ. บทว่า อายํุ โข ปน ทตฺวา ความว่า ถวายอายุทาน. บทว่า อายสฺส ภาคินี โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนแห่งอายุ หรือเป็นผู้ทำอายุให้เกิด อธิบายว่า เป็นผู้ได้อายุ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ รสสมฺปนฺนํ. อุชฺชุคเตสูติ กายวงฺกาทิรหิตตฺตา อุชุกเมว คเตสุ ขีณาสเวสุ. จรณูปปนฺเนสูติ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ สมนฺนาคเตสุ. มหคฺคเตสูติ มหตฺตํ คเตสุ. ขีณาสวานญฺเญเวตํ นามํ. ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานาติ ปุญฺเญน สทฺธึ ปุญฺญํ ฆฏยมานา. มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ เอวรูปา ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา ติวิธโลกํ วิทิตํ กตฺวา ฐิตตฺตา โลกวิทูนํ พุทฺธานํ วณฺณิตา, พุทฺเธหิ ปสตฺถาติ อตฺโถ. ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ ยญฺญํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ตุฏฺฐิชาตา.

บทว่า รสสา อุเปตํ ได้แก่ ประกอบด้วยรส ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในพระขีณาสพทั้งหลายผู้ดำเนินไปตรง เพราะปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. บทว่า จรณูปปนฺเนสุ ได้แก่ ในท่านผู้ประกอบด้วยจรณธรรม ๑๕ ประการ. บทว่า มหคฺคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ถึงความเป็นใหญ่. นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานา ความว่า บุญย่อมเชื่อมกับบุญ. บทว่า มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา ความว่า ทักษิณาที่ชื่อว่าทานเช่นนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก เพราะทรงกระทำโลก ๓ ให้ปรากฏแล้วดำรงอยู่ สรรเสริญแล้ว อธิบายว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว. บทว่า ยญฺญมนุสฺสรนฺตา ได้แก่ ระลึกถึงทานอันเป็นเครื่องบูชา. บทว่า เวทชาตา ได้แก่ เกิดความยินดี.

๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสุทัตตสูตร

๕๘. อฏฺฐเม [Pg.312] สญฺญตานนฺติ กายวาจาหิ สํยตานํ. ปรทตฺตโภชินนฺติ ปเรหิ ทินฺนเมว ภุญฺชิตฺวา ยาเปนฺตานํ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. สกฺกจฺจ ททาตีติ สหตฺถา สกฺการํ กตฺวา ททาติ. จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉตีติ จตฺตาริ การณานิ อนุปฺปเวเสติ ททาติ. ยสวา โหตีติ มหาปริวาโร โหติ. นวมํ เกวลํ ภิกฺขูนํ กถิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สญฺญตานํ ได้แก่ แก่ท่านผู้สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา. บทว่า ปรทตฺตโภชินํ ได้แก่ แก่ท่านผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยบริโภคแต่ของที่ผู้อื่นถวาย. บทว่า กาเลน ได้แก่ โดยกาลอันควร. บทว่า สกฺกจฺจํ ททาติ ความว่า ทำความเคารพด้วยมือของตนแล้วถวาย. บทว่า จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉติ ความว่า ย่อมถวายเหตุ ๔ ประการ. บทว่า ยสวา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก. สูตรที่ ๙ ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน.

๑๐. คิหิสามีจิสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาคิหิสามีจิสูตร

๖๐. ทสเม คิหิสามีจิปฏิปทนฺติ คิหีนํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ อติหริตฺวา ทาตุกามตาย ปติอุปฏฺฐิโต โหติ อุปคโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรํ เทตีติ อตฺโถ.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า คิหิสามีจิปฏิปทํ ได้แก่ ซึ่งข้อปฏิบัติอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มีสติเข้าไปตั้งมั่นแล้วด้วยความปรารถนาจะถวายโดยน้อมเข้าไป อธิบายว่า ถวายจีวรแก่ภิกษุสงฆ์.

อุปฏฺฐิตาติ อุปฏฺฐายโก. เตสํ ทิวา จ รตฺโต จาติ เย เอวํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺติ, เตสํ ทิวา จ รตฺติญฺจ ปริจฺจาควเสน จ อนุสฺสรณวเสน จ สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. สคฺคญฺจ กมติฏฺฐานนฺติ ตาทิโส จ ภทฺทกํ กมฺมํ กตฺวา สคฺคฏฺฐานํ อุปคจฺฉติ. อิเมสุ จตูสุปิ สุตฺเตสุ อาคาริยปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

บทว่า อุปฏฺฐิตา ได้แก่ อุปัฏฐาก. บทว่า เตสํ ทิวา จ รตฺโต จ ความว่า ทายกเหล่าใด ย่อมอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ อย่างนี้, บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน ด้วยอำนาจแห่งการบริจาคและด้วยอำนาจแห่งการระลึกเนืองๆ. และบทว่า สคฺคญฺจ กมติ ฐานํ ความว่า บุคคลเช่นนั้นทำกรรมอันดีงามแล้ว ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์. ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค ปฐโม.

ปุญญาภิสันทวรรคที่ ๑

(๗) ๒. ปตฺตกมฺมวคฺโค

(๗) ๒. ปัตตกัมมวรรค

๑. ปตฺตกมฺมสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปัตตกัมมสูตร

๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม อนิฏฺฐปฏิกฺเขเปน อิฏฺฐา. มเน กมนฺติ ปวิสนฺตีติ กนฺตา. มนํ อปฺปายนฺติ ปวฑฺเฒนฺตีติ มนาปา. ทุลฺลภาติ ปรมทุลฺลภา. โภคาติ ภุญฺชิตพฺพา รูปาทโย วิสยา. สหธมฺเมนาติ ธมฺเมเนว สทฺธึ อุปฺปชฺชนฺตุ, มา ธมฺมูปฆาตํ กตฺวา อธมฺเมนาติ. อถวา สหธมฺเมนาติ สการเณน, เตน เตน เสนาปติเสฏฺฐิฏฺฐานาทิการเณน สทฺธึเยว อุปฺปชฺชนฺตูติ อตฺโถ. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ. สห [Pg.313] ญาตีภีติ ญาตเกหิ สทฺธึ. สห อุปชฺฌาเยหีติ สุขทุกฺเขสุ อุปนิชฺฌายิตพฺพตฺตา อุปชฺฌายสงฺขาเตหิ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเตหิ สทฺธึ.

๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อิฏฐะ เพราะปฏิเสธสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. ชื่อว่า กันตะ เพราะย่อมก้าวเข้าไปสู่ใจ. ชื่อว่า มนาปะ เพราะย่อมทำให้ใจเจริญ. บทว่า ทุลฺลภา ได้แก่ หาได้ยากอย่างยิ่ง. บทว่า โภคา ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นอันพึงบริโภค. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับธรรมเท่านั้น อย่าเกิดขึ้นโดยอธรรม โดยการทำลายธรรมเลย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สหธมฺเมน ได้แก่ พร้อมกับเหตุ อธิบายว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุนั้นๆ คือ ตำแหน่งเสนาบดี ตำแหน่งเศรษฐี เป็นต้นนั่นเทียว. บทว่า ยโส ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งบริวาร. บทว่า สห ญาตีภิ ได้แก่ พร้อมกับญาติทั้งหลาย. บทว่า สห อุปชฺฌาเยหิ ได้แก่ พร้อมกับสหายที่เคยเห็นกันและสหายที่คบหากันดี ซึ่งเรียกว่าอุปัชฌายะ เพราะเป็นผู้ที่พึงเพ่งพินิจในสุขและทุกข์.

อกิจฺจํ กโรตีติ อกาตพฺพํ กโรติ. กิจฺจํ อปราเธตีติ กตฺตพฺพยุตฺตกํ กิจฺจํ อกโรนฺโต ตํ อปราเธติ นาม. ธํสตีติ ปตติ ปริหายติ. อภิชฺฌาวิสมโลภนฺติ อภิชฺฌาสงฺขาตํ วิสมโลภํ. ปชหตีติ นุทติ นีหรติ. มหาปญฺโญติ มหนฺตปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ ปุถุลปญฺโญ. อาปาตทโสติ ตํ ตํ อตฺถํ อาปาเตติ ตเมว ปสฺสติ, สุขุมมฺปิสฺส อตฺถชาตํ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ อตฺโถ.

บทว่า อกิจฺจํ กโรติ ความว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. บทว่า กิจฺจํ อปราเธติ ความว่า เมื่อไม่ทำกิจที่ควรทำ ชื่อว่าย่อมทำกิจนั้นให้พลาด. บทว่า ธํสติ ความว่า ย่อมตกไป ย่อมเสื่อม. บทว่า อภิชฺฌาวิสมโลภํ ได้แก่ ซึ่งวิสมโลภะที่ชื่อว่าอภิชฌา. บทว่า ปชหติ ความว่า ย่อมกำจัด ย่อมนำออก. บทว่า มหาปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า ปุถุปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. บทว่า อาปาตทโส ความว่า ย่อมเห็นเนื้อความนั้นๆ ในที่ปรากฏนั่นเทียว อธิบายว่า แม้เนื้อความอันสุขุมก็ย่อมมาสู่ความปรากฏแก่ท่านผู้นั้นนั่นเทียว.

อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ อุฏฺฐานสงฺขาเตน วีริเยน อธิคเตหิ. พาหาพลปริจิเตหีติ พาหาพเลน ปริจิเตหิ วฑฺฒิเตหิ. เสทาวกฺขิตฺเตหีติ อวกฺขิตฺตเสเทหิ, เสทํ มุญฺจิตฺวา วายาเมน ปโยเคน สมธิคเตหีติ อตฺโถ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมยุตฺเตหิ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. ปตฺตกมฺมานีติ ยุตฺตกมฺมานิ อนุจฺฉวิกกมฺมานิ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ พลสมฺปนฺนํ กโรติ. ฐานคตํ โหตีติ การณคตํ โหติ. กึ ปน ตนฺติ? จตูสุ ปตฺตกมฺเมสุ เอกํ โภเคหิ กตฺตพฺพกมฺมํ โภคชาตเมว ฐานคตํ. ปตฺตคตนฺติ ยุตฺตปฺปตฺตฏฺฐานคตํ. อายตนโส ปริภุตฺตนฺติ การเณเนว ปริภุตฺตํ โภคชาตํ โหติ.

บทว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ ได้แก่ อันได้มาด้วยความเพียรที่ชื่อว่าอุฏฐานะ. บทว่า พาหาพลปริจิเตหิ ได้แก่ อันสั่งสม เพิ่มพูนแล้วด้วยกำลังแขน. บทว่า เสทาวกฺขิตฺเตหิ ได้แก่ มีเหงื่อไหลออกแล้ว อธิบายว่า อันได้มาอย่างดีด้วยความพยายามและความเพียรโดยมีเหงื่อไหลออก. บทว่า ธมฺมิเกหิ ได้แก่ อันประกอบด้วยธรรม. บทว่า ธมฺมลทฺเธหิ ได้แก่ อันได้มาโดยไม่ทำลายธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ปตฺตกมฺมานิ ได้แก่ กรรมที่สมควร กรรมที่เหมาะสม. บทว่า สุเขติ ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข. บทว่า ปีเณติ ความว่า ย่อมทำให้เอิบอิ่ม ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า ฐานคตํ โหติ ความว่า ย่อมถึงเหตุอันควร. ถามว่า ก็อะไรเล่า? ตอบว่า ในบรรดากรรมที่สมควร ๔ อย่าง กรรมอย่างหนึ่งที่พึงทำด้วยโภคทรัพย์ คือ โภคทรัพย์นั่นเองชื่อว่าถึงฐานะ. บทว่า ปตฺตคตํ ได้แก่ ถึงฐานะอันสมควร. บทว่า อายตนโส ปริภุตฺตํ ความว่า โภคทรัพย์ที่บริโภคโดยเหตุอันควรนั่นเอง.

ปริโยธาย สํวตฺตตีติ ปิทหิตฺวา วตฺตติ. ยถา อคฺคิอาทีหิ อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ, เอวํ อาทิตฺตเคหนิพฺพาปนาทีนํ อตฺถาย ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ตาสํ อาปทานํ มคฺคํ ปิทหติ นิวาเรติ. โสตฺถึ อตฺตานํ กโรตีติ นิรุปทฺทวํ เขมํ อตฺตานํ กโรติ. ญาติพลินฺติ ญาตกานํ พลึ. อติถิพลินฺติ อาคนฺตุกานํ พลึ. ปุพฺพเปตพลินฺติ ปรโลกคตานํ ญาตกานํ พลึ. ราชพลินฺติ รญฺโญ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ราชพลึ. เทวตาพลินฺติ เทวตานํ กตฺตพฺพพลึ. สพฺพเมตํ เตสํ เตสํ ยถานุจฺฉวิกวเสน ทาตพฺพทานสฺส อธิวจนํ.

บทว่า ปริโยธาย สํวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อปิดกั้น. เหมือนอย่างว่า เมื่ออันตรายทั้งหลายอันเกิดจากไฟเป็นต้นเกิดขึ้น ก็สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่การดับไฟที่ไหม้เรือนเป็นต้นแล้ว ย่อมปิดกั้น ย่อมห้ามหนทางแห่งอันตรายเหล่านั้น. บทว่า โสตฺถึ อตฺตานํ กโรติ ความว่า ย่อมทำตนให้ไม่มีอุปัทวะ ให้เกษม. บทว่า ญาติพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติทั้งหลาย. บทว่า อติถิพลึ ได้แก่ พลีแก่แขกผู้มาเยือน. บทว่า ปุพฺพเปตพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. บทว่า ราชพลึ ได้แก่ ราชพลีอันพึงทำถวายพระราชา. บทว่า เทวตาพลึ ได้แก่ พลีอันพึงทำแก่เทวดาทั้งหลาย. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของทานที่พึงให้ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ.

ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุสีลตาย จ นิวิฏฺฐา. เอกมตฺตานํ ทเมนฺตีติ เอกํ อตฺตโนว อตฺตภาวํ อินฺทฺริยทเมน ทเมนฺติ. สเมนฺตีติ อตฺตโน จิตฺตํ กิเลสวูปสมเนน สเมนฺติ. ปรินิพฺพาเปนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนเนว [Pg.314] ปรินิพฺพาเปนฺติ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตาติ ตตฺรุปปตฺติชนนโต โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโขว วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา, เอวรูปํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ.

บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นแล้วในขันติคือความอดทนและในความเป็นผู้มีศีลดี. บทว่า เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ ความว่า ย่อมฝึกอัตภาพของตนอย่างเดียวเท่านั้นด้วยการฝึกอินทรีย์. บทว่า สเมนฺติ ความว่า ย่อมสงบจิตของตนด้วยการสงบกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพาเปนฺติ ความว่า ย่อมดับด้วยการดับกิเลสเท่านั้น. ในบทว่า อุทฺธคฺคิกํ เป็นต้น มีความหมายดังนี้: ผลอันเลิศมีอยู่แก่ทานนั้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ผลในภูมิเบื้องบนๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา (มีผลเลิศในเบื้องบน). เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สวรรค์ เพราะทำให้เกิดในสวรรค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสวัคคิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). ในที่ที่เกิดแล้วๆ วิบากคือความสุขเท่านั้นมีอยู่แก่ทานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา (มีสุขเป็นวิบาก). เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้น อันเลิศอย่างยิ่งเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์), ความว่า ชื่อว่าย่อมตั้งไว้ซึ่งทักษิณาทานเห็นปานนี้.

อริยธมฺเม ฐิโตติ ปญฺจสีลธมฺเม ปติฏฺฐิโต. เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ปรโลกํ คนฺตฺวา ยตฺถ สคฺเค ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตตฺถ โมทติ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน วา โหนฺตุ อนาคามี วา, สพฺเพสํ อยํ ปฏิปทา ลพฺภเตวาติ.

บทว่า อริยธมฺเม ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมคือศีล ๕. บทว่า เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ ความว่า ละโลกนี้ไปแล้ว ถือปฏิสนธิในสวรรค์ใด ย่อมบันเทิงในสวรรค์นั้น. จะเป็นพระโสดาบัน หรือพระสกทาคามี หรือพระอนาคามีก็ตาม ปฏิปทานี้ ย่อมได้เพื่อประโยชน์แก่บุคคลทั้งปวงนั่นเทียว.

๒. อานณฺยสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอาณัณยสูตร

๖๒. ทุติเย อธิคมนียานีติ ปตฺตพฺพานิ. กามโภคินาติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปริภุญฺชนฺเตน. อตฺถิสุขาทีสุ อตฺถีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อตฺถิสุขํ นาม. โภเค ปริภุญฺชนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกสุขํ โภคสุขํ นาม. อนโณสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อานณฺยสุขํ นาม. นิทฺโทโส อนวชฺโชสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อนวชฺชสุขํ นาม.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อธิคมนียานิ ความว่า อันบุคคลพึงบรรลุ. บทว่า กามโภคินา ความว่า อันบุคคลผู้บริโภคอยู่ซึ่งวัตถุกามและกิเลสกาม. ในสุขมีอัตถิสุขเป็นต้น สุขที่เกิดขึ้นว่า "โภคะทั้งหลายมีอยู่แก่เรา" ชื่อว่า อัตถิสุข. สุขที่เกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคโภคะอยู่ ชื่อว่า โภคสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีหนี้" ชื่อว่า อาณัณยสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีโทษ เป็นผู้ปราศจากโทษ" ชื่อว่า อนวัชชสุข.

ภุญฺชนฺติ ภุญฺชมาโน. ปญฺญา วิปสฺสตีติ ปญฺญาย วิปสฺสติ. อุโภ ภาเคติ ทฺเว โกฏฺฐาเส, เหฏฺฐิมานิ ตีณิ เอกํ โกฏฺฐาสํ, อนวชฺชสุขํ เอกํ โกฏฺฐาสนฺติ เอวํ ปญฺญาย ปสฺสมาโน ทฺเว โกฏฺฐาเส ชานาตีติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขสฺเสตนฺติ เอตํ ติวิธมฺปิ สุขํ อนวชฺชสุขสฺส โสฬสึ กลํ นาคฺฆตีติ.

บทว่า ภุญฺชํ คือ ผู้บริโภคอยู่. บทว่า ปญฺญา วิปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นแจ้งด้วยปัญญา. บทว่า อุโภ ภาเค ความว่า ซึ่งส่วนสองส่วน คือ สุข ๓ อย่างเบื้องต่ำเป็นส่วนหนึ่ง อนวัชชสุขเป็นส่วนหนึ่ง เมื่อเห็นอยู่ด้วยปัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ส่วนสองส่วน. บทว่า อนวชฺชสุขสฺเสตํ ความว่า สุขแม้นี้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอนวัชชสุข.

๓. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาพรหมสูตร

๖๓. ตติยํ ติกนิปาเต วณฺณิตเมว. สปุพฺพเทวตานีติ ปทมตฺตเมว เอตฺถ วิเสโสติ. จตุตฺเถ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

๖๓. สูตรที่ ๓ ข้าพเจ้าได้พรรณนาไว้แล้วในติกนิบาต. ในสูตรนี้มีเพียงบทว่า สปุพฺพเทวตานิ เท่านั้นที่แปลกออกไป. ในสูตรที่ ๔ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๕. รูปสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถารูปสูตร

๖๕. ปญฺจเม รูเป ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน รูปปฺปมาโณ นาม. รูปปฺปสนฺโนติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ. โฆเส ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน โฆสปฺปมาโณ [Pg.315] นาม. จีวรลูขปตฺตลูเขสุ ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ลูขปฺปมาโณ นาม. ธมฺเม ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ธมฺมปฺปมาโณ นาม. อิตรานิ เตสํเยว อตฺถวจนานิ. สพฺพสตฺเต จ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ทฺเว โกฏฺฐาสา รูปปฺปมาณา, เอโก น รูปปฺปมาโณ. ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาสา โฆสปฺปมาณา, เอโก น โฆสปฺปมาโณ. ทส โกฏฺฐาเส กตฺวา นว โกฏฺฐาสา ลูขปฺปมาณา, เอโก น ลูขปฺปมาโณ. สตสหสฺสํ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปน เอโก โกฏฺฐาโสว ธมฺมปฺปมาโณ, เสสา น ธมฺมปฺปมาณาติ เวทิตพฺพา.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลผู้ถือเอารูปเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า รูปัปปมาณ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทนั้นนั่นเอง. บุคคลผู้ถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า โฆสัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ลูขัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาธรรมเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ธัมมัปปมาณ. บทอื่นๆ เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นนั่นเอง. และเมื่อทำสัตว์ทั้งปวงให้เป็น ๓ ส่วน สัตว์ ๒ ส่วนเป็นพวกรูปัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกรูปัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๕ ส่วน สัตว์ ๔ ส่วนเป็นพวกโฆสัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกโฆสัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๑๐ ส่วน สัตว์ ๙ ส่วนเป็นพวกลูขัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกลูขัปปมาณ. ส่วนเมื่อทำเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน สัตว์ส่วนเดียวเท่านั้นเป็นพวกธัมมัปปมาณ, ที่เหลือไม่เป็นพวกธัมมัปปมาณ พึงทราบดังนี้.

รูเป ปมาณึสูติ เย รูปํ ทิสฺวา ปสนฺนา, เต รูเป ปมาณึสุ นาม, ปสีทึสูติ อตฺโถ. โฆเสน อนฺวคูติ โฆเสน อนุคตา, โฆสปฺปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺนาติ อตฺโถ. ฉนฺทราควสูเปตาติ ฉนฺทสฺส จ ราคสฺส จ วสํ อุเปตา. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาตีติ นิยกชฺฌตฺเต ตสฺส คุณํ น ชานาติ. พหิทฺธา จ น ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิสฺส ปฏิปตฺตึ น ปสฺสติ. สมนฺตาวรโณติ สมนฺตโต อาวาริโต, สมนฺตา วา อาวรณมสฺสาติ สมนฺตาวรโณ. โฆเสน วุยฺหตีติ โฆเสน นิยติ, น คุเณน. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสตีติ นิยกชฺฌตฺเต คุณํ น ชานาติ, พหิทฺธา ปนสฺส ปฏิปตฺตึ ปสฺสติ. พหิทฺธา ผลทสฺสาวีติ ตสฺส ปเรหิ กตํ พหิทฺธา สกฺการผลํ ปสฺสนฺโต. วินีวรณทสฺสาวีติ วิวฏทสฺสาวี. น โส โฆเสน วุยฺหตีติ โส โฆเสน น นียติ.

บทว่า รูเป ปมาณึสุ ความว่า สัตว์เหล่าใดเห็นรูปแล้วเลื่อมใส สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมถือเอารูปเป็นประมาณ คือย่อมเลื่อมใส. บทว่า โฆเสน อนฺวคู ความว่า ไปตามเสียง คือถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส. บทว่า ฉนฺทราควสูเปตา ความว่า ถึงอำนาจแห่งฉันทะและราคะ. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ ความว่า ไม่รู้คุณของบุคคลนั้นในภายในของตน. บทว่า พหิทฺธา จ น ปสฺสติ ความว่า แม้ในภายนอก ก็ไม่เห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า สมนฺตาวรโณ ความว่า ถูกปิดกั้นโดยรอบ หรือว่า เครื่องปิดกั้นโดยรอบมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมันตาวรณะ. บทว่า โฆเสน วุยฺหติ ความว่า ถูกเสียงนำไป ไม่ได้ถูกคุณนำไป. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสติ ความว่า ไม่รู้คุณในภายในของตน แต่ในภายนอก ย่อมเห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า พหิทฺธาผลทสฺสาวี ความว่า เมื่อเห็นผลคือสักการะในภายนอกที่ผู้อื่นทำแก่บุคคลนั้น. บทว่า วินีวรณทสฺสาวี ความว่า ผู้มีปกติเห็นสิ่งที่เปิดเผย (คือพระนิพพาน). บทว่า น โส โฆเสน วุยฺหติ ความว่า บุคคลนั้นย่อมไม่ถูกเสียงนำไป.

๖. สราคสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสราคสูตร

๖๖. ฉฏฺเฐ โมหชํ จาปวิทฺทสูติ โมหชํ จาปิ อวิทฺทสู อปณฺฑิตา. สวิฆาตนฺติ สทุกฺขํ. ทุขุทฺรยนฺติ อายติญฺจ ทุกฺขวฑฺฒิทายกํ. อจกฺขุกาติ ปญฺญาจกฺขุรหิตา. ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตาติ ยถา ราคาทโย ธมฺมา ฐิตา, ตถา สภาวาว หุตฺวา. น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเรติ มยํ เอวํสนฺตา เอวํสภาวาติ ตสฺส น มญฺญเร, น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตํ.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โมหชํ จาปวิทฺทสู ความว่า แม้อกุศลที่เกิดจากโมหะ คนไม่มีปัญญาคือคนพาล (ย่อมไม่รู้). บทว่า สวิฆาตํ ความว่า มีทุกข์. บทว่า ทุกฺขุทฺรยํ ความว่า ให้ความทุกข์เจริญขึ้นในภายภาคหน้าด้วย. บทว่า อจกฺขุกา ความว่า ปราศจากปัญญาจักษุ. บทว่า ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตา ความว่า ธรรมมีราคะเป็นต้นตั้งอยู่โดยประการใด ก็เป็นผู้มีสภาวะอย่างนั้นนั่นเทียว. บทว่า น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเร ความว่า ย่อมไม่สำคัญสภาวะของตนนั้นว่า "เราเป็นผู้มีสภาวะอย่างนี้" คือย่อมไม่สำคัญ. แม้ในสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

๗. อหิราชสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอหิราชสูตร

๖๗. สตฺตเม [Pg.316] อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานีติ อิทํ ทฏฺฐวิสาเนว สนฺธาย วุตฺตํ. เย หิ เกจิ ทฏฺฐวิสา, สพฺเพเต อิเมสํ จตุนฺนํ อหิราชกุลานํ อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. อตฺตคุตฺติยาติ อตฺตโน คุตฺตตฺถาย. อตฺตรกฺขายาติ อตฺตโน รกฺขณตฺถาย. อตฺตปริตฺตายาติ อตฺตโน ปริตฺตาณตฺถาย. ปริตฺตํ นาม อนุชานามีติ อตฺโถ.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงงูที่มีพิษในเขี้ยวเท่านั้น. จริงอยู่ งูบางชนิดที่มีพิษในเขี้ยว งูเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าในตระกูลงูใหญ่ ๔ ตระกูลเหล่านี้เท่านั้น. บทว่า อตฺตคุตฺติยา ความว่า เพื่อความคุ้มครองตน. บทว่า อตฺตรกฺขาย ความว่า เพื่อความรักษาตน. บทว่า อตฺตปริตฺตาย ความว่า เพื่อความป้องกันตน. ความว่า เราอนุญาตสิ่งที่ชื่อว่าปริตร.

อิทานิ ยถา ตํ ปริตฺตํ กาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต วิรูปกฺเขหิ เมติอาทิมาห. ตตฺถ วิรูปกฺเขหีติ วิรูปกฺขนาคกุเลหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อปาทเกหีติ อปาทกสตฺเตหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สพฺเพ สตฺตาติ อิโต ปุพฺเพ เอตฺตเกน ฐาเนน โอทิสฺสกเมตฺตํ กเถตฺวา อิทานิ อโนทิสฺสกเมตฺตํ กเถตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺถ สตฺตา ปาณา ภูตาติ สพฺพาเนตานิ ปุคฺคลเววจนาเนว. ภทฺรานิ ปสฺสนฺตูติ ภทฺรานิ อารมฺมณานิ ปสฺสนฺตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมาติ กญฺจิ สตฺตํ ปาปกํ ลามกํ มา อาคจฺฉตุ. อปฺปมาโณ พุทฺโธติ เอตฺถ พุทฺโธติ พุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. เต หิ อปฺปมาณา นาม. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปมาณวนฺตานีติ คุณปฺปมาเณน ยุตฺตานิ. อุณฺณนาภีติ โลมสนาภิโก มกฺกฏโก. สรพูติ ฆรโคลิกา. กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตาติ มยา เอตฺตกสฺส ชนสฺส รกฺขา จ ปริตฺตาณญฺจ กตํ. ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานีติ สพฺเพปิ เม กตปริตฺตาณา สตฺตา อปคจฺฉนฺตุ, มา มํ วิเหฐยึสูติ อตฺโถ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการนั้นว่า ปริตรนั้นพึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำมีอาทิว่า วิรูปกฺเขหิ เม (ความไมตรีของเราจงมีกับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์) ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรูปกฺเขหิ ความว่า กับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อปาทเกหิ ความว่า กับด้วยสัตว์ไม่มีเท้า. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ก่อนบทว่า สพฺเพ สตฺตา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโอทิสสเมตตา (เมตตาเจาะจง) ด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภคำนี้เพื่อจะตรัสอโนทิสสเมตตา (เมตตาไม่เจาะจง). ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตา ปาณา ภูตา ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของบุคคลทั้งนั้น. บทว่า ภทฺรานิ ปสฺสนฺตุ ความว่า ขอสัตว์ทั้งหลายจงเห็นอารมณ์ที่ดีงาม. บทว่า มา กิญฺจิ ปาปมาคมา ความว่า สิ่งชั่วช้าเลวทรามอย่าได้มาถึงสัตว์ตนใดตนหนึ่งเลย. ในบทว่า อปฺปมาโณ พุทฺโธ นี้ พึงทราบพุทธคุณทั้งหลายด้วยบทว่า พุทฺโธ. จริงอยู่ พระคุณเหล่านั้นชื่อว่าหาประมาณมิได้. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปมาณวนฺตานิ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีประมาณ. บทว่า อุณฺณนาภี คือ แมงมุมขนชนิดหนึ่ง. บทว่า สรภู คือ จิ้งจก. บทว่า กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตา ความว่า การรักษาและการป้องกันอันเราได้กระทำแล้วแก่ชนมีประมาณเท่านี้. บทว่า ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานิ ความว่า สัตว์ทั้งปวงที่ได้รับการป้องกันอันเรากระทำแล้วจงหลีกไป, อย่าได้เบียดเบียนเราเลย.

๘. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาเทวทัตตสูตร

๖๘. อฏฺฐเม อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา นจิรปกฺกนฺเต. ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ นสกฺโกนฺตี ปาเทหิ ภูมึ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ. อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณูสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตกํ นีหรนฺติ. สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ปราภวาย ความว่า เพื่อความไม่เจริญ เพื่อความพินาศ. บทว่า อสฺสตริ คือ (สัตว์) ที่เกิดในท้องของนางม้าเพราะพ่อลา. บทว่า อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาติ ความว่า เขาทั้งหลายย่อมจับคู่มันกับพ่อม้า, นางอัสสดรนั้นตั้งท้องแล้ว เมื่อถึงเวลา ไม่สามารถจะคลอดได้ ยืนตะกุยแผ่นดินด้วยเท้าอยู่. ลำดับนั้น เขาทั้งหลายผูกเท้าทั้งสี่ของมันไว้ที่หลักสี่หลักแล้ว ผ่าท้องนำลูกออกมา. นางอัสสดรนั้นก็ตายในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้ไว้.

๙. ปธานสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาปธานสูตร

๖๙. นวเม [Pg.317] กิเลสานํ สํวรตฺถาย ปเวสนทฺวารํ ปิทหนตฺถาย ปธานํ สํวรปฺปธานํ, ปชหนตฺถาย ปธานํ ปหานปฺปธานํ, กุสลานํ ธมฺมานํ พฺรูหนตฺถาย วฑฺฒนตฺถาย ปธานํ ภาวนาปฺปธานํ, เตสํเยว อนุรกฺขณตฺถาย ปธานํ อนุรกฺขณาปฺปธานํ.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ ความเพียรเพื่อสังวรกิเลส เพื่อปิดประตูทางเข้า ชื่อว่าสังวรปธาน, ความเพียรเพื่อละกิเลส ชื่อว่าปหานปธาน, ความเพียรเพื่อทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น เพิ่มพูนขึ้น ชื่อว่าภาวนาปธาน, ความเพียรเพื่ออนุรักษ์กุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าอนุรักขนาปธาน.

๑๐. อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอธัมมิกสูตร

๗๐. ทสเม อธมฺมิกา โหนฺตีติ โปราณกราชูหิ ฐปิตํ ทสภาคพลิญฺเจว อปราธานุรูปญฺจ ทณฺฑํ อคฺคเหตฺวา อติเรกพลิโน เจว อติเรกทณฺฑสฺส จ คหเณน อธมฺมิกา. ราชายุตฺตาติ รญฺโญ ชนปเทสุ กิจฺจสํวิธายกา อายุตฺตกปุริสา. พฺราหฺมณคหปติกาติ อนฺโตนครวาสิโน พฺราหฺมณคหปตโย. เนคมชานปทาติ นิคมวาสิโน เจว ชนปทวาสิโน จ. วิสมนฺติ วิสมา หุตฺวา, อสมเยน วายนฺตีติ อตฺโถ. วิสมาติ น สมา, อติถทฺธา วา อติมุทุกา วาติ อตฺโถ. อปญฺชสาติ มคฺคโต อปคตา, อุมฺมคฺคคามิโน หุตฺวา วายนฺตีติ อตฺโถ. เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺตีติ วาเตสุ หิ วิสเมสุ อปญฺชเสสุ วายนฺเตสุ รุกฺขา ภิชฺชนฺติ, วิมานานิ ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ, ตา เทวสฺส สมฺมา วสฺสิตุํ น เทนฺติ. เตน วุตฺตํ เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ. วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺตีติ เอกสฺมึ ฐาเน คพฺภีนิ โหนฺติ, เอกสฺมึ สญฺชาตขีรานิ, เอกํ ฐานํ ปจฺจตีติ เอวํ วิสมํ ปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อธมฺมิกา โหนฺติ ความว่า (พระราชาทั้งหลาย) ไม่ทรงถือเอาส่วยสิบชักหนึ่งและการลงโทษตามสมควรแก่ความผิดที่พระราชาองค์ก่อนๆ ทรงตั้งไว้ แต่ทรงถือเอาส่วยที่เกินอัตราและการลงโทษที่เกินอัตรา จึงชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในธรรม. บทว่า ราชายุตฺตา คือ ราชบุรุษผู้จัดทำกิจในชนบทของพระราชา. บทว่า พฺราหฺมณคหปติกา คือ พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในเมือง. บทว่า เนคมชานปทา คือ ชาวนิคมและชาวชนบท. บทว่า วิสมํ ความว่า (ลม) เป็นลมไม่สม่ำเสมอ พัดในเวลาที่ไม่สมควร. บทว่า วิสมา ความว่า ไม่สม่ำเสมอ คือ พัดแรงเกินไปหรืออ่อนเกินไป. บทว่า อปญฺชสา ความว่า พ้นไปจากทาง (ปกติ) คือ พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. บทว่า เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ ความว่า เพราะเมื่อลมไม่สม่ำเสมอ พัดผิดทาง ต้นไม้ทั้งหลายย่อมถูกทำลาย วิมานทั้งหลายย่อมถูกทำลาย. เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายจึงพิโรธ, เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ฝนย่อมไม่ตกทั่วถึงโดยสม่ำเสมอ. บทว่า วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ ความว่า ในที่แห่งหนึ่ง พืชพันธุ์กำลังตั้งท้อง, ในที่แห่งหนึ่ง กำลังเป็นน้ำนม, ที่แห่งหนึ่ง กำลังสุก, ด้วยประการฉะนี้ พืชพันธุ์ทั้งหลายจึงสุกไม่สม่ำเสมอ.

สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺตีติ ยถา กตฺติกปุณฺณมา กตฺติกนกฺขตฺตเมว ลภติ, มิคสิรปุณฺณมา มิคสิรนกฺขตฺตเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ มาเส สา สา ปุณฺณมา ตํ ตํ นกฺขตฺตเมว ลภติ, ตถา สมฺมา ปริวตฺตนฺติ. สมํ วาตา วายนฺตีติ อวิสมา หุตฺวา สมยสฺมึเยว วายนฺติ, ฉ มาเส อุตฺตรา วาตา, ฉ มาเสทกฺขิณาติ เอวํ เตสํ เตสํ ชนปทานํ อนุรูเป สมเย วายนฺติ. สมาติ สมปฺปวตฺติโน นาติถทฺธา นาติมุทู. ปญฺชสาติ มคฺคปฺปฏิปนฺนา, มคฺเคเนว วายนฺติ, โน อมคฺเคนาติ อตฺโถ.

บทว่า สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺติ ความว่า ดวงดาวนักษัตรย่อมโคจรไปสม่ำเสมอ คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะย่อมได้กัตติกนักษัตร, วันเพ็ญเดือนมิคสิระย่อมได้มิคสิรนักษัตร ฉันใด, ในเดือนนั้นๆ วันเพ็ญนั้นๆ ย่อมได้นักษัตรนั้นๆ ฉันนั้น, (ดวงดาว) ย่อมโคจรไปโดยสม่ำเสมอด้วยประการฉะนี้. บทว่า สมํ วาตา วายนฺติ ความว่า ลมพัดสม่ำเสมอ คือ พัดในเวลาที่ควรพัด, ลมเหนือพัดหกเดือน, ลมใต้พัดหกเดือน, ด้วยประการฉะนี้ ลมย่อมพัดในเวลาที่สมควรแก่ชนบทนั้นๆ. บทว่า สมํ คือ พัดสม่ำเสมอ ไม่แรงเกินไป ไม่อ่อนเกินไป. บทว่า ปญฺชสา ความว่า ดำเนินไปตามทาง คือ พัดไปตามทางเท่านั้น ไม่พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง.

ชิมฺหํ [Pg.318] คจฺฉตีติ กุฏิลํ คจฺฉติ, อติตฺถํ คณฺหาติ. เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สตีติ นยตีติ เนตฺตา. ตสฺมึ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต กุฏิลํ คนฺตฺวา อติตฺถํ คณฺหนฺเต อิตราปิ อติตฺถเมว คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เนเตติปิ ปาโฐ. ทุกฺขํ เสตีติ ทุกฺขํ สยติ, ทุกฺขิตํ โหตีติ อตฺโถ.

บทว่า ชิมฺหํ คจฺฉติ ความว่า ไปคด, ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า. ในบทว่า เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ นี้ สัตว์ที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตา (ผู้นำ). ความว่า เมื่อผู้นำนั้นไปคด คือ ไปคดแล้วยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า แม้โคตัวอื่นๆ ก็ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. มีบทว่า เนเต ดังนี้ก็มี. บทว่า ทุกฺขํ เสติ ความว่า ย่อมนอนเป็นทุกข์ คือ เป็นผู้มีความทุกข์.

ปตฺตกมฺมวคฺโค ทุติโย.

ปัตตกรรมวรรคที่ ๒.

(๘) ๓. อปณฺณกวคฺโค

(๘) ๓. อปัณณกวรรค

๑. ปธานสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปธานสูตร

๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม อปณฺณกปฺปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฺปฏิปทํ. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด. บทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ ความว่า เหตุของข้อปฏิบัตินั้นย่อมบริบูรณ์. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่พระอรหัต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว.

๓. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสัปปุริสสูตร

๗๓. ตติเย อวณฺโณติ อคุโณ. ปาตุ กโรตีติ กเถติ, ปากฏํ กโรติ. ปญฺหาภินีโตติ ปญฺหตฺถาย อภินีโต. อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวาติ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา. เอตฺถ จ อสปฺปุริโส ปาปิจฺฉตาย อตฺตโน อวณฺณํ ฉาเทติ, สปฺปุริโส ลชฺชิตาย อตฺตโน วณฺณํ. อิทานิ ยสฺมา อสปฺปุริโส หิโรตฺตปฺปรหิโต สํวาเสน อวชานาติ, สปฺปุริโส ปน หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต สํวาเสนาปิ นาวชานาติ. ตสฺมา อสปฺปุริสภาวสาธกํ อธุนาคตวธุโกปมฺมํ ทสฺเสตุํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วธุกาติอาทิมาห. ตตฺถ วธุกาติ สุณิสา. ติพฺพนฺติ พหลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อวณฺโณ คือ อคุโณ (ไม่มีคุณ) บทว่า ปาตุ กโรติ คือ กเถติ (ย่อมบอก), ปากฏํ กโรติ (ย่อมทำให้ปรากฏ) บทว่า ปญฺหาภินีโต คือ ปญฺหตฺถาย อภินีโต (ถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่ปัญหา) บทว่า อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวา คือ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา (กระทำไม่ให้เสื่อม ไม่ให้เหี่ยวแห้ง) และในสูตรนี้ อสัตบุรุษย่อมปิดบังโทษของตนเพราะมีความปรารถนาลามก, ส่วนสัตบุรุษย่อมปิดบังคุณของตนเพราะมีความละอาย บัดนี้ เพราะเหตุที่อสัตบุรุษปราศจากหิริโอตตัปปะ ย่อมดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน, ส่วนสัตบุรุษผู้ประกอบด้วยหิริโอตตัปปะ แม้เพราะการอยู่ร่วมกันก็ไม่ดูหมิ่น เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอุปมาด้วยหญิงสะใภ้ที่มาใหม่ อันเป็นเครื่องยืนยันภาวะของอสัตบุรุษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว วธุกา ในบทเหล่านั้น บทว่า วธุกา คือ สุณิสา (หญิงสะใภ้) บทว่า ติพฺพํ คือ พหลํ (หนาแน่น, มาก) บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๔-๕. อคฺคสุตฺตทฺวยวณฺณนา

อรรถกถาอัคคสูตร ๒ สูตร (ที่ ๔-๕)

๗๔-๗๕. จตุตฺเถ สีลคฺคนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ปญฺจเม รูปคฺคนฺติ ยํ รูปํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อิทํ รูปคฺคํ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ภวคฺคนฺติ เอตฺถ ปน ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอตํ ภวคฺคํ นามาติ.

๗๔-๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สีลคฺคํ คือ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ (ศีลอันสูงสุดที่ถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศ) นัยนี้เช่นกันในบททั้งปวง ในสูตรที่ ๕ บทว่า รูปคฺคํ คือ รูปใดที่บุคคลพิจารณาแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, รูปนี้ชื่อว่า รูปัคคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในบทว่า ภวคฺคํ นี้ บุคคลตั้งอยู่ในอัตภาพใดย่อมบรรลุอรหัตตผล, อัตภาพนั้นชื่อว่า ภวัคคะ

๖. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถากุสินารสูตร

๗๖. ฉฏฺเฐ [Pg.319] อุปวตฺตเนติ ปาจีนคตาย สาลปนฺติยา อุตฺตเรน นิวตฺติตฺวา ฐิตาย เวมชฺฌฏฺฐาเน. อนฺตเรน ยมกสาลานนฺติ ทฺวินฺนํ สาลรุกฺขานํ อนฺตเร. กงฺขาติ ทฺเวฬฺหกํ. วิมตีติ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา. ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข, ธมฺโม นุ โข น ธมฺโม นุ โข, สงฺโฆ นุ โข น สงฺโฆ นุ โข, มคฺโค นุ โข น มคฺโค นุ โข, ปฏิปทา นุ โข น ปฏิปทา นุ โข’’ติ ยสฺส สํสโย อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โว วทามิ ปุจฺฉถ, ภิกฺขเวติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถาติ ‘‘มยํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิมฺห, จตฺตาโร ปจฺจยาปิ โน สตฺถุ สนฺตกาว. เต มยํ เอตฺตกํ กาลํ กงฺขํ อกตฺวา น อรหาม อชฺช ปจฺฉิเม กาเล กงฺขํ กาตุ’’นฺติ สเจ เอวํ สตฺถริ คารเวน น ปุจฺฉถ. สหายโกปิ, ภิกฺขเว, สหายกสฺส อาโรเจตูติ ตุมฺหากํ โย ยสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต, โส ตสฺส อาโรเจตุ, อหํ เอกสฺส ภิกฺขุสฺส กเถสฺสามิ, ตสฺส กถํ สุตฺวา สพฺเพ นิกฺกงฺขา ภวถาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปสนฺโนติ เอวํ สทฺทหามิ อหนฺติ อตฺโถ. ญาณเมวาติ นิกฺกงฺขภาวปจฺจกฺขกรณญาณํเยว เอตฺถ ตถาคตสฺส, น สทฺธามตฺตนฺติ อตฺโถ. อิเมสญฺหิ, อานนฺทาติ อิเมสํ อนฺโตสาณิยํ นิสินฺนานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ. โย ปจฺฉิมโกติ โย คุณวเสน ปจฺฉิมโก, อานนฺทตฺเถรํเยว สนฺธายาห.

๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อุปวตฺตเน คือ ในสถานที่อันเป็นท่ามกลางแห่งแนวไม้สาละที่ตั้งอยู่โดยหันกลับทางทิศเหนือจากแนวไม้สาละที่ไปทางทิศตะวันออก บทว่า อนฺตเรน ยมกสาลานํ คือ ในระหว่างต้นสาละทั้งสอง บทว่า กงฺขา คือ เทวฬฺหกํ (ความสงสัยเป็นสองแง่) บทว่า วิมติ คือ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา (ความไม่สามารถเพื่อจะวินิจฉัยได้) ความสงสัยเกิดขึ้นแก่ผู้ใดว่า 'พระพุทธเจ้าหนอ หรือไม่ใช่พระพุทธเจ้าหนอ, พระธรรมหนอ หรือไม่ใช่พระธรรมหนอ, พระสงฆ์หนอ หรือไม่ใช่พระสงฆ์หนอ, มรรคหนอ หรือไม่ใช่มรรคหนอ, ปฏิปทาหนอ หรือไม่ใช่ปฏิปทาหนอ' เราขอบอกแก่เธอทั้งหลาย พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย, นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ บทว่า สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถ ความว่า 'พวกเราบวชในสำนักของพระศาสดา, แม้ปัจจัย ๔ ของพวกเราก็เป็นของพระศาสดาทั้งนั้น พวกเรานั้นไม่กระทำความสงสัยมาตลอดกาลเพียงเท่านี้ ไม่สมควรที่จะกระทำความสงสัยในกาลสุดท้ายวันนี้' ถ้าพวกเธอไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาอย่างนี้ บทว่า สหายโกปิ ภิกฺขเว สหายกสฺส อาโรเจตุ ความว่า ภิกษุรูปใดเป็นสหายที่เคยเห็นกัน เป็นสหายที่เคยคบหากันของภิกษุรูปใดในหมู่พวกเธอ, ภิกษุรูปนั้นจงบอกแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด, เราจักกล่าวแก่ภิกษุรูปหนึ่ง, พวกเธอทั้งหมดได้ฟังคำของภิกษุรูปนั้นแล้วจงเป็นผู้หมดความสงสัยเถิด ดังนี้ บทว่า เอวํ ปสนฺโน มีความว่า เราย่อมเชื่ออย่างนี้ บทว่า ญาณเมว มีความว่า ในเรื่องนี้ พระตถาคตมีพระญาณที่กระทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีความสงสัยเท่านั้น, มิใช่มีเพียงศรัทธา บทว่า อิเมสญฺหิ อานนฺท คือ ในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ที่นั่งอยู่ในภายในม่าน บทว่า โย ปจฺฉิมโก คือ ผู้ใดเป็นผู้สุดท้ายโดยคุณ, (พระผู้มีพระภาค) ตรัสหมายถึงพระอานนทเถระนั่นเอง

๗. อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอจินเตยยสูตร

๗๗. สตฺตเม อจินฺเตยฺยานีติ จินฺเตตุํ อยุตฺตานิ. น จินฺเตตพฺพานีติ อจินฺเตยฺยตฺตาเยว น จินฺเตตพฺพานิ. ยานิ จินฺเตนฺโตติ ยานิ การณานิ จินฺเตนฺโต. อุมฺมาทสฺสาติ อุมฺมตฺตกภาวสฺส. วิฆาตสฺสาติ ทุกฺขสฺส. พุทฺธวิสโยติ พุทฺธานํ วิสโย, สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ พุทฺธคุณานํ ปวตฺติ จ อานุภาโว จ. ฌานวิสโยติ อภิญฺญาฌานวิสโย. กมฺมวิปาโกติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ วิปาโก. โลกจินฺตาติ ‘‘เกน นุ โข จนฺทิมสูริยา กตา, เกน มหาปถวี, เกน มหาสมุทฺโท, เกน สตฺตา อุปฺปาทิตา, เกน ปพฺพตา, เกน อมฺพตาลนาฬิเกราทโย’’ติ เอวรูปา โลกจินฺตา.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อจินฺเตยฺยานิ คือ ไม่ควรเพื่อจะคิด บทว่า น จินฺเตตพฺพานิ คือ ไม่ควรคิดนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรคิด บทว่า ยานิ จินฺเตนฺโต คือ เมื่อคิดถึงเหตุทั้งหลายเหล่าใด บทว่า อุมฺมาทสฺส คือ แห่งความเป็นบ้า บทว่า วิฆาตสฺส คือ แห่งความทุกข์ บทว่า พุทฺธวิสโย คือ วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ได้แก่ความเป็นไปและอานุภาพแห่งพุทธคุณทั้งหลายมีสัพพัญญุตญาณเป็นต้น บทว่า ฌานวิสโย คือ วิสัยแห่งฌานคืออภิญญา บทว่า กมฺมวิปาโก คือ วิบากของกรรมทั้งหลายมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น บทว่า โลกจินฺตา คือ ความคิดเรื่องโลกมีลักษณะอย่างนี้ว่า 'ใครหนอสร้างพระจันทร์พระอาทิตย์, ใครสร้างแผ่นดินใหญ่, ใครสร้างมหาสมุทร, ใครสร้างสัตว์ทั้งหลาย, ใครสร้างภูเขา, ใครสร้างต้นมะม่วง ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น'

๘. ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาทักขิณาสูตร

๗๘. อฏฺฐเม [Pg.320] ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย วิสุชฺฌนการณานิ. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา มหาปถวึ กมฺเปสิ. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสี เกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆสุมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆสุมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห. เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสี ลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ. ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ. เอกสฺส สีลวโต ภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ. ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จาติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพนฺติ.

๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ของทักษิณาที่นับเนื่องด้วยทาน บทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ มีความว่า ย่อมบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้มีผลมาก, คือย่อมมีผลมาก บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ สุจิธมฺโม (ผู้มีธรรมอันสะอาด) บทว่า ปาปธมฺโม คือ ลามกธมฺโม (ผู้มีธรรมอันเลวทราม) ในบทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช เพราะว่าพระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์แล้ว ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว ในบทว่า ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้ที่อาศัยอยู่ที่ประตูใกล้ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า เขาถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆสุมัตเถระ ๓ ครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ได้กล่าวว่า 'บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทีฆสุมัตเถระ ย่อมฉุดรั้งข้าพเจ้าขึ้น' ดังนี้ ในบทว่า เนว ทายกโต นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อาศัยอยู่ที่วัฑฒมานะ ได้ยินว่า เขาเมื่อให้เปตทักษิณา ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นถึง ๓ ครั้ง ในครั้งที่ ๓ (เปรต) ได้ร้องว่า 'อมนุษย์ผู้ทุศีลย่อมปล้นเรา' เมื่อเขาถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่งแล้ว (ส่วนบุญ) จึงถึงแก่เปรตนั้นในเวลาที่อุทิศให้ ในบทว่า ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จ นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน

๙. วณิชฺชสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาวณิชชสูตร

๗๙. นวเม ตาทิสา วาติ ตํสทิสาว ตํสริกฺขกาว. เฉทคามินี โหตีติ เฉทํ คจฺฉติ. ยํ ปตฺถิตํ, ตํ สพฺพํ นสฺสตีติ อตฺโถ. น ยถาธิปฺปายา โหตีติ ยถาชฺฌาสยา น โหติ. ปราธิปฺปายา โหตีติ ปรชฺฌาสยา อชฺฌาสยโต อธิกตรผลา โหติ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปตาหิ สมณพฺราหฺมณตา เวทิตพฺพา. วทตุ, ภนฺเต, ปจฺจเยนาติ, ภนฺเต, จตุพฺพิเธน จีวราทินา ปจฺจเยน วเทยฺยาสีติ เอวํ ปวาเรติ นิมนฺเตติ. เยน ปวาเรตีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยตฺตเกน ปวาเรติ. ตํ น เทตีติ ตํ สพฺพโสว น เทติ. น ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยถา ตสฺส อชฺฌาสโย, เอวํ ทาตุํ น สกฺโกติ, หาเปตฺวา อปฺปกํ เทติ. ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยตฺตกํ โส อิจฺฉติ, ตตฺตกเมว เทติ. ปราธิปฺปายํ เทตีติ อปฺปกํ ปวาเรตฺวา อวตฺถริตฺวา พหุํ เทติ.

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตาทิสา วา คือ เป็นเช่นนั้นเทียว เป็นเหมือนกันกับสิ่งนั้น. บทว่า เฉทคามินี โหติ คือ ย่อมถึงความตัดขาด. อธิบายว่า ทรัพย์ใดที่ปรารถนาแล้ว ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป. บทว่า น ยถาธิปฺปายา โหติ คือ ไม่เป็นไปตามอัธยาศัย. บทว่า ปราธิปฺปายา โหติ คือ เป็นไปเกินอัธยาศัย คือมีผลยิ่งกว่าอัธยาศัย. ในบทว่า สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา นี้ พึงทราบความเป็นสมณพราหมณ์ ด้วยความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า วทตุ ภนฺเต ปจฺจเยน ดังนี้ คือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ๔ อย่างเถิด ดังนี้ ชื่อว่าปวารณา ชื่อว่านิมนต์. บทว่า เยน ปวาเรติ คือ กำหนดแล้วปวารณาด้วยปัจจัยประมาณเท่าใด. บทว่า ตํ น เทติ คือ ไม่ให้ปัจจัยทั้งหมดนั้น. บทว่า น ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ อัธยาศัยของท่านผู้นั้นเป็นเช่นใด ก็ไม่สามารถจะให้ได้อย่างนั้น งดเว้นไว้ ให้ของเล็กน้อย. บทว่า ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ ท่านผู้นั้นปรารถนาของประมาณเท่าใด ก็ให้ของประมาณเท่านั้นนั่นเทียว. บทว่า ปราธิปฺปายํ เทติ คือ ปวารณาของเล็กน้อยแล้วครอบงำ ให้ของมาก.

๑๐. กมฺโพชสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถากัมโพชสูตร

๘๐. ทสเม [Pg.321] เนว สภายํ นิสีทตีติ วินิจฺฉยกรณตฺถํ วินิจฺฉยสภายํ เนว นิสีทติ. น กมฺมนฺตํ ปโยเชตีติ กสิวณิชฺชาทิมหากมฺมนฺตํ นปฺปโยเชติ. น กมฺโพชํ คจฺฉตีติ โภเค สมฺภรณตฺถาย กมฺโพชรฏฺฐํ น คจฺฉติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยํ กิญฺจิ ติโรรฏฺฐํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. โกธโนติอาทีสุ โกธนตาย โกธปริยุฏฺฐิโต อตฺถานตฺถํ น ชานาติ, อิสฺสุกิตาย ปรสมฺปตฺตึ น สหติ, มจฺฉริตาย ธนํ ทตฺวา กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, นิปฺปญฺญตาย กิจฺจํ สํวิธาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา เอตานิ สภานิสีทนาทีนิ น กโรตีติ.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เนว สภายํ นิสีทติ คือ ย่อมไม่นั่งในที่วินิจฉัย เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเลย. บทว่า น กมฺมนฺตํ ปโยเชติ คือ ไม่ประกอบการงานใหญ่ มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า น กมฺโพชํ คจฺฉติ คือ ย่อมไม่ไปสู่แคว้นกัมโพชะ เพื่อประโยชน์แก่การรวบรวมโภคทรัพย์. และคำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น ความว่า ย่อมไม่ไปสู่ต่างแดนใดๆ. ในบทว่า โกธโน เป็นต้น เพราะความเป็นคนมักโกรธ ผู้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, เพราะความเป็นคนริษยา ย่อมทนต่อสมบัติของผู้อื่นไม่ได้, เพราะความเป็นคนตระหนี่ ย่อมไม่สามารถให้ทรัพย์แล้วกระทำกิจได้, เพราะความเป็นคนมีปัญญาน้อย ย่อมไม่สามารถจัดแจงกิจการได้. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทำการนั่งในสภาเป็นต้นเหล่านี้.

อปณฺณกวคฺโค ตติโย.

อปัณณกวรรคที่ ๓

(๙) ๔. มจลวคฺโค

(๙) ๔. มจลวรรค

๑-๕. ปาณาติปาตาทิสุตฺตปญฺจกวณฺณนา

อรรถกถาปาณาติปาตาทิสุตตปัญจกะที่ ๑-๕

๘๑-๘๕. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจเม ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม. กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมูปคมนโต ตมปรายโณ. อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติ. ‘‘อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน โชตินา ยุตฺตโต โชติ, อาโลกภูโตติ วุตฺตํ โหติ. กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคุปฺปตฺติโชติภาวูปคมนโต โชติปรายโณ. อิมินา นเยน อิตเรปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

๘๑-๘๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้นของวรรคที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า ตมะ เพราะประกอบด้วยความมืด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตมปรายณะ เพราะเข้าถึงความมืดคือนรกอีก ด้วยกายทุจริตเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงความมืดคือขันธ์นั่นเอง. ด้วยบทว่า อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น ชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยแสงสว่าง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นดุจแสงสว่าง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะเข้าถึงความเป็นแสงสว่างคือการเกิดในสวรรค์อีก ด้วยกายสุจริตเป็นต้น. พึงทราบอีก ๒ บุคคลที่เหลือด้วยนัยนี้.

เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกาทีนํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผฉฑฺฑกกุเล. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขวุตฺติเก. ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา อุภยจฺฉิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี[Pg.322]. ปทีเปยฺยสฺสาติ เตลกปลฺลาทิโน ทีปอุปกรณสฺส. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เอโก ปุคฺคโล พหิทฺธา อาโลกํ อทิสฺวา มาตุ กุจฺฉิมฺหิเยว กาลํ กตฺวา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺโต สกลมฺปิ กปฺปํ สํสรติ. โสปิ ตโมตมปรายโณว. โส ปน กุหกปุคฺคโล ภเวยฺย. กุหกสฺส หิ เอวรูปา นิปฺผตฺติ โหตีติ วุตฺตํ.

บทว่า เวณกุเล คือ ในตระกูลคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. บทว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. บทว่า กสิรวุตฺติเก คือ ผู้มีการเลี้ยงชีพลำบาก. บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ดุจปีศาจคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. บทว่า โอโกฏิโมก คือ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี คือ มือคดข้างเดียว หรือมือคดสองข้าง. บทว่า ขญฺโช คือ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาตท่อนล่าง ต้องใช้แผ่นกระดานมีล้อเลื่อนไป. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในบทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว นี้ บุคคลคนหนึ่ง ไม่เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์ของมารดานั่นเอง บังเกิดในอบายทั้งหลาย ย่อมท่องเที่ยวไปตลอดทั้งกัป. แม้บุคคลนั้นก็เป็นผู้มืด มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. แต่บุคคลนั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ผลสำเร็จเช่นนี้ย่อมมีแก่คนหลอกลวง.

เอตฺถ จ ‘‘นีเจ กุเล’’ติอาทีหิ อาคมนวิปตฺติ เจว ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ จ ทสฺสิตา. ‘‘ทลิทฺเท’’ติอาทีหิ ปวตฺตปจฺจยวิปตฺติ, ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติอาทีหิ อาชีวุปายวิปตฺติ, ‘‘ทุพฺพณฺโณ’’ติอาทีหิ อตฺตภาววิปตฺติ, ‘‘พหฺวาพาโธ’’ติอาทีหิ ทุกฺขการณสมาโยโค, ‘‘น ลาภี’’ติอาทีหิ สุขการณวิปตฺติ เจว อุปโภควิปตฺติ จ, ‘‘กาเยน ทุจฺจริต’’นฺติอาทีหิ ตมปรายณภาวสฺส การณสมาโยโค, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทีหิ สมฺปรายิกตมูปคโม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

และในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า นีเจ กุเล เป็นต้น ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งการมา (การเกิด) และความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน. ด้วยบทว่า ทลิทฺเท เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบันกาล. ด้วยบทว่า กสิรวุตฺติเก เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอุบายเลี้ยงชีพ. ด้วยบทว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอัตภาพ. ด้วยบทว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งทุกข์. ด้วยบทว่า น ลาภี เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข และความวิบัติแห่งการบริโภค. ด้วยบทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งความเป็นผู้มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. ด้วยบทว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น (ทรงแสดง) การเข้าถึงความมืดในสัมปรายภพ. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

๖. โอณโตณตสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาโอณโตณตสูตร

๘๖. ฉฏฺเฐ โอณโตณโตติ อิทานิ นีจโก อายติมฺปิ นีจโก ภวิสฺสติ. โอณตุณฺณโตติ อิทานิ นีโจ อายตึ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณโตณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายตึ นีโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณตุณฺณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายติมฺปิ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. วิตฺถาโร ปน เนสํ ปุริมสุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า โอณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย ในอนาคตจักเป็นคนสูงส่ง. บทว่า อุณฺณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง ในอนาคตจักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า อุณฺณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนสูงส่ง. ส่วนเนื้อความโดยพิสดารของบทเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งสูตรก่อนนั่นเทียว.

๗. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาปุตตสูตร

๘๗. สตฺตเม สมณมจโลติ สมณอจโล, มกาโร ปทสนฺธิกโร, นิจฺจลสมโณติ อตฺโถ. อิมินา สตฺตวิธมฺปิ เสขํ ทสฺเสติ. โส หิ สาสเน มูลชาตาย สทฺธาย ปติฏฺฐิตตฺตา อจโล นาม. สมณปุณฺฑรีโกติ ปุณฺฑรีกสทิโส สมโณ. ปุณฺฑรีกํ นาม อูนสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ อภาเวน อปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปุณฺฑรีโก นาม โหติ. สมณปทุโมติ ปทุมสทิโส สมโณ. ปทุมํ นาม ปริปุณฺณสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา อุภโตภาควิมุตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ ภาเวน ปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปทุโม นาม โหติ[Pg.323]. สมเณสุ สมณสุขุมาโลติ สพฺเพสุปิ เอเตสุ สมเณสุ สุขุมาลสมโณ มุทุจิตฺตสรีโร กายิกเจตสิกทุกฺขรหิโต เอกนฺตสุขี. เอเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตสทิเส จ ทสฺเสติ.

๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมณมจโล คือ สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, ม อักษร เป็นตัวเชื่อมบท, อธิบายว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. จริงอยู่ พระเสขะบุคคลนั้น ชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยศรัทธาอันเป็นมูลรากในพระศาสนา. บทว่า สมณปุณฑรีกะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปุณฑรีก. ชื่อว่า ปุณฑรีกะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบหย่อนร้อย. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปุณฑรีกะ เพราะเป็นผู้มีคุณไม่บริบูรณ์ เนื่องจากไม่มีฌานและอภิญญา. บทว่า สมณปทุมะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปทุม. ชื่อว่า ปทุมะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบร้อยบริบูรณ์. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นอุภโตภาควิมุต. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปทุมะ เพราะเป็นผู้มีคุณบริบูรณ์ เนื่องจากมีฌานและอภิญญา. บทว่า สมเณสุ สมณสุขุมาโล คือ ในบรรดาสมณะเหล่านั้นทั้งหมด สมณะผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีจิตและกายอ่อนโยน ปราศจากทุกข์ทางกายและทางใจ มีความสุขโดยส่วนเดียว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระองค์เองและพระขีณาสพผู้เช่นกับพระองค์.

เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เสโขติ สตฺตวิโธปิ เสโข. ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก. อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรตีติ อรหตฺตํ ปตฺถยนฺโต วิหรติ. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ มุทฺธนิ อวสิตฺตสฺส, กตาภิเสกสฺสาติ อตฺโถ. อาภิเสโกติ อภิเสกํ กาตุํ ยุตฺโต. อนภิสิตฺโตติ น ตาว อภิสิตฺโต. มจลปฺปตฺโตติ รญฺโญ ขตฺติยสฺส มุทฺธาวสิตฺตสฺส ปุตฺตภาเวน เจว ปุตฺเตสุ เชฏฺฐกภาเวน จ น ตาว อภิสิตฺตภาเวน จ อภิเสกปฺปตฺติอตฺถาย อจลปฺปตฺโต นิจฺจลปตฺโต. มกาโร นิปาตมตฺตํ. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา.

ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสขะ คือ พระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. บทว่า ปาฏิปทา คือ ผู้ปฏิบัติ. บทว่า อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรติ คือ ปรารถนาอรหัตตผลอยู่. บทว่า มุทฺธาวสิตฺตสฺส คือ ผู้ได้รับอภิเษกแล้วบนพระเศียร อธิบายว่า ผู้ได้รับทำอภิเษกแล้ว. บทว่า อาภิเสกะ คือ ผู้สมควรจะทำอภิเษก. บทว่า อนภิสิตฺโต คือ ผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า มจลปฺปตฺโต คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว ผู้ถึงแล้วซึ่งความมั่นคง เพื่อประโยชน์แก่การถึงซึ่งอภิเษก ด้วยความเป็นพระโอรสของกษัตริย์ผู้เป็นพระราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วด้วย และด้วยความเป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในบรรดาพระโอรสทั้งหลายด้วย และด้วยความเป็นผู้ยังไม่ได้รับอภิเษกด้วย. ม อักษร เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กาเยน ผุสิตฺวา คือ ถูกต้องแล้วด้วยนามกาย.

ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชตีติ ‘‘อิทํ, ภนฺเต, ปริภุญฺชถา’’ติ เอวํ ทายเกหิ ยาจมาเนเหว อุปนีตํ จีวรํ พหุํ ปริภุญฺชติ, กิญฺจิเทว อยาจิตํ, พากุลตฺเถโร วิย. ปิณฺฑปาตํ ขทิรวนมคฺเค สีวลิตฺเถโร วิย. เสนาสนํ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย; อ. นิ. ๑๑.๑๖ อาทโย) อานนฺทตฺเถโร วิย. คิลานปจฺจยํ ปิลินฺทวจฺฉเถโร วิย. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. มนาเปเนวาติ มนํ อลฺลียนเกน. สมุทาจรนฺตีติ กตฺตพฺพกิจฺจานิ กโรนฺติ ปวตฺตนฺติ วา. อุปหารํ อุปหรนฺตีติ กายิกเจตสิกอุปหารํ อุปหรนฺติ อุปนียนฺติ. สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ สนฺนิปาเตน นิพฺพตฺตานิ. อุตุปริณามชานีติ อุตุปริณามโต อติสีตอติอุณฺหอุตุโต ชาตานิ. วิสมปริหารชานีติ อจฺจาสนอติฏฺฐานาทิกา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ วธพนฺธนาทิอุปกฺกเมน นิพฺพตฺตานิ. กมฺมวิปากชานีติ วินาปิ อิเมหิ การเณหิ เกวลํ ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสเนว ชาตานิ. จตุนฺนํ ฌานานนฺติ เอตฺถ ขีณาสวานมฺปิ พุทฺธานมฺปิ กิริยชฺฌานาเนว อธิปฺเปตานิ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชติ คือ ย่อมใช้สอยจีวรเป็นอันมากที่ทายกทั้งหลายผู้อ้อนวอนอยู่นั่นแหละน้อมเข้าไปถวายอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงใช้สอยจีวรผืนนี้เถิด" (และใช้สอย) จีวรที่เขาไม่อ้อนวอนบ้างเล็กน้อย เหมือนพระพากุลเถระ. (ในเรื่อง) บิณฑบาต เหมือนพระสีวลีเถระในหนทางสู่ป่าไม้ตะเคียน. (ในเรื่อง) เสนาสนะ เหมือนพระอานนทเถระในอัฏฐกนาครสูตร (ม.น. ๒.๑๗ เป็นต้น; อํ.นิ. ๑๑.๑๖ เป็นต้น). (ในเรื่อง) คิลานปัจจัย เหมือนพระปิลินทวัจฉเถระ. บทว่า ตฺยสฺส ตัดบทเป็น เต อสฺส. บทว่า มนาเปเนว คือ ด้วยสิ่งที่ทำให้ใจแนบสนิท. บทว่า สมุทาจรนฺติ คือ ย่อมทำกิจที่ควรทำ หรือเป็นไป. บทว่า อุปหารํ อุปหรนฺติ คือ ย่อมนำเข้าไปซึ่งอุปหารทางกายและทางใจ คือ นำเข้าไปถวาย. บทว่า สนฺนิปาติกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นเพราะการประชุมกันแห่ง (โทษ) ทั้งสาม. บทว่า อุตุปริณามชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากความแปรปรวนแห่งอุตุ คือ จากอุตุที่เย็นจัดและร้อนจัด. บทว่า วิสมปริหารชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากการบริหาร (อิริยาบถ) ไม่สม่ำเสมอ มีการนั่งเกินไป การยืนเกินไป เป็นต้น. บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นด้วยความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่า การจองจำ เป็นต้น. บทว่า กมฺมวิปากชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจวิบากของกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น แม้เว้นจากเหตุเหล่านี้. ในบทว่า จตุนฺนํ ฌานานํ นี้ ทรงประสงค์เอากิริยาฌานของพระขีณาสพทั้งหลายและของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเทียว. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๘. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสังโยชนสูตร

๘๘. อฏฺฐเม สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา โสตาปนฺโนว สมณมจโลติ วุตฺโต, นาติพหุคุณตฺตา น พหุปตฺตํ วิย สโรรุหํ สกทาคามี [Pg.324] สมณปุณฺฑรีโกติ, ตโต พหุตรคุณตฺตา สตปตฺตํ วิย สโรรุหํ อนาคามี สมณปทุโมติ, ถทฺธภาวกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา มุทุภาวปฺปตฺโต ขีณาสโว สมณสุขุมาโลติ.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ พระโสดาบันนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา, พระสกทาคามี ท่านเรียกว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะมีคุณไม่มากนัก เหมือนดอกบัวที่มีกลีบไม่มาก, พระอนาคามี ท่านเรียกว่า สมณปทุมะ เพราะมีคุณมากกว่านั้น เหมือนดอกบัวที่มีกลีบร้อย, พระขีณาสพผู้ถึงความอ่อนโยน ท่านเรียกว่า สมณสุขุมาละ เพราะกิเลสที่ทำให้กระด้างถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง.

๙. สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสัมมาทิฏฐิสูตร

๘๙. นวเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติอาทีหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน ปฐมสุตฺเต วิย สตฺต เสขา คหิตา. ทุติยวาเร ทสงฺคิกมคฺควเสน วา อรหตฺตผลญาณอรหตฺตผลวิมุตฺตีหิ สทฺธึ, อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว กถิโต, ตติยวาเร อุภโตภาควิมุตฺโต, จตุตฺถวาเร ตถาคโต จ ตถาคตสทิสขีณาสโว จาติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ปฐมสุตฺเต กถิตปุคฺคลานํ วเสเนว กถิตํ, เทสนามตฺตเมว ปเนตฺถ นานนฺติ.

๘๙. ในสูตรที่ ๙ ท่านถือเอาพระเสขะ ๗ จำพวก เหมือนในสูตรที่ ๑ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ ด้วยบทเป็นต้นว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก. ในวาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๑๐ บ้าง หรือพร้อมด้วยอรหัตตผลญาณและอรหัตตผลวิมุตติ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ บ้าง, ในวาระที่ ๓ (ท่านกล่าวถึง) พระอุภโตภาควิมุต, ในวาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระตถาคตและพระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระตถาคต. พระสูตรนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งบุคคลที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑ นั่นเอง, ในสูตรนี้ มีเพียงเทศนาเท่านั้นที่แตกต่างกัน.

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาขันธสูตร

๙๐. ทสเม ปฐมวาเร อรหตฺตตฺถาย ปโยคํ อนารภิตฺวา ฐิโต ปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเร อนุปฺปาทิตชฺฌาโน อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ตติยวาเร อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี อฏฺฐวิโมกฺขลาภี เสขปุคฺคโล กถิโต, จตุตฺถวาเร ปรมสุขุมาลขีณาสโวติ.

๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ วาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ดำรงอยู่โดยไม่ปรารภความเพียรเพื่ออรหัตตผล. วาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีฌานที่ยังไม่ให้เกิดขึ้น แต่ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท. วาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท และได้วิโมกข์ ๘, วาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระขีณาสพผู้ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง.

มจลวคฺโค จตุตฺโถ.

มจลวรรคที่ ๔.

(๑๐) ๕. อสุรวคฺโค

(๑๐) ๕. อสุรวรรค

๑. อสุรสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอสุรสูตร

๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อสุโรติ อสุรสทิโส พีภจฺโฉ. เทโวติ เทวสทิโส คุณวเสน อภิรูโป ปาสาทิโก.

๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อสุโร คือ ผู้มีรูปน่าเกลียดเหมือนอสูร. บทว่า เทโว คือ ผู้เหมือนเทวดา คือเป็นผู้มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส โดยอำนาจแห่งคุณ.

๒. ปฐมสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฐมสมาธิสูตร

๙๒. ทุติเย [Pg.325] อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสาติ นิยกชฺฌตฺเต อปฺปนาจิตฺตสมาธิสฺส. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาญาณสฺส. ตญฺหิ อธิปญฺญาสงฺขาตญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเตสุ จ ธมฺเมสุ วิปสฺสนาภูตํ, ตสฺมา ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา’’ติ วุจฺจตีติ.

๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งสมาธิที่สัมปยุตด้วยอัปปนาจิตในภายในของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณนั้น ชื่อว่าอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าเบญจขันธ์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา".

๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาทุติยสมาธิสูตร

๙๓. ตติเย โยโค กรณีโยติ ยุตฺตปฺปยุตฺตตา กตฺตพฺพา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยโค. อุสฺสาโหติ ตโต อธิมตฺตตรํ วีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ ปงฺกลคฺคสกฏอุทฺธรณสทิสํ มหาวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนตา.

๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โยโค กรณิโย ความว่า พึงกระทำความเพียรพยายาม บทว่า ฉันโท ความว่า กุศลฉันทะคือความพอใจเพื่อจะกระทำ บทว่า วายาโม ความว่า ความเพียร บทว่า อุสสาโห ความว่า ความเพียรที่ยิ่งยวดกว่าความพยายามนั้น บทว่า อุสโสฬฺหี ความว่า ความเพียรอย่างใหญ่หลวง ดุจโคที่ฉุดเกวียนซึ่งติดหล่ม บทว่า อัปปฏิวานี ความว่า ความไม่ถอยกลับ

๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาตติยสมาธิสูตร

๙๔. จตุตฺเถ เอวํ โข, อาวุโส, สงฺขารา ทฏฺฐพฺพาติอาทีสุ, อาวุโส, สงฺขารา นาม อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา, อนิจฺจโต สมฺมสิตพฺพา, อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา. ตถา ทุกฺขโต, อนตฺตโตติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ โข, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติอาทีสุปิ ปฐมชฺฌานวเสน, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺนิสาเทตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน เอโกทิ กาตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน สมาทหิตพฺพํ. ตถา ทุติยชฺฌานาทิวเสนาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ สมถวิปสฺสนา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

๙๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส สงฺขารา ทฏฺฐพฺพา ความว่า ดูก่อนอาวุโส พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงเห็นแจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง ฉันใด พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ฉันนั้น แม้ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า ดูก่อนอาวุโส พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงให้จิตแน่วแน่ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงทำความเป็นหนึ่งด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงตั้งจิตมั่นด้วยอำนาจปฐมฌาน ฉันใด พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจทุติยฌานเป็นต้น ฉันนั้น ในสูตรทั้ง ๓ เหล่านี้ พระองค์ตรัสสมถวิปัสสนาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเท่านั้น

๕. ฉวาลาตสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาฉวาลาตสูตร

๙๕. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ สุสาเน อลาตํ. มชฺเฌ คูถคตนฺติ มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตํ. เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรตีติ กูฏโคปานสิถมฺภโสปานาทีนํ อตฺถาย อนุปเนยฺยตาย คาเม น กฏฺฐตฺถํ สาเธติ, เขตฺตกุฏิปาทํ วา มญฺจปาทํ วา กาตุํ อนุปเนยฺยตาย น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ สาเธติ. ทฺวีสุ โกฏีสุ คยฺหมานํ หตฺถํ ฑหติ, มชฺเฌ คยฺหมานํ คูเถน มกฺเขติ. ตถูปมนฺติ ตํสริกฺขกํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุ ปรํ ปรํ ปุริมโต ปุริมโต อคฺคํ, สปฺปิมณฺโฑ ปน เตสุ สพฺเพสุปิ อคฺคเมว[Pg.326]. อคฺโคติอาทีสุ คุเณหิ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ ปมุโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวาลาตูปมาย น ทุสฺสีโล ปุคฺคโล กถิโต, อปฺปสฺสุโต ปน วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺโต โคณสทิโส ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ฉฏฺเฐ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฉวาลาตํ คือ ท่อนไม้ในป่าช้า บทว่า มชฺเฌ คูถคตํ คือ เปื้อนคูถในท่ามกลาง ในบทว่า เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ ความว่า ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในบ้าน เพราะไม่ควรนำไปเพื่อประโยชน์แก่ยอดเรือน ระแนง เสา บันได เป็นต้น, ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในป่า เพราะไม่ควรนำไปทำเป็นเสากระท่อมนาหรือขาเตียง เมื่อจับที่ปลายทั้งสองข้างก็ไหม้มือ เมื่อจับที่ท่ามกลางก็เปื้อนคูถ บทว่า ตถูปมํ คือ เปรียบเหมือนท่อนไม้นั้น บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งามกว่า บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า บทว่า ควา ขีรํ คือ น้ำนมจากแม่โค ในบทเป็นต้นว่า ขีรมฺหา ทธิ ความว่า ของที่เกิดทีหลังๆ ประเสริฐกว่าของที่เกิดก่อนๆ แต่มัณฑะคือเนยใสประเสริฐที่สุดในบรรดาของเหล่านั้นทั้งหมดทีเดียว ในบทเป็นต้นว่า อคฺโค พึงทราบว่า เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดโดยคุณทั้งหลาย ด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ในป่าช้า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้ทุศีล พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีการงานที่ทอดทิ้งแล้ว มีสุตะน้อย เปรียบเหมือนโค ในสูตรที่ ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๗. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาขิัปปนิสันติสูตร

๙๗. สตฺตเม ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปนิสามโน สีฆํ ชานิตุํ สมตฺโถ. สุตานญฺจ ธมฺมานนฺติ สุตปฺปคุณานํ ตนฺติธมฺมานํ. อตฺถูปปริกฺขีติ อตฺถํ อุปปริกฺขโก. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ นวโลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมภูตํ สสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. โน จ กลฺยาณวาโจติ น สุนฺทรวจโน. น กลฺยาณวากฺกรโณติ น สุนฺทรวจนโฆโส โหติ. โปริยาติอาทีหิ สทฺธึ โน-กาโร โยเชตพฺโพเยว. คุณปริปุณฺณาย อปลิพุทฺธาย อโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถาย วาจาย สมนฺนาคโต น โหตีติ อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๙๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า เป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้ได้เร็ว คือสามารถรู้ได้ฉับพลัน บทว่า สุตานญฺจ ธมฺมานํ คือ แห่งตันติธรรมทั้งหลายที่ได้ศึกษาเล่าเรียนแล้ว บทว่า อตฺถูปปริกฺขี คือ เป็นผู้พิจารณาเนื้อความ บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย คือ รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้ว บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม ๙ ประการ บทว่า โน จ กลฺยาณวาโจ คือ ไม่มีวาจาไพเราะ บทว่า น กลฺยาณวากฺกรณี คือ ไม่มีเสียงวาจาไพเราะ พึงประกอบ โน-อักษร กับบทเป็นต้นว่า โปริยา เนื้อความว่า ไม่ประกอบด้วยวาจาที่บริบูรณ์ด้วยคุณ ไม่มีโทษติดขัด ไม่มีโทษ มีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น สามารถเพื่อจะให้รู้เนื้อความได้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้

๘. อตฺตหิตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอัตตหิตสูตร

๙๘-๙๙. อฏฺฐมํ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาปิ ทสพลสฺส เทสนาญาณวิลาเสนาปิ กถิตํ, นวมํ ปญฺจเวรวเสน.

๙๘-๙๙. สูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีทศพลญาณตรัสไว้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลและด้วยอำนาจความงดงามแห่งเทศนาญาณ, สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอำนาจเวร ๕ ประการ

๑๐. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาโปตลิยสูตร

๑๐๐. ทสเม กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. ขมตีติ รุจฺจติ. ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตาติ ยา เอสา ตตฺถ ตตฺถ กาลํ ชานนา. ตํ ตํ กาลํ ญตฺวา หิ อวณฺณารหสฺส อวณฺณกถนํ วณฺณารหสฺส จ วณฺณกถนํ ปณฺฑิตานํ ปกตีติ ทสฺเสติ.

๑๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กาเลน คือ โดยกาลอันควร บทว่า ขมติ คือ ย่อมชอบใจ บทว่า ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้กาลในกาลนั้นๆ พระบาลีแสดงว่า การกล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และการกล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ครั้นรู้กาลนั้นๆ แล้ว เป็นปกติของบัณฑิตทั้งหลาย

อสุรวคฺโค ปญฺจโม.

อสูรวรรคที่ ๕

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

๓. ตติยปณฺณาสกํ

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. วลาหกวคฺโค

(๑๑) ๑. วลาหกวรรค

๑-๒. วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๑-๒. อรรถกถาวลาหกสูตร ๒ สูตร

๑๐๑-๒. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.327] ปฐเม วลาหกาติ เมฆา. ภาสิตา โหติ โน กตฺตาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามี’’ติ เกวลํ ภาสติเยว, น กโรติ. กตฺตา โหติ โน ภาสิตาติ อกเถตฺวาว ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ กตฺตา โหติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

๑๐๑-๒. ในสูตรแรกแห่งตติยปัณณาสก์ บทว่า วลาหกา คือ เมฆ บทว่า ภาสิตา โหติ โน กตฺตา ความว่า ย่อมกล่าวอย่างเดียวว่า "เราจักทำสิ่งนี้ๆ" แต่ไม่ทำ บทว่า กตฺตา โหติ โน ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าว แต่เป็นผู้ทำด้วยคิดว่า "เราควรทำสิ่งนี้ๆ" พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๓. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถากุมภสูตร

๑๐๓. ตติเย กุมฺภาติ ฆฏา. ตุจฺโฉ ปิหิโตติ ริตฺตโก ปิหิตมุโข. ปูโร วิวโฏติ อุทกปุณฺโณ อปารุตมุโข. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุมฺภา คือ หม้อ บทว่า ตุจฺโฉ ปิหิโต คือ หม้อเปล่ามีปากปิด บทว่า ปูโร วิวโฏ คือ หม้อเต็มด้วยน้ำมีปากเปิด แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ

๔. อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอุทกรหทสูตร

๑๐๔. จตุตฺเถ อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโสติอาทีสุ ปุราณปณฺณรสสมฺภินฺนวณฺโณ กาฬอุทโก คมฺภีโรภาโส นาม, อจฺฉวิปฺปสนฺนมณิวณฺณอุทโก อุตฺตาโนภาโส นาม.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส น้ำมีสีดำ มีสีเจือด้วยน้ำใบไม้เก่า ชื่อว่า คัมภีโรภาสะ (มีลักษณะลึก) น้ำมีสีเหมือนแก้วมณีใสสะอาด ชื่อว่า อุตตาโนภาสะ (มีลักษณะตื้น)

๕-๖. อมฺพสุตฺตวณฺณนา

๕-๖. อรรถกถาอัมพสูตร

๑๐๕-๖. ปญฺจเม อามํ ปกฺกวณฺณีติ อามกํ หุตฺวา โอโลเกนฺตานํ ปกฺกสทิสํ ขายติ. เอวํ สพฺพปทานิ ทฏฺฐพฺพานิ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

๑๐๕-๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อามํ ปกฺกวณฺณี ความว่า เป็นของดิบ แต่ปรากฏแก่ผู้มองดูเหมือนของสุก พึงเห็นบททั้งหมดอย่างนี้ สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๗. มูสิกสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถามูสิกสูตร

๑๐๗. สตฺตเม โย อาวาฏํ ขณติ, น จ ตตฺถ วสติ, โส คาธํ กตฺตา โน วสิตาติ วุจฺจติ. ขนฺตาติปิ ปาโฐ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ หนูใดขุดรู แต่ไม่อยู่ในที่นั้น หนูนั่นเรียกว่า เป็นผู้ทำรู แต่ไม่เป็นผู้อยู่ มีบทว่า ขนฺตา ก็มี พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้

๘. พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาพลีพัททสูตร

๑๐๘. อฏฺฐเม [Pg.328] โย อตฺตโน โคคณํ มทฺทติ, น ปรโคคณํ, อยํ สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑติ เอวํ สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อุพฺเพเชตา โหตีติ ฆฏฺเฏตฺวา วิชฺฌิตฺวา อุพฺเพคปตฺตํ กโรติ.

๑๐๘. ในสูตรที่ ๘ โคอุสภะใดข่มฝูงโคของตน แต่ไม่ข่มฝูงโคของผู้อื่น โคนี้ชื่อว่า ดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงของผู้อื่น พึงทราบทุกบทอย่างนี้ บทว่า อุพฺเพเชตา โหติ ความว่า กระทบแล้ว แทงแล้ว ทำให้ถึงความตกใจ

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถารุกขสูตร

๑๐๙. นวเม เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโรติ นิสฺสาโร เผคฺคุรุกฺโข เผคฺคุรุกฺเขเหว ปริวุโต. สารปริวาโรติ ขทิราทีหิ สารรุกฺเขเหว ปริวุโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร ความว่า ต้นไม้ไม่มีแก่น ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้ไม่มีแก่นเท่านั้น บทว่า สารปริวาโร ความว่า ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้มีแก่นมีต้นสีเสียดเป็นต้นเท่านั้น นัยนี้ในที่ทั้งปวง

๑๐. อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอสรพิษสูตร

๑๑๐. ทสเม อาคตวิโส น โฆรวิโสติ ยสฺส วิสํ อาคจฺฉติ, โฆรํ ปน น โหติ, จิรกาลํ น ปีเฬติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

๑๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาคตวิโส น โฆรวิโส ความว่า งูตัวใดมีพิษแล่นไป แต่ไม่ร้ายกาจ ไม่เบียดเบียนตลอดกาลนาน แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

วลาหกวคฺโค ปฐโม.

วลาหกวรรคที่ ๑

(๑๒) ๒. เกสิวคฺโค

(๑๒) ๒. เกสิวรรค

๑. เกสิสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาเกสิสูตร

๑๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เกสีติ ตสฺส นามํ. อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. สณฺเหนปิ วิเนตีติอาทีสุ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สกฺการํ กตฺวา สุโภชนํ โภเชตฺวา มธุรปานํ ปาเยตฺวา มุทุวจเนน สมุทาจริตฺวา ทเมนฺโต สณฺเหน ทเมติ นาม, ชาณุพนฺธนมุขพนฺธนาทีหิ เจว ปโตทวิชฺฌนกสาภิฆาตผรุสวจเนหิ จ ทเมนฺโต ผรุเสน ทเมติ นาม, กาเลน กาลํ ตทุภยํ กโรนฺโต สณฺหผรุเสน ทเมติ นาม.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า เกสิ เป็นชื่อของนายสารถีนั้น ชื่อว่าอัสสทัมมสารถี เพราะฝึกม้าที่ควรฝึก ในบทเป็นต้นว่า สณฺเหนปิ วิเนมิ ความว่า นายสารถีผู้ฝึกม้า ทำสักการะอันสมควรแก่ม้านั้น ให้กินอาหารดี ให้ดื่มน้ำหวาน กล่าวถ้อยคำอ่อนหวาน ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีละมุนละม่อม, นายสารถีผู้ฝึกม้าด้วยการผูกที่เข่า การผูกที่ปากเป็นต้น และด้วยการแทงด้วยปฏัก การตีด้วยแส้ และด้วยคำหยาบคาย ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่รุนแรง, นายสารถีผู้กระทำวิธีการทั้งสองนั้นเป็นครั้งคราว ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่ละมุนละม่อมและรุนแรง

๒. ชวสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาชวสูตร

๑๑๒. ทุติเย [Pg.329] อชฺชเวนาติ อุชุกภาเวน. ชเวนาติ ปทเวเคน. ขนฺติยาติ อธิวาสนกฺขนฺติยา. โสรจฺเจนาติ สุจิภาวสีเลน. ปุคฺคลคุณงฺเคสุ ชเวนาติ ญาณชเวน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺชเวน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งเท้า บทว่า ขนฺติยา ได้แก่ ด้วยอธิวาสนขันติ บทว่า โสรจฺเจน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้มีศีลสะอาด ในองค์แห่งคุณของบุคคล บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งญาณ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๓. ปโตทสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปฏักสูตร

๑๑๓. ตติเย ปโตทจฺฉายนฺติ วิชฺฌนตฺถํ อุกฺขิตฺตสฺส ปโตทสฺส ฉายํ. สํวิชฺชตีติ ‘‘ชโว เม คเหตพฺโพ’’ติ สลฺลกฺขณวเสน สํวิชฺชติ. สํเวคํ อาปชฺชตีติ สํเวคํ ปฏิปชฺชติ โลมเวธวิทฺโธติ โลมกูเป ปโตทเวเธน วิทฺธมตฺโต. จมฺมเวธวิทฺโธติ ฉวิจมฺมํ ฉินฺทนฺเตน ปโตทเวเธน วิทฺโธ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธติ อฏฺฐึ ภินฺทนฺเตน เวเธน วิทฺโธ. กาเยนาติ นามกาเยน. ปรมสจฺจนฺติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโรตีติ ปสฺสติ. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปโตทจฺฉายํ ได้แก่ เงาแห่งปฏักที่นายสารถียกขึ้นเพื่อจะแทง บทว่า สํวิชฺชติ คือ ย่อมสะดุ้งด้วยการกำหนดหมายว่า "เราพึงทำความเร็ว" บทว่า สํเวคํ อาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความสังเวช บทว่า โลมเวธวิทฺโธ คือ เพียงถูกแทงด้วยปฏักที่ขุมขน บทว่า จมฺมเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยปฏักที่ตัดหนังชั้นนอก บทว่า อฏฺฐิเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยการแทงที่ทำลายกระดูก บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า ปรมสจฺจํ ได้แก่ พระนิพพาน บทว่า สจฺฉิกโรติ คือ ย่อมเห็น บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา

๔. นาคสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถานาคสูตร

๑๑๔. จตุตฺเถ อฏฺฐึ กตฺวาติ อฏฺฐิโก หุตฺวา. ติณวนินฺนาทสทฺทานนฺติ เอตฺถ ติณโวติ ฑิณฺฑิโม, นินฺนาทสทฺโทติ สพฺเพสมฺปิ เอกโตมิสฺสิโต มหาสทฺโท. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, มกสา มกสาว. ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหตีติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ ปูเรตฺวา สีฆเมว คนฺตา โหติ.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา คือ เป็นผู้ต้องการ ในบทว่า ติณวนินฺนาทสทฺทานํ นี้ บทว่า ติณโว ได้แก่ บัณเฑาะว์, บทว่า นินฺนาทสทฺโท ได้แก่ เสียงดังที่ผสมกันเป็นหนึ่งเดียวของเครื่องดนตรีทั้งหมด ในบทมีคำว่า ฑํสา เป็นต้น บทว่า ฑํสา ได้แก่ เหลือบตาเหลือง, บทว่า มกสา ก็คือยุงนั่นเอง บทว่า ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ไปได้เร็วพลัน คือยังศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะให้บริบูรณ์แล้วไปได้โดยเร็วพลัน

๕. ฐานสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาฐานสูตร

๑๑๕. ปญฺจเม ฐานานีติ การณานิ. อนตฺถาย สํวตฺตตีติ อหิตาย อวฑฺฒิยา สํวตฺตติ. เอตฺถ จ ปฐมํ โอปาตกฺขณนมจฺฉพนฺธนสนฺธิจฺเฉทนาทิเภทํ สทุกฺขํ สวิฆาตํ ปาปกมฺมํ เวทิตพฺพํ, ทุติยํ สมชีวิกานํ คิหีนํ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกาทิกมฺมํ สุธาโกฏฺฏน-เคหจฺฉาทนอสุจิฏฺฐานสมฺมชฺชนาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, ตติยํ สุราปานคนฺธวิเลปนมาลาปิฬนฺธนาทิกมฺมญฺเจว อสฺสาทวเสน ปวตฺตํ ปาณาติปาตาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, จตุตฺถํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย คมนกาเล สุทฺธวตฺถจฺฉาทน-มาลาคนฺธาทีนํ อาทาย คมนํ [Pg.330] เจติยวนฺทนํ โพธิวนฺทนํ มธุรธมฺมกถาสวนํ ปญฺจสีลสมาทานนฺติ เอวมาทีสุ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ กุสลกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ปุริสถาเมติ ปุริสสฺส ญาณถามสฺมึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฐานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความไม่เจริญ และในบทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ นี้ พึงทราบว่า เหตุที่ ๑ ได้แก่ บาปกรรมที่มีความทุกข์ มีความลำบาก ซึ่งจำแนกเป็นต้นว่า การขุดบ่อดักสัตว์ การดักปลา การตัดช่องย่องเบา, เหตุที่ ๒ พึงทราบว่า ได้แก่ การงานของคฤหัสถ์ผู้มีอาชีพเสมอกัน เช่น การทิ้งดอกไม้ และการงาน เช่น การตำปูน การมุงบ้าน การกวาดที่สกปรก, เหตุที่ ๓ พึงทราบว่า ได้แก่ การงาน เช่น การดื่มสุรา การลูบไล้ของหอม การทัดทรงดอกไม้ และบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความยินดี, เหตุที่ ๔ พึงทราบว่า ได้แก่ กุศลกรรมที่สัมปยุตด้วยโสมนัสในเรื่องต่างๆ เป็นต้นว่า ในเวลาไปเพื่อฟังธรรม การนุ่งห่มผ้าสะอาด ถือดอกไม้ของหอมเป็นต้นไป การไหว้เจดีย์ การไหว้ต้นโพธิ์ การฟังธรรมกถาที่ไพเราะ การสมาทานศีล ๕ บทว่า ปุริสถาเม ได้แก่ กำลังคือญาณของบุรุษ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

๖. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

๑๑๖. ฉฏฺเฐ ยโต โขติ ยทา โข. สมฺปรายิกสฺสาติ เทสนามตฺตเมตํ, ขีณาสโว ปน เนว สมฺปรายิกสฺส, น ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส มรณสฺส ภายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ภาวิตาติ วจนโต โสตาปนฺนํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ อริยา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยโต โข คือ ยทา โข บทว่า สมฺปรายิกสฺส นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พระขีณาสพย่อมไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในภพหน้า และไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในปัจจุบัน ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพระขีณาสพนั้นแหละ แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะมีคำกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิ อันบุคคลเจริญแล้ว' ท่านจึงประสงค์เอาพระอริยบุคคลทั้งหมด มีพระโสดาบันเป็นต้น"

๗. อารกฺขสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาอารักขสูตร

๑๑๗. สตฺตเม อตฺตรูเปนาติ อตฺตโน อนุรูเปน อนุจฺฉวิเกน, หิตกาเมนาติ อตฺโถ. รชนีเยสูติ ราคสฺส ปจฺจยภูเตสุ. ธมฺเมสูติ สภาเวสุ, อิฏฺฐารมฺมเณสูติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. น รชฺชตีติ ทิฏฺฐิวเสน น รชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉตีติ สมณานํ ปรวาทีนํ วจนเหตุปิ อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปหาย เตสํ ทิฏฺฐิวเสน น คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ ขีณาสโวว อธิปฺเปโต.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตรูเปน ได้แก่ ที่สมควรแก่ตน ที่เหมาะสม อธิบายว่า ผู้หวังประโยชน์ บทว่า รชนิเยสุ ได้แก่ ในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งราคะ บทว่า ธมฺเมสุ ได้แก่ ในสภาวธรรมทั้งหลาย อธิบายว่า ในอิฏฐารมณ์ พึงทราบวิธีในทุกแห่งอย่างนี้ บทว่า น รชฺชติ คือ ไม่กำหนัดด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉติ ความว่า ไม่ละทิฏฐิของตนแล้วถือเอาตามอำนาจทิฏฐิของสมณะที่เป็นปรวาทีเหล่านั้น แม้เพราะเหตุแห่งคำพูดของพวกเขา แม้ในสูตรนี้ ท่านก็ประสงค์เอาพระขีณาสพเท่านั้น

๘-๑๐. สํเวชนียาทิสุตฺตตฺตยวณฺณนา

อรรถกถาสังเวชนียาทิสุตตัตตยะ (สูตร ๓ สูตร มีสังเวชนียสูตรเป็นต้น)

๑๑๘-๑๒๐. อฏฺฐเม ทสฺสนียานีติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกานิ. สํเวชนียานีติ สํเวคชนกานิ. นวเม ชาติภยนฺติ ชาตึ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทสเม อคฺคิภยนฺติ อคฺคึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทสฺสนียานิ ได้แก่ สถานที่ควรแก่การดูการเห็น บทว่า สํเวชนียานิ ได้แก่ สถานที่ก่อให้เกิดความสังเวช ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาติภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อคฺคิภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยไฟ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

เกสิวคฺโค ทุติโย.

เกสิวรรคที่ ๒

(๑๓) ๓. ภยวคฺโค

(๑๓) ๓. ภยวรรค

๑. อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอัตตานุวาทสูตร

๑๒๑. ตติยสฺส [Pg.331] ปฐเม อตฺตานุวาทภยนฺติ อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตฺตานุวาทภยนฺติอาทีสุ อตฺตานุวาทภยํ ตาว ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ปรานุวาทภยํ ปน ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สมุฏฺฐาติ, ตทสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ทุคฺคติภยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า Attānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ติเตียนตนเอง คำว่า Parānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นจากการติเตียนของผู้อื่น คำว่า Daṇḍabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยการลงอาญา ๓๒ ประการ คำว่า Duggatibhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นโดยมีทุคติ ๔ เป็นเหตุ ในคำว่า Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ เป็นต้นนั้น ประการแรก เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนตนเอง หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ส่วนเมื่อพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนของผู้อื่น โอตตัปปะย่อมเกิดขึ้นภายนอก เมื่อนั้น โอตตัปปะนั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล เมื่อพิจารณาเห็นภัยในทุคติ หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล

๒. อูมิภยสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอูมิภัยสูตร

๑๒๒. ทุติเย อุทโกโรหนฺตสฺสาติ อุทกํ โอตรนฺตสฺส. ปาฏิกงฺขิตพฺพานีติ อิจฺฉิตพฺพานิ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ. มุขาวรณํ มญฺเญ กโรนฺตีติ มุขปิทหนํ วิย กโรนฺติ. โอทริกตฺตสฺสาติ มโหทรตาย มหคฺฆสภาวสฺส. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ กายทฺวาเร ติวิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิเตน กาเยน. วจีทฺวาเร จตุพฺพิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิตาย วาจาย.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า Udakorohantassa หมายถึง แก่ผู้ลงสู่แม่น้ำ คำว่า Pāṭikaṅkhitabbāni หมายถึง พึงปรารถนา คำว่า Susukābhayaṃ หมายถึง ภัยจากปลาร้าย คำว่า Mukhāvaraṇaṃ maññe karonti ความว่า กระทำประดุจการปิดปาก คำว่า Odarikattassa หมายถึง เพราะความเป็นผู้มีท้องใหญ่ คือเป็นผู้เห็นแก่กิน ในคำว่า Arakkhiteneva kāyena เป็นต้น หมายถึง ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๓ ประการในกายทวาร ด้วยวาจาที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๔ ประการในวจีทวาร

๓. ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาปฐมนานากรณสูตร

๑๒๓. ตติเย ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ สุขสฺสาเทน อสฺสาเทติ. นิกาเมตีติ ปตฺเถติ. วิตฺตึ อาปชฺชตีติ ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตทธิมุตฺโตติ [Pg.332] ตสฺมึ อธิมุตฺโต, ตํ วา อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน ฌาเนน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ คจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. กปฺโป อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ปฐมชฺฌานํ อตฺถิ หีนํ, อตฺถิ มชฺฌิมํ, อตฺถิ ปณีตํ. ตตฺถ หีเนน อุปฺปนฺนานํ กปฺปสฺส ตติโย โกฏฺฐาโส อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน อุปฑฺฒกปฺโป, ปณีเตน กปฺโป. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติ นิรยคมนียสฺส กมฺมสฺส อปฺปหีนตฺตา อปราปรํ คจฺฉติ, น อนนฺตรเมว. ตสฺมึเยว ภเว ปรินิพฺพายตีติ ตสฺมึเยว รูปภเว ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, น เหฏฺฐา โอตรติ. ยทิทํ คติยา อุปปตฺติยา สตีติ ยํ อิทํ คติยา จ อุปปตฺติยา จ สติ เสขสฺส อริยสาวกสฺส ปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐา อโนตริตฺวา ตสฺมึเยว รูปภเว อุปริ ทุติยตติยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน นิรยาทิคมนํ, อิทํ นานากรณนฺติ อตฺโถ.

๑๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า tadassādeti ความว่า ย่อมยินดีในฌานนั้นด้วยความยินดีในสุข. บทว่า Nikāmetīti ความว่า ย่อมปรารถนา. บทว่า Vittiṃ āpajjatīti ความว่า ย่อมถึงความปลื้มใจ. บทว่า Tadadhimuttoti ความว่า เป็นผู้หน่วงนึกในฌานนั้น หรือน้อมใจไปในฌานนั้น. บทว่า Tabbahulavihārīti ความว่า เป็นผู้ยับยั้งอยู่ด้วยฌานนั้นเป็นอันมาก. บทว่า Sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ย่อมถึงความเป็นสหาย คือย่อมบังเกิดในที่นั้น นี้เป็นอรรถในคำนี้. บทว่า Kappo āyuppamāṇaṃ ในคำนี้ ปฐมฌานมีอย่างเลว มีอย่างกลาง มีอย่างประณีต. ในบรรดาปฐมฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างเลว มีอายุประมาณ 1 ใน 3 ส่วนของกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง มีอายุประมาณครึ่งกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 1 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Nirayampi gacchatīti ความว่า ย่อมไปสู่นรกเพราะยังละกรรมที่ทำให้ไปสู่นรกไม่ได้ โดยย่อมไปในภพต่อ ๆ ไป ไม่ใช่ว่าจะต้องไปในลำดับถัดไปทันที. บทว่า Tasmiṃyeva bhave parinibbāyatīti ความว่า ย่อมปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง ไม่ลงมาสู่เบื้องล่าง. บทว่า Yadidaṃ gatiyā upapattiyā satīti ความว่า เมื่อมีคติและการอุบัติ ความแตกต่างกันนี้คือ การที่พระอริยสาวกผู้เป็นเสขะไม่ลงมาสู่เบื้องล่างด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ แต่ปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง หรือในพรหมโลกชั้นอื่นที่สูงขึ้นไป เช่น ชั้นที่ 2 หรือที่ 3 เป็นต้น ส่วนปุถุชนย่อมมีการไปสู่นรกเป็นต้น นี้คือความแตกต่างกัน.

ทฺเว กปฺปาติ เอตฺถาปิ ทุติยชฺฌานํ วุตฺตนเยเนว ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ปณีตภาวเนน นิพฺพตฺตานํ อฏฺฐกปฺปา อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน จตฺตาโร, หีเนน ทฺเว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตฺตาโร กปฺปาติ เอตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘กปฺโป, ทฺเว กปฺปา’’ติ, ตมฺปิ อาหริตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กปฺโปติ จ คุณสฺสปิ นามํ, ตสฺมา กปฺโป ทฺเว กปฺปา จตฺตาโร กปฺปาติ อยเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย ปฐมํ วุตฺโต กปฺโป, โส ทฺเว วาเร คเณตฺวา เอเกน คุเณน ทฺเว กปฺปา โหนฺติ, ทุติเยน จตฺตาโร, ปุน เต จตฺตาโร กปฺปาติ อิเมหิ จตูหิ คุเณหิ คุณิตา เอเกน คุเณน อฏฺฐ โหนฺติ, ทุติเยน โสฬส, ตติเยน ทฺวตฺตึส, จตุตฺเถน จตุสฏฺฐีติ. เอวมิธ ปณีตชฺฌานวเสน จตุสฏฺฐิ กปฺปา คหิตาติ เวทิตพฺพา. ปญฺจ กปฺปสตานีติ อิทํ ปณีตสฺเสว อุปปตฺติชฺฌานสฺส วเสน วุตฺตํ. เวหปฺผเลสุ วา ปฐมชฺฌานภูมิอาทีสุ วิย ติณฺณํ พฺรหฺมโลกานํ อภาวโต เอตฺตกเมว อายุปฺปมาณํ. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

บทว่า Dve kappā แม้ในคำนี้ ทุติยฌานก็มี 3 ระดับตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในบรรดาทุติยฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยทุติยฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 8 กัป, อย่างกลาง 4 กัป, อย่างเลว 2 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Cattāro kappā ในคำนี้ พึงทราบอรรถโดยนำคำที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า 'กัปหนึ่ง, สองกัป' มาประกอบด้วย. อนึ่ง คำว่า กัป เป็นชื่อของตัวคูณด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในคำนี้ว่า กัปหนึ่ง, สองกัป, สี่กัป. อธิบายว่า กัปที่กล่าวไว้ในตอนแรกนั้น เมื่อนับ 2 ครั้ง ด้วยการคูณ 1 ครั้ง ก็เป็น 2 กัป, คูณครั้งที่ 2 ก็เป็น 4 กัป, และกัปทั้ง 4 นั้น เมื่อคูณด้วยตัวคูณ 4 เหล่านี้ คือ คูณครั้งที่ 1 เป็น 8 กัป, ครั้งที่ 2 เป็น 16 กัป, ครั้งที่ 3 เป็น 32 กัป, ครั้งที่ 4 เป็น 64 กัป. ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้พึงทราบว่า ทรงถือเอา 64 กัป ด้วยอำนาจแห่งฌานอย่างประณีต. บทว่า Pañca kappasatānīti นี้ ตรัสด้วยอำนาจแห่งอุปปัตติฌานอย่างประณีตเท่านั้น. หรือว่า ในชั้นเวหัปผลา เพราะไม่มีพรหมโลก 3 ชั้นเหมือนอย่างในชั้นปฐมฌานภูมิเป็นต้น อายุประมาณจึงมีเพียงเท่านี้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้.

๔. ทุติยนานากรณสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาทุติยน่านากรณสูตร

๑๒๔. จตุตฺเถ [Pg.333] รูปเมว รูปคตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโต ปทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลโต, สทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, สมฺปีฬนฏฺเฐน อาพาธโต, อวิเธยฺยฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตลกฺขณํ, เสเสหิ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สมนุปสฺสตีติ ญาเณน ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺโต ตโย มคฺเค ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกโรติ. สุทฺธาวาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ ตตฺถ ฐิโต จตุตฺถชฺฌานํ ภาเวตฺวา อุปปชฺชติ.

๑๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า rūpameva rūpagataṃ หมายถึงรูปนั่นเอง. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า Aniccatoti เป็นต้น ชื่อว่า 'โดยความเป็นของไม่เที่ยง' เพราะอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มี, ชื่อว่า 'โดยความเป็นโรค' เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่เสียดแทง, ชื่อว่า 'โดยความเป็นหัวฝี' เพราะอรรถว่าเน่าใน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นลูกศร' เพราะอรรถว่าเสียบเข้าไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของลำบาก' เพราะอรรถว่าประกอบด้วยทุกข์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอาพาธ' เพราะอรรถว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของผู้อื่น' เพราะอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ, ชื่อว่า 'โดยความผุพัง' เพราะอรรถว่าแตกสลายไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของว่างเปล่า' เพราะอรรถว่าไม่ใช่สัตว์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอนัตตา' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา. ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วย 2 บทคือ 'aniccatoti palokato' ทรงกล่าวถึงอนิจจลักษณะ, ด้วย 2 บทคือ 'suññato anattato' ทรงกล่าวถึงอนัตตลักษณะ, ด้วยบทที่เหลือ ทรงกล่าวถึงทุกขลักษณะ. บทว่า Samanupassatīti ความว่า ย่อมเห็นด้วยญาณ. บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ 5 โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค 3 ผล 3. บทว่า Suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ตั้งอยู่ในภพนั้น เจริญจตุตถฌานแล้วจึงบังเกิด.

๕-๖. เมตฺตาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

๕-๖. การพรรณนาเมตตสูตรทั้งสอง

๑๒๕-๑๒๖. ปญฺจเม ปฐมชฺฌานวเสน เมตฺตา, ทุติยาทิวเสน กรุณาทโย ทสฺสิตา. ฉฏฺฐํ จตุตฺเถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๑๒๕-๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ ทรงแสดงเมตตาด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน ทรงแสดงกรุณาเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งทุติยฌานเป็นต้น. สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ ๔ นั่นเทียว.

๗. ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาปฐมตถาคตอัจฉริยสูตร

๑๒๗. สตฺตเม ปาตุภาวาติ ปาตุภาเวน. กุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ กุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ วุฑฺฒิปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริโก โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ โหติ. อฆาติ [Pg.334] นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิสาย สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกานนฺติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํมหานุภาวา. อาภา นานุโภนฺตีติ ปภา นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมิตฺวา โลกนฺตรนิรยา. ตสฺมา เตสํ ตตฺถ อาภา นปฺปโหนฺติ.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาตุภาวา ความว่า เพราะการปรากฏ. ในบทว่า กุจฺฉึ โอกฺกมติ นี้ มีความว่า เสด็จลงสู่พระครรภ์แล้ว. ความจริง เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเสด็จลงสู่พระครรภ์แล้วจึงเป็นเช่นนี้, ไม่ใช่ขณะกำลังเสด็จลง. บทว่า อปฺปมาโณ ความว่า มีประมาณคือความเจริญ หมายความว่า ไพบูลย์. บทว่า อุฬาโร เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เทวานํ เทวานุภาวํ นี้ มีความว่า อานุภาพของทวยเทพเป็นดังนี้คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงนุ่งห่มแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงแสงสว่างนั้นไป. บทว่า โลกนฺตริกา ความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกกันตริกนรก ๑ แห่ง เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งจักรเกวียน ๓ อัน หรือภาชนะ ๓ ใบ ที่วางกระทบกันและกัน. ก็โลกกันตริกนรกนั้น โดยประมาณ มีประมาณ ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า อฆา ความว่า เปิดอยู่เป็นนิตย์. บทว่า อสํวุตา ความว่า แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า อนฺธการา ความว่า เป็นความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ประกอบด้วยความมืดมิดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในโลกกันตริกนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า เอวํมหิทฺธิกานํ ความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีป ๓ ทวีปโดยพร้อมเพรียงกันทีเดียว, มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. (พระจันทร์และพระอาทิตย์) กำจัดความมืดแล้วแสดงแสงสว่างไปได้ ๙ แสนโยชน์ ๙ แสนโยชน์ในแต่ละทิศ, มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า อาภา นานุโภนฺติ ความว่า รัศมีทั้งหลายย่อมไม่สามารถ (ที่จะส่องสว่างได้). ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางแห่งภูเขาจักรวาล และโลกกันตริกนรกทั้งหลายมีอยู่โดยก้าวล่วงภูเขาจักรวาลไป. เพราะเหตุนั้น รัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ในโลกกันตริกนรกนั้นได้.

เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ, อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ. อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ โภ ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนตฺถาย อิธูปปนฺนาติ ตํทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตเมว วิชฺชุโอภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ.

บทว่า เยปิ ตตฺถ สตฺตา ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกกันตริกมหานรกนั้น. (ถามว่า) ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? (ตอบว่า) สัตว์เหล่านั้นทำความผิดอันหนักและทารุณต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม และทำกรรมอันหยาบช้ามีการฆ่าสัตว์เป็นต้นในทุกๆ วัน แล้วจึงบังเกิด (ในนรกนั้น) เปรียบเหมือนอภัยโจรและนาคโจรเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต, มีเล็บยาวเหมือนเล็บของค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาลเหมือนค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้. เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นเลื้อยคลานไป ตกไปอยู่ในระยะมือของกันและกัน, ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงขวนขวายในกันและกัน พลิกตัวตกลงไปในน้ำรองโลก. แม้เมื่อลมพัดต้อง ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะพลับ. พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัดเหมือนก้อนแป้ง. บทว่า อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตา ความว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ, เหมือนอย่างที่พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่หลวง, ได้ยินว่า สัตว์เหล่าอื่นก็บังเกิดในที่นี้เพื่อเสวยทุกข์นี้เหมือนกัน" ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นย่อมเห็นดังนี้. ก็แสงสว่างนี้ย่อมไม่ตั้งอยู่แม้ชั่วเวลาดื่มข้าวต้มครั้งหนึ่ง. แสงสว่างนั้นมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่คนหลับแล้วตื่นขึ้นมาระลึกถึงอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แสงสว่างนั้นเปล่งออกมาชั่วลัดนิ้วมือเดียวเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วก็หายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดกันว่า 'นี่อะไรกัน' นั่นเทียว".

๘. ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาทุติยตถาคตอัจฉริยสูตร

๑๒๘. อฏฺฐเม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตพฺพฏฺเฐน อาลโยติ ปญฺจ กามคุณา, สกลเมว วา วฏฺฏํ. อารมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม, อาลโย อาราโม เอติสฺสาติ อาลยารามา. อาลเย รตาติ อาลยรตา[Pg.335]. อาลเย สมฺมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. อนาลเย ธมฺเมติ อาลยปฏิปกฺเข วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต อริยธมฺเม. สุสฺสูสตีติ โสตุกาโม โหติ. โสตํ โอทหตีติ โสตํ ฐเปติ. อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตีติ อาชานนตฺถาย จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ. มาโนติ มญฺญนา, มญฺญิตพฺพฏฺเฐน วา สกลํ วฏฺฏเมว. มานวินเย ธมฺเมติ มานวินยธมฺเม. อุปสมปฏิปกฺโข อนุปสโม, อนุปสนฺตฏฺเฐน วา วฏฺฏเมว อนุปสโม นาม. โอปสมิเกติ อุปสมกเร วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต. อวิชฺชาย คตา สมนฺนาคตาติ อวิชฺชาคตา. อวิชฺชณฺฑโกเสน ปริโยนทฺธตฺตา อณฺฑํ วิย ภูตาติ อณฺฑภูตา. สมนฺตโต โอนทฺธาติ ปริโยนทฺธา. อวิชฺชาวินเยติ อวิชฺชาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํนิสฺสิเต ธมฺเม เทสิยมาเนติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วฏฺฏํ, จตูสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๘ กามคุณ ๕ ชื่อว่า อาลัย เพราะเป็นที่อันตัณหาและทิฏฐิพึงข้องอยู่, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่าอาลัย). สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอารมณ์นั้น เหตุนั้น อารมณ์นั้นชื่อว่า อาราม, สัตว์นี้มีอาลัยเป็นที่มายินดี เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยารามา. ยินดีแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยรตา. บันเทิงแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. บทว่า อนาลเย ธมฺเม ความว่า ในอริยธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาลัย เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า สุสฺสูสติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ใคร่เพื่อจะฟัง. บทว่า โสตํ โอทหติ ความว่า ย่อมตั้งโสตะไว้. บทว่า อญฺญาย จิตฺตํ อุปฏฺฐเปติ ความว่า ย่อมน้อมจิตเข้าไปเพื่อจะรู้. บทว่า มาโน ความว่า ความสำคัญมั่นหมาย, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่ามานะ) เพราะเป็นสภาวะที่พึงสำคัญมั่นหมาย. บทว่า มานวินเย ธมฺเม ความว่า ในธรรมเป็นเครื่องกำจัดมานะ. ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบ ชื่อว่า อนุปสโม, หรือวัฏฏะนั่นเทียวชื่อว่า อนุปสโม เพราะเป็นสภาวะที่ไม่สงบ. บทว่า โอปสมิเก ความว่า ในธรรมที่กระทำความสงบ เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า อวิชฺชาคตา ความว่า ไปแล้วคือประกอบแล้วด้วยอวิชชา. บทว่า อณฺฑภูตา ความว่า เป็นเหมือนฟองไข่ เพราะถูกเปลือกไข่คืออวิชชารึงรัดไว้. บทว่า ปริโยนทฺธา ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ. ในบทว่า อวิชฺชาวินเย นี้ อรหัตตผลเรียกว่า อวิชชาวินัย, มีความว่า เมื่อทรงแสดงธรรมที่อาศัยอรหัตตผลนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน, ตรัสวิวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน.

๙. อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาอานันทอัจฉริยสูตร

๑๒๙. นวเม ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนายาติ เย ภควนฺตํ ปสฺสิตุกามา เถรํ อุปสงฺกมนฺติ, เย วา ‘‘อายสฺมา กิรานนฺโท สมนฺตปาสาทิโก อภิรูโป ทสฺสนีโย พหุสฺสุโต สงฺฆโสภโน’’ติ เถรสฺส คุเณ สุตฺวา อาคจฺฉนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อตฺตมนาติ ‘‘สวเนน โน ทสฺสนํ สเมตี’’ติ สกมนา ตุฏฺฐจิตฺตา. ธมฺมนฺติ ‘‘กจฺจิ, อาวุโส, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โยนิโสมนสิการกมฺมํ กโรถ, อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ ปูเรถา’’ติ เอวรูปํ ปฏิสนฺถารธมฺมํ. ตตฺถ ภิกฺขุนีสุ ‘‘กจฺจิ, ภคินิโย, อฏฺฐ ครุธมฺเม สมาทาย วตฺตถา’’ติ อิทมฺปิ นานากรณํ โหติ. อุปาสเกสุ ‘‘สฺวาคตํ, อุปาสก, น เต กิญฺจิ สีสํ วา องฺคํ วา รุชฺชติ, อโรคา เต ปุตฺตภาตโร’’ติ น เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ, เอวํ ปน กโรติ – ‘‘กถํ, อุปาสกา, ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขถ, มาสสฺส อฏฺฐ อุโปสเถ กโรถ, มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานวตฺตํ ปูเรถ, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ ปฏิชคฺคถา’’ติ. อุปาสิกาสุปิ เอเสว นโย.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย` ความว่า ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาค เข้าไปหาพระเถระ หรือภิกษุเหล่าใดฟังคุณของพระเถระว่า "ได้ยินว่า ท่านพระอานนท์น่าเลื่อมใสโดยรอบ รูปงาม น่าดู เป็นพหูสูต เป็นผู้ยังสงฆ์ให้งาม" แล้วมา ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้นว่า "บริษัทภิกษุเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบ" นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง บทว่า `อตฺตมนา` คือ มีใจเป็นของตน มีจิตยินดีว่า "การเห็นของเราสมกับการได้ฟัง" บทว่า `ธมฺมํ` คือ ธรรมคือปฏิสันถารมีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้มีอายุ ท่านสบายดีหรือ ยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ท่านทำกรรมคือการมนสิการโดยแยบคายอยู่หรือ ท่านทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตรให้บริบูรณ์อยู่หรือ" ในภิกษุณีเหล่านั้น การกระทำความต่างนี้ก็มีอยู่ว่า "น้องหญิงทั้งหลาย ท่านสมาทานประพฤติครุธรรม ๘ ประการอยู่หรือ" ในอุบาสกทั้งหลาย ท่านไม่ทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "อุบาสก ท่านมาดีแล้ว ศีรษะหรืออวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของท่านไม่เจ็บป่วยหรือ บุตรและน้องชายของท่านไม่มีโรคหรือ" แต่ท่านทำอย่างนี้ว่า "อุบาสกทั้งหลาย ท่านรักษาสรณะ ๓ และศีล ๕ อยู่หรือ ท่านทำอุโบสถ ๘ ครั้งต่อเดือนอยู่หรือ ท่านทำวัตรปฏิบัติในมารดาบิดาให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านบำรุงสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมอยู่หรือ" แม้ในอุบาสิกาทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน

๑๐. จกฺกวตฺติอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาจักกวัตติอัจฉริยสูตร

๑๓๐. ทสเม ขตฺติยปริสาติ อภิสิตฺตา อนภิสิตฺตา จ ขตฺติยา. เต หิ กิร ‘‘ราชา จกฺกวตฺตี นาม อภิรูโป ปาสาทิโก โหติ, อากาเสน [Pg.336] วิจรนฺโต รชฺชํ อนุสาสติ, ธมฺมิโก ธมฺมราชา’’ติ ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สวเนน ทสฺสนมฺหิ สเมนฺเต อตฺตมนา โหนฺติ. ภาสตีติ ‘‘กถํ, ตาตา, ราชธมฺมํ ปูเรถ, ปเวณึ รกฺขถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. พฺราหฺมเณสุ ปน ‘‘กถญฺจ, อาจริยา, มนฺเต วาเจถ, อนฺเตวาสิกา มนฺเต คณฺหนฺติ, ทกฺขิณํ วา วตฺถานิ วา สีลํ วา ลภถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. คหปตีสุ ‘‘กถํ, ตาตา, น โว ราชกุลโต ทณฺเฑน วา พนฺธเนน วา ปีฬา อตฺถิ, สมฺมา เทโว ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ, สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. สมเณสุ ‘‘กถํ, ภนฺเต, กจฺจิ ปพฺพชิตปริกฺขารา สุลภา, สมณธมฺเม นปฺปมชฺชถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรตีติ.

๑๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `ขตฺติยปริสา` คือ กษัตริย์ทั้งที่ได้รับอภิเษกแล้วและยังไม่ได้รับอภิเษก. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นฟังคำพรรณนาคุณของพระเจ้าจักรพรรดินั้นว่า "พระราชาผู้ชื่อว่าจักรพรรดิ ย่อมมีรูปงาม น่าเลื่อมใส เสด็จเที่ยวไปในอากาศ ทรงสั่งสอนราชสมบัติ เป็นธรรมิกราช" เมื่อการเห็นสมกับการได้ฟัง ก็ย่อมมีใจเป็นของตน (พอใจ). บทว่า `ภาสติ` คือ ทรงทำปฏิสันถารว่า "พ่อทั้งหลาย ท่านทำราชธรรมให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านรักษาประเพณีอยู่หรือ". ส่วนในพราหมณ์ทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย ท่านสวดมนต์อยู่หรือ อันเตวาสิกเรียนมนต์อยู่หรือ ท่านได้ทักษิณา หรือผ้า หรือศีลอยู่หรือ". ในคหบดีทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย การเบียดเบียนจากราชสกุลด้วยทัณฑกรรม หรือด้วยการจองจำ ไม่มีแก่ท่านทั้งหลายหรือ ฝนย่อมตกต้องตามฤดูกาลดีหรือ ข้าวกล้าย่อมบริบูรณ์ดีหรือ". ในสมณะทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ บริขารของบรรพชิตหาได้ง่ายอยู่หรือ ท่านไม่ประมาทในสมณธรรมอยู่หรือ".

ภยวคฺโค ตติโย.

ภยวรรคที่ ๓

(๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค

(๑๔) ๔. ปุคคลวรรค

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสังโยชนสูตร

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฏิลาภิยานีติ เยหิ อนนฺตรา อุปปตฺตึ ปฏิลภติ. ภวปฏิลาภิยานีติ อุปปตฺติภวสฺส ปฏิลาภาย ปจฺจยานิ. สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิตํ. ยสฺมา ปน อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนฺตรา อุปปตฺติ นตฺถิ, ยํ ปน โส ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตํ กุสลตฺตา ‘‘อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย’’ เตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมาสฺส ‘‘อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ภวปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทาย สกทาคามิสฺส อวิเสเสน ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ` คือ สังโยชน์เหล่าใดที่บุคคลย่อมได้อุบัติในลำดับถัดไป. บทว่า `ภวปฏิลาภิยานิ` คือ เป็นปัจจัยเพื่อการได้ซึ่งอุปปัตติภพ. คำว่า `สกทาคามิสฺส` นี้ ท่านถือเอาโดยส่วนอันสูงสุดในพระอริยบุคคลผู้มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้. ก็เพราะว่า อันตราปรินิพพายีบุคคลย่อมอุบัติในระหว่างไม่มี, ส่วนฌานใดที่บุคคลนั้นเข้าในภพนั้น ฌานนั้นเพราะเป็นกุศล จึงนับได้ว่าเป็น "ปัจจัยแห่งอุปปัตติภพ" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้อุบัติ ท่านละได้แล้ว, สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้ภพ ท่านยังละไม่ได้". และในโอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านอาศัยสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ของพระสกทาคามี จึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า "โอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านยังละไม่ได้". เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฏิภาณสูตร

๑๓๒. ทุติเย ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโนติ ปญฺหํ กเถนฺโต ยุตฺตเมว กเถติ, สีฆํ ปน น กเถติ, สณิกเมว กเถตีติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ยุตฺตปฏิภาโน โน มุตฺตปฏิภาโน` ความว่า เมื่อกล่าวแก้ปัญหา ย่อมกล่าวแต่สิ่งที่สมควรเท่านั้น แต่ไม่กล่าวเร็ว กล่าวช้าๆ เท่านั้น. พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้.

๓. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอุคฆฏิตัญญูสูตร

๑๓๓. ตติเย [Pg.337] จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ อิมินา สุตฺเตน วิเสโส เวทิตพฺโพ –

๑๓๓. ในสูตรที่ ๓ พึงทราบความแตกต่างของบุคคลทั้ง ๔ ด้วยสูตรนี้ ดังนี้ –

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม, ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

"บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมพร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง, บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมเมื่อท่านจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร, บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลผู้เป็นเนยยะเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ จากการสอบถาม จากการมนสิการโดยแยบคาย จากการเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร, บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ. บุคคลผู้เป็นปทปรมะเป็นไฉน? บุคคลใด แม้ฟังมาก แม้กล่าวมาก แม้ทรงจำไว้มาก แม้สาธยายมาก ก็ไม่บรรลุธรรมในชาตินั้น, บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

๔. อุฏฺฐานผลสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอุฏฐานผลสูตร

๑๓๔. จตุตฺเถ อุฏฺฐานวีริเยเนว ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตํ ปน อุฏฺฐานํ อาคมฺม กิญฺจิ ปุญฺญผลํ นปฺปฏิลภติ, อยํ อุฏฺฐานผลูปชีวี น กมฺมผลูปชีวี นาม. จาตุมหาราชิเก ปน เทเว อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เทวา อุฏฺฐานวีริเยน วินา ปุญฺญผลสฺเสว อุปชีวนโต กมฺมผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน นาม. ราชราชมหามตฺตาทโย อุฏฺฐานผลูปชีวิโน จ กมฺมผลูปชีวิโน จ. เนรยิกสตฺตา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน น กมฺมผลูปชีวิโน. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุญฺญผลเมว กมฺมผลนฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ เตสํ นตฺถิ.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๔ บุคคลยังชีพอยู่ได้ด้วยการยังวันให้ล่วงไปด้วยความเพียรคือความขยันหมั่นเพียรเท่านั้น แล้วได้เพียงผลสืบเนื่องของความขยันหมั่นเพียรนั้นบางอย่าง แต่เขาอาศัยความขยันหมั่นเพียรนั้นแล้ว ย่อมไม่ได้ผลบุญอะไรเลย, บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ส่วนเทพทั้งปวงตั้งแต่ท้าวจาตุมหาราชเป็นต้นไป เพราะเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญเท่านั้น ปราศจากความเพียรคือความขยันหมั่นเพียร จึงชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร. พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และเป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. สัตว์นรกทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และไม่เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ในสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาผลแห่งบุญเท่านั้นว่าเป็นผลแห่งกรรม และผลแห่งบุญนั้นไม่มีแก่สัตว์นรกเหล่านั้น.

๕. สาวชฺชสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาสาวัชชสูตร

๑๓๕. ปญฺจเม ปฐโม อนฺธพาลปุถุชฺชโน, ทุติโย อนฺตรนฺตรา กุสลการโก โลกิยปุถุชฺชโน, ตติโย โสตาปนฺโน, สกทาคามิอนาคามิโนปิ [Pg.338] เอเตเนว สงฺคหิตา. จตุตฺโถ ขีณาสโว. โส หิ เอกนฺเตเนว อนวชฺโช.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลที่ ๑ คืออันธพาลปุถุชน, บุคคลที่ ๒ คือโลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ, บุคคลที่ ๓ คือพระโสดาบัน, แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยพระโสดาบันนี้แหละ. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้.

๖-๗. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

๖-๗. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น

๑๓๖-๑๓๗. ฉฏฺเฐ ปฐโม โลกิยมหาชโน, ทุติโย สุกฺขวิปสฺสโก โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ, ตติโย อนาคามี. โส หิ ยสฺมา ตงฺขณิกมฺปิ อุปปตฺตินิมิตฺตกํ ฌานํ ปฏิลภติเยว, ตสฺมา สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีเยว. จตุตฺโถ ขีณาสโวเยว. โส หิ สพฺเพสํ สีลาทิปจฺจนีกานํ ปหีนตฺตา สพฺพตฺถ ปริปูรการี นาม. สตฺตเมปิ ฉฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

๑๓๖-๑๓๗. ในสูตรที่ ๖ บุคคลที่ ๑ คือโลกิยมหาชน, บุคคลที่ ๒ คือพระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก, บุคคลที่ ๓ คือพระอนาคามี. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พระอนาคามีนั้นย่อมได้แม้ซึ่งฌานอันเป็นนิมิตแห่งอุบัติในขณะนั้นนั่นเทียว ฉะนั้น แม้พระอนาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก ก็เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิได้นั่นเทียว. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่าเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในทุกสถาน เพราะละปฏิปักษ์แห่งศีลเป็นต้นได้ทั้งหมด. แม้ในสูตรที่ ๗ พึงทราบการกำหนดบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๖ นั่นเทียว.

๘. นิกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถานิกัฏฐสูตร

๑๓๘. อฏฺฐเม นิกฏฺฐกาโยติ นิคฺคตกาโย. อนิกฏฺฐจิตฺโตติ อนุปวิฏฺฐจิตฺโต. กาเยเนว คามโต นิกฺขนฺโต, จิตฺเตน อรญฺเญ วสนฺโตปิ คามเมว ปวิฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า นิกฺกฏฺฐกาโย คือ ผู้มีกายออกไปแล้ว. บทว่า อนิกฺกฏฺฐจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเข้าไปแล้ว. มีความว่า เป็นผู้ออกจากบ้านด้วยกายเท่านั้น แม้อยู่ในป่าด้วยจิต ก็ชื่อว่าเข้าไปสู่บ้านนั่นเอง. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

๙. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร

๑๓๙. นวเม อสหิตนฺติ อตฺเถน อสํยุตฺตํ. น กุสลา โหตีติ น เฉกา โหติ. สหิตาสหิตสฺสาติ อตฺถนิสฺสิตสฺส วา อนิสฺสิตสฺส วา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า น กุสลา โหติ คือ ไม่ฉลาด. บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ แก่ผู้ที่อาศัยประโยชน์หรือไม่อาศัยประโยชน์. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้.

๑๐. วาทีสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาวาทีสูตร

๑๔๐. ทสเม อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉตีติ อฏฺฐกถํ ปุจฺฉิโต ปริยาทานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, กเถตุํ น สกฺโกติ. โน พฺยญฺชนโตติ พฺยญฺชนํ ปนสฺส ปวตฺตติ น ปริยาทิยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

๑๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉติ คือ เมื่อถูกถามอรรถกถา ย่อมถึงความหมดสิ้นไป ไม่สามารถจะกล่าวได้. บทว่า โน พฺยญฺชนโต คือ ส่วนพยัญชนะของเขาย่อมเป็นไป ไม่หมดสิ้น. นัยนี้มีในบททั้งปวง.

ปุคฺคลวคฺโค จตุตฺโถ.

ปุคคลวรรคที่ ๔

(๑๕) ๕. อาภาวคฺโค

(๑๕) ๕. อาภาวรรค

๑. อาภาสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอาภาสูตร

๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.339] ปฐเม อาภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทาภา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ ชื่อว่า จันทาภา เพราะอรรถว่าส่องสว่างยิ่ง ดุจพระจันทร์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

๒-๕. ปภาสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๕. อรรถกถาปภาสูตรเป็นต้น

๑๔๒-๑๔๕. ทุติยาทีสุปิ ปภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทปฺปภา. อาโลกนวเสน จนฺโทว จนฺทาโลโก. โอภาสนวเสน จนฺโทว จนฺโทภาโส. ปชฺโชตนวเสน จนฺโทว จนฺทปชฺโชโตติ. เอวํ สพฺพปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๔๒-๑๔๕. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ชื่อว่า จันทัปปภา เพราะอรรถว่ารุ่งเรืองยิ่ง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทาโลโก เพราะอรรถว่าสว่าง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันโทภาโส เพราะอรรถว่ามีแสง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทัปปัจโชโต เพราะอรรถว่าโชติช่วง ดุจพระจันทร์. พึงทราบเนื้อความแม้ในบททั้งปวงอย่างนี้.

๖. ปฐมกาลสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาปฐมกาลสูตร

๑๔๖. ฉฏฺเฐ กาลาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาลา. กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมสากจฺฉาติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา สํสนฺทนกถา.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กาลา คือ กาลอันสมควร. บทว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ คือ การฟังธรรมในกาลอันสมควร. บทว่า ธมฺมสากจฺฉา คือ ถ้อยคำสนทนาที่เป็นไปโดยการถามและตอบปัญหา.

๗. ทุติยกาลสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาทุติยกาลสูตร

๑๔๗. สตฺตเม กาลาติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ธมฺมสฺสวนาทิวเสน ปวตฺตานํ กุสลธมฺมานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ภาวิยนฺติ เจว อนุปริวตฺติยนฺติ จ. อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

๑๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กาลา นี้ เป็นชื่อของกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยการฟังธรรมเป็นต้นในกาลนั้นๆ. กุศลธรรมเหล่านั้น อันบุคคลย่อมเจริญด้วย ย่อมหมั่นประกอบด้วย. บทว่า อาสวานํ ขยํ คือ พระอรหัต. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๙-๑๐. สุจริตสุตฺตาทิวณฺณนา

๙-๑๐. อรรถกถาสุจริตสูตรเป็นต้น

๑๔๙-๑๕๐. นวเม สณฺหา วาจาติ มุทุกวาจา. มนฺตภาสาติ มนฺตสงฺขาตาย ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิตกถา. ทสเม สีลสาโรติ สารสมฺปาปกํ สีลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

๑๔๙-๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สณฺหา วาจา คือ วาจาอ่อนหวาน. บทว่า มนฺตภาสา คือ ถ้อยคำที่กำหนดด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตะแล้วกล่าว. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สีลสาโร คือ ศีลที่ให้ถึงสาระ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

อาภาวคฺโค ปญฺจโม.

อาภาวรรคที่ ๕

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ตติยปัณณาสก์ จบ.

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

๔. จตุตถปัณณาสก์

(๑๖) ๑. อินฺทฺริยวคฺโค

(๑๖) ๑. อินทริยวรรค

๑. อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา

๑. อรรถกถาอินทริยสูตรเป็นต้น

๑๕๑. จตุตฺถสฺส [Pg.340] ปฐเม สทฺธาธุเรน อินฺทฏฺฐํ กโรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติเย อสฺสทฺธิเย อกมฺปนฏฺเฐน สทฺธาพลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติเย อนวชฺชพลนฺติ นิทฺโทสพลํ. สงฺคหพลนฺติ สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตกานํ สงฺคณฺหนพลํ. จตุตฺถปญฺจมานิ อุตฺตานาเนว.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะทำความเป็นใหญ่ด้วยธุระคือศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๒ ชื่อว่า สัทธาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อนวชฺชพลํ คือ พละคือความไม่มีโทษ. บทว่า สงฺคหพลํ คือ พละคือการสงเคราะห์บุคคลที่ควรสงเคราะห์. สูตรที่ ๔ และที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

๖. กปฺปสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถากัปปสูตร

๑๕๖. ฉฏฺเฐ สํวฏฺฏตีติ เอตฺถ ตโย สํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารกถา ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า สํวฏฺฏติ นี้ สังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏ์ เตโชสังวัฏฏ์ วาโยสังวัฏฏ์. เขตแดนแห่งสังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาภัสสรพรหม สุภกิณหพรหม เวหัปผลพรหม. เมื่อใด กัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำแต่อาภัสสรพรหมลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใด กัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำแต่สุภกิณหพรหมลงมา ย่อมถูกน้ำทำลาย. เมื่อใด กัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำแต่เวหัปผลพรหมลงมา ย่อมถูกลมทำลาย. ส่วนโดยพิสดาร พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนเรื่องพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ เป็นต้น) นั่นเทียว.

๗. โรคสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาโรคสูตร

๑๕๗. สตฺตเม วิฆาตวาติ มหิจฺฉาปจฺจเยน วิฆาเตน ทุกฺเขน สมนฺนาคโต. อสนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ อสนฺตุฏฺโฐ. อนวญฺญปฺปฏิลาภายาติ ปเรหิ อนวชานนสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภายาติ สุสงฺขตจตุปจฺจยสงฺขาตสฺส ลาภสกฺการสฺส เจว วณฺณภณนสงฺขาตสฺส สิโลกสฺส จ ปฏิลาภตฺถาย. สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมตีติ ‘‘อิติ มํ เอเต ชานิสฺสนฺตี’’ติ ชานนตฺถาย กุลานิ อุปสงฺกมติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์คือความลำบากเพราะเป็นผู้มักใหญ่ในปัจจัย. บทว่า อสนฺตุฏฺโฐ ความว่า เป็นผู้ไม่สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ในปัจจัย ๔. บทว่า อนวญฺญปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้รับการไม่ดูหมิ่นจากผู้อื่น. บทว่า ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้ลาภสักการะอันได้แก่ปัจจัย ๔ ที่เขาจัดทำดีแล้ว และสิโลกะ (ชื่อเสียง) อันได้แก่การกล่าวคุณ. บทว่า สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมติ ความว่า ย่อมเข้าไปหาสู่ตระกูลเพื่อประโยชน์แก่การให้เขารู้ว่า "ชนเหล่านี้จักรู้จักเรา" ดังนี้. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน.

๘. ปริหานิสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาปริหานิสูตร

๑๕๘. อฏฺฐเม [Pg.341] คมฺภีเรสูติ อตฺถคมฺภีเรสุ. ฐานาฐาเนสูติ การณาการเณสุ. น กมตีติ นาวคาหติ นปฺปวตฺตติ. ปญฺญาจกฺขูติ เอตฺถ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติ, สมฺมสนปฺปฏิเวธปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คมฺภีเรสุ ได้แก่ ในธรรมอันลึกซึ้งโดยอรรถ. บทว่า ฐานาฐาเนสุ ได้แก่ ในเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า น กมติ ความว่า ไม่หยั่งลง ไม่เป็นไป. ในบทว่า ปญฺญาจกฺขุ นี้ แม้ปัญญาคืออุคคหะและปริปุจฉาก็ควร, แม้ปัญญาคือสัมมสนะและปฏิเวธก็ควรเหมือนกัน.

๙. ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาภิกขุนีสูตร

๑๕๙. นวเม เอหิ ตฺวนฺติ เถเร ปฏิพทฺธจิตฺตา ตํ ปหิณิตุํ เอวมาห. สสีสํ ปารุปิตฺวาติ สห สีเสน กายํ ปารุปิตฺวา. มญฺจเก นิปชฺชีติ เวเคน มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. เอตทโวจาติ ตสฺสาการํ สลฺลกฺเขตฺวา โลภปฺปหานตฺถาย สณฺเหเนว อสุภกถํ กเถตุํ เอตํ อโวจ. อาหารสมฺภูโตติ อาหาเรน สมฺภูโต อาหารํ นิสฺสาย วฑฺฒิโต. อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กพฬีการาหารํ นิสฺสาย ตํ เอวํ โยนิโส เสวมาโน ปุพฺพกมฺมสงฺขาตํ อาหารํ ปชหติ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ปน กพฬีการาหาเร นิกนฺติตณฺหา ปชหิตพฺพา.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอหิ ตฺวํ (เธอจงมา) ความว่า (ภิกษุณี) มีจิตปฏิพัทธ์ในพระเถระ จึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะส่งบุรุษนั้นไป. บทว่า สสีสํ ปารุปิตฺวา ความว่า คลุมกายพร้อมทั้งศีรษะ. บทว่า มญฺจเก นิปชฺชิ ความว่า ปูเตียงโดยเร็วแล้วนอนบนเตียงนั้น. บทว่า เอตทโวจ ความว่า (พระเถระ) กำหนดรู้อาการของภิกษุณีนั้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การละโลภะ จึงได้กล่าวคำนี้ คือ อสุภกถา โดยนุ่มนวลนั่นเทียว. บทว่า อาหารสมฺภูโต ความว่า เกิดขึ้นเพราะอาหาร เจริญขึ้นเพราะอาศัยอาหาร. บทว่า อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหติ ความว่า อาศัยกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน เสพอาหารนั้นโดยแยบคายอย่างนี้อยู่ ย่อมละอาหารอันได้แก่กรรมเก่า. อนึ่ง แม้ในกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงละนิกัตติตัณหา (ตัณหาคือความใคร่).

ตณฺหํ ปชหตีติ อิทานิ เอวํ ปวตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสาย วฏฺฏมูลิกํ ปุพฺพตณฺหํ ปชหติ. อยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหา กุสลา อกุสลาติ? อกุสลา. เสวิตพฺพา น เสวิตพฺพาติ? เสวิตพฺพา. ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นากฑฺฒตีติ? นากฑฺฒติ. เอติสฺสาปิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนาย เสวิตพฺพตณฺหาย นิกนฺติ ปชหิตพฺพาเยว. โส หิ นาม อายสฺมา อาสวานํ ขยา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, กิมงฺคํ ปนาหนฺติ เอตฺถ กิมงฺคํ ปนาติ การณปริวิตกฺกนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โส อายสฺมา อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสติ, อหํ เกน การเณน น สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามิ. โสปิ หิ อายสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, อหมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, มยฺหมฺเปตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. มานํ นิสฺสายาติ อิทํ เอวํ อุปฺปนฺนเสวิตพฺพมานํ นิสฺสาย. มานํ ปชหตีติ วฏฺฏมูลกํ ปุพฺพมานํ ปชหติ. ยํ นิสฺสาย ปเนส ตํ ปชหติ, โสปิ ตณฺหา วิย อกุสโล เจว เสวิตพฺโพ จ, โน จ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. นิกนฺติ ปน ตสฺมิมฺปิ ปชหิตพฺพาว.

บทว่า ตณฺหํ ปชหติ ความว่า อาศัยตัณหาในปัจจุบันที่เป็นไปอย่างนี้ในบัดนี้ ย่อมละตัณหาในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ถามว่า ก็ตัณหาในปัจจุบันนี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ตอบว่า เป็นกุศล. ถามว่า ควรเสพหรือไม่ควรเสพ? ตอบว่า ควรเสพ. ถามว่า ย่อมชักนำปฏิสนธิหรือไม่? ตอบว่า ไม่ชักนำ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) ในตัณหาที่ควรเสพที่เป็นปัจจุบันแม้นี้ ก็พึงละเสียเหมือนกัน. ในบทว่า โส หิ นาม อายสฺมา... กิมงฺคํ ปนาหํ นี้ บทว่า กิมงฺคํ ปน เป็นศัพท์ที่ตรึกถึงเหตุ. อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุนั้นจักกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผลอยู่, เราจักไม่กระทำให้แจ้งอยู่เพราะเหตุไรเล่า. ด้วยว่า แม้ท่านผู้มีอายุนั้นก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, แม้เราก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, (อรหัตผล) นี้จักเกิดขึ้นแม้แก่เรา. บทว่า มานํ นิสฺสาย ความว่า อาศัยมานะที่ควรเสพซึ่งเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า มานํ ปชหติ ความว่า ย่อมละมานะในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ก็มานะใดที่บุคคลนี้อาศัยละมานะนั้นได้ แม้มานะนั้นก็เหมือนตัณหา คือเป็นกุศลด้วย ควรเสพด้วย แต่ไม่ชักนำปฏิสนธิ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) แม้ในมานะนั้น ก็พึงละเสียเหมือนกัน.

เสตุฆาโต [Pg.342] วุตฺโต ภควตาติ ปทฆาโต ปจฺจยฆาโต พุทฺเธน ภควตา กถิโต. อิติ อิเมหิ จตูหิ องฺเคหิ เถเร เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ตสฺสา ภิกฺขุนิยา เถรํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน ฉนฺทราโค อปคญฺฉิ. สาปิ เถรํ ขมาเปตุํ อจฺจยํ เทเสสิ, เถโรปิสฺสา ปฏิคฺคณฺหิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข สา ภิกฺขุนีติอาทิ วุตฺตํ.

บทว่า เสตุฆาโต วุตฺโต ภควตา ความว่า การตัดเหตุ การตัดปัจจัย อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. เมื่อพระเถระแสดงธรรมหมุนไปอยู่ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีนั้นเพราะปรารภพระเถระ ได้หายไปแล้ว. แม้ภิกษุณีนั้นก็ได้แสดงโทษเพื่อจะขอให้พระเถระอดโทษ, แม้พระเถระก็รับ (โทษ) ของภิกษุณีนั้น. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อถ โข สา ภิกฺขุนี.

๑๐. สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาสุคตวินยสูตร

๑๖๐. ทสเม ทุคฺคหิตนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตํ. ปริยาปุณนฺตีติ วฬญฺเชนฺติ กเถนฺติ. ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต พฺยญฺชนนฺติ วุตฺตํ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺสาติ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ฐปิตสฺส. อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ อฏฺฐกถา นีหริตฺวา กเถตุํ น สกฺกา โหติ. ฉินฺนมูลโกติ มูลภูตานํ ภิกฺขูนํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ฉินฺนมูลโก. อปฺปฏิสรโณติ อปฺปติฏฺโฐ. พาหุลิกาติ ปจฺจยพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลคฺคหเณน คณฺหนกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ ปญฺจ นีวรณานิ อวคมนโต โอกฺกมนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตตฺถ ปุพฺพงฺคมาติ อตฺโถ. ปวิเวเกติ ติวิเธ วิเวเก. นิกฺขิตฺตธุราติ นิพฺพีริยา. อิมินา นเยน ปน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิตํ ได้แก่ เรียนเอาโดยผิดลำดับ. บทว่า ปริยาปุณนฺติ ได้แก่ ย่อมใช้สอย ย่อมบอก. ในบทว่า ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ. บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ได้แก่ แห่งบทที่วางไว้ไม่ดี ที่ตั้งไว้ผิดลำดับ. บทว่า อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาไม่อาจนำออกมากล่าวได้. บทว่า ฉินฺนมูลโก ความว่า ชื่อว่ามีรากขาดแล้ว เพราะภิกษุผู้เป็นรากเหง้าขาดไป. บทว่า อปฺปฏิสรโณ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่งพิง. บทว่า พาหุลิกา ได้แก่ ผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัจจัย. บทว่า สาถลิกา ได้แก่ ผู้ถือสิกขา ๓ โดยการถืออย่างย่อหย่อน. บทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา ความว่า นิวรณ์ ๕ ชื่อว่า โอกกมนะ เพราะหยั่งลง, ในนิวรณ์นั้น มีความหมายว่า เป็นหัวหน้า. บทว่า ปวิเวเก ได้แก่ ในวิเวก ๓ อย่าง. บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา ได้แก่ ผู้ไม่มีความเพียร. อนึ่ง พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้.

อินฺทฺริยวคฺโค ปฐโม.

อินทริยวรรคที่ ๑

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวคฺโค

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร

๑๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขา ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปฏิปทา เอติสฺสาติ ทุกฺขาปฏิปทา. อสีฆปฺปวตฺติตาย ครุภาเวน ทนฺธา อภิญฺญา เอติสฺสาติ ทนฺธาภิญฺญา. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ปฏิปทาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะเป็นข้อปฏิบัติที่ต้องปฏิบัติโดยลำบาก โดยการปฏิเสธสุข. อภิญญาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทันธาภิญญา เพราะเป็นอภิญญาที่ช้า เนื่องจากความเป็นไปไม่เร็ว และเนื่องจากความเป็นของหนัก. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้นั่นแหละ.

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาวิตถารสูตร

๑๖๒. ทุติเย [Pg.343] อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. อานนฺตริยนฺติ อนนฺตรวิปากทายกํ มคฺคสมาธึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. ปญฺจินฺทฺริยานีติ วิปสฺสนาปญฺจมกานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ หิ เอตฺถ วิปสฺสนาปญฺญาว ปญฺญินฺทฺริยนฺติ อธิปฺเปตํ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อภิกฺขณํ ได้แก่ เนืองๆ. บทว่า อานนฺตริยํ ได้แก่ มรรคสมาธิอันให้วิบากในลำดับ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่อรหัตผล. บทว่า ปญฺจินฺทฺริยานิ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ มีวิปัสสนาเป็นที่ ๕. ก็ในบทว่า ปญฺญินฺทฺริยํ นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญานั่นแหละว่า ปัญญินทรีย์. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นแล้วโดยนัยแห่งบาลีนั่นเทียว.

อิมาสํ ปน ปฏิปทานํ อยํ อาวิภาวกถา – อิธ ภิกฺขุ ปุพฺเพ อกตาภินิเวโส ปุพฺพภาเค รูปปริคฺคเห กิลมติ, อรูปปริคฺคเห กิลมติ, ปจฺจยปริคฺคเห กิลมติ, ตีสุ อทฺธาสุ กิลมติ, มคฺคามคฺเค กิลมติ. เอวํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ กิลมนฺโต วิปสฺสนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนํ ปตฺวาปิ อุทยพฺพยานุปสฺสเน, ภงฺคานุปสฺสเน, ภยตุปฏฺฐาเน, อาทีนวานุปสฺสเน, นิพฺพิทานุปสฺสเน, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณ, อนุโลมญาเณ, โคตฺรภุญาเณติ อิเมสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ กิลมิตฺวาว โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ. ตสฺส โส โลกุตฺตรมคฺโค เอวํ ทุกฺเขน ครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ นาม ชาโต. โย ปน ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมนฺโต อปรภาเค นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ อกิลมิตฺวาว มคฺคํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺส โส มคฺโค เอวํ ทุกฺเขน อครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ นาม ชาโต. อิมินา อุปาเยน อิตราปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

อนึ่ง คำอธิบายให้ปฏิปทาเหล่านี้ปรากฏชัดมีดังนี้ – ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ไม่ได้สั่งสมอุปนิสัยไว้ในภพก่อน ในเบื้องต้น ย่อมลำบากในการกำหนดรู้รูป ย่อมลำบากในการกำหนดรู้นาม ย่อมลำบากในการกำหนดรู้ปัจจัย ย่อมลำบากในกาลทั้งสาม ย่อมลำบากในทางใช่ทางและมิใช่ทาง เมื่อลำบากอยู่ในฐานะ ๕ ประการอย่างนี้ ย่อมบรรลุวิปัสสนา แม้บรรลุวิปัสสนาแล้ว ก็ยังต้องลำบากในวิปัสสนาญาณ ๙ เหล่านี้ คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ สังขารุเปกขาญาณ อนุโลมญาณ และโคตรภูญาณ แล้วจึงบรรลุโลกุตตรมรรค โลกุตตรมรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก โดยลำบากอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ส่วนภิกษุใด เมื่อลำบากอยู่ในญาณ ๕ ในเบื้องต้น แต่ในเบื้องปลาย ไม่ลำบากเลยในวิปัสสนาญาณ ๙ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค มรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก แต่ไม่เนิ่นช้าอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญา โดยนัยนี้ พึงทราบปฏิปทาอีก ๒ อย่างที่เหลือด้วย

โคณปริเยสกอุปมาหิ เจตา วิภาเวตพฺพา – เอกสฺส หิ ปุริสสฺส จตฺตาโร โคณา ปลายิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺฐา. โส สกณฺฏเก สคหเน วเน เต ปริเยสนฺโต คหนมคฺเคเนว กิจฺเฉน กสิเรน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเนเยว นิลีเน โคเณปิ กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. เอโก กิจฺเฉน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเต ขิปฺปเมว อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคน สุเขน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเน นิลีเน กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคเนว สุเขน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเตเยว ขิปฺปํ อทฺทส. ตตฺถ จตฺตาโร โคณา วิย จตฺตาโร อริยมคฺคา ทฏฺฐพฺพา, โคณปริเยสโก ปุริโส วิย โยคาวจโร, คหนมคฺเคน กิจฺเฉน กสิเรน คมนํ วิย ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมโต ทุกฺขาปฏิปทา. คหนฏฺฐาเน นิลีนานํ กิจฺเฉเนว ทสฺสนํ วิย อปรภาเค นวสุ ญาเณสุ กิลมนฺตสฺส [Pg.344] อริยมคฺคานํ ทสฺสนํ. อิมินา อุปาเยน เสสอุปมาปิ โยเชตพฺพา.

และปฏิปทาเหล่านี้ พึงทำให้ปรากฏชัดด้วยอุปมาด้วยบุรุษผู้แสวงหาโค คือ โค ๔ ตัวของบุรุษคนหนึ่งหนีเข้าไปในป่า บุรุษนั้นเมื่อแสวงหาโคเหล่านั้นในป่าที่มีหนาม มีป่าทึบ ก็ไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก และได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏนั่นเองโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยลำบาก แต่ได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งโดยพลันทีเดียว บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้ง แต่ได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้งนั่นเอง และได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งนั่นเองโดยพลัน ในอุปมานั้น พึงเห็นอริยมรรค ๔ เหมือนโค ๔ ตัว พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโค พึงเห็นทุกขาปฏิปทาของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๕ ในเบื้องต้น เหมือนการไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก พึงเห็นการเห็นอริยมรรคของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๙ ในเบื้องปลาย เหมือนการเห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบากนั่นเอง พึงประกอบอุปมาที่เหลือด้วยอุบายนี้

๓. อสุภสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอสุภสูตร

๑๖๓. ตติเย อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรตีติ อตฺตโน กรชกาเย ‘‘ยถา เอตํ, ตถา อิท’’นฺติ อิมินา นเยน พหิทฺธา ทิฏฺฐานํ ทสนฺนํ อสุภานํ อุปสํหรณวเสน อสุภานุปสฺสี วิหรติ, อตฺตโน กายํ อสุภโต ปฏิกูลโต ญาเณน ปสฺสตีติ อตฺโถ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญีติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน กพฬีการาหาเร ปฏิกูลสญฺญี. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญีติ สพฺพสฺมิมฺปิ เตธาตุเก โลกสนฺนิวาเส อนภิรตาย อุกฺกณฺฐิตสญฺญาย สมนฺนาคโต. สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสีติ สพฺเพปิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต. มรณสญฺญาติ มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อชฺฌตฺตํ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. เอตฺตาวตา พลววิปสฺสนา กถิตา. เสขพลานีติ สิกฺขนกานํ พลานิ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว. ‘‘อสุภานุปสฺสี’’ติอาทีนิ ปน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, ปฐมชฺฌานาทีนิ สุขาย. อสุภาทีนิ หิ ปฏิกูลารมฺมณานิ, เตสุ ปน ปกติยาว สมฺปิยายมานํ จิตฺตํ อลฺลียติ. ตสฺมา ตานิ ภาเวนฺโต ทุกฺขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ. ปฐมชฺฌานาทีนิ ปณีตสุขานิ, ตสฺมา ตานิ ปฏิปนฺโน สุขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นกายไม่งามอยู่" หมายความว่า มีปกติพิจารณาเห็นเป็นของไม่งามอยู่ ด้วยอำนาจการน้อมเข้ามาซึ่งอสุภะ ๑๐ ที่เห็นในภายนอก สู่กายที่เกิดแต่ธุลีของตน โดยนัยว่า "สิ่งนั้นเป็นฉันใด สิ่งนี้ก็เป็นฉันนั้น" อธิบายว่า เห็นกายของตนโดยความเป็นของไม่งาม โดยความเป็นของน่าเกลียดด้วยญาณ บทว่า "มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในอาหาร" คือ มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในกวฬิงการาหาร ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ อย่าง บทว่า "มีสัญญาในความไม่ยินดีในโลกทั้งปวง" คือ ประกอบด้วยสัญญาในความไม่ยินดี คือความเบื่อหน่าย ในที่ประชุมแห่งสัตว์โลกอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง" คือ พิจารณาเห็นสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง บทว่า "มรณสัญญา" คือ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภความตาย บทว่า "ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายใน" คือ ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายในของตน ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า "เสขพละ" คือ พละของพระเสขะ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ชัดเจนแล้วโดยบาลีนั่นเอง อนึ่ง บทว่า "อสุภานุปัสสี" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) สุขาปฏิปทา จริงอยู่ อสุภะเป็นต้นเป็นอารมณ์ที่น่าเกลียด แต่จิตที่โดยปกติย่อมยินดี (ในของงาม) ย่อมไม่ติดในอารมณ์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้เจริญอารมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้นเป็นสุขที่ประณีต เพราะฉะนั้น ผู้ดำเนินในฌานเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินสุขาปฏิปทา

อยํ ปเนตฺถ สพฺพสาธารณา อุปมา – สงฺคามาวจรปุริโส หิ ผลกโกฏฺฐกํ กตฺวา ปญฺจาวุธานิ สนฺนยฺหิตฺวา สงฺคามํ ปวิสติ, โส อนฺตรา วิสฺสมิตุกาโม ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมติ เจว ปานโภชนาทีนิ จ ปฏิเสวติ. ตโต ปุน สงฺคามํ ปวิสิตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตตฺถ สงฺคาโม วิย กิเลสสงฺคาโม ทฏฺฐพฺโพ, ผลกโกฏฺฐโก วิย ปญฺจนิสฺสยพลานิ, สงฺคามปวิสนปุริโส วิย โยคาวจโร, ปญฺจาวุธสนฺนาโห วิย วิปสฺสนาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, สงฺคามํ ปวิสนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, วิสฺสมิตุกามสฺส ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมนปานโภชนานิ ปฏิเสวนกาโล วิย [Pg.345] วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส นิรสฺสาทกฺขเณ ปญฺจ พลานิ นิสฺสาย จิตฺตํ สมฺปหํสนกาโล, วิสฺสมิตฺวา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา จ ปุน สงฺคามสฺส ปวิสนกาโล วิย ปญฺจหิ พเลหิ จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตคฺคหณกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พลานิ เจว อินฺทฺริยานิ จ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ.

นี้เป็นอุปมาที่ทั่วไปแก่ปฏิปทาทั้งหมดในเรื่องนี้ คือ บุรุษผู้ชำนาญในสงคราม ทำบังเกอร์ไม้ สวมใส่อาวุธ ๕ อย่าง แล้วเข้าสู่สงคราม เขาเมื่อต้องการพักในระหว่าง ก็เข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น จากนั้นก็เข้าสู่สงครามอีกครั้งเพื่อทำการรบ ในอุปมานั้น พึงเห็นสงครามกิเลสเหมือนสงคราม พึงเห็นพละ ๕ อันเป็นเครื่องอาศัยเหมือนบังเกอร์ไม้ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เข้าสู่สงคราม พึงเห็นอินทรีย์ ๕ เหมือนการสวมใส่อาวุธ ๕ พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เข้าสู่สงคราม พึงเห็นกาลที่ทำจิตให้ร่าเริงโดยอาศัยพละ ๕ ในขณะที่จิตตุปบาทขาดความยินดีของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนา เหมือนกาลที่บุรุษผู้ต้องการพักเข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะ พึงทราบกาลที่ละวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผลของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนาอีกครั้ง หลังจากทำจิตให้ร่าเริงด้วยพละ ๕ แล้ว เหมือนกาลที่เข้าสู่สงครามอีกครั้งหลังจากพักผ่อน กิน และดื่มแล้ว ก็ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพละและอินทรีย์ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ)

๔. ปฐมขมสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาปฐมขมสูตร

๑๖๔. จตุตฺเถ อกฺขมาติ อนธิวาสิกปฏิปทา. ขมาติ อธิวาสิกปฏิปทา. ทมาติ อินฺทฺริยทมนปฏิปทา. สมาติ อกุสลวิตกฺกานํ วูปสมนปฏิปทา. โรสนฺตํ ปฏิโรสตีติ ฆฏฺเฏนฺตํ ปฏิฆฏฺเฏติ. ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑตีติ ปหรนฺตํ ปฏิปหรติ. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๑๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "อักขมา" คือ ปฏิปทาของผู้ไม่อดทน บทว่า "ขมา" คือ ปฏิปทาของผู้อดทน บทว่า "ทมะ" คือ ปฏิปทาคือการฝึกอินทรีย์ บทว่า "สมะ" คือ ปฏิปทาคือการระงับอกุศลวิตก บทว่า "โกรธตอบผู้ที่โกรธ" หมายถึง กระทบกระทั่งตอบผู้ที่กระทบกระทั่ง บทว่า "ด่าตอบผู้ที่ด่า" หมายถึง ประหารตอบผู้ที่ประหาร สูตรที่ ๕ และ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๗. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร

๑๖๗. สตฺตเม มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา อเหสุํ, อรหตฺตมคฺโค ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ยายํ ปฏิปทา ทุกฺขา ขิปฺปาภิญฺญา, อิมํ เม ปฏิปทํ อาคมฺม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ.

๑๖๗. ในสูตรที่ ๗ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระมหาโมคคัลลานเถระ เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก รู้ช้า) ได้มีแล้ว, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว, อาศัยปฏิปทานี้ จิตของเราหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น" ดังนี้.

๘. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

๑๖๘. อฏฺฐเม ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, อรหตฺตมคฺโค สุขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา ‘‘ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ อาห. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสิกาว ปฏิปทา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

๑๖๘. ในสูตรที่ ๘ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติสะดวก รู้เร็ว" ดังนี้. อนึ่ง ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงปฏิปทาที่ระคนกันไว้.

๙. สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสสังขารสูตร

๑๖๙. นวเม ปฐมทุติยปุคฺคลา สุกฺขวิปสฺสกา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสุ เอโก วิปสฺสนินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตาย [Pg.346] อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, ตติยจตุตฺถา สมถยานิกา. เตสํ เอโก อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลเส เขเปติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตฺตา อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตีติ เวทิตพฺโพ.

๑๖๙. ในสูตรที่ ๙ บุคคลที่หนึ่งและที่สองเป็นสุกขวิปัสสกะ ย่อมยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในภพนี้เอง เพราะวิปัสสนินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถ (จะปรินิพพาน) ในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป แล้วยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม จึงปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน. บุคคลที่สามและที่สี่เป็นสมถยานิก. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้เอง ด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม เพราะอินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถจะทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป ย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม ดังนี้ พึงทราบ.

๑๐. ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถายุคนัทธสูตร

๑๗๐. ทสเม สมถปุพฺพงฺคมนฺติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติ เอกจิตฺตกฺขณิกมคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมนฺติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปกติยา วิปสฺสนาลาภี วิปสฺสนาย ฐตฺวา สมาธึ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

๑๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมถปุพฺพงฺคมํ คือ ทำสมถะให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน. บทว่า มคฺโค สญฺชายติ คือ โลกุตตรมรรคที่หนึ่งย่อมเกิดขึ้น. บทว่า โส ตํ มคฺคํ คือ ชื่อว่าการเสพเป็นต้นของมรรคมีขณะจิตเดียวย่อมไม่มี, แต่อุบัติขึ้นซึ่งมรรคที่สองเป็นต้น ย่อมเรียกว่าเสพ ทำให้เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นนั่นเอง. บทว่า วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ คือ ทำวิปัสสนาให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน แล้วเจริญสมถะ, อธิบายว่า ผู้ได้วิปัสสนาโดยปกติ ตั้งอยู่ในวิปัสสนาแล้ว ย่อมยังสมาธิให้เกิดขึ้น.

ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. ตตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ. ตโต วุฏฺฐาย ปุน สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวมยํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม.

บทว่า ยุคนทฺธํ ภาเวติ คือ ทำ (สมถะและวิปัสสนา) ให้เป็นคู่กันแล้วเจริญ. ในข้อนั้น ไม่สามารถเข้าสมาบัติด้วยจิตใดแล้วพิจารณาสังขารด้วยจิตนั้นได้. แต่ภิกษุนี้เข้าสมาบัติเพียงใด ย่อมพิจารณาสังขารเพียงนั้น. พิจารณาสังขารเพียงใด ย่อมเข้าสมาบัติเพียงนั้น. อย่างไร? คือ เข้าปฐมฌาน, ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขาร, พิจารณาสังขารแล้วเข้าทุติยฌาน. ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขารอีก. พิจารณาสังขารแล้วเข้าตติยฌาน...ฯลฯ...เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, ออกจากสมาบัตินั้นแล้วพิจารณาสังขาร. อย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป.

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตนฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาเตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ, สุคฺคหิตนฺติ อตฺโถ. โส, อาวุโส, สมโยติ อิมินา สตฺตนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล กถิโต. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว [Pg.347] สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตฺถริตฺวา ตสฺมึเยว โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ. สนฺนิสีทตีติ อารมฺมณวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐปิตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

บทว่า ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ คือ (จิต) อันอุทธัจจะที่นับเนื่องในวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนาถือเอาโดยวิปลาส, อธิบายว่า ถือเอาไม่ดี. ด้วยบทว่า โส อาวุโส สมโย นี้ ท่านกล่าวถึงกาลแห่งการได้สัปปายะ ๗ ประการ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ คือ จิตนั้นที่ก้าวลงสู่วิปัสสนาวิถีเป็นไปแล้วในสมัยใด. บทว่า อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ คือ กลับลงสู่วิปัสสนาวิถีแล้วย่อมตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นนั่นเอง ที่เรียกว่าโคจรัชฌัตตะ. บทว่า สนฺนิสีทติ คือ ย่อมนั่งลงโดยชอบโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า เอโกทิ โหติ คือ ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือเป็นอันตั้งไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

ปฏิปทาวคฺโค ทุติโย.

ปฏิปทาวรรคที่ ๒

(๑๘) ๓. สญฺเจตนิยวคฺโค

(๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค

๑. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาเจตนาสูตร

๑๗๑. ตติยสฺส ปฐเม กาเยติ กายทฺวาเร, กายวิญฺญตฺติยา สตีติ อตฺโถ. กายสญฺเจตนาเหตูติอาทีสุ กายสญฺเจตนา นาม กายทฺวาเร เจตนา ปกปฺปนา. สา อฏฺฐ กามาวจรกุสลวเสน อฏฺฐวิธา, อกุสลวเสน ทฺวาทสวิธาติ วีสติวิธา. ตถา วจีสญฺเจตนา, ตถา มโนสญฺเจตนา. อปิเจตฺถ นว มหคฺคตเจตนาปิ ลพฺภนฺติ. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายสญฺเจตนาปจฺจยา. อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขนฺติ อฏฺฐกุสลกมฺมปจฺจยา นิยกชฺฌตฺเต สุขํ อุปฺปชฺชติ, ทฺวาทสอกุสลกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาปจฺจยาวาติ อวิชฺชาการเณเนว. สเจ หิ อวิชฺชา ฉาทยมานา ปจฺจโย โหติ, เอวํ สนฺเต ตีสุ ทฺวาเรสุ สุขทุกฺขานํ ปจฺจยภูตา เจตนา อุปฺปชฺชติ. อิติ มูลภูตาย อวิชฺชาย วเสเนตํ วุตฺตํ.

๑๗๑. ในสูตรที่หนึ่งของวรรคที่สาม บทว่า กาเย คือ ในกายทวาร, อธิบายว่า เมื่อมีกายวิญญัติ. ในบทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ เป็นต้น ชื่อว่ากายสัญเจตนา คือ เจตนา ความจงใจในกายทวาร. เจตนานั้นมี ๘ อย่างโดยอำนาจแห่งกามาวจรกุศล ๘, มี ๑๒ อย่างโดยอำนาจแห่งอกุศล, รวมเป็น ๒๐ อย่าง. วจีสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน, มโนสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในมโนสัญเจตนานี้ ย่อมได้แม้มหัคคตเจตนา ๙. บทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ คือ เพราะกายสัญเจตนาเป็นปัจจัย. บทว่า อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ คือ สุขย่อมเกิดขึ้นในภายในของตนเพราะกุศลกรรม ๘ เป็นปัจจัย, ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรม ๑๒ เป็นปัจจัย. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อวิชฺชาปจฺจยาวา คือ เพราะอวิชชาเป็นเหตุเท่านั้น. จริงอยู่ ถ้าอวิชชาเป็นปัจจัยปิดบังอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์ในทวารทั้งสามย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวโดยอำนาจแห่งอวิชชาอันเป็นมูลราก.

สามํ วาติอาทีสุ ปเรหิ อนาณตฺโต สยเมว อภิสงฺขโรนฺโต สามํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ นาม. ยํ ปน ปเร สมาทเปตฺวา อาณาเปตฺวา กาเรนฺติ, ตสฺส ตํ กายสงฺขารํ ปเร อภิสงฺขโรนฺติ นาม. โย ปน กุสลํ กุสลนฺติ อกุสลํ อกุสลนฺติ กุสลวิปากํ กุสลวิปาโกติ อกุสลวิปากํ อกุสลวิปาโกติ ชานนฺโต กายทฺวาเร วีสติวิธํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อยํ สมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. โย เอวํ อชานนฺโต อภิสงฺขโรติ, อยํ อสมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

ในบทว่า สามํ วา เป็นต้น บุคคลอันผู้อื่นมิได้สั่ง ปรุงแต่งด้วยตนเองเท่านั้น ชื่อว่าย่อมปรุงแต่งกายสังขารด้วยตนเอง. ส่วนกายสังขารใดที่บุคคลชักชวน สั่งผู้อื่นให้ทำ, กายสังขารนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าอันผู้อื่นปรุงแต่ง. อนึ่ง บุคคลใดรู้ว่ากุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล วิบากของกุศลเป็นวิบากของกุศล วิบากของอกุศลเป็นวิบากของอกุศล แล้วปรุงแต่งกายสังขาร ๒๐ อย่างในกายทวาร, บุคคลนี้ชื่อว่ามีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. บุคคลใดไม่รู้อย่างนี้แล้วปรุงแต่ง, บุคคลนี้ชื่อว่าไม่มีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ตตฺถ [Pg.348] อสมฺปชานกมฺมํ เอวํ เวทิตพฺพํ – ทหรทารกา ‘‘มาตาปิตูหิ กตํ กโรมา’’ติ เจติยํ วนฺทนฺติ, ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ, ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺติ, เตสํ กุสลนฺติ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ตถา มิคปกฺขิอาทโย ติรจฺฉานา ธมฺมํ สุณนฺติ, สงฺฆํ วนฺทนฺติ, เจติยํ วนฺทนฺติ, เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ทหรทารกา ปน มาตาปิตโร หตฺถปาเทหิ ปหรนฺติ, ภิกฺขูนํ ตลสตฺติกํ อุคฺคิรนฺติ, ทณฺฑํ ขิปนฺติ, อกฺโกสนฺติ. คาวิโย ภิกฺขุสงฺฆํ อนุพนฺธนฺติ, สุนขา อนุพนฺธนฺติ, ฑํสนฺติ, สีหพฺยคฺฆาทโย อนุพนฺธนฺติ, ชีวิตา โวโรเปนฺติ. เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ อกุสลกมฺมํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

บรรดากรรมเหล่านั้น อสัมปชานกรรม (กรรมที่ทำโดยไม่รู้) พึงทราบอย่างนี้ คือ เด็กเล็กๆ คิดว่า "เราจะทำตามที่มารดาบิดาทำ" จึงไหว้พระเจดีย์ บูชาด้วยดอกไม้ ไหว้พระภิกษุสงฆ์ แม้พวกเขาจะไม่รู้ว่าเป็นกุศล การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์เดรัจฉานมีเนื้อและนกเป็นต้น ฟังธรรม ไหว้พระสงฆ์ ไหว้พระเจดีย์ แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ส่วนเด็กเล็กๆ ทุบตีมารดาบิดาด้วยมือและเท้า ยกตาลปัตรใส่ภิกษุ ขว้างท่อนไม้ ด่าบริภาษ แม่โคไล่ตามพระภิกษุสงฆ์ สุนัขไล่ตามและกัด สัตว์มีราชสีห์และเสือเป็นต้นไล่ตามและปลงจากชีวิต พึงทราบว่า แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นอกุศลกรรม

อิทานิ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ อายูหนเจตนา สโมธาเนตพฺพา. เสยฺยถิทํ – กายทฺวาเร สยํกตมูลิกา วีสติ เจตนา, อาณตฺติมูลิกา วีสติ, สมฺปชานมูลิกา วีสติ, อสมฺปชานมูลิกา วีสตีติ อสีติ เจตนา โหนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร ปน เอเกกสฺมิมฺปิ วิกปฺเป เอกูนตึส กตฺวา สตญฺจ โสฬส จ โหนฺติ. อิติ สพฺพาปิ ตีสุ ทฺวาเรสุ ทฺเว สตานิ ฉสตฺตติ จ เจตนา. ตา สพฺพาปิ สงฺขารกฺขนฺโธเตว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ตํสมฺปยุตฺโต เวทยิตากาโร เวทนากฺขนฺโธ, สญฺชานนากาโร สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, กาโย อุปาทารูปํ, ตสฺส ปจฺจยา จตสฺโส ธาตุโย จตฺตาริ ภูตานีติ อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม.

บัดนี้ พึงประมวลอายูหนเจตนา (เจตนาที่ประกอบกรรม) ในทวารทั้ง ๓ ได้แก่ ในกายทวาร มีเจตนา ๘๐ คือ เจตนาที่มีมูลมาจากการทำเอง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากการสั่ง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความรู้ ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความไม่รู้ ๒๐, ในวจีทวารก็เช่นเดียวกัน ส่วนในมโนทวาร ในแต่ละวิกัปป์ทำเป็น ๒๙ (เจตนา) รวมเป็น ๑๑๖ ด้วยประการฉะนี้ เจตนาทั้งหมดในทวารทั้ง ๓ จึงมี ๒๗๖ เจตนา เจตนาทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นสังขารขันธ์เท่านั้น อาการเสวยอารมณ์ที่สัมปยุตด้วยสังขารขันธ์นั้นคือเวทนาขันธ์ อาการจำได้หมายรู้คือสัญญาขันธ์ จิตคือวิญญาณขันธ์ กายคืออุปาทายรูป ธาตุ ๔ ที่เป็นปัจจัยของอุปาทายรูปนั้นคือภูตรูป ๔ ขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขสัจ

อิเมสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อวิชฺชา อนุปติตาติ อิเมสุ วุตฺตปฺปเภเทสุ เจตนาธมฺเมสุ อวิชฺชา สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ อนุปติตา. เอวํ วฏฺฏญฺเจว วฏฺฏมูลิกา จ อวิชฺชา ทสฺสิตา โหติ.

ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชาตกไปในธรรมเหล่านี้" คือ อวิชชาตกไปแล้วในเจตนาธรรมเหล่านี้ที่มีประเภทอันกล่าวแล้ว โดยเป็นสหชาตปัจจัยด้วย และโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย ด้วยประการฉะนี้ กรรมวัฏฏ์ด้วย และอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏ์ด้วย เป็นอันทรงแสดงแล้ว

เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อิทานิ ถุตึ กโรนฺโต อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน เจว อเสสนิโรเธน จ. โส กาโย น โหตีติ ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายติ, เจติยงฺคณสมฺมชฺชนํ โพธิยงฺคณสมฺมชฺชนํ อภิกฺกมนํ ปฏิกฺกมนํ วตฺตานุวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิ. กายทฺวาเร ปนสฺส วีสติ เจตนา อวิปากธมฺมตํ [Pg.349] อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส กาโย น โหติ, ยํ ปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺข’’นฺติ. กายทฺวารปฺปวตฺตา หิ เจตนา อิธ กาโยติ อธิปฺเปตา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. เขตฺตนฺติอาทีนิปิ กุสลากุสลกมฺมสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ วิปากสฺส วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ, การณฏฺเฐน อายตนํ, อธิกรณฏฺเฐน อธิกรณนฺติ วุจฺจติ.

ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำการสรรเสริญพระขีณาสพผู้บรรลุอรหัตตผลด้วยการเจริญวิปัสสนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา" (เพราะความสำรอกดับอวิชชาโดยไม่เหลือ) ในบทนั้น บทว่า "อเสสวิราคนิโรธา" หมายถึง เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย ความว่า "กายนั้นย่อมไม่มี" คือ กรรมที่พระขีณาสพกระทำทางกายย่อมปรากฏ เช่น การกวาดลานพระเจดีย์ การกวาดลานพระศรีมหาโพธิ์ การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การทำวัตรใหญ่น้อย เป็นต้น แต่เจตนา ๒๐ ในกายทวารของท่านย่อมถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายนั้นย่อมไม่มี, สุขและทุกข์ภายในอันใดจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะปัจจัยใด ปัจจัยนั้นย่อมไม่มี" จริงอยู่ เจตนาที่เกิดขึ้นทางกายทวาร ในที่นี้ทรงประสงค์เอาว่า "กาย" ในทวารที่เหลืออีกสองก็มีนัยนี้เช่นกัน แม้คำเป็นต้นว่า "เขตฺตํ" (นา) ก็เป็นชื่อของกุศลกรรมและอกุศลกรรมนั่นเอง จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่า "เขต" เพราะเป็นที่งอกงามแห่งวิบาก, ชื่อว่า "วัตถุ" เพราะเป็นที่ตั้ง, ชื่อว่า "อายตนะ" เพราะเป็นเหตุ, และชื่อว่า "อธิกรณะ" เพราะเป็นเหตุให้เข้าไปยึดถือ

อิติ สตฺถา เอตฺตเกน ฐาเนน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหิตกมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตภาวปฺปฏิลาภาติ ปฏิลทฺธอตฺตภาวา. อตฺตสญฺเจตนา กมตีติ อตฺตนา ปกปฺปิตเจตนา วหติ ปวตฺตติ.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาโดยฐานะเพียงเท่านี้ ทรงแสดงกรรมที่ประกอบขึ้นด้วยทวารทั้ง ๓ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสถานที่ให้ผลของกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพ ๔ เหล่านี้) ในบทนั้น บทว่า "อตฺตภาวปฺปฏิลาภา" หมายถึง อัตภาพอันสัตว์ได้แล้ว บทว่า "อตฺตสญฺเจตนา กมติ" หมายถึง เจตนาที่ตนเองประกอบขึ้น ย่อมนำไป ย่อมเป็นไป

อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหตีติอาทีสุ ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ. เตสญฺหิ นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนาทีสุ ทิพฺพรติสมปฺปิตานํ กีฬนฺตานํ ปานโภชเน สติ สมฺมุสฺสติ, เต อาหารุปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิย มิลายนฺติ. มโนปโทสิกา เทวา ปรสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ, เอเต จาตุมหาราชิกา เทวา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ. อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, อยํ กปโณ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย คชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา กุทฺธา นาม สุวิชานา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. มนุสฺสา อตฺตสญฺเจตนา จ ปรสญฺเจตนา จ เหตุ จวนฺติ, อตฺตสญฺเจตนาย จ ปรสญฺเจตนาย จ เหตุภูตาย จวนฺตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา หิ กุชฺฌิตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ หตฺเถหิปิ ทณฺเฑหิปิ ปหรนฺติ, รชฺชุพนฺธนาทีหิปิ พนฺธนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ, วิสมฺปิ ขาทนฺติ, ปปาเตปิ ปตนฺติ, อุทกมฺปิ ปวิสนฺติ, อคฺคิมฺปิ ปวิสนฺติ, ปเรปิ ทณฺเฑน วา สตฺถเน วา ปหริตฺวา มาเรนฺติ. เอวํ เตสุ อตฺตสญฺเจตนาปิ ปรสญฺเจตนาปิ กมติ.

ในคำเป็นต้นว่า "เพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ สัตว์เหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น" เทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความเพลิดเพลิน) ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นผู้เพลิดเพลินยินดีในทิพยสมบัติในสวนนันทวัน สวนจิตรลดา สวนผารุสกวัน เป็นต้น เมื่อเล่นเพลินอยู่ ย่อมหลงลืมสติในการดื่มกิน เทวดาเหล่านั้นย่อมเหี่ยวแห้งเพราะขาดอาหาร เหมือนพวงมาลัยที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เทวดาพวกมโนปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความขัดเคืองใจ) ย่อมจุติเพราะปรสัญเจตนาเป็นเหตุ เทวดาเหล่านี้คือเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ได้ยินว่า ในเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งคิดว่า "เราจะเล่นนักขัตฤกษ์" จึงพร้อมด้วยบริวารเดินทางไปตามถนนด้วยรถ ครั้งนั้น เทพบุตรอีกองค์หนึ่งกำลังออกมา เห็นเทพบุตรนั้นไปอยู่ข้างหน้า จึงโกรธว่า "อะไรกัน ท่านผู้เจริญ เทพบุตรผู้ยากไร้นี้ เหมือนไม่เคยเห็นมาก่อน พอเห็นสิ่งนี้แล้วก็ไปเหมือนตัวพองขึ้นด้วยปีติ เหมือนคำรามอยู่" แม้เทพบุตรที่ไปอยู่ข้างหน้าก็หันกลับมา เห็นเทพบุตรนั้นโกรธอยู่ ก็รู้ว่าโกรธ เพราะคนโกรธย่อมรู้ได้ง่าย จึงโกรธตอบว่า "ท่านโกรธเราแล้วจะทำอะไรเราได้ สมบัตินี้เราได้มาด้วยอำนาจแห่งทานศีลเป็นต้นของเรา ไม่ใช่ด้วยอำนาจของท่าน" จริงอยู่ เมื่อฝ่ายหนึ่งโกรธ อีกฝ่ายหนึ่งไม่โกรธ ก็ยังรักษาไว้ได้ แต่เมื่อโกรธทั้งสองฝ่าย ความโกรธของฝ่ายหนึ่งย่อมเป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ความโกรธของฝ่ายนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น เทพบุตรทั้งสองจึงจุติในขณะที่เหล่านางอัปสรยังร้องไห้อยู่นั่นเอง มนุษย์ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาเป็นเหตุ อธิบายว่า ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาที่เป็นเหตุ จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายโกรธแล้วย่อมทำร้ายตนเองด้วยมือและท่อนไม้, ผูกมัดตนเองด้วยเชือกเป็นต้น, ตัดศีรษะด้วยดาบ, กินยาพิษ, กระโดดหน้าผา, กระโดดน้ำ, กระโดดเข้ากองไฟ และคนอื่นก็ทุบตีด้วยท่อนไม้หรือศัสตราแล้วฆ่าให้ตาย ด้วยประการฉะนี้ ในหมู่มนุษย์นั้น ทั้งอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาก็ย่อมเป็นไป

กตเม [Pg.350] เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ กตเม นาม เต เทวา ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. เตน วา อตฺตภาเวน กตเม เทวา ทฏฺฐพฺพาติปิ อตฺโถ. กสฺมา ปน เถโร อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, กึ อตฺตนา กเถตุํ นปฺปโหตีติ? ปโหติ, อิทํ ปน ปทํ อตฺตโน สภาเวน พุทฺธวิสยํ ปญฺหนฺติ เถโร น กเถสิ. เตน ทฏฺฐพฺพาติ เตน อตฺตภาเวน ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา กามาวจเรปิ รูปาวจเรปิ ลพฺภติ, ภวคฺเคน ปน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิโต นิปฺปเทเสน กถิโต โหตีติ ภควตา เอวํ กถิโต.

บทว่า ‘Katame tena devā daṭṭhabbā’ (เทวดาเหล่านั้น อันบุคคลพึงเห็นว่า เป็นไฉน) ความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่าอะไร อันบุคคลพึงเห็น อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เทวดาเหล่าไหน อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทูลถามปัญหานี้, ท่านไม่สามารถจะกล่าวด้วยตนเองได้หรือ? (ตอบว่า) สามารถ แต่ว่า พระเถระไม่ได้กล่าวบทนี้ ด้วยคิดว่า ปัญหานี้โดยสภาวะของตนเป็นพุทธวิสัย บทว่า ‘Tena daṭṭhabbā’ (อันบุคคลพึงเห็นด้วยเหตุนั้น) คือ อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็ปัญหานี้ ย่อมมีได้แม้ในเบื้องต่ำ คือในกามาวจรและรูปาวจร แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยภวัคคพรหมแล้วตรัส จึงชื่อว่าตรัสโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้

อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ กามาวจรปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตาโร, เนว ตตฺรูปปตฺติกา น อุปรูปปตฺติกา โหนฺติ. อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกํ อนาคนฺตาโร, เหฏฺฐูปปตฺติกา น โหนฺติ, ตตฺรูปปตฺติกา วา อุปรูปปตฺติกา วา ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เหฏฺฐิมภเว นิพฺพตฺตานํ วเสน อุปรูปปตฺติกา เวทิตพฺพา. ภวคฺเค ปเนตํ นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

บทว่า ‘Āgantāro itthattanti’ (ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้) คือ ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นขันธ์ ๕ ในกามาวจรเท่านั้น, ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น และไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน บทว่า ‘Anāgantāro itthattanti’ (ผู้ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้) ความว่า เป็นผู้ไม่มาสู่ขันธ์ ๕ นี้, ไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ, แต่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือเกิดในภพเบื้องบน หรือเป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ในข้อนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน ด้วยอำนาจแห่งพรหมผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ แต่ในภวัคคพรหมนั้น การเกิดในภพเบื้องบนนี้ไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

๒. วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาวิภัตติสูตร

๑๗๒. ทุติเย อตฺถปฏิสมฺภิทาติ ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณํ. โอธิโสติ การณโส. พฺยญฺชนโสติ อกฺขรโส. อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อาจิกฺขามีติ กเถมิ. เทเสมีติ ปากฏํ กตฺวา กเถมิ. ปญฺญาเปมีติ ชานาเปมิ. ปฏฺฐเปมีติ ปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺเตตฺวา กเถมิ. วิวรามีติ วิวฏํ กตฺวา กเถมิ. วิภชามีติ วิภชิตฺวา กเถมิ. อุตฺตานีกโรมีติ คมฺภีรํ อุตฺตานกํ กตฺวา กเถมิ. โส มํ ปญฺเหนาติ โส มํ ปญฺเหน อุปคจฺฉตุ. อหํ เวยฺยากรเณนาติ อหมสฺส ปญฺหกถเนน จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. โย โน ธมฺมานํ สุกุสโลติ โย อมฺหากํ อธิคตธมฺมานํ สุกุสโล สตฺถา, โส เอส สมฺมุขีภูโต. ยทิ มยา อตฺถปฏิสมฺภิทา น สจฺฉิกตา, ‘‘สจฺฉิกโรหิ ตาว สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา มํ ปฏิพาหิสฺสตีติ สตฺถุ ปุรโต นิสินฺนโกว สีหนาทํ นทติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมาสุ จ ปน ปฏิสมฺภิทาสุ ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยา, อตฺถปฏิสมฺภิทา โลกิยโลกุตฺตราติ.

๑๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ‘atthapaṭisambhidā’ ได้แก่ ญาณที่แตกฉานในอรรถ ๕ อย่าง บทว่า ‘odhisoti’ ได้แก่ โดยเหตุ บทว่า ‘byañjanasoti’ ได้แก่ โดยอักษร บทว่า ‘anekapariyāyenāti’ ได้แก่ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า ‘ācikkhāmīti’ (เราจะบอก) คือ เราจะกล่าว บทว่า ‘desemīti’ (เราจะแสดง) คือ เราจะกระทำให้ปรากฏแล้วกล่าว บทว่า ‘paññāpemīti’ (เราจะบัญญัติ) คือ เราจะทำให้รู้ บทว่า ‘paṭṭhapemīti’ (เราจะตั้งไว้) คือ เราจะตั้งขึ้น ให้เป็นไป แล้วกล่าว บทว่า ‘vivarāmīti’ (เราจะเปิดเผย) คือ เราจะกระทำให้เปิดเผยแล้วกล่าว บทว่า ‘vibhajāmīti’ (เราจะจำแนก) คือ เราจะจำแนกแล้วกล่าว บทว่า ‘uttānīkaromīti’ (เราจะทำให้ตื้น) คือ เราจะกระทำอรรถที่ลึกซึ้งให้ตื้นแล้วกล่าว บทว่า ‘so maṃ pañhenāti’ (ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหา) คือ ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหาเถิด บทว่า ‘ahaṃ veyyākaraṇenāti’ (เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการพยากรณ์) คือ เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการกล่าวแก้ปัญหา บทว่า ‘yo no dhammānaṃ sukusaloti’ (พระศาสดาพระองค์ใด ผู้ฉลาดในธรรมทั้งหลายของเรา) คือ พระศาสดาพระองค์ใดผู้ฉลาดอย่างยิ่งในธรรมที่เราบรรลุแล้ว พระศาสดาพระองค์นั้นทรงปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ถ้าอรรถปฏิสัมภิทาเรายังมิได้ทำให้แจ้ง พระองค์ก็จักตรัสห้ามเราว่า “สารีบุตร เธอจงทำให้แจ้งก่อนเถิด” (พระเถระ) นั่งอยู่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาแล้วจึงบันลือสีหนาท พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้ ก็ในปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ปฏิสัมภิทา ๓ อย่างเป็นโลกิยะ, อรรถปฏิสัมภิทาเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

๓. มหาโกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถามหาโกฏฐิกสูตร

๑๗๓. ตติเย [Pg.351] ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ, ผสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานานนฺติ อตฺโถ. อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ เอเตสุ อเสสโต นิรุทฺเธสุ ตโต ปรํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส อตฺถีติ ปุจฺฉติ. นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิธาปิ ‘‘อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส นตฺถี’’ติ ปุจฺฉติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม ปน จตฺตาโรปิ ปญฺเห สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตอมราวิกฺเขปวเสน ปุจฺฉติ. เตนสฺส เถโร ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ปฏิพาหนฺโต มา เหวนฺติ อาห. เอตฺถ หิอิติ นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. อตฺตูปลทฺธิวเสเนว ‘‘อตฺถญฺญํ กิญฺจิ อญฺโญ โกจิ อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ สสฺสตาทิอากาเรน ปุจฺฉติ. กึ ปเนส อตฺตูปลทฺธิโกติ? น อตฺตูปลทฺธิโก. เอวํลทฺธิโก ปน ตตฺเถโก ภิกฺขุ นิสินฺโน, โส ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส ลทฺธึ วิสฺสชฺชาปนตฺถํ เอวํ ปุจฺฉติ. เยปิ จ อนาคเต เอวํลทฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสํ ‘‘พุทฺธกาเลเปโส ปญฺโห มหาสาวเกหิ วิสฺสชฺชิโต’’ติ วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ ปุจฺฉติเยว.

๑๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ‘phassāyatanānanti’ (แห่งผัสสายตนะ) ความว่า แห่งธรรมที่เป็นแดนเกิดแห่งผัสสะ, แห่งธรรมที่เป็นที่เกิดขึ้นแห่งผัสสะ บทว่า ‘Atthaññaṃ kiñcīti’ (มีสิ่งอื่นอีกไหม) คือ ท่านถามว่า เมื่อผัสสายตนะเหล่านั้นดับไปโดยไม่เหลือแล้ว ยังมีกิเลสอื่นแม้เพียงเล็กน้อยอยู่ต่อไปอีกหรือไม่ แม้ในบทว่า ‘Natthaññaṃ kiñcīti’ (ไม่มีสิ่งอื่นอีกหรือ) นี้ ก็ถามว่า “ไม่มีกิเลสแม้เพียงเล็กน้อยอยู่หรือ” ในอีกสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ท่านถามปัญหาทั้ง ๔ ข้อนี้ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิคือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เอกัจจสัสสตทิฏฐิ และอมราวิกเขปิกทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) เมื่อจะทรงห้ามปัญหาที่ท่าน (พระมหาโกฏฐิกะ) ถามแล้วๆ จึงตรัสว่า ‘mā hevanti’ (อย่ากล่าวอย่างนั้น) ในบทนั้น ‘hi’ เป็นเพียงนิบาต ความว่า ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น ท่านถามด้วยอำนาจแห่งอัตตูปาทาน โดยอาการมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นว่า “มีสิ่งอื่นอีกไหม คือมีอัตตาชื่ออื่นอยู่อีกหรือไม่” ถามว่า ก็ท่านพระมหาโกฏฐิกะนี้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิหรือ? ตอบว่า ท่านไม่ได้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิ แต่ว่า มีภิกษุรูปหนึ่งผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นนั่งอยู่ในที่นั้น เธอไม่สามารถจะถามได้ ท่านจึงถามอย่างนี้เพื่อประสงค์จะให้วิสัชนาทิฏฐิของภิกษุนั้น และเพื่อตัดโอกาสในการกล่าวของชนทั้งหลายผู้จะมีทิฏฐิอย่างนั้นในอนาคตว่า “ปัญหานี้ แม้ในพุทธกาล พระมหาสาวกทั้งหลายก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว” ท่านจึงได้ถามไว้

อปฺปปญฺจํ ปปญฺเจตีติ น ปปญฺเจตพฺพฏฺฐาเน ปปญฺจํ กโรติ, อนาจริตพฺพํ มคฺคํ จรติ. ตาวตา ปปญฺจสฺส คตีติ ยตฺตกา ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ, ตตฺตกาว ตณฺหาทิฏฺฐิมานปฺปเภทสฺส ปปญฺจสฺส คติ. ฉนฺนํ, อาวุโส, ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ปปญฺจนิโรโธ ปปญฺจวูปสโมติ เอเตสุ ฉสุ อายตเนสุ สพฺพโส นิรุทฺเธสุ ปปญฺจาปิ นิรุทฺธาว โหนฺติ, วูปสนฺตาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อารุปฺเป ปน ปุถุชฺชนเทวตานํ กิญฺจาปิ ปญฺจ ผสฺสายตนานิ นิรุทฺธานิ, ฉฏฺฐสฺส ปน อนิรุทฺธตฺตา ตโยปิ ปปญฺจา อปฺปหีนาว. อปิจ ปญฺจโวการภววเสเนว ปญฺโห กถิโตติ. จตุตฺเถ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

บทว่า ‘Appapañcaṃ papañcetīti’ (ย่อมเนิ่นช้าในสิ่งที่ไม่ควรเนิ่นช้า) คือ ย่อมกระทำความเนิ่นช้าในฐานะที่ไม่ควรเนิ่นช้า, ย่อมเดินไปในทางที่ไม่ควรเดิน บทว่า ‘Tāvatā papañcassa gatīti’ (ความเนิ่นช้ามีคติเพียงเท่านั้น) คือ คติแห่งผัสสายตนะ ๖ มีประมาณเท่าใด, คติแห่งปปัญจธรรมอันมีประเภทคือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ก็มีประมาณเท่านั้น บทว่า ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamoti’ (ดูก่อนอาวุโส เพราะความสำรอกดับโดยไม่เหลือแห่งผัสสายตนะ ๖ จึงมีความดับแห่งปปัญจะ ความสงบแห่งปปัญจะ) ความว่า เมื่ออายตนะ ๖ เหล่านี้ดับไปโดยสิ้นเชิงแล้ว แม้ปปัญจธรรมทั้งหลายก็ย่อมดับไป, ย่อมสงบระงับไป ก็ในอรูปภพ ถึงแม้ผัสสายตนะ ๕ จะดับไปสำหรับปุถุชนเทวดาทั้งหลาย แต่เพราะมนายตนะที่ ๖ ยังไม่ดับ ปปัญจธรรมทั้ง ๓ ก็ยังละไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาได้ถูกกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ ในสูตรที่ ๔ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน

๕. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาอุปวาณสูตร

๑๗๕-๑๗๖. ปญฺจเม วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ วิชฺชาย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร โหติ, สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ติฏฺฐตีติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สอุปาทาโนติ สคหโณว หุตฺวา. อนฺตกโร อภวิสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต อภวิสฺส. จรณสมฺปนฺโนติ ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน สมนฺนาคโต. ยถาภูตํ ชานํ [Pg.352] ปสฺสํ อนฺตกโร โหตีติ ยถาสภาวํ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา ปสฺสิตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต นาม โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน ปญฺหํ นิฏฺฐเปสิ. ฉฏฺฐํ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า ‘vijjāyantakaro hotīti’ (บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดได้ด้วยวิชชา) คือ บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ได้ด้วยวิชชา, กระทำวัฏทุกข์ทั้งสิ้นให้เป็นสิ่งที่ถูกกำหนดแล้ว ให้มีที่สุดแล้ว ดำรงอยู่ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ‘saupādānoti’ (ผู้ยังมีอุปาทาน) คือ เป็นผู้ยังมีความยึดมั่น บทว่า ‘antakaro abhavissāti’ (พึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ บทว่า ‘caraṇasampannoti’ (ผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะ) คือ ผู้ประกอบด้วยจรณะอันมีประเภทเป็นธรรม ๑๕ ประการ บทว่า ‘yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hotīti’ (บุคคลรู้เห็นตามความเป็นจริง จึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ บุคคลรู้เห็นตามสภาวะด้วยมรรคปัญญาแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบปัญหาด้วยยอดคืออรหัตตผล สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกกนิบาตในเบื้องต่ำ

๗. ราหุลสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาราหุลสูตร

๑๗๗. สตฺตเม อชฺฌตฺติกาติ เกสาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. พาหิราติ พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺเธสุ ปาสาณปพฺพตาทีสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. อิมินาว นเยน เสสาปิ ธาตุโย เวทิตพฺพา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ อิทํ ตยํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ เหตุนา การเณน มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตพฺพํ. ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺควชฺฌตณฺหํ สมูลกํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ วิวตฺตยิ อุพฺพตฺเตตฺวา ปชหิ. สมฺมา มานาภิสมยาติ เหตุนา การเณน นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมยา. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ อกาสิ, กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. อิติ สตฺถารา สํยุตฺตมหานิกาเย ราหุโลวาเท (สํ. นิ. ๓.๙๑ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, จูฬราหุโลวาเทปิ (ม. นิ. ๓.๔๑๖ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย) ทหรสฺเสว สโต มุสาวาทา เวรมณี กถิตา, มหาราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา. อิมสฺมึ องฺคุตฺตรมหานิกาเย อยํ จตุโกฏิกสุญฺญตา นาม กถิตาติ.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อชฺฌตฺติกา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในส่วนของร่างกาย ๒๐ อย่างมีผมเป็นต้น. บทว่า พาหิรา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในภายนอก ในภูเขาหินเป็นต้น อันไม่เนื่องกับอินทรีย์. พึงทราบธาตุแม้ที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้แหละ. บททั้งสามนี้ คือ เนตํ มม (นั่นไม่ใช่ของเรา), เนโสหมสฺมิ (เราไม่เป็นนั่น), น เมโส อตฺตา (นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการปฏิเสธความยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ความว่า พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาโดยเหตุโดยผล. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาที่มรรคพึงประหารพร้อมทั้งราก. บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า คลายแล้ว ละแล้วซึ่งสังโยชน์แม้ทั้ง 10 อย่างโดยถอนขึ้น. บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา ความว่า เพราะการละมานะ 9 อย่างโดยสิ้นเชิงโดยเหตุโดยผล. บทว่า อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำแล้วซึ่งวัฏทุกข์ให้มีที่สุด ให้มีขอบเขต อธิบายว่า กระทำแล้วดำรงอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาตรัสวิปัสสนาไว้ในราหุโลวาทสูตร ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, ตรัสวิปัสสนาไว้ในจูฬราหุโลวาทสูตร, ตรัสการเว้นจากมุสาวาทแก่พระราหุลผู้ยังเยาว์วัยในอัมพลัฏฐิกราหุโลวาทสูตร, ตรัสวิปัสสนาไว้ในมหาราหุโลวาทสูตร. ในอังคุตตรนิกาย มหาวารวรรคนี้ พระองค์ตรัสวิปัสสนาชื่อว่า จตุโกฏิกสุญญตา นี้ไว้.

๘. ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาชัมพาลีสูตร

๑๗๘. อฏฺฐเม สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมาปตฺตึ. สกฺกายนิโรธนฺติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตสฺส สกฺกายสฺส นิโรธํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสน น ปกฺขนฺทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปาฏิกงฺโขติ น ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. เลปคเตนาติ เลปมกฺขิเตน.

๑๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘. บทว่า สกฺกายนิโรธํ ได้แก่ ความดับแห่งสักกายะอันได้แก่ วัฏฏะในภูมิ ๓ อธิบายว่า พระนิพพาน. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวัง. บทว่า เลปคเตน ความว่า อันฉาบทาด้วยยางเหนียว.

อิมสฺมิญฺจ [Pg.353] ปนตฺเถ นทีปารํ คนฺตุกามปุริโสปมฺมํ อาหริตพฺพํ – เอโก กิร ปุริโส จณฺฑโสตาย วาฬมจฺฉากุลาย นทิยา ปารํ คนฺตุกาโม ‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, กึ นุ โข กตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ ปฏิปาฏิยา ฐิเต อฏฺฐ กกุธรุกฺเข ทิสฺวา ‘‘สกฺกา อิมาย รุกฺขปฏิปาฏิยา คนฺตุ’’นฺติ มนสิกตฺวา ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา โหนฺติ, สาขาย หตฺถา น สณฺฐเหยฺยุ’’นฺติ นิคฺโรธปิลกฺขรุกฺขาทีนํ อญฺญตรสฺส ลาขาย หตฺถปาเท มกฺเขตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน เอกํ สาขํ คณฺหิ. หตฺโถ ตตฺเถว ลคิ. ปุน วามหตฺเถน ทกฺขิณปาเทน วามปาเทนาติ จตฺตาโรปิ หตฺถปาทา ตตฺเถว ลคึสุ. โส อโธสิโร ลมฺพมาโน อุปรินทิยํ เทเว วุฏฺเฐ ปุณฺณาย นทิยา โสเต นิมุคฺโค กุมฺภีลาทีนํ ภกฺโข อโหสิ.

ก็ในอรรถนี้ พึงนำอุปมาด้วยบุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่งแม่น้ำมาแสดง. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวและชุกชุมด้วยปลาร้าย เห็นต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับไป จึงคิดว่า "ฝั่งนี้มีความระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเกษม ไม่มีภัย เราจะทำอย่างไรหนอจึงจะข้ามไปฝั่งโน้นได้" แล้วคิดต่อไปว่า "เราอาจจะไปได้ด้วยแนวต้นไม้นี้" แต่เมื่อพิจารณาว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง มืออาจจะจับกิ่งไม่อยู่" จึงเอายางเหนียวของต้นไทรหรือต้นมะเดื่อเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งมาทามือและเท้า แล้วใช้มือขวาจับกิ่งหนึ่ง. มือก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. ต่อมาก็ใช้มือซ้าย เท้าขวา และเท้าซ้ายจับตามลำดับ มือและเท้าทั้งสี่ก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. เขาห้อยหัวลงมา เมื่อฝนตกเหนือน้ำ แม่น้ำเต็มเปี่ยม เขาจมลงในกระแสน้ำ ได้กลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น.

ตตฺถ นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ ทฏฺฐพฺพํ, โสตสฺส ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, โอริมตีรํ วิย สกฺกาโย, ปาริมตีรํ วิย นิพฺพานํ, ปฏิปาฏิยา ฐิตา อฏฺฐ กกุธรุกฺขา วิย อฏฺฐ สมาปตฺติโย, เลปมกฺขิเตน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ, จตูหิ หตฺถปาเทหิ สาขาย พทฺธสฺส โอลมฺพนํ วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา ลคฺคกาโล, อุปริโสเต วุฏฺฐิ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ กิเลสานํ อุปฺปนฺนกาโล, นทิยา ปุณฺณาย โสเต นิมุคฺคสฺส กุมฺภีลาทีนํ ภกฺขภูตกาโล วิย สํสารโสเต นิมุคฺคสฺส จตูสุ อปาเยสุ ทุกฺขานุภวนกาโล เวทิตพฺโพ.

ในอุปมานั้น พึงเห็นกระแสแห่งสังสารวัฏเปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งกระแสน้ำ, สักกายะเปรียบเหมือนฝั่งนี้, พระนิพพานเปรียบเหมือนฝั่งโน้น, ต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับเปรียบเหมือนสมาบัติ ๘, การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่ทายางเหนียวเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยไม่ชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนา, การที่บุรุษนั้นถูกผูกติดกับกิ่งไม้ด้วยมือและเท้าทั้งสี่แล้วห้อยลงมาเปรียบเหมือนเวลาที่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน, ฝนที่ตกเหนือน้ำเปรียบเหมือนเวลาที่กิเลสเกิดขึ้นในทวารทั้ง ๖, เวลาที่บุรุษนั้นจมลงในกระแสน้ำที่เต็มเปี่ยมแล้วกลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น พึงทราบว่าเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้จมลงในกระแสแห่งสังสารวัฏเสวยทุกข์ในอบาย ๔.

สุทฺเธน หตฺเถนาติ สุโธเตน ปริสุทฺธหตฺเถน. อิมสฺมิมฺปิ อตฺเถ ตาทิสเมว โอปมฺมํ กาตพฺพํ – ตเถว หิ ปารํ คนฺตุกาโม ปุริโส ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา, กิลิฏฺฐหตฺเถน คณฺหนฺตสฺส หตฺโถ ปริคเลยฺยา’’ติ หตฺถปาเท สุโธเต กตฺวา เอกํ สาขํ คณฺหิตฺวา ปฐมํ รุกฺขํ อารุฬฺโห. ตโต โอตริตฺวา ทุติยํ…เป… ตโต โอตริตฺวา อฏฺฐมํ, อฏฺฐมรุกฺขโต โอตริตฺวา ปาริมตีเร เขมนฺตภูมึ คโต.

บทว่า สุทฺเธน หตฺเถน ความว่า ด้วยมือที่ล้างสะอาดแล้ว เป็นมือที่บริสุทธิ์. แม้ในอรรถนี้ ก็พึงทำอุปมาเช่นเดียวกันนั้น คือ บุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นเช่นเดิม คิดว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง เมื่อจับด้วยมือที่เปรอะเปื้อน มือก็จะลื่นไถลไป" จึงล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้วจับกิ่งหนึ่งขึ้นต้นไม้ต้นแรก. จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่สอง...ฯลฯ...จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่แปด, ครั้นลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้ว ก็ไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม.

ตตฺถ ‘‘อิเมหิ รุกฺเขหิ ปาริมตีรํ คมิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส จินฺติตกาโล วิย โยคิโน ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต [Pg.354] วุฏฺฐาย อรหตฺตํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺติตกาโล, สุทฺเธน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิกธมฺเม โสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ. ตตฺถ ปฐมรุกฺขาโรหณกาโล วิย ปฐมชฺฌานสมาปตฺติกาโล, ปฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ทุติยํ อารุฬฺหกาโล วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานสมาปนฺนกาโล…เป… สตฺตมรุกฺขโต โอรุยฺห อฏฺฐมํ อารุฬฺหกาโล วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปนฺนกาโล. อฏฺฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ปาริมตีรํ เขมนฺตภูมึ คตกาโล วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ.

ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นคิดว่า "เราจักข้ามไปฝั่งโน้นด้วยต้นไม้เหล่านี้" เปรียบเหมือนเวลาที่พระโยคีคิดว่า "เราจักเข้าสมาบัติ ๘ ออกจากสมาบัติแล้วจักบรรลุพระอรหัต", การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่สะอาดเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนาแล้ว. ในข้อนั้น เวลาที่ขึ้นต้นไม้ต้นแรกเปรียบเหมือนเวลาที่เข้าปฐมฌานสมาบัติ, เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นแรกแล้วขึ้นต้นที่สองเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน ออกจากฌานนั้นแล้วเข้าทุติยฌาน...ฯลฯ...เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่เจ็ดแล้วขึ้นต้นที่แปดเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. พึงทราบว่า เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้วไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม เปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัต.

อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตาย คณพหลมหาอวิชฺชาย ปเภทสงฺขาตํ อรหตฺตํ มนสิ กโรติ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสเนว น ปกฺขนฺทติ. ชมฺพาลีติ คามโต นิกฺขนฺตสฺส มหาอุทกสฺส ปติฏฺฐานภูโต มหาอาวาโฏ. อเนกวสฺสคณิกาติ คามสฺส วา นครสฺส วา อุปฺปนฺนกาเลเยว อุปฺปนฺนตฺตา อเนกานิ วสฺสคณานิ อุปฺปนฺนาย เอติสฺสาติ อเนกวสฺสคณิกา. อายมุขานีติ จตสฺโส ปวิสนกนฺทรา. อปายมุขานีติ อปวาหนจฺฉิทฺทานิ. น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ น ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. น หิ ตโต อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ คเหตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาปุณาติ.

บทว่า อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งพระอรหัต อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชาใหญ่ที่หนาแน่นและเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ ประการ. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า ชมฺพาลี ได้แก่ หลุมใหญ่ที่เป็นที่ตั้งแห่งน้ำจำนวนมากที่ไหลออกจากบ้าน. บทว่า อเนกวสฺสคณิกา ความว่า เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับเวลาที่หมู่บ้านหรือเมืองเกิดขึ้นนั่นเอง บ่อโสโครกนี้จึงเกิดขึ้นมาหลายปีแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีมาหลายปี. บทว่า อายมุขานิ ได้แก่ ช่องทางที่น้ำไหลเข้า ๔ ช่อง. บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ ช่องสำหรับระบายน้ำออก. บทว่า น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวังการพังทลายแห่งคันดิน. เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นไม่อาจเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้.

อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อุยฺยานคเวสกโอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. เอโก กิร นครวาสิโก กุลปุตฺโต อุยฺยานํ คเวสนฺโต นครโต นาติทูเร นจฺจาสนฺเน มหนฺตํ ชมฺพาลึ อทฺทส. โส ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน รมณียํ อุยฺยานํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย จตฺตาริปิ กนฺทรานิ ปิธาย อปวาหนจฺฉิทฺทานิ วิวริตฺวา อฏฺฐาสิ. เทโว น สมฺมา วสฺสิ, อวเสสอุทกํ อปวาหนจฺฉิทฺเทน ปริสฺสวิตฺวา คตํ. จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนิ ตตฺเถว ปูติกานิ ชาตานิ, ปาณกา สณฺฐิตา, สมนฺตา อนุปคมนียา ชาตา. อุปคตานมฺปิ นาสาปุเฏ ปิธาย ปกฺกมิตพฺพํ โหติ[Pg.355]. โส กติปาเหน อาคนฺตฺวา ปฏิกฺกมฺม ฐิโต โอโลเกตฺวา ‘‘น สกฺกา อุปคนฺตุ’’นฺติ ปกฺกามิ.

ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ พึงนำอุปมาเรื่องคนแสวงหาสวนมาแสดง. ได้ยินว่า กุลบุตรชาวเมืองคนหนึ่ง แสวงหาสวนอยู่ ได้เห็นบ่อโสโครกใหญ่แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลไม่ใกล้จากเมือง. เขาหมายใจว่า "ในที่นี้จักมีสวนที่น่ารื่นรมย์" จึงถือจอบมาปิดช่องทางน้ำเข้าทั้งสี่แล้วเปิดช่องระบายน้ำออกไว้. ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล น้ำที่เหลืออยู่ก็ไหลซึมออกไปทางช่องระบายน้ำ. ชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นก็เน่าเหม็นอยู่ในที่นั้นเอง สัตว์มีชีวิตก็เกิดขึ้น กลายเป็นที่ที่เข้าไปใกล้ไม่ได้โดยรอบ. แม้ผู้ที่เข้าไปใกล้ก็ต้องปิดจมูกแล้วหลีกไป. เขามาในอีกสองสามวัน ถอยออกมายืนมองดูแล้วคิดว่า "ไม่อาจเข้าไปใกล้ได้" จึงหลีกไป.

ตตฺถ นครวาสี กุลปุตฺโต วิย โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อุยฺยานํ คเวสนฺเตน คามทฺวาเร ชมฺพาลิยา ทิฏฺฐกาโล วิย จาตุมหาภูติกกาโย, อายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ธมฺมสฺสวโนทกสฺส อลทฺธกาโล, อปายมุขานํ วิวฏกาโล วิย ฉทฺวาริกสํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, เทวสฺส สมฺมา อวุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส อลทฺธกาโล, อวเสสอุทกสฺส อปายมุเขหิ ปริสฺสวิตฺวา คตกาโล วิย อพฺภนฺตเร คุณานํ ปริหีนกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาปาฬึ ภินฺทิตฺวา กิเลสราสึ วิธมิตฺวา นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุํ อสมตฺถกาโล, จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนํ ตตฺเถว ปูติภาโว วิย อพฺภนฺตเร ราคาทิกิเลเสหิ ปริปูริตกาโล, ตสฺส อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริโน คตกาโล วิย วฏฺฏสมงฺคิปุคฺคลสฺส วฏฺเฏ อภิรตกาโล เวทิตพฺโพ.

ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนกุลบุตรชาวเมือง, กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เปรียบเหมือนเวลาที่ผู้แสวงหาสวนเห็นบ่อโสโครกที่ประตูบ้าน, เวลาที่ไม่ได้ฟังธรรมซึ่งเปรียบเหมือนน้ำ เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่ปล่อยปละละเลยการสำรวมในทวาร ๖ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่เสื่อมจากคุณธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำที่เหลืออยู่ไหลซึมออกไปทางปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่สามารถทำลายคันดินคืออวิชชา กำจัดกองกิเลส แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยอรหัตตมรรคได้ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำไม่สามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้, เวลาที่เต็มไปด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นภายใน เปรียบเหมือนความเป็นของเน่าเหม็นแห่งชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นในที่นั้นเอง, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้ยังอยู่ในวัฏฏะยินดีอยู่ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนเวลาที่กุลบุตรนั้นมาเห็นแล้วเดือดร้อนใจหลีกไป.

อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. ตโต หิ อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ.

บทว่า อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า พึงหวังการพังทลายแห่งคันดินได้. อธิบายว่า เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นจะสามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้.

อิธาปิ ตเทว โอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อายมุขานํ วิวฏกาโล วิย สปฺปายธมฺมสฺสวนสฺส ลทฺธกาโล, อปายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, เทวสฺส สมฺมา วุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส ลทฺธกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปตฺตกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชํ ภินฺทิตฺวา อกุสลราสึ วิธมิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกตกาโล, อายมุเขหิ ปวิฏฺเฐน อุทเกน สรสฺส ปริปุณฺณกาโล วิย อพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺเมหิ ปริปุณฺณกาโล, สมนฺตโต วตึ กตฺวา รุกฺเข โรเปตฺวา อุยฺยานมชฺเฌ ปาสาทํ มาเปตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห [Pg.356] นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. เทสนา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตาติ.

ในข้อนี้ก็พึงนำอุปมานั้นมาแสดงเช่นกัน. ในอุปมานั้น เวลาที่ได้ฟังธรรมอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่การสำรวมในทวารทั้ง ๖ ปรากฏพร้อม เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่ทำลายอวิชชา กำจัดกองอกุศล แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทร, เวลาที่เต็มเปี่ยมด้วยโลกุตรธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่สระเต็มเปี่ยมด้วยน้ำที่ไหลเข้าทางปากทางน้ำเข้า, พึงทราบว่า เวลาที่ขึ้นสู่ธรรมปราสาท เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ เปรียบเหมือนเวลาที่ (กุลบุตร) ทำรั้วโดยรอบ ปลูกต้นไม้ สร้างปราสาทกลางสวน จัดการแสดงละคร บริโภคโภชนะอย่างดีแล้วนั่งอยู่. เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนเทศนา พระผู้มีพระภาคตรัสแบบระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ.

๙. นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถานิพพานสูตร

๑๗๙. นวเม หานภาคิยา สญฺญาติอาทีสุ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อภิธมฺเม วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ยถาสภาวโต มคฺคญาเณน น ชานนฺติ.

๑๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า หานภาคิยา สญฺญา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่ตรัสไว้ในอภิธรรม (วิภังค์ ๗๙๙) ว่า "สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌาน, (สัญญานั้น) เป็นปัญญาฝ่ายเสื่อม". บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะด้วยมรรคญาณ.

๑๐. มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถามหาปเทสสูตร

๑๘๐. ทสเม โภคนคเร วิหรตีติ ปรินิพฺพานสมเย จาริกํ จรนฺโต ตํ นครํ ปตฺวา ตตฺถ วิหรติ. อานนฺทเจติเยติ อานนฺทยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตวิหาเร. มหาปเทเสติ มหาโอกาเส มหาอปเทเส วา, พุทฺธาทโย มหนฺเต มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. เนว อภินนฺทิตพฺพนฺติ หฏฺฐตุฏฺเฐหิ สาธุการํ ทตฺวา ปุพฺเพว น โสตพฺพํ. เอวํ กเต หิ ปจฺฉา ‘‘อิทํ น สเมตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กึ ปุพฺเพว อยํ ธมฺโม, อิทานิ น ธมฺโม’’ติ วตฺวา ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชติ. นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ‘‘กึ เอส พาโล วทตี’’ติ เอวํ ปุพฺเพว น วตฺตพฺพํ. เอวํ วุตฺเต หิ วตฺตุํ ยุตฺตมฺปิ น วกฺขติ. เตนาห – อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ. ปทพฺยญฺชนานีติ ปทสงฺขาตานิ พฺยญฺชนานิ. สาธุกํ อุคฺคเหตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ วุตฺตา, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ วุตฺโต, อิมสฺมึ ฐาเน อนุสนฺธิ กถิตา, อิมสฺมึ ฐาเน ปุพฺพาปรํ กถิต’’นฺติ สุฏฺฐุ คเหตฺวา. สุตฺเต โอตาเรตพฺพานีติ สุตฺเต โอตริตพฺพานิ. วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานีติ วินเย สํสนฺเทตพฺพานิ.

๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า โภคนคเร วิหรติ ความว่า ในสมัยปรินิพพาน เสด็จจาริกไปถึงเมืองนั้นแล้วประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า อานนฺทเจติเย ความว่า ในวิหารที่ตั้งอยู่ในที่เป็นที่อยู่ของอานนทยักษ์. บทว่า มหาปเทเส ความว่า ในโอกาสอันยิ่งใหญ่ หรือในเหตุอ้างอิงอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า เหตุผลใหญ่หลวงที่ท่านกล่าวอ้างอิงท่านผู้ใหญ่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า เนว อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงฟังด้วยความดีใจยินดีให้สาธุการตั้งแต่แรก. เพราะเมื่อทำอย่างนั้น แม้ภายหลังมีผู้บอกว่า ‘ข้อนี้ไม่เข้ากัน’ ก็จะไม่ยอมละทิ้งลัทธิของตน โดยกล่าวว่า ‘ทำไมตอนแรกจึงเป็นธรรม ตอนนี้จึงไม่เป็นธรรม’. บทว่า นปฺปฏิโกสิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงกล่าวตั้งแต่แรกว่า ‘คนโง่นี่พูดอะไร’. เพราะเมื่อถูกว่าอย่างนั้น แม้เรื่องที่ควรพูด เขาก็จะไม่พูด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา (ไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้าน). บทว่า ปทพฺยญฺชนานิ ได้แก่ พยัญชนะที่นับว่าเป็นบท. บทว่า สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ความว่า เรียนให้ดี คือจำไว้ให้ดีว่า ‘ในที่นี้ท่านกล่าวบาลีไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอรรถไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอนุสนธิไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวเบื้องหน้าเบื้องหลังไว้’. บทว่า สุตฺเต โอตาเรตพฺพานิ คือ พึงหยั่งลงในพระสูตร. บทว่า วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานิ คือ พึงสอบสวนในพระวินัย.

เอตฺถ จ สุตฺตนฺติ วินโย วุตฺโต. ยถาห – ‘‘กตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ, สาวตฺถิยํ สุตฺตวิภงฺเค’’ติ (จูฬว. ๔๕๗) วินโยติ ขนฺธโก. ยถาห – ‘‘วินยาติสาเร’’ติ. เอวํ วินยปิฏกมฺปิ น ปริยาทิยติ. อุภโตวิภงฺคา ปน สุตฺตํ, ขนฺธกปริวารา [Pg.357] วินโยติ เอวํ วินยปิฏกํ ปริยาทิยติ. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกํ สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวํ ทฺเวเยว ปิฏกานิ ปริยาทิยนฺติ. สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ วา สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวมฺปิ ตีณิ ปิฏกานิ น ตาว ปริยาทิยนฺติ. อสุตฺตนามกญฺหิ พุทฺธวจนํ นาม อตฺถิ. เสยฺยถิทํ – ชาตกํ ปฏิสมฺภิทา นิทฺเทโส สุตฺตนิปาโต ธมฺมปทํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทานนฺติ.

ในคำนี้ คำว่า สุตฺต ท่านหมายถึงวินัย. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ทรงห้ามไว้ที่ไหน, ที่เมืองสาวัตถี ในสุตตวิภังค์’ (จูฬ. ๔๕๗) คำว่า วินโย หมายถึงขันธกะ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในเพราะล่วงละเมิดวินัย’. อย่างนี้ แม้พระวินัยปิฎกก็ยังไม่ถูกรวบรวมไว้ทั้งหมด. แต่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง) เป็นสุตตะ, ขันธกะและบริวารเป็นวินัย, อย่างนี้จึงจะรวบรวมพระวินัยปิฎกไว้ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง พระสุตตันตปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, อย่างนี้ก็รวบรวมไว้เพียงสองปิฎกเท่านั้น. หรือ พระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, แม้อย่างนี้ก็ยังไม่รวบรวมไว้ครบสามปิฎก. เพราะพุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะก็มีอยู่. ได้แก่ ชาดก ปฏิสัมภิทา นิทเทส สุตตนิบาต ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทาน.

สุทินฺนตฺเถโร ปน ‘‘อสุตฺตนามกํ พุทฺธวจนํ นตฺถี’’ติ ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตํ, วินโย ปน การณ’’นฺติ อาห. ตโต ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมาหริ –

ส่วนพระสุทินนเถระปฏิเสธทั้งหมดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะ ไม่มี’ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า ‘ปิฎกทั้งสามเป็นสุตตะ ส่วนวินัยเป็นเหตุผล’ ดังนี้. จากนั้น เมื่อจะแสดงเหตุผลนั้น ท่านจึงยกพระสูตรนี้ขึ้นมาว่า –

‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสํโยคาย, สอุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน อนุปาทานาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม เนโส วินโย เนตํ สตฺถุ สาสน’นฺติ.

‘ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความคลายกำหนัด, เป็นไปเพื่อความประกอบ ไม่ใช่เพื่อความพราก, เป็นไปเพื่อความยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความไม่ยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักมาก ไม่ใช่เพื่อความมักน้อย, เป็นไปเพื่อความไม่สันโดษ ไม่ใช่เพื่อความสันโดษ, เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ไม่ใช่เพื่อการปรารภความเพียร, เป็นไปเพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ไม่ใช่เพื่อความสงัด, เป็นไปเพื่อการสะสม ไม่ใช่เพื่อการไม่สะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่วินัย ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา’.

‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน สํโยคาย. อนุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน สอุปาทานาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุ สาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖; อ. นิ. ๘.๕๓).

‘ส่วนธรรมเหล่าใดที่เธอพึงรู้ว่า ดูก่อนโคตมี ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความกำหนัด, เป็นไปเพื่อความพราก ไม่ใช่เพื่อความประกอบ, เป็นไปเพื่อความไม่ยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักน้อย ไม่ใช่เพื่อความมักมาก, เป็นไปเพื่อความสันโดษ ไม่ใช่เพื่อความไม่สันโดษ, เป็นไปเพื่อการปรารภความเพียร ไม่ใช่เพื่อความเกียจคร้าน, เป็นไปเพื่อความสงัด ไม่ใช่เพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, เป็นไปเพื่อการไม่สะสม ไม่ใช่เพื่อการสะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา’’’ (จูฬ. ๔๐๖; อํ. อฏฺฐก. ๕๓).

ตสฺมา สุตฺเตติ เตปิฏกพุทฺธวจเน โอตาเรตพฺพานิ. วินเยติ เอตสฺมึ ราคาทิวินยการเณ สํสนฺเทตพฺพานีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. น เจว สุตฺเต โอตรนฺตีติ สุตฺตปฏิปาฏิยา กตฺถจิ อนาคนฺตฺวา ฉลฺลึ อุฏฺฐเปตฺวา [Pg.358] คุฬฺหเวสฺสนฺตร-คุฬฺหอุมฺมคฺค-คุฬฺหวินยเวทลฺลปิฏกานํ อญฺญตรโต อาคตานิ ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อาคตานิ หิ ราคาทิวินเย จ อปญฺญายมานานิ ฉฑฺเฑตพฺพานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิติ หิทํ, ภิกฺขเว, ฉฑฺเฑยฺยาถา’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ อิมํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐาโนกาสํ ธาเรยฺยาถาติ.

เพราะฉะนั้น บทว่า สุตฺเต คือ พึงหยั่งลงในพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า วินเย คือ พึงสอบสวนในเหตุแห่งการกำจัดราคะเป็นต้นนี้ นี้เป็นความหมายในที่นี้. บทว่า น เจว สุตฺเต โอตรนฺติ ความว่า ไม่ปรากฏในลำดับแห่งพระสูตร ณ ที่ใดที่หนึ่ง แต่ยกเรื่องหลอกลวงขึ้นมา ปรากฏว่ามาจากคัมภีร์คุฬหเวสสันดร คุฬหอุโมงค์ คุฬหวินัย หรือเวทัลลปิฎก อย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเรื่องที่มาอย่างนี้และไม่ปรากฏในวินัยคือเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น พึงทิ้งเสีย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทิ้งเรื่องนี้เสียดังนี้’. พึงทราบความหมายในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำโอกาสอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมะ คือมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้.

สญฺเจตนิยวคฺโค ตติโย.

สัญเจตนิยวรรคที่ ๓

(๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค

(๑๙) ๔. พราหมณวรรค

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร

๑๘๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม ฐานกุสโลติ เยน ฐาเนน ฐิโต อวิราเธตฺวา วิชฺฌิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมึ ฐาเน กุสโล. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ฐานกุสโล ความว่า ฉลาดในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่เมื่อยืนอยู่แล้วจะสามารถยิงได้ไม่พลาด. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

๒. ปาฏิโภคสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาปาฏิโภคสูตร

๑๘๒. ทุติเย นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโคติ อหํ เต ปาฏิโภโคติ เอวํ ปาฏิโภโค ภวิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

๑๘๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค ความว่า ไม่มีใครสามารถที่จะเป็นผู้รับประกันได้ว่า ‘เราเป็นผู้รับประกันของท่าน’. บทว่า ชราธมฺมํ คือ มีความแก่เป็นธรรมดา. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง.

๓. สุตสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสุตสูตร

๑๘๓. ตติเย นตฺถิ ตโต โทโสติ ตสฺมึ โทโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

๑๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นตฺถิ ตโต โทโส ความว่า ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ.

๔. อภยสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาอภัยสูตร

๑๘๔. จตุตฺเถ กิจฺฉาชีวิตการณฏฺเฐน โรโคว โรคาตงฺโก นาม. ผุฏฺฐสฺสาติ เตน โรคาตงฺเกน สมนฺนาคตสฺส. อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา โรทติ. อกตกลฺยาโณติอาทีสุ กลฺยาณํ วุจฺจติ ปุญฺญกมฺมํ[Pg.359], ตํ อกตํ เอเตนาติ อกตกลฺยาโณ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปุญฺญกมฺมเมว หิ โกสลฺลสมฺภูตตฺตา กุสลํ, ภีตสฺส ปริตฺตายกตฺตา ภีรุตฺตาณนฺติ วุจฺจติ. กตปาโปติอาทีสุ ปาปํ วุจฺจติ ลามกํ อกุสลกมฺมํ. ลุทฺทนฺติ กกฺขฬกมฺมํ. กิพฺพิสนฺติ สมลํ อปริสุทฺธกมฺมํ. กงฺขี โหตีติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณสุ เจว สิกฺขาย จ ปุพฺพนฺเต จ อปรนฺเต จ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต จ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กงฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. วิจิกิจฺฉีติ วิจิกิจฺฉาย สมนฺนาคโต สาสนสทฺธมฺเม น นิฏฺฐํ คโต, อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน นิฏฺฐํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๘๔. ในข้อที่ ๔ คำว่า โรคาตงฺโก (ความหวาดเสียวคือโรค) ได้แก่ โรคนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิตอยู่อย่างลำบาก. บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้ถูกความหวาดเสียวคือโรคนั้นครอบงำแล้ว. บทว่า อุรตฺตาฬึ กนฺทติ ความว่า ทุบตีอกร่ำไห้. ในบทว่า อกตกลฺยาโณ เป็นต้น กัลยาณะ ได้แก่ บุญกรรม. บุคคลใดไม่ได้ทำบุญกรรมนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า อกตกลฺยาโณ (ผู้ไม่ได้ทำความดี). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุญกรรมนั่นแหละ ชื่อว่า กุศล เพราะเกิดจากความฉลาด, ชื่อว่า ภีรุตฺตาณ (ที่ต้านทานของผู้กลัว) เพราะเป็นเครื่องป้องกันแก่ผู้กลัว. ในบทว่า กตปาโป เป็นต้น ปาปะ ได้แก่ อกุศลกรรมอันเลวทราม. บทว่า ลุทฺทํ ได้แก่ กรรมอันหยาบช้า. บทว่า กิพฺพิสํ ได้แก่ กรรมอันมีมลทิน ไม่บริสุทธิ์. บทว่า กงฺขี โหติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความสงสัยในฐานะ ๘ คือ ในคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์, ในสิกขา, ในส่วนอดีต, ในส่วนอนาคต, ในส่วนอดีตและอนาคต, และในปฏิจจสมุปบาท. บทว่า วิจิกิจฺฉี ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ยังไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมของพระศาสนา ไม่สามารถจะถึงความตกลงใจได้ด้วยการเรียนและการสอบถาม. พึงทราบความในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้.

๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาพราหมณสัจจสูตร

๑๘๕. ปญฺจเม พฺราหฺมณสจฺจานีติ พฺราหฺมณานํ สจฺจานิ ตถานิ. โส เตน น สมโณติ มญฺญตีติ โส ขีณาสโว เตน สจฺเจน ‘‘อหํ สมโณ’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญายาติ ยํ ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ปาณา อวชฺฌา’’ติ ปฏิปตฺติยา สจฺจํ ตถํ อวิปรีตํ. อิมินา วจีสจฺจํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ ทสฺเสติ. ตทภิญฺญายาติ ตํ อุภยมฺปิ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา. อนุทฺทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อนุทฺทยตฺถาย จ อนุกมฺปตฺถาย จ ยา ปฏิปทา, ตํ ปฏิปนฺโน โหติ, ปูเรตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. เสสปฏิปทาสุปิ เอเสว นโย.

๑๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า พฺราหฺมณสจฺจานิ ความว่า สัจจะของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น. บทว่า โส เตน น สมโณติ มญฺญติ ความว่า พระขีณาสพนั้นย่อมไม่สำคัญด้วยสัจจะนั้นว่า "เราเป็นสมณะ" ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญาย ความว่า สัจจะใดในข้อนั้นว่า "สัตว์ทั้งปวงไม่ควรถูกฆ่า" เป็นสัจจะโดยปฏิปทา เป็นอย่างนั้น ไม่วิปริต. ด้วยบทนี้ ท่านทำวจีสัจจะไว้ภายในแล้วแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน. บทว่า ตทภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งซึ่งสัจจะทั้งสองนั้นด้วยปัญญาอันประเสริฐยิ่ง. บทว่า อนุทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ดำเนินข้อปฏิบัติใดเพื่อความเอ็นดูและเพื่อความอนุเคราะห์, ท่านดำเนินข้อปฏิบัตินั้น, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. แม้ในข้อปฏิบัติที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

สพฺเพ กามาติ สพฺเพ วตฺถุกามกิเลสกามา. อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาหาติ เอวมฺปิ วทนฺโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ สจฺจเมว อาห. สพฺเพ ภวาติ กามภวาทโย ตโยปิ. นาหํ กฺวจนีติ เอตฺถ ปน จตุกฺโกฏิกสุญฺญตา กถิตา. อยญฺหิ ‘‘นาหํ กฺวจนี’’ติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตี’’ติ อยมตฺโถ. อิทานิ ‘‘มมสทฺทํ อาหริตฺวา [Pg.360] มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถี’’ติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสตีติ. อิติ วทํ พฺราหฺมโณติ เอวํ จตุกฺโกฏิกํ สุญฺญตํ วทนฺโตปิ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ตสฺสา ปฏิปทาย สมฺมา ปฏิวิทฺธตฺตา สจฺจเมว อาห, น มุสาติ สพฺเพสุปิ วาเรสุ มญฺญนานํ ปหีนตฺตาเยว น มญฺญตีติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทนฺติ กิญฺจนภาววิรหิตํ นิปฺปลิโพธํ นิคฺคหณเมว ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ ปูเรตฺวา ฐิโต.

บทว่า สพฺเพ กามา ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหมด. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาห ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น. บทว่า สพฺเพ ภวา ได้แก่ ภพทั้งสาม มีกามภพเป็นต้น. แต่ในบทว่า นาหํ กฺวจนิ นี้ ท่านกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวด. จริงอยู่ บทว่า นาหํ กฺวจนิ ความว่า ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ. บทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า ท่านไม่เห็นตนของตนว่าเป็นสิ่งของอะไรของใครอื่นที่จะพึงนำเข้าไป คือ ไม่เห็นว่าจะพึงนำเข้าไปโดยสำคัญว่า เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ นี้ พักคำว่า มม ไว้ก่อน มีความว่า "และไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ". บัดนี้ นำคำว่า มม เข้ามา มีความว่า "ของเราไม่มีกิเลสเครื่องกังวลในที่ไหนๆ" คือ ท่านไม่เห็นว่าอัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่โดยความเป็นสิ่งของอะไรของเราในที่ไหนๆ, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในฐานะไหนๆ ว่าจะพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นสิ่งของอะไรอย่างนี้ คือ เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. เพราะเหตุที่ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ, ไม่เห็นตนนั้นว่าเป็นสิ่งของอะไรของผู้อื่นที่จะพึงนำเข้าไป, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นว่าเป็นสิ่งของอะไรของตนที่จะพึงนำเข้าไป, ด้วยประการฉะนี้. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวดอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น ไม่กล่าวคำเท็จ เพราะได้แทงตลอดข้อปฏิปัตินั้นโดยชอบแล้ว. และพึงทราบความว่า ท่านไม่สำคัญก็เพราะละความสำคัญในวาระทั้งปวงได้แล้วนั่นเอง. บทว่า อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทํ ความว่า ท่านดำเนินข้อปฏิบัติคือความไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ปราศจากเครื่องผูกพัน เป็นเครื่องข่มกิเลสนั่นเอง, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์.

อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานีติ ยานิ ตุมฺเห โภวาทิพฺราหฺมณานํ สจฺจานิ วเทถ, เตหิ อญฺญานิ มยา อิมานิ พาหิตปาปพฺราหฺมณสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิเธน กิจฺเจน ชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตานิ เทสิตานิ โชติตานีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุปิ ฐาเนสุ ขีณาสวสฺส วจีสจฺจเมว กถิตนฺติ.

บทว่า อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ ความว่า ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการเหล่านี้ อันเราได้รู้ยิ่งด้วยตนเอง ทำให้แจ้งแล้ว จึงประกาศแล้ว. อธิบายว่า สัจจะเหล่าใดที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่าเป็นสัจจะของโภวาทีพราหมณ์, สัจจะ ๔ ประการของพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้วเหล่านี้ ซึ่งต่างจากสัจจะเหล่านั้น อันเราได้รู้ด้วยมรรค ๔ โดยกิจ ๑๖ อย่าง ทำให้ประจักษ์แล้ว จึงประกาศแล้ว แสดงแล้ว ทำให้รุ่งเรืองแล้ว. ดังนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวจีสัจจะของพระขีณาสพในฐานะทั้ง ๔ นั่นเอง.

๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอุมมัคคสูตร

๑๘๖. ฉฏฺเฐ ปริกสฺสตีติ อากฑฺฒิยติ. อุมฺมคฺโคติ อุมฺมุชฺชนํ, ปญฺญาคมนนฺติ อตฺโถ. ปญฺญา เอว วา อุมฺมุชฺชนฏฺเฐน อุมฺมคฺโคติ วุจฺจติ. สาว ปฏิภานฏฺเฐน ปฏิภานํ. จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉตีติ เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺพิชฺฌนกปญฺโญ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เสสํ เตภูมกกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขนฺติ สุตํ โหติ. ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ วฏฺฏมูลกตณฺหา ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุทโยติ สุตํ [Pg.361] โหติ. อิมินา อุปาเยน เสสทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน อรหตฺตผลํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๑๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปริกสฺสติ ความว่า ถูกลากไป. บทว่า อุมฺมคฺโค ได้แก่ การผุดขึ้น อธิบายว่า การเกิดแห่งปัญญา. หรือว่า ปัญญานั่นแหละ ชื่อว่า อุมมัคคะ เพราะมีความหมายว่าผุดขึ้น. ปัญญานั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปฏิภาณ เพราะมีความหมายว่ามีความฉับไว. บทว่า จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉติ ความว่า พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านประสงค์เอาเฉพาะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจของจิตเท่านั้น. บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ทั้งอรรถและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม. บทว่า นิพฺเพธิกปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเครื่องแทงตลอด. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ได้สดับมาว่า ขันธ์ ๕ ในภูมิ ๓ ที่เหลือ เว้นตัณหาเสีย เป็นทุกข์. บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญา. บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ได้สดับมาว่า ตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ เป็นสมุทัยแห่งทุกข์นั้น. พึงทราบความแม้ในสองข้อที่เหลือโดยอุบายนี้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลด้วยการตอบปัญหาข้อที่ ๔.

๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาวัสสการสูตร

๑๘๗. สตฺตเม โตเทยฺยสฺสาติ ตุทิคามวาสิกสฺส. ปริสตีติ สนฺนิปติตาย ปริสาย. ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ปรครหํ ปวตฺเตนฺติ กเถนฺติ. พาโล อยํ ราชาติอาทิ ยํ เต อุปารมฺภํ วตฺเตนฺติ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สมเณ รามปุตฺเตติ อุทเก รามปุตฺเต. อภิปฺปสนฺโนติ อติกฺกมฺม ปสนฺโน. ปรมนิปจฺจการนฺติ อุตฺตมนิปาตกิริยํ นีจวุตฺตึ. ปริหารกาติ ปริจารกา. ยมโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ เอโก ยมโก นาม, เอโก โมคฺคลฺโล นาม, เอโก อุคฺโค นาม, เอโก นาวินฺทกี นาม, เอโก คนฺธพฺโพ นาม, เอโก อคฺคิเวสฺโส นาม. ตฺยาสฺสุทนฺติ เอตฺถ อสฺสุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เต อตฺตโน ปริสติ นิสินฺเนติ อตฺโถ. อิมินา นเยน เนตีติ อิมินา การเณน อนุเนติ ชานาเปติ. กรณียาธิกรณีเยสูติ ปณฺฑิเตหิ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ อติเรกกตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ. วจนียาธิวจนีเยสูติ วตฺตพฺเพสุ จ อติเรกวตฺตพฺเพสุ จ. อลมตฺถทสตเรหีติ เอตฺถ อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา อลมตฺถทสา, เต อติสิตฺวา ฐิตา อลมตฺถทสตรา, เตหิ อลมตฺถทสตเรหิ. อลมตฺถทสตโรติ อลมตฺถทสตาย อุตฺตริตโร, เฉเกหิ เฉกตโร ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตตโรติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. อถสฺส เต ปฏิปุจฺฉนฺตา เอวํ โภติอาทิมาหํสุ. อิติ พฺราหฺมโณ อตฺตโน สปฺปุริสตาย ตํ เอเฬยฺยราชานมฺปิ ตสฺส ปริวาริเกปิ อุทกมฺปิ รามปุตฺตํ ปสํสิ. อนฺโธ วิย หิ อสปฺปุริโส, จกฺขุมา วิย สปฺปุริโส. ยถา อนฺโธ เนว อนนฺธํ น อนฺธํ ปสฺสติ, เอวํ อสปฺปุริโส เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ. ยถา จกฺขุมา อนฺธมฺปิ อนนฺธมฺปิ ปสฺสติ, เอวํ สปฺปุริโส สปฺปุริสมฺปิ อสปฺปุริสมฺปิ ชานาติ. โตเทยฺโยปิ สปฺปุริสตาย อสปฺปุริเส อญฺญาสีติ อิมมตฺถวสํ ปฏิจฺจ ตุฏฺฐมานโส พฺราหฺมโณ อจฺฉริยํ โภ, โคตมาติอาทีนิ วตฺวา ตถาคตสฺส ภาสิตํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ.

๑๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โตเทยฺยสฺส ได้แก่ ของผู้เป็นชาวตุทิคาม บทว่า ปริสตีติ ได้แก่ ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ความว่า ย่อมกล่าว ย่อมบอกคำติเตียนผู้อื่น คำว่า พระราชานี้เป็นพาล เป็นต้น ที่พวกเขากล่าวติเตียนนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงคำติเตียนนั้น บทว่า สมเณ รามปุตฺเต ได้แก่ ในอุทกรามบุตร บทว่า อภิปฺปสนฺโนติ คือ เลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า ปรมนิปจฺจการนฺติ ได้แก่ การกระทำความนอบน้อมอย่างยิ่ง คือความเป็นผู้มีปกติถ่อมตน บทว่า ปริหารกาติ ได้แก่ คนรับใช้ บทว่า ยมโกติอาทีนิ เป็นชื่อของคนเหล่านั้น จริงอยู่ ในคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อยมกะ คนหนึ่งชื่อโมคคัลละ คนหนึ่งชื่ออุคคะ คนหนึ่งชื่อนาวินทกี คนหนึ่งชื่อคันธัพพะ คนหนึ่งชื่ออัคคิเวสสะ ในบทว่า ตฺยาสฺสุทนฺติ นี้ บทว่า อสฺสุทํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า พวกเขานั่งในบริษัทของตน บทว่า อิมินา นเยน เนตีติ ความว่า ย่อมแนะนำ ย่อมให้รู้ ด้วยเหตุนี้ บทว่า กรณียาธิกรณีเยสูติ ได้แก่ ในกิจที่บัณฑิตพึงทำและในกิจที่พึงทำเป็นพิเศษ บทว่า วจนียาธิวจนีเยสูติ ได้แก่ ในเรื่องที่พึงกล่าวและในเรื่องที่พึงกล่าวเป็นพิเศษ ในบทว่า อลมตฺถทสตเรหีติ นี้ ผู้ที่สามารถเห็นประโยชน์ได้ ชื่อว่า อลมัตถทัสสะ ผู้ที่ดำรงอยู่โดยล่วงเลยคนเหล่านั้นไป ชื่อว่า อลมัตถทสัตระ ด้วยอลมัตถทสัตระเหล่านั้น บทว่า อลมตฺถทสตโรติ คือ ผู้ยิ่งกว่าอลมัตถทัสสะ ผู้ฉลาดกว่าคนฉลาดทั้งหลาย ผู้เป็นบัณฑิตกว่าบัณฑิตทั้งหลาย เมื่อถามจึงกล่าวอย่างนี้ ครั้งนั้น ชนเหล่านั้นเมื่อถามกลับเขา ได้กล่าวคำมีอาทิว่า โภ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ได้สรรเสริญพระราชาเอเฬยยะนั้น แม้บริวารของพระองค์ และแม้อุทกรามบุตร ด้วยความเป็นสัตบุรุษของตน จริงอยู่ อสัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาบอด สัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาดี เหมือนคนตาบอด ย่อมไม่เห็นทั้งคนตาดีและคนตาบอด ฉันใด อสัตบุรุษก็ย่อมไม่รู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น เหมือนคนตาดี ย่อมเห็นทั้งคนตาบอดและคนตาดี ฉันใด สัตบุรุษก็ย่อมรู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น แม้โตเทยยพราหมณ์ก็รู้จักอสัตบุรุษทั้งหลายได้ด้วยความเป็นสัตบุรุษ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ พราหมณ์จึงมีใจยินดี กล่าวคำมีอาทิว่า น่าอัศจรรย์ ท่านพระโคดม แล้วอนุโมทนาภาษิตของพระตถาคตแล้วหลีกไป

๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอุปกสูตร

๑๘๘. อฏฺฐเม [Pg.362] อุปโกติ ตสฺส นามํ. มณฺฑิกาปุตฺโตติ มณฺฑิกาย ปุตฺโต. อุปสงฺกมีติ โส กิร เทวทตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก, ‘‘กึ นุ โข สตฺถา มยิ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคเต วณฺณํ กเถสฺสติ, อุทาหุ อวณฺณ’’นฺติ ปริคฺคณฺหนตฺถํ อุปสงฺกมิ. ‘‘เนรยิโก เทวทตฺโต กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’’ติ (จูฬว. ๓๔๘) วจนํ สุตฺวา สตฺถารํ ฆฏฺเฏตุกาโม อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติ. ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ ปรครหํ กเถติ. สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ สพฺโพปิ โส กุสลธมฺมํ น อุปฺปาเทติ, อตฺตโน วา วจนํ อุปปาเทตุํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ น สกฺโกติ. อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ กุสลํ ธมฺมํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตโน จ วจนํ อุปปนฺนํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต คารยฺโห โหติ. อุปวชฺโชติ อุปวทิตพฺโพ จ โหติ, วชฺเชน วา อุเปโต โหติ, สโทโส โหตีติ อตฺโถ.

๑๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อุปโก เป็นชื่อของเขา บทว่า มณฺฑิกาปุตฺโตติ ได้แก่ บุตรของนางมัณฑิกา บทว่า อุปสงฺกมีติ ได้ยินว่า เขาเป็นอุปัฏฐากของพระเทวทัต เข้าไปเฝ้าเพื่อจะหยั่งรู้ว่า 'พระศาสดาเมื่อเราเข้าไปเฝ้าถึงสำนักแล้ว จักตรัสสรรเสริญ หรือจักตรัสติเตียนหนอ' บางพวกกล่าวว่า เขาได้ฟังพระดำรัสว่า 'เทวทัตเป็นสัตว์นรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้' แล้วประสงค์จะกระทบกระทั่งพระศาสดาจึงเข้าไปเฝ้า บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ คือ กล่าวคำติเตียนผู้อื่น บทว่า สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ ความว่า เขาทั้งหมดนั้นย่อมไม่ยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น หรือไม่สามารถจะทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ บทว่า อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ ความว่า ผู้ไม่สามารถยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น และไม่สามารถทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ ย่อมเป็นผู้ที่ถูกตำหนิ บทว่า อุปวชฺโชติ คือ เป็นผู้ที่พึงถูกว่ากล่าวด้วย หรือเป็นผู้ประกอบด้วยโทษ ความว่า เป็นผู้มีโทษ

อถ ภควา ตสฺส วาทํ คเหตฺวา ตสฺเสว คีวาย ปฏิมุญฺจนฺโต ปรูปารมฺภนฺติอาทิมาห. อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ อุทกโต สีสํ อุกฺขิปนฺตํเยว. ตตฺถ อปริมาณา ปทาติอาทีสุ ตสฺมึ อกุสลนฺติ ปญฺญาปเน ปทานิปิ อกฺขรานิปิ ธมฺมเทสนาปิ อปริมาณาเยว. อิติปิทํ อกุสลนฺติ อิทมฺปิ อกุสลํ อิทมฺปิ อกุสลํ อิมินาปิ การเณน อิมินาปิ การเณน อกุสลนฺติ เอวํ อกุสลปญฺญตฺติยํ อาคตานิปิ อปริมาณานิ. อถาปิ อญฺเญนากาเรน ตถาคโต ตํ ธมฺมํ เทเสยฺย, เอวมฺปิสฺส เทสนา อปริมาณา ภเวยฺย. ยถาห – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๖๑). อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยาว ธํสี วตายนฺติ ยาว คุณธํสี วต อยํ. โลณการทารโกติ โลณการคามทารโก. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ฆฏฺเฏตพฺพํ มญฺญิสฺสติ. อเปหีติ อปคจฺฉ, มา เม ปุรโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ ปน วตฺวา คีวาย คณฺหาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิเยวาติ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับวาทะของเขาแล้ว ทรงสวมคืนที่คอของเขานั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปรูปารมฺภํ บทว่า อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ ได้แก่ ผู้ที่กำลังยกศีรษะขึ้นจากน้ำนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า อปริมาณา ปทา เป็นต้น ความว่า ในการบัญญัติว่า อกุศลนั้น แม้บททั้งหลาย แม้อักษรทั้งหลาย แม้ธรรมเทศนาก็ไม่มีประมาณเลย บทว่า อิติปิทํ อกุสลนฺติ ความว่า แม้นี้ก็เป็นอกุศล แม้นี้ก็เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้บ้าง ด้วยเหตุนี้บ้าง เป็นอกุศล ดังนี้ แม้บทที่มาในบัญญัติอกุศลก็ไม่มีประมาณ อนึ่ง แม้หากพระตถาคตจะทรงแสดงธรรมนั้นโดยประการอื่น เทศนาของพระองค์ก็พึงไม่มีประมาณเช่นกัน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมเทศนาของตถาคตไม่มีที่สิ้นสุด บทและพยัญชนะแห่งธรรมก็ไม่มีที่สิ้นสุด' พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้ บทว่า ยาว ธํสี วตายํ ความว่า ผู้นี้ช่างเป็นผู้ทำลายคุณเสียจริงหนอ บทว่า โลณการทารโกติ ได้แก่ เด็กชาวบ้านทำเกลือ บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ได้แก่ ผู้ใดก็ตาม บทว่า อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ความว่า จักสำคัญว่าควรจะกระทบกระทั่ง บทว่า อเปหีติ ความว่า จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ต่อหน้าเรา และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ก็พึงให้จับที่คอแล้วลากออกไปเสีย

๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาสัจฉิกรณียสูตร

๑๘๙. นวเม [Pg.363] กาเยนาติ นามกาเยน. สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพา. สติยาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. ปญฺญายาติ ฌานปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, วิปสฺสนาปญฺญาย มคฺคปญฺญา, มคฺคปญฺญาย ผลปญฺญา, ผลปญฺญาย ปจฺจเวกฺขณปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อาสวานํ ขยสงฺขาตํ ปน อรหตฺตํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจเวกฺขณปญฺญาย สจฺฉิกรณียํ นามาติ.

๑๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า สจฺฉิกรณียาติ คือ พึงทำให้แจ้ง บทว่า สติยาติ ได้แก่ ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า จกฺขุนาติ ได้แก่ ด้วยทิพพจักขุ บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า พึงทำให้แจ้งวิปัสสนาปัญญาด้วยฌานปัญญา, พึงทำให้แจ้งมรรคปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา, พึงทำให้แจ้งผลปัญญาด้วยมรรคปัญญา, พึงทำให้แจ้งปัจจเวกขณปัญญาด้วยผลปัญญา ความว่า พึงบรรลุ ส่วนอรหัตผลอันเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่าพึงทำให้แจ้งด้วยปัจจเวกขณปัญญาโดยนัยแห่งการพิจารณา

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร

๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมว. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปฏิปตฺติสมฺปนฺเน ภิกฺขู ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ อนุวิโลเกตฺวา อุปฺปนฺนธมฺมปาโมชฺโช โถเมตุกามตาย อามนฺเตสิ. อปลาปาติ ปลาปรหิตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สุทฺธาติ นิมฺมลา. สาเร ปติฏฺฐิตาติ สีลาทิสาเร ปติฏฺฐิตา. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว. ตโต อุทฺธํ ‘‘โยชนคณนานี’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเสน ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

๑๙๐. ในบทที่ 10 บทว่า ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูไปทางใดๆ ก็ทรงเห็นภิกษุสงฆ์นิ่งอยู่นั่นเองในทางนั้นๆ บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทรงตรวจดูภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยปฏิบัติด้วยพระจักษุอันเลื่อมใสแล้ว ทรงมีธรรมปราโมทย์เกิดขึ้น มีพระประสงค์จะทรงชมเชย จึงตรัสเรียก บทว่า อปลาปา ได้แก่ ปราศจากคำพูดพล่อยๆ อีกบทหนึ่ง ก็เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า สุทฺธา ได้แก่ ไม่มีมลทิน บทว่า สาเร ปติฏฺฐิตา ได้แก่ ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีลเป็นต้น บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร บทว่า โยชนคณนานิ ความว่า โยชน์หนึ่งก็คือโยชน์เดียว, สิบโยชน์ก็คือสิบโยชน์ ที่เกินกว่านั้นไป ท่านเรียกว่า “โยชน์คณนา” แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาแม้ร้อยโยชน์ พันโยชน์ บทว่า ปุโฏเสนาปิ ความว่า เสบียงเรียกว่า ปุโฏสะ, อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงเดินทางเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น ปุฏํเสนาติ ก็มี อรรถแห่งบทนั้นมีว่า บุคคลผู้มีห่อที่บ่า ชื่อว่า ปุฏังสะ, ด้วยบุคคลผู้มีห่อที่บ่านั้น, เป็นอันกล่าวว่า แม้ผู้แบกห่อเสบียงเดินทางด้วยบ่า

อิทานิ เอวรูเปหิ เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เทวปฺปตฺตาติ อุปปตฺติเทวนิพฺพตฺตกํ ทิพฺพวิหารํ ทิพฺพวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. พฺรหฺมปฺปตฺตาติ นิทฺโทสฏฺเฐน พฺรหฺมภาวสาธกํ พฺรหฺมวิหารํ พฺรหฺมวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อาเนญฺชปฺปตฺตาติ อนิญฺชนภาวสาธกํ อาเนญฺชํ อาเนญฺเชน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อริยปฺปตฺตาติ ปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมฺม อริยภาวํ ปตฺตา. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหตีติอาทีสุ เอวํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต เทวปฺปตฺโต นาม โหติ[Pg.364], จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต พฺรหฺมปฺปตฺโต นาม, จตูสุ อรูปชฺฌาเนสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อาเนญฺชปฺปตฺโต นาม. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. ตสฺมา อิมํ อริยธมฺมํ ปตฺโต ภิกฺขุ อริยปฺปตฺโต นาม โหตีติ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า “ในบริษัทนี้ มีภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีอย่างนี้ๆ อยู่” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สนฺติ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยทิพพวิหาร อันยังอุปปัตติเทวดาให้บังเกิด และด้วยทิพพวิหาร บทว่า พฺรหฺมปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยพรหมวิหาร อันยังความเป็นพรหมให้สำเร็จโดยความไม่มีโทษ และด้วยพรหมวิหาร บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยอาเนญชสมาบัติ อันยังความไม่หวั่นไหวให้สำเร็จ และด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า อริยปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้ก้าวล่วงภาวะแห่งปุถุชน บรรลุภาวะแห่งพระอริยะ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหติ ความว่า ภิกษุตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานอย่างนี้แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นเทวดา, ภิกษุตั้งอยู่ในพรหมวิหาร 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพรหม, ภิกษุตั้งอยู่ในอรูปฌาน 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความไม่หวั่นไหว ด้วยสัจจะ 4 มี “นี้ทุกข์” เป็นต้น ท่านกล่าวถึงมรรค 4 และผล 3 เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้บรรลุอริยธรรมนี้ จึงชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพระอริยะ

พฺราหฺมณวคฺโค จตุตฺโถ.

พราหมณวรรคที่ 4

(๒๐) ๕. มหาวคฺโค

(๒๐) ๕. มหาวรรค

๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยธรรมที่สดับแล้ว

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา ญาณโสเตน ววตฺถปิตานํ. จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขาติ จตฺตาโร คุณานิสํสา ปาฏิกงฺขิตพฺพา. อิทํ ปน ภควตา อตฺถุปฺปตฺติวเสน อารทฺธํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติวเสนาติ? ภิกฺขูนํ ธมฺมสฺสวนาย อนุปสงฺกมนอตฺถุปฺปตฺติวเสน. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ลิงฺควจนวิภตฺติปทพฺยญฺชนาทีหิ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ น คจฺฉนฺติ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เต ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณาถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตานญฺจ สชฺฌายนฺตานญฺจ อิเม เอตฺตกา อานิสํสา’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

๑๙๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 บทว่า โสตานุคตานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลเงี่ยโสตประสาทลงแล้วกำหนดไว้ด้วยโสตคือญาณ บทว่า จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังอานิสงส์คือคุณ 4 ประการ ก็พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องขึ้น ถามว่า ทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ทรงปรารภเหตุที่ภิกษุทั้งหลายไม่เข้าไปเพื่อฟังธรรม ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวช 500 รูป ไม่ไปเพื่อฟังธรรม ด้วยคิดว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัสด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ บท พยัญชนะ เป็นต้น ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จะตรัสเรื่องอะไรที่เรายังไม่รู้เล่า” พระศาสดาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้เรียกพราหมณ์เหล่านั้นมาแล้วตรัสว่า “เหตุไรพวกเธอจึงทำอย่างนั้น, พวกเธอจงฟังธรรมโดยเคารพ, ก็อานิสงส์มีประมาณเท่านี้ ย่อมมีแก่ผู้ฟังธรรมและสาธยายธรรมโดยเคารพ” เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงทรงเริ่มเทศนานี้

ตตฺถ ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ สุตฺตํ เคยฺยนฺติอาทิกํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนภูตํ ตนฺติธมฺมํ วฬญฺเชติ. โสตานุคตา โหนฺตีติ โสตํ อนุปฺปตฺตา อนุปวิฏฺฐา โหนฺติ. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน โอโลกิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธา ปจฺจกฺขํ กตา. มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโนติ นยิทํ พุทฺธวจนํ อนุสฺสรณสติยา อภาเวน วุตฺตํ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน หิ มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กโรติ นาม. อุปปชฺชตีติ สุทฺธสีเล ปติฏฺฐิโต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ธมฺมปทา ปฺลวนฺตีติ อนฺตราภเว นิพฺพตฺตมุฏฺฐสฺสติโน, เยปิ ปุพฺเพ สชฺฌายมูลิกา วาจาปริจิตพุทฺธวจนธมฺมา, เต สพฺเพ ปสนฺเน [Pg.365] อาทาเส ฉายา วิย ปฺลวนฺติ, ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ พุทฺธวจนานุสฺสรณสติยา อุปฺปาโท ทนฺโธ ครุ. อถ โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสคามี โหติ, นิพฺพานคามี โหตีติ อตฺโถ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมํ ปริยาปุณาติ คือ ย่อมเล่าเรียนตันติธรรม อันเป็นคำสอนของพระศาสดา มี 9 อย่าง คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น บทว่า โสตานุคตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ถึงแล้ว เข้าไปแล้วสู่โสต บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ เป็นธรรมที่พิจารณาแล้วด้วยใจ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ เป็นธรรมที่แทงตลอดดีแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ บทว่า มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโน ความว่า คำนี้ท่านมิได้กล่าวเพราะไม่มีสติระลึกถึงพุทธวจนะ แต่กล่าวหมายถึงการทำกาละของปุถุชน เพราะปุถุชนแล ชื่อว่าทำกาละอย่างผู้มีสติหลงลืม บทว่า อุปปชฺชติ คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันบริสุทธิ์ ย่อมบังเกิดในเทวโลก บทว่า ธมฺมปทา ปลวนฺติ ความว่า สำหรับผู้มีสติหลงลืมซึ่งบังเกิดในอันตรภพ แม้ธรรมบทแห่งพุทธวจนะที่เคยสาธยายเป็นมูล มีวาจาคุ้นเคยในกาลก่อน ธรรมบททั้งหมดนั้นย่อมปรากฏขึ้น คือปรากฏชัดแจ้ง ดุจเงาในกระจกอันใส บทว่า ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท ความว่า การเกิดขึ้นแห่งสติที่ระลึกถึงพุทธวจนะ เป็นไปได้ช้า เป็นเรื่องหนัก อธิบายว่า แต่นั้น สัตว์นั้นย่อมเป็นผู้ถึงคุณวิเศษโดยฉับพลัน คือเป็นผู้ถึงพระนิพพาน

อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ อิทฺธิสมฺปนฺโน จิตฺตสฺส วสิภาวปตฺโต ขีณาสโว. อยํ วา โส ธมฺมวินโยติ เอตฺถ วิภาวนตฺโถ วา-สทฺโท. ยตฺถาติ ยสฺมึ ธมฺมวินเย. พฺรหฺมจริยํ อจรินฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสึ. อิทมฺปิ พุทฺธวจนํ มยา ปุพฺเพ วฬญฺชิตนฺติ พุทฺธวจนานุสฺสรณวเสเนตํ วุตฺตํ. เทวปุตฺโตติ ปญฺจาลจณฺโฑ วิย หตฺถกมหาพฺรหฺมา วิย สนงฺกุมารพฺรหฺมา วิย จ เอโก ธมฺมกถิกเทวปุตฺโต. โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรตีติ ปฐมํ อุปฺปนฺโน เทวปุตฺโต ปจฺฉา อุปฺปนฺนํ สาเรติ. สหปํสุกีฬิกาติ เอเตน เนสํ ทีฆรตฺตํ กตปริจยภาวํ ทสฺเสติ. สมาคจฺเฉยฺยุนฺติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา สมฺมุขีภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวํ วเทยฺยาติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา ปฐมตรํ นิสินฺโน ปจฺฉา อาคตํ เอวํ วเทยฺย. เสสเมตฺถ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ.

บทว่า อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต ได้แก่ พระขีณาสพผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต ในบทว่า อยํ วา โส ธมฺมวินโย นี้ วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิภาวนา (ทำให้แจ่มแจ้ง) บทว่า ยตฺถา ได้แก่ ในพระธรรมวินัยใด บทว่า พฺรหฺมจริยํ อจรึ ความว่า เราได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว คำว่า “แม้พุทธวจนะนี้ เราก็ได้เล่าเรียนแล้วในกาลก่อน” นี้ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งการระลึกถึงพุทธวจนะ บทว่า เทวปุตฺโต ได้แก่ ธรรมกถิกเทวบุตรองค์ใดองค์หนึ่ง เหมือนปัญจาลจัณฑเทวบุตร เหมือนหัตถกมหาพรหม หรือเหมือนสนังกุมารพรหม บทว่า โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรติ ความว่า เทวบุตรผู้เกิดขึ้นก่อน ย่อมเตือนเทวบุตรผู้เกิดขึ้นทีหลัง บทว่า สหปํสุกีฬิกา ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีความคุ้นเคยกันมานาน บทว่า สมาคจฺเฉยฺยุํ ความว่า พึงมาประชุมกันซึ่งหน้า ณ ศาลา หรือโคนไม้ บทว่า เอวํ วเทยฺย ความว่า ผู้ที่นั่งอยู่ก่อนในศาลาหรือโคนไม้ พึงกล่าวดังนี้กะผู้ที่มาทีหลัง ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว

๒. ฐานสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาฐานสูตร

๑๙๒. ทุติเย ฐานานีติ การณานิ. ฐาเนหีติ การเณหิ. โสเจยฺยนฺติ สุจิภาโว. สํวสมาโนติ เอกโต วสมาโน. น สนฺตตการีติ น สตตการี. น สนฺตตวุตฺติ สีเลสูติ สตตํ สพฺพกาลํ สีลชีวิตํ น ชีวตีติ อตฺโถ. สํโวหารมาโนติ กเถนฺโต. เอเกน เอโก โวหรตีติ เอเกน สทฺธึ เอโก หุตฺวา กเถติ. โวกฺกมตีติ โอกฺกมติ. ปุริมโวหารา ปจฺฉิมโวหารนฺติ ปุริมกถาย ปจฺฉิมกถํ, ปุริมกถาย จ ปจฺฉิมกถา, ปจฺฉิมกถาย จ ปุริมกถา น สเมตีติ อตฺโถ.

๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ṭhānāni ได้แก่ เหตุทั้งหลาย. บทว่า ṭhānehi ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า soceyyaṃ ได้แก่ ความเป็นผู้สะอาด. บทว่า saṃvasamāno ได้แก่ อยู่ร่วมกัน. บทว่า na santatakārī ได้แก่ ไม่ทำติดต่อกัน. บทว่า na santatavutti sīlesu อธิบายว่า ไม่ดำรงชีวิตด้วยศีลตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า saṃvohāramāno ได้แก่ เมื่อพูดคุย. บทว่า ekena eko voharati ได้แก่ คนหนึ่งพูดคุยกับอีกคนหนึ่ง. บทว่า vokkamati ได้แก่ หลีกไป. บทว่า purimavohārā pacchimavohāraṃ อธิบายว่า คำพูดตอนหลังไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนแรก และคำพูดตอนแรกก็ไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนหลัง.

ญาติพฺยสเนนาติอาทีสุ ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, ญาติวินาโสติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. โรคพฺยสเน ปน โรโคเยว อาโรคฺยวินาสนโต พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ. ลาโภ จาติอาทีสุ เอกํ อตฺตภาวํ ลาโภ อนุปริวตฺตติ, เอกํ อลาโภติ เอวํ นโย เนตพฺโพ. สากจฺฉายมาโนติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน สากจฺฉํ กโรนฺโต. ยถาติ เยนากาเรน[Pg.366]. อุมฺมคฺโคติ ปญฺหุมฺมคฺโค. อภินีหาโรติ ปญฺหาภิสงฺขรณวเสน จิตฺตสฺส อภินีหาโร. สมุทาหาโรติ ปญฺหปุจฺฉนํ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ กตฺวา น กเถตีติ อตฺโถ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. อตกฺกาวจรนฺติ ยถา ตกฺเกน นยคฺคาเหน คเหตุํ สกฺกา โหติ, เอวํ น กเถตีติ อตฺโถ. นิปุณนฺติ สณฺหํ. ปณฺฑิตเวทนียนฺติ ปณฺฑิเตหิ ชานิตพฺพกํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

ในบทเป็นต้นว่า ñātibyasana ความพินาศของญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ อธิบายว่า ความพินาศแห่งญาติ. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า โรคพยสนะ โรคนั่นแหละชื่อว่า พยสนะ เพราะทำลายความไม่มีโรค. บทว่า anuparivattanti ได้แก่ ย่อมติดตามไป. ในบทเป็นต้นว่า lābho ca พึงนำไปโดยนัยอย่างนี้ว่า ลาภย่อมติดตามไปในอัตภาพหนึ่ง ความไม่มีลาภ (ย่อมติดตามไป) ในอัตภาพหนึ่ง. บทว่า sākacchāyamāno ได้แก่ เมื่อทำการสนทนาด้วยการถามและตอบปัญหา. บทว่า yathā ได้แก่ โดยอาการใด. บทว่า ummaggo ได้แก่ การสืบสวนปัญหา. บทว่า abhinīhāro ได้แก่ การน้อมจิตไปด้วยการปรุงแต่งปัญหา. บทว่า samudāhāro ได้แก่ การถามปัญหา. บทว่า santaṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยทำให้สงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า paṇītaṃ ได้แก่ ไม่ทำให้ยินดี. บทว่า atakkāvacaraṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยอาการที่อาจถือเอาได้ด้วยการตรึก ด้วยการยึดถือนัย. บทว่า nipuṇaṃ ได้แก่ ละเอียด. บทว่า paṇḍitavedanīyaṃ ได้แก่ สิ่งที่บัณฑิตพึงรู้. ข้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบตามแนวทางที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาภัททิยสูตร

๑๙๓. ตติเย อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามีติ อุปสงฺกมิ. มา อนุสฺสเวนาติอาทีสุ อนุสฺสววจเนน มม กถํ มา คณฺหถาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สารมฺโภติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. กุสลธมฺมูปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย, ปฏิลาภตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. อิเม เจปิ, ภทฺทิย, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยเมว. สตฺถริ ปน เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ภทฺทิโย โสตาปนฺโน ชาโตติ.

๑๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า upasaṅkami ได้แก่ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเอาดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า "เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค". ในบทเป็นต้นว่า mā anussavena พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเราด้วยคำพูดที่ได้ยินสืบๆ กันมา". บทว่า sārambho ได้แก่ สารัมภะ มีลักษณะคือการทำเกินกว่าที่ทำแล้ว. พึงทราบว่า อโลภะ เป็นต้น เป็นธรรมปฏิปักษ์ต่อโลภะ เป็นต้น. บทว่า kusaladhammūpasampadāya ท่านกล่าวไว้ว่า เพื่อความถึงพร้อม เพื่อการได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า ime cepi, bhaddiya, mahāsālā ได้แก่ ทรงชี้ต้นสาละใหญ่ที่ตั้งอยู่เบื้องหน้าแล้วตรัสอย่างนี้. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ และเพราะมีเนื้อความตื้น. ก็เมื่อพระศาสดาทรงจบพระธรรมเทศนา ภัททิยะได้เป็นพระโสดาบัน.

๔. สามุคิยาสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาสามุคิยาสูตร

๑๙๔. จตุตฺเถ สามุคิยาติ สามุคนิคมวาสิโน. พฺยคฺฆปชฺชาติ เต อาลปนฺโต เอวมาห. โกลนครสฺส หิ โกลรุกฺเข หาเรตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ มาปิตตฺตา พฺยคฺฆปชฺชนฺติ จ ทฺเว นามานิ. เอเตสญฺจ ปุพฺพปุริสา ตตฺถ วสึสูติ พฺยคฺฆปชฺชวาสิตาย พฺยคฺฆปชฺชวาสิโน พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. เต อาลปนฺโต เอวมาห. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานีติ ปาริสุทฺธิอตฺถาย ปธานิยงฺคานิ ปทหิตพฺพวีริยสฺส องฺคานิ, โกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ สีลปริโสธนวีริยสฺเสตํ นามํ. ตญฺหิ สีลปาริสุทฺธิปริปูรณตฺถาย ปธานิยงฺคนฺติ สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนาปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ[Pg.367]. โย ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ โย ตสฺมึ อนุคฺคณฺหเน กตฺตุกามตาฉนฺโทติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญํ ปเนตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีริยปคฺคหนตฺถํ วุตฺตํ. รชนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิราเชตีติ ราคปจฺจเยสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ ยถา จิตฺตํ วิรชฺชติ, เอวํ กโรติ. วิโมจนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิโมเจตีติ เยหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ วิโมเจตพฺพํ, เตสุ ยถา วิมุจฺจติ, เอวํ กโรติ. วิราเชตฺวาติ เอตฺถ มคฺคกฺขเณ วิราเชติ นาม, ผลกฺขเณ วิรตฺตํ นาม โหติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ เหตุนา นเยน อรหตฺตผลวิมุตฺตึ ญาณผสฺเสน ผุสตีติ.

๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า sāmugiyā ได้แก่ ชาวสามุคนิคม. บทว่า byagghapajjā ได้แก่ ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกชาวนิคมเหล่านั้น. จริงอยู่ เมืองโกละมี ๒ ชื่อ คือ โกลนคร เพราะสร้างโดยการถางต้นโกละ และ พยัคฆปัชชะ เพราะสร้างขึ้นในทางเดินของเสือโคร่ง. และบรรพบุรุษของชาวนิคมเหล่านั้นได้อาศัยอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้น ชาวพยัคฆปัชชะจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ เพราะอาศัยอยู่ในทางเดินของเสือโคร่ง. ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกพวกเขา. บทว่า pārisuddhipadhāniyaṅgāni อธิบายว่า องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ องค์ประกอบ ส่วนประกอบ ของความเพียรที่พึงตั้งไว้. บทว่า sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ เป็นชื่อของความเพียรในการชำระศีล. จริงอยู่ ความเพียรนั้นเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลบริสุทธิ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลปาริสุทธิปธานิยังคะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า tattha tattha paññāya anuggahessāmi ได้แก่ เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญาในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า yo tattha chando พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำในการอนุเคราะห์นั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสติสัมปชัญญะไว้เพื่อประคองความเพียร โดยการตั้งสติ กำหนดรู้ด้วยญาณ. บทว่า rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะคลายกำหนัดในอิฏฐารมณ์อันเป็นปัจจัยแห่งราคะ. บทว่า vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะหลุดพ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่จิตพึงหลุดพ้น. ในบทว่า virājetvā นี้ ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า ย่อมคลายกำหนัด, ในขณะแห่งผล ชื่อว่า คลายกำหนัดแล้ว. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า sammāvimuttiṃ phusati ได้แก่ ย่อมถูกต้องอรหัตตผลวิมุตติด้วยญาณสัมผัส โดยเหตุโดยนัย.

๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาวัปปสูตร

๑๙๕. ปญฺจเม วปฺโปติ ทสพลสฺส จูฬปิตา สกฺยราชา. นิคณฺฐสาวโกติ เวสาลิยํ สีหเสนาปติ วิย นาฬนฺทายํ อุปาลิคหปติ วิย จ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก. กาเยน สํวุโตติ กายทฺวารสฺส สํวุตตฺตา ปิหิตตฺตา กาเยน สํวุโต นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน. วิชฺชุปฺปาทาติ มคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. ตํ ฐานนฺติ ตํ การณํ. อวิปกฺกวิปากนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. ตโตนิทานนฺติ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา. ทุกฺขเวทนิยา อาสวา อสฺสเวยฺยุนฺติ ทุกฺขเวทนาย ปจฺจยภูตา กิเลสา อสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส ปุริสสฺส อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. อภิสมฺปรายนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว. กายสมารมฺภปจฺจยาติ กายกมฺมปจฺจเยน. อาสวาติ กิเลสา. วิฆาตปริฬาหาติ เอตฺถ วิฆาโตติ ทุกฺขํ. ปริฬาโหติ กายิกเจตสิโก ปริฬาโห. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรตีติ ญาณวชฺฌํ กมฺมํ ญาณผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ, วิปากวชฺฌํ กมฺมํ วิปากผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ. นิชฺชราติ กิเลสชีรณกปฏิปทา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. อิธ ฐตฺวา อยํ ภิกฺขุ ขีณาสโว กาตพฺโพ, จตฺตาริ มหาภูตานิ นีหริตฺวา จตุสจฺจววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา ยาว อรหตฺตผลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ.

๑๙๕. ในลำดับที่ ๕ คำว่า วัปปะ ได้แก่ พระเจ้าสักกะผู้เป็นพระเจ้าอาของพระทศพล คำว่า สาวกของนิครนถ์ ได้แก่ อุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนอย่างสีหเสนาบดีในกรุงเวสาลี และเหมือนอย่างอุบาลีคหบดีในเมืองนาลันทา คำว่า สำรวมด้วยกาย ชื่อว่า สำรวมด้วยกาย เพราะความที่กายทวารเป็นทวารอันสำรวมแล้ว อันปิดแล้ว แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า เพราะอวิชชาสำรอกไป ได้แก่ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา คำว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้น ได้แก่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งมรรควิชชา คำว่า ฐานะนั้น ได้แก่ เหตุนั้น คำว่า มีวิบากที่ยังไม่สุกงอม ได้แก่ ยังไม่ถึงวาระที่จะให้ผล คำว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น คำว่า อาสวะที่จะพึงเสวยเป็นทุกข์จะพึงไหลเข้า ความว่า กิเลสทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาจะพึงไหลเข้า คือจะพึงเกิดขึ้นแก่บุรุษนั้น คำว่า ในสัมปรายภพ ได้แก่ ในอัตภาพที่สอง คำว่า มีกายสมาเริ่มเป็นปัจจัย ได้แก่ เพราะมีกายกรรมเป็นปัจจัย คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย ในคำว่า ความคับแค้นและความเร่าร้อน นี้ คำว่า ความคับแค้น ได้แก่ ทุกข์ คำว่า ความเร่าร้อน ได้แก่ ความเร่าร้อนทางกายและทางใจ คำว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป ความว่า ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยญาณถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยญาณผัสสะ ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยวิบากถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยวิบากผัสสะ คำว่า การทำให้กิเลสหมดสิ้นไป ได้แก่ ข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมสิ้นไป แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในที่นี้ พึงยืนหยัดทำให้ภิกษุนี้เป็นพระขีณาสพ พึงยกมหาภูตรูป ๔ ขึ้นแสดงการกำหนดสัจจะ ๔ แล้วกล่าวถึงกรรมฐานจนถึงอรหัตตผล

อิทานิ ปน ตสฺส ขีณาสวสฺส สตตวิหาเร ทสฺเสตุํ เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ เหตุนา การเณน [Pg.368] สมฺมา วิมุตฺตสฺส. สตตวิหาราติ นิจฺจวิหารา นิพทฺธวิหารา. เนว สุมโน โหตีติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราควเสน น โสมนสฺสชาโต โหติ. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆวเสน น โทมนสฺสชาโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ สติสมฺปชญฺญปริคฺคหิตาย มชฺฌตฺตาการลกฺขณาย อุเปกฺขาย เตสุ อารมฺมเณสุ อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรติ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺส (เมื่อมีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้) ในคำนั้น คำว่า สัมมาวิมุตตจิตตัสสะ ได้แก่ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล คำว่า สตตวิหารา ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองนิตย์ คำว่า ย่อมไม่มีใจดี ความว่า ย่อมไม่เกิดโสมนัสด้วยอำนาจแห่งราคะในอิฏฐารมณ์ คำว่า ไม่มีใจร้าย ความว่า ย่อมไม่เกิดโทมนัสด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะในอนิฏฐารมณ์ คำว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในอารมณ์เหล่านั้น ด้วยอุเบกขาอันมีอาการเป็นกลางเป็นลักษณะ อันสติสัมปชัญญะประคองไว้ แล้วอยู่

กายปริยนฺติกนฺติ กายนฺติกํ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตนฺติกํ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ, ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา, อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ น ชานามาติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ น ปสฺสาม, สุคนฺธทุคฺคนฺธํ วา สาทุอสาทุํ วา ถทฺธมุทุกํ วาติ น ชานามาติปิ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกา ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘‘มโต นิรุทฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

คำว่า มีกายเป็นที่สุด ได้แก่ มีกายเป็นที่สุด มีกายเป็นขอบเขต ความว่า กายที่เกิดในปัญจทวารเป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในปัญจทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น คำว่า มีชีวิตเป็นที่สุด ได้แก่ มีชีวิตินทรีย์เป็นที่สุด มีชีวิตินทรีย์เป็นขอบเขต ความว่า ชีวิตินทรีย์เป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในมโนทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น ในเวทนาทั้งสองนั้น ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นทีหลัง แต่ดับไปก่อน มโนทวาริกเวทนาเกิดขึ้นก่อน แต่ดับไปทีหลัง จริงอยู่ เวทนานั้น (มโนทวาริกเวทนา) ย่อมตั้งอยู่ในวัตถุรูปเท่านั้นในปฏิสนธิขณะ ปัญจทวาริกเวทนา เมื่อเป็นไปในปวัตติกาลด้วยอำนาจแห่งปัญจทวาร ในปฐมวัย เมื่ออายุ ๒๐ ปี ย่อมมีกำลังกล้าอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง เมื่ออายุ ๕๐ ปี ย่อมทรงตัวอยู่ เริ่มเสื่อมลงตั้งแต่เมื่ออายุ ๖๐ ปีไป เมื่ออายุ ๘๐-๙๐ ปี ย่อมมีกำลังอ่อน จริงอยู่ ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลาย แม้จะพูดว่า "เราเคยนั่งด้วยกัน เคยนอนด้วยกันมานาน" ก็พูดว่า "เราไม่รู้" และยังพูดอีกว่า "เราไม่เห็นแม้รูปารมณ์เป็นต้นที่ชัดเจนอย่างยิ่ง ไม่รู้ว่ากลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็น รสอร่อยหรือไม่อร่อย สัมผัสแข็งหรืออ่อน" ด้วยเหตุนี้ ปัญจทวาริกเวทนาของสัตว์เหล่านั้นจึงดับไป แต่มโนทวาริกเวทนายังเป็นไปอยู่ แม้มโนทวาริกเวทนานั้นก็เสื่อมไปโดยลำดับ ในเวลาใกล้ตาย ย่อมอาศัยเพียงปลายหทัยวัตถุเป็นไป ตราบใดที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่ายังมีชีวิตอยู่ เมื่อใดเวทนานั้นไม่เป็นไป เมื่อนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ตายแล้ว ดับแล้ว"

สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ – ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย. ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย. ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ. อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล อุทกํ นิกฺขนฺตํ อุทกํ ปริหีนํ, ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตโต กติปาเหน อาวาเฏสุเยว [Pg.369] อุทกํ สณฺฐเหย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถีติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

เนื้อความนี้พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยสระน้ำ คือ เปรียบเหมือนบุรุษพึงสร้างสระน้ำที่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า ๕ ทาง ในเบื้องต้น เมื่อฝนตก น้ำพึงไหลเข้าทางช่องน้ำทั้ง ๕ แล้วเติมหลุมเล็กๆ ภายในสระให้เต็ม เมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า น้ำพึงเต็มช่องน้ำทั้งหลายแล้วท่วมไปประมาณคาวุตหนึ่งหรือกึ่งโยชน์ ตั้งอยู่ ไหลนองไปจากที่นั้นๆ ต่อมา เมื่อเปิดท่อระบายน้ำออก ขณะที่กำลังทำงานในนา น้ำก็ไหลออกอยู่ ในเวลาที่ข้าวสุก น้ำก็ไหลออกหมดแล้ว น้ำลดน้อยลงแล้ว ก็จะพึงถึงคำพูดที่ว่า "เรามาจับปลากันเถอะ" จากนั้นอีกสองสามวัน น้ำก็จะคงเหลืออยู่แต่ในหลุมเล็กๆ เท่านั้น แต่ตราบใดที่น้ำนั้นยังมีอยู่ในหลุมเล็กๆ ตราบนั้น ก็ยังนับได้ว่า "ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่" แต่เมื่อใดน้ำในหลุมนั้นหมดไป เมื่อนั้น ก็กล่าวได้ว่า "ในสระไม่มีน้ำแล้ว" พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจมคฺคานํ ปูรณกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติ, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺส อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺส ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺตอุทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐิตกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาเร เวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย สตฺโต มโตติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ.

ในเบื้องต้น พึงเห็นกาลที่มโนทวาริกเวทนาตั้งอยู่ในวัตถุรูปในปฏิสนธิขณะนั่นเทียว เปรียบเหมือนกาลที่หลุมน้อยทั้งหลายเต็ม เมื่อฝนตก น้ำไหลเข้าทางร่อง ๕ สาย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งปัญจทวาริกเวทนาในปวัตติกาล เปรียบเหมือนกาลที่ร่อง ๕ สายเต็ม เมื่อฝนตกอยู่บ่อยๆ. พึงเห็นความเป็นผู้มีกำลังกล้ายิ่งของเวทนานั้นโดยความเป็นต้นว่าความกำหนัดในปฐมวัย คือในกาลมีอายุ ๒๐ ปี เปรียบเหมือนการแผ่ไปตลอดพื้นที่ประมาณ ๑ คาวุตและกึ่งโยชน์. พึงเห็นกาลที่ตั้งอยู่ของเวทนานั้นในกาลมีอายุ ๕๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในสระใหญ่ที่เต็มตราบเท่าที่น้ำยังไม่ไหลออกจากสระ. พึงเห็นความเสื่อมของเวทนานั้นจำเดิมแต่กาลมีอายุ ๖๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำไหลออก เมื่อท่อระบายน้ำถูกเปิด และการงานในนากำลังดำเนินไป. พึงเห็นกาลที่ปัญจทวาริกเวทนาอ่อนกำลังในกาลมีอายุ ๘๐-๙๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำเล็กน้อยตั้งอยู่ในร่องน้ำ เมื่อน้ำลดลงแล้ว. พึงเห็นกาลที่เวทนาเกิดขึ้นในมโนทวารอาศัยหยทัยวัตถุซึ่งเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลายเท่านั้น. เปรียบเหมือนกาลที่ควรกล่าวว่า 'ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่' เมื่อยังมีน้ำแม้เล็กน้อยอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลาย ฉันใด ตราบใดที่เวทนานั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ยังมีชีวิตอยู่' ฉันนั้น. แต่เปรียบเหมือนเมื่อน้ำในหลุมน้อยทั้งหลายขาดไป ย่อมกล่าวกันว่า 'ในสระใหญ่ไม่มีน้ำ' ฉันใด เมื่อมโนทวาริกเวทนาไม่เป็นไปอยู่ ย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ตายแล้ว' ฉันนั้น. ท่านกล่าวหมายเอาเวทนานี้ว่า 'เสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด'

กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตี ภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺทนทรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ.

บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการแตกแห่งกาย. บทว่า อุทฺธํ ชีวตปริยาทานา คือ เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต. บทว่า อิเธว คือ ในโลกนี้เอง ไม่ไปสู่ปรโลกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า สีตี ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นธรรมที่เย็น ปราศจากความหวั่นไหวและความเดือดร้อนในปวัตติกาล เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก

ถูณํ ปฏิจฺจาติ รุกฺขํ ปฏิจฺจ. กุทฺทาลปิฏกํ อาทายาติ กุทฺทาลญฺจ ขณิตฺติญฺจ ปจฺฉิญฺจ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เทสนา ปน กุทฺทาลวเสเนว กตา. มูเล ฉินฺเทยฺยาติ มูลมฺหิ กุทฺทาเลน ฉินฺเทยฺย. ปลิขเณยฺยาติ ขณิตฺติยา สมนฺตา ขเณยฺย.

บทว่า ถูณํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยต้นไม้. บทว่า กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย อธิบายว่า ถือเอาทั้งจอบ ทั้งเสียม และทั้งตะกร้า. แต่เทศนานั้น ทรงทำโดยนัยแห่งจอบเท่านั้น. บทว่า มูเล ฉินฺเทยฺย คือ พึงตัดที่โคนด้วยจอบ. บทว่า ปลิขเณยฺย คือ พึงขุดโดยรอบด้วยเสียม

เอวเมว [Pg.370] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รุกฺโข วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, รุกฺขํ ปฏิจฺจ ฉายา วิย กุสลากุสลํ กมฺมํ, ฉายํ อปฺปวตฺตํ กาตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, ปิฏกํ วิย สมาธิ, ขณิตฺติ วิย วิปสฺสนา, ขณิตฺติยา มูลานํ ปลิขณนกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย เฉทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑํ กรณกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย อายตนวเสน ทิฏฺฐกาโล, สกลีกรณกาโล วิย ธาตุวเสน ทิฏฺฐกาโล, วาตาตเปน วิโสสนกาโล วิย กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส กรณกาโล, อคฺคินา ฑหนกาโล วิย ญาเณน กิเลสานํ ฑหนกาโล, มสิกรณกาโล วิย วตฺตมานก-ปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอผุนนกาโล วิย นทีโสเต ปวาหนกาโล วิย จ ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรโธ, โอผุนนปฺปวาหเนหิ อปญฺญตฺติกภาวูปคโม วิย ปุนพฺภเว วิปากกฺขนฺธานํ อนุปฺปาเทน อปณฺณตฺติกภาโว เวทิตพฺโพ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาอุปไมยดังนี้: พึงเห็นอัตภาพเปรียบเหมือนต้นไม้, พึงเห็นกรรมคือกุศลและอกุศลเปรียบเหมือนเงาที่อาศัยต้นไม้, พึงเห็นพระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการทำให้เงาไม่ปรากฏ, พึงเห็นปัญญาเปรียบเหมือนจอบ, พึงเห็นสมาธิเปรียบเหมือนตะกร้า, พึงเห็นวิปัสสนาเปรียบเหมือนเสียม, พึงเห็นกาลที่ตัดอวิชชาด้วยอรหัตตมรรคเปรียบเหมือนกาลที่ขุดรากทั้งหลายโดยรอบด้วยเสียม, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งขันธ์เปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นท่อนๆ, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งอายตนะเปรียบเหมือนกาลที่ผ่า, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งธาตุเปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย, พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรทางกายและทางใจเปรียบเหมือนกาลที่ตากให้แห้งด้วยลมและแดด, พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยญาณเปรียบเหมือนกาลที่เผาด้วยไฟ, พึงเห็นกาลแห่งปัญจขันธ์อันเป็นปัจจุบันเปรียบเหมือนกาลที่ทำให้เป็นเถ้า, พึงเห็นความดับโดยไม่สืบต่อแห่งขันธ์ ๕ ที่มีรากคือวัฏฏะอันได้แก่อวิชชาและตัณหาอันถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนกาลที่ซัดไปในลมแรงและกาลที่ลอยไปในกระแสน้ำ, พึงทราบความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้เพราะวิบากขันธ์ไม่เกิดขึ้นในภพใหม่ เปรียบเหมือนการถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้ (ว่าเป็นต้นไม้) ด้วยการซัดไปและลอยไป

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อุทยตฺถิโกติ วฑฺฒิอตฺถิโก. อสฺสปณิยํ โปเสยฺยาติ ปญฺจ อสฺสโปตสตานิ กิณิตฺวา ปจฺฉา วิกฺกิณิสฺสามีติ โปเสยฺย. สหสฺสคฺฆนกสฺส อสฺสสฺส ปญฺจสตมตฺตํ อุปกรณํ คนฺธมาลาทิวเสน โปสาวนิกํเยว อคมาสิ. อถสฺส เต อสฺสา เอกทิวเสเนว โรคํ ผุสิตฺวา สพฺเพ ชีวิตกฺขยํ ปาปุเณยฺยุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. อุทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺยาติ วฑฺฒิญฺจ เคหโต นีหริตฺวา ทินฺนมูลญฺจ กิญฺจิ น ลเภยฺย. ปยิรุปาสินฺติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึ. สฺวาหํ อุทยญฺเจว นาธิคจฺฉินฺติ โส อหํ เนว อุทยํ น เคหโต ทินฺนธนํ อธิคจฺฉึ, ปณิยอสฺสชคฺคนโก นาม ชาโตสฺมีติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า เมื่อพระศาสดาทรงจบเทศนาแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล จึงได้กราบทูลคำนี้มีอาทิว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อทยตฺถิโก คือ ผู้ต้องการความเจริญ. บทว่า อสฺสปณิยํ โปเสยฺย คือ พึงเลี้ยงลูกม้า ๕๐๐ ตัว โดยคิดว่า 'ซื้อมาแล้วภายหลังจักขายไป'. ได้ทำการเลี้ยงดูม้าซึ่งมีราคาหนึ่งพัน โดยให้ราคาเพียงห้าร้อย และด้วยเครื่องอุปการะมีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. ลำดับนั้น ม้าเหล่านั้นของเขาป่วยเป็นโรคในวันเดียวทั้งหมด ถึงความสิ้นชีวิตไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ด้วยความประสงค์นี้. บทว่า อทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงได้ทั้งกำไรและต้นทุนที่นำออกจากเรือนไปแม้แต่น้อย. บทว่า ปยิรุปาสึ คือ ข้าพระองค์ได้บำรุงด้วยปัจจัย ๔. บทว่า สฺวาหํ อทยญฺเจว นาธิคจฺฉึ แสดงความหมายนี้ว่า 'ข้าพระองค์นั้น ไม่ได้ทั้งกำไร ไม่ได้ทั้งทุนที่ให้ไปจากเรือน ได้ชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงม้าเพื่อขาย'. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาสาฬหสูตร

๑๙๖. ฉฏฺเฐ ทฺวเยนาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ จตุโรฆนิตฺถรณํ. ตโปชิคุจฺฉาเหตูติ ทุกฺกรการิกสงฺขาเตน ตเปน ปาปชิคุจฺฉนเหตุ[Pg.371]. อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ เอกํ สมณธมฺมโกฏฺฐาสํ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติอาทีสุ ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ กายิกวาจสิกเจตสิกสีลานํ อปริสุทฺธตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉิเมน ปเทน อปริสุทฺธาชีวตํ ทสฺเสติ. ญาณทสฺสนายาติ มคฺคญาณสงฺขาตาย ทสฺสนาย. อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ อรหตฺตาย, อรหตฺตญาณผสฺเสน ผุสิตุํ อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลรุกฺขํ. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุจฺจกชาตนฺติ ‘‘ภเวยฺย นุ โข, น ภเวยฺยา’’ติ อชเนตพฺพกุกฺกุจฺจํ. เลขณิยา ลิเขยฺยาติ อวเลขนมตฺตเกน อวลิเขยฺย. โธเวยฺยาติ ฆํเสยฺย. อนฺโต อวิสุทฺธาติ อพฺภนฺตเร อสุทฺธา อปนีตสารา.

๑๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทฺวเยน คือ โดยสองส่วน. บทว่า โอฆสฺส นิตฺถรณํ คือ การข้ามโอฆะ ๔. บทว่า ตโปชิคุจฺฉาเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งการรังเกียจบาปด้วยตบะที่เรียกว่าทุกกรกิริยา. บทว่า อญฺญตรํ สามญฺญงฺคํ คือ ส่วนแห่งธรรมของสมณะอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อปริสุทฺธกายสมาจารา เป็นต้น ทรงแสดงความไม่บริสุทธิ์แห่งกายิกศีล วาจสิกศีล และเจตสิกศีลด้วยบท ๓ บทแรก แล้วทรงแสดงความมีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ด้วยบทสุดท้าย. บทว่า ญาณทสฺสนาย คือ เพื่อทัสสนะที่เรียกว่ามรรคญาณ. บทว่า อนุตฺตราย สมฺโพธาย คือ เพื่ออรหัตตผล, ความว่า เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถูกต้องด้วยสัมผัสคืออรหัตตผลญาณ. บทว่า สาลลฏฺฐึ คือ ต้นสาละ. บทว่า นวํ คือ ที่ยังอ่อน. บทว่า อกุกฺกุจฺจกชาตํ คือ ความกังวลที่ไม่พึงให้เกิดว่า 'พึงเป็นเรือได้กระมังหนอ หรือไม่พึงเป็นได้'. บทว่า เลขณิยา ลิเขยฺย คือ พึงขีดด้วยเครื่องขีดเพียงเล็กน้อย. บทว่า โธเวยฺย คือ พึงขัด. บทว่า อนฺโต อวิสุทฺธา คือ ไม่สะอาดในภายใน มีแก่นที่ยังไม่ได้นำออก

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คเหตฺวา ฐิตปุริโส, สาลลฏฺฐิยา พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย พหิทฺธา ตปจรณํ คาฬฺหํ กตฺวา คหิตกาโล, อนฺโต อสุทฺธกาโล วิย อพฺภนฺตเร สีลานํ อปริสุทฺธกาโล, สาลลฏฺฐิยา สํสีทิตฺวา อโธคมนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส สํสารโสเต สํสีทนํ เวทิตพฺพํ.

ในบทว่า `เอวเมว โข` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นบุรุษผู้ยึดถือทิฏฐิ 62 ประการ เหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ยึดถือโดยกระทำตบจริยาในภายนอกให้มั่นคง เหมือนกาลที่ภายนอกแห่งท่อนไม้สาละได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นกาลที่ศีลทั้งหลายในภายในไม่บริสุทธิ์ เหมือนกาลที่ภายในไม่สะอาด พึงทราบการจมลงในกระแสสงสารของผู้มีทิฏฐิ เหมือนการจมลงสู่เบื้องต่ำของท่อนไม้สาละ

ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ ผิยญฺจ อริตฺตญฺจ โยเชยฺย. เอวเมวาติ เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย อตฺตภาโว, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, อนฺโต สุวิโสธิตภาโว วิย อพฺภนฺตเร ปริสุทฺธสีลภาโว, ผิยาริตฺตพนฺธนํ วิย กายิกเจตสิกวีริยกรณํ, โสตฺถินา ปาริมตีรคมนํ วิย อนุปุพฺเพน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธึ ปูเรตฺวา ปญฺญํ ปูเรตฺวา นิพฺพานคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

บทว่า `ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ` ความว่า พึงประกอบทั้งพายและถ่อ แม้ในบทว่า `เอวเมว` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ความสำรวมในทวารทั้ง 6 ปรากฏขึ้น เหมือนกาลที่ภายนอกได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ในภายใน เหมือนความเป็นสิ่งที่ได้รับการชำระอย่างดีในภายใน พึงเห็นการทำความเพียรทางกายและทางใจ เหมือนการผูกพายและถ่อ พึงเห็นการถึงนิพพานโดยลำดับด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ บำเพ็ญปัญญาให้บริบูรณ์ เหมือนการถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดิภาพ

กณฺฑจิตฺรกานีติ สรลฏฺฐิสรรชฺชุสรปาสาทสรสาณิสรโปกฺขรณิสรปทุมานีติ อเนกานิ กณฺเฑหิ กตฺตพฺพจิตฺรานิ. อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ โส เอวํ พหูนิ กณฺฑจิตฺรกานิ ชานนฺโตปิ น ราชารโห โหติ, ตีหิเยว ปน ฐาเนหิ โหตีติ อตฺโถ. สมฺมาสมาธิ [Pg.372] โหตีติ มคฺคสมาธินา จ ผลสมาธินา จ สมาหิโต โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อยํ ปน มคฺเคเนว อวิราธิตํ วิชฺฌติ นามาติ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต. อวิชฺชากฺขนฺธํ ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ นามาติ วุจฺจติ. อิมินา หิ เหฏฺฐา อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโต, อิธ ปน ปทาลิตํ อุปาทาย ปทาเลตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ.

บทว่า `กณฺฑจิตฺรกานีติ` คือ สิ่งวิจิตรที่พึงทำด้วยลูกศรมีหลายอย่าง คือ เถาวัลย์ลูกศร เชือกลูกศร ปราสาทลูกศร ม่านลูกศร สระโบกขรณีลูกศร และดอกบัวลูกศร บทว่า `อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ` ความว่า นายทหารผู้นั้น แม้จะรู้วิชาอันวิจิตรด้วยลูกศรมากมายอย่างนี้ ก็ยังไม่สมควรแก่พระราชา แต่จะสมควรแก่พระราชาด้วยเหตุ 3 ประการเท่านั้น บทว่า `สมฺมาสมาธิ โหตีติ` ความในบทนี้ว่า เป็นผู้ตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิและผลสมาธิ บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐีติ` คือ ประกอบด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ พระองค์ตรัสมรรค 4 และผล 3 ด้วยสัจจะ 4 มีอาทิว่า `อิทํ ทุกฺขํ` แต่พึงทราบว่า บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมแทงตลอดสิ่งที่ไม่ผิดพลาดด้วยมรรคนั่นเอง บทว่า `สมฺมาวิมุตฺตีติ` คือ ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติ บทว่า `อวิชฺชกฺขนฺธํ ปทาเลตีติ` ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค จริงอยู่ กองอวิชชาอันบุคคลนี้ทำลายแล้วในเบื้องต่ำด้วยอรหัตตมรรค แต่ในที่นี้ อาศัยสิ่งที่ทำลายแล้ว จึงควรกล่าวว่า `ปทาเลติ` (ย่อมทำลาย)

๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถามัลลิกาเทวีสูตร

๑๙๗. สตฺตเม มลฺลิกา เทวีติ ปเสนทิรญฺโญ เทวี. เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ เยน อิเธกจฺจา อิตฺถี. ทุพฺพณฺณาติ พีภจฺฉวณฺณา. ทุรูปาติ ทุสฺสณฺฐิตา. สุปาปิกาติ สุฏฺฐุ ปาปิกา สุฏฺฐุ ลามิกา. ทสฺสนายาติ ปสฺสิตุํ. ทลิทฺทาติ ธนทลิทฺทา. อปฺปสฺสกาติ สเกน ธเนน รหิตา. อปฺปโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑกรหิตา. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา. อฑฺฒาติ อิสฺสรา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑโภเคน มหาโภคา. มเหสกฺขาติ มหาปริวารา. อภิรูปาติ อุตฺตมรูปา. ทสฺสนียาติ ทสฺสนยุตฺตา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนน ปาสาทิกา. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐาเนน จ.

๑๙๗. ในสูตรที่ 7 บทว่า `มลฺลิกา เทวี` คือ พระเทวีของพระเจ้าปเสนทิโกศล บทว่า `เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ` คือ เพราะเหตุใดในโลกนี้ สตรีบางคน บทว่า `ทุพฺพณฺณาติ` คือ มีผิวพรรณน่าเกลียด บทว่า `ทุรูปาติ` คือ มีรูปร่างไม่ดี บทว่า `สุปาปิกาติ` คือ น่าเกลียดน่าชังอย่างยิ่ง บทว่า `ทสฺสนายาติ` คือ ในการดู บทว่า `ทลิทฺทาติ` คือ ยากจนทรัพย์ บทว่า `อปฺปสฺสกาติ` คือ ปราศจากทรัพย์ของตน บทว่า `อปฺปโภคาติ` คือ ปราศจากเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `อปฺเปสกฺขาติ` คือ มีบริวารน้อย บทว่า `อฑฺฒาติ` คือ เป็นใหญ่ บทว่า `มหทฺธนาติ` คือ มีทรัพย์มากด้วยโภคทรัพย์ที่ใช้สอย บทว่า `มหาโภคาติ` คือ มีโภคะมากด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `มเหสกฺขาติ` คือ มีบริวารมาก บทว่า `อภิรูปาติ` คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า `ทสฺสนียาติ` คือ ควรแก่การดู บทว่า `ปาสาทิกาติ` คือ น่าเลื่อมใสด้วยการเห็น บทว่า `วณฺณโปกฺขรตายาติ` คือ ด้วยผิวพรรณและสรีระสัณฐาน

อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกตึ ปชหติ. ปติตฺถียตีติ โกธวเสน ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. น ทาตา โหตีติ น ทายิกา โหติ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ เอตฺถ เสยฺยาติ มญฺจปลฺลงฺกาทิสยนํ. อาวสโถติ อาวสถาคารํ. ปทีเปยฺยํ วุจฺจติ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณํ. อิสฺสามนิกาติ อิสฺสาย สมฺปยุตฺตจิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โกธนา อโหสินฺติ โกธมนา อโหสึ. อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ อิสฺสาวิรหิตจิตฺตา อโหสึ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

บทว่า `อภิสชฺชตีติ` คือ ย่อมข้องอยู่ บทว่า `พฺยาปชฺชตีติ` คือ ย่อมละปกติภาวะ บทว่า `ปติฏฺฐียตีติ` คือ ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตหดหู่กระด้างด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า `น ทาตา โหตีติ` คือ ไม่เป็นผู้ให้ บทว่า `เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ` ในบทนี้ `เสยฺยา` คือ ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น `อาวสโถ` คือ โรงเป็นที่พัก `ปทีเปยฺยํ` ท่านเรียกว่า อุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น บทว่า `อิสฺสามนิกาติ` คือ มีจิตประกอบด้วยความริษยา พึงทราบความในทุกแห่งโดยนัยนี้ บทว่า `โกธนา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีใจโกรธ บทว่า `อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีจิตปราศจากความริษยา บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

๘. อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอัตตันตปสูตร

๑๙๘. อฏฺฐเม [Pg.373] อตฺตนฺตปาทีสุ อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีตีภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฺปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา.

๑๙๘. ในสูตรที่ 8 ในบทมีอาทิว่า `อตฺตนฺตป` บุคคลใดย่อมเบียดเบียนตน คือ ทำให้ตนลำบาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า `อตฺตนฺตป` (ผู้เบียดเบียนตน) การประกอบความเบียดเบียนตน คือ การประกอบความเบียดเบียนตน บุคคลใดย่อมเบียดเบียนผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปรนฺตป` (ผู้เบียดเบียนผู้อื่น) การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น คือ การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ` คือ ในอัตภาพนี้นั่นเอง บทว่า `นิจฺฉาโตติ` ตัณหา ท่านเรียกว่า `ฉาต` ตัณหานั้นไม่มีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `นิจฺฉาต` (ผู้หมดความหิว) ชื่อว่า `นิพฺพุโต` (ผู้ดับแล้ว) เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว ชื่อว่า `สีติภูโต` (ผู้เยือกเย็น) เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเร่าร้อนภายใน จึงเป็นผู้เยือกเย็น ชื่อว่า `สุขปฺปฏิสํเวที` (ผู้เสวยสุข) เพราะย่อมเสวยสุขคือฌานสุข มรรคสุข ผลสุข และนิพพานสุข บทว่า `พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ` คือ ด้วยตนผู้ประเสริฐสุด

อเจลโกติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺโธ เกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรูรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา.

บทมีอาทิว่า `อเจลโก` มีความหมายที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ในบทมีอาทิว่า `โอรพฺภิก` แกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า `อุรพฺภ` บุคคลผู้ฆ่าแกะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `โอรพฺภิก` (คนฆ่าแกะ) แม้ในบทมีอาทิว่า `สูกริก` (คนฆ่าสุกร) ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ลุทฺโท` คือ ผู้ดุร้าย หยาบช้า บทว่า `มจฺฉฆาตโกติ` คือ ชาวประมงผู้จับปลา บทว่า `พนฺธนาคาริโกติ` คือ ผู้คุมเรือนจำ บทว่า `กุรูรกมฺมนฺตาติ` คือ ผู้ทำการงานที่ทารุณ

มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา เจว เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑุวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑุวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑุวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ กปิลา วา รตฺตา วา, วจฺฉโกปิ ตาทิโสวาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ.

บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต คือ ผู้ได้รับการอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส คือ ในทิศตะวันออกแห่งเมือง. บทว่า สนฺถาคารํ คือ ศาลาสำหรับบูชายัญ. บทว่า ขราสินํ นิวาเสตฺวา คือ นุ่งหนังเสือโคร่งที่มีเล็บ. บทว่า สปฺปิเตเลน คือ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน คือ เมื่อถึงเวลาที่ควรเกา ก็เกาด้วย (เขาสัตว์) นั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย คือ ที่ไม่มีเครื่องปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย คือ มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็ย่อมเป็นสีขาว ถ้า (แม่โค) สีน้ำตาลหรือสีแดง ลูกโคก็ย่อมเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. บทว่า โส เอวมาห คือ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา คือ โคหนุ่มที่แข็งแรง ล่วงพ้นภาวะแห่งลูกโคอ่อน. แม้ในโคสาวทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การล้อมรั้วและเพื่อประโยชน์แก่การปูลาดในพื้นที่บูชายัญ.

จตุตฺถปุคฺคลํ พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ, คหปติ, วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ [Pg.374] นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ, หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

เพื่อจะทรงแสดงบุคคลที่ ๔ ตั้งแต่การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ตถาคโต มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บทว่า ตํ ธมฺมํ คือ ซึ่งธรรมนั้น อันสมบูรณ์ด้วยอาการที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา นี้ เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีก่อน? (ตอบว่า) เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยส่วนมาก ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวช อาศัยชาติย่อมทำมานะ. ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์มาบวช อาศัยมนต์ย่อมทำมานะ, ผู้ที่ออกจากตระกูลต่ำมาบวช ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติแตกต่างของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันกำจัดแล้ว. พวกเขาเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำความเพียรในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และผู้ที่ออกจากตระกูลอื่นๆ มาบวชมีไม่มาก, มีแต่พวกคฤหบดีเท่านั้นที่มีมาก. เพราะเหตุนี้ คือ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีก่อน.

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสาภาวโต, รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา คือ ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่นๆ. บทว่า ปจฺจาชาโต คือ เกิดตาม. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ คือ ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส คือ แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอาศัยอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในเรือนที่ห่างกัน ๑๐๐ โยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบนั่นเทียว เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและความกังวลผูกพัน. บทว่า รชาปโถ คือ เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. (จะแปลว่า) เป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. ชื่อว่า อัพโภกาส เพราะเปรียบเหมือนที่โล่งแจ้ง โดยความหมายว่าไม่ข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดาเป็นต้น ที่มีประตูหน้าต่างปิดสนิท มีเครื่องมุงบัง ก็ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง". อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย, เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งกิเลสเพียงดังธุลี เหมือนกองขยะที่ไม่ได้ปิดบัง. บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย.

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ [Pg.375] ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

ในบทว่า นยิทํ สุกรํ…เป…ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ ประการใด ที่พึงประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่ขาดแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, ซึ่งเปรียบเหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เหมือนสังข์ที่ขัดใหม่ๆ เหมือนสังข์ที่ล้างสะอาด. พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง…เป…ได้โดยง่าย. ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อว่ากาสายะเพราะดื่มรสฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริก. และในบทนี้ เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อาคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา, เพราะเหตุนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ, (บวช) สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ คือ พึงเข้าถึง.

อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ, เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ.

บทว่า อปฺปํ วา คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. ญาติเท่านั้น ชื่อว่า ญาติปริวัฏฏ์ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน. วงศาคณาญาติที่ต่ำกว่า ๒๐ (ตระกูล) ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ ๒๐ ขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน คือ สิกขาของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีลสิกขาก็ดี, สาชีวะที่เรียกว่าสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่ร่วมกัน มีอาชีวะเสมอกัน มีความเป็นอยู่เสมอกันก็ดี, (บุคคล) ชื่อว่าถึงพร้อมแล้วด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะเข้าถึงแล้วในสิกขาและสาชีวะนั้นโดยความเป็นผู้ศึกษา. บทว่า สมาปนฺโน มีอรรถว่า ผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ได้เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น.

ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมว อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา [Pg.376] วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

คำว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของคนเหล่านั้นที่กล่าวว่า "จากที่นี่" บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา ความว่า เป็นผู้สมานมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยเข้าไปหาทีละคนๆ แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้" บทว่า อนุปฺปทาตา ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมการสมาน คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วทำให้มั่นคง นี้คืออรรถ ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ย่อมไม่ปรารถนาแม้ที่จะอยู่ในที่ที่ไม่มีคนสามัคคีกัน แม้บาลีว่า สมัคคราโม ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน ไม่ปรารถนาจะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ยินคนสามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าววาจาที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น คือ กล่าววาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีเท่านั้น ไม่กล่าววาจาอื่น (ที่ทำให้แตกแยก)

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

บทว่า เนฬา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ, วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนคำว่า เนฬํ ที่กล่าวไว้ในบทว่า เนฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (อุ. ๖๕) บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งร่างกาย แต่ก่อให้เกิดความรัก ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะเข้าถึงหทัย คือ เข้าสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเกิดในเมือง (คือสมบูรณ์) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของชาวเมือง อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวเมือง จริงอยู่ ชาวเมืองย่อมมีวาจาที่เหมาะสม เรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่ วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา ชื่อว่า พหุชนมนาปา เพราะเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม ด้วยความเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง

กาเล วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา, ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลอันควร อธิบายว่า พิจารณาถึงกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะตามที่เป็นจริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน, วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้จะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่สมควร โดยตั้งใจว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่ตั้ง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขต คือ กล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏชัด บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาให้สิ้นสุดได้ แม้จะจำแนกโดยนัยเป็นอันมาก หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวประโยชน์ใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์นั้น เพราะประกอบด้วยประโยชน์นั้น ไม่ละเลยเรื่องหนึ่งแล้วกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว

พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ [Pg.377] มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นขาดจากการทำลายพืชคาม ๕ ชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด และจากการทำลายภูตคาม คือ หญ้าเขียว ต้นไม้ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นขาดจากการทำให้เสียหายด้วยการตัด การทำลาย การเผา เป็นต้น

เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา.

บทว่า เอกภัตติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ากำหนดภายในเที่ยงวัน ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (ภัตในเวลาเย็น) กำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงภายในอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งภายในเที่ยงวัน ก็ยังเป็นผู้มีภัตหนเดียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการฉันนั้นจึงตรัสว่า เอกภัตติโก การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ, ชื่อว่า รัตตูปรโต เพราะงดเว้นจากการฉันนั้น การฉันตั้งแต่เที่ยงวันล่วงไปแล้วจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา เพราะเว้นขาดจากการฉันนั้น

ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว ตํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ.

บทว่า ชาตรูปํ คือ ทองคำ บทว่า รชตํ คือ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีในสิ่งที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ

อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนนฺติ.

บทว่า อามกธัญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด อันได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้นที่ไม่สมควร แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเช่นกัน ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ พึงทราบว่า เว้นจากเนื้อที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจงแล้ว การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องนั้นสมควร (ไม่ใช่ไม่สมควร)

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุปิ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิ-ตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว.

ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ คำว่า อิตฺถี หมายถึง หญิงที่เคยผ่านบุรุษมาแล้ว หญิงนอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับก็ดี การลูบคลำก็ดี ซึ่งหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว ในบทว่า ทาสิทาสปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ การรับทาสทาสีเหล่านั้นโดยความเป็นทาสทาสี ย่อมไม่ควร แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "เราถวายกัปปิยการก" "เราถวายอารามิก" ย่อมควร แม้ในบททั้งหลายมีอเชฬกะเป็นต้น มีเขตตวัตถุเป็นที่สุด พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรโดยนัยแห่งพระวินัย ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขตฺตํ (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญพืชที่งอกก่อน) งอกขึ้น ที่ชื่อว่า วตฺถุ (ที่ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญพืชที่งอกทีหลัง) งอกขึ้น หรือที่ใดที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ที่นั้นชื่อว่า เขตฺตํ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วตฺถุ และในที่นี้ แม้สระน้ำและบึงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อเขตตวัตถุนั่นเทียว

ทูเตยฺยํ [Pg.378] วุจฺจติ ทูตกมฺมํ คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทุเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ, องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค.

การรับทำหน้าที่ทูต คือ การถือเอาใบบอกหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วไปในที่นั้นๆ เรียกว่า ทูเตยยะ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปจากเรือนสู่เรือน เรียกว่า ปหิณคมนะ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า อนุโยคะ เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการทำหน้าที่ทูตและการถูกส่งไปเป็นผู้สื่อสาร บทว่า กยวิกฺกยาติ ได้แก่ จากการซื้อและจากการขาย ในบทว่า ตุลากูฏาทิสุ เป็นต้น คำว่า กูฏํ คือ การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลากูฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ ปฏิจฉันนกูฏ ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อรับของ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็กดที่ส่วนหน้า ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อให้ ก็จับที่ปลาย ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้กลวง แล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับของ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า

กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ. ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒกุลํ ปวิสิตฺวา ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

ถาดทองคำ เรียกว่า กังสะ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสกูฏ เป็นอย่างไร คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้น ไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมกัน ลำดับนั้น เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" ก็กล่าวว่า "พวกท่านจงพิจารณาแล้วถือเอาเถิด" ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำขีดบนแผ่นหินสำหรับทดสอบทอง แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็จากไป

มานกูฏํ นาม หทยเภท-สิขาเภท-รชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็น หทยเภท สิขาเภท และรัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท (การเจาะไส้) มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วทำให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็อุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท (การตัดยอด) มีในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ พูนยอดขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท (การบิดเบือนเชือก) มีในเวลาวัดนาและที่ดิน อธิบายว่า คนที่ไม่ได้รับสินบน ก็จะวัดที่นาแม้ไม่ใหญ่ให้เป็นที่ใหญ่

อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ [Pg.379] – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต ‘‘กึ โภ มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต ‘‘น เม โภ มิคโปตเกนตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? อาม ทินฺโนติ. อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโก’’ติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตีติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค. เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ, ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ.

ในบทว่า อุกฺโกฏนาทีสุ เป็นต้น อุกฺโกฏนํ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของกลายเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ วญฺจนํ คือ การลวงคนอื่นด้วยอุบายนั้นๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา คนเจ้าเล่ห์คนหนึ่งถามนายพรานนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะ แล้วเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้หน่อยหนึ่งก็กลับมากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ เราไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ขอท่านจงให้เนื้อแก่เราเถิด" นายพรานกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้กหาปณะหนึ่งแก่ท่านก่อนแล้วมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (คนเจ้าเล่ห์กล่าวว่า) "ท่านจงรับลูกเนื้อนี้ไปด้วยเถิด อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับลูกเนื้อไว้แล้วมอบเนื้อตัวใหญ่ให้ไป นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำของที่ไม่ใช่แก้วมณีให้เป็นแก้วมณี ทำของที่ไม่ใช่แก้วผลึกให้เป็นแก้วผลึก ทำของที่ไม่ใช่ทองให้เป็นทอง ด้วยความพยายามหรือด้วยมายา สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง คำนี้เป็นชื่อของอุกฺโกฏนะเป็นต้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการคดโกงคือการรับสินบน การประกอบการคดโกงคือการลวง การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยวญฺจนะนั่นเอง

เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

ในบทว่า เฉทนาทีสุ เป็นต้น เฉทนํ ได้แก่ การตัดมือ เป็นต้น วโธ คือ การฆ่า พนฺโธ คือ การจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส และคุมพวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของคนแล้วชิงเอาสิ่งของที่ต้องการ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจนั้น

โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ – ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ' ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่าง ในปัจจัย ๔ ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่างนี้ บริขาร ๘ ย่อมควร คือ ไตรจีวร ๑ บาตร ๑ มีดสำหรับตัดไม้สีฟัน ๑ เข็ม ๑ เล่ม ๑ ประคดเอว ๑ และธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ๑ แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า –

‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.380] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

“ไตรจีวร บาตร มีดขอ เข็ม ประคดเอว พร้อมด้วยธมกรก บริขาร ๘ เหล่านี้ (ย่อมควร) แก่ภิกษุผู้มีความเพียรประกอบแล้ว”

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ, กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล, ขาทิตพฺพผลาผลํ คหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปานกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา.

บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเครื่องบริหารท้อง อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร ในเวลานุ่งห่มเที่ยวไป ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงกาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารกาย ในเวลากรองน้ำด้วยชายจีวรแล้วดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ที่ควรเคี้ยว ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงท้อง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารท้อง แม้บาตร ในเวลาตักน้ำด้วยบาตรนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่กุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลารับอาหารแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้มีดขอ ในเวลาตัดไม้สีฟันด้วยมีดขอนั้น และในเวลาจัดแจงขาเตียงขาตั่ง ราวตากจีวรในกุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาตัดอ้อย ถากมะพร้าวเป็นต้น เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาจิ้มขนมหรือผลไม้แล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง ประคดเอว ในเวลารัดแล้วเที่ยวไป เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือเอา เป็นเครื่องบริหารท้อง ธมกรก ในเวลากรองน้ำด้วยธมกรกนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่เสนาสนะ เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลากรองน้ำดื่มและน้ำปานะ และในเวลาใช้ธมกรกนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอกเป็นต้นแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง นี้เป็นเพียงบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน

นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น อิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ, ปฏินิวตฺติตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ อิมสฺส ภิกฺขุโน [Pg.381] สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห.

ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้าปูนอนที่วางไว้ ณ ที่นั้น หรือกุญแจ ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือหนังชิ้น ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก' แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เพราะว่าภิกษุนั้นใส่มีดขอเล่มเล็กและเข็มไว้ในธมกรก แล้วเก็บไว้ในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้เนื่องด้วยกาย ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ปรารถนาได้โดยสะดวก สิ่งที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอาย่อมไม่มีแก่เธอ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย'

ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ, วนสณฺฑํ, รุกฺขมูลํ, นวํ ปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโก อทุติโย.

ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารกาย' คือ เพียงเพื่อบริหารกาย คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารท้อง' คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า 'ย่อมถือเอาไปทีเดียว' คือ ย่อมถือเอาบริขารทั้งสิ้นเพียง ๘ อย่างนั้นนั่นเทียว ทำให้เนื่องด้วยกายนั่นเทียวแล้วไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า 'วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา' ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่หลีกออกจากโขลง ใช้สอยเสนาสนะที่ปรารถนาแล้วๆ ป่าชัฏ โคนไม้ ซอกเขาใหม่ ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒;

จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส ๑๒๘) –

“เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด”

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

ย่อมถึงความเป็นดุจนอแรดที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ, ‘‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปกฺขํ วา ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺขา หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ' ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ปักขี สกุโณ' คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก คำว่า 'เฑติ' คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้: ชื่อว่านกทั้งหลาย เมื่อรู้ว่า 'ต้นไม้ในประเทศชื่อโน้นมีผลสุก' ก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น จิก สลัดผลของต้นไม้นั้นกิน, ความคิดว่า 'นี่สำหรับวันนี้ นี่จักมีสำหรับวันพรุ่งนี้' ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้สิ้นแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ไม่ทิ้งปีกแก่ ปีกอ่อน เล็บ หรือจะงอยปากไว้ที่ต้นไม้นั้น, แต่โดยที่แท้ เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย ย่อมหลีกไป ย่อมถือเอาไปทีเดียว คำว่า 'อริเยน' คือ อันไม่มีโทษ คำว่า 'อัชฌัตตัง' คือ ในอัตภาพของตน คำว่า 'อนวัชชสุขัง' คือ ความสุขที่ไม่มีโทษ

โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ [Pg.382] ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ อนาสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขํ หิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ.

บทว่า So cakkhunā rūpaṃ disvā (ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า Abyāsekasukhaṃ (สุขที่ไม่เจือปน) หมายถึง สุขที่กิเลสไม่ซัดส่ายไป ท่านกล่าวว่าเป็นสุขที่ไม่ระคน (ด้วยกิเลส) จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่ระคน (ด้วยกิเลส) เพราะความเป็นไปในอารมณ์มีรูปที่เห็นเป็นต้น เพียงสักแต่ว่าเห็นเป็นต้น

โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ ปุรโต คมนํ. ปฏิกฺกนฺตนฺติ ปจฺฉาคมนํ.

บทว่า So abhikkante paṭikkante (ภิกษุนั้นมีสัมปชัญญะในก้าวไป ในถอยกลับ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ มีการก้าวไปและการถอยกลับเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสติและสัมปชัญญะ ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikkanta หมายถึง การไปข้างหน้า บทว่า paṭikkanta หมายถึง การกลับข้างหลัง

สมฺปชานการี โหตีติ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ, อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ สติสมฺปยุตฺตานํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาเยว ตานิ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตานิ กโรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน ทีฆนิกาเย สามญฺญผลวณฺณนาโต วา มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานวณฺณนาโต วา คเหตพฺโพ.

บทว่า Sampajānakārī hoti (ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะ) มีความว่า ภิกษุนั้นตั้งสติไว้แล้ว กำหนดด้วยญาณแล้วนั่นเทียว จึงทำการก้าวไปและถอยกลับเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะ ๔ ประการที่ประกอบด้วยสติเหล่านี้ คือ สาตถกสัมปชัญญะ สัปปายสัมปชัญญะ โคจรสัมปชัญญะ และอสัมโมหสัมปชัญญะ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร อันผู้ต้องการพึงถือเอาจากอรรถกถาสามัญญผลสูตรในทีฆนิกาย หรือจากอรรถกถาสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย

โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺถพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมมกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

ด้วยคำเป็นต้นว่า So iminā ca พระอรรถกถาจารย์แสดงอะไร? ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้ต้องอยู่ร่วมกับสัตว์เดียรัจฉานหรือกับคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า คิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" จึงทำเสียงน่าสะพรึงกลัวให้ได้ยิน เอามือทุบศีรษะ ทำท่าทางจะหนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยเพียงเล็กน้อยเปรียบด้วยจุดดำหรือเมล็ดงาเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนี้ เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไป เหมือนหยดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ. มญฺจปีฐานเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ [Pg.383] มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗). อปิจ วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหาติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนนฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ เอตํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ. ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว.

ในบทเหล่านั้น บทว่า vivittaṃ (สงัด) มีความว่า ว่างเปล่า เสียงน้อย ปราศจากเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความนี้แหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า vivittaṃ (สงัด) คือ แม้เสนาสนะจะอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต ด้วยเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า เสนาสนะ คำว่า เสนาสนะ นี้ เป็นชื่อเรียกแทนเตียงและตั่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนะ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงครึ่งเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้ป้อม แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นทั้งหมดเป็นเสนาสนะ" อีกประการหนึ่ง วิหาร เรือนมุงครึ่งเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ นี้ชื่อว่า วิหารเสนาสนะ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน นี้ชื่อว่า มัญจปีฐเสนาสนะ ผ้าปูนอน ชิ้นหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ นี้ชื่อว่า สันถตเสนาสนะ ส่วนที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นชื่อว่า โอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ อย่าง เสนาสนะทั้งหมดนั้น ท่านถือเอาด้วยคำว่า เสนาสนะ นั่นเอง

อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) ‘‘อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สีตจฺฉายํ วิวิตฺตํ รุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ อุทกภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ, ยํ นิตมฺพนฺติปิ นทีนิกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรํ, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๔) วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ[Pg.384]. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ก็เมื่อทรงแสดงเสนาสนะอันสมควรแก่ภิกษุนี้ ผู้เปรียบด้วยนก ผู้มีทิศ ๔ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ ได้แก่ ป่าที่มาแล้วโดยอำนาจแห่งภิกษุณีทั้งหลาย ดังที่ตรัสไว้ว่า "ที่ชื่อว่าป่า ได้แก่ สถานที่ทั้งหมดนอกเสาเขื่อนออกไป" ส่วนป่านี้เป็นที่สมควรแก่ภิกษุนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "เสนาสนะชื่อว่า อารัญญกะ มีระยะ ๕๐๐ ธนูเป็นอย่างน้อย" ลักษณะแห่งป่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในธุดงคนิเทศ แห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ ได้แก่ โคนไม้แห่งใดแห่งหนึ่งที่มีเงาเย็นและสงัด บทว่า ปพฺพตํ ได้แก่ ภูเขาศิลา จริงอยู่ ในภูเขาศิลานั้น เมื่อภิกษุทำกิจด้วยน้ำในบ่อน้ำแล้ว นั่งอยู่ในร่มไม้ที่เย็น เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ อันลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า กนฺทรํ, น้ำ ท่านเรียกว่า กํ, ประเทศแห่งภูเขาที่ถูกน้ำนั้นทำลาย ที่ถูกน้ำเซาะ ซึ่งท่านเรียกว่า นิตมฺพํ บ้าง นทีกุญฺชํ บ้าง จริงอยู่ ในซอกเขานั้น ย่อมมีทรายที่เหมือนแผ่นเงิน เบื้องบนมีป่าทึบราวกับเพดานแก้วมณี น้ำที่เหมือนกองแก้วมณีย่อมไหลไป เมื่อภิกษุลงไปสู่ซอกเขาเห็นปานนี้ ดื่มน้ำดื่ม ทำอวัยวะทั้งหลายให้เย็น ก่อทรายขึ้น ปูลาดจีวรบังสุกุลแล้วนั่งกระทำสมณธรรมอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น บทว่า คิริคุหํ ได้แก่ ช่องแห่งภูเขาสองลูก หรือช่องขนาดใหญ่ที่เหมือนอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียวเท่านั้น ลักษณะของป่าช้า ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ทั้งหลาย ซึ่งล่วงเลยเขตบ้านไป ในที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วนปตฺถํ นี้เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ ได้แก่ ที่แจ้ง ภิกษุเมื่อหวังอยู่ ก็ทำกุฎีผ้าจีวรอยู่ในที่แจ้งนี้ได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ชนทั้งหลายย่อมดึงฟางออกจากกองฟางใหญ่ แล้วทำที่อยู่ที่เหมือนเงื้อมเขาและถ้ำ หรือสุมฟางไว้บนต้นไม้และกอไม้เป็นต้น แล้วนั่งทำสมณธรรมอยู่ข้างล่าง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ น อุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘ปริมุขํ สติ’’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยน ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวา’’ติ.

บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในภายหลังแห่งภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับแล้วจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามา บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายท่อนบนไว้ให้ตรง ให้ปลายกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนจรดกันด้วยปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งแล้วอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่น้อมไป เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะการน้อมไปแห่งหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญและความไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีอธิบายว่า ตั้งสติให้มีหน้าเฉพาะต่อกรรมฐาน หรือทำไว้ในที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่น ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกบ้าง ที่มุขนิมิตบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า "บทว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรู้, บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, บทว่า สติ มีอรรถว่า เข้าไปตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ" ในอรรถนั้น นี้เป็นคำย่อว่า "กระทำสติให้เป็นทางออกอันตนกำหนดรู้แล้ว"

อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชน-ปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก. ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ, ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการปฺปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว อธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต[Pg.385]. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการกตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๑-๗๒) วุตฺตํ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ ยสฺมา อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ. ตสฺมา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณาติ วุจฺจนฺติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ.

ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าย่อมสลายไป ย่อมสลายไปโดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีอรรถว่า ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน ความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า มิใช่ด้วยจิตที่เสมอด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ ความว่า ย่อมยังจิตให้พ้นจากอภิชฌา อธิบายว่า กระทำโดยประการที่อภิชฌานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และครั้นปล่อยแล้วก็ไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน จิตย่อมประทุษร้ายด้วยธรรมชาตินี้ คือย่อมละปกติเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใดย่อมประทุษร้ายโดยถึงความวิการ หรือว่าย่อมทำผู้อื่นให้ประทุษร้าย คือให้พินาศไป ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองบทนั้นเป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยไข้ของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยไข้ของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี ความว่า ผู้ประกอบด้วยสัญญาที่บริสุทธิ์ ปราศจากนิวรณ์ สามารถกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่เห็นแล้วได้ทั้งกลางคืนทั้งกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ทั้งสองบทนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา อุทธัจจะด้วย กุกกุจจะด้วย ชื่อว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ ความว่า ผู้ข้าม ก้าวล่วงวิจิกิจฉาแล้วตั้งอยู่ ไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นอย่างไร" ฉะนั้น จึงชื่อว่า อกถํกถี (ผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร) บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลได้อย่างไร" นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ก็ในนิวรณ์เหล่านี้ คำใดที่พึงกล่าวโดยความต่างแห่งวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๗๑-๗๒) บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ ความว่า เพราะว่านิวรณ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้นได้ แม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ตัดสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เป็นธรรมเครื่องกระทำปัญญาให้อ่อนกำลัง บทเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค

อิเม อาสวาติอาทิ อปเรนาปิ ปริยาเยน จตุสจฺจปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ เอตฺตาวตา เหฏฺฐา ตีหิ องฺเคหิ พาหิรสมยสฺส นิปฺผลภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺเถน องฺเคน อตฺตโน สาสนสฺส คมฺภีรภาวํ ปกาเสตฺวา เทสนาย อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. อิทานิ เทสนํ อปฺเปนฺโต เอวํ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

คำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา ท่านกล่าวไว้โดยปริยายอื่นอีกเพื่อประกาศสัจจะ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ในเบื้องต้น ทรงแสดงความไม่มีผลของลัทธินอกพระศาสนาด้วยองค์ ๓ แล้วทรงประกาศความลึกซึ้งแห่งพระศาสนาของพระองค์ด้วยองค์ที่ ๔ ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอดแห่งเทศนา บัดนี้ เมื่อจะทรงจบเทศนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ โข ภิกฺขเว

๙. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาตัณหาสูตร

๑๙๙. นวเม ชาลินินฺติ ชาลสทิสํ. ยถา หิ ชาลํ สมนฺตโต สํสิพฺพิตํ อากุลพฺยากุลํ, เอวํ ตณฺหาปีติ ชาลสทิสตฺตา ชาลินีติ วุตฺตา. ตโย วา ภเว อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาย เอติสฺสา ตตฺถ ตตฺถ อตฺตโน โกฏฺฐาสภูตํ ชาลํ อตฺถีติปิ ชาลินี. สริตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สริตฺวา สํสริตฺวา ฐิตํ. วิสฏนฺติ ปตฺถฏํ วิกฺขิตฺตํ. วิสตฺติกนฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิสตฺตํ ลคฺคํ ลคิตํ. อปิจ ‘‘วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา’’ติอาทินาปิ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๒) นเยเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา เวฐิโต. ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลชาโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวํ สตฺตา อิมาย ตณฺหาย [Pg.386] ปริโยนทฺธา อากุลพฺยากุลา น สกฺโกนฺติ อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ. คุลาคุณฺฐิกชาโตติ คุลาคุณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. คุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต, ตาทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุํ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ. ตมฺปิ จ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ตณฺหาชาลํ ปทาเลตฺวา อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ตณฺหาชาเลน ปริโยนทฺโธ อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ. ตตฺถ อปาโยติ นิรย-ติรจฺฉานโยนิ-เปตฺติวิสย-อสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต อปายาติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

๑๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาลินึ ความว่า ดุจตาข่าย จริงอยู่ ตาข่ายที่เย็บไว้โดยรอบย่อมยุ่งเหยิงฉันใด ตัณหาก็ฉันนั้น เพราะเป็นดุจตาข่าย ฉะนั้นจึงเรียกว่า ชาลินี อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นครอบงำภพ ๓ ตั้งอยู่ มีตาข่ายอันเป็นส่วนของตนในภพนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ชาลินี บทว่า สริตํ ความว่า แล่นไป ท่องเที่ยวไปในภพนั้นๆ แล้วตั้งอยู่ บทว่า วิสฏํ ความว่า แผ่ไป ซัดไป บทว่า วิสตฺติกํ ความว่า ข้องอยู่ ติดอยู่ เกาะเกี่ยวอยู่ในภพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยเป็นต้นว่า "ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นราก ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นผล" (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตตคูมาณวปุจฉานิทเทส ๒๒) บทว่า อุทฺธํสโต ความว่า ถูกทำลายในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกพันไว้โดยรอบ บทว่า ตนฺตากุลกชาโต ความว่า เกิดเป็นเหมือนด้ายที่ยุ่งเหยิง คือ ด้ายของช่างหูกที่วางไว้ไม่ดี ถูกหนูกัด ย่อมยุ่งในที่นั้นๆ เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" ฉันใด สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานี้รัดรึงไว้ ยุ่งเหยิงสับสน ไม่สามารถทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ฉันนั้น บทว่า คุฬาคุณฺฐิกชาโต ความว่า ด้ายที่ช่างหูกลงแป้ง เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ บางพวกกล่าวว่า คุฬา คือ ชื่อนกเล็กๆ รังของนกนั้น (ก็เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ) พึงประกอบความตามนัยก่อนนั่นเทียวว่า ทั้งสองอย่างนั้นยุ่งเหยิง เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ บทว่า มุญฺชปพฺพชภูโต ความว่า เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง เกิดเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า หญ้าเหล่านั้นที่ทุบแล้วทำเป็นเชือก เมื่อเก่าแล้วตกอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง หยิบขึ้นมาแล้ว เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนของหญ้าเหล่านั้นมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" แม้การกระทำนั้นก็ยังอาจทำให้ตรงได้ โดยตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษแต่ละคน แต่เว้นพระโพธิสัตว์เสียแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้สามารถทำลายตาข่ายคือตัณหาโดยธรรมดาของตน แล้วทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ ย่อมไม่มี ฉันใด สัตว์โลกนี้ถูกตาข่ายคือตัณหารัดรึงไว้ ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อปาย ได้แก่ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย จริงอยู่ ภพเหล่านั้นทั้งหมดเรียกว่า อบาย เพราะไม่มีความเจริญที่เรียกว่า วุฑฒิ ฉันนั้น เรียกว่า ทุคติ เพราะเป็นคติแห่งทุกข์ เรียกว่า วินิบาต เพราะตกไปจากกองแห่งสุข ส่วนอย่างอื่นนั้น -

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ.

ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย แห่งธาตุและอายตนะทั้งหลายด้วย ที่เป็นไปอยู่ไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสารวัฏ

ตํ สพฺพํ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว.

สัตว์นั้นย่อมก้าวล่วง ย่อมก้าวข้ามวัฏสงสารในอบายทั้งหมดนั้นไปไม่ได้เลย แต่กลับถือเอาจุติและปฏิสนธิ คือ จากจุติไปสู่ปฏิสนธิ จากปฏิสนธิไปสู่จุติ อย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ เปรียบเหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร และเหมือนโคที่เทียมแอกไว้ในยนต์ ฉะนั้นทีเดียว

อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. พาหิรสฺส อุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย, อิทมฺปิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสฺมีติ, ภิกฺขเว, สตีติ, ภิกฺขเว, ยเทตํ อชฺฌตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคฺคาหโต อสฺมีติ โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิตฺถสฺมีติ โหตีติอาทีสุ ปน เอวํ สมูหโต อหนฺติ คหเณ สติ ตโต อนุปนิธาย [Pg.387] จ อุปนิธาย จาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปคมฺม สกภาวเมว อารมฺมณํ กตฺวา อิตฺถสฺมีติ โหติ, ขตฺติยาทีสุ อิทํปกาโร อหนฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ สมโต จ อสมโต จ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํสฺมีติ อญฺญถาสฺมีติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, เอวมหมฺปีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, ตโต อญฺญถา อหํ, หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ.

คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายใน. จริงอยู่ คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า พาหิรสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายนอก, แม้คำนี้ก็เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีความคิดว่า เรามีอยู่ มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายในนี้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ, อธิบายว่า เมื่อการยึดถือนั้นมีอยู่. ส่วนในคำเป็นต้นว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เมื่อมีการยึดถือว่า 'เรา' โดยความเป็นกลุ่มก้อนอย่างนี้ การยึดถือนั้นย่อมมี ๒ อย่าง คือ โดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) และโดยอาศัย (สิ่งอื่น). ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า โดยไม่อาศัย คือ ไม่เข้าไปอาศัยอาการอื่น แต่ทำสภาวะของตนเองให้เป็นอารมณ์แล้ว (ยึดถือว่า) 'เราเป็นอย่างนี้', อธิบายว่า ในจำพวกกษัตริย์เป็นต้น (ย่อมยึดถือว่า) 'เราเป็นผู้มีอาการอย่างนี้' ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) ก่อน. ส่วนการยึดถือโดยอาศัย (สิ่งอื่น) มี ๒ อย่าง คือ โดยความเสมอกัน และโดยความไม่เสมอกัน. เพื่อแสดงการยึดถือ ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' และ 'เราเป็นอย่างอื่น'. ใน ๒ คำนั้น คำว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' นี้ เป็นการยึดถือโดยอาศัยโดยความเสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด แม้เราก็เป็นฉันนั้น. ส่วนคำว่า 'เราเป็นอย่างอื่น' นี้ เป็นการยึดถือโดยความไม่เสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด เราเป็นอย่างอื่นจากนั้น คือ เลวกว่าหรือดีกว่า. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๔ ประการ ด้วยอำนาจแห่งปัจจุบัน ก่อน.

อสสฺมีติ สตสฺมีติ อิมานิ ปน ทฺเว ยสฺมา อตฺถีติ อสํ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมา สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อิโต ปรานิ สนฺติ เอวมาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. สนฺติ โหตีติ เอวมาทีสุ อหํ สิยนฺติ โหตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. อปิหํ สนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อปิ นาม อหํ ภเวยฺยนฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ. ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เตสมฺปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวเมเต –

ส่วน ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ และ สตสฺมิ, เพราะมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสํ, คำว่า อสํ นี้เป็นชื่อของสิ่งเที่ยง. เพราะย่อมจมลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สตํ, คำว่า สตํ นี้เป็นชื่อของสิ่งไม่เที่ยง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (๒ บทนี้) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ๔ บทนอกนี้ คือ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความสงสัยและความวิตก. ในคำเป็นต้นว่า สนฺติ โหติ พึงทราบความอย่างนี้ว่า (การยึดถือ) ย่อมมีว่า 'เราพึงมี'. อธิบายในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี อปิหํ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาและความดำริว่า 'ไฉนหนอ เราพึงมี'. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี ภวิสฺสนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนาคต. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบความตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เหล่านี้คือ –

‘‘ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา สีสญฺเญ, จตฺตาโร สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

ทิฏฐิสีสะ ๒, สีสะอื่นอีก ๔, ที่มีสีสะเป็นมูลอย่างละ ๓, พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ ประการเหล่านี้

เอเตสุ หิ อสสฺมิ, สตสฺมีติ เอเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม. อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา เอว. อิตฺถสฺมีติอาทโย ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เอวเมเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร สุทฺธสีสา ทฺวาทส สีสมูลกาติ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา. อิมานิ ตาว อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ. พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริเตสุปิ เอเสว [Pg.388] นโย. อิมินาติ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ เอส วิเสโส เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว.

จริงอยู่ ในตัณหาวิจริตเหล่านั้น ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ, สตสฺมิ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ. ๔ บทนี้ คือ อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เป็นสุทธสีสะนั่นเทียว. ๑๒ บท มี อิตฺถสฺมิ เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบธรรมที่เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, สีสมูลกะ ๑๒. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ ที่อาศัยส่วนภายใน ก่อน. แม้ในตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า อิมินา พึงทราบความพิเศษนี้ว่า ด้วยรูปนี้...ฯลฯ...หรือด้วยวิญญาณนี้. ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

อิติ เอวรูปานิ อตีตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. อนาคตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺเสว ปุคฺคลสฺส จ อนาคเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาสมฺภวโต พหูนํ วา ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธนิ ฉตฺตึสาว. สพฺพสตฺตานํ ปน นิยเมเนว อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึส. อนนฺตา หิ อสทิสตณฺหามานทิฏฺฐิเภทา สตฺตา. อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตํ โหนฺตีติ เอตฺถ ปน อฏฺฐสตสงฺขาตํ ตณฺหาวิจริตํ โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า ตัณหาวิจริตในอดีต ๓๖ อย่างนี้ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนในอดีตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในอนาคต ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนนั่นแหละในอนาคตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในปัจจุบัน ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ เท่านั้น ของบุคคลคนเดียวหรือของบุคคลหลายคนตามที่เกิดขึ้นได้ในปัจจุบันกาล. ส่วนของสัตว์ทั้งปวง โดยแน่นอนย่อมมีตัณหาวิจริต ๓๖ ในอดีตกาล, ๓๖ ในอนาคตกาล, ๓๖ ในปัจจุบันกาล. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแตกต่างแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิที่ไม่เหมือนกัน มีจำนวนหาที่สุดมิได้. ส่วนในคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมมี พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ตัณหาวิจริตที่นับได้ ๑๐๘ ย่อมมี.

๑๐. เปมสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเปมสูตร

๒๐๐. ทสเม น อุสฺเสเนตีติ ทิฏฺฐิวเสน น อุกฺขิปติ. น ปฏิเสเนตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา กลหภณฺฑนวเสน น อุกฺขิปติ. น ธูปายตีติ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ธูปายติ. น ปชฺชลตีติ พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ปชฺชลติ. น สมฺปชฺฌายตีติ อสฺมิมานวเสน น สมฺปชฺฌายติ. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า น อุสฺเสเนติ คือ ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า น ปฏิเสเนติ คือ เป็นผู้ขัดแย้ง ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาท. คำว่า น ธูปายติ คือ ไม่คุกรุ่นด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายใน. คำว่า น ปชฺชลติ คือ ไม่ลุกโพลงด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก. คำว่า น สํปชฺฌายติ คือ ไม่ครุ่นคิดด้วยอำนาจแห่งอัสมิมานะ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยแห่งบาลี. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

มหาวคฺโค ปญฺจโม.

มหาวรรคที่ ๕

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

จตุตถปัณณาสกะ จบ.

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

๕. ปัญจมปัณณาสกะ

(๒๑) ๑. สปฺปุริสวคฺโค

(๒๑) ๑. สัปปุริสวรรค

๑-๖. สิกฺขาปทสุตฺตวณฺณนา

อรรถกถาสิกขาปทสูตรที่ ๑-๖

๒๐๑. ปญฺจมสฺส [Pg.389] ปฐเม อสปฺปุริสนฺติ ลามกปุริสํ ตุจฺฉปุริสํ มูฬฺหปุริสํ อวิชฺชาย อนฺธีกตํ พาลํ. อสปฺปุริสตรนฺติ อติเรเกน อสปฺปุริสํ. อิตเร ทฺเว วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ ปญฺจสุ. เอเตสุ หิ ปฐมํ ปญฺจเวรวเสน เทสิตํ, ทุติยํ อสฺสทฺธมฺมวเสน, ตติยํ กายวจีทฺวารวเสน, จตุตฺถํ มโนทฺวารวเสน, ปญฺจมํ อฏฺฐมิจฺฉตฺตวเสน, ฉฏฺฐํ ทสมิจฺฉตฺตวเสน.

๒๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสกะที่ ๕ คำว่า อสปฺปุริสํ คือ บุรุษเลว บุรุษเปล่า บุรุษหลง คนพาลที่อวิชชาทำให้มืดบอด. คำว่า อสปฺปุริสตรํ คือ อสัตบุรุษยิ่งกว่า. ๒ บทที่เหลือ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้เป็นฉันใด ใน ๕ สูตรนอกนี้ก็เป็นฉันนั้น. จริงอยู่ ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่ ๑ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งเวร ๕, สูตรที่ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอสัทธรรม, สูตรที่ ๓ ด้วยอำนาจแห่งกายทวารและวจีทวาร, สูตรที่ ๔ ด้วยอำนาจแห่งมโนทวาร, สูตรที่ ๕ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๘, สูตรที่ ๖ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๑๐.

๗-๑๐. ปาปธมฺมสุตฺตจตุกฺกวณฺณนา

อรรถกถาปาปธรรมสูตรจตุกกะที่ ๗-๑๐

๒๐๗-๒๑๐. สตฺตเม ปาปนฺติ ลามกํ สํกิลิฏฺฐปุคฺคลํ. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ อนวชฺชปุคฺคลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย. นวเม ปาปธมฺมนฺติ ลามกธมฺมํ. กลฺยาณธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ทสเมปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ วคฺเค ทสสุปิ สุตฺเตสุ อคาริยปฺปฏิปทา กถิตา. สเจปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน โหนฺติ, วฏฺฏติเยวาติ.

ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปาปํ ได้แก่ บุคคลผู้เลวทราม ผู้เศร้าหมอง คำว่า กลฺยาณํ ได้แก่ บุคคลผู้ดีงาม ผู้ไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้แหละ ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปาปธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม คำว่า กลฺยาณธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๑๐ ก็นัยนี้แหละ ในวรรคนี้ ในสูตรทั้ง ๑๐ สูตร ตรัสปฏิปทาของคฤหัสถ์ไว้ ถึงแม้จะเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี ก็สมควรทั้งนั้น

สปฺปุริสวคฺโค ปฐโม.

สัปปุริสวรรคที่ ๑

(๒๒) ๒. ปริสาวคฺโค

(๒๒) ๒. ปริสาวรรค

๑. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาปริสาสูตร

๒๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ปริสํ ทูเสนฺตีติ ปริสทูสนา. ปริสํ โสเภนฺตีติ ปริสโสภนา.

๒๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า ปริสทูสนา เพราะทำบริษัทให้เสีย ชื่อว่า ปริสโสภนา เพราะทำบริษัทให้งดงาม

๒. ทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาทิฏฐิสูตร

๒๑๒. ทุติเย มโนทุจฺจริเต ปริยาปนฺนาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มหาสาวชฺชตาย วิสุํ วุตฺตา, ตสฺสา จ ปฏิปกฺขวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ.

๒๑๒. ในสูตรที่ ๒ แม้มิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์เข้าในมโนทุจริต ก็ตรัสไว้ต่างหาก เพราะมีความผิดมาก และสัมมาทิฏฐิ (ตรัสไว้) โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น

๓. อกตญฺญุตาสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอกตัญญุสูตร

๒๑๓. ตติเย [Pg.390] อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ อกตญฺญุตาย อกตเวทิตาย. อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกเมว. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

๒๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อกตญฺญุตา อกตเวทิตา คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว และด้วยความเป็นผู้ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้ว ทั้งสองบทนั้น โดยเนื้อความก็เป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายขาว ก็นัยนี้แหละ

๔-๗. ปาณาติปาตีสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๗. อรรถกถาปาณาติปาติสูตร เป็นต้น

๒๑๔-๒๑๗. จตุตฺถํ จตุนฺนํ กมฺมกิเลสานํ ตปฺปฏิปกฺขสฺส จ วเสน วุตฺตํ, ปญฺจมํ สุกฺกปกฺขานํ อาทิโต จตุนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ วเสน, ฉฏฺฐํ อวเสสานํ จตุนฺนํ, สตฺตมํ อนริยโวหารอริยโวหารานํ. ตถา อฏฺฐมนวมทสมานิ สปฺปฏิปกฺขานํ อสฺสทฺธมฺมานํ วเสน วุตฺตานิ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน สุกฺกปกฺขธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา. นวสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ‘‘สคฺเค’’ติ วุตฺตํ, ตโย ปน มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ ลพฺภนฺติเยวาติ.

๒๑๔-๒๑๗. สูตรที่ ๔ ตรัสไว้โดยอำนาจกรรมกิเลส ๔ และธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกรรมกิเลสนั้น, สูตรที่ ๕ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการแรกแห่งฝ่ายขาว, สูตรที่ ๖ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการที่เหลือ, สูตรที่ ๗ ตรัสไว้โดยอำนาจอนริยโวหารและอริยโวหาร. เช่นกัน สูตรที่ ๘, ๙ และ ๑๐ ตรัสไว้โดยอำนาจอธรรมพร้อมทั้งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. ก็ในสูตรทั้งหมด ธรรมฝ่ายขาวตรัสไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ถึงแม้ใน ๙ สูตร จะตรัสว่า "ในสวรรค์" แต่ก็ย่อมได้มรรค ๓ และผล ๓ ด้วย

ปริสาวคฺโค ทุติโย.

ปริสาวรรคที่ ๒

(๒๓) ๓. ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา

(๒๓) ๓. อรรถกถาทุจริตวรรค

๒๒๑-๒๓๑. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม โย จินฺเตตฺวา กพฺยํ กโรติ, อยํ จินฺตากวิ นาม. โย สุตฺวา กโรติ, อยํ สุตกวิ นาม. โย เอกํ อตฺถํ นิสฺสาย กโรติ, อยํ อตฺถกวิ นาม. โย ตงฺขณญฺเญว วงฺคีสตฺเถโร วิย อตฺตโน ปฏิภาเนน กโรติ, อยํ ปฏิภานกวิ นามาติ.

๒๒๑-๒๓๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ผู้ใดคิดแล้วแต่งกวีนิพนธ์ ผู้นี้ชื่อว่า จินตากวี. ผู้ใดฟังแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า สุตกวี. ผู้ใดอาศัยเนื้อความอย่างหนึ่งแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัตถกวี. ผู้ใดแต่งด้วยปฏิภาณของตนในขณะนั้นนั่นเองเหมือนพระวังคีสเถระ ผู้นี้ชื่อว่า ปฏิภาณกวี

ทุจฺจริตวคฺโค ตติโย.

ทุจริตวรรคที่ ๓

(๒๔) ๔. กมฺมวคฺโค

(๒๔) ๔. กรรมวรรค

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร

๒๓๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรกํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ[Pg.391]. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรกวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อปฺปทานโต อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

๒๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า กณฺหํ ได้แก่ กรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ อันดำ. คำว่า กณฺหวิปากํ ได้แก่ มีวิบากดำ เพราะให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกฺกํ ได้แก่ กรรมคือกุศลกรรมบถอันขาวผ่อง. คำว่า สุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากขาวผ่อง เพราะให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กณฺหสุกฺกํ ได้แก่ กรรมที่ระคนกัน. คำว่า กณฺหสุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากเป็นสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่ระคนกันแล้ว เพราะอกุศล จึงเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ในตระกูลช้างมงคลเป็นต้น เพราะกุศล จึงเสวยสุขในปวัตติกาล. เพราะกุศล จึงเกิดในราชตระกูล เพราะอกุศล จึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ ทรงประสงค์เอาจตุมรรคญาณอันกระทำซึ่งความสิ้นไปแห่งกรรม. จริงอยู่ ญาณนั้นถ้าพึงเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ. ถ้าพึงเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว. แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสอง จึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในบทนี้

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาวิตถารสูตร

๒๓๓. ทุติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สโทสํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวารเจตนํ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสาติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สาพาธํ วิปากเวทนํ เวทิยติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ เอกนฺเตเนว ทุกฺขํ, น สุขสมฺมิสฺสํ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ เอตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน เกวลํ เนรยิกสตฺเต ทสฺเสติ, อญฺเญ ปน ตํสริกฺขกา นาม นตฺถิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ ปน มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, กาเลน ทุกฺขา เวทนา. เอกจฺเจ จ เทวาติ เอตฺถ ปน กามาวจรเทวา ทฏฺฐพฺพา. เตสญฺหิ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐานํ, ปารุตอุตฺตราสงฺคสฺส โอตารณํ, อญฺชลิปคฺคณฺหนนฺติอาทีนํ วเสน กาเลน ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานํ กาเลน สุขํ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เอตฺถ เวมานิกเปตา ทฏฺฐพฺพา. เต นิรนฺตรเมว เอกสฺมึ กาเล สุขํ, เอกสฺมึ กาเล ทุกฺขํ เวทิยนฺติ. นาคสุปณฺณหตฺถิอสฺสาทโย ปน มนุสฺสา วิย โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. ปหานาย ยา เจตนาติ เอตฺถ วิวฏฺฏคามินี มคฺคเจตนา เวทิตพฺพา. สา หิ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ.

๒๓๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สพฺยาพชฺฌํ ได้แก่ มีโทษ. คำว่า กายสงฺขารํ ได้แก่ กายทวารเจตนา. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมรวบรวม. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความเจ็บปวด. บทว่า เอกนฺตทุกฺขํ คือ เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ไม่เจือด้วยสุข. ในบทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา นี้ ศัพท์ว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอุทาหรณ์. ด้วยศัพท์นั้น ทรงแสดงเฉพาะสัตว์นรกเท่านั้น ส่วนสัตว์อื่นที่เหมือนกับสัตว์นรกนั้นไม่มี. พึงทราบเนื้อความในทุกบทโดยนัยนี้. ส่วนในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เป็นต้น ก่อนอื่น สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายในบางคราว ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ส่วนในบทว่า เอกจฺเจ จ เทวา นี้ พึงเห็นกามาวจรเทพ. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นเห็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กว่าแล้ว โดยการลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่ง การเปลื้องผ้าห่มเฉวียงบ่า การประนมมือ เป็นต้น ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในบางคราว เมื่อเสวยทิพยสมบัติ สุขย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ในบทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา นี้ พึงเห็นเวมานิกเปรต. เปรตเหล่านั้นย่อมเสวยสุขในกาลหนึ่ง เสวยทุกข์ในกาลหนึ่ง ติดต่อกันไปทีเดียว. ส่วนนาค ครุฑ ช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมมีสุขและทุกข์ระคนกันเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทว่า ปหานาย ยา เจตนา นี้ พึงทราบมรรคเจตนาอันเป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ. จริงอยู่ เจตนานั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกรรม

๓. โสณกายนสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาโสณกายณสูตร

๒๓๔. ตติเย [Pg.392] สิขาโมคฺคลฺลาโนติ สีสมชฺเฌ ฐิตาย มหติยา สิขาย สมนฺนาคโต โมคฺคลฺลานโคตฺโต พฺราหฺมโณ. ปุริมานีติ อตีตานนฺตรทิวสโต ปฏฺฐาย ปุริมานิ, ทุติยาทิโต ปฏฺฐาย ปุริมตรานิ เวทิตพฺพานิ. โสณกายโนติ ตสฺเสว อนฺเตวาสิโก. กมฺมสจฺจายํ โภ โลโกติ โภ อยํ โลโก กมฺมสภาโว. กมฺมสมารมฺภฏฺฐายีติ กมฺมสมารมฺเภน ติฏฺฐติ. กมฺมํ อายูหนฺโตว ติฏฺฐติ, อนายูหนฺโต อุจฺฉิชฺชตีติ ทีเปติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

๒๓๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิขามอคฺคลฺลาโน คือ พราหมณ์โคตรโมคคัลลานะ ผู้ประกอบด้วยมวยผมใหญ่ซึ่งตั้งอยู่กลางศีรษะ. บทว่า ปุริมานิ คือ พึงทราบว่า วันก่อนๆ นับตั้งแต่วันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น, พึงทราบว่า วันก่อนๆ ยิ่งขึ้นไป นับตั้งแต่วันที่ ๒ เป็นต้นไป. บทว่า โสณกายโน คือ ศิษย์ของพราหมณ์โมคคัลลานโคตรนั้นนั่นเอง. บทว่า กมฺมสจฺจายํ โภ โลโก คือ ท่านผู้เจริญ โลกนี้มีกรรมเป็นสภาพ. บทว่า กมฺมสมารมฺภฏฺฐายี คือ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยการประกอบกรรม. แสดงว่า เมื่อประกอบกรรมเท่านั้นจึงตั้งอยู่ได้ เมื่อไม่ประกอบกรรมย่อมขาดสูญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง

๔-๙. สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๙. อรรถกถาสิกขาปทสูตร เป็นต้น

๒๓๕. จตุตฺถาทีนิปิ อุตฺตานตฺถาเนว. มคฺคงฺเคสุ ปน ยสฺมา สติยา อุปฏฺฐเปตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ, ตสฺมา อุภยเมว กมฺมํ. เสสา องฺคาเนว โหนฺติ, โน กมฺมนฺติ วุตฺตํ. โพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อภิธมฺเม ปน สพฺพมฺเปตํ อวิเสเสน เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺเตว วณฺณิตํ.

๒๓๕. แม้พระสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ส่วนในองค์มรรคทั้งหลาย เพราะเหตุที่บุคคลตั้งไว้ด้วยสติแล้ว กำหนดด้วยปัญญา ฉะนั้น สติและปัญญาทั้งสองอย่างนั่นแหละจึงเป็นกรรม. ธรรมที่เหลือเป็นเพียงองค์ ไม่เป็นกรรม ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. แม้ในโพชฌงค์ทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในอภิธรรม ท่านอธิบายธรรมทั้งหมดนี้โดยไม่ต่างกันว่า เป็นกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น.

๑๐. สมณสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาสมณสูตร

๒๔๑. ทสเม อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน. อยํ ปน นิยโม เสสปเทสุปิ เวทิตพฺโพ. ทุติยาทโยปิ หิ สมณา อิเธว, น อญฺญตฺถ. สุญฺญาติ ริตฺตา ตุจฺฉา. ปรปฺปวาทาติ จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญิวาทา, อฏฺฐ อสญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิเม สพฺเพปิ พฺรหฺมชาเล อาคตทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย อิโต พาหิรานํ ปเรสํ ปวาทา ปรปฺปวาทา นาม. เต สพฺเพปิ อิเมหิ จตูหิ ผลฏฺฐกสมเณหิ สุญฺญา. น หิ เต เอตฺถ สนฺติ. น เกวลญฺจ เอเตเหว สุญฺญา, จตูหิ ปน มคฺคฏฺฐกสมเณหิปิ, จตุนฺนํ มคฺคานํ อตฺถาย อารทฺธวิปสฺสเกหิปีติ ทฺวาทสหิปิ สมเณหิ สุญฺญา เอว. อิทเมว อตฺถํ สนฺธาย ภควตา มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๔) วุตฺตํ –

๒๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อิเธว ความว่า ในศาสนานี้เท่านั้น. อนึ่ง ข้อกำหนดนี้ พึงทราบแม้ในบทที่เหลือ. จริงอยู่ แม้สมณะทั้งหลายมีสมณะที่ ๒ เป็นต้น ย่อมมีได้ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น. บทว่า สุญฺญา ความว่า ว่างเปล่า สูญ. บทว่า ปรปฺปวาทา ความว่า วาทะของคนอื่น คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการทั้งหมดนี้ที่มาในพรหมชาลสูตร ได้แก่ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕, วาทะเหล่านี้ของคนอื่นผู้เป็นพาหิรกะนอกศาสนานี้ ชื่อว่า ปรัปปวาทะ. วาทะทั้งหมดนั้น ว่างเปล่าจากสมณะผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ เหล่านี้. จริงอยู่ สมณะเหล่านั้นไม่มีในลัทธิเหล่านั้น. และมิใช่ว่างเปล่าจากสมณะเหล่านี้เท่านั้น แต่ว่างเปล่าแม้จากสมณะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔, แม้จากผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่มรรค ๔, คือ ว่างเปล่าจากสมณะ ๑๒ จำพวกทีเดียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงตรัสไว้ในมหาปรินิพพานสูตรว่า –

‘‘เอกูนตึโส [Pg.393] วยสา สุภทฺท,ยํ ปพฺพชึ กึกุสลานุเอสี;

วสฺสานิ ปญฺญาส สมาธิกานิ,ยโต อหํ ปพฺพชิโต สุภทฺท;

ญายสฺส ธมฺมสฺส ปเทสวตฺตี,อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถิ’’.

ดูก่อนสุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้ออกบวช แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล. ดูก่อนสุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว ปีเป็นจำนวนห้าสิบกว่าปีได้มีแล้ว. สมณะผู้ดำเนินในส่วนแห่งธรรมที่เป็นญายะ แม้สักรูปหนึ่ง ก็ไม่มีในภายนอกศาสนานี้.

‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ, ตติโยปิ สมโณ นตฺถิ, จตุตฺโถปิ สมโณ นตฺถิ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณหิ อญฺเญหี’’ติ. เอตฺถ หิ ปเทสวตฺตีติ อารทฺธวิปสฺสโก อธิปฺเปโต. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘สมโณปิ นตฺถี’’ติ อาห, สกทาคามิมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถี’’ติ อาห. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. เอกาทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี, ลัทธิของคนอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ดังนี้. จริงอยู่ ในพระดำรัสนั้น ที่ว่า ปเทสวตฺตี ทรงประสงค์ถึงผู้ปรารภวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น พระองค์ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อโสดาปัตติมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า สมโณปิ นตฺถิ. ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อสกทาคามิมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สูตรที่ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล.

กมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

กัมมวรรคที่ ๔

(๒๕) ๕. อาปตฺติภยวคฺโค

(๒๕) ๕. อาปัตติภยวรรค

๑. สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาสังฆเภทกสูตร

๒๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อปิ นุ ตํ, อานนฺท, อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทีสุ อญฺญตรํ อธิกรณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปฺปชฺชิ, สตฺถา ตสฺส วูปสนฺตภาวํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กุโต ตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กุโต กินฺติ เกน การเณน ตํ อธิกรณํ วูปสมิสฺสตีติ วทติ. เกวลกปฺปนฺติ สกลํ สมนฺตโต. สงฺฆเภทาย ฐิโตติ สงฺเฆน สทฺธึ วาทตฺถาย กถิตํ ปฏิกเถนฺโตว ฐิโต. ตตฺรายสฺมาติ ตสฺมึ เอวํ ฐิเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ. น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญตีติ ‘‘มา, อาวุโส, สงฺเฆน สทฺธึ เอวํ อวจา’’ติ เอกวจนมฺปิ วตฺตพฺพํ น มญฺญติ. โวยุญฺชตีติ อนุยุญฺชติ อนุโยคํ อาปชฺชติ. อตฺถวเสติ การณวเส. นาเสสฺสนฺตีติ อุโปสถปฺปวารณํ อุปคนฺตุํ อทตฺวา นิกฺกฑฺฒิสฺสนฺติ. เสสํ ปาฬิวเสเนว เวทิตพฺพํ.

๒๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อปิ นุ ตํ อานนฺท อธิกรณํ ความว่า อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ พระศาสดาทรงประสงค์จะตรัสถามถึงความสงบระงับแห่งอธิกรณ์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า กุโต ตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อธิกรณ์นั้นจะพึงสงบระงับได้อย่างไร คือ ด้วยเหตุอะไร ด้วยเหตุผลอะไร ดังนี้. บทว่า เกวลกปฺปํ ความว่า ทั้งหมด โดยรอบ. บทว่า สงฺฆเภทาย ฐิโต ความว่า ยืนกล่าวคัดค้านคำที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่วาทะกับสงฆ์. บทว่า ตตฺรายสฺมา ความว่า เมื่อภิกษุนั้นยืนอยู่อย่างนั้น ท่านพระอนุรุทธะ. บทว่า น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญว่าควรกล่าวแม้แต่คำเดียวว่า "อาวุโส ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้กับสงฆ์". บทว่า โวยุญฺชติ ความว่า พากเพียร คือ พากเพียรซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมถึงความพากเพียร. บทว่า อตฺถวเส ความว่า โดยอำนาจแห่งเหตุ. บทว่า นาเสสฺสนฺติ ความว่า จักขับไล่เสีย ไม่ให้เข้าร่วมอุโบสถและปวารณา. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีทีเดียว.

๒. อาปตฺติภยสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาอาปัตติภยสูตร

๒๔๔. ทุติเย [Pg.394] ขุรมุณฺฑํ กริตฺวาติ ปญฺจ สิขณฺฑเก ฐเปตฺวา ขุเรน มุณฺฑํ กริตฺวา. ขรสฺสเรนาติ กกฺขฬสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา. ถลฏฺฐสฺสาติ เอกมนฺเต ฐิตสฺส. สีสจฺเฉชฺชนฺติ สีสจฺเฉทารหํ. ยตฺร หิ นามาติ ยํ นาม. โส วตสฺสาหนฺติ โส วต อหํ อสฺสํ, ยํ เอวรูปํ ปาปํ น กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสตีติ ธมฺมานุรูปํ ปฏิกริสฺสติ, สามเณรภูมิยํ ฐสฺสตีติ อตฺโถ. กาฬวตฺถํ ปริธายาติ กาฬปิโลติกํ นิวาเสตฺวา. โมสลฺลนฺติ มุสลาภิปาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐหนฺโต ยถาธมฺมํ กโรติ นาม. ภสฺมปุฏนฺติ ฉาริกาภณฺฑิกํ. คารยฺหํ ภสฺมปุฏนฺติ ครหิตพฺพฉาริกาปุเฏน มตฺถเก อภิฆาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺตึ เทเสนฺโต ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ นาม. อุปวชฺชนฺติ อุปวาทารหํ. ปาฏิเทสนีเยสูติ ปฏิเทเสตพฺเพสุ. อิมินา สพฺพาปิ เสสาปตฺติโย สงฺคหิตา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อาปตฺติภยานีติ, ภิกฺขเว, อิมานิ จตฺตาริ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกภยานิ นามาติ.

๒๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ความว่า เว้นจุกผมไว้ ๕ แห่ง แล้วโกนให้โล้นด้วยมีดโกน. บทว่า ขรสฺสเรน ความว่า ด้วยเสียงที่กระด้าง. บทว่า ปณเวน ความว่า ด้วยกลองที่ใช้ประหาร. บทว่า ถลฏฺฐสฺส ความว่า ของผู้ที่ยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. บทว่า สีสจฺเฉชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตัดศีรษะ. บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า เพราะเหตุใดหนอ. บทว่า โส วตสฺสาหํ ความว่า เออหนอ เราพึงเป็นผู้ไม่พึงทำบาปเช่นนั้น, นี้คือความหมาย. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสติ ความว่า จักกระทำคืนตามธรรม, ความหมายคือ จักตั้งอยู่ในภูมิของสามเณร. บทว่า กาฬวตฺถํ ปริธาย ความว่า ให้นุ่งผ้าเก่าสีดำ. บทว่า โมสลฺลํ ความว่า สมควรแก่การทุบด้วยสาก. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้ออกจากอาบัติแล้ว ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์ ชื่อว่าย่อมกระทำตามธรรม. บทว่า ภสฺมปุฏํ ความว่า ห่อเถ้า. บทว่า คารยฺหํ ภสฺมปุฏํ ความว่า สมควรแก่การทุบที่ศีรษะด้วยห่อเถ้าที่น่ารังเกียจ. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้แสดงอาบัติ ชื่อว่าย่อมกระทำคืนตามธรรม. บทว่า อุปวชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตำหนิ. บทว่า ปาฏิเทสนิเยสุ ความว่า ในอาบัติที่พึงแสดงคืน. ด้วยบทนี้ ท่านสงเคราะห์อาบัติที่เหลือทั้งหมดไว้ด้วย. บทว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ อาปตฺติภยานิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัย ๔ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาบัติ.

๓. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาสิกขานิสังสสูตร

๒๔๕. ตติเย สิกฺขา อานิสํสา เอตฺถาติ สิกฺขานิสํสํ. ปญฺญา อุตฺตรา เอตฺถาติ ปญฺญุตฺตรํ. วิมุตฺติ สาโร เอตฺถาติ วิมุตฺติสารํ. สติ อาธิปเตยฺยา เอตฺถาติ สตาธิปเตยฺยํ. เอเตสํ หิ สิกฺขาทิสงฺขาตานํ อานิสํสาทีนํ อตฺถาย วุสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. อาภิสมาจาริกาติ อุตฺตมสมาจาริกา. วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขายาติ ตถา ตถา โส สิกฺขากาโม ภิกฺขุ ตสฺมึ สิกฺขาปเท.

๒๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิกฺขานิสํสํ เพราะมีสิกขาเป็นอานิสงส์ในพรหมจรรย์นี้. บทว่า ปัญฺญุตฺตรํ เพราะมีปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งในพรหมจรรย์นี้. บทว่า วิมุตฺติสารํ เพราะมีวิมุตติเป็นสาระในพรหมจรรย์นี้. บทว่า สตาธิปเตยฺยํ เพราะมีสติเป็นใหญ่ในพรหมจรรย์นี้. ความจริง ท่านกล่าวว่า บุคคลย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์แก่อานิสงส์เป็นต้นเหล่านี้ ที่เรียกว่าสิกขาเป็นต้น. บทว่า อาภิสมาจาริกา คือ อุตตมสมาจาริกา (ความประพฤติอย่างยิ่ง). คำนี้เป็นชื่อของศีลที่บัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร. บทว่า ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขาย ความว่า ภิกษุนั้นผู้ใคร่จะศึกษาในสิกขาบทนั้นๆ ย่อมศึกษาโดยอาการอย่างนั้นๆ.

อาทิพฺรหฺมจริยิกาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานํ จตุนฺนํ มหาสีลานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา ญาณผสฺเสน ผุฏฺฐา โหนฺติ. อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเตเยว สติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ วิปสฺสนาปญฺญาย [Pg.395] อนุคฺคเหสฺสามิ. ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามีติ อิธาปิ วิปสฺสนาปญฺญา อธิปฺเปตา. ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ ปน มคฺคปญฺญาว อธิปฺเปตา.

คำว่า อาทิพรหมจริยิกา นี้เป็นชื่อของมหาศีล ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง บทว่า ธมฺมา ความว่า สัจธรรม ๔ บทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันเห็นดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันสัมผัสแล้วด้วยญาณผัสสะคืออรหัตตผลวิมุตติ บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหติ ความว่า สติเป็นธรรมอันตั้งมั่นดีแล้วในภายในของตนนั่นเทียว บทว่า ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ ความว่า เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญา แม้ในบทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามิ นี้ ก็ประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญา ส่วนในบทว่า ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาเท่านั้น

๔. เสยฺยาสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาเสยยาสูตร

๒๔๖. จตุตฺเถ เปตาติ กาลกตา วุจฺจนฺติ. อุตฺตานา เสนฺตีติ เต เยภุยฺเยน อุตฺตานกาว สยนฺติ. อถ วา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตา เปตา นาม, เต อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ. อนตฺตมโน โหตีติ เตชุสฺสทตฺตา สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺตสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อนตฺตมโน โหตี’’ติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภนํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตมโน โหตี’’ติ.

๒๔๖. ในสูตรที่ ๔ ท่านเรียกผู้ที่ทำกาละแล้วว่า เปรต บทว่า อุตฺตานา เสนฺติ ความว่า เปรตเหล่านั้นโดยมากย่อมนอนหงายเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยชื่อว่าเปรต เปรตเหล่านั้นมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่อาจนอนตะแคงข้างเดียวได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น บทว่า อนตฺตมโน โหติ ความว่า ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เพราะมีความเดชมาก วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน กำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ แล้ววางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองนอนอยู่ แม้นอนอยู่ตลอดวัน เมื่อจะตื่น ก็ไม่ตื่นอย่างสะดุ้ง แต่ยกศีรษะขึ้น กำหนดดูที่ที่เท้าหน้าเป็นต้นตั้งอยู่ ถ้าเท้าเคลื่อนไปจากที่เดิมแม้เล็กน้อย ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติของเจ้า ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็ไม่พอใจ นอนอยู่ที่นั่นเอง ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "ย่อมไม่พอใจ" ส่วนเมื่อเท้าไม่เคลื่อนจากที่เดิม ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ชาติและความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็มีใจร่าเริงยินดี ลุกขึ้น บิดตัวอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพอใจ"

๕. ถูปารหสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาถูปารหสูตร

๒๔๗. ปญฺจเม ราชา จกฺกวตฺตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควา อคารมชฺเฌ วสิตฺวา กาลกตสฺส รญฺโญ ถูปกรณํ อนุชานาติ, น สีลวโต ปุถุชฺชนภิกฺขุสฺสาติ? อนจฺฉริยตฺตา. ปุถุชฺชนภิกฺขูนญฺหิ ถูเป อนุญฺญายมาเน ตมฺพปณฺณิทีเป ตาว ถูปานํ โอกาโส น ภเวยฺย, ตถา อญฺเญสุ ฐาเนสุ. ตสฺมา ‘‘อนจฺฉริยา เต ภวิสฺสนฺตี’’ติ นานุชานาติ. จกฺกวตฺตี ราชา เอโกว นิพฺพตฺตติ, เตนสฺส ถูโป อจฺฉริโย โหติ. ปุถุชฺชนสีลวโต ปน ปรินิพฺพุตภิกฺขุโน วิย มหนฺตมฺปิ สกฺการํ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

๒๔๗. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า ราชา จกฺกวตฺตี นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่พระราชาผู้สวรรคตแล้วขณะครองเรือน แต่ไม่ทรงอนุญาตแก่ปุถุชนภิกษุผู้มีศีล? ตอบว่า เพราะไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ จริงอยู่ หากทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่ปุถุชนภิกษุทั้งหลายแล้วไซร้ ในเกาะตัมพปัณณิก็จะไม่มีที่ว่างสำหรับสถูป แม้ในที่อื่นๆ ก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงอนุญาต ด้วยทรงพระดำริว่า "สถูปเหล่านั้นจักไม่เป็นของน่าอัศจรรย์" พระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สถูปของพระองค์จึงเป็นของน่าอัศจรรย์ ส่วนปุถุชนภิกษุผู้มีศีลนั้น ย่อมควรทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ได้เหมือนกันกับภิกษุผู้ปรินิพพานแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๖ และที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

๘. ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาปฐมโวหารสูตร

๒๕๐. อฏฺฐเม [Pg.396] อนริยโวหาราติ อนริยานํ กถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

๒๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนริยวโวหารา ความว่า ถ้อยคำของอนารยชน แม้ในสูตรที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

อาปตฺติภยวคฺโค ปญฺจโม.

อาปัตติภยวรรค ที่ ๕

ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ปัญจมปัณณาสก์ จบ

(๒๖) ๖. อภิญฺญาวคฺโค

(๒๖) ๖. อภิญญาวรรค

๑-๓. อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

๑-๓. อรรถกถาอภิญญาสูตรเป็นต้น

๒๕๔-๒๕๖. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สมโถ จ วิปสฺสนา จาติ จิตฺเตกคฺคตา จ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณญฺจ. วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ มคฺคญาณวิชฺชา จ เสสา สมฺปยุตฺตกธมฺมา จ. ทุติเย อนริยปริเยสนาติ อนริยานํ เอสนา คเวสนา. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติยํ อุตฺตานเมว.

๒๕๔-๒๕๖. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๖ บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้แล้ว บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า จิตเตกัคคตา และวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ ความว่า มรรคญาณวิชชา และสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนริยปริเยสนา ความว่า การแสวงหา การค้นหาของอนารยชน บทว่า ชราธมฺมํ ความว่า มีความแก่เป็นธรรมดา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

๔. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถามาลุงกยปุตตสูตร

๒๕๗. จตุตฺเถ มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทยาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺโค หุตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺคิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม. ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม [Pg.397] กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. ตุมฺเห ตาว ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นามาติ โยชนา.

๒๕๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มาลุงกฺยปุตฺโต ความว่า บุตรของนางมาลุงกยาพราหมณี บทว่า เอตฺถ ความว่า ในการขอโอวาทของท่านนี้ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงติเตียนพระเถระบ้าง ทรงยกย่องบ้าง อย่างไร? ได้ยินว่า พระเถระนี้ในวัยหนุ่มเป็นผู้ติดในปัจจัยทั้งหลาย ภายหลังในวัยแก่ปรารถนาการอยู่ในป่าจึงขอกัมมัฏฐาน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า พวกเธอเหมือนมาลุงกยบุตร ติดในปัจจัยในวัยหนุ่มแล้ว เข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่เถิด" ชื่อว่าทรงติเตียนพระเถระ แต่เพราะพระเถระเป็นผู้ใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า มาลุงกยบุตรของเรานี้ แม้ในวัยแก่ก็ยังใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรม ขอกัมมัฏฐานอยู่ ส่วนพวกเธอ แม้ในวัยหนุ่มก็ไม่ทำความเพียร" ชื่อว่าทรงยกย่องพระเถระ พึงประกอบความดังนี้

๕-๑๐. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

๕-๑๐. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น

๒๕๘-๒๖๓. ปญฺจเม อาธิปจฺเจ ฐเปนฺตีติ ภณฺฑาคาริกฏฺฐาเน ฐเปนฺติ. ฉฏฺเฐ วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ภิกฺขุวาเร วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมนฺนาคโต. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมนฺนาคโต. สตฺตเมปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

๒๕๘-๒๖๓. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาธิปจฺเจ ฐเปนฺติ ความว่า ย่อมตั้งไว้ในตำแหน่งเจ้าพนักงานคลัง ในสูตรที่ ๖ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะแห่งสรีระ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย ในวาระของภิกษุ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยคุณวรรณะ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวิริยพละ บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยญาณชวนะ แม้ในสูตรที่ ๗ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว

อภิญฺญาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

อภิญญาวรรค ที่ ๖

(๒๗) ๗. กมฺมปถวคฺควณฺณนา

(๒๗) ๗. อรรถกถากัมมปถวรรค

๒๖๔-๒๗๓. กมฺมปถวคฺเคปิ ทสปิ กมฺมปถา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา.

๒๖๔-๒๗๓. แม้ในกัมมปถวรรค กัมมบถทั้ง ๑๐ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

(๒๘) ๘. ราคเปยฺยาลวณฺณนา

(๒๘) ๘. อรรถกถาราคเปยยาล

๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยฺยาลํ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงนำ (ผู้ฟัง) ให้บรรลุพระอรหัต ส่วนข้อความที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี

จตุกฺกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาความแห่งจตุกกนิบาต จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น องฺคุตฺตรนิกาเย อังคุตตรนิกาย ทุกนิปาต-อฏฺฐกถา อรรถกถาทุกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. กมฺมการณวคฺโค ๑. กรรมการณวรรค ๑. วชฺชสุตฺตวณฺณนา ๑. วัชชสูตรวรรณนา ๑. ทุกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม วชฺชานีติ โทสา อปราธา. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. สมฺปรายิกนฺติ สมฺปราเย อนาคเต อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. อาคุจารินฺติ ปาปการึ อปราธการกํ. ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเตติ โจรํ คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา ราชปุริสา กโรนฺติ, ราชาโน ปน ตา กาเรนฺติ นาม. ตํ โจรํ เอวํ กมฺมการณา การิยมานํ เอส ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต’’ติ. อทฺธทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ, ปหารสาธนตฺถํ วา จตุหตฺถทณฺฑํ ทฺเวธา เฉตฺวา คหิตทณฺฑเกหิ. พิลงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิยอุกฺขลิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สีสกฏาหํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปนฺติ, เตน มตฺถลุงฺคํ ปกฺกุถิตฺวา [Pg.2] อุตฺตรติ. สงฺขมุณฺฑิกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐอุภโตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กตฺวา ทณฺฑเกน เวเฐตฺวา อุปฺปาเฏนฺติ, สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ. ตโต สีสกฏาหํ ถูลสกฺขราหิ ฆํสิตฺวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ. ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา มุขํ วิวริตฺวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ, กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขนนฺติ, โลหิตํ ปคฺฆริตฺวา มุขํ ปูเรติ. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกนิบาต บทว่า วชฺชานิ ได้แก่ โทษ ความผิด. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้นี่เอง. บทว่า สมฺปรายิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในสัมปรายภพ คือในอัตภาพอนาคต. บทว่า อาคุจารึ ได้แก่ ผู้ทำความชั่ว ผู้กระทำความผิด. ความว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ อธิบายว่า ราชบุรุษทั้งหลายจับโจรแล้วกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ แต่ก็เรียกว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้กระทำ. บุคคลนี้ย่อมเห็นโจรนั้นกำลังถูกกระทำกรรมกรณ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมเห็นโจรผู้ทำความผิด ถูกพระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ". บทว่า อฑฺฒทณฺฑเกหิ ได้แก่ ด้วยท่อนไม้ หรือเพื่อจะทำให้การประหารสำเร็จ จึงตัดท่อนไม้ขนาด ๔ ศอก ออกเป็น ๒ ท่อน แล้วถือท่อนไม้เหล่านั้น (ประหาร). บทว่า พิลฺงคถาลิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าต้มข้าวเปียก. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะถลกหนังศีรษะออกแล้ว ใช้คีมคีบก้อนเหล็กที่ร้อนจัดใส่ลงไปในนั้น ด้วยเหตุนั้น เยื่อในสมองก็จะเดือดพล่านทะลักออกมา. บทว่า สงฺขมุณฺฑิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าขัดกะโหลกศีรษะให้ขาวเหมือนสังข์. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังโดยกำหนดตั้งแต่ริมฝีปากบน จอนหูทั้งสองข้าง และลำคอ แล้วรวบผมทั้งหมดเข้าด้วยกันทำเป็นปม ใช้ไม้พันแล้วดึงถลกออก หนังก็จะหลุดออกมาพร้อมกับผม. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้กรวดหยาบขัดกะโหลกศีรษะแล้วล้าง ทำให้มีสีขาวเหมือนสังข์. บทว่า ราหุมุขํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าปากราหู. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะใช้สิ่วง้างปากให้อ้าแล้วจุดประทีปไว้ในปาก หรือใช้สิ่วเจาะปากเริ่มตั้งแต่จอนหู เลือดก็จะไหลนองเต็มปาก. โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา อาลิมฺเปนฺติ. หตฺถปชฺโชติกนฺติ หตฺเถ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา ทีปํ วิย ปชฺชาเลนฺติ. เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคีวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา โคปฺผเก ฐเปนฺติ, อถ นํ โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน จมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิตฺวา อกฺกมิตฺวา ปตติ. จีรกวาสิกนฺติ จีรกวาสิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา กฏิยํ ฐเปนฺติ, กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ, อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวตฺถํ วิย โหติ. เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุโภสุ กปฺปเรสุ จ อุโภสุ ชาณุเกสุ จ อยวลยานิ ทตฺวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตูหิ อยสูเลหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา อคฺคึ กโรนฺติ. ‘‘เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา’’ติ อาคตฏฺฐาเนปิ อิทเมว วุตฺตํ. ตํ กาเลน กาลํ สูลานิ อปเนตฺวา จตูหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ. เอวรูปา กมฺมการณา นาม นตฺถิ. บทว่า โชติมาลิกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันร่างกายทั้งหมดด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดไฟ. บทว่า หตฺถปชฺโชติกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันมือด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดให้ลุกโชนเหมือนคบเพลิง. บทว่า เอรกวตฺติกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ ตั้งแต่ใต้คอลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า จากนั้นก็ใช้เชือกผูกแล้วลากเขาไป. เขาก็จะเหยียบย่ำริ้วหนังของตนเองแล้วล้มลง. บทว่า จีรกวาสิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ อย่างนั้นเหมือนกันแล้วกองไว้ที่เอว หรือกรีดตั้งแต่เอวลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า ร่างกายท่อนล่างก็จะเหมือนกับนุ่งผ้าเปลือกไม้ที่ทำจากหนังท่อนบน. บทว่า เอเณยฺยกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าท่าเนื้อทราย. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะสวมปลอกเหล็กไว้ที่ข้อศอกทั้งสองและหัวเข่าทั้งสองแล้วตอกหลาวเหล็กลงไป. เขาก็จะยืนอยู่บนพื้นด้วยหลาวเหล็ก ๔ เล่มนั้น. จากนั้น พวกเขาก็จะล้อมแล้วก่อไฟ. แม้ในที่มาว่า "เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา" ก็ตรัสถึงกรรมกรณ์นี้เหมือนกัน. บางครั้งบางคราว พวกเขาก็จะถอนหลาวออกแล้วปล่อยให้ยืนอยู่ด้วยปลายกระดูกทั้ง ๔ เท่านั้น. กรรมกรณ์เช่นนี้ไม่มีอีกแล้ว. พฬิสมํสิกนฺติ อุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริตฺวา จมฺมมํสนฺหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ. กหาปณิกนฺติ สกลสรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณมตฺตํ, กหาปณมตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ อาวุเธหิ ปหริตฺวา โกจฺเฉหิ ขารํ ฆํสนฺติ, จมฺมมํสนฺหารูนิ ปคฺฆริตฺวา อฏฺฐิกสงฺขลิกาว ติฏฺฐติ. ปลิฆปริวตฺติกนฺติ เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปตฺวา กณฺณจฺฉิทฺเทน อยสูลํ โกฏฺเฏตฺวา ปถวิยา เอกาพทฺธํ กโรนฺติ. อถ นํ ปาเท คเหตฺวา อาวิญฺฉนฺติ. ปลาลปีฐกนฺติ เฉโก [Pg.3] การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉินฺทิตฺวา นิสทโปเตหิ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา เกเสสุ คเหตฺวา อุกฺขิปติ, มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนนฺธิตฺวา คณฺหนฺติ, ปลาลวฏฺฏึ วิย กตฺวา ปุน เวเฐนฺติ. สุนเขหิปีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหารํ อทตฺวา ฉาตกสุนเขหิ ขาทาเปนฺติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรนฺติ. สูเล อุตฺตาเสนฺเตติ สูเล อาโรเปนฺเต. บทว่า พฬิสมํสิกํ ได้แก่ พวกเขาจะเกี่ยวด้วยเบ็ดสองคมแล้วฉีกหนัง เนื้อ และเอ็นออก. บทว่า กหาปณิกํ ได้แก่ พวกเขาจะใช้สิ่วคมๆ สับร่างกายทั้งหมดตั้งแต่ปลายลงมา ให้เป็นแผลขนาดเท่าเหรียญกษาปณ์ๆ. บทว่า ขาราปตจฺฉิกํ ได้แก่ พวกเขาจะฟันร่างกายในที่ต่างๆ ด้วยอาวุธแล้วใช้แปรงขนหมูขัดด้วยน้ำด่าง หนัง เนื้อ และเอ็นก็จะหลุดร่วงไป เหลือแต่ร่างกระดูก. บทว่า ปลิฆปริวตฺติกํ ได้แก่ พวกเขาจะให้นอนตะแคงข้างหนึ่งแล้วตอกหลาวเหล็กผ่านช่องหูตรึงติดไว้กับพื้นดิน. จากนั้น ก็จะจับเท้าแล้วหมุนเขา. บทว่า ปลาลปีฐกํ ได้แก่ เพชฌฆาตผู้ชำนาญจะทุบกระดูกด้วยหินลับมีดโดยไม่ให้หนังชั้นนอกและหนังชั้นในขาด แล้วจับผมยกขึ้น ก็จะกลายเป็นเพียงกองเนื้อ. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้ผมนั่นแหละพันแล้วจับไว้ ทำให้เป็นเหมือนฟ่อนฟางแล้วม้วนอีก. บทว่า สุนเขหิปิ ได้แก่ พวกเขาจะปล่อยให้สุนัขที่อดอาหารมา ๒-๓ วันกัดกิน. สุนัขเหล่านั้นก็จะทำให้เหลือแต่ร่างกระดูกในชั่วครู่เดียว. บทว่า สูเล อุตฺตาเสนฺเต ได้แก่ ผู้ที่ถูกเสียบอยู่บนหลาว. น ปเรสํ ปาภตํ วิลุมฺปนฺโต จรตีติ ปเรสํ สนฺตกํ ภณฺฑํ ปรมฺมุขํ อาภตํ อนฺตมโส อนฺตรวีถิยํ ปติตํ สหสฺสภณฺฑิกมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อิมินา ชีวิสฺสามี’’ติ วิลุมฺปนฺโต น วิจรติ, โก อิมินา อตฺโถติ ปิฏฺฐิปาเทน วา ปวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. ความว่า ไม่เที่ยวปล้นของฝากของผู้อื่น อธิบายว่า เห็นทรัพย์สินของผู้อื่นที่เขานำมาฝากไว้ในที่ลับตา หรือแม้แต่ห่อทรัพย์พันหนึ่งตกอยู่ในระหว่างทาง ก็ไม่เที่ยวปล้นโดยคิดว่า "เราจะดำรงชีพด้วยทรัพย์นี้" แต่กลับคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์นี้" แล้วใช้หลังเท้าเขี่ยให้กลิ้งไปเสียแล้วก็เดินจากไป. ปาปโกติ ลามโก. ทุกฺโขติ อนิฏฺโฐ. กิญฺจ ตนฺติ กึ นาม ตํ การณํ ภเวยฺย. ยาหนฺติ เยน อหํ. กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิ ติวิธํ อกุสลํ กายกมฺมํ. กายสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. วจีทุจฺจริตนฺติ มุสาวาทาทิ จตุพฺพิธํ อกุสลํ วจีกมฺมํ. วจีสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ จตุพฺพิธํ กุสลกมฺมํ. มโนทุจฺจริตนฺติ อภิชฺฌาทิ ติวิธํ อกุสลกมฺมํ. มโนสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุทฺธิ – ปริยายโต จ นิปฺปริยายโต จ. สรณคมเนน หิ ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. ตถา ปญฺจหิ สีเลหิ, ทสหิ สีเลหิ – จตุปาริสุทฺธิสีเลน, ปฐมชฺฌาเนน…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน, โสตาปตฺติมคฺเคน, โสตาปตฺติผเลน…เป… อรหตฺตมคฺเคน ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ปน ขีณาสโว ฉินฺนมูลเก ปญฺจกฺขนฺเธ นฺหาเปนฺโตปิ ขาทาเปนฺโตปิ ภุญฺชาเปนฺโตปิ นิสีทาเปนฺโตปิ นิปชฺชาเปนฺโตปิ นิปฺปริยาเยเนว สุทฺธํ นิมฺมลํ อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคตีติ เวทิตพฺโพ. คำว่า ปาปโก คือ เลวทราม. คำว่า ทุกฺโข คือ ไม่น่าปรารถนา. คำว่า กิญฺจ ตํ คือ การกระทำนั้นจะมีได้อย่างไร. คำว่า ยาหํ คือ เพราะเหตุใด เรา... คำว่า กายทุจฺจริตํ คือ อกุศลกายกรรม 3 อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น. คำว่า กายสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกายทุจริตนั้น. คำว่า วจีทุจฺจริตํ คือ อกุศลวจีกรรม 4 อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น. คำว่า วจีสุจริตํ คือ กุศลกรรม 4 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตนั้น. คำว่า มโนทุจฺจริตํ คือ อกุศลกรรม 3 อย่าง มีอภิชฌาเป็นต้น. คำว่า มโนสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมโนทุจริตนั้น. ในบทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นี้ ความบริสุทธิ์มี 2 อย่าง คือ โดยปริยาย และโดยนิปปริยาย. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยการถึงสรณะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยศีล 5, ด้วยศีล 10, ด้วยจตุปาริสุทธิศีล, ด้วยปฐมฌาน...ฯลฯ... ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยโสดาปัตติมรรค, ด้วยโสดาปัตติผล...ฯลฯ... ด้วยอรหัตตมรรค. ส่วนพระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล แม้ยังเบญจขันธ์อันมีรากคือตัณหาอันตัดขาดแล้ว ให้อาบ ให้เคี้ยว ให้ฉัน ให้นั่ง ให้นอนอยู่ ก็ชื่อว่าบริหาร ดูแลตนให้บริสุทธิ์หมดจดโดยนิปปริยายเท่านั้น พึงทราบดังนี้. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว วชฺชาเนว, โน น วชฺชานิ, ตสฺมา. วชฺชภีรุโนติ วชฺชภีรุกา. วชฺชภยทสฺสาวิโนติ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. เอตํ ปาฏิกงฺขนฺติ เอตํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอตํ อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ, การณวจนํ วา เยน การเณน ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหิ[Pg.4]. เกน ปน การเณน ปริมุจฺจิสฺสตีติ? จตุตฺถมคฺเคน เจว จตุตฺถผเลน จ. มคฺเคน หิ ปริมุจฺจติ นาม, ผลํ ปตฺโต ปริมุตฺโต นาม โหตีติ. กึ ปน ขีณาสวสฺส อกุสลํ น วิปจฺจตีติ? วิปจฺจติ, ตํ ปน ขีณาสวภาวโต ปุพฺเพ กตํ. ตญฺจ โข อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว, สมฺปราเย ปนสฺส กมฺมผลํ นาม นตฺถีติ. ปฐมํ. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ธรรม 2 อย่างนี้เป็นโทษเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นโทษ ฉะนั้น. คำว่า วชฺชภีรุโน คือ ผู้มีปกติกลัวโทษ. คำว่า วชฺชภยทสฺสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นภัย. คำว่า เอตํ ปาฏิกงฺขํ ความว่า พึงปรารถนาการพ้นจากโทษทั้งปวงนี้ การพ้นจากโทษทั้งปวงนี้จักมีแก่ตนอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นศัพท์บอกเหตุว่า เพราะเหตุใด จักพ้นจากโทษทั้งปวง. ก็เพราะเหตุอะไรเล่าจึงจักพ้นได้? (ตอบว่า) จักพ้นได้ด้วยจตุตถมรรคและจตุตถผล. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่ากำลังพ้นด้วยมรรค เมื่อบรรลุผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้พ้นแล้ว. ก็อกุศลกรรมของพระขีณาสพย่อมไม่ให้ผลหรือ? (ตอบว่า) ย่อมให้ผล แต่กรรมนั้นเป็นกรรมที่ท่านทำไว้ก่อนความเป็นพระขีณาสพ. และการให้ผลนั้นย่อมมีในอัตภาพนี้เท่านั้น แต่ในสัมปรายภพ ผลแห่งกรรมสำหรับท่านย่อมไม่มี. จบปฐมสูตร. ๒. ปธานสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปธานสูตร ๒. ทุติเย ปธานานีติ วีริยานิ. วีริยญฺหิ ปทหิตพฺพโต ปธานภาวกรณโต วา ปธานนฺติ วุจฺจติ. ทุรภิสมฺภวานีติ ทุสฺสหานิ ทุปฺปูริยานิ, ทุกฺกรานีติ อตฺโถ. อคารํ อชฺฌาวสตนฺติ อคาเร วสนฺตานํ. จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานนฺติ เอเตสํ จีวราทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนุปฺปทานตฺถาย ปธานํ นาม ทุรภิสมฺภวนฺติ ทสฺเสติ. จตุรตนิกมฺปิ หิ ปิโลติกํ, ปสตตณฺฑุลมตฺตํ วา ภตฺตํ, จตุรตนิกํ วา ปณฺณสาลํ, เตลสปฺปินวนีตาทีสุ วา อปฺปมตฺตกมฺปิ เภสชฺชํ ปเรสํ เทถาติ วตฺตุมฺปิ นีหริตฺวา ทาตุมฺปิ ทุกฺกรํ อุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปฺปเวสนสทิสํ. เตนาห ภควา – ๒. ในสูตรที่ 2 คำว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย. จริงอยู่ ความเพียร ท่านเรียกว่า ปธานะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้ หรือเพราะเป็นเหตุให้เกิดความเป็นปธานะ. คำว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ทนได้ยาก ให้เต็มได้ยาก ทำได้ยาก. คำว่า อคารํ อชฺฌาวสตํ คือ ของผู้ที่อยู่ในเรือน. ด้วยบทว่า จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ นี้ ทรงแสดงว่า ความเพียรเพื่อประโยชน์แก่การถวายปัจจัย 4 เหล่านี้ มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ให้เกิดขึ้นได้ยาก. จริงอยู่ แม้การที่จะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าเก่าแม้ขนาด 4 ศอก, หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งฟายมือข้าวสาร, หรือบรรณศาลาขนาด 4 ศอก, หรือเภสัชแม้เพียงเล็กน้อยในบรรดาน้ำมัน เนยใส เนยข้นเป็นต้น แก่ผู้อื่น" หรือการนำออกมาให้ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เหมือนกับการเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ,อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ; อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ,เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถา’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๒; สํ. นิ. ๑.๓๓); "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ทานและการรบเสมอกัน, แม้ผู้มีของน้อยให้ทาน ก็ย่อมชนะคนหมู่มากได้, หากบุคคลมีศรัทธาให้ทาน แม้ของน้อย, ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า" ดังนี้. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานนฺติ เคหโต นิกฺขมิตฺวา อคารสฺส ฆราวาสสฺส หิตาวเหหิ กสิโครกฺขาทีหิ วิรหิตํ อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ อุปคตานํ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อตฺถาย วิปสฺสนาย เจว มคฺเคน จ สหชาตวีริยํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ, ตสฺมา. ทุติยํ. คำว่า อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ คือ สำหรับผู้ที่ออกจากเรือน บวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ซึ่งปราศจากกิจการอันนำมาซึ่งประโยชน์ของผู้ครองเรือน มีการไถนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น. คำว่า สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาและมรรค เพื่อประโยชน์แก่นิพพาน อันเรียกว่าเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง กล่าวคือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และกามูปธิ. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ความเพียร 2 อย่างนี้ให้เกิดขึ้นได้ยาก ฉะนั้น. จบสูตรที่ 2. ๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาตปนียสูตร ๓. ตติเย [Pg.5] ตปนียาติ อิธ เจว สมฺปราเย จ ตปนฺตีติ ตปนียา. ตปฺปตีติ จิตฺตสนฺตาเปน ตปฺปติ อนุโสจติ กายทุจฺจริตํ กตฺวา นนฺทยกฺโข วิย นนฺทมาณโว วิย นนฺทโคฆาตโก วิย เทวทตฺโต วิย ทฺเวภาติกา วิย จ. เต กิร คาวํ วธิตฺวา มํสํ ทฺเว โกฏฺฐาเส อกํสุ. ตโต กนิฏฺโฐ เชฏฺฐกํ อาห – ‘‘มยฺหํ ทารกา พหู, อิมานิ เม อนฺตานิ เทหี’’ติ. อถ นํ โส ‘‘สพฺพํ มํสํ ทฺเวธา วิภตฺตํ, ปุน กึ มคฺคสี’’ติ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. นิวตฺติตฺวา จ นํ โอโลเกนฺโต มตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ เม กมฺมํ กต’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. โส ฐิตฏฺฐาเนปิ นิสินฺนฏฺฐาเนปิ ตเทว กมฺมํ อาวชฺเชติ, จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ. อสิตปีตขายิตสายิตมฺปิสฺส สรีเร โอชํ น ผรติ, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว อโหสิ. อถ นํ เอโก เถโร ทิสฺวา – ‘‘อุปาสก, ตฺวํ ปหูตอนฺนปาโน, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว เต อวสิฏฺฐํ, อตฺถิ นุ โข เต กิญฺจิ ตปนียกมฺม’’นฺติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ อาโรเจสิ. อถ นํ เถโร ‘‘ภาริยํ เต อุปาสก กมฺมํ กตํ, อนปราธฏฺฐาเน อปรทฺธ’’นฺติ อาห. โส เตเนว กมฺเมน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. วจีทุจฺจริเตน สุปฺปพุทฺธสกฺกโกกาลิกจิญฺจมาณวิกาทโย วิย ตปฺปติ. เสสเมตฺถ จตุตฺเถ จ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยํ. ๓. ในสูตรที่ 3 คำว่า ตปนียา คือ กรรมที่ย่อมเผาผลาญทั้งในภพนี้และในสัมปรายภพ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ตปนียา (กรรมที่เผาผลาญ). คำว่า ตปฺปติ คือ ย่อมเดือดร้อน ย่อมเศร้าโศก ด้วยความเร่าร้อนใจ. (บุคคล) ทำกายทุจริตแล้ว ย่อมเศร้าโศก เหมือนนันทยักษ์, เหมือนนันทมาณพ, เหมือนนันทโคฆาตกะ, เหมือนพระเทวทัต และเหมือนพี่น้องสองคน. ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นฆ่าโคแล้ว แบ่งเนื้อออกเป็นสองส่วน. จากนั้น น้องชายได้กล่าวกับพี่ชายว่า "ข้าพเจ้ามีลูกมาก ขอท่านจงให้ไส้เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเถิด". ลำดับนั้น พี่ชายคนนั้นกล่าวว่า "เนื้อทั้งหมดแบ่งเป็นสองส่วนแล้ว ท่านยังจะต้องการอะไรอีก" แล้วก็ทุบตีน้องชายนั้นให้ถึงความสิ้นชีวิต. และเมื่อหันกลับมามองดูน้องชายนั้น เห็นว่าตายแล้ว จึงเกิดความคิดขึ้นว่า "เราทำกรรมหนักเสียแล้ว". ลำดับนั้น ความโศกอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ว่าจะอยู่ในที่ยืนหรือที่นั่ง ก็รำพึงถึงแต่กรรมนั้น ไม่ได้ความสบายใจเลย. แม้อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว เลีย ก็ไม่ซึมซาบไปในร่างกายของเขา เขากลายเป็นเพียงผู้มีหนังและกระดูกเท่านั้น. ลำดับนั้น พระเถระรูปหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงกล่าวว่า "อุบาสก ท่านมีข้าวและน้ำบริบูรณ์ แต่ร่างกายของท่านเหลือเพียงหนังและกระดูก ท่านได้ทำกรรมอะไรที่เผาผลาญไว้บ้างหรือไม่หนอ?". เขาตอบว่า "มีขอรับ ท่านผู้เจริญ" แล้วได้เล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกับเขาว่า "อุบาสก ท่านทำกรรมหนักแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในบุคคลผู้ไม่ควรประทุษร้าย". เขาทำกาละด้วยกรรมนั้นเอง แล้วได้ไปเกิดในนรก. (บุคคล) ย่อมเดือดร้อนด้วยวจีทุจริต เหมือนพระเจ้าสุปปพุทธศากยะ โกกาลิกะ และนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น. บทที่เหลือในสูตรที่ 3 นี้และในสูตรที่ 4 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ 3. ๕. อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาอุปัญญาตสูตร ๕. ปญฺจเม ทฺวินฺนาหนฺติ ทฺวินฺนํ อหํ. อุปญฺญาสินฺติ อุปคนฺตฺวา คุณํ อญฺญาสึ, ชานึ ปฏิวิชฺฌินฺติ อตฺโถ. อิทานิ เต ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตาติอาทิมาห. อิมญฺหิ ธมฺมทฺวยํ นิสฺสาย สตฺถา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา ตสฺสานุภาวํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อิมินา อิมํ ทีเปติ – ‘‘อหํ ฌานมตฺตเกน วา โอภาสนิมิตฺตมตฺตเกน วา อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา อรหตฺตมคฺคเมว อุปฺปาเทสึ. ยาว โส น อุปฺปชฺชิ, น ตาวาหํ สนฺตุฏฺโฐ อโหสึ. ปธานสฺมึ จ อนุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา อโนสกฺกนาย ฐตฺวาเยว ปธานกิริยํ อกาสิ’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ยา จ อปฺปฏิวานิตาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปฏิวานิตาติ อปฺปฏิกฺกมนา อโนสกฺกนา. อปฺปฏิวานี สุทาหํ[Pg.6], ภิกฺขเว, ปทหามีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อหํ, ภิกฺขเว, อโนสกฺกนายํ ฐิโต โพธิสตฺตกาเล สพฺพญฺญุตํ ปตฺเถนฺโต ปธานมกาสินฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทฺวินฺนาหํ คือ ทฺวินฺนํ อหํ (เรา...ของธรรม ๒ อย่าง) บทว่า อุปญฺญาสึ มีความว่า เข้าไปรู้คุณ คือ รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา (ความไม่สันโดษ) จริงอยู่ พระศาสดาอาศัยธรรม ๒ ประการนี้ จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานุภาพของธรรม ๒ ประการนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า "เราไม่สันโดษด้วยเพียงฌาน หรือด้วยเพียงโอภาสนิมิต เป็นผู้ไม่สันโดษแล้ว ได้ยังอรหัตตมรรคให้เกิดขึ้น ตราบใดที่อรหัตตมรรคนั้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นเราก็ยังไม่เป็นผู้สันโดษ และในความเพียร เราเป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย ตั้งอยู่ในการไม่ถอยกลับเท่านั้น ได้กระทำความเพียร" เมื่อจะทรงแสดงความหมายนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อปฺปฏิวานิตา (ความไม่ถอยกลับ) ในบทนั้น บทว่า อปฺปฏิวานิตา คือ การไม่ถอยกลับ การไม่ย่อท้อ ในบทว่า อปฺปฏิวานี สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ นี้ บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในบทนี้คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตั้งอยู่ในการไม่ย่อท้อ เมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ได้กระทำความเพียร" อิทานิ ยถา เตน ตํ ปธานํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. ตตฺถ ปตฺตพฺพนฺติ อิมินา ปตฺตพฺพํ คุณชาตํ ทสฺเสติ. ปุริสถาเมนาติอาทินา ปุริสสฺส ญาณถาโม ญาณวีริยํ ญาณปรกฺกโม จ กถิโต. สณฺฐานนฺติ ฐปนา อปฺปวตฺตนา โอสกฺกนา, ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา เตน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นาม กถิตํ. เอตฺถ หิ กามํ ตโจ จาติ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ จาติ เอกํ, อฏฺฐิ จาติ เอกํ, มํสโลหิตนฺติ เอกํ, อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ. ปุริสถาเมนาติอาทีนิ อธิมตฺตวีริยาธิวจนานิ. อิติ ปุริเมหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเตน หุตฺวา เอวํ อธิฏฺฐิตํ วีริยํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา เตน โพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียปฏิปทา กถิตา. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่าพระองค์ทรงกระทำความเพียรนั้นอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามํ ตโจ จ (หนังจงเหลือ) ในบทนั้น บทว่า ปตฺตพฺพํ นี้ แสดงถึงหมู่แห่งคุณที่พึงบรรลุ ด้วยบทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน ทรงแสดงถึงกำลังแห่งญาณ ความเพียรประกอบด้วยญาณ และความบากบั่นประกอบด้วยญาณของบุรุษ บทว่า สณฺฐานํ มีความว่า การหยุด การไม่เป็นไป การถอยกลับ คือการระงับ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสสิ่งที่เรียกว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า กามํ ตโจ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า นฺหารุ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า อฏฺฐิ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า มํสโลหิตํ เป็นองค์หนึ่ง, เหล่านี้คือองค์ ๔ บทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน เป็นคำที่กล่าวถึงความเพียรอย่างยิ่ง พึงทราบว่า ความเพียรที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ข้างต้นนี้อธิษฐานไว้อย่างนี้ ชื่อว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสอาคมนียปฏิปทาของพระองค์ ณ โพธิบัลลังก์ อิทานิ ตาย ปฏิปทาย ปฏิลทฺธคุณํ กเถตุํ ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาทาธิคตาติ สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน อธิคตา, น สุตฺตปฺปมตฺเตน ลทฺธา. สมฺโพธีติ จตุมคฺคญาณญฺเจว สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. น หิ สกฺกา เอตํ สุตฺตปฺปมตฺเตน อธิคนฺตุนฺติ. เตนาห – ‘‘อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธี’’ติ. อนุตฺตโร โยคกฺเขโมติ น เกวลํ โพธิเยว, อรหตฺตผลนิพฺพานสงฺขาโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโมปิ อปฺปมาทาธิคโตว. บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงคุณที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า อปฺปมาทาธิคตา คือ บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท อันได้แก่การไม่ปราศจากสติ, มิใช่ได้มาด้วยการหลับและความประมาท บทว่า สมฺโพธิ คือ จตุมัคคญาณและสัพพัญญุตญาณ จริงอยู่ ญาณนี้ไม่อาจบรรลุได้ด้วยการหลับและความประมาท เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ" บทว่า อนุตฺตโร โยคกฺเขโม คือ มิใช่เพียงแต่โพธิญาณเท่านั้น แม้อนุตตรโยคักเขมธรรม อันได้แก่ อรหัตตผลนิพพาน ก็บรรลุได้ด้วยความไม่ประมาทเช่นกัน อิทานิ อตฺตนา ปฏิลทฺธคุเณสุ ภิกฺขุสงฺฆํ สมาทเปนฺโต ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย, ยํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อริยผลํ. อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อุตฺตมปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ ปฏิลภิตฺวา ปาปุณิตฺวา วิหริสฺสถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปฏิวานปธานํ นาเมตํ พหูปการํ อุตฺตมตฺถสาธกํ, ตสฺมา. ปญฺจมํ. บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในคุณที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า ยสฺสตฺถาย มีความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลใด คือ ประสงค์จะเข้าถึงอรหัตตผลใดแล้วอยู่ บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลนั้นอันยอดเยี่ยม บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อริยผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา คือ รู้ยิ่งแล้วด้วยปัญญาอันอุดม กระทำให้แจ้งแล้ว บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ คือ ได้แล้ว บรรลุแล้ว จักอยู่ บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่าความเพียรไม่ถอยกลับนี้มีอุปการะมาก เป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จบสูตรที่ ๕ ๖. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสังโยชนสูตร ๖. ฉฏฺเฐ [Pg.7] สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจยภูเตสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิตาติ อสฺสาทโต ปสฺสิตา ปสฺสนภาโวติ อตฺโถ. นิพฺพิทานุปสฺสิตาติ นิพฺพิทาวเสน อุกฺกณฺฐนวเสน ปสฺสนภาโว. ชาติยาติ ขนฺธนิพฺพตฺติโต. ชรายาติ ขนฺธปริปากโต. มรเณนาติ ขนฺธเภทโต. โสเกหีติ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขเณหิ โสเกหิ. ปริเทเวหีติ ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปิตลกฺขเณหิ ปริเทเวหิ. ทุกฺเขหีติ กายปฏิปีฬนทุกฺเขหิ. โทมนสฺเสหีติ มโนวิฆาตโทมนสฺเสหิ. อุปายาเสหีติ อธิมตฺตายาสลกฺขณอุปายาเสหิ. ทุกฺขสฺมาติ สกลวฏฺฏทุกฺขโต. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ เอตฺถ ปน ผลกฺขโณ กถิโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ฉฏฺฐํ. ๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่เป็นภูมิ ๓ อันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ ๑๐ บทว่า อสฺสาทานุปสฺสิ มีความว่า เห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน คือ สภาพที่เห็น บทว่า นิพฺพิทานุปสฺสิ คือ สภาพที่เห็นโดยอำนาจแห่งความเบื่อหน่าย โดยอำนาจแห่งความเกลียดชัง บทว่า ชาติยา คือ จากความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ บทว่า ชราย คือ จากความแก่รอบแห่งขันธ์ บทว่า มรเณน คือ จากความแตกแห่งขันธ์ บทว่า โสเกหิ คือ จากความโศกทั้งหลายอันมีลักษณะแผดเผาภายใน บทว่า ปริเทเวหิ คือ จากความคร่ำครวญทั้งหลายอันมีลักษณะคือการพร่ำเพ้อรำพันอันอาศัยความโศกนั้น บทว่า ทุกฺเขหิ คือ จากทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย บทว่า โทมนสฺเสหิ คือ จากโทมนัสคือความคับแค้นใจ บทว่า อุปายาเสหิ คือ จากอุปายาสทั้งหลายอันมีลักษณะคือความคับแค้นอย่างยิ่ง บทว่า ทุกฺขสฺมา คือ จากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า ปชหติ คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนในบทว่า ปหาย นี้ ทรงแสดงถึงผลขณะ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๖ ๗. กณฺหสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถากัณหสูตร ๗. สตฺตเม กณฺหาติ น กาฬวณฺณตาย กณฺหา, กณฺหตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติกาฬตาย กณฺหา. สรเสนาปิ วา สพฺพากุสลธมฺมา กณฺหา เอว. น หิ เตสํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. อหิริกนฺติ อหิริกภาโว. อโนตฺตปฺปนฺติ อโนตฺตาปิภาโว. สตฺตมํ. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กณฺหา คือ ชื่อว่า กัณหะ (ดำ) มิใช่เพราะมีสีดำ แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของดำ (คืออบายภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กัณหะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของดำ อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ อกุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า กัณหะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่ออกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมไม่ผ่องใส บทว่า อหิริกํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความละอาย บทว่า อโนตฺตปฺปํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความเกรงกลัว จบสูตรที่ ๗ ๘. สุกฺกสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสุกกสูตร ๘. อฏฺฐเม สุกฺกาติ น วณฺณสุกฺกตาย สุกฺกา, สุกฺกตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติสุกฺกตาย สุกฺกา. สรเสนาปิ วา สพฺพกุสลธมฺมา สุกฺกา เอว. เตสํ หิ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, ภายนลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อฏฺฐมํ. ๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สุกฺกา คือ ชื่อว่า สุกกะ (ขาว) มิใช่เพราะมีสีขาว แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของขาว (คือสุคติภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุกกะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของขาว อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า สุกกะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่อกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมผ่องใส ในบทว่า หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ นี้ หิริมีลักษณะรังเกียจต่อบาป, โอตตัปปะมีลักษณะเกรงกลัว (ต่อบาป) คำใดที่พึงกล่าวโดยพิสดารในหิริโอตตัปปะนี้ คำนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค จบสูตรที่ ๘ ๙. จริยสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาจริยสูตร ๙. นวเม โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกํ สนฺธาเรนฺติ ฐเปนฺติ รกฺขนฺติ. นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ อิมสฺมึ โลเก ชนิกา มาตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ [Pg.8] ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สมฺเภทนฺติ สงฺกรํ มริยาทเภทํ วา. ยถา อเชฬกาติอาทีสุ เอเต หิ สตฺตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ วา ‘‘มาตุจฺฉา’’ติ วา ครุจิตฺตีการวเสน น ชานนฺติ. ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา, ตตฺเถว วิปฺปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา อุปมํ อาหรนฺโต ‘‘ยถา อเชฬกา’’ติอาทิมาห. นวมํ. ๙. ในนวมสูตร บทว่า lokaṃ pālenti (ย่อมคุ้มครองโลก) คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งสัตวโลก ย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ บทว่า Nayidha paññāyetha mātā (มารดาไม่พึงปรากฏในโลกนี้) คือ ในสัตวโลกนี้ ผู้ให้กำเนิดชื่อว่ามารดา ย่อมไม่ปรากฏโดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า Sambhedaṃ (ความปะปน) คือ ความสับสน หรือการทำลายขอบเขต เหมือนในบทว่า yathā ajeḷaka (เหมือนแพะและแกะ) เป็นต้น ด้วยว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่รู้โดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” หรือ “เป็นป้าของเรา” สัตว์เหล่านั้นอาศัยบุคคลใดเกิดขึ้น ย่อมประพฤติผิดในบุคคลนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงนำอุปมามา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า yathā ajeḷakā (เหมือนแพะและแกะ) จบนวมสูตร ๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาวสูปนายิกสูตร ๑๐. ทสมํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. กตรอฏฺฐุปฺปตฺติยํ? มนุสฺสานํ อุชฺฌายเน. ภควตา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ วสฺสูปนายิกา อปฺปญฺญตฺตา อโหสิ. ภิกฺขู อนิพทฺธวาสา วสฺเสปิ อุตุวสฺเสปิ ยถาสุขํ วิจรึสุ. เต ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา เหมนฺตมฺปิ คิมฺหมฺปิ วสฺสมฺปิ จาริกํ จริสฺสนฺติ หริตานิ ติณานิ สมฺมทฺทนฺตา เอกินฺทฺริยํ ชีวํ วิเหเฐนฺตา พหู ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตา. อิเม หิ นาม อญฺญติตฺถิยา ทุรกฺขาตธมฺมา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺติ, อิเม นาม สกุณา รุกฺขคฺเคสุ กุลาวกานิ กตฺวา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุชฺฌายึสุ. ตมตฺถํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ปฐมํ ตาว ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๘๔) เอตฺตกเมวาห. อถ ภิกฺขูนํ ‘‘กทา นุ โข วสฺสํ อุปคนฺตพฺพ’’นฺติ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ สุตฺวา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ อาห. อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กติ นุ โข วสฺสูปนายิกา’’ติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา สกลมฺปิ อิทํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ทฺเวมา, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ วสฺสูปนายิกาติ วสฺสูปคมนานิ. ปุริมิกาติ อปรชฺชุคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปุริมกตฺติกปุณฺณมิปริโยสานา ปฐมา เตมาสี. ปจฺฉิมิกาติ มาสคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมกตฺติกปริโยสานา ปจฺฉิมา เตมาสีติ. ทสมํ. ๑๐. ทสมสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะเหตุเกิดขึ้น เหตุเกิดขึ้นเป็นอย่างไร? เพราะการติเตียนของพวกมนุษย์ ด้วยว่า ในปฐมโพธิกาล ตลอด ๒๐ พรรษา พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติการเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายไม่มีที่อยู่ประจำ เที่ยวจาริกไปตามสบายทั้งในฤดูฝน ทั้งในฤดูอื่น มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วติเตียนว่า “ไฉนหนอ พระสมณศากยบุตรทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปทั้งในฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำหญ้าเขียวสด เบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว ยังสัตว์เล็กๆ จำนวนมากให้ถึงความพินาศ แม้พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ซึ่งมีธรรมอันกล่าวไว้ไม่ดี ยังรู้จักเข้าจำพรรษา อยู่ประจำที่ แม้แต่นกเหล่านี้ยังทำรังบนยอดไม้แล้วเข้าอยู่จำพรรษา” เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุที่เกิดขึ้นนั้น เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ ในเบื้องต้นจึงตรัสเพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษา” ครั้งนั้น พระองค์ทรงสดับความวิตกที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ควรจะเข้าพรรษาเมื่อไรหนอ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษาในฤดูฝน” ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความคิดดังนี้ว่า “การเข้าพรรษามีกี่อย่างหนอ” จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Dvemā, bhikkhave (ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษานี้มี ๒ อย่าง) ในบทเหล่านั้น บทว่า vassūpanāyikā คือ การเข้าพรรษาทั้งหลาย บทว่า Purimikā (ปุริมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งแรก ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้ววันหนึ่ง มีวันปุริมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด บทว่า Pacchimikā (ปัจฉิมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งหลัง ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้วเดือนหนึ่ง มีวันปัจฉิมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด จบทสมสูตร กมฺมการณวคฺโค ปฐโม. กัมมการณวรรคที่ ๑ ๒. อธิกรณวคฺควณฺณนา ๒. อรรถกถาอธิกรณวรรค ๑๑. ทุติยสฺส [Pg.9] ปฐเม พลานีติ เกนฏฺเฐน พลานิ. อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม, ตถา ทุรภิภวนฏฺเฐน อนชฺโฌมทฺทนฏฺเฐน จ. ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ. ภาวนาพลนฺติ พฺรูหนพลํ วฑฺฒนพลํ. สุทฺธํ อตฺตานนฺติ อิทํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ พเลสุ. ยมิทนฺติ ยํ อิทํ. เสขานเมตํ พลนฺติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลเมตํ. เสขญฺหิ โส, ภิกฺขเว, พลํ อาคมฺมาติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลํ อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ อิมินา ปน ผลํ กถิตํ. ยํ ปาปนฺติ ยํ ปาปกํ ลามกํ. ยสฺมา ปเนตานิ ทฺเวปิ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา เอตฺถ เอตทคฺคํ นาคตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า balāni (พละทั้งหลาย) ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว และเพราะอรรถว่าใครๆ ข่มได้ยาก และเพราะอรรถว่าใครๆ ครอบงำไม่ได้ บทว่า Paṭisaṅkhānabalaṃ (ปฏิสังขานพละ) คือ กำลังคือการพิจารณา บทว่า Bhāvanābalaṃ (ภาวนาพละ) คือ กำลังคือการทำให้เจริญ กำลังคือการทำให้เพิ่มพูน บทว่า suddhaṃ attānaṃ (ตนผู้บริสุทธิ์) นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว บทว่า Tatra คือ ในพละทั้งสองนั้น บทว่า Yamidaṃ พึงตัดบทเป็น yaṃ idaṃ บทว่า Sekhānametaṃ balaṃ (นี้เป็นพละของพระเสขะ) คือ นี้เป็นญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgamma (ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นอาศัยเสขพละ) คือ ปรารภ หมายถึง อาศัยญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Pajahati (ย่อมละ) คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนด้วยบทว่า Pahāya (ละแล้ว) นี้ ท่านกล่าวถึงผล บทว่า Yaṃ pāpaṃ (บาปใด) คือ อกุศลใดที่เลวทราม อนึ่ง เพราะบุคคลเจริญพละทั้งสองนี้แล้วย่อมบรรลุพระอรหัต ฉะนั้น พึงทราบว่า เอตทัคคะจึงไม่มาในพระสูตรนี้ ๑๒. ทุติเย สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติอาทีสุ อยํ เหฏฺฐา อนาคตานํ ปทานํ วเสน อตฺถวณฺณนา – วิเวกนิสฺสิตนฺติ วิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. สฺวายํ ตทงฺควิเวโก วิกฺขมฺภน-สมุจฺเฉท-ปฏิปฺปสฺสทฺธิ-นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ วิเวเก. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ สติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ. ปญฺจวิธวิเวกนิสฺสิตมฺปีติ เอเก. เต หิ น เกวลํ พลววิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุเยว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, วิปสฺสนาปาทกกสิณชฺฌานอานาปานาสุภพฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺติ, น จ ปฏิสิทฺธา อฏฺฐกถาจริเยหิ. ตสฺมา เตสํ มเตน เอเตสํ ฌานานํ ปวตฺติกฺขเณ กิจฺจโต เอว วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ. ยถา จ ‘‘วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตมฺปิ ภาเวตี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสุ. วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ ในบททั้งหลายเป็นต้นว่า satisambojjhaṅgaṃ bhāveti (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) นี้เป็นการพรรณนาความโดยอาศัยบทที่ยังไม่มาในเบื้องต้น - บทว่า vivekanissitaṃ (อาศัยวิเวก) คือ อาศัยวิเวก บทว่า Viveko คือ ความสงัด วิเวกนั้นมี ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ในวิเวก ๕ อย่างนั้น บทว่า Vivekanissitaṃ พึงทราบความหมายนี้ว่า ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวก อาศัยสมุจเฉทวิเวก และอาศัยนิสสรณวิเวก จริงอย่างนั้น โยคีผู้ประกอบในการเจริญสติสัมโพชฌงค์ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย ส่วนในกาลแห่งมรรค ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยสมุจเฉทวิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอารมณ์ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิเวก ๕ อย่างก็มี ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นมิได้ยกโพชฌงค์ขึ้นเฉพาะในขณะแห่งวิปัสสนา มรรค และผลที่มีกำลังเท่านั้น แต่ยังยกขึ้นแม้ในกสิณฌาน อานาปานฌาน อสุภฌาน และพรหมวิหารฌาน อันเป็นบาทของวิปัสสนาด้วย และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็มิได้ห้ามไว้ เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น ในขณะที่ฌานเหล่านั้นเป็นไป (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจเท่านั้น และดังที่กล่าวไว้ว่า “ในขณะแห่งวิปัสสนา (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย” ฉันใด ก็ควรจะกล่าวว่า “ย่อมเจริญ (สติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกด้วย” ฉันนั้น นัยนี้พึงเห็นในบทเป็นต้นว่า virāganissitaṃ (อาศัยวิราคะ) ด้วยว่า ศัพท์มีวิราคะเป็นต้น มีอรรถว่าเป็นวิเวกนั่นเอง เกวลํ [Pg.10] เหตฺถ โวสฺสคฺโค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จาติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ จ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ, ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อิทํ วุตฺตํ โหติ. อยญฺหิ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สติสมฺโพชฺฌงฺโค กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ. ในบทนี้ คำว่า โวสสัคคะ มี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และปักขันทนโวสสัคคะ. ใน ๒ อย่างนั้น ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ การละกิเลสด้วยอำนาจตทังคปหานในขณะแห่งวิปัสสนา และด้วยอำนาจสมุจเฉทปหานในขณะแห่งมรรค. ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ การแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นธรรมน้อมไปในนิพพานนั้นในขณะแห่งวิปัสสนา แต่ในขณะแห่งมรรค (การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน) ด้วยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์. โวสสัคคะทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในนัยแห่งอรรถกถานี้ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. จริงอย่างนั้น สติสัมโพชฌงค์นี้ย่อมสละกิเลสทั้งหลาย และย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน ด้วยประการที่กล่าวแล้ว. ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า "โวสฺสคฺคปริณามึ" ท่านกล่าวถึง (ธรรมที่) กำลังน้อมไปและน้อมไปแล้ว เพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ (ธรรมที่) กำลังแก่และแก่รอบแล้ว. จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญโพชฌงค์นี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นโดยประการที่สติสัมโพชฌงค์จะแก่รอบเพื่อประโยชน์แก่การสละกิเลส (กิเลสปริจจาคโวสสัคคะ) และเพื่อประโยชน์แก่การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน (นิพพานปักขันทนโวสสัคคะ) และโดยประการที่แก่รอบแล้ว. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. อิธ ปน นิพฺพานํเยว สพฺพสงฺขเตหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, สพฺเพสํ วิราคภาวโต วิราโค, นิโรธภาวโต นิโรโธติ วุตฺตํ. มคฺโค เอว จ โวสฺสคฺคปริณามี, ตสฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติยา วิเวกนิสฺสิตํ, ตถา วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ. ตญฺจ โข อริยมคฺคกฺขณุปฺปตฺติยา กิเลสานํ สมุจฺเฉทโต ปริจฺจาคภาเวน จ นิพฺพานปกฺขนฺทนภาเวน จ ปริณตํ ปริปกฺกนฺติ อยเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ. อิติ อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิเมสุปิ ทฺวีสุ พเลสุ เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ก็ในที่นี้ พระนิพพานนั่นเทียว ชื่อว่า วิเวก เพราะสงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า วิราคะ เพราะเป็นที่คลายกำหนัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า นิโรธ เพราะเป็นที่ดับ (แห่งสังขตธรรมทั้งปวง) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และมรรคนั่นเทียว ชื่อว่า โวสสัคคปริณามี. เพราะเหตุนั้น (ภิกษุ) ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก เพราะมีความเป็นไปโดยทำวิเวก (นิพพาน) ให้เป็นอารมณ์, ฉันนั้น (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิราคะ อันอาศัยนิโรธ. และสติสัมโพชฌงค์นั้นแล อันน้อมไปแล้ว แก่รอบแล้ว โดยความเป็นธรรมสละ (กิเลส) เพราะตัดขาดกิเลสทั้งหลายได้โดยเด็ดขาด และโดยความเป็นธรรมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะเกิดขึ้นในขณะแห่งอริยมรรค พึงเห็นเนื้อความนี้เท่านั้น. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันเจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวแล้ว. แม้ในพละ ๒ เหล่านี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ๑๓. ตติเย วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ ปาฬิอตฺโถ จ ภาวนานโย จ สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙-๗๐) วิตฺถาริโตเยว. อิมานิ ปน จตฺตาริ ฌานานิ เอโก ภิกฺขุ จิตฺเตกคฺคตฺถาย ภาเวติ, เอโก วิปสฺสนาปาทกตฺถาย, เอโก อภิญฺญาปาทกตฺถาย, เอโก นิโรธปาทกตฺถาย, เอโก ภววิเสสตฺถาย. อิธ ปน ตานิปิ วิปสฺสนาปาทกานิ อธิปฺเปตานิ. อยํ หิ ภิกฺขุ อิมานิ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เหตุปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา สปฺปจฺจยํ [Pg.11] นามรูปญฺจ ววตฺถเปตฺวา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวเมตานิ ฌานานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. อิมสฺมิมฺปิ พลทฺวเย เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ อรรถแห่งบาลีและนัยแห่งการเจริญฌาน ๔ มีคำว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" เป็นต้น ทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ก็ฌาน ๔ เหล่านี้ ภิกษุบางรูปย่อมเจริญเพื่อความเป็นหนึ่งแห่งจิต, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งวิปัสสนา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งอภิญญา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อภพวิเศษ. ก็ในที่นี้ แม้ฌานเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา. จริงอยู่ ภิกษุนี้เข้าฌานเหล่านี้แล้ว ออกจากสมาบัติ พิจารณาสังขารทั้งหลาย กระทำการกำหนดเหตุปัจจัย กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย ประมวลอินทรีย์ พละ โพชฌงค์เข้าด้วยกัน ย่อมบรรลุพระอรหัต. ด้วยประการฉะนี้ ฌานเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระนั่นเทียว. แม้ในพละสองหมวดนี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ๑๔. จตุตฺเถ สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จาติ สํขิตฺตธมฺมเทสนา วิตฺถารธมฺมเทสนา จาติ ทฺเวเยว ธมฺมเทสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ มาติกํ อุทฺทิสิตฺวา กถิตา เทสนา สํขิตฺตเทสนา นาม. ตเมว มาติกํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. มาติกํ วา ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. ตาสุ สํขิตฺตเทสนา นาม มหาปญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา นาม มนฺทปญฺญสฺส. มหาปญฺญสฺส หิ วิตฺถารเทสนา อติปปญฺโจ วิย โหติ. มนฺทปญฺญสฺส สงฺเขปเทสนา สสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหติ, เนว อนฺตํ น โกฏึ ปาปุณิตุํ สกฺโกติ. สงฺเขปเทสนา จ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา อิตเรสํ ติณฺณํ วเสน. สกลมฺปิ หิ เตปิฏกํ สงฺเขปเทสนา วิตฺถารเทสนาติ เอตฺเถว สงฺขํ คจฺฉติ. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า "สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จ" นี้ ทรงแสดงว่า ธรรมเทศนามีเพียง ๒ อย่าง คือ สังขิตตธรรมเทศนา และวิตถารธรรมเทศนา. ในธรรมเทศนา ๒ อย่างนั้น เทศนาที่ทรงยกมาติกาขึ้นแสดง ชื่อว่า สังขิตตเทศนา. เทศนาที่ทรงจำแนกมาติกานั้นนั่นแหละโดยพิสดารแล้วแสดง ชื่อว่า วิตถารเทศนา. อีกอย่างหนึ่ง เทศนาที่ทรงจำแนกโดยพิสดารแล้วแสดง จะทรงตั้งมาติกาไว้หรือไม่ตั้งไว้ก็ตาม ชื่อว่า วิตถารเทศนา. ในเทศนา ๒ อย่างนั้น สังขิตตเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้มีปัญญามาก, วิตถารเทศนา (ทรงแสดงโดยอัธยาศัย) ของบุคคลผู้มีปัญญาน้อย. จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้มีปัญญามาก วิตถารเทศนาเป็นเหมือนความเนิ่นช้าเกินไป. สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาน้อย สังเขปเทศนาเป็นเหมือนการกระโดดของกระต่าย ย่อมไม่สามารถเพื่อจะบรรลุถึงที่สุดหรือเบื้องต้นได้เลย. และสังเขปเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของอุคฆฏิตัญญูบุคคล, วิตถารเทศนา (ทรงแสดง) โดยอัธยาศัยของบุคคล ๓ จำพวกที่เหลือ. จริงอยู่ พระไตรปิฎกทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสังเขปเทศนาและวิตถารเทศนานี้เท่านั้น. ๑๕. ปญฺจเม ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณติ วิวาทาธิกรณํ, อนุวาทาธิกรณํ, อาปตฺตาธิกรณํ, กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อธิกรณานํ ยสฺมึ อธิกรเณ. อาปนฺโน จ ภิกฺขูติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ภิกฺขุ จ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. ทีฆตฺตายาติ ทีฆํ อทฺธานํ ติฏฺฐนตฺถาย. ขรตฺตายาติ ทาส-โกณฺฑ-จณฺฑาล-เวนาติ เอวํ ขรวาจาปวตฺตนตฺถาย. วาฬตฺตายาติ ปาณิ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรณวเสน กกฺขฬภาวตฺถาย. ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ อญฺญมญฺญํ วิวาทาปนฺเน ภิกฺขุสงฺเฆ เยปิ อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา คเหตุกามา ปธานํ วา อนุยุญฺชิตุกามา, เต ผาสุํ น วิหริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสงฺฆสฺมึ หิ อุโปสถปวารณาย ฐิตาย อุทฺเทสาทีหิ อตฺถิกา อุทฺเทสาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, วิปสฺสกานํ จิตฺตุปฺปาโท น เอกคฺโค โหติ, ตโต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ. น ทีฆตฺตายาติอาทีสุ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า "ยสฺมึ ภิกฺขเว อธิกรเณ" ความว่า ในอธิกรณ์ใด ในบรรดาอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์. บทว่า "อาปนฺโน จ ภิกฺขู" ความว่า และภิกษุผู้ต้องอาบัติ. บทว่า "ตสฺเมตํ" คือ ตสฺมึ เอตํ (ในอธิกรณ์นั้น นี้). บทว่า "ทีฆตฺตาย" ความว่า เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน. บทว่า "ขรตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งวาจาหยาบคายอย่างนี้ว่า ทาส คนไม่มีศีล คนจัณฑาล คนจักสาน. บทว่า "วาฬตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง ด้วยอำนาจการประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ เป็นต้น. บทว่า "ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ" ความว่า ในหมู่ภิกษุผู้ถึงความวิวาทกันและกัน แม้ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเรียนอุเทศหรือปริปุจฉา หรือใคร่จะประกอบความเพียร ภิกษุเหล่านั้นย่อมอยู่ไม่ผาสุก. จริงอยู่ เมื่ออุโบสถปวารณาในหมู่ภิกษุงดไป ภิกษุผู้ต้องการอุเทศเป็นต้น ย่อมไม่สามารถจะเรียนอุเทศเป็นต้นได้, จิตตุปบาทของวิปัสสกบุคคลทั้งหลายย่อมไม่เป็นหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น พวกเธอย่อมไม่สามารถให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้. ด้วยประการฉะนี้ และภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ไม่ผาสุก. ในบทมีคำว่า "น ทีฆตฺตาย" เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. อิธาติ [Pg.12] อิมสฺมึ สาสเน. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อกุสลํ อาปนฺโนติ เอตฺถ อกุสลนฺติ อาปตฺติ อธิปฺเปตา, อาปตฺตึ อาปนฺโนติ อตฺโถ. กญฺจิเทว เทสนฺติ น สพฺพเมว อาปตฺตึ, อาปตฺติยา ปน กญฺจิเทว เทสํ อญฺญตรํ อาปตฺตินฺติ อตฺโถ. กาเยนาติ กรชกาเยน. อนตฺตมโนติ อตุฏฺฐจิตฺโต. อนตฺตมนวาจนฺติ อตุฏฺฐวาจํ. มเมวาติ มํเยว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อธิกรเณ. อจฺจโย อจฺจคมาติ อปราโธ อติกฺกมิตฺวา มทฺทิตฺวา คโต, อหเมเวตฺถ อปราธิโก. สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ ยถา สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา นีเต ภณฺฑสฺมึ สุงฺกทายกํ อปราโธ อภิภวติ, โส จ ตตฺถ อปราธิโก โหติ, น ราชาโน น ราชปุริสาติ อตฺโถ. บทว่า อิท มีความว่า ในพระศาสนานี้. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ มีความว่า ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้. ในบทว่า อกุสลํ อาปนฺโน นี้ บทว่า อกุสลํ ประสงค์เอาอาบัติ ความว่า ต้องอาบัติแล้ว. บทว่า กญฺจิเทว เทสํ มีความว่า ไม่ใช่ต้องอาบัติทั้งหมด แต่ต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเป็นส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งอาบัติ. บทว่า กาเยน คือ ด้วยกายอันเกิดแต่ธุลี. บทว่า อนตฺตมโน คือ มีจิตไม่ยินดี. บทว่า อนตฺตมนวาจํ คือ วาจาที่ไม่น่าพอใจ. บทว่า มเมว คือ เรานั่นเทียว. บทว่า ตตฺถ คือ ในอธิกรณ์นั้น. บทว่า อจฺจโย อจฺจคมา มีความว่า โทษได้ก้าวล่วง ย่ำยีไปแล้ว เรานั่นแหละเป็นผู้มีโทษในเรื่องนี้. บทว่า สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมึ มีความว่า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลเลี่ยงด่านภาษีแล้วนำสินค้าไป โทษย่อมครอบงำผู้ให้ส่วย และผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีโทษในเรื่องนั้น พระราชาไม่มีโทษ ราชบุรุษไม่มีโทษ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย หิ รญฺญา ฐปิตํ สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา ภณฺฑํ หรติ, ตํ สห ภณฺฑสกเฏน อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ เนว สุงฺกฏฺฐานสฺส โทโส อตฺถิ, น รญฺโญ น ราชปุริสานํ, ปริหริตฺวา คตสฺเสว ปน โทโส, เอวเมวํ ยํ โส ภิกฺขุ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตตฺถ เนว อาปตฺติยา โทโส, น โจทกสฺส. ตีหิ ปน การเณหิ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โทโส. ตสฺส หิ อาปตฺตึ อาปนฺนภาเวนปิ โทโส, โจทเก อนตฺตมนตายปิ โทโส, อนตฺตมนสฺส สโต ปเรสํ อาโรจเนนปิ โทโส. โจทกสฺส ปน ยํ โส ตํ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตํ อทฺทส, ตตฺถ โทโส นตฺถิ. อนตฺตมนตาย โจทนาย ปน โทโส. ตมฺปิ อมนสิกริตฺวา อยํ ภิกฺขุ อตฺตโนว โทสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมิ’’นฺติ เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยวาเร โจทกสฺส อนตฺตมนตา จ อนตฺตมนตาย โจทิตภาโว จาติ ทฺเว โทสา, เตสํ วเสน ‘‘อจฺจโย อจฺจคมา’’ติ เอตฺถ โยชนา กาตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. มีคำอธิบายดังนี้: ก็ผู้ใดเลี่ยงด่านภาษีที่พระราชาทรงตั้งไว้แล้วขนสินค้าไป, (ราชบุรุษ) นำผู้นั้นพร้อมทั้งเกวียนสินค้ามาถวายพระราชา. ในเรื่องนั้น ด่านภาษีไม่มีโทษเลย, พระราชาไม่มีโทษ, ราชบุรุษไม่มีโทษ, แต่ผู้ที่เลี่ยงไปนั่นแหละมีโทษ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นต้องอาบัติใด, ในเรื่องนั้น อาบัติไม่มีโทษเลย, โจทก์ก็ไม่มีโทษ. แต่ว่า ภิกษุนั้นนั่นแหละมีโทษด้วยเหตุ ๓ ประการ. คือ ภิกษุนั้นมีโทษแม้เพราะความเป็นผู้ต้องอาบัติ, มีโทษแม้เพราะความไม่พอใจในโจทก์, มีโทษแม้เพราะเมื่อตนไม่พอใจแล้วไม่บอกแก่ผู้อื่น. ส่วนโจทก์นั้น การที่เขาเห็นภิกษุนั้นกำลังต้องอาบัตินั้น ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ แต่มีโทษในการโจทด้วยความไม่พอใจ. ภิกษุนี้ไม่ใส่ใจถึงโทษนั้น พิจารณาเห็นแต่โทษของตนเองว่า "ดังนี้ ความผิดได้ล่วงเกินเรานั่นเทียวในเรื่องนั้น เปรียบเหมือน (โทษครอบงำ) ผู้ให้ส่วยในเมื่อมีสินค้า" ดังนี้ ความว่า ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้. ในวาระที่สอง โทษของโจทก์มี ๒ อย่าง คือ ความไม่พอใจ ๑ และความเป็นผู้ถูกโจทด้วยความไม่พอใจ ๑ พึงประกอบความในบทว่า "อจฺจโย อจฺจคมา" นี้ ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองนั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. ๑๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ เอโก อปากฏนาโม พฺราหฺมโณ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เยนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ[Pg.13]? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตโร คือ พราหมณ์คนหนึ่งผู้มีชื่อไม่ปรากฏ. ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ บทว่า เยน เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด เขาเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือพึงเห็นความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้น. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เปรียบเหมือนหมู่สกุณาพึงเข้าอาศัยต้นไม้ใหญ่ที่มีผลเป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันโอชา. บทว่า อุปสงฺกมิ มีความว่า ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง มีความว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ไปยังสถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค. ภควตา สทฺธึ สมฺโมทีติ ยถา จ ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตน, เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ, สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต โคตมสฺส จ สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทิ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสฺส สมฺโมทสฺส ชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต วา สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต สารณียํ, ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียนฺติ เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ สารณียํ กถํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เยนตฺเถน อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม เอกมนฺตํ นิสีทิ. บทว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ มีความว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสถามถึงความเป็นอยู่ได้เป็นต้นกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เปรียบเหมือนน้ำเย็นผสมกับน้ำร้อนถึงความเป็นอันเดียวกัน. และได้ปราศรัยด้วยถ้อยคำมีอาทิว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ท่านพระโคดมและเหล่าสาวกมีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุกดีหรือ". ถ้อยคำนั้นชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงอันได้แก่ปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรบันเทิง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ จึงควรให้ระลึกถึงและเป็นไปเนืองนิตย์ได้แม้สิ้นกาลนาน และเพราะเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึง. หรือชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังฟัง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังระลึกถึง. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะพยัญชนะบริสุทธิ์, ชื่อว่า สารณียะ เพราะอรรถบริสุทธิ์. พราหมณ์ครั้นกล่าวถ้อยคำอันเป็นสัมโมทนียะและสารณียะโดยปริยายเป็นอันมากอย่างนี้ให้จบสิ้นลงแล้ว, มีความประสงค์จะทูลถามถึงเนื้อความที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ อุปาวิสิ. ปณฺฑิตา หิ ปุริสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ. อยญฺจ เนสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ. บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ (แสดงอาการ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า "วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺติ" (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไม่สม่ำเสมอ). เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้ว่า นั่งแล้วโดยอาการที่ชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. หรือบทนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. บทว่า นิสีทิ คือ เข้าไปนั่งใกล้. ด้วยว่า บัณฑิตบุรุษทั้งหลาย เข้าไปหาท่านผู้ควรแก่การเคารพแล้ว ย่อมนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ด้วยความฉลาดในอาสนะ. และพราหมณ์นี้ก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาบัณฑิตบุรุษเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เขาจึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ, อจฺจาสนฺนํ, อุปริวาตํ, อุนฺนตปฺปเทสํ, อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ[Pg.14]. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. ถามว่า ก็ นั่งอย่างไร จึงจะชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง? ตอบว่า เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเสีย. ได้แก่ (นั่ง) ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, เหนือลม, ในที่สูง, ตรงหน้าเกินไป, และข้างหลังเกินไป. ด้วยว่า ผู้นั่งในที่ไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดด้วยเสียงดัง. ผู้นั่งในที่ใกล้เกินไป ย่อมกระทบกระทั่ง. ผู้นั่งในที่เหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย. ผู้นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ. ผู้นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องดูโดยจ้องตาต่อตา. ผู้นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องยืดคอดู. เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอกมนฺตํ นิสีทิ". เอตทโวจาติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา – อคาริกปุจฺฉา, อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๙๖) อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๖) อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อยํ ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ เหตุ ปจฺจโยติ อุภยมฺเปตํ การณเววจนเมว. อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตูติ อธมฺมจริยาสงฺขาตาย วิสมจริยาย เหตุ, ตํการณา ตปฺปจฺจยาติ อตฺโถ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมการณนฺติ อตฺโถ. วิสมํ จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สุกฺกปกฺเขปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถโต ปเนตฺถ อธมฺมจริยาวิสมจริยา นาม ทส อกุสลกมฺมปถา, ธมฺมจริยาสมจริยา นาม ทส กุสลกมฺมปถาติ เวทิตพฺพา. ในบทว่า เอตทโวจ นี้ พึงทราบว่า คำถามมี ๒ อย่าง คือ คำถามของคฤหัสถ์ และคำถามของอนคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในคำถาม ๒ อย่างนั้น คำถามของคฤหัสถ์มาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” คำถามของอนคาริกมาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คือปัญจุปาทานขันธ์ใช่ไหมหนอ” ส่วนพราหมณ์ผู้นี้ เมื่อจะทูลถามคำถามของคฤหัสถ์ที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย” ในบทเหล่านั้น ทั้งสองบทคือ เหตุ และ ปัจจโย เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ (เหตุ) นั่นเอง บทว่า อธัมมจริยาวิสมจริยาเหตุ มีความว่า เพราะเหตุแห่งความประพฤติไม่สม่ำเสมอที่เรียกว่าความประพฤติไม่เป็นธรรม, เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น ในบทนั้น มีความหมายของบทดังนี้: การประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธัมมจริยา ความหมายคือ การกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือ การประพฤติกรรมที่ไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา การประพฤติไม่เป็นธรรมนั้นด้วย และเป็นการประพฤติไม่สม่ำเสมอด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความหมายแม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายกุศล) ในที่นี้ โดยความหมาย พึงทราบว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐, ธัมมจริยาสมจริยา ได้แก่ กุศลกรรมบถ ๑๐ อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ เอตฺถ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ในบทว่า อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม นี้ อภิกกันตศัพท์นี้ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, งามยิ่ง, และการแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป ในบทเป็นต้นว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า งาม ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. – “ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่างไสว” อาทีสุ [Pg.15] (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา สาธุ สาธุ, โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ในบทเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า รูปงามยิ่ง ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง แม้ในที่นี้ ก็ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง นั่นแหละ และเพราะปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นอันกล่าวว่า “ดีละ ดีละ ท่านพระโคดม” ‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร; หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. – “บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำในเวลาหวาดกลัว โกรธ สรรเสริญ รีบร้อน ตื่นเต้นอัศจรรย์ใจ ร่าเริง โศกเศร้า และเลื่อมใส” อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกฺกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ. และด้วยหลักการนี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยอำนาจความเลื่อมใสและด้วยอำนาจการสรรเสริญ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ เป็นอันกล่าวว่า น่าปรารถนายิ่งนัก น่าพอใจยิ่งนัก งามยิ่งนัก ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ. ในสองบทนั้น ด้วยอภิกกันตศัพท์บทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระธรรมเทศนา, ด้วยอีกบทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญความเลื่อมใสของตน ในที่นี้มีความประสงค์ดังนี้: “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ไพเราะยิ่งนัก, ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ ก็ไพเราะยิ่งนัก” หรืออีกนัยหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งหมายถึงความหมายคู่ๆ กันไป คือ พระดำรัสของท่านพระโคดมไพเราะยิ่งนัก เพราะทำลายโทษ, ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้บรรลุคุณ, เช่นเดียวกัน ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้เกิดศรัทธา, เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถ, เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทที่เข้าใจง่าย, เพราะมีอรรถลึกซึ้ง, เพราะฟังแล้วสบายหู, เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน, เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะบริสุทธิ์ด้วยปัญญา, เพราะไพเราะในเบื้องต้น, เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อกำลังฟัง, เพราะเป็นประโยชน์เมื่อกำลังไตร่ตรอง พึงประกอบความด้วยบทเป็นต้นอย่างนี้ ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ, เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ. ต่อจากนั้นไป พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่คว่ำไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย) บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้ บทว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด บทว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ จับมือแล้วพึงบอกว่า “นี่คือทาง” บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และเมฆหนาทึบ นี้เป็นความหมายของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ [Pg.16] สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธกาเร นิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ. ส่วนนี้เป็นการเชื่อมโยงความหมายที่ประสงค์: บุคคลใดพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด, ท่านผู้ให้ข้าพเจ้าผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ได้ลุกขึ้นจากอสัทธรรม ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงเปิดของที่ถูกปิดบังไว้ ฉันใด, ท่านผู้เปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง ฉันใด, ท่านผู้ทำให้ทางสวรรค์และทางพระนิพพานปรากฏแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางผิดทางชั่ว ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด, ท่านผู้ตามประทีปคือเทศนาที่กำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังธรรมนั้น สำหรับข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นสภาวะแห่งรัตนะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ก็ฉันนั้น เพราะท่านพระโคดมได้ประกาศธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยปริยายเหล่านี้ ฉะนั้น (จึงเป็นอันกล่าวว่า) ธรรมอันท่านประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ. ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามีติ ภวํ เม โคตโม สรณํ ปรายณํ อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภวนฺตํ โคตมํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ, อปิจ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน – (พราหมณ์) สรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะกระทำการแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ. บทว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า พระโคดมผู้เจริญเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า เป็นผู้ป้องกันจากความทุกข์ และเป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล ด้วยอธิบายอย่างนี้ ข้าพเจ้าจึงถึงพระโคดมผู้เจริญ คือ เข้าไปคบหา เข้าไปรับใช้ เข้าไปนั่งใกล้ หรืออีกอย่างหนึ่งว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีความหมายว่า ไป ธาตุเหล่านั้นก็มีความหมายว่า รู้ ด้วย. เพราะเหตุนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ จึงมีความหมายว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ ดังนี้. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นั้น ธรรมชื่อว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้ว และผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งสังขตธรรมเหล่านั้น" (ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร). และมิใช่เพียงแต่อริยมรรคและนิพพานเท่านั้น แต่ยังหมายถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า – ‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ; มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗); "ท่านจงเข้าถึงธรรมนี้อันเป็นที่สำรอกราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, ธรรมอันเป็นอสังขตะ ไม่เป็นปฏิปักษ์, ธรรมนี้อันไพเราะ คล่องแคล่ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" เอตฺถ ราควิโรโคติ มคฺโค กถิโต. อโนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ. โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิเยว วิมาเน – ในคาถานั้น ด้วยบทว่า ราควิราโค ตรัสถึงมรรค. ด้วยบทว่า อเนชมโสกํ ตรัสถึงผล. ด้วยบทว่า ธมฺมมสงฺขตํ ตรัสถึงนิพพาน. ด้วยบทว่า อปฺปฏิฏกูลํ มธุรมิมํ ปคุนํ สุวิภตฺตํ ตรัสถึงธรรมขันธ์ทั้งหมดที่จำแนกไว้โดยปิฎกสาม. ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยมีทิฏฐิและศีลเสมอกัน. สงฆ์นั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า – ‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ; อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘); "ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ทานที่ถวายในบุรุษยุคล ๔ คู่ ผู้บริสุทธิ์เหล่าใด มีผลมาก, บุคคล ๘ เหล่านั้นผู้เห็นธรรม ท่านจงเข้าถึงสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" ภิกฺขูนํ [Pg.17] สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา พฺราหฺมโณ ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ. หมู่แห่งภิกษุชื่อว่า ภิกษุสงฆ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์ได้ประกาศสรณคมน์ ๓ ประการ. อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สํกิเลโส, เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ. บัดนี้ เพื่อความฉลาดในสรณคมน์เหล่านั้น พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, สรณคมน์, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทแห่งสรณคมน์, ผลแห่งสรณคมน์, ความเศร้าหมอง, และการทำลาย. เสยฺยถิทํ – ปทตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน โลกสฺส อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ โย จ สรณํ คจฺฉติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ. กล่าวคือ – เบื้องต้น โดยอรรถแห่งบทว่า ชื่อว่าสรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ทำลาย. อธิบายว่า ย่อมทำลาย ย่อมยังภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และความลำบากในทุคคติของเหล่าผู้ถึงสรณะให้พินาศไป ด้วยสรณคมน์นั้นเอง, คำนี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัย. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และด้วยการให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของโลก ด้วยการให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และด้วยการประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัย ด้วยการกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แห่งการกระทำอันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าสรณะ. จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยอาการมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ตั้ง มีกิเลสอันถูกกำจัดแล้ว มีความเป็นไปในอาการมีความน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้นเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า สรณคมน์. สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ชื่อว่าผู้ถึงสรณะ. อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นที่พึ่งของเรา, รัตนะเหล่านี้เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา" ดังนี้. เบื้องต้น พึงทราบองค์สามนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ที่ถึงสรณะ อย่างนี้. สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจาติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ, สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ. ส่วนในประเภทแห่งสรณคมน์ สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกุตตรสรณคมน์ และโลกิยสรณคมน์. ในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์สำหรับพระอริยบุคคลผู้เห็นสัจจะแล้ว ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้นโดยกิจ โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ในขณะแห่งมรรค. โลกิยสรณคมน์สำหรับปุถุชน ย่อมสำเร็จโดยมีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ไว้. สรณคมน์นั้นโดยอรรถแล้ว ได้แก่ การได้ศรัทธาในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูล และทิฏฐุชุกรรมในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ. ตยิทํ จตุธา ปวตฺตติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน ตปฺปรายณตาย สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตนาติ. ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธสฺส [Pg.18] อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทน-ปจฺจุฏฺฐาน-อญฺชลิกมฺม-สามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมิ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจกาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณคมนํ. โลกิยสรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน, ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์, และด้วยการนอบน้อม. ใน ๔ ประการนั้น การมอบตน ได้แก่ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์". ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้แก่ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระธรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระสงฆ์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การเข้าถึงความเป็นศิษย์ ได้แก่ การเข้าถึงความเป็นศิษย์อย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นอันเตวาสิกของพระพุทธเจ้า ของพระธรรม ของพระสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การนอบน้อม ได้แก่ การแสดงความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะกระทำการอภิวาท การลุกรับ การทำอัญชลี การทำสามีจิกรรม ต่อวัตถุ ๓ คือ พระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". จริงอยู่ เมื่อบุคคลกระทำแม้อย่างใดอย่างหนึ่งในอาการทั้ง ๔ เหล่านี้ สรณคมน์ก็เป็นอันว่าได้ถือเอาแล้วนั่นเทียว. อปิจ ‘‘ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว เม ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณ’’นฺติ เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมเน วิย สิสฺสภาวูปคมนํ ทฏฺฐพฺพํ. อนึ่ง พึงทราบการมอบตนแม้ดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าสละตนแด่พระผู้มีพระภาค, (ข้าพเจ้าสละตน) แด่พระธรรม, แด่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าสละชีวิต, ตนของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต, พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทานของข้าพเจ้า” และพึงเห็นการถึงความเป็นศิษย์ เหมือนการถึงสรณะของพระมหากัสสปะ แม้ดังนี้ว่า “หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระศาสดา, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสุคต, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว” ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ; นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔; สํ. นิ. ๑.๒๔๖); “ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นมัสการอยู่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม” เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. ‘‘อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ; พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต เวทิตพฺโพ. พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เหมือนการถึงสรณะของอาฬวกยักษ์เป็นต้น แม้ดังนี้. และพึงทราบการนอบน้อมแม้ดังนี้ว่า “ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้วหมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยปาก และนวดฟั้นด้วยมือทั้งหลาย ทั้งยังประกาศชื่อว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์, ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์’” โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา – ก็การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง คือโดยความเป็นญาติ โดยความกลัว โดยความเป็นอาจารย์ และโดยความเป็นทักขิไณยบุคคล. ในบรรดาการนอบน้อม ๔ อย่างนั้น การถึงสรณะย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมในฐานะทักขิไณยบุคคล ไม่มีได้ด้วยอย่างอื่น. จริงอยู่ บุคคลย่อมถือเอาสรณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุดเท่านั้น และสรณะย่อมขาดด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด (กว่า). เพราะฉะนั้น ศากยะหรือโกลิยะใดไหว้ด้วยคิดว่า “พระพุทธเจ้าเป็นญาติของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดไหว้ด้วยความกลัวว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของพระราชา มีอานุภาพมาก เมื่อเราไม่ไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดระลึกถึงวิชาอะไรๆ ที่เคยเรียนในสำนักของพระผู้มีพระภาคในสมัยที่ยังเป็นพระโพธิสัตว์ หรือในสมัยที่ทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว – ‘‘เอเกน [Pg.19] โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย; จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) – “พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง, พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน, และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ (ด้วยคิดว่า) จักมีไว้ในยามอันตราย” เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ. (ครั้น) เรียนเอาคำสั่งสอนเช่นนี้แล้วไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านเป็นอาจารย์ของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. ส่วนผู้ใดไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลก” สรณะเป็นอันผู้นั้นนั่นแหละถือเอาแล้ว. เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยํ ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชตีติ เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ. และเมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้ถือเอาสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้ญาติแม้ที่บวชในลัทธิอื่นด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นญาติของเรา” สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่ต้องพูดถึง (ญาติ) ที่ไม่ได้บวช. ฉันนั้นเหมือนกัน (สรณคมน์ย่อมไม่ขาด) เมื่อไหว้พระราชาด้วยอำนาจแห่งความกลัว. จริงอยู่ พระราชานั้น เมื่อไม่ได้รับไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้ เพราะเป็นที่บูชาของแว่นแคว้น. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อไหว้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” สรณคมน์ก็ไม่ขาด. พึงทราบความแตกแห่งสรณคมน์อย่างนี้. เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ – และในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น สามัญผล ๔ เป็นวิบากผลของการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงส์ผล. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต; จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. (ธ. ป. ๑๙๐); “ก็ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ, (ผู้นั้น) ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาโดยชอบ. ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ; อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ. (ธ. ป. ๑๙๑); เห็นความทุกข์ เหตุเกิดแห่งความทุกข์ ความก้าวล่วงความทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ 8 อันยังสัตว์ให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ (ขุ. ธ. 191); ‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ; เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒); สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง (ขุ. ธ. 192); อปิจ นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนเปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอานิสงส์ผลของการถึงสรณะนี้ แม้โดยนัยแห่งการไม่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, สุขโต อุปคจฺเฉยฺย, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย, มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปิตรํ, อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, สงฺฆํ ภินฺเทยฺย, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๘-๑๓๐; อ. นิ. ๑.๒๗๒-๒๗๗). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง, จะพึงยึดถือโดยความเป็นสุข, จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา, จะพึงปลงมารดาจากชีวิต, ปลงบิดา, ปลงพระอรหันต์จากชีวิต, มีจิตประทุษร้ายแล้ว พึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น, พึงทำลายสงฆ์, พึงชี้ศาสดาอื่น, ฐานะเช่นนั้นไม่มี” โลกิยสฺส [Pg.20] ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ – ส่วนการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะนั้น แม้ความถึงพร้อมแห่งภพ แม้ความถึงพร้อมแห่งโภคะ ก็เป็นผลนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ; ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗); “ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว, ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ, ละกายมนุษย์แล้ว จักทำหมู่เทพให้เต็ม” อปรมฺปิ วุตฺตํ – (คำ) อื่นอีก ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน สุเขน ยเสน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑). “ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ ได้เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่... ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘ข้าแต่จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแล. ข้าแต่จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์’” เอเสว นโย ธมฺเม สงฺเฆ จ. อปิจ เวลามสุตฺตาทิวเสนาปิ (อ. นิ. ๙.๒๐ อาทโย) สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนผลํ เวทิตพฺพํ. นัยนี้แหละ (พึงนำไปใช้) ในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบผลวิเศษของการถึงสรณะ แม้โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้น. พึงทราบผลแห่งการถึงสรณะอย่างนี้. ตตฺถ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท สาวชฺโช อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส อนิฏฺฐผโล. อนวชฺโช กาลกิริยาย, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพ. บรรดาสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกิยสรณคมน์ย่อมเศร้าหมองในวัตถุ ๓ ประการ ด้วยความไม่รู้ ความสงสัย ความเห็นผิด เป็นต้น จึงไม่มีอานุภาพมาก ไม่แผ่ไพศาลไปมาก ส่วนโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีความเศร้าหมอง และความแตกแห่งโลกิยสรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ บรรดาความแตก ๒ อย่างนั้น ความแตกที่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น ความแตกนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา ส่วนความแตกที่ไม่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการทำกาละ (ความตาย) ความแตกนั้นไม่มีผลเพราะไม่ให้วิบาก แต่ว่าความแตกแห่งโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีเลย จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่ชี้ศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและความแตกแห่งสรณคมน์ด้วยประการฉะนี้ อุปาสกํ [Pg.21] มํ ภวํ โคตโม ธาเรตูติ มํ ภวํ โคตโม ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ โก อุปาสโก, กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ, กิมสฺส สีลํ, โก อาชีโว, กา วิปตฺติ, กา สมฺปตฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ. ความว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" มีเนื้อความว่า ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำอย่างนี้ว่า "ผู้นี้เป็นอุบาสก" โปรดทรงทราบเถิด ในคำนี้ เพื่อความฉลาดในวิธีแห่งอุบาสก พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ว่า ใครคืออุบาสก, เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก, อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น, อะไรเป็นอาชีวะ, อะไรเป็นวิบัติ, อะไรเป็นสมบัติ ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ – ในบรรดาเรื่องเบ็ดเตล็ดเหล่านั้น คำว่า ใครคืออุบาสก ตอบว่า คือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่งผู้ถึงสรณะแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓). “ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นอุบาสก” กสฺมา อุปาสโกติ. รตนตฺตยสฺส อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก. ธมฺมํ, สงฺฆํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก ตอบว่า เพราะเข้าถึงพระรัตนตรัย จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงพระพุทธเจ้า เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก ย่อมเข้าถึงพระธรรม พระสงฆ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก กิมสฺส สีลนฺติ. ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห – ถามว่า อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น ตอบว่า คือ เวรมณี ๕ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓). “ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท เป็นผู้งดเว้นจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีล” โก อาชีโวติ. ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิกกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ถามว่า อะไรเป็นอาชีวะ ตอบว่า คือ การละมิจฉาวณิชชา ๕ ประการ แล้วดำรงชีพโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ. สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้ อันอุบาสกไม่พึงกระทำ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ การค้าขายศัสตรา การค้าขายสัตว์ การค้าขายเนื้อ การค้าขายน้ำเมา การค้าขายยาพิษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้แล อันอุบาสกไม่พึงกระทำ” กา วิปตฺตีติ. ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิจ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิ ตสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห – ถามว่า อะไรเป็นวิบัติ ตอบว่า วิบัติใดแห่งศีลและอาชีวะนั้นนั่นแล วิบัตินี้เป็นวิบัติของอุบาสกนั้น อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจด้วยเหตุใด แม้เหตุนั้นก็พึงทราบว่าเป็นวิบัติของอุบาสกนั้น และธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความได้แก่ ธรรม ๕ ประการ มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘ปญฺจหิ[Pg.22], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ อุปาสกมลญฺจ อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา, เป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม, และแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในทักขิไณยบุคคลภายนอกนั้น” กา สมฺปตฺตีติ. ยา จสฺส สีลสมฺปทา จ อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ. เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห – ถามว่า อะไรเป็นสมบัติ ตอบว่า ความถึงพร้อมด้วยศีลและความถึงพร้อมด้วยอาชีวะใดของอุบาสกนั้น นั่นชื่อว่าสมบัติ และธรรม ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น อันกระทำให้เป็นรัตนะเป็นต้นใดของอุบาสกนั้น (ก็ชื่อว่าสมบัติ) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ อุปาสกปทุมญฺจ อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกรัตนะ เป็นทั้งอุบาสกปทุม และเป็นทั้งอุบาสกปุณฑริก ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล, ไม่เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล, ไม่แสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในศาสนานี้” อชฺชตคฺเคติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค สมฺม, โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย (กถา. ๔๔๑). อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา (สํ. นิ. ๕.๓๗๔), อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๘) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ. ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ อัคคศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และประเสริฐ จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "อชฺชตคฺเค สมฺม โทวาริก อาวรามิ ทฺวารํ นิครณฺฐานํ นิครณฺฐีนํ" (ดูก่อนนายประตูผู้สหาย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราจะปิดประตูไม่ให้พวกนิครนถ์ชายหญิงเข้ามา) ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น ในบาลีเป็นต้นว่า "เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย" (พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นนั่นแล) "อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺคํ" (ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่) ปรากฏในอรรถว่า ปลาย ในบาลีเป็นต้นว่า "อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา" (ส่วนที่มีรสเปรี้ยว หรือส่วนที่มีรสหวาน หรือส่วนที่มีรสขม) "อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งปันตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ) ปรากฏในอรรถว่า ส่วน ในบาลีเป็นต้นว่า "ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา...เป... ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีเท้า...ฯลฯ...มีประมาณเท่าใด พระตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น) ปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ แต่ในที่นี้ พึงเห็นอัคคศัพท์นี้ในอรรถว่า เบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า "กระทำความเป็นวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" บทว่า อชฺชตํ คือ ความเป็นวันนี้ หรือมีบทว่า อชฺชทคฺเค ก็มี ท อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท มีเนื้อความว่า "กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา ธมฺมํ ‘‘น [Pg.23] ธมฺโม’’ติ วา สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ผู้เข้าถึงแล้วด้วยชีวิต หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ก็จะเข้าถึง (สรณะ) ตราบนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำ โปรดทรงทราบข้าพระองค์ผู้ไม่มีศาสดาอื่น ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ ว่าเป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก จริงอยู่ ข้าพระองค์ แม้หากว่าใครจะพึงตัดศีรษะของข้าพระองค์ด้วยดาบอันคม ก็จะไม่พึงกล่าวเลยว่า "พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า" หรือ "พระธรรมไม่ใช่พระธรรม" หรือ "พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" ดังนี้ (เขา) ถึงสรณะด้วยการมอบตนอย่างนี้แล้ว และปวารณาด้วยปัจจัย ๔ แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง แล้วหลีกไป ๑๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ชาณุสฺโสณิฐานนฺตรํ กิร นาเมกํ ฐานนฺตรํ, ตํ เยน กุเลน ลทฺธํ, ตํ ชาณุสฺโสณิกุลนฺติ วุจฺจติ. อยํ ตสฺมึ กุเล ชาตตฺตา รญฺโญ สนฺติเก จ ลทฺธชาณุสฺโสณิสกฺการตฺตา ชาณุสฺโสณีติ วุจฺจติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พหุสฺสุโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ โส ลิงฺควิภตฺติการกาทิเภทํ ชานิสฺสติ, อมฺเหหิ ญาตเมว ชานิสฺสติ, อญฺญาตํ กึ ชานิสฺสติ. ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มานทฺธชํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา มหาปริวาเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จาติ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อิธ อาคจฺฉนฺโต น ชานิตุกาโม อตฺถคเวสี หุตฺวา อาคโต, มานํ ปน ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา อาคโต. กึ นุ ขฺวสฺส ยถา ปญฺหสฺส อตฺถํ ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสติ, อุทาหุ ยถา น ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ยถา น ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ชาณุสโสณี ได้ยินว่าเป็นชื่อตำแหน่งพิเศษอย่างหนึ่ง ตำแหน่งนั้นตระกูลใดได้รับแล้ว ตระกูลนั้นเรียกว่า ตระกูลชาณุสโสณี พราหมณ์นี้ถูกเรียกว่า ชาณุสโสณี เพราะเกิดในตระกูลนั้น และเพราะได้รับสักการะคือตำแหน่งชาณุสโสณีจากสำนักของพระราชา บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เขาได้ฟังว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต" จึงคิดว่า "ถ้าพระองค์จักทรงทราบความแตกต่างแห่งลิงค์ วิภัตติ และการกเป็นต้น ก็จักทรงทราบแต่สิ่งที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จักทรงทราบสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้ จักตรัสแต่สิ่งที่เรารู้แล้วเท่านั้น จักตรัสสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้" ดังนี้แล้ว จึงยกธงคือมานะ ชูเขาคือมานะขึ้น แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ บทว่า กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "พราหมณ์นี้เมื่อมาที่นี่ มิได้มาด้วยความเป็นผู้ใคร่จะรู้ มิได้มาเป็นผู้แสวงหาประโยชน์ แต่กลับยกมานะ ชูเขาขึ้นมา ก็เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะรู้เนื้อความแห่งปัญหา ความเจริญจักมีแก่เขา หรือหนอ หรือว่าเมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้" ทรงดำริต่อไปว่า "เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้ ความเจริญจักมี" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม กตตฺตาปิ อกตตฺตาปิ นิรเย นิพฺพตฺตึ วทติ, อิทํ อุภยการเณนาปิ เอกฏฺฐาเน นิพฺพตฺติยา กถิตตฺตา ทุชฺชานํ มหนฺธการํ, นตฺถิ มยฺหํ เอตฺถ ปติฏฺฐา. สเจ ปนาหํ เอตฺตเกเนว ตุณฺหี ภเวยฺยํ, พฺราหฺมณานํ มชฺเฌ กถนกาเลปิ มํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘ตฺวํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ มานํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา คโตสิ, เอกวจเนเนว ตุณฺหี หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, อิมสฺมึ ฐาเน กสฺมา กเถสี’ติ. ตสฺมา ปราชิโตปิ อปราชิตสทิโส หุตฺวา ปุน สคฺคคมนปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา โก นุ โข, โภ โคตมาติ อิมํ ทุติยปญฺหํ อารภิ. พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสการบังเกิดในนรกแม้เพราะทำ แม้เพราะไม่ทำ คำนี้รู้ได้ยาก เป็นความมืดมนยิ่งนัก เพราะตรัสถึงการบังเกิดในที่แห่งเดียวแม้ด้วยเหตุทั้งสอง ที่พึ่งพิงทางปัญญาของเราในเรื่องนี้ไม่มี ก็ถ้าเราจะพึงนิ่งอยู่เพียงเท่านี้ แม้ในเวลาสนทนากันในท่ามกลางพราหมณ์ทั้งหลาย พวกเขาก็จะพึงกล่าวแก่เราอย่างนี้ว่า 'ท่านยกมานะ ชูเขาขึ้น ไปยังสำนักของพระสมณโคดม แต่กลับนิ่งเสียด้วยคำพูดเพียงคำเดียว ไม่สามารถจะพูดอะไรได้ เหตุไฉนท่านจึงพูดในที่นี้เล่า' เพราะฉะนั้น แม้เราจะพ่ายแพ้ ก็จะทำเป็นเหมือนผู้ไม่พ่ายแพ้ แล้วถามปัญหาเรื่องการไปสวรรค์อีก" ดังนี้แล้ว จึงได้เริ่มปัญหาที่สองนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ..." เอวมฺปิ [Pg.24] ตสฺส อโหสิ – ‘‘อุปริปญฺเหน เหฏฺฐาปญฺหํ ชานิสฺสามิ, เหฏฺฐาปญฺเหน อุปริปญฺห’’นฺติ. ตสฺมาปิ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ปุริมนเยเนว จินฺเตตฺวา ยถา น ชานาติ, เอวเมว กเถนฺโต ปุนปิ ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ตสฺมิมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อลํ, โภ, น อีทิสสฺส ปุริสสฺส สนฺติกํ อาคเตน อชานิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สกวาทํ ปหาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺติตฺวา มยฺหํ อตฺถํ คเวสิสฺสามิ, ปรโลกมคฺคํ โสเธสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา สตฺถารํ อายาจนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห. อถสฺส นิหตมานตํ ญตฺวา สตฺถา อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณนิทฺเทโส. ยสฺมา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺโต วิตฺถารเทสนํ ยาจสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. พราหมณ์นั้นได้มีความคิดแม้ดังนี้ว่า "เราจักรู้ปัญหาเบื้องต่ำด้วยปัญหาเบื้องสูง จักรู้ปัญหาเบื้องสูงด้วยปัญหาเบื้องต่ำ" เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้ถามปัญหานี้ พระศาสดาทรงพระดำริโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อจะตรัสอย่างที่เขาจะไม่รู้ จึงได้ตรัสอีกว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" พราหมณ์ไม่อาจตั้งอยู่ได้แม้ในเรื่องนั้น จึงตัดสินใจว่า "พอเถิด ท่านผู้เจริญ การมาสู่สำนักของบุรุษเช่นนี้แล้วไม่รู้กลับไป ไม่สมควรเลย เราจะละวาทะของตน ประพฤติตามพระสมณโคดม แสวงหาประโยชน์แก่ตน จักชำระทางไปสู่ปรโลก" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลขอต่อพระศาสดา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพระองค์ไม่..." ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้มีมานะอันถูกกำจัดแล้วของเขา เมื่อจะทรงแสดงเทศนาให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะเหตุที่ท่านไม่รู้เนื้อความของคำที่กล่าวโดยย่อ จึงขอให้แสดงโดยพิสดาร เพราะเหตุนั้น" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล ๑๘. อฏฺฐเม อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกํเสนาติ เอกนฺเตน. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา. วิญฺญูติ ปณฺฑิตา. ครหนฺตีติ นินฺทนฺติ, อวณฺณํ ภาสนฺติ. เสสเมตฺถ นวเม จ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. ๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อายสฺมา นี้ เป็นคำที่น่ารัก บทว่า อานนฺโท เป็นชื่อของพระเถระนั้น บทว่า เอกํเสน ได้แก่ โดยส่วนเดียว บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปตาม บทว่า วิญฺญู ได้แก่ บัณฑิตทั้งหลาย บทว่า ครหนฺติ ได้แก่ ย่อมติเตียน, ย่อมกล่าวคำไม่เป็นคุณ เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในสูตรนี้และในสูตรที่ ๙ ตื้นทั้งนั้นแล ๒๐. ทสเม ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตปาฬิปทเมว หิ อตฺถสฺส พฺยญฺชนตฺตา พฺยญฺชนนฺติ วุจฺจติ. อุภยเมตํ ปาฬิยาว นามํ. อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตา อฏฺฐกถา. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตาย ปาฬิยา อฏฺฐกถา นาม ทุนฺนยา ทุนฺนีหารา ทุกฺกถา นาม โหติ. เอกาทสเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ ได้แก่ บาลีที่เรียนมาโดยลำดับผิด จริงอยู่ บทนั่นเองเรียกว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของบาลีทั้งนั้น บทว่า อตฺโถ จ ทุนฺนีโต ได้แก่ อรรถกถาที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิด บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาของบาลีที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิดนั้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่นำไปสู่ความเข้าใจผิด นำออกได้ยาก เป็นคำกล่าวที่ชั่ว ในสูตรที่ ๑๑ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว อธิกรณวคฺโค ทุติโย. อธิกรณวรรคที่ ๒ ๓. พาลวคฺควณฺณนา ๓. อรรถกถาพาลวรรค ๒๒. ตติยสฺส ปฐเม อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ ‘‘อปรชฺฌิตฺวา อปรทฺธํ มยา’’ติ อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสติ, อปรทฺธํ มยาติ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ [Pg.25] อาหริตฺวา น ขมาเปตีติ อตฺโถ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺสาติ เอวํ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส. ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ‘‘ปุน เอวํ น กริสฺสามิ, ขมถ เม’’ติ วุจฺจมาโน อจฺจยํ อิมํ ยถาธมฺมํ ยถาสภาวํ น ปฏิคฺคณฺหาติ. ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน เอวรูปํ มา อกาสิ, ขมามิ ตุยฺห’’นฺติ น วทติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ. ๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า เมื่อทำผิดแล้ว ย่อมไม่เห็นความผิดของตนว่า "เราทำผิดแล้ว" อธิบายว่า ไม่กล่าวว่า "เราทำผิดแล้ว" แล้วนำทัณฑกรรมมาใช้ และไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ได้แก่ แก่ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น นำทัณฑกรรมมาใช้ แล้วขอให้ยกโทษให้ บทว่า ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อถูกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำอย่างนี้อีก ขอท่านทั้งหลายจงยกโทษให้ข้าพเจ้าด้วย" ย่อมไม่รับความผิดนี้ตามธรรม ตามสภาวะ ไม่กล่าวว่า "จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำเช่นนี้อีก เรายกโทษให้ท่าน" ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๒๓. ทุติเย อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ, อภูเตน วทนฺติ. โทสนฺตโรติ อนฺตเร ปติตโทโส. เอวรูโป หิ ‘‘นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม’’ติอาทีนิ วทนฺโต สุนกฺขตฺโต วิย ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตนาติ โย หิ ญาณวิรหิตาย สทฺธาย อติสทฺโธ โหติ มุทฺธปฺปสนฺโน, โสปิ ‘‘พุทฺโธ นาม สพฺพโลกุตฺตโร, สพฺเพ ตสฺส เกสาทโย พาตฺตึส โกฏฺฐาสา โลกุตฺตราเยวา’’ติอาทินา นเยน ทุคฺคหิตํ คณฺหิตฺวา ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. ตติยํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๒๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ได้แก่ กล่าวครอบงำ, กล่าวด้วยคำไม่จริง บทว่า โทสนฺตโร ได้แก่ มีโทษคือโทสะเกิดขึ้นในภายใน จริงอยู่ ผู้มีโทสะเช่นนี้ เมื่อกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุตตริมนุสสธรรมของพระสมณโคดมไม่มี" ย่อมกล่าวตู่พระตถาคตเหมือนสุนักขัตตะ บทว่า สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน ความว่า จริงอยู่ บุคคลใดเป็นผู้เชื่ออย่างยิ่งด้วยศรัทธาที่ปราศจากญาณ เป็นผู้เลื่อมใสอย่างงมงาย แม้บุคคลนั้นก็ยึดถือความเห็นผิดโดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นโลกุตตระทั้งหมด อาการ ๓๒ มีผมเป็นต้นทั้งหมดของพระองค์ก็เป็นโลกุตตระทั้งนั้น" แล้วย่อมกล่าวตู่พระตถาคต สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล ๒๕. จตุตฺเถ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตนฺติ ยสฺส อตฺโถ เนตพฺโพ, ตํ เนตพฺพตฺถํ สุตฺตนฺตํ. นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปตีติ กถิตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ วทติ. ตตฺถ ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติ เอวรูโป สุตฺตนฺโต เนยฺยตฺโถ นาม. เอตฺถ หิ กิญฺจาปิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ เอวมสฺส อตฺโถ เนตพฺโพว โหติ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย นีตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. ปรมตฺถโต หิ ปุคฺคเล อสติ น ตถาคโต ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทีนิ วเทยฺย. ยสฺมา ปน เตน วุตฺตํ, ตสฺมา ปรมตฺถโต อตฺถิ ปุคฺคโลติ คณฺหนฺโต ตํ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. นีตตฺถนฺติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ กถิตตฺถํ. เอตฺถ หิ อนิจฺจเมว ทุกฺขเมว อนตฺตาเยวาติ อตฺโถ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย ‘‘เนยฺยตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโต, อตฺถมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ ‘‘นิจฺจํ นาม อตฺถิ, สุขํ นาม อตฺถิ, อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ คณฺหนฺโต นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ นาม. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๒๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "เนยยัตถสุตตันตะ" คือ พระสูตรที่มีอรรถอันบัณฑิตพึงแนะนำไป อธิบายว่า พระสูตรใดมีอรรถที่พึงแนะนำไป พระสูตรนั้นชื่อว่ามีอรรถอันพึงแนะนำไป ส่วนที่แสดงว่าเป็น "นีตัตถสุตตันตะ" นั้น คือกล่าวว่า "พระสูตรนี้มีอรรถที่ตรัสไว้โดยตรงแล้ว" ในบรรดาสูตรทั้งสองนั้น พระสูตรเช่นนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ชื่อว่า เนยยัตถสูตร (สูตรที่มีอรรถอันพึงแนะนำ) จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" เป็นต้น แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลชื่อว่าไม่มี อรรถแห่งพระสูตรนั้นพึงแนะนำไปอย่างนี้เท่านั้น แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน ย่อมแสดงว่า "พระสูตรนี้เป็นนีตัตถสูตร" จริงอยู่ เมื่อบุคคลไม่มีโดยปรมัตถ์ พระตถาคตก็ไม่พึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" แต่เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสไว้ ฉะนั้น บุคคลผู้ที่ถือเอาว่า "บุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์" จึงแสดงเนยยัตถสูตรนั้นว่าเป็นนีตัตถสูตร ส่วนคำว่า "นีตัตถะ" ได้แก่ พระสูตรที่มีอรรถอันตรัสไว้โดยตรงอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จริงอยู่ ในพระสูตรนี้มีอรรถว่า ไม่เที่ยงนั่นเทียว เป็นทุกข์นั่นเทียว เป็นอนัตตานั่นเทียว แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน (คิดว่า) "พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถสูตร เราจักนำอรรถแห่งพระสูตรนี้มา" ดังนี้แล้ว ถือเอาว่า "สิ่งที่ชื่อว่าเที่ยงมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าสุขมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าอัตตามีอยู่" ชื่อว่าย่อมแสดงนีตัตถสูตรว่าเป็นเนยยัตถสูตร สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้นเท่านั้น ดังนี้แล ๒๗. ฉฏฺเฐ [Pg.26] ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ปาปกมฺมสฺส. ปาปํ หิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ. โน เจปิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ, ปาปกมฺมํ ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วุจฺจติ. นิรโยติ สโหกาสกา ขนฺธา. ติรจฺฉานโยนิยํ ขนฺธาว ลพฺภนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๒๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า "ปฏิจฉันนกัมมันตัสสะ" ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเป็นบาป จริงอยู่ (คนทั้งหลาย) ย่อมทำบาปโดยปกปิดไว้ ถึงแม้พวกเขาจะไม่ทำโดยปกปิดไว้ บาปกรรมก็เรียกว่าเป็นสิ่งที่ถูกปกปิดนั่นเอง บทว่า "นิรยะ" ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาส (ที่ตั้ง) ในกำเนิดดิรัจฉาน ย่อมได้ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีอรรถตื้นทั้งนั้น ๓๐. นวเม ปฏิคฺคาหาติ ปฏิคฺคาหกา, ทุสฺสีลํ ปุคฺคลํ ทฺเว ฐานานิ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ๓๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า "ปฏิคคาหา" ได้แก่ ผู้รับ อรรถว่า ฐานะ ๒ อย่างย่อมรับบุคคลผู้ทุศีล ๓๑. ทสเม อตฺถวเสติ การณานิ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ โลกิยโลกุตฺตรํ ผาสุวิหารํ. ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโนติ ปจฺฉิเม มม สาวเก อนุกมฺปนฺโต. ๓๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "อัตถวเส" ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า "อรัญญวนปัตถานิ" คือ ป่าและป่าทึบ ในบทนั้น แม้ในอภิธรรมจะตรัสไว้โดยตรงว่า "ที่ใดก็ตามที่ออกจากเสาเขื่อนไปภายนอก ที่นั้นทั้งหมดชื่อว่าป่า" ก็จริง ถึงอย่างนั้น พึงทราบว่า ทรงประสงค์เอาเสนาสนะที่ทำให้สำเร็จอารัญญิกังคธุดงค์ ซึ่งกล่าวไว้ว่า "มีระยะทาง ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย" เท่านั้น บทว่า "วนปัตถะ" ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ ล่วงเลยเขตบ้านไป ซึ่งเป็นที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่าน บทว่า "ปันตานิ" ได้แก่ ที่สุดขอบ ไกลมาก บทว่า "ทิฏฐธัมมสุขวิหารัง" ได้แก่ การอยู่เป็นสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า "ปัจฉิมัญจ ชนตํ อนุกัมปมาโน" ได้แก่ เมื่อทรงอนุเคราะห์สาวกของเราในภายหลัง ๓๒. เอกาทสเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญาณํ. กมตฺถมนุโภตีติ กตมํ อตฺถํ อาราเธติ สมฺปาเทติ ปริปูเรติ. จิตฺตํ ภาวียตีติ มคฺคจิตฺตํ ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. โย ราโค, โส ปหียตีติ โย รชฺชนกวเสน ราโค, โส ปหียติ. ราโค หิ มคฺคจิตฺตสฺส ปจฺจนีโก, มคฺคจิตฺตํ ราคสฺส จ. ราคกฺขเณ มคฺคจิตฺตํ นตฺถิ, มคฺคจิตฺตกฺขเณ ราโค นตฺถิ. ยทา ปน ราโค อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคจิตฺตสฺส อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา ปน มคฺคจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตทา ราคํ สมูลกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ. ๓๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า "วิชชาภาคิยา" ได้แก่ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งวิชชา บทว่า "สมถะ" ได้แก่ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า "วิปัสสนา" ได้แก่ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร บทว่า "กมัตถมนุโภติ" มีความว่า ย่อมให้สำเร็จ ให้ถึงพร้อม ให้บริบูรณ์ ซึ่งประโยชน์อะไร บทว่า "จิตตํ ภาวียติ" คือ มรรคจิตย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "โย ราโค, โส ปหียติ" คือ ราคะใดมีโดยอาการแห่งความกำหนัด ราคะนั้นย่อมถูกละ จริงอยู่ ราคะเป็นข้าศึกของมรรคจิต และมรรคจิตก็เป็นข้าศึกของราคะ ในขณะแห่งราคะ มรรคจิตไม่มี ในขณะแห่งมรรคจิต ราคะไม่มี แต่เมื่อใดราคะเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคจิต ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) แต่เมื่อใดมรรคจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนราคะพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ราคะย่อมถูกละ" วิปสฺสนา, ภิกฺขเว, ภาวิตาติ วิปสฺสนาญาณํ พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ปญฺญา ภาวียตีติ มคฺคปญฺญา ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. ยา อวิชฺชา, สา ปหียตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วฏฺฏมูลิกา มหาอวิชฺชา ปหียติ. อวิชฺชา หิ มคฺคปญฺญาย ปจฺจนีกา, มคฺคปญฺญา อวิชฺชาย. อวิชฺชากฺขเณ มคฺคปญฺญา นตฺถิ[Pg.27], มคฺคปญฺญากฺขเณ อวิชฺชา นตฺถิ. ยทา ปน อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคปญฺญาย อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา มคฺคปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตทา อวิชฺชํ สมูลิกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาตยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชา ปหียตี’’ติ. อิติ มคฺคจิตฺตํ มคฺคปญฺญาติ ทฺเวปิ สหชาตธมฺมาว กถิตา. บทว่า "วิปัสสนา ภิกขเว ภาวิตา" คือ วิปัสสนาญาณอันภิกษุทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูนแล้ว บทว่า "ปัญญา ภาวียติ" คือ มรรคปัญญาย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "ยา อวิชชา, สา ปหียติ" คือ มหาอวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะในฐานะ ๘ อย่าง ย่อมถูกละ จริงอยู่ อวิชชาเป็นข้าศึกของมรรคปัญญา มรรคปัญญาเป็นข้าศึกของอวิชชา ในขณะแห่งอวิชชา มรรคปัญญาไม่มี ในขณะแห่งมรรคปัญญา อวิชชาไม่มี แต่เมื่อใดอวิชชาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคปัญญา ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) เมื่อใดมรรคปัญญาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนอวิชชาพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อวิชชาย่อมถูกละ" ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสองคือมรรคจิตและมรรคปัญญา ซึ่งเป็นสหชาตธรรมเท่านั้น จึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา, ภิกฺขเว, จิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ราเคน อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคจิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อวิชฺชุปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียตีติ อวิชฺชาย อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคปญฺญา น ภาวียตีติ ทสฺเสติ. อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ราควิราคา เจโตวิมุตฺตีติ ราคสฺส ขยวิราเคน เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ผลสมาธิสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน ปญฺญาวิมุตฺติ นาม โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต นานากฺขณิกา สมาธิวิปสฺสนา กถิตาติ. ด้วยบทว่า "ราคูปกฺกิลิฏฺฐํ วา ภิกฺขเว จิตฺตํ น วิมุจฺจติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่เศร้าหมองด้วยราคะ ย่อมไม่หลุดพ้น) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคจิตย่อมไม่หลุดพ้น เพราะความที่ถูกราคะทำให้เศร้าหมอง ด้วยบทว่า "อวิชฺชูปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียติ" (หรือปัญญาที่เศร้าหมองด้วยอวิชชา ย่อมไม่ถูกอบรม) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคปัญญาย่อมไม่ถูกอบรม เพราะความที่ถูกอวิชชาทำให้เศร้าหมอง บทว่า "อิติ โข ภิกฺขเว" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล บทว่า "ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ" คือ เจโตวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งราคะ นี้เป็นชื่อของผลสมาธิ บทว่า "อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ" คือ ปัญญาวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิและวิปัสสนาซึ่งมีขณะต่างกัน ดังนี้แล พาลวคฺโค ตติโย. พาลวรรคที่ ๓ ๔. สมจิตฺตวคฺควณฺณนา ๔. อรรถกถาสมจิตตวรรค ๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อสปฺปุริสภูมีติ อสปฺปุริสานํ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ. สปฺปุริสภูมิยมฺปิ เอเสว นโย. อกตญฺญูติ กตํ น ชานาติ. อกตเวทีติ กตํ ปากฏํ กตฺวา น ชานาติ. อุปญฺญาตนฺติ วณฺณิตํ โถมิตํ ปสตฺถํ. ยทิทนฺติ ยา อยํ. อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อชานนญฺเจว ปากฏํ กตฺวา อชานนญฺจ. เกวลาติ สกลา. สุกฺกปกฺเขปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๓๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อสัปปุริสภูมิ หมายถึง ที่ตั้งแห่งอสัตบุรุษทั้งหลาย แม้ในบทว่า สัปปุริสภูมิ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อกตัญญู คือ ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว บทว่า อกตเวที คือ ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า อุปัญญาตัง คือ อันบัณฑิตสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว ชมเชยแล้ว บทว่า ยทิทัง คือ ได้แก่สิ่งนี้คือ บทว่า อกตัญญุตา อกตเวทิตา คือ การไม่รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว และการไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า เกวลา คือ ทั้งหมด แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ๓๔. ทุติเย มาตุ จ ปิตุ จาติ ชนกมาตุ จ ชนกปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา มาตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา ปิตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวีติ วสฺสสตายุกกาเล ชาโต สกลํ วสฺสสตํ ชีวนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ ปุตฺโต นาม ‘‘มาตาปิตูนํ ปฏิกริสฺสามี’’ติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทกฺขิเณ อํสกูเฏ มาตรํ, วาเม ปิตรํ [Pg.28] ฐเปตฺวา วสฺสสตายุโก สกลมฺปิ วสฺสสตํ ชีวมาโน ปริหเรยฺย. โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนนาติ โส จ ปุตฺโต เนสํ มาตาปิตูนํ อํสกูเฏสุ ฐิตานํเยว ทุคฺคนฺธปฏิวิโนทนตฺถํ สุคนฺธกรเณน อุจฺฉาทเนน, ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ หตฺถปริมทฺทเนน, สีตุณฺหกาเล จ อุณฺโหทกสีโตทกนฺหาปเนน, หตฺถปาทาทีนํ อากฑฺฒนปริกฑฺฒนสงฺขาเตน สมฺพาหเนน อุปฏฺฐานํ กเรยฺย. เต จ ตตฺเถวาติ เต จ มาตาปิตโร ตตฺเถว ตสฺส อํสกูเฏสุ นิสินฺนาว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ. นตฺเวว , ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอวมฺปิ นตฺเวว มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา. ๓๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มาตุ จ ปิตุ จ คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด บทว่า เอเกน ภิกฺขเว อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองมารดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย (พึงประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองบิดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า วสฺสสตา ยุโก วสฺสสตชีวี (มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี) คือ เกิดในกาลที่มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี อธิบายว่า หากบุตรผู้มีความคิดว่า "เราจักทำตอบแทนแก่มารดาบิดา" ลุกขึ้นประคองมารดาไว้บนบ่าขวา ประคองบิดาไว้บนบ่าซ้าย เป็นผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี บริหารท่านไป บทว่า โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมาทนฺนหาปนสมฺพาหเนน (และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวด) คือ และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นผู้อยู่บนบ่าของตนนั่นเทียว ด้วยการลูบไล้ด้วยของหอมเพื่อบรรเทากลิ่นเหม็น ด้วยการนวดด้วยมือเพื่อบรรเทาความเมื่อยขบ และในเวลาหนาวและร้อน ก็ให้อาบน้ำอุ่นและน้ำเย็น ด้วยการบีบนวดซึ่งหมายถึงการดึงและคลึงมือและเท้าเป็นต้น บทว่า เต จ ตตฺเถว (และมารดาบิดาเหล่านั้นพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่านั้นนั่นเทียว) คือ และมารดาบิดาเหล่านั้นนั่งอยู่บนบ่าของบุตรนั้นนั่นแหละ พึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะ บทว่า นตฺเวว ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้นก็หาไม่) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าบุตรได้ทำ (อุปการะ) หรือทำตอบแทนแก่มารดาบิดาเลย อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเชติ จกฺกวตฺติรชฺชํ สนฺธาเยวมาห. อาปาทกาติ วฑฺฒกา อนุปาลกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ วฑฺฒิตา เจว อนุปาลิตา จ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปสกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ ปุฏฺฐา ภตา อนฺนปานาทีหิ ปฏิชคฺคิตา. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ สเจ หิ มาตาปิตโร ชาตทิวเสเยว ปุตฺตํ ปาเท คเหตฺวา อรญฺเญ วา นทิยํ วา ปปาเต วา ขิเปยฺยุํ, อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ น ปสฺเสยฺย. เอวํ อกตฺวา อาปาทิตตฺตา โปสิตตฺตา เอส อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ มาตาปิตโร นิสฺสาย ปสฺสตีติ ตฺยาสฺส อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม โหนฺติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาสีลจาคปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโสว ภิกฺขุ เตสุ ปติฏฺฐาเปติ นามาติ เวทิตพฺโพ. บทว่า อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเช (ในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปไตย) ตรัสหมายถึงจักรวรรดิราชสมบัติ บทว่า อาปาทกา คือ ผู้ทำให้เจริญ ผู้ตามอนุบาล เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาทำให้เจริญแล้วและตามอนุบาลแล้ว บทว่า โปสกา คือ ผู้เลี้ยงดู คือทำให้มือและเท้าเจริญแล้ว ให้ดื่มโลหิตในหทัยแล้วเลี้ยงดู เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว บำรุงแล้ว ปฏิบัติด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร (เป็นผู้แสดงโลกนี้) คือ หากว่ามารดาบิดาจับบุตรที่เท้าในวันที่เกิดนั่นเทียวแล้วทิ้งไปในป่า ในแม่น้ำ หรือในเหว บุตรนั้นก็จะไม่พึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น เพราะเป็นผู้ที่ท่านทำให้เติบโต เพราะเป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู บุตรนี้จึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ได้อาศัยมารดาบิดา เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรนั้น บทว่า สมาทเปติ คือ ให้ถือเอา ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา ซึ่งระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พึงทราบว่า ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ (มารดาบิดา) ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเหล่านั้น ๓๕. ตติเย เตนุปสงฺกมีติ โส หิ พฺราหฺมโณ ‘‘สมโณ กิร โคตโม กถิตํ วิสฺสชฺเชติ, ปุจฺฉายสฺส วิรชฺฌนํ นาม นตฺถิ. อหมสฺส วิรชฺฌนปญฺหํ อภิสงฺขริสฺสามี’’ติ ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา คพฺภทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตตุํ อารภิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท วตฺตติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, ภูมิฆรํ กาเรสฺสามี’’ติ ภูมิฆรํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา – ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสติ, เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสตี’’ติ เอกํ คณฺหิตฺวา เอกํ [Pg.29] วิสฺสชฺเชนฺโต สกลทิวสํ กิญฺจิ ปสฺสิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺส อิมินาว นีหาเรน จตฺตาโร มาสา วีติวตฺตา. โส จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ นาม อทฺทส. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘กึวาที ภว’นฺติ ปุจฺฉิสฺสามิ. สเจ ‘กิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘สพฺพากุสลานํ นาม ตุมฺเห กิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. สเจ ‘อกิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘กุสลธมฺมานํ นาม ตุมฺเห อกิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. อิทญฺหิ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสติ น นิคฺคิลิตุํ. เอวํ มม ชโย ภวิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย’’ติ อุฏฺฐาย อปฺโผเฏตฺวา ภูมิฆรา นิกฺขมฺม ‘‘เอวรูปํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน น เอกเกน คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ นคเร โฆสนํ กาเรตฺวา สกลนาคเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กึวาทีติ กึลทฺธิโก. กิมกฺขายีติ กึ นาม สาวกานํ ปฏิปทํ อกฺขายีติ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา จตูหิ มาเสหิ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘ทิฏฺโฐ เม สมณสฺส โคตมสฺส ปราชยปญฺโห’’ติ มานํ ปคฺคยฺห อาคตภาวํ ญตฺวา เอกปเทเนว ตํ ปญฺหํ ภินฺทนฺโต กิริยวาที จาหํ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. อถ พฺราหฺมโณ อตฺตโน มานํ อปเนตฺวา ภควนฺตํ อายาจนฺโต ยถากถํ ปนาติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๓๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น) มีเรื่องว่า พราหมณ์นั้นได้ยินว่า "ได้ยินว่าพระสมณโคดมทรงแก้ปัญหาที่คนทูลถามได้ ไม่มีการติดขัดในปัญหาของพระองค์เลย เราจักแต่งปัญหาที่ทำให้พระองค์ติดขัด" ดังนี้แล้ว จึงบริโภคโภชนะอันประณีต ปิดประตูห้อง นั่งเริ่มคิด ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "ในที่นี้มีเสียงดังจอแจ จิตไม่เป็นสมาธิ เราจะให้ทำเรือนใต้ดิน" ดังนี้แล้ว จึงให้ทำเรือนใต้ดินแล้วเข้าไปในนั้น คิดว่า "เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้ เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้" พลางหยิบยกปัญหาหนึ่งขึ้นมาแล้วแก้ปัญหาหนึ่งไป ตลอดทั้งวันก็ไม่สามารถเห็นปัญหาอะไรได้เลย สี่เดือนได้ล่วงไปแก่เขาโดยนัยนี้เอง เขาได้เห็นปัญหาชื่อว่ามีสองเงื่อน (ปัญหาขวางโลก) โดยล่วงไปสี่เดือน ได้ยินว่าเขาเกิดความคิดอย่างนี้ว่า "เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมแล้วทูลถามว่า 'ท่านมีวาทะอย่างไร' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการทำอกุศลกรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นอกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการไม่ทำกุศลธรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' เมื่อถูกถามปัญหาขวางโลกนี้ จะไม่สามารถคายออกได้ และไม่สามารถกลืนลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ชัยชนะจักเป็นของเรา ความพ่ายแพ้จักมีแก่พระสมณโคดม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้น ปรบมือ ออกจากเรือนใต้ดิน คิดว่า "ผู้ถามปัญหาเช่นนี้ ไม่ควรไปคนเดียว" ดังนี้แล้ว จึงให้ป่าวประกาศในเมือง แวดล้อมด้วยชาวเมืองทั้งหมด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น บทว่า กึวาที คือ ท่านมีลัทธิอะไร บทว่า กิมกฺขายี คือ ท่านบอกปฏิปทาอะไรแก่สาวกทั้งหลาย ดังนี้ ทูลถามแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าเขาแต่งปัญหามาสี่เดือนแล้วมาด้วยการยกมานะขึ้นว่า "เราเห็นปัญหาที่จะทำให้พระสมณโคดมพ่ายแพ้แล้ว" จึงทรงทำลายปัญหานั้นด้วยบทเดียว ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราเป็นทั้งกิริยวาที" ลำดับนั้น พราหมณ์ละมานะของตน ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาค กราบทูลคำมีอาทิว่า "ก็โดยประการใดเล่า" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล ๓๖. จตุตฺเถ ทกฺขิเณยฺยาติ ทกฺขิณา วุจฺจติ ทานํ, ตสฺส ปฏิคฺคหณยุตฺตา กติ ปุคฺคลาติ ปุจฺฉติ. เสโขติ อิมินา สตฺต เสกฺเข ทสฺเสติ. เอตฺถ จ สีลวนฺตปุถุชฺชโนปิ โสตาปนฺเนเนว สงฺคหิโต. อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺตีติ ทานํ ททนฺตานํ อาหุนสฺส อรหา ทานปฏิคฺคาหกา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. เขตฺตนฺติ วตฺถุ ปติฏฺฐา, ปุญฺญสฺส วิรุหนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ๓๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ทักขิเณยยาติ ความว่า ทาน ท่านเรียกว่า ทักขิณา ท่านถามว่า บุคคลผู้ควรแก่การรับทานนั้นมีเท่าไร ด้วยบทว่า เสโข นี้ ทรงแสดงพระเสขะ ๗ จำพวก และในบทนี้ แม้ปุถุชนผู้มีศีลก็สงเคราะห์เข้าในพระโสดาบันนั่นเอง บทว่า อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺติ ความว่า ชื่อว่าเป็นผู้รับทาน ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวายของทายกทั้งหลายผู้ให้ทาน บทว่า เขตฺตํ ความว่า เป็นที่ตั้ง เป็นที่ประดิษฐาน เป็นที่งอกงามแห่งบุญ ๓๗. ปญฺจเม ปุพฺพาราเมติ สาวตฺถิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค อาราเม. มิคารมาตุปาสาเทติ วิสาขาย อุปาสิกาย ปาสาเท. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตาปิ, สพฺพเชฏฺฐกสฺส ปุตฺตสฺส อยฺยกเสฏฺฐิโนว สมานนามกตฺตาปิ มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ตาย การิโต สหสฺสคพฺโภ ปาสาโท มิคารมาตุปาสาโท นาม. เถโร [Pg.30] ตสฺมึ วิหรติ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ตสฺมึ ปาสาเท วิหรนฺโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร. ๓๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพาราเม คือ ในอารามทางทิศตะวันออกแห่งกรุงสาวัตถี บทว่า มิคารมาตุปาสาเท คือ ในปราสาทของนางวิสาขาอุบาสิกา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งมารดาด้วย และเพราะบุตรคนโตมีชื่อเหมือนกับปู่คือเศรษฐีด้วย จึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา ปราสาทมีห้องพันห้องที่นางให้สร้างขึ้น ชื่อว่า มิคารมาตุปราสาท พระเถระอยู่ ณ ที่นั้น บทว่า ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต คือ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระผู้อยู่ในปราสาทนั้น ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมึ กาเล อามนฺเตสิ? กานิจิ หิ สุตฺตานิ ปุเรภตฺเต ภาสิตานิ อตฺถิ, กานิจิ ปจฺฉาภตฺเต, กานิจิ ปุริมยาเม, กานิจิ มชฺฌิมยาเม, กานิจิ ปจฺฉิมยาเม. อิทํ ปน สมจิตฺตปฏิปทาสุตฺตํ ปจฺฉาภตฺเต ภาสิตํ. ตสฺมา สายนฺหสมเย อามนฺเตสิ. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (พระเถระ) ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย (ถามว่า) ตรัสเรียกในกาลไหน? จริงอยู่ สูตรบางสูตรที่ตรัสไว้ในเวลาเช้าก็มี บางสูตรในเวลาเย็น บางสูตรในปฐมยาม บางสูตรในมัชฌิมยาม บางสูตรในปัจฉิมยาม ส่วนสมจิตตปฏิปทาสูตรนี้ ตรัสไว้ในเวลาเย็น เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกในเวลาเย็น น เกวลํ เจตํ เถเรเนว ภาสิตํ, ตถาคเตนาปิ ภาสิตํ. กตฺถ นิสีทิตฺวาติ? วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสิ. ปฐมํ อนฺโตวสฺสญฺหิ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อฏฺฐารส มหาพฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยตฺวา พาราณสึ อุปนิสฺสาย อิสิปตเน วสิ. ทุติยํ อนฺโตวสฺสํ ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน, ตติยจตุตฺถานิปิ ตตฺเถว, ปญฺจมํ อนฺโตวสฺสํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย มหาวเน กูฏาคารสาลายํ, ฉฏฺฐํ อนฺโตวสฺสํ มกุลปพฺพเต, สตฺตมํ ตาวตึสภวเน, อฏฺฐมํ ภคฺเค สุสุมารคิรํ นิสฺสาย เภสกฬาวเน, นวมํ โกสมฺพิยํ, ทสมํ ปาลิเลยฺยเก วนสณฺเฑ, เอกาทสมํ นาลายํ พฺราหฺมณคาเม, ทฺวาทสมํ เวรญฺชายํ, เตรสมํ จาลิยปพฺพเต, จุทฺทสมํ เชตวเน, ปญฺจทสมํ กปิลวตฺถุสฺมึ, โสฬสมํ อาฬวกํ ทเมตฺวา จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปาเยตฺวา อาฬวิยํ, สตฺตรสมํ ราชคเหเยว, อฏฺฐารสมํ จาลิยปพฺพเตเยว, ตถา เอกูนวีสติมํ, วีสติมํ ปน อนฺโตวสฺสํ ราชคหํเยว อุปนิสฺสาย วสิ. เอวํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว วสิ. และสูตรนี้มิใช่พระเถระกล่าวไว้เท่านั้น แม้พระตถาคตก็ตรัสไว้ด้วย (ถามว่า) ประทับนั่ง ณ ที่ไหน? (ตอบว่า) ประทับนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็เสด็จไปประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ พรรษาแรก ทรงประกาศธรรมจักร ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทำให้มหาพรหม ๑๘ โกฏิได้ดื่มอมตรส แล้วทรงอาศัยกรุงพาราณสี ประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน พรรษาที่ ๒ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน พรรษาที่ ๓ และ ๔ ก็ประทับ ณ ที่นั่น พรรษาที่ ๕ ทรงอาศัยกรุงเวสาลี ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน พรรษาที่ ๖ ประทับ ณ มกุลบรรพต พรรษาที่ ๗ ณ ดาวดึงส์ภพ พรรษาที่ ๘ ทรงอาศัยเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน พรรษาที่ ๙ ณ กรุงโกสัมพี พรรษาที่ ๑๐ ณ ป่าปาลิเลยยกะ พรรษาที่ ๑๑ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬา พรรษาที่ ๑๒ ณ เมืองเวรัญชา พรรษาที่ ๑๓ ณ จาลิยบรรพต พรรษาที่ ๑๔ ณ พระเชตวัน พรรษาที่ ๑๕ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ พรรษาที่ ๑๖ ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ ทำให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดื่มอมตรส แล้วประทับ ณ เมืองอาฬวี พรรษาที่ ๑๗ ประทับ ณ กรุงราชคฤห์นั่นเอง พรรษาที่ ๑๘ ประทับ ณ จาลิยบรรพตนั่นเอง เช่นเดียวกับพรรษาที่ ๑๙ ส่วนพรรษาที่ ๒๐ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์นั่นเองประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ตลอด ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ ตโต ปฏฺฐาย ปน ทฺเว เสนาสนานิ ธุวปริโภคานิ อกาสิ. กตรานิ ทฺเว? เชตวนญฺจ ปุพฺพารามญฺจ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหนฺตตาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ วิสาขาย จ คุณํ สนฺธาย คุณํ ปฏิจฺจ สตฺถา ตานิ เสนาสนานิ ธุวปริโภเคน ปริภุญฺชิ. อุตุวสฺสํ จาริกํ จริตฺวาปิ หิ อนฺโตวสฺเส ทฺวีสุเยว เสนาสเนสุ วสติ. เอวํ วสนฺโต [Pg.31] ปน เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สมฺมาสมฺพุทฺโธ เชตวเนเยว วสิ. ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺตสฺส จสฺส ปญฺจวิธกิจฺจํ อวิชหิตเมว โหติ. ตํ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺฉิมยามกิจฺจกาเล ภควา โลกํ โอโลเกนฺโต สาวตฺถิวาสีนญฺจ สมนฺตา จ สาวตฺถิยา คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรเม ฐาเน อปริมาณานํ สตฺตานํ อภิสมยภาวํ อทฺทส. แต่จำเดิมแต่นั้นมา ได้ทรงทำเสนาสนะ ๒ แห่งให้เป็นที่ใช้สอยประจำ ๒ แห่งคืออะไรบ้าง? คือ พระเชตวัน และบุพพาราม เพราะเหตุไร? เพราะคุณอันยิ่งใหญ่ของ ๒ ตระกูล จริงอยู่ พระศาสดาทรงปรารภคุณ อาศัยคุณของอนาถบิณฑิกเศรษฐีและนางวิสาขา จึงทรงใช้สอยเสนาสนะเหล่านั้นเป็นประจำ จริงอยู่ แม้เสด็จจาริกไปในฤดูหนาวและฤดูร้อน แต่ในพรรษากาล ก็ประทับอยู่ ณ เสนาสนะ ๒ แห่งนี้เท่านั้น แต่เมื่อประทับอยู่อย่างนี้ คือ ประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศใต้เพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงพักผ่อนกลางวันที่บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นเสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศตะวันออกเพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน แต่ในวันนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันนั่นเอง และเมื่อพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ใดๆ ก็ตาม พุทธกิจ ๕ ประการก็มิได้ทรงละเลยเลย เรื่องนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบรรดากิจเหล่านั้น ในเวลากิจแห่งปัจฉิมยาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นภาวะแห่งการตรัสรู้ของสัตว์ทั้งหลายที่นับไม่ถ้วน ทั้งชาวกรุงสาวัตถี และที่อยู่ในที่ประมาณคาวุตหนึ่ง กึ่งโยชน์ และโยชน์หนึ่งโดยรอบกรุงสาวัตถี ตโต ‘‘กสฺมึ นุ โข กาเล อภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘สายนฺหสมเย’’ติ ทิสฺวา ‘‘มยิ นุ โข กเถนฺเต อภิสมโย ภวิสฺสติ, สาวเก กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถเร กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตโต ‘‘กตฺถ นิสีทิตฺวา กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา’’ติ ทิสฺวา ‘‘พุทฺธานํ นาม ตโย สาวกสนฺนิปาตา โหนฺติ, อคฺคสาวกานํ เอโก. เตสุ อชฺช ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส สาวกสนฺนิปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ทิสฺวา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สุคตจีวรํ ปารุปิตฺวา เสลมยปตฺตํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา วาตปฺปหตา วิย นาวา ปฏินิวตฺติตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา พหิทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตโต อสีติ มหาสาวกา ภิกฺขุนิปริสา อุปาสกปริสา อุปาสิกาปริสาติ จตสฺโส ปริสา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "การตรัสรู้จะมีในกาลไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จะมีในเวลาเย็น" (ทรงตรวจดูว่า) "เมื่อเรากล่าว การตรัสรู้จะมี หรือเมื่อสาวกกล่าวจะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อพระสารีบุตรเถระกล่าว จะมี" ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "เมื่อนั่ง ณ ที่ไหนกล่าว จะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา" (ทรงเห็นว่า) "ชื่อว่าสาวกสันนิบาตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๓ ครั้ง ของพระอัครสาวกมี ๑ ครั้ง ในบรรดาสันนิบาตเหล่านั้น วันนี้ สาวกสันนิบาตของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระจักมี" ครั้นทรงเห็นแล้ว ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระ ทรงนุ่งสบง ทรงครองสุคตจีวร ทรงถือบาตรศิลา มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าพระนครทางประตูทิศใต้ เสด็จเที่ยวบิณฑบาต ทรงทำบิณฑบาตให้ภิกษุสงฆ์ได้ง่าย แล้วเสด็จกลับประดุจเรือที่ถูกลมพัด เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ประทับยืนอยู่ภายนอกประตู ลำดับนั้น บริษัท ๔ คือ พระมหาสาวก ๘๐ รูป ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท และอุบาสิกาบริษัท ได้แวดล้อมพระศาสดา สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺต, ตยา ปุพฺพารามํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตว จ ปริสํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปุพฺพารามํ อคมาสิ. เอเตเนว นิยาเมน อสีติ มหาสาวเก ปุพฺพารามเมว เปเสตฺวา สยํ เอเกน อานนฺทตฺเถเรเนว สทฺธึ เชตวนํ อคมาสิ. อานนฺทตฺเถโรปิ วิหาเร สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปุพฺพารามํ คจฺฉามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เอวํ [Pg.32] กโรหิ อานนฺทาติ. สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. สตฺถา เอกโกว เชตวเน โอหีโน. พระศาสดาตรัสเรียกพระสารีบุตรเถระว่า "ดูก่อนสารีบุตร เธอควรไปบุพพาราม และจงพาบริษัทของเธอไปด้วยเถิด" พระเถระทูลรับว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วอันภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตนแวดล้อมแล้ว ได้ไปยังบุพพาราม โดยนัยนี้นั่นเทียว (พระศาสดา) ทรงส่งพระมหาสาวก ๘๐ องค์ไปบุพพารามนั่นแหละ แล้วพระองค์เองได้เสด็จไปยังพระเชตวันพร้อมกับพระอานนทเถระเพียงองค์เดียวเท่านั้น แม้พระอานนทเถระ ครั้นทำวัตรปฏิบัติพระศาสดาในวิหารแล้ว ถวายบังคมแล้ว ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปบุพพาราม" (พระศาสดาตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ เธอจงทำอย่างนั้นเถิด" (พระเถระ) ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้ไปยังที่นั้นนั่นเทียว พระศาสดาประทับเหลืออยู่ ณ พระเชตวันเพียงพระองค์เดียว ตํ ทิวสญฺหิ จตสฺโส ปริสา เถรสฺเสว ธมฺมกถํ โสตุกามา อเหสุํ. โกสลมหาราชาปิ พลกาเยน ปริวุโต ปุพฺพารามเมว คโต. ตถา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อนาถปิณฺฑิโก. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา ทฺวีหิ ชงฺฆสหสฺเสหิ ปริวุโต อคมาสิ. สตฺตปณฺณาสาย กุลสตสหสฺสานํ วสนฏฺฐาเน สาวตฺถินคเร เคหปาลกทารเก ฐเปตฺวา เสสชโน คนฺธจุณฺณมาลาทีนิ คเหตฺวา ปุพฺพารามเมว อคมาสิ. จตูสุ ทฺวารคาเมสุ คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรมฏฺฐาเน สพฺเพเยว มนุสฺสา คนฺธจุณฺณมาลาทิหตฺถา ปุพฺพารามเมว อคมํสุ. สกลวิหาโร มิสฺสกปุปฺเผหิ อภิกิณฺโณ วิย อโหสิ. ก็ในวันนั้น บริษัท ๔ เหล่า ได้เป็นผู้ใคร่จะฟังธรรมกถาของพระเถระนั่นเทียว แม้พระเจ้าโกศลมหาราชก็ทรงอันหมู่เสนาแวดล้อมแล้วเสด็จไปยังบุพพารามนั่นแหละ อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้มีอุบาสก ๕๐๐ เป็นบริวารก็ฉันนั้น ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา อันนางบริวารสองพันคนแวดล้อมแล้วได้ไปแล้ว ในกรุงสาวัตถีอันเป็นที่อยู่ของตระกูลห้าล้านเจ็ดแสนตระกูล ชนที่เหลือ เว้นไว้แต่เด็กเฝ้าเรือน ถือเอาของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้น ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ มนุษย์ทั้งปวงในที่ประมาณหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ และหนึ่งโยชน์ ในหมู่บ้านที่ประตูทั้ง ๔ ล้วนมีของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ วิหารทั้งสิ้นได้เป็นประดุจเกลื่อนกล่นไปด้วยดอกไม้นานาพรรณ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ โข วิหารํ คนฺตฺวา วิหารปริเวเณ องฺคณฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ภิกฺขู เถรสฺส อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา อุปฏฺฐากตฺเถเรน วตฺเต กเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. โส ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อจิรวตึ คนฺตฺวา รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ โอติณฺณติตฺเถเนว อุตฺตริตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนน โอตริตฺวา สรีเร รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ. อนฺโตวิหาเรปิ เถรสฺส ธมฺมาสนํ ปญฺญาปยึสุ. จตสฺโสปิ ปริสา อตฺตโน อตฺตโน โอกาสํ ญตฺวา มคฺคํ ฐเปตฺวา นิสีทึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา สีหมตฺถกปฺปติฏฺฐิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต รตนปลฺลงฺเก จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. นิสีทิตฺวา ปริสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มหตี วตายํ ปริสา, อิมิสฺสา น อปฺปมตฺติกา ปริตฺตกธมฺมเทสนา อนุจฺฉวิกา, กตรธมฺมเทสนา นุ โข อนุจฺฉวิกา ภวิสฺสตี’’ติ ตีณิ ปิฏกานิ อาวชฺชมาโน อิมํ สํโยชนปริยาย ธมฺมเทสนํ อทฺทส. ก็แล แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ไปยังวิหารแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ลานในบริเวณวิหาร ภิกษุทั้งหลายได้ปูอาสนะถวายพระเถระ พระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว เมื่อพระเถระผู้อุปัฏฐากทำวัตรแล้ว ได้ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ แล้วเข้าไปสู่พระคันธกุฎี เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว ไปยังแม่น้ำอจิรวดี ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลแล้ว เป็นผู้มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว ขึ้นจากท่าที่ลงนั่นเอง นุ่งผ้าสบงแล้ว ห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว ได้ยืนอยู่ แม้หมู่ภิกษุก็ลง (สู่แม่น้ำ) ตรงหน้าๆ ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลในร่างกายแล้ว กลับขึ้นมาแวดล้อมพระเถระ แม้ในภายในวิหาร (ภิกษุทั้งหลาย) ก็ได้ปูธรรมาสน์ถวายพระเถระ แม้บริษัททั้ง ๔ ก็รู้โอกาสของตนๆ แล้ว เว้นทางไว้ แล้วนั่งลง แม้พระสารีบุตรเถระมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร มาสู่ธรรมสภาแล้ว ถือพัดอันวิจิตร มีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก นั่งบนรัตนบัลลังก์อันมีเศวตฉัตรยกขึ้นสูง ตั้งอยู่บนหัวสิงห์ นั่งแล้วแลดูบริษัทแล้ว (รำพึงว่า) "บริษัทนี้ใหญ่หนอ ธรรมเทศนาเล็กน้อยมีประมาณน้อย ไม่สมควรแก่บริษัทนี้ ธรรมเทศนาเช่นไรหนอแลจักสมควร" เมื่อพิจารณาปิฎกทั้งสาม ก็ได้เห็นธรรมเทศนาคือสังโยชนปริยายนี้ เอวํ [Pg.33] เทสนํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ เทเสตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส, ภิกฺขเวติ. อาวุโสติ หิ อวตฺวา, ภิกฺขเวติ วจนํ พุทฺธาลาโป นาม โหติ, อยํ ปนายสฺมา ‘‘ทสพเลน สมานํ อาลปนํ น กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ คารววเสน สาวกาลาปํ กโรนฺโต, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาห. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ ธมฺมเทสนาปทํ อโวจ. (พระเถระ) กำหนดเทศนาอย่างนี้แล้ว ใคร่จะแสดงธรรมเทศนานั้น จึงเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโส ภิกขเว" จริงอยู่ คำว่า "ภิกขเว" โดยไม่กล่าวว่า "อาวุโส" ชื่อว่าเป็นพุทธอาลปนะ (คำเรียกของพระพุทธเจ้า) แต่พระผู้มีอายุนี้ ด้วยความเคารพในพระศาสดา (จึงคิดว่า) "เราจักไม่กระทำคำเรียกให้เสมอด้วยพระทศพล" เมื่อกระทำคำเรียกของสาวก จึงกล่าวว่า "อาวุโส ภิกขเว" บทว่า "เอตทโวจ" คือ ได้กล่าวบทแห่งธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจักแสดงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน และบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก" ตสฺมึ ปน รตนปาสาเท อธิวตฺโถ เอโก โสตาปนฺโน เทวปุตฺโต อตฺถิ, โส พุทฺเธหิ วา สาวเกหิ วา เทสนาย อารทฺธมตฺตายเยว ชานาติ – ‘‘อยํ เทสนา อุตฺตานิกา ภวิสฺสติ, อยํ คมฺภีรา. อยํ ฌานนิสฺสิตา ภวิสฺสติ, อยํ วิปสฺสนานิสฺสิตา. อยํ มคฺคนิสฺสิตา อยํ ผลนิสฺสิตา, อยํ นิพฺพานนิสฺสิตา’’ติ. โส ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เถเรน เทสนาย อารทฺธมตฺตาย เอวํ อญฺญาสิ – ‘‘เยน นีหาเรน มยฺหํ อยฺเยน ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน เทสนา อารทฺธา, อยํ เทสนา วิปสฺสนาคาฬฺหา ภวิสฺสติ, ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถสฺสติ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, โสตาปนฺนาทีนํ ปน เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท น ภวิสฺสติ. เทสนาย อนุจฺฉวิกํ กตฺวา มยฺหํ อยฺยสฺส สาธุการํ ทสฺสามี’’ติ เทวานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา – ‘‘สาธุ สาธุ อยฺยา’’ติ อาห. ก็ในรัตนปราสาทนั้น มีโสดาบันเทวบุตรองค์หนึ่งสถิตอยู่ เทวบุตรนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี หรือพระสาวกทั้งหลายก็ดี พอเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า "เทศนานี้จักเป็นเทศนาตื้น เทศนานี้ลึกซึ้ง เทศนานี้จักอาศัยฌาน เทศนานี้อาศัยวิปัสสนา เทศนานี้อาศัยมรรค เทศนานี้อาศัยผล เทศนานี้อาศัยนิพพาน" แม้ในวันนั้น เทวบุตรนั้นเมื่อพระเถระเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ได้รู้อย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้า ได้เริ่มเทศนาโดยนัยใด เทศนานี้จักหยั่งลงสู่วิปัสสนา จักกล่าววิปัสสนาโดยมุข ๖ ในกาลจบเทศนา เทวดาแสนโกฏิจักบรรลุพระอรหัต ส่วนการกำหนดจำนวนของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นโสดาบันเป็นต้นจักไม่มี เราจักกระทำการอันสมควรแก่เทศนาแล้วให้สาธุการแก่พระผู้เป็นเจ้าของเรา" (ดังนี้แล้ว) ด้วยเทวานุภาพ ได้กระทำเสียงให้ดัง กล่าวว่า "สาธุ สาธุ ท่านผู้เจริญ" เทวราเชน สาธุกาเร ทินฺเน ปริวารกปาสาทสหสฺเส อธิวตฺถา เทวตา สพฺพาว สาธุการํ อทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน สพฺพา ปุพฺพาราเม วสนเทวตา, ตาสํ สทฺเทน คาวุตมตฺเต เทวตา, ตโต อฑฺฒโยชเน โยชเนติ เอเตนุปาเยน เอกจกฺกวาเฬ, ทฺวีสุ จกฺกวาเฬสุ, ตีสุ จกฺกวาเฬสูติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สาธุการมทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน ปถวิฏฺฐกนาคา จ อากาสฏฺฐกเทวตา จ. ตโต อพฺภวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, สีตวลาหกา, วสฺสวลาหกา, จาตุมหาราชิกา จตฺตาโร มหาราชาโน, ตาวตึสา เทวตา, สกฺโก เทวราชา, ยามา เทวตา, สุยาโม เทวราชา[Pg.34], ตุสิตา เทวตา, สนฺตุสิโต เทวราชา, นิมฺมานรตี เทวตา, สุนิมฺมิโต เทวราชา, วสวตฺตี เทวตา, วสวตฺตี เทวราชา, พฺรหฺมปาริสชฺชา, พฺรหฺมปุโรหิตา, มหาพฺรหฺมาโน, ปริตฺตาภา, อปฺปมาณาภา, อาภสฺสรา, ปริตฺตสุภา, อปฺปมาณสุภา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา, อวิหา, อตปฺปา, สุทสฺสา, สุทสฺสี, อกนิฏฺฐา เทวตาติ อสญฺเญ จ อรูปาวจรสตฺเต จ ฐเปตฺวา โสตายตนปวตฺติฏฺฐาเน สพฺพา เทวตา สาธุการมทํสุ. เมื่อท้าวเทวราชประทานสาธุการแล้ว เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในปราสาทบริวารหนึ่งพันหลัง ก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในบุพพาราม (ก็ได้ให้สาธุการ) ด้วยเสียงของเทวดาเหล่านั้น เทวดาในที่ประมาณหนึ่งคาวุต (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เทวดาในที่กึ่งโยชน์ ในที่หนึ่งโยชน์ ด้วยอุบายนี้ เทวดาในจักรวาลหนึ่ง ในสองจักรวาล ในสามจักรวาล ดังนี้ เทวดาในหมื่นจักรวาลก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เหล่านาคที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินและเทวดาที่สถิตอยู่ในอากาศ (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เหล่าอัพภวลาหกเทพ อุณหวลาหกเทพ สีตวลาหกเทพ วัสสวลาหกเทพ ท้าวมหาราชทั้งสี่แห่งสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นยามา ท้าวสุยามะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นดุสิต ท้าวสันดุสิตผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ท้าวสุนิมมิตะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นวสวัตตี ท้าววสวัตตีผู้เป็นเทวราช พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา มหาพรหมา ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา เวหัปผลา อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐาพรหม ดังนี้ เว้นอสัญญีสัตว์และอรูปาวจรสัตว์ทั้งหลายแล้ว เทวดาทั้งปวงในที่อันเป็นที่เกิดแห่งโสตายตนะ ได้ให้สาธุการแล้ว ตโต ขีณาสวมหาพฺรหฺมาโน – ‘‘มหา วตายํ สาธุการสทฺโท, ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐโลกํ อาคโต, กิมตฺถํ นุ โข เอโส’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร ปุพฺพาราเม วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา สํโยชนปริยายธมฺมเทสนมารภิ, อมฺเหหิปิ ตตฺถ กายสกฺขีหิ ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ปุพฺพาราโม เทวตาหิ ปริปุณฺโณ, สมนฺตา ปุพฺพารามสฺส คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ, โยชนนฺติ สกลจกฺกวาฬํ เหฏฺฐา ปถวิตเลน ติริยํ จกฺกวาฬปริยนฺเตน ปริจฺฉินฺนํ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ นิรนฺตรมโหสิ, อารคฺคนิตุทนมตฺเต ฐาเน อุปริมโกฏิยา สฏฺฐิ เทวตา สุขุมตฺตภาเว มาเปตฺวา อฏฺฐํสุ. ลำดับนั้น เหล่ามหาพรหมผู้สิ้นอาสวะ ทรงพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงสาธุการนี้ใหญ่หลวงนัก มาแล้วตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงอกนิฏฐโลก เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว (จึงทรงทราบว่า) "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม นั่งแล้วในรัตนปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ได้เริ่มแสดงสังโยชนปริยายธรรมเทศนา แม้เราทั้งหลายก็ควรจะเป็นกายสักขีในที่นั้น" ดังนี้ ทรงดำริแล้วจึงได้ไปสู่ที่นั้น บุพพารามเต็มไปด้วยเทวดา โดยรอบบุพพารามไปหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ ดังนี้ ทั่วทั้งจักรวาลอันมีพื้นปฐพีเป็นเบื้องล่างและมีขอบจักรวาลเป็นที่สุดโดยรอบ ได้หนาแน่นไปด้วยเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาลโดยไม่มีช่องว่าง ในสถานที่มีขนาดเพียงปลายสว่านเจาะลงไป เทวดาหกสิบองค์ได้เนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อนยืนซ้อนกันอยู่เบื้องบนสุด อถายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘มหนฺตํ วติทํ หลาหลํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ฐิตานํ เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตภาวํ อทฺทส. อถ ยสฺมา พุทฺธานํ อธิฏฺฐานกิจฺจํ นตฺถิ, ปริสปริมาเณเนว ปสฺสนฺติ เจว สทฺทญฺจ สาเวนฺติ. สาวกานํ ปน อธิฏฺฐานํ วฏฺฏติ. ตสฺมา เถโร สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหคฺคตจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตา ปริสา สพฺพาปิ มํ ปสฺสตุ, ธมฺมญฺจ เม เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ. อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสีทิตฺวา ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร นาม กีทิโส ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโต’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ, สพฺเพสมฺปิ สพฺพทิสาสุ นิสินฺนานํ อภิมุเขเยว ปญฺญายิตฺถ, นภมชฺเฌ ฐิตจนฺโท วิย อโหสิ. ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาปิสฺส [Pg.35] ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสินฺนา สพฺเพ เอกกํเสเนว สทฺทํ สุณึสุ. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงอึกทึกครึกโครมนี้ใหญ่หลวงนัก เสียงนี้คืออะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว ได้เห็นความเป็นที่ประชุมกันในจักรวาลเดียวของเหล่าเทวดาผู้สถิตอยู่ในหมื่นจักรวาล อนึ่ง เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน พระองค์ย่อมทรงเห็นและทรงทำให้ได้ยินเสียงได้ตามขนาดของบริษัท แต่สำหรับพระสาวก การอธิษฐานย่อมควร เพราะฉะนั้น พระเถระจึงเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัติแล้ว ได้อธิษฐานด้วยมหัคคตจิตว่า "ขอให้บริษัททั้งหมดจนถึงที่สุดแห่งจักรวาลจงเห็นเรา และจงฟังเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด" ดังนี้ ตั้งแต่เวลาที่อธิษฐาน สำหรับผู้ที่นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ไม่มีเหตุที่จะกล่าวได้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมนั้นเป็นอย่างไร สูงหรือเตี้ย ผิวดำ คล้ำ หรือขาว" ดังนี้ ท่านปรากฏอยู่เบื้องหน้าของเทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ในทุกทิศานุทิศ เป็นประดุจพระจันทร์ที่สถิตอยู่กลางนภากาศ แม้เมื่อท่านกำลังแสดงธรรมอยู่ เทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ได้ยินเสียงโดยส่วนเดียวอย่างแน่นอน เอวํ อธิฏฺฐหิตฺวา เถโร อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปกา รูปารูปภเวสุ. ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา, ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ. ยตฺถ อปฺปา, ตตฺถ อปฺโป. ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาตํ, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว ฉนฺทราโค อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. โอรมฺภาคิยานิ วา ปญฺจ สํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, อุทฺธมฺภาคิยานิ ปญฺจ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ. พระเถระอธิษฐานอย่างนี้แล้ว ได้เริ่มพระธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตตสังโยชน์..." ดังนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น คำว่า อัชฌัตตะ ได้แก่ กามภพ คำว่า พหิทธา ได้แก่ รูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ แม้ว่าสัตว์ทั้งหลายจะอยู่ในกามภพเพียงเล็กน้อย คือเพียงส่วนที่สี่ของกัป ในส่วนอีกสามส่วนที่เหลือ กามภพย่อมว่างเปล่า แต่พวกเขาอยู่ในรูปภพเป็นเวลานาน ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่จุติและปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นมีมากในกามภพ และมีน้อยในรูปภพและอรูปภพ และในภพใดมีจุติและปฏิสนธิมาก ในภพนั้นความอาลัย ความปรารถนา และความทะยานอยากก็มีมาก ในภพใดมีน้อย ในภพนั้น (ความอาลัยเป็นต้น) ก็น้อย เพราะฉะนั้น กามภพจึงได้ชื่อว่า อัชฌัตตะ (ภายใน) รูปภพและอรูปภพได้ชื่อว่า พหิทธา (ภายนอก) ด้วยเหตุนี้ ฉันทราคะในกามภพอันนับว่าเป็นอัชฌัตตะ จึงชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพอันนับว่าเป็นพหิทธา จึงชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ อีกนัยหนึ่ง สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องสูง (อุทธัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ ในสองคำนั้น มีอธิบายศัพท์ดังนี้: กามธาตุเรียกว่า โอรัง (ส่วนเบื้องต่ำ) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในกามธาตุนั้น จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ) รูปธาตุและอรูปธาตุเรียกว่า อุทธัง (ส่วนเบื้องสูง) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในรูปธาตุและอรูปธาตุนั้น จึงชื่อว่า อุทธัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องสูง) เอวํ วุตฺตปฺปเภเทน อชฺฌตฺตสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน, พหิทฺธาสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน. อุภยมฺปิ เจตํ น โลกิยสฺส วฏฺฏนิสฺสิตมหาชนสฺส นามํ. เยสํ ปน ภโว ทฺเวธา ปริจฺฉินฺโน, เตสํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อริยสาวกานํ เอตํ นามํ. ยถา หิ มหาอรญฺเญ ขทิรวนสาลวนาทีนิ ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ น ลภนฺติ, ขทิรวนํ สาลวนนฺติ นามเมว ลภนฺติ. ยทา ปน ตโต รุกฺขา ติณฺหาย กุฐาริยา ฉินฺทิตฺวา ถมฺภาทิสณฺฐาเนน ตจฺฉิตา โหนฺติ, ตทา ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ ลภนฺติ. เอวเมวํ อปริจฺฉินฺนภโว พหลกิเลโส ปุถุชฺชโน เอตํ นามํ น ลภติ, ภวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กิเลเส ตนุเก กตฺวา ฐิตา โสตาปนฺนาทโยว ลภนฺติ. บุคคลผู้ประกอบด้วยอัชฌัตตสังโยชน์ตามประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยพหิทธาสังโยชน์ ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์. และชื่อทั้งสองนี้มิใช่ชื่อของมหาชนผู้เป็นโลกีย์ ผู้อาศัยวัฏฏะ. แต่ชื่อนี้เป็นของพระอริยสาวกเหล่านั้น คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ซึ่งภพของท่านเหล่านั้นถูกกำหนดไว้เป็นสองส่วน. เปรียบเหมือนในป่าใหญ่ ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละเป็นต้น ย่อมไม่ได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน แต่ย่อมได้ชื่อว่า ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละ เท่านั้น. แต่เมื่อใด ต้นไม้ทั้งหลายจากป่านั้นถูกตัดด้วยขวานอันคมแล้ว ถูกถากให้มีสัณฐานเป็นเสาเป็นต้น เมื่อนั้นจึงได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน. ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้มีภพที่ยังมิได้กำหนด มีกิเลสหนา ย่อมไม่ได้ชื่อนี้, มีแต่พระโสดาบันเป็นต้น ผู้กำหนดภพแล้ว ทำกิเลสให้เบาบางแล้วดำรงอยู่เท่านั้น จึงจะได้ชื่อนี้. อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อิทํ วจฺฉกสาโลปมํ เวทิตพฺพํ. วจฺฉกสาลํ หิ กตฺวา อนฺโต ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา วจฺฉเก โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา [Pg.36] เตสุ อุปนิพนฺธนฺติ, โยตฺเตสุ อปฺปโหนฺเตสุ กณฺเณสุปิ คเหตฺวา ตตฺถ วจฺฉเก ปเวเสนฺติ, อนฺโตสาลาย โอกาเส อปฺปโหนฺเต พหิ ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวาปิ เอวเมว กโรนฺติ. ตตฺถ โกจิ อนฺโตพทฺโธ วจฺฉโก พหินิปนฺโน โหติ, โกจิ พหิพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, โกจิ อนฺโตพทฺโธ อนฺโตว นิปนฺโน, โกจิ พหิพทฺโธ พหิเยว นิปนฺโน. โกจิ อนฺโตปิ อพทฺโธว จรติ, พหิปิ อพทฺโธว. ตตฺถ อนฺโตพทฺธสฺส พหินิปนฺนสฺส พนฺธนํ ทีฆํ โหติ. โส หิ อุณฺหาทิปีฬิโต นิกฺขมิตฺวา พหิ วจฺฉกานํ อพฺภนฺตเร นิปชฺชติ. พหิพทฺเธ อนฺโตนิปนฺเนปิ เอเสว นโย. โย ปน อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, ตสฺส พนฺธนํ รสฺสํ โหติ. พหิพทฺเธ พหินิปนฺเนปิ เอเสว นโย. อุโภปิ หิ เต ทิวสมฺปิ ขาณุกํ อนุปริคนฺตฺวา ตตฺเถว สยนฺติ. โย ปน อนฺโต อพทฺโธ ตตฺเถว วจฺฉกานํ อนฺตเร วิจรติ. อยํ สีลวา วจฺฉโก กณฺเณ คเหตฺวา วจฺฉกานํ อนฺตเร วิสฺสฏฺโฐ ทิวสมฺปิ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา ตตฺเถว จรติ. พหิ อพทฺเธ ตตฺเถว วิจรนฺเตปิ เอเสว นโย. อนึ่ง เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงทราบอุปมาด้วยคอกลูกโคนี้. จริงอยู่ เขาทำคอกลูกโคแล้ว ตอกหลักไว้ภายใน ผูกลูกโคทั้งหลายด้วยเชือกแล้วผูกไว้ที่หลักเหล่านั้น, เมื่อเชือกไม่พอ ก็จูงหูนำลูกโคเข้าไปในคอกนั้น, เมื่อที่ในคอกไม่พอ ก็ตอกหลักไว้ภายนอกแล้วทำอย่างนั้นเหมือนกัน. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน แต่นอนอยู่ข้างนอก, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก แต่นอนอยู่ข้างใน, บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน และนอนอยู่ข้างในนั่นแหละ, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก และนอนอยู่ข้างนอกนั่นแหละ. บางตัวไม่ได้ถูกผูกไว้ ก็เที่ยวไปทั้งข้างในและข้างนอก. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น เชือกที่ผูกลูกโคซึ่งถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก ย่อมยาว. เพราะว่าลูกโคตัวนั้น ถูกความร้อนเป็นต้นเบียดเบียน จึงออกมานอนอยู่ท่ามกลางลูกโคทั้งหลายข้างนอก. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนลูกโคใดถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน เชือกที่ผูกมันย่อมสั้น. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่าลูกโคทั้งสองประเภทนั้น เดินวนเวียนรอบหลักอยู่ตลอดทั้งวัน แล้วก็นอนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ส่วนลูกโคใดไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างใน ก็เที่ยวไปท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ณ ที่นั้นเอง. ลูกโคที่เชื่องตัวนี้ ถูกจูงหูปล่อยไว้ท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ก็เที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเองตลอดทั้งวัน ไม่ไปที่อื่น. แม้ในลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างนอกและเที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. ตตฺถ วจฺฉกสาลา วิย ตโย ภวา เวทิตพฺพา. วจฺฉกสาลายํ ขาณุกา วิย อวิชฺชาขาณุโก. วจฺฉกพนฺธนโยตฺตํ วิย ทส สํโยชนานิ. วจฺฉกา วิย ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตา. อนฺโตพทฺโธ พหิสยิตวจฺฉโก วิย รูปารูปภเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ กิญฺจาปิ ตตฺเถว วสนฺติ, สํโยชนํ ปน เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. เกนฏฺเฐน? อปฺปหีนฏฺเฐน. รูปารูปภเวสุ ปุถุชฺชโนปิ เอเตเหว สงฺคหิโต. โสปิ หิ กิญฺจาปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ อนฺโตสยิตวจฺฉโก วิย กามาวจเร อนาคามี. โส หิ กิญฺจาปิ กามาวจเร วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน วิย กามาวจเร โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ สยมฺปิ กามาวจเร วสนฺติ, สํโยชนมฺปิ เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ พหินิปนฺโน วิย รูปารูปภเวสุ อนาคามี. โส หิ สยมฺปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนมฺปิสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตอพทฺโธ อนฺโตวิจรณวจฺฉโก วิย กามาวจเร ขีณาสโว. พหิอพทฺโธ พหิวิจรณวจฺฉโก [Pg.37] วิย รูปารูปภเว ขีณาสโว. สํโยชเนสุ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโสติ อิมานิ ตีณิ คจฺฉนฺตํ นิวาเรนฺติ, คตํ ปฏิอาเนนฺติ. กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ อิมานิ ปน ทฺเว สํโยชนานิ สมาปตฺติยา วา อวิกฺขมฺเภตฺวา มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺทิตฺวา รูปารูปภเว นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ. ในอุปมานั้น พึงทราบภพ ๓ เปรียบเหมือนคอกลูกโค. พึงทราบหลักคืออวิชชา เปรียบเหมือนหลักในคอกลูกโค. พึงทราบสังโยชน์ ๑๐ ประการ เปรียบเหมือนเชือกผูกลูกโค. พึงทราบสัตว์ผู้เกิดในภพ ๓ เปรียบเหมือนลูกโค. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ท่านเหล่านั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านเหล่านั้นก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. เพราะเหตุไร? เพราะยังละไม่ได้. แม้ปุถุชนในรูปภพและอรูปภพ ก็นับสงเคราะห์เข้ากับท่านเหล่านี้. จริงอยู่ แม้ปุถุชนนั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของเขาก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ท่านจะอยู่ในกามภพก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในกามภพ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในภพนั้นๆ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระขีณาสพในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างใน. พึงทราบพระขีณาสพในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างนอก. ส่วนในบรรดาสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ ๓ ประการนี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมกีดกันสัตว์ผู้กำลังไป และย่อมนำสัตว์ผู้ไปแล้วกลับมา. ส่วนสังโยชน์ ๒ ประการนี้ คือ กามฉันทะ และพยาบาท หากยังมิได้ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรือยังมิได้ตัดขาดด้วยมรรค ย่อมไม่สามารถไปเกิดในรูปภพและอรูปภพได้. กตโม จาวุโสติ อิทํ เถโร ยถา นาม ปุริโส ทฺเว รตนเปฬา ปสฺเส ฐเปตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ทฺเว หตฺเถ ปูเรตฺวา สตฺตวิธํ รตนํ ภาเชตฺวา ทเทยฺย, เอวํ ปฐมํ รตนเปฬํ ทตฺวา ทุติยมฺปิ ตเถว ทเทยฺย. เอวเมวํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ อิมานิ ทฺเว ปทานิ มาติกาวเสน ฐเปตฺวา อิทานิ อฏฺฐวิธาย ปริสาย ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ วิตฺถารกถํ อารภิ. พระเถระกล่าวคำว่า "กตโม จาวุโส" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษวางหีบรัตนะ ๒ ใบไว้ข้างๆ แล้วพึงตักรัตนะ ๗ ประการให้เต็มสองมือ แจกจ่ายให้แก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ฉันใด, ครั้นให้หีบรัตนะใบแรกแล้ว ก็พึงให้ใบที่สองเหมือนอย่างนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน, ท่านได้ตั้งบททั้งสองนี้ คือ "ดูก่อนอาวุโส เราจักแสดงบุคคลผู้มีอัชฌัตตสังโยชน์ และบุคคลผู้มีพหิทธาสังโยชน์" ไว้โดยเป็นมาติกาแล้ว บัดนี้ จึงได้เริ่มคำอธิบายโดยพิสดารเพื่อจะจำแนกแสดงแก่บริษัท ๘ จำพวก. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สีลวา โหตีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิติ เถโร เอตฺตาวตา จ กิร จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมฺมตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – ‘‘อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโรว วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ อนนุชานนฺโต อุตฺตริ อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถ’’นฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ, นิปฺปริยาเยน ปน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ ฉินฺนสีโส วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สีลวาติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิมาหาติ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สีลวา โหติ ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลคือจตุปาริสุทธิศีล ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงโดยย่อด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว จึงขยายความแสดงเชฏฐกศีล (ศีลที่เป็นใหญ่) ในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ พระสุมมัตเถระผู้อยู่ในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระติปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า “ในที่ทั้งสองแห่ง (คือในอุเทศและนิทเทส) ท่านกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรเท่านั้น เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ มีที่กล่าวไว้ว่าชื่อว่าศีลอยู่หรือ?” ดังนี้ ท่านไม่ยอมรับจึงกล่าวต่อไปว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร เป็นเพียงการระวังทวาร ๖, อาชีวปาริสุทธิ เป็นเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ, ปัจจยสันนิสสิตศีล เป็นเพียงการพิจารณาว่า “ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้” แล้วบริโภคปัจจัยที่ได้มา แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ปาฏิโมกขสังวรนั้นของผู้ใดขาดแล้ว ผู้นั้นไม่อาจกล่าวได้ว่าจะรักษาส่วนที่เหลือคือมือและเท้าได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาด ส่วนปาฏิโมกขสังวรของผู้ใดไม่ด่างพร้อย ผู้นั้นย่อมสามารถรักษาศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถรักษาชีวิตไว้ได้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทว่า สีลวา นี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายความปาฏิโมกขสังวรนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ ตตฺถ [Pg.38] ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อปิจ สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สิกฺขิตพฺพํ กายิกํ วา วาจสิกํ วา, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน สพฺพาเนตานิ ปาติโมกฺขสํวราทีนิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔ อาทโย) วุตฺตานิ, จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สพฺพากาเรน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ฉสุ กามาวจรเทวฆฏาสุ อญฺญตรํ เทวฆฏํ. อาคามี โหตีติ เหฏฺฐา อาคามี โหติ. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถตฺตํ มานุสกปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตา โหติ. ตตฺรูปปตฺติโก วา อุปรูปปตฺติโก วา น โหติ, ปุน เหฏฺฐาคามีเยว โหตีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมํ มคฺคทฺวยญฺเจว ผลทฺวยญฺจ กถิตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกขสังวรศีล บทว่า อาจารโคจรสฺสมปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร บทว่า อณุมตฺเตสุ ได้แก่ ในโทษเพียงเล็กน้อย บทว่า วชฺเชสุ ได้แก่ ในอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ภยทสฺสาวี ได้แก่ ผู้มีปกติเห็นภัย บทว่า สมาทาย ได้แก่ สมาทานเป็นอย่างดี บทว่า สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ได้แก่ สมาทานสิกขาบทนั้นๆ แล้วศึกษา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ในหมวดสิกขาทั้งหลาย ที่เป็นไปทางกายหรือทางวาจา เธอย่อมสมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอย่างดีแล้วศึกษา นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร บททั้งหมดเหล่านี้มีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค และจตุปาริสุทธิศีลก็ได้จำแนกแสดงไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพกามาวจร ๖ ชั้น บทว่า อาคามี โหติ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำ บทว่า อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นเบญจขันธ์ของมนุษย์เท่านั้น ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน แต่เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำอีกเท่านั้น ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๒ และผล ๒ เบื้องต่ำของภิกษุผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์ ผู้เป็นสุกขวิปัสสก อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ อญฺญตรํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ. สา หิ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตฺตา สนฺตา, เตเหว จ กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ วุจฺจติ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ปญฺจสุ สุทฺธาวาสเทวนิกาเยสุ อญฺญตรํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ปุน อิมํ ปญฺจกฺขนฺธภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สมาธิกมฺมิกสฺส ภิกฺขุโน ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. บทว่า อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จตุตถฌานสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘ เพราะว่า จตุตถฌานสมาบัตินั้น ชื่อว่า สันตะ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลสที่เป็นข้าศึก และชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะเป็นความพ้นแห่งจิตจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพสุทธาวาสหมู่ใดหมู่หนึ่งใน ๕ หมู่ บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้อีก ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ ของภิกษุผู้มีสมาธิเป็นกรรมฐาน กามานํเยว นิพฺพิทายาติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ นิพฺพินฺทนตฺถาย อุกฺกณฺฐนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ อปฺปวตฺติกรณตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโน โหติ. เอตฺตาวตา โสตาปนฺนสฺส จ สกทาคามิโน จ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยตฺถาย อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ภวานํเยวาติ ติณฺณํ ภวานํ. อิมินา อนาคามิโน ภวราคกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อิมินาปิ [Pg.39] โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยกรณตฺถํ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา. โส โลภกฺขยายาติ อิมินาปิ อนาคามิโน ภวโลภกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนาว กถิตา. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ สุทฺธาวาเสสฺเวว อญฺญตรํ เทวนิกายํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ, ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายติ. บทว่า กามานํเยว นิพฺพิทาย ได้แก่ เพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความเกลียดชังในกามทั้งสองอย่าง บทว่า วิราคาย ได้แก่ เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า นิโรธาย ได้แก่ เพื่อกระทำให้ไม่เป็นไปอีก บทว่า ปฏิปนฺโน โหติ ได้แก่ เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันท่านกล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี บทว่า ภวานํเยว ได้แก่ แห่งภพทั้งสาม ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งภวราคะของพระอนาคามี แม้ด้วยบทว่า ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ นี้ ท่านก็กล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อกระทำความสิ้นไปแห่งตัณหาอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามีเท่านั้น แม้ด้วยบทว่า โส โลภกฺขยาย นี้ ท่านก็กล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเท่านั้นเพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพสุทธาวาสเท่านั้น บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้ ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง อิติ ปฐเมน องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมานิ ทฺเว มคฺคผลานิ กถิตานิ, ทุติเยน สมาธิกมฺมิกสฺส ตีณิ มคฺคผลานิ, ‘‘โส กามาน’’นฺติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ภวานํเยวา’’ติ อิมินา อนาคามิสฺส อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ตณฺหากฺขยายา’’ติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส โลภกฺขยายา’’ติ อิมินา อนาคามิโน ภวโลภกฺขยาย อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตาติ เอวํ ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถตฺวา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ ปริจฺเฉโทว นาโหสิ. ยถา จ อิมสฺมึ สมาคเม, เอวํ มหาสมยสุตฺเต มงฺคลสุตฺเต จ จูฬราหุโลวาทสุตฺเต จ โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท นาโหสิ. ด้วยประการฉะนี้ โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรคผลเบื้องต่ำ ๒ ประการของภิกษุผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์, โดยนัยที่สอง ท่านกล่าวถึงมรรคผล ๓ ประการของภิกษุผู้ประกอบในสมาธิ, ด้วยบทว่า ‘โส กามานํ’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ภวานํเยวา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบนของพระอนาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ตัณหักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส โลภักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี ด้วยประการฉะนี้ ท่านแสดงวิปัสสนาโดย ๖ นัย แล้วทรงนำเทศนาไปสู่การเชื่อมความตามลำดับ ในเวลาจบเทศนา เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนผู้ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน และเหมือนกับการประชุมครั้งนี้ ในมหาสมัยสูตร มงคลสูตร และจูฬราหุโลวาทสูตร เทวดาหนึ่งแสนโกฏิก็ได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนเทวดาและมนุษย์ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน สมจิตฺตา เทวตาติ จิตฺตสฺส สุขุมภาวสมตาย สมจิตฺตา. สพฺพาปิ หิ ตา อตฺตโน อตฺตภาเว สุขุเม จิตฺตสริกฺขเก กตฺวา มาเปสุํ. เตน สมจิตฺตา นาม ชาตา. อปเรนปิ การเณน สมจิตฺตา – ‘‘เถเรน สมาปตฺติ ตาว กถิตา, สมาปตฺติถาโม ปน น กถิโต. มยํ ทสพลํ ปกฺโกสิตฺวา สมาปตฺติยา ถามํ กถาเปสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – ‘‘เถเรน เอเกน ปริยาเยน สมาปตฺติปิ สมาปตฺติถาโมปิ กถิโต, โก นุ โข อิมํ สมาคมํ สมฺปตฺโต, โก น สมฺปตฺโต’’ติ โอโลกยมานา ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘มยํ ตถาคตํ ปกฺโกสิตฺวา [Pg.40] ปริสํ ปริปุณฺณํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – อนาคเต โกจิเทว ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา เทโว วา มนุสฺโส วา ‘‘อยํ เทสนา สาวกภาสิตา’’ติ อคารวํ กเรยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปกฺโกสิตฺวา อิมํ เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ กริสฺสาม. เอวํ อนาคเต ครุภาวนียา ภวิสฺสตีติ สพฺพาว เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – สพฺพาปิ หิ ตา เอกสมาปตฺติลาภินิโย วา อเหสุํ เอการมฺมณลาภินิโย วาติ เอวมฺปิ สมจิตฺตา. คำว่า ‘สมจิตฺตา เทวตา’ (เทวดาผู้มีจิตเสมอกัน) หมายความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะมีความเสมอกันแห่งภาวะที่จิตละเอียดอ่อน จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดได้เนรมิตอัตภาพของตนอันละเอียดอ่อนให้เหมือนกับจิต ด้วยเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า สมจิตตา (ผู้มีจิตเสมอกัน) อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงสมาบัติแล้ว แต่ยังมิได้กล่าวถึงกำลังของสมาบัติ พวกเราจะทูลเชิญพระทศพลมา แล้วให้พระองค์ทรงแสดงกำลังของสมาบัติ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงทั้งสมาบัติและกำลังของสมาบัติโดยปริยายหนึ่งแล้ว ใครหนอมาถึงที่ประชุมนี้ ใครหนอยังไม่มา” เมื่อมองหาอยู่ ได้เห็นว่าพระตถาคตยังมิได้เสด็จมา จึงคิดว่า “พวกเราจะทูลเชิญพระตถาคตมา แล้วทำให้บริษัทบริบูรณ์” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “ในอนาคต ภิกษุ ภิกษุณี เทวดา หรือมนุษย์บางรูป/คน อาจจะแสดงความไม่เคารพโดยคิดว่า ‘เทศนานี้เป็นสาวกภาษิต’ พวกเราจะทูลเชิญพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา แล้วทำให้เทศนานี้เป็นสัพพัญญูภาษิต ด้วยประการฉะนี้ ในอนาคต เทศนานี้จักเป็นที่น่าเคารพ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ได้สมาบัติอย่างเดียวกัน หรือเป็นผู้ได้อารมณ์อย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา หฏฺฐาติ ตุฏฺฐปหฏฺฐา อาโมทิตา ปโมทิตา. สาธูติ อายาจนตฺเถ นิปาโต. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ น เถรสฺส อนุกมฺปํ การุญฺญํ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ, น จ อิมสฺมึ ฐาเน เถรสฺส อนุกมฺปิตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ยสฺมึ หิ ทิวเส เถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนากมฺมฏฺฐาเน (ม. นิ. ๒.๒๐๖) กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชมาโน ฐิโต ปรสฺส วฑฺฒิตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส สชฺชิตปสาธนํ สีเส ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จ สาวกปารมิญาณสฺส นิปฺปเทสโต มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมึเยว ทิวเส ภควตา อนุกมฺปิโต นาม. อวเสสานํ ปน ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย คจฺฉตุ ภควาติ ภควนฺตํ ยาจึสุ. คำว่า ‘หฏฺฐา’ หมายถึง ยินดีแล้ว ร่าเริงแล้ว บันเทิงแล้ว เบิกบานแล้ว คำว่า ‘สาธุ’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่าทูลขอ คำว่า ‘อนุกมฺปํ อุปาทาย’ หมายถึง มิใช่เพราะอาศัยความอนุเคราะห์ ความกรุณา ความเอ็นดูต่อพระเถระ และในที่นี้ก็ไม่มีกิจที่ต้องอนุเคราะห์พระเถระ จริงอยู่ ในวันที่พระเถระยืนถวายงานพัดแด่พระศาสดาด้วยพัดใบตาล ขณะที่พระองค์ทรงแสดงเวทนากัมมัฏฐานแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลานชาย ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณโดยสิ้นเชิง เหมือนบุคคลบริโภคอาหารที่ผู้อื่นตักให้แล้วบรรเทาความหิว หรือเหมือนบุคคลสวมเครื่องประดับที่ผู้อื่นจัดเตรียมไว้ให้บนศีรษะ ในวันนั้นเอง ท่านได้ชื่อว่าเป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว แต่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระผู้มีพระภาคว่า “ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จไปเถิด” โดยอาศัยความอนุเคราะห์ต่อเทวดาและมนุษย์ที่เหลือผู้มาถึงสถานที่นั้น พลวา ปุริโสติ ทุพฺพโล หิ ขิปฺปํ สมิญฺชนปสารณํ กาตุํ น สกฺโกติ, พลวาว สกฺโกติ. เตเนตํ วุตฺตํ. สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ สมฺมุขฏฺฐาเน ปุรโตเยว ปากโฏ อโหสิ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน อาคมนการณํ อโวจ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สเจ โกจิ พาโล อกตญฺญู ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา เอวํ จินฺเตยฺย – ‘สาริปุตฺตตฺเถโร มหนฺตํ ปริสํ อลตฺถ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอตฺตกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อุสูยาย ปริสํ อุฏฺฐาเปตุํ อาคโต’ติ. โส อิมํ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ. อถตฺตโน อาคมนการณํ กเถนฺโต เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. คำว่า ‘พลวา ปุริโส’ (บุรุษผู้มีกำลัง) มีอธิบายว่า จริงอยู่ บุรุษผู้อ่อนแอย่อมไม่สามารถคู้และเหยียดแขนได้โดยเร็ว มีแต่บุรุษผู้มีกำลังเท่านั้นที่สามารถทำได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ คำว่า ‘สมฺมุเข ปาตุรโหสิ’ (ได้ปรากฏขึ้นต่อหน้า) หมายความว่า ได้ปรากฏชัดเจนตรงหน้าในที่เฉพาะหน้านั่นเอง คำว่า ‘ภควา เอตทโวจ’ (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้) หมายความว่า พระองค์ได้ตรัสเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์โดยนัยมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” (ดูก่อนสารีบุตร ในเรื่องนี้) ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า “ถ้าหากภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้เขลา ไม่รู้คุณ คนใดคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสารีบุตรเถระได้บริษัทใหญ่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงไม่อาจทนได้เพียงเท่านั้น จึงเสด็จมาด้วยความริษยาเพื่อจะให้บริษัทลุกขึ้นไป’ ผู้นั้นเมื่อได้ประทุษร้ายทางใจต่อเราเช่นนี้แล้ว พึงบังเกิดในอบาย” ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” นี้ เอวํ [Pg.41] อตฺตโน อาคมนการณํ กเถตฺวา อิทานิ สมาปตฺติยา ถามํ กเถตุํ ตา โข ปน, สาริปุตฺต, เทวตา ทสปิ หุตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสวเสน วา อตฺถํ อาหริตุํ วฏฺฏติ สมาปตฺติวเสน วา. ยสวเสน ตาว มเหสกฺขา เทวตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา วีสติ วีสติ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา…เป… สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. สมาปตฺติวเสน ปน ยาหิ ปณีตา สมาปตฺติ ภาวิตา, ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต หีนตรา, ตา ปญฺญาส ปญฺญาส…เป… ยาหิ ตโต หีนตรา สมาปตฺติ ภาวิตา…เป… ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ วา หีนา ภาวิตา, ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา ภาวิตา, ตา วีสติ วีสติ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา…เป… ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ครั้นตรัสบอกเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงกำลังของสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนสารีบุตร ก็เทวดาเหล่านั้นสิบองค์บ้าง” ในบทนั้น พึงถือเอาความหมายโดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ หรือโดยอำนาจแห่งสมาบัติก็ได้ ในเบื้องต้น โดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๒๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้น...ฯลฯ...ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง ส่วนโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติอันประณีตแล้ว เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๕๐ องค์บ้าง...ฯลฯ...เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง หรือเทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๒๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตติ อารคฺคโกฏิยา ปตนมตฺเต โอกาเส. น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ เอวํ สมฺพาเธ ฐาเน ติฏฺฐนฺติโยปิ อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ น ฆฏฺเฏนฺติ, อสมฺปีฬา อสมฺพาธาว อเหสุํ. ‘‘ตว หตฺโถ มํ พาธติ, ตว ปาโท มํ พาธติ, ตฺวํ มํ มทฺทนฺตี ฐิตา’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ. ตตฺถ นูนาติ ตสฺมึ ภเว นูน. ตถาจิตฺตํ ภาวิตนฺติ เตนากาเรน จิตฺตํ ภาวิตํ. เยน ตา เทวตาติ เยน ตถาภาวิเตน จิตฺเตน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา…เป… ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ. อิเธว โขติ สาสเน วา มนุสฺสโลเก วา ภุมฺมํ, อิมสฺมึเยว สาสเน อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเกติ อตฺโถ. ตาสญฺหิ เทวตานํ อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเก อิมสฺมึเยว จ สาสเน ตํ จิตฺตํ ภาวิตํ, เยน ตา สนฺเต รูปภเว นิพฺพตฺตา, ตโต จ ปน อาคนฺตฺวา เอวํ สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา ฐิตา. ตตฺถ กิญฺจาปิ กสฺสปทสพลสฺส สาสเน ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตเทวตาปิ อตฺถิ, สพฺพพุทฺธานํ ปน เอกาว อนุสาสนี เอกํ สาสนนฺติ กตฺวา ‘‘อิเธว โข, สาริปุตฺตา’’ติ อญฺญพุทฺธานํ สาสนมฺปิ อิมเมว สาสนํ กโรนฺโต อาห. เอตฺตาวตา ตถาคเตน สมาปตฺติยา ถาโม กถิโต. บทว่า อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเต ความว่า ในโอกาสสักว่าเป็นที่ตกไปแห่งปลายสว่าน. บทว่า น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ ความว่า แม้เมื่อยืนอยู่ในที่คับแคบอย่างนี้ ก็ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่กระทบกระทั่งกัน ได้เป็นผู้ไม่ถูกบีบคั้น ไม่คับแคบเลย. เหตุที่จะกล่าวว่า "มือของท่านเบียดเบียนเรา, เท้าของท่านเบียดเบียนเรา, ท่านยืนเหยียบเราอยู่" มิได้มี. บทว่า ตตฺถ นูน ความว่า แน่แท้ ในภพนั้น. บทว่า ตถาจิตฺตํ ภาวิตํ ความว่า จิตอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วโดยอาการนั้น. บทว่า เยน ตา เทวตา ความว่า เทวดาเหล่านั้น แม้ตั้ง ๑๐ องค์...ฯลฯ... ก็ยืนอยู่ได้ และไม่เบียดเบียนกันและกัน ด้วยจิตใดที่อบรมแล้วโดยอาการอย่างนั้น. บทว่า อิเธว โข เป็นภูมิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ) หมายถึง ในศาสนานี้แหละ หรือในมนุษยโลกนี้แหละ อธิบายว่า ในศาสนานี้เท่านั้น ในมนุษยโลกนี้เท่านั้น. จริงอยู่ จิตนั้นอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วในมนุษยโลกนี้เท่านั้น และในศาสนานี้เท่านั้น, (จิต) ซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นบังเกิดในรูปภพอันสงบ และอนึ่ง (เทวดาเหล่านั้น) มาจากภพนั้นแล้ว เนรมิตอัตภาพอันละเอียดสุขุมเช่นนี้ดำรงอยู่. ในข้อนั้น แม้ว่าจะมีเทวดาผู้บังเกิดในพรหมโลกโดยทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นในศาสนาของพระกัสสปทศพลอยู่บ้าง, แต่เพราะอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งปวงเป็นหนึ่งเดียวกัน ศาสนาเป็นหนึ่งเดียวกัน ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "อิเธว โข สาริปุตฺต" โดยทรงกระทำแม้ศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์อื่นให้เป็นศาสนานี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระตถาคตจึงได้ตรัสถึงกำลังของสมาบัติ. อิทานิ [Pg.42] สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ตนฺติวเสน อนุสาสนึ กเถนฺโต ตสฺมาติห, สาริปุตฺตาติ อาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ตา เทวตา อิเธว สนฺตํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา สนฺเต ภเว นิพฺพตฺตา, ตสฺมา. สนฺตินฺทฺริยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตินฺทฺริยา. สนฺตมานสาติ มานสสฺส สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตมานสา. สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสามาติ กายจิตฺตูปหารํ สนฺตํ นิพฺพุตํ ปณีตํเยว อุปหริสฺสาม. สพฺรหฺมจารีสูติ สมานํ เอกุทฺเทสตาทึ พฺรหฺมํ จรนฺเตสุ สหธมฺมิเกสุ. เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพนฺติ อิมินา เอตฺตเกน วาเรน ภควา เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ อกาสิ. อนสฺสุนฺติ นฏฺฐา วินฏฺฐา. เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุนฺติ เย อตฺตโน ปาปิกํ ตุจฺฉํ นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อิมํ เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ โสตุํ น ลภึสูติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอนุศาสนีโดยอำนาจแห่งแนวพระบาลี ปรารภพระสารีบุตรเถระ จึงตรัสว่า ตสฺมาติห สาริปุตฺต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นทำให้สมาบัติอันสงบเกิดขึ้นในที่นี้เท่านั้น แล้วบังเกิดในภพอันสงบ ฉะนั้น. บทว่า สนฺตินฺทฺริยา ความว่า ชื่อว่ามีอินทรีย์สงบ เพราะความที่อินทรีย์ ๕ สงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตมานสา ความว่า ชื่อว่ามีใจสงบ เพราะความที่ใจสงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสาม ความว่า เราจักน้อมเข้าไปซึ่งกายูปหารและจิตตูปหารอันสงบ เย็น และประณีตเท่านั้น. บทว่า สพฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในเพื่อนสพรหมจารีผู้ประพฤติพรหมจรรย์มีอุเทศเป็นต้นเสมอกัน. ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ว่า เอวญฺหิ โว สาริปุตฺต สิกฺขิตพฺพํ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำเทศนาให้เป็นสัพพัญญูภาษิต. บทว่า อนสฺสุํ ความว่า ฉิบหายแล้ว ย่อยยับแล้ว. บทว่า เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุํ ความว่า ชนเหล่าใดอาศัยทิฏฐิอันลามก ว่างเปล่า ไร้ประโยชน์ของตน จึงไม่ได้เพื่อจะฟังพระธรรมเทศนาเห็นปานนี้, (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ ดังนี้. ๓๘. ฉฏฺเฐ วรณายํ วิหรตีติ วรณา นาม เอกํ นครํ, ตํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตูติ กามราคาภินิเวสเหตุ, กามราควินิพนฺธเหตุ, กามราคปลิเคธเหตุ, กามราคปริยุฏฺฐานเหตุ, กามราคอชฺโฌสานเหตูติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยฺวายํ ปญฺจ กามคุเณ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ กามราโค, ตสฺสาภินิเวสาทิเหตุ. กามราเคน อภินิวิฏฺฐตฺตา วินิพทฺธตฺตา ตสฺมึเยว จ กามราเค มหาปงฺเก วิย ปลิเคธตฺตา อนุปวิฏฺฐตฺตา เตเนว จ กามราเคน ปริยุฏฺฐิตตฺตา คหิตตฺตา กามราเคเนว จ อชฺโฌสิตตฺตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตตฺตาติ. ทิฏฺฐิราคาทิปเทสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐิราโคติ ปเนตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกราโค เวทิตพฺโพ. ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสูติ เถรสฺส วสนฏฺฐานโต สาวตฺถิชนปโท ปุรตฺถิมทิสาภาเค โหติ, เถโร จ นิสีทนฺโตปิ ตโตมุโขว นิสินฺโน, ตสฺมา เอวมาห. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ[Pg.43], ตํ โอโฆติ วุจฺจติ, เอวเมวํ ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, เอวรูปํ ปีติมยวจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ. ๓๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วรณายํ วิหรติ ความว่า มีนครหนึ่งชื่อว่าวรณา, ท่านอาศัยนครนั้นอยู่. บทว่า กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความผูกพันด้วยกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความหมกมุ่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกลุ้มรุมแห่งกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกำจัดลงด้วยกามราคะ. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า กามราคะใดอาศัยกามคุณ ๕ เกิดขึ้น, เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นเป็นต้นในกามราคะนั้น. คือ เพราะความที่จิตถูกกามราคะยึดมั่น, เพราะความที่ถูกผูกพัน, และเพราะความที่จมลงในกามราคะนั้นเองเหมือนจมลงในเปือกตมใหญ่, เพราะความที่เข้าไปแล้ว, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั้นเองกลุ้มรุม, เพราะความที่ถูกยึดถือ, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั่นเองกำจัดลง, คือกลืนกิน ทำให้สิ้นสุด และยึดถือไว้. แม้ในบทว่าด้วยทิฏฐิราคะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า ทิฏฺฐิราโค นี้ พึงทราบว่า ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ๖๒. บทว่า ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสุ ความว่า ชนบทชื่อสาวัตถี อยู่ในทิศตะวันออก จากที่อยู่ของพระเถระ, และพระเถระแม้นั่งอยู่ ก็เป็นผู้มีหน้าเฉพาะไปยังทิศนั้นนั่นแลนั่งอยู่, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ได้เปล่งอุทาน. อธิบายว่า เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมไหลออกไป, น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสสกะ. และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมท่วมท้นไหลไป, น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ, ฉันใด; คำพูดที่เกิดจากปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้, มีกำลังเกิน, ตั้งอยู่ภายในไม่ได้, ย่อมออกมาภายนอก, คำพูดนั้นเรียกว่า อุทาน, ฉันนั้นเหมือนกัน. ความว่า ท่านได้เปล่งวาจาอันเกิดจากปีติเห็นปานนี้. ๓๙. สตฺตเม คุนฺทาวเนติ เอวํ นามเก วเน. อุปสงฺกมีติ ‘‘มหากจฺจานตฺเถโร กิร นาม อตฺตโน ปิตุมตฺตมฺปิ อยฺยกมตฺตมฺปิ ทิสฺวา เนว อภิวาเทติ น ปจฺจุฏฺเฐติ น อาสเนน นิมนฺเตตี’’ติ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา เอตฺตเกน นิฏฺฐํ คนฺตุํ, อุปสงฺกมิตฺวา นํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ภุตฺตปาตราโส เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ. ชิณฺเณติ ชราชิณฺเณ. วุทฺเธติ วโยวุทฺเธ. มหลฺลเกติ ชาติมหลฺลเก. อทฺธคเตติ ทีฆกาลทฺธานํ อติกฺกนฺเต. วโยอนุปฺปตฺเตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺเต. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, ตเถวาติ, โภ กจฺจาน, ยํ ตํ อมฺเหหิ เกวลํ สุตเมว, ตํ อิมินา ทิฏฺเฐน สเมติ. ตสฺมา ตํ ตเถว, น อญฺญถา. น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณติ อิทํ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – อมฺเห เอวํ มหลฺลเก ทิสฺวา โภโต กจฺจานสฺส อภิวาทนมตฺตมฺปิ ปจฺจุฏฺฐานมตฺตมฺปิ อาสเนน นิมนฺตนมตฺตมฺปิ นตฺถีติ. น สมฺปนฺนเมวาติ น ยุตฺตเมว น อนุจฺฉวิกเมว. ๓๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า คุนฺทาวเน ความว่า ในป่าชื่ออย่างนั้น. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) ได้ฟังมาว่า "ได้ยินว่า พระมหากัจจานเถระ เห็นแม้แต่ผู้มีอายุราวบิดา ราวปู่ ก็ไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ ไม่อาราธนาด้วยอาสนะ" จึงคิดว่า "เราไม่อาจจะถึงที่สุด (คือตัดสินใจ) ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ได้, เราจักเข้าไปสอบสวนท่าน" ดังนี้แล้ว, ครั้นฉันอาหารเช้าเสร็จ จึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่. บทว่า ชิณฺเณ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺเฒ คือ เจริญโดยวัย. บทว่า มหลฺลเก คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า อทฺธคเต คือ ล่วงกาลนานไปแล้ว. บทว่า วโยอนุปฺปตฺเต คือ ถึงปัจฉิมวัยแล้ว. บทว่า ตยิทํ โภ กจฺจาน ตเถว ความว่า ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ เรื่องนั้นใดอันเราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น, เรื่องนั้นย่อมตรงกันกับเรื่องนี้ที่ได้เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว, ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ นี้ (พราหมณ์) กล่าวหมายถึงตนเอง. ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ เมื่อท่านกัจจานะผู้เจริญเห็นพวกเราผู้เป็นผู้ใหญ่ถึงเพียงนี้ แม้เพียงการไหว้ก็ไม่มี แม้เพียงการลุกรับก็ไม่มี แม้เพียงการเชื้อเชิญด้วยอาสนะก็ไม่มี. บทว่า น สมฺปนฺนเมว ความว่า ไม่สมควรเลย ไม่เหมาะสมเลย. เถโร พฺราหฺมณสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เนว วุทฺเธ ชานาติ น ทหเร, อาจิกฺขิสฺสามิสฺส วุทฺเธ จ ทหเร จา’’ติ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อตฺถิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ชานตาติ สพฺพํ เนยฺยํ ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ตเทว หตฺเถ ฐปิตํ อามลกํ วิย ปสฺสนฺเตน. วุทฺธภูมีติ เยน การเณน วุทฺโธ นาม โหติ, ตํ การณํ. ทหรภูมีติ เยน การเณน ทหโร นาม โหติ, ตํ การณํ. อาสีติโกติ อสีติวสฺสวโย. นาวุติโกติ นวุติวสฺสวโย. กาเม ปริภุญฺชตีติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเมติ ทุวิเธปิ กาเม กมนวเสน ปริภุญฺชติ. กามมชฺฌาวสตีติ ทุวิเธปิ กาเม ฆเร ฆรสฺสามิโก วิย วสติ อธิวสติ. กามปริเยสนาย อุสฺสุโกติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ ปริเยสนตฺถํ อุสฺสุกฺกมาปนฺโน. พาโล น เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส น เถโร พาโล มนฺโทตฺเวว คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตํ เหตํ – พระเถระ (พระมหากัจจานะ) ได้ฟังคำของพราหมณ์แล้ว เมื่อประสงค์จะแสดงธรรมให้พิสดาร จึงดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักทั้งคนแก่ ไม่รู้จักทั้งคนหนุ่ม เราจักบอกคนแก่และคนหนุ่มแก่เขา” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อตฺถิ พฺราหฺมณ” (ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานตา (ผู้รู้) หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง บทว่า ปสฺสตา (ผู้เห็น) หมายถึง ผู้เห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงนั้นนั่นแหละ ดุจมะขามป้อมที่วางไว้ในมือ บทว่า วุฑฺฒภูมิ (ภูมิของผู้เจริญ) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นผู้เจริญแล้ว บทว่า ทหรภูมิ (ภูมิของคนหนุ่ม) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นคนหนุ่ม บทว่า อาสีติโก (อายุ ๘๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๘๐ ปี บทว่า นาวุติโก (อายุ ๙๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๙๐ ปี บทว่า กาเม ปริภุญฺชติ (ย่อมบริโภคกาม) หมายถึง ย่อมบริโภคกามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ด้วยอำนาจแห่งความใคร่ บทว่า กามมชฺโฌวสติ (ย่อมอยู่ในท่ามกลางกาม) หมายถึง ย่อมครอบงำอยู่ซึ่งกามทั้งสองอย่าง ดุจเจ้าของเรือนอยู่ในเรือน บทว่า กามปริเยสนาย อุสฺสุโก (ขวนขวายในการแสวงหากาม) หมายถึง ถึงความขวนขวายเพื่อแสวงหากามทั้งสองอย่าง บทว่า พาโล น เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (คนพาลไม่นับว่าเป็นเถระ) หมายถึง ผู้นั้นไม่ถูกนับว่าเป็นพระเถระเลย แต่ถูกนับว่าเป็นคนพาล เป็นคนเขลาเท่านั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า - ‘‘น [Pg.44] เตน เถโร โส โหติ, เยนสฺส ปลิตํ สิโร; ปริปกฺโก วโย ตสฺส, โมฆชิณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๐); “บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นเถระ เพราะเหตุที่ผมบนศีรษะของเขาหงอก วัยของผู้นั้นแก่หง่อมแล้ว (แต่) เขาถูกเรียกว่า ‘คนแก่เปล่า’ ดังนี้” ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส. ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโตติ เยน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ยุวา, ตํ โยพฺพนํ ภทฺรํ ลทฺธกนฺติ ทสฺเสติ. ปฐเมน วยสาติ ปฐมวโย นาม เตตฺตึส วสฺสานิ, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ปณฺฑิโตติ จ เถโรติ จ คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – บทว่า ทหโร (คนหนุ่ม) หมายถึง คนหนุ่ม บทว่า ยุวา (คนหนุ่ม) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม บทว่า สุสุกาฬเกโส (มีผมดำสนิท) หมายถึง มีผมดำสนิท บทว่า ภเทฺรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต (ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ) แสดงความว่า ความเป็นหนุ่มที่บุคคลประกอบแล้วจึงเป็นคนหนุ่มนั้น เป็นความเป็นหนุ่มที่ดีงาม น่าปรารถนา ในบทว่า ปฐเมน วยสา (ด้วยปฐมวัย) นั้น ชื่อว่าปฐมวัย คือ ๓๓ ปี ความหมายคือ ประกอบด้วยปฐมวัยนั้น บทว่า ปณฺฑิโต เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (บัณฑิตนับว่าเป็นเถระ) หมายถึง บุคคลเช่นนั้นย่อมถูกนับว่าเป็นทั้งบัณฑิตและเป็นทั้งพระเถระ จริงอยู่ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า - ‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, อหึสา สํยโม ทโม; ส เว วนฺตมโล ธีโร, เถโร อิติ ปวุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๑); “ในบุคคลใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ อหิงสา สัญญมะ และทมะ ผู้นั้นแล มีมลทินอันคายแล้ว เป็นผู้มีปรีชา ท่านเรียกว่า ‘พระเถระ’ ดังนี้” ๔๐. อฏฺฐเม โจรา พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขสมฺปนฺนา, ปริวารสมฺปนฺนา, ธนสมฺปนฺนา, นิวาสฏฺฐานสมฺปนฺนา, วาหนสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ราชาโน ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. อติยาตุนฺติ พหิทฺธา ชนปทจาริกํ จริตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ. นิยฺยาตุนฺติ ‘‘โจรา ชนปทํ วิลุมฺปนฺติ มทฺทนฺติ, เต นิเสเธสฺสามา’’ติ ปฐมยาเม วา มชฺฌิมยาเม วา ปจฺฉิมยาเม วา นิกฺขมิตุํ ผาสุกํ น โหติ. ตโต อุฏฺฐาย โจรา มนุสฺเส โปเถตฺวา อจฺฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุนฺติ คามํ วาสกรณตฺถาย เสตุํ อตฺถรณตฺถาย โปกฺขรณึ ขณาปนตฺถาย สาลาทีนํ กรณตฺถาย ปจฺจนฺติเม ชนปเท อนุสญฺญาตุมฺปิ น สุขํ โหติ. พฺราหฺมณคหปติกานนฺติ อนฺโตนครวาสีนํ พฺราหฺมณคหปติกานํ. พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานีติ พหิคาเม อาราเม เขตฺตกมฺมนฺตานิ. ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขุตฺตรา ยสุตฺตรา ปุญฺญวนฺโต พหุเกหิ อุปฏฺฐาเกหิ จ อุปฏฺฐากีหิ จ สมนฺนาคตา ราชราชมหามตฺตสนฺนิสฺสิตา. เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ปิยสีลา ภิกฺขู ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺตีติ [Pg.45] นิสฺสทฺทา หุตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺนา กิญฺจิ เอกวจนมฺปิ มุขํ อุกฺขิปิตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตา ปชฺฌายนฺตา วิย นิสีทนฺติ. ตยิทนฺติ ตเทตํ การณํ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. ๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โจรา พลวนฺโต โหนฺติ (พวกโจรมีกำลัง) หมายถึง พวกโจรย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยพรรคพวก สมบูรณ์ด้วยบริวาร สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยที่อยู่อาศัย และสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะ บทว่า ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (พระราชาทั้งหลายในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น พระราชาทั้งหลายย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า อติยาตุํ (เพื่อจะไปเกิน) หมายถึง เที่ยวจาริกไปในชนบทภายนอกแล้ว จะเข้าไปสู่ภายในพระนครในขณะที่ต้องการไม่ได้ บทว่า นิยฺยาตุํ (เพื่อจะออกไป) หมายถึง (พระราชา) ดำริว่า “พวกโจรย่อมปล้น ย่ำยีชนบท เราจักห้ามโจรเหล่านั้น” ดังนี้แล้ว จะเสด็จออกไปในปฐมยาม มัชฌิมยาม หรือปัจฉิมยาม ก็ไม่สะดวก แต่นั้น พวกโจรก็ลุกขึ้น ทุบตี แย่งชิงมนุษย์ทั้งหลายแล้วก็ไป บทว่า ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ (หรือเพื่อจะเที่ยวไปในชนบทชายแดน) หมายถึง แม้จะเที่ยวไปในชนบทชายแดน เพื่อจะทำหมู่บ้านให้เป็นที่อยู่ เพื่อจะสร้างสะพาน เพื่อจะให้ขุดสระโบกขรณี เพื่อจะทำศาลาเป็นต้น ก็ไม่สะดวก บทว่า พฺราหฺมณคหปติกานํ (ของพราหมณ์และคหบดี) หมายถึง แก่พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในพระนคร บทว่า พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ (หรืองานภายนอก) หมายถึง การงานในสวน ในนา ที่นอกหมู่บ้าน บทว่า ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ (ภิกษุชั่วมีกำลัง) หมายถึง ภิกษุชั่วมีกำลัง คือ มีพรรคพวกมาก มียศมาก มีบุญมาก ประกอบด้วยอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาจำนวนมาก อาศัยพระราชาและราชมหาอำมาตย์ บทว่า เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ (เป็นผู้นิ่งแล้วนิ่งเล่า ครุ่นคิดอยู่ในท่ามกลางสงฆ์) หมายถึง เป็นผู้นิ่งเงียบ นั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ไม่สามารถจะอ้าปากพูดอะไรสักคำหนึ่งได้ นั่งอยู่เหมือนคนกำลังครุ่นคิด บทว่า ตยิทํ (นั่นคือสิ่งนี้) หมายถึง เหตุนั้น ส่วนสุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๔๑. นวเม มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ มิจฺฉาปฏิปตฺติยา การณเหตุ ปฏิปชฺชนเหตูติ อตฺโถ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. เอวรูโป หิ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ อาราเธตุํ สมฺปาเทตุํ ปูเรตุํ น สกฺโกติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต. ๔๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ (เหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด) หมายถึง เป็นเหตุแห่งการปฏิบัติผิด เป็นเหตุให้ปฏิบัติผิด บทว่า ญายํ ธมฺมํ กุสลํ (ญายธรรมอันเป็นกุศล) หมายถึง มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้สำเร็จ เพื่อจะให้สมบูรณ์ เพื่อจะให้เต็มเปี่ยม ซึ่งมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาได้ ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา ๔๒. ทสเม ทุคฺคหิเตหีติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิเตหิ. พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหีติ พฺยญฺชนโส ปติรูปเกหิ อกฺขรจิตฺรตาย ลทฺธเกหิ. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺตีติ สุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ปฏิพาหนฺติ, อตฺตโน ทุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํเยว อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ อุตฺตริตรํ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สาสนสฺส วุทฺธิ จ ปริหานิ จ กถิตาติ. ๔๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิเตหิ (อันเรียนมาไม่ดี) หมายถึง อันเรียนมาผิดลำดับ บทว่า พฺยญฺชนปฺปฏิรูปเกหิ (มีพยัญชนะเป็นของเลียนแบบ) หมายถึง เป็นของเลียนแบบโดยพยัญชนะ ได้มาเพราะความวิจิตรแห่งอักษร บทว่า อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺติ (ย่อมห้ามทั้งอรรถและธรรม) หมายถึง ย่อมห้ามทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่เรียนมาดีแล้ว, ย่อมแสดงทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่ตนเรียนมาไม่ดีนั่นแหละ โดยทำให้ยิ่งขึ้นไป ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสทั้งความเจริญและความเสื่อมแห่งพระศาสนา ดังนี้ สมจิตฺตวคฺโค จตุตฺโถ. สมจิตตวรรคที่ ๔ ๕. ปริสวคฺควณฺณนา ๕. อรรถกถาปริสวรรค ๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุตฺตานาติ ปากฏา อปฺปฏิจฺฉนฺนา. คมฺภีราติ คุฬฺหา ปฏิจฺฉนฺนา. อุทฺธตาติ อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา, อุฏฺฐิตตุจฺฉมานาติ วุตฺตํ โหติ. จปลาติ ปตฺตจีวรมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน ยุตฺตา. มุขราติ มุขขรา ขรวจนา. วิกิณฺณวาจาติ อสํยตวจนา ทิวสมฺปิ นิรตฺถกวจนปลาปิโน. มุฏฺฐสฺสตีติ วิสฺสฏฺฐสติโน. อสมฺปชานาติ นิปฺปญฺญา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคตามตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. ปากตินฺทฺริยาติ ปกติยา ฐิเตหิ วิวเฏหิ อรกฺขิเตหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. ๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุตฺตานา (ตื้น) หมายถึง ปรากฏ ไม่ปิดบัง บทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) หมายถึง ลี้ลับ ปิดบัง บทว่า อุทฺธตา (ฟุ้งซ่าน) หมายถึง ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน บทว่า อุนฺนฬา (มีมานะดุจไม้อ้อ) หมายถึง มีมานะดุจไม้อ้อที่ตั้งขึ้น กล่าวคือ มีมานะอันว่างเปล่าที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า จปลา (คะนอง) หมายถึง ประกอบด้วยความคะนอง มีการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น บทว่า มุขรา (ปากกล้า) หมายถึง ปากกล้า มีวาจาหยาบคาย บทว่า วิกิณฺณวาจา (มีวาจากระจาย) หมายถึง มีวาจาไม่สำรวม พูดเพ้อเจ้อไร้สาระตลอดทั้งวัน บทว่า มุฏฺฐสฺสติ (มีสติหลงลืม) หมายถึง มีสติหลงลืม บทว่า อสมฺปชานา (ไม่มีสัมปชัญญะ) หมายถึง ไม่มีปัญญา บทว่า อสมาหิตา (ไม่มีสมาธิ) หมายถึง ไม่ได้แม้เพียงเอกัคคตาจิต บทว่า ปากตินฺทฺริยา (มีอินทรีย์เปิดเผย) หมายถึง ประกอบด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ตามปกติ เปิดเผย ไม่ได้คุ้มครอง ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๔๔. ทุติเย [Pg.46] ภณฺฑนชาตาติ ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, ตํ เตสํ ชาตนฺติ ภณฺฑนชาตา. ตถา ‘‘มยํ ตุมฺเห ทณฺฑาเปสฺสาม พนฺธาเปสฺสามา’’ติอาทิวจนปฺปวตฺติยา สญฺชาตกลหา. อยํ ตาว คิหีสุ นโย. ปพฺพชิตา ปน อาปตฺติวีติกฺกมวาจํ วทนฺตา กลหชาตา นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตาติ คุณานํ ฉินฺทนฏฺเฐน ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ วิตุทนฺตา วิชฺฌนฺตา. สมคฺคาติ เอกกมฺมํ เอกุทฺเทโส สมสิกฺขตาติ เอเตสํ กรเณน สมคฺคตาย สหิตา. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตาจกฺขูหิ. ๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะกัน เรียกว่า ภณฺฑน (การก่อเรื่อง) การก่อเรื่องนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภณฺฑนชาตา (ผู้ก่อเรื่องให้เกิดขึ้น) อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นไปแห่งคำพูดเป็นต้นว่า "เราจักให้ท่านทั้งหลายถูกลงโทษ จักให้ถูกจองจำ" นี้เป็นนัยในพวกคฤหัสถ์ก่อน ส่วนบรรพชิตทั้งหลายผู้กล่าววาจาเป็นเหตุล่วงละเมิดอาบัติ ชื่อว่าผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้น บทว่า วิวาทาปนฺนา คือ ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน บทว่า มุขสตฺตีหิ วิตุรนฺตา ความว่า วาจาที่กล่าวชั่ว เพราะอรรถว่าตัดซึ่งคุณความดี เรียกว่า มุขสตฺติ (หอกคือปาก) คือ ทิ่มแทงอยู่ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น บทว่า สมคฺคา คือ ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยการทำกรรมเป็นอันเดียวกัน มีอุเทศเป็นอันเดียวกัน และมีสิกขาเสมอกัน บทว่า ปิยจกฺขูหิ คือ ด้วยดวงตาคือเมตตา ๔๕. ตติเย อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี, อคฺคาย วา อุตฺตมาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา. ตโต วิปรีตา อนคฺควตี. พาหุลิกาติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาสนํ สิถิลํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ เอตฺถ โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตน ปญฺจนีวรณปูรเณ ปุพฺพงฺคมาติ วุตฺตํ โหติ. ปวิเวเกติ อุปธิวิเวเก นิพฺพาเน. นิกฺขิตฺตธุราติ ติวิเธปิ วิเวเก โอโรปิตธุรา. น วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ น กโรนฺติ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ ปุพฺเพ อปฺปตฺตสฺส ฌานวิปสฺสนามคฺคผลวิเสสสฺส ปตฺติอตฺถาย. อิตรํ ปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกชโน. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรนฺโต ทิฏฺฐสฺส เตสํ อาจารสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. เสสํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ. ๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อคฺควตี คือ มีบุคคลผู้สูงสุด หรือประกอบพร้อมด้วยปฏิปทาอันเลิศ อันสูงสุด บริษัทที่ตรงกันข้ามจากนั้น ชื่อว่า อนคฺควตี บทว่า พาหุลิกา คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น ชื่อว่า สาถลิกา เพราะย่อหย่อนในพระศาสนา ในบทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา นี้ นิวรณ์ ๕ เพราะอรรถว่าเป็นที่ไปสู่ที่ต่ำ เรียกว่า โอกฺกมน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า เป็นหัวหน้าในการทำนิวรณ์ ๕ ให้บริบูรณ์ บทว่า ปวิเวเก คือ ในนิพพานอันเป็นที่สงัดจากอุปธิ บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา คือ ผู้ปลงธุระแล้วในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง บทว่า น วีริยํ อารภนฺติ คือ ไม่ทำความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา คือ เพื่อบรรลุคุณวิเศษคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ที่ยังไม่เคยบรรลุมาก่อน บทอีก ๒ บทที่เหลือ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา คือ ชนคือสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ คือ ผู้ทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงซึ่งการดำเนินตามอาจาระที่ตนเห็นแล้วของอาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๔๖. จตุตฺเถ อริยาติ อริยสาวกปริสา. อนริยาติ ปุถุชฺชนปริสา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม, เอตฺตกเมว ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสปเทสุ ปน ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทโย นาม, ตสฺสาเยว ตณฺหาย, ทฺวินฺนมฺปิ วา เตสํ สจฺจานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปตฺติ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นามาติ [Pg.47] เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา จ จตฺตาริ จ ผลานิ กถิตานิ. ๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อริยา คือ บริษัทคืออริยสาวก บทว่า อนริยา คือ บริษัทคือปุถุชน บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ (ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์) คือ เว้นตัณหาแล้ว ขันธ์ ๕ อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกขสัจ (พวกเขา) ย่อมไม่รู้ตามสภาวะว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง ส่วนในบทที่เหลือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นเหตุให้ทุกข์นั้นเกิดขึ้น ชื่อว่า สมุทัย ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งตัณหานั้นนั่นเอง หรือแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ดังนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรค ๔ และผล ๔ ไว้ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้ ๔๗. ปญฺจเม ปริสากสโฏติ กสฏปริสา กจวรปริสา ปลาปปริสาติ อตฺโถ. ปริสามณฺโฑติ ปสนฺนปริสา สารปริสาติ อตฺโถ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน จตฺตาริ อคติคมนานิ ภณฺฑภาชนีเย จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน จ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภณฺฑภาชนีเย ตาว อตฺตโน ภารภูตานํ ภิกฺขูนํ อมนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อตฺตโน ปน อภารภูตานํ มนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา อมนาปํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. ภณฺฑกภาชนียวตฺถุญฺจ ฐิติกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ วา ราชาทินิสฺสิตานํ วา ‘‘อิเม เม อมนาเป ภณฺฑเก ทินฺเน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ ภเยน ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต หุตฺวา ยํ ยสฺส ปาปุณาติ, ตญฺเญว ตสฺส เทติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม. วินิจฺฉยฏฺฐาเน ปน อตฺตโน ภารภูตสฺส ครุกาปตฺตึ ลหุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อิตรสฺส ลหุกาปตฺตึ ครุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. อาปตฺติวุฏฺฐานํ ปน สมุจฺจยกฺขนฺธกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรสฺส วา ราชปูชิตสฺส วา ‘‘อยํ เม ครุกํ กตฺวา อาปตฺตึ กเถนฺตสฺส อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ครุกเมว ลหุกาติ กตฺวา กเถนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน สพฺเพสํ ยถาภูตเมว กเถติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม. ๔๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริสากสโฏ อรรถว่า บริษัทกากเดน บริษัทขยะ บริษัทแกลบ บทว่า ปริสามณฺโฑ อรรถว่า บริษัทที่เลื่อมใส บริษัทที่เป็นสาระ บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ อรรถว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนอคติคมน์ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมมีได้ในที่แจกสิ่งของและในที่วินิจฉัย ในสองอย่างนั้น ในที่แจกสิ่งของก่อน ภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่ไม่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ส่วนภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ภิกษุผู้ไม่รู้วัตถุและธรรมเนียมในการแจกสิ่งของ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้เปลี่ยนแล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้อาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะความกลัวว่า "ถ้าเราให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจแก่ภิกษุเหล่านี้ พวกเธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดไม่ถึงอคติอย่างนี้ เป็นผู้เที่ยงตรงดุจตราชั่ง เป็นกลางดุจเครื่องตวงแก่ภิกษุทั้งปวง สิ่งใดถึงแก่ผู้ใด ก็ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละแก่ผู้นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง ส่วนในที่วินิจฉัย ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักของภิกษุผู้อยู่ในภาระของตนให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติเบาของภิกษุอื่นให้เป็นอาบัติหนักแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้การออกจากอาบัติและสมุจจัยขันธกะ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักนั่นแหละให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าวแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้ที่พระราชาบูชา (ด้วยคิดว่า) "ถ้าเรากล่าวอาบัติของภิกษุนี้ตามที่เป็นอาบัติหนัก เธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดกล่าวตามความเป็นจริงแก่ภิกษุทั้งปวง ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง ๔๘. ฉฏฺเฐ โอกฺกาจิตวินีตาติ ทุพฺพินีตา. โน ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ น ปุจฺฉิตฺวา วินีตา. คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา. โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา[Pg.48]. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา อสงฺขตสํยุตฺตสทิสา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ วิชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ, นิทฺทายนฺติ วา อญฺญวิหิตา วา โหนฺติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สุณนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อตฺถํ วา อนุสนฺธึ วา ปุพฺพาปรํ วา น ปุจฺฉนฺติ. น จ ปฏิวิจรนฺตีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น วิจรนฺติ. อิทํ กถนฺติ อิทํ พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ กินฺติ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส โก อตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, กา อนุสนฺธิ, กึ ปุพฺพาปรํ? อวิวฏนฺติ ปฏิจฺฉนฺนํ. น วิวรนฺตีติ น อุคฺฆาเฏนฺติ. อนุตฺตานีกตนฺติ อปากฏํ กตํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ ปากฏํ น กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. ๔๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอกฺกาจิตวินีตา คือ เป็นผู้ว่ายากสอนยาก. บทว่า โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา คือ ไม่ใช่ผู้ที่ได้รับการแนะนำสั่งสอนโดยการสอบถาม. บทว่า คมฺภีรา คือ ลึกซึ้งโดยพยัญชนะ เหมือนกับสัลลสูตร. บทว่า คมฺภีรัตฺถา คือ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนกับมหาเวทัลลสูตร. บทว่า โลกุตฺตรา คือ แสดงอรรถคือโลกุตตรธรรม. บทว่า สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา คือ ประกาศแต่สภาวธรรมล้วนๆ ที่ว่างจากสัตว์ เหมือนกับอสังขตสังยุต. บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ คือ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ ย่อมหลับเสียบ้าง หรือมีใจเป็นอื่นบ้าง. บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ คือ ทั้งในสิ่งที่ควรเรียนและในสิ่งที่ควรศึกษา. บทว่า กวิกตา คือ อันกวีทั้งหลายแต่งขึ้น. บทอื่น (คือ กาเวยฺย) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า จิตฺตกฺขรา คือ มีอักษรวิจิตร. บทอื่น (คือ จิตฺตพฺยญฺชน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พาหิรกา คือ เป็นเรื่องนอกพระศาสนา. บทว่า สาวกภาสิตา คือ อันสาวกของศาสดาเหล่านั้นกล่าวไว้. บทว่า สุสฺสูสนฺติ คือ มีใจยินดีฟังเพราะความที่อักษรวิจิตรและความที่ถ้อยคำไพเราะ. บทว่า น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ คือ ไม่สอบถามกันและกันซึ่งอรรถบ้าง อนุสนธิบ้าง หรือเบื้องหน้าเบื้องหลังบ้าง. บทว่า น จ ปฏิวิจรนฺติ คือ ไม่เที่ยวจาริกไปเพื่อจะสอบถาม. บทว่า อิทํ กถํ คือ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร ควรตั้งขึ้นอย่างไรหนอ? บทว่า อิมสฺส โก อตฺโถ คือ ภาษิตนี้มีอรรถว่าอย่างไร มีอนุสนธิอย่างไร มีเบื้องหน้าเบื้องหลังอย่างไร? บทว่า อวิวฏํ คือ สิ่งที่ถูกปิดบังไว้. บทว่า น วิวรนฺติ คือ ไม่เปิดเผย. บทว่า อนุตฺตานีกตํ คือ สิ่งที่ทำให้ไม่ปรากฏ. บทว่า น อุตฺตานึ กโรนฺติ คือ ไม่ทำให้ปรากฏ. บทว่า กงฺขาฐานิเยสุ คือ ในฐานะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสงสัย. พึงทราบส่วนขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ๔๙. สตฺตเม อามิสครูติ จตุปจฺจยครุกา โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. สทฺธมฺมครูติ นว โลกุตฺตรธมฺเม ครุเก กตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว. กายสกฺขีติ กาเยน ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวา ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา ฐิโต. ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต. อิเม ทฺเวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺทหนฺโต วิมุตฺโต. อยมฺปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภติ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. อิเม ทฺเวปิ ปฐมมคฺคสมงฺคิโน. กลฺยาณธมฺโมติ สุนฺทรธมฺโม. ทุสฺสีโล ปาปธมฺโมติ นิสฺสีโล ลามกธมฺโม. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺติ? สพฺเพสุ หิ เอกสทิเสสุ ชาเตสุ [Pg.49] สีลวนฺเตสุ พลวคารวํ น โหติ, เอกจฺเจสุ ปน ทุสฺสีเลสุ สติ สีลวนฺตานํ อุปริ พลวคารวํ โหตีติ มญฺญนฺตา คณฺหนฺติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺตีติ เต ภิกฺขู เอกจฺจานํ วณฺณํ เอกจฺจานํ อวณฺณํ กเถตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลภนฺติ. คถิตาติ ตณฺหาย คนฺถิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหาวเสเนว มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐิตา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ฉนฺทราคอปกฑฺฒนาย นิสฺสรณปญฺญาย วิรหิตา อิทมตฺถํ เอตนฺติ อชานนฺตา. ปริภุญฺชนฺตีติ สจฺฉนฺทราคา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. ๔๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อามิสครุ คือ บริษัทที่เคารพปัจจัย ๔ ถือเอาโลกุตตรธรรมโดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า สทฺธมฺมครุ คือ บริษัทที่กระทำโลกุตตรธรรม ๙ ประการให้เป็นที่เคารพ ถือเอาปัจจัย ๔ โดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ได้แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บทว่า กายสกฺขี คือ ผู้ที่สัมผัสฌานผัสสะด้วยนามกายแล้ว ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแล้วดำรงอยู่. บทว่า ทิฏฺฐิปฺปตฺโต คือ ผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. บุคคลทั้งสองนี้ย่อมมีได้ในฐานะ ๖. บทว่า สทฺธาวิมุตฺโต คือ ผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้บุคคลนี้ก็มีได้ในฐานะ ๖. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะตามระลึกถึงธรรม. ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะตามระลึกถึงสัทธา. แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค. บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันงาม. บทว่า ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม คือ ผู้ไม่มีศีล มีธรรมอันเลวทราม. เพราะเหตุไรจึงนับถือบุคคลนี้? เพราะเมื่อมีแต่ผู้มีศีลเสมอกันทั้งหมด ความเคารพอย่างยิ่งย่อมไม่มี แต่เมื่อมีคนทุศีลอยู่บ้าง ความเคารพอย่างยิ่งในท่านผู้มีศีลย่อมมี ดังนี้สำคัญอยู่ จึงนับถือ. บทว่า เต เตน ลาภํ ลภนฺติ คือ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวคุณของภิกษุบางพวก กล่าวโทษของภิกษุบางพวกแล้ว ย่อมได้ปัจจัย ๔. บทว่า คถิตา คือ ผู้กำหนัดยินดีแล้วด้วยตัณหา. บทว่า มุจฺฉิตา คือ ผู้มัวเมาแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเทียว. บทว่า อชฺโฌปนฺนา คือ ผู้ถูกตัณหาอันหยั่งลงกลืนกินทำให้สิ้นสุดแล้วตั้งอยู่. บทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน คือ ผู้ไม่เห็นโทษในการบริโภคที่ไม่พิจารณา. บทว่า อนิสฺสรณปญฺญา คือ ผู้ปราศจากปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะในปัจจัย ๔ ไม่รู้ว่า "ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้" ดังนี้. บทว่า ปริภุญฺชนฺติ คือ เป็นผู้มีฉันทราคะแล้วบริโภค. สุกฺกปกฺเข อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ อยํ สตฺตนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ สงฺเขปปกาสนา – เอโก ภิกฺขุ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. สมาปตฺตีหิ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา มคฺเคน สมุจฺเฉทวิมุตฺติยาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ทฺวีหิ วา ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อตฺโถ. อปโร ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. ในส่วนขาว ในบททั้งหลายมีบทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต เป็นต้น นี้เป็นการประกาศอริยบุคคลแม้ทั้ง ๗ โดยย่อ – ภิกษุรูปหนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. อธิบายว่า หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยสมาบัติทั้งหลาย และหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติด้วยมรรค หรือว่า หลุดพ้นสองครั้ง หรือว่า หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าสัทธาวิมุตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. ๕๐. อฏฺฐเม วิสมาติ สปกฺขลนฏฺเฐน วิสมา. สมาติ นิปกฺขลนฏฺเฐน สมา. อธมฺมกมฺมานีติ อุทฺธมฺมานิ กมฺมานิ. อวินยกมฺมานีติ อุพฺพินยานิ กมฺมานิ. ๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิสมา คือ ชื่อว่าวิสมา เพราะอรรถว่ามีการพลาดพลั้ง. บทว่า สมา คือ ชื่อว่าสมา เพราะอรรถว่าไม่มีการพลาดพลั้ง. บทว่า อธมฺมกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากธรรม. บทว่า อวินยกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากวินัย. ๕๑. นวเม [Pg.50] อธมฺมิกาติ นิทฺธมฺมา. ธมฺมิกาติ ธมฺมยุตฺตา. ๕๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อธมฺมิกา คือ ปราศจากธรรม. บทว่า ธมฺมิกา คือ ประกอบด้วยธรรม. ๕๒. ทสเม อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ อธิกรณํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ ชานาเปนฺติ. น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น จ นิชฺฌาเปนฺตีติ น เปกฺขาเปนฺติ. น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ นิชฺฌาปนตฺถาย น สนฺนิปตนฺติ. อสญฺญตฺติพลาติ อสญฺญตฺติเยว พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโนติ เยสํ หิ เอวํ โหติ – ‘‘สเจ อมฺเหหิ คหิตํ อธิกรณํ ธมฺมิกํ ภวิสฺสติ, คณฺหิสฺสาม. สเจ อธมฺมิกํ, วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ, เต ปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน นาม โหนฺติ. อิเม ปน น ตถา มนฺเตนฺตีติ อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน. ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺสาติ ทิฏฺฐิถาเมน จ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อภินิวิสิตฺวา. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทํ อมฺหากํ วจนเมว สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อวเสสานํ วจนํ โมฆํ ตุจฺฉํ. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยวาติ. ๕๒. ในทสมสูตร บทว่า อธิกรณํ ได้แก่ อธิกรณ์มี ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อาทิยนฺติ ความว่า ย่อมถือเอา. บทว่า สญฺญาเปนฺติ ความว่า ย่อมทำให้รู้. บทว่า น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้รู้. บทว่า น จ นิชฺฌาเปนฺติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้พินิจ. บทว่า น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้พินิจซึ่งกันและกัน. บทว่า อสญฺญตฺติพลา ความว่า การไม่ทำให้รู้นั่นแหละเป็นกำลังของบุคคลเหล่านั้น เหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงชื่อว่า อสัญญัตติพลา. ในบทว่า อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน มีคำอธิบายว่า ความดำริอย่างนี้ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าใดว่า "ถ้าอธิกรณ์ที่เราถือเอาแล้ว จักเป็นไปโดยธรรม เราจักถือเอา ถ้าเป็นไปโดยอธรรม เราจักสละเสีย" ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า ปฏินิสสัคคมันตี. ส่วนบุคคลเหล่านี้ย่อมไม่ปรึกษากันอย่างนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏินิสสัคคมันตี. บทว่า ถามสา ปรามสา อภินิวิสฺสา ความว่า น้อมใจเชื่อด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการลูบคลำด้วยทิฏฐิ. บทว่า อิเมว สจฺจํ ความว่า คำของเรานี้เท่านั้นจริง. บทว่า โมฆมญฺญํ ความว่า คำของคนนอกนี้เปล่า ว่างเปล่า. ฝ่ายสุกกปักษ์มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล. ปริสวคฺโค ปญฺจโม. ปริสวรรคที่ ๕ ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ๒. ทุติยปัณณาสก์ (๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา (๖) ๑. อรรถกถาปุคคลวรรค ๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส [Pg.51] ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ. ๕๓. ในปฐมสูตรแห่งทุติยปัณณาสก์ เพราะทรงถือเอาร่วมกับพระเจ้าจักรพรรดิ จึงมิได้ตรัสว่า "โลกานุกมฺปาย". และในบุคคลทั้งสองนั้น เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (มหาชน) ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, เพราะการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง. ๕๔. ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา. ๕๔. ในทุติยสูตร บทว่า อจฺฉริยมนุสฺสา ได้แก่ มนุษย์ที่ไม่เคยมีในโลก มนุษย์ที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน. ๕๕. ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ. ๕๕. ในตติยสูตร บทว่า พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อนแก่มหาชน. ในบุคคลทั้งสองนั้น การสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมกระทำความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์ในจักรวาลเดียว, การปรินิพพานของพระตถาคต ย่อมกระทำ (ความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์) ในหมื่นจักรวาล. ๕๖. จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ. ๕๖. ในจตุตถสูตร บทว่า ถูปารหา ได้แก่ ผู้สมควร ผู้คู่ควรแก่สถูป. จริงอยู่ (ชนทั้งหลาย) บำรุงเจดีย์ของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, บำรุงเจดีย์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง. ๕๗. ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา. ๕๗. ในปัญจมสูตร บทว่า พุทฺธา ได้แก่ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยอานุภาพของตน. ๕๘. ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย. ๕๘. ในฉัฏฐสูตร บทว่า ผลนฺติยา ความว่า เมื่อทำเสียง. บทว่า น สนฺตสนฺติ ความว่า ย่อมไม่หวาดสะดุ้ง. ในบุคคลทั้งสองนั้น พระขีณาสพย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิของตนเป็นอันละได้แล้ว, ส่วนช้างอาชาไนยย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง. แม้ในสัตตมสูตรและอัฏฐมสูตรก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ๖๑. นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสกถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กถาเปถ น’’นฺติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมตํ กถาเปสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา ทฺเว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร ‘‘กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ [Pg.52] น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค ทฺเว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘กถาเปถ เน’’ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมเต กถาเปสฺสามี’’ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กพิฏฺฐผลญฺจ อมฺพิลิกาผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโม ‘‘มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ สกฺโกนฺตาปิ ทฺเว อตฺเถ สมฺปสฺสมานา น กเถนฺตีติ. ๖๑. ในนวมสูตร บทว่า กึปุริสา ได้แก่ กินนร. บทว่า มานุสึ วาจํ น ภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่พูดภาษามนุษย์. ได้ยินว่า (ราชบุรุษ) นำกินนรตัวหนึ่งมาถวายพระเจ้าธรรมาโศก. พระองค์ตรัสว่า "จงให้มันพูด". กินนรไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้มันพูด" แล้วนำลงไปใต้ปราสาท ตอกหลัก ๒ หลัก แล้วตั้งหม้อข้าว. หม้อนั้นล้มลงทั้งสองข้าง. กินนรเห็นดังนั้นจึงพูดเพียงเท่านี้ว่า "ตอกหลักอีกหลักหนึ่งไม่ควรหรือ". ในกาลต่อมา (ราชบุรุษ) นำกินนร ๒ ตัวมาถวาย. พระราชาตรัสว่า "จงให้พวกมันพูด". กินนรเหล่านั้นไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้พวกมันพูด" แล้วจับกินนรเหล่านั้นไปสู่ตลาด. ณ ที่นั้น กินนรตัวหนึ่งเห็นมะม่วงสุกและปลา, อีกตัวหนึ่งเห็นผลมะขวิดและผลมะขามป้อม. ในสองตัวนั้น ตัวแรกพูดว่า "มนุษย์ทั้งหลายกินยาพิษร้ายแรง, ทำไมพวกเขาจึงไม่เป็นโรคผิวหนัง". อีกตัวหนึ่งพูดว่า "ทำไมคนเหล่านี้อาศัยสิ่งนี้แล้วจึงไม่เป็นโรคเรื้อน". ด้วยประการฉะนี้ แม้สามารถจะพูดภาษามนุษย์ได้ แต่เมื่อเห็นประโยชน์ ๒ อย่าง จึงไม่พูด ดังนี้แล. ๖๒. ทสเม อปฺปฏิวาโนติ อนุกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต. ๖๒. ในทสมสูตร บทว่า อปฺปฏิวาโน ได้แก่ ไม่เบื่อหน่าย ไม่ถอยกลับ. ๖๓. เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหมฺปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนิวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘อหํ ตว วจนํ น กริสฺส’’นฺติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเฐยฺยนฺติ วจนสฺส อกรเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา’’ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ. ๖๓. ในเอกาทสมสูตร บทว่า อสนฺตสนฺนิวาสํ ได้แก่ การอยู่ร่วมของอสัตบุรุษ. บทว่า น วเทยฺย ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยโอวาทหรืออนุศาสนี, อธิบายว่า อย่าได้กล่าว. บทว่า เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ ความว่า แม้เราก็ไม่พึงกล่าวสอนภิกษุผู้เป็นเถระโดยโอวาทและอนุศาสนี. บทว่า อหิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า โน หิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์. บทว่า โนติ นํ วเทยฺยํ ความว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้นว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำตามคำของท่าน". บทว่า วิเหเฐยฺยํ ความว่า พึงเบียดเบียนด้วยการไม่ทำตามคำ. บทว่า ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิเรยฺยํ ความว่า แม้เราเห็นอยู่ รู้ อยู่ ก็ไม่พึงทำตามคำของท่านเถระนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ส่วนในสุกกปักษ์ บทว่า สาธูติ นํ วเทยฺยํ มีความหมายว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้น ชื่นชมคำของท่านว่า "ดีละ ท่านกล่าวดีแล้ว". ๖๔. ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส ทิฏฺฐิปฬาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโป. โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโปเยว. โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต [Pg.53] อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. ๖๔. ในทวาทสมสูตร บทว่า อุภโต วจีสํสาโร ได้แก่ วาจาที่สัญจรไปมาโดยการด่าและการด่าตอบกันและกันในทั้งสองฝ่าย ชื่อว่า วจีสังสาร. บทว่า ทิฏฺฐิปฬาโส ได้แก่ ความฟุ้งซ่านมีลักษณะถือรั้นซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปลาส. บทว่า เจตโส อาฆาโต ได้แก่ ความโกรธ. จริงอยู่ ความโกรธนั้นย่อมเกิดขึ้นประทุษร้ายจิต. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ อาการไม่พอใจ, อธิบายว่า โทมนัส. บทว่า อนภิรทฺธิ ได้แก่ ความโกรธนั่นเอง. จริงอยู่ ความโกรธนั้นท่านเรียกว่า อนภิรัทธิ โดยความหมายว่าไม่ทำให้สำเร็จประโยชน์ (แก่ตนและผู้อื่น). บทว่า อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหติ ความว่า ทั้งหมดนั้น คือ วจีสังสารเป็นต้น ย่อมไม่สงบระงับในจิตของตนอันนับว่าเป็นภายใน และในบริษัทของตนอันนับว่าเป็นสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก. บทว่า ตสฺเมตํ ตัดบทเป็น ตสฺมึ เอตํ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ดังนี้แล. ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม. ปุคคลวรรคที่ ๑ (๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา (๗) ๒. อรรถกถาสุขวรรค ๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม คิหิสุขนฺติ คิหีนํ สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขํ. ปพฺพชิตสุขนฺติ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชฺชามูลกํ สุขํ. ๖๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า คิหิสุข ได้แก่ สุขของคฤหัสถ์ทั้งหลาย อันมีความสำเร็จแห่งกามทั้งปวงเป็นมูล คำว่า บรรพชิตสุข ได้แก่ สุขของบรรพชิตทั้งหลาย อันมีความเป็นบรรพชิตเป็นมูล ๖๖. ทุติเย กามสุขนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา, ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. ๖๖. ในสูตรที่ ๒ คำว่า กามสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย คำว่า เนกขัมมสุข ความเป็นบรรพชิต ท่านเรียกว่า เนกขัมมะ ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภความเป็นบรรพชิตนั้น ๖๗. ตติเย อุปธิสุขนฺติ เตภูมกสุขํ. นิรุปธิสุขนฺติ โลกุตฺตรสุขํ. ๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อุปธิสุข ได้แก่ สุขที่นับเนื่องในภูมิ ๓ คำว่า นิรุปธิสุข ได้แก่ โลกุตตรสุข ๖๘. จตุตฺเถ สาสวสุขนฺติ อาสวานํ ปจฺจยภูตํ วฏฺฏสุขํ. อนาสวสุขนฺติ เตสํ อปจฺจยภูตํ วิวฏฺฏสุขํ. ๖๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สาสวสุข ได้แก่ วัฏฏสุขซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอาสวะทั้งหลาย คำว่า อนาสวสุข ได้แก่ วิวัฏฏสุขซึ่งไม่เป็นปัจจัยแห่งอาสวะเหล่านั้น ๖๙. ปญฺจเม สามิสนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏคามิสุขํ. นิรามิสนฺติ นิกฺกิเลสํ วิวฏฺฏคามิสุขํ. ๖๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวัฏฏะ อันมีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวิวัฏฏะ อันไม่มีกิเลส ๗๐. ฉฏฺเฐ อริยสุขนฺติ อปุถุชฺชนสุขํ. อนริยสุขนฺติ ปุถุชฺชนสุขํ. ๗๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อริยสุข ได้แก่ สุขของพระอริยบุคคลผู้มิใช่ปุถุชน คำว่า อนริยสุข ได้แก่ สุขของปุถุชน ๗๑. สตฺตเม กายิกนฺติ กายวิญฺญาณสหชาตํ. เจตสิกนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. ตํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ. ๗๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า กายิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดพร้อมกับกายวิญญาณ คำว่า เจตสิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดในมโนทวาร สุขนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเจือกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ๗๒. อฏฺฐเม สปฺปีติกนฺติ ปฐมทุติยชฺฌานสุขํ. นิปฺปีติกนฺติ ตติยจตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตตฺถ โลกิยสปฺปีติกโต โลกิยนิปฺปีติกํ, โลกุตฺตรสปฺปีติกโต จ โลกุตฺตรนิปฺปีติกํ อคฺคนฺติ เอวํ ภุมฺมนฺตรํ อภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ. ๗๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า สัปปีติกสุข ได้แก่ สุขในปฐมฌานและทุติยฌาน คำว่า นิปปีติกสุข ได้แก่ สุขในตติยฌานและจตุตถฌาน ในสุข ๒ อย่างนั้น พึงทราบความเป็นสุขที่ประเสริฐกว่า โดยไม่ทำลายความต่างแห่งภูมิ อย่างนี้ว่า โลกียนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกียสัปปีติกสุข และโลกุตตรนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกุตตรสัปปีติกสุข ๗๓. นวเม [Pg.54] สาตสุขนฺติ ตีสุ ฌาเนสุ สุขํ. อุเปกฺขาสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ๗๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาตสุข ได้แก่ สุขในฌาน ๓ คำว่า อุเบกขาสุข ได้แก่ สุขในจตุตถฌาน ๗๔. ทสเม สมาธิสุขนฺติ อปฺปนํ วา อุปจารํ วา ปตฺตสุขํ. อสมาธิสุขนฺติ ตทุภยํ อปฺปตฺตสุขํ. ๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ถึงแล้วซึ่งอัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ คำว่า อสมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ไม่ถึงสมาธิทั้งสองนั้น ๗๕. เอกาทสเม สปฺปีติการมฺมณนฺติ สปฺปีติกํ ฌานทฺวยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนสุขํ. นิปฺปีติการมฺมเณปิ เอเสว นโย. ทฺวาทสเมปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๗๕. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า สัปปีติการัมมณสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาซึ่งฌาน ๒ ที่เป็นสัปปีติกะ แม้ในนิปปีติการัมมณสุข ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในสูตรที่ ๑๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน ๗๗. เตรสเม รูปารมฺมณนฺติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วา. อรูปารมฺมณนฺติ อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ อรูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วาติ. ๗๗. ในสูตรที่ ๑๓ คำว่า รูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า อรูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีอรูปาวจรฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภอรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง สุขวคฺโค ทุติโย. สุขวรรคที่ ๒ (๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา (๘) ๓. อรรถกถาสนิมิตตวรรค ๗๘-๗๙. ตติยสฺส ปฐเม สนิมิตฺตาติ สการณา. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. นิทานํ เหตุ สงฺขาโร ปจฺจโย รูปนฺติ สพฺพานิปิ หิ เอตานิ การณเววจนาเนว. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า สนิมิตตา ได้แก่ สการณา (เป็นไปกับด้วยเหตุ) แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ ศัพท์เหล่านี้ทั้งหมด คือ นิทาน เหตุ สังขาร ปัจจัย และรูป เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ ทั้งนั้น ๘๔. สตฺตเม สเวทนาติ ปจฺจยภูตาย สมฺปยุตฺตเวทนาย สติเยว อุปฺปชฺชนฺติ, นาสตีติ อตฺโถ. อฏฺฐมนวเมสุปิ เอเสว นโย. ๘๔. ในสูตรที่ ๗ คำว่า สเวทนา มีเนื้อความว่า ย่อมเกิดขึ้นต่อเมื่อสัมปยุตตเวทนาอันเป็นปัจจัยมีอยู่เท่านั้น เมื่อไม่มี ก็ไม่เกิดขึ้น แม้ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ก็นัยนี้เหมือนกัน ๘๗. ทสเม สงฺขตารมฺมณาติ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ สงฺขตธมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. โน อสงฺขตารมฺมณาติ อสงฺขตํ ปน นิพฺพานํ อารพฺภ น อุปฺปชฺชนฺติ. น โหนฺตีติ มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม, ผเล ปตฺเต นาเหสุนฺติ. เอวเมเตสุ ทสสุปิ ฐาเนสุ ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตาติ. ๘๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขตธรรมอันเกิดจากปัจจัยให้เป็นอารมณ์เท่านั้น คำว่า โน อสังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ คำว่า น โหนฺติ ได้แก่ ชื่อว่าย่อมไม่มีในมรรคขณะ ไม่เคยมีเมื่อถึงผลแล้ว ด้วยประการฉะนี้ เทศนาอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วจนถึงอรหัตตผล แม้ในฐานะทั้ง ๑๐ เหล่านี้ สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย. สนิมิตตวรรคที่ ๓ (๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา (๙) ๔. อรรถกถาธรรมวรรค ๘๘. จตุตฺถสฺส [Pg.55] ปฐเม เจโตวิมุตฺตีติ ผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลปญฺญา. ๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า เจโตวิมุตติ ได้แก่ ผลสมาธิ คำว่า ปัญญาวิมุตติ ได้แก่ ผลปัญญา ๘๙. ทุติเย ปคฺคาโหติ วีริยํ. อวิกฺเขโปติ จิตฺเตกคฺคตา. ๘๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปัคคาหะ ได้แก่ วิริยะ คำว่า อวิกเขปะ ได้แก่ จิตเตกัคคตา ๙๐. ตติเย นามนฺติ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. รูปนฺติ รูปกฺขนฺโธ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิตํ. ๙๐. ในสูตรที่ ๓ คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คำว่า รูป ได้แก่ รูปขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณชื่อว่าธัมมโกฏฐาสปริจเฉทญาณ (ญาณกำหนดส่วนแห่งธรรม) ๙๑. จตุตฺเถ วิชฺชาติ ผลญาณํ. วิมุตฺตีติ ตํสมฺปยุตฺตา เสสธมฺมา. ๙๑. ในสูตรที่ ๔ คำว่า วิชชา ได้แก่ ผลญาณ คำว่า วิมุตติ ได้แก่ ธรรมที่เหลือที่สัมปยุตด้วยผลญาณนั้น ๙๒. ปญฺจเม ภวทิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. วิภวทิฏฺฐีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๙๒. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ภวทิฏฐิ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ คำว่า วิภวทิฏฐิ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๙๕. อฏฺฐเม โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ปาปมิตฺตเสวนภาโว. นวมํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ. ๙๕. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โทวจัสสตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่ายาก คำว่า ปาปมิตตตา ได้แก่ ความเป็นผู้คบมิตรชั่ว ส่วนสูตรที่ ๙ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๙๗. ทสเม ธาตุกุสลตาติ อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตูติ ชานนํ. มนสิการกุสลตาติ ตาสํเยว ธาตูนํ อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ชานนํ. ๙๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ธาตุกุสลตา ได้แก่ การรู้ธาตุ ๑๘ ว่าเป็นธาตุ คำว่า มนสิการกุสลตา ได้แก่ การรู้โดยยกธาตุเหล่านั้นนั่นเองขึ้นสู่ไตรลักษณ์ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังเป็นต้น ๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติกุสลตาติ ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ชานนํ. อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ เทสนาย วา กมฺมวาจาย วา อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานชานนนฺติ. ๙๘. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาปัตติกุสลตา ได้แก่ การรู้จักอาปัตติขันธ์ ๕ และ ๗ คำว่า อาปัตติวุฏฐานกุสลตา ได้แก่ การรู้จักการออกจากอาบัติทั้งหลายด้วยการแสดงอาบัติหรือด้วยกรรมวาจา ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ. ธรรมวรรคที่ ๔ (๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา (๑๐) ๕. อรรถกถาพาลวรรค ๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ, ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท, ปาติโมกฺขํ เถรภาโรติ วุจฺจตี’’ติ อิมํ ทสวิธํ เถรภารํ นวโก หุตฺวา [Pg.56] เถเรน อนชฺฌิฏฺโฐ กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นาม. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร สมาโน ตเมว ทสวิธํ ภารํ อตฺตนา วา อกโรนฺโต ปรํ วา อสมาทเปนฺโต อาคตํ ภารํ น วหติ นาม. ทุติยสุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๙๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า อนาคตํ ภารํ วหติ (ย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง) ได้แก่ ภิกษุใหม่ไม่ได้รับอาราธนาจากพระเถระ เมื่อกระทำเถรภาระ ๑๐ ประการนี้ คือ การกวาด การตามประทีป การตั้งน้ำใช้และน้ำฉันพร้อมกับอาสนะ การนำฉันทะและปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ การให้โอวาท การสวดปาฏิโมกข์ ท่านเรียกว่า เถรภาระ ชื่อว่าย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง คำว่า อาคตํ ภารํ น วหติ (ย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว) ได้แก่ พระเถระไม่กระทำเองหรือไม่ให้ผู้อื่นกระทำซึ่งเถรภาระ ๑๐ ประการนั้น ชื่อว่าย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว แม้ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน ๑๐๑. ตติเย อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญีติ อกปฺปิเย สีหมํสาทิมฺหิ ‘‘กปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญีติ กุมฺภีลมํสพิฬารมํสาทิมฺหิ กปฺปิเย ‘‘อกปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. จตุตฺถํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ๑๐๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ไม่ควรว่าเป็นของควร คือ ในสิ่งที่ไม่ควร ได้แก่ เนื้อสิงห์เป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ควร" คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ควรว่าเป็นของไม่ควร คือ ในสิ่งที่ควร ได้แก่ เนื้อจระเข้ เนื้อแมวเป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ไม่ควร" พึงทราบสูตรที่ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ๑๐๓. ปญฺจเม อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญีติ อาปุจฺฉิตฺวา ภณฺฑกํ โธวนฺตสฺส, ปตฺตํ ปจนฺตสฺส, เกเส ฉินฺทนฺตสฺส, คามํ ปวิสนฺตสฺสาติอาทีสุ อนาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ อย’’นฺติ เอวํสญฺญี. อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญีติ เตสญฺเญว วตฺถูนํ อนาปุจฺฉากรเณ อาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอวํสญฺญี. ฉฏฺเฐปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๐๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า มีสัญญาในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ คือ ในกรณีเป็นต้นว่า ภิกษุบอกแล้วซักบริขาร เผาบาตร ตัดผม หรือเข้าบ้าน ไม่เป็นอาบัติ ในอนาบัตินั้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "นี่เป็นอาบัติ" คำว่า มีสัญญาในอาบัติว่าเป็นอนาบัติ คือ เป็นอาบัติในการทำวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยไม่บอก ในอาบัตินั้น มีสัญญาว่า "ไม่เป็นอาบัติ" แม้ในสูตรที่ ๖ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๑๐๙. เอกาทสเม อาสวาติ กิเลสา. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายติ. ทฺวาทสมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การไม่จัดแจง การไม่พิจารณาสังฆโภค ชื่อว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ (แต่) เขากลับรังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น คำว่า ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การจัดแจง การพิจารณาสังฆโภคนั้นนั่นแหละ (แต่) เขาไม่รังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น พึงทราบสูตรที่ ๑๒ เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว พาลวคฺโค ปญฺจโม. พาลวรรคที่ ๕ ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว ๓. ตติยปณฺณาสกํ ๓. ตติยปัณณาสก์ (๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา (๑๑) ๑. อรรถกถาอาสาทุปปชหวรรค ๑๑๙. ตติยสฺส [Pg.57] ปณฺณาสกสฺส ปฐเม อาสาติ ตณฺหา. ทุปฺปชหาติ ทุจฺจชา ทุนฺนีหรา. ลาภาสาย ทุปฺปชหภาเวน สตฺตา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ ‘‘อชฺช ลภิสฺสาม, สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ ราชานํ อุปฏฺฐหนฺติ, กสิกมฺมาทีนิ กโรนฺติ, อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อชปถสงฺกุปถาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, นาวาย มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ชีวิตาสาย ทุปฺปชหตฺตา สมฺปตฺเต มรณกาเลปิ วสฺสสตชีวึ อตฺตานํ มญฺญนฺติ. โส กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนิ ปสฺสนฺโตปิ ‘‘ทานํ เทหิ ปูชํ, กโรหี’’ติ อนุกมฺปเกหิ วุจฺจมาโน ‘‘นาหํ มริสฺสามิ, ชีวิสฺสามิ’’จฺเจว อาสาย กสฺสจิ วจนํ น คณฺหาติ. ๑๑๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ คำว่า อาสา ได้แก่ ตัณหา คำว่า ละได้ยาก คือ ละได้โดยยาก นำออกได้โดยยาก เพราะความหวังในลาภเป็นสิ่งที่ละได้ยาก สัตว์ทั้งหลายจึงคิดว่า "วันนี้เราจักได้ พรุ่งนี้เราจักได้" แล้วเข้าไปรับใช้พระราชาตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง ทำกสิกรรมเป็นต้น แล่นเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย เดินทางไปในทางแพะ ทางหลักตอ เป็นต้น ลงสู่มหาสมุทรด้วยเรือ เพราะความหวังในชีวิตเป็นสิ่งที่ละได้ยาก แม้เมื่อมรณกาลมาถึง ก็ยังสำคัญตนว่าจะมีชีวิตอยู่ได้ร้อยปี บุคคลนั้นแม้เห็นกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เมื่อถูกผู้ที่อนุเคราะห์กล่าวว่า "จงให้ทานเถิด จงทำการบูชาเถิด" ก็ด้วยความหวังอย่างเดียวว่า "เราจักไม่ตาย เราจักมีชีวิตอยู่" จึงไม่รับเอาคำของใครๆ ๑๒๐. ทุติเย ปุพฺพการีติ ปฐมํ อุปการสฺส การโก. กตญฺญูกตเวทีติ เตน กตํ ญตฺวา ปจฺฉา การโก. เตสุ ปุพฺพการี ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, ปจฺฉา การโก ‘‘อิณํ ชีราเปมี’’ติ สญฺญํ กโรติ. ๑๒๐. ในสูตรที่ ๒ คำว่า บุพพการี คือ ผู้ทำอุปการะก่อน คำว่า กตัญญูกตเวที คือ ผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว จึงทำตอบแทนในภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น บุพพการี ย่อมทำสัญญาว่า "เราให้หนี้" ผู้ทำตอบแทนในภายหลัง ย่อมทำสัญญาว่า "เราจะให้หนี้หมดสิ้นไป" ๑๒๑. ตติเย ติตฺโต จ ตปฺเปตา จาติ ปจฺเจกพุทฺโธ จ ตถาคตสาวโก จ ขีณาสโว ติตฺโต นาม, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี คือ พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระขีณาสพผู้เป็นตถาคตสาวก ชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว ส่วนพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าทั้งผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี ๑๒๒. จตุตฺเถ ทุตฺตปฺปยาติ ทายเกน ทุตฺตปฺปยา ตปฺเปตุํ น สุกรา. นิกฺขิปตีติ นิทหติ น ปริภุญฺชติ. วิสฺสชฺเชตีติ ปเรสํ เทติ. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๔ คำว่า บำรุงเลี้ยงได้ยาก คือ ทายกบำรุงเลี้ยงได้ยาก ไม่ง่ายที่จะทำให้ยินดี คำว่า ย่อมเก็บไว้ คือ ย่อมฝังไว้ ไม่บริโภค คำว่า ย่อมสละ คือ ย่อมให้แก่ผู้อื่น ๑๒๓. ปญฺจเม น วิสฺสชฺเชตีติ สพฺพํเยว ปเรสํ น เทติ, อตฺตโน ปน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา อวเสสํ เทติ. ๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ไม่สละ คือ ไม่ให้ทรัพย์ทั้งหมดแก่ผู้อื่น แต่ถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพของตนแล้วให้ส่วนที่เหลือ ๑๒๔. ฉฏฺเฐ สุภนิมิตฺตนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ. ๑๒๔. ในสูตรที่ ๖ คำว่า สุภนิมิต ได้แก่ อิฏฐารมณ์ ๑๒๕. สตฺตเม [Pg.58] ปฏิฆนิมิตฺตนฺติ อนิฏฺฐนิมิตฺตํ. ๑๒๕. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปฏิฆนิมิต ได้แก่ อนิฏฐารมณ์ ๑๒๖. อฏฺฐเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา อสฺสทฺธมฺมสวนํ. ๑๒๖. ในสูตรที่ ๘ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังอสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น ๑๒๗. นวเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา สทฺธมฺมสวนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๙ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น ที่เหลือในทุกสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น อาสาทุปฺปชหวคฺโค ปฐโม. อาสาทุปปชหวรรคที่ ๑ (๑๒) ๒. อายาจนวคฺควณฺณนา (๑๒) ๒. อรรถกถาอายาจนวรรค ๑๓๑. ทุติยสฺส ปฐเม เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺยาติ สทฺโธ ภิกฺขุ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ยาทิโส สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺญาย, อหมฺปิ ตาทิโส โหมิ. ยาทิโส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิยา, อหมฺปิ ตาทิโส โหมี’’ติ เอวํ อายาจนฺโต ปิเหนฺโต ปตฺเถนฺโต ยํ อตฺถิ, ตสฺเสว ปตฺถิตตฺตา สมฺมา ปตฺเถยฺย นาม. อิโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺย. เอวรูปา หิ ปตฺถนา ยํ นตฺถิ, ตสฺส ปตฺถิตตฺตา มิจฺฉาปตฺถนา นาม โหติ. กึ การณา? เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณนฺติ ยถา หิ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา ตุเลนฺตสฺส ตุลา อิจฺฉิตพฺพา, ธญฺญํ มินนฺตสฺส มานนฺติ ตุลเน ตุลา, มินเน จ มานํ ปมาณํ โหติ, เอวเมว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ เอสา ตุลา เอตํ ปมาณํ ยทิทํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. เต คเหตฺวา ‘‘อหมฺปิ ญาเณน วา อิทฺธิยา วา เอตมฺปมาโณ โหมี’’ติ อตฺตานํ ตุเลตุํ วา ปมาเณตุํ วา สกฺกา, น อิโต อญฺญถา. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีศรัทธาลุกขึ้นแล้ว ปรารถนา มุ่งหวัง ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระเป็นเช่นใดโดยปัญญา แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น พระมหาโมคคัลลานเถระเป็นเช่นใดโดยฤทธิ์ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น" เพราะปรารถนาคุณที่มีอยู่จริงนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าปรารถนาโดยชอบ ผู้ปรารถนาคุณที่ยิ่งกว่านี้ไป ชื่อว่าปรารถนาโดยผิด จริงอยู่ ความปรารถนาเช่นนี้ เพราะปรารถนาคุณที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเป็นความปรารถนาโดยผิด เพราะเหตุไร? (เพราะตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นตราชั่ง นี่เป็นเครื่องวัด อธิบายว่า เหมือนอย่างว่า เมื่อบุคคลชั่งทองหรือเงิน พึงต้องการตราชั่ง เมื่อตวงข้าวเปลือก พึงต้องการทะนาน ฉันใด ตราชั่งในการชั่ง และทะนานในการตวง ย่อมเป็นเครื่องวัด ฉันนั้น ในบรรดาภิกษุสาวกของเรา พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะนี้แล เป็นตราชั่ง เป็นเครื่องวัด ฉันนั้นเหมือนกัน สามารถที่จะชั่งหรือวัดตน โดยยึดท่านทั้งสองเป็นหลักว่า "แม้เราพึงมีประมาณเท่านี้ด้วยญาณหรือด้วยฤทธิ์" ไม่สามารถทำโดยประการอื่นจากนี้ได้ ๑๓๒. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จาติ เอตาสุ หิ เขมา ปญฺญาย อคฺคา, อุปฺปลวณฺณา อิทฺธิยา. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา [Pg.59] อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย. ตถา จิตฺโต คหปติ ปญฺญาย อคฺโค, หตฺถโก ราชกุมาโร มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอทิโส โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย. ขุชฺชุตฺตราปิ มหาปญฺญตาย อคฺคา, นนฺทมาตา มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย. ๑๓๒. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่นี่เป็นเพียงข้อแตกต่างในสูตรเหล่านั้น คือ (ในข้อว่า) พระเขมาภิกษุณีและพระอุบลวรรณาภิกษุณี จริงอยู่ ในภิกษุณีทั้งสองนั้น พระเขมาเป็นเลิศโดยปัญญา พระอุบลวรรณาเป็นเลิศโดยฤทธิ์ เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง จิตตคฤหบดีเป็นเลิศโดยปัญญา หัตถกราชกุมารเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (บุรุษ) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" แม้นางขุชชุตตราก็เป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีปัญญามาก นางนันทมาตาเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" ๑๓๕. ปญฺจเม ขตนฺติ คุณานํ ขตตฺตา ขตํ. อุปหตนฺติ คุณานํ อุปหตตฺตา อุปหตํ, ฉินฺนคุณํ นฏฺฐคุณนฺติ อตฺโถ. อตฺตานํ ปริหรตีติ นิคฺคุณํ อตฺตานํ ชคฺคติ โคปายติ. สาวชฺโชติ สโทโส. สานุวชฺโชติ สอุปวาโท. ปสวตีติ ปฏิลภติ. อนนุวิจฺจาติ อชานิตฺวา อวินิจฺฉินิตฺวา. อปริโยคาเหตฺวาติ อนนุปวิสิตฺวา. อวณฺณารหสฺสาติ อวณฺณยุตฺตสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส ติตฺถิยสฺส วา ติตฺถิยสาวกสฺส วา. วณฺณํ ภาสตีติ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน เอส สมฺมาปฏิปนฺโน’’ติ คุณํ กเถติ. วณฺณารหสฺสาติ พุทฺธาทีสุ อญฺญตรสฺส สมฺมาปฏิปนฺนสฺส. อวณฺณํ ภาสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน เอส มิจฺฉาปฏิปนฺโน’’ติ อคุณํ กเถติ. อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ ‘‘อิติปิ ทุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ติ อวณฺณํ ภาสติ. วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตีติ สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ ‘‘อิติปิ สุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ วณฺณํ ภาสติ. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ขตํ ได้แก่ ชื่อว่าขตะ เพราะความเป็นผู้ถูกขุดแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่าอุปหตะ เพราะความเป็นผู้ถูกทำลายแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย อธิบายว่า ผู้มีคุณอันขาดแล้ว ผู้มีคุณอันฉิบหายแล้ว บทว่า อตฺตานํ ปริหรติ ได้แก่ ย่อมระวัง ย่อมคุ้มครองตนผู้ไม่มีคุณ บทว่า สาวชฺโช ได้แก่ ผู้มีโทษ บทว่า สานุวชฺโช ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยการว่ากล่าว บทว่า ปสวติ ได้แก่ ย่อมได้ บทว่า อนนุวิจฺจ ได้แก่ ไม่รู้แล้ว ไม่ตัดสินแล้ว บทว่า อปริโยคาเหตฺวา ได้แก่ ไม่หยั่งลง (ด้วยญาณ) บทว่า อวณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่เดียรถีย์หรือสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติผิด ผู้สมควรแก่การไม่สรรเสริญ บทว่า วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติชอบแล้ว" บทว่า วณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่ผู้ปฏิบัติชอบรูปใดรูปหนึ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี เป็นผู้ปฏิบัติผิด" บทว่า อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณของเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติไม่ดี ผู้ปฏิบัติผิดว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติไม่ดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติผิดด้วยเหตุนี้ๆ" บทว่า วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ผู้ปฏิบัติชอบว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติชอบด้วยเหตุนี้ๆ" ๑๓๖. ฉฏฺเฐ อปฺปสาทนีเย ฐาเนติ อปฺปสาทการเณ. ปสาทํ อุปทํเสตีติ ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ‘‘อยํ สุปฺปฏิปทา สมฺมาปฏิปทา’’ติ ปสาทํ ชเนติ. ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทนฺติ สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ‘‘อยํ ทุปฺปฏิปทา มิจฺฉาปฏิปทา’’ติ อปฺปสาทํ ชเนตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๑๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปสาทนีเย ฐาเน ได้แก่ ในเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เลื่อมใส บทว่า ปสาทํ อุปทํเสติ ได้แก่ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติไม่ดี ในข้อปฏิบัติผิดว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติดี เป็นข้อปฏิบัติชอบ" บทว่า ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ ได้แก่ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติไม่ดี เป็นข้อปฏิบัติผิด" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น ๑๓๗. สตฺตเม ทฺวีสูติ ทฺวีสุ โอกาเสสุ ทฺวีสุ การเณสุ. มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโนติ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชมาโน. มาตริ จ ปิตริ จาติ มิตฺตวินฺทโก วิย มาตริ, อชาตสตฺตุ วิย ปิตริ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทฺวีสุ ได้แก่ ในโอกาส ๒ อย่าง ในเหตุ ๒ อย่าง บทว่า มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติผิด บทว่า มาตริ จ ปิตริ จ ได้แก่ ในมารดา เหมือนมิตตวินทกะ, ในบิดา เหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ๑๓๘. อฏฺฐเม ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จาติ เทวทตฺโต วิย ตถาคเต, โกกาลิโก วิย จ ตถาคตสาวเก. สุกฺกปกฺเข [Pg.60] อานนฺทตฺเถโร วิย ตถาคเต, นนฺทโคปาลกเสฏฺฐิปุตฺโต วิย จ ตถาคตสาวเก. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จ ได้แก่ ในพระตถาคต เหมือนพระเทวทัต, และในพระตถาคตสาวก เหมือนโกกาลิกะ ในฝ่ายขาว ในพระตถาคต เหมือนพระอานนทเถระ, และในพระตถาคตสาวก เหมือนนันทโคปาลกเศรษฐีบุตร ๑๓๙. นวเม สจิตฺตโวทานนฺติ สกจิตฺตสฺส โวทานํ, อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ เอตํ นามํ. น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก จ รูปาทีสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิ เอกํ ธมฺมมฺปิ น คณฺหาติ น ปรามสติ. เอวเมตฺถ อนุปาทานํ นาม ทุติโย ธมฺโม โหติ. ทสเมกาทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ. ๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สจิตฺตโวทานํ ได้แก่ ความหมดจดแห่งจิตของตน นี้เป็นชื่อของสมาบัติ ๘ บทว่า น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ได้แก่ และไม่ถือมั่น ไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นในโลก ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ ๙ นี้ ธรรมะที่ชื่อว่า อนุปาทานะ เป็นธรรมะข้อที่ ๒ สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น อายาจนวคฺโค ทุติโย. อายาจนวรรคที่ ๒ (๑๓) ๓. ทานวคฺควณฺณนา (๑๓) ๓. อรรถกถาทานวรรค ๑๔๒. ตติยสฺส ปฐเม ทานานีติ ทิยฺยนกวเสน ทานานิ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สวตฺถุกา วา เจตนา ทานํ, สมฺปตฺติปริจฺจาคสฺเสตํ นามํ. อามิสทานนฺติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทิยฺยนกวเสน อามิสทานํ นาม. ธมฺมทานนฺติ อิเธกจฺโจ อมตปตฺติปฏิปทํ กเถตฺวา เทติ, อิทํ ธมฺมทานํ นาม. ๑๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ทานานิ ได้แก่ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม อีกอย่างหนึ่ง เจตนาที่มีวัตถุ ชื่อว่าทาน นี้เป็นชื่อของเจตนาเป็นเหตุสละสมบัติ บทว่า อามิสทานํ ได้แก่ ปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ บทว่า ธมฺมทานํ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวปฏิปทาเป็นเครื่องบรรลุอมตนิพพานแล้วให้ นี้ชื่อว่าธรรมทาน ๑๔๓. ทุติเย จตฺตาโร ปจฺจยา ยชนกวเสน ยาโค นาม ธมฺโมปิ ยชนกวเสน ยาโคติ เวทิตพฺโพ. ๑๔๓. ในสูตรที่ ๒ ปัจจัย ๔ ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา พึงทราบว่า แม้ธรรมก็ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา ๑๔๔. ตติเย อามิสสฺส จชนํ อามิสจาโค, ธมฺมสฺส จชนํ ธมฺมจาโค. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส. ๑๔๔. ในสูตรที่ ๓ การสละอามิส ชื่อว่าอามิสจาคะ, การสละธรรม ชื่อว่าธรรมจาคะ ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค ๑๔๖. ปญฺจเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ภุญฺชนํ อามิสโภโค, ธมฺมสฺส ภุญฺชนํ ธมฺมโภโค. ฉฏฺเฐ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๕ การบริโภคปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสโภคะ, การบริโภคธรรม ชื่อว่าธรรมโภคะ ในสูตรที่ ๖ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค ๑๔๘. สตฺตเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สํวิภชนํ อามิสสํวิภาโค, ธมฺมสฺส สํวิภชนํ ธมฺมสํวิภาโค. ๑๔๘. ในสูตรที่ ๗ การแบ่งปันปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังวิภาค, การแบ่งปันธรรม ชื่อว่าธรรมสังวิภาค ๑๔๙. อฏฺฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคโห อามิสสงฺคโห, ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมสงฺคโห. ๑๔๙. ในสูตรที่ ๘ การสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังคหะ, การสงเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสังคหะ ๑๕๐. นวเม [Pg.61] จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุคฺคณฺหนํ อามิสานุคฺคโห, ธมฺเมน อนุคฺคณฺหนํ ธมฺมานุคฺคโห. ๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ การอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุคคหะ, การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุคคหะ ๑๕๑. ทสเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุกมฺปนํ อามิสานุกมฺปา, ธมฺเมน อนุกมฺปนํ ธมฺมานุกมฺปาติ. ๑๕๑. ในสูตรที่ ๑๐ การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุกัมปา, การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุกัมปา ทานวคฺโค ตติโย. ทานวรรคที่ ๓ (๑๔) ๔. สนฺถารวคฺควณฺณนา (๑๔) ๔. อรรถกถาสันถารวรรค ๑๕๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ อนฺตรปฏิจฺฉาทนวเสน สนฺถรณํ อามิสสนฺถาโร, ธมฺเมน สนฺถรณํ ธมฺมสนฺถาโร. ทุติเย อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส. ๑๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ การปูลาดด้วยปัจจัย ๔ โดยความหมายว่าเป็นการปิดบังช่องว่างของตนและผู้อื่น ชื่อว่าอามิสสันถาระ, การปูลาดด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสันถาระ ในสูตรที่ ๒ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค ๑๕๔. ตติเย วุตฺตปฺปการสฺส อามิสสฺส เอสนา อามิเสสนา, ธมฺมสฺส เอสนา ธมฺเมสนา. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส. ๑๕๔. ในสูตรที่ ๓ การแสวงหาอามิสตามประเภทที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าอามิเสสนา, การแสวงหาธรรม ชื่อว่าธัมเมสนา ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น ๑๕๖. ปญฺจเม มตฺถกปฺปตฺตา อามิสปริเยสนา อามิสปริเยฏฺฐิ, มตฺถกปฺปตฺตาว ธมฺมปริเยสนา ธมฺมปริเยฏฺฐีติ วุตฺตา. ๑๕๖. ในสูตรที่ ๕ การแสวงหาอามิสที่ถึงที่สุดยอด ชื่อว่าอามิสปริเยฏฐิ, การแสวงหาธรรมที่ถึงที่สุดยอดนั่นเทียว ท่านเรียกว่า ธรรมปริเยฏฐิ ๑๕๗. ฉฏฺเฐ อามิเสน ปูชนํ อามิสปูชา, ธมฺเมน ปูชนํ ธมฺมปูชา. ๑๕๗. ในสูตรที่ ๖ การบูชาด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสบูชา, การบูชาด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมบูชา ๑๕๘. สตฺตเม อาติเถยฺยานีติ อาคนฺตุกทานานิ. อติเถยฺยานีติปิ ปาโฐ. ๑๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อาติเถยฺยานิ ได้แก่ ทานที่ให้แก่แขกผู้มาเยือน มีบาลีเป็น อติเถยฺยานิ ก็มี ๑๕๙. อฏฺฐเม อามิสํ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน อามิสิทฺธิ, ธมฺโมปิ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน ธมฺมิทฺธิ. ๑๕๙. ในสูตรที่ ๘ อามิส ชื่อว่าอามิสิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี, แม้ธรรม ก็ชื่อว่าธรรมิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี ๑๖๐. นวเม อามิเสน วฑฺฒนํ อามิสวุทฺธิ, ธมฺเมน วฑฺฒนํ ธมฺมวุทฺธิ. ๑๖๐. ในสูตรที่ ๙ ความเจริญด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสวุฑฒิ, ความเจริญด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมวุฑฒิ ๑๖๑. ทสเม รติกรณฏฺเฐน อามิสํ อามิสรตนํ, ธมฺโม ธมฺมรตนํ. ๑๖๑. ในสูตรที่ ๑๐ อามิส ชื่อว่าอามิสรตนะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องทำความยินดี, ธรรม ชื่อว่าธรรมรตนะ ๑๖๒. เอกาทสเม [Pg.62] อามิสสฺส จินนํ วฑฺฒนํ อามิสสนฺนิจโย, ธมฺมสฺส จินนํ วฑฺฒนํ ธมฺมสนฺนิจโย. ๑๖๒. ในสูตรที่ ๑๑ การสั่งสม การพอกพูนอามิส ชื่อว่าอามิสสันนิจยะ, การสั่งสม การพอกพูนธรรม ชื่อว่าธรรมสันนิจยะ ๑๖๓. ทฺวาทสเม อามิสสฺส วิปุลภาโว อามิสเวปุลฺลํ, ธมฺมสฺส วิปุลภาโว ธมฺมเวปุลฺลนฺติ. ๑๖๓. ในสูตรที่ ๑๒ ความไพบูลย์แห่งอามิส ชื่อว่าอามิสเวปุลละ, ความไพบูลย์แห่งธรรม ชื่อว่าธรรมเวปุลละ สนฺถารวคฺโค จตุตฺโถ. สันถารวรรคที่ ๔ (๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺควณฺณนา (๑๕) ๕. อรรถกถาสมาปัตติวรรค ๑๖๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมาปตฺติกุสลตาติ อาหารสปฺปายํ อุตุสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชเน เฉกตา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ยถาปริจฺเฉเทน คเต กาเล วิยตฺโต หุตฺวา อุฏฺฐหนฺโต วุฏฺฐานกุสโล นาม โหติ, เอวํ กุสลตา. ๑๖๔. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 คำว่า สมาปัตติกุสลตา คือ ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ โดยพิจารณาถึงความเหมาะสมแห่งอาหารและความเหมาะสมแห่งอุตุ. คำว่า สมาปัตติวุฏฐานกุสลตา คือ เมื่อถึงเวลาตามที่กำหนดไว้แล้ว สามารถเป็นผู้คล่องแคล่วลุกขึ้นได้ ชื่อว่าผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ, พึงทราบความเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้. ๑๖๕. ทุติเย อชฺชวนฺติ อุชุภาโว. มทฺทวนฺติ มุทุภาโว. ๑๖๕. ในสูตรที่ 2 คำว่า อัชชวะ คือ ความเป็นผู้ซื่อตรง. คำว่า มัททวะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยน. ๑๖๖. ตติเย ขนฺตีติ อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ สุสีลฺยภาเวน สุรตภาโว. ๑๖๖. ในสูตรที่ 3 คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น). คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยมด้วยความเป็นผู้มีศีลดี. ๑๖๗. จตุตฺเถ สาขลฺยนฺติ สณฺหวาจาวเสน สมฺโมทมานภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อามิเสน วา ธมฺเมน วา ปฏิสนฺถรณํ. ๑๖๗. ในสูตรที่ 4 คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้ชื่นชมยินดีด้วยวาจาที่อ่อนหวาน. คำว่า ปฏิสันถาร คือ การต้อนรับด้วยอามิสหรือด้วยธรรม. ๑๖๘. ปญฺจเม อวิหึสาติ กรุณาปุพฺพภาโค. โสเจยฺยนฺติ สีลวเสน สุจิภาโว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๖๘. ในสูตรที่ 5 คำว่า อวิหิงสา คือ กรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น. คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งศีล. สูตรที่ 6 และที่ 7 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๑๗๑. อฏฺฐเม ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ. ๑๗๑. ในสูตรที่ 8 คำว่า ปฏิสังขานพละ คือ กำลังคือการพิจารณา. ๑๗๒. นวเม มุฏฺฐสฺสจฺเจ อกมฺปเนน สติเยว สติพลํ. อุทฺธจฺเจ อกมฺปเนน สมาธิเยว สมาธิพลํ. ๑๗๒. ในสูตรที่ 9 สติเท่านั้น ชื่อว่า สติพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความหลงลืมสติ. สมาธิเท่านั้น ชื่อว่า สมาธิพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ. ๑๗๓. ทสเม สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญฺญาณํ. ๑๗๓. ในสูตรที่ 10 คำว่า สมถะ คือ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. คำว่า วิปัสสนา คือ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร. ๑๗๔. เอกาทสเม [Pg.63] สีลวิปตฺตีติ ทุสฺสีลฺยํ. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ๑๗๔. ในสูตรที่ 11 คำว่า ศีลวิบัติ คือ ความเป็นผู้ทุศีล. คำว่า ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิ. ๑๗๕. ทฺวาทสเม สีลสมฺปทาติ ปริปุณฺณสีลตา. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ สมฺมาทิฏฺฐิกภาโว. เตน กมฺมสฺสกตสมฺมาทิฏฺฐิ, ฌานสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ สพฺพาปิ ปญฺจวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ สงฺคหิตา โหติ. ๑๗๕. ในสูตรที่ 12 คำว่า ศีลสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีศีลบริบูรณ์. คำว่า ทิฏฐิสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิสัมปทานั้น เป็นอันสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่างทั้งหมด คือ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ ฌานสัมมาทิฏฐิ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ และผลสัมมาทิฏฐิ. ๑๗๖. เตรสเม สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปกํ สีลํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิ. ๑๗๖. ในสูตรที่ 13 คำว่า ศีลวิสุทธิ คือ ศีลที่ทำวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์) ให้ถึงพร้อม. คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิในมรรค 4 ที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อม หรือ สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่าง. ๑๗๗. จุทฺทสเม ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา สมฺมาทิฏฺฐิเยว. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตญฺหิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อนุรูปตฺตา ‘‘ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ วุตฺตํ. ๑๗๗. ในสูตรที่ 14 คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อมนั่นเอง. คำว่า ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคเบื้องต่ำ. จริงอยู่ วิริยะนั้น ท่านกล่าวว่า "ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ" เพราะสมควรแก่ทิฏฐินั้น. ๑๗๘. ปนฺนรสเม อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคา กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิภาโว. ๑๗๘. ในสูตรที่ 15 คำว่า อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ความเป็นผู้ไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เว้นอรหัตตมรรค. ๑๗๙. โสฬสเม มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ มุฏฺฐสฺสติภาโว. อสมฺปชญฺญนฺติ อญฺญาณภาโว. ๑๗๙. ในสูตรที่ 16 คำว่า มุฏฐสัจจะ คือ ความเป็นผู้มีสติอันหลงลืม. คำว่า อสัมปชัญญะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้. ๑๘๐. สตฺตรสเม อปิลาปนลกฺขณา สติ. สมฺมา ปชานนลกฺขณํ สมฺปชญฺญนฺติ. ๑๘๐. ในสูตรที่ 17 สติ มีลักษณะไม่เลื่อนลอย. สัมปชัญญะ มีลักษณะรู้ชัดโดยชอบ. สมาปตฺติวคฺโค ปญฺจโม. ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. สมาปัตติวรรคที่ 5. ตติยปัณณาสก์ จบ. ๑. โกธเปยฺยาลํ ๑. โกธเปยยาล ๑๘๑. อิโต [Pg.64] ปเรสุ กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. สุกตกรณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส. อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา. ปญฺจมจฺเฉรภาโว มจฺฉริยํ. ตํ สพฺพมฺปิ มจฺฉรายนลกฺขณํ. กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. เกราฏิกลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. อลชฺชนากาโร อหิริกํ. อุปวาทโต อภายนากาโร อโนตฺตปฺปํ. อกฺโกธาทโย เตสํ ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. ๑๘๑. ในวรรคต่อจากนี้ไป โกธะ มีความโกรธเป็นลักษณะ. อุปนาหะ มีการผูกโกรธไว้เป็นลักษณะ. มักขะ มีการลบหลู่คุณท่านเป็นลักษณะ. ปลาสะ มีการตีเสมอเป็นลักษณะ. อิสสา มีความริษยาเป็นลักษณะ. มัจฉริยะ คือ ความเป็นผู้มีความตระหนี่ 5 อย่าง. มัจฉริยะทั้งหมดนั้น มีการปิดบังสมบัติของตนเป็นลักษณะ. มายา มีการปกปิดความผิดที่ทำไว้เป็นลักษณะ. สาเถยยะ มีความโอ้อวดเป็นลักษณะ. อหิริกะ คือ อาการไม่ละอาย. อโนตตัปปะ คือ อาการไม่เกรงกลัวต่อคำตำหนิ. ส่วนธรรมะมีอักโกธะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมะเหล่านั้น. ๑๘๕. เสกฺขสฺส ภิกฺขุโนติ สตฺตวิธสฺสาปิ เสกฺขสฺส อุปริอุปริคุเณหิ ปริหานาย สํวตฺตนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส ปน ปฐมตรํเยว ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อปริหานายาติ อุปริอุปริคุเณหิ อปริหานตฺถาย. ๑๘๕. คำว่า เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ความว่า (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไปของพระเสขะแม้ทั้ง 7 ประเภท, แต่สำหรับปุถุชน ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมตั้งแต่แรกทีเดียว พึงทราบดังนี้. คำว่า อปริหานาย คือ เพื่อความไม่เสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไป. ๑๘๗. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย ปติฏฺฐิโต วาติ เวทิตพฺโพ. ๑๘๗. คำว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า พึงทราบว่า เหมือนของที่เขานำมาวางไว้ ฉันใด ก็ตั้งอยู่แล้วในนรก ฉันนั้น. ๑๙๐. เอกจฺโจติ ยสฺเสเต โกธาทโย อตฺถิ, โส เอกจฺโจ นาม. ๑๙๐. คำว่า เอกจฺโจ คือ บุคคลใดมีโกธะเป็นต้นเหล่านี้อยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า เอกัจจะ (บางคน). โกธเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ. โกธเปยยาล จบ. ๒. อกุสลเปยฺยาลํ ๒. อกุศลเปยยาล ๑๙๑-๒๐๐. สาวชฺชาติ สโทสา. อนวชฺชาติ นิทฺโทสา. ทุกฺขุทฺรยาติ ทุกฺขวฑฺฒิกา. สุขุทฺริยาติ สุขวฑฺฒิกา. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา. อพฺยาพชฺฌาติ นิทฺทุกฺขา. เอตฺตาวตา วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. (ในสูตรที่ 191-200) คำว่า สาวัชชะ คือ มีโทษ. คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษ. คำว่า ทุกขุทระยะ คือ มีทุกข์เป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนทุกข์). คำว่า สุขุทริยะ คือ มีสุขเป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนสุข). คำว่า สัพยาปัชฌะ คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า อัพยาปัชฌะ คือ ไม่มีความเบียดเบียน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเอง. อกุสลเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ. อกุศลเปยยาล จบ. ๓. วินยเปยฺยาลํ ๓. วินยเปยยาล ๒๐๑. ทฺเวเม[Pg.65], ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจาติ, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺเถ นิสฺสาย ทฺเว การณานิ สนฺธาย. สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส ฐปิโต. สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย, ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา สมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุวิหารตฺถาย. ทุมฺมงฺกูนนฺติ ทุสฺสีลานํ. เปสลานนฺติ ปียสีลานํ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วีติกฺกมปจฺจยา ปฏิลทฺธพฺพานํ วธพนฺธนาทิทุกฺขธมฺมสงฺขาตานํ อาสวานํ. สํวรายาติ ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานนฺติ ตถารูปานํเยว อปายทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปราเย อุปฺปชฺชนกอาสวานํ. ปฏิฆาตายาติ ปฏิเสธนตฺถาย. เวรานนฺติ อกุสลเวรานมฺปิ ปุคฺคลเวรานมฺปิ. วชฺชานนฺติ โทสานํ. เต เอว วา ทุกฺขธมฺมา วชฺชนียตฺตา อิธ วชฺชาติ อธิปฺเปตา. ภยานนฺติ จิตฺตุตฺราสภยานมฺปิ ภยเหตูนํ เตสํเยว ทุกฺขธมฺมานมฺปิ. อกุสลานนฺติ อกฺขมฏฺเฐน อกุสลสงฺขาตานํ ทุกฺขธมฺมานํ. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ คิหีสุ อุชฺฌายนฺเตสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ คิหีนํ อนุกมฺปาย ปญฺญตฺตํ นาม. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ เตสํ ปกฺขุปจฺเฉทนตฺถาย. อปฺปสนฺนานํ ปสาทายาติ ปุพฺเพ อปฺปสนฺนานมฺปิ ปณฺฑิตมนุสฺสานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมฺปทํ ทิสฺวา ปสาทุปฺปตฺติอตฺถาย. ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายาติ ปสนฺนานํ อุปรูปริปสาทภาวาย. สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. วินยานุคฺคหายาติ ปญฺจวิธสฺสาปิ วินยสฺส อนุคฺคณฺหนตฺถาย. ๒๐๑. บทว่า ทฺเวเม ภิกฺขเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย (เราบัญญัติสิกขาบท) อาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ คือ อาศัยประโยชน์ ๒ อย่าง มุ่งหมายเหตุ ๒ ประการ. บทว่า สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ความว่า ทรงตั้งส่วนแห่งสิกขาไว้. บทว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย ความว่า เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์ อธิบายว่า เพื่อรับรองด้วยการกล่าวว่า "ดีแล้ว ขอรับ". บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อการอยู่ผาสุกแห่งสงฆ์. บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ คือ ชนผู้ทุศีล. บทว่า เปสลานํ คือ ชนผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันบัณฑิตพึงได้ในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้เอง มีทุกขธรรมคือการฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นลักษณะ อันเกิดจากการล่วงละเมิดเป็นปัจจัย. บทว่า สํวราย ความว่า เพื่อปิดกั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันจะเกิดขึ้นในสัมปรายภพ มีทุกข์ในอบายเป็นลักษณะ เช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า ปฏิฆาตาย ความว่า เพื่อห้าม. บทว่า เวรานํ คือ ทั้งอกุศลเวรและบุคคลเวร. บทว่า วชฺชานํ คือ โทษทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วัชชะ ในที่นี้ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า ภยานํ คือ ทั้งภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละอันมีภัยเป็นเหตุ. บทว่า อกุสลานํ คือ ทุกขธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าอกุศล เพราะอรรถว่าไม่เกษม. บทว่า คิहीनํ อนุกมฺปาย ความว่า เมื่อคฤหัสถ์ทั้งหลายติเตียน สิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่าทรงบัญญัติเพื่ออนุเคราะห์คฤหัสถ์ทั้งหลาย. บทว่า ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทาย ความว่า ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก อาศัยพวกพ้อง พึงทำลายสงฆ์ (เพราะเหตุนั้น จึงบัญญัติ) เพื่อตัดฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใสของบัณฑิตชนทั้งหลาย แม้ผู้ยังไม่เลื่อมใสในก่อน ครั้นเห็นความถึงพร้อมแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย ความว่า เพื่อความเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปของชนผู้เลื่อมใสแล้ว. บทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ความว่า เพื่อความดำรงอยู่นานแห่งสัทธรรม. บทว่า วินยานุคฺคหาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยแม้ทั้ง ๕ ประเภท. ๒๐๒-๒๓๐. ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตนฺติ ภิกฺขุปาติโมกฺขํ ภิกฺขุนิปาติโมกฺขนฺติ ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ. ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ, ภิกฺขุนีนํ จตฺตาโรติ นว ปาติโมกฺขุทฺเทสา ปญฺญตฺตา. ปาติโมกฺขฏฺฐปนนฺติ อุโปสถฏฺฐปนํ. ปวารณา ปญฺญตฺตาติ จาตุทฺทสิกา ปนฺนรสิกาติ ทฺเว ปวารณา ปญฺญตฺตา. ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตนฺติ สาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน ปวารณา อุตฺติยา วตฺตมานาย ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ [Pg.66] ภิกฺขู วาจาสตฺตีหิ วิตุทนฺตานํ ปณฺฑุกโลหิตกานํ ภิกฺขูนํ ตชฺชนียกมฺมํ (จูฬว. ๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส เสยฺยสกสฺส ภิกฺขุโน นิยสฺสกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. กุลทูสเก อสฺสชิปุนพฺพสุเก ภิกฺขู อารพฺภ ปพฺพาชนียกมฺมํ (จูฬว. ๒๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. คิหีนํ อกฺโกสกสฺส สุธมฺมตฺเถรสฺส ปฏิสารณียกมฺมํ (จูฬว. ๓๓ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. อาปตฺติยา อทสฺสนาทีสุ อุกฺเขปนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ครุกาปตฺตึ อาปนฺนสฺส ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ปริวาสทานํ ปญฺญตฺตํ. ปริวาเส อนฺตราปตฺตึ อาปนฺนสฺส มูลาย ปฏิกสฺสนํ ปญฺญตฺตํ. ปฏิจฺฉนฺนายปิ อปฺปฏิจฺฉนฺนายปิ อาปตฺติยา มานตฺตทานํ ปญฺญตฺตํ. จิณฺณมานตฺตสฺส อพฺภานํ ปญฺญตฺตํ. สมฺมา วตฺตนฺตสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. อสมฺมาวตฺตนาทีสุ นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตํ. ๒๐๒-๒๓๐. บทว่า ปาฏิโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกข์ ๒ อย่าง ได้แก่ ภิกขุปาฏิโมกข์และภิกขุนีปาฏิโมกข์. บทว่า ปาฏิโมกฺขุทฺเทโส คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกขุทเทส ๙ อย่าง ได้แก่ ของภิกษุ ๕ อย่าง ของภิกษุณี ๔ อย่าง. บทว่า ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนํ คือ การงดอุโบสถ. บทว่า ปวารณา ปญฺญตฺตา คือ ทรงบัญญัติปวารณา ๒ อย่าง ได้แก่ จาตุททสิกาปวารณาและปัณณรสิกาปวารณา. บทว่า ปวารณาฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติการงดปวารณา เมื่อญัตติปวารณาดำเนินไปอยู่แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติ. ในตัชชนียกรรมเป็นต้น ทรงบัญญัติตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อบัณฑุกะและโลหิตกะ ผู้ทิ่มแทงภิกษุทั้งหลายด้วยหอกคือปาก. ทรงบัญญัตินิยสกรรมแก่ภิกษุชื่อเสยยสกะผู้โง่เขลาไม่ฉลาด. ทรงปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะผู้ประทุษร้ายตระกูล ทรงบัญญัติปัพพาชนียกรรม. ทรงบัญญัติปฏิสารณียกรรมแก่พระสุธรรมเถระผู้ด่าคฤหัสถ์. ทรงบัญญัติอุกเขปนียกรรมในเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. ทรงบัญญัติการให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ต้องครุกาบัติ เพราะอาบัติที่ปิดไว้. ทรงบัญญัติการชักเข้าหาอาบัติเดิมแก่ภิกษุผู้ต้องอันตราบัติในระหว่างปริวาส. ทรงบัญญัติการให้มานัตเพราะอาบัติทั้งที่ปิดไว้และมิได้ปิดไว้. ทรงบัญญัติอัพภานแก่ภิกษุผู้ประพฤติมานัตครบแล้ว. ทรงบัญญัติโอสารณียกรรม (การรับเข้าหมู่) แก่ภิกษุผู้ประพฤติดี. ทรงบัญญัตินิสสารณียกรรม (การไล่ออกจากหมู่) ในเพราะไม่ประพฤติดีเป็นต้น. เอหิภิกฺขูปสมฺปทา สรณคมนูปสมฺปทา โอวาทูปสมฺปทา ปญฺหาพฺยากรณูปสมฺปทา ญตฺติจตุตฺถกมฺมูปสมฺปทา ครุธมฺมูปสมฺปทา อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทา ทูเตน อุปสมฺปทาติ อฏฺฐวิธา อุปสมฺปทา ปญฺญตฺตา. ญตฺติกมฺมํ นว ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ นวฏฺฐานิกํ ญตฺติกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติทุติยกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ปฐมปาราชิกาทีนํ ปฐมปญฺญตฺติ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตํ. เตสํเยว อนุปญฺญตฺติ ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ. ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา สงฺฆสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมสฺส จตุพฺพิธสฺส สมฺมุขีภาวสฺส วเสน สมฺมุขาวินโย ปญฺญตฺโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อโจทนตฺถาย สติวินโย ปญฺญตฺโต. อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อมูฬฺหวินโย ปญฺญตฺโต. อปฺปฏิญฺญาย จุทิตกสฺส อาปตฺติยา อตรณตฺถํ ปฏิญฺญาตกรณํ ปญฺญตฺตํ. พหุตรานํ ธมฺมวาทีนํ ลทฺธึ คเหตฺวา อธิกรณวูปสมนตฺถํ. เยภุยฺยสิกา ปญฺญตฺตา. ปาปุสฺสนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคณฺหนตฺถํ ตสฺสปาปิยสิกา ปญฺญตฺตา. ภณฺฑนาทิวเสน พหุํ อสฺสามณกํ กตฺวา อาปตฺตึ อาปนฺนานํ ภิกฺขูนํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ อวเสสาปตฺตีนํ วูปสมนตฺถาย ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต. ทรงบัญญัติอุปสมบท ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา สรณคมนูปสัมปทา โอวาทูปสัมปทา ปัญหาพยากรณูปสัมปทา ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา ครุธัมมูปสัมปทา อุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย และทูเตนอุปสัมปทา. ทรงบัญญัติญัตติกรรมมีฐานะ ๙ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๙ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติทุติยกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติทุติยกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติจตุตถกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติจตุตถกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ปฐมบัญญัติแห่งปฐมปาราชิกเป็นต้น ทรงบัญญัติเมื่อยังมิได้ทรงบัญญัติ (สิกขาบท). อนุบัญญัติของสิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ ทรงบัญญัติตามเมื่อทรงบัญญัติ (สิกขาบท) แล้ว. ทรงบัญญัติสัมมุขาวินัย โดยอาศัยความเป็นเบื้องหน้า ๔ อย่างนี้ คือ ธัมมสัมมุขตา วินยสัมมุขตา สังฆสัมมุขตา และปุคคลสัมมุขตา. ทรงบัญญัติสติวินัย เพื่อมิให้โจทพระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ทรงบัญญัติอมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้วิกลจริต. ทรงบัญญัติปฏิญญาตกรณะ เพื่อมิให้ทำ (ปรับ) ด้วยอาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยที่ตนยังมิได้รับ. ทรงบัญญัติเยภุยยสิกา เพื่อระงับอธิกรณ์โดยถือเอาลัทธิของธรรมวาทีเป็นส่วนมาก. ทรงบัญญัติตัสสปาปิยสิกา เพื่อข่มบุคคลผู้มีความชั่วมาก. ทรงบัญญัติติณวัตถารกะ เพื่อระงับอาบัติที่เหลือของภิกษุทั้งหลายผู้ต้องอาบัติเพราะกระทำกรรมที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ด้วยอำนาจการทะเลาะวิวาทเป็นต้น โดยยกเว้นถุลลวัชช์ และอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์. วินยเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ. วินัยเปยยาล จบแล้ว. ๔. ราคเปยฺยาลํ ๔. ราคเปยยาล ๒๓๑. ราคสฺส[Pg.67], ภิกฺขเว, อภิญฺญายาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส อภิชานนตฺถํ ปจฺจกฺขกรณตฺถํ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. ปริกฺขยายาติ ปริกฺขยคมนตฺถํ. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. ขยาย วยายาติ ขยวยคมนตฺถํ. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถํ. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถํ. จาคายาติ จชนตฺถํ. ปฏินิสฺสคฺคายาติ ปฏินิสฺสชฺชนตฺถํ. ๒๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า เพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ (อภิญฺญาย) หมายถึง เพื่อการรู้ยิ่ง เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งราคะอันมีในกามคุณ ๕ คำว่า เพื่อการกำหนดรู้ (ปริญฺญาย) หมายถึง เพื่อการกำหนดรู้ คำว่า เพื่อความสิ้นไปรอบ (ปริกฺขยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไป คำว่า เพื่อการละ (ปหานาย) หมายถึง เพื่อการละ คำว่า เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป (ขยาย วยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไปและความเสื่อมไป คำว่า เพื่อความคลายกำหนัด (วิราคาย) หมายถึง เพื่อความคลายกำหนัด คำว่า เพื่อความดับ (นิโรธาย) หมายถึง เพื่อความดับ คำว่า เพื่อการสละ (จาคาย) หมายถึง เพื่อการสละ คำว่า เพื่อการสลัดคืน (ปฏินิสฺสคฺคาย) หมายถึง เพื่อการสลัดคืน ๒๓๒-๒๔๖. ถมฺภสฺสาติ โกธมานวเสน ถทฺธภาวสฺส. สารพฺภสฺสาติ การณุตฺตริยลกฺขณสฺส สารพฺภสฺส. มานสฺสาติ นววิธมานสฺส. อติมานสฺสาติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนมานสฺส. มทสฺสาติ มชฺชนาการมทสฺส. ปมาทสฺสาติ สติวิปฺปวาสสฺส, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๒๓๒-๒๔๖. คำว่า แห่งความหัวดื้อ (ถมฺภสฺส) หมายถึง แห่งความกระด้างด้วยอำนาจแห่งความโกรธและมานะ คำว่า แห่งการแข่งดี (สารมฺภสฺส) หมายถึง แห่งการแข่งดีอันมีลักษณะทำการยิ่งกว่าเหตุ คำว่า แห่งมานะ (มานสฺส) หมายถึง แห่งมานะ ๙ อย่าง คำว่า แห่งการดูหมิ่น (อติมานสฺส) หมายถึง แห่งมานะที่สำคัญตนล่วงเลยไป (คือดูหมิ่นเขา) คำว่า แห่งความเมา (มทสฺส) หมายถึง แห่งความเมาคืออาการมัวเมา คำว่า แห่งความประมาท (ปมาทสฺส) หมายถึง แห่งการปราศจากสติ, แห่งการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ. ราคเปยยาล จบแล้ว มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ทุกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาพรรณนาทุกนิบาต จบแล้ว . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น องฺคุตฺตรนิกาเย ในอังคุตตรนิกาย ติกนิปาต-อฏฺฐกถา อรรถกถาติกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. พาลวคฺโค ๑. พาลวรรค ๑. ภยสุตฺตวณฺณนา ๑. พรรณนาภยสูตร ๑. ติกนิปาตสฺส [Pg.69] ปฐเม ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งติกนิบาต ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภยานิ คำว่า ภัย (ภยํ) คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต คำว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) คือ อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง คำว่า อุปสรรค (อุปสคฺโค) คือ อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้องในอารมณ์นั้นๆ เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ – ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. เต ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘ยถา โน เต โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา, คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺตา ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ. อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺปิตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐกจฺฉายาภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม. พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภัยเป็นต้นนั้นอย่างนี้ คือ โจรทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอมีภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปแก่ชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจักปล้นบ้านของพวกท่าน" ชนเหล่านั้นจำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (คือภัย) พวกเขาคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ โจรเหล่านั้นโกรธแล้ว จะไม่พึงนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้แก่เรา" จึงถือเอาทรัพย์สินมีค่า พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนบนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบ ยุง เป็นต้นกัดต่อย เมื่อเข้าไปในระหว่างพุ่มไม้ ก็เหยียบย่ำตอและหนาม ความฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ ชื่อว่า อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง (คืออุปัทวะ) ต่อจากนั้น เมื่อโจรทั้งหลายไม่มาในวันที่บอกไว้ พวกเขาคิดว่า "ข่าวคงเป็นข่าวเปล่า เราจักเข้าบ้าน" จึงพร้อมด้วยบริขารเข้าไปสู่บ้าน ครั้งนั้น โจรทั้งหลายทราบความที่พวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมบ้าน ให้ไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ทั้งหลายแล้ว ปล้นเอาทรัพย์สมบัติทั้งหมดไป ในบรรดาชาวบ้านเหล่านั้น ผู้ที่เหลือจากการถูกฆ่า ก็ดับไฟแล้ว นั่งเศร้าโศกถึงทรัพย์ที่ฉิบหายไป ติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงาฝาเป็นต้น นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้อง (คืออุปสรรค) นฬาคาราติ นเฬหิ ฉนฺนปฏิจฺฉนฺนอคารา. เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. กูฏาคารานีติ กูฏสงฺคหิตานิ อคารานิ. อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานีติ อนฺโต จ พหิ จ ลิตฺตานิ. นิวาตานีติ นิวาริตวาตปฺปเวสานิ. ผุสิตคฺคฬานีติ เฉเกหิ วฑฺฒกีหิ กตตฺตา [Pg.70] ปิฏฺฐสงฺฆาฏมฺหิ สุฏฺฐุ ผุสิตกวาฏานิ. ปิหิตวาตปานานีติ ยุตฺตวาตปานานิ. อิมินา ปททฺวเยน กวาฏวาตปานานํ นิจฺจปิหิตตํ อกเถตฺวา สมฺปตฺติเยว กถิตา. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปน ตานิ ปิธียนฺติ จ วิวรียนฺติ จ. คำว่า เรือนไม้อ้อ (นฬาคารา) คือ เรือนที่มุงและบังด้วยไม้อ้อ ในเรือนไม้อ้อนี้ เครื่องอุปกรณ์ที่เหลือทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้าก็นัยนี้แหละ คำว่า เรือนยอด (กูฏาคารานิ) คือ เรือนที่นับด้วยยอด คำว่า ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก (อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ) คือ เรือนที่ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก คำว่า ไม่มีลมเข้า (นิวาตานิ) คือ เรือนที่ห้ามการเข้าไปแห่งลมได้ คำว่า มีลิ่มสลักอันจรดสนิท (ผุสิตคฺคฬานิ) คือ เรือนมีบานประตูที่จรดสนิทดีกับวงกบ เพราะช่างไม้ผู้ฉลาดทำไว้ คำว่า มีหน้าต่างอันปิดสนิท (ปิหิตวาตปานานิ) คือ เรือนมีหน้าต่างที่ประกอบไว้ดีแล้ว ด้วยสองบทนี้ ท่านมิได้กล่าวถึงความเป็นบานประตูและหน้าต่างที่ปิดสนิทอยู่เสมอ แต่กล่าวถึงความสมบูรณ์เท่านั้น แต่ว่า ในขณะที่ต้องการๆ บานประตูและหน้าต่างเหล่านั้นย่อมปิดได้และเปิดได้ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา โอปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตมนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ. มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ. เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชฺชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ. จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. คำว่า ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล (พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ) หมายความว่า อาศัยคนพาลเท่านั้นจึงเกิดขึ้น จริงอยู่ บุรุษพาลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อปรารถนาความเป็นพระราชา หรือความเป็นอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็คบหาบุตรนางทาส (คนเลว) สองสามคนที่เหมือนกับตน กล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" แล้วอาศัยป่าทึบมีภูเขาเป็นต้น เที่ยวปล้นบ้านเป็นที่สุด ประกาศความเป็นโจรปล้นเมือง โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบท มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งเรือน ปรารถนาที่เกษม หลีกไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกไป ในที่ที่ไปแล้วๆ ภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ อย่างนี้ทีเดียว แม้ในบรรดาบรรพชิต ภิกษุพาล ๒ รูป ก่อวิวาทกันและกัน เริ่มโจทนา การทะเลาะครั้งใหญ่จึงเกิดขึ้นเหมือนแก่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ ทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ ๒. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา ๒. พรรณนาลักขณสูตร ๒. ทุติเย กายทฺวาราทิปวตฺตํ กมฺมํ ลกฺขณํ สญฺชานนการณํ อสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ. อปทานโสภนี ปญฺญาติ ยา ปญฺญา นาม อปทาเนน โสภติ, พาลา จ ปณฺฑิตา จ อตฺตโน อตฺตโน จริเตเนว ปากฏา โหนฺตีติ อตฺโถ. พาเลน หิ คตมคฺโค รุกฺขคจฺฉคามนิคมาทีนิ ฌาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อินฺทคฺคิโน คตมคฺโค วิย โหติ, ฌามฏฺฐานมตฺตเมว องฺคารมสิฉาริกาสมากุลํ ปญฺญายติ. ปณฺฑิเตน คตมคฺโค กุโสพฺภาทโย ปูเรตฺวา วิวิธสสฺสสมฺปทํ อาวหมาเนน จตุทีปิกเมเฆน คตมคฺโค วิย โหติ. ยถา เตน คตมคฺเค อุทกปูรานิ เจว วิวิธสสฺสผลาผลานิ จ ตานิ ตานิ ฐานานิ ปญฺญายนฺติ, เอวํ ปณฺฑิเตน คตมคฺเค สมฺปตฺติโยว ปญฺญายนฺติ โน วิปตฺติโยติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ๒. ในสูตรที่ ๒ กรรมที่เกิดขึ้นทางกายทวารเป็นต้น เป็นเครื่องหมาย เป็นเหตุแห่งการจำได้ของเขา (คนพาลและบัณฑิต) นั้น เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย คำว่า ปัญญาเครื่องยังการกระทำให้งดงาม (อปทานโสภนี ปญฺญา) คือ ปัญญาใดชื่อว่าย่อมงดงามด้วยการกระทำ อธิบายว่า คนพาลและบัณฑิตย่อมปรากฏด้วยจริยาของตนๆ นั่นเอง จริงอยู่ ทางที่คนพาลไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่ไฟป่าไป ซึ่งเผาต้นไม้ พุ่มไม้ บ้าน และนิคมเป็นต้น ปรากฏแต่เพียงสถานที่ที่ถูกเผา เกลื่อนกล่นด้วยถ่าน เถ้า และเขม่า ทางที่บัณฑิตไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่มหาเมฆซึ่งตกลงมาทั่วทั้ง ๔ ทวีปไป ซึ่งทำให้หลุมบ่อเป็นต้นเต็ม และนำมาซึ่งความสมบูรณ์แห่งธัญชาติต่างๆ ในทางที่มหาเมฆนั้นไปแล้ว สถานที่นั้นๆ ซึ่งเต็มด้วยน้ำและมีธัญชาติและผลไม้น้อยใหญ่ต่างๆ ย่อมปรากฏ ฉันใด ในทางที่บัณฑิตไปแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแต่ความสมบูรณ์ ไม่ปรากฏความวิบัติเลย บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๓. จินฺตีสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาจินตีสูตร ๓. ตติเย [Pg.71] พาลลกฺขณานีติ ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนวสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลาปทานานีติ พาลสฺส อปทานานิ. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ. ๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า พาลลักฺขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ คือ ย่อมรู้ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ว่า "ผู้นี้เป็นพาล" เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ (เครื่องหมายของคนพาล) ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุให้รู้จักคนพาลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พาลนิมิต (เครื่องหมายของคนพาล) บทว่า พาลาปทานานิ ความว่า เป็นเรื่องราวของคนพาล บทว่า ทุจฺจินฺติตจินฺตี ความว่า เมื่อคิด ก็ย่อมคิดแต่เรื่องที่คิดชั่ว ด้วยอำนาจอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฐิ บทว่า ทุพฺภาสิตภาสี ความว่า แม้เมื่อพูด ก็ย่อมพูดแต่คำพูดที่พูดชั่ว อันมีมุสาวาทเป็นต้น บทว่า ทุกฺกฏกมฺมการี ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมที่ทำชั่ว ด้วยอำนาจปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า ปณฺฑิตลักฺขณานิ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนบทว่า สุจินฺติตจินฺตี เป็นต้น ในบัณฑิตลักษณะนี้ พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจมโนสุจริตเป็นต้น ๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอัจจยสูตร ๔. จตุตฺเถ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ อตฺตโน อปราธํ อปราธโต น ปสฺสติ. อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิกโรตีติ ‘‘อปรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวาปิ โย ธมฺโม, ตํ น กโรติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา อจฺจยํ น เทเสติ นกฺขมาเปติ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ปรสฺส ‘‘วิรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส นกฺขมติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขโต เวทิตพฺโพ. ๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า ไม่เห็นความผิดของตนโดยความเป็นความผิด บทว่า อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิ กโรติ ความว่า แม้รู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ธรรมใดมีอยู่ ก็ไม่กระทำธรรมนั้น ไม่ยอมรับทัณฑกรรม ไม่แสดงความผิด ไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อผู้อื่นรู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ยอมรับทัณฑกรรม แล้วขอให้ยกโทษให้ ตนก็ไม่ยกโทษให้ ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ๕. อโยนิโสสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาอโยนิโสสูตร ๕. ปญฺจเม อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหตีติ ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุพฺเพนิวาโส อนุสฺสติฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ลาฬุทายิตฺเถโร วิย อนุปายจินฺตาย อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กตฺตา โหติ. อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหตีติ เอวํ จินฺติตํ ปน ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทินา นเยน โสเยว เถโร วิย อโยนิโส วิสฺสชฺเชตา โหติ, อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กเถติ. ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ. ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวา [Pg.72] วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. สิลิฏฺเฐหีติ ปทสิลิฏฺฐตาย สิลิฏฺเฐหิ. อุปคเตหีติ อตฺถญฺจ การณญฺจ อุปคเตหิ. นาพฺภนุโมทิตาติ เอวํ โยนิโส สพฺพํ การณสมฺปนฺนํ กตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตํ ปรสฺส ปญฺหํ นาภินุโมทติ นาภินนฺทติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปญฺหํ ลาฬุทายิตฺเถโร วิย. ยถาห – ๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหติ ความว่า เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ท่านอุทายิ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดว่า "ปุพเพนิวาสจักเป็นอนุสสติฏฐาน" แล้วย่อมเป็นผู้ตั้งปัญหาที่ไม่ใช่ปัญหาขึ้นเป็นปัญหาด้วยการคิดโดยไม่แยบคาย เหมือนพระลาฬุทายีเถระ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหติ ความว่า แม้เมื่อจะตอบปัญหาที่คิดไว้อย่างนั้น ก็ย่อมเป็นผู้ตอบโดยไม่แยบคาย เหมือนพระเถระรูปนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง" กล่าวคือ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาว่าเป็นปัญหา ในบทว่า ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า ปทพยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ บทนั้นที่ท่านกล่าวโดยทำให้อักษรบริบูรณ์ ไม่ยังพยัญชนพุทธิ ๑๐ อย่างให้เสื่อมไป ชื่อว่า ปริมณฑละ (กลมกล่อม) ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้ บทว่า สิลิฏฺเฐหิ ความว่า ที่ราบรื่นเพราะความราบรื่นแห่งบท บทว่า อุปคเตหิ ความว่า ที่เข้าถึงเนื้อความและเหตุผล บทว่า นาพฺภนุโมทิตา ความว่า ไม่ชื่นชม ไม่ยินดีปัญหาของผู้อื่นที่ตอบโดยแยบคาย ทำให้สมบูรณ์ด้วยเหตุผลทุกอย่างอย่างนี้ เหมือนพระลาฬุทายีเถระ (ไม่ชื่นชม) ปัญหาของพระสารีบุตรเถระ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘อฏฺฐานํ โข เอตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อนวกาโส, ยํ โส อติกฺกมฺเมว กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานํ สหพฺยตํ อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปนฺโน สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺเชยฺยาปิ วุฏฺฐเหยฺยาปิ, นตฺเถตํ ฐาน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๖๖). "ดูก่อนท่านสารีบุตร ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลนั้นล่วงเลยความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภกกวฬิงการาหารแล้ว เข้าถึงกายอันสำเร็จด้วยใจหมู่ใดหมู่หนึ่ง จะพึงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ หรือพึงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธได้ ฐานะที่จะเป็นเช่นนั้นไม่มี" (อํ. ปญฺจก. ๕.๑๖๖) โยนิโส ปญฺหํ กตฺตาติอาทีสุ อานนฺทตฺเถโร วิย โยนิโสว ปญฺหํ จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺชิตา โหติ. เถโร หิ ‘‘กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘อยํ ปญฺโห ภวิสฺสตี’’ติ โยนิโส จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺเชนฺโต อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํภาวิตํ เอวํพหุลีกตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตี’’ติ. อพฺภนุโมทิตา โหตีติ ตถาคโต วิย โยนิโส อพฺภนุโมทิตา โหติ. ตถาคโต หิ อานนฺทตฺเถเรน ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต ‘‘สาธุ สาธุ, อานนฺท, เตน หิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมมฺปิ ฉฏฺฐํ อนุสฺสติฏฺฐานํ ธาเรหิ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สโตว อภิกฺกมติ สโตว ปฏิกฺกมตี’’ติอาทิมาห. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ในบทว่า โยนิโส ปญฺหํ กตฺตา เป็นต้น (บัณฑิต) ย่อมเป็นผู้คิดปัญหาโดยแยบคายแล้วตอบโดยแยบคายเหมือนพระอานนทเถระ จริงอยู่ พระเถระเมื่อถูกถามว่า "อานนท์ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดโดยแยบคายว่า "ปัญหานี้จักเป็นอย่างนี้" เมื่อจะตอบโดยแยบคาย จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าจตุตถฌานอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนุสสติฏฐานนี้ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" บทว่า อพฺภนุโมทิตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ชื่นชมโดยแยบคายเหมือนพระตถาคต จริงอยู่ พระตถาคต เมื่อพระอานนทเถระตอบปัญหาแล้ว ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดีละ ดีละ อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงทรงจำแม้อนุสสติฏฐานที่ ๖ นี้ไว้ด้วย อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๙. ขตสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาขตสูตร ๙. นวเม สุกฺกปกฺโข ปุพฺพภาเค ทสหิปิ กุสลกมฺมปเถหิ ปริจฺฉินฺโน, อุปริ ยาว อรหตฺตมคฺคา ลพฺภติ. พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตีติ เอตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกปุญฺญํ กถิตํ. ๙. ในสูตรที่ ๙ ฝ่ายขาว ในเบื้องต้น กำหนดด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ในเบื้องสูง ย่อมได้จนถึงอรหัตตมรรค ในบทว่า พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ นี้ ท่านกล่าวถึงบุญที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ๑๐. มลสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถามลสูตร ๑๐. ทสเม ทุสฺสีลภาโว ทุสฺสีลฺยํ, ทุสฺสีลฺยเมว มลํ ทุสฺสีลฺยมลํ. เกนฏฺเฐน มลนฺติ? อนุทหนฏฺเฐน ทุคฺคนฺธฏฺเฐน กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐน จ. ตญฺหิ นิรยาทีสุ อปาเยสุ อนุทหตีติ อนุทหนฏฺเฐนปิ มลํ. เตน สมนฺนาคโต [Pg.73] ปุคฺคโล มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติเก ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ อนฺตเร โพธิเจติยฏฺฐาเนสุปิ ชิคุจฺฉนีโย โหติ, สพฺพทิสาสุ จสฺส ‘‘เอวรูปํ กิร เตน ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ อวณฺณคนฺโธ วายตีติ ทุคฺคนฺธฏฺเฐนปิ มลํ. เตน จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล คตคตฏฺฐาเน อุปตาปญฺเจว ลภติ, กายกมฺมาทีนิ จสฺส อสุจีนิ โหนฺติ อปภสฺสรานีติ กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐนปิ มลํ. อปิจ ตํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย เจว นิพฺพานสมฺปตฺติญฺจ มิลาเปตีติ มิลาปนฏฺเฐนปิ มลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิสฺสามลมจฺเฉรมเลสุปิ เอเสว นโย. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ความเป็นผู้ทุศีล ชื่อว่า ทุสสีลยะ, ความเป็นผู้ทุศีลนั่นแหละเป็นมลทิน ชื่อว่า ทุสสีลยมละ. ถามว่า ชื่อว่ามลทิน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าแผดเผา เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น และเพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. จริงอยู่ ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมแผดเผาในอบายทั้งหลายมีนรกเป็นต้น เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าแผดเผา. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ แม้ในสำนักของมารดาบิดา แม้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แม้ในสถานที่ตั้งแห่งโพธิเจดีย์ และกลิ่นแห่งการไม่สรรเสริญของบุคคลนั้นย่อมฟุ้งไปในทิศทั้งปวงว่า "ได้ยินว่า บาปกรรมเห็นปานนี้ บุคคลนั้นได้ทำแล้ว" เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น. และบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมได้แต่ความเดือดร้อนในที่ที่ไปแล้วๆ และกายกรรมเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่สะอาด มีคติอื่นเป็นเบื้องหน้า เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมทำให้สมบัติของเทวดาและมนุษย์ และนิพพานสมบัติเหี่ยวแห้ง เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าทำให้เหี่ยวแห้ง. แม้ในอิสสามละและมัจเฉริยมละ ก็นัยนี้แหละ. พาลวคฺโค ปฐโม. พาลวรรคที่ ๑ จบ ๒. รถการวคฺโค ๒. รทการวรรค ๑. ญาตสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาญาตสูตร ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. อนนุโลมิเกติ สาสนสฺส น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิกํ, ตสฺมึ อนนุโลมิเก. กายกมฺเมติ ปาณาติปาตาทิมฺหิ กายทุจฺจริเต. โอฬาริกํ วา เอตํ, น เอวรูเป สมาทเปตุํ สกฺโกติ. ทิสา นมสฺสิตุํ วฏฺฏติ, ภูตพลึ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ คณฺหาเปติ. วจีกมฺเมปิ มุสาวาทาทีนิ โอฬาริกานิ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส อทาตุกาเมน ‘‘นตฺถี’’ติ อยํ วญฺจนมุสาวาโท นาม วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ. มโนกมฺเมปิ อภิชฺฌาทโย โอฬาริกา, กมฺมฏฺฐานํ วิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต ปน อนนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม ทกฺขิณวิหารวาสิตฺเถโร วิย. ตํ กิร เถรํ เอโก อุปฏฺฐาโก อมจฺจปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘เมตฺตายนฺเตน ปฐมํ กีทิเส ปุคฺคเล เมตฺตายิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร สภาควิสภาคํ อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส จ ภริยา ปิยา โหติ มนาปา, โส ตํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต อุมฺมาทํ ปาปุณิ. กถํ ปเนส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ? เอวรูปสฺส หิ สทฺธิวิหาริกาทโย เจว อุปฏฺฐากาทโย จ เตสํ อารกฺขเทวตา อาทึ กตฺวา ตาสํ ตาสํ มิตฺตภูตา ยาว พฺรหฺมโลกา [Pg.74] เสสเทวตา จ ‘‘อยํ ภิกฺขุ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺติ, เอวเมส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ญาโต ความว่า เป็นที่รู้จัก ปรากฏ บทว่า อนนุโลมิเก ความว่า ไม่คล้อยตามพระศาสนา เพราะฉะนั้น ชื่อว่า อนนุโลมิกะ ในกรรมที่ไม่คล้อยตามนั้น บทว่า กายกัมเม ความว่า ในกายทุจริตมีปาณาติบาตเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง กายทุจริตนี้เป็นของหยาบ ไม่สามารถเพื่อจะให้สมาทานในกายกรรมเห็นปานนี้ได้ (แต่กลับ) ให้สมาทาน ให้ยึดถือในกายกรรมเห็นปานนี้ว่า "ย่อมควรเพื่อจะไหว้ทิศ ย่อมควรเพื่อจะทำภูตพลี" แม้ในวจีกรรม มุสาวาทเป็นต้นเป็นของหยาบ (แต่กลับ) ให้สมาทานในวจีกรรมเห็นปานนี้ว่า "เพราะความเป็นผู้ไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนแก่ผู้อื่น มุสาวาทที่เป็นเหตุลวงนี้ที่กล่าวว่า 'ไม่มี' ย่อมควรเพื่อจะกล่าว" แม้ในมโนกรรม อภิชฌาเป็นต้นเป็นของหยาบ ส่วนผู้ที่กล่าวคลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่ไม่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระเถระผู้พักอยู่ที่ทักขิณวิหาร ได้ยินว่า อุปัฏฐากคนหนึ่งซึ่งเป็นบุตรของอำมาตย์ เข้าไปหาพระเถระนั้นแล้ว ถามว่า "ผู้เจริญเมตตา พึงเจริญเมตตาในบุคคลเช่นไรก่อน" พระเถระไม่บอกถึงความเสมอกันและไม่เสมอกัน (โดยเพศ) กล่าวว่า "ในบุคคลอันเป็นที่รัก" และภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เขาปรารภภรรยานั้นเจริญเมตตาอยู่ ก็ถึงความเป็นบ้า ก็บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากอย่างไร? เพราะว่า สัทธิวิหาริกเป็นต้นและอุปัฏฐากเป็นต้นของบุคคลเห็นปานนี้ และอารักขเทวดาของชนเหล่านั้นเป็นต้น ตลอดจนถึงพรหมโลก เทวดาที่เหลือผู้เป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้นๆ ต่างก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" ด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก สุกฺกปกฺเข ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนํเยว วเสน กายกมฺมวจีกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมฏฺฐานํ ปน อวิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต อนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม โกฬิตวิหารวาสี จตุนิกายิกติสฺสตฺเถโร วิย. ตสฺส กิร เชฏฺฐภาตา นนฺทาภยตฺเถโร นาม โปตลิยวิหาเร วสนฺโต เอกสฺมึ โรเค สมุฏฺฐิเต กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อาวุโส, มยฺหํ สลฺลหุกํ กตฺวา เอกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ. กึ, ภนฺเต, อญฺเญน กมฺมฏฺฐาเนน, กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ? กิมตฺถิโก เอส, อาวุโสติ? ภนฺเต, กพฬีการาหาโร อุปาทารูปํ, เอกสฺมิญฺจ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, อาวุโส, เอตฺตก’’นฺติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อุปาทารูปํ สลฺลกฺเขตฺวา วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ นํ เถรํ พหิวิหารา อนิกฺขนฺตเมว ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มหาอวสฺสโยสิ มยฺหํ ชาโต’’ติ กนิฏฺฐตฺเถรสฺส อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสิ. พหุชนหิตายาติ เอตสฺสปิ หิ สทฺธิวิหาริกาทโย ‘‘อยํ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺตีติ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โหตีติ. ในฝ่ายขาว พึงทราบกายกรรมและวจีกรรมโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น ส่วนผู้ที่กล่าวไม่คลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระติสสเถระผู้ทรงนิกาย ๔ ผู้พักอยู่ที่โกลิตวิหาร ได้ยินว่า พี่ชายของท่านชื่อนันทาภยเถระ พักอยู่ที่โปตลิยวิหาร เมื่อราคะอย่างหนึ่งเกิดขึ้น จึงให้เรียกน้องชายมาแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านจงทำกรรมฐานอย่างหนึ่งให้เบาแก่เรา แล้วบอกเถิด" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ จะมีประโยชน์อะไรด้วยกรรมฐานอย่างอื่น ย่อมควรเพื่อจะกำหนดกวฬิงการาหาร" (พี่ชายถามว่า) "อาวุโส กวฬิงการาหารนี้มีประโยชน์อะไร?" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ กวฬิงการาหารเป็นอุปาทารูป และเมื่อเห็นอุปาทารูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทารูป ๒๓ ก็ย่อมปรากฏ" ท่านนันทาภยเถระนั้นกล่าวว่า "อาวุโส เพียงเท่านี้ก็ควรแล้ว" แล้วส่งน้องชายนั้นไป กำหนดกวฬิงการาหาร พิจารณาอุปาทารูปแล้วเจริญ (วิปัสสนา) ก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น ท่านจึงเรียกพระเถระ (น้องชาย) นั้นผู้ยังไม่ออกจากวิหารมา แล้วบอกคุณที่ตนได้บรรลุแล้วแก่พระติสสเถระผู้น้องว่า "อาวุโส ท่านเป็นที่พึ่งอันยิ่งใหญ่ของเรา" บทว่า พหุชนหิตาย ความว่า แม้ของบุคคลนี้ สัทธิวิหาริกเป็นต้นก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก ๒. สารณียสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาสารณียสูตร ๑๒. ทุติเย ขตฺติยสฺสาติ ชาติยา ขตฺติยสฺส. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ ราชาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺตสฺส. สารณียานิ ภวนฺตีติ สริตพฺพานิ อสมฺมุสฺสนียานิ โหนฺติ. ชาโตติ นิพฺพตฺโต. ยาวชีวํ สารณียนฺติ ทหรกาเล ชานิตุมฺปิ น สกฺกา, อปรภาเค ปน มาตาปิตุอาทีหิ ญาตเกหิ วา ทาสาทีหิ วา ‘‘ตฺวํ อสุกชนปเท อสุกนคเร อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเต ชาโต’’ติ อาจิกฺขิเต สุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ สรติ น สมฺมุสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยาวชีวํ สารณียํ โหตี’’ติ. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขัตติยัสสะ ความว่า แห่งกษัตริย์โดยชาติ บทว่า มุทธาวสิตตัสสะ ความว่า ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยพระราชพิธีราชาภิเษก บทว่า สารณียานิ ภวันติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือน บทว่า ชาโต ความว่า เกิดแล้ว บทว่า ยาวชีวํ สารณียํ ความว่า ในวัยเด็กไม่อาจจะรู้ได้ แต่ในภายหลัง เมื่อมารดาบิดาเป็นต้น หรือญาติ หรือทาสเป็นต้น บอกว่า "ท่านเกิดในชนบทชื่อโน้น ในเมืองชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ในนักษัตรชื่อโน้น" ครั้นได้ฟังแล้ว ตั้งแต่กาลนั้นไป ก็ระลึกได้ตลอดชีวิต ไม่ลืมเลือน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต" อิทํ[Pg.75], ภิกฺขเว, ทุติยนฺติ อภิเสกฏฺฐานํ นาม รญฺโญ พลวตุฏฺฐิกรํ โหติ, เตนสฺส ตํ ยาวชีวํ สารณียํ. สงฺคามวิชยฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สงฺคามนฺติ ยุทฺธํ. อภิวิชินิตฺวาติ ชินิตฺวา สตฺตุมทฺทนํ กตฺวา. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตเมว สงฺคามฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ อภิภวิตฺวา อาวสติ. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว ทุติยํ ความว่า สถานที่อภิเษก ชื่อว่าย่อมทำความยินดีอย่างยิ่งแก่พระราชา เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่พระองค์พึงระลึกตลอดชีวิต แม้ในสถานที่ที่ทรงได้รับชัยชนะในสงคราม ก็นัยนี้เช่นกัน ก็ในบทนี้ บทว่า สังคามํ คือ การรบ บทว่า อภิวิชินิตฺวา ความว่า ชนะแล้ว คือ ทำการย่ำยีศัตรู บทว่า ตเมว สังคามสีสํ ความว่า สถานที่รบนั้นนั่นเอง บทว่า อัชฌาวสติ ความว่า ครอบครองอยู่ อิทานิ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รญฺโญ ชาติฏฺฐานาทีหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตปฺปฏิภาเค ตโย ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ การณํ อาภตํ, ตสฺมา เต ทสฺเสนฺโต เอวเมว โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหตีติ เอตฺถ จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ปพฺพชฺชานิสฺสิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ อสุกชนปเท อสุกวิหาเร อสุกมาฬเก อสุกทิวาฏฺฐาเน อสุกจงฺกเม อสุกรุกฺขมูเล ปพฺพชิโต’’ติ เอวํ ยาวชีวํ สริตพฺพเมว โหติ น สมฺมุสฺสิตพฺพํ. บัดนี้ เพราะว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยสถานที่ประสูติเป็นต้นของพระราชา แต่ในพระศาสนานี้ ทรงนำเหตุนี้มาเพื่อแสดงบุคคล ๓ จำพวกผู้เป็นส่วนเปรียบเทียบนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ นี้ พึงทราบว่า แม้จตุปาริสุทธิศีลก็อาศัยบรรพชาเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต ไม่พึงลืมเลือนว่า "เราบวชในรัฐชื่อโน้น ในชนบทชื่อโน้น ในวิหารชื่อโน้น ในมณฑลชื่อโน้น ในที่พักกลางวันชื่อโน้น ในที่จงกรมชื่อโน้น ที่โคนไม้ชื่อโน้น" อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ อตฺถิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ เอตฺตโก ทุกฺขสมุทโย, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขสมุทโย อตฺถีติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ จตูหิ สจฺเจหิ โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. กสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺติ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล โสตาปนฺโน ชาโต’’ติ ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียํ. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ทุกขสมุทัยมีเพียงเท่านี้ ทุกขสมุทัยที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ โสดาปัตติมรรคจึงถูกกล่าวด้วยสัจจะ ๔ ส่วนกสิณบริกรรมและวิปัสสนาญาณทั้งหลายย่อมอาศัยมรรคเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราเป็นโสดาบันในรัฐชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนไม้ชื่อโน้น" อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. สารณียนฺติ ‘‘มยา อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล อรหตฺตํ ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน อรหตฺตปตฺติฏฺฐานํ นาม ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียนฺติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. บทว่า อาสวานํ ขยา ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลปัญญา. บทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ได้แก่ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง. บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหรติ ได้แก่ บรรลุแล้วอยู่. บทว่า สารณียนฺติ ความว่า สถานที่ที่ตนบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าเป็นที่อันตนพึงระลึกได้ ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราบรรลุพระอรหัตในแว่นแคว้นชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนต้นไม้ชื่อโน้น" ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับความที่เชื่อมกันนั่นเอง. ๓. อาสํสสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอาสังสสูตร ๑๓. ตติเย สนฺโตติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. สํวิชฺชมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. นิราโสติ อนาโส อปตฺถโน. อาสํโสติ [Pg.76] อาสํสมาโน ปตฺถยมาโน. วิคตาโสติ อปคตาโส. จณฺฑาลกุเลติ จณฺฑาลานํ กุเล. เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกานํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุเล. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สนฺโต ได้แก่ มีอยู่, หาได้. บทว่า สํวิชฺชมานา เป็นไวพจน์ของบทว่า สนฺโต นั่นเอง. บทว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. บทว่า นิราโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความหวัง, ผู้ไม่มีความปรารถนา. บทว่า อาสํโส ได้แก่ ผู้หวังอยู่, ผู้ปรารถนาอยู่. บทว่า วิคตาโส ได้แก่ ผู้มีความหวังไปปราศแล้ว. บทว่า จณฺฑาลกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจัณฑาล. บทว่า เวนกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล ได้แก่ ในตระกูลของพรานเนื้อ. บทว่า รถการกุเล ได้แก่ ในตระกูลของช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนเทขยะดอกไม้. เอตฺตาวตา กุลวิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา นีจกุเล ชาโตปิ เอกจฺโจ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน, อยํ ปน น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส โภควิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ทลิทฺเทติอาทิมาห. ตตฺถ ทลิทฺเทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคเต. อปฺปนฺนปานโภชเนติ ปริตฺตกอนฺนปานโภชเน. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขชีวิเก, ยตฺถ วายาเมน ปโยเคน ชีวิตวุตฺตึ สาเธนฺติ, ตถารูเปติ อตฺโถ. ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภตีติ ยสฺมึ กุเล ทุกฺเขน ยาคุภตฺตฆาโส จ โกปีนมตฺตํ อจฺฉาทนญฺจ ลพฺภติ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความวิบัติแห่งตระกูลไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงความวิบัติแห่งโภคะของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทลิทฺเท. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทลิทฺเท ได้แก่ ในตระกูลที่ประสบกับความยากจน. บทว่า อปฺปนฺนปานโภชเน ได้แก่ ในตระกูลที่มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย. บทว่า กสิรวุตฺติเก ได้แก่ ในตระกูลที่มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง อธิบายว่า ในตระกูลเช่นใดที่ (คน) สำเร็จการเลี้ยงชีพได้ด้วยความพยายามและความเพียร. บทว่า ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ ความว่า ในตระกูลใดที่ได้อาหารคือข้าวต้มและข้าวสวย และเครื่องนุ่งห่มเพียงแค่ผ้าเตี่ยวด้วยความลำบาก. อิทานิ ยสฺมา เอกจฺโจ นีจกุเล ชาโตปิ อุปธิสมฺปนฺโน โหติ อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิโต, อยญฺจ น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส สรีรวิปตฺติมฺปิ ทสฺเสตุํ โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณติอาทิมาห. ตตฺถ ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี. ปทีเปยฺยสฺสาติ วฏฺฏิเตลกปลฺลกาทิโน ปทีปอุปกรณสฺส. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? นีจกุเล ชาตตฺตา. บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นผู้มีรูปสมบัติสมบูรณ์ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงแม้ความวิบัติแห่งสรีระของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺพณฺโณ ได้แก่ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ราวกับเปรตคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก ได้แก่ มีรูปร่างไม่น่าดูแม้สำหรับมารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า โอโกฏิมโก ได้แก่ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ ได้แก่ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี ได้แก่ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง. บทว่า ขญฺโช ได้แก่ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต ได้แก่ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ไปด้วยแผ่นกระดาน. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส ได้แก่ แห่งอุปกรณ์ประทีป มีไส้ตะเกียง น้ำมัน และถ้วยตะเกียงเป็นต้น. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะเกิดในตระกูลต่ำ. เชฏฺโฐติ อญฺญสฺมึ เชฏฺเฐ สติ กนิฏฺโฐ อาสํ น กโรติ, ตสฺมา เชฏฺโฐติ อาห. อาภิเสโกติ เชฏฺโฐปิ น อภิเสการโห อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อาภิเสโกติ อาห. อนภิสิตฺโตติ อภิเสการโหปิ กาณกุณิอาทิโทสรหิโต สกึ อภิสิตฺโต ปุน อภิเสเก อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อนภิสิตฺโตติ อาห[Pg.77]. อจลปฺปตฺโตติ เชฏฺโฐปิ อาภิเสโก อนภิสิตฺโต มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก, โสปิ อภิเสเก อาสํ น กโรติ. โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ปน ปญฺญายมานมสฺสุเภโท อจลปฺปตฺโต นาม โหติ, มหนฺตมฺปิ รชฺชํ วิจาเรตุํ สมตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อจลปฺปตฺโต’’ติ อาห. ตสฺส เอวํ โหตีติ กสฺมา โหติ? มหาชาติตาย. บทว่า เชฏฺโฐ ความว่า เมื่อมีพี่ชายคนโตอยู่ น้องชายย่อมไม่หวัง (ในตำแหน่ง) ฉะนั้น จึงตรัสว่า เชฏฺโฐ. บทว่า อาภิเสโก ความว่า แม้เป็นพี่ชายคนโต แต่ไม่สมควรแก่อภิเษก ก็ย่อมไม่หวัง ฉะนั้น จึงตรัสว่า อาภิเสโก. บทว่า อนภิสิตฺโต ความว่า แม้ผู้ที่สมควรแก่อภิเษก ปราศจากโทษมีตาบอดมือด้วนเป็นต้น แต่เมื่อได้รับอภิเษกครั้งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่หวังในอภิเษกอีก ฉะนั้น จึงตรัสว่า อนภิสิตฺโต. บทว่า อจลปฺปตฺโต ความว่า แม้จะเป็นพี่ชายคนโต สมควรแก่อภิเษก ยังไม่ได้รับอภิเษก แต่เป็นเด็กอ่อนปัญญานอนหงายอยู่ แม้เขาก็ย่อมไม่หวังในอภิเษก. ส่วนราชกุมารอายุราว ๑๖ ปี มีหนวดเคราปรากฏขึ้นแล้ว ชื่อว่าถึงความมั่นคงแล้ว สามารถที่จะบริหารราชสมบัติแม้อันยิ่งใหญ่ได้ ฉะนั้น จึงตรัสว่า อจลปฺปตฺโต. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา) ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะมีชาติกำเนิดสูง. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปเรสํ อาสงฺกนียสมาจาโร, อตฺตนาเยว วา สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, สาสงฺกสมาจาโรติ อตฺโถ. ตสฺส หิ ทิวาฏฺฐานาทีสุ สนฺนิปติตฺวา กิญฺจิเทว มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม เอกโต หุตฺวา มนฺเตนฺติ, กจฺจิ นุ โข มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหติ. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโตติ ปฏิจฺฉาเทตพฺพยุตฺตเกน ปาปกมฺเมน สมนฺนาคโต. อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญติ อสฺสมโณ หุตฺวาว สมณปติรูปกตาย ‘‘สมโณ อห’’นฺติ เอวํ ปฏิญฺโญ. อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อญฺเญ พฺรหฺมจาริโน สุนิวตฺเถ สุปารุเต สุมฺภกปตฺตธเร คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺเต ทิสฺวา สยมฺปิ ตาทิเสน อากาเรน ตถา ปฏิปชฺชนโต ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญํ เทนฺโต วิย โหติ. ‘‘อหํ ภิกฺขู’’ติ วตฺวา อุโปสถคฺคาทีนิ ปวิสนฺโต ปน พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ โหติเยว, ตถา สงฺฆิกํ ลาภํ คณฺหนฺโต. อนฺโตปูตีติ ปูตินา กมฺเมน อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ. อวสฺสุโตติ ราคาทีหิ ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ สญฺชาตราคาทิกจวโร. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? โลกุตฺตรธมฺมอุปนิสฺสยสฺส นตฺถิตาย. ตสฺส เอวํ โหตีติ. กสฺมา โหติ? มหาสีลสฺมึ ปริปูรการิตาย. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่น่าระลึกถึงด้วยความรังเกียจ คือ เมื่อคนอื่นเห็นความประพฤติไม่สมควรบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่น่ารังเกียจว่า "กรรมนี้ภิกษุรูปนี้คงทำแล้ว" ดังนี้ หรือมีความประพฤติที่ตนเองนั่นแหละพึงระลึกถึงด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ หรือว่าพวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากัน". บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วที่ควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่เพราะความเป็นผู้มีรูปร่างคล้ายสมณะ จึงปฏิญญาว่า "เราเป็นสมณะ". บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ เห็นพรหมจารีบุคคลเหล่าอื่นผู้นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรดินที่ขัดดีแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในคามนิคมราชธานีเลี้ยงชีพอยู่ แม้ตนเองก็ประพฤติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น จึงเป็นดุจให้ปฏิญญาว่า "เราเป็นพรหมจารี". ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "เราเป็นภิกษุ" แล้วเข้าไปสู่โรงอุโบสถเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับผู้ที่รับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าในเข้าไปภายในแล้ว. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้มีขยะคือกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรม. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีปกติทำศีลอันยิ่งใหญ่ให้บริบูรณ์. ๔. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาจักกวัตติสูตร ๑๔. จตุตฺเถ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. วตฺติตํ วา อเนน จกฺกนฺติ จกฺกวตฺตี. ธมฺโม อสฺส [Pg.78] อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ทสวิเธน จกฺกวตฺติวตฺเตน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. โสปิ น อราชกนฺติ โสปิ อญฺญํ นิสฺสยราชานํ อลภิตฺวา จกฺกํ นาม วตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. อิติ สตฺถา เทสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ยถานุสนฺธึ อปาเปตฺวาว ตุณฺหี อโหสิ. กสฺมา? อนุสนฺธิกุสลา อุฏฺฐหิตฺวา อนุสนฺธึ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, พหู หิ อิมสฺมึ ฐาเน ตถารูปา ภิกฺขู, อถาหํ เตหิ ปุฏฺโฐ เทสนํ วฑฺเฒสฺสามีติ. อเถโก อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต โก ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ภควาปิสฺส พฺยากโรนฺโต ธมฺโม ภิกฺขูติอาทิมาห. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ ชื่อว่าราชา เพราะทรงยังชนให้ยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะทรงยังจักรให้เป็นไป หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะจักร อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้ว ชื่อว่าธัมมิกะ เพราะธรรมมีอยู่แก่พระองค์ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ทรงเป็นไปโดยธรรมคือจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการเท่านั้น อธิบายว่า แม้พระองค์ก็มิใช่ผู้ไม่มีพระราชาอื่น คือ แม้พระองค์เมื่อไม่ได้พระราชาที่เป็นที่พึ่งอื่น ก็ไม่สามารถจะยังจักรให้เป็นไปได้ ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงตั้งเทศนาไว้แล้ว มิได้ทรงนำไปให้ถึงที่สุดตามอนุสนธิ ได้ทรงนิ่งเสีย เพราะเหตุไร? (เพราะทรงพระดำริว่า) ภิกษุผู้ฉลาดในอนุสนธิจะลุกขึ้นถามอนุสนธิ ด้วยว่าภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นในที่นี้มีมาก ลำดับนั้น เราอันภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว จักขยายเทศนาให้พิสดาร ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในอนุสนธิ เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่า..." แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ภิกษุนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ ธรรมแล..." ตตฺถ ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม. ธมฺมนฺติ ตเมว วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุกโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูตาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหตีติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตาย อนุทฺทยายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนิ อาวรณํ. โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ วิทหติ ปวตฺเตติ ฐเปตีติ อตฺโถ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า ธมฺมํ คือ ธรรมอันมีประการดังกล่าวแล้วนั้นนั่นเอง บทว่า นิสฺสาย คือ มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งด้วยจิต กระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นที่อาศัย บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ธรรมนั้นอันบุคคลกระทำแล้วอย่างไรจึงจะชื่อว่าทำดีแล้ว บทว่า ธมฺมํ ครุ กโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก ด้วยความเคารพที่เกิดขึ้นในธรรมนั้น บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโน คือ กระทำความเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมต่อธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นธงและมีธรรมเป็นยอดธง ด้วยความเป็นไปโดยการตั้งธรรมนั้นไว้ข้างหน้าเหมือนธง ยกขึ้นเหมือนยอดธง บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโย คือ เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ เพราะความเป็นผู้มาจากธรรมที่เป็นอธิบดี และเพราะกระทำกิจทั้งปวงโดยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ (ทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม) คือ ชื่อว่าธัมมิกา เพราะธรรมมีอยู่แก่การคุ้มครองนั้น, การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ ใน ๓ อย่างนั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า รักขา (การรักษา) เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อบุคคลรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตนอย่างไร? ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยความเป็นผู้มีเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" ผ้านุ่ง ผ้าห่ม เรือน เป็นต้น ชื่อว่า อาวรณะ (การป้องกัน) การดูแลเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า คุตติ (การคุ้มครอง) ความว่า ย่อมจัดแจง ย่อมให้เป็นไป ย่อมตั้งไว้ ซึ่งการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองทั้งหมดนั้นเป็นอย่างดี อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐาเปนฺโต วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส ททมาโน สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวารยมาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ นาม. ขตฺติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรอสฺสาชานียาทิรตนสมฺปทาเนนปิ [Pg.79] อุปคณฺหิตพฺพา, อนุยนฺตา ขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา, พลกาโย กาลํ อนติกฺกเมตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ, พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน, คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน, ตถา นิคมวาสิโน เนคมา ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา ปน สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา, มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงบุคคลอันเป็นที่ซึ่งการคุ้มครองนั้นพึงจัดแจง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ (ในชนภายใน) ในบทเหล่านั้น นี้เป็นอรรถโดยสังเขป คือ (พระราชา) ผู้ทรงยังบุตรและภรรยาที่นับว่าเป็นคนภายในให้ตั้งมั่นในศีลสังวร และทรงพระราชทานวัตถุ ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่บุตรและภรรยานั้น และทรงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่บุตรและภรรยานั้น ชื่อว่าทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม แม้ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน แต่นี้เป็นข้อพิเศษ คือ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว พึงทรงยกย่องแม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น กษัตริย์ผู้ตามเสด็จ พึงทรงทำให้พอใจแม้ด้วยการพระราชทานยานพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น พลนิกาย พึงทรงอนุเคราะห์แม้ด้วยการพระราชทานภัตตาหารและค่าจ้างโดยไม่ให้ล่วงเวลา พราหมณ์ทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยเทยยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น คหบดีทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ และโคงานเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน ชาวนิคม ชื่อว่า เนคมะ และชาวชนบท ชื่อว่า ชานปทะ ส่วนสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันนำออกแล้ว พึงทรงสักการะด้วยการถวายสมณบริขาร เนื้อและนก พึงทรงทำให้เบาใจด้วยการให้อภัยทาน ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตตีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมเนว จกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เตน เอวํ ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ. เกนจิ มนุสฺสภูเตนาติ เทวตา นาม อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตเมว กโรนฺติ, ตสฺมา ตา อคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิอตฺถิเกน, ปฏิสตฺตุนาติ อตฺโถ. ธมฺมิโกติ จกฺกวตฺตี ทสกุสลกมฺมปถวเสน ธมฺมิโก, ตถาคโต ปน นวโลกุตฺตรธมฺมวเสน. ธมฺมราชาติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ มหาชนํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ธมฺมํเยวาติ นวโลกุตฺตรธมฺมเมว นิสฺสาย ตเมว สกฺกโรนฺโต ตํ ครุกโรนฺโต ตํ อปจายมาโน. โสวสฺส ธมฺโม อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ธโชติ ธมฺมทฺธโช. โสวสฺส เกตูติ ธมฺมเกตุ. ตเมว อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหรตีติ ธมฺมาธิปเตยฺโย. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมทายิกรกฺขญฺจ อาวรณญฺจ คุตฺติญฺจ. สํวิทหตีติ ฐเปติ ปญฺญเปติ. เอวรูปนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ น เสวิตพฺพํ, สุจริตํ เสวิตพฺพนฺติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สํวิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา กเถตฺวา. ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ นวโลกุตฺตรธมฺเมเนว อสทิสํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เอวํ ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ เอเตสุ สมณาทีสุ เอเกนปิ ปฏิวตฺเตตุํ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. บทว่า ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตติ (ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (จักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ อาณาจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้ บทว่า เกนจิ มนุสฺสภูเตน (อันใครๆ ที่เป็นมนุษย์) คือ ชื่อว่าเทวดาย่อมทำแต่สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถือเอาเทวดาเหล่านั้น ตรัสว่า "มนุสฺสภูเตน" บทว่า ปจฺจตฺถิเกน (โดยข้าศึก) คือ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ตรงกันข้าม ความว่า คือ ศัตรู บทว่า ธมฺมิโก คือ พระเจ้าจักรพรรดิชื่อว่าธัมมิกะ โดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนพระตถาคต (ชื่อว่าธัมมิกะ) โดยอำนาจแห่งนวโลกุตรธรรม บทว่า ธมฺมราชา คือ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะทรงยังมหาชนให้ยินดีด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า ธมฺมํเยว คือ ทรงอาศัยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรมนั้นนั่นเอง ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่าธง เพราะอรรถว่าสูงสุด ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัทธโช ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่ายอดธง ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมเกตุ ทรงกระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นอธิบดี ให้เป็นใหญ่ แล้วประทับอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมาธิปเตยโย บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ คือ การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองที่ให้โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม บทว่า สํวิทหติ คือ ทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ บทว่า เอวรูปํ คือ กายทุจริต ๓ อย่าง ไม่พึงเสพ, สุจริตพึงเสพ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า สํวิทหิตฺวา คือ ทรงตั้งไว้แล้ว ตรัสบอกแล้ว บทว่า ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ (ทรงยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังธรรมจักรอันไม่มีสิ่งอื่นเปรียบให้เป็นไปโดยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (ธรรมจักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ ธรรมจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ อันบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่สมณะเป็นต้นเหล่านี้ ไม่สามารถให้กลับ ให้ต้านทานได้ บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น ๕. สเจตนสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาสเจตนสูตร ๑๕. ปญฺจเม อิสิปตเนติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาตานํ อิสีนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย เจว อุโปสถกรณตฺถาย จ อาคนฺตฺวา ปตเน, สนฺนิปาตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ปทเนติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. มิคทาเยติ [Pg.80] มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺเน. ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหีติ โส กิร รญฺญา อาณตฺตทิวเสเยว สพฺพูปกรณานิ สชฺเชตฺวา อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คามทฺวารคามมชฺฌเทวกุลสุสานาทีสุ ฐิตรุกฺเข เจว ฌามปติตสุกฺขรุกฺเข จ วิวชฺเชตฺวา สมฺปนฺนปเทเส ฐิเต สพฺพโทสวิวชฺชิเต นาภิอรเนมีนํ อนุรูเป รุกฺเข คเหตฺวา ตํ จกฺกํ อกาสิ. ตสฺส รุกฺเข วิจินิตฺวา คณฺหนฺตสฺส เจว กโรนฺตสฺส จ เอตฺตโก กาโล วีติวตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหี’’ติ. นานากรณนฺติ นานตฺตํ. เนสนฺติ น เอสํ. อตฺเถสนฺติ อตฺถิ เอสํ. อภิสงฺขารสฺส คตีติ ปโยคสฺส คมนํ. จิงฺคุลายิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา. อกฺขาหตํ มญฺเญติ อกฺเข ปเวเสตฺวา ฐปิตมิว. ๑๕. ในปัญจมสูตร บทว่า อิสิปตเน ความว่า เป็นที่ลงมา เป็นที่ประชุมของท่านผู้แสวงหาคุณคือศีลและสมาธิเป็นต้น ผู้ได้นามว่าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่การยังธรรมจักรให้เป็นไป และเพื่อประโยชน์แก่การทำอุโบสถ ก็มีปาฐะว่า ปทเน บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. บทว่า มิคทาเย คือ ในที่อันเขาให้เพื่อความไม่มีภัยแก่หมู่เนื้อ. บทว่า ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ ความว่า ได้ยินว่า นายช่างทำล้อนั้น ในวันที่พระราชาทรงรับสั่งนั่นเอง ได้ตระเตรียมอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว พร้อมกับพวกอันเตวาสิกเข้าไปสู่ป่า เว้นต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ประตูบ้าน กลางบ้าน เทวสถาน และป่าช้าเป็นต้น และเว้นต้นไม้ที่ถูกไฟไหม้ ต้นไม้ที่ล้มเอง และต้นไม้แห้ง แล้วเลือกเอาต้นไม้ที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่สมบูรณ์ ปราศจากโทษทั้งปวง เหมาะสมแก่ดุม กำ และกง แล้วได้ทำล้อนั้น. กาลประมาณเท่านี้ ได้ล่วงไปแล้วแก่นายช่างทำล้อนั้นผู้เลือกหาและเก็บเอาต้นไม้และผู้กำลังทำอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ” (สำเร็จด้วยหกเดือนหย่อนหกราตรี). บทว่า นานากรณํ คือ ความแตกต่าง. บทว่า เนสํ คือ น เอสํ (ไม่มีแก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อตฺเถสํ คือ อตฺถิ เอสํ (มีอยู่แก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อภิสงฺขารสฺส คติ คือ ความเป็นไปแห่งการปรุงแต่ง. บทว่า จิงฺคุลายิตฺวา คือ หมุนไป. บทว่า อกฺขาหตํ มญฺเญ คือ (ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า ประหนึ่งสอดเข้าไว้ในเพลาแล้วตั้งไว้. สโทสาติ สคณฺฑา อุณฺณโตณตฏฺฐานยุตฺตา. สกสาวาติ ปูติสาเรน เจว เผคฺคุนา จ ยุตฺตา. กายวงฺกาติอาทีนิ กายทุจฺจริตาทีนํ นามานิ. เอวํ ปปติตาติ เอวํ คุณปตเนน ปติตา. เอวํ ปติฏฺฐิตาติ เอวํ คุเณหิ ปติฏฺฐิตา. ตตฺถ โลกิยมหาชนา ปปติตา นาม, โสตาปนฺนาทโย ปติฏฺฐิตา นาม. เตสุปิ ปุริมา ตโย กิเลสานํ สมุทาจารกฺขเณ ปปติตา นาม, ขีณาสวา ปน เอกนฺเตเนว ปติฏฺฐิตา นาม. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปหีนกายวงฺกาทโย ปปตนฺติ, ปหีนกายวงฺกาทโย ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา. กายวงฺกาทีนํ ปน เอวํ ปหานํ เวทิตพฺพํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณาวาจา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ฉ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ผรุสาวาจา พฺยาปาโทติ ทฺเว อนาคามิมคฺเคน, อภิชฺฌา สมฺผปฺปลาโปติ ทฺเว อรหตฺตมคฺเคนาติ. บทว่า สโทสา คือ มีปุ่ม มีตา ประกอบด้วยที่สูงๆ ต่ำๆ. บทว่า สกสาฬา คือ ประกอบด้วยแก่นที่ผุและกระพี้. บทว่า กายวงฺกาทีนิ เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า เอวํ ปปติตา คือ ตกไปแล้วด้วยการตกไปแห่งคุณอย่างนี้. บทว่า เอวํ ปฏิฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยคุณอย่างนี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกีย์ ชื่อว่าผู้ตกไป, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้ว. แม้ในพระอริยบุคคลเหล่านั้น สามท่านแรก ชื่อว่าผู้ตกไปในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, ส่วนพระขีณาสพ ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียวแท้. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละกายวังกะเป็นต้นไม่ได้ ย่อมตกไป, บุคคลผู้ละกายวังกะเป็นต้นได้แล้ว ย่อมตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น. พึงทราบการละกายวังกะเป็นต้นอย่างนี้ คือ เบื้องต้น ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา มิจฉาทิฏฐิ ย่อมถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ ผรุสวาจา พยาบาท (ย่อมถูกละได้) ด้วยอนาคามิมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ อภิชฌา สัมผัปปลาปะ (ย่อมถูกละได้) ด้วยอรหัตตมรรค. ๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร ๑๖. ฉฏฺเฐ อปณฺณกปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฏิปทํ เอกํสปฏิปทํ นิยฺยานิกปฏิปทํ การณปฏิปทํ สารปฏิปทํ มณฺฑปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, น ตกฺกคฺคาเหน วา นยคฺคาเหน วา. เอวํ คเหตฺวา ปฏิปนฺโน หิ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺตีหิ หายติ ปริหายติ, อปณฺณกปฏิปทํ [Pg.81] ปฏิปนฺโน ปน ตาหิ สมฺปตฺตีหิ น ปริหายติ. อตีเต กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺเนสุ ทฺวีสุ สตฺถวาเหสุ ยกฺขสฺส วจนํ คเหตฺวา พาลสตฺถวาโห สทฺธึ สตฺเถน อนยพฺยสนํ ปตฺโต, ยกฺขสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อุทกทิฏฺฐฏฺฐาเน อุทกํ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ สตฺถเก สญฺญาเปตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺโน ปณฺฑิตสตฺถวาโห วิย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ๑๖. ในฉัฏฐสูตร บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ชื่อว่าดำเนินไปสู่ปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด ปฏิปทาที่เป็นส่วนเดียว ปฏิปทาที่เป็นทางออก (จากวัฏฏะ) ปฏิปทาที่เป็นเหตุ ปฏิปทาที่เป็นสาระ ปฏิปทาที่ผ่องใส ปฏิปทาที่ไม่เป็นข้าศึก ปฏิปทาที่คล้อยตาม ปฏิปทาที่เป็นไปตามธรรมสมควรแก่ธรรม, ไม่ใช่ดำเนินไปด้วยการยึดถือตามความตรึก หรือด้วยการยึดถือตามนัย. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ผู้ยึดถืออย่างนั้นแล้วปฏิบัติ ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบจากสมบัติคือมนุษย์ เทวดา และนิพพาน, ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา ย่อมไม่เสื่อมจากสมบัติเหล่านั้น. เปรียบเหมือนในอดีต ในบรรดานายกองเกวียนสองพวกผู้เดินทางไกลในกันดาร นายกองเกวียนผู้โง่เขลาเชื่อคำของยักษ์ ได้ถึงความพินาศฉิบหายพร้อมกับกองเกวียน, (ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา) เปรียบเหมือนนายกองเกวียนผู้เป็นบัณฑิต ไม่เชื่อคำของยักษ์ ให้พวกกองเกวียนน้อยเข้าใจว่า “เราจักทิ้งน้ำในที่ที่เห็นน้ำ” แล้วดำเนินไปตามทาง. ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า – ‘‘อปณฺณกํ ฐานเมเก, ทุติยํ อาหุ ตกฺกิกา; เอตทญฺญาย เมธาวี, ตํ คณฺเห ยทปณฺณก’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๑); “ชนพวกหนึ่งยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาด, (ส่วน) พวกนักตรึกกล่าว (ฐานะ) ที่สอง; ผู้มีปัญญารู้เรื่องนั้นแล้ว พึงยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาดนั้น” ดังนี้. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ เอตฺถ โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๖) การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๔๕๗; ธ. ป. ๓๙๖) จ ‘‘ตเมนํ กมฺมชวาตา นิวตฺติตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ สมฺปริวตฺเตตฺวา มาตุ โยนิมุเข สมฺปฏิปาเทนฺตี’’ติ จ อาทีสุ ปสฺสาวมคฺโค. อิธ ปน การณํ อธิปฺเปตํ. อารทฺธาติ ปคฺคหิตา ปริปุณฺณา. ในบทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ นี้ คำว่า โยนิ เป็นชื่อของส่วนแห่งขันธ์ก็ได้ ของเหตุการณ์ก็ได้ ของช่องปัสสาวะก็ได้. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “สารีบุตร โยนิเหล่านี้มี ๔ อย่างแล” ส่วนแห่งขันธ์ ชื่อว่า โยนิ. ในบทเป็นต้นว่า “ภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อบรรลุผล” เหตุ (ชื่อว่า โยนิ). ในบทเป็นต้นว่า “เราไม่เรียกบุคคลผู้เกิดจากโยนิ มีกำเนิดจากมารดาว่าเป็นพราหมณ์” และ “ลมเกิดแต่กรรมพลิกทารกนั้นให้กลับเท้าขึ้นเบื้องบน ศีรษะลงเบื้องล่าง แล้วนำมาสู่ปากช่องคลอดของมารดา” ช่องปัสสาวะ (ชื่อว่า โยนิ). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเหตุ. บทว่า อารทฺธา คือ อันประคองไว้แล้ว, อันบริบูรณ์แล้ว. อาสวานํ ขยายาติ เอตฺถ อาสวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุ, โอกาสโต ยาว ภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา, เอเต ธมฺเม เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อากาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทโย อาสวา, อาสวา วิยาติปิ อาสวา. โลกสฺมิมฺปิ หิ จิรปาริวาสิกา มทิราทโย อาสวาติ วุจฺจนฺติ, ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเตเยว ภวิตุมรหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ปุริมานิ เจตฺถ นิพฺพจนานิ ยตฺถ กิเลสา อาสวาติ อาคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ยุชฺชนฺติ, ปจฺฉิมํ กมฺเมปิ. น เกวลญฺจ กมฺมกิเลสาเยว อาสวา, อปิจ โข นานปฺปการา อุปทฺทวาปิ. สุตฺเตสุ หิ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ [Pg.82] เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา. ในบทว่า อาสวานํ ขยาย นี้ พึงทราบความดังนี้ ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อาสวะ, อธิบายว่า ย่อมไหลไป ย่อมเป็นไปจากจักขุทวารเป็นต้น... จนถึงมโนทวาร. หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไปโดยสภาวะจนถึงโคตรภูภูมิ โดยโอกาสจนถึงภวัคคพรหม เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) ชื่อว่า อาสวะ, ความว่า ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นและโอกาสนั้นไว้ภายใน. จริงอยู่ อา-อักษรนี้ มีอรรถว่ากระทำไว้ภายใน. สุราเป็นต้น ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน, (ธรรมเหล่าใด) เป็นประดุจอาสวะ เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. จริงอยู่ แม้ในโลก สุราเป็นต้นที่หมักดองไว้นาน เขาก็เรียกว่า อาสวะ, และถ้าชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน ก็ควรจะเป็นได้แต่ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (คือ โลภะ ทิฏฐิ โมหะ). และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ก่อนแต่นี้อวิชชาไม่มี” เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง (ธรรมเหล่าใด) ย่อมไหลไป คือยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานให้เกิด เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. ในบรรดาวิเคราะห์เหล่านั้น วิเคราะห์สองบทแรก ย่อมเหมาะสมในที่ใดที่กิเลสมาในชื่อว่า อาสวะ, วิเคราะห์บทหลังเหมาะสมแม้ในกรรม. และมิใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นชื่อว่า อาสวะ, แต่โดยที่แท้ อุปัทวะต่างๆ ก็ (ชื่อว่า อาสวะ) ด้วย. จริงอยู่ ในพระสูตรทั้งหลาย ในบทว่า “จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะที่เป็นไปในทิฏฐธรรมอย่างเดียว” นี้ กิเลสอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่า อาสวะ. ‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม; ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช; เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) – “อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นเทวดา หรือเป็นคนธรรพ์ผู้ไปในอากาศได้, อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นยักษ์ หรือพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์ได้, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากแล้ว” ดังนี้ (อํ. จตุกฺก. ๔/๓๖) – เอตฺถ เตภูมกํ จ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) เอตฺถ ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา. ในคาถานั้น (อาสวะ ได้แก่) กรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ. ในบาลีว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐) (อาสวะ ได้แก่) อุปัทวะมีประการต่างๆ คือ การถูกผู้อื่นว่าร้าย ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะที่เป็นทุกข์ในอบาย. เต ปเนเต อาสวา ยตฺถ ยถา อาคตา, ตตฺถ ตถา เวทิตพฺพา. เอเต หิ วินเย ตาว ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) ทฺเวธา อาคตา. สฬายตเน ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๑) ติธา อาคตา. อญฺเญสุ จ สุตฺตนฺเตสุ (จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๙; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๑๐๒-๑๑๐๖; วิภ. ๙๓๗) จ เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สห จตุธา อาคตา. นิพฺเพธิกปริยาเยน ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓) ปญฺจธา อาคตา. กมฺมเมว เจตฺถ อาสวาติ วุตฺตํ. ฉกฺกนิปาเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวราปหาตพฺพา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน ฉธา อาคตา. สพฺพาสวปริยาเย (ม. นิ. ๑.๑๔ อาทโย) เตเยว ทสฺสเนน ปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺตธา อาคตา. อิธ ปน อภิธมฺมนเยน จตฺตาโร อาสวา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา. ก็อาสวะเหล่านั้นมาแล้วในที่ใดๆ อย่างไรๆ พึงทราบในที่นั้นๆ อย่างนั้นๆ. จริงอยู่ อาสวะเหล่านั้นมาแล้วโดย ๒ นัย ในพระวินัยก่อนว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐). มาแล้วโดย ๓ นัย ในสฬายตนวรรคว่า “ดูก่อนอาวุโส อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” ดังนี้ (สํ. สฬา. ๑๘/๓๒๑). และมาแล้วโดย ๔ นัย พร้อมกับทิฏฐาสวะ ในพระสูตรอื่นๆ (ขุ. จูฬนิ. ชตุกัณณีมาณวปุจฉานิทเทส ๓๐/๖๙; ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๐๗) และในพระอภิธรรม (อภิ. สํ. ๓๔/๑๑๐๒-๑๑๐๖; อภิ. วิ. ๓๕/๙๓๗) ก็เช่นกัน. มาแล้วโดย ๕ นัย โดยนิพเพธิกปริยายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุษยโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๖๓). และในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากรรมเท่านั้นเป็นอาสวะ. มาแล้วโดย ๖ นัย ในฉักกนิบาต ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยความสังวรมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๕๘). มาแล้วโดย ๗ นัย ในสัพพาสวปริยาย (ม. มู. ๑๒/๑๔ เป็นต้น) พร้อมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ. แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาอาสวะ ๔ อย่างตามนัยแห่งพระอภิธรรม. ขยายาติ เอตฺถ ปน อาสวานํ สรสเภโทปิ ขีณากาโรปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ หิ อาสวานํ สรสเภโท ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘ชานโต อหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต [Pg.83] อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๒.๒๓; อิติวุ. ๑๐๒) เอตฺถ อาสวปฺปหานํ อาสวานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. แต่ในบทว่า ขยาย นี้ แม้ความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะ แม้อาการที่สิ้นไป แม้มรรค ผล และนิพพาน ก็เรียกว่า “อาสวักขยะ”. จริงอยู่ ในบาลีว่า “ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานไปแห่งอาสวะเหล่าใด” ดังนี้ ท่านกล่าวความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อรู้ เมื่อเห็น จึงกล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๑๕; สํ. นิ. ๑๖/๒๓; ขุ. อิติ. ๒๕/๑๐๒) ท่านกล่าวการละอาสวะ ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มีแห่งอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน; ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒) – “พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ย่อมมีญาณในความสิ้นไปเป็นเบื้องแรก หลังจากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดไป” ดังนี้ (ขุ. อิติ. ๒๕/๖๒) – เอตฺถ มคฺโค ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ. ในคาถานั้น ท่านกล่าวอริยมรรคว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๔๓๘) (อาสวักขยะ ได้แก่) ผล. ‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน; อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓) – “อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยมองหาโทษของผู้อื่น ผู้มีความสำคัญว่าควรติเตียนอยู่เป็นนิตย์ บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้ (ขุ. ธ. ๒๕/๒๕๓) – เอตฺถ นิพฺพานํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ผลํ สนฺธาย ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ อาห, อรหตฺตผลตฺถายาติ อตฺโถ. ในคาถานั้น (อาสวักขยะ ได้แก่) นิพพาน. แต่ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงผล ตรัสว่า “เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” อธิบายว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร. โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนสฺมึ ปมาณญฺญู, ปฏิคฺคหณปริโภคปจฺจเวกฺขณมตฺตํ ชานาติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ชาคริยํ อนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ ชาครณภาวํ อนุยุตฺโต, ชาครเณเยว ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. บทว่า อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ความว่า เป็นผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า โภชเน มตฺตญฺญู ความว่า เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ อธิบายว่า ย่อมรู้ ย่อมรู้ทั่วถึงประมาณในการรับ การบริโภค และการพิจารณา. บทว่า ชาคริยํ อนุยุตฺโต ความว่า แบ่งกลางคืนและกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้ว ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่ใน ๕ ส่วน อธิบายว่า ประกอบตนอย่างยิ่งในความตื่นนั่นเทียว. เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว ฐปิตปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วิตฺถาริโต, ตถา ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวายาติอาทีนํ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘). อาวรณีเยหิ ธมฺเมหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ ธมฺเมหิ. นีวรณานิ หิ จิตฺตํ อาวริตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อาวรณียา ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สีหเสยฺยํ กปฺเปตีติ สีโห วิย เสยฺยํ กปฺเปติ. ปาเท ปาทํ อจฺจาธายาติ วามปาทํ ทกฺขิณปาเท อติอาธาย. สมํ ฐปิเต หิ ปาเท ชาณุเกน ชาณุกํ โคปฺผเกน จ โคปฺผกํ ฆฏียติ, ตโต เวทนา อุฏฺฐหนฺติ. ตสฺมา ตสฺส โทสสฺส ปริวชฺชนตฺถํ โถกํ อติกฺกมิตฺวา เอส ปาทํ ฐเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปาเท ปาทํ อจฺจาธายา’’ติ. ครั้นทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกมาติกานั้นตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุ...เป็นอย่างไร). ในบทเหล่านั้น เนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (เห็นรูปด้วยจักษุ) ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๑/๑๕) และเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวาย (ย่อมพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น) ก็เช่นกัน (วิสุทฺธิ. ๑/๑๘). บทว่า อาวรณิเยหิ ธมฺเมหิ ความว่า จากธรรมคือนิวรณ์ ๕. จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิตไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อาวรณียธรรม. บทว่า สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมสำเร็จการนอนเหมือนราชสีห์. บทว่า ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย ความว่า วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า คือวางเท้าซ้ายไว้บนเท้าขวา. จริงอยู่ เมื่อวางเท้าเสมอกัน เข่าย่อมกระทบเข่า และตาตุ่มย่อมกระทบตาตุ่ม จากนั้นเวทนาก็เกิดขึ้น. ฉะนั้น เพื่อจะเว้นโทษนั้น ภิกษุนี้จึงวางเท้าให้เหลื่อมกันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย” (วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า). สโต [Pg.84] สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ ปเนส นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ? ปุริมปฺปวตฺติวเสน. อยํ หิ จงฺกเม จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปวตฺตมานํ กมฺมฏฺฐานํ ฐเปตฺวา มญฺเจ วา ผลเก วา นิปนฺโน นิทฺทํ อุปคนฺตฺวา ปุน ปพุชฺฌมาโน กมฺมฏฺฐานํ ฐิตฏฺฐาเน คณฺหนฺโตเยว ปพุชฺฌติ. ตสฺมา นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. อยํ ตาว มูลกมฺมฏฺฐาเน นโยว. ปริคฺคหกมฺมฏฺฐานวเสนาปิ ปเนส สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. กถํ? อยํ หิ จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปาสาณผลเก วา มญฺเจ วา ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปชฺชิตฺวา ปจฺจเวกฺขติ – ‘‘อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ ปติฏฺฐิโต, อเจตโน มญฺโจ อเจตนาย ปถวิยา, อเจตนา ปถวี อเจตเน อุทเก, อเจตนํ อุทกํ อเจตเน วาเต, อเจตโน วาโต อเจตเน อากาเส ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ อากาสมฺปิ ‘อหํ วาตํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ น ชานาติ, วาโตปิ ‘อหํ อากาเส ปติฏฺฐิโต’ติ น ชานาติ. ตถา วาโต น ชานาติ. ‘อหํ อุทกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ…เป… มญฺโจ น ชานาติ, ‘อหํ กายํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ ปติฏฺฐิโต’ติ. น หิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาโภโค วา สมนฺนาหาโร วา มนสิกาโร วา เจตนา วา ปตฺถนา วา อตฺถี’’ติ. ตสฺส เอวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ. เอวํ นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ. บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะ. ถามว่า ก็โยคีบุคคลนี้ เมื่อหลับอยู่ จะชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยอำนาจกรรมฐานที่ให้เป็นไปก่อน. จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ในที่จงกรม ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว วางกรรมฐานที่กำลังเป็นไปอยู่ นอนลงบนเตียงหรือบนแผ่นกระดาน เข้าถึงความหลับแล้ว เมื่อตื่นขึ้นอีก ก็ย่อมตื่นขึ้นพร้อมกับจับกรรมฐานในที่ที่ตั้งอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. นี้เป็นนัยในมูลกรรมฐานก่อน. อนึ่ง โยคีบุคคลนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ แม้ด้วยอำนาจแห่งปริคคหกรรมฐาน (กรรมฐานที่กำหนดเฉพาะ). อย่างไร? จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว นอนตะแคงเบื้องขวาบนแผ่นหินหรือบนเตียงแล้ว ย่อมพิจารณาว่า “กายที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา, เตียงที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) บนแผ่นดินที่ไม่มีเจตนา, แผ่นดินที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในน้ำที่ไม่มีเจตนา, น้ำที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในลมที่ไม่มีเจตนา, ลมที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่ในอากาศที่ไม่มีเจตนา. ในสิ่งเหล่านั้น แม้อากาศก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งลม ตั้งอยู่’, แม้ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในอากาศ’. ฉันใด ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งน้ำ ตั้งอยู่’...ฯลฯ... เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งกาย ตั้งอยู่’, กายก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนเตียง’. จริงอยู่ การนึกถึงกันและกันก็ดี การใส่ใจก็ดี การทำไว้ในใจก็ดี เจตนาก็ดี ความปรารถนาก็ดี ของสิ่งเหล่านั้น หามิได้”. เมื่อโยคีบุคคลนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปัจจเวกขณจิตนั้นย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ คเต จนฺเท วา ตารกาย วา อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทิกํ สญฺญํ มนสิกริตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ กริตฺวา สยิโต หิ ยถาปริจฺฉินฺเนเยว กาเล อุฏฺฐหติ. บทว่า อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา ความว่า ทำไว้ในใจซึ่งอุฏฐานสัญญา คือ สัญญาที่กำหนดเวลาลุกขึ้นว่า “เมื่อดวงจันทร์หรือดวงดาวไปถึงที่ประมาณเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ดังนี้แล้ว ตั้งไว้ในใจ. จริงอยู่ ภิกษุทำอย่างนี้แล้วนอน ย่อมลุกขึ้นได้ในเวลาตามที่กำหนดไว้นั่นเอง. ๗. อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอัตตพยาพาธสูตร ๑๗. สตฺตเม อตฺตพฺยาพาธายาติ อตฺตทุกฺขาย. ปรพฺยาพาธายาติ ปรทุกฺขาย. กายสุจริตนฺติอาทีนิ ปุพฺพภาเค ทสกุสลกมฺมปถวเสน อาคตานิ, อุปริ ปน ยาว อรหตฺตา อวาริตาเนว. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของตน. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของผู้อื่น. บทว่า กายสุจริตํ เป็นต้น ในเบื้องต้น มาด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐, แต่ในเบื้องปลาย (มา) โดยไม่ได้ห้ามไว้จนถึงพระอรหัต. ๘. เทวโลกสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาเทวโลกสูตร ๑๘. อฏฺฐเม [Pg.85] อฏฺฏีเยยฺยาถาติ อฏฺฏา ปีฬิตา ภเวยฺยาถ. หราเยยฺยาถาติ ลชฺเชยฺยาถ. ชิคุจฺเฉยฺยาถาติ คูเถ วิย ตสฺมึ วจเน สญฺชาตชิคุจฺฉา ภเวยฺยาถ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิตีติ ปทสนฺธิพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา, กิราติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. ทิพฺเพน กิร อายุนา อฏฺฏียถาติ เอวมสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปเคว โข ปนาติ ปฐมตรํเยว. ๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อฏฺฏีเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น. บทว่า หราเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้เกิดความรังเกียจในคำนั้น เหมือนรังเกียจในอุจจาระ. ในบทว่า อิติ กิร นี้ บทว่า อิติ เป็นนิบาต (ใช้) เพื่อความสละสลวยของบทสนธิและพยัญชนะ, บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. พึงทราบความเชื่อมโยงของบทนั้นอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่ายอายุทิพย์เถิด ดังได้ยินมา. บทว่า ปเคว โข ปน ความว่า ก่อนอื่นทีเดียว. ๙. ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปฐมปาปณิกสูตร ๑๙. นวเม ปาปณิโกติ อาปณิโก, อาปณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ภณฺฑวิกฺกายกสฺส วาณิชสฺเสตํ อธิวจนํ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา อธิฏฺฐิตํ สุอธิฏฺฐิตํ โหติ, เอวํ สยํ อตฺตปจฺจกฺขํ กโรนฺโต นาธิฏฺฐาติ. ตตฺถ ปจฺจูสกาเล ปทสทฺเทน อุฏฺฐาย ทีปํ ชาเลตฺวา ภณฺฑํ ปสาเรตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. อยํ หิ ยํ โจรา รตฺตึ ภณฺฑํ หริตฺวา ‘‘อิทํ อมฺหากํ หตฺถโต วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺเปน อคฺเฆน เทนฺติ, ยมฺปิ พหุเวริโน มนุสฺสา รตฺตึ นคเร วสิตฺวา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ คณฺหนฺติ, ยํ วา ปน ชนปทํ คนฺตุกามา มนุสฺสา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ กิณนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปาปณิโก คือ อาปณิโก (พ่อค้า), เป็นชื่อของพ่อค้าผู้ขายสินค้าโดยเปิดร้านค้า. บทว่า อภพฺโพ คือ เป็นผู้ไม่ใช่อาภรณ์ (ไม่เหมาะสม). บทว่า น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ ความว่า ไม่ประกอบการงานโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเองอย่างที่เมื่อประกอบแล้วจะชื่อว่าประกอบดีแล้ว. ในบทเหล่านั้น พ่อค้าผู้ไม่ลุกขึ้นแต่เช้ามืดเพราะเสียงฝีเท้า (ของคนอื่น) ไม่จุดประทีป ไม่ปูลาดสินค้า ไม่นั่ง (เฝ้าร้าน) ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเช้า. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรขโมยมาในเวลากลางคืนแล้วคิดว่า “เราจักปล่อยของนี้จากมือของเรา” จึงไปที่ร้านแล้วขายในราคาถูก, จากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้มีเวรมากพักอยู่ในเมืองตอนกลางคืนแล้วไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ, หรือจากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้ต้องการจะไปชนบทไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ. อญฺเญสํ โภชนเวลาย ปน ภุญฺชิตุํ อาคนฺตฺวา ปาโตว ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา สายํ ปุน อาปณํ อาคจฺฉนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ โจรา ปาโตว วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, ทิวากาเล ปน ปเรสํ อสญฺจารกฺขเณ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ยญฺจ โภชนเวลาย ปุญฺญวนฺโต อิสฺสรา ‘‘อาปณโต อิทญฺจิทญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ปหิณิตฺวา อาหราเปนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ. อนึ่ง พ่อค้าผู้มาเพื่อจะบริโภคในเวลาบริโภคของคนอื่น เก็บสินค้าแต่เช้าตรู่ กลับไปบ้าน บริโภคแล้ว นอนหลับแล้ว กลับมาที่ร้านอีกครั้งในเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลากลางวัน. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายในเวลาเช้า แต่มาที่ร้านในเวลากลางวันในขณะที่คนอื่นไม่สัญจรแล้วขายในราคาถูก, และจากสินค้าที่พวกผู้มีบุญซึ่งเป็นใหญ่ส่งคนมาให้ซื้อในเวลาบริโภคอาหารว่า “ควรจะได้ของสิ่งนี้ๆ จากร้าน”. ยาว ยามเภรินิกฺขมนา ปน อนฺโตอาปเณ ทีปํ ชาลาเปตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ [Pg.86] โจรา ปาโตปิ ทิวาปิ วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, สายํ ปน อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ. อนึ่ง พ่อค้าผู้ไม่ให้จุดประทีปในร้านแล้วนั่งอยู่จนกระทั่งถึงเวลาตีกลองยามเลิก ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเย็น. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายทั้งในเวลาเช้าและเวลากลางวัน แต่มาที่ร้านในเวลาเย็นแล้วขายในราคาถูก. น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ สกฺกจฺจกิริยาย สมาธึ น สมาปชฺชติ. เอตฺถ จ ปาโตว เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ วตฺตํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉาภตฺตํ ปน ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ยาว สายนฺหสมยา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สายํ ปน เจติยํ วนฺทิตฺวา เถรูปฏฺฐานํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ปฐมยามํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สมาปตฺติยา อสติ วิปสฺสนาปิ วฏฺฏติ, สมาธินิมิตฺตนฺติ จ สมาธิอารมฺมณมฺปิ วฏฺฏติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘สมาธิปิ สมาธินิมิตฺตํ, สมาธารมฺมณมฺปิ สมาธินิมิตฺต’’นฺติ. คำว่า ไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพ ความว่า ไม่เข้าสมาธิโดยการกระทำโดยเคารพ และในบทนี้ ภิกษุผู้ทำวัตรในลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์แต่เช้าตรู่แล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเช้า ส่วนในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางคืนที่พักกลางวัน ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเที่ยง ส่วนในเวลาเย็น ไหว้พระเจดีย์ ทำการอุปัฏฐากพระเถระแล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่ตลอดปฐมยาม ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเย็น ฝ่ายสุกกปักษ์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อนึ่ง ในสุกกปักษ์นี้ ในที่ที่กล่าวว่า "เข้าสมาบัติ" เมื่อสมาบัติไม่มี แม้วิปัสสนาก็ควร และในคำว่า สมาธินิมิตฺตํ แม้อารมณ์ของสมาธิก็ควรเหมือนกัน ก็พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "แม้สมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต แม้ธรรมที่เป็นอารมณ์ของสมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต" ๑๐. ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาทุติยปาปณิกสูตร ๒๐. ทสเม จกฺขุมาติ ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา โหติ. วิธุโรติ วิสิฏฺฐธุโร อุตฺตมธุโร ญาณสมฺปยุตฺเตน วีริเยน สมนฺนาคโต. นิสฺสยสมฺปนฺโนติ อวสฺสยสมฺปนฺโน ปติฏฺฐานสมฺปนฺโน. ปณิยนฺติ วิกฺกายิกภณฺฑํ. เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโยติ ตสฺมึ ‘‘เอวํ กีตํ เอวํ วิกฺกายมาน’’นฺติ วุตฺตปณิเย เยน กเยน ตํ กีตํ, ตํ กยสงฺขาตํ มูลํ เอตฺตกํ ภวิสฺสติ. โย จ ตสฺมึ วิกฺกยมาเน วิกฺกโย, ตสฺมึ วิกฺกเย เอตฺตโก อุทโย ภวิสฺสติ, เอตฺติกา วฑฺฒีติ อตฺโถ. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า จกฺขุมา ความว่า เป็นผู้มีจักษุด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า วิธุโร ความว่า เป็นผู้มีธุระอันวิเศษ เป็นผู้มีธุระอันสูงสุด คือประกอบด้วยความเพียรที่สัมปยุตด้วยญาณ. บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่ตั้ง. บทว่า ปณิยํ ความว่า สินค้าที่จะพึงขาย. บทว่า เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโย ความว่า ในสินค้าที่กล่าวว่า "ซื้อมาอย่างนี้ ขายไปอย่างนี้" นั้น ต้นทุนที่นับว่าราคาซื้อซึ่งซื้อมาด้วยราคานั้นๆ จะมีประมาณเท่านี้ และการขายใดมีอยู่ในเมื่อสินค้านั้นถูกขายไป ในการขายนั้น กำไรจะมีประมาณเท่านี้ ความเจริญ (กำไร) จะมีประมาณเท่านี้ นี้คือความหมาย. กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจาติ สุลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา กิณนฺโต ทุลฺลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา วิกฺกิณนฺโต จ เอตฺถ กุสโล นาม โหติ, ทสคุณมฺปิ วีสติคุณมฺปิ ลาภํ ลภติ. บทว่า กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจ ความว่า ไปยังถิ่นที่หาได้ง่ายแล้วซื้อ และไปยังถิ่นที่หาได้ยากแล้วขาย ในการนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมได้กำไรแม้สิบเท่า แม้ยี่สิบเท่า. อฑฺฒาติ [Pg.87] อิสฺสรา พหุนา นิกฺขิตฺตธเนน สมนฺนาคตา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกวเสน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺเฑน มหาโภคา. ปฏิพโลติ กายพเลน เจว ญาณพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา สมตฺโถ. อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุนฺติ อมฺหากญฺจ คหิตธนมูลิกํ วฑฺฒึ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ. นิปตนฺตีติ นิมนฺเตนฺติ. นิปาเตนฺตีติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. บทว่า อฑฺฒา ความว่า เป็นใหญ่ คือประกอบด้วยทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหทฺธนา ความว่า มีทรัพย์มากโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ใช้สอยอยู่เป็นประจำ. บทว่า มหาโภคา ความว่า มีโภคะมากด้วยสิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภค. บทว่า ปฏิพโล ความว่า เป็นผู้สามารถ เพราะประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ ความว่า เพื่อให้ดอกเบี้ยอันมีต้นทุนคือทรัพย์ที่ถือเอาไปแล้วแก่พวกเราตามกาล. บทว่า นิปตนฺติ ความว่า ย่อมเชื้อเชิญ. มีบทว่า นิปาเตนฺติ ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้แหละ. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิเรน ญาณปรกฺกเมน สมนฺนาคโต. อนิกฺขิตฺตธุโรติ ‘‘อคฺคมคฺคํ อปาปุณิตฺวา อิมํ วีริยธุรํ น ฐเปสฺสามี’’ติ เอวํ อฏฺฐปิตธุโร. บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม เพื่อประโยชน์แก่การได้เฉพาะ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า ประกอบด้วยความบากบั่นอันมั่นคงพร้อมด้วยญาณ. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า เป็นผู้ไม่ทอดทิ้งธุระ ด้วยคิดว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัคคมรรค เราจักไม่ทอดทิ้งธุระคือความเพียรนี้". พหุสฺสุตาติ เอกนิกายาทิวเสน พหุ พุทฺธวจนํ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. อาคตาคมาติ เอโก นิกาโย เอโก อาคโม นาม, ทฺเว นิกายา ทฺเว อาคมา นาม, ปญฺจ นิกายา ปญฺจ อาคมา นาม, เอเตสุ อาคเมสุ เยสํ เอโกปิ อาคโม อาคโต ปคุโณ ปวตฺติโต, เต อาคตาคมา นาม. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ ทฺเวมาติกาธรา. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ‘‘อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญาติ ตุเลติ ปริคฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. บทว่า พหุสฺสุตา ความว่า พุทธวจนะมาก อันบุคคลเหล่านี้สดับแล้วโดยนัยมีนิกายหนึ่งเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหูสูต. บทว่า อาคตาคมา ความว่า นิกายหนึ่ง ชื่อว่า อาคมหนึ่ง, สองนิกาย ชื่อว่า สองอาคม, ห้านิกาย ชื่อว่า ห้าอาคม. ในอาคมเหล่านั้น อาคมแม้อันหนึ่งของบุคคลเหล่าใด มาแล้ว (เรียนแล้ว) คล่องแคล่ว เป็นไปแล้ว (บอกสอนได้), บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า อาคตาคม (ผู้มีอาคมอันมาแล้ว). บทว่า ธมฺมธรา ความว่า ผู้ทรงสุตตันตปิฎก. บทว่า วินยธรา ความว่า ผู้ทรงวินัยปิฎก. บทว่า มาติกาธรา ความว่า ผู้ทรงมาติกา ๒ อย่าง. บทว่า ปริปุจฺฉติ ความว่า ย่อมสอบถามสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า ปริปญฺหติ ความว่า ย่อมรู้ ย่อมไตร่ตรอง ย่อมกำหนดว่า "เราจักถามปัญหานี้". บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปฐมํ ปญฺญา อาคตา, ปจฺฉา วีริยญฺจ กลฺยาณมิตฺตเสวนา จ. ตตฺถ ปฐมํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปจฺฉา วีริยํ กตฺวา กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพาติ น เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทสนาย นาม เหฏฺฐิเมน วา ปริจฺเฉโท โหติ อุปริเมน วา ทฺวีหิปิ วา โกฏีหิ. อิธ ปน อุปริเมน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตสฺมา กเถนฺเตน ปฐมํ กลฺยาณมิตฺตอุปนิสฺสยํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ วีริยํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อรหตฺตํ กเถตพฺพนฺติ. ก็ในสูตรนี้ ปัญญามาเป็นอันดับแรก ภายหลังความเพียรและการคบกัลยาณมิตรจึงมา. ในข้อนั้น ไม่พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า บรรลุพระอรหัตก่อน ภายหลังจึงทำความเพียรและพึงคบกัลยาณมิตร. ชื่อว่าเทศนา ย่อมมีการกำหนดด้วยธรรมเบื้องต่ำบ้าง หรือด้วยธรรมเบื้องสูงบ้าง หรือด้วยที่สุดทั้งสองบ้าง. ก็ในที่นี้ พึงทราบการกำหนดด้วยธรรมเบื้องสูง. เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าว พึงแสดงอุปนิสัยแห่งกัลยาณมิตรก่อน แสดงความเพียรในท่ามกลาง ภายหลังจึงกล่าวถึงพระอรหัต. รถการวคฺโค ทุติโย. รถการวรรคที่ ๒ ๓. ปุคฺคลวคฺโค ๓. ปุคคลวรรค ๑. สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสมิทธิสูตร ๒๑. ตติยสฺส [Pg.88] ปฐเม ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขิ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ขมตีติ รุจฺจติ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติสุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อติปณีตตโร. สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ สมิทฺธตฺเถรสฺส กิร อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ สหชาตินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. อิติ เถโร อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคํ กเถนฺโต เอวมาห. มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สมาธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ ปญฺญินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (บุคคล) ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสักขี. (บุคคล) ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. (บุคคล) เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัทธาวิมุต. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมชอบใจ. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร ความว่า งามยิ่งนัก. บทว่า ปณีตตโร ความว่า ประณีตยิ่งนัก. บทว่า สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ ความว่า ได้ยินว่า ในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสมิทธิเถระ สัทธินทรีย์ได้เป็นประธาน สหชาตินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสัทธินทรีย์นั้นนั่นเทียว ด้วยเหตุนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระมหาโกฏฐิกเถระ สมาธินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสมาธินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสารีบุตรเถระ ปัญญินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของปัญญินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. น ขฺเวตฺถาติ น โข เอตฺถ. เอกํเสน พฺยากาตุนฺติ เอกนฺเตน พฺยากริตุํ. อรหตฺตาย ปฏิปนฺโนติ อรหตฺตมคฺคสมงฺคึ ทสฺเสติ. เอวเมตสฺมึ สุตฺเต ตีหิปิ เถเรหิ อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺโคว กถิโต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ภุมฺมนฺตเรเนว กเถสิ. บทว่า น ขฺเวตฺถ ตัดบทเป็น น โข เอตฺถ. บทว่า เอกํเสน พฺยากาตุํ ความว่า เพื่อจะพยากรณ์โดยส่วนเดียว. บทว่า อรหตฺตาย ปฏิปนฺโน ทรงแสดงถึงบุคคลผู้พร้อมด้วยอรหัตตมรรค. ในสูตรนี้อย่างนี้ แม้พระเถระทั้ง ๓ รูป ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสโดยความต่างแห่งภูมินั่นเทียว. ๒. คิลานสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาคิลานสูตร ๒๒. ทุติเย สปฺปายานีติ หิตานิ วุทฺธิกรานิ. ปติรูปนฺติ อนุจฺฉวิกํ. เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา อเตกิจฺเฉน วาตาปมาราทินา โรเคน สมนฺนาคโต นิฏฺฐาปตฺตคิลาโน กถิโต. วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา ขิปิตกกจฺฉุติณปุปฺผกชราทิเภโท อปฺปมตฺตอาพาโธ กถิโต. ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโตติ อิมินา ปน เยสํ ปฏิชคฺคเนน ผาสุกํ โหติ, สพฺเพปิ เต อาพาธา กถิตา. เอตฺถ จ ปติรูโป อุปฏฺฐาโก นาม คิลานุปฏฺฐากองฺเคหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต ทกฺโข อนลโส เวทิตพฺโพ. คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโตติ ภิกฺขุสงฺเฆน ทาตพฺโพติ อนุญฺญาโต. ตสฺมิญฺหิ คิลาเน อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุํ อสกฺโกนฺเต ภิกฺขุสงฺเฆน [Pg.89] ตสฺส ภิกฺขุโน เอโก ภิกฺขุ จ สามเณโร จ ‘‘อิมํ ปฏิชคฺคถา’’ติ อปโลเกตฺวา ทาตพฺพา. ยาว ปน เต ตํ ปฏิชคฺคนฺติ, ตาว คิลานสฺส จ เตสญฺจ ทฺวินฺนํ เยนตฺโถ, สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว ภาโร. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สปฺปายานิ ความว่า เป็นประโยชน์ เป็นเหตุให้เจริญ. บทว่า ปฏิรูปํ ความว่า สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย มีโรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ โรคจาม โรคหิด โรคเรื้อน และโรคผิวหนังต่างๆ. ส่วนด้วยบทว่า ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธทั้งปวง ที่การดูแลรักษาทำให้มีความผาสุก. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่สมควร ชื่อว่า ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. บทว่า คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต ความว่า อันภิกษุสงฆ์พึงให้ คือได้รับอนุญาต. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ตามสภาพของตน ภิกษุสงฆ์พึงปาวารณาแล้วมอบภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งแก่ภิกษุนั้นว่า "พวกท่านจงอุปัฏฐากภิกษุรูปนี้". ก็ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังอุปัฏฐากภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์นั่นเทียว. อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพาติ อิตเรปิ ทฺเว คิลานา อุปฏฺฐาเปตพฺพา. กึ การณา? โยปิ หิ นิฏฺฐปตฺตคิลาโน, โส อนุปฏฺฐิยมาโน ‘‘สเจ มํ ปฏิชคฺเคยฺยุํ, ผาสุกํ เม ภเวยฺย. น โข ปน มํ ปฏิชคฺคนฺตี’’ติ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ปฏิชคฺคิยมานสฺส ปนสฺส เอวํ โหติ ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆน ยํ กาตพฺพํ, ตํ กตํ. มยฺหํ ปน กมฺมวิปาโก อีทิโส’’ติ. โส ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติสฺสติ. โย ปน อปฺปมตฺตเกน พฺยาธินา สมนฺนาคโต ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ วุฏฺฐาติเยว, ตสฺส วินาปิ เภสชฺเชน วูปสมนพฺยาธิ เภสชฺเช กเต ขิปฺปตรํ วูปสมฺมติ. โส ตโต พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, สมณธมฺมํ วา กาตุํ สกฺขิสฺสติ. อิมินา การเณน ‘‘อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. บทว่า อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา ความว่า ภิกษุไข้ ๒ รูปนอกนี้ ก็พึงให้อุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้วนั้น เมื่อไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็จะทำความประทุษร้ายทางใจว่า "ถ้าภิกษุทั้งหลายพึงอุปัฏฐากเรา เราก็พึงมีความผาสุก แต่ภิกษุทั้งหลายก็หาได้อุปัฏฐากเราไม่" แล้วพึงบังเกิดในอบาย. ส่วนภิกษุไข้นั้น เมื่อได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "กิจที่ภิกษุสงฆ์พึงกระทำ สงฆ์ก็ได้ทำแล้ว แต่ว่าวิบากกรรมของเราเป็นเช่นนี้". ภิกษุนั้นตั้งเมตตาในภิกษุสงฆ์แล้ว จักบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุใดผู้ประกอบด้วยพยาธิเล็กน้อย แม้ได้ (ของสัปปายะ) หรือไม่ได้ ก็ย่อมหายจากอาพาธได้นั่นเทียว พยาธิของภิกษุนั้นที่สงบได้แม้ไม่มีเภสัช เมื่อได้ทำเภสัชแล้ว ย่อมสงบได้เร็วยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจักสามารถเรียนพุทธวจนะ หรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก". เนว โอกฺกมตีติ เนว ปวิสติ. นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ มคฺคนิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตํ. อิมินา ปทปรโม ปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเรน อุคฺฆฏิตญฺญู คหิโต สาสเน นาลกตฺเถรสทิโส พุทฺธนฺตเร เอกวารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก โอวาทํ ลภิตฺวา ปฏิวิทฺธปจฺเจกโพธิญาโณ จ. ตติยวาเรน วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล กถิโต, เนยฺโย ปน ตนฺนิสฺสิโตว โหติ. บทว่า เนว โอกฺกมติ ความว่า ย่อมไม่เข้าไป. บทว่า นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ความว่า สัมมัตตนิยาม อันได้แก่ มัคคนิยาม ในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ). ในวาระที่ ๒ ท่านถือเอาบุคคลผู้รู้ได้ฉับพลัน (อุคฆฏิตัญญู) เช่นกับพระนาลกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทครั้งเดียวในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในระหว่างพุทธันดร แล้วมีปัญญาแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้รู้ได้โดยพิสดาร (วิปัญจิตัญญู) ส่วนบุคคลที่พึงแนะนำ (เนยยะ) ย่อมอาศัยบุคคลนั้นนั่นเทียว. ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตาติ มาสสฺส อฏฺฐ วาเร ธมฺมกถา อนุญฺญาตา. อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพติ อิตเรสมฺปิ ธมฺโม กเถตพฺโพ. กึ การณา? ปทปรมสฺส หิ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตสฺสาปิ อนาคเต ปจฺจโย ภวิสฺสติ. โย ปน ตถาคตสฺส รูปทสฺสนํ ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมวินยญฺจ สวนาย ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมํ อภิสเมติ, โส อลภนฺโต ตาว อภิสเมติ. ลภนฺโต ปน ขิปฺปเมว อภิสเมสฺสตีติ อิมินา การเณน [Pg.90] เตสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. ตติยสฺส ปน ปุนปฺปุนํ เทเสตพฺโพว. บทว่า ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา ความว่า ทรงอนุญาตธรรมกถา ๘ ครั้งต่อเดือน. บทว่า อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ ความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลเหล่าอื่นด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้บุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ) จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด แม้ได้เห็นหรือไม่เห็นพระรูปของพระตถาคต แม้ได้ฟังหรือไม่ฟังพระธรรมวินัย ก็ย่อมรู้แจ้งธรรมได้ บุคคลนั้น เมื่อไม่ได้ (เห็นหรือฟัง) ก็ย่อมรู้แจ้งได้ แต่เมื่อได้ (เห็นหรือฟัง) ก็จักรู้แจ้งได้ฉับพลันทีเดียว. ด้วยเหตุนี้ พึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลที่ ๓ พึงแสดงธรรมแก่เขาบ่อยๆ นั่นเทียว. ๓. สงฺขารสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสังขารสูตร ๒๓. ตติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวาเร เจตนาราสึ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ ราสึ กโรติ ปิณฺฑํ กโรติ. วจีมโนทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สทุกฺขํ วิปากเวทนํ เวทิยติ, สาพาธํ นิรสฺสาทนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ ยถา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตา เอกนฺตทุกฺขํ เวทนํ เวทิยนฺติ, เอวํ เวทิยตีติ อตฺโถ. กึ ปน ตตฺถ อุเปกฺขาเวทนา นตฺถีติ? อตฺถิ, ทุกฺขเวทนาย ปน พลวภาเวน สา อพฺโพหาริกฏฺฐาเน ฐิตา. อิติ นิรโยว นิรยสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นาม กิร เอสา. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺยาพชฺฌํ คือ ที่มีความลำบาก บทว่า กายสงฺขารํ คือ กองแห่งเจตนาในกายทวาร บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมกระทำให้เป็นกอง ย่อมกระทำให้เป็นกลุ่มก้อน แม้ในวจีทวารและมโนทวารก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีความลำบาก บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺติ คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีความลำบาก ย่อมถูกต้อง บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความลำบาก มีความหมายว่า มีความเบียดเบียน ไม่มีรสอร่อย บทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในนรก ย่อมเสวยเวทนาที่เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ฉันใด ก็ย่อมเสวยฉันนั้น (ถามว่า) ก็อุเบกขาเวทนาในนรกนั้นไม่มีหรือ? (ตอบว่า) มีอยู่ แต่เพราะทุกขเวทนามีกำลังแรง อุเบกขาเวทนานั้นจึงตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่นับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนำนรกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของนรก ได้ยินว่า อุปมานี้ในข้อนั้นชื่อว่า ปฏิภาโคปมา เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหาติ อิธาปิ เทวโลโกว เทวโลกสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ยสฺมา ปน เหฏฺฐิเมสุ พฺรหฺมโลเกสุ สปฺปีติกชฺฌานวิปาโก วตฺตติ, สุภกิณฺเหสุ นิปฺปีติโก เอกนฺตสุโขว, ตสฺมา เต อคฺคเหตฺวา สุภกิณฺหาว กถิตา. อิติ อยมฺปิ ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นามาติ เวทิตพฺพา. แม้ในบทว่า เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา นี้ ท่านก็นำเทวโลกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของเทวโลก แต่เพราะในพรหมโลกชั้นต่ำกว่า วิบากแห่งฌานที่สหรคตด้วยปีติย่อมเป็นไป (ส่วน) ในเหล่าสุภกิณหพรหม (วิบากแห่งฌาน) ไม่มีปีติ เป็นสุขโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพรหมโลกเหล่านั้น แต่ตรัสถึงสุภกิณหพรหมเท่านั้น เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า แม้อุปมานี้ในข้อนั้นก็ชื่อว่า ปฏิภาโคปมา โวกิณฺณสุขทุกฺขนฺติ โวมิสฺสกสุขทุกฺขํ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ มนุสฺสานํ หิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เอกจฺเจ จ เทวาติ กามาวจรเทวา. เตสมฺปิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เตสํ หิ หีนตรานํ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาตพฺพํ โหติ, มคฺคา อุกฺกมิตพฺพํ, ปารุตวตฺถํ อปเนตพฺพํ, อญฺชลิกมฺมํ กาตพฺพนฺติ ตํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ นาม โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เวมานิกเปตา. เต หิ กาเลน สมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ กาเลน กมฺมนฺติ โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ สุจริตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ. บทว่า โวกิณฺณสุขทุกฺขํ คือ สุขและทุกข์ที่ระคนกัน ในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา ความว่า จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลาย บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ เทวา คือ กามาวจรเทพ แม้เทวดาเหล่านั้น บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นที่มียศน้อยกว่า เมื่อเห็นเทวดาที่มียศสูงกว่า ก็ต้องลุกจากอาสนะ ต้องหลีกจากทาง ต้องเปลื้องผ้าที่ห่ม ต้องกระทำการประนมมือ การกระทำทั้งหมดนั้นก็ชื่อว่าเป็นทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา คือ เวมานิกเปรต จริงอยู่ เปรตเหล่านั้น บางคราวก็เสวยสมบัติ บางคราวก็เสวย(ผล)กรรม จึงเป็นผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันนั่นเทียว เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสุจริต ๓ อย่างที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ๔. พหุการสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาพหุการสูตร ๒๔. จตุตฺเถ [Pg.91] ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ ตโย อาจริยปุคฺคลา. ปุคฺคลสฺส พหุการาติ อนฺเตวาสิกปุคฺคลสฺส พหูปการา. พุทฺธนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ. สรณํ คโต โหตีติ อวสฺสยํ คโต โหติ. ธมฺมนฺติ สตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ. สงฺฆนฺติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหํ. อิทญฺจ ปน สรณคมนํ อคฺคหิตสรณปุพฺพสฺส อกตาภินิเวสสฺส วเสน วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สรณทายโก โสตาปตฺติมคฺคสมฺปาปโก อรหตฺตมคฺคสมฺปาปโกติ ตโย อาจริยา พหุการาติ อาคตา, ปพฺพชฺชาทายโก พุทฺธวจนทายโก กมฺมวาจาจริโย สกทาคามิมคฺคสมฺปาปโก อนาคามิมคฺคสมฺปาปโกติ อิเม อาจริยา น อาคตา, กึ เอเต น พหุการาติ? โน, น พหุการา. อยํ ปน เทสนา ทุวิเธน ปริจฺฉินฺนา. ตสฺมา สพฺเพเปเต พหุการา. เตสุ สรณคมนสฺมึเยว อกตาภินิเวโส วฏฺฏติ, จตุปาริสุทฺธิสีลกสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน ปฐมมคฺคสนฺนิสฺสิตานิ โหนฺติ, อุปริ ทฺเว มคฺคา จ ผลานิ จ อรหตฺตมคฺคสนฺนิสฺสิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา คือ อาจารย์บุคคล ๓ จำพวก บทว่า ปุคฺคลสฺส พหุการา คือ มีอุปการะมากแก่อันเตวาสิกบุคคล บทว่า พุทฺธํ คือ พระสัพพัญญูพุทธเจ้า บทว่า สรณํ คโต โหติ คือ ถึงแล้วซึ่งที่พึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ โลกุตตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปริยัติ บทว่า สงฺฆํ คือ หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก ก็สรณคมน์นี้ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงบุคคลผู้ไม่เคยถึงสรณะมาก่อน ผู้ยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ เพราะเหตุนี้ ในสูตรนี้ มีมาว่า อาจารย์ ๓ จำพวก คือ ผู้ให้สรณะ ผู้ให้ถึงโสดาปัตติมรรค และผู้ให้ถึงอรหัตตมรรค เป็นผู้มีอุปการะมาก (ส่วน) อาจารย์เหล่านี้ คือ ผู้ให้บรรพชา ผู้ให้พุทธวจนะ กรรมวาจาจารย์ ผู้ให้ถึงสกทาคามิมรรค ผู้ให้ถึงอนาคามิมรรค ไม่ได้มา (ในพระสูตรนี้) (ถามว่า) อาจารย์เหล่านั้นไม่มีอุปการะมากหรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่มีอุปการะมาก (คือมีอุปการะมากนั่นเอง) ก็เทศนานี้ท่านกำหนดไว้โดย ๒ นัย เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหมดเหล่านั้นล้วนมีอุปการะมาก ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น การยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ ย่อมควรในสรณคมน์เท่านั้น ส่วนจตุปาริสุทธิศีล กสิณบริกรรม และวิปัสสนาญาณ ย่อมอาศัยปฐมมรรค พึงทราบว่า มรรค ๒ และผล (๒) เบื้องบน ย่อมอาศัยอรหัตตมรรค อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปติการํ วทามีติ ปติการํ กาตุํ น สุกรนฺติ วทามิ. อภิวาทนาทีสุ อเนกสตวารํ อเนกสหสฺสวารมฺปิ หิ ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิปติตฺวา วนฺทนฺโต อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต ทิฏฺฐทิฏฺฐกฺขเณ อญฺชลึ ปคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ สามีจิกมฺมํ กโรนฺโต ทิวเส ทิวเส จีวรสตํ จีวรสหสฺสํ ปิณฺฑปาตสตํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ททมาโน จกฺกวาฬปริยนฺเตน สพฺพรตนมยํ อาวาสํ กโรนฺโต สปฺปินวนีตาทินานปฺปการํ เภสชฺชํ อนุปฺปทชฺชมาโน เนว สกฺโกติ อาจริเยน กตสฺส ปติการํ นาม กาตุนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. บทว่า อิมินา ปุคฺคเลน คือ โดยอันเตวาสิกบุคคลนี้ บทว่า น สุปฺปติการํ วทามิ คือ เรากล่าวว่า การทำตอบแทน ทำได้ไม่ง่าย จริงอยู่ แม้บุคคลผู้หมอบกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ร้อยครั้งพันครั้ง ผู้ลุกจากอาสนะต้อนรับ ผู้ประนมมือในขณะที่เห็นทุกครั้ง ผู้กระทำสามีจิกรรมอันสมควร ผู้ถวายจีวรร้อยผืนพันผืน บิณฑบาตร้อยบาตรพันบาตรในทุกๆ วัน ผู้สร้างอาวาสที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงมีจักรวาลเป็นที่สุด ผู้ถวายเภสัชต่างๆ มีเนยใสเนยข้นเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะกระทำการตอบแทนคุณที่อาจารย์ได้ทำไว้ได้เลย พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ ๕. วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาวชิรูปมสูตร ๒๕. ปญฺจเม อรุกูปมจิตฺโตติ ปุราณวณสทิสจิตฺโต. วิชฺชูปมจิตฺโตติ อิตฺตรกาโลภาสเนน วิชฺชุสทิสจิตฺโต. วชิรูปมจิตฺโตติ กิเลสานํ [Pg.92] มูลฆาตกรณสมตฺถตาย วชิเรน สทิสจิตฺโต. อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. กุปฺปตีติ โกปวเสน กุปฺปติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกติภาวํ ปชหติ, ปูติโก โหติ. ปติตฺถียตีติ ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. โกปนฺติ ทุพฺพลโกธํ. โทสนฺติ ทุสฺสนวเสน ตโต พลวตรํ. อปฺปจฺจยนฺติ อตุฏฺฐาการํ โทมนสฺสํ. ทุฏฺฐารุโกติ ปุราณวโณ. กฏฺเฐนาติ ทณฺฑกโกฏิยา. กฐเลนาติ กปาเลน. อาสวํ เทตีติ อปราปรํ สวติ. ปุราณวโณ หิ อตฺตโน ธมฺมตาเยว ปุพฺพํ โลหิตํ ยูสนฺติ อิมานิ ตีณิ สวติ, ฆฏฺฏิโต ปน ตานิ อธิกตรํ สวติ. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อรุกูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเก่า บทว่า วิชฺชูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยสายฟ้าเพราะมีแสงสว่างชั่วครู่ บทว่า วชิรูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถตัดรากเหง้าของกิเลสได้ บทว่า อภิสชฺชติ คือ ย่อมข้อง บทว่า กุปฺปติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมละสภาวะปกติ, ย่อมเน่า บทว่า ปติฏฺฐิยติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็ง ความกระด้าง บทว่า โกปํ คือ ความโกรธอ่อนๆ บทว่า โทสํ คือ โทสะที่แรงกว่านั้นด้วยอำนาจการประทุษร้าย บทว่า อปฺปจฺจยํ คือ ความไม่พอใจ ความโทมนัส บทว่า ทุฏฺฐารุโก คือ แผลเก่า บทว่า กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้ บทว่า กฐเลน คือ ด้วยกระเบื้อง บทว่า อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมออกมาเนืองๆ จริงอยู่ แผลเก่าย่อมมีของไม่สะอาด ๓ อย่างนี้ คือ น้ำหนอง น้ำเลือด น้ำเหลือง ไหลซึมออกมาโดยปกติของมันเอง แต่เมื่อถูกกระทบ ก็ย่อมไหลซึมออกมามากกว่าเดิม เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ทุฏฺฐารุโก วิย หิ โกธนปุคฺคโล, ตสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย สวนํ วิย โกธนสฺสปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อุทฺธุมาตสฺส วิย จณฺฑิกตสฺส จรณํ, กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏนํ วิย อปฺปมตฺตํ วจนํ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สวนํ วิย ‘‘มาทิสํ นาม เอส เอวํ วทตี’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย อุทฺธุมายนภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปไมย ดังนี้ - พึงเห็นบุคคลผู้มักโกรธเหมือนแผลเก่า, พึงเห็นความเป็นไปของบุคคลผู้มักโกรธ ผู้ดุร้าย ผู้พองขึ้นโดยปกติของตน เหมือนการไหลซึมโดยปกติของแผลเก่านั้น, พึงเห็นคำพูดเพียงเล็กน้อย เหมือนการกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง, พึงเห็นสภาวะที่พองขึ้นอย่างยิ่งว่า "คนนี้มาว่าคนอย่างเราเช่นนี้" เหมือนการไหลซึมออกมาอย่างยิ่ง รตฺตนฺธการติมิสายนฺติ รตฺตึ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรเณ พหลตเม. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุปฺปตฺติกฺขเณ. อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จกฺขุมา ปุริโส วิย หิ โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อนฺธการํ วิย โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา กิเลสา, วิชฺชุสญฺจรณํ วิย โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อุปฺปตฺติกาโล, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย สกทาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย สกทาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย สกทาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อนาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย อนาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย อนาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ความว่า ในความมืดทึบแห่งราตรีที่กระทำความเป็นของมืดมนอนธการ อันห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. บทว่า วิชฺชนฺตริกาย ความว่า ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. แม้ในข้อนี้ ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นบุคคลผู้เป็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, พึงเห็นกิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืด, พึงเห็นกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้า, พึงเห็นการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ. วชิรูปมจิตฺตตายปิ [Pg.93] อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – วชิรํ วิย หิ อรหตฺตมคฺคญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, มณิคณฺฐิปาสาณคณฺฐิ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, วชิรสฺส มณิคณฺฐิมฺปิ วา ปาสาณคณฺฐิมฺปิ วา วินิวิชฺฌิตฺวา อคมนภาวสฺส นตฺถิตา วิย อรหตฺตมคฺคญาเณน อจฺเฉชฺชานํ กิเลสานํ นตฺถิภาโว, วชิเรน นิพฺพิทฺธเวธสฺส ปุน อปติปูรณํ วิย อรหตฺตมคฺเคน ฉินฺนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปฺปาโท ทฏฺฐพฺโพติ. แม้ในความเป็นแห่งจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร, พึงเห็นกิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงกำจัดเหมือนก้อนแก้วมณีหรือก้อนหิน, เหมือนความไม่มีแห่งภาวะที่เพชรเจาะก้อนแก้วมณีหรือก้อนหินแล้วจะไม่ทะลุไป ฉันใด พึงเห็นความไม่มีแห่งกิเลสที่อรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ ฉันนั้น, เหมือนความไม่เต็มอีกแห่งรอยที่เพชรเจาะแล้ว ฉันใด พึงเห็นความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งกิเลสทั้งหลายที่อรหัตตมรรคตัดแล้ว ฉันนั้น. ๖. เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาเสวิตัพพสูตร ๒๖. ฉฏฺเฐ เสวิตพฺโพติ อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภชิตพฺโพติ อลฺลียิตพฺโพ. ปยิรุปาสิตพฺโพติ สนฺติเก นิสีทนวเสน ปุนปฺปุนํ อุปาสิตพฺโพ. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว ครุการญฺจ กตฺวา. หีโน โหติ สีเลนาติอาทีสุ อุปาทายุปาทาย หีนตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ โย หิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขติ, โส ทส สีลานิ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. โย ทส สีลานิ รกฺขติ, โส จตุปาริสุทฺธิสีลํ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปาติ ฐเปตฺวา อนุทฺทยญฺจ อนุกมฺปญฺจ. อตฺตโน อตฺถาเยว หิ เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ, อนุทฺทยานุกมฺปาวเสน ปน ตํ อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เสวิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปหา. บทว่า ภชิตพฺโพ ความว่า พึงแนบสนิท. บทว่า ปยิรุปาสิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา ความว่า กระทำสักการะและความเคารพ. ในบทเป็นต้นว่า หีโน โหติ สีเลน พึงทราบความเลวโดยลำดับ. ในข้อนั้น บุคคลใดรักษาสีล ๕ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาสีล ๑๐ ไม่พึงคบหา. บุคคลใดรักษาสีล ๑๐ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลไม่พึงคบหา. บทว่า อญฺญตฺร อนุทยาย อญฺญตฺร อนุกมฺปาย ความว่า เว้นไว้ซึ่งความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ไม่พึงคบหาเพื่อประโยชน์ของตนเลย แต่ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้าไปหาบุคคลนั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ สีเลน สมานภาวํ คตานํ สนฺตานํ. สีลกถา จ โน ภวิสฺสตีติ เอวํ สมานสีลานํ อมฺหากํ สีลเมว อารพฺภ กถา ภวิสฺสติ. สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตีติ สา จ อมฺหากํ กถา ทิวสมฺปิ กเถนฺตานํ ปวตฺติสฺสติ น ปฏิหญฺญิสฺสติ. สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสตีติ สา จ ทิวสมฺปิ ปวตฺตมานา สีลกถา อมฺหากํ ผาสุวิหาโร สุขวิหาโร ภวิสฺสติ. สมาธิปญฺญากถาสุปิ เอเสว นโย. บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตํ ความว่า แก่บุคคลผู้มีอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้อยคำปรารภศีลเท่านั้นจักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกัน. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า และถ้อยคำนั้นของพวกเราผู้กล่าวอยู่แม้ตลอดวัน ก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า และสีลกถานั้นที่ดำเนินไปอยู่แม้ตลอดวัน จักเป็นความอยู่ผาสุก เป็นความอยู่สบายแก่พวกเรา. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้เช่นกัน. สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสึ. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ สีลสฺส อสปฺปาเย อนุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการธมฺเม เสวนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สีลกฺขนฺธํ ปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นาม. สมาธิปญฺญากฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. นิหียตีติ อตฺตโน หีนตรํ ปุคฺคลํ เสวนฺโต ขารปริสฺสาวเน อาสิตฺตอุทกํ วิย สตตํ สมิตํ หายติ ปริหายติ. ตุลฺยเสวีติ อตฺตนา สมานเสวี. เสฏฺฐมุปนมนฺติ เสฏฺฐํ [Pg.94] ปุคฺคลํ โอณมนฺโต. อุเทติ ขิปฺปนฺติ ขิปฺปเมว วฑฺฒติ. ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถาติ ยสฺมา เสฏฺฐํ ปุคฺคลํ อุปนมนฺโต อุเทติ ขิปฺปํ, ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ วิสิฏฺฐตรํ ภเชถ. บทว่า สีลกฺขนฺธํ ความว่า กองศีล. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ บุคคลผู้เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล เสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า นิหียติ ความว่า บุคคลผู้คบหาบุคคลที่เลวกว่าตน ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบอยู่เนืองๆ ไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่เทลงในเครื่องกรองด่าง. บทว่า ตุลฺยเสวี ความว่า ผู้คบหาบุคคลที่เสมอกับตน. บทว่า เสฏฺฐมุปนมนฺติ ความว่า ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐ. บทว่า อุเทติ ขิปฺปํ ความว่า ย่อมเจริญโดยพลันทีเดียว. บทว่า ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถ ความว่า เพราะเหตุที่ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐย่อมเจริญโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พึงคบบุคคลผู้สูงกว่า ผู้พิเศษกว่าตน. ๗. ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาชิคุจฉิตัพพสูตร ๒๗. สตฺตเม ชิคุจฺฉิตพฺโพติ คูถํ วิย ชิคุจฺฉิตพฺโพ. อถ โข นนฺติ อถ โข อสฺส. กิตฺติสทฺโทติ กถาสทฺโท. เอวเมว โขติ เอตฺถ คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยํ ทฏฺฐพฺพํ. คูถกูเป ปติตฺวา ฐิโต ธมฺมนิอหิ วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล. คูถกูปโต อุทฺธริยมาเนน เตน อหินา ปุริสสฺส สรีรํ อารุฬฺเหนาปิ อทฏฺฐภาโว วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺสาปิ ตสฺส กิริยาย อกรณภาโว. สรีรํ คูเถน มกฺเขตฺวา อหินา คตกาโล วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺส ปาปกิตฺติสทฺทอพฺภุคฺคมนกาโล เวทิตพฺโพ. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ ความว่า พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ ความว่า อถ โข อสฺส (แต่นั้นแล แก่บุคคลนั้น). บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า เสียงพูดคุย. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมอุจจาระ. พึงเห็นบุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูธัมมะนิที่ตกลงไปอยู่ในหลุมอุจจาระ. เหมือนภาวะที่งูนั้นซึ่งถูกนำขึ้นจากหลุมอุจจาระ แม้จะเลื้อยขึ้นสู่ร่างกายของบุรุษแล้วก็ไม่กัด ฉันใด พึงเห็นภาวะที่ไม่กระทำตามกิริยาของบุคคลผู้ทุศีลนั้น แม้จะคบหาบุคคลผู้ทุศีลอยู่ ฉันนั้น. พึงทราบกาลที่เสียงกิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งขจรไปของผู้ที่คบหาบุคคลผู้ทุศีล เหมือนกาลที่จับงูโดยทาร่างกายด้วยอุจจาระ. ตินฺทุกาลาตนฺติ ตินฺทุกรุกฺขอลาตํ. ภิยฺโยโสมตฺตาย จิจฺจิฏายตีติ ตํ หิ ฌายมานํ ปกติยาปิ ปปฏิกาโย มุญฺจนฺตํ จิจฺจิฏาติ ‘‘จิฏิจิฏา’’ติ สทฺทํ กโรติ, ฆฏฺฏิตํ ปน อธิมตฺตํ กโรตีติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอวเมวํ โกธโน อตฺตโน ธมฺมตายปิ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ, อปฺปมตฺตกํ ปน วจนํ สุตกาเล ‘‘มาทิสํ นาม เอวํ วทติ เอวํ วทตี’’ติ อติเรกตรํ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ. คูถกูโปติ คูถปุณฺณกูโป, คูถราสิเยว วา. โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพติ ยสฺมา โกธโน อติเสวิยมาโน อติอุปสงฺกมิยมาโนปิ กุชฺฌติเยว, ‘‘กึ อิมินา’’ติ ปฏิกฺกมนฺเตปิ กุชฺฌติเยว. ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? โย หิ ปลาลคฺคึ อติอุปสงฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สรีรํ ฌายติ. โย อติปฏิกฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สีตํ น วูปสมฺมติ. อนุปสงฺกมิตฺวา อปฏิกฺกมิตฺวา ปน มชฺฌตฺตภาเวน ตปฺปนฺตสฺส สีตํ วูปสมฺมติ, ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย โกธโน ปุคฺคโล มชฺฌตฺตภาเวน [Pg.95] อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ, น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. บทว่า ตินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนฟืนไม้ตะโก. ในบทว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ นั้น มีความว่า ท่อนฟืนนั้นเมื่อลุกไหม้อยู่ แม้โดยปกติก็ย่อมแตกปะทุ ปล่อยสะเก็ดไฟออก ส่งเสียงดัง "จิจิ จิจิ" แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ย่อมส่งเสียงดังยิ่งขึ้น. บทว่า เอวเมว โข คือ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้มักโกรธ แม้โดยปกติของตนก็เป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อได้ฟังคำพูดเพียงเล็กน้อย ก็จะกลายเป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายยิ่งขึ้นไปอีก ประพฤติตนไปว่า "คนเช่นเราแท้ๆ ยังมาว่าอย่างนี้ ว่าอย่างนี้". บทว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มด้วยอุจจาระ หรือคือกองอุจจาระ. การเปรียบเทียบอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่พึงคบหา เพราะว่า คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง แม้จะหลีกไปโดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พึงวางเฉยเสียเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ. ท่านกล่าวว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟกองฟางเกินไปแล้วผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้. ผู้ใดถอยออกไปไกลเกินไปแล้วผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นย่อมไม่บรรเทา. แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่ถอยออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมบรรเทา เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้. กลฺยาณมิตฺโตติ สุจิมิตฺโต. กลฺยาณสหาโยติ สุจิสหาโย. สหายา นาม สหคามิโน สทฺธึจรา. กลฺยาณสมฺปวงฺโกติ กลฺยาเณสุ สุจิปุคฺคเลสุ สมฺปวงฺโก, ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารมานโสติ อตฺโถ. บทว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรผู้สะอาด. บทว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายผู้สะอาด. ชื่อว่าสหายทั้งหลาย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. บทว่า กลฺยาณสมฺปวงฺโก มีความว่า น้อมไปในบุคคลผู้ดีงาม ผู้สะอาด คือ มีใจน้อมไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น. ๘. คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาคูถภาณีสูตร ๒๘. อฏฺฐเม คูถภาณีติ โย คูถํ วิย ทุคฺคนฺธกถํ กเถติ. ปุปฺผภาณีติ โย ปุปฺผานิ วิย สุคนฺธกถํ กเถติ. มธุภาณีติ โย มธุ วิย มธุรกถํ กเถติ. สภคฺคโตติ สภาย ฐิโต. ปริสคฺคโตติ คามปริสาย ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ญาตีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสณีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถายานีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลญฺโช อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ติตฺติริยวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺส ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ. ๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คูถภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นเหม็นดุจอุจจาระ. บทว่า ปุปฺผภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นหอมดุจดอกไม้. บทว่า มธุภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจาไพเราะดุจน้ำผึ้ง. บทว่า สภคฺคโต คือ อยู่ในสภา. บทว่า ปริสคฺคโต คือ อยู่ในบริษัทชาวบ้าน. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่เสนา. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำมาเพื่อจะถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกถามโดยทำให้เป็นพยาน. บทว่า เอหมฺโภ ปุริส นี้เป็นคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตนหรือผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ บทว่า อามิสํ ประสงค์ถึงสินจ้าง. บทว่า กิญฺจิกฺขํ มีความว่า เพราะเหตุแห่งสินจ้างเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่สุดแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ รู้อยู่เทียว ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จ. เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺส เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตสีลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติ นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ[Pg.96], ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา. ในบทว่า เนลา โทษ ท่านเรียกว่า เอฬํ, โทษของวาจานั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา ความว่า ไม่มีโทษ เหมือนศีลที่ตรัสไว้ในบทว่า เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท นี้. บทว่า กณฺณสุขา คือ เป็นที่สบายแก่หูทั้งหลาย เพราะมีความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บหูเหมือนถูกเข็มแทง. เพราะมีความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรัก เหตุนั้นจึงชื่อว่า เปมนียา. หยั่งลงสู่หทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด เหตุนั้นจึงชื่อว่า หทยงฺคมา. เพราะบริบูรณ์ด้วยคุณ จึงเกิดในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง ละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง เป็นวาจาของชาวเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. บทว่า ปุรสฺส เอสา มีความว่า เป็นวาจาของชาวเมือง. คือว่า ชาวเมืองทั้งหลายย่อมมีวาจาที่เหมาะสม ย่อมเรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวแม่ว่าแม่ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่. วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา. เพราะเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา. ๙. อนฺธสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอันธสูตร ๒๙. นวเม จกฺขุ น โหตีติ ปญฺญาจกฺขุ น โหติ. ผาตึ กเรยฺยาติ ผีตํ วฑฺฒิตํ กเรยฺย. สาวชฺชานวชฺเชติ สโทสนิทฺโทเส. หีนปฺปณีเตติ อธมุตฺตเม. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคติ กณฺหสุกฺกาเยว อญฺญมญฺญํ ปฏิพาหนโต ปฏิปกฺขวเสน สปฺปฏิภาคาติ วุจฺจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – กุสเล ธมฺเม ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย, อกุสเล ธมฺเม ‘‘อกุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย. สาวชฺชาทีสุปิ เอเสว นโย. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคสุ ปน กณฺหธมฺเม ‘‘สุกฺกสปฺปฏิภาคา’’ติ ชาเนยฺย, สุกฺกธมฺเม ‘‘กณฺหสปฺปฏิภาคา’’ติ เยน ปญฺญาจกฺขุนา ชาเนยฺย, ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหตีติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จกฺขุ น โหติ คือ ปัญญาจักษุไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้เฟื่องฟู เจริญขึ้น. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช คือ ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต คือ ธรรมเลวและประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ ธรรมดำและธรรมขาวนั่นเอง เพราะยับยั้งซึ่งกันและกัน โดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า สัปปฏิภาค. นี้เป็นใจความย่อในบทนั้น คือ พึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลว่า "เป็นกุศลธรรม" พึงรู้ธรรมที่เป็นอกุศลว่า "เป็นอกุศลธรรม". แม้ในบทว่า สาวชฺชา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในบทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ จะพึงรู้ธรรมดำว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมขาว" และพึงรู้ธรรมขาวว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำ" ได้ด้วยปัญญาจักษุใด ปัญญาจักษุแม้เช่นนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบความแม้ในวาระที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. น เจว โภคา ตถารูปาติ ตถาชาติกา โภคาปิสฺส น โหนฺติ. น จ ปุญฺญานิ กุพฺพตีติ ปุญฺญานิ จ น กโรติ. เอตฺตาวตา โภคุปฺปาทนจกฺขุโน จ ปุญฺญกรณจกฺขุโน จ อภาโว วุตฺโต. อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อิธโลเก จ ปรโลเก จาติ อุภยสฺมิมฺปิ อปรทฺธคฺคาโห, ปราชยคฺคาโห โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อุภเยสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานํ กลิคฺคาโห, ปราชยคฺคาโหติ อตฺโถ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมนปิ ทสอกุสลกมฺมปถอธมฺเมนปิ. สโฐติ เกราฏิโก. โภคานิ ปริเยสตีติ โภเค คเวสติ. เถยฺเยน กูฏกมฺเมน, มุสาวาเทน จูภยนฺติ เถยฺยาทีสุ อุภเยน ปริเยสตีติ อตฺโถ. กถํ? เถยฺเยน กูฏกมฺเมน จ ปริเยสติ, เถยฺเยน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ, กูฏกมฺเมน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ. สงฺฆาตุนฺติ สงฺฆริตุํ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. อุฏฺฐานาธิคตนฺติ วีริเยน [Pg.97] อธิคตํ. อพฺยคฺฆมานโสติ นิพฺพิจิกิจฺฉจิตฺโต. ภทฺทกํ ฐานนฺติ เสฏฺฐํ เทวฏฺฐานํ. น โสจตีติ ยสฺมึ ฐาเน อนฺโตโสเกน น โสจติ. บทว่า `Na ceva bhogā tathārūpā` ความว่า โภคะทั้งหลายเห็นปานนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น. บทว่า `Na ca puññāni kubbati` ความว่า และเขาย่อมไม่ทำบุญทั้งหลาย. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีจักษุคือการให้เกิดโภคะ และจักษุคือการทำบุญ. บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า ชื่อว่าผู้ถือเอาผิดในโลกทั้งสอง คือ ในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้แห่งประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. บทว่า `Dhammādhammena` ความว่า ด้วยธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ และด้วยอธรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Saṭho` คือ เป็นคนโอ้อวด. บทว่า `Bhogāni pariyesati` ความว่า ย่อมแสวงหาโภคะทั้งหลาย. บทว่า `Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ` ความว่า ย่อมแสวงหาด้วยองค์ประกอบสองอย่างในบรรดาการลักขโมยเป็นต้น. อย่างไร? คือ ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการโกง, ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการพูดเท็จ, ย่อมแสวงหาด้วยการโกงและด้วยการพูดเท็จ. บทว่า `Saṅghātuṃ` คือ เพื่อรวบรวม. บทว่า `Dhammaladdhehi` คือ ที่ได้มาโดยไม่ละเมิดธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Uṭṭhānādhigataṃ` คือ ที่ได้มาด้วยความเพียร. บทว่า `Abyagghamānaso` คือ มีจิตไม่สงสัย. บทว่า `Bhaddakaṃ ṭhānaṃ` คือ สถานที่อันประเสริฐ คือเทวโลก. บทว่า `Na socati` คือ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความโศกภายในในสถานที่นั้น. ๑๐. อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอวกุชชสูตร ๓๐. ทสเม อวกุชฺชปญฺโญติ อโธมุขปญฺโญ. อุจฺฉงฺคปญฺโญติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ วิตฺถาริกปญฺโญ. อาทิกลฺยาณนฺติอาทีสุ อาทีติ ปุพฺพปฏฺฐปนา. มชฺฌนฺติ กถาเวมชฺฌํ. ปริโยสานนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ. อิติสฺส เต ธมฺมํ กเถนฺตา ปุพฺพปฏฺฐปเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กเถนฺติ, เวมชฺเฌปิ ปริโยสาเนปิ. เอตฺถ จ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานานิ, อตฺถิ สาสนสฺส. ตตฺถ เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกคาถาย ปฐมปทํ อาทิ, ทฺเว ปทานิ มชฺฌํ, อวสานปทํ ปริโยสานํ. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อนุสนฺธิ มชฺฌํ, อิทมโวจาติ อปฺปนา ปริโยสานํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส ปฐโม อนุสนฺธิ อาทิ, ตโต ปรํ เอโก วา อเนเก วา มชฺฌํ, ปจฺฉิโม ปริโยสานํ. อยํ ตาว เทสนาย นโย. สาสนสฺส ปน สีลํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, วิปสฺสนา ปริโยสานํ. สมาธิ วา อาทิ, วิปสฺสนา มชฺฌํ, มคฺโค ปริโยสานํ. วิปสฺสนา วา อาทิ, มคฺโค มชฺฌํ, ผลํ ปริโยสานํ. มคฺโค วา อาทิ, ผลํ มชฺฌํ, นิพฺพานํ ปริโยสานํ. ทฺเว ทฺเว วา กยิรมาเน สีลสมาธโย อาทิ, วิปสฺสนามคฺคา มชฺฌํ, ผลนิพฺพานานิ ปริโยสานํ. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `avakujjapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจภาชนะคว่ำ. บทว่า `Ucchaṅgapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจชายพก. บทว่า `Puthupañño` คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. ในบทเป็นต้นว่า `Ādikalyāṇaṃ` นั้น บทว่า `ādi` คือ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า `majjha` คือ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า `pariyosāna` คือ การจบลง. ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นเมื่อกล่าวธรรมแก่บุคคลนั้น ย่อมกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้น แล้วจึงกล่าว แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น ในส่วนของเทศนา บาทแรกของคาถา ๔ บาท ชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทชื่อว่าท่ามกลาง, บาทสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, การจบลงว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, หลังจากนั้น อนุสนธิเดียวหรือหลายอนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, อนุสนธิสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. นี้เป็นนัยในส่วนของเทศนาก่อน. ส่วนของศาสนา ศีลชื่อว่าเบื้องต้น, สมาธิชื่อว่าท่ามกลาง, วิปัสสนาชื่อว่าที่สุด. หรือว่า สมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาชื่อว่าท่ามกลาง, มรรคชื่อว่าที่สุด. หรือว่า วิปัสสนาชื่อว่าเบื้องต้น, มรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลชื่อว่าที่สุด. หรือว่า มรรคชื่อว่าเบื้องต้น, ผลชื่อว่าท่ามกลาง, นิพพานชื่อว่าที่สุด. หรือเมื่อกระทำเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาและมรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพานชื่อว่าที่สุด. สาตฺถนฺติ สาตฺถกํ กตฺวา เทเสนฺติ. สพฺยญฺชนนฺติ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา เทเสนฺติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ สกลปริปุณฺณํ อนูนํ กตฺวา เทเสนฺติ. ปริสุทฺธนฺติ ปริสุทฺธํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา เทเสนฺติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺตีติ เอวํ เทเสนฺตา จ เสฏฺฐจริยภูตํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ปกาเสนฺติ. เนว อาทึ มนสิ กโรตีติ เนว ปุพฺพปฏฺฐปนํ มนสิ กโรติ. บทว่า `Sātthaṃ` คือ กระทำให้มีอรรถแล้วแสดง. บทว่า `Sabyañjanaṃ` คือ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง. บทว่า `Kevalaparipuṇṇaṃ` คือ กระทำให้บริบูรณ์สิ้นเชิง ไม่บกพร่องแล้วแสดง. บทว่า `Parisuddhaṃ` คือ กระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปมแล้วแสดง. บทว่า `Brahmacariyaṃ pakāsenti` คือ เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นจริยะอันประเสริฐ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `Neva ādiṃ manasi karoti` คือ ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อนเลย. กุมฺโภติ ฆโฏ. นิกุชฺโชติ อโธมุโข ฐปิโต. เอวเมว โขติ เอตฺถ กุมฺโภ นิกุชฺโช วิย อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกาสิญฺจนกาโล [Pg.98] วิย ธมฺมเทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส วิวฏฺฏนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคเหตุํ อสมตฺถกาโล, อุทกสฺส อสณฺฐานกาโล วิย วุฏฺฐหิตฺวา อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ. บทว่า `Kumbho` คือ หม้อ. บทว่า `Nikujjo` คือ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำเหมือนหม้อที่คว่ำไว้, พึงทราบว่า เวลาที่ได้รับธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นไม่สามารถจะเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป, พึงทราบว่า เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่. อากิณฺณานีติ ปกฺขิตฺตานิ. สติสมฺโมสาย ปกิเรยฺยาติ มุฏฺฐสฺสติตาย วิกิเรยฺย. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, นานาขชฺชกานิ วิย นานปฺปการํ พุทฺธวจนํ, อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ ขาทนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, วุฏฺฐหนฺตสฺส สติสมฺโมสา ปกิรณกาโล วิย ตสฺมา อาสนา วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ. บทว่า `Ākiṇṇāni` คือ ใส่ไว้. บทว่า `Satisammosāya pakireyya` คือ พึงกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติ. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาดุจชายพกเหมือนชายพก, พึงทราบว่า พระพุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่บุคคลผู้นั่งเคี้ยวของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกจากอาสนะนั้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่ของขบเคี้ยวกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติของผู้ที่ลุกขึ้น. อุกฺกุชฺโชติ อุปริมุโข ฐปิโต. สณฺฐาตีติ ปติฏฺฐหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุปริมุโข ฐปิโต กุมฺโภ วิย ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกสฺส อาสิตฺตกาโล วิย เทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส สณฺฐานกาโล วิย ตตฺถ นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, โน วิวฏฺฏนกาโล วิย วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส สลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ. บทว่า `Ukkujjo` คือ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า `Saṇṭhāti` คือ ย่อมตั้งอยู่. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางเหมือนหม้อที่ตั้งหงายขึ้น, พึงเห็นว่า เวลาที่ได้รับเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป, พึงเห็นว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในที่นั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกขึ้นไปแล้วสามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป. ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. อวิจกฺขโณติ สํวิทหนปญฺญาย รหิโต. คนฺตาติ คมนสีโล. เสยฺโย เอเตน วุจฺจตีติ เอตสฺมา ปุคฺคลา อุตฺตริตโรติ วุจฺจติ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกโร สิยาติ โกฏิกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร ภเวยฺยาติ. บทว่า `Dummedho` คือ ผู้ไม่มีปัญญา. บทว่า `Avicakkhaṇo` คือ ผู้ปราศจากปัญญาที่สามารถจัดการได้. บทว่า `Gantā` คือ ผู้มีปกติไป. บทว่า `Seyyo etena vuccati` คือ ท่านเรียกว่า ประเสริฐกว่าบุคคลนั้น. บทว่า `Dhammānudhammappaṭipanno` คือ ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมอนุโลมแก่โลกุตรธรรม ๙. บทว่า `Dukkhassa` คือ แห่งวัฏทุกข์. บทว่า `Antakaro siyā` คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุด คือกระทำที่สุด กระทำเขตกำหนด กระทำที่สุดโดยรอบ. ปุคฺคลวคฺโค ตติโย. ปุคคลวรรคที่ ๓ ๔. เทวทูตวคฺโค ๔. เทวทูตวรรค ๑. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสพรหมกสูตร ๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อชฺฌาคาเรติ สเก ฆเร. ปูชิตา โหนฺตีติ ยํ ฆเร อตฺถิ, เตน ปฏิชคฺคิตา โคปิตา โหนฺติ. อิติ มาตาปิตุปูชกานิ กุลานิ มาตาปิตูหิ สพฺรหฺมกานีติ ปกาเสตฺวา อิทานิ เนสํ [Pg.99] สปุพฺพาจริยกาทิภาวํ ปกาเสนฺโต สปุพฺพาจริยกานีติอาทิมาห. ตตฺถ พฺรหฺมาติอาทีนิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ วุตฺตานิ. พหุการาติ ปุตฺตานํ พหูปการา. อาปาทกาติ ชีวิตสฺส อาปาทกา. ปุตฺตกานํ หิ มาตาปิตูหิ ชีวิตํ อาปาทิตํ ปาลิตํ ฆฏิตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติตํ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปเสตาโร. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ ปุตฺตานํ หิ อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสฺส ทสฺสนํ นาม มาตาปิตโร นิสฺสาย ชาตนฺติ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อชฺฌาคาเร ความว่า ในเรือนของตน บทว่า ปูชิตา โหนฺติ ความว่า วัตถุใดมีอยู่ในเรือน (บุตรธิดา) ย่อมบำรุงดูแลคุ้มครอง (มารดาบิดา) ด้วยวัตถุนั้นๆ ครั้นทรงประกาศแล้วอย่างนี้ว่า ตระกูลที่บูชามารดาบิดา ชื่อว่ามีพรหมอยู่กับมารดาบิดา บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความเป็นบุรพาจารย์ เป็นต้น ของตระกูลเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า สปุพฺพจริยกาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมาติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทำให้สำเร็จความเป็นพรหม เป็นต้น ของมารดาบิดาเหล่านั้น บทว่า พหุการา ความว่า มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย บทว่า อาปาทกา ความว่า เป็นผู้ให้ชีวิตเกิด จริงอยู่ ชีวิตของบุตรทั้งหลาย อันมารดาบิดาให้เกิดแล้ว คุ้มครองแล้ว ประกอบแล้ว ให้เป็นไปโดยสืบเนื่องกัน บทว่า โปสกา ความว่า ทำให้มือและเท้าเจริญเติบโตแล้ว ให้ดื่มโลหิตในอกแล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงดู บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร ความว่า จริงอยู่ การเห็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในโลกนี้ของบุตรทั้งหลาย อาศัยมารดาบิดาจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น (มารดาบิดา) จึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้ พฺรหฺมาติ มาตาปิตโรติ เสฏฺฐาธิวจนํ. ยถา พฺรหฺมุโน จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ, เอวเมว มาตาปิตูนํ ปุตฺตเกสุ จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ. ตา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เวทิตพฺพา – กุจฺฉิคตสฺมึ หิ ทารเก ‘‘กทา นุ โข ปุตฺตกํ อโรคํ ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มาตาปิตูนํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปเนส มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก อูกาหิ วา มงฺกุลาทีหิ ปาณเกหิ ทฏฺโฐ ทุกฺขเสยฺยาย วา ปน ปีฬิโต ปโรทติ วิรวติ, ตทาสฺส สทฺทํ สุตฺวา มาตาปิตูนํ การุญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อาธาวิตฺวา วิธาวิตฺวา กีฬนกาเล ปน โลภนียวยสฺมึ วา ฐิตกาเล ทารกํ โอโลเกตฺวา มาตาปิตูนํ จิตฺตํ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิตฺตสตวิหตกปฺปาสปิจุปฏลํ วิย มุทุกํ โหติ อาโมทิตํ ปโมทิตํ, ตทา เตสํ มุทิตา ลพฺภติ. ยทา ปเนส ปุตฺโต ทาราภรณํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ปาฏิเยกฺกํ อคารํ อชฺฌาวสติ, ตทา มาตาปิตูนํ ‘‘สกฺโกติ ทานิ โน ปุตฺตโก อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุ’’นฺติ มชฺฌตฺตภาโว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ กาเล อุเปกฺขา ลพฺภตีติ อิมินา การเณน ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร’’ติ วุตฺตํ. บทว่า พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร เป็นชื่อที่กล่าวโดยความประเสริฐ เปรียบเหมือนพรหมทั้งหลายไม่ละภาวนา ๔ ประการ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ฉันใด มารดาบิดาก็ไม่ละภาวนา ๔ ประการในบุตรน้อยทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภาวนาเหล่านั้น พึงทราบในกาลนั้นๆ คือ จริงอยู่ เมื่อทารกอยู่ในครรภ์ เมตตาจิตของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นบุตรน้อยผู้ไม่มีโรค มีอวัยวะใหญ่น้อยบริบูรณ์" ก็เมื่อใด ทารกน้อยนี้ยังอ่อนนอนหงายอยู่ ถูกสัตว์เล็กๆ เช่น เหา หรือตัวเรือด เป็นต้น กัด หรือถูกเบียดเบียนด้วยการนอนลำบาก ย่อมร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อนั้น มารดาบิดาได้ฟังเสียงของทารกนั้นแล้ว ความกรุณาย่อมเกิดขึ้น ก็ในเวลาวิ่งเล่นไปมา หรือในเวลาที่ตั้งอยู่ในวัยอันน่ารักใคร่ มารดาบิดาแลดูทารกแล้ว จิตย่อมอ่อนนุ่ม บันเทิง ร่าเริง ดุจแผ่นสำลีที่ตีแล้วร้อยครั้งใส่ลงในเนยใส เมื่อนั้น มุทิตาย่อมเกิดแก่ท่านเหล่านั้น ก็เมื่อใด บุตรนี้ให้การเลี้ยงดูภรรยาเกิดขึ้นแล้ว ครองเรือนอยู่ต่างหาก เมื่อนั้น ความเป็นกลางของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "บัดนี้ บุตรน้อยของเราสามารถเป็นอยู่ได้ตามธรรมดาของตน" ในกาลนั้น ย่อมได้อุเบกขา ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า "พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร" ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเรติ มาตาปิตโร หิ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เอวํ นิสีท, เอวํ ติฏฺฐ, เอวํ คจฺฉ, เอวํ สย, เอวํ ขาท, เอวํ ภุญฺช, อยํ เต, ตาตาติ วตฺตพฺโพ, อยํ ภาติกาติ, อยํ ภคินีติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อสุกํ นาม อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ, อสุกํ น วฏฺฏตี’’ติ คาหาเปนฺติ สิกฺขาเปนฺติ. อถาปรภาเค อญฺเญ อาจริยา หตฺถิสิปฺปอสฺสสิปฺปรถสิปฺปธนุสิปฺปถรุสิปฺปมุทฺทาคณนาทีนิ สิกฺขาเปนฺติ. อญฺโญ [Pg.100] สรณานิ เทติ, อญฺโญ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปติ, อญฺโญ ปพฺพาเชติ, อญฺโญ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปติ, อญฺโญ อุปสมฺปาเทติ, อญฺโญ โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ ปาเปติ. อิติ สพฺเพปิ เต ปจฺฉาจริยา นาม โหนฺติ, มาตาปิตโร ปน สพฺพปฐมา, เตนาห – ‘‘ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเรติ วุจฺจนฺติ กถิยนฺติ. อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานนฺติ ปุตฺตานํ อาหุตํ ปาหุตํ อภิสงฺขตํ อนฺนปานาทึ อรหนฺติ, อนุจฺฉวิกา ตํ ปฏิคฺคเหตุํ. ตสฺมา ‘‘อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปชาย อนุกมฺปกาติ ปเรสํ ปาเณ อจฺฉินฺทิตฺวาปิ อตฺตโน ปชํ ปฏิชคฺคนฺติ โคปายนฺติ. ตสฺมา ‘‘ปชาย อนุกมฺปกา’’ติ วุตฺตํ. บทว่า ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร ความว่า จริงอยู่ มารดาบิดาจำเดิมแต่กาลที่เกิด ย่อมให้ถือเอา ย่อมให้ศึกษาว่า "จงนั่งอย่างนี้ จงยืนอย่างนี้ จงไปอย่างนี้ จงนอนอย่างนี้ จงเคี้ยวอย่างนี้ จงกินอย่างนี้ นี่พ่อของเจ้า ควรเรียกว่าพ่อ นี่พี่ชาย ควรเรียกว่าพี่ชาย นี่น้องสาว ควรเรียกว่าน้องสาว การกระทำชื่อนี้ควร การกระทำชื่อนี้ไม่ควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นไม่ควร" ในภายหลัง อาจารย์อื่นๆ ย่อมสอนศิลปะมีศิลปะการขี่ช้าง ศิลปะการขี่ม้า ศิลปะการขับรถ ศิลปะการยิงธนู ศิลปะการใช้ดาบ ศิลปะการนับด้วยการหักนิ้ว เป็นต้น อาจารย์บางท่านให้สรณะ บางท่านให้ตั้งอยู่ในศีล บางท่านให้บวช บางท่านให้เรียนพุทธวจนะ บางท่านให้อุปสมบท บางท่านทำให้บรรลุโสดาปัตติมรรค เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าเป็นปัจฉาจารย์ (อาจารย์ภายหลัง) ส่วนมารดาบิดาเป็นอาจารย์คนแรกสุด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร" ในบทนั้น บทว่า วุจฺจเร ความว่า ท่านเรียกว่า, ท่านกล่าวว่า บทว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ ความว่า ย่อมควรแก่ของที่บุตรนำมา ของต้อนรับ ของที่จัดเตรียมไว้ คือ ข้าวและน้ำ เป็นต้น เป็นผู้สมควรเพื่อจะรับของนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ" บทว่า ปชาย อนุกมฺปกา ความว่า แม้ไม่ตัดชีวิตของผู้อื่น ก็ยังบำรุงรักษาคุ้มครองบุตรของตน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปชาย อนุกมฺปกา" นมสฺเสยฺยาติ นโม กเรยฺย. สกฺกเรยฺยาติ สกฺกาเรน ปฏิมาเนยฺย. อิทานิ ตํ สกฺการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเนนาติ ยาคุภตฺตขาทนีเยน. ปาเนนาติ อฏฺฐวิธปาเนน. วตฺเถนาติ นิวาสนปารุปนเกน วตฺเถน. สยเนนาติ มญฺจปีฐานุปฺปทาเนน. อุจฺฉาทเนนาติ ทุคฺคนฺธํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุคนฺธกรณุจฺฉาทเนน. นฺหาปเนนาติ สีเต อุณฺโหทเกน, อุณฺเห สีโตทเกน คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา นฺหาปเนน. ปาทานํ โธวเนนาติ อุณฺโหทกสีโตทเกหิ ปาทโธวเนน เจว เตลมกฺขเนน จ. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. สคฺเค ปโมทตีติ อิธ ตาว มาตาปิตูสุ ปาริจริยํ ทิสฺวา ปาริจริยการณา ตํ ปณฺฑิตมนุสฺสา อิเธว ปสํสนฺติ, ปรโลกํ ปน คนฺตฺวา สคฺเค ฐิโต โส มาตาปิตุอุปฏฺฐาโก ทิพฺพสมฺปตฺตีหิ อาโมทติ ปโมทตีติ. บทว่า นมสฺเสยฺย ความว่า พึงกระทำการนอบน้อม บทว่า สกฺกเรยฺย ความว่า พึงนับถือด้วยความเคารพ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการสักการะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนฺเนน" ในบทนั้น บทว่า อนฺเนน ความว่า ด้วยข้าวต้ม ข้าวสวย ของเคี้ยว บทว่า ปาเนน ความว่า ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง บทว่า วตฺเถน ความว่า ด้วยผ้าสำหรับนุ่งและห่ม บทว่า สยเนน ความว่า ด้วยการถวายเตียงและตั่ง บทว่า อุจฺฉาทเนน ความว่า ด้วยเครื่องลูบไล้ที่ทำให้มีกลิ่นหอมโดยบรรเทากลิ่นเหม็น บทว่า นฺหาปเนน ความว่า ด้วยการอาบน้ำ คือรดกายด้วยน้ำร้อนในเวลาหนาว ด้วยน้ำเย็นในเวลาร้อน บทว่า ปาทานํ โธวเนน ความว่า ด้วยการล้างเท้าด้วยน้ำร้อนและน้ำเย็น และด้วยการทาน้ำมัน บทว่า เปจฺจ ความว่า ไปสู่ปรโลกแล้ว บทว่า สคฺเค ปโมทติ ความว่า ในโลกนี้ บัณฑิตทั้งหลายเห็นการบำรุงมารดาบิดาแล้ว เพราะเหตุแห่งการบำรุงนั้น ย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้ทีเดียว ส่วนเมื่อไปสู่ปรโลกแล้ว ตั้งอยู่ในสวรรค์ ผู้บำรุงมารดาบิดานั้น ย่อมบันเทิงร่าเริงด้วยทิพยสมบัติ ๒. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอานันทสูตร ๓๒. ทุติเย ตถารูโปติ ตถาชาติโก. สมาธิปฏิลาโภติ จิตฺเตกคฺคตาลาโภ. อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเกติ เอตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภเยสมฺปิ กาโย สวิญฺญาณกฏฺเฐน เอกโต กตฺวา อิมสฺมินฺติ วุตฺโต. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหงฺการทิฏฺฐิ จ มมงฺการตณฺหา จ มานานุสโย จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส [Pg.101] จ กิเลสา. นาสฺสูติ น ภเวยฺยุํ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสูติ รูปนิมิตฺตํ, สทฺทนิมิตฺตํ, คนฺธนิมิตฺตํ, รสนิมิตฺตํ, โผฏฺฐพฺพนิมิตฺตํ, สสฺสตาทินิมิตฺตํ, ปุคฺคลนิมิตฺตํ ธมฺมนิมิตฺตนฺติ เอวรูเปสุ จ พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสุ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธิญฺเจว ผลญาณญฺจ. สิยาติ ภเวยฺย. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ตถารูโป ความว่า มีสภาพเช่นนั้น บทว่า สมาธิปฏิลาโภ ความว่า การได้ซึ่งความเป็นหนึ่งแห่งจิต ในบทว่า อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเก นี้ กายของทั้งสองฝ่าย คือ ของตนและของผู้อื่น รวบรวมเป็นอันเดียวกันโดยความหมายว่ามีวิญญาณ แล้วกล่าวว่า อิมสฺมึ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา ความว่า มิจฉาทิฏฐิอันมีอาการว่าเรา และตัณหาอันมีอาการว่าของเรา และมานานุสัย (เหล่านี้) เป็นกิเลสของตนและของผู้อื่น บทว่า นาสฺสุ ความว่า ไม่พึงมี บทว่า พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสุ ความว่า ในนิมิตทั้งปวงภายนอกอันมีสภาพเช่นนี้ คือ รูปนิมิต สัททนิมิต คันธนิมิต รสนิมิต โผฏฐัพพนิมิต สัสสตาทินิมิต (นิมิตมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น) ปุคคลนิมิต ธรรมนิมิต บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ความว่า ได้แก่ ผลสมาธิและผลญาณ บทว่า สิยา ความว่า พึงมี อิธานนฺท, ภิกฺขุโนติ, อานนฺท, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุโน. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ นิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต อาห. นิพฺพานํ หิ กิเลสานํ สนฺตตาย สนฺตํ นาม, นิพฺพานํ สนฺตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาว ทิวสมฺปิ นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท สนฺตนฺเตว ปวตฺตตีติปิ สนฺตํ. ปณีตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาปิ จิตฺตุปฺปาโท ปณีตนฺเตว ปวตฺตตีติ นิพฺพานํ ปณีตํ นาม. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิปิ ตสฺเสว เววจนานิ. ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ทิวสภาคมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท สพฺพสงฺขารสมโถเตว ปวตฺตติ…เป… ตถา ตีสุ ภเวสุ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาเวน นิพฺพานนฺติ ลทฺธนาเม ตสฺมึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท นิพฺพานํ นิพฺพานนฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิ นามานิ ลภติ. อิมสฺมึ ปน อฏฺฐวิเธ อาโภคสมนฺนาหาเร อิมสฺมึ ฐาเน เอโกปิ ลพฺภติ, ทฺเวปิ สพฺเพปิ ลพฺภนฺเตว. บทว่า อิทานนฺท ภิกฺขุโน ความว่า ดูก่อนอานนท์ แก่ภิกษุในศาสนานี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงนิพพาน จึงตรัสว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ (นั่นสงบ นั่นประณีต) จริงอยู่ นิพพานชื่อว่าสงบ เพราะเป็นที่สงบแห่งกิเลสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่าสงบ แม้เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ตลอดวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของสงบเท่านั้น บทว่า ปณีตํ ความว่า นิพพานชื่อว่าประณีต เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของประณีตเท่านั้น แม้บททั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ (เป็นที่สงบสังขารทั้งปวง) ก็เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นนั่นเอง จริงอยู่ จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่แม้ตลอดส่วนแห่งวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นที่สงบสังขารทั้งปวงเท่านั้น...ฯลฯ... ฉันใดก็ฉันนั้น ในนิพพานนั้นซึ่งได้ชื่อว่านิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะในภพทั้งสาม จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นนิพพานๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ชื่อทั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ ก็ในอาโภคสมานหาร ๘ อย่างนี้ ในที่นี้ แม้อย่างหนึ่งก็ย่อมได้ แม้สองอย่างก็ย่อมได้ แม้ทั้งหมดก็ย่อมได้เหมือนกัน สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ. ปรอตฺตภาวสกอตฺตภาวานิ หิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺสาติ ยสฺส อรหโต. อิญฺชิตนฺติ ราคิญฺชิตํ โทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริติญฺชิตนฺติ อิมานิ สตฺต อิญฺชิตานิ จลิตานิ ผนฺทิตานิ. นตฺถิ กุหิญฺจีติ กตฺถจิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตาย สนฺโต. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. นิราโสติ นิตฺตณฺโห. อตารีติ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ สมติกฺกนฺโต. โสติ โส อรหํ ขีณาสโว. ชาติชรนฺติ เอตฺถ ชาติชราคหเณเนว พฺยาธิมรณมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. อิติ สุตฺตนฺเตปิ คาถายปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ. บทว่า สงฺขาย ความว่า รู้แล้วด้วยญาณ บทว่า ปโรปรานิ ความว่า ทั้งของผู้อื่นและของตน จริงอยู่ อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตน ท่านเรียกว่า ปรานิ (ของผู้อื่น) และ โอปรานิ (ของตน) บทว่า ยสฺส ความว่า แก่พระอรหันต์ใด บทว่า อิญฺชิตํ ความว่า ความหวั่นไหวคือราคะ ความหวั่นไหวคือโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต ความหวั่นไหว ๗ อย่างเหล่านี้ คือความเอนเอียง ความสั่นสะเทือน บทว่า นตฺถิ กุหิญฺจิ ความว่า ไม่มีในที่ไหนๆ แม้ในอารมณ์เดียว บทว่า สนฺโต ความว่า เป็นผู้สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว บทว่า วิธูโม ความว่า เป็นผู้ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น บทว่า อนีโฆ ความว่า เป็นผู้ปราศจากทุกข์คือราคะเป็นต้น บทว่า นิราโส ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา บทว่า อตาริ ความว่า ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ก้าวล่วงแล้ว บทว่า โส ความว่า พระอรหันตขีณาสพนั้น ในบทว่า ชาติชรํ นี้ พึงทราบว่า แม้พยาธิและมรณะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาชาติและชรานั่นเอง ด้วยเหตุนี้ ทั้งในสุตตันตะและในคาถา ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลสมาบัติเท่านั้น ๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสารีปุตตสูตร ๓๓. ตติเย [Pg.102] สํขิตฺเตนาติ มาติกาฐปเนน. วิตฺถาเรนาติ ฐปิตมาติกาวิภชเนน. สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ กาเล สํขิตฺเตน กาเล วิตฺถาเรน. อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภาติ ปฏิวิชฺฌนกปุคฺคลา ปน ทุลฺลภา. อิทํ ภควา ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ญาณํ ฆฏฺเฏมี’’ติ อธิปฺปาเยน กเถสิ. ตํ สุตฺวา เถโร กิญฺจาปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อาชานิสฺสามี’’ติ น วทติ, อธิปฺปาเยน ปน ‘‘วิสฺสตฺถา ตุมฺเห, ภนฺเต, เทเสถ, อหํ ตุมฺเหหิ เทสิตํ ธมฺมํ นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌิสฺสามิ, มเมส ภาโร โหตู’’ติ สตฺถารํ เทสนาย อุสฺสาเหนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สงฺขิตฺเตน ความว่า ด้วยการตั้งมาติกา บทว่า วิตฺถาเรน ความว่า ด้วยการจำแนกมาติกาที่ตั้งไว้แล้ว บทว่า สงฺขิตฺตวิตฺถาเรน ความว่า ในบางคราวโดยย่อ ในบางคราวโดยพิสดาร บทว่า อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภา ความว่า ก็บุคคลผู้รู้แจ้งแทงตลอดหาได้ยาก พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ด้วยพระประสงค์ว่า "เราจักขัดเกลาญาณของพระสารีบุตรเถระ" พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว แม้จะไม่กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักรู้" แต่โดยความประสงค์แล้ว (ท่านคิดว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงแสดงโดยไม่ต้องกังวลเถิด ข้าพระองค์จักรู้แจ้งแทงตลอดธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้วด้วยนัยร้อยหนึ่ง ด้วยนัยพันหนึ่ง ขอการรู้นี้จงเป็นภาระของข้าพระองค์เถิด" เมื่อจะทูลเร้าพระศาสดาในการแสดงธรรม จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า เอตสฺส ภควา กาโล อถสฺส สตฺถา ตสฺมาติหาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเกติอาทิ วุตฺตนยเมว. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺคญาณสตฺเถน ตณฺหํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมูลกํ อุพฺพตฺเตตฺวา ฉฑฺเฑสิ. สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ สมฺมา อุปาเยน สมฺมา ปฏิปตฺติยา นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตมกาสิ. อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, สาริปุตฺต, มยา ปารายเน อุทยปญฺเห อิทํ ผลสมาปตฺติเมว สนฺธาย เอตํ ภาสิตํ. ลำดับนั้น พระศาสดาได้ทรงเริ่มเทศนาแก่พระเถระนั้นว่า ตสฺมาติห ในเทศนานั้น บทมีอาทิว่า อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อจฺเฉชฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาได้แล้วด้วยศัสตราคือมรรคญาณ บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า ถอนสังโยชน์แม้ทั้ง ๑๐ ประการพร้อมทั้งรากแล้วละเสียได้ บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ ด้วยการรู้แจ้งคือการละมานะ ๙ อย่าง ด้วยอุบายอันชอบ ด้วยปฏิปทาอันชอบ บทว่า อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตํ ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ก็คำนี้อันเราอาศัยผลสมาบัตินี้เท่านั้น ตรัสไว้แล้วในปารายนวรรค ในอุทัยปัญหา อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ภาสิตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปหานํ กามสญฺญานนฺติอาทิ อารทฺธํ. อุทยปญฺเห จ เอตํ ปทํ ‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทาน’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๑๒; จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) อาคตํ, อิธ ปน องฺคุตฺตรภาณเกหิ ‘‘กามสญฺญาน’’นฺติ อาโรปิตํ. ตตฺถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. กามสญฺญานนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญานํ, อฏฺฐหิ วา โลภสหคตจิตฺเตหิ สหชาตสญฺญานํ. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ เอตาสญฺจ กามสญฺญานํ เจตสิกโทมนสฺสานญฺจาติ อุภินฺนมฺปิ ปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานสงฺขาตํ อรหตฺตผลํ อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพาน’’นฺติ (จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) วุตฺตํ, ตํ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตํ. ปหานนฺติ หิ ขีณาการสงฺขาโต วูปสโมปิ วุจฺจติ, กิเลเส ปฏินิสฺสชฺชนฺโต มคฺโคปิ, กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิสงฺขาตํ ผลมฺปิ[Pg.103], ยํ อาคมฺม กิเลสา ปหียนฺติ, ตํ อมตํ นิพฺพานมฺปิ. ตสฺมา ตตฺถ ตานิ ปทานิ อาคตานิ. ‘‘อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมี’’ติ วจนโต ปน อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. ถินสฺส จ ปนูทนนฺติปิ ถินสฺส จ ปนูทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจนิวารณสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนตฺตา ผลเมว อธิปฺเปตํ. บัดนี้ (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะแสดงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ปหานํ กามสญฺญานํ ก็ในอุทัยปัญหา บทนี้มาว่า ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ แต่ในที่นี้ พระอังคุตตรภาณกะทั้งหลายยกขึ้นเป็น กามสญฺญานํ ในบทนั้น มีเพียงพยัญชนะต่างกัน แต่เนื้อความเหมือนกัน บทว่า กามสญฺญานํ ความว่า การละสัญญาที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย หรือสัญญาที่เกิดร่วมกับโลภสหคตจิต ๘ ดวง บทว่า โทมนสฺสาน จูภยํ มีเนื้อความว่า เราย่อมกล่าวการละธรรมทั้งสองอย่าง คือ กามสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ด้วย และเจตสิกโทมนัสด้วย อันได้แก่ อรหัตตผลที่เรียกว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) ว่าเป็นอัญญาพิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญาอันยิ่ง) ส่วนในมหานิทเทส ท่านกล่าวว่า "การละ การสงบระงับ การสละคืน ความสงบระงับ อมตะ นิพพาน แห่งกามฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง" คำนั้นท่านกล่าวโดยนัยแห่งการยกเนื้อความขึ้นแสดง จริงอยู่ แม้ความสงบระงับที่เรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาการ ก็เรียกว่าปหานะ แม้มรรคที่สละกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้ผลที่เรียกว่าความสงบระงับแห่งกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้อมตนิพพานที่บุคคลอาศัยแล้วย่อมละกิเลสได้ (ก็เรียกว่าปหานะ) เพราะฉะนั้น บทเหล่านั้นจึงมาในมหานิทเทสนั้น แต่เพราะพระดำรัสว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ปพฺรูมิ จึงทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น แม้ในบทว่า ถินสฺส จ ปนูทนํ ก็ทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการบรรเทาถีนะ บทว่า กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ ก็ทรงประสงค์เอาผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นถัดจากมรรคอันเป็นเครื่องป้องกันกุกกุจจะ อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานิเก ผเล อุปฺปนฺนาย อุเปกฺขาย จ สติยา จ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป, โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ ธมฺมตกฺกปุเรชโว. ตํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อญฺญาวิโมกฺขนฺติ อญฺญินฺทฺริยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ วิโมกฺขํ, อญฺญาย วา วิโมกฺขํ อญฺญาวิโมกฺขํ, ปญฺญาวิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา, อวิชฺชาย ปเภทนสงฺขาตํ วา นิพฺพานํ อารพฺภ อุปฺปนฺนตฺตา เอวํลทฺธนามํ อรหตฺตผลเมว. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปหานนฺติอาทีหิ ปเทหิ อรหตฺตผลเมว ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. บทว่า อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ความว่า บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติที่เกิดขึ้นในผลจิตอันสัมปยุตด้วยจตุตถฌาน บทว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ ความว่า สัมมาสังกัปปะ เรียกว่า ธรรมตักกะ, ธรรมตักกะนั้นย่อมมีในเบื้องต้น ย่อมมีข้างหน้า เป็นตัวนำหน้าแห่งอัญญาอวิโมกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธรรมตักกปุเรชวะ (หมายถึง) ธรรมตักกปุเรชวะนั้น บทว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ความว่า วิโมกข์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ หรืออีกนัยหนึ่ง วิโมกข์เพราะรู้แจ้ง ชื่อว่า อัญญาอวิโมกข์ อธิบายว่า ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา บทว่า อวิชฺชาย ปเภทนํ ความว่า เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการทำลายอวิชชา หรืออีกนัยหนึ่ง คืออรหัตตผลนั่นเอง ซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยปรารภพระนิพพาน อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชา พึงทราบว่า ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมด มีบทว่า ปหานะ เป็นต้น ท่านประกาศอรหัตตผลนั่นเอง ๔. นิทานสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถานิทานสูตร ๓๔. จตุตฺเถ นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ ลุพฺภนปลุพฺภนสภาโว โลโภ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย นิทานํ การณํ ปจฺจโยติ อตฺโถ. โทโสติ ทุสฺสนปทุสฺสนสภาโว โทโส. โมโหติ มุยฺหนปมุยฺหนสภาโว โมโห. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า นิทานานิ ความว่า เหตุทั้งหลาย บทว่า กัมมานัง ความว่า แห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลโภ นิทานํ กัมมานํ สมุทยาย ความว่า โลภะมีสภาวะคือความอยากและความอยากอย่างยิ่ง เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความเกิดขึ้น เพื่อการรวบรวมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โทโส คือ โทสะ มีสภาวะคือความประทุษร้ายและความประทุษร้ายอย่างยิ่ง บทว่า โมโห คือ โมหะ มีสภาวะคือความหลงและความหลงอย่างยิ่ง โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ, โลภาภิภูเตน ลุทฺเธน หุตฺวา กตกมฺมนฺติ อตฺโถ. โลภโต ชาตนฺติ โลภชํ. โลโภ นิทานมสฺสาติ โลภนิทานํ. โลโภ สมุทโย อสฺสาติ โลภสมุทยํ. สมุทโยติ ปจฺจโย, โลภปจฺจยนฺติ อตฺโถ. ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตตีติ ยสฺมึ ฐาเน อสฺส โลภชกมฺมวโต ปุคฺคลสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ, ขนฺธา ปาตุภวนฺติ. ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจตีติ เตสุ ขนฺเธสุ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ. ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ ยสฺมา ตํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา โหติ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. บทว่า โลภปกตํ ความว่า กรรมที่ทำด้วยโลภะ อธิบายว่า กรรมที่ทำโดยถูกโลภะครอบงำ เป็นผู้กำหนัดแล้ว บทว่า โลภโต ชาตํ ความว่า เกิดจากโลภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภชํ บทว่า โลโภ นิทานมัสสาติ ความว่า โลภะเป็นเหตุแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภนิทานํ บทว่า โลโภ สมุทโย อัสสาติ ความว่า โลภะเป็นสมุทัยแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภสมุทยํ บทว่า สมุทโย ความว่า ปัจจัย อธิบายว่า มีโลภะเป็นปัจจัย บทว่า ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ ความว่า อัตภาพของบุคคลนั้นผู้มีกรรมเกิดแต่โลภะ ย่อมเกิดขึ้นในที่ใด ขันธ์ทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น บทว่า ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ ความว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในขันธ์เหล่านั้น คำว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างนั้น เพราะว่ากรรมนั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง หรือเป็นอปราปริยายเวทนียกรรมบ้าง ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อขณฺฑานีติ [Pg.104] อภินฺนานิ. อปูตีนีติ ปูติภาเวน อพีชตฺตํ อปฺปตฺตานิ. อวาตาตปหตานีติ น วาเตน น จ อาตเปน หตานิ. สาราทานีติ คหิตสารานิ สารวนฺตานิ น นิสฺสารานิ. สุขสยิตานีติ สนฺนิจยภาเวน สุขํ สยิตานิ. สุเขตฺเตติ มณฺฑเขตฺเต. สุปริกมฺมกตาย ภูมิยาติ นงฺคลกสเนน เจว อฏฺฐทนฺตเกน จ สุฏฺฐุ ปริกมฺมกตาย เขตฺตภูมิยา. นิกฺขิตฺตานีติ ฐปิตานิ โรปิตานิ. อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ อนุปฺปเวเสยฺย. วุทฺธินฺติอาทีสุ อุทฺธคฺคมเนน วุทฺธึ, เหฏฺฐา มูลปฺปติฏฺฐาเนน วิรูฬฺหึ, สมนฺตา วิตฺถาริกภาเวน เวปุลฺลํ. บทว่า อขณฺฑานิ ความว่า ไม่แตก บทว่า อปูตีนิ ความว่า ไม่ถึงความเป็นเมล็ดพันธุ์ที่ใช้ไม่ได้เพราะความเน่า บทว่า อวาตาตปหตานิ ความว่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย บทว่า สาราทานิ ความว่า ถือเอาแก่นแล้ว มีแก่น ไม่ใช่ไม่มีแก่น บทว่า สุขสยิตานิ ความว่า เก็บไว้ดีแล้วโดยการสั่งสม บทว่า สุเขตฺเต ความว่า ในนาดี บทว่า สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา ความว่า ในพื้นที่นาที่ตระเตรียมไว้ดีแล้วด้วยการไถด้วยไถและคราดมีฟันแปดซี่ บทว่า นิกฺขิตฺตานิ ความว่า วางไว้แล้ว ปลูกแล้ว บทว่า อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ ความว่า พึงให้เข้าไป ในบทว่า วุฑฺฒึ เป็นต้น ความเจริญ (วุฑฺฒึ) หมายถึงการงอกขึ้นเบื้องบน, ความงอกงาม (วิรูฬฺหึ) หมายถึงการตั้งมั่นแห่งรากในเบื้องล่าง, ความไพบูลย์ (เวปุลฺลํ) หมายถึงการแผ่ขยายไปโดยรอบ ยํ ปเนตฺถ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ อสมฺโมหตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน กมฺมวิภตฺติ นาม กเถตพฺพา. สุตฺตนฺติกปริยาเยน หิ เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ, ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ กากวฬิยปุณฺณเสฏฺฐีนํ วิย กุสลํ, นนฺทยกฺขนนฺทมาณวกนนฺทโคฆาตกโกกาลิยสุปฺปพุทฺธเทวทตฺตจิญฺจมาณวิกานํ วิย จ อกุสลํ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ, อวิปากํ สมฺปชฺชติ. ตํ มิคลุทฺทโกปมาย สาเธตพฺพํ. ยถา หิ มิคลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา ธนุํ อากฑฺฒิตฺวา ขิตฺโต สโร สเจ น วิรชฺฌติ, ตํ มิคํ ตตฺเถว ปาเตติ, อถ นํ มิคลุทฺทโก นิจฺจมฺมํ กตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ เฉตฺวา มํสํ อาทาย ปุตฺตทารํ โตเสนฺโต คจฺฉติ. สเจ ปน วิรชฺฌติ, มิโค ปลายิตฺวา ปุน ตํ ทิสํ น โอโลเกติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. สรสฺส อวิรชฺฌิตฺวา มิควิชฺฌนํ วิย หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส วิปากวารปฏิลาโภ, อวิชฺฌนํ วิย อวิปากภาวาย สมฺปชฺชนนฺติ. คำใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ในเรื่องนั้น เพื่อความไม่หลง พึงกล่าวจำแนกกรรมในที่นี้ จริงอยู่ โดยนัยแห่งสุตตันตะ กรรมทั้งหลายถูกจำแนกไว้ ๑๑ อย่าง ได้แก่ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน), อุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า), อปราปริยายเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป), ครุกกรรม (กรรมหนัก), พหุลกรรม (กรรมที่ทำจนชิน), อาสันนกรรม (กรรมใกล้ตาย), กตัตตากรรม (กรรมที่สักแต่ว่าทำ), ชนกกรรม (กรรมนำไปเกิด), อุปัตถัมภกกรรม (กรรมสนับสนุน), อุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน), และอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) ในกรรมเหล่านั้น เจตนาในชวนจิตดวงแรกในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง ไม่ว่าเป็นกุศลหรืออกุศล ชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้เอง เหมือนกุศลกรรมของกากวฬิยเศรษฐีและปุณณเศรษฐี และเหมือนอกุศลกรรมของนันทยักษ์ นันทมาณพ นันทะคนฆ่าโค โกกาลิยะ สุปปพุทธะ เทวทัต และจิญจมาณวิกา แต่เมื่อกรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ ก็จะชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม คือถึงความไม่มีผล ข้อนั้นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยอุปมานายพรานเนื้อ จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานเนื้อเห็นเนื้อแล้ว น้าวคันธนูยิงลูกศรไป ถ้าไม่พลาด ก็จะทำให้เนื้อนั้นล้มลง ณ ที่นั้นเอง จากนั้นนายพรานก็จะถลกหนัง ตัดเป็นชิ้นๆ ถือเอาเนื้อไป พลางทำให้บุตรและภรรยายินดี แต่ถ้าพลาดไป เนื้อก็จะหนีไป ไม่แลดูทิศนั้นอีก ความสมบูรณ์พร้อมนี้พึงเห็นฉันนั้น จริงอยู่ การได้โอกาสให้ผลของทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเห็นเหมือนการที่ลูกศรไม่พลาดเป้าแล้วยิงถูกเนื้อ ส่วนการถึงความเป็นกรรมไม่มีผล พึงเห็นเหมือนการยิงไม่ถูก อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตํ ปเนตํ กุสลปกฺเข อฏฺฐสมาปตฺติวเสน, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอกาย สมาปตฺติยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปญฺจนฺนมฺปิ อานนฺตริยานํ กตฺตา เอเกน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เสสสมาปตฺติโย [Pg.105] จ กมฺมานิ จ อโหสิกมฺมภาวํเยว อาปชฺชนฺติ, อวิปากานิ โหนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปุริมอุปมายเยว ทีเปตพฺโพ. ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ ซึ่งทำให้กิจสำเร็จ ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป กรรมนั้นพึงทราบในฝ่ายกุศลโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ และในฝ่ายอกุศลโดยนัยแห่งอนันตริยกรรม ๕ ในกรรมเหล่านั้น ผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเกิดในพรหมโลกด้วยสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ทำอนันตริยกรรมทั้ง ๕ อย่าง ย่อมเกิดในนรกด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสมาบัติและกรรมที่เหลือย่อมถึงความเป็นอโหสิกรรม คือไม่มีผล อรรถาธิบายนี้ก็พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. ตํ สพฺพํ สุนขลุทฺทเกน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สุนขลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา สุนโข วิสฺสชฺชิโต มิคํ อนุพนฺธิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน ปาปุณาติ, ตสฺมึ เยว ฑํสติ; เอวเมวํ อิทํ กมฺมํ ยสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภติ, ตสฺมึเยว วิปากํ เทติ, เตน มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ. ส่วนว่า ชวนเจตนา 5 ดวงในระหว่างแห่งชวนะทั้งสอง (คือปฐมชวนะและสัตตมชวนะ) ชื่อว่า อปราปริยายเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในภพต่อๆ ไปในกาลใด ก็ย่อมให้วิบากในกาลนั้น เมื่อความสืบต่อแห่งสังสารวัฏยังมีอยู่ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นอโหสิกรรม เรื่องทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยอุปมานายพรานสุนัข จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานสุนัขเห็นเนื้อแล้วปล่อยสุนัขไป สุนัขนั้นติดตามเนื้อไปทัน ณ ที่ใด ก็กัด ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันใด กรรมนี้ก็ได้โอกาส ณ ที่ใด ก็ย่อมให้วิบาก ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ผู้พ้นแล้วจากกรรมนั้นย่อมไม่มี กุสลากุสเลสุ ปน ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ โหติ, ตํ ยคฺครุกํ นาม. ตเทตํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ สติ เสสานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา วิปจฺจิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตเทว ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺธึ เทติ. ยถา หิ สาสปปฺปมาณาปิ สกฺขรา วา อยคุฬิกา วา อุทกรหเท ปกฺขิตฺตา อุทกปิฏฺเฐ อุปฺลวิตุํ น สกฺโกติ, เหฏฺฐาว ปวิสติ; เอวเมว กุสเลปิ อกุสเลปิ ยํ ครุกํ, ตเทว คณฺหิตฺวา คจฺฉติ. ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมที่เป็นครุกะ (กรรมหนัก) และอครุกะ (กรรมไม่หนัก) กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นชื่อว่า ยัคครุกะ (ครุกรรม) ครุกรรมนั้น ในฝ่ายกุศล พึงทราบว่าได้แก่มหัคคตกรรม ในฝ่ายอกุศล พึงทราบว่าได้แก่ปัญจานันตริยกรรม เมื่อครุกรรมนั้นมีอยู่ กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่เหลือย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ครุกรรมนั้นนั่นเทียว แม้ทั้งสองอย่าง (ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล) ย่อมให้ปฏิสนธิ เปรียบเหมือนก้อนกรวดหรือก้อนเหล็ก แม้มีขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด เมื่อถูกใส่ลงไปในห้วงน้ำ ย่อมไม่สามารถลอยขึ้นบนผิวน้ำได้ ย่อมจมลงสู่เบื้องล่างเท่านั้น ฉันใด แม้ในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นนั่นเทียวย่อมชิงให้ผลไป ฉันนั้นเหมือนกัน กุสลากุสเลสุ ปน ยํ พหุลํ โหติ, ตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตํ ทีฆรตฺตํ ลทฺธาเสวนวเสน เวทิตพฺพํ. ยํ วา พลวกุสลกมฺเมสุ โสมนสฺสกรํ, อกุสลกมฺเมสุ สนฺตาปกรํ, เอตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม ทฺวีสุ มลฺเลสุ ยุทฺธภูมึ โอติณฺเณสุ โย พลวา, โส อิตรํ ปาเตตฺวา คจฺฉติ; เอวเมว อิตรํ ทุพฺพลกมฺมํ อวตฺถริตฺวา ยํ อาเสวนวเสน วา พหุลํ, อาสนฺนวเสน วา พลวํ, ตํ วิปากํ เทติ, ทุฏฺฐคามณิอภยรญฺโญ กมฺมํ วิย. ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรม กรรมใดเป็นกรรมที่ทำมาก กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุละ (พหุลกรรม) กรรมนั้นพึงทราบโดยความเป็นกรรมที่ได้เสพคุ้นมาตลอดกาลนาน หรืออีกอย่างหนึ่ง กรรมใดในบรรดากุศลกรรมที่มีกำลังที่ทำความโสมนัส หรือในบรรดาอกุศลกรรมที่ทำความเดือดร้อน กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุลกรรม ยัพพหุลกรรมนั้น เปรียบเหมือนนักมวยปล้ำสองคนลงสู่ลานประลอง คนใดมีกำลังมากกว่า คนนั้นย่อมทำให้อีกคนหนึ่งล้มลงแล้วจากไป ฉันใด กรรมใดที่ทำมากโดยการเสพคุ้นก็ตาม หรือมีกำลังโดยความใกล้ก็ตาม กรรมนั้นย่อมครอบงำกรรมอื่นที่อ่อนกำลังกว่าแล้วให้วิบาก ฉันนั้นเหมือนกัน เหมือนกรรมของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย โส กิร จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิโต วฬวํ อารุยฺห ปลายิ. ตสฺส จูฬุปฏฺฐาโก ติสฺสามจฺโจ นาม เอกโกว ปจฺฉโต อโหสิ. โส เอกํ อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน ชิฆจฺฉาย พาธยมานาย – ‘‘ภาติก ติสฺส, อติวิย โน ชิฆจฺฉา พาธติ, กึ กริสฺสามา’’ติ อาห[Pg.106]. อตฺถิ, เทว, มยา สาฏกนฺตเร ฐเปตฺวา เอกํ สุวณฺณสรกภตฺตํ อาภตนฺติ. เตน หิ อาหราติ. โส นีหริตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐเปสิ. ราชา ทิสฺวา, ‘‘ตาต, จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กโรหี’’ติ อาห. มยํ ตโย ชนา, กสฺมา เทโว จตฺตาโร โกฏฺฐาเส การยตีติ? ภาติก ติสฺส, ยโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ สรามิ, น เม อยฺยานํ อทตฺวา อาหาโร ปริภุตฺตปุพฺโพ อตฺถิ, สฺวาหํ อชฺชปิ อทตฺวา น ปริภุญฺชิสฺสามีติ. โส จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อกาสิ. ราชา ‘‘กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. ฉฑฺฑิตารญฺเญ กุโต, อยฺเย, ลภิสฺสาม เทวาติ. ‘‘นายํ ตว ภาโร. สเจ มม สทฺธา อตฺถิ, อยฺเย, ลภิสฺสาม, วิสฺสตฺโถ กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. โส ‘‘กาโล, ภนฺเต, กาโล, ภนฺเต’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสสิ. ได้ยินว่า พระองค์ทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ ทรงขึ้นสู่ม้าตัวเมียแล้วเสด็จหนีไป มหาดเล็กคนสนิทของพระองค์ชื่อว่าติสสอำมาตย์เพียงผู้เดียวได้ตามเสด็จไปเบื้องหลัง พระองค์เสด็จเข้าไปสู่ป่าแห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้ว ถูกความหิวเบียดเบียน จึงตรัสว่า “น้องติสสะ ความหิวเบียดเบียนเราอย่างยิ่ง เราจะทำอย่างไรดี” (ติสสอำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า มีภัตตาหารในถาดทองคำน้อยใบหนึ่งที่ข้าพระองค์เก็บไว้ในระหว่างชายผ้านำมา” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงนำมา” อำมาตย์นั้นนำออกมาวางไว้เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว ตรัสว่า “พ่อ จงทำเป็นสี่ส่วน” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พวกเรามีสามคน เหตุใดพระองค์จึงรับสั่งให้ทำเป็นสี่ส่วน” (พระราชาตรัสว่า) “น้องติสสะ จำเดิมแต่กาลใดที่เราจำความได้ เราไม่เคยบริโภคอาหารโดยมิได้ถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย แม้ในวันนี้ เรานั้นก็จักไม่บริโภคโดยมิได้ถวาย” อำมาตย์นั้นจึงได้ทำเป็นสี่ส่วน พระราชาตรัสว่า “จงประกาศกาล” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า ในป่าที่คนทิ้งแล้วเช่นนี้ จักได้พระผู้เป็นเจ้าแต่ที่ไหน” (พระราชาตรัสว่า) “นี่ไม่ใช่ภาระของท่าน ถ้าศรัทธาของเรามีอยู่ เราจักได้พระผู้เป็นเจ้า ท่านจงวางใจประกาศกาลเถิด” อำมาตย์นั้นจึงประกาศสามครั้งว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ” อถสฺส โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถโร ตํ สทฺทํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สุตฺวา ‘กตฺถายํ สทฺโท’ติ ตํ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อชฺช ทุฏฺฐคามณิอภยมหาราชา ยุทฺธปราชิโต อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา ‘เอกโกว น ปริภุญฺชิสฺสามี’ติ กาลํ โฆสาเปสี’’ติ ญตฺวา ‘‘อชฺช มยา รญฺโญ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มโนคติยา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต อฏฺฐาสิ. ราชา ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ปสฺส, ภาติก, ติสฺสา’’ติ วตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ นีหริ. ราชา อตฺตโน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ เถรสฺส โกฏฺฐาสํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อาหารปริสฺสโย นาม มา กทาจิ โหตู’’ติ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ติสฺสามจฺโจปิ ‘‘มม อยฺยปุตฺเต ปสฺสนฺเต ภุญฺชิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต อากิริ. วฬวาปิ จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหมฺปิ โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา วฬวํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยมฺปิ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต ปกฺขิปนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ ญตฺวา ตมฺปิ ตตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. เถโร ตํ ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโลปสงฺเขเปน อทาสิ. ครั้งนั้น พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระได้สดับเสียงนั้นด้วยทิพพโสตธาตุ ทรงใคร่ครวญว่า 'เสียงนี้ที่ไหนหนอ' จึงทรงทราบว่า “วันนี้ พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราชทรงพ่ายแพ้สงคราม เสด็จเข้าไปสู่ป่าประทับนั่งแล้ว รับสั่งให้ทำภัตตาหารในถาดน้อยใบหนึ่งเป็นสี่ส่วน แล้วรับสั่งให้ประกาศกาลด้วยทรงดำริว่า 'เราจักไม่บริโภคแต่ผู้เดียว'” (พระเถระจึงดำริว่า) “วันนี้ เราควรทำการสงเคราะห์แก่พระราชา” แล้วจึงมาด้วยมโนคติ (ไปด้วยใจ) ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า “ดูเถิด น้องติสสะ” แล้วถวายบังคมพระเถระ กราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดประทานบาตรเถิด” พระเถระได้นำบาตรออกมา พระราชาทรงใส่ส่วนของพระเถระพร้อมกับส่วนของพระองค์ลงในบาตร แล้วถวายบังคมกราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ ความลำบากเพราะอาหารอย่าได้มี (แก่ข้าพระองค์) ในกาลไหนๆ เลย” แล้วได้ประทับยืนอยู่ แม้ติสสอำมาตย์ก็ดำริว่า “เราไม่สามารถจะบริโภคเมื่อพระราชโอรสทอดพระเนตรอยู่” จึงใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว แม้ม้าตัวเมียก็คิดว่า “ควรจะถวายส่วนของเราแด่พระเถระนั่นเทียว” พระราชาทอดพระเนตรดูม้าตัวเมียแล้วทรงทราบว่า “แม้นางนี้ก็ย่อมหวังซึ่งการใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว” จึงทรงใส่แม้ส่วนนั้นลงในที่นั้นนั่นเทียว แล้วถวายบังคมพระเถระส่งไป พระเถระรับภัตตาหารนั้นแล้วไป ได้ถวายแก่หมู่ภิกษุโดยนับเป็นคำๆ จำเดิมแต่ต้น ราชาปิ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิยมฺหา ชิฆจฺฉิตา, สาธุ วตสฺส สเจ อติเรกภตฺตสิตฺถานิ ปหิเณยฺยา’’ติ. เถโร รญฺโญ จิตฺตํ ญตฺวา อติเรกภตฺตํ [Pg.107] เอเตสํ ยาปนมตฺตํ กตฺวา ปตฺตํ อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อาคนฺตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ. ภตฺตํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. อถ ราชา ปตฺตํ โธวิตฺวา ‘‘ตุจฺฉปตฺตํ น เปสิสฺสามี’’ติ อุตฺตริสาฏกํ โมเจตฺวา อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา สาฏกํ ปตฺเต ฐเปตฺวา ‘‘ปตฺโต คนฺตฺวา มม อยฺยสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาตู’’ติ อากาเส ขิปิ. ปตฺโต คนฺตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ. แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “เราหิวอย่างยิ่ง ดีหนอ ถ้าพระเถระจะส่งเมล็ดข้าวที่เหลือมาให้” พระเถระทรงทราบพระดำริของพระราชา จึงกระทำภัตตาหารที่เหลือให้เพียงพอเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปแก่ชนเหล่านั้น แล้วได้โยนบาตรไปในอากาศ บาตรนั้นมาแล้วได้ตั้งอยู่ในพระหัตถ์ของพระราชา ภัตตาหารได้มีเพียงพอตามความต้องการแก่ชนทั้งสาม ครั้งนั้น พระราชาทรงล้างบาตรแล้ว (ทรงดำริว่า) “เราจักไม่ส่งบาตรเปล่าไป” จึงทรงเปลื้องผ้าห่ม เช็ดน้ำแล้วทำเป็นผ้าเช็ดบาตรวางลงในบาตร แล้วทรงโยนไปในอากาศ (อธิษฐานว่า) “ขอให้บาตรไปตั้งอยู่ในมือของพระผู้เป็นเจ้าของเรา” บาตรนั้นไปแล้วได้ตั้งอยู่ในมือของพระเถระ อปรภาเค รญฺโญ ตถาคตสฺส สรีรธาตูนํ อฏฺฐมภาคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วีสรตนสติกํ มหาเจติยํ กาเรนฺตสฺส อปรินิฏฺฐิเตเยว เจติเย กาลกิริยาสมโย อนุปฺปตฺโต. อถสฺส มหาเจติยสฺส ทกฺขิณปสฺเส นิปนฺนสฺส ปญฺจนิกายวเสน ภิกฺขุสงฺเฆ สชฺฌายํ กโรนฺเต ฉหิ เทวโลเกหิ ฉ รถา อาคนฺตฺวา ปุรโต อากาเส อฏฺฐํสุ. ราชา ‘‘ปุญฺญโปตฺถกํ อาหรถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุญฺญโปตฺถกํ วาจาเปสิ. อถ นํ กิญฺจิ กมฺมํ น ปริโตเสสิ. โส ‘‘ปรโต วาเจถา’’ติ อาห. โปตฺถกวาจโก ‘‘จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิเตน เต เทว อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺเนน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถรสฺส ภิกฺขา ทินฺนา’’ติ อาห. ราชา ‘‘ฐเปหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ, ‘‘ภนฺเต, กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? สพฺพโพธิสตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ตุสิตภวนํ มหาราชาติ. ราชา กาลํ กตฺวา ตุสิตภวนโต อาคตรเถว ปติฏฺฐาย ตุสิตภวนํ อคมาสิ. อิทํ พลวกมฺมสฺส วิปากทาเน วตฺถุ. ในกาลภายหลัง เมื่อพระราชาทรงให้สร้างพระมหาเจดีย์สูง 120 ศอก โดยได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุส่วนที่แปดของพระตถาคต ขณะที่พระเจดีย์ยังสร้างไม่แล้วเสร็จนั่นเอง สมัยแห่งการทำกาละก็ได้มาถึงแล้ว ครั้งนั้น ขณะที่พระองค์บรรทมอยู่ ณ เบื้องขวาแห่งพระมหาเจดีย์ เมื่อหมู่ภิกษุกำลังสาธยายธรรมตามนัยแห่งนิกายทั้ง 5 ราชรถ 6 คันได้มาจากเทวโลก 6 ชั้น แล้วมายืนอยู่ในอากาศเบื้องหน้า พระราชาตรัสว่า “จงนำสมุดบันทึกบุญมา” แล้วรับสั่งให้อ่านสมุดบันทึกบุญตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น กรรมใดๆ ก็มิได้ยังพระองค์ให้ทรงยินดี พระองค์จึงตรัสว่า “จงอ่านต่อไปเถิด” ผู้อ่านสมุดบันทึกบุญกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ เมื่อครั้งทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ พระองค์เสด็จเข้าไปในป่าประทับนั่งอยู่ ได้ทรงให้ทำภัตตาหารในภาชนะเล็กๆ ที่ได้มาที่หนึ่งให้เป็นสี่ส่วนแล้ว ภิกษาได้ถูกถวายแด่พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระ” พระราชาตรัสว่า “หยุดก่อน” แล้วได้ทูลถามหมู่ภิกษุว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวโลกชั้นไหนน่ารื่นรมย์” (ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า) “ข้าแต่มหาราช ภพดุสิตอันเป็นที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ทั้งปวง (น่ารื่นรมย์)” พระราชาทรงทำกาละแล้ว ก็ได้ประทับยืนอยู่บนราชรถที่มาจากภพดุสิตนั่นเอง เสด็จไปยังภพดุสิต นี้เป็นเรื่องราวในการให้ผลของพลวกรรม ยํ ปน กุสลากุสเลสุ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ, ตํ ยทาสนฺนํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ ปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โส เอว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวเมว อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา วิปากํ เทติ. อนึ่ง ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลาย กรรมใดที่ (สัตว์) อาจระลึกถึงได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นชื่อว่า อาสันนกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผล มีอุปมาฉันใด คือ เมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคถูกเปิดออก แม้ในส่วนอื่นจะมีโคหนุ่มและโคมีกำลังอยู่ก็ตาม แต่โคตัวใดอยู่ใกล้ประตูคอก แม้ที่สุดจะเป็นโคแก่ที่ทุพพลภาพ โคตัวนั้นนั่นแหละย่อมออกไปก่อน ฉันนั้นนั่นเทียว แม้เมื่อกุศลและอกุศลอื่นๆ มีอยู่ (กรรมนั้น) ก็ย่อมให้ผล เพราะความที่อยู่ใกล้กาลแห่งความตาย ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – มธุองฺคณคาเม กิร เอโก ทมิฬโทวาริโก ปาโตว พฬิสํ อาทาย คนฺตฺวา มจฺเฉ วธิตฺวา ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา [Pg.108] เอเกน ตณฺฑุลํ คณฺหาติ, เอเกน ทธึ, เอกํ ปจติ. อิมินา นีหาเรน ปญฺญาส วสฺสานิ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค มหลฺลโก อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคจฺฉติ. ตสฺมึ ขเณ คิริวิหารวาสี จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร ‘‘มา อยํ สตฺโต มยิ ปสฺสนฺเต นสฺสตู’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. อถสฺส ภริยา, ‘‘สามิ, เถโร อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. อหํ ปญฺญาส วสฺสานิ เถรสฺส สนฺติกํ น คตปุพฺโพ, กตเรน เม คุเณน เถโร อาคมิสฺสติ, คจฺฉาติ นํ วทถาติ. สา ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ‘‘อุปาสกสฺส กา สรีรปฺปวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ทุพฺพโล, ภนฺเตติ. เถโร ฆรํ ปวิสิตฺวา สตึ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สีลํ คณฺหิสฺสสี’’ติ อาห. อาม, ภนฺเต, เทถาติ. เถโร ตีณิ สรณานิ ทตฺวา ปญฺจ สีลานิ ทาตุํ อารภิ. ตสฺส ปญฺจ สีลานีติ วจนกาเลเยว ชิวฺหา ปปติ. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตก’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา คโต. โสปิ กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว จ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา มยา อิทํ ลทฺธ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต เถรํ นิสฺสาย ลทฺธภาวํ ญตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ทมิฬโทวาริโก’’ติ อาห. กุหึ นิพฺพตฺโตสีติ? จาตุมหาราชิเกสุ, ภนฺเต, สเจ เม อยฺโย ปญฺจ สีลานิ อทสฺส, อุปริ เทวโลเก นิพฺพตฺโต อสฺสํ. อหํ กึ กริสฺสามิ, ตฺวํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ, ปุตฺตกาติ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา เทวโลกเมว คโต. อิทํ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถุ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านมธุอังคณะ มีนายประตูชาวทมิฬคนหนึ่ง ไปแต่เช้าตรู่ ถือเอาเบ็ดไป ฆ่าปลาแล้วทำเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งแลกข้าวสาร ส่วนหนึ่งแลกนมส้ม ส่วนหนึ่งหุง เขาทำปาณาติบาตกรรมด้วยวิธีนี้ตลอด 50 ปี ในกาลต่อมา เมื่อแก่เฒ่า ก็ถึงความนอนติดเตียงลุกไม่ขึ้น ในขณะนั้น พระจูฬปิณฑปาติกติสสเถระผู้อยู่ในคิริวิหาร คิดว่า “สัตว์นี้อย่าได้ฉิบหายในขณะที่เราเห็นอยู่เลย” จึงไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขา ครั้งนั้น ภรรยาของเขาได้บอกว่า “นายท่าน พระเถระมาแล้ว” (เขาจึงกล่าวว่า) “เราไม่เคยไปสู่สำนักของพระเถระตลอด 50 ปี พระเถระจะมาด้วยคุณอะไรของเรา พวกเธอจงบอกท่านว่า ‘ไปเถิด’” นางกล่าวว่า “ขอท่านจงอดโทษเถิด พระคุณเจ้า” พระเถระถามว่า “ความเป็นไปแห่งสรีระของอุบาสกเป็นอย่างไร” (นางตอบว่า) “อ่อนแอ พระคุณเจ้า” พระเถระเข้าไปในเรือนแล้ว ให้สติเกิดขึ้นแล้วกล่าวว่า “เธอจะรับศีลหรือไม่” (เขากล่าวว่า) “ครับ พระคุณเจ้า โปรดให้เถิด” พระเถระให้สรณะ 3 แล้ว เริ่มเพื่อจะให้ศีล 5 พอถึงเวลาที่จะกล่าวคำว่า “ปัญจ สีลานิ” ลิ้นของเขาก็ตกไป พระเถระคิดว่า “เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว” จึงออกไปแล้ว แม้เขาก็ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพจาตุมหาราชิกา และในขณะที่บังเกิดนั่นเอง เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “เราทำกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้” ก็ทราบถึงความที่ตนได้สมบัติเพราะอาศัยพระเถระ จึงมาจากเทวโลกแล้ว ไหว้พระเถระแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง และเมื่อถูกถามว่า “นั่นใคร” เขากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือนายประตูชาวทมิฬ” (พระเถระถามว่า) “เธอเกิดที่ไหน” (เขาตอบว่า) “ในหมู่เทพจาตุมหาราชิกา พระคุณเจ้า ถ้าพระผู้เป็นเจ้าได้ให้ศีล 5 แก่ข้าพเจ้าแล้วไซร้ ข้าพเจ้าพึงบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป” (พระเถระกล่าวว่า) “ลูกเอ๋ย เราจะทำอะไรได้ เธอไม่สามารถจะรับได้เอง” เขาไหว้พระเถระแล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายกุศลกรรมก่อน อนฺตรคงฺคาย ปน มหาวาจกาลอุปาสโก นาม อโหสิ. โส ตึส วสฺสานิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายิตฺวา ‘‘อหํ เอวํ ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺโต โอภาสมตฺตมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึ, พุทฺธสาสนํ อนิยฺยานิกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาสํ ปตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา มหาคงฺคาย นวอุสภิโก สุสุมารเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอกํ สมยํ กจฺฉกติตฺเถน สฏฺฐิ ปาสาณตฺถมฺภสกฏานิ อคมํสุ. โส สพฺเพปิ เต โคเณ จ ปาสาเณ จ ขาทิ. อิทํ อกุสลกมฺเม วตฺถุ. อนึ่ง ในระหว่างแม่น้ำคงคา ได้มีอุบาสกชื่อว่า มหาวาจกาล อุบาสกนั้นสาธยายทวัตติงสาการเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติมรรคตลอด 30 ปี แล้ว (คิดว่า) “เราสาธยายทวัตติงสาการอย่างนี้อยู่ ก็ไม่สามารถเพื่อจะให้แม้เพียงโอภาสเกิดขึ้นได้ พระพุทธศาสนาจักไม่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์” ดังนี้แล้ว ถึงความวิปลาสทางทิฏฐิ ทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเปรตจระเข้มีร่างกายยาว 9 อุสภในแม่น้ำคงคาใหญ่ ในสมัยหนึ่ง เกวียนบรรทุกเสาหิน 60 เล่มได้เดินทางผ่านท่าชื่อว่ากัจฉกะ เปรตนั้นได้กินทั้งโคและหินเหล่านั้นทั้งหมด นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายอกุศลกรรม เอเตหิ [Pg.109] ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสน กตํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม. ตํ ยถา นาม อุมฺมตฺตเกน ขิตฺตทณฺฑํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉติ, เอวเมว เตสํ อภาเว ยตฺถ กตฺถจิ วิปากํ เทติ. อนึ่ง กรรมที่พ้นจากกรรม 3 อย่างเหล่านี้ อันบุคคลกระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งอัญญาณ หรือชื่อว่า กฏัตตากรรม กรรมนั้นมีอุปมาฉันใด คือ ท่อนไม้ที่คนบ้าขว้างไป ย่อมตกไปในที่ไหนๆ ก็ได้ ฉันนั้นนั่นเทียว เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ (กฏัตตากรรม) ก็ย่อมให้ผลในภพไหนๆ ก็ได้ ชนกํ นาม เอกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา ปวตฺตึ น ชเนติ, ปวตฺเต อญฺญํ กมฺมํ วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ยถา หิ มาตา ชเนติเยว, ธาติเยว ปน ชคฺคติ; เอวเมวํ มาตา วิย ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ชนกกมฺมํ, ธาติ วิย ปวตฺเต สมฺปตฺตกมฺมํ. อุปตฺถมฺภกํ นาม กุสเลปิ ลพฺภติ อกุสเลปิ. เอกจฺโจ หิ กุสลํ กตฺวา สุคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ กุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ สุคติภวสฺมึเยว วิจรติ. เอกจฺโจ อกุสลํ กตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ อกุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ ทุคฺคติภวสฺมึเยว วิจรติ. กรรมที่ชื่อว่าชนกกรรมนั้น ยังปฏิสนธิหนึ่งให้เกิดแล้ว ย่อมไม่ยังปวัตติให้เกิด ในปวัตติกาล กรรมอื่นย่อมยังวิบากให้เกิดขึ้น จริงอยู่ อุปมาดังมารดาย่อมให้เกิดเท่านั้น ส่วนแม่นมย่อมเลี้ยงดู ฉันนั้นนั่นเทียว กรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดดุจมารดา ชื่อว่าชนกกรรม กรรมที่ทำให้ถึงพร้อมในปวัตติกาลดุจแม่นม (ชื่อว่าอุปัตถัมภกกรรม) อุปัตถัมภกกรรมนั้น ย่อมมีได้ทั้งในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล จริงอยู่ บุคคลบางคนทำกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในสุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก บุคคลบางคนทำอกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในทุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำอกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในทุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก อปโร นโย – ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ นาม อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาเธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน อกุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. อกุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน กุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. ยถา วฑฺฒมานกํ รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา โกจิเทว ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ภินฺเทยฺย วา ฉินฺเทยฺย วา, อถ โส รุกฺโข วา คจฺโฉ วา ลตา วา วฑฺฒิตุํ น สกฺกุเณยฺย; เอวเมวํ กุสลํ วิปจฺจมานํ อกุสเลน อุปปีฬิตํ, อกุสลํ วา ปน วิปจฺจมานํ กุสเลน อุปปีฬิตํ วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ตตฺถ สุนกฺขตฺตสฺส อกุสลกมฺมํ กุสลํ อุปปีเฬสิ, โจรฆาตกสฺส กุสลกมฺมํ อกุสลํ อุปปีเฬสิ. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าชนกกรรมนั้น เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง ชนกกรรมนั้นย่อมให้รูปวิบากขันธ์และอรูปวิบากขันธ์เกิดขึ้น ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมสนับสนุนสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ชื่อว่าอุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียนบีบคั้นสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ เมื่อกุศลกรรมกำลังให้ผล อกุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน) เข้าไปขัดขวาง ไม่ให้กุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เมื่ออกุศลกรรมกำลังให้ผล กุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรมเข้าไปขัดขวาง ไม่ให้อกุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เปรียบเหมือนใครคนหนึ่งพึงทำลายหรือพึงตัดต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ที่กำลังเจริญเติบโตด้วยท่อนไม้หรือด้วยศัสตรา เมื่อนั้น ต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์นั้นก็ไม่สามารถเจริญเติบโตต่อไปได้ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน กุศลที่กำลังให้ผล ถูกอกุศลเบียดเบียน หรืออกุศลที่กำลังให้ผล ถูกกุศลเบียดเบียน ย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น อกุศลกรรมของสุนักขัตตะได้เบียดเบียนกุศลกรรม กุศลกรรมของเพชฌฆาตได้เบียดเบียนอกุศลกรรม ราชคเห กิร วาตกาฬโก ปญฺญาส วสฺสานิ โจรฆาตกมฺมํ อกาสิ. อถ นํ รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘เทว, วาตกาฬโก มหลฺลโก โจเร ฆาเตตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ‘‘อปเนถ นํ ตสฺมา [Pg.110] ฐานนฺตราติ. อมจฺจา นํ อปเนตฺวา อญฺญํ ตสฺมึ ฐาเน ฐปยึสุ. วาตกาฬโกปิ ยาว ตํ กมฺมํ อกาสิ, ตาว อหตวตฺถานิ วา อจฺฉาทิตุํ สุรภิปุปฺผานิ วา ปิฬนฺธิตุํ ปายาสํ วา ภุญฺชิตุํ อุจฺฉาทนนฺหาปนํ วา ปจฺจนุโภตุํ นาลตฺถ. โส ‘‘ทีฆรตฺตํ เม กิลิฏฺฐเวเสน จริต’’นฺติ ‘‘ปายาสํ เม ปจาหี’’ติ ภริยํ อาณาเปตฺวา นฺหานียสมฺภารานิ คาหาเปตฺวา นฺหานติตฺถํ คนฺตฺวา สีสํ นฺหตฺวา อหตวตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา คนฺเธ วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ฆรํ อาคจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ‘‘สํกิลิฏฺฐกมฺมโต จมฺหิ อปคโต, อยฺโย จ เม ทิฏฺโฐ’’ติ ตุฏฺฐมานโส เถรํ ฆรํ เนตฺวา นวสปฺปิสกฺกรจุณฺณาภิสงฺขเตน ปายาเสน ปริวิสิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนมกาสิ. โส อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อนฺตรามคฺเค ตรุณวจฺฉาย คาวิยา มทฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปิโต คนฺตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู ตถาคตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, โจรฆาตโก อชฺเชว กิลิฏฺฐกมฺมโต อปนีโต, อชฺเชว กาลงฺกโต, กหํ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ? ตาวตึสภวเน, ภิกฺขเวติ. ภนฺเต, โจรฆาตโก ทีฆรตฺตํ ปุริเส ฆาเตสิ, ตุมฺเห จ เอวํ วเทถ, นตฺถิ นุ โข ปาปกมฺมสฺส ผลนฺติ. มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, พลวกลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา ธมฺมเสนาปติสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา โส ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ. ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ นายวาตกาฬกะได้ทำหน้าที่เพชฌฆาตโจรตลอด ๕๐ ปี ครั้งนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ วาตกาฬกะแก่แล้ว ไม่สามารถฆ่าโจรได้” (พระราชาตรัสว่า) “พวกท่านจงปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นเสีย” พวกอำมาตย์ปลดเขาแล้ว ก็แต่งตั้งคนอื่นในตำแหน่งนั้น แม้นายวาตกาฬกะ ตลอดเวลาที่ยังทำกรรมนั้นอยู่ ก็ไม่เคยได้นุ่งห่มผ้าใหม่ ไม่เคยได้ทัดทรงดอกไม้หอม ไม่เคยได้บริโภกข้าวมธุปายาส หรือได้ขัดสีชำระร่างกายเลย เขาคิดว่า “เรามีชีวิตอยู่อย่างเศร้าหมองมาเป็นเวลานาน” จึงสั่งภรรยาว่า “เธอจงหุงข้าวมธุปายาสให้เรา” แล้วให้คนจัดเตรียมเครื่องอาบน้ำ ไปยังท่าอาบน้ำ สระผมแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ลูบไล้ของหอม ทัดทรงดอกไม้ ขณะกำลังกลับบ้าน ได้เห็นพระสารีบุตรเถระ มีใจยินดีว่า “เราพ้นจากกรรมอันเศร้าหมองแล้ว ทั้งยังได้เห็นพระผู้เป็นเจ้า” จึงนิมนต์พระเถระไปที่บ้าน แล้วได้ถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนยใสใหม่และน้ำตาลกรวด พระเถระได้ทำอนุโมทนาแก่เขา เขาได้ฟังอนุโมทนาแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ เดินตามส่งพระเถระไป ขณะกำลังกลับ ในระหว่างทาง ถูกแม่โคลูกอ่อนขวิดจนถึงแก่ความตาย แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายได้ทูลถามพระตถาคตว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรเพิ่งถูกปลดจากกรรมอันเศร้าหมองในวันนี้ และได้ทำกาละในวันนี้ เขาไปเกิดที่ไหนหนอ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาเกิดในภพดาวดึงส์” (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรฆ่าคนมาเป็นเวลานาน แต่พระองค์ตรัสอย่างนี้ ผลของบาปกรรมไม่มีหรือ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่ากล่าวอย่างนั้น เขาได้อาศัยกัลยาณมิตรผู้มีกำลัง ได้ถวายบิณฑบาตแด่พระธรรมเสนาบดี ได้ฟังอนุโมทนา บรรลุอนุโลมิกขันติแล้ว จึงได้ไปบังเกิดในภพนั้น” ‘‘สุภาสิตํ สุณิตฺวาน, นาคริโย โจรฆาตโก; อนุโลมขนฺตึ ลทฺธาน, โมทตี ติทิวํ คโต’’ติ. “เพชฌฆาตโจรชาวเมือง ได้ฟังพระสุภาษิตแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ย่อมบันเทิงอยู่ ดังนี้” อุปฆาตกํ ปน สยํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ. อุปจฺเฉทกนฺติปิ เอตสฺเสว นามํ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺมสฺส วิปจฺจนกาเล เอกํ อกุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อกุสลกมฺมสฺสปิ วิปจฺจนกาเล เอกํ กุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อิทํ อุปจฺเฉทกํ นาม. ตตฺถ อชาตสตฺตุโน กมฺมํ กุสลจฺเฉทกํ [Pg.111] อโหสิ, องฺคุลิมาลตฺเถรสฺส อกุสลจฺเฉทกนฺติ. เอวํ สุตฺตนฺติกปริยาเยน เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. ส่วนอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) นั้น ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมเข้าไปตัดรอนกรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว แม้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ก็เป็นชื่อของอุปฆาตกกรรมนั้นเอง ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ ในกาลที่กุศลกรรมจะให้ผล อกุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป แม้ในกาลที่อกุศลกรรมจะให้ผล กุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป นี้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ในกรรมเหล่านั้น กรรมของพระเจ้าอชาตศัตรูเป็นกรรมตัดรอนกุศล กรรมของพระองคุลิมาลเถระเป็นกรรมตัดรอนอกุศล โดยนัยแห่งสุตตันตะ ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๑ อย่างดังนี้ อภิธมฺมปริยาเยน ปน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ, เสยฺยถิทํ – ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺตึ, กาลวิปตฺตึ, ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺติ, กาลวิปตฺติ, ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิสมฺปตฺตึ, กาลสมฺปตฺตึ, ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติ (วิภ. ๘๑๐). ส่วนโดยนัยแห่งอภิธรรม ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๖ อย่าง ได้แก่ “การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันคติสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันอุปธิสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันกาลสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันปโยคสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติวิบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติ ย่อมให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อันคติวิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล อันอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติสมบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิสมบัติ กาลสมบัติ ปโยคสมบัติ ย่อมให้ผล” ดังนี้ ตตฺถ ปาปกานีติ ลามกานิ. กมฺมสมาทานานีติ กมฺมคฺคหณานิ. คหิตสมาทินฺนานํ กมฺมานเมตํ อธิวจนํ. คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตีติอาทีสุ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. คติสมฺปตฺติยา ปติพาหิตํ หุตฺวา น วิปจฺจตีติ อตฺโถ. โย ปน ปาปกมฺเมน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปนฺโน โหติ, อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ติฏฺฐติ. อถสฺส สามิกา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘นายํ กิลิฏฺฐกมฺมสฺสานุจฺฉวิโก’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน ชาตปุตฺตํ วิย ภณฺฑาคาริกาทิฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตึ โยเชตฺวา ปริหรนฺติ. เอวรูปสฺส กมฺมํ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปฐมกปฺปิกกาลสทิเส สุลภสมฺปนฺนรสโภชเน สุภิกฺขกาเล นิพฺพตฺตติ, ตสฺส วิชฺชมานมฺปิ ปาปกมฺมํ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน สมฺมาปโยคํ นิสฺสาย ชีวติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมติ, ปฏิกฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล ปฏิกฺกมติ, ปลายิตพฺพยุตฺตกาเล ปลายติ. ลญฺชทานยุตฺตกาเล ลญฺชํ เทติ, โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ [Pg.112] กโรติ, เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาปกานิ ได้แก่ เลวทราม. บทว่า กัมมสมาทานานิ ได้แก่ การยึดถือกรรม. คำนี้เป็นชื่อของกรรมทั้งหลายที่บุคคลยึดถือสมาทานไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า คติสัมปัตติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ (กรรมที่ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล) นั้น กรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพ แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอนิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้. อธิบายว่า ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้แล้ว จึงไม่ให้ผล. ส่วนบุคคลใด เพราะบาปกรรม จึงเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปธิ (ร่างกาย) ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. ครั้งนั้น เหล่านายของเขาเห็นความถึงพร้อมด้วยรูปของเขานั้นแล้ว ก็ให้จิตเกิดขึ้นว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานที่เศร้าหมอง" แล้วตั้งไว้ในตำแหน่งต่างๆ มีตำแหน่งขุนคลังเป็นต้น ประดุจบุตรที่เกิดจากตน ประกอบสมบัติให้แล้ว ย่อมดูแลรักษา. กรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยที่เป็นสุภิกขะ มีโภชนะสมบูรณ์ด้วยรสหาได้ง่าย เหมือนสมัยของปฐมกัป บาปกรรมของผู้นั้นแม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งกาลห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดอาศัยความเพียรโดยชอบ เลี้ยงชีพ ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็เข้าไปหา ในกาลที่ควรหลีกไป ก็หลีกไป ในกาลที่ควรหนี ก็หนี ในกาลที่ควรให้สินบน ก็ให้สินบน ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ทำการโจรกรรม บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งปโยคะห้ามไว้. ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ปน ปาปกมฺมํ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน, ‘‘ยกฺโข นุ โข มนุสฺโส นุ โข’’ติ วิมตึ อุปฺปาเทติ. โส สเจ ปุริโส โหติ, อถ นํ ‘‘นายํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส อนุจฺฉวิโก’’ติ หตฺถึ วา รกฺขาเปนฺติ อสฺสํ วา โคเณ วา, ติณกฏฺฐาทีนิ วา อาหราเปนฺติ, เขฬสรกํ วา คณฺหาเปนฺติ. สเจ อิตฺถี โหติ, อถ นํ หตฺถิอสฺสาทีนํ ภตฺตมาสาทีนิ วา ปจาเปนฺติ, กจวรํ วา ฉฑฺฑาเปนฺติ, อญฺญํ วา ปน ชิคุจฺฉนียกมฺมํ กาเรนฺติ. เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ อุปธิวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ กาลวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมิตุํ น ชานาติ…เป… โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ กาตุํ น ชานาติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. ส่วนบาปกรรมของสัตว์ผู้เกิดในทุคติภพ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งคติ. ส่วนบุคคลใดเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ย่อมทำให้เกิดความสงสัยว่า "เป็นยักษ์หนอ หรือเป็นมนุษย์หนอ". ถ้าผู้นั้นเป็นบุรุษ ครั้งนั้น เขาก็จะใช้ผู้นั้นโดยคิดว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานอื่น" ให้เฝ้าช้างบ้าง ม้าบ้าง โคบ้าง หรือให้นำหญ้า ฟืน เป็นต้นมา หรือให้ถือกระโถน. ถ้าเป็นสตรี ครั้งนั้น เขาก็จะใช้สตรีนั้นให้หุงข้าว ต้มถั่ว เป็นต้น สำหรับช้าง ม้า เป็นต้น หรือให้ทิ้งขยะ หรือให้ทำงานอื่นที่น่ารังเกียจ. บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งอุปธิ. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งกาล. ส่วนบุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียร ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็ไม่รู้จักเข้าไปหา...ฯลฯ...ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ไม่รู้จักทำการโจรกรรม บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งปโยคะ. โย ปน อิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว คนฺตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กมฺมํ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปุญฺญานุภาเวน ราชราชมหามตฺตาทีนํ เคเห นิพฺพตฺติตฺวา กาโณ วา โหติ กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, ตสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ น อนุจฺฉวิกานีติ น เทนฺติ. อิจฺจสฺส ตํ ปุญฺญํ อุปธิวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กลฺยาณกมฺมํ กาลวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. ส่วนบุคคลใด แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ไปเกิดในทุคติภพ กรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งคติห้ามไว้. ส่วนบุคคลใด ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เกิดในเรือนของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว เป็นคนตาบอดบ้าง มือด้วนบ้าง ขาเป๋บ้าง เป็นอัมพาตบ้าง เขาจึงไม่ให้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้นแก่ผู้นั้น เพราะเห็นว่าไม่สมควร. ด้วยเหตุนี้ บุญนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในหมู่มนุษย์ในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป กัลยาณกรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งกาลห้ามไว้. บุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว กัลยาณกรรมของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งปโยคะห้ามไว้. กลฺยาณกมฺเมน ปน สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. ราชราชมหามตฺตาทีนํ กุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปตฺตึ ปตฺตสฺส [Pg.113] อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิตสฺส เทวนคเร สมุสฺสิตรตนโตรณสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ อนุจฺฉวิกานี’’ติ ทหรสฺเสว สโต ตานิ ฐานนฺตรานิ เทนฺติ, เอวรูปสฺส กลฺยาณกมฺมํ อุปธิสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปฐมกปฺปิเกสุ วา สุลภนฺนปานกาเล วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ กาลสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ ชานาติ, ตสฺส กมฺมํ ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. เอวํ อภิธมฺมปริยาเยน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. ส่วนกรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพด้วยกัลยาณกรรมนั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งคติ. บุคคลผู้เกิดในตระกูลของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว ถึงความถึงพร้อมแห่งอุปธิ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ เมื่อเขาเห็นอัตภาพอันเปรียบด้วยซุ้มประตูแก้วที่ยกขึ้นดีแล้วในเทวโลก ก็คิดว่า "ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้น สมควรแก่ผู้นี้" แล้วย่อมให้ตำแหน่งเหล่านั้นแก่เขาแม้เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ทีเดียว กัลยาณกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งอุปธิ. บุคคลใดเกิดในสมัยปฐมกัป หรือในสมัยที่ข้าวและน้ำหาได้ง่าย กัลยาณกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งกาล. บุคคลใดรู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งปโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ กรรม 16 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งอภิธรรม. อปรานิปิ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔). แม้กรรมอื่นอีก 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค. ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ – "กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี" ดังนี้. ตตฺถ ยํ กมฺมํ อตีเต อายูหิตํ อตีเตเยว วิปากวารํ ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนสิ, รูปชนกํ รูปํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ เอตรหิ ลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา รูปชนกํ รูปํ ชเนตฺวา ฐิตํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ วา ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อนาคเต วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. บรรดากรรมเหล่านั้น กรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในอดีตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ก็ทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป ก็ทำให้เกิดรูป กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในบัดนี้ คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้นแล้ว กรรมที่ทำให้เกิดรูป ทำให้รูปเกิดขึ้นแล้ว ตั้งอยู่ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่ กรรมใดที่ไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี กรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี ยํ [Pg.114] ปน เอตรหิ อายูหิตํ เอตรหิเยว วิปากวารํ ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ วิปากวารํ น ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ ย่อมได้โอกาสให้ผลในปัจจุบันภพนี้เอง กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่ ส่วนกรรมใดที่สั่งสมไว้ในบัดนี้ ไม่ได้โอกาสให้ผล กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี ยํ ปนานาคเต อายูหิสฺสติ, อนาคเตเยว วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. ส่วนกรรมใดที่บุคคลจักสั่งสมในอนาคต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี กรรม 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วด้วยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค ด้วยประการฉะนี้ อิติ อิมานิ เจว ทฺวาทส อภิธมฺมปริยาเยน วิภตฺตานิ จ โสฬส กมฺมานิ อตฺตโน ฐานา โอสกฺกิตฺวา สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตานิ เอกาทส กมฺมานิเยว ภวนฺติ. ตานิปิ ตโต โอสกฺกิตฺวา ตีณิเยว กมฺมานิ โหนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อุปปชฺชเวทนียํ, อปรปริยายเวทนียนฺติ. เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ, ยถาฐาเนเยว ติฏฺฐนฺติ. ยทิ หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. สเจปิ อุปปชฺชเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อุปปชฺช วา’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. อถาปิ อปรปริยายเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อุปปชฺชเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อปเร วา ปริยาเย’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. ด้วยเหตุนี้ กรรม 12 อย่างเหล่านี้ด้วย และกรรม 16 อย่างที่ท่านจำแนกไว้โดยปริยายแห่งอภิธรรมด้วย ลดลงจากฐานะของตน ย่อมเป็นกรรม 11 อย่างที่ตรัสไว้โดยปริยายแห่งสุตตันตะเท่านั้น แม้กรรม 11 อย่างเหล่านั้น ก็ลดลงจากนั้น ย่อมเป็นกรรมเพียง 3 อย่างเท่านั้น คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปรปริยายเวทนียกรรม การเปลี่ยนประเภทของกรรมเหล่านั้นไม่มี ย่อมตั้งอยู่ในฐานะของตนตามเดิมนั่นเทียว จริงอยู่ หากว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)" แม้หากว่าอุปปัชชเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในภพที่เกิด" อีกอย่างหนึ่ง หากว่าอปรปริยายเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออุปปัชชเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในสมัยอื่น" สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน โลเภ วิคเตติ โลเภ อปคเต นิรุทฺเธ. ตาลวตฺถุกตนฺติ ตาลวตฺถุ วิย กตํ, มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย ปุน อวิรุฬฺหิสภาวํ กตนฺติ อตฺโถ. อนภาวํ กตนฺติ อนุอภาวํ กตํ, ยถา ปุน นุปฺปชฺชติ, เอวํ กตนฺติ อตฺโถ. เอวสฺสูติ เอวํ ภเวยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ พีชานิ วิย กุสลากุสลํ [Pg.115] กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ตานิ อคฺคินา ฑหนปุริโส วิย โยคาวจโร, อคฺคิ วิย มคฺคญาณํ, อคฺคึ ทตฺวา พีชานํ ฑหนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ ทฑฺฒกาโล, มสิกตกาโล วิย ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉินฺนมูลเก กตฺวา ฐปิตกาโล, มหาวาเต โอปุนิตฺวา นทิยา วา ปวาเหตฺวา อปฺปวตฺติกตกาโล วิย อุปาทินฺนกสนฺตานสฺส นิโรเธน ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกภาเวน นิรุชฺฌิตฺวา ปุน ภวสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคหิตกาโล เวทิตพฺโพ. แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสุกกปักษ์นี้ บทว่า "โลเภ วิคเต" ได้แก่ เมื่อโลภะปราศไปแล้ว ดับแล้ว บทว่า "ตาลวัตถุกตํ" ความว่า ทำให้เป็นเหมือนวัตถุคือต้นตาล คือ ทำให้มีสภาพไม่งอกขึ้นอีก เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว บทว่า "อนภาวํ กตํ" ความว่า ทำให้ไม่มีอีก คือ ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีกอย่างใด ก็ทำให้เป็นอย่างนั้น บทว่า "เอวสฺสุ" ได้แก่ พึงเป็นอย่างนั้น ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงเห็นกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหมือนพืช พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เผาพืชเหล่านั้นด้วยไฟ พึงเห็นมรรคญาณเหมือนไฟ พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่จุดไฟเผาพืช พึงเห็นกาลที่ทำขันธ์ 5 ให้มีรากอันตัดขาดแล้วตั้งไว้ เหมือนกาลที่ทำเป็นเถ้าถ่าน พึงทราบกาลที่ไม่ถือเอาปฏิสนธิในภพใหม่อีก โดยดับไปเพราะไม่มีการสืบต่อแห่งขันธ์ 5 ที่มีรากอันตัดขาดแล้ว ด้วยความดับแห่งสันตติของอุปาทินนกขันธ์ เหมือนกาลที่ทำให้ไม่เป็นไปอีก โดยการโปรยไปในลมใหญ่ หรือลอยไปในแม่น้ำ โมหชญฺจาปวิทฺทสูติ โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ โส อวิทู อนฺธพาโล โลภชญฺจ โทสชญฺจ โมหชญฺจาติ กมฺมํ กโรติ, เอวํ กโรนฺเตน ยํ เตน ปกตํ กมฺมํ อปฺปํ วา ยทิ วา พหุํ. อิเธว ตํ เวทนิยนฺติ ตํ กมฺมํ เตน พาเลน อิธ สเก อตฺตภาเวเยว เวทนียํ, ตสฺเสว ตํ อตฺตภาเว วิปจฺจตีติ อตฺโถ. วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชตีติ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนตฺถาย อญฺญํ วตฺถุ นตฺถิ. น หิ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส อตฺตภาเว วิปจฺจติ. ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสูติ ตสฺมา โย วิทู เมธาวี ปณฺฑิโต ตํ โลภชาทิเภทํ กมฺมํ น กโรติ, โส วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห, อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วา ปน วิชฺชํ อุปฺปาเทนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหติ. เทสนาสีสเมเวตํ, สุคติโยปิ ปน โส ขีณาสโว ชหติเยว. ยมฺปิ เจตํ ‘‘ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา’’ติ วุตฺตํ, เอตฺถาปิ โลภโทสสีเสน โลภชญฺจ โทสชญฺจ กมฺมเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สุตฺตนฺเตสุปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ. บทว่า โมหชญฺจาปวิทฺทสู ความว่า โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ (กรรมที่เกิดจากโมหะ แม้คนผู้ไม่รู้). ความหมายนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า บุคคลผู้ไม่รู้ ผู้มืดบอดนั้น ย่อมกระทำกรรมใด คือ กรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ และกรรมที่เกิดจากโมหะ, เมื่อกระทำอยู่อย่างนั้น กรรมใดที่คนพาลนั้นทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม. บทว่า อิเธว ตํ เวทนียนฺติ ความว่า กรรมนั้น อันคนพาลนั้นพึงเสวยในอัตภาพของตนนี้นี่แหละ อธิบายว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพของคนพาลนั้นนั่นเอง. บทว่า วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชติ ความว่า ไม่มีวัตถุอื่นเพื่อการให้ผลแห่งกรรมนั้น. จริงอยู่ กรรมที่คนอื่นทำแล้ว ย่อมไม่ให้ผลในอัตภาพของคนอื่น. บทว่า ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสู ความว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลใดผู้รู้ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นบัณฑิต ย่อมไม่กระทำกรรมนั้นที่มีประเภทคือเกิดจากโลภะเป็นต้น, ภิกษุนั้นเมื่อยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมละทุคติทั้งปวงได้, (คือ) ยังอรหัตตมรรควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว หรือเมื่อยังวิชชานั้นให้เกิดขึ้นอยู่ ย่อมละทุคติทั้งปวงได้. คำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น, ส่วนพระขีณาสพนั้น ย่อมละแม้สุคติทั้งหลายได้ด้วยเหมือนกัน. แม้คำใดที่ท่านกล่าวไว้นี้ว่า "ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา", ในคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงกรรมที่เกิดจากโลภะและกรรมที่เกิดจากโทสะนั่นเอง โดยยกโลภะและโทสะขึ้นเป็นประธาน. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรทั้งหลาย แม้ในคาถา ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. ๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาหัตถกสูตร ๓๕. ปญฺจเม อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ. โคมคฺเคติ คุนฺนํ คมนมคฺเค. ปณฺณสนฺถเรติ สยํ ปติตปณฺณสนฺถเร. อถาติ เอวํ คุนฺนํ คมนมคฺคํ อุชุํ มหาปถํ นิสฺสาย สึสปาวเน สยํ ปติตปณฺณานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา กตสนฺถเร สุคตมหาจีวรํ ปตฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺเน ตถาคเต. หตฺถโก อาฬวโกติ หตฺถโต หตฺถํ คตตฺตา เอวํลทฺธนาโม อาฬวโก ราชปุตฺโต. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต[Pg.116], ภควา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิสินฺโน, กสฺมา ราชกุมาโร ตตฺถ คโตติ? สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตาว อฏฺฐุปฺปตฺติกาย ธมฺมเทสนาย สมุฏฺฐานํ ทิสฺวา ตตฺถ นิสินฺโน, ราชกุมาโรปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต พุทฺธุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต มหามคฺคา โอกฺกมฺม โคปถํ คเหตฺวา ‘‘พุทฺธานํ ปูชนตฺถาย มิสฺสกมาลํ โอจินิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอวํ โส ตตฺถ คโตติ. สุขมสยิตฺถาติ สุขํ สยิตฺถ. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาฬวิยํ ความว่า ในแคว้นอาฬวี. บทว่า โคมคฺเค ความว่า ในทางเดินของโคทั้งหลาย. บทว่า ปณฺณสนฺถเร ความว่า บนเครื่องลาดที่ทำด้วยใบไม้ที่ร่วงหล่นเอง. บทว่า อถา ความว่า อย่างนี้: พระตถาคตประทับนั่งขัดสมาธิ ปูลาดพระมหาจีวรของพระสุคต บนเครื่องลาดที่ทำไว้โดยการกวาดใบไม้ที่ร่วงหล่นเองมารวมกัน ในป่าประดู่ลาย อาศัยทางเดินของโคซึ่งเป็นทางใหญ่ที่ตรง. บทว่า หตฺถโก อาฬวโก ความว่า ราชบุตรนามว่าอาฬวกะ ผู้ได้นามอย่างนั้นเพราะไปจากมือสู่มือ. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กราบทูลคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค...". ก็ เพราะเหตุไร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น, เพราะเหตุไร ราชกุมารจึงไปที่นั่น? เบื้องต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นเหตุเป็นที่ตั้งแห่งธรรมเทศนาอันจะบังเกิดขึ้น จึงประทับนั่ง ณ ที่นั้น, แม้ราชกุมารก็ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ แวดล้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เสด็จลงจากทางใหญ่แล้วดำเนินไปตามทางโค ด้วยทรงดำริว่า "เราจักเก็บดอกไม้นานาชนิดเพื่อบูชาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" เมื่อเสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระศาสดา จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงไป ณ ที่นั้น. บทว่า สุขมสยิตฺถา ความว่า บรรทมเป็นสุขดีหรือ. อนฺตรฏฺฐโกติ มาฆผคฺคุณานํ อนฺตเร อฏฺฐทิวสปริมาโณ กาโล. มาฆสฺส หิ อวสาเน จตฺตาโร ทิวสา, ผคฺคุณสฺส อาทิมฺหิ จตฺตาโรติ อยํ ‘‘อนฺตรฏฺฐโก’’ติ วุจฺจติ. หิมปาตสมโยติ หิมสฺส ปตนสมโย. ขราติ ผรุสา กกฺขฬา วา. โคกณฺฏกหตาติ นววุฏฺเฐ เทเว คาวีนํ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐาเน ขุรนฺตเรหิ กทฺทโม อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐติ, โส วาตาตเปน สุกฺโข กกจทนฺตสทิโส โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โคกณฺฏกหตา ภูมี’’ติ. คุนฺนํ ขุรนฺตเรหิ ฉินฺนาติปิ อตฺโถ. เวรมฺโภ วาโต วายตีติ จตูหิ ทิสาหิ วายนฺโต วาโต วายติ. เอกาย ทิสาย วา ทฺวีหิ วา ทิสาหิ ตีหิ วา ทิสาหิ วายนฺโต วาโต เวรมฺโภติ น วุจฺจติ. บทว่า อนฺตรฏฺฐโก คือ กาลเวลาที่มีกำหนด ๘ วัน ในระหว่างเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. จริงอยู่ ๔ วันในท้ายเดือนมาฆะ และ ๔ วันในต้นเดือนผัคคุณะ นี้เรียกว่า "อันตรัฏฐกะ". บทว่า หิมปาตสมโย คือ สมัยที่น้ำค้างตก. บทว่า ขรา คือ หยาบ หรือ แข็งกระด้าง. บทว่า โคกณฺฏกหตา คือ เมื่อฝนตกใหม่ๆ โคลนที่ขึ้นมาจากระหว่างกีบเท้าในที่ที่โคทั้งหลายย่ำไปๆ ย่อมตั้งอยู่, โคลนนั้นเมื่อแห้งเพราะลมและแดด ย่อมเป็นเช่นกับฟันเลื่อย มีสัมผัสที่ให้เกิดทุกข์. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโคลนนั้นจึงตรัสว่า "โคกณฺฏกหตา ภูมิ". อธิบายว่า ถูกตัดขาดด้วยระหว่างกีบของโคทั้งหลายก็ได้. บทว่า เวรมฺโภ วาโต วายติ คือ ลมที่พัดมาจากทิศทั้ง ๔ ย่อมพัด. ลมที่พัดมาจากทิศเดียว หรือสองทิศ หรือสามทิศ ไม่เรียกว่า เวรัมภวาต. เตน หิ ราชกุมาราติ อิทํ สตฺถา ‘‘อยํ ราชกุมาโร โลกสฺมึ เนว สุขวาสิโน, น ทุกฺขวาสิโน ชานาติ, ชานาเปสฺสามิ น’’นฺติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธสฺสาติ อิมสฺมึ โลเก อสฺส. โคนกตฺถโตติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถโต. ปฏิกตฺถโตติ อุณฺณามเยน เสตตฺถรเณน อตฺถโต. ปฏลิกตฺถโตติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถโต. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถโต. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉโทติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธาโนติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกสฺส อุภโต ฐปิตโลหิตกูปธาโน. ปชาปติโยติ ภริยาโย. มนาเปน [Pg.117] ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสูติ มนาเปน อุปฏฺฐานวิธาเนน ปจฺจุปฏฺฐิตา ภเวยฺยุํ. พระศาสดาตรัสคำนี้ว่า เตน หิ ราชกุมาร เพราะทรงพระดำริว่า "ราชกุมารนี้ไม่รู้จักทั้งผู้ที่อยู่เป็นสุข ทั้งผู้ที่อยู่เป็นทุกข์ในโลก เราจักทำให้เธอรู้" จึงทรงแสดงเทศนาต่อไป. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เต ขเมยฺย ความว่า ตามที่ท่านจะพอใจ. บทว่า อิธสฺสา ความว่า บุคคลนั้นพึงมีในโลกนี้. บทว่า โคนกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์สีดำมีขนยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า ปฏิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า ปฏลิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกดกหนา. บทว่า กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณ ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดชั้นเยี่ยมทำด้วยหนังของกทลิมิคะ. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังของกทลิมิคะไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน. บทว่า สอุตฺตรจฺฉโท ความว่า พร้อมด้วยเพดานเบื้องบน อธิบายว่า พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน. บทว่า อุภโตโลหิตกูปธาโน ความว่า มีหมอนอิงสีแดงวางไว้ทั้งสองข้างของบัลลังก์ คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า. บทว่า ปชาปติโย ความว่า ภรรยาทั้งหลาย. บทว่า มนาเปน ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสู ความว่า พึงเป็นผู้ได้รับการบำรุงด้วยวิธีการบำรุงอันน่าพอใจ. กายิกาติ ปญฺจทฺวารกายํ โขภยมานา. เจตสิกาติ มโนทฺวารํ โขภยมานา. โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ ตถารูโป ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ อตฺโถ. โย ปน ตสฺส ราโค, น โส ตถาคตสฺส ปหีโน นาม. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. บทว่า กายิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังกายคือปัญจทวารให้หวั่นไหว. บทว่า เจตสิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังมโนทวารให้หวั่นไหว. บทว่า โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโน อธิบายว่า ราคะเช่นนั้น พระตถาคตทรงละได้แล้ว. ส่วนราคะใดของบุคคลนั้น (มีอยู่), ราคะนั้นหาชื่อว่าพระตถาคตทรงละได้แล้วไม่. แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน. พฺราหฺมโณติ พาหิตปาโป ขีณาสวพฺราหฺมโณ. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. น ลิมฺปติ กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ จ กิเลสกาเมสุ จ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิมฺปติ. สีติภูโตติ อพฺภนฺตเร ตาปนกิเลสานํ อภาเวน สีติภูโต. นิรูปธีติ กิเลสูปธีนํ อภาเวน นิรูปธิ. สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวาติ อาสตฺติโย วุจฺจนฺติ ตณฺหาโย, ตา สพฺพาปิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อาสตฺตวิสตฺตา อาสตฺติโย ฉินฺทิตฺวา. วิเนยฺย หทเย ทรนฺติ หทยนิสฺสิตํ ทรถํ วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา. สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโสติ จิตฺตสฺส กิเลสนิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. กรณวจนํ วา เอตํ ‘‘สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา’’ติอาทีสุ วิย, เจตสา นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ. บทว่า พฺราหฺมโณ ความว่า พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว คือพระขีณาสพ. บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. บทว่า น ลิมฺปติ กาเมสุ ความว่า ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในวัตถุกามและกิเลสกาม. บทว่า สีติภูโต ความว่า เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนในภายใน. บทว่า นิรูปธิ ความว่า ไม่มีอุปธิเพราะไม่มีกิเลสอุปธิ. ในบทว่า สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา ความว่า ตัณหาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อาสัตติ, (ท่าน) ตัดอาสัตติคือตัณหาเหล่านั้นทั้งหมด ซึ่งมีความข้องติดอย่างยิ่งในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า วิเนยฺย หทเย ทรํ ความว่า บรรเทา คือทำให้สงบระงับซึ่งความเร่าร้อนอันอาศัยหทัย. บทว่า สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส ความว่า ถึงแล้วซึ่งความดับกิเลสแห่งจิต. หรือว่า บทว่า เจตโส นี้ เป็นกรณวจนะ เหมือนในบทเป็นต้นว่า "สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา" อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งนิพพานด้วยใจ. ๖. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาเทวทูตสูตร ๓๖. ฉฏฺเฐ เทวทูตานีติ เทวทูตา. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. ชิณฺณพฺยาธิมตา หิ สํเวคชนนฏฺเฐน ‘‘อิทานิ เต มจฺจุสมีปํ คนฺตพฺพ’’นฺติ โจเทนฺติ วิย, ตสฺมา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘ตฺวํ อสุกทิวเส มริสฺสสี’’ติ วุตฺเต ตสฺสา วจนํ สทฺธาตพฺพํ โหติ; เอวเมวํ ชิณฺณพฺยาธิมตาปิ ทิสฺสมานา ‘‘ตฺวมฺปิ เอวํธมฺโม’’ติ โจเทนฺติ วิย, เตสญฺจ ตํ วจนํ อนญฺญถาภาวิตาย เทวตาย พฺยากรณสทิสเมว โหตีติ เทวา วิย ทูตาติ เทวทูตา. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชึสุ. เอวํ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. อิธ ปน ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘เทวทูตานี’’ติ วุตฺตํ. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เทวทูตานิ คือ เทวทูตา (เทวทูตทั้งหลาย). วจนัตถะในบทนั้นมีดังนี้ – มัจจุ ท่านเรียกว่า เทวะ, ทูตของมัจจุนั้น ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย โดยความหมายว่าทำให้เกิดความสังเวช ราวกับตักเตือนว่า "บัดนี้ ท่านต้องไปสู่สำนักของมัจจุ" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตเปรียบดังเทวดา ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อเทวดาผู้ประดับตกแต่งแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ กล่าวว่า "ท่านจักตายในวันชื่อโน้น" คำของเทวดานั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้คนแก่ คนเจ็บ คนตาย ที่ปรากฏอยู่ ก็ราวกับตักเตือนว่า "แม้ท่านก็มีความเป็นอย่างนี้เป็นธรรมดา" และคำของคนเหล่านั้น เพราะมีความเป็นไปโดยประการอื่นมิได้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับคำพยากรณ์ของเทวดา เพราะเหตุนั้น ทูตเปรียบดังเทวดา จึงชื่อว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งปวง ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิตแล้วนั่นเทียว ก็ทรงเกิดความสังเวช เสด็จออกผนวช. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่า "เทวทูตานิ" ด้วยการแปลงลิงค์. กาเยน [Pg.118] ทุจฺจริตนฺติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? เทวทูตานุยุญฺชนฏฺฐานุปกฺกมกมฺมทสฺสนตฺถํ. อิมินา หิ กมฺเมน อยํ สตฺโต นิรเย นิพฺพตฺตติ, อถ นํ ตตฺถ ยโม ราชา เทวทูเต สมนุยุญฺชติ. ตตฺถ กาเยน ทุจฺจริตํ จรตีติ กายทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. วาจายาติ วจีทฺวาเรน จตุพฺพิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. มนสาติ มโนทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภคำเป็นต้นว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงกรรมอันเป็นเหตุเบื้องต้นแห่งการสอบสวนเทวทูต. จริงอยู่ เพราะกรรมนี้ สัตว์นี้ย่อมบังเกิดในนรก ลำดับนั้น พญายมราชย่อมสอบสวนสัตว์นั้นในนรกนั้นถึงเรื่องเทวทูต. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางกายทวาร. บทว่า วาจาย ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๔ อย่างทางวจีทวาร. บทว่า มนสา ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางมโนทวาร. ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา. อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา. เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา, น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. อมตฺเตยฺโยติ มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, มาตริ สมฺมา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. น มตฺเตยฺโยติ อมตฺเตยฺโย, มาตริ มิจฺฉา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อพฺรหฺมญฺโญติ เอตฺถ จ ขีณาสวา พฺราหฺมณา นาม, เตสุ มิจฺฉา ปฏิปนฺโน อพฺรหฺมญฺโญ นาม. ในบทว่า ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา นี้ พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลชื่อว่าไม่มี, กรรมนั่นเองเป็นเหตุให้กระทำ เหมือนหุ่นยนต์". คำกล่าวนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้วทีเดียวในอภิธรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า "ถามว่า นายนิรยบาลในนรกมีอยู่หรือ? ตอบว่า เออ มีอยู่. และผู้กระทำการลงโทษก็มีอยู่". จริงอยู่ เหมือนอย่างว่าในมนุษยโลกมีผู้กระทำการลงโทษอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น. ในบทว่า ยมสฺส รญฺโญ นั้น พญายมราชชื่อว่าเป็นราชาแห่งเวมานิกเปรต. ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติทั้งปวง มีวิมานทิพย์ กัลปพฤกษ์ทิพย์ สวนทิพย์ การฟ้อนรำทิพย์เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากของกรรม เป็นราชาผู้ทรงธรรม และท่านผู้นี้มิได้มีเพียงองค์เดียว แต่ว่า ที่ประตูทั้ง ๔ ทิศ มีอยู่ ๔ องค์. บทว่า อมตฺเตยฺโย ความว่า ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติดีในมารดา. ไม่ใช่ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า อมัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติผิดในมารดา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. และในบทว่า อพฺรหฺมญฺโญ นี้ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่าพราหมณ์, ผู้ปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้น ชื่อว่า อพรหมัญญะ. สมนุยุญฺชตีติ อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ปุจฺฉติ, ลทฺธึ ปติฏฺฐาเปนฺโต ปน สมนุคฺคาหติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก ปหิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ. บทว่า สมนุยุญฺชติ ความว่า ยกขึ้นสู่หน้าที่สอบสวนแล้วถาม, ส่วนผู้ที่ประดิษฐานลัทธิ ชื่อว่า สมนุคคาหติ (ยึดถือไว้มั่น), ผู้ที่ถามถึงเหตุ ชื่อว่า สมนุภาสติ (กล่าวตามสมควร). (สัตว์นรก) กล่าวคำว่า นาทฺทสํ (ข้าพระองค์มิได้เห็น) นี้ โดยหมายถึงความไม่มีอยู่แห่งเทวทูตตนใดตนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน. อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา อตฺถํ สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห. ตตฺถ ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. โคปานสิวงฺกนฺติ โคปานสี วิย วงฺกํ. โภคฺคนฺติ ภคฺคํ. อิมินาปิสฺส วงฺกภาวเมว ทีเปติ. ทณฺฑปรายณนฺติ ทณฺฑปฏิสรณํ ทณฺฑทุติยํ. ปเวธมานนฺติ กมฺปมานํ. อาตุรนฺติ ชราตุรํ. ขณฺฑทนฺตนฺติ ชรานุภาเวน ขณฺฑิตทนฺตํ. ปลิตเกสนฺติ ปณฺฑรเกสํ. วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสํ วิย [Pg.119] ขลฺลาฏํ. ขลิตสิรนฺติ มหาขลฺลาฏสีสํ. วลิตนฺติ สญฺชาตวลึ. ติลกาหตคตฺตนฺติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีรํ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว, อปริมุตฺโต ชราย, ชรา นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว ปวตฺตตีติ. ปรโต พฺยาธิธมฺโม มรณธมฺโมติ ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลำดับนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่กำหนดรู้เนื้อความของคำที่กล่าวแล้ว" จึงมีความประสงค์จะให้กำหนดรู้เนื้อความ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อมฺโภ (ดูก่อนบุรุษ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺณํ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า โคปานสิวงฺกํ คือ คดเหมือนกลอน. บทว่า โภคฺคํ คือ หัก. แม้ด้วยบทนี้ ก็ทรงแสดงถึงความเป็นผู้คดงอนั่นเอง. บทว่า ทณฺฑปรายนํ คือ มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีไม้เท้าเป็นเพื่อน. บทว่า ปเวธมานํ คือ สั่นเทา. บทว่า อาตุรํ คือ เจ็บป่วยเพราะชรา. บทว่า ขณฺฑทนฺตํ คือ มีฟันหักด้วยอานุภาพแห่งชรา. บทว่า ปลิตเกสํ คือ มีผมขาว. บทว่า วิลูนํ คือ เหมือนผมที่ถูกถอนแล้วนำไป. บทว่า ขลฺลิตสิรํ คือ มีศีรษะล้าน. บทว่า วลิตํ คือ มีหนังเหี่ยวย่น. บทว่า ติลกาหตคตฺตํ คือ มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยไฝดำไฝขาว. บทว่า ชราธมฺโม คือ มีความแก่เป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความแก่ (หมายความว่า) ความแก่ชื่อว่าย่อมเป็นไปในภายในของข้าพเจ้าทีเดียว. แม้ในสองบทถัดไป คือ พฺยาธิธมฺโม และ มรณธมฺโม ก็นัยนี้แหละ. ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลี พาหุพลี ชวสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต. อาพาธิกนฺติ พาธิกํ. ทุกฺขิตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตํ. พาฬฺหคิลานนฺติ อธิมตฺตคิลานํ. ในบทว่า `ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยญฺชิตฺวา` นี้ สัตว์ผู้แก่ชราโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นหนุ่มเหมือนพวกท่าน มีกำลังขา มีกำลังแขน สมบูรณ์ด้วยความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากชราเหมือนกัน จริงอยู่ ชราจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. บทว่า `อาพาธิกํ` คือ มีความเจ็บไข้. บทว่า `ทุกฺขิตํ` คือ ถึงแล้วซึ่งทุกข์. บทว่า `พาฬฺหคิลานํ` คือ ป่วยหนัก. ทุติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต, สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ. วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต. แม้ในบทว่า `ทุติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนพวกท่าน บัดนี้เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเหมือนกัน จริงอยู่ พยาธิจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. เอกาหมตนฺติอาทีสุ เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมโต, ตํ เอกาหมตํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถากฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. วินีโล วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺโณ, วินีโลว วินีลโก, ตํ วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. วิปุพฺพกนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพกํ, ปริภินฺนฏฺฐาเน หิ ปคฺฆริเตน ปุพฺเพน ปลิมกฺขิตนฺติ อตฺโถ. ในบทว่า `เอกาหมตํ` เป็นต้น (อธิบายว่า) ศพนั้นตายแล้ววันหนึ่งมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `เอกาหมโต` (ผู้ตายแล้ววันหนึ่ง), (ทรงหมายถึง) ศพที่ตายแล้ววันหนึ่งนั้น. แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้แหละ. (ศพ) ชื่อว่า `อุทฺธุมาตกํ` เพราะมีความพองขึ้นโดยภาวะที่บวมซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับจากการสิ้นชีวิตินทรีย์ ดุจสูบที่พองลม. ศพที่มีสีแปรปรวนไปเรียกว่า `วินีโล`, `วินีโล` นั่นแหละคือ `วินีลโก`, (ทรงหมายถึง) ศพที่มีสีเขียวคล้ำนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง ศพมีสีเขียวคล้ำอันน่าเกลียด เพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า `วินีลกํ`. บทว่า `วิปุพฺพกํ` คือ มีน้ำหนองไหลเยิ้ม อธิบายว่า เปื้อนเปรอะด้วยน้ำหนองที่ไหลออกจากที่ซึ่งแตกปริ. ตติยํ [Pg.120] เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวปฺปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ มรณโต อปริมุตฺตา. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนวสฺส เทวทูโต นาม ชาโต. ในบทว่า `ตติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ที่ตายแล้วโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเราผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าดิบ ถึงความเป็นศพขึ้นอืดเป็นต้นเถิด เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเหมือนกัน จริงอยู่ ความตายจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สารียมานาปิ สรนฺติ. ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนโดยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้? ผู้ใดทำบาปไว้มาก ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกอย่างแน่นอน ส่วนผู้ใดทำบาปไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เปรียบเหมือนเมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่เมื่อสอบสวนแล้วจับได้ เขาย่อมนำไปสู่สถานที่วินิจฉัย ผู้นั้นย่อมได้รับการวินิจฉัย ข้อนี้เป็นอุปมาฉันนั้น จริงอยู่ ผู้มีบาปกรรมน้อยย่อมระลึกได้เองบ้าง แม้เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ย่อมระลึกได้บ้าง. ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริมหาวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ, อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ทมิฬชื่อทีฆชยันตะระลึกได้เอง ได้ยินว่า ทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีมหาวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนบูชาแล้ว เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์. แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าเนื้อดีแก่บุตรซึ่งเป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดังปะฏะปะฏะ แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก ได้ระลึกถึงผ้านั้นเพราะเสียงเปลวไฟ แล้วบังเกิดในสวรรค์. ด้วยประการฉะนี้ บุคคลย่อมระลึกถึงกุศลกรรมได้เองแล้วบังเกิดในสวรรค์ก่อน ดังนี้. อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ตโย เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยตติเยหิ, โกจิ ตีหิปิ นสฺสรติ. ตํ ยโม ราชา ทิสฺวา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ตีหิปิ เทวทูเตหิ กุสลํ อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต[Pg.121]. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี อโหสิ. ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พระยม) ย่อมถามถึงเทวทูตสามตน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนแรก บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนที่สองและที่สาม บางคนระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน. พญายมเห็นผู้นั้นแล้ว ย่อมทรงเตือนให้ระลึกด้วยพระองค์เอง. ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วได้อุทิศส่วนบุญให้แก่พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกด้วยอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม. เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน พญายมทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วเห็น จึงทรงเตือนให้ระลึกว่า "ท่านบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วอุทิศส่วนบุญให้เรามิใช่หรือ" อำมาตย์นั้นระลึกได้ในกาลนั้นแล้วจึงไปสู่เทวโลก. ส่วนพญายมเมื่อทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วไม่เห็น (กุศลกรรม) ก็ทรงดำริว่า "สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ" แล้วจึงทรงนิ่งเสีย. ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ ตํ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ วามปสฺเสนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา เต ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขจฺฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุํ วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปฺปมาณาหิ วาสีหิ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปกฺขรถจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธมโธติริยญฺจ คจฺฉติ. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ. บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้นอนหงายซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว ย่อมเสียบหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาลที่มือขวา ที่มือซ้ายเป็นต้นก็ฉันนั้น และให้นอนหงายแล้ว (เสียบ) ฉันใด ให้นอนคว่ำบ้าง นอนตะแคงซ้ายบ้าง นอนตะแคงขวาบ้าง (เสียบ) ฉันนั้นเหมือนกัน นายนิรยบาลเหล่านั้นย่อมกระทำการลงโทษนั้นนั่นเทียว บทว่า สํเวเสตฺวา ความว่า ให้นอนลงซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว บทว่า กุฐารีหิ ความว่า (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานทั้งหลายอันใหญ่ มีขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตย่อมไหลไปเป็นแม่น้ำ เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็ก ย่อมไหม้ที่ที่ถูกถากแล้ว ทุกข์ใหญ่ย่อมเกิดขึ้น ส่วนนายนิรยบาลผู้ถากอยู่ กระทำเหมือนไม้ที่ขีดด้วยเส้นบรรทัดแล้ว ย่อมทำเป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๖ เหลี่ยมบ้าง บทว่า วาสีหิ ความว่า ด้วยมีดพร้าทั้งหลาย มีขนาดเท่ากระด้งใหญ่ บทว่า รเถ โยเชตฺวา ความว่า เทียมเข้าในรถที่ลุกโชนโดยรอบ พร้อมด้วยแอก เชือก กงล้อ เพลา และประตักแล้ว บทว่า มหนฺตํ ความว่า มีขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กอันลุกโชนอยู่ ย่อมนำขึ้น (สู่ภูเขา) บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ ความว่า ย่อมพล่านไปทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และแนวขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่กำลังเดือดพล่าน บทว่า มหานิรเย ความว่า ในอเวจีมหานรก ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต. สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา ตํ สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ. บทว่า ภาคะโส มิโต ความว่า ตั้งส่วนไว้แล้ว แบ่งไว้แล้ว บทว่า ปริยนฺโต ความว่า ถูกล้อมไว้โดยรอบ บทว่า อยสา (ปฏิกุชฺชิโต) ความว่า ข้างบนถูกปิดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมแผ่ไปตั้งอยู่ อย่างนี้คือ นรกนั้นตั้งอยู่แผ่ไปโดยอาการที่เมื่อบุคคลยืนดูอยู่ในที่ประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาราวกับลูกสะบ้าคู่ หีนกายูปคาติ หีนํ กายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลวฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา. บทว่า หีนกายูปคา ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่สัตว์ที่เลว บทว่า อุปาทาเน ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ชาติมรณสมฺภเว ความว่า อันเป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า อนุปาทา ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า ชาติมรณสงฺขเย ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า ดับแล้วด้วยความดับแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้เอง อันเป็นทิฏฐธรรม บทว่า สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคํุ ความว่า ก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว ๗. จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาจตุมหาราชสูตร ๓๗. สตฺตเม [Pg.122] อมจฺจา ปาริสชฺชาติ ปริจาริกเทวตา. อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ อฏฺฐมีทิวเส กิร สกฺโก เทวราชา จตฺตาโร มหาราชาโน อาณาเปติ – ‘‘ตาตา, อชฺช อฏฺฐมีทิวเส มนุสฺสโลกํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺตานํ นามโคตฺตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน ปริจารเก เปเสนฺติ – ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, มนุสฺสโลกํ วิจริตฺวา ปุญฺญการกานํ นามโคตฺตานิ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาเนถา’’ติ. เต ตถา กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตี’’ติ. กจฺจิ พหูติอาทิ เตสํ อุปปริกฺขาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตา หิ เต อนุวิจรนฺติ. ตตฺถ อุโปสถํ อุปวสนฺตีติ มาสสฺส อฏฺฐวาเร อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหนฺติ. ปฏิชาคโรนฺตีติ ปฏิชาครอุโปสถกมฺมํ นาม กโรนฺติ. ตํ กโรนฺตา เอกสฺมึ อทฺธมาเส จตุนฺนํ อุโปสถทิวสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน กโรนฺติ. ปญฺจมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา จตุตฺถิยํ อุโปสถิกา โหนฺติ, อนุคจฺฉนฺตา ฉฏฺฐิยํ. อฏฺฐมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา สตฺตมิยํ, อนุคจฺฉนฺตา นวมิยํ. จาตุทฺทสึ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา เตรสิยํ, ปนฺนรสีอุโปสถํ อนุคจฺฉนฺตา ปาฏิปเท อุโปสถิกา โหนฺติ. ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ สรณคมนนิจฺจสีลปุปฺผปูชาธมฺมสฺสวนปทีปสหสฺสอาโรปนวิหารกรณาทีนิ นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ. เต เอวํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญกมฺมการกานํ นามโคตฺตานิ โสวณฺณมเย ปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา จตุนฺนํ มหาราชานํ เทนฺติ. ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ จตูหิ มหาราเชหิ ปุริมนเยเนว ปหิตตฺตา อนุวิจรนฺติ. ตทหูติ ตํทิวสํ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อมจฺจา ปาริสชฺชา คือ เทวดาผู้เป็นบริวาร บทว่า อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ในวัน ๘ ค่ำ ท้าวสักกะจอมเทพยดารับสั่งกะท้าวมหาราชทั้ง ๔ ว่า "พ่อทั้งหลาย วันนี้เป็นวัน ๘ ค่ำ พวกท่านจงเที่ยวไปในมนุสสโลก เรียนเอาชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายแล้วจงมา" ท้าวมหาราชเหล่านั้นไปแล้ว ส่งบริวารของตนไปว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไป เที่ยวไปในมนุสสโลก เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายลงในแผ่นทองคำแล้วจงนำมา" เทวดาบริวารเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ" คำเป็นต้นว่า กจฺจิ พหู พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการสอบสวนของเทวดาเหล่านั้น จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมเที่ยวไปพลาง สอบสวนไปพลางอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุโปสถํ อุปวสนฺติ คือ ย่อมสมาทานองค์อุโบสถ ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง บทว่า ปฏิชาคโรนฺติ คือ ย่อมกระทำกรรมที่ชื่อว่า ปฏิชาครอุโบสถ ผู้กระทำกรรมนั้น ย่อมกระทำโดยนัยเป็นการต้อนรับและส่งวันอุโบสถ ๔ วันในกึ่งเดือนหนึ่ง คือ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๔ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๖ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๘ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๗ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๙ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๑๓ ค่ำ ผู้ส่งอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๑ ค่ำ (แรม) บทว่า ปุญฺญานิ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำบุญนานาชนิด มีการถึงสรณะ การรักษานิจศีล การบูชาด้วยดอกไม้ การฟังธรรม การตามประทีปพันดวง การสร้างวิหาร เป็นต้น เทวดาเหล่านั้นเที่ยวไปอย่างนี้แล้ว เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญกรรมลงในแผ่นทองคำ นำมาแล้วย่อมถวายแด่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ บทว่า ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพราะถูกท้าวมหาราชทั้ง ๔ ส่งไปโดยนัยก่อนนั่นเอง บทว่า ตทหู คือ ในวันนั้น บทว่า อุโปสเถ คือ ในวันอุโบสถ สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺตีติ จตุนฺนํ มหาราชานํ อมจฺจา ปาริสชฺชา ตา ตา คามนิคมราชธานิโย อุปสงฺกมนฺติ, ตโต ตํ อุปนิสฺสาย อธิวตฺถา เทวตา ‘‘มหาราชานํ อมจฺจา อาคตา’’ติ ปณฺณาการํ คเหตฺวา เตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข มาริสา พหู มนุสฺสา มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺตนเยน มนุสฺสานํ ปุญฺญปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มาริส, อิมสฺมึ คาเม อสุโก จ อสุโก จ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ วุตฺเต เตสํ นามโคตฺตํ ลิขิตฺวา อญฺญตฺถ [Pg.123] คจฺฉนฺติ. อถ จาตุทฺทสิยํ จตุนฺนํ มหาราชานํ ปุตฺตาปิ ตเมว สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา เตเนว นเยน อนุวิจรนฺตา นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส จตฺตาโรปิ มหาราชาโน เตเนว นเยน ตสฺมึเยว สุวณฺณปฏฺเฏ นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. เต สุวณฺณปฏฺฏปริมาเณเนว – ‘‘อิมสฺมึ กาเล มนุสฺสา อปฺปกา, อิมสฺมึ กาเล พหุกา’’ติ ชานนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺติ มนุสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ปฐมํ อภินิพฺพตฺเต เตตฺตึส เทวปุตฺเต อุปาทาย เอวํลทฺธนามานํ. เตสํ ปน อุปฺปตฺติกถา ทีฆนิกาเย สกฺกปญฺหสุตฺตวณฺณนาย วิตฺถาริตา. เตนาติ เตน อาโรจเนน, เตน วา ปุญฺญการกานํ อปฺปกภาเวน. ทิพฺพา วต, โภ, กายา ปริหายิสฺสนฺตีติ นวนวานํ เทวปุตฺตานํ อปาตุภาเวน เทวกายา ปริหายิสฺสนฺติ, รมณียํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ สุญฺญํ ภวิสฺสติ. ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ จตฺตาโร อปายา ปริปูริสฺสนฺติ. อิมินา ‘‘มยํ ปริปุณฺเณ เทวนคเร เทวสงฺฆมชฺเฌ นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ น ลภิสฺสามา’’ติ อนตฺตมนา โหนฺติ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. บทว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีจำนวนน้อย) ความว่า อำมาตย์และบริษัทของท้าวมหาราชทั้ง ๔ เข้าไปยังบ้าน นิคม และราชธานีนั้นๆ, ลำดับนั้น เทวดาที่สิงสถิตอาศัยสถานที่นั้นๆ อยู่ คิดว่า "อำมาตย์ของท้าวมหาราชมาแล้ว" ดังนี้แล้ว ถือเครื่องบรรณาการเข้าไปหานางอำมาตย์เหล่านั้น. อำมาตย์เหล่านั้นรับเครื่องบรรณาการแล้ว ถามถึงการประพฤติบุญของมนุษย์ทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ มนุษย์ผู้มีความเคารพในมารดามีมากอยู่หรือหนอ" เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้นิรทุกข์ ในบ้านนี้ คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้นทำบุญทั้งหลายอยู่" ก็จดชื่อและโคตรของคนเหล่านั้นแล้วไปยังที่อื่น. ครั้นในวัน ๑๔ ค่ำ แม้โอรสของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ถือแผ่นทองนั้นนั่นแหละเที่ยวตรวจไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน จดชื่อและโคตรไว้. ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็จดชื่อและโคตรลงในแผ่นทองนั้นนั่นแหละโดยนัยนั้นเหมือนกัน. ท้าวมหาราชเหล่านั้นย่อมทราบได้โดยประมาณแห่งแผ่นทองนั่นเองว่า "ในกาลนี้ มนุษย์มีน้อย, ในกาลนี้ มนุษย์มีมาก". พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti manussā` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามนุษย์มีจำนวนน้อย). บทว่า `Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ` (แห่งเทวดาชาวดาวดึงส์) ความว่า เป็นชื่อที่ได้มาอย่างนี้โดยอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์ที่บังเกิดก่อน. ส่วนเรื่องการบังเกิดของเทวดาเหล่านั้น มีอธิบายไว้โดยพิสดารในอรรถกถาสักกปัญหสูตร ในทีฆนิกาย. บทว่า `Tena` (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะการประกาศนั้น หรือเพราะความที่ผู้ทำบุญมีน้อย. บทว่า `Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti` (โอ ท่านผู้เจริญ หมู่ทิพย์จักเสื่อมหนอ) ความว่า เพราะการไม่ปรากฏขึ้นแห่งเทวบุตรใหม่ๆ หมู่เทพย่อมเสื่อม, เทพนครอันน่ารื่นรมย์ขนาดหนึ่งหมื่นโยชน์จักว่างเปล่า. บทว่า `Paripūrissanti asurakāyā` (หมู่แห่งอสูรจักเต็ม) ความว่า อบายทั้ง ๔ จักเต็ม. ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นจึงไม่พอใจว่า "พวกเราจักไม่ได้เล่นนักษัตรฤกษ์ท่ามกลางหมู่เทพในเทพนครที่บริบูรณ์". แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน. ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺตโน สกฺกเทวราชกาลํ สนฺธาย กเถติ. เอกสฺส วา สกฺกสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตีติ วุตฺตํ. อนุนยมาโนติ อนุโพธยมาโน. ตายํ เวลายนฺติ ตสฺมึ กาเล. บทว่า `Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ) ความว่า พระองค์ตรัสหมายถึงสมัยที่พระองค์เป็นท้าวสักกเทวราช. หรือมีคำกล่าวว่า พระองค์ตรัสโดยทรงยึดเอาอัธยาศัยของท้าวสักกะองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า `Anunayamāno` (ทรงแนะนำ) คือ ทรงทำให้รู้ตาม. บทว่า `Tāyaṃ velāyaṃ` (ในกาลนั้น) คือ ในสมัยนั้น. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปกฺโข นาม อนฺโตวสฺเส เตมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตํ อสกฺโกนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ปวารณานํ อนฺตเร เอกมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตสฺส ปฐมปวารณโต ปฏฺฐาย เอโก อทฺธมาโส ปาฏิหาริยปกฺโขเยว นาม. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ อฏฺฐหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส ภเวยฺย. สกฺโกปิ กิร วุตฺตปฺปการสฺส อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานิตฺวา ทฺเว เทวโลกสมฺปตฺติโย ปหาย มาสสฺส อฏฺฐ วาเร อุโปสถํ อุปวสติ. ตสฺมา เอวมาห. อปโร นโย – โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ [Pg.124] สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ในบทว่า `Pāṭihāriyapakkhañca` นี้ คำว่า ปาฏิหาริยปักษ์ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำตลอด ๓ เดือนในพรรษา, สำหรับผู้ไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำ ๑ เดือนในระหว่างปวารณาทั้งสอง, สำหรับผู้ไม่สามารถทำแม้เช่นนั้นได้ กึ่งเดือนหนึ่งนับตั้งแต่ปวารณาแรกไป ก็ชื่อว่าปาฏิหาริยปักษ์เหมือนกัน. บทว่า `Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ` (ประกอบด้วยองค์ ๘) คือ ประกอบพร้อมด้วยคุณลักษณะ ๘ ประการ. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา. ได้ยินว่า แม้ท้าวสักกะทรงทราบคุณของอุโบสถกรรมตามประเภทที่กล่าวแล้ว จึงทรงสละสมบัติในเทวโลก ๒ อย่าง แล้วทรงรักษาอุโบสถเดือนละ ๘ ครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของท้าวสักกะได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. วุสิตวาติ วุตฺถวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภาเร โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ อนุปฺปตฺโต. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ เยน สํโยชเนน พทฺโธ ภเวสุ อากฑฺฒียติ, ตสฺส ขีณตฺตา ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ เหตุนา นเยน การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. บทว่า `Vusitavā` (อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) คือ มีการอยู่ (พรหมจรรย์) จบแล้ว. บทว่า `Katakaraṇīyo` (ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว) คือ ทำกิจที่พึงทำด้วยมรรค ๔ แล้วดำรงอยู่. บทว่า `Ohitabhāro` (ปลงภาระลงแล้ว) คือ ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคืออภิสังขารลงแล้วดำรงอยู่. บทว่า `Anuppattasadattho` (บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) อรหัตตผลเรียกว่า สทัตถะ (ประโยชน์ตน), ท่านบรรลุประโยชน์ตนนั้นแล้ว. บทว่า `Parikkhīṇabhavasaṃyojano` (สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว) คือ บุคคลถูกผูกมัดด้วยสังโยชน์ใด ย่อมถูกฉุดไปในภพทั้งหลาย, เพราะสังโยชน์นั้นสิ้นไปแล้ว จึงชื่อว่ามีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว. บทว่า `Sammadaññā vimutto` (หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ) คือ รู้ด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยเหตุผล แล้วจึงหลุดพ้น. บทว่า `Kallaṃ vacanāya` (ควรเพื่อจะกล่าว) คือ สมควรที่จะกล่าว. โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ มาทิโส ขีณาสโว อสฺส, โสปิ เอวรูปํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยาติ อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานนฺโต เอวํ วเทยฺย. อปโร นโย โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน ขีณาสวสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ พระขีณาสพใดพึงเป็นเช่นเรา, แม้ท่านนั้นก็พึงรักษาอุโบสถเช่นนี้, ผู้รู้คุณของอุโบสถกรรมจึงพึงกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของพระขีณาสพได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสุขุมาลสูตร ๓๙. นวเม สุขุมาโลติ นิทฺทุกฺโข. ปรมสุขุมาโลติ ปรมนิทฺทุกฺโข. อจฺจนฺตสุขุมาโลติ สตตนิทฺทุกฺโข. อิมํ ภควา กปิลปุเร นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทุกฺขภาวํ คเหตฺวา อาห, จริยกาเล ปน เตน อนุภูตทุกฺขสฺส อนฺโต นตฺถีติ. เอกตฺถาติ เอกิสฺสา โปกฺขรณิยา. อุปฺปลํ วปฺปตีติ อุปฺปลํ โรเปติ. สา นีลุปฺปลวนสญฺฉนฺนา โหติ. ปทุมนฺติ ปณฺฑรปทุมํ. ปุณฺฑรีกนฺติ รตฺตปทุมํ. เอวํ อิตราปิ ทฺเว ปทุมปุณฺฑรีกวเนหิ สญฺฉนฺนา โหนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กิร สตฺตฏฺฐวสฺสิกกาเล ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘ตรุณทารกา กตรกีฬิกํ ปิยายนฺตี’’ติ? อุทกกีฬิกํ เทวาติ. ตโต ราชา กุทฺทาลกมฺมการเก สนฺนิปาเตตฺวา โปกฺขรณิฏฺฐานานิ คณฺหาเปสิ. อถ สกฺโก เทวราชา อาวชฺเชนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘น ยุตฺโต มหาสตฺตสฺส มานุสกปริโภโค, ทิพฺพปริโภโค ยุตฺโต’’ติ วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มหาสตฺตสฺส กีฬาภูมิยํ โปกฺขรณิโย มาเปหี’’ติ อาห. กีทิสา โหนฺตุ[Pg.125], เทวาติ? อปคตกลลกทฺทมา โหนฺตุ วิปฺปกิณฺณมณิมุตฺตปวาฬิกา สตฺตรตนมยปาการปริกฺขิตฺตา ปวาฬมยอุณฺหีเสหิ มณิมยโสปานพาหุเกหิ สุวณฺณรชตมณิมยผลเกหิ โสปาเนหิ สมนฺนาคตา. สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา เจตฺถ นาวา โหนฺตุ, สุวณฺณนาวาย รชตปลฺลงฺโก โหตุ, รชตนาวาย สุวณฺณปลฺลงฺโก, มณินาวาย ปวาฬปลฺลงฺโก, ปวาฬนาวาย มณิปลฺลงฺโก, สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยาว อุทกเสจนนาฬิกา โหนฺตุ, ปญฺจวณฺเณหิ จ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนา โหนฺตูติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต สกฺกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา รตฺติภาเค โอตริตฺวา รญฺโญ คาหาปิตโปกฺขรณิฏฺฐาเนสุเยว เตเนว นิยาเมน โปกฺขรณิโย มาเปสิ. ๓๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์ คำว่า ปรมสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์อย่างยิ่ง คำว่า อจฺจนฺตสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์เป็นนิตย์ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ โดยทรงถือเอาความเป็นผู้ไม่มีทุกข์จำเดิมแต่กาลที่ประสูติในกรุงกบิลพัสดุ์ แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญจริยา ทุกข์ที่พระองค์ทรงเสวยแล้วไม่มีที่สุด คำว่า เอกตฺถา คือ ในสระโบกขรณีสระหนึ่ง คำว่า อุปฺปลํ วปฺปติ คือ ย่อมปลูกอุบล สระนั้นย่อมปกคลุมด้วยป่าอุบลเขียว คำว่า ปทุมํ คือ ปทุมขาว คำว่า ปุณฺฑรีกํ คือ ปทุมแดง แม้สระโบกขรณีอีก ๒ สระที่เหลือ ก็ปกคลุมด้วยป่าปทุมและปุณฑริก ฉันนั้น ได้ยินว่า ในกาลที่พระโพธิสัตว์มีพระชนมายุ ๗-๘ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนะตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "เด็กๆ ชอบเล่นอะไรกัน" (อำมาตย์กราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ (พวกเขา) ชอบการเล่นน้ำ" ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมคนงานขุดสระ แล้วให้กำหนดสถานที่สร้างสระโบกขรณี ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "บริโภคภัณฑ์ของมนุษย์ไม่สมควรแก่พระมหาสัตว์ บริโภคภัณฑ์อันเป็นทิพย์จึงจะสมควร" จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไปเนรมิตสระโบกขรณีในภูมิเป็นที่เล่นของพระมหาสัตว์เถิด" (วิสสุกรรมเทพบุตรทูลถามว่า) "ข้าแต่เทวะ ขอจงเป็นเช่นไร" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "จงเป็นสระที่ปราศจากเปือกตม มีแก้วมณี มุกดา และประพาฬเกลื่อนกลาด มีกำแพงแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการล้อมรอบ ประกอบด้วยบันไดที่มีหัวบันไดทำด้วยประพาฬ มีราวบันไดทำด้วยแก้วมณี มีขั้นบันไดทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี อนึ่ง ในสระนี้ จงมีเรือที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ ในเรือทองจงมีบัลลังก์เงิน ในเรือเงินจงมีบัลลังก์ทอง ในเรือมณีจงมีบัลลังก์ประพาฬ ในเรือประพาฬจงมีบัลลังก์มณี แม้กระบอกสำหรับฉีดน้ำก็จงทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ และจงปกคลุมด้วยดอกปทุม ๕ สี" วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วลงมาในภาคกลางคืน เนรมิตสระโบกขรณีทั้งหลายในสถานที่ที่พระราชาทรงให้กำหนดไว้นั่นแหละ โดยทำนองนั้นนั่นเอง นนุ เจตา อปคตกลลกทฺทมา, กถเมตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผึสูติ? โส กิร ตาสุ โปกฺขรณีสุ ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา ขุทฺทกนาวาโย มาเปตฺวา ‘‘เอตา กลลกทฺทมปูริตา จ โหนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ เจตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เอวํ ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ ปุปฺผึสุ, เรณุวฏฺฏิโย อุคฺคนฺตฺวา อุทกปิฏฺฐํ อชฺโฌตฺถริตฺวา วิจรนฺติ. ปญฺจวิธา ภมรคณา อุปกูชนฺตา วิจรนฺติ. เอวํ ตา มาเปตฺวา วิสฺสกมฺโม เทวปุรเมว คโต. ตโต วิภาตาย รตฺติยา มหาชโน ทิสฺวา ‘‘มหาปุริสฺสสฺส มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มหาชนปริวาโร คนฺตฺวา โปกฺขรณิโย ทิสฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปุญฺญิทฺธิยา เทวตาหิ มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาปุริโส อุทกกีฬิกํ อคมาสิ. ก็สระโบกขรณีเหล่านี้ปราศจากเปือกตมมิใช่หรือ ดอกปทุมทั้งหลายบานในสระนี้ได้อย่างไร ได้ยินว่า วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นเนรมิตเรือน้อยที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬในที่นั้นๆ ในสระโบกขรณีเหล่านั้นแล้ว อธิษฐานว่า "ขอเรือน้อยเหล่านี้จงเต็มด้วยเปือกตม และขอดอกปทุม ๕ สีจงบานในสระนี้" ด้วยประการฉะนี้ ดอกปทุม ๕ สีจึงบาน ปุยนุ่นแห่งเกสรฟูขึ้นปกคลุมผิวพื้นน้ำลอยไปมา หมู่ภมร ๕ ชนิด บินร้องครางไปมา วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตสระเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว มหาชนเห็นแล้ว (คิดว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เนรมิตขึ้นเพื่อพระมหาบุรุษ" จึงไปกราบทูลแด่พระราชา พระราชาแวดล้อมด้วยมหาชนเสด็จไปทอดพระเนตรสระโบกขรณีแล้ว (ทรงดำริว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เทวดาทั้งหลายเนรมิตขึ้นด้วยบุญฤทธิ์แห่งบุตรของเรา" จึงทรงมีพระทัยยินดี จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาบุรุษได้เสด็จไปทรงเล่นน้ำ ยาวเทว มมตฺถายาติ เอตฺถ ยาวเทวาติ ปโยชนาวธินิยามวจนํ, ยาว มเมว อตฺถาย, นตฺเถตฺถ อญฺญํ การณนฺติ อตฺโถ. น โข ปนสฺสาหนฺติ น โข ปนสฺส อหํ. อกาสิกํ จนฺทนนฺติ อสณฺหํ จนฺทนํ. กาสิกํ, ภิกฺขเว, สุ เม ตํ เวฐนนฺติ, ภิกฺขเว, เวฐนมฺปิ เม กาสิกํ โหติ. เอตฺถ หิ สุอิติ จ ตนฺติ จ นิปาตมตฺตํ, เมติ สามิวจนํ. เวฐนมฺปิ เม สณฺหเมว โหตีติ ทสฺเสติ. กาสิกา กญฺจุกาติ ปารุปนกญฺจุโกปิ สณฺหกญฺจุโกว. เสตจฺฉตฺตํ ธารียตีติ มานุสกเสตจฺฉตฺตมฺปิ ทิพฺพเสตจฺฉตฺตมฺปิ อุปริธาริตเมว โหติ. มา นํ ผุสิ สีตํ วาติ [Pg.126] มา เอตํ โพธิสตฺตํ สีตํ วา อุณฺหาทีสุ วา อญฺญตรํ ผุสตูติ อตฺโถ. ในบทว่า ยาวเทว มมตฺถาย นี้ บทว่า ยาวเทว เป็นคำกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ มีความว่า เพียงเพื่อประโยชน์ของเราเท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นในเรื่องนี้ บทว่า น โข ปนสฺสาหํ คือ น โข ปน อสฺส อหํ บทว่า อกาสิกํ จนฺทนํ คือ จันทน์เนื้อหยาบ ในบทว่า กาสิกํ ภิกฺขเว สุ เม ตํ เวฐนํ นี้ (มีความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของแคว้นกาสี ในบทนี้ คำว่า สุ และคำว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต คำว่า เม เป็นสามีวิภัตติ แสดงความว่า แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของละเอียดทีเดียว บทว่า กาสิกา กญฺจุกา คือ แม้เสื้อคลุมก็เป็นเสื้อเนื้อละเอียด บทว่า เสตจฺฉตฺตํ ธาริยติ คือ แม้เศวตฉัตรของมนุษย์และเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ ก็เป็นของที่เขากั้นถวายไว้เบื้องบนนั่นเทียว ในบทว่า มา นํ ผุสิ สีตํ วา นี้ มีความว่า ขอความหนาว หรือความร้อนเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง อย่าได้ถูกต้องพระโพธิสัตว์นี้เลย ตโย ปาสาทา อเหสุนฺติ โพธิสตฺเต กิร โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส วสนกปาสาเท กาเรสฺสามี’’ติ วฑฺฒกิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา ภทฺทเกน นกฺขตฺตมุหุตฺเตน นวภูมิกตปริกมฺมํ กาเรตฺวา ตโย ปาสาเท การาเปสิ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เหมนฺติโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ เหมนฺเต วสิตุํ, อยํ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ในบทว่า ตโย ปาสาทา อเหสุํ นี้ ได้ยินว่า เมื่อพระโพธิสัตว์มีพระชนมายุได้ ๑๖ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนมหาราช (ทรงดำริว่า) "เราจักให้สร้างปราสาทเป็นที่ประทับของบุตร" จึงรับสั่งให้ประชุมช่างไม้ทั้งหลาย ให้ทำปฐมกรรมในพื้นที่ใหม่โดยนักขัตฤกษ์อันดี แล้วให้สร้างปราสาท ๓ หลัง (พระผู้มีพระภาค) ตรัสพระดำรัสนี้หมายถึงปราสาท ๓ หลังนั้น ในบทมีอาทิว่า เหมนฺติโก (มีความว่า) อยู่สบายในฤดูหนาวในปราสาทใด ปราสาทนี้ชื่อว่า เหมันติกะ (สำหรับฤดูหนาว) แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นวจนัตถะในบทนี้ คือ การอยู่ในฤดูหนาว ชื่อว่า เหมันตะ, ปราสาทใดย่อมควรแก่การอยู่ในฤดูหนาว เหตุนั้น ปราสาทนั้นชื่อว่า เหมันติกะ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ ตตฺถ เหมนฺติโก ปาสาโท นวภูมโก อโหสิ, ภูมิโย ปนสฺส อุณฺหอุตุคฺคาหาปนตฺถาย นีจา อเหสุํ. ตตฺถ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตกวาฏานิ อเหสุํ นิพฺพิวรานิ. จิตฺตกมฺมมฺปิ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ กมฺพลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานานิ อุณฺหคฺคาหาปนตฺถํ ทิวา วิวฏานิ รตฺตึ ปิหิตานิ โหนฺติ. ในบรรดาปราสาท ๓ หลังนั้น ปราสาทสำหรับฤดูหนาวเป็นปราสาท ๙ ชั้น ส่วนชั้นต่างๆ ของปราสาทนั้นเตี้ย เพื่อให้รับไออุ่นได้ ในปราสาทนั้น ประตูและหน้าต่างมีบานที่ปิดสนิท ไม่มีช่อง แม้ผู้ที่ทำจิตรกรรม ก็ได้ทำแต่รูปกองไฟที่ลุกโชติช่วงในที่นั้นๆ เครื่องปูพื้นในปราสาทนี้ทำด้วยผ้ากัมพล ผ้าม่าน ผ้าทรง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะก็เช่นเดียวกัน หน้าต่างทั้งหลายเปิดในเวลากลางวันเพื่อรับไออุ่น และปิดในเวลากลางคืน คิมฺหิโก ปน ปญฺจภูมโก อโหสิ. สีตอุตุคฺคาหาปนตฺถํ ปเนตฺถ ภูมิโย อุจฺจา อสมฺพาธา อเหสุํ. ทฺวารวาตปานานิ นาติผุสิตานิ สวิวรานิ สชาลานิ อเหสุํ. จิตฺตกมฺเม อุปฺปลานิ ปทุมานิ ปุณฺฑรีกานิเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ ทุกูลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ. อนฺโตปาสาเท ตตฺถ ตตฺถ กลลปูรา โทณิโย ฐเปตฺวา ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ โรปยึสุ. ปาสาทมตฺถเก สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา ยาว ฉทนปิฏฺฐิยา ปาสาเณ อาโรเปตฺวา ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺติ. เตสํ จมฺเม ปวฏฺฏนฺตานํ สทฺโท เมฆคชฺชิตํ วิย โหติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ ทิวา ปิหิตานิ โหนฺติ รตฺตึ วิวฏานิ. ส่วนปราสาทฤดูร้อนมี ๕ ชั้น เพื่อให้รับอากาศเย็น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้จึงสูงและไม่คับแคบ ประตูและหน้าต่างไม่ชิดกันเกินไป มีช่อง มีตาข่าย ในงานจิตรกรรม ได้ทำแต่รูปดอกอุบล ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเท่านั้น เครื่องปูพื้นที่ปราสาทนี้ทำด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ เช่นเดียวกับม่าน เพดาน ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะ และในที่ใกล้หน้าต่าง ได้ตั้งตุ่มใหม่ๆ ไว้ เติมน้ำให้เต็ม แล้วปิดไว้ด้วยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ในที่นั้นๆ ได้ทำเครื่องยนต์กลไกสำหรับวิดน้ำ ซึ่งสายน้ำจะไหลออกมาเหมือนฝนตก ภายในปราสาท ในที่นั้นๆ ได้ตั้งรางน้ำที่เต็มไปด้วยโคลน แล้วปลูกดอกบัว ๕ สี บนยอดปราสาท ได้ขึงหนังกระบือแห้ง แล้วหมุนเครื่องยนต์กลไก ยกก้อนหินขึ้นไปจนถึงหลังคา แล้วปล่อยลงบนหนังนั้น เสียงของเครื่องยนต์เหล่านั้นที่หมุนอยู่บนหนังดังราวกับเสียงฟ้าร้อง ประตูและหน้าต่างในปราสาทนี้ กลางวันปิด กลางคืนเปิด วสฺสิโก [Pg.127] สตฺตภูมโก อโหสิ. ภูมิโย ปเนตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ อุตูนํ คาหาปนตฺถาย นาติอุจฺจา นาตินีจา อกํสุ. เอกจฺจานิ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตานิ, เอกจฺจานิ สวิวรานิ. ตตฺถ จิตฺตกมฺมมฺปิ เกสุจิ ฐาเนสุ ปชฺชลิตอคฺคิกฺขนฺธวเสน, เกสุจิ ชาตสฺสรวเสน กตํ. ภูมตฺถรณาทีนิ ปเนตฺถ กมฺพลทุกูลวเสน อุภยมิสฺสกานิ. เอกจฺเจ ทฺวารวาตปานา รตฺตึ วิวฏา ทิวา ปิหิตา, เอกจฺเจ ทิวา วิวฏา รตฺตึ ปิหิตา. ตโยปิ ปาสาทา อุพฺเพเธน สมปฺปมาณา. ภูมิกาสุ ปน นานตฺตํ อโหสิ. ปราสาทฤดูฝนมี ๗ ชั้น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้ เพื่อให้รับอากาศได้ทั้งสองฤดู จึงสร้างไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ประตูและหน้าต่างบางบานปิดสนิทดี บางบานมีช่องเปิด ในปราสาทนั้น แม้งานจิตรกรรม ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปกองไฟที่ลุกโชติช่วง ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปดอกบัวที่เกิดในน้ำ เครื่องปูพื้นเป็นต้นในปราสาทนี้ ทำด้วยผ้ากัมพลและผ้าทุกูลพัสตร์ผสมกัน ประตูและหน้าต่างบางบาน กลางคืนเปิด กลางวันปิด บางบาน กลางวันเปิด กลางคืนปิด ปราสาททั้งสามหลังมีความสูงขนาดเท่ากัน แต่ในเรื่องจำนวนชั้นนั้นมีความแตกต่างกัน เอวํ นิฏฺฐิเตสุ ปาสาเทสุ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, ฉตฺตมสฺส อุสฺสาเปตฺวา รชฺชสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. โส สากิยานํ ปณฺณานิ ปหิณิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, รชฺเช นํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ วยปฺปตฺตา, ทาริกา อิมํ เคหํ เปเสนฺตู’’ติ. เต สาสนํ สุตฺวา – ‘‘กุมาโร เกวลํ ทสฺสนกฺขโม รูปสมฺปนฺโน, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ, ทารภรณํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, น มยํ ธีตโร ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต ‘‘กึ สิปฺปํ ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ อาห. สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ วฏฺฏติ, ตาตาติ. เตน หิ อาหราเปถาติ. ราชา อาหราเปตฺวา อทาสิ. ธนุํ ปุริสสหสฺสํ อาโรเปติ, ปุริสสหสฺสํ โอโรเปติ. มหาปุริโส ธนุํ อาหราเปตฺวา ปลฺลงฺเก นิสินฺโนว ชิยํ ปาทงฺคุฏฺฐเก เวเฐตฺวา กฑฺฒนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกเนว ธนุํ อาโรเปตฺวา วาเมน หตฺเถน ทณฺเฑ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กฑฺฒิตฺวา ชิยํ โปเถสิ. สกลนครํ อุปฺปตนาการปฺปตฺตํ อโหสิ. ‘‘กึ สทฺโท เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ อาหํสุ. อถญฺเญ ‘‘ตุมฺเห น ชานาถ, น เทโว คชฺชติ, องฺคีรสสฺส กุมารสฺส สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตฺวา ชิยํ โปเถนฺตสฺส ชิยปฺปหารสทฺโท เอโส’’ติ อาหํสุ. สากิยา ตาวตเกเนว อารทฺธจิตฺตา อเหสุํ. เมื่อปราสาททั้งหลายสร้างเสร็จดังนี้แล้ว พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะยกฉัตรให้เขา แล้วจักได้ชมสิริราชสมบัติ' พระองค์ได้ส่งสาส์นไปถึงเหล่าศากยะว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะสถาปนาเขาไว้ในราชสมบัติ ขอให้ทุกท่านจงส่งธิดาผู้เจริญวัยแล้วในเรือนของตนๆ มายังเรือนนี้เถิด' พวกเขาได้ฟังข่าวนั้นแล้วกล่าวว่า 'พระกุมารเป็นเพียงผู้ควรแก่การชม มีรูปสมบัติสมบูรณ์ แต่ไม่ทรงทราบศิลปะใดๆ เลย จักไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ พวกเราจะไม่ให้ธิดา' พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระโอรสแล้วกราบทูล พระโพธิสัตว์ตรัสว่า 'ควรจะแสดงศิลปะอะไรหรือ พระบิดา' (พระราชาตรัสว่า) 'ควรจะขึ้นสายธนูที่มีน้ำหนักพันแรงคนยกเถิด ลูกพ่อ' (พระโพธิสัตว์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ขอจงให้นำมาเถิด' พระราชาทรงให้นำมาแล้วถวาย ธนูนั้นต้องใช้คนพันหนึ่งจึงจะขึ้นสายได้ และใช้คนพันหนึ่งจึงจะปลดสายลงได้ พระมหาบุรุษทรงให้นำธนูมาแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์นั่นเทียว ทรงเอาสายธนูพันไว้ที่นิ้วหัวแม่พระบาท พลางดึง ก็ทรงขึ้นสายธนูด้วยนิ้วหัวแม่พระบาทนั่นเอง แล้วทรงจับคันธนูด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงน้าวด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วดีดสายธนู ทั่วนครปรากฏอาการประหนึ่งจะพังทลาย และเมื่อมีผู้ถามว่า 'นี่เสียงอะไร' พวกเขากล่าวว่า 'ฟ้าร้อง' ครั้งนั้น คนอื่นๆ กล่าวว่า 'พวกท่านไม่รู้ นี่ไม่ใช่เสียงฟ้าร้อง แต่เป็นเสียงดีดสายธนูของพระกุมารผู้มีพระรัศมีแผ่ซ่าน (อังคีรส) ผู้ทรงขึ้นสายธนูพันแรงคนยกแล้วดีดสาย' เหล่าศากยะมีพระทัยยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านั้น มหาปุริโส ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. อฏฺฐงฺคุลมตฺตพหลํ อโยปฏฺฏํ กณฺเฑน วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. จตุรงฺคุลพหลํ อสนผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ [Pg.128] วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ยนฺเต พทฺธํ ผลกสตํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. สฏฺฐิปฏลํ สุกฺขมหึสจมฺมํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ตโต วาลิกสกฏาทีนิ อาจิกฺขึสุ. มหาสตฺโต วาลิกสกฏมฺปิ ปลาลสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทเก เอกุสภปฺปมาณํ กณฺฑํ เปเสสิ, ถเล อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ. อถ นํ ‘‘อิทานิ วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เตน หิ พนฺธาเปถาติ. สทฺทนฺตเร พชฺฌตุ, ตาตาติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, คาวุตนฺตเร พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, อทฺธโยชเน พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ โยชเน พนฺธนฺตูติ. พนฺธาเปถ, ตาตาติ โยชนมตฺถเก วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ พนฺธาเปตฺวา รตฺตนฺธกาเร เมฆปฏลจฺฉนฺนาสุ ทิสาสุ กณฺฑํ ขิปิ, ตํ คนฺตฺวา โยชนมตฺถเก วาลํ ผาเลตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. น เกวลญฺจ เอตฺตกเมว, ตํ ทิวสํ ปน มหาสตฺโต โลเก วตฺตมานสิปฺปํ สพฺพเมว สนฺทสฺเสสิ. สกฺยราชาโน อตฺตโน อตฺตโน ธีตโร อลงฺกริตฺวา เปสยึสุ, จตฺตาลีสสหสฺสนาฏกิตฺถิโย อเหสุํ. มหาปุริโส ตีสุ ปาสาเทสุ เทโว มญฺเญ ปริจาเรนฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวติ. พระมหาบุรุษตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงลูกศรให้ทะลุแผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นเหล็กนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้ว (ตรัสว่า) 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ร้อยแผ่นที่ผูกไว้กับเครื่องยนต์กลไก' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้เหล่านั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุหนังกระบือแห้ง ๖๐ ชั้น' ทรงยิงทะลุหนังกระบือนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' จากนั้น พวกเขาได้บอกถึงเกวียนทรายเป็นต้น พระมหาสัตว์ทรงยิงทะลุทั้งเกวียนทรายและเกวียนฟาง แล้วทรงส่งลูกศรไปในน้ำได้ประมาณ ๑ อุสภ บนบกได้ประมาณ ๘ อุสภ ครั้งนั้น พวกเขากล่าวกับพระองค์ว่า 'บัดนี้ ควรจะยิงขนหางโดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า' (พระองค์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น จงให้ผูกเถิด' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงผูกไว้ในระยะสุดเสียงเรียก' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ในระยะ ๑ คาวุต' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะครึ่งโยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงให้ผูกเถิด' แล้วทรงให้ผูกขนหางไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์ โดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า ในเวลากลางคืนที่มืดมิด ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ทรงยิงลูกศรไป ลูกศรนั้นไปผ่าขนหางที่ระยะ ๑ โยชน์ แล้วปักลงไปในแผ่นดิน และมิใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น แต่ในวันนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงแสดงศิลปะทุกอย่างที่มีอยู่ในโลก พระเจ้าศากยะทั้งหลายทรงประดับธิดาของตนๆ แล้วส่งไป นางฟ้อนรำมีจำนวนสี่หมื่นนาง นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลํ เจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ปริจารยมาโนติ โมทมาโน. น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามีติ ปาสาทโต เหฏฺฐา น โอตรามิ. อิติ มํ จตฺตาโร มาเส อญฺโญ สิขาพทฺโธ ปุริโส นาม ปสฺสิตุํ นาลตฺถ. ยถาติ เยน นิยาเมน. ทาสกมฺมกรโปริสสฺสาติ ทาสานญฺเจว เทวสิกภตฺตเวตนาภตานํ กมฺมกรานญฺจ นิสฺสาย ชีวมานปุริสานญฺจ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ. พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํ. บทว่า นิปฺปุริเสหิ ความว่า ปราศจากบุรุษ. ก็ในปราสาทนี้ มิใช่แต่เพียงเครื่องดนตรีเท่านั้นที่ปราศจากบุรุษ แม้สถานที่ทั้งหมดก็ปราศจากบุรุษทั้งนั้น. แม้คนเฝ้าประตูก็เป็นสตรีทั้งนั้น แม้ผู้ทำการตกแต่งมีการอาบน้ำเป็นต้นก็เป็นสตรีทั้งนั้น. ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า "เมื่อโอรสของเราผู้เสวยสุขสมบัติในความเป็นใหญ่เห็นปานนั้น ได้เห็นบุรุษ ความปริวิตกจะพึงเกิดขึ้น ความปริวิตกนั้นอย่าได้มีแก่โอรสของเราเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งไว้แต่สตรีทั้งนั้นในกิจการทั้งปวง. บทว่า ปริจารยมาโน ความว่า ยินดีอยู่. บทว่า น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามิ ความว่า เราไม่ลงจากปราสาทเบื้องล่าง. ด้วยเหตุนั้น ตลอด ๔ เดือน บุรุษอื่นผู้มุ่นมวยผม ชื่อว่าสามารถเพื่อจะเห็นเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ยถา ความว่า โดยประการใด. บทว่า ทาสกมฺมกรโปริสสฺส ความว่า แห่งทาส กรรมกร และบุรุษผู้รับจ้างเลี้ยงชีพด้วยภัตตาหารและค่าจ้างรายวัน. บทว่า กณชกํ ความว่า ข้าวปลายรำ. บทว่า พิลํคทุติยํ ความว่า มีน้ำข้าวเป็นที่สอง. เอวรูปาย อิทฺธิยาติ เอวํชาติกาย ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคตสฺส. เอวรูเปน จ สุขุมาเลนาติ เอวํชาติเกน จ นิทฺทุกฺขภาเวน. โสขุมาเลนาติปิ [Pg.129] ปาโฐ. เอวํ ตถาคโต เอตฺตเกน ฐาเนน อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ กเถสิ. กเถนฺโต จ น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถํ กเถสิ, ‘‘เอวรูปายปิ ปน สมฺปตฺติยา ฐิโต ปมาทํ อกตฺวา อปฺปมตฺโตว อโหสิ’’นฺติ อปฺปมาทลกฺขณสฺเสว ทีปนตฺถํ กเถสิ. เตเนว อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโนติอาทิมาห. ตตฺถ ปรนฺติ ปรปุคฺคลํ. ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. อฏฺฏียตีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต โหติ. หรายตีติ หิรึ กโรติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อสุจึ วิย ทิสฺวา ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทติ. อตฺตานํเยว อติสิตฺวาติ ชราธมฺมมฺปิ สมานํ อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวา อฏฺฏียติ หรายตีติ อตฺโถ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโต ชราย วตฺตามิ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโตติ เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สพฺพโส ปหียีติ สพฺพากาเรน ปหีโน. มคฺเคน ปหีนสทิโส กตฺวา ทสฺสิโต. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน, ปฏิสงฺขาเนน ปหีโนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. โพธิสตฺตสฺส หิ เทวตา ชราปตฺตํ ทสฺเสสุํ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตา อนฺตรา มหาสตฺตสฺส โยพฺพนมโท นาม น อุปฺปชฺชติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน อาโรคฺยมโทติ อหํ นิโรโคติ อาโรคฺยํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. ชีวิตมโทติ อหํ จิรํ ชีวีติ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. หีนายาวตฺตตีติ หีนาย ลามกาย คิหิภาวาย อาวตฺตติ. บทว่า เอวรูปาย อิทฺธิยา ความว่า ผู้ประกอบด้วยบุญฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า เอวรูเปน จ สุขุมาเลน ความว่า และด้วยความเป็นผู้ละเอียดอ่อนเช่นนี้. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า โสขุมาเลน. พระตถาคตตรัสสิริสมบัติของพระองค์ด้วยสถานะเพียงเท่านี้อย่างนี้. ก็เมื่อตรัสอยู่ มิได้ตรัสเพื่อความเป็นผู้ยกตน แต่ตรัสเพื่อแสดงลักษณะแห่งความไม่ประมาทเท่านั้นว่า "ก็เรา แม้ตั้งอยู่ในสมบัติเห็นปานนี้ ก็ไม่ทำความประมาท เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วเท่านั้น". เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปรํ ความว่า บุคคลอื่น. บทว่า ชิณฺณํ ความว่า แก่เพราะชรา. บทว่า อฏฺฏียติ ความว่า ย่อมอึดอัด เดือดร้อน. บทว่า หรายติ ความว่า ย่อมทำความละอาย ย่อมละอาย. บทว่า ชิคุจฺฉติ ความว่า เห็นราวกับของไม่สะอาด ย่อมยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น. บทว่า อตฺตานํเยว อติสิตฺวา ความว่า แม้ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ก้าวล่วงตนเอง ย่อมอึดอัด ย่อมละอาย. บทว่า ชราธมฺโม ความว่า มีความแก่เป็นสภาพ. บทว่า ชรํ อนตีโต ความว่า ไม่ล่วงพ้นความแก่ เราเป็นไปในภายในแห่งความแก่. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโต ความว่า เมื่อเราพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า โยพฺพนมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความเป็นหนุ่มสาวเกิดขึ้น. บทว่า สพฺพโส ปหียิ ความว่า ละได้แล้วโดยอาการทั้งปวง. ทรงกระทำดุจละได้แล้วด้วยมรรคแล้วจึงทรงแสดง. แต่ว่า ความเมานี้มิได้ละได้ด้วยมรรค พึงทราบว่า ตรัสว่าละได้แล้วด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาเท่านั้น. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายได้แสดงคนผู้ถึงความแก่แด่พระโพธิสัตว์. จำเดิมแต่นั้นไป จนถึงพระอรหัต ในระหว่างนั้น ความเมาในวัยชื่อว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่มหาสัตว์. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. แต่ในบทเหล่านั้น บทว่า อาโรคมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความไม่มีโรคเกิดขึ้นว่า เราไม่มีโรค. บทว่า ชีวิตมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยชีวิตนั้นเกิดขึ้นว่า เรามีชีวิตอยู่นาน. บทว่า สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ความว่า บอกคืนสิกขา. บทว่า หีนายาวตฺตติ ความว่า ย่อมเวียนมาเพื่อความเป็นคฤหัสถ์อันทราม ต่ำช้า. ยถาธมฺมาติ พฺยาธิอาทีหิ ยถาสภาวา. ตถาสนฺตาติ ยถา สนฺตา เอว อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาว หุตฺวาติ อตฺโถ. ชิคุจฺฉนฺตีติ ปรปุคฺคลํ ชิคุจฺฉนฺติ. มม เอวํ วิหาริโนติ มยฺหํ เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรน วิหรนฺตสฺส เอวํ ชิคุจฺฉนํ นปฺปติรูปํ ภเวยฺย นานุจฺฉวิกํ. โสหํ เอวํ วิหรนฺโตติ โส อหํ เอวํ ปรํ ชิคุจฺฉมาโน วิหรนฺโต, เอวํ วา อิมินา ปฏิสงฺขานวิหาเรน วิหรนฺโต. ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ สพฺพูปธิวิรหิตํ นิพฺพานธมฺมํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ ตโยปิ มเท อภิภวึ สมติกฺกมึ. เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตนฺติ นิพฺพาเน เขมภาวํ ทิสฺวา. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติปิ ปาโฐ, นิพฺพานํ เขมโต ทิสฺวาติ อตฺโถ. ตสฺส [Pg.130] เม อหุ อุสฺสาโหติ ตสฺส มยฺหํ ตํ เนกฺขมฺมสงฺขาตํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส อุสฺสาโห อหุ, วายาโม อโหสีติ อตฺโถ. นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุนฺติ อหํ ทานิ ทุวิเธปิ กาเม ปฏิเสวิตุํ อภพฺโพ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต จ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต จ น นิวตฺติสฺสามิ, อนิวตฺตโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโตสฺมีติ อตฺโถ. อิติ อิมาหิ คาถาหิ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียวีริยํ กเถสิ. บทว่า ยถาธมฺมา ความว่า มีสภาพตามที่เป็นจริงด้วยพยาธิเป็นต้น. บทว่า ตถาสนฺตา ความว่า เป็นผู้มีสภาพตามที่เป็นจริงนั่นเทียว คือมีสภาพแห่งพยาธิเป็นต้นอันไม่วิปริต. บทว่า ชิคุจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมรังเกียจบุคคลอื่น. บทว่า มม เอวํ วิหาริโน ความว่า การรังเกียจอย่างนี้ ไม่พึงสมควร ไม่พึงเหมาะสมแก่เราผู้อยู่อย่างนี้ คืออยู่ด้วยการรังเกียจ. บทว่า โสหํ เอวํ วิหรนฺโต ความว่า เรานั้น เมื่อรังเกียจผู้อื่นอยู่อย่างนี้ หรือว่า เมื่ออยู่ด้วยการพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธึ ความว่า รู้พระนิพพานธรรมอันปราศจากอุปธิทั้งปวง. บทว่า สพฺเพ มเท อภิโภสฺมิ ความว่า เราครอบงำ ก้าวล่วงมทะทั้ง ๓ ประการได้ทั้งหมด. บทว่า เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตํ ความว่า เห็นความเกษมในพระนิพพาน. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นพระนิพพานโดยเป็นแดนเกษม. บทว่า ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห ความว่า ความอุตสาหะได้มีแล้วแก่เรานั้น ผู้เห็นประจักษ์ซึ่งพระนิพพานอันชื่อว่าเนกขัมมะนั้น ความว่า ความพยายามได้มีแล้ว. บทว่า นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุํ ความว่า บัดนี้ เราไม่ควรเพื่อจะเสพกามทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อนิวตฺติ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่กลับจากบรรพชาและจากพระสัพพัญญุตญาณ จักเป็นผู้ไม่กลับ. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายโณ ความว่า เราเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้าแล้ว. พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเพียรที่เป็นเหตุนำมาซึ่งพระองค์ที่มหาโพธิบัลลังก์ ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ ดังนี้. ๑๐. อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอาธิปเตยยสูตร ๔๐. ทสเม อาธิปเตยฺยานีติ เชฏฺฐกการณโต นิพฺพตฺตานิ. อตฺตาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ คุณชาตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ. น อิติ ภวาภวเหตูติ อิติ ภโว, อิติ ภโวติ เอวํ อายตึ, น ตสฺส ตสฺส สมฺปตฺติภวสฺส เหตุ. โอติณฺโณติ อนุปวิฏฺโฐ. ยสฺส หิ ชาติ อนฺโตปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถาติ อนฺตกรณํ ปริจฺเฉทปริวฏุมกรณํ ปญฺญาเยยฺย. โอหายาติ ปหาย. ปาปิฏฺฐตเรติ ลามกตเร. อารทฺธนฺติ ปคฺคหิตํ ปริปุณฺณํ, อารทฺธตฺตาว อสลฺลีนํ. อุปฏฺฐิตาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตา. อุปฏฺฐิตตฺตาว อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโยติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ปสฺสทฺโธ วูปสนฺตทรโถ. ปสฺสทฺธตฺตาว อสารทฺโธ. สมาหิตํ จิตฺตนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สมฺมา อาหิตตฺตาว เอกคฺคํ. อธิปตึ กริตฺวาติ เชฏฺฐกํ กตฺวา. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ สุทฺธํ นิมฺมลํ กตฺวา อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคติ, โคปายตีติ อตฺโถ. อยญฺจ ยาว อรหตฺตมคฺคา ปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ นาม, ผลปฺปตฺโตว ปน นิปฺปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ. ๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาธิปเตยฺยานิ ความว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า อตฺตาธิปเตยฺยํ หมู่แห่งคุณที่เกิดขึ้นเพราะกระทำตนให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย. บทว่า น อิติ ภวาภวเหตุ ความว่า มิได้บวชเพราะเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งภพนั้นๆ ในกาลต่อไปอย่างนี้ว่า ความเจริญอย่างนี้ ความเสื่อมอย่างนี้. บทว่า โอติณฺโณ ความว่า เข้าไปแล้ว. จริงอยู่ ชาติเข้าไปสู่ภายในของบุคคลใด ผู้นั้นชื่อว่าหยั่งลงแล้วโดยชาติ. แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ความว่า แห่งกองวัฏทุกข์ทั้งหมด. บทว่า อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถ ความว่า การกระทำที่สุด คือการกระทำให้สิ้นสุดโดยส่วนเดียว พึงปรากฏ. บทว่า โอหาย ความว่า ละแล้ว. บทว่า ปาปิฏฺฐตเร ความว่า เลวทรามกว่า. บทว่า อารทฺธํ ความว่า ประคองไว้แล้ว บริบูรณ์แล้ว, เพราะความที่ปรารภแล้วนั่นเทียว จึงไม่ท้อถอย. บทว่า อุปฏฺฐิตา ความว่า ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔. เพราะความที่ตั้งมั่นแล้วนั่นเทียว จึงไม่หลงลืม. บทว่า ปสฺสทฺโธ กาโย ความว่า ทั้งนามกายและกรัชกายสงบแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว. เพราะความที่สงบแล้วนั่นเทียว จึงไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สมาหิตํ จิตฺตํ ความว่า จิตอันบุคคลตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์ ตั้งไว้ชอบแล้ว. เพราะความที่ตั้งไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. บทว่า อธิปตึ กริตฺวา ความว่า กระทำให้เป็นใหญ่. บทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ ความว่า บริหารตน คือ รักษา คุ้มครองตน โดยกระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน. และภิกษุนี้ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยายจนถึงอรหัตตมรรค, ส่วนผู้บรรลุผลแล้วเท่านั้น ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยนิปปริยาย. สฺวากฺขาโตติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๗) วิตฺถาริตานิ. ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺตีติ ตํ ธมฺมํ ชานนฺตา ปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อาธิปเตยฺยานีติ [Pg.131] เอตฺตาวตา ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ. บททั้งหลายมี สฺวากฺขาโต เป็นต้น (ข้าพเจ้า) ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า รู้เห็นธรรมนั้นอยู่. ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ พระผู้มีพระภาคตรัสอธิปไตย ๓ ประการที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระไว้แล้ว. ปกุพฺพโตติ กโรนฺตสฺส. อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสาติ ยํ ตฺวํ กโรสิ, ตํ ยทิ วา ยถาสภาวํ ยทิ วา โน ยถาสภาวนฺติ ตว อตฺตาว ชานาติ. อิมินา จ การเณน เวทิตพฺพํ ‘‘ปาปกมฺมํ กโรนฺตสฺส โลเก ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ. กลฺยาณนฺติ สุนฺทรํ. อติมญฺญสีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญสิ. อตฺตานํ ปริคูหสีติ ยถา เม อตฺตาปิ น ชานาติ, เอวํ นํ ปริคูหามีติ วายมสิ. อตฺตาธิปเตยฺยโกติ อตฺตเชฏฺฐโก. โลกาธิโปติ โลกเชฏฺฐโก. นิปโกติ ปญฺญวา. ฌายีติ ฌายนฺโต. ธมฺมาธิโปติ ธมฺมเชฏฺฐโก. สจฺจปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม ภูตปรกฺกโม. ปสยฺห มารนฺติ มารํ ปสหิตฺวา. อภิภุยฺย อนฺตกนฺติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวาติ โย ฌายี ปธานวา มารํ อภิภวิตฺวา ชาติกฺขยํ อรหตฺตํ ผุสิ. โส ตาทิโสติ โส ตถาวิโธ ตถาสณฺฐิโต. โลกวิทูติ ตโย โลเก วิทิเต ปากเฏ กตฺวา ฐิโต. สุเมโธติ สุปญฺโญ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนีติ สพฺเพ เตภูมกธมฺเม ตณฺหาสงฺขาตาย ตมฺมยตาย อภาเวน อตมฺมโย ขีณาสวมุนิ กทาจิ กตฺถจิ น หียติ น ปริหียตีติ วุตฺตํ โหตีติ. บทว่า ปกุพฺพโต ความว่า ของผู้กระทำอยู่. บทว่า อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา ความว่า ท่านกระทำกรรมใด กรรมนั้นจะเป็นจริงตามสภาวะหรือไม่เป็นจริงตามสภาวะก็ตาม ตนของท่านนั่นแหละย่อมรู้ก่อน. และพึงทราบด้วยเหตุนี้ว่า “ที่ลับชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำบาปกรรมในโลกไม่มี”. บทว่า กลฺยาณํ ความว่า งาม. บทว่า อติมญฺญสิ ความว่า ท่านก้าวล่วงแล้วย่อมสำคัญ (ดูหมิ่น). บทว่า อตฺตานํ ปริคูหสิ ความว่า ท่านพยายามว่า เราจะซ่อนกรรมนั้นโดยประการที่แม้ตนของเราก็ไม่รู้. บทว่า อตฺตาธิปเตยฺยโก ความว่า ผู้มีตนเป็นใหญ่. บทว่า โลกาธิโป ความว่า ผู้มีโลกเป็นใหญ่. บทว่า นิปโก ความว่า ผู้มีปัญญา. บทว่า ฌายี ความว่า ผู้เผา (กิเลส). บทว่า ธมฺมาธิโป ความว่า ผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า สจฺจปรักกโม ความว่า ผู้มีความเพียรแท้จริง. บทว่า ปสยฺห มารํ ความว่า ข่มมารแล้ว. บทว่า อภิภุยฺย อนฺตกํ นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวา ความว่า ผู้ใดเป็นผู้เพ่ง มีความเพียร ครอบงำมารแล้ว ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นแห่งชาติ. บทว่า โส ตาทิโส ความว่า ผู้นั้นเป็นเช่นนั้น ตั้งอยู่โดยอาการเช่นนั้น. บทว่า โลกวิทู ความว่า กระทำโลกทั้งสามให้ปรากฏแจ้งแล้วดำรงอยู่. บทว่า สุเมโธ ความว่า ผู้มีปัญญาดี. บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนิ ความว่า พระขีณาสพมุนีผู้ไม่สำเร็จด้วยตัณหา เพราะไม่มีความเป็นผู้สำเร็จด้วยตัณหาที่เรียกว่าตัมมยตาในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง ย่อมไม่เสื่อม ไม่เสื่อมรอบในกาลไหนๆ ในที่ไหนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. เทวทูตวคฺโค จตุตฺโถ. เทวทูตวรรคที่ ๔ ๕. จูฬวคฺโค ๕. จูฬวรรค ๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสัมมุขีภาวสูตร ๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุขีภาวาติ สมฺมุขีภาเวน, วิชฺชมานตายาติ อตฺโถ. ปสวตีติ ปฏิลภติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวาติ ยทิ หิ สทฺธา น ภเวยฺย, เทยฺยธมฺโม น ภเวยฺย, ทกฺขิเณยฺยสงฺขาตา ปฏิคฺคาหกปุคฺคลา น ภเวยฺยุํ, กถํ ปุญฺญกมฺมํ กเรยฺย. เตสํ ปน สมฺมุขีภาเวน สกฺกา กาตุนฺติ ตสฺมา ‘‘สทฺธาย สมฺมุขีภาวา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ ทฺเว [Pg.132] ธมฺมา สุลภา เทยฺยธมฺมา เจว ทกฺขิเณยฺยา จ, สทฺธา ปน ทุลฺลภา. ปุถุชฺชนสฺส หิ สทฺธา อถาวรา ปทวาเรน นานา โหติ, เตเนว มหาโมคฺคลฺลานสทิโสปิ อคฺคสาวโก ปาฏิโภโค ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ โข เต อหํ, อาวุโส, ธมฺมานํ ปาฏิโภโค โภคานญฺจ ชีวิตสฺส จ, สทฺธาย ปน ตฺวํเยว ปาฏิโภโค’’ติ (อุทา. ๑๘). ๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สมฺมุขีภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่พร้อมหน้า, อธิบายว่า เพราะความมีอยู่. บทว่า ปสวติ ความว่า ย่อมได้. บทว่า สทฺธาย สมฺมุขีภาวา ความว่า หากว่าศรัทธาไม่มี, ไทยธรรมไม่มี, บุคคลผู้เป็นปฏิคาหกชื่อว่าทักขิไณยบุคคลไม่มี, จะพึงทำบุญกรรมได้อย่างไร. แต่เพราะความมีอยู่พร้อมหน้าของธรรมเหล่านั้น จึงสามารถกระทำได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สทฺธาย สมฺมุขีภาวา”. และในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๒ อย่างคือ ไทยธรรมและทักขิไณยบุคคลหาได้ง่าย, แต่ศรัทธาหาได้ยาก. จริงอยู่ ศรัทธาของปุถุชนไม่มั่นคง ย่อมแตกต่างกันไปในแต่ละย่างก้าว, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ แม้พระอัครสาวกเช่นพระมหาโมคคัลลานะ เมื่อไม่สามารถจะเป็นผู้รับประกันได้ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส เราเป็นผู้รับประกันธรรม ๒ อย่างของท่าน คือ โภคะและชีวิต, แต่ท่านเท่านั้นจงเป็นผู้รับประกันศรัทธา”. ๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาติฐานสูตร ๔๒. ทุติเย วิคตมลมจฺเฉเรนาติ วิคตมจฺฉริยมเลน. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ โธตหตฺโถ. อสฺสทฺโธ หิ สตกฺขตฺตุํ หตฺเถ โธวิตฺวาปิ มลินหตฺโถว โหติ, สทฺโธ ปน ทานาภิรตตฺตา มลินหตฺโถปิ โธตหตฺโถว. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสคฺคสงฺขาเต ทาเน รโต. ยาจโยโคติ ยาจิตุํ ยุตฺโต, ยาจเกหิ วา โยโค อสฺสาติปิ ยาจโยโค. ทานสํวิภาครโตติ ทานํ ททนฺโต สํวิภาคญฺจ กโรนฺโต ทานสํวิภาครโต นาม โหติ. ๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า วิคตมลมจฺเฉเรน ความว่า ผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว. บทว่า มุตฺตจาโค ความว่า ผู้มีการบริจาคอันสละแล้ว. บทว่า ปยตปาณิ ความว่า ผู้มีมืออันล้างแล้ว. จริงอยู่ ผู้ไม่มีศรัทธา แม้ล้างมือร้อยครั้ง ก็ยังชื่อว่ามีมือเปื้อนอยู่, ส่วนผู้มีศรัทธา เพราะยินดีในการให้ แม้มีมือเปื้อน ก็ชื่อว่ามีมืออันล้างแล้วนั่นเทียว. บทว่า โวสฺสคฺครโต ความว่า ยินดีในทานที่เรียกว่าการสละ. บทว่า ยาจโยโค ความว่า สมควรเพื่อจะขอ, หรือว่า การเกี่ยวข้องกับยาจกของเขามีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ยาจโยคะ. บทว่า ทานสํวิภาครโต ความว่า ผู้ให้ทานและกระทำการแบ่งปัน ชื่อว่ายินดีในการให้และการแบ่งปัน. ทสฺสนกาโม สีลวตนฺติ ทสปิ โยชนานิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยชนสตมฺปิ คนฺตฺวา สีลสมฺปนฺเน ทฏฺฐุกาโม โหติ ปาฏลิปุตฺตกพฺราหฺมโณ วิย สทฺธาติสฺสมหาราชา วิย จ. ปาฏลิปุตฺตสฺส กิร นครทฺวาเร สาลาย นิสินฺนา ทฺเว พฺราหฺมณา กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสิมหานาคตฺเถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ ตํ ภิกฺขุํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ ทฺเวปิ ชนา นิกฺขมึสุ. เอโก อนฺตรามคฺเค กาลมกาสิ. เอโก สมุทฺทตีรํ ปตฺวา นาวาย มหาติตฺถปฏฺฏเน โอรุยฺห อนุราธปุรํ อาคนฺตฺวา ‘‘กาฬวลฺลิมณฺฑโป กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. โรหณชนปเทติ. โส อนุปุพฺเพน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา จูฬนครคาเม ธุรฆเร นิวาสํ คเหตฺวา เถรสฺส อาหารํ สมฺปาเทตฺวา ปาโตว วุฏฺฐาย เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา ชนปริยนฺเต ฐิโต เถรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สกึ ตตฺเถว ฐิโต วนฺทิตฺวา ปุน อุปสงฺกมิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา วนฺทนฺโต ‘‘อุจฺจา, ภนฺเต, ตุมฺเห’’ติ อาห. เถโร จ นาติอุจฺโจ นาติรสฺโส ปมาณยุตฺโตว, เตน นํ ปุน อาห – ‘‘นาติอุจฺจา ตุมฺเห, ตุมฺหากํ [Pg.133] ปน คุณา เมจกวณฺณสฺส สมุทฺทสฺส มตฺถเกน คนฺตฺวา สกลชมฺพุทีปตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คตา, อหมฺปิ ปาฏลิปุตฺตนครทฺวาเร นิสินฺโน ตุมฺหากํ คุณกถํ อสฺโสสิ’’นฺติ. โส เถรสฺส ภิกฺขาหารํ ทตฺวา อตฺตโน ติจีวรํ ปฏิยาเทตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺโสวาเท ปติฏฺฐาย กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. คำว่า ผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยศีล โดยเดินทางไปแม้สิบโยชน์ แม้ยี่สิบโยชน์ แม้สามสิบโยชน์ แม้ร้อยโยชน์ เหมือนพราหมณ์ชาวเมืองปาฏลีบุตร และเหมือนพระเจ้าสัทธาติสสมหาราช ได้ยินว่า พราหมณ์สองคนนั่งอยู่ที่ศาลา ณ ประตูเมืองปาฏลีบุตร ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในกาฬวัลลิมณฑปแล้ว คิดว่า “พวกเราควรจะไปพบภิกษุรูปนั้น” ดังนี้แล้ว คนทั้งสองจึงได้ออกเดินทางไป คนหนึ่งได้เสียชีวิตในระหว่างทาง อีกคนหนึ่งเดินทางถึงฝั่งสมุทรแล้วลงเรือที่ท่าเรือชื่อมหาติตถะ มาถึงเมืองอนุราธปุระแล้วได้ถามว่า “กาฬวัลลิมณฑปอยู่ที่ไหน?” (คนทั้งหลายตอบว่า) “อยู่ในโรหณชนบท” พราหมณ์นั้นจึงเดินทางไปโดยลำดับจนถึงที่อยู่ของพระเถระ ได้เข้าพักอาศัยในเรือนหลังแรกของหมู่บ้านจูฬนครคาม จัดแจงอาหารสำหรับพระเถระแล้ว ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ถามถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วก็ไป ยืนอยู่ที่ชายเขตหมู่บ้าน เห็นพระเถระกำลังเดินมาแต่ไกล จึงยืนอยู่ที่ตรงนั้นไหว้ครั้งหนึ่ง แล้วเข้าไปใกล้อีก จับที่ข้อเท้าทั้งสองของท่านอย่างมั่นคงแล้วไหว้อยู่ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านสูงส่งนัก” ส่วนพระเถระนั้นมิได้สูงเกินไป มิได้เตี้ยเกินไป มีรูปร่างสมส่วนทีเดียว เพราะเหตุนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับท่านอีกว่า “ท่านไม่ได้สูง (โดยรูปร่าง) แต่คุณธรรมของท่านแผ่ขจรไปเหนือพื้นผิวของมหาสมุทรสีเขียวเข้ม ครอบคลุมไปทั่วพื้นชมพูทวีป แม้ข้าพเจ้านั่งอยู่ที่ประตูเมืองปาฏลีบุตรก็ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของท่าน” พราหมณ์นั้นถวายภิกขาหารแก่พระเถระแล้ว จัดเตรียมไตรจีวรของตน บวชในสำนักของพระเถระ ตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน เพียงไม่กี่วันก็ได้บรรลุพระอรหัตผล สทฺธาติสฺสมหาราชาปิ, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ วนฺทิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ อยฺยํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาปริวาเรน ปญฺจโยชนมคฺคํ อคมาสิ. เถโร ‘‘กึ สทฺโท เอโส, อาวุโส’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ. ‘‘ราชา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต’’ติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ มหลฺลกกาเล ราชเคเห กมฺม’’นฺติ ทิวาฏฺฐาเน มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ. ราชา ‘‘กหํ เถโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทิวาฏฺฐาเน’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺโต เถรํ ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ขีณาสวสฺส นาม หตฺถกุกฺกุจฺจํ นตฺถิ, นายํ ขีณาสโว’’ติ อวนฺทิตฺวาว นิวตฺติ. ภิกฺขุสงฺโฆ เถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวํวิธสฺส สทฺธสฺส ปสนฺนสฺส รญฺโญ กสฺมา วิปฺปฏิสารํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘อาวุโส, รญฺโญ ปสาทรกฺขนํ น ตุมฺหากํ ภาโร, มหลฺลกตฺเถรสฺส ภาโร’’ติ วตฺวา อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อาห – ‘‘มยฺหํ กูฏาคารมฺหิ อญฺญมฺปิ ปลฺลงฺกํ อตฺถรถา’’ติ. ตสฺมึ อตฺถเต เถโร – ‘‘อิทํ กูฏาคารํ อนฺตเร อปฺปติฏฺฐหิตฺวา รญฺญา ทิฏฺฐกาเลเยว ภูมิยํ ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อคมาสิ. ปญฺจโยชนมคฺเค ธชํ ธาเรตุํ สมตฺถา รุกฺขา ธชปคฺคหิตาว อเหสุํ. คจฺฉาปิ คุมฺพาปิ สพฺเพ กูฏาคาราภิมุขา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. แม้พระเจ้าสัทธาติสสมหาราชก็ตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงบอกนามพระคุณเจ้าสักรูปหนึ่งที่ข้าพเจ้าควรไหว้” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระกุฏฏติสสเถระ ผู้อยู่ในมังคลวิหาร พระเจ้าข้า” พระราชาพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากได้เสด็จไปเป็นระยะทางห้าโยชน์ พระเถระได้ถามภิกษุสงฆ์ว่า “ดูก่อนอาวุโส นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุสงฆ์กราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาเสด็จมาเพื่อจะเฝ้าท่าน” พระเถระคิดว่า “จะมีกิจอะไรของเราในราชสำนักในวัยชรานี้เล่า” ดังนี้แล้ว จึงนอนลงบนเตียงในที่พักกลางวัน พลางขีดเขียนอักษรบนพื้นดินอยู่ พระราชาตรัสถามว่า “พระเถระอยู่ที่ไหน” ครั้นทรงสดับว่า “อยู่ที่พักกลางวัน” จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นพระเถระกำลังขีดเขียนอักษรบนพื้นดิน จึงทรงดำริว่า “อันว่าความคะนองมือย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ ท่านผู้นี้คงไม่ใช่พระขีณาสพ” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จกลับโดยมิได้ถวายบังคม ภิกษุสงฆ์ได้กราบเรียนพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านจึงได้กระทำให้พระราชาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสเช่นนี้ต้องเดือดร้อนพระทัย” (พระเถระตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส การรักษาความเลื่อมใสของพระราชาไม่ใช่ภาระของพวกท่าน แต่เป็นภาระของพระเถระผู้เฒ่า” ดังนี้แล้ว ในกาลต่อมา เมื่อจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้กล่าวกับภิกษุสงฆ์ว่า “ขอท่านทั้งหลายจงปูลาดบัลลังก์อีกหลังหนึ่งในเรือนยอดของเราเถิด” ครั้นบัลลังก์นั้นถูกปูลาดแล้ว พระเถระได้อธิษฐานว่า “ขอเรือนยอดนี้อย่าได้หยุดตั้งอยู่ในระหว่างทางเลย แต่จงตั้งอยู่บนพื้นดินในขณะที่พระราชาทอดพระเนตรเห็นนั่นเทียว” ดังนี้แล้ว ก็ปรินิพพาน เรือนยอดนั้นได้ลอยไปในอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ บรรดาต้นไม้ในระยะทางห้าโยชน์ที่สามารถจะประดับธงได้ ก็ได้ประดับธงไว้พร้อมเพรียงกัน แม้ต้นไม้และพุ่มไม้ทั้งปวงต่างก็หันหน้าเข้าหาเรือนยอดนั้น รญฺโญปิ ปณฺณํ ปหิณึสุ ‘‘เถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ อากาเสน อาคจฺฉตี’’ติ. ราชา น สทฺทหิ. กูฏาคารํ อากาเสน คนฺตฺวา ถูปารามํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สิลาเจติยฏฺฐานํ อคมาสิ. เจติยํ สห วตฺถุนา อุปฺปติตฺวา กูฏาคารมตฺถเก อฏฺฐาสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺมึ ขเณ มหาพฺยคฺฆตฺเถโร นาม โลหปาสาเท สตฺตมกูฏาคาเร นิสินฺโน ภิกฺขูนํ วินยกมฺมํ กโรนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ สทฺโท [Pg.134] เอโส’’ติ ปฏิปุจฺฉิ. ภนฺเต, มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อาคตํ, ตตฺถ โส สาธุการสทฺโทติ. อาวุโส, ปุญฺญวนฺเต นิสฺสาย สกฺการํ ลภิสฺสามาติ อนฺเตวาสิเก ขมาเปตฺวา อากาเสเนว อาคนฺตฺวา ตํ กูฏาคารํ ปวิสิตฺวา ทุติยมญฺเจ นิสีทิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ราชา คนฺธปุปฺผจุณฺณานิ อาทาย คนฺตฺวา อากาเส ฐิตํ กูฏาคารํ ทิสฺวา กูฏาคารํ ปูเชสิ. ตสฺมึ ขเณ กูฏาคารํ โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิตํ. ราชา มหาสกฺกาเรน สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ อกาสิ. เอวรูปา สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามา นาม โหนฺติ. (ราชบุรุษ) ได้ส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า “พระเถระปรินิพพานแล้ว เรือนยอดกำลังลอยมาทางอากาศ” แต่พระราชาไม่ทรงเชื่อ เรือนยอดนั้นลอยไปในอากาศ กระทำประทักษิณถูปารามแล้ว ได้ลอยไปยังสถานที่ตั้งของสิลาเจดีย์ พระเจดีย์พร้อมทั้งพื้นที่ตั้งได้ลอยขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนยอดของเรือนยอดนั้น เสียงสาธุการนับพันได้บังเกิดขึ้น ในขณะนั้น พระเถระนามว่ามหาพยัคฆะ นั่งกระทำวินัยกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ในเรือนยอดชั้นที่เจ็ดของโลหะปราสาท ได้ยินเสียงนั้นจึงถามกลับไปว่า “นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระกุฏฏติสสเถระผู้อยู่ในมังคลวิหารปรินิพพานแล้ว เรือนยอดได้ลอยมาทางอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ นั่นคือเสียงสาธุการในที่นั้น” (พระเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนอาวุโส อาศัยท่านผู้มีบุญ เราทั้งหลายจักได้สักการะ” ดังนี้แล้ว ให้อันเตวาสิกทั้งหลายอดโทษแล้ว ก็เหาะมาทางอากาศ เข้าไปในเรือนยอดนั้น นั่งลงบนเตียงหลังที่สอง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระราชาทรงถือเครื่องหอม ดอกไม้ และของหอมนานาชนิดเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นเรือนยอดตั้งอยู่ในอากาศ จึงทรงบูชาเรือนยอดนั้น ในขณะนั้นเอง เรือนยอดก็ได้ลอยลงมาประดิษฐานบนพื้นดิน พระราชาโปรดให้กระทำสรีรกิจด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงอัญเชิญพระธาตุโปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้น บุคคลเช่นนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉตีติ ตถาคตปฺปเวทิตํ สทฺธมฺมํ โสตุกาโม โหติ ปิณฺฑปาติกตฺเถราทโย วิย. คงฺคาวนวาลิองฺคณมฺหิ กิร ตึส ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถทิวเส จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘) กเถนฺติ. เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร ปจฺฉาภาเคน อาคนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน นิสีทิ. อถ นํ เอโก โคนโส ชงฺฆปิณฺฑิมํสํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ฑํสิ. เถโร โอโลเกนฺโต โคนสํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ โคนสํ คเหตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ถวิกามุขํ พนฺธิตฺวา อวิทูเร ฐาเน ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโตว นิสีทิ. อรุณุคฺคมนญฺจ วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวา เถรสฺส ติณฺณํ ผลานํ ปาปุณนญฺจ วิสสฺส ทฏฺฐฏฺฐาเนเนว โอตริตฺวา ปถวิปวิสนญฺจ ธมฺมกถิกตฺเถรสฺส ธมฺมกถานิฏฺฐาปนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ตโต เถโร อาห – ‘‘อาวุโส เอโก เม โจโร คหิโต’’ติ ถวิกํ มุญฺจิตฺวา โคนสํ วิสฺสชฺเชสิ. ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กาย เวลาย ทฏฺฐตฺถ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. หิยฺโย สายนฺหสมเย, อาวุโสติ. กสฺมา, ภนฺเต, เอวํ ภาริยํ กมฺมํ กริตฺถาติ. อาวุโส, สจาหํ ทีฆชาติเกน ทฏฺโฐติ วเทยฺยํ, นยิมํ เอตฺตกํ อานิสํสํ ลเภยฺยนฺติ. อิทํ ตาว ปิณฺฑปาติกตฺเถรสฺส วตฺถุ. บทว่า สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉติ ความว่า เป็นผู้ใคร่จะฟังพระสัทธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เหมือนอย่างพระปิณฑปาติกเถระเป็นต้น ได้ยินว่า ที่ลานทรายแม่น้ำคงคา ภิกษุ ๓๐ รูปเข้าจำพรรษา ทุกกึ่งเดือนในวันอุโบสถ ย่อมกล่าวถึงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา พระปิณฑปาติกเถระรูปหนึ่งมาทีหลัง นั่งอยู่ในที่กำบัง ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งกัดท่านที่เนื้อน่อง เหมือนกับคีบด้วยคีม พระเถระมองดู เห็นงูเห่าแล้วคิดว่า "วันนี้ เราจักไม่ทำอันตรายแก่การฟังธรรม" จึงจับงูเห่าใส่ในถลก ปิดปากถลก วางไว้ในที่ไม่ไกล แล้วนั่งฟังธรรมอยู่ทีเดียว การที่อรุณขึ้น, การที่พระเถระข่มพิษไว้แล้วบรรลุผล ๓, การที่พิษซึมลงทางแผลที่ถูกกัดเข้าสู่แผ่นดิน, และการที่พระธรรมกถึกแสดงธรรมจบ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ต่อจากนั้น พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เราจับโจรได้ตัวหนึ่ง" แล้วแก้ถลกปล่อยงูเห่าไป ภิกษุทั้งหลายเห็นแล้วจึงทูลถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านถูกกัดเวลาไหน" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส เมื่อวานตอนเย็น" (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) "ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงทำกรรมที่หนักเช่นนี้" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส ถ้าเราพึงกล่าวว่า เราถูกสัตว์เลื้อยคลานกัด เราก็จะไม่พึงได้อานิสงส์มากมายถึงเพียงนี้" นี้เป็นเรื่องของพระปิณฑปาติกเถระก่อน ทีฆวาปิยมฺปิ ‘‘มหาชาตกภาณกตฺเถโร คาถาสหสฺสํ มหาเวสฺสนฺตรํ กเถสฺสตี’’ติ ติสฺสมหาคาเม ติสฺสมหาวิหารวาสี เอโก [Pg.135] ทหโร สุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา เอกาเหเนว นวโยชนมคฺคํ อาคโต. ตสฺมึเยว ขเณ เถโร ธมฺมกถํ อารภิ. ทหโร ทูรมคฺคาคมเนน สญฺชาตกายทรถตฺตา ปฏฺฐานคาถาย สทฺธึ อวสานคาถํเยว ววตฺถเปสิ. ตโต เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย คมนกาเล ‘‘มยฺหํ อาคมนกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ โรทมาโน อฏฺฐาสิ. เอโก มนุสฺโส ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ, ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺหากํ ธมฺมกถํ โสสฺสามี’ติ เอโก ทหรภิกฺขุ ติสฺสมหาวิหารา อาคโต, โส ‘กายทรถภาเวน เม อาคมนํ โมฆํ ชาต’นฺติ โรทมาโน ฐิโต’’ติ. คจฺฉถ สญฺญาเปถ นํ ‘‘ปุน สฺเว กเถสฺสามา’’ติ. โส ปุนทิวเส เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ. แม้ในทีฆวาปี ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้อยู่ในติสสมหาวิหาร ในหมู่บ้านติสสมหาคาม ได้ฟังข่าวว่า "พระมหาชาตกภาณกเถระจักแสดงมหาเวสสันดรชาดกซึ่งมีพันคาถา" จึงออกจากที่นั้นแล้วเดินทาง ๙ โยชน์มาถึงในวันเดียว ในขณะนั้นเอง พระเถระได้เริ่มแสดงธรรม ภิกษุหนุ่มนั้นเพราะความเมื่อยล้าในกายที่เกิดขึ้นจากการเดินทางไกล จึงกำหนดจำได้แต่คาถาเริ่มต้นกับคาถาสุดท้ายเท่านั้น ต่อจากนั้น เมื่อพระเถระกล่าวว่า "อิทมโวจ" แล้วลุกขึ้นจะไป (ภิกษุหนุ่ม) ได้ยืนร้องไห้ (คิด) ว่า "การเดินทางมาของเราเปล่าประโยชน์เสียแล้ว" มนุษย์คนหนึ่งได้ยินคำนั้นแล้ว ไปกราบเรียนพระเถระว่า "ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งมาจากติสสมหาวิหารด้วยคิดว่า 'จักฟังธรรมของท่าน' เธอผู้นั้นยืนร้องไห้อยู่ด้วยคิดว่า 'เพราะความเมื่อยล้าในกาย การมาของเราจึงเปล่าประโยชน์เสียแล้ว'" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกท่านจงไปบอกเธอให้รู้ว่า 'พรุ่งนี้เราจักแสดงอีก'" ในวันรุ่งขึ้น เธอได้ฟังธรรมของพระเถระแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล อปราปิ อุลฺลโกลิกณฺณิวาสิกา เอกา อิตฺถี ปุตฺตกํ ปายมานา ‘‘ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร นาม อริยวํสปฏิปทํ กเถตี’’ติ สุตฺวา ปญฺจโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส นิสินฺนกาเลเยว วิหารํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ ปุตฺตํ นิปชฺชาเปตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส ฐิตกาว ธมฺมํ อสฺโสสิ. สรภาณเก เถเร อุฏฺฐิเต ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสํ อารภิ. สา ฐิตกาว ปคฺคณฺหาติ. เถโร ตโย เอว ปจฺจเย กเถตฺวา อุฏฺฐานาการํ อกาสิ. สา อุปาสิกา อาห – ‘‘อยฺโย, ‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’ติ สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มธุรปานกํ ปิวิตฺวา ยฏฺฐิมธุกเตลาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวา กเถตุํ ยุตฺตฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหตี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภคินี’’ติ วตฺวา อุปริ ภาวนารามํ ปฏฺฐเปสิ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วจนญฺจ อุปาสิกาย โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติ จ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในอุฬลโกลิกัณณิ กำลังให้บุตรน้อยดื่มนม ได้ฟังว่า "พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระแสดงอริยวังสปฏิปทา" จึงเดินทางไป ๕ โยชน์ เข้าไปในวิหารในเวลาที่พระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวันนั่งอยู่พอดี ให้นอนบุตรบนพื้น แล้วยืนฟังธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวัน เมื่อพระสรภาณกเถระลุกขึ้นแล้ว พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระได้เริ่มแสดงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา นางยืนเรียนเอา (ธรรม) อยู่ทีเดียว พระเถระแสดงปัจจัยเพียง ๓ อย่างแล้ว ทำอาการจะลุกขึ้น อุบาสิกานั้นกล่าวว่า "พระคุณเจ้าลุกขึ้นในที่อันควรจะแสดงธรรม โดยฉันภัตตาหารอันประณีต ดื่มน้ำปานะอันมีรสหวาน และทำเภสัชด้วยชะเอมเทศและน้ำมันเป็นต้น ด้วยคิดว่า 'จักแสดงอริยวงศ์'" พระเถระกล่าวว่า "ดีแล้ว น้องหญิง" แล้วได้ตั้งต้น (แสดง) ภาวนารามะต่อไป การที่อรุณขึ้น, คำว่า "อิทมโวจ" ของพระเถระ, และการเกิดโสดาปัตติผลของอุบาสิกา ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง อปราปิ กฬมฺปรวาสิกา อิตฺถี องฺเกน ปุตฺตํ อาทาย ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ จิตฺตลปพฺพตํ คนฺตฺวา เอกํ รุกฺขํ นิสฺสาย ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ ฐิตกาว ธมฺมํ สุณาติ. รตฺติภาคสมนนฺตเร เอโก ทีฆชาติโก ตสฺสา [Pg.136] ปสฺสนฺติยาเยว สมีเป นิปนฺนทารกํ จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวา อคมาสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ ‘ปุตฺโต เม สปฺเปน ทฏฺโฐ’ติ วกฺขามิ, ธมฺมสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อเนกกฺขตฺตุํ โข ปน เม อยํ สํสารวฏฺเฏ วฏฺฏนฺติยา ปุตฺโต อโหสิ, ธมฺมเมว จริสฺสามี’’ติ ติยามรตฺตึ ฐิตกาว ธมฺมํ ปคฺคณฺหิตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อรุเณ อุคฺคเต สจฺจกิริยาย ปุตฺตสฺส วิสํ นิมฺมเถตฺวา ปุตฺตํ คเหตฺวา คตา. เอวรูปา ปุคฺคลา ธมฺมํ โสตุกามา นาม โหนฺติ. หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในกลัมปร อุ้มบุตรไว้ที่สะเอว ไปยังจิตตลบรรพตด้วยคิดว่า "จักฟังธรรม" อาศัยต้นไม้ต้นหนึ่ง ให้เด็กนอนลง ตนเองยืนฟังธรรมอยู่ทีเดียว ในลำดับแห่งส่วนราตรี สัตว์เลื้อยคลานตัวหนึ่งกัดเด็กที่นอนอยู่ใกล้ๆ ด้วยเขี้ยว ๔ ซี่ ต่อหน้านางที่กำลังมองดูอยู่ แล้วก็ไป นางคิดว่า "ถ้าเราจักบอกว่า 'บุตรของเราถูกงูกัด' อันตรายแก่ธรรมจักมี อนึ่ง เด็กคนนี้เคยเป็นบุตรของเราผู้เวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏนับครั้งไม่ถ้วน เราจักประพฤติธรรมนั่นเทียว" (คิดดังนี้แล้ว) ยืนเรียนเอาธรรมตลอด ๓ ยามแห่งราตรี ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ได้ถอนพิษของบุตรด้วยสัจจกิริยา อุ้มบุตรไปแล้ว บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะฟังธรรม ๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอัตถวสสูตร ๔๓. ตติเย ตโย, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนนาติ ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานิ ปสฺสนฺเตน. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. โย ธมฺมํ เทเสตีติ โย ปุคฺคโล จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสติ. อตฺถปฺปฏิสํเวทีติ อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวที. ธมฺมปฺปฏิสํเวทีติ ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวที. ๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตโย ภิกฺขเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนน ความว่า ผู้เห็นอยู่ซึ่งเหตุ ๓ ประการ บทว่า อลเมว ความว่า สมควรทีเดียว บทว่า โย ธมฺมํ เทเสติ ความว่า บุคคลใด ย่อมประกาศจตุสัจจธรรม บทว่า อตฺถปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งอรรถกถาด้วยญาณ บทว่า ธมฺมปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งบาลีธรรม ๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถากถาปวัตติสูตร ๔๔. จตุตฺเถ ฐาเนหีติ การเณหิ. ปวตฺตินีติ อปฺปฏิหตา นิยฺยานิกา. ๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฐาเนหิ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย บทว่า ปวตฺตินี ได้แก่ (กถา) ที่ไม่ติดขัด เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาบัณฑิตสูตร ๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. สปฺปุริสปญฺญตฺตานีติ สปฺปุริเสหิ มหาปุริเสหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. อหึสาติ กรุณา เจว กรุณาปุพฺพภาโค จ. สํยโมติ สีลสํยโม. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร, อุโปสถวเสน วา อตฺตทมนํ, ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๕ อาทโย; สํ. นิ. ๔.๘๘ อาทโย) ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ อาฬวเก (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓ อาทโย) วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏติเยว. มาตาปิตุ อุปฏฺฐานนฺติ มาตาปิตูนํ รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนํ. สนฺตานนฺติ อญฺญตฺถ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกา สนฺโต นาม, อิธ ปน มาตาปิตุอุปฏฺฐากา อธิปฺเปตา. ตสฺมา อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานํ[Pg.137], เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจารีนํ. อิทํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ สพฺภิ อุปญฺญาตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สตํ เอตานิ ฐานานีติ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ เอตานิ ฐานานิ การณานิ. อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโนติ อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ การเณน อริโย เจว ทสฺสนสมฺปนฺโน จ เวทิตพฺโพ, น พุทฺธาทโย น โสตาปนฺนา. อถ วา สตํ เอตานิ ฐานานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ ฐานานิ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ การณานีติ เอวํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากวเสน อิมิสฺสา คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาตาปิตุอุปฏฺฐาโกเยว หิ อิธ ‘‘อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เขมํ เทวโลกํ คจฺฉตีติ. ๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปณฺฑิตปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า สปฺปุริสปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่สัปบุรุษคือมหาบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า อหึสา ได้แก่ กรุณาและกรุณาอันเป็นบุพภาค บทว่า สํยโม ได้แก่ ศีลสังวร บทว่า ทโม ได้แก่ อินทรียสังวร หรือการฝึกตนโดยนัยแห่งอุโบสถ แม้ขันติที่ตรัสไว้ในปุณโณวาทสูตร (ม.นิกาย ๓.๓๙๕ เป็นต้น; สํ.นิกาย ๔.๘๘ เป็นต้น) ว่า ทมะ แม้ปัญญาที่ตรัสไว้ในอาฬวกสูตร (สํ.นิกาย ๑.๒๔๖; สุ.นิ. ๑๘๓ เป็นต้น) ก็ควรในสูตรนี้ทีเดียว บทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ ความว่า การรักษา การคุ้มครอง การบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาทั้งหลาย บทว่า สนฺตานํ ความว่า ในที่อื่น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวก ชื่อว่า สันตะ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะฉะนั้น โดยอรรถว่าสูงสุด จึงเป็นของสัตบุรุษ โดยอรรถว่ามีจริยะอันประเสริฐ จึงเป็นของพรหมจารี พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า การอุปัฏฐากมารดาบิดานี้ สัตบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้เป็นของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ เป็นเหตุ บทว่า อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน ความว่า ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นพระอริยะและเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ เพราะการกระทำฐานะ ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระโสดาบัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้คือการอุปัฏฐากมารดา การอุปัฏฐากบิดา เป็นเหตุของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ พึงทราบเนื้อความของคาถานี้โดยนัยแห่งผู้อุปัฏฐากมารดาบิดาอย่างนี้ จริงอยู่ ในที่นี้ ผู้อุปัฏฐากมารดาบิดานั่นแหละ ท่านเรียกว่า "อริยะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ" บทว่า ส โลกํ ภชเต สิวํ ความว่า ผู้นั้นย่อมไปสู่เทวโลกอันเกษม ๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสีลวันตสูตร ๔๖. ฉฏฺเฐ ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. กาเยนาติอาทีสุ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา คจฺฉนฺเต อนุคจฺฉนฺตา อาสนสาลาย สมฺมชฺชนอุปเลปนาทีนิ กโรนฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺตา ปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺตา กาเยน ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถ, สปฺปินวนีตาทีนิ เทถ, คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชถ, อุโปสถํ อุปวสถ, ธมฺมํ สุณาถ, เจติยํ วนฺทถา’’ติอาทีนิ วทนฺตา วาจาย ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘ลภนฺตู’’ติ จินฺเตนฺตา มนสา ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ปสวนฺตีติ ปฏิลภนฺติ. ปุญฺญํ ปเนตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ. ๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ตีหิ ฐาเนหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๓ ประการ ในบทว่า กาเยน เป็นต้น ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังมาแล้วทำการต้อนรับ ผู้ที่ตามส่งภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ผู้ที่ทำการกวาด การฉาบทา เป็นต้น ในศาลาฉัน ผู้ที่ปูลาดอาสนะ ผู้ที่จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางกาย ผู้ที่เห็นหมู่ภิกษุกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายข้าวต้มเถิด จงถวายภัตตาหารเถิด จงถวายเนยใสเนยข้นเป็นต้นเถิด จงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นเถิด จงรักษาอุโบสถเถิด จงฟังธรรมเถิด จงไหว้พระเจดีย์เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางวาจา ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วคิดว่า "ขอท่านทั้งหลายจงได้เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางใจ บทว่า ปสวนฺติ ความว่า ย่อมได้ ในสูตรนี้ บุญที่ท่านกล่าวไว้เป็นบุญที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาสังขตลักขณสูตร ๔๗. สตฺตเม สงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตสฺส. สงฺขตลกฺขณานีติ สงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. วโยติ เภโท. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. ตตฺถ สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา. มคฺคผลานิ ปน อสมฺมสนูปคตฺตา อิธ น กถียนฺติ. อุปฺปาทาทโย สงฺขตลกฺขณา นาม. เตสุ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, ฐานกฺขเณ ชรา, เภทกฺขเณ วโย. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณํ[Pg.138], ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ. ยถา หตฺถิอสฺสโคมหึสาทีนํ สตฺติสูลาทีนิ สญฺชานนลกฺขณานิ น หตฺถิอาทโย, นปิ หตฺถิอาทโย ลกฺขณาเนว, ลกฺขเณหิ ปน เต ‘‘อสุกสฺส หตฺถี, อสุกสฺส อสฺโส, อสุกหตฺถี, อสุกอสฺโส’’ติ วา ปญฺญายนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า สงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นสังขตะ" บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ ชาติ (ความเกิด) บทว่า วโย ได้แก่ เภทะ (ความแตก) ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ชรา (ความแก่) ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตํ ได้แก่ ธรรมในภูมิ ๓ ส่วนมรรคและผล ท่านไม่กล่าวในที่นี้ เพราะไม่เข้าถึงการพิจารณา อุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า สังขตลักษณะ ในลักษณะเหล่านั้น ในอุปปาทขณะ มีอุปปาทะ, ในฐิติขณะ มีชรา, ในภังคขณะ มีวยะ ลักษณะไม่ใช่สังขตะ, สังขตะไม่ใช่ลักษณะ, แต่สังขตะถูกกำหนดด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนหอกและหลาวเป็นต้น เป็นเครื่องหมายรู้ของช้าง ม้า โค กระบือเป็นต้น ไม่ใช่ตัวช้างเป็นต้น และช้างเป็นต้นก็ไม่ใช่ลักษณะ แต่สัตว์เหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยลักษณะว่า "ช้างของคนโน้น ม้าของคนโน้น ช้างชื่อโน้น ม้าชื่อโน้น" ฉันใด พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ฉันนั้น ๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอสังขตลักขณสูตร ๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา อกตสฺส. อสงฺขตลกฺขณานีติ อสงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. น อุปฺปาโท ปญฺญายตีติอาทีหิ อุปฺปาทชราภงฺคานํ อภาโว วุตฺโต. อุปฺปาทาทีนญฺหิ อภาเวน อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ. ๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ประชุมกันทำขึ้น บทว่า อสงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นอสังขตะ" ด้วยบทว่า น อุปฺปาโท ปญฺญายติ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอุปปาทะ ชรา และภังคะ จริงอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอุปปาทะเป็นต้น จึงรู้ได้ว่าเป็นอสังขตะ ๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปัพพตราชสูตร ๔๙. นวเม มหาสาลาติ มหารุกฺขา. กุลปตินฺติ กุลเชฏฺฐกํ. เสโลติ สิลามโย. อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน. พฺรหฺมาติ มหนฺโต. วเนติ อฏวิยํ. วนปฺปตีติ วนเชฏฺฐกา. อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินนฺติ สุคติคามิกมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ จริตฺวา. ๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มหาสาลา ได้แก่ ต้นไม้ใหญ่ บทว่า กุลปตึ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่ในสกุล บทว่า เสโล ได้แก่ ที่แล้วด้วยศิลา บทว่า อรญฺญสฺมึ ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีบ้าน บทว่า พฺรหา ได้แก่ ใหญ่ บทว่า วเน ได้แก่ ในป่า บทว่า วนปฺปติ ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นใหญ่ในป่า บทว่า อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินํ ความว่า ประพฤติธรรมอันเรียกว่าทางไปสู่สุคติ ๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอาตัปปกรณียสูตร ๕๐. ทสเม อาตปฺปํ กรณียนฺติ วีริยํ กาตุํ ยุตฺตํ. อนุปฺปาทายาติ อนุปฺปาทตฺถาย, อนุปฺปาทํ สาเธสฺสามีติ อิมินา การเณน กตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปรโตปิ เอเสว นโย. สารีริกานนฺติ สรีรสมฺภวานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ, ตาปนวเสน วา ติพฺพานํ. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. อธิวาสนายาติ อธิวาสนตฺถาย สหนตฺถาย ขมนตฺถาย. ๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาตปฺปํ กรณีโย ความว่า ควรทำความเพียร บทว่า อนุปฺปาทาย ความว่า เพื่อความไม่เกิด เนื้อความว่า พึงทำด้วยเหตุนี้ว่า "เราจักยังอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่ให้เกิดขึ้น" แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า สารีริกานํ ได้แก่ ที่เกิดในสรีระ บทว่า ทุกฺขานํ ได้แก่ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพานํ ได้แก่ ที่กล้าแข็ง หรือที่เผ็ดร้อนโดยนัยแห่งการเผาผลาญ บทว่า ขรานํ ได้แก่ ที่หยาบกระด้าง บทว่า กฏุกานํ ได้แก่ ที่คมกล้า บทว่า อสาตานํ ได้แก่ ที่ไม่น่าพอใจ บทว่า อมนาปานํ ได้แก่ ที่ไม่สามารถทำให้ใจเจริญได้ บทว่า ปาณหรานํ ได้แก่ ที่นำชีวิตไป บทว่า อธิวาสนาย ได้แก่ เพื่อความอดทน เพื่อความทนทาน เพื่อความอดกลั้น เอตฺตเก [Pg.139] ฐาเน สตฺถา อาณาเปตฺวา อาณตฺตึ ปวตฺเตตฺวา อิทานิ สมาทเปนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. อาตาปีติ วีริยวา. นิปโกติ สปฺปญฺโญ. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริจฺเฉทปริวฏุมกิริยาย. อิเม จ ปน อาตาปาทโย ตโยปิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. พระศาสดาทรงบัญญัติ ทรงประกาศคำสั่งในฐานะเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวน จึงตรัสคำว่า ยโต โข ภิกฺขเว เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต คือ เมื่อใด บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร บทว่า นิปโก คือ ผู้มีปัญญา บทว่า สโต คือ ผู้ประกอบด้วยสติ บทว่า ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์อันเป็นขอบเขต และอาตาปะเป็นต้นทั้ง ๓ ประการนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถามหาโจรสูตร ๕๑. เอกาทสเม มหาโจโรติ มหนฺโต พลวโจโร. สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว เคหํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรติ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ ทุคฺคมฏฺฐานํ อนฺตรทีปกํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพตานํ วิสมฏฺฐานํ ปพฺพตนฺตรํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ สตฺตหิ วา อฏฺฐหิ วา ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ติณคหนนฺติ ติเณน วฑฺฒิตฺวา สญฺฉนฺนํ ทฺวตฺติโยชนฏฺฐานํ. โรธนฺติ ฆนํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสาขํ เอกาพทฺธํ มหาวนสณฺฑํ. ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺตีติ ปริโยทหิตฺวา ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา อตฺถํ กถยิสฺสนฺติ. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺตีติ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจิ วตฺตุํ อารทฺเธเยว ‘‘มา เอวํ อวจุตฺถ, มยํ เอตํ กุลปรมฺปราย ชานาม, น เอส เอวรูปํ กริสฺสตี’’ติ ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา มหนฺตมฺปิ โทสํ หรนฺตา อตฺถํ ภณนฺติ. อถ วา ปริโยธายาติ ปฏิจฺฉาเทตฺวาติปิ อตฺโถ. เต หิ ตสฺสปิ โทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อตฺถํ ภณนฺติ. ขตํ อุปหตนฺติ คุณขนเนน ขตํ, คุณุปฆาเตน อุปหตํ. วิสเมน กายกมฺเมนาติ สมฺปกฺขลนฏฺเฐน วิสเมน กายทฺวาริกกมฺเมน. วจีมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อนฺตคฺคาหิกายาติ ทสวตฺถุกาย อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๕๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า มหาโจโร ได้แก่ โจรใหญ่ คือโจรผู้มีกำลังมาก. บทว่า สนฺธึ ได้แก่ การตัดช่องต่อแห่งเรือน. บทว่า นิลฺโลปํ ได้แก่ การปล้นครั้งใหญ่. บทว่า เอกาคาริกํ ได้แก่ การล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. บทว่า ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมทำการดักปล้นในระหว่างทาง. บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ เกาะกลางแม่น้ำอันเป็นสถานที่ที่ข้ามไปได้ยาก ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๒,๐๐๐ หรือ ๓,๐๐๐ ได้. บทว่า ปพฺพตวิสมํ ได้แก่ ซอกเขาอันเป็นพื้นที่ไม่สม่ำเสมอของภูเขา ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๗,๐๐๐ หรือ ๘,๐๐๐ ได้. บทว่า ติณคหนํ ได้แก่ สถานที่ประมาณ ๒-๓ โยชน์ซึ่งรกไปด้วยหญ้าที่ขึ้นปกคลุม. บทว่า โรธํ ได้แก่ ป่าทึบใหญ่ซึ่งมีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกันและกันเป็นพืดเดียวกัน. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺติ ความว่า พวกเขาจะสอดส่องแล้วใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปแล้วกล่าวถึงประโยชน์. บทว่า ตฺยสฺสา คือ เต อสฺส. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺติ ความว่า เมื่อใครๆ เริ่มจะกล่าวโทษอะไรๆ ก็ตาม พวกเขาก็จะใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปว่า "ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย พวกเรารู้จักคนผู้นี้มาตามลำดับตระกูล เขาจะไม่ทำเรื่องเช่นนี้" แล้วกำจัดแม้โทษอันใหญ่หลวง กล่าวแก้ต่างให้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริโยธาย มีความหมายว่า ปิดบังไว้. เพราะว่า พวกเขาย่อมปิดบังแม้โทษของโจรนั้นแล้วกล่าวแก้ต่างให้. บทว่า ขตํ อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่า ขตํ เพราะขุดรื้อคุณ, ชื่อว่า อุปหตํ เพราะประทุษร้ายคุณ. บทว่า วิสเมน กายกมฺเมน ได้แก่ ด้วยกายกรรมทางกายทวารที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะมีความหมายว่าพลาดพลั้ง. แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนฺตคฺคาหิกาย ได้แก่ ด้วยทิฏฐิอันตั้งอยู่โดยยึดถือส่วนสุด ซึ่งมีวัตถุ ๑๐ ประการ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. จูฬวคฺโค ปญฺจโม. จูฬวรรคที่ ๕ ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ๒. ทุติยปัณณาสก์ (๖) ๑. พฺราหฺมณวคฺโค (๖) ๑. พราหมณวรรค ๑. ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปฐมทเวพราหมณสูตร ๕๒. พฺราหฺมณวคฺคสฺส [Pg.140] ปฐเม ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุทฺธาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ปุตฺตทาเร อตฺตโน วจนํ อกโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิยฺยานิกมคฺคํ คเวสิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ. มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณาติ; โภ โคตม, มยํ พฺราหฺมณา น ขตฺติยา นามจฺจา น คหปติกาติ พฺราหฺมณภาวํ ชานาเปตฺวา ชิณฺณาติอาทิมาหํสุ. อกตภีรุตฺตาณาติ อกตภยปริตฺตาณา. อวสฺสยภูตํ ปติฏฺฐากมฺมํ อมฺเหหิ น กตนฺติ ทสฺเสนฺติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา. เอกนฺเตน ตุมฺเห เอวรูปา, อหมฺปิ โข เอตํ สมฺปฏิจฺฉามีติ จ ทสฺเสติ. อุปนียตีติ อุปสํหรียติ. อยํ หิ ชาติยา ชรํ อุปนียติ, ชราย พฺยาธึ, พฺยาธินา มรณํ, มรเณน ปุน ชาตึ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปนียตี’’ติ. ๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งพราหมณวรรค บทว่า ชิณฺณา ได้แก่ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺฒา ได้แก่ แก่เพราะวัย. บทว่า มหลฺลกา ได้แก่ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ (ตระกูล). บทว่า อทฺธคตา ได้แก่ ล่วงพ้นวัยทั้งสาม. บทว่า วโยอนุปฺปตฺตา ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งปัจฉิมวัย. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า พราหมณ์เหล่านั้นเห็นบุตรและภรรยาไม่ทำตามคำของตน จึงคิดว่า "เราจะไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้วแสวงหานิยยานิกมรรค" แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า มยมสฺสุ โภ โคตม พฺราหฺมณา ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ ไม่ใช่กษัตริย์ ไม่ใช่อำมาตย์ ไม่ใช่คหบดี ดังนี้ พราหมณ์เหล่านั้นประกาศความเป็นพราหมณ์แล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า ชิณฺณา. บทว่า อกตภีรุตฺตาณา ได้แก่ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันภัยไว้. (คือ) แสดงว่า กรรมอันเป็นที่พึ่งพิงอาศัย พวกข้าพระองค์ยังไม่ได้ทำ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า แน่นอน หรือในอรรถว่า รับรอง. แสดงว่า "พวกท่านเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว แม้เราก็รับรองคำนั้น". บทว่า อุปนียติ ได้แก่ ถูกนำเข้าไปใกล้. เพราะว่า สัตว์โลกนี้ถูกชาตินำเข้าไปสู่ชรา, ถูกชรานำเข้าไปสู่พยาธิ, ถูกพยาธินำเข้าไปสู่มรณะ, ถูกมรณะนำเข้าไปสู่ชาติอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อุปนียติ". อิทานิ ยสฺมา เต พฺราหฺมณา มหลฺลกตฺตา ปพฺพชิตฺวาปิ วตฺตํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ตสฺมา เน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต ภควา โยธ กาเยน สํยโมติอาทิมาห. ตตฺถ กาเยน สํยโมติ กายทฺวาเรน สํวโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตํ ตสฺส เปตสฺสาติ ตํ ปุญฺญํ ตสฺส ปรโลกํ คตสฺส ตายนฏฺเฐน ตาณํ, นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน ทีโป, อวสฺสยนฏฺเฐน สรณํ, อุตฺตมคติวเสน ปรายณญฺจ โหตีติ ทสฺเสติ. คาถา อุตฺตานตฺถาเยว. เอวํ เต พฺราหฺมณา ตถาคเตน ปญฺจสุ สีเลสุ สมาทปิตา ยาวชีวํ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตึสุ. บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้แก่ แม้บวชแล้วก็จักไม่สามารถบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พราหมณ์เหล่านั้นตั้งอยู่ในศีล ๕ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โยธ กาเยน สํยโม. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน สํยโม ได้แก่ ความสำรวมทางกายทวาร. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตํ ตสฺส เปตสฺส ความว่า บุญนั้นเป็นที่ต้านทาน เพราะอรรถว่าคุ้มครอง, เป็นที่หลีกเร้น เพราะอรรถว่าซ่อนเร้น, เป็นที่พึ่ง เพราะอรรถว่าตั้งอยู่, เป็นที่ระลึก เพราะอรรถว่าพึ่งพิงอาศัย และเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยเป็นคติอันสูงสุด ของสัตว์นั้นผู้ไปสู่ปรโลกแล้ว. คาถาทั้งหลายมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์เหล่านั้นอันพระตถาคตทรงให้สมาทานในศีล ๕ แล้ว รักษาศีล ๕ ตลอดชีวิต ได้บังเกิดในสวรรค์. ๒. ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาทุติยทเวพราหมณสูตร ๕๓. ทุติเย [Pg.141] ภาชนนฺติ ยํกิญฺจิ ภณฺฑกํ. เสสํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ๕๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภาชนํ ได้แก่ สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๑ นั่นเทียว. ๓. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร ๕๔. ตติเย สมฺโมทนียนฺติ สมฺโมทชนนึ. สารณียนฺติ สริตพฺพยุตฺตกํ. วีติสาเรตฺวาติ ปริโยสาเปตฺวา. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตีติ สามํ ปสฺสิตพฺโพ โหติ. อกาลิโกติ น กาลนฺตเร ผลทายโก. เอหิปสฺสิโกติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ สกฺกาติ อาคมนียปฏิปทํ ปุจฺฉติ. โอปเนยฺยิโกติ อตฺตโน จิตฺตํ อุปเนตพฺโพ. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพติ สามํเยว ชานิตพฺโพ. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. ปริยาทินฺนจิตฺโตติ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา. เจเตตีติ จินฺเตติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พฺราหฺมเณน โลกุตฺตรมคฺโค ปุจฺฉิโต, สตฺถาราปิ โสเยว กถิโต. โส หิ สามํ ปสฺสิตพฺพตฺตา สนฺทิฏฺฐิโก นามาติ. ๕๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺโมทนียํ ได้แก่ เรื่องที่ทำให้เกิดความบันเทิง. บทว่า สารณียํ ได้แก่ เรื่องที่ควรระลึกถึง. บทว่า วีติสาเรตฺวา ได้แก่ ให้จบสิ้นลง. บทว่า กิตฺตาวตา ได้แก่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร. บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ ความว่า เป็นธรรมที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า อกาลิโก ได้แก่ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. บทว่า เอหิปสฺสิโก ความว่า (พราหมณ์) ทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นทางมา (โดยนัย) ว่า เป็นธรรมที่อาจแสดงได้ว่า "ท่านจงมาดูเถิด". บทว่า โอปเนยฺยิโก ได้แก่ เป็นธรรมที่ควรน้อมเข้ามาในจิตของตน. บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ ได้แก่ เป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยตนเอง. บทว่า วิญฺญูหิ ได้แก่ อันบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺโต ได้แก่ มีจิตอันถูกยึดถือ จับฉวย และลูบคลำแล้ว. บทว่า เจเตติ ได้แก่ ย่อมคิด. ที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ก็ในสูตรนี้ พราหมณ์ได้ทูลถามถึงโลกุตรมรรค แม้พระศาสดาก็ตรัสถึงโลกุตรมรรคนั้นนั่นแหละ. เพราะว่า โลกุตรมรรคนั้นชื่อว่า สันทิฏฐิโก เพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. ๔. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาปริพาชกสูตร ๕๕. จตุตฺเถ พฺราหฺมณปริพฺพาชโกติ พฺราหฺมณชาติโก ปริพฺพาชโก, น ขตฺติยาทิชาติโก. อตฺตตฺถมฺปีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ อตฺตโน อตฺถํ. ๕๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺราหฺมณปริพฺพาชโก ได้แก่ ปริพาชกผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไม่ใช่ (ปริพาชก) ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์เป็นต้น. บทว่า อตฺตตฺถมฺปิ ได้แก่ ประโยชน์ของตน คือประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. ๕. นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถานิพพุตสูตร ๕๖. ปญฺจเม อกาลิกนฺติ น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพํ. โอปเนยฺยิกนฺติ ปฏิปตฺติยา อุปคนฺตพฺพํ. ๕๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกาลิกํ ได้แก่ ไม่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า โอปเนยฺยิกํ ได้แก่ พึงเข้าถึงได้ด้วยการปฏิบัติ. ๖. ปโลกสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาปรโลกสูตร ๕๗. ฉฏฺเฐ อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสีติ ยถา อวีจิ มหานิรโย นิรนฺตรผุโฏ เนรยิกสตฺเตหิ ปริปุณฺโณ, มนุสฺเสหิ เอวํ ปริปุณฺโณ โหติ. กุกฺกุฏสํปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐิโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส [Pg.142] ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโต เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสํปาติกา. กุกฺกุฏสํปาทิกาติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อธมฺมราครตฺตาติ ราโค นาม เอกนฺเตเนว อธมฺโม, อตฺตโน ปริกฺขาเรสุ ปน อุปฺปชฺชมาโน น อธมฺมราโคติ อธิปฺเปโต, ปรปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชมาโนว อธมฺมราโคติ. วิสมโลภาภิภูตาติ โลภสฺส สมกาโล นาม นตฺถิ, เอกนฺตํ วิสโมว เอส. อตฺตนา ปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ ปน อุปฺปชฺชมาโน สมโลโภ นาม, ปรปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ อุปฺปชฺชมาโนว วิสโมติ อธิปฺเปโต. มิจฺฉาธมฺมปเรตาติ อวตฺถุปฏิเสวนสงฺขาเตน มิจฺฉาธมฺเมน สมนฺนาคตา. เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ วสฺสิตพฺพยุตฺเต กาเล วสฺสํ น วสฺสติ. ทุพฺภิกฺขนฺติ ทุลฺลภภิกฺขํ. ทุสฺสสฺสนฺติ วิวิธสสฺสานํ อสมฺปชฺชเนน ทุสฺสสฺสํ. เสตฏฺฐิกนฺติ สสฺเส สมฺปชฺชมาเน ปาณกา ปตนฺติ, เตหิ ทฏฺฐตฺตา นิกฺขนฺตนิกฺขนฺตานิ สาลิสีสานิ เสตวณฺณานิ โหนฺติ นิสฺสารานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสตฏฺฐิก’’นฺติ. สลากาวุตฺตนฺติ วปิตํ วปิตํ สสฺสํ สลากามตฺตเมว สมฺปชฺชติ, ผลํ น เทตีติ อตฺโถ. ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺฑยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺเชนฺติ, เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. ๕๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อาจริยปาจริยานํ ได้แก่ แห่งอาจารย์ทั้งหลายด้วย และแห่งอาจารย์ของอาจารย์ทั้งหลายด้วย. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสิ ความว่า อเวจีมหานรกเต็มไปด้วยสัตว์นรกไม่มีระหว่างคั่นฉันใด ก็ย่อมเต็มไปด้วยมนุษย์ฉันนั้น. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกา ความว่า การตกถึงของไก่ กล่าวคือ บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีปาฐะว่า กุกฺกุฏสมฺปาทิกา ก็มี อธิบายว่า การเดินถึงของไก่ กล่าวคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น. ทั้งสองบทนั้นย่อมแสดงถึงความเป็นถิ่นที่อยู่อันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อธมฺมราครตฺตา ความว่า ชื่อว่าราคะ เป็นอธรรมโดยส่วนเดียว แต่ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของตน ท่านไม่ประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของผู้อื่นเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ. บทว่า วิสมโลภาภิภูตา ความว่า ชื่อว่ากาลที่สม่ำเสมอของโลภะไม่มี โลภะนี้ไม่สม่ำเสมอโดยส่วนเดียว แต่โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ตนถือเอาแล้ว ชื่อว่าสมโลภะ โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ผู้อื่นถือเอาแล้วเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นวิสมะ (ไม่สม่ำเสมอ). บทว่า มิจฺฉาธมฺมปเรตา คือ ประกอบด้วยมิจฉาธรรมอันได้แก่การเสพสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. บทว่า เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ คือ ในกาลที่ฝนควรตก ฝนก็ไม่ตก. บทว่า ทุพฺภิกฺขํ คือ มีภิกษาที่หาได้ยาก. บทว่า ทุสฺสสฺสํ คือ มีธัญชาติเลว เพราะธัญชาติหลากหลายชนิดไม่งอกงาม. บทว่า เสตฏฺฐิกํ คือ เมื่อธัญชาติกำลังงอกงาม แมลงก็ตกลงมา เพราะถูกแมลงเหล่านั้นกัดกิน รวงข้าวที่ออกมาๆ ก็กลายเป็นสีขาว ไม่มีแก่นสาร. ทรงหมายถึงภาวะนั้นจึงตรัสว่า "เสตัฏฐิกะ". บทว่า สลากาวุตฺตํ อธิบายว่า ธัญชาติที่หว่านแล้วๆ สำเร็จเพียงแค่เป็นต้นกล้า ไม่ให้ผล. บทว่า ยกฺขา คือ เจ้าแห่งยักษ์. บทว่า วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ คือ ปล่อยยักษ์ที่ดุร้ายไปในทางของมนุษย์ ยักษ์เหล่านั้นได้โอกาสแล้ว ย่อมยังมหาชนให้ถึงความสิ้นชีวิต. ๗. วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาวัจฉโคตตสูตร ๕๘. สตฺตเม มหปฺผลนฺติ มหาวิปากํ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ เอตฺถ ธมฺโม นาม กถิตกถา, อนุธมฺโม นาม กถิตสฺส ปฏิกถนํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ สเหตุโก. วาทานุปาโตติ วาทสฺส อนุปาโต, อนุปตนํ ปวตฺตีติ อตฺโถ. คารยฺหํ ฐานนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตํ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โภตา โคตเมน วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิปิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ. อถ วา เตหิ ปเรหิ วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ ปุจฺฉติ. ๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มหปฺผลํ ได้แก่ มีวิบากใหญ่. ในบทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ นี้ ชื่อว่าธรรมะ คือคำที่ตรัสไว้, ชื่อว่าอนุธรรม คือการกล่าวตามคำที่ตรัสไว้. บทว่า สหธมฺมิโก คือ เป็นไปพร้อมด้วยเหตุ พร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า วาทานุปาโต อธิบายว่า การเป็นไปตามวาทะ, การเป็นไปตาม, การเกิดขึ้น. บทว่า คารยฺหํ ฐานํ คือ เหตุอันควรถูกติเตียน. ท่านกล่าวความนี้ไว้ว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนแม้แต่น้อย. อีกอย่างหนึ่ง เขาถามว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่ผู้อื่นเหล่านั้นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนบ้างหรือ. อนฺตรายกโร [Pg.143] โหตีติ อนฺตรายํ วินาสํ กิจฺฉลาภกํ วิโลมกํ กโรติ. ปาริปนฺถิโกติ ปนฺถทูหนโจโร. ขโต จ โหตีติ คุณขนเนน ขโต โหติ. อุปหโตติ คุณุปฆาเตเนว อุปหโต. บทว่า อนฺตรายกโร โหติ คือ ย่อมกระทำอันตราย ความพินาศ การได้มาโดยยาก ความขัดข้อง. บทว่า ปาริปนฺถิโก คือ โจรผู้ปล้นสะดมในหนทาง. บทว่า ขโต จ โหติ คือ ชื่อว่าถูกขุดแล้ว เพราะการขุดซึ่งคุณ. บทว่า อุปหโต คือ ชื่อว่าถูกประทุษร้ายแล้ว เพราะการประทุษร้ายซึ่งคุณนั่นเอง. จนฺทนิกายาติ อสุจิกลลกูเป. โอลิคลฺเลติ นิทฺธมนกลเล. โส จาติ โส สีลวาติ วุตฺตขีณาสโว. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ อเสกฺขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสกฺขนฺติ วุตฺตํ. อิตรานิ สิกฺขาปริโยสานปฺปตฺตตาย สยมฺปิ อเสกฺขาเนว. ตานิ จ ปน โลกุตฺตรานิ, ปจฺจเวกฺขณญาณํ โลกิยํ. บทว่า จนฺทนิกายํ คือ ในหลุมเปือกตมอันไม่สะอาด. บทว่า โอลิคลฺเล คือ ในเปือกตมที่ไหลออกจากท่อ. บทว่า โส จ คือ พระขีณาสพผู้มีศีลนั้นที่กล่าวไว้. บทว่า สีลกฺขนฺเธน คือ ด้วยกองศีล. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. และในบทนี้ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า วิมุตติญาณทัสสนะ, ญาณนั้นเป็นไปแก่พระอเสขะ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อเสกขะ. ส่วนธรรมที่เหลือ (ศีลขันธ์ เป็นต้น) ก็ชื่อว่าเป็นอเสกขะเช่นกัน เพราะถึงที่สุดแห่งสิกขา. แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นโลกิยะ. โรหิณีสูติ รตฺตวณฺณาสุ. สรูปาสูติ อตฺตโน วจฺฉเกหิ สมานรูปาสุ. ปาเรวตาสูติ กโปตวณฺณาสุ. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ปุงฺคโวติ อุสโภ. โธรยฺโหติ ธุรวาโห. กลฺยาณชวนิกฺกโมติ กลฺยาเณน อุชุนา ชเวน คนฺตา. นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเรติ อสฺส โคณสฺส สรีรวณฺณํ น อุปปริกฺขนฺติ, ธุรวหนกมฺมเมว ปน อุปปริกฺขนฺติ. ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเยติ ยตฺถ กตฺถจิ กุลชาเต. ยาสุ กาสุจิ เอตาสูติ เอตาสุ ขตฺติยาทิปฺปเภทาสุ ยาสุ กาสุจิ ชาตีสุ. บทว่า โรหิณีสุ คือ ในแม่โคสีแดง. บทว่า สรูปาสุ คือ ในแม่โคที่มีรูปร่างเหมือนลูกของตน. บทว่า ปาเรวตาสุ คือ ในแม่โคสีเหมือนนกพิราบ. บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีการขัดขืน. บทว่า ปุงฺคโว คือ โคอุสภะ. บทว่า โธรยฺโห คือ ผู้นำไปซึ่งธุระ. บทว่า กลฺยาณชวนิกฺกโม คือ ผู้ไปด้วยความเร็วอันดีงามและเที่ยงตรง. บทว่า นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเร คือ เขาไม่พิจารณาสีผิวของโคตัวนั้น แต่พิจารณาเฉพาะกรรมคือการนำธุระไปเท่านั้น. บทว่า ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเย คือ ผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง. บทว่า ยาสุ กาสุจิ เอตาสุ คือ ในชาติเหล่านั้นชาติใดชาติหนึ่ง ซึ่งมีประเภทเป็นกษัตริย์เป็นต้น. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ พฺรหฺมจริยสฺส เกวเลน สมนฺนาคโต, ปริปุณฺณภาเวน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ขีณาสโว หิ สกลพฺรหฺมจารี นาม โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปนฺนภาโรติ โอโรปิตภาโร, ขนฺธภารํ กิเลสภารํ กามคุณภารญฺจ โอโรเปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กตกิจฺโจติ จตูหิ มคฺเคหิ กิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เตสํ สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารํ, ปริญฺญาปารํ, ปหานปารํ, ภาวนาปารํ, สจฺฉิกิริยาปารํ, สมาปตฺติปารญฺจาติ ฉพฺพิธํ ปารํ คตตฺตา ปารคู. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. นิพฺพุโตติ กิเลสสนฺตาปรหิโต. วิรเชติ ราคโทสโมหรชรหิเต. บทว่า พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยพรหมจรรย์ทั้งสิ้น คือผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้. บทว่า ปนฺนภาโร คือ ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว อธิบายว่า ผู้ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคือกามคุณลงแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า กตกิจฺโจ คือ ผู้ทำกิจด้วยมรรค ๔ แล้ว ดำรงอยู่. ในบทว่า ปารคู สพฺพธมฺมานํ นี้ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ท่านเรียกว่า สัพพธรรม, เพราะถึงฝั่ง ๖ ประการ คือ อภิญญาปาร (ฝั่งคือการรู้ยิ่ง), ปริญญาปาร (ฝั่งคือการกำหนดรู้), ปหานปาร (ฝั่งคือการละ), ภาวนาปาร (ฝั่งคือการเจริญ), สัจฉิกิริยาปาร (ฝั่งคือการทำให้แจ้ง), และสมาปัตติปาร (ฝั่งคือสมาบัติ) ของสัพพธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ปารคู. บทว่า อนุปาทาย คือ ไม่ยึดถือ. บทว่า นิพฺพุโต คือ ผู้ปราศจากความเร่าร้อนคือกิเลส. บทว่า วิรเช คือ ในธรรมที่ปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ. อวิชานนฺตาติ [Pg.144] เขตฺตํ อชานนฺตา. ทุมฺเมธาติ นิปฺปญฺญา. อสฺสุตาวิโนติ เขตฺตวินิจฺฉยสวเนน รหิตา. พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. น หิ สนฺเต อุปาสเรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อุตฺตมปุริเส น อุปสงฺกมนฺติ. ธีรสมฺมเตติ ปณฺฑิเตหิ สมฺมเต สมฺภาวิเต. มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ อิมินา โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ ทสฺเสติ. กุเล วา อิธ ชายเรติ อิธ วา มนุสฺสโลเก ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสกุเล ชายนฺติ. อยเมว หิ ติวิธา กุลสมฺปตฺติ นาม. อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ, อธิคจฺฉนฺตีติ สีลสมาธิปญฺญาติ อิเม คุเณ ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺตีติ. บทว่า อวิชานนฺตา คือ ไม่รู้จักเขต (คือบุคคลผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) บทว่า ทุมฺเมธา คือ ผู้ไม่มีปัญญา บทว่า อสฺสุตาวิโน คือ ผู้ปราศจากการฟังการวินิจฉัยเขต (คือพระอรหันต์) บทว่า พหิทฺธา คือ ภายนอกพระศาสนานี้ บทว่า น หิ สนฺเต อุปาสเร คือ ย่อมไม่เข้าไปหาสัตบุรุษ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพ ผู้เป็นอุดมบุรุษ บทว่า ธีรสมฺมเต คือ อันบัณฑิตทั้งหลายสมมติแล้ว ยกย่องแล้ว ด้วยบทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา นี้ ทรงแสดงศรัทธาของพระโสดาบัน บทว่า กุเล วา อิธ ชายเร คือ ย่อมเกิดในตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์ ในมนุษยโลกนี้ ความจริง การเกิดในตระกูล ๓ อย่างนี้แหละ ชื่อว่า กุลสมบัติ บทว่า อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺติ คือ บำเพ็ญคุณเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุนิพพานโดยลำดับ ๘. ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาติกัณณสูตร ๕๙. อฏฺฐเม ติกณฺโณติ ตสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต, คจฺฉิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภุตฺตปาตราโส มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. ภควโต สมฺมุขาติ ทสพลสฺส ปุรโต นิสีทิตฺวา. วณฺณํ ภาสตีติ กสฺมา ภาสติ? โส กิร อิโต ปุพฺเพ ตถาคตสฺส สนฺติกํ อคตปุพฺโพ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ทุราสทา, มยิ ปฐมตรํ อกเถนฺเต กเถยฺย วา น วา. สเจ น กเถสฺสติ, อถ มํ สมาคมฏฺฐาเน กเถนฺตํ เอวํ วกฺขนฺติ ‘ตฺวํ อิธ กสฺมา กเถสิ, เยน เต สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วจนมตฺตมฺปิ น ลทฺธ’นฺติ. ตสฺมา ‘เอวํ เม อยํ ครหา มุจฺจิสฺสตี’’’ติ มญฺญมาโน ภาสติ. กิญฺจาปิ พฺราหฺมณานํ วณฺณํ ภาสติ, ตถาคตสฺส ปน ญาณํ ฆฏฺเฏสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนว ภาสติ. เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณาติ เตวิชฺชกพฺราหฺมณา เอวํปณฺฑิตา เอวํธีรา เอวํพฺยตฺตา เอวํพหุสฺสุตา เอวํวาทิโน, เอวํสมฺมตาติ อตฺโถ. อิติปีติ อิมินา เตสํ ปณฺฑิตาทิอาการปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. เอตฺตเกน การเณน ปณฺฑิตา…เป… เอตฺตเกน การเณน สมฺมตาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ. ๕๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ติกณฺโณ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ คิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เราจักไปสู่สำนักของท่าน" ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม ได้เข้าไปเฝ้า บทว่า ภควโต สมฺมุขา คือ นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระทศพล ในบทว่า วณฺณํ ภาสติ (กล่าวสรรเสริญ) นั้น ถามว่า กล่าวสรรเสริญทำไม? ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ก่อนหน้านี้ ยังไม่เคยมาสู่สำนักของพระตถาคต ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้ที่เข้าถึงได้ยาก เมื่อเรายังไม่กล่าวอะไรก่อน ท่านจะตรัสหรือไม่ตรัสก็ได้ ถ้าหากพระองค์ไม่ตรัส เมื่อนั้น ชนทั้งหลายจะกล่าวกับเราผู้กำลังพูดอยู่ในที่ประชุมว่า 'ท่านพูดอะไรในที่นี้ เพราะท่านไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้ว แม้เพียงคำพูดก็ยังไม่ได้รับ' เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าว ด้วยสำคัญว่า 'ด้วยอุบายอย่างนี้ การตำหนิติเตียนนี้จักพ้นไปจากเรา'" แม้จะกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ทั้งหลาย แต่ก็กล่าวด้วยความตั้งใจว่า "เราจักกระทบกระทั่งพระญาณของพระตถาคต" บทว่า เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา มีความว่า พราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ เป็นบัณฑิตอย่างนี้ เป็นผู้มีปัญญาอย่างนี้ เป็นผู้เฉียบแหลมอย่างนี้ เป็นพหูสูตอย่างนี้ มีวาทะอย่างนี้ เป็นที่ยอมรับกันอย่างนี้ ด้วยบทว่า อิติปิ นี้ แสดงการกำหนดลักษณะมีความเป็นบัณฑิตเป็นต้นของพราหมณ์เหล่านั้น ความจริง ในบทนี้มีความหมายว่า เป็นบัณฑิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้...ฯลฯ...เป็นที่ยอมรับกันด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณาติ เอตฺถ ยถาติ การณวจนํ, กถํ ปนาติ ปุจฺฉาวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ ปน, พฺราหฺมณ, พฺราหฺมณา เตวิชฺชํ [Pg.145] ปญฺญาเปนฺติ. ยถา เอวํ สกฺกา โหติ ชานิตุํ, ตํ การณํ วเทหีติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ชานนฏฺฐาเนเยว มํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปุจฺฉิ, โน อชานนฏฺฐาเน’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อิธ, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส มาตา พฺราหฺมณี, มาตุ มาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุ ปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณ, โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ ยสฺส สํสุทฺธา มาตุ คหณี, กุจฺฉีติ อตฺโถ. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ ปน เอตฺถ กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ. ในบทว่า ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณา นี้ บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ บทว่า กถํ ปน เป็นคำถาม ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: ดูก่อนพราหมณ์ ก็พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไตรเพทอย่างไร ท่านจงบอกเหตุนั้น ตามที่บุคคลจะสามารถรู้ได้อย่างนั้นเถิด พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีใจยินดีว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถามเราในเรื่องที่รู้ได้ ไม่ได้ทรงถามในเรื่องที่รู้ไม่ได้" แล้วได้กล่าวคำมีอาทิว่า อิธ โภ โคตม ในบทเหล่านั้น บทว่า อุภโต คือ จากทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ได้แก่ ผู้ใดมีมารดาเป็นพราหมณี ยายของมารดาเป็นพราหมณี แม้มารดาของยายนั้นก็เป็นพราหมณี บิดาเป็นพราหมณ์ ปู่ของบิดาเป็นพราหมณ์ แม้บิดาของปู่นั้นก็เป็นพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าเกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา บทว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ ผู้ใดมีครรภ์ของมารดาบริสุทธิ์ ความว่า มีครรภ์บริสุทธิ์ ส่วนในบทว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" นี้ เตโชธาตุอันเกิดจากกรรม เรียกว่า คหณี ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ. ในบทว่า ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา นี้ บิดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหะ (ปู่) ยุคของปู่ ชื่อว่า ปิตามหยุคะ บทว่า ยุคํ หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองคือ ปิตามหยุคะ บุรุษในลำดับก่อนๆ ขึ้นไปทั้งหมด ก็ถูกนับรวมด้วยคำว่า ปิตามหะ นั่นเอง อย่างนี้ ตลอดถึงบุรุษคนที่ ๗ ก็มีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงว่า ไม่ถูกเหยียดหยาม ไม่ถูกว่าร้าย ด้วยเรื่องชาติ บทว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกเหยียดหยามว่า "จงไล่คนนี้ไป จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" บทว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่ถูกว่าร้าย ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทา ถามว่า ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยเรื่องชาติ ความว่า ด้วยคำพูดทำนองว่า "คนผู้นี้มีชาติทราม แม้ด้วยเหตุนี้" อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกาเตว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๒) เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร. คำว่า อชฺฌายโก นี้ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน อักษรตัวที่สามคือ อชฺฌายกา อชฺฌายกา จึงเกิดขึ้น" อย่างนี้ คำตำหนิพราหมณ์ผู้ปราศจากฌานได้เกิดขึ้นในสมัยปฐมกัป แต่บัดนี้ เขาใช้คำว่า อชฺฌายโก นั้นเป็นคำสรรเสริญโดยความหมายว่า "ผู้สาธยายมนต์" ผู้ทรงจำมนต์ จึงชื่อว่า มันตธโร ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุพฺเพทยชุพฺเพทสามพฺเพทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกสตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน [Pg.146] สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต ขตฺตวิชฺชาสงฺขาโต วา อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา. เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ. บทว่า ติณฺณํ เวทานํ คือ แห่งฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท ผู้ถึงฝั่งด้วยสามารถแห่งการเปล่งเสียงกระทบริมฝีปาก ชื่อว่า ปารคู (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ คัมภีร์นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์ของชื่อต้นไม้เป็นต้น คัมภีร์เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีทั้งหลาย เป็นเครื่องกำหนดกิริยาต่างๆ (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์อักขรปเภท คัมภีร์อักขรปเภท คือ คัมภีร์สิกขาและนิรุตติ บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ กระทำให้อาถรรพเวทเป็นที่ ๔ คัมภีร์อิติหาส ซึ่งประกอบด้วยคำพูดเช่นนี้ว่า "เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้ เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้" อันนับเนื่องในเรื่องเก่า หรือนับเนื่องในวิชาของกษัตริย์ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น จึงชื่อว่า มีอิติหาสเป็นที่ ๕ แห่งเวททั้งหลายมีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐากา, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อถ วา อนวโยติ อนุ อวโย, สนฺธิวเสน อุการโลโป. อนุ อวโย ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ. ผู้ศึกษาและรู้บท (สี่ ห้า) และไวยากรณ์ที่เหลือจากบทนั้น ชื่อว่า ปทกะ และไวยากรณ์ คัมภีร์วิตัณฑวาทศาสตร์ (ศาสตร์ว่าด้วยการโต้แย้ง) เรียกว่า โลกายตศาสตร์ ส่วนมหาปุริสลักขณะ คือคัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีคัมภีร์ 12,000 เป็นประมาณ ในคัมภีร์นั้น ได้มีมนต์ของนักปราชญ์ (พุทธมนต์) ประมาณ 16,000 บทคาถา ซึ่งอาศัยมนต์เหล่านั้น จึงทราบความแตกต่างนี้ได้ว่า ‘ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า, เป็นพระอัครสาวก 2 องค์, เป็นพระมหาสาวก 80 องค์, เป็นพุทธมารดา, เป็นพุทธบิดา, เป็นอัครอุปัฏฐาก, เป็นอัครอุปัฏฐายิกา, เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ บทว่า อนวโย หมายความว่า เป็นผู้ไม่บกพร่อง ทำคัมภีร์โลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักขณะเหล่านี้ให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ผู้หย่อนความสามารถ ที่ชื่อว่า อวโย คือผู้ที่ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์เหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อนวโย ตัดบทเป็น อนุ อวโย ลบอุการะด้วยอำนาจสนธิ อธิบายว่า ไม่บกพร่องเนืองๆ มีศิลปะบริบูรณ์ เตน หีติ อิทํ ภควา นํ อายาจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิสฺส ปญฺหํ กเถตุํ กาโล’’ติ ญตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา มํ อายาจสิ, ตสฺมา สุณาหีติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๐) วิตฺถาริตเมว. อิธ ปเนตํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ วิชฺชานํ อนุปทวณฺณนา เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๒ อาทโย) วิตฺถาริโตว. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นผู้อ้อนวอนอยู่ ทรงทราบว่า ‘บัดนี้เป็นกาลที่จะกล่าวแก้ปัญหาแก่เขา’ จึงตรัสคำนี้ว่า เตน หิ อรรถาธิบายแห่งคำนั้นคือ – เพราะเหตุที่ท่านอ้อนวอนเรา ฉะนั้น ท่านจงฟัง คำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนั้นไว้เพื่อแสดงบุพภาคปฏิปทาของวิชชา 3 ในวิชชา 3 นั้น การพรรณนาบทตามลำดับและนัยแห่งการเจริญภาวนาของวิชชา 2 ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ปฐมา วิชฺชาติ ปฐมํ อุปฺปนฺนาติ ปฐมา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทโก โมโห วุจฺจติ. ตโมติ สฺเวว โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ. อาโลโกติ สาเยว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ[Pg.147]. เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ อยมสฺส วิชฺชา อธิคตา, อถสฺส อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอเสว นโย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺมํ, ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส. วีริยาตาเปน อาตาปิโน. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส. เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย. ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว ตสฺส อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา. ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เตน ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ. บทว่า ปฐมา วิชฺชา (วิชชาที่ 1) คือ เกิดขึ้นก่อน จึงชื่อว่า ปฐมา, ชื่อว่า วิชชา เพราะอรรถว่าทำให้แจ้ง. ถามว่า ทำให้แจ้งซึ่งอะไร? ตอบว่า ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาส. บทว่า อวิชฺชา คือ โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เรียกว่า อวิชชา เพราะอรรถว่าไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ตโม คือ โมหะนั่นแหละ เรียกว่า ตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด. บทว่า อาโลโก คือ วิชชานั่นแหละ เรียกว่า อาโลกะ เพราะอรรถว่าทำแสงสว่าง. ในบทนี้ บทว่า วิชฺชา อธิคตา (บรรลุวิชชาแล้ว) นี้เป็นเนื้อความ ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ. การประกอบความในที่นี้คือ วิชชานี้ อันโยคีบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ลำดับนั้น อวิชชาของโยคีผู้บรรลุวิชชาแล้ว ย่อมถูกกำจัด ย่อมพินาศไป. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ (คือ ตโม วิหโต อาโลโก อุปฺปนฺโน) ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบทว่า ยถา ตํ นี้ บทว่า ยถา เป็นอุปมา บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปฺปมตฺตสฺส คือ แห่งผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ปราศจากสติ. บทว่า อาตาปิโน คือ แห่งผู้มีความเพียรเผากิเลส. บทว่า ปหิตตฺตสฺส คือ แห่งผู้มีตนส่งไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต. อธิบายว่า มีตนส่งไปแล้ว. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ – อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด, อวิชชาของโยคีบุคคลนั้นก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน. คือ ท่านได้บรรลุผลอันสมควรแก่การประกอบความเพียรนั้นแล้ว. จุตูปปาตกถายํ วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ในจุตูปปาตกถา บทว่า วิชชา คือ วิชชาคือทิพพจักขุญาณ. บทว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ตติยวิชฺชาย โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อรหตฺตมคฺคญาณตฺถาย. อรหตฺตมคฺโค หิ อาสววินาสนโต อาสวานํ ขโยติ วุจฺจติ, ตตฺร เจตํ ญาณํ ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตาติ. จิตฺตํ อภินินฺนาเมตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อภินีหรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ เอวมาทีสุ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโยติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ, ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ในวิชชาที่ 3 พึงทราบว่า บทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต หมายถึงจตุตถฌานจิตอันเป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคเรียกว่า อาสวานํ ขโย (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็อยู่ในอรหัตตมรรคนั้น เพราะนับเนื่องในอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ คือ น้อมวิปัสสนาจิตไป. ในบทเป็นต้นว่า โส อิทํ ทุกฺขํ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดซึ่งทุกขสัจทั้งปวงตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น ซึ่งเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะ. เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต อิเม อาสวาติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส. สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. มคฺคกฺขเณ หิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผลกฺขเณ [Pg.148] วิมุตฺตํ โหติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสติ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน โส ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ. กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายติอปฺปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ปชานาติ. ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสรูปะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจแห่งกิเลส จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต คือ แห่งภิกษุนั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้. พระองค์ตรัสมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนา. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. จริงอยู่ ในมรรคขณะ จิตย่อมหลุดพ้น, ในผลขณะ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ ทรงแสดงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดธรรมมีอาทิว่า ชาติสิ้นแล้ว. ถามว่า ก็ชาติไหนของท่านสิ้นแล้ว, และท่านรู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้นอย่างไร? ตอบว่า ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อนนั่นเอง, ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ หรือขันธ์ห้าเป็นประเภทในเอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญมรรค, ชาตินั้นชื่อว่าสิ้นแล้ว เพราะถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. พระขีณาสพนั้น เมื่อพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว รู้ว่า เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่มีอยู่ก็ไม่ให้เกิดปฏิสนธิในภพต่อไป ดังนี้ จึงชื่อว่ารู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้น. วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส. ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปุน อิตฺถภาวาย, เอวํ โสฬสวิธกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํ ปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ, อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย. เต จริมกวิญฺญาณนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปชานาติ. อิธ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว. คำว่า วุสิตํ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า ได้อยู่แล้ว ได้อยู่รอบแล้ว, ได้ทำแล้ว ได้ประพฤติแล้ว จบสิ้นแล้ว. คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ายังอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า "พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว". คำว่า กตํ กรณียํ (กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจแม้ทั้ง 16 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้คือปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ในสัจจะ 4 ด้วยมรรค 4 ได้ทำให้สำเร็จแล้ว. จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้น ยังทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกิจที่ควรทำของตน ย่อมรู้ชัดว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว". คำว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ ย่อมรู้ชัดว่า กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ 16 อย่างอย่างนี้ หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อิตฺถตฺตาย ได้แก่ จากความเป็นอย่างนี้, ขันธสันตาน (ความสืบต่อแห่งขันธ์) อื่นจากขันธสันตานที่เป็นไปอยู่ในบัดนี้ ซึ่งมีประการอย่างนี้ ย่อมไม่มีแก่เรา, ส่วนเบญจขันธ์เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้ว ย่อมดำรงอยู่ดุจต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว. ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ เพราะความดับแห่งจริมกวิญญาณ (วิญญาณสุดท้าย) ย่อมรู้ชัดดังนี้. ในที่นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชาคืออรหัตตมรรคญาณ. คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ 4. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อนุจฺจาวจสีลสฺสาติ ยสฺส สีลํ กาเลน หายติ, กาเลน วฑฺฒติ, โส อุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. ขีณาสวสฺส ปน สีลํ เอกนฺตวฑฺฒิตเมว. ตสฺมา โส อนุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. วสีภูตนฺติ [Pg.149] วสิปฺปตฺตํ. สุสมาหิตนฺติ สุฏฺฐุ สมาหิตํ, อารมฺมณมฺหิ สุฏฺฐปิตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. มจฺจุหายินนฺติ มจฺจุํ ชหิตฺวา ฐิตํ. สพฺพปฺปหายินนฺติ สพฺเพ ปาปธมฺเม ปชหิตฺวา ฐิตํ. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. อนฺติมเทหินนฺติ สพฺพปจฺฉิมสรีรธารินํ. ตํ นมสฺสนฺติ โคตมนฺติ ตํ โคตมโคตฺตํ พุทฺธสาวกา นมสฺสนฺติ. อถ วา โคตมพุทฺธสฺส สาวโกปิ โคตโม, ตํ โคตมํ เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ. คำว่า อนิจฺจาวจสีลสฺส (ผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ) คือ ศีลของผู้ใด ย่อมเสื่อมในบางคราว ย่อมเจริญในบางคราว ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีศีลขึ้นๆ ลงๆ. ส่วนศีลของพระขีณาสพย่อมเจริญฝ่ายเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่าผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ. คำว่า วสีภูตํ (ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสี) ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งวสี. คำว่า สุสมาหิตํ (ผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว) ได้แก่ ตั้งมั่นดีแล้ว, ตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์. คำว่า ธีรํ (ผู้มีปัญญา) ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา. คำว่า มจฺจุหายินํ (ผู้ละมัจจุได้) ได้แก่ ผู้ละมัจจุแล้วดำรงอยู่. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ (ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงได้) ได้แก่ ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. คำว่า พุทฺธํ (ผู้รู้) ได้แก่ ผู้รู้สัจจะ 4. คำว่า อนฺติมเทหินํ (ผู้มีร่างกายเป็นที่สุด) ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย. คำว่า ตํ นมสฺสนฺติ โคตมํ (เหล่าชนย่อมนอบน้อมพระโคดมนั้น) คือ พุทธสาวกทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีโคตรว่าโคตมะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้สาวกของพระโคตมพุทธเจ้าก็ชื่อว่าโคตมะ, เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระโคตมะนั้น (คือสาวก) นี้คือความหมาย. ปุพฺเพนิวาสนฺติ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปรมฺปรํ. โยเวตีติ โย อเวติ อวคจฺฉติ. โยเวทีติปิ ปาโฐ. โย อเวทิ, วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ฉ กามาวจเร นว พฺรหฺมโลเก จตฺตาโร จ อปาเย ปสฺสติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญาโวสิโตติ ชานิตฺวา กิจฺจโวสาเนน โวสิโต. มุนีติ โมเนยฺเยน สมนฺนาคโต ขีณาสวมุนิ. เอตาหีติ เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐาหิ ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ. นาญฺญํ ลปิตลาปนนฺติ โย ปนญฺโญ เตวิชฺโชติ อญฺเญหิ ลปิตวจนมตฺตเมว ลปติ, ตมหํ เตวิชฺโชติ น วทามิ, อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวา ปรสฺสปิ ติสฺโส วิชฺชา กเถนฺตเมวาหํ เตวิชฺโชติ วทามีติ อตฺโถ. กลนฺติ โกฏฺฐาสํ. นาคฺฆตีติ น ปาปุณาติ. อิทานิ พฺราหฺมโณ ภควโต กถาย ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กโรนฺโต อภิกฺกนฺตนฺติอาทิมาห. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ (ปุพเพนิวาส) ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน. คำว่า โยเวติ คือ ผู้ใด ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจ. มีบทว่า โยเวที ก็มี. ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว คือ กระทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่รู้แล้ว ดำรงอยู่. คำว่า สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ (ย่อมเห็นสวรรค์และอบาย) คือ ย่อมเห็นกามวจร 6 ชั้น พรหมโลก 9 ชั้น และอบาย 4. คำว่า ชาติกฺขยํ ปตฺโต (ถึงความสิ้นชาติ) คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. คำว่า อภิญฺญาวosito (อยู่จบแล้วด้วยอภิญญา) คือ รู้แล้ว อยู่จบแล้วด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจ. คำว่า มุนิ คือ พระขีณาสพมุนีผู้ประกอบด้วยโมไนยธรรม. คำว่า เอตาหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมมีปุพเพนิวาสญาณเป็นต้นเหล่านี้ที่แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ. คำว่า นาญฺญํ ลปิตลาปนํ (ไม่กล่าวคำพูดที่คนอื่นพูด) คือ ส่วนผู้ใดอื่น กล่าวเพียงถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวว่า "เป็นเตวิชชะ" เราไม่เรียกผู้นั้นว่าเป็นเตวิชชะ, ความว่า เรารู้ด้วยการประจักษ์แก่ตนแล้ว เรียกผู้ที่สามารถกล่าววิชชา 3 แก่ผู้อื่นได้เท่านั้นว่าเป็นเตวิชชะ. คำว่า กลํ ได้แก่ ส่วน. คำว่า นาคฺฆติ คือ ย่อมไม่ถึง. บัดนี้ พราหมณ์เลื่อมใสในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสดงอาการของผู้เลื่อมใส ได้กล่าวคำมีอาทิว่า อภิกฺกนฺตํ (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก). ๙. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร ๖๐. นวเม ยสฺสสฺสูติ ยสฺส ภเวยฺยุํ. ยญฺโญติอาทีสุ ยชิตพฺโพติ ยญฺโญ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สทฺธนฺติ มตกภตฺตํ. ถาลิปาโกติ วรปุริสานํ ทาตพฺพยุตฺตํ ภตฺตํ. เทยฺยธมฺมนฺติ วุตฺตาวเสสํ ยํกิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ นาม. เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺยาติ สพฺพเมตํ ทานํ เตวิชฺเชสุ ทเทยฺย, เตวิชฺชา พฺราหฺมณาว ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตาติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ. ๖๐. ในสูตรที่ 9 คำว่า ยสฺสสฺสุ คือ ยสฺส ภเวยฺยุํ (พึงมีแก่ผู้ใด). ในบททั้งหลายมีคำว่า ยญฺโญ เป็นต้น, ชื่อว่า ยัญญะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงบูชา, นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม. คำว่า สทฺธํ ได้แก่ ข้าวที่อุทิศให้ผู้ตาย. คำว่า ถาลิปาโก ได้แก่ ข้าวที่สมควรแก่การถวายแก่บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า เทยฺยธมฺมํ ได้แก่ เทยยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺย (พึงให้ทานในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3) แสดงว่า พึงให้ทานทั้งหมดนี้ในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3, พราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3 เท่านั้นสมควรที่จะรับ. ที่เหลือในสูตรนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาสังคารวสูตร ๖๑. ทสเม สงฺคารโวติ เอวํนามโก ราชคหนคเร ชิณฺณปฏิสงฺขรณการโก อายุตฺตกพฺราหฺมโณ. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. มยมสฺสูติ เอตฺถ อสฺสูติ [Pg.150] นิปาตมตฺตํ, มยํ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นามาติ อิทเมว อตฺถปทํ. ยญฺญํ ยชามาติ พาหิรสมเย สพฺพจตุกฺเกน สพฺพฏฺฐเกน สพฺพโสฬสเกน สพฺพทฺวตฺตึสาย สพฺพจตุสฏฺฐิยา สพฺพสเตน สพฺพปญฺจสเตนาติ จ เอวํ ปาณฆาตปฏิสํยุตฺโต ยญฺโญ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. อเนกสารีริกนฺติ อเนกสรีรสมฺภวํ. ยทิทนฺติ ยา เอสา. ยญฺญาธิกรณนฺติ ยชนการณา เจว ยาชนการณา จาติ อตฺโถ. เอกสฺมิญฺหิ พหูนํ ททนฺเตปิ ทาเปนฺเตปิ พหูสุปิ พหูนํ เทนฺเตสุปิ ทาเปนฺเตสุปิ ปุญฺญปฏิปทา อเนกสารีริกา นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตุยฺหญฺจ ตุยฺหญฺจ ยชามีติ วทนฺตสฺสาปิ ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ ยชาหีติ อาณาเปนฺตสฺสาปิ จ อเนกสารีริกาว โหติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยสฺส วา ตสฺส วาติ ยสฺมา วา ตสฺมา วา. เอกมตฺตานํ ทเมตีติ อตฺตโน อินฺทฺริยทมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว ทเมติ. เอกมตฺตานํ สเมตีติ อตฺตโน ราคาทิสมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว สเมติ. ปรินิพฺพาเปตีติ ราคาทิปรินิพฺพาเนเนว ปรินิพฺพาเปติ. เอวมสฺสายนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อยํ. ๖๑. ในสูตรที่ 10 คำว่า สงฺคารโว คือ พราหมณ์ผู้รับราชการ ชื่อนี้ เป็นผู้ทำการซ่อมแซมของเก่าในกรุงราชคฤห์. คำว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ในบทว่า มยมสฺสุ นี้ บทว่า อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต, บทว่า มยํ โภ โคตม พฺราหฺมณา นาม (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ชื่อว่าเป็นพราหมณ์) นี้เท่านั้นเป็นบทที่มีความหมาย. คำว่า ยญฺญํ ยชาม (พวกข้าพระองค์ย่อมบูชายัญ) คือ ในลัทธินอกศาสนา ยัญที่ประกอบด้วยการฆ่าสัตว์ เช่น ด้วยสัตว์ 4 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 8 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 16 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 32 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 64 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 100 ตัวทั้งหมด, และด้วยสัตว์ 500 ตัวทั้งหมด ชื่อว่ายัญ. พราหมณ์กล่าวอย่างนี้หมายถึงยัญนั้น. คำว่า อเนกสารีริกํ ได้แก่ เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก. คำว่า ยทิทํ คือ อันใดนี้. คำว่า ยญฺญาธิกรณํ มีความหมายว่า มีการบูชายัญเป็นเหตุ และมีการให้บูชายัญเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่อคนหนึ่งให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, หรือแม้คนจำนวนมากให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, ปฏิปทาที่เป็นบุญชื่อว่า อเนกสารีริกา (เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก). พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. แม้ของผู้ที่กล่าวว่า "ข้าพเจ้าบูชาท่านด้วย ท่านด้วย" และของผู้ที่สั่งว่า "ท่านจงบูชาเถิด ท่านจงบูชาเถิด" (ปฏิปทาที่เป็นบุญ) ก็เป็นอเนกสารีริกาเหมือนกัน. พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้นด้วย. คำว่า ยสฺส วา ตสฺส วา คือ จากผู้ใดก็ตาม. คำว่า เอกมตฺตานํ ทเมติ คือ ย่อมฝึกตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการฝึกอินทรีย์ของตน. คำว่า เอกมตฺตานํ สเมติ คือ ย่อมสงบตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการสงบราคะเป็นต้นของตน. คำว่า ปรินิพฺพาเปติ คือ ย่อมทำให้ปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งราคะเป็นต้นนั่นเทียว. คำว่า เอวมสฺสายํ คือ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ นี้... เอวมิทํ พฺราหฺมณสฺส กถํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปสุฆาตกสํยุตฺตํ มหายญฺญํ อเนกสารีริกํ ปุญฺญปฏิปทํ วเทติ, ปพฺพชฺชามูลกํ ปน ปุญฺญุปฺปตฺติปฏิปทํ เอกสารีริกนฺติ วเทติ. เนวายํ เอกสารีริกํ ชานาติ, น อเนกสารีริกํ, หนฺทสฺส เอกสารีริกญฺจ อเนกสารีริกญฺจ ปฏิปทํ เทเสสฺสามี’’ติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เอถายํ มคฺโคติ เอถ ตุมฺเห, อหมนุสาสามิ, อยํ มคฺโค. อยํ ปฏิปทาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยถา ปฏิปนฺโนติ เยน มคฺเคน ปฏิปนฺโน. อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส อนุตฺตรํ โอคธํ อุตฺตมปติฏฺฐาภูตํ นิพฺพานํ. อิจฺจายนฺติ อิติ อยํ. พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้กล่าวถึงมหายัญอันเนื่องด้วยการฆ่าสัตว์ว่าเป็นบุญญปฏิปทาอันมีสาระมาก แต่กลับกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นเหตุให้เกิดบุญมีบรรพชาเป็นมูลว่าเป็นปฏิปทาอันมีสาระเดียว พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระเดียว ทั้งไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระมาก เอาล่ะ เราจะแสดงปฏิปทาทั้งที่มีสาระเดียวและมีสาระมากแก่เขา” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เตน หิ พฺราหฺมณ` ในบทเหล่านั้น บทว่า `ยถา เต ขเมยฺยาติ` ความว่า ตามที่ท่านพอใจ บทเป็นต้นว่า `อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า `เอถายํ มคฺโคติ` ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราจะพร่ำสอน นี่คือหนทาง บทว่า `อยํ ปฏิปทา` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `ยถา ปฏิปนฺโนติ` ความว่า ปฏิบัติแล้วโดยหนทางใด บทว่า `อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ` ความว่า พระนิพพานอันเป็นที่หยั่งลง คือเป็นที่ตั้งอันสูงสุด หาที่เปรียบมิได้ แห่งพรหมจรรย์อันได้แก่พระอรหัตตมรรค บทว่า `อิจฺจายนฺติ` ตัดบทเป็น `อิติ อยํ` อปฺปฏฺฐตราติ ยตฺถ พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ นตฺถิ. อปฺปสมารมฺภตราติ ยตฺถ พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต [Pg.151] สมารมฺโภ นตฺถิ. เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ ยถา ภวํ โคตโม, ภวญฺจานนฺโท, เอวรูปา มม ปูชิตา, ตุมฺเหเยว ทฺเว ชนา มยฺหํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จาติ อิมมตฺถํ สนฺธาเยตํ วทติ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร มํเยว อิมํ ปญฺหํ กถาเปตุกาโม, อตฺตโน โข ปน วณฺเณ วุตฺเต ปทุสฺสนโก นาม นตฺถี’’ติ. ตสฺมา ปญฺหํ อกเถตุกาโม วณฺณภณเนน วิกฺเขปํ กโรนฺโต เอวมาห. บทว่า `อปฺปฏฺฐตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่ต้องการคนขวนขวายหรือเครื่องมือจำนวนมาก บทว่า `อปฺปสมาสมฺภตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่มีความเบียดเบียนอันได้แก่การเบียดเบียนโดยการตัดการงานของคนจำนวนมาก บทว่า `เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ` ความว่า เปรียบเหมือนท่านพระโคดมและท่านพระอานนท์ บุคคลเช่นนี้ข้าพเจ้าบูชาแล้ว ท่านทั้งสองเท่านั้นเป็นที่บูชาและที่สรรเสริญของข้าพเจ้า พราหมณ์กล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงเนื้อความนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พระอานนทเถระประสงค์จะให้เรานี่แหละตอบปัญหานี้ ก็เมื่อคุณของตนถูกกล่าวถึง คนที่ไม่พอใจย่อมไม่มี” เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงทำการกล่าวให้เขวโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ แล้วได้กล่าวอย่างนี้ น โข ตฺยาหนฺติ น โข เต อหํ. เถโรปิ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺหํ อกเถตุกาโม ปริวตฺตติ, อิมํ ปญฺหํ เอตํเยว กถาเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เอวมาห. บทว่า `น โข ตฺยาหนฺติ` ตัดบทเป็น `น โข เต อหํ` (ความว่า เราไม่ได้ถามท่านอย่างนั้น) ได้ยินว่า แม้พระเถระก็ได้คิดว่า “พราหมณ์นี้ไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงบ่ายเบี่ยงไป เราจะให้พราหมณ์ผู้นี้แหละตอบปัญหานี้” เพราะฉะนั้น จึงได้กล่าวกับพราหมณ์นั้นอย่างนี้ สหธมฺมิกนฺติ สการณํ. สํสาเทตีติ สํสีทาเปติ. โน วิสฺสชฺเชตีติ น กเถติ. ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ ยํนูนาหํ อุโภเปเต วิเหสโต ปริโมเจยฺยํ. พฺราหฺมโณ หิ อานนฺเทน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อกเถนฺโต วิเหเสติ, อานนฺโทปิ พฺราหฺมณํ อกเถนฺตํ กถาเปนฺโต. อิติ อุโภเปเต วิเหสโต โมเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. กา นฺวชฺชาติ กา นุ อชฺช. อนฺตรากถา อุทปาทีติ อญฺญิสฺสา กถาย อนฺตรนฺตเร กตรา กถา อุปฺปชฺชีติ ปุจฺฉติ. ตทา กิร ราชนฺเตปุเร ตีณิ ปาฏิหาริยานิ อารพฺภ กถา อุทปาทิ, ตํ ปุจฺฉามีติ สตฺถา เอวมาห. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ราชนฺเตปุเร อุปฺปนฺนํ กถํ อาโรเจนฺโต อยํ ขฺวชฺช, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ ขฺวชฺชาติ อยํ โข อชฺช. ปุพฺเพ สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตรึ. อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อากาเสเนว คมึสุ เจว อาคมึสุ จาติ เอวํ ปุพฺเพ ปวตฺตํ อากาสคมนํ สนฺธาเยวมาห. เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ อิทํ โส พฺราหฺมโณ ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขู ‘จตฺตาโร ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามา’ติ มญฺเญ เอวมกํสุ, อิทานิ ปจฺจยานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา โสปฺเปน เจว ปมาเทน จ วีตินาเมนฺตี’’ติ ลทฺธิยา เอวมาห. บทว่า `สหธมฺมิกนฺติ` คือ พร้อมทั้งเหตุผล บทว่า `สํสาเทตีติ` คือ ทำให้จมลง บทว่า `โน วิสฺสชฺเชตีติ` คือ ไม่ตอบ บทว่า `ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ` ความว่า ไฉนหนอ เราพึงเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ด้วยว่า พราหมณ์เมื่อไม่ตอบปัญหาที่พระอานนท์ถาม ก็ลำบาก แม้พระอานนท์เมื่อให้พราหมณ์ผู้ไม่ตอบให้ตอบ ก็ลำบาก ทรงดำริว่า เราจะเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ดังนี้แล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า `กา นฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `กา นุ อชฺช` (วันนี้มีเรื่องอะไรกัน) บทว่า `อนฺตรากถา อุทปาทีติ` ความว่า ตรัสถามว่า ระหว่างเรื่องอื่น มีเรื่องอะไรเกิดขึ้น ได้ยินว่า ครั้งนั้น ในพระราชวังชั้นใน ได้มีเรื่องเกิดขึ้นปรารภปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง พระศาสดาทรงดำริว่า เราจะถามเรื่องนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ครั้งนั้น พราหมณ์คิดว่า “บัดนี้ เราสามารถจะกล่าวได้” จึงกราบทูลเรื่องที่เกิดขึ้นในพระราชวังชั้นใน โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า `อยํ ขฺวชฺช โภ โคตม` ในบทเหล่านั้น บทว่า `อยํ ขฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `อยํ โข อชฺช` ในบทว่า `ปุพฺเพ สุทํ` นี้ `สุทํ` เป็นเพียงนิบาต บทว่า `อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ` คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรมอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ` ความว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อไปบิณฑบาต ก็ไปและกลับทางอากาศนั่นเอง พราหมณ์กล่าวอย่างนี้โดยมุ่งหมายถึงการไปทางอากาศที่เคยมีในกาลก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า `เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ` นี้ พราหมณ์นั้นกล่าวด้วยความเห็นว่า “ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายคงจะทำอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า ‘เราจักให้ปัจจัย ๔ เกิดขึ้น’ แต่บัดนี้ เมื่อทราบว่าปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยการนอนหลับและความประมาท” ปาฏิหาริยานีติ [Pg.152] ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนํ อตฺโถ เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) วิตฺถาริโตว. บทว่า `ปาฏิหาริยานีติ` ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดสิ่งที่ตรงกันข้าม บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ` ชื่อว่าอิทธิ เพราะสำเร็จ ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัด (สิ่งที่ตรงกันข้าม) อิทธินั่นแหละเป็นปาฏิหาริย์ ชื่อว่าอิทธิปาฏิหาริย์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อรรถและนัยแห่งภาวนาของบทเป็นต้นว่า `อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา ‘‘อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ กเถติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ. โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ, เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺตา, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา. โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหนฺตุ, กติ มุตฺตาติ. โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถาวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิมิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสํยุตฺโต วาติ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ พหุํ เจปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหตีติ ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ. บทว่า `นิมิตฺเตน อาทิสตีติ` คือ บอกว่า “สิ่งชื่อนี้จักมี” โดยอาศัยนิมิตที่มา นิมิตที่ไป หรือนิมิตที่ยืนอยู่ ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า พระราชาองค์หนึ่งทรงถือไข่มุก ๓ เม็ด ตรัสถามปุโรหิตว่า “ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร” ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ และในสมัยนั้น จิ้งเหลนตัวหนึ่งโผเข้าไปด้วยคิดว่า “เราจะจับแมลงวัน” แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นเพราะเหตุที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า “ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) เป็นไข่มุกก็จริง แต่มีกี่เม็ด ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีก ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งในที่ไม่ไกลได้ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า “๓ เม็ด พระเจ้าข้า” อย่างนี้ บางคนบอกโดยอาศัยนิมิตที่มา พึงทราบการบอกโดยอาศัยนิมิตที่ไปและที่ยืนอยู่ด้วยอุบายนี้ บทว่า `เอวมฺปิ เต มโนติ` ความว่า ใจของท่านเป็นอย่างนี้ คือ มีโสมนัส หรือมีโทมนัส หรือประกอบด้วยกามวิตกเป็นต้น บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `อิติปิ เต จิตฺตนฺติ` ความว่า แม้จิตของท่านก็เป็นอย่างนี้ คือ เป็นไปโดยคิดถึงอรรถนี้และนี้ บทว่า `พหุํ เจปิ อาทิสตีติ` คือ แม้บอกไว้มาก บทว่า `ตเถว ตํ โหตีติ` ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น คือ เป็นไปตามที่บอกไว้นั่นเอง อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทิสติ. บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพมีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา คือ ได้ฟังเสียงของผู้อื่นที่พูดครั้นรู้จิตแล้ว บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอเพ้อพก คนที่หลับ คนที่ประมาท เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไป บทว่า สุตฺวา คือ ครั้นได้ยินเสียงนั้นแล้ว เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้กำลังตรึกถึงสิ่งใด ก็ทายใจของบุคคลนั้นด้วยอาการนั้นว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้’ เป็นต้น ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร มนุสฺโส ‘‘อฏฺฏํ กริสฺสามี’’ติ คามา นครํ คจฺฉนฺโต นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ‘‘วินิจฺฉยสภายํ รญฺโญ จ ราชมหามตฺตานญฺจ อิทํ กเถสฺสามิ อิทํ กเถสฺสามี’’ติ วิตกฺเกนฺโต ราชกุลํ คโต วิย รญฺโญ ปุรโต ฐิโต วิย อฏฺฏการเกน สทฺธึ [Pg.153] กเถนฺโต วิย จ อโหสิ, ตสฺส ตํ วิตกฺกวิปฺผารวเสน นิจฺฉรนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโก ปุริโส ‘‘เกนฏฺเฐน คจฺฉสี’’ติ อาห. อฏฺฏกมฺเมนาติ. คจฺฉ, ชโย เต ภวิสฺสตีติ. โส คนฺตฺวา อฏฺฏํ กตฺวา ชยเมว ปาปุณิ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าเหล่านี้ - ได้ยินว่า ชายคนหนึ่งคิดว่า ‘เราจักไปว่าความ’ จึงเดินทางจากหมู่บ้านไปสู่เมือง จำเเต่ที่ที่ออกไป ก็คิดไปว่า ‘ในศาลที่วินิจฉัยคดี เราจักกราบทูลเรื่องนี้ๆ แด่พระราชาและราชมหาอำมาตย์’ เป็นประหนึ่งว่าไปถึงราชสำนักแล้ว เป็นประหนึ่งว่ายืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระราชา และเป็นประหนึ่งว่ากำลังพูดอยู่กับคู่ความ ได้มีแล้ว บุรุษคนหนึ่งได้ยินเสียงของเขาที่เปล่งออกมาด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไปนั้น จึงกล่าวว่า ‘ท่านไปด้วยเรื่องอะไร’ (เขาตอบว่า) ‘ด้วยเรื่องคดีความ’ (บุรุษนั้นจึงกล่าวว่า) ‘ไปเถิด ชัยชนะจักมีแก่ท่าน’ เขาไปว่าความแล้ว ก็ได้รับชัยชนะนั่นเทียว อปโรปิ เถโร โมฬิยคาเม ปิณฺฑาย จริ. อถ นํ นิกฺขมนฺตํ เอกา ทาริกา อญฺญวิหิตา น อทฺทส. โส คามทฺวาเร ฐตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกตฺวา ตํ ทิสฺวา วิตกฺเกนฺโต อคมาสิ. คจฺฉนฺโตเยว จ ‘‘กึ นุ โข กุรุมานา ทาริกา น อทฺทสา’’ติ วจีเภทํ อกาสิ. ปสฺเส ฐิโต เอโก ปุริโส สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, โมฬิยคาเม จริตฺถา’’ติ อาห. อีกเรื่องหนึ่ง พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในโมฬิยคาม ครั้งนั้น เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจไปอื่นเสีย จึงไม่เห็นท่านผู้กำลังออกจากบ้าน ท่านยืนอยู่ที่ประตูบ้าน หันกลับมาแลดู เห็นเด็กหญิงนั้นแล้วก็คิดไป ขณะที่กำลังเดินไปนั่นเอง ท่านได้เปล่งวาจาว่า ‘เด็กหญิงทำอะไรอยู่หนอ จึงไม่เห็นเรา’ บุรุษคนหนึ่งซึ่งยืนอยู่ข้างๆ ได้ยินแล้วจึงกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ ท่านได้เที่ยวไปในโมฬิยคาม’ มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ อปโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐ วา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธายเยว ชานาติ, ‘‘เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม – ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ…เป… อรหา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรวตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ [Pg.154] โหตีติ เอตํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวิ นาม นตฺถิ. บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ได้แก่ จิตตสังขารอันตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ คือ ย่อมรู้ชัดว่า ‘จักตรึก จักให้เป็นไป’ และเมื่อรู้ชัด ย่อมรู้ด้วยอาการ (คือแนวโน้ม), ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น, ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาการ คือ ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาด้วยอาการอย่างใด จักยังปฐมฌาน...ฯลฯ...หรือจตุตถฌาน หรือสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น คือ เมื่อเริ่มวิปัสสนาครั้งแรกนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มวิปัสสนาด้วยอาการอย่างใด จักยังโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...หรืออรหัตตมรรคให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า ‘มโนสังขารของบุคคลนี้ตั้งไว้ดีแล้วด้วยอาการอย่างใด, ในลำดับต่อจากจิตชื่อนี้ เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้, เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ สมาธิของเขาจักเป็นฝ่ายเสื่อม หรือฝ่ายตั้งมั่น หรือฝ่ายวิเศษ หรือฝ่ายชำแรกกิเลส หรือจักยังอภิญญาทั้งหลายให้บังเกิด’ ในบรรดาผู้รู้นั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยะ แม้ในหมู่พระอริยะ พระอริยบุคคลชั้นต่ำย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูง แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ...ฯลฯ...พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมไม่เข้า (ผลสมาบัติ) ของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ จริงอยู่ สมาบัติชั้นต่ำๆ ของท่านเหล่านั้น ย่อมมีได้ในบุคคลชั้นต่ำๆ นั้นๆ เท่านั้น บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สิ่งที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไป ย่อมไม่มี เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสา กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคํ ปชหถ. อิทญฺจ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ. บทว่า เอวํ วิตกฺเกถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังเนกขัมมวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว จงตรึกอย่างนี้ บทว่า มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังกามวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว อย่าได้ตรึกอย่างนี้ บทว่า เอวํ มนสิกโรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำไว้ในใจซึ่งอนิจจสัญญาอย่างเดียว หรือสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทุกขสัญญาเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า มา เอวํ ความว่า ท่านทั้งหลายอย่าทำไว้ในใจโดยนัยว่า ‘เที่ยง’ เป็นต้น บทว่า อิทํ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละราคะในเบญจกามคุณนี้ บทว่า อิทญฺจ อุปสมฺปชฺช ความว่า ท่านทั้งหลายจงเข้าถึง คือ บรรลุ ทำให้สำเร็จ ซึ่งโลกุตรธรรมอันมีประเภทเป็นมรรค ๔ ผล ๔ นี้เท่านั้น แล้วอยู่เถิด มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ มายาย สมานการณชาติกํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. มายากาโรปิ หิ อุทกํ คเหตฺวา เตลํ กโรติ, เตลํ คเหตฺวา อุทกนฺติ เอวํ อเนกรูปํ มายํ ทสฺเสติ. อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมวาติ. อิทมฺปิ เม, โภ โคตม, ปาฏิหาริยํ มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ จินฺตามณิกวิชฺชาสริกฺขกตํ สนฺธาย เอวํ อาห. จินฺตามณิกวิชฺชํ ชานนฺตาปิ หิ อาคจฺฉนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อยํ อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต อาคจฺฉตี’’ติ ชานนฺติ. ตถา ‘‘อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต ฐิโต, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิปนฺโน’’ติ ชานนฺติ. บทว่า มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายติ ความว่า ย่อมปรากฏเป็นประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นชนิดที่มีเหตุเสมอกับมายากล จริงอยู่ แม้นักมายากลก็เอาน้ำมาทำเป็นน้ำมัน เอาน้ำมันมาทำเป็นน้ำ ดังนี้ ย่อมแสดงมายากลมีรูปต่างๆ บทว่า อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมว ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ปาฏิหาริย์นี้ก็ปรากฏแก่ข้าพเจ้าประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นไปกับด้วยมายากล (ท่าน) กล่าวอย่างนี้หมายถึงการทำให้เป็นเช่นเดียวกับจินดามณิวิชชา จริงอยู่ แม้ผู้รู้จินดามณิวิชชา เห็นคนที่กำลังมาเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า ‘คนนี้กำลังคิดเรื่องชื่อนี้มา’ ฉันใด ก็ย่อมรู้ว่า ‘เขายืนคิดเรื่องชื่อนี้, เขานั่งคิดเรื่องชื่อนี้, เขานอนคิดเรื่องชื่อนี้’ ฉันนั้น อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ อิธ พฺราหฺมโณ อวเสสํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ พาหิรกนฺติ น คณฺหิ. อิทญฺจ ปน สพฺพํ โส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส วณฺณํ กเถนฺโตเยว อาห. อทฺธา โข ตฺยายนฺติ เอกํเสเนว ตยา อยํ. อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตาติ มม คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา มเมว คุณานํ สนฺติกํ อุปนีตา วาจา ภาสิตา. อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามีติ อปิจ เต อหเมว กเถสฺสามีติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า อภิกฺกนฺตตรํ ได้แก่ งดงามกว่า บทว่า ปณีตตรํ ได้แก่ ประณีตกว่า ในบทว่า ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารํ นี้ พราหมณ์ไม่ได้ถือเอาอาเทศนาปาฏิหาริย์ที่เหลือว่าเป็นของภายนอก (ศาสนา) ก็คำทั้งหมดนี้ พราหมณ์นั้นกล่าวเมื่อต้องการจะพรรณนาคุณของพระตถาคตเท่านั้น บทว่า อทฺธา โข ตฺยายํ ความว่า ท่านได้...โดยส่วนเดียวแน่แท้ บทว่า อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตา ความว่า ท่านได้กล่าววาจาที่กระทบกระทั่งคุณของเราแล้วน้อมเข้ามาใกล้คุณของเรานั่นเอง บทว่า อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ ความว่า ยิ่งกว่านั้น เราเองจักบอกแก่ท่าน ที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น พฺราหฺมณวคฺโค ปฐโม. พราหมณวรรคที่ ๑ (๗) ๒. มหาวคฺโค (๗) ๒. มหาวรรค ๑. ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาติตถายตนสูตร ๖๒. ทุติยสฺส [Pg.155] ปฐเม ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ ชานิตพฺพํ, ติตฺถกรา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยสาวกา ชานิตพฺพา. ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิกรา นาม ตาสํ ทิฏฺฐีนํ อุปฺปาทกา. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. ติตฺถิยสาวกา นาม เตสํ ปจฺจยทายกา. อายตนนฺติ ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายตนํ นาม. ๖๒. ในปฐมสูตร แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ติตฺถายตนานิ ได้แก่ อายตนะที่เป็นดุจท่า หรือ อายตนะของพวกเดียรถีย์ ในบทนั้น พึงทราบคำว่า ติตถะ, พึงทราบคำว่า ติตถกร, พึงทราบคำว่า เดียรถีย์, พึงทราบคำว่า สาวกของเดียรถีย์ ชื่อว่า ติตถะ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ติตถกร ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า เดียรถีย์ ได้แก่ ชนเหล่าใดชอบใจ อดทน (ยอมรับ) ทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า สาวกของเดียรถีย์ ได้แก่ ปัจจัยทายกของเดียรถีย์เหล่านั้น บทว่า อายตนํ ความว่า ในคำว่า ‘แคว้นกัมโพชะเป็นอายตนะของม้าทั้งหลาย, ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโคทั้งหลาย’ นี้ ชื่อว่า อายตนะ ได้แก่ สถานที่เกิด ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา; ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ. (อ. นิ. ๕.๓๘) – ในคำว่า ‘ฝูงนกย่อมอาศัยต้นไม้อันเป็นที่รื่นรมย์นั้น, ผู้ต้องการร่มเงาย่อมไปสู่ร่มเงา, ผู้บริโภคผลย่อมไปเพื่อผล’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๓๘) – เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, วิมุตฺตายตนานี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอตฺถ การณํ. ตํ อิธ สพฺพมฺปิ ลพฺภติ. สพฺเพปิ หิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรณมานาปิ เอเตสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตาเนว ตีณิ การณานีติ ติตฺถภูตานิ สญฺชาติอาทินา อตฺเถน อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. สมนุยุญฺชิยมานานีติ กา นาเมตา ทิฏฺฐิโยติ เอวํ ปุจฺฉิยมานานิ. สมนุคาหิยมานานีติ กึการณา เอตา ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เอวํ สมฺมา อนุคฺคาหิยมานานิ. สมนุภาสิยมานานีติ ปฏินิสฺสชฺเชถ เอตานิ ปาปกานิ ทิฏฺฐิคตานีติ เอวํ สมฺมา อนุสาสิยมานานิ. อปิจ ตีณิปิ เอตานิ อนุโยคปุจฺฉาเววจนาเนว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ – ‘‘สมนุยุญฺชตีติ วา สมนุคฺคาหตีติ วา สมนุภาสตีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ. ในคาถานั้น (อายตนะ) หมายถึง สถานที่ชุมนุม ในคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตตายตนะ ๕ ประการเหล่านี้’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๒๖) (อายตนะ) หมายถึง เหตุ ในที่นี้ ย่อมได้ความหมายทั้งหมดนั้น จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, แม้เมื่อประชุมกัน ก็ย่อมประชุม ชุมนุมกันในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, และในการเป็นผู้มีทิฏฐิของพวกเขา ฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ แม้เพราะอรรถว่าเป็นอายตนะ (คือเป็นที่เกิดเป็นต้น) ที่เป็นดุจท่า แม้เพราะอรรถนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ เพราะเป็นอายตนะของพวกเดียรถีย์ บทว่า สมนุยุญฺชิยมานานิ คือ ถูกสอบถามอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้ชื่ออะไร’ บทว่า สมนุคาหิยมานานิ คือ ถูกซักไซ้โดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร’ บทว่า สมนุภาสิยมานานิ คือ ถูกพร่ำสอนโดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงสละคืนทิฏฐิคตะอันลามกเหล่านี้เสีย’ อีกอย่างหนึ่ง ทั้ง ๓ บทนี้เป็นไวพจน์ของการสอบสวนและสอบถามนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘บทว่า สมนุยุญฺชติ ก็ดี บทว่า สมนุคฺคาหติ ก็ดี บทว่า สมนุภาสติ ก็ดี เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดแต่อันนั้น เป็นอันนั้นนั่นเอง’ ดังนี้ ปรมฺปิ คนฺตฺวาติ อาจริยปรมฺปรา ลทฺธิปรมฺปรา อตฺตภาวปรมฺปราติ เอเตสุ ยํกิญฺจิ ปรมฺปรํ คนฺตฺวาปิ. อกิริยาย สณฺฐหนฺตีติ อกิริยมตฺเต สํติฏฺฐนฺติ. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ ปาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย ปุพฺเพกตวาที. อมฺหากํ อาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที[Pg.156], อมฺหากํ ปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที. อมฺหากํ อาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ ปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ หิ เอตานิ อาจริยปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตลทฺธิโก, อมฺหากํ ปาจริโย…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยลทฺธิโก’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ ลทฺธิปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส อตฺตภาโว ปุพฺเพกตเหตุ, อมฺหากํ ปาจริยสฺส…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริยสฺส อตฺตภาโว อเหตุ อปจฺจโย’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ อตฺตภาวปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. เอวํ ปน สุวิทูรมฺปิ คจฺฉนฺตานิ อกิริยมตฺเตเยว สณฺฐหนฺติ, เอโกปิ เอเตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ กตฺตา วา กาเรตา วา น ปญฺญายติ. บทว่า ปรมฺปิ คนฺตฺวา คือ แม้ไปสู่ลำดับใดลำดับหนึ่งในบรรดาลำดับเหล่านี้ คือ ลำดับอาจารย์ ลำดับลัทธิ ลำดับอัตภาพ บทว่า อกิริยาย สณฺฐหนฺติ คือ ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำ จริงอยู่ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอาจารย์ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับลัทธิ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อัตภาพของอาจารย์ของพวกเรามีกรรมเก่าเป็นเหตุ, อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอัตภาพ แต่อย่างไรก็ดี (ติตถายตนะเหล่านั้น) แม้ดำเนินไปไกลแสนไกลอย่างนี้ ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำเท่านั้น, ไม่ปรากฏผู้กระทำหรือผู้ให้กระทำแม้สักคนเดียวในบรรดาผู้มีทิฏฐิเหล่านี้ ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ วุตฺเต ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต โหติ, อยํ ปน สมฺมุติกถา นาม โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, อนุภวติ วา. ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพกตการณา, ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เย วา อิเม ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา วาตสมุฏฺฐานา สนฺนิปาติกา อุตุปริณามชา วิสมปริหารชา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธาติ อฏฺฐ โรคา วุตฺตา, เตสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียนฺติ ตโย กมฺมราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายกมฺมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนีโย วิปาโก อุปปชฺชเวทนีโย อปรปริยายเวทนีโยติ ตโย วิปากราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายวิปากเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม กุสลเจตนา อกุสลเจตนา วิปากเจตนา กิริยเจตนาติ จตฺตาโร เจตนาราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ตโย ปฏิพาหิตฺวา เอกํ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. บทว่า ปุริสปุคฺคโล คือ สัตว์ จริงอยู่ แม้เมื่อกล่าวว่า ปุริโส ก็ดี เมื่อกล่าวว่า ปุคฺคโล ก็ดี ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์นั่นเอง แต่คำนี้ชื่อว่า สมมุติกถา คือ ผู้ใดรู้อย่างไร ก็ย่อมกล่าวถึงผู้นั้นอย่างนั้น บทว่า ปฏิสํเวเทติ คือ ย่อมรู้ (เวทนา) ที่เกิดขึ้นในสันดานของตน, กระทำให้เป็นที่รู้กัน, หรือว่า ย่อมเสวย (อารมณ์) บทว่า ปุพฺเพกตเหตุ ความว่า ย่อมเสวย (สุขทุกข์) เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อน, คือเสวยด้วยปัจจัยคือกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น ด้วยบทนี้ (พวกนิครนถ์) ย่อมปฏิเสธกรรมเวทนาและกิริยาเวทนาเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว หรือว่า บรรดาอาพาธ ๘ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ อาพาธอันมีดีเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีลมเป็นสมุฏฐาน, อาพาธที่เกิดแต่สันนิบาต, อาพาธที่เกิดแต่ความแปรปรวนแห่งอุตุ, อาพาธที่เกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ, อาพาธที่เกิดแต่ความพยายาม (ของผู้อื่น), อาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม, ในอาพาธเหล่านั้น พวกเขาย่อมปฏิเสธ ๗ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว บรรดากองกรรม ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยายเวทนียกรรม, ในกองกรรมเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายกรรมอย่างเดียว บรรดากองวิบาก ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ วิบากที่เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะ, วิบากที่เป็นอุปปัชชเวทนียะ, วิบากที่เป็นอปราปริยายเวทนียะ, ในกองวิบากเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายวิบากอย่างเดียว บรรดากองเจตนา ๔ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ กุศลเจตนา อกุศลเจตนา วิปากเจตนา กิริยาเจตนา, ในกองเจตนาเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๓ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเจตนาอย่างเดียว อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ อิสฺสรนิมฺมานการณา, อิสฺสเรน นิมฺมิตตฺตา ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ หิ เตสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา [Pg.157] ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อเหตุอปจฺจยา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อิสฺสรนิมฺมานการณาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ โรเคสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพ ปฏิพาหนฺติ, เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จ ตีสุ กมฺมราสีสุ ตีสุ วิปากราสีสุ จตูสุ เจตนาราสีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพปิ ปฏิพาหนฺติ. บทว่า Issaranimmānahetūti ความว่า เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์เพราะความเป็นสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้าสร้างขึ้น จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรค ๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด และไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในกองกรรม ๓ กองวิบาก ๓ กองเจตนา ๔ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมดเช่นกัน อเหตุอปจฺจยาติ เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ วินา, อการเณเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อเหตุอปจฺจยาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ โรคาทีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ. บทว่า Ahetuapaccayāti ความว่า เว้นเหตุและปัจจัย อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์โดยไม่มีสาเหตุเลย จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรคเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด เอวํ สตฺถา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ วทามีติ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ ทสฺเสติ. ลทฺธิญฺหิ อปฺปติฏฺฐาเปตฺวา นิคฺคยฺหมานา ลทฺธิโต ลทฺธึ สงฺกมนฺติ, โภ โคตม, น มยํ ปุพฺเพกตวาทํ วทามาติอาทีนิ วทนฺติ. ลทฺธิยา ปน ปติฏฺฐาปิตาย สงฺกมิตุํ อลภนฺตา สุนิคฺคหิตา โหนฺติ, อิติ เนสํ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ อาห. เตนหายสฺมนฺโตติ เตน หิ อายสฺมนฺโต. กึ วุตฺตํ โหติ – ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอวํ สนฺเต เตน ตุมฺหากํ วาเทน. ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ ปุพฺเพกตเหตูติ เย เกจิ โลเก ปาณํ อติปาเตนฺติ, สพฺเพ เต ปุพฺเพกตเหตุ ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ. กึการณา? น หิ ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺตนา กตมูลเกน น อาณตฺติมูลเกน น อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา น อเหตุอปจฺจยา สกฺกา ปฏิสํเวเทตุํ, ปุพฺเพกตเหตุเยว ปฏิสํเวเทตีติ อยํ โว ลทฺธิ. ยถา จ ปาณาติปาติโน, เอวํ ปาณาติปาตา วิรมนฺตาปิ ปุพฺเพกตเหตุเยว วิรมิสฺสนฺตีติ. อิติ ภควา เตสํเยว ลทฺธึ คเหตฺวา เตสํ นิคฺคหํ อาโรเปติ. อิมินา นเยน อทินฺนาทายิโนติอาทีสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา. พระศาสดา ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงมาติกานั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า evaṃ vadāmi (เรากล่าวอย่างนี้) ทรงแสดงว่า เรากล่าวอย่างนี้เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน จริงอยู่ เมื่อยังมิได้ทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิ เมื่อถูกทรงข่มขี่อยู่ เขาย่อมเปลี่ยนจากลัทธิหนึ่งไปสู่อีกลัทธิหนึ่ง กล่าวคำมีอาทิว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ามิได้กล่าววาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุ ก็เมื่อทรงให้ยึดมั่นในลัทธิแล้ว เขาไม่อาจจะเปลี่ยนไปได้ จึงชื่อว่าเป็นอันถูกข่มขี่ไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า evaṃ vadāmi เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน บทว่า Tenahāyasmanto ความว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ความหมายที่ตรัสไว้คืออะไร คือ ถ้าคำนั้นเป็นจริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ตามวาทะของท่านทั้งหลาย บทว่า Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetūti (จักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ) ความว่า ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกย่อมฆ่าสัตว์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ เพราะเหตุไร เพราะว่า กรรมคือปาณาติบาตนั้น อันใครๆ ไม่อาจเสวยได้ เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า ก็หาไม่ เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ก็หาไม่ แต่ย่อมเสวยได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น นี้คือลัทธิของท่านทั้งหลาย และฉันใด ชนทั้งหลายเป็นผู้ทำปาณาติบาต ฉันนั้น แม้ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต ก็จักงดเว้นได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงยกลัทธิของพวกเขาขึ้นมานั่นแหละ แล้วทรงข่มพวกเขา พึงทราบการประกอบความในบททั้งหลายมีอาทิว่า adinnādāyino (ผู้ลักทรัพย์) โดยนัยนี้ สารโต [Pg.158] ปจฺจาคจฺฉตนฺติ สารภาเวน คณฺหนฺตานํ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. อิทํ วา กรณียํ อิทํ วา อกรณียนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – อิทํ วา กรณียนฺติ กตฺตพฺพสฺส กรณตฺถาย, อิทํ วา อกรณียนฺติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณตฺถาย กตฺตุกมฺยตา วา ปจฺจตฺตปุริสกาโร วา น โหติ. ฉนฺทวายาเมสุ วา อสนฺเตสุ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติปิ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติปิ น โหติ. อิติ กรณียากรณีเย โข ปน สจฺจโต เถตโต อนุปลพฺภิยมาเนติ เอวํ กตฺตพฺเพ จ อกตฺตพฺเพ จ ภูตโต ถิรโต อปญฺญายมาเน อลพฺภมาเน. ยทิ หิ กตฺตพฺพํ กาตุํ อกตฺตพฺพโต จ วิรมิตุํ ลเภยฺย, กรณียากรณียํ สจฺจโต เถตโต อุปลพฺเภยฺย. ยสฺมา ปน อุภยมฺปิ ตํ เอส นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตํ สจฺจโต เถตโต น อุปลพฺภติ, เอวํ ตสฺมึ จ อนุปลพฺภิยมาเนติ อตฺโถ. มุฏฺฐสฺสตีนนฺติ นฏฺฐสฺสตีนํ วิสฺสฏฺฐสฺสตีนํ. อนารกฺขานํ วิหรตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิรารกฺขานํ วิหรนฺตานํ. น โหติ ปจฺจตฺตํ สหธมฺมิโก สมณวาโทติ เอวํ ภูตานํ ตุมฺหากํ วา อญฺเญสํ วา มยํ สมณาติ ปจฺจตฺตํ สการโณ สมณวาโท น โหติ น อิชฺฌติ. สมณาปิ หิ ปุพฺเพกตการณาเยว โหนฺติ, อสฺสมณาปิ ปุพฺเพกตการณาเยวาติ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. นิคฺคโห โหตีติ มม นิคฺคโห โหติ, เต ปน นิคฺคหิตา โหนฺตีติ. บทว่า Sārato paccāgacchatanti ความว่า สำหรับผู้ที่ถือเอาโดยความเป็นสาระ บทว่า Chandoti ได้แก่ ฉันทะคือความพอใจที่จะทำ ในบทว่า Idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti (สิ่งนี้ควรทำ หรือสิ่งนี้ไม่ควรทำ) นี้ มีความประสงค์ดังนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะทำเพื่อกระทำสิ่งที่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ควรทำ หรือความเพียรพยายามของบุรุษเฉพาะตนเพื่อไม่กระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ไม่ควรทำ ย่อมไม่มี หรือเมื่อฉันทะและวายามะไม่มีอยู่ แม้ความคิดว่า “สิ่งนี้ควรทำ” หรือ “สิ่งนี้ไม่ควรทำ” ก็ไม่มี บทว่า Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāneti (ดังนั้น เมื่อกรณียะและอกรณียะ หาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง) ความว่า เมื่อสิ่งที่ควรทำและสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่ปรากฏ ไม่สามารถหาได้โดยความเป็นจริง โดยความมั่นคง อย่างนี้ จริงอยู่ หากบุคคลพึงสามารถทำสิ่งที่ควรทำ และงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำได้แล้วไซร้ กรณียะและอกรณียะก็พึงหาได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง แต่เพราะเหตุที่บุคคลนี้หาไม่ได้ทั้งสองอย่างนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงหาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง อธิบายว่า เมื่อสิ่งนั้นหาไม่ได้อย่างนี้ บทว่า Muṭṭhassatīnanti ได้แก่ ผู้มีสติอันหลงลืม ผู้มีสติอันปล่อยไปแล้ว บทว่า Anārakkhānaṃ viharatanti ความว่า สำหรับผู้ที่อยู่โดยไม่มีการระวังรักษาในทวารทั้ง ๖ บทว่า Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādoti (วาทะว่าสมณะที่สมเหตุสมผลเฉพาะตนย่อมไม่มี) ความว่า สำหรับท่านทั้งหลายหรือผู้อื่นผู้เป็นเช่นนี้ วาทะว่าสมณะที่มีเหตุผลเฉพาะตนว่า “เราเป็นสมณะ” ย่อมไม่มี ย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ แม้ความเป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น แม้ความไม่เป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น บทว่า Sahadhammikoti ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า Niggaho hotīti (การข่มย่อมมี) ความว่า การข่มของเราย่อมมี แต่พวกเขาเป็นผู้ถูกข่มแล้ว เอวํ ปุพฺเพกตวาทิโน นิคฺคเหตฺวา อิทานิ อิสฺสรนิมฺมานวาทิโน นิคฺคเหตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพกตวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, ตถา อเหตุกวาเทปิ. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่าการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave พึงทราบอรรถแห่งพระดำรัสนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพกตวาทะนั่นเทียว แม้ในอเหตุกวาทะก็เช่นเดียวกัน เอวํ อิเมสํ ติตฺถายตนานํ ปรมฺปิ คนฺตฺวา อกิริยาย สณฺฐหนภาเวน ตุจฺฉภาวํ อนิยฺยานิกภาวํ, อสารภาเวน ถุสโกฏฺฏนสทิสตํ อาปชฺชนภาเวน อคฺคิสญฺญาย ธมมานขชฺชุปนกสริกฺขตํ ตํทิฏฺฐิกานํ ปุริมสฺสปิ มชฺฌิมสฺสปิ ปจฺฉิมสฺสปิ อตฺถทสฺสนตาย อภาเวน อนฺธเวณูปมตํ สทฺทมตฺเตเนว ตานิ คเหตฺวา สารทิฏฺฐิกานํ ปถวิยํ ปติตสฺส เพลุวปกฺกสฺส ททฺทภายิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘ปถวี สํวฏฺฏมานา อาคจฺฉตี’’ติ สญฺญาย ปลายนฺเตน สสเกน สริกฺขภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตนา เทสิตสฺส ธมฺมสฺส สารภาวญฺเจว นิยฺยานิกภาวญฺจ ทสฺเสตุํ อยํ [Pg.159] โข ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนิคฺคหิโตติ อญฺเญหิ อนิคฺคหิโต นิคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อสํกิลิฏฺโฐติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ, ‘‘สํกิลิฏฺฐํ นํ กริสฺสามา’’ติ ปวตฺเตหิปิ ตถา กาตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อนุปวชฺโชติ อุปวาทวินิมุตฺโต. อปฺปฏิกุฏฺโฐติ ‘‘กึ อิมินา หรถ น’’นฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิโต, อนุปกฺกุฏฺโฐ วา. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. อปณฺฑิตานญฺหิ อชานิตฺวา กเถนฺตานํ วจนํ อปฺปมาณํ. ตสฺมา วิญฺญูหีติ อาห. ครั้นทรงแสดงแล้วอย่างนี้ ซึ่งความเป็นของเปล่าและความที่มิใช่ข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์ เพราะตั้งมั่นอยู่ในอกิริยทิฏฐิ แม้เมื่อสืบต่อไปในลัทธิอันเป็นบ่อเกิดแห่งทิฏฐิเหล่านี้, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนการตำแกลบ เพราะไม่มีสาระ, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนหิ่งห้อยที่ถูกเป่าด้วยสำคัญว่าเป็นไฟ เพราะเข้าถึง (ภาวะเช่นนั้น), ซึ่งความที่เปรียบเหมือนแถวคนตาบอด เพราะไม่มีการเห็นอรรถะ ทั้งของคนรุ่นก่อน รุ่นกลาง และรุ่นหลัง ในบรรดาผู้มีทิฏฐินั้น, และซึ่งความที่เปรียบเหมือนกระต่ายที่ได้ยินเสียงผลมะตูมสุกหล่นลงบนพื้นดินดัง ‘ดัดทะ’ แล้ววิ่งหนีไปด้วยสำคัญว่า ‘แผ่นดินกำลังถล่มมา’ ของพวกสมณพราหมณ์ผู้ยึดถือว่ามีสาระโดยถือเอาลัทธิเหล่านั้นเพียงแค่เสียงเล่าลือ, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมมีสาระและความเป็นข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์แห่งธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อยํ โข ปน ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนี้แล) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิคฺคหิโต ความว่า ใครๆ อื่นข่มไม่ได้ คือใครๆ ไม่สามารถจะข่มได้ บทว่า อสงฺกิลิฏฺโฐ ความว่า ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คือแม้พวกที่พยายามว่า "เราจักทำให้ธรรมนี้เศร้าหมอง" ก็ไม่สามารถจะทำได้อย่างนั้น บทว่า อนุปวชฺโช ความว่า พ้นจากคำตำหนิติเตียน บทว่า อปฺปฏิกุฏฺโฐ ความว่า ไม่ถูกคัดค้านอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยธรรมนี้ พวกท่านจงนำไปทิ้งเสีย" หรือไม่ถูกบริภาษ บทว่า วิญฺญูหิ ความว่า โดยวิญญูชนทั้งหลาย จริงอยู่ คำของคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แล้วกล่าว ย่อมประมาณไม่ได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วิญฺญูหิ อิทานิ ตสฺส ธมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมา ฉ ธาตุโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา ยถาปฏิปาฏิยา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน อิมา ฉ ธาตุโยติอาทิมาห. ตตฺถ ธาตุโยติ สภาวา. นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวปฺปกาสโก หิ สภาวฏฺโฐ ธาตฺวฏฺโฐ นาม. ผสฺสายตนานีติ วิปากผสฺสานํ อากรฏฺเฐน อายตนานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารปาเทหิ อฏฺฐารสสุ ฐาเนสุ มนสฺส อุปวิจารา. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั้น จึงทรงตั้งปัญหาถามว่า "กตโม จ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนั้นเป็นไฉน) แล้วทรงวางมาติกาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" (ธาตุ ๖ ประการเหล่านี้) เมื่อจะทรงจำแนกแสดงไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" อีก ในบทเหล่านั้น บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะทั้งหลาย จริงอยู่ อรรถว่าสภาวะ ชื่อว่าอรรถแห่งธาตุ เพราะเป็นเครื่องประกาศความเป็นสภาวะที่มิใช่ชีวะมิใช่สัตว์ บทว่า ผสฺสายตนานิ ความว่า ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิดแห่งวิบากผัสสะทั้งหลาย บทว่า มโนปวิจารา ความว่า การเที่ยวไปเนืองๆ ของใจในฐานะ ๑๘ แห่ง ด้วยวิตกและวิจารเป็นบาท ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. เอวมิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ, วิตฺถารโตว วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ อุภยถาปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. บทว่า ปฐวีธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะเป็นที่ตั้ง บทว่า อาโปธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่เกาะกุม บทว่า เตโชธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ทำให้สุก บทว่า วาโยธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ค้ำจุน บทว่า อากาสธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ไม่ถูกสัมผัส บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่รู้แจ้ง ဓာตุกัมมัฏฐานนี้มาแล้วอย่างนี้ ก็แต่ว่า ဓာตุกัมมัฏฐานนั้น ในที่ซึ่งมาโดยย่อ ควรกล่าวได้ทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ซึ่งมาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ ควรกล่าวโดยพิสดารเท่านั้น แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กัมมัฏฐานนี้มาแล้วโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ประการ กัมมัฏฐานนั้นควรกล่าวได้ทั้งสองอย่าง สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺโตปิ เอวํ ปริคฺคณฺหาติ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ อิมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, อากาสธาตุ อุปาทารูปํ. เอกสฺมึ จ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เสสานิ เตวีสติ ทิฏฺฐาเนวาติ สลฺลกฺเขตพฺพานิ. วิญฺญาณธาตูติ จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นาม. จตฺตาริ ปน มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทารูปํ [Pg.160] รูปกฺขนฺโธ นาม. ตตฺถ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นามํ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวเยว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ เอวํ เอกสฺส ภิกฺขุโน สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. แม้ผู้ที่กำหนดกัมมัฏฐานโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ย่อมกำหนดอย่างนี้ว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ สี่อย่างนี้เป็นมหาภูตรูป, อากาสธาตุเป็นอุปาทายรูป และพึงกำหนดว่า เมื่อเห็นอุปาทายรูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือ ๒๓ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ จิต เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่เกิดร่วมกับจิตนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์, ขันธ์ ๔ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปขันธ์ ส่วนมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่ารูปขันธ์ ในขันธ์เหล่านั้น อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม, รูปขันธ์เป็นรูป ดังนี้จึงมีเพียงธรรม ๒ อย่างคือนามและรูปเท่านั้น, นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งพึงทราบกัมมัฏฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตผลโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ อย่างนี้ วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหนฺโต ปน จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหิตฺวา อากาสธาตุปริคฺคหานุสาเรน เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปริคฺคณฺหาติ. อถ เนสํ ปจฺจยํ อุปปริกฺขนฺโต ปุน จตฺตาเรว มหาภูตานิ ทิสฺวา เตสุ ปถวีธาตุ วีสติโกฏฺฐาสา, อาโปธาตุ ทฺวาทส, เตโชธาตุ จตฺตาโร, วาโยธาตุ ฉโกฏฺฐาสาติ โกฏฺฐาสวเสน สโมธาเนตฺวา ทฺวาจตฺตาลีส มหาภูตานิ จ ววตฺถเปตฺวา เตสุ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปกฺขิปิตฺวา ปญฺจสฏฺฐิ รูปานิ ววตฺถเปติ. ตานิ จ วตฺถุรูเปน สทฺธึ ฉสฏฺฐิ โหนฺตีติ ฉสฏฺฐิ รูปานิ ปสฺสติ. วิญฺญาณธาตุ ปน โลกิยจิตฺตวเสน เอกาสีติ จิตฺตานิ. ตานิ สพฺพานิปิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม โหติ. เตหิ สหชาตา เวทนาทโยปิ ตตฺตกาเยวาติ เอกาสีติ เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, เอกาสีติ สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เอกาสีติ เจตนา สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เตภูมกวเสน คยฺหมานา จตุวีสาธิกานิ ตีณิ ธมฺมสตานิ โหนฺตีติ อิติ อิเม จ อรูปธมฺมา ฉสฏฺฐิ จ รูปธมฺมาติ สพฺเพปิ สโมธาเนตฺวา นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ นามรูปวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา ตณฺหาปจฺจยา กมฺมปจฺจยา อาหารปจฺจยาติ เอวํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ‘‘อตีเตปิ อิเมหิ ปจฺจเยหิ อิทํ วฏฺฏํ ปวตฺติตฺถ, อนาคเตปิ เอเตหิ ปจฺจเยหิ ปวตฺติสฺสติ, เอตรหิปิ เอเตหิเยว ปวตฺตตี’’ติ ตีสุ กาเลสุ กงฺขํ วิตริตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโน อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ส่วนผู้กำหนดรู้โดยพิสดาร กำหนดรู้มหาภูตรูป ๔ แล้ว ย่อมกำหนดรู้อุปาทายรูป ๒๓ ตามลำดับแห่งการกำหนดรู้อากาสธาตุ ลำดับนั้น เมื่อพิจารณาปัจจัยของอุปาทายรูปเหล่านั้น ก็เห็นมหาภูตรูป ๔ อีก แล้วรวบรวมโดยส่วนในมหาภูตรูปเหล่านั้นว่า ปฐวีธาตุมี ๒๐ ส่วน อาโปธาตุมี ๑๒ ส่วน เตโชธาตุมี ๔ ส่วน วาโยธาตุมี ๖ ส่วน ดังนี้ แล้วกำหนดมหาภูตรูป ๔๒ และใส่อุปาทายรูป ๒๓ เข้าไปในมหาภูตรูปเหล่านั้น ย่อมกำหนดรูป ๖๕ และรูปเหล่านั้นพร้อมด้วยวัตถุรูปเป็น ๖๖ ดังนี้ ย่อมเห็นรูป ๖๖ ส่วนวิญญาณธาตุ ได้แก่จิต ๘๑ ดวง โดยเป็นโลกิยจิต จิตทั้งหมดแม้นั้นชื่อว่าวิญญาณขันธ์ แม้เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้น ก็มีจำนวนเท่านั้นเหมือนกัน คือ เวทนา ๘๑ เป็นเวทนขันธ์ สัญญา ๘๑ เป็นสัญญาขันธ์ เจตนา ๘๑ เป็นสังขารขันธ์ อรูปขันธ์ ๔ เหล่านี้ เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมเป็นธรรม ๓๒๔ ดังนี้ อรูปธรรมเหล่านี้ด้วย รูปธรรม ๖๖ ด้วย ทั้งหมดนี้ เมื่อรวบรวมแล้ว ย่อมเป็นธรรม ๒ อย่างเท่านั้น คือ นามและรูป นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ กำหนดขันธ์ ๕ โดยความเป็นนามรูปแล้ว เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามรูปนั้น เห็นปัจจัยอย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะตัณหาเป็นปัจจัย เพราะกรรมเป็นปัจจัย เพราะอาหารเป็นปัจจัย แล้วเห็นว่า “แม้ในอดีต วัฏฏะนี้ได้เป็นไปแล้วเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในอนาคต จักเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในบัดนี้ ก็ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้แหละ” ดังนี้ ข้ามความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตโดยธาตุ ๖ แม้โดยพิสดารอย่างนี้ จกฺขุ ผสฺสายตนนฺติ สุวณฺณาทีนํ สุวณฺณาทิอากโร วิย ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนานิ ตีณิ สนฺตีรณานีติ อิเมหิ สตฺตหิ วิญฺญาเณหิ สหชาตานํ สตฺตนฺนํ ผสฺสานํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน อากโรติ อายตนํ. โสตํ ผสฺสายตนนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มโน ผสฺสายตนนฺติ [Pg.161] เอตฺถ ปน ทฺวาวีสติ วิปากผสฺสา โยเชตพฺพา. อิติ หิทํ ฉผสฺสายตนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตพฺพํ. สงฺเขปโต ตาว – เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ อุปาทารูปํ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ อวเสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ฉฏฺฐํ อายตนํ จิตฺตํ, ตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนาทโย เสสา ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. บทว่า จักขุผัสสายตนะ หมายถึง เป็นบ่อเกิด เหมือนเป็นบ่อเกิดแห่งทองเป็นต้นของทองเป็นต้น ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ๗ ที่เกิดร่วมกับวิญญาณ ๗ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ ๒ สัมปฏิจฉันนะ ๒ สันตีรณะ ๓ แม้ในบทว่า โสตผัสสายตนะ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ส่วนในบทว่า มโนผัสสายตนะ นี้ พึงประกอบวิปากผัสสะ ๒๒ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยผัสสายตนะ ๖ ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานนั้นพึงกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น โดยย่อ ในกรรมฐานนี้ อายตนะ ๕ อย่างแรกเป็นอุปาทายรูป เมื่ออายตนะเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว อายตนะที่ ๖ คือ จิต จิตนั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ที่เหลือ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ มนํ จาเรนฺโต อุปวิจรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อิฏฺฐํ วา โหตุ อนิฏฺฐํ วา, ยํ รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โสมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โทมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, ตํ อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ นามาติ เวทิตพฺพํ. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิทํ สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต อฏฺฐารสมโนปวิจารวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. บทว่า จักขุนา รูปํ ทิสฺวา หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ หมายถึง เป็นเหตุแห่งโสมนัส บทว่า อุปวิจรติ หมายถึง ยังใจให้เป็นไปในอารมณ์นั้น ย่อมเข้าไปเที่ยว แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ และในที่นี้ อารมณ์พึงใจหรือไม่พึงใจก็ตาม เห็นรูปใดแล้วโสมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโสมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วโทมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโทมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วอุเบกขาเกิดขึ้น พึงทราบว่ารูปนั้นชื่อว่าอุเบกขาฏฐานิยะ แม้ในเสียงเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อดังนี้ ก็กรรมฐานนั้นแล ในที่ที่มาโดยย่อ ย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ที่มาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งมโนปวิจาร ๑๘ กรรมฐานนั้นย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ตตฺถ สงฺเขปโต ตาว – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย, รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโสติ อิมานิ นว อุปาทารูปานิ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ เสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. โผฏฺฐพฺพํ ตีณิ มหาภูตานิ, เตหิ ทิฏฺเฐหิ จตุตฺถํ ทิฏฺฐเมว โหติ. มโน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตน สหชาตา เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น โดยย่อ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ, รูปะ สัททะ คันธะ รสะ รูป ๙ อย่างเหล่านี้เป็นอุปาทายรูป เมื่อรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว โผฏฐัพพะ ได้แก่ มหาภูตรูป ๓ เมื่อมหาภูตรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว มหาภูตรูปที่ ๔ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว มโนเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับมโนนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว อริยสจฺจานีติ อริยภาวกรานิ, อริยปฏิวิทฺธานิ วา สจฺจานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ ปทํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๙) ปกาสิตํ. ฉนฺนํ, ภิกฺขเว, ธาตูนนฺติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สุขาวโพธนตฺถํ. ยสฺส หิ ตถาคโต ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาวฏฺฏํ กเถตุกาโม โหติ, ตสฺส คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏํ ทสฺเสติ. คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏสฺมึ หิ ทสฺสิเต กเถตุมฺปิ สุขํ โหติ [Pg.162] ปรํ อวโพเธ อุตุมฺปีติ สุขาวโพธนตฺถํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ฉนฺนํ ธาตูนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตานํเยว ปถวีธาตุอาทีนํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. เอเตน ปจฺจยมตฺตํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ฉธาตุปจฺจยา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ. กสฺส ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน, กึ มาตุ, อุทาหุ ปิตูติ? น มาตุ น ปิตุ, ปฏิสนฺธิคฺคณฺหนกสตฺตสฺเสว ปน ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ นาม โหติ. คพฺโภ จ นาเมส นิรยคพฺโภ ติรจฺฉานโยนิคพฺโภ เปตฺติวิสยคพฺโภ มนุสฺสคพฺโภ เทวคพฺโภติ นานปฺปกาโร โหติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มนุสฺสคพฺโภ อธิปฺเปโต. อวกฺกนฺติ โหตีติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ ปาตุภาโว โหติ, กถํ โหตีติ? ติณฺณํ สนฺนิปาเตน. วุตฺตญฺเหตํ – คำว่า อริยสัจจานิ คือ สัจจะทั้งหลายที่ทำความเป็นพระอริยะ หรือสัจจะทั้งหลายที่พระอริยะแทงตลอดแล้ว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ ส่วนโดยพิสดาร บทนั้นข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พระดำรัสว่า ฉนฺนํ ภิกฺขเว ธาตูนํ นี้ ทรงปรารภเพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย จริงอยู่ พระตถาคตทรงมีพระประสงค์จะตรัสปัจจยวัฏฏ์มีบท ๑๒ แก่บุคคลใด ย่อมทรงแสดงวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์แก่บุคคลนั้น เพราะว่าเมื่อวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์อันพระองค์ทรงแสดงแล้ว การตรัสก็ง่าย แม้การทำให้ผู้อื่นตรัสรู้ก็ง่าย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉนฺนํ ธาตูนํ ได้แก่ ปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง บทว่า อุปาทาย ได้แก่ อาศัย ด้วยบทนั้น ทรงแสดงเพียงความเป็นปัจจัย ความข้อนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า "การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ เป็นปัจจัย" การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ ของใครเป็นปัจจัย ของมารดา หรือว่าของบิดา? มิใช่ของมารดา มิใช่ของบิดา แต่ว่าการก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะธาตุ ๖ ของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธินั่นเองเป็นปัจจัย ก็คำว่า ครรภ์นี้มีหลายประเภท คือ ครรภ์ในนรก ครรภ์ในกำเนิดเดรัจฉาน ครรภ์ในเปรตวิสัย ครรภ์ในมนุษย์ ครรภ์ในเทวดา แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาครรภ์ในมนุษย์ บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ ได้แก่ การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ย่อมมี (ถามว่า) มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเว, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. กตเมสํ ติณฺณํ? อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ น อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เอวํ ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการ องค์ ๓ ประการอะไรบ้าง? ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน แต่มารดายังไม่มีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน และมารดามีระดู แต่สัตว์ที่จะมาเกิดยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในกาลใดแล มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดามีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการอย่างนี้” โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกํ ตโย อรูปิโน ขนฺธาติ เตตฺตึส ธมฺมา คหิตา, อิมสฺมึ ปน ‘‘โอกฺกนฺติยา สติ นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วิญฺญาณกฺขนฺธมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จตุตฺตึส ธมฺมา คหิตาติ เวทิตพฺพา. นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทีหิ ยเถว โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปปาตุภาโว ทสฺสิโต, เอวํ นามรูเป สติ สฬายตนปาตุภาโว, สฬายตเน สติ ผสฺสปาตุภาโว, ผสฺเส สติ เวทนาปาตุภาโว ทสฺสิโต. ในบทว่า อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ นี้ ในที่ที่ตรัสว่า “วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ” ท่านถือเอาธรรม ๓๓ ประการ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอรูปขันธ์ ๓ แต่ในที่ที่ตรัสไว้ในพระสูตรนี้ว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” พึงทราบว่า ท่านรวมเอาวิญญาณขันธ์เข้าไว้ด้วย ในปฏิสนธิขณะของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ จึงถือเอาธรรม ๓๔ ประการ ด้วยบทเป็นต้นว่า นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ ทรงแสดงการปรากฏแห่งนามรูปเมื่อมีการก้าวลงสู่ครรภ์ไว้ฉันใด ก็ทรงแสดงการปรากฏแห่งสฬายตนะเมื่อมีนามรูป การปรากฏแห่งผัสสะเมื่อมีสฬายตนะ และการปรากฏแห่งเวทนาเมื่อมีผัสสะไว้ฉันนั้น เวทิยมานสฺสาติ [Pg.163] เอตฺถ เวทนํ อนุภวนฺโตปิ เวทิยมาโนติ วุจฺจติ ชานนฺโตปิ. ‘‘เวทิยามหํ, ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) เอตฺถ หิ อนุภวนฺโต เวทิยมาโน นาม, ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐; วิภ. ๓๖๓) เอตฺถ ชานนฺโต. อิธาปิ ชานนฺโตว อธิปฺเปโต. อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ เอวํ ชานนฺตสฺส สตฺตสฺส ‘‘อิทํ ทุกฺขํ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, นตฺถิ อิโต อุทฺธํ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญเปมิ โพเธมิ ชานาเปมิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ในบทว่า เวทิยมานสฺส นี้ แม้ผู้เสวยเวทนาก็เรียกว่า เวทิยมานะ แม้ผู้รู้ (เวทนา) ก็เรียกว่า เวทิยมานะ จริงอยู่ ในบทว่า “เวทิยามหํ ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตุ” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าว่า เป็นผู้รู้) ผู้เสวยชื่อว่า เวทิยมานะ ในบทว่า “สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาติ” (เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา) ผู้รู้ (ชื่อว่า เวทิยมานะ) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาผู้รู้เท่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ ความว่า เราย่อมบัญญัติ ย่อมทำให้ตรัสรู้ ย่อมทำให้รู้แก่สัตว์ผู้รู้อยู่อย่างนี้ว่า “นี้ทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์อื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี” แม้ในบทเป็นต้นว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ก็มีนัยนี้เช่นกัน ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อยํ สนฺนิฏฺฐานกถา – ฐเปตฺวา หิ ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ นาม, ตสฺเสว ปภาวิกา ปุพฺพตณฺหา ทุกฺขสมุทโย นาม, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สจฺจานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นาม. อิติ ภควา โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ กเถนฺโตปิ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ กเถนฺโตปิ, ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ กเถนฺโตปิ, เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ. ในบทเหล่านั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยในเรื่องทุกข์เป็นต้น จริงอยู่ ยกเว้นตัณหาแล้ว ปัญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกข์, ตัณหาในภพก่อนอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ทุกขสมุทัย, ความดับโดยไม่เกิดอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้เมื่อตรัสว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น, แม้เมื่อตรัสว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ”, แม้เมื่อตรัสว่า “สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส”, แม้เมื่อตรัสว่า “ผสฺสปจฺจยา เวทนา”, แม้เมื่อตรัสว่า “เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ”, แม้เมื่อตรัสว่า “อยํ ทุกฺขสมุทโย, อยํ ทุกฺขนิโรโธ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมิ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น อิทานิ ตานิ ปฏิปาฏิยา ฐปิตานิ สจฺจานิ วิตฺถาเรนฺโต กตมญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๗) วิตฺถาริตเมว. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ‘‘ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; วิภ. ๒๐๓) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ปจฺจยาการวเสน. ตตฺถ จ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ ‘‘โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๔; ที. นิ. ๒.๔๐๑; วิภ. ๒๐๔) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติ ปจฺจยาการนิโรธวเสน. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะเหล่านั้นที่ทรงตั้งไว้ตามลำดับโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า กตมญฺจ ภิกฺขเว พระดำรัสนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้แสดงโดยพิสดารไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นแหละ ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” และในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งความดับแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา” ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน จ อเสสนิโรเธน จ. อุภยมฺเปตํ อญฺญมญฺญเววจนเมว. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ [Pg.164] โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ปเทหิ ยํ อาคมฺม อวิชฺชาทโย นิรุชฺฌนฺติ, อตฺถโต ตํ นิพฺพานํ ทีปิตํ โหติ. นิพฺพานญฺหิ อวิชฺชานิโรโธติปิ สงฺขารนิโรโธติปิ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ นิโรธนาเมน กถียติ. เกวลสฺสาติ สกลสฺส. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อปฺปวตฺติ โหติ. ตตฺถ ยสฺมา อวิชฺชาทีนํ นิโรโธ นาม ขีณากาโรปิ วุจฺจติ อรหตฺตมฺปิ นิพฺพานมฺปิ, ตสฺมา อิธ ขีณาการทสฺสนวเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ, ทฺวาทสสุเยว นิพฺพานํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุจฺจตีติ เอตฺถ นิพฺพานเมว สนฺธาย อิทนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐงฺคิโกติ น อฏฺฐหิ องฺเคหิ วินิมุตฺโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. ยถา ปน ปญฺจงฺคิกํ ตูริยนฺติ วุตฺเต ปญฺจงฺคมตฺตเมว ตูริยนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวมิธาปิ อฏฺฐงฺคิกมตฺตเมว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อนิคฺคหิโตติ น นิคฺคหิโต. นิคฺคณฺหนฺโต หิ หาเปตฺวา วา ทสฺเสติ วฑฺเฒตฺวา วา ตํ ปริวตฺเตตฺวา วา. ตตฺถ ยสฺมา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ, ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ เอวํ หาเปตฺวาปิ ‘‘ปญฺจ วา ฉ วา’’ติ เอวํ วฑฺเฒตฺวาปิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อญฺญาเนว จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ ทสฺเสตุํ น สกฺกา. ตสฺมา อยํ ธมฺโม อนิคฺคหิโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ในบทว่า อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา เป็นต้นนั้น บทว่า อเสสวิราคนิโรธา คือ เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย บททั้งสองแม้นี้ เป็นไวพจน์ (คำที่มีความหมายเหมือนกัน) ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า สงฺขารนิโรโธ คือ ความดับคือความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้เหมือนกัน ก็โดยบทเหล่านี้ อวิชชาเป็นต้นอาศัยธรรมใดจึงดับไป โดยอรรถแล้ว พระนิพพานนั้นชื่อว่าอันท่านประกาศแล้ว จริงอยู่ พระนิพพานย่อมถูกกล่าวโดยชื่อว่านิโรธแห่งธรรมเหล่านั้นๆ อย่างนี้ว่า อวิชชานิโรธบ้าง สังขารนิโรธบ้าง บทว่า เกวลสฺส คือ ทั้งหมด บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส คือ แห่งกองวัฏทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ คือ ย่อมไม่มีความเป็นไป ในบทนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่าความดับแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ท่านเรียกว่าอาการสิ้นไปบ้าง อรหัตตผลบ้าง พระนิพพานบ้าง เพราะเหตุนั้น ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลใน ๑๒ ฐานะ และพระนิพพานใน ๑๒ ฐานะนั่นเทียว โดยนัยแห่งการแสดงอาการสิ้นไป ในบทว่า อิทํ วุจฺจติ นี้ ท่านกล่าวคำว่า อิทํ โดยหมายถึงพระนิพพานนั่นเทียว บทว่า อฏฺฐงฺคิโก คือ ไม่มีมรรคอื่นชื่อว่าปราศจากองค์ ๘ ก็เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า "ดนตรีมีองค์ ๕" ชื่อว่ากล่าวถึงเพียงแค่ดนตรีมีองค์ ๕ เท่านั้นฉันใด ในบทว่า อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบว่า เพียงแค่ธรรมมีองค์ ๘ เท่านั้นชื่อว่าเป็นมรรค บทว่า อนิคฺคหิโต คือ อันใครๆ ข่มไม่ได้ จริงอยู่ ผู้ที่ข่มย่อมแสดงโดยลดลงบ้าง โดยเพิ่มขึ้นบ้าง หรือโดยสับเปลี่ยนธรรมนั้นบ้าง ในบรรดา ๓ อย่างนั้น เพราะเหตุที่อริยสัจ ๔ ไม่สามารถจะแสดงโดยลดลงว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี มีเพียง ๒ หรือ ๓" หรือโดยเพิ่มขึ้นว่า "มี ๕ หรือ ๖" หรือโดยสับเปลี่ยนว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี อริยสัจ ๔ มีอย่างอื่นต่างหาก" เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าอันใครๆ ข่มไม่ได้ ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น ๒. ภยสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาภยสูตร ๖๓. ทุติเย อมาตาปุตฺติกานีติ มาตา จ ปุตฺโต จ มาตาปุตฺตํ, ปริตฺตาตุํ สมตฺถภาเวน นตฺถิ เอตฺถ มาตาปุตฺตนฺติ อมาตาปุตฺติกานิ. ยนฺติ ยสฺมึ สมเย. ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภตีติ ตสฺมึ อคฺคิภเย อุปฺปนฺเน มาตาปิ ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ น ลภติ, ปุตฺโตปิ มาตรํ ปสฺสิตุํ น ลภตีติ อตฺโถ. ภยํ โหตีติ จิตฺตุตฺราสภยํ โหติ. อฏวิสงฺโกโปติ อฏวิยา สงฺโกโป. อฏวีติ เจตฺถ อฏวิวาสิโน โจรา เวทิตพฺพา. ยทา หิ เต อฏวิโต ชนปทํ โอตริตฺวา คามนิคมราชธานิโย ปหริตฺวา วิลุมฺปนฺติ, ตทา อฏวิสงฺโกโป นาม โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จกฺกสมารูฬฺหาติ เอตฺถ อิริยาปถจกฺกมฺปิ วฏฺฏติ ยานจกฺกมฺปิ. ภยสฺมึ หิ สมฺปตฺเต เยสํ ยานกานิ อตฺถิ, เต อตฺตโน ปริกฺขารภณฺฑํ เตสุ อาโรเปตฺวา ปลายนฺติ. เยสํ นตฺถิ[Pg.165], เต กาเชน วา อาทาย สีเสน วา อุกฺขิปิตฺวา ปลายนฺติเยว. เต จกฺกสมารูฬฺหา นาม โหนฺติ. ปริยายนฺตีติ อิโต จิโต จ คจฺฉนฺติ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ อาคจฺฉนฺตํ วา คจฺฉนฺตํ วา เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ วา ปสฺสิตุํ ลภติ. อุทกวาหโกติ นทีปูโร. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ กุลฺเล วา อุฬุมฺเป วา มตฺติกาภาชเน วา ทารุกฺขณฺเฑ วา ลคฺคํ วุยฺหมานํ ปสฺสิตุํ ปฏิลภติ, โสตฺถินา วา ปุน อุตฺตริตฺวา คาเม วา อรญฺเญ วา ฐิตํ ปสฺสิตุํ ลภตีติ. ๖๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อมาตาปุตฺติกานิ คือ มารดาและบุตร ชื่อว่า มาตาปุตตะ ในภัยเหล่านี้ ไม่มีมารดาและบุตรโดยภาวะที่สามารถจะคุ้มครองได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมาตาปุตติกานิ (ภัยที่ไม่มีมารดาและบุตร) บทว่า ยํ คือ ในสมัยใด บทว่า ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภติ มีความหมายว่า เมื่ออัคคีภัยนั้นเกิดขึ้น แม้แต่มารดาก็ไม่ได้เห็นบุตร แม้แต่บุตรก็ไม่ได้เห็นมารดา บทว่า ภยํ โหติ คือ ย่อมมีภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า อฏวิสงฺโกโป คือ ความพินาศเพราะป่า ในบทว่า อฏวี นี้ พึงหมายถึงโจรผู้อยู่ในป่า จริงอยู่ ในกาลใด โจรเหล่านั้นลงมาจากป่าสู่ชนบท ปล้นบ้าน นิคม และราชธานีแล้วย่ำยี ในกาลนั้น ชื่อว่าความพินาศเพราะป่าย่อมมี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภัยนั้นจึงตรัสคำนี้ ในบทว่า จกฺกสมาฺรูฬฺหา นี้ อิริยาบถจักร (การเดิน) ก็ควร ยานจักร (ล้อรถ) ก็ควร จริงอยู่ เมื่อภัยมาถึง ชนเหล่าใดมียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็บรรทุกบริขารและสิ่งของของตนขึ้นยานเหล่านั้นแล้วหลบหนีไป ชนเหล่าใดไม่มียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็หาบไปด้วยคานบ้าง ทูนไปด้วยศีรษะบ้าง ย่อมหลบหนีไปนั่นเทียว ชนเหล่านั้นชื่อว่าขึ้นสู่จักร บทว่า ปริยายนฺติ คือ ย่อมไปจากที่นี่และที่นั่น บทว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว บทว่า กรหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังมาบ้าง ผู้กำลังไปบ้าง หรือผู้ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง บทว่า อุทกวาหโก คือ กระแสน้ำในแม่น้ำ บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังถูกพัดไปโดยเกาะอยู่บนแพบ้าง บนเรือบ้าง บนภาชนะดินบ้าง หรือบนท่อนไม้บ้าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมได้เห็นบุตรผู้ข้ามไปได้โดยสวัสดิภาพแล้วยืนอยู่ในบ้านหรือในป่า เอวํ ปริยายโต อมาตาปุตฺติกานิ ภยานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ตีณิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ ชราภยนฺติ ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. พฺยาธึ ปฏิจฺจ, มรณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ครั้นทรงแสดงภัยที่ไม่มีมารดาและบุตรโดยปริยายดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชราภยํ คือ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชรา แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "อาศัยชรา ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น อาศัยพยาธิ... อาศัยมรณะ ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น" (วิ. ๙๒๑) ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น ๓. เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาเวนาคปุรสูตร ๖๔. ตติเย โกสเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จาติ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนอทฺธโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จาริกํ จรมาโน’’ติ. วิตฺถาเรน ปน จาริกากถา สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๔) วุตฺตา. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ, พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม พฺราหฺมณวสนคาโมติ อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตตฺถ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต. ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ [Pg.166] อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ อตฺถิ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ. ๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกสเลสุ คือ ในชนบทชื่ออย่างนี้ บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จเดินทางไกล ก็การเสด็จจาริกของพระผู้มีพระภาคนี้มี ๒ อย่างคือ ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยเร็ว) และ อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยไม่รีบ) ใน ๒ อย่างนั้น การเสด็จไปโดยพลันครั้นทอดพระเนตรเห็นโพธนัยบุคคล (บุคคลที่พึงตรัสรู้ได้) แม้ในที่ไกล เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น ส่วนการเสด็จไปของผู้ทรงอนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น ตามลำดับบ้านและนิคม ทุกๆ วัน โดยระยะทางโยชน์หนึ่งบ้าง ครึ่งโยชน์บ้าง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก ทรงหมายถึงอตุริตจาริกนี้จึงตรัสคำนี้ว่า จาริกํ จรมาโน ก็โดยพิสดาร เรื่องจาริกข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอัมพัฏฐสูตร แห่งทีฆนิกายอรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินี (ที.นิ.อ. ๑/๒๕๔) บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้โภคคาม (หมู่บ้านที่ได้รับพระราชทาน) ของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาหมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมว่าเป็นหมู่บ้านที่พราหมณ์อาศัยอยู่ บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไปในพราหมณคามนั้น มีความหมายว่า เสด็จถึงแล้ว ในพราหมณคามนั้นไม่มีวิหารที่กำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น ในที่ไม่ไกลจากพราหมณคามนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงทราบว่า พระศาสดาได้เสด็จไปสู่ป่าชัฏนั้น อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน ‘‘อสฺโสสุํ เอว, น เตสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสี’’ติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว. บทว่า `Assosuṃ` ความว่า ได้ฟังแล้ว ได้รับแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับแห่งเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า `Kho` เป็นนิบาต ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น พึงทราบอรรถนี้ว่า ด้วยอรรถว่ากำหนดแน่นอน คือ "ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอะไรๆ มิได้มีแก่เขาเหล่านั้น". ด้วยอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท ก็เป็นเพียงความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น. อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ, ตสฺมา ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม’’ติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ, เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาได้ฟังแล้วนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo`. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า `khalu` เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า `bho` เป็นเพียงคำร้องเรียกกันและกันของพวกเขา. บทว่า `gotamo` เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร เพราะฉะนั้น ในบทว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo` นี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า สมณะโคตมโคตร". ส่วนบทว่า `Sakyaputto` นี้ เป็นการประกาศความเป็นผู้มีสกุลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า `Sakyakulā pabbajito` เป็นการประกาศความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา ความว่า บวชด้วยศรัทธา ละสกุลนั้นซึ่งไม่เสื่อมโทรมเลย อันความเสื่อมอะไรๆ ไม่ครอบงำแล้ว. บทว่า `Taṃ kho pana` เป็นคำที่ใช้ในอรรถว่ากล่าวถึงลักษณะพิเศษ อรรถว่า แห่งพระโคดมผู้เจริญนั้นแล. บทว่า `Kalyāṇo` ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม คือ ประเสริฐ. บทว่า `Kittisaddo` คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า `Abbhuggato` คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. อย่างไร? คือ (กิตติศัพท์) ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น... (เป็นพระอรหันต์... เป็นพระพุทธเจ้า) เป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า". ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระอรหันต์, แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. ความว่า แม้เพราะเหตุนี้ๆ. ตตฺถ ‘‘อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ. ในบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้วางมาติกาไว้โดยนัยมีอาทิว่า "พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นชื่อว่าอรหันต์ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นผู้ไกล (จากกิเลส), เพราะความเป็นผู้กำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำ (แห่งสังสารจักร), เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป" แล้วได้ขยายความบททั้งหมดเหล่านี้ไว้ในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์นั้น. โส [Pg.167] อิมํ โลกนฺติ โส ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ. บทว่า `So imaṃ lokaṃ` ความว่า พระโคดมผู้เจริญนั้น ทรงแสดงโลกนี้ คือโลกที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า `Sadevakaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า `samārakaṃ` คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ` คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์. ชื่อว่าประชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งประชานั้น. บทว่า `sadevamanussaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า `sadevaka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า `samāraka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า `sabrahmaka` เป็นการถือเอาพรหมผู้เกิดในพรหมกายิกาเป็นต้น, ด้วยคำว่า `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นการถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกและเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปสงบแล้วและมีบาปอันนำออกแล้ว, ด้วยคำว่า `pajā` เป็นการถือเอาสัตวโลก, ด้วยคำว่า `sadevamanussa` เป็นการถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในที่นี้ ด้วยสามบท ท่านถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วยสองบท ท่านถือเอาสัตวโลกอย่างเดียวโดยความเป็นประชา. อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปีพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ. นัยอื่น – ด้วยการถือเอา `sadevaka` ท่านถือเอาอรูปาวจรโลก, ด้วยการถือเอา `samāraka` ท่านถือเอาเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น, ด้วยการถือเอา `sabrahmaka` ท่านถือเอารูปพรหมโลก, ด้วยการถือเอา `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นต้น ท่านถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า – บทว่า `sadevakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดา. บทว่า `samārakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหม. อย่างนี้ คือ ท่านรวมสัตว์ทั้งหมดผู้เข้าถึงภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่าง แล้วกล่าวว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ` เพื่อจะรวบยอดอีกด้วยสองบท. อย่างนี้ คือ ท่านรวบยอดไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ ด้วยบททั้งห้า. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ, อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต. ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ. ในบทว่า `Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti` นี้ บทว่า `sayaṃ` คือ ด้วยพระองค์เอง, เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงแนะนำไม่ได้. บทว่า `abhiññā` คือ รู้ยิ่งแล้ว, อรรถว่า ทรงรู้ด้วยพระญาณอันยิ่ง. บทว่า `sacchikatvā` คือ กระทำให้แจ้ง, ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า `pavedeti` คือ ทรงให้รู้, ทรงให้ทราบ, ทรงประกาศ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ [Pg.168] เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ, อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. บทว่า `So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇaṃ` ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงอาศัยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงธรรมมีประเภทมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว ความว่า ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แม้ในเบื้องต้น แล้วจึงทรงแสดง, แม้ในท่ามกลาง, แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แล้วจึงทรงแสดง. ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว. ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ของเทศนา ก็มี, ของศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น (ว่าด้วย) ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างของทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเทียว. สาสนสฺส สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ เอตํปารํ เอตํปริโยสาน’’นฺติ เอตฺถ ผลํ ปริโยสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต – ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ชื่อว่าเป็นเบื้องต้นแห่งพระศาสนา และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, คือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งและความเห็นอันตรง” (สังยุตตนิกาย ๕.๓๖๙) ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้วมีอยู่” ชื่อว่าเป็นท่ามกลาง ส่วนผลและพระนิพพานชื่อว่าเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้มีสิ่งนี้เป็นฝั่ง มีสิ่งนี้เป็นที่สุด” ในที่นั้น ตรัสว่าผลเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” (มัชฌิมนิกาย ๑.๔๖๖) ในที่นั้น ตรัสว่านิพพานเป็นที่สุด แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งเทศนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด” เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม... ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย; ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ. “พึงแสดงศีลในเบื้องต้น พึงประกาศมรรคในท่ามกลาง พึงประกาศนิพพานในที่สุด นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์” สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ [Pg.169] วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตยวนาทิมิลกฺขานํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน – (ในคำว่า) พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะนั้น จริงอยู่ เทศนาของผู้ใดอาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย หญิง ชาย เป็นต้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงละเทศนาเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงเทศนาที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” ส่วนเทศนาของผู้ใดประกอบด้วยพยัญชนะตัวเดียวเป็นต้นบ้าง มีพยัญชนะที่ไม่ต้องใช้ริมฝีปากทั้งหมดบ้าง มีพยัญชนะที่ต้องเปิดปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่เป็นนิคหิตทั้งหมดบ้าง เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะมีทมิฬ กิราต โยนก เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค... ‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ลหุกํ ครุกญฺจ นิคฺคหีตํ; สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. – “สิถิละ (เสียงอ่อน) ธนิตะ (เสียงหนัก) ทีฆะ (เสียงยาว) รัสสะ (เสียงสั้น) ลหุ (เสียงเบา) ครุ (เสียงหนัก) นิคคหิตะ (เสียงขึ้นจมูก) สัมพันธ์ (เสียงเชื่อม) ววัตถิตะ (เสียงแยก) และวิมุตตะ (เสียงปล่อย) การจำแนกพยัญชนะพุทธิ (ปัญญาในอักขระ) มี ๑๐ ประการดังนี้” เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ กตฺวา เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ ‘‘อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามี’’ติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา นาม โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณเนว เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ เทเสตีติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ, พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทรงไม่ลบหลู่พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์เท่านั้นแล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงกระทำ (ธรรม) ให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง” ในคำว่า เกวลปริปุณณํ (ครบถ้วนบริบูรณ์) นั้น บทว่า เกวลํ เป็นคำเรียกแทนคำว่า ทั้งหมด บทว่า ปริปุณณํ เป็นคำกล่าวถึงความไม่ขาดไม่เกิน ความนี้เป็นอันกล่าวว่า ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์ทั้งหมดเท่านั้น แม้เทศนาหนึ่งก็ไม่บกพร่อง ไม่มี (คำว่า) บริสุทธิ์ หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้ใดแสดงธรรมโดยคิดว่า “อาศัยธรรมเทศนานี้ เราจักได้ลาภหรือสักการะ” เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงหวังโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลเท่านั้น ทรงแสดงธรรมด้วยพระจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะคือการฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น คำว่า พรหมจรรย์ ได้แก่ พระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะฉะนั้น ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ คำว่า พรหมจรรย์ เป็นอันกล่าวว่า จริยะอันประเสริฐโดยความหมายว่าประเสริฐ หรือจริยะของท่านผู้ประเสริฐมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน, อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อนปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส เอกปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ [Pg.170] เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อคมํสุ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ ‘กึ อญฺชลิกรณมตฺเตนาปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ. นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ. (คำว่า) สาธุ โข ปน (ดีแลหนอ) เป็นอันกล่าวว่า ดีแลหนอ นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข (ในคำว่า) แห่งพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณเช่นนั้น คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้มีพระนามว่าอรหันต์ในโลกเพราะบรรลุคุณตามความเป็นจริง ผู้มีพระสุรเสียงแสดงธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้มีพระรูปโฉมงดงามน่าทัศนา ผู้มีพระวรกายอันน่ารื่นรมย์เกลื่อนกล่นด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ แวดล้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วา ผู้หาผู้ได้เห็นได้ยากแม้โดยหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีคุณเช่นเดียวกับพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น (คำว่า) การได้เห็นย่อมมี คือ แม้เพียงการได้เห็นโดยลืมตาอันผ่องใสและเยือกเย็นก็เป็นการดี แต่ถ้าหากเราจักได้ฟังแม้เพียงบทเดียวของพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จักเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว (ในคำว่า) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดีแล้ว ได้ไปแล้ว (ในคำว่า) ประนมอัญชลีแล้ว คือ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีสองฝ่าย พวกเขาคิดอย่างนี้ว่า “ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม’ เราจะตอบพวกเขาว่า ‘เพียงแค่การทำอัญชลีจะชื่อว่าไหว้แล้วหรือ’ ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค’ (เราจะตอบว่า) ‘การไหว้จะต้องเอาศีรษะโขกพื้นเท่านั้นหรือ มิใช่ว่าแม้การทำอัญชลีก็เป็นการไหว้ดอกหรือ’” นามโคตฺตนฺติ, ‘‘โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺเต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑา วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. คำว่า "นามโคตร" คือ, ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาเสฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้เก่าแก่ ได้กระทำอย่างนี้ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ปรากฏในท่ามกลางบริษัทด้วยอำนาจแห่งชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้นิ่งนั่งแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นทั้งคนเจ้าเล่ห์และคนมืดบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อกระทำการสนทนาปราศรัยคำหนึ่งหรือสองคำ ย่อมเป็นผู้คุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การที่จะไม่ให้ภิกษาครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ย่อมไม่สมควร" ดังนี้ จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ เพื่อปลดเปลื้องตนจากเหตุนั้น. ส่วนคนมืดบอด เพราะความไม่รู้เท่านั้น จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ในที่ไหนๆ ก็ได้ ราวกับก้อนดินที่ถูกทิ้งลง. เวนาคปุริโกติ เวนาคปุรวาสี. เอตทโวจาติ ปาทนฺตโต ปฏฺฐาย ยาว เกสคฺคา ตถาคตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อสีติอนุพฺยญฺชนสมุชฺชเลหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปฏิมณฺฑิตํ สรีรา นิกฺขมิตฺวา สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาหิ ฉพฺพณฺณาหิ ฆนพุทฺธรํสีหิ สมฺปริวาริตํ ตถาคตสฺส สรีรํ ทิสฺวา สญฺชาตวิมฺหโย วณฺณํ ภณนฺโต เอตํ ‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. คำว่า "เวนาคปุริโก" คือ ชาวเมืองเวนาคะ. คำว่า "เอตทโวจ" คือ (วัจฉพราหมณ์) แลดูพระสรีระของพระตถาคตเจ้า ตั้งแต่ปลายพระบาทจนถึงปลายพระเกศา อันประดับแล้วด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ อันแวดล้อมแล้วด้วยพระพุทธรัศมีหนาทึบมี ๖ ฉวีวรรณ ซึ่งออกจากพระสรีระแผ่ครอบงำบริเวณ ๘๐ ศอกโดยรอบ เห็นพระสรีระของพระตถาคตเจ้าแล้ว มีความอัศจรรย์เกิดขึ้น ประสงค์จะกล่าวคุณ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์". ตตฺถ ยาวญฺจิทนฺติ อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทวจนเมตํ. ตสฺส วิปฺปสนฺนปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ. ยาวญฺจ วิปฺปสนฺนานิ อธิมตฺตวิปฺปสนฺนานีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานีติ จกฺขาทีนิ ฉ อินฺทฺริยานิ. ตสฺส หิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสสฺส วิปฺปสนฺนตํ ทิสฺวา เตสํ วิปฺปสนฺนตา ปากฏา อโหสิ. ยสฺมา ปน สา มเน วิปฺปสนฺเนเยว โหติ, อวิปฺปสนฺนจิตฺตานญฺหิ อินฺทฺริยปฺปสาโท นาม นตฺถิ, ตสฺมาสฺส มนินฺทฺริยปฺปสาโทปิ ปากโฏ อโหสิ. ตํ เอส วิปฺปสนฺนตํ [Pg.171] คเหตฺวา ‘‘วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานี’’ติ อาห. ปริสุทฺโธติ นิมฺมโล. ปริโยทาโตติ ปภสฺสโร. สารทํ พทรปณฺฑุนฺติ สรทกาเล ชาตํ นาติสุปริปกฺกํ พทรํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธญฺเจว โหติ ปริโยทาตญฺจ. ตาลปกฺกนฺติ สุปริปกฺกตาลผลํ. สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตนฺติ ตํขณญฺเญว พนฺธนา ปมุตฺตํ. ตสฺส หิ พนฺธนมูลํ อปเนตฺวา ปรมุขํ กตฺวา ผลเก ฐปิตสฺส จตุรงฺคุลมตฺตํ ฐานํ โอโลเกนฺตานํ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ หุตฺวา ขายติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. เนกฺขํ ชมฺโพนทนฺติ สุรตฺตวณฺณสฺส ชมฺโพนทสุวณฺณสฺส ฆฏิกา. ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตนฺติ ทกฺเขน สุวณฺณการปุตฺเตน สุฏฺฐุ กตปริกมฺมํ. อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ สุวณฺณการอุทฺธเน ปจิตฺวา สุกุสเลน สุวณฺณกาเรน ฆฏฺฏนปริมชฺชนหํสเนน สุฏฺฐุ ปหฏฺฐํ สุปริมทฺทิตนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตนฺติ อคฺคินา ปจิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา รตฺตกมฺพเล ฐปิตํ. ภาสเตติ สญฺชาตโอภาสตาย ภาสเต. ตปเตติ อนฺธการวิทฺธํสนตาย ตปเต. วิโรจตีติ วิชฺโชตมานํ หุตฺวา วิโรจติ, โสภตีติ อตฺโถ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยาวญฺจิทํ" นี้ เป็นคำกำหนดประมาณอย่างยิ่ง. บทนั้นมีความเกี่ยวข้องกับบทว่า "วิปฺปสนฺนานิ". อธิบายว่า ผ่องใสอย่างยิ่ง คือ ผ่องใสโดยประมาณยิ่ง. บทว่า "อินฺทฺริยานิ" คือ อินทรีย์ ๖ มีจักขุเป็นต้น. จริงอยู่ เพราะพราหมณ์นั้นเห็นความผ่องใสแห่งที่ตั้งของอินทรีย์ ๕ ความผ่องใสของอินทรีย์เหล่านั้นจึงปรากฏ. ก็เพราะว่าความผ่องใสนั้นย่อมมีได้เมื่อใจผ่องใสเท่านั้น จริงอยู่ ความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของบุคคลผู้มีจิตไม่ผ่องใสย่อมไม่มี ฉะนั้น ความผ่องใสแห่งมโนทวารของพราหมณ์นั้นจึงปรากฏด้วย. พราหมณ์นั้นถือเอาความผ่องใสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส". บทว่า "ปริสุทฺโธ" คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า "ปริโยทาโต" คือ ผุดผ่อง. บทว่า "สารทํ พทรปณฺฑุํ" คือ ผลพุทราที่เกิดในสารทกาล ไม่สุกดีนัก. จริงอยู่ ผลพุทรานั้นย่อมทั้งบริสุทธิ์และผุดผ่อง. บทว่า "ตาลปกฺกํ" คือ ผลตาลสุกดี. บทว่า "สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตํ" คือ หลุดจากขั้วในขณะนั้นเอง. จริงอยู่ เมื่อนำโคนขั้วของผลตาลนั้นออกแล้ว ทำให้หันหน้ามา วางไว้บนแผ่นกระดาน ที่ประมาณ ๔ นิ้ว ย่อมปรากฏแก่ผู้มองดูว่าเป็นของบริสุทธิ์ผุดผ่อง. ท่านหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า "เนกฺขํ ชมฺโพนทํ" คือ แท่งทองชมพูนุทมีสีแดงจัด. บทว่า "ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตํ" คือ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดตกแต่งเป็นอย่างดี. บทว่า "อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ" อธิบายว่า หลอมในเตาของช่างทองแล้ว อันช่างทองผู้ฉลาดอย่างยิ่งขัดสีด้วยการตี การขัด และการทำให้แวววาว เป็นอย่างดีแล้ว. บทว่า "ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตํ" คือ หลอมด้วยไฟ ขัดด้วยเขี้ยวเสือดาว ตกแต่งด้วยดินแดงแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง. บทว่า "ภาสเต" คือ ย่อมส่องสว่างเพราะมีแสงเกิดขึ้น. บทว่า "ตปเต" คือ ย่อมรุ่งโรจน์เพราะกำจัดความมืด. บทว่า "วิโรจติ" คือ เป็นของสว่างไสวอยู่ ย่อมรุ่งเรือง อธิบายว่า ย่อมงดงาม. อุจฺจาสยนมหาสยนานีติ เอตฺถ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อุจฺจาสยนํ นาม, อายตวิตฺถตํ อกปฺปิยภณฺฑํ มหาสยนํ นาม. อิทานิ ตานิ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ, อาสนฺทีติอาทิมาห. ตตฺถ อาสนฺทีติ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว. จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตโกติ วานจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโก. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺโผ อุณฺณามยตฺถรโก, โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโก. อุทฺทโลมีติ อุภโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ เอกโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ อุภโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ. กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถราทโย หตฺถิปิฏฺฐาทีสุ อตฺถรณกอตฺถรกา เจว [Pg.172] หตฺถิรูปาทีนิ ทสฺเสตฺวา กตอตฺถรกา จ. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตปฺปเวณี. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ในบทว่า "อุจฺจาสยนมหาสยน" นี้ ที่นอนที่สูงเกินประมาณ ชื่อว่า อุจจาสยนะ. เครื่องปูลาดที่ไม่สมควรซึ่งยาวและกว้าง ชื่อว่า มหาสยนะ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เสยฺยถีทํ อาสนฺที". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อาสนฺที" คือ อาสนะที่สูงเกินประมาณ. บทว่า "ปลฺลงฺโก" คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า. บทว่า "โคนโก" คือ พรมใหญ่มีขนยาว. ได้ยินว่า ขนของพรมนั้นยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า "จิตฺตกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลวดลายวิจิตร. บทว่า "ปฏิกา" คือ เครื่องปูลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า "ปฏลิกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกไม้หนาทึบ ซึ่งเรียกว่า "อามลกปฏฺฏะ" ก็มี. บทว่า "ตูลิกา" คือ ฟูกที่ยัดด้วยนุ่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานุ่น ๓ ชนิด. บทว่า "วิกติกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์วิจิตรด้วยรูปสิงห์ รูปเสือ เป็นต้น. บทว่า "อุทฺธโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายทั้งสองข้าง. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นข้างเดียว. บทว่า "เอกนฺตโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายข้างเดียว. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นทั้งสองข้าง. บทว่า "กฏฺฏิสฺสํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยไหมแกมไหมทอง เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "โกเสยฺยํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยเส้นไหม เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "กุตฺตกํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ สมควรที่หญิงฟ้อนรำ ๑๖ คนจะยืนฟ้อนรำได้. บทว่า "หตฺถตฺถราทโย" คือ เครื่องปูลาดที่ปูบนหลังช้างเป็นต้น และเครื่องปูลาดที่ทำโดยแสดงรูปช้างเป็นต้น. บทว่า "อชินปฺปเวณี" คือ เครื่องปูลาดที่ทำโดยเย็บหนังเสือเหลืองตามขนาดเตียงซ้อนกันเป็นชั้นๆ. บทที่เหลือมีอรรถตามที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. นิกามลาภีติ อติกามลาภี อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี มหนฺตลาภี, อุฬารุฬาราเนว ลภติ มญฺเญติ สนฺธาย วทติ. อยํ กิร พฺราหฺมโณ สยนครุโก, โส ภควโต วิปฺปสนฺนินฺทฺริยาทิตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส เอวรูเปสุ อุจฺจาสยนมหาสยเนสุ นิสีทติ เจว นิปชฺชติ จ. เตนสฺส วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต’’ติ มญฺญมาโน อิมํ เสนาสนวณฺณํ กเถสิ. คำว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาอย่างยิ่ง ได้ตามที่ปรารถนาทุกครั้งไป. คำว่า อกิจฉลาภี คือ เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ของที่ไพบูลย์ ได้ของที่ใหญ่. ท่านหมายถึงว่า ย่อมได้แต่เสนาสนะอันประเสริฐยิ่งนัก ดังนี้แล้วจึงกล่าว. ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้หนักในเสนาสนะ เขาเห็นความเป็นผู้มีอินทรีย์ผ่องใสยิ่งของพระผู้มีพระภาคแล้ว สำคัญว่า “แน่แท้ พระโคดมนี้ย่อมนั่งและบรรทมในที่นอนที่นั่งอันสูงใหญ่อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น อินทรีย์ทั้งหลายของท่านจึงผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง” ดังนี้ จึงได้กล่าวสรรเสริญเสนาสนะนี้. ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺตีติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ กปฺปติ. สุทฺธโกเสยฺยญฺหิ มญฺเจปิ อตฺถริตุํ วฏฺฏติ, โคนกาทโย จ ภูมตฺถรณปริโภเคน, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา ‘‘พิมฺโพหนญฺจ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗) วจนโต อิมานิปิ เอเกน วิธาเนน กปฺปนฺติ. อกปฺปิยํ ปน อุปาทาย สพฺพาเนว น กปฺปนฺตีติ วุตฺตานิ. ในบทว่า "ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺติ" นี้ (เสนาสนะ) บางอย่างย่อมสมควร. จริงอยู่ ที่นอนที่ทำด้วยผ้าไหมล้วนย่อมควรเพื่อจะปูแม้บนเตียง และเครื่องปูลาดมีขนยาวเป็นต้นก็ย่อมควรโดยการใช้เป็นเครื่องปูพื้น. และเพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า “ให้ตัดเท้าแห่งอาสนที ให้ทำลายขาแห่งบัลลังก์ ให้สางฟูก และให้ทำเป็นหมอนอิง” แม้สิ่งเหล่านี้ก็ย่อมควรโดยปริยายหนึ่ง. แต่เพราะอาศัย (เสนาสนะ) ที่ไม่สมควร ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมดทีเดียวย่อมไม่สมควร. วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ อรญฺญํเยว ปวิสามิ. ยเทวาติ ยานิเยว. ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทนฺโต อุชุํ กายํ ฐเปตฺวา. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐเปตฺวา, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ วา กตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔). อุปสมฺปชฺช วิหรามีติ ปฏิลภิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรามิ. เอวํภูโตติ เอวํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี หุตฺวา. ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหตีติ จตฺตาริ หิ รูปชฺฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺส จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโม นาม โหติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตสฺสาปิ จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโมเยว. ฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตถา อิตเรสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ. คำว่า "วนนฺตญฺเญว ปวิสามิ" คือ เราย่อมเข้าสู่ป่าเท่านั้น. คำว่า "ยเทว" คือ "ยานิเย่ว" (อันใด). คำว่า "ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา" คือ คู้ขาเข้ามาโดยรอบ คือนั่งขัดสมาธิ. คำว่า "อุชุํ กายํ ปณิธาย" คือ ตั้งกายตรง ดำรงกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันท่อนต่อท่อน. คำว่า "ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" คือ ตั้งสติไว้เฉพาะหน้ากรรมฐาน หรือมีความหมายว่า ทำสติอันเป็นเครื่องนำออกที่ตนประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “บทว่า ปริ มีอรรถว่า ประคองไว้. บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นเครื่องนำออก. บทว่า สติ มีอรรถว่า การเข้าไปตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา”. คำว่า "อุปสมฺปชฺช วิหรามิ" คือ เราเข้าถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้วอยู่. คำว่า "เอวํภูโต" คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นอย่างนี้. ในบทว่า "ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหติ" นั้น จริงอยู่ การจงกรมของผู้ที่เข้าสมาบัติในรูปฌาน ๔ ชื่อว่า ทิพพจงกรม, แม้การจงกรมของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วจงกรม ก็เป็นทิพพจงกรมเหมือนกัน. ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ในวิหารที่เหลืออีก ๒ อย่างก็เช่นเดียวกัน. โส [Pg.173] เอวํ ปชานามิ ‘‘ราโค เม ปหีโน’’ติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺเคน ปหีนราคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน’’ติ อาห. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ปน กึ กถิตํ โหตีติ? ปจฺจเวกฺขณา กถิตา, ปจฺจเวกฺขณาย ผลสมาปตฺติ กถิตา. ผลสมาปตฺติญฺหิ สมาปนฺนสฺสปิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺสาปิ จงฺกมาทโย อริยจงฺกมาทโย โหนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงถึงราคะที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์นั่นเทียว จึงตรัสว่า "โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน" (เราย่อมรู้อย่างนี้ว่า ราคะของเราสิ้นแล้ว). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ถามว่า ก็ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณไว้, โดยปัจจเวกขณญาณ ท่านกล่าวผลสมาบัติไว้. จริงอยู่ การจงกรมเป็นต้นของผู้ที่เข้าผลสมาบัติอยู่ก็ดี ของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วก็ดี ย่อมเป็นอริยจงกรมเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น. ๔. สรภสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาสรภสูตร ๖๕. จตุตฺเถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ คิชฺฌสทิสานิสฺส กูฏานิ, คิชฺฌา วา ตสฺส กูเฏสุ วสนฺตีติ คิชฺฌกูโฏ, ตสฺมึ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เอเตนสฺส ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส วสนฏฺฐานํ ทสฺสิตํ. คิชฺฌกูฏสฺมิญฺหิ ตถาคตํ อุทฺทิสฺส วิหาโร การิโต, คิชฺฌกูฏวิหาโรตฺเววสฺส นามํ. ตตฺถายํ ตสฺมึ สมเย วิหรตีติ. สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตีติ สรโภติ เอวํนามโก ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ปกฺกนฺโต โหติ, อธุนา วิพฺภนฺโตติ อตฺโถ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ หิ โลเก อุปฺปนฺเน ติตฺถิยา นฏฺฐลาภสกฺการา อเหสุํ, ติณฺณํ รตนานํ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ยถาห – ๖๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "ราชคเห" คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า "คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต" คือ ยอดเขาทั้งหลายของภูเขานั้นมีสัณฐานเหมือนนกแร้ง หรืออีกอย่างหนึ่ง ฝูงแร้งย่อมอาศัยอยู่บนยอดเขานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า คิชฌกูฏ, บนภูเขาคิชฌกูฏนั้น. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่. จริงอยู่ ที่ภูเขาคิชฌกูฏ มีวิหารที่เขาสร้างอุทิศพระตถาคต วิหารนั้นมีชื่อว่า คิชฌกูฏวิหาร นั่นเทียว. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ในวิหารนั้น. ในบทว่า "สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหติ" นั้น บทว่า "สรโภ" คือ ปริพาชกชื่ออย่างนี้ บวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่นานก็หลีกไป อธิบายว่า บัดนี้ได้สึกไปแล้ว. จริงอยู่ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก พวกเดียรถีย์ก็เสื่อมจากลาภและสักการะ ลาภสักการะใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระรัตนตรัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. อญฺญติตฺถิยา ปน ปริพฺพาชกา อสกฺกตา โหนฺติ อครุกตา อมานิตา อปูชิตา น ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา.๑๔; สํ.นิ.๑.๒.๗๐). “ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ส่วนปริพาชกอัญญเดียรถีย์ทั้งหลาย เป็นผู้ที่เขาไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร”. เต เอวํ ปริหีนลาภสกฺการา ปญฺจสตมตฺตา เอกสฺมึ ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยึสุ – ‘‘โภ, มยํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย หตลาภสกฺการา ชาตา, สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานญฺจสฺส เอกํ อวณฺณํ อุปธาเรถ, อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา เอตสฺส [Pg.174] สาสนํ ครหิตฺวา อมฺหากํ ลาภสกฺการํ อุปฺปาเทสฺสามา’’ติ. เต วชฺชํ โอโลเกนฺตา – ‘‘ตีสุ ทฺวาเรสุ อาชีเว จาติ จตูสุปิ ฐาเนสุ สมณสฺส โคตมสฺส วชฺชํ ปสฺสิตุํ น สกฺกา, อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ โอโลเกถา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ อนฺตเร เอโก เอวมาห – ‘‘อหํ อญฺญํ น ปสฺสามิ, อิเม อนฺวฑฺฒมาสํ สนฺนิปติตฺวา ทฺวารวาตปานานิ ปิธาย สามเณรานมฺปิ ปเวสนํ น เทนฺติ. ชีวิตสทิสาปิ อุปฏฺฐากา ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา ชนํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ. สเจ ตํ มยํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสาม, เอวํ โน ลาภสกฺการอุฬาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อปโรปิ เอวเมว วทนฺโต อุฏฺฐาสิ. สพฺเพ เอกวาทา อเหสุํ. ตโต อาหํสุ – ‘‘โย ตํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ มยํ อมฺหากํ สมเย เชฏฺฐกํ กริสฺสามา’’ติ. เดียรถีย์เหล่านั้นผู้เสื่อมจากลาภสักการะอย่างนี้ ประมาณ ๕๐๐ คน ประชุมกันในอารามของปริพาชกแห่งหนึ่งแล้ว ปรึกษากันว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราจำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น ก็เสื่อมจากลาภสักการะ พวกท่านจงสอดส่องหาโทษอย่างหนึ่งของพระสมณโคดมและของพระสาวกของท่าน เราจักประกาศโทษนั้นแล้วติเตียนศาสนาของท่าน ยังลาภสักการะให้เกิดขึ้นแก่พวกเรา”. เดียรถีย์เหล่านั้นเมื่อมองหาโทษ ก็กล่าวกันว่า “ไม่สามารถจะเห็นโทษของพระสมณโคดมในฐานะทั้ง ๔ คือ ในทวารทั้ง ๓ และในอาชีวะได้ พวกท่านจงเว้นฐานะ ๔ อย่างนี้แล้ว มองหาในที่อื่นเถิด”. ครั้งนั้น ในระหว่างเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้าไม่เห็นอย่างอื่น สมณะเหล่านี้ประชุมกันทุกกึ่งเดือนแล้วปิดประตูหน้าต่าง ไม่ให้แม้สามเณรเข้าไป แม้อุปัฏฐากผู้เปรียบด้วยชีวิตก็ไม่ได้เพื่อจะเห็น พวกเขาร่ายมนต์อาวัฏฏนีมายาแล้วๆ เล่าๆ ลวงประชาชนแล้วๆ เล่าๆ กิน. ถ้าพวกเราสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ ลาภสักการะอันโอฬารจักมีแก่พวกเราอย่างนี้”. แม้คนอื่นก็ลุกขึ้นกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน. ทั้งหมดได้มีความเห็นเป็นอย่างเดียวกัน. แต่นั้นจึงกล่าวกันว่า “ผู้ใดสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ พวกเราจักทำผู้นั้นให้เป็นใหญ่ในลัทธิของพวกเรา”. ตโต โกฏิโต ปฏฺฐาย ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ, ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ น สกฺขิสฺสามิ, อหํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ พหูหิ วุตฺเต สรภํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ อาจริยา’’ติ. โส อาห – ‘‘อครุ เอตํ อาหริตุํ, สเจ ตุมฺเห อตฺตโน กถาย ฐตฺวา มํ เชฏฺฐกํ กริสฺสถา’’ติ. อครุ เอตมาจริย อาหร, ตฺวํ กโตเยวาสิ อมฺเหหิ เชฏฺฐโกติ. โส อาห – ‘‘ตํ อาหรนฺเตน เถเนตฺวา วา วิลุมฺปิตฺวา วา อาหริตุํ น สกฺกา, สมณสฺส ปน โคตมสฺส สาวกสทิเสน หุตฺวา ตสฺส สาวเก วนฺทิตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เตสํ ปตฺเต ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาหริตุํ สกฺกา. รุจฺจติ โว เอตสฺส เอตฺตกสฺส กิริยา’’ติ. ยํกิญฺจิ กตฺวา อาหริตฺวา จ โน เทหีติ. เตน หิ มํ ทิสฺวา อปสฺสนฺตา วิย ภเวยฺยาถาติ ปริพฺพาชกานํ สญฺญํ ทตฺวา ทุติยทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คิชฺฌกูฏมหาวิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปาเท วนฺทิ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อญฺเญ ปริพฺพาชกา จณฺฑา ผรุสา, อยํ ปน สทฺโธ ภวิสฺสติ ปสนฺโน’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห ญตฺวา ยุตฺตฏฺฐานสฺมึเยว ปพฺพชิตา, มยํ ปน อนุปธาเรตฺวา อติตฺเถเนว ปกฺขนฺตา อนิยฺยานิกมคฺเค วิจรามาติ. โส เอวํ วตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ภิกฺขู ปุนปฺปุนํ วนฺทติ, นฺหาโนทกาทีนิ ปฏิยาเทติ, ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กโรติ, ปาเท โธวติ มกฺเขติ, อติเรกภตฺตํ ลภิตฺวา ภุญฺชติ. ลำดับนั้น เริ่มตั้งแต่คนสุดท้ายไป พวกเขาถามว่า “ท่านจะสามารถไหม ท่านจะสามารถไหม” เมื่อปริพาชกจำนวนมากกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่สามารถ ข้าพเจ้าไม่สามารถ” พวกเขาจึงถามสรภปริพาชกว่า “ท่านอาจารย์ ท่านจะสามารถไหม” เขากล่าวว่า “การนำมายานั้นมา ไม่ใช่เรื่องหนักเลย ถ้าพวกท่านตั้งอยู่ในคำพูดของตนแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าเป็นหัวหน้า” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ เรื่องนี้ไม่หนักเลย ท่านจงนำมาเถิด ท่านเป็นหัวหน้าของพวกเราก็เพราะเหตุที่ทำนั่นแหละ” เขากล่าวว่า “ผู้ที่จะนำมายานั้นมา ไม่สามารถนำมาได้ด้วยการขโมยหรือปล้นเอา แต่สามารถนำมาได้โดยทำตนให้เหมือนสาวกของพระสมณโคดม ไหว้สาวกของท่าน ทำวัตรปฏิบัติ กินภัตตาหารในบาตรของท่านเหล่านั้น พวกท่านพอใจการกระทำเพียงเท่านี้หรือไม่” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านจะทำอะไรก็ตามแล้วนำมา ขอจงให้แก่พวกเราเถิด” (สรภะกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น เมื่อพวกท่านเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น” แล้วให้สัญญาณแก่พวกปริพาชก ในวันที่สอง ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ไปยังคิชฌกูฏมหาวิหาร ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายที่เห็นแล้วๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ปริพาชกพวกอื่นดุร้ายหยาบคาย แต่ท่านผู้นี้คงจะมีศรัทธาเลื่อมใส” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายรู้แล้วจึงบวชในสถานะที่สมควร แต่พวกข้าพเจ้าไม่ได้พิจารณาให้ดี จึงก้าวลงสู่ท่าที่ไม่ใช่ท่า (ลัทธิที่ผิด) เที่ยวไปในทางที่ไม่ออกจากทุกข์” เขากล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไหว้ภิกษุที่เห็นแล้วๆ อยู่บ่อยๆ จัดเตรียมน้ำสรงเป็นต้น ทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควร ล้างเท้า ทาเท้า ได้ภัตตาหารส่วนเกินแล้วก็บริโภค ตํ [Pg.175] อิมินา นีหาเรน วสนฺตํ เอโก มหาเถโร ทิสฺวา, ‘‘ปริพฺพาชก, ตฺวํ สทฺโธ ปสนฺโน, กึ น ปพฺพชสี’’ติ. โก มํ, ภนฺเต, ปพฺพาเชสฺสติ. มยญฺหิ จิรกาลํ ภทนฺตานํ ปจฺจตฺถิกา หุตฺวา วิจริมฺหาติ. เถโร ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิตุกาโม, อหํ ตํ ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ วตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ วตฺตปฏิวตฺตมกาสิ. อถ นํ เถโร วตฺเต ปสีทิตฺวา นจิรสฺเสว อุปสมฺปาเทสิ. โส อุโปสถทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถคฺคํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขู มหนฺเตน อุสฺสาเหน ปาติโมกฺขํ ปคฺคณฺหนฺเต ทิสฺวา ‘‘อิมินา นีหาเรน โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา โลกํ ขาทนฺติ, กติปาเหน หริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โก นาโม อยํ ธมฺโม’’ติ ปุจฺฉิ. ปาติโมกฺโข นาม, อาวุโสติ. อุตฺตมธมฺโม เอส, ภนฺเต, ภวิสฺสตีติ. อาม, อาวุโส, สกลสาสนธารณี อยํ สิกฺขาติ. ภนฺเต, สเจ เอส สิกฺขาธมฺโม อุตฺตโม, อิมเมว ปฐมํ คณฺหามีติ. คณฺหาวุโสติ เถโร สมฺปฏิจฺฉิ. โส คณฺหนฺโต ปริพฺพาชเก ปสฺสิตฺวา ‘‘กีทิสํ อาจริยา’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาวุโส, มา จินฺตยิตฺถ, กติปาเหน อาหริสฺสามี’’ติ วตฺวา นจิรสฺเสว อุคฺคณฺหิตฺวา อุปชฺฌายํ อาห – ‘‘เอตฺตกเมว, ภนฺเต, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ. เอตฺตกเมว, อาวุโสติ. พระมหาเถระรูปหนึ่งเห็นเขาผู้อยู่อย่างนี้แล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนปริพาชก ท่านเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เหตุไรจึงไม่บวชเล่า” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะให้ข้าพเจ้าบวช เพราะพวกข้าพเจ้าเป็นศัตรูของท่านผู้เจริญทั้งหลายเที่ยวไปสิ้นกาลนาน” พระเถระกล่าวว่า “ถ้าท่านประสงค์จะบวช เราจะให้ท่านบวช” แล้วก็ให้เขาบวช เขาตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ลำดับนั้น พระเถระเลื่อมใสในวัตรปฏิบัติของเขาแล้ว จึงให้อุปสมบทในไม่ช้า ในวันอุโบสถ เขาเข้าไปยังโรงอุโบสถพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังสวดปาฏิโมกข์ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง จึงคิดว่า “พวกเขาใช้วิธีนี้รวบรวม (คน) แล้วก็กินชาวโลก เราจะนำไปให้ได้ในสองสามวัน” เขาไปยังปริเวณ ไหว้อุปัชฌาย์แล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้ชื่อว่าอะไร” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส ชื่อว่าปาฏิโมกข์” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้คงเป็นธรรมอันสูงสุด” (อุปัชฌาย์กล่าวว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส สิกขานี้เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งพระศาสนาทั้งสิ้น” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าสิกขาธรรมนี้สูงสุด ข้าพเจ้าจะเรียนสิกขาธรรมนี้ก่อนทีเดียว” พระเถระรับคำว่า “จงเรียนเถิด อาวุโส” ขณะที่เขากำลังเรียนอยู่ ได้เห็นพวกปริพาชก เมื่อถูกถามว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์” จึงกล่าวตอบว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อย่ากังวลไปเลย อีกสองสามวันข้าพเจ้าจะนำมาให้” เรียนจบในไม่ช้าแล้ว จึงกล่าวกับอุปัชฌาย์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีอื่นอีก” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “มีเพียงเท่านี้แหละ อาวุโส” โส ปุนทิวเส ยถานิวตฺถปารุโตว คหิตนีหาเรเนว ปตฺตํ คเหตฺวา คิชฺฌกูฏา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ปริพฺพาชกา ทิสฺวา ‘‘กีทิสํ, อาจริย, นาสกฺขิตฺถ มญฺเญ อาวฏฺฏนิมายํ อาหริตุ’’นฺติ ตํ ปริวารยึสุ. มา จินฺตยิตฺถ, อาวุโส, อาหฏา เม อาวฏฺฏนิมายา, อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ ลาภสกฺกาโร มหา ภวิสฺสติ. ตุมฺเห อญฺญมญฺญํ สมคฺคา โหถ, มา วิวาทํ อกตฺถาติ. สเจ เต, อาจริย, สุคฺคหิตา, อมฺเหปิ นํ วาเจหีติ. โส อาทิโต ปฏฺฐาย ปาติโมกฺขํ โอสาเรสิ. อถ เต สพฺเพปิ – ‘‘เอถ, โภ, นคเร วิจรนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส อวณฺณํ กเถสฺสามา’’ติ อนุคฺฆาฏิเตสุเยว นครทฺวาเรสุ ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา วิวเฏน ทฺวาเรน สพฺพปฐมํ ปวิสึสุ. เอวํ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺตํ ตํ ปริพฺพาชกํ สนฺธาย – ‘‘สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตี’’ติ วุตฺตํ. ในวันรุ่งขึ้น เขาครองผ้าตามที่เคยครอง ถือบาตรในลักษณะที่เคยถือ (คือในเพศบรรพชิต) นั่นแหละ ออกจากเขาคิชฌกูฏ ไปยังอารามของปริพาชก พวกปริพาชกเห็นแล้วจึงแวดล้อมเขากล่าวว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์ ดูเหมือนท่านจะไม่สามารถนำอาวัฏฏนีมายามาได้กระมัง” (สรภะกล่าวว่า) “อย่ากังวลไปเลย อาวุโสทั้งหลาย อาวัฏฏนีมายาเรานำมาแล้ว จำเดิมแต่นี้ไป ลาภสักการะของพวกเราจักมีมาก พวกท่านจงสามัคคีกัน อย่าได้ทะเลาะกันเลย” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ ถ้าท่านเรียนมาดีแล้ว โปรดสอนมายานั้นแก่พวกเราด้วย” เขาจึงสวดปาฏิโมกข์ตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น ปริพาชกเหล่านั้นทั้งหมดกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราเที่ยวไปในเมือง จักกล่าวโทษของพระสมณโคดมกัน” เมื่อประตูเมืองทั้งหลายยังไม่เปิดนั่นเทียว พวกเขาไปยังใกล้ประตู แล้วเข้าเมืองเป็นพวกแรกสุดโดยประตูที่เปิดออก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปริพาชกนั้นผู้หลีกไปด้วยเพศของตนนั่นเองอย่างนี้ จึงตรัสว่า “ปริพาชกชื่อสรภะเพิ่งหลีกไปไม่นาน” ตํ [Pg.176] ทิวสํ ปน ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อชฺช สรโภ ปริพฺพาชโก นคเร วิจริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กริสฺสติ, ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ กเถนฺโต วิสํ สิญฺจิตฺวา ปริพฺพาชการามํ คมิสฺสติ, อหมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสามิ, จตสฺโสปิ ปริสา ตตฺเถว โอสริสฺสนฺติ. ตสฺมึ สมาคเม จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต ‘‘ตสฺส โอกาโส โหตุ, ยถารุจิยา อวณฺณํ ปตฺถรตู’’ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มยา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย จริตุํ อาโรเจหี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย สตฺถารเมว ปริวารยึสุ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย ทฺวารคามสมีเปเยว ปิณฺฑาย จริ. สรโภปิ ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ นครํ ปวิฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ ปริสมชฺเฌ ราชทฺวารวีถิจตุกฺกาทีสุ จ คนฺตฺวา ‘‘อญฺญาโต มยา สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตํ สนฺธาย โส ราชคเห ปริสติ เอวํ วาจํ ภาสตีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาโตติ ญาโต อวพุทฺโธ, ปากฏํ กตฺวา อุคฺคหิโตติ ทีเปติ. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อปกฺกนฺโตติ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺโต. สเจ หิ สมณสฺส โคตมสฺส สาสเน โกจิ สาโร อภวิสฺส, นาหํ อปกฺกมิสฺสํ. ตสฺส ปน สาสนํ อสารํ นิสฺสารํ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา สมณา โลกํ ขาทนฺตีติ เอวมตฺถํ ทีเปนฺโต เอวมาห. ก็ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นี้ว่า 'วันนี้ สรภปริพาชกเที่ยวไปในพระนครแล้ว จักกระทำการประกาศ กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยทั้งสาม ประพรมยาพิษ (คือคำติเตียน) แล้วจักไปยังอารามของปริพาชก แม้เราก็จะไปที่นั่นเหมือนกัน แม้บริษัททั้งสี่ก็จักประชุมกันที่นั่น ในการประชุมนั้น สัตว์แปดหมื่นสี่พันจักได้ดื่มอมตธรรม' ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า 'โอกาสจงมีแก่เขาเถิด เขาจงประกาศโทษตามความพอใจเถิด' แล้วจึงตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า 'อานนท์ เธอจงแจ้งแก่ภิกษุสงฆ์ในมหาวิหาร 18 แห่ง ให้เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับเรา' พระเถระได้กระทำตามนั้น ภิกษุทั้งหลายถือบาตรและจีวรแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาทรงพาภิกษุสงฆ์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตใกล้หมู่บ้านชายแดน แม้สรภปริพาชกก็เข้าไปในพระนครพร้อมกับพวกปริพาชก ไปในท่ามกลางบริษัทในที่นั้นๆ มีประตูพระราชวัง ถนน และทางสี่แพร่ง เป็นต้น แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ธรรมของสมณศากยบุตรทั้งหลาย เรารู้แจ้งแล้ว' อาศัยเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สรภปริพาชกนั้นกล่าววาจาเช่นนี้ในบริษัทที่กรุงราชคฤห์' ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาโต แสดงความว่า รู้แล้ว เข้าใจแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เรียนเอาแล้ว บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้ว บทว่า อปกฺกนฺโต คือ หลีกไปแล้วด้วยเพศของตนเอง (และกล่าวว่า) 'เพราะถ้าในศาสนาของพระสมณโคดมจะมีสาระอะไรๆ อยู่บ้าง เราก็จะไม่หลีกไป แต่ศาสนาของท่านนั้นไม่มีสาระ ปราศจากสาระ พวกสมณะรวบรวมมายาชื่ออาวัฏฏนีแล้วก็กินชาวโลก' เมื่อจะแสดงความหมายอย่างนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตสฺมึ ปริพฺพาชเก ภาสมาเน อรญฺญวาสิโน ปญฺจสตา ภิกฺขู ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม สตฺถา ปิณฺฑาย จริตุํ คโต’’ติ อชานนฺตา ภิกฺขาจารเวลายํ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ‘‘อิมํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามา’’ติ อุปสงฺกมึสุ. บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อปริพาชกนั้นกล่าวอยู่อย่างนี้ ภิกษุผู้อยู่ป่า 500 รูป ไม่ทราบว่า 'พระศาสดาเสด็จไปเที่ยวบิณฑบาต ณ ที่ชื่อโน้น' ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ได้เข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้น บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระทศพล' สิปฺปินิกาตีรนฺติ สิปฺปินิกาติ เอวํนามิกาย นทิยา ตีรํ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเร ขนฺตึ ธาเรตฺวา จิตฺเตเนว อธิวาเสสีติ อตฺโถ. เอวํ อธิวาเสตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข อชฺช มยา สรภสฺส วาทํ มทฺทิตุํ คจฺฉนฺเตน เอกเกน คนฺตพฺพํ[Pg.177], อุทาหุ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเตนา’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – สจาหํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คมิสฺสามิ, มหาชโน เอวํ จินฺเตสฺสติ – ‘‘สมโณ โคตโม วาทุปฺปตฺติฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ปกฺขํ อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา ปริสพเลน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺทติ, ปรวาทีนํ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทตี’’ติ. น โข ปน มยฺหํ อุปฺปนฺเน วาเท ปรํ คเหตฺวา มทฺทนกิจฺจํ อตฺถิ, อหเมว คนฺตฺวา มทฺทิสฺสามิ. อนจฺฉริยํ เจตํ ยฺวาหํ อิทานิ พุทฺธภูโต อตฺตโน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺเทยฺยํ, จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพํ ธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส สาธนตฺถํ – บทว่า สิปฺปินิกาตีรํ คือ ฝั่งแห่งแม่น้ำชื่อว่าสิปปินิกา บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า ไม่ทรงยังกายและวาจาให้ไหว ทรงไว้ซึ่งความอดทนภายใน ทรงอดกลั้นด้วยพระทัยเท่านั้น ทรงอดกลั้นอย่างนี้แล้ว ทรงดำริอีกว่า 'วันนี้ เราผู้จะไปเพื่อข่มวาทะของสรภะ ควรจะไปผู้เดียวหนอ หรือว่าควรจะไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม' ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ถ้าเรามีภิกษุสงฆ์แวดล้อมไป มหาชนจักคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมเมื่อจะไปยังที่เกิดวาทะ ก็ยกพวกพ้องไปแล้วข่มวาทะที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งบริษัท ไม่ยอมให้ปรวาทีเงยศีรษะขึ้นได้' ก็เมื่อวาทะเกิดขึ้นแก่เรา กิจที่จะต้องพาผู้อื่นไปข่มย่อมไม่มี เราผู้เดียวเท่านั้นไปแล้วจักข่ม การที่เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วในบัดนี้ จะพึงข่มวาทะที่เกิดขึ้นแก่ตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะแม้ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ ธุระที่เราพึงนำไป ผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะนำไปได้ ย่อมไม่มี' เพื่อจะทำให้ความข้อนี้สำเร็จ (จึงทรงนำเรื่องต่อไปนี้มา) ‘‘ยโต ยโต ครุ ธุรํ, ยโต คมฺภีรวตฺตนี; ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺเชนฺติ, สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุร’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๒๙) – 'ในที่ใดๆ ธุระหนัก ในที่ใด ทางลึก (เพราะมีโคลนตมมาก) ในกาลนั้น เขาย่อมเทียมโคกัณหะ โคกัณหะนั้นย่อมนำธุระนั้นไปได้' (ชา. 1.1.29) – อิทํ กณฺหชาตกํ อาหริตพฺพํ. อตีเต กิร เอโก สตฺถวาโห เอกิสฺสา มหลฺลิกาย เคเห นิวาสํ คณฺหิ. อถสฺส เอกิสฺสา เธนุยา รตฺติภาคสมนนฺตเร คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา เอกํ วจฺฉกํ วิชายิ. มหลฺลิกาย วจฺฉกํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ. ปุนทิวเส สตฺถวาหปุตฺโต – ‘‘ตว เคหเวตนํ คณฺหาหี’’ติ อาห. มหลฺลิกา ‘‘มยฺหํ อญฺเญน กิจฺจํ น อตฺถิ, อิมเมว วจฺฉกํ เทหี’’ติ อาห. คณฺห, อมฺมาติ. สา ตํ คณฺหิตฺวา ขีรํ ปาเยตฺวา ยาคุภตฺตติณาทีนิ ททมานา โปเสสิ. โส วุทฺธิมนฺวาย ปริปุณฺณรูโป พลวีริยสมฺปนฺโน อโหสิ สมฺปนฺนาจาโร, กาฬโก นาม นาเมน. อเถกสฺส สตฺถวาหสฺส ปญฺจหิ สกฏสเตหิ อาคจฺฉนฺตสฺส อุทกภินฺนฏฺฐาเน สกฏจกฺกํ ลคฺคิ. โส ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยเชตฺวา นีหราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาฬกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ตาต, ตว เวตนํ ทสฺสามิ, สกฏํ เม อุกฺขิปิตฺวา เทหี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ตํ อาทาย – ‘‘อญฺโญ อิมินา สทฺธึ ธุรํ วหิตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ ธุรสกเฏ โยตฺตํ พนฺธิตฺวา ตํ เอกกํเยว โยเชสิ. โส ตํ สกฏํ อุกฺขิปิตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปตฺวา เอเตเนว นิหาเรน ปญฺจ สกฏสตานิ นีหริ. โส สพฺพปจฺฉิมสกฏํ นีหริตฺวา โมจิยมาโน ‘‘สุ’’นฺติ กตฺวา สีสํ อุกฺขิปิ. พึงนำกัณหชาดกนี้มาแสดง ได้ยินว่า ในอดีต นายกองเกวียนคนหนึ่งได้พักอาศัยในเรือนของหญิงชราคนหนึ่ง ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งของเขาได้คลอดลูกในเวลาใกล้รุ่ง แม่โคนั้นคลอดลูกโคตัวหนึ่ง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่หญิงชราตั้งแต่เวลาที่เห็นลูกโค ในวันรุ่งขึ้น บุตรของนายกองเกวียนกล่าวว่า 'ท่านจงรับค่าเช่าเรือนของท่านเถิด' หญิงชรากล่าวว่า 'เราไม่มีกิจด้วยสิ่งอื่น ท่านจงให้ลูกโคตัวนี้แก่เราเถิด' (เขาตอบว่า) 'รับไปเถิด ท่านแม่' นางรับลูกโคนั้นแล้ว ให้ดื่มนม ให้ข้าวต้ม ข้าว และหญ้า เป็นต้น เลี้ยงดู ลูกโคนั้นเจริญวัยขึ้น มีรูปร่างสมบูรณ์ สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเพียร มีอาจารสมบัติ มีชื่อว่า กาฬกะ ครั้งนั้น ล้อเกวียนของนายกองเกวียนคนหนึ่งผู้มาด้วยเกวียนห้าร้อยเล่ม ได้ติดหล่มในที่ซึ่งถูกน้ำเซาะ เขาเทียมโคสิบตัวบ้าง ยี่สิบตัวบ้าง สามสิบตัวบ้าง ก็ไม่สามารถจะนำเกวียนขึ้นได้ จึงเข้าไปหาโคกาฬกะแล้วกล่าวว่า 'พ่อคุณ เราจะให้ค่าจ้างแก่ท่าน ท่านจงยกเกวียนของเราขึ้นให้เถิด' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็จูงโคนั้นมา (คิดว่า) 'โคอื่นที่จะสามารถลากแอกไปพร้อมกับโคนี้ไม่มี' จึงผูกเชือกที่หัวเกวียนแล้วเทียมโคนั้นไว้แต่ผู้เดียว โคนั้นยกเกวียนนั้นขึ้นตั้งไว้บนบก แล้วได้นำเกวียนห้าร้อยเล่มขึ้นด้วยวิธีนี้ โคนั้นเมื่อนำเกวียนเล่มสุดท้ายขึ้นแล้ว กำลังจะถูกปลดออก ก็ทำเสียง 'ซู่' แล้วชูศีรษะขึ้น สตฺถวาโห [Pg.178] ‘‘อยํ เอตฺตกานิ สกฏานิ อุกฺขิปนฺโต เอวํ น อกาสิ, เวตนตฺถํ มญฺเญ กโรตี’’ติ สกฏคณนาย กหาปเณ คเหตฺวา ปญฺจสตภณฺฑิกํ ตสฺส คีวาย พนฺธาเปสิ. โส อญฺเญสํ อตฺตโน สนฺติกํ อลฺลียิตุํ อเทนฺโต อุชุกํ เคหเมว อคมาสิ. มหลฺลิกา ทิสฺวา โมเจตฺวา กหาปณภาวํ ญตฺวา ‘‘กสฺมา, ปุตฺต, เอวมกาสิ, มา ตฺวํ ‘มยา กมฺมํ กตฺวา อาภเตน อยํ ชีวิสฺสตี’ติ สญฺญมกาสี’’ติ วตฺวา โคณํ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน อพฺภญฺชิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน มา เอวมกาสี’’ติ โอวทิ. เอวํ สตฺถา ‘‘จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกโกว อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติอาทิ วุตฺตํ. นายกองเกวียนคิดว่า “โคตัวนี้เมื่อยกเกวียนจำนวนเท่านี้ขึ้น ไม่ได้ทำอย่างนี้ (มาก่อน) เราเข้าใจว่ามันทำเพื่อค่าจ้าง” จึงนับจำนวนเกวียนแล้วเอากหาปณะมาทำเป็นถุงทรัพย์ ๕๐๐ ให้ผูกไว้ที่คอของโคตัวนั้น โคตัวนั้นไม่ยอมให้ผู้อื่นเข้ามาใกล้ตน เดินตรงไปยังเรือนทีเดียว หญิงเจ้าของบ้านเห็นแล้วจึงแก้ถุงออก เมื่อรู้ว่าเป็นกหาปณะ จึงกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย ทำไมเจ้าทำอย่างนี้ เจ้าอย่าได้สำคัญว่า ‘หญิงผู้นี้จะเลี้ยงชีพด้วยทรัพย์ที่เราทำงานหามาได้’” แล้วให้อาบน้ำอุ่นแก่โค ชโลมด้วยน้ำมัน แล้วสั่งสอนว่า “จำเดิมแต่นี้ไป เจ้าอย่าทำอย่างนี้อีก” ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดาทรงดำริว่า “ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้เราผู้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกดิรัจฉาน ก็ไม่มีผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะแบกรับภาระที่ควรแบกรับได้” จึงเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น" ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ปุถุตฺตารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา สลฺลานโต, ผลสมาปตฺติโตติ อตฺโถ. เตนุปสงฺกมีติ ปริพฺพาชเกสุ สกลนคเร ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา นครา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ, อาวุโส สรภ, สมโณ โคตโม อาคมิสฺสติ, กึ กริสฺสสี’’ติ. สมเณ โคตเม เอกํ กโรนฺเต อหํ ทฺเว กริสฺสามิ, ทฺเว กโรนฺเต จตฺตาริ, จตฺตาริ กโรนฺเต ปญฺจ, ปญฺจ กโรนฺเต ทส, ทส กโรนฺเต วีสติ, วีสติ กโรนฺเต ตึสํ, ตึสํ กโรนฺเต จตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ กโรนฺเต ปญฺญาสํ, ปญฺญาสํ กโรนฺเต สตํ, สตํ กโรนฺเต สหสฺสํ กริสฺสามีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สีหนาทกถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา นิสินฺเนสุ อุปสงฺกมิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิสัลลานา ความว่า จากการสงบระงับ คือการรวบรวมจิตจากอารมณ์ต่างๆ, จากผลสมาบัติ. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ทำกรรมคือการประกาศทั่วพระนครแล้ว ออกจากพระนคร มาประชุมกันในอารามของปริพาชกแล้ว (ถามกันว่า) “ดูก่อนอาวุโสสรภะ ถ้าพระสมณโคดมจักเสด็จมา ท่านจักทำอย่างไร” (สรภะตอบว่า) “เมื่อพระสมณโคดมตรัส ๑ คำ ข้าพเจ้าจักกล่าว ๒ คำ, เมื่อตรัส ๒ คำ จักกล่าว ๔ คำ, เมื่อตรัส ๔ คำ จักกล่าว ๕ คำ, เมื่อตรัส ๕ คำ จักกล่าว ๑๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐ คำ จักกล่าว ๒๐ คำ, เมื่อตรัส ๒๐ คำ จักกล่าว ๓๐ คำ, เมื่อตรัส ๓๐ คำ จักกล่าว ๔๐ คำ, เมื่อตรัส ๔๐ คำ จักกล่าว ๕๐ คำ, เมื่อตรัส ๕๐ คำ จักกล่าว ๑๐๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐๐ คำ จักกล่าว ๑,๐๐๐ คำ” (พระองค์) เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ให้สีหนาทกถาเกิดขึ้นแก่กันและกันอย่างนี้แล้วนั่งอยู่ อุปสงฺกมนฺโต ปน ยสฺมา ปริพฺพาชการามสฺส นครมชฺเฌเนว มคฺโค, ตสฺมา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา วิสฺสฏฺฐพโล ราชา วิย เอกโกว นครมชฺเฌน อคมาสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ทิสฺวา ‘‘ปริพฺพาชกา สมณสฺส โคตมสฺส ปกาสนียกมฺมํ กโรนฺตา อวณฺณํ ปตฺถรึสุ, โส เอเต อนุวตฺติตฺวา สญฺญาเปตุํ คจฺฉติ มญฺเญ’’ติ อนุพนฺธึสุ. สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอกโกว นิกฺขนฺโต, อชฺช สรเภน สทฺธึ มหาธมฺมสงฺคาโม ภวิสฺสติ. มยมฺปิ ตสฺมึ สมาคเม กายสกฺขิโน ภวิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. สตฺถา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส ปริพฺพาชการามํ อุปสงฺกมิ. ก็เมื่อเสด็จเข้าไป, เพราะหนทางสู่อารามของปริพาชกมีอยู่โดยท่ามกลางพระนครนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น (พระองค์) จึงทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงห่มมหาจีวรของพระสุคต ราวกับพระราชาผู้ทรงสละกองกำลังแล้ว เสด็จไปโดยท่ามกลางพระนครแต่พระองค์เดียว. พวกมิจฉาทิฏฐิเห็นแล้ว (คิดว่า) “พวกปริพาชกทำกรรมคือการประกาศแก่พระสมณโคดม ได้แผ่ไปซึ่งคำติเตียน เราเข้าใจว่า พระองค์นั้นเสด็จตามพวกนี้ไปเพื่อจะให้รู้สำนึก” จึงได้ติดตามไป. แม้พวกสัมมาทิฏฐิ (ก็คิดว่า) “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถือบาตรและจีวรเสด็จออกไปแต่พระองค์เดียว วันนี้จักมีธรรมสงครามครั้งใหญ่กับสรภะ แม้พวกเราก็จักเป็นกายสักขีในที่ประชุมนั้น” จึงได้ติดตามไป. พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังอารามของปริพาชกเมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว ปริพฺพาชกา [Pg.179] รุกฺขานํ ขนฺธวิฏปสาขนฺตเรหิ สมุคฺคจฺฉนฺตา ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย ทิสฺวา ‘‘อญฺญทา เอวรูโป โอภาโส นาม นตฺถิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุลฺโลเกตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม อาคจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวาว สรโภ ชาณุกนฺตเร สีสํ ฐเปตฺวา อโธมุโข นิสีทิ. เอวํ ตสฺมึ สมเย ภควา ตํ อารามํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ตถาคโต หิ ชมฺพุทีปตเล อคฺคกุเล ชาตตฺตา อคฺคาสนารโหติสฺส สพฺพตฺถ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. เอวํ ปญฺญตฺเต มหารเห พุทฺธาสเน นิสีทิ. พวกปริพาชกเห็นพระพุทธรัศมีมีพรรณ ๖ อันเป็นกลุ่มก้อนเปล่งออกมาจากระหว่างลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านของต้นไม้ทั้งหลาย จึงมองดู (พลางคิดว่า) “ในกาลอื่น แสงสว่างเช่นนี้ย่อมไม่มี นี่คืออะไรหนอ” แล้วได้กล่าวว่า “พระสมณโคดมเสด็จมา”. สรภะพอได้ฟังคำนั้น ก็ซบศีรษะลงในระหว่างเข่าทั้งสอง นั่งก้มหน้า. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังอารามนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. จริงอยู่ พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่อาสนะอันเลิศ เพราะเป็นผู้ประสูติในตระกูลอันเลิศในชมพูทวีป อาสนะย่อมเป็นสิ่งที่เขาปูลาดไว้แล้วสำหรับพระองค์ในทุกที่. (พระองค์) ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้แล้วอย่างนี้ เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ กิร สรเภน สทฺธึ เอตฺตกํ กเถนฺเตเยว ภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถุ ปทานุปทิโก หุตฺวา ปริพฺพาชการามํ สมฺปาปุณิ, จตสฺโสปิ ปริสา ปริพฺพาชการาเมเยว โอสรึสุ. ตโต เต ปริพฺพาชกา ‘‘อจฺฉริยํ สมณสฺส โคตมสฺส กมฺมํ, สกลนครํ วิจริตฺวา อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ เวรีนํ ปฏิสตฺตูนํ ปจฺจามิตฺตานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา โถกมฺปิ วิคฺคาหิกกถํ น กเถสิ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย สตปากเตเลน มกฺเขนฺโต วิย อมตปานํ ปาเยนฺโต วิย มธุรกถํ กเถตี’’ติ สพฺเพปิ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อนุวตฺตนฺตา เอตทโวจุํ. บทว่า เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุํ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังตรัสถ้อยคำประมาณเท่านี้กับสรภะอยู่นั่นเทียว หมู่ภิกษุก็ได้ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดามาถึงอารามของปริพาชกแล้ว แม้บริษัททั้ง ๔ ก็หลั่งไหลมาสู่อารามของปริพาชกนั่นเทียว. ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้น (คิดว่า) “กรรมของพระสมณโคดมน่าอัศจรรย์ (พระองค์) เสด็จมาสู่สำนักของเหล่าคนมีเวร ผู้เป็นข้าศึก ผู้เป็นศัตรู ผู้ซึ่งเที่ยวไปทั่วพระนคร แผ่คำติเตียน ทำกรรมคือการประกาศแล้วมา ก็มิได้ตรัสถ้อยคำที่เป็นข้าศึกแม้เพียงเล็กน้อย จำเดิมแต่กาลที่เสด็จมา ตรัสแต่ถ้อยคำอันไพเราะ ราวกับทรงลูบไล้ด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง หรือราวกับทรงให้ดื่มอมฤต” (ปริพาชก) ทั้งปวงจึงคล้อยตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคำนี้ ยาเจยฺยาสีติ อายาเจยฺยาสิ ปตฺเถยฺยาสิ ปิเหยฺยาสิ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺถาติ เตสุ อนภิสมฺพุทฺธาติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสตีติ อญฺเญน วา วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจฺฉาเทสฺสติ, อญฺญํ ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถสฺสตีติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสตีติ พหิทฺธา อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต ปุริมกถํ อปนาเมสฺสติ. อปฺปจฺจยนฺติ อนภิรทฺธึ อตุฏฺฐาการํ ปาตุกริสฺสตีติ ปากฏํ กริสฺสติ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจเยน โทมนสฺสํ วุตฺตํ, ปุริเมหิ ทฺวีหิ มนฺทพลวเภโท โกโธเยว. บทว่า ยาเจยฺยาสิ คือ ท่านจงทูลขอ ท่านจงปรารถนา ท่านจงพอใจ. บทว่า ตุณฺหีภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้นิ่ง. บทว่า มงฺกุภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความหมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ มีคอตก. บทว่า อโธมุโข คือ มีหน้าก้ม. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต คือ ของพระองค์ผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้พร้อมแล้ว”. บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา คือ ธรรมชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม. บทว่า ตตฺถ คือ ในธรรมเหล่านั้นที่เขาแสดงแล้วอย่างนี้ว่า “ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม”. บทว่า อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสติ อธิบายว่า จักปิดบังคำอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง จักกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง. บทว่า พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสติ คือ จักนำเรื่องอื่นอันเป็นเรื่องภายนอกเข้ามาแล้ว นำเรื่องเดิมออกไป. บทว่า อปฺปจฺจยํ...ปาตุกริสฺสติ คือ จักกระทำให้ความไม่ยินดี อาการไม่พอใจ ปรากฏชัด. อนึ่ง ในบทนี้ โทมนัส ถูกกล่าวด้วยบทว่า อปฺปจฺจย ส่วนด้วยสองบทแรก (โกป และ โทส) ความโกรธที่มีความต่างกันคืออย่างอ่อนและอย่างแรงนั่นเทียว ถูกกล่าวไว้ เอวํ [Pg.180] ภควา ปฐมเวสารชฺเชน สีหนาทํ นทิตฺวา ปุน ทุติยาทีหิ นทนฺโต โย โข มํ ปริพฺพาชกาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย ตยา จตุสจฺจธมฺโม เทสิโต. โส น นิยฺยาตีติ โส ธมฺโม น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, น ตํ อตฺถํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกรสฺสาติ โย นํ กโรติ, ตสฺส ปฏิปตฺติปูรกสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เหตุนา นเยน การเณน สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยาย. อถ วา ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต. เสยฺยถิทํ – ราคปฏิฆาตตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสปฏิฆาตตฺถาย เมตฺตาภาวนา, โมหปฏิฆาตตฺถาย ปญฺจ ธมฺมา, วิตกฺกุปจฺเฉทาย อานาปานสฺสติ. โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ โส ธมฺโม โย นํ ยถาเทสิตํ กโรติ, ตสฺส ตกฺกรสฺส สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน วฏฺฏทุกฺขกฺขยาย น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, ตํ อตฺถํ น สาเธตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโกติ ยถา อยํ สรโภ ปริพฺพาชโก ปชฺฌายนฺโต อปฺปฏิภาโน นิสินฺโน, เอวํ นิสีทิสฺสตีติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๑ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงบันลือ (สีหนาท) ด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๒ เป็นต้นอีก จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “โย โข มํ ปริพฺพาชกา” (ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ก็ผู้ใดแลจะพึงว่ากะเราอย่างนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงจตุสัจธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด บทว่า “โส น นิยฺยาติ” ความว่า ธรรมนั้นย่อมไม่ออกไป คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “ตกฺกรสฺส” ความว่า แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้น คือผู้บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ นี้คือความหมาย บทว่า “สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล อีกนัยหนึ่ง บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นเป็นไฉน? คือ (ทรงแสดง) อสุภกรรมฐานเพื่อกำจัดราคะ (ทรงแสดง) เมตตาภาวนาเพื่อกำจัดโทสะ (ทรงแสดง) ธรรม ๕ ประการเพื่อกำจัดโมหะ (ทรงแสดง) อานาปานสติเพื่อตัดวิตก บทว่า “โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า ธรรมนั้น (คือปฏิปทาธรรม) ย่อมไม่นำออกไปเพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์โดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้นตามที่ทรงแสดงไว้ คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ นี้คือความหมายในบทนี้ บทว่า “เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโก” ความว่า สรภปริพาชกนี้เป็นผู้ครุ่นคิด ไม่มีปฏิภาณ นั่งอยู่ฉันใด (ท่าน) ก็จักนั่งฉันนั้น เอวํ ตีหิ ปเทหิ สีหนาทํ นทิตฺวา เทสนํ นิวตฺเตนฺตสฺเสว ตถาคตสฺส ตสฺมึ ฐาเน สนฺนิปติตา จตุราสีติปาณสหสฺสปริมาณา ปริสา อมตปานํ ปิวิ, สตฺถา ปริสาย อมตปานสฺส ปีตภาวํ ญตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ อปฺปฏินาทํ. เวหาสํ ปกฺกามีติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เอวํ ปกฺขนฺโท จ ปน ตํขณญฺเญว คิชฺฌกูฏมหาวิหาเร ปติฏฺฐาสิ. พระตถาคตทรงบันลือสีหนาทด้วยบท ๓ อย่างนี้แล้ว ขณะที่ทรงยังพระเทศนาให้เป็นไปสู่อมตนิพพานอยู่นั่นเทียว บริษัทประมาณแปดหมื่นสี่พันที่ประชุมกันในที่นั้น ได้ดื่มอมตปานะ (เครื่องดื่มคืออมตนิพพาน) พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้ดื่มแล้วซึ่งอมตปานะของบริษัท จึงเสด็จเหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วเสด็จหลีกไป เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อถ โข ภควา” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า) ในบทเหล่านั้น บทว่า “สีหนาทํ” หมายถึง การบันลืออันประเสริฐ การบันลืออย่างผู้ไม่หวาดหวั่น การบันลือที่ไม่มีใครเทียบได้ บทว่า “เวหาสํ ปกฺกามิ” ความว่า ทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว อธิษฐานแล้ว เสด็จเหาะขึ้นสู่อากาศพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และเมื่อเสด็จเหาะขึ้นไปอย่างนี้แล้ว ก็ได้ประดิษฐาน ณ คิชฌกูฏมหาวิหารในขณะนั้นนั่นเอง วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สมฺภริตํ นิรนฺตรผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. พฺรหารญฺเญติ มหารญฺเญ. สีหนาทํ นทิสฺสามีติ สีหสฺส นทโต อาการํ ทิสฺวา ‘‘อยมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อหมฺปิ, อิมสฺส จตฺตาโร ปาทา, มยฺหมฺปิ, อหมฺปิ เอวเมว สีหนาทํ นทิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส สีหสฺส สมฺมุขา นทิตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.181] ตสฺมึ โคจราย ปกฺกนฺเต เอกโก นทิตุํ อารภิ. อถสฺส สิงฺคาลสทฺโทเยว นิจฺฉริ. เตน วุตฺตํ – สิงฺคาลกํเยว นทตีติ. เภรณฺฑกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อปิจ ภินฺนสฺสรํ อมนาปสทฺทํ นทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมว โข ตฺวนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ปริพฺพาชกา ตถาคตํ สีหสทิสํ กตฺวา สรภํ สิงฺคาลสทิสํ อกํสุ. อมฺพุกสญฺจรีติ ขุทฺทกกุกฺกุฏิกา. ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามีติ มหากุกฺกุฏํ รวนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺสปิ ทฺเว ปาทา ทฺเว ปกฺขา, มยฺหมฺปิ ตเถว, อหมฺปิ เอวรูปํ รวิตํ รวิสฺสามี’’ติ สา ตสฺส สมฺมุขา รวิตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺมึ ปกฺกนฺเต รวมานา กุกฺกุฏิการวํเยว รวิ. เตน วุตฺตํ – อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวตีติ. อุสโภติ โคโณ. สุญฺญายาติ ตุจฺฉาย เชฏฺฐกวสเภหิ วิรหิตาย. คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญตีติ เชฏฺฐกวสภสฺส นาทสทิสํ คมฺภีรนาทํ นทิตพฺพํ มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า “วาจาย สนฺนิโตทเกน” หมายถึง ด้วยประตักคือวาจา บทว่า “สญฺชมฺภริมกํสุ” ความว่า ได้กระทำให้เต็มรอบ คือทำให้กระทบโดยไม่มีช่องว่าง ได้ทิ่มแทงเบื้องบน ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “พฺรหารญฺเญ” หมายถึง ในป่าใหญ่ บทว่า “สีหนาทํ นทิสฺสามิ” ความว่า (สุนัขจิ้งจอก) เห็นอาการของราชสีห์ที่กำลังบันลืออยู่ จึงคิดว่า “แม้สัตว์นี้ก็เป็นเดรัจฉาน แม้เราก็เป็น (เดรัจฉาน) สัตว์นี้มีเท้า ๔ แม้เราก็มี (เท้า ๔) แม้เราก็จะบันลือสีหนาทอย่างนี้เหมือนกัน” สุนัขจิ้งจอกนั้นไม่สามารถจะบันลือต่อหน้าราชสีห์ได้ เมื่อราชสีห์นั้นหลีกไปเพื่อหาอาหารแล้ว จึงเริ่มบันลืออยู่ตัวเดียว ครั้งนั้น เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเองได้เปล่งออกมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิงฺคาลกํเยว นทติ” (ย่อมส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง) บทว่า “เภรณฺฑกํ” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมส่งเสียงแตกพร่า เป็นเสียงไม่น่าพอใจ ด้วยอุปมานี้ว่า “เอวเมว โข ตฺวํ” (ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันแล) ปริพาชกทั้งหลายได้กระทำพระตถาคตให้เป็นเช่นกับราชสีห์ และกระทำสรภปริพาชกให้เป็นเช่นกับสุนัขจิ้งจอก บทว่า “อมฺพุกสญฺจรี” หมายถึง แม่ไก่ตัวเล็ก บทว่า “ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามิ” ความว่า (แม่ไก่) เห็นพ่อไก่ใหญ่กำลังขันอยู่ จึงคิดว่า “แม้พ่อไก่นี้ก็มีเท้า ๒ มีปีก ๒ แม้เราก็มีเหมือนกัน แม้เราก็จะขันเสียงเช่นนี้” แม่ไก่ตัวนั้นไม่สามารถจะขันต่อหน้าพ่อไก่ตัวนั้นได้ เมื่อพ่อไก่ตัวนั้นหลีกไปแล้ว ขณะที่ขันอยู่ ก็ขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวติ” (ย่อมขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น) บทว่า “อุสโภ” หมายถึง โคตัวผู้ บทว่า “สุญฺญาย” หมายถึง ในที่ว่างเปล่า คือปราศจากโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทว่า “คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญติ” ความว่า ย่อมสำคัญว่าพึงเปล่งเสียงกึกก้อง คือเสียงที่เหมือนกับเสียงของโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล ๕. เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาเกสมุตติสูตร ๖๖. ปญฺจเม กาลามานํ นิคโมติ กาลามา นาม ขตฺติยา, เตสํ นิคโม. เกสมุตฺติยาติ เกสมุตฺตนิคมวาสิโน. อุปสงฺกมึสูติ สปฺปินวนีตาทิเภสชฺชานิ เจว อฏฺฐวิธปานกานิ จ คาหาเปตฺวา อุปสงฺกมึสุ. สกํเยว วาทํ ทีเปนฺตีติ อตฺตโนเยว ลทฺธึ กเถนฺติ. โชเตนฺตีติ ปกาเสนฺติ. ขุํเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วมฺเภนฺตีติ อวชานนฺติ. ปริภวนฺตีติ ลามกํ กโรนฺติ. โอมกฺขึ กโรนฺตีติ อุกฺขิตฺตกํ กโรนฺติ, อุกฺขิปิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อปเรปิ, ภนฺเตติ โส กิร อฏวิมุเข คาโม, ตสฺมา ตตฺถ อฏวึ อติกฺกนฺตา จ อติกฺกมิตุกามา จ วาสํ กปฺเปนฺติ. เตสุปิ ปฐมํ อาคตา อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ, ปจฺฉา อาคตา ‘‘กึ เต ชานนฺติ, อมฺหากํ อนฺเตวาสิกา เต, อมฺหากํ สนฺติเก กิญฺจิ กิญฺจิ สิปฺปํ อุคฺคณฺหึสู’’ติ อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ. กาลามา เอกลทฺธิยมฺปิ สณฺฐหิตุํ น สกฺขึสุ. เต เอตมตฺถํ ทีเปตฺวา ภควโต เอวมาโรเจตฺวา เตสํ โน, ภนฺเตติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ โหเตว กงฺขาติ โหติเยว กงฺขา. วิจิกิจฺฉาติ ตสฺเสว เววจนํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. ๖๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า “กาลามานํ นิโคโม” ความว่า กษัตริย์ชื่อว่ากาลามะ นิคมของกษัตริย์เหล่านั้น บทว่า “เกสมุตฺติยา” หมายถึง ชาวเกสมุตตนิคม บทว่า “อุปสงฺกมึสุ” ความว่า ให้ถือเอาเภสัชมีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น และน้ำปานะ ๘ อย่าง เข้าไปเฝ้า บทว่า “สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ” ความว่า ย่อมกล่าวลัทธิของตนนั่นเอง บทว่า “โชเตนฺติ” หมายถึง ย่อมประกาศ บทว่า “ขุํเสนฺติ” หมายถึง ย่อมข่มขี่ บทว่า “วมฺเภนฺติ” หมายถึง ย่อมดูหมิ่น บทว่า “ปริภวนฺติ” หมายถึง ย่อมทำให้เลวทราม บทว่า “โอมกฺขึ กโรนฺติ” หมายถึง ย่อมกระทำการเหยียดหยาม คือยกขึ้นแล้วทิ้งไป บทว่า “อเปเรปิ ภนฺเต” ความว่า ได้ยินว่า หมู่บ้านนั้นตั้งอยู่ที่ปากดง เพราะฉะนั้น ชนทั้งหลายผู้ผ่านดงไปแล้วและผู้ต้องการจะผ่านดงไป ย่อมพักอยู่ในที่นั้น ในชนเหล่านั้น พวกที่มาก่อนก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกที่มาทีหลังก็กล่าวว่า “พวกนั้นจะรู้อะไร พวกนั้นเป็นอันเตวาสิกของเรา ได้เรียนศิลปะเล็กๆ น้อยๆ ในสำนักของเรา” ดังนี้แล้ว ก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกกาลามะไม่สามารถจะตั้งมั่นอยู่ในลัทธิใดลัทธิหนึ่งได้ พวกเขาแสดงเนื้อความนี้แล้ว กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า “เตสํ โน ภนฺเต” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสงสัยของข้าพระองค์เหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า “โหเตว กงฺขา” ความว่า ความสงสัยย่อมมีนั่นเทียว บทว่า “วิจิกิจฺฉา” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อลํ” หมายถึง สมควรแล้ว มา [Pg.182] อนุสฺสเวนาติ อนุสฺสวกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ปรมฺปรายาติ ปรมฺปรกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อิติกิรายาติ เอวํ กิร เอตนฺติ มา คณฺหิตฺถ. มา ปิฏกสมฺปทาเนนาติ อมฺหากํ ปิฏกตนฺติยา สทฺธึ สเมตีติ มา คณฺหิตฺถ. มา ตกฺกเหตูติ ตกฺกคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา นยเหตูติ นยคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อาการปริวิตกฺเกนาติ สุนฺทรมิทํ การณนฺติ เอวํ การณปริวิตกฺเกนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยาติ อมฺหากํ นิชฺฌายิตฺวา ขมิตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา สทฺธึ สเมตีติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ภพฺพรูปตายาติ อยํ ภิกฺขุ ภพฺพรูโป, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา สมโณ โน ครูติ อยํ สมโณ อมฺหากํ ครุ, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. สมตฺตาติ ปริปุณฺณา. สมาทินฺนาติ คหิตา ปรามฏฺฐา. ยํส โหตีติ ยํ การณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส โหติ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. วิคตาภิชฺโฌติอาทีหิ เมตฺตาย ปุพฺพภาโค กถิโต. บทว่า มา อนุสฺสเวน ความว่า แม้ด้วยคำที่ฟังตามกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ปรมฺปราย ความว่า แม้ด้วยคำที่สืบต่อกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อิติกิราย ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เรื่องนี้ได้ยินมาว่าอย่างนี้. บทว่า มา ปิฏกสมฺปทาเนน ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เข้ากันได้กับตำราพระไตรปิฎกของเรา. บทว่า มา ตกฺกเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือตามตรึก ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา นยเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือนัย ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อาการปริวิตกฺเกน ความว่า แม้โดยการตรึกถึงเหตุว่า เหตุนี้ดีงาม ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา ความว่า แม้โดยคิดว่า เข้ากันได้กับทิฏฐิที่ตนพินิจแล้วชอบใจแล้ว ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ภพฺพรูปตาย ความว่า แม้โดยคิดว่า ภิกษุรูปนี้มีลักษณะน่าเชื่อถือ ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา สมโณ โน ครุ ความว่า แม้โดยคิดว่า สมณะรูปนี้เป็นครูของเรา ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า สมตฺตา คือ บริบูรณ์. บทว่า สมาทินฺนา คือ ถือเอาแล้ว ลูบคลำแล้ว. บทว่า ยํส โหติ ความว่า เหตุใดย่อมมีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบอโลภะเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะเป็นต้น. ด้วยบทว่า วิคตาภิชฺโฌ เป็นต้น ทรงแสดงบุพภาคของเมตตา. อิทานิ เมตฺตาทิกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานกถาย วา ภาวนานเย วา ปาฬิวณฺณนาย วา ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตเมว. เอวํ อเวรจิตฺโตติ เอวํ อกุสลเวรสฺส จ ปุคฺคลเวริโน จ นตฺถิตาย อเวรจิตฺโต. อพฺยาพชฺฌจิตฺโตติ โกธจิตฺตสฺส อภาเวน นิทฺทุกฺขจิตฺโต. อสํกิลิฏฺฐจิตฺโตติ กิเลสสฺส นตฺถิตาย อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต. วิสุทฺธจิตฺโตติ กิเลสมลาภาเวน วิสุทฺธจิตฺโต โหตีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ตสฺส เอวรูปสฺส อริยสาวกสฺส. อสฺสาสาติ อวสฺสยา ปติฏฺฐา. สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโกติ ยทิ อิมมฺหา โลกา ปรโลโก นาม อตฺถิ. อถาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา…เป… อุปปชฺชิสฺสามีติ อตฺเถตํ การณํ, เยนาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามีติ เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. สุขินฺติ สุขิตํ. อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามีติ ยญฺจ ปาปํ น กโรมิ, ยญฺจ กโรโตปิ น กรียติ, อิมินา อุภเยนาปิ วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น จึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวในกรรมฐานกถา หรือในนัยแห่งการเจริญ หรือในนัยแห่งการพรรณนาบาลี คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น. บทว่า เอวํ อเวรจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีเวรอย่างนี้ เพราะไม่มีอกุศลเวรและบุคคลผู้มีเวร. บทว่า อพฺยาปชฺฌจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีทุกข์ เพราะไม่มีจิตที่ประกอบด้วยความโกรธ. บทว่า อสงฺกิลิฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลส. บทว่า วิสุทฺธจิตฺโต ความว่า มีจิตบริสุทธิ์ เพราะไม่มีมลทินคือกิเลส. บทว่า ตสฺส คือ แก่อริยสาวกผู้มีรูปอย่างนี้. บทว่า อสฺสาสา คือ เป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้ง. บทว่า สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโก ความว่า ถ้าโลกอื่นจากโลกนี้มีอยู่. เมื่อนั้น เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก...ฯลฯ...จักเข้าถึง... เหตุนั้นมีอยู่ ที่ทำให้เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ พึงทราบนัยในทุกแห่งอย่างนี้. บทว่า อนีฆํ คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สุขึ คือ เป็นสุข. บทว่า อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ ความว่า เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์โดยส่วนสอง คือ บาปใดที่เราไม่ทำ และบาปใดที่แม้ทำอยู่ก็ไม่ชื่อว่าทำแล้ว ด้วยเหตุทั้งสองประการนี้ เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. ๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสาฬหสูตร ๖๗. ฉฏฺเฐ [Pg.183] มิคารนตฺตาติ มิคารเสฏฺฐิโน นตฺตา. เสขุนิยนตฺตาติ เสขุนิยเสฏฺฐิโน นตฺตา. อุปสงฺกมึสูติ ภุตฺตปาตราสา ทาสกมฺมกรปริวุตา อุปสงฺกมึสุ. เตสํ กิร ปุเรภตฺเต ปุพฺพณฺหสมเยเยว เคเห เอโก ปญฺโห สมุฏฺฐิโต, ตํ ปน กเถตุํ โอกาโส นาโหสิ. เต ‘‘ตํ ปญฺหํ โสสฺสามา’’ติ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ตุณฺหี นิสีทึสุ. เถโร ‘‘คาเม ตํ สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โสตุํ อาคตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ มนํ ญตฺวา ตเมว ปญฺหํ อารภนฺโต เอถ ตุมฺเห สาฬฺหาติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถิ โลโภติ ลุพฺภนสภาโว โลโภ นาม อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามีติ เอตํ โลภสงฺขาตํ อตฺถํ อหํ ‘‘อภิชฺฌา’’ติ วทามิ, ‘‘ตณฺหา’’ติ วทามีติ สมุฏฺฐิตปญฺหสฺส อตฺถํ ทีเปนฺโต อาห. เอวํ สพฺพวาเรสุ นโย เนตพฺโพ. ๖๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มิคารนตฺตา คือ หลานของมิคารเศรษฐี. บทว่า เสขุนิยนตฺตา คือ หลานของเสขุนิยเศรษฐี. บทว่า อุปสงฺกมึสุ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีทาสและกรรมกรแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ได้ยินว่า ในเวลาเช้าก่อนฉันอาหาร ปัญหาหนึ่งได้เกิดขึ้นในบ้านของพวกเขา แต่ไม่มีโอกาสที่จะกล่าวถึงปัญหานั้น. พวกเขาคิดว่า 'เราจะฟังปัญหานั้น' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ถวายบังคมแล้วนั่งนิ่ง. พระเถระทราบใจของพวกเขาว่า 'คงจะมาเพื่อฟังปัญหาที่เกิดขึ้นในบ้านนั้น' จึงปรารภปัญหานั้นนั่นแหละ แล้วกล่าวคำว่า เอถ ตุมฺเห สาฬฺหา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถิ โลโภ คือ ถามว่า ธรรมชาติที่ชื่อว่าโลภะ คือสภาวะที่อยากได้ มีอยู่หรือ. บทว่า อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามิ ความว่า เรากล่าวเนื้อความที่เรียกว่าโลภะนี้ว่า 'อภิชฌา' บ้าง 'ตัณหา' บ้าง ดังนี้ เป็นการแสดงเนื้อความของปัญหาที่เกิดขึ้น. พึงนำนัยไปในวาระทั้งปวงอย่างนี้. โส เอวํ ปชานาตีติ โส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา ฐิโต อริยสาวโก สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภนฺโต เอวํ ปชานาติ. อตฺถิ อิทนฺติ อตฺถิ ทุกฺขสจฺจสงฺขาตํ ขนฺธปญฺจกํ นามรูปวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปชานนฺโต เอส ‘‘เอวํ ปชานาติ อตฺถิ อิท’’นฺติ วุตฺโต. หีนนฺติ สมุทยสจฺจํ. ปณีตนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิมสฺส วิปสฺสนาสญฺญาสงฺขาตสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตมตฺถีติ อิมินา นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ กถิตํ. อหุ ปุพฺเพ โลโภติ ปุพฺเพ เม โลโภ อโหสิ. ตทหุ อกุสลนฺติ ตํ อกุสลํ นาม อโหสิ, ตทา วา อกุสลํ นาม อโหสิ. อิจฺเจตํ กุสลนฺติ อิติ เอตํ กุสลํ, ตสฺเสว อกุสลสฺส นตฺถิภาวํ กุสลํ เขมนฺติ สนฺธาย วทติ. นิจฺฉาโตติ นิตฺตณฺโห. นิพฺพุโตติ อพฺภนฺตเร สนฺตาปกรานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุโต. สีติภูโตติ สีตลีภูโต. สุขปฺปฏิสํเวทีติ กายิกเจตสิกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทิตา. พฺรหฺมภูเตนาติ เสฏฺฐภูเตน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า โส เอวํ ปชานาติ ความว่า อริยสาวกนั้นเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว ออกจากสมาบัติ ปรารภวิปัสสนา ย่อมรู้อย่างนี้. บทว่า อตฺถิ อิทํ คือ ขันธ์ ๕ ที่เรียกว่าทุกขสัจมีอยู่ อริยสาวกผู้กำหนดรู้โดยความเป็นนามรูปนี้ ท่านเรียกว่า 'ย่อมรู้อย่างนี้ว่า สิ่งนี้มีอยู่'. บทว่า หีนํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า ปณีตํ คือ มรรคสัจ. บทว่า อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่าสัญญานี้ที่เรียกว่าวิปัสสนาสัญญา ชื่อว่านิพพาน, นิพพานนั้นมีอยู่ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงนิโรธสัจ. บทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ คือ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. บทว่า อหุ ปุพฺเพ โลโภ คือ ในกาลก่อน โลภะได้มีแล้วแก่เรา. บทว่า ตทหุ อกุสลํ คือ โลภะนั้นชื่อว่าเป็นอกุศล หรือในกาลนั้น อกุศลได้มีแล้ว. บทว่า อิจฺเจตํ กุสลํ คือ นี้เป็นกุศล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งอกุศลนั้นนั่นแหละว่าเป็นกุศล เป็นธรรมเกษม. บทว่า นิจฺฉาโต คือ ไม่มีตัณหา. บทว่า นิพฺพุโต คือ ดับเย็นแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่ทำให้เร่าร้อนภายใน. บทว่า สีติภูโต คือ เป็นผู้เยือกเย็น. บทว่า สุขปฺปฏิสํเวที คือ เป็นผู้เสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า พฺรหฺมภูเตน คือ เป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. ๗. กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถากถาวัตถุสูตร ๖๘. สตฺตเม [Pg.184] กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ, กถาย ภูมิโย ปติฏฺฐาโยติ อตฺโถ. อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานนฺติ อตีตมทฺธานํ นาม กาโลปิ วฏฺฏติ ขนฺธาปิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อตีเต กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ, ตสฺส กิกี นาม กาสิกราชา อคฺคุปฏฺฐาโก อโหสิ, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ อโหสีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อตีตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. อนาคเต เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส สงฺโข นาม ราชา อคฺคุปฏฺฐาโก ภวิสฺสติ, อสีติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ ภวิสฺสตีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อนาคตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. เอตรหิ อสุโก นาม ราชา ธมฺมิโกติ อิมินา นเยน กเถนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. ๖๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กถาวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งถ้อยคำ เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ. ในบทว่า อตีตํ วา ภิกฺขเว อทฺธานํ คำว่า อัทธานในอดีต หมายถึงกาลก็ได้ ขันธ์ทั้งหลายก็ได้. แม้ในอนาคตและปัจจุบันก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบรรดาอัทธาน ๓ นั้น ในอดีต พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้มีแล้ว, พระเจ้ากาสิกราชพระนามว่ากิกิได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอดีต. ในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักมี, พระราชาพระนามว่าสังขะจักเป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุจักมี ๘๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอนาคต. ในบัดนี้ พระราชาพระนามโน้นทรงธรรม, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภปัจจุบัน. กถาสมฺปโยเคนาติ กถาสมาคเมน. กจฺโฉติ กเถตุํ ยุตฺโต. อกจฺโฉติ กเถตุํ น ยุตฺโต. เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหนฺติอาทีสุ, ‘‘จกฺขุ, อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐน, ‘‘อาม, อนิจฺจ’’นฺติ เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพํ. เอเสว นโย โสตาทีสุ. อยํ เอกํสพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘อนิจฺจํ นาม จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘น จกฺขุเมว, โสตมฺปิ อนิจฺจํ, ฆานมฺปิ อนิจฺจ’’นฺติ เอวํ วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺพํ. อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ยถา จกฺขุ, ตถา โสตํ. ยถา โสตํ, ตถา จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ‘‘เกนฏฺเฐน ปุจฺฉสี’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทสฺสนฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น หี’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อามา’’ติ พฺยากาตพฺพํ. อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทีนิ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติ ฐเปตพฺโพ, เอส ปญฺโห น พฺยากาตพฺโพ. อยํ ฐปนีโย ปญฺโห. บทว่า กถาสมฺปโยเคน ความว่า เพราะการประชุมแห่งถ้อยคำ. บทว่า กจฺโฉ คือ สมควรที่จะกล่าว. บทว่า อกจฺโฉ คือ ไม่สมควรที่จะกล่าว. ในบทเป็นต้นว่า เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ, เมื่อถูกถามว่า “จักขุไม่เที่ยงหรือ” พึงตอบโดยส่วนเดียวว่า “ใช่ ไม่เที่ยง”. ในโสตะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นปัญหาที่พึงตอบโดยส่วนเดียว. ส่วนเมื่อถูกถามว่า “ชื่อว่าสิ่งไม่เที่ยง คือจักขุหรือ” พึงจำแนกตอบอย่างนี้ว่า “ไม่ใช่จักขุอย่างเดียว แม้โสตะก็ไม่เที่ยง แม้ฆานะก็ไม่เที่ยง”. นี้เป็นปัญหาที่พึงจำแนกตอบ. เมื่อถูกถามว่า “โสตะเป็นเช่นใด จักขุก็เป็นเช่นนั้น, จักขุเป็นเช่นใด โสตะก็เป็นเช่นนั้นหรือ” พึงย้อนถามว่า “ท่านถามโดยอรรถไหน” เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าเห็น” พึงตอบว่า “ไม่ใช่”. เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าไม่เที่ยง” พึงตอบว่า “ใช่”. นี้เป็นปัญหาที่พึงย้อนถามแล้วตอบ. ส่วนเมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ชีวะนั้น สรีระนั้นหรือ” พึงงดไว้ (โดยกล่าวว่า) “ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”, ปัญหานี้ไม่พึงตอบ. นี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้. ฐานาฐาเน น สณฺฐาตีติ การณาการเณ น สณฺฐาติ. ตตฺรายํ นโย – สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโน ‘‘กึ ปนาหํ อุจฺเฉทํ วทามี’’ติ สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปติ, อตฺตโน วาเท ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ อุจฺเฉทวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สสฺสตวาที, ปุคฺคลวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สุญฺญตวาที, สุญฺญตวาทิมฺหิ ปโหนฺเต ปุคฺคลวาทีติ เอวํ ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ นาม. บทว่า ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในเหตุและมิใช่เหตุ. ในข้อนั้นมีนัยดังนี้ – สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีเมื่อถูกเขาข่มอยู่ ก็แสดงความเป็นสัสสตวาทีนั้นเทียว (โดยคิดว่า) “ไฉนเราจะกล่าวอุจเฉททิฏฐิเล่า” ไม่สามารถเพื่อจะตั้งอยู่ในวาทะของตนได้. อย่างนี้ เมื่ออุจเฉทวาทีสามารถ สัสสตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อปุคคลวาทีสามารถ สุญญตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อสุญญตวาทีสามารถ ปุคคลวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. ปริกปฺเป [Pg.185] น สณฺฐาตีติ อิทํ ปญฺหปุจฺฉเนปิ ปญฺหกถเนปิ ลพฺภติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐปิ ‘‘ปญฺหํ กเถสฺสามี’’ติ หนุํ สํโสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป น สณฺฐาติ นาม. บทว่า ปริกปฺเป น สณฺฐาติ คำนี้ย่อมได้ทั้งในการถามปัญหาและในการกล่าวแก้ปัญหา. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนคิดว่า “เราจักถามปัญหา” แล้วกระแอม, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ปัญหานี้ เราจักถามปัญหาอื่น”. แม้ผู้ถูกถามปัญหา คิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” แล้วลูบคาง, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่คำตอบนี้ เราจักตอบอย่างอื่น”. อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในความตริตรึก. อญฺญาตวาเท น สณฺฐาตีติ อญฺญาตวาเท ชานิตวาเท น สณฺฐาติ. กถํ? เอกจฺโจ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตํ อิตโร ‘‘มนาโป ตยา ปญฺโห ปุจฺฉิโต, กหํ เต เอส อุคฺคหิโต’’ติ วทติ. อิตโร ปุจฺฉิตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺหํ นุ โข ปุจฺฉิต’’นฺติ วิมตึ กโรติ. อปโร ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ตมญฺโญ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กตฺถ เต อุคฺคหิโต, ปญฺหํ กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺโพ’’ติ วทติ. อิตโร กเถตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺโห นุ โข มยา กถิโต’’ติ วิมตึ กโรติ. บทว่า อญฺญาตวาเท น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในวาทะที่รู้กัน. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนถามปัญหา, คนอื่นกล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาที่ท่านถามน่าพอใจ ท่านเรียนปัญหานี้มาจากไหน”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ถาม) แม้จะถามปัญหาโดยทำนองที่ควรจะถามแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราถามสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. อีกคนหนึ่งถูกถามปัญหาแล้วย่อมตอบ, อีกคนหนึ่ง (ผู้ถาม) กล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาท่านตอบดีแล้ว ท่านเรียนมาจากไหน ชื่อว่าผู้ตอบปัญหา พึงตอบอย่างนี้”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ตอบ) แม้จะตอบปัญหาโดยทำนองที่ควรจะตอบแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราตอบสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. ปฏิปทาย น สณฺฐาตีติ ปฏิปตฺติยํ น ติฏฺฐติ, วตฺตํ อชานิตฺวา อปุจฺฉิตพฺพฏฺฐาเน ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. อยํ ปญฺโห นาม เจติยงฺคเณ ปุจฺฉิเตน น กเถตพฺโพ, ตถา ภิกฺขาจารมคฺเค คามํ ปิณฺฑาย จรณกาเล. อาสนสาลาย นิสินฺนกาเล ยาคุํ วา ภตฺตํ วา คเหตฺวา นิสินฺนกาเล ปริภุญฺชิตฺวา นิสินฺนกาเล ทิวาวิหารฏฺฐานคมนกาเลปิ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ปน โอกาสํ กาเรตฺวาว ปุจฺฉนฺตสฺส กเถตพฺโพ, อกาเรตฺวา ปุจฺฉนฺตสฺส น กเถตพฺโพ. อิทํ วตฺตํ อชานิตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย น สณฺฐาติ นาม. เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหตีติ, ภิกฺขเว, เอตํ อิมสฺมึ จ การเณ สติ อยํ ปุคฺคโล น กเถตุํ ยุตฺโต นาม โหติ. บทว่า ปฏิปทาย น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติ คือไม่รู้วัตร ถามในที่ไม่ควรจะถาม. ชื่อว่าปัญหานี้ อันผู้ถูกถามไม่พึงตอบที่ลานพระเจดีย์, ฉันนั้น ในทางภิกขาจาร ในเวลาเที่ยวไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, ในเวลาที่นั่งในอาสนศาลา, ในเวลาที่รับข้าวต้มหรือภัตแล้วนั่งอยู่, ในเวลาที่ฉันแล้วนั่งอยู่, แม้ในเวลาไปสู่ที่พักกลางวัน. ส่วนในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวัน พึงตอบแก่ผู้ขอโอกาสแล้วจึงถามเท่านั้น, ไม่พึงตอบแก่ผู้ไม่ขอโอกาสแล้วถาม. ผู้ไม่รู้วัตรนี้แล้วถาม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทา. บทว่า เอวํ สนฺตายํ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีเหตุนี้อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าไม่สมควรที่จะกล่าวด้วย. ฐานาฐาเน สณฺฐาตีติ สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโนปิ ‘‘อหํ ตยา สตกฺขตฺตุํ นิคฺคยฺหมาโนปิ อุจฺเฉทวาทีเยวา’’ติ วทติ. อิมินา นเยน สสฺสตปุคฺคลสุญฺญตวาทาทีสุปิ นโย เนตพฺโพ. เอวํ ฐานาฐาเน สณฺฐาติ [Pg.186] นาม. ปริกปฺเป สณฺฐาตีติ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธนฺโต ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ กเถสฺสามีติ หนุํ สํโสเธนฺโตปิ ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป สณฺฐาติ นาม. บทว่า ฐานาฐาเน สณฺฐาติ คือ สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีแม้ถูกเขาข่มอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าแม้ถูกท่านข่มอยู่ร้อยครั้ง ก็เป็นอุจเฉทวาทีอยู่นั่นเอง”. พึงนำนัยไปในสัสสตวาที ปุคคลวาที สุญญตวาที เป็นต้น โดยนัยนี้. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. บทว่า ปริกปฺเป สณฺฐาติ คือ เมื่อกระแอมโดยคิดว่า “เราจักถามปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักถามปัญหานี้แหละ”. แม้เมื่อลูบคางโดยคิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักแก้ปัญหานี้แหละ”. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในความตริตรึก. อญฺญาตวาเท สณฺฐาตีติ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉนฺเตน นาม เอวํ ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปฏิปทาย สณฺฐาตีติ เคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ นิฏฺฐาติ, ตสฺมึ อนฺตเร นิสินฺโน ปญฺหํ ปุจฺฉติ. สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ อฏฺฐวิธานิ ปานกานิ วตฺถจฺฉาทนมาลาคนฺธาทีนิ วา อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ตานิ ทตฺวา ทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เอวญฺหิ วตฺตํ ญตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย สณฺฐาติ นาม. ตสฺส ปญฺหํ กเถตุํ วฏฺฏติ. คำว่า ตั้งอยู่ในอัญญาตวาท คือ ครั้นถามปัญหานี้แล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านถามปัญหาดีแล้ว อันผู้ถามชื่อว่าพึงถามอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น แม้ครั้นตอบปัญหาแล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านตอบปัญหาดีแล้ว อันผู้ตอบชื่อว่าพึงตอบอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น คำว่า ตั้งอยู่ในปฏิปทา คือ เชิญให้นั่งในเรือนแล้ว ถวายของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ตลอดเวลาที่ภัตกิจยังไม่เสร็จ ก็นั่งถามปัญหาในระหว่างนั้น หรือถือเอาเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น น้ำปานะ ๘ อย่าง หรือของมีผ้าเครื่องนุ่งห่ม ระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น ไปสู่วิหาร ถวายสิ่งเหล่านั้นแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางวัน ขอโอกาสแล้วจึงถามปัญหา จริงอยู่ ผู้ถามเมื่อรู้วัตรอย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปฏิปทา ย่อมควรที่จะตอบปัญหาแก่บุคคลนั้น อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ ปฏิจฺฉาเทติ, อญฺญํ วา ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรนฺโต ปุริมกถํ พหิทฺธา อปนาเมติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ภิกฺขู กิร สนฺนิปติตฺวา เอกํ ทหรํ, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ อิมญฺจิมญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ อาหํสุ. โส อาห – ‘‘ภนฺเต, นาคทีปํ คโตมฺหี’’ติ. อาวุโส, น มยํ ตว นาคทีปคมเนน อตฺถิกา, อาปตฺตึ ปน อาปนฺโนติ ปุจฺฉามาติ. ภนฺเต, นาคทีปํ คนฺตฺวา มจฺเฉ ขาทินฺติ. อาวุโส, ตว มจฺฉขาทเนน กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ กิรสิ อาปนฺโนติ. โส ‘‘นาติสุปกฺโก มจฺโฉ มยฺหํ อผาสุกมกาสิ, ภนฺเต’’ติ. อาวุโส, ตุยฺหํ ผาสุเกน วา อผาสุเกน วา กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ภนฺเต, ยาว ตตฺถ วสึ, ตาว เม อผาสุกเมว ชาตนฺติ. เอวํ อาคนฺตุกกถาวเสน พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ เวทิตพฺพํ. คำว่า พูดกลบเกลื่อน คือ ย่อมปิดบังเรื่องอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง กลับพูดอีกเรื่องหนึ่ง คำว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็น คือ เมื่อนำเรื่องจรเข้ามา ย่อมนำเรื่องเดิมออกไปข้างนอก ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว ได้กล่าวกับภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า ‘อาวุโส ท่านต้องอาบัตินี้ๆ ใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ กระผมไปนาคทีปมา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีความต้องการด้วยการไปนาคทีปของท่าน แต่พวกเราถามว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ไปนาคทีปแล้ว ได้ฉันปลา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยการฉันปลาของท่าน ได้ยินว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ปลาที่สุกไม่ดี ทำให้กระผมไม่สบาย’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยความสบายหรือไม่สบายของท่าน ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ตลอดเวลาที่กระผมอยู่ที่นั่น ความไม่สบายเท่านั้นได้เกิดขึ้นแก่กระผม’ พึงทราบว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็นด้วยอำนาจเรื่องจรอย่างนี้ อภิหรตีติ อิโต จิโต จ สุตฺตํ อาหริตฺวา อวตฺถรติ. เตปิฏกติสฺสตฺเถโร วิย. ปุพฺเพ กิร ภิกฺขู มหาเจติยงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา สงฺฆกิจฺจํ กตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา อญฺญมญฺญํ ปญฺหสากจฺฉํ กโรนฺติ. ตตฺถายํ เถโร ตีหิ ปิฏเกหิ ตโต ตโต สุตฺตํ อาหริตฺวา ทิวสภาเค เอกมฺปิ ปญฺหํ นิฏฺฐาเปตุํ น เทติ. อภิมทฺทตีติ การณํ [Pg.187] อาหริตฺวา มทฺทติ. อนุปชคฺฆตีติ ปเรน ปญฺเห ปุจฺฉิเตปิ กถิเตปิ ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ, เยน ปรสฺส ‘‘อปุจฺฉิตพฺพํ นุ โข ปุจฺฉึ, อกเถตพฺพํ นุ โข กเถสิ’’นฺติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. ขลิตํ คณฺหาตีติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสมตฺตํ คณฺหาติ, อกฺขเร วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา ทุรุตฺเต ‘‘เอวํ นาเมตํ วตฺตพฺพ’’นฺติ อุชฺฌายมาโน วิจรติ. สอุปนิโสติ สอุปนิสฺสโย สปจฺจโย. คำว่า ข่มขี่ คือ นำพระสูตรจากที่นี่และที่นั่นมาท่วมทับ เหมือนพระเตปิฏกติสสเถระ ได้ยินว่า ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายประชุมกันที่ลานพระมหาเจดีย์ ทำสังฆกรรมแล้ว ให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ย่อมกระทำการสนทนาปัญหาแก่กันและกัน ในที่ประชุมนั้น พระเถระรูปนี้ นำพระสูตรจากพระไตรปิฎกนั้นๆ มา ไม่ยอมให้ปัญหาแม้ข้อหนึ่งสำเร็จลงได้ตลอดทั้งวัน คำว่า บดขยี้ คือ นำเหตุผลมาบดขยี้ คำว่า หัวเราะเยาะ คือ เมื่อผู้อื่นถามปัญหาหรือตอบปัญหาก็ตาม ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้อื่นเกิดความสงสัยขึ้นว่า ‘เราถามสิ่งที่ไม่ควรถามหนอ’ หรือ ‘เราตอบสิ่งที่ไม่ควรตอบหนอ’ คำว่า จับผิด คือ ย่อมถือเอาเพียงโทษทางปากเล็กน้อย เมื่ออักษรก็ดี บทก็ดี หรือพยัญชนะก็ดี ที่กล่าวไม่ดี ก็เที่ยวคอยเพ่งโทษอยู่ว่า ‘คำนี้พึงกล่าวอย่างนี้’ คำว่า มีอุปนิสัย คือ มีที่อาศัย มีเหตุปัจจัย โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อภิชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ กุสลธมฺมํ อภิชานาติ อริยมคฺคํ. ปริชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจธมฺมํ ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ปชหติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ สพฺพากุสลธมฺมํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ. สจฺฉิกโรติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ อรหตฺตผลธมฺมํ นิโรธเมว วา ปจฺจกฺขํ กโรติ. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อรหตฺตผลวิโมกฺขํ ญาณผสฺเสน ผุสติ. คำว่า มีโสตะอันส่งไปแล้ว คือ มีโสตะอันตั้งไว้แล้ว (เงี่ยโสตสดับ) คำว่า ย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งกุศลธรรมอย่างหนึ่ง ได้แก่ อริยมรรค คำว่า ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกำหนดรู้ซึ่งทุกขสัจธรรมอย่างหนึ่งด้วยตีรณปริญญา คำว่า ย่อมละซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไปซึ่งอกุศลธรรมทั้งปวงอย่างหนึ่ง คำว่า ย่อมทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกระทำให้ประจักษ์ซึ่งอรหัตตผลธรรมอย่างหนึ่ง หรือนิโรธสัจ คำว่า ย่อมสัมผัสสัมมาวิมุตติ คือ ย่อมสัมผัสอรหัตตผลวิโมกข์ด้วยญาณผัสสะ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผลอันสมควร เอตทตฺถา, ภิกฺขเว, กถาติ, ภิกฺขเว, ยา เอสา กถาสมฺปโยเคนาติ กถา ทสฺสิตา, สา เอตทตฺถา, อยํ ตสฺสา กถาย ภูมิ ปติฏฺฐา. อิทํ วตฺถุ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา. เอตทตฺถา มนฺตนาติ ยา อยํ กจฺฉากจฺเฉสุ ปุคฺคเลสุ กจฺเฉน สทฺธึ มนฺตนา, สาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถา อุปนิสาติ โอหิตโสโต สอุปนิโสติ เอวํ วุตฺตา อุปนิสาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถํ โสตาวธานนฺติ ตสฺสา อุปนิสาย โสตาวธานํ, ตมฺปิ เอตทตฺถเมว. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา. จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อรหตฺตผลวิโมกฺโข. อรหตฺตผลตฺถาย หิ สพฺพเมตนฺติ สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อุปริ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต เย วิรุทฺธาติอาทิมาห. คำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนามีประโยชน์นี้’ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนาใด ที่เราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า กถาสัมปโยคะ การสนทนานั้นมีประโยชน์นี้ นี้เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งของการสนทนานั้น นี้เป็นวัตถุ ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้ คำว่า ‘การปรึกษามีประโยชน์นี้’ ความว่า การปรึกษาใด กับบุคคลที่ควรปรึกษาในบรรดาบุคคลที่ควรและไม่ควรปรึกษา แม้การปรึกษานั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘อุปนิสัยมีประโยชน์นี้’ ความว่า แม้อุปนิสัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘มีโสตะอันส่งไปแล้ว มีอุปนิสัย’ ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘การเงี่ยโสตสดับมีประโยชน์นี้’ ความว่า การเงี่ยโสตสดับซึ่งอุปนิสัยนั้น แม้การเงี่ยโสตสดับนั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพราะไม่ยึดมั่น’ คือ ไม่ยึดถือด้วยอุปาทาน ๔ คำว่า ‘ความหลุดพ้นแห่งจิต’ คือ อรหัตตผลวิโมกข์ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงจบพระสูตรแล้ว และเมื่อจะทรงรวบยอดด้วยพระคาถาทั้งหลายในเบื้องบน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เย วิรุทธา ตตฺถ วิรุทฺธาติ วิโรธสงฺขาเตน โกเปน วิรุทฺธา. สลฺลปนฺตีติ สลฺลาปํ กโรนฺติ. วินิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา หุตฺวา. สมุสฺสิตาติ มานุสฺสเยน สุฏฺฐุ อุสฺสิตา. อนริยคุณมาสชฺชาติ อนริยคุณกถํ คุณมาสชฺช กเถนฺติ. คุณํ ฆฏฺเฏตฺวา กถา หิ อนริยกถา นาม, น อริยกถา, ตํ [Pg.188] กเถนฺตีติ อตฺโถ. อญฺโญญฺญวิวเรสิโนติ อญฺญมญฺญสฺส ฉิทฺทํ อปราธํ คเวสมานา. ทุพฺภาสิตนฺติ ทุกฺกถิตํ. วิกฺขลิตนฺติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสขลิตํ. สมฺปโมหํ ปราชยนฺติ อญฺญมญฺญสฺส อปฺปมตฺเตน มุขโทเสน สมฺปโมหญฺจ ปราชยญฺจ. อภินนฺทนฺตีติ ตุสฺสนฺติ. นาจเรติ น จรติ น กเถติ. ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตาติ ยา จ ธมฺเม ฐิเตน กถิตกถา, สา ธมฺมฏฺฐา เจว โหติ เตน จ ธมฺเมน ปฏิสํยุตฺตาติ ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตา. อนุนฺนเตน มนสาติ อนุทฺธเตน เจตสา. อปฬาโสติ ยุคคฺคาหปฬาสวเสน อปฬาโส หุตฺวา. อสาหโสติ ราคโทสโมหสาหสานํ วเสน อสาหโส หุตฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรุทธา คือ ขัดแย้งกันด้วยความโกรธที่เรียกว่าความขัดแย้ง. บทว่า สัลลปันติ คือ ย่อมเจรจา. บทว่า วินิวิฏฐา คือ เป็นผู้ยึดมั่นแล้ว. บทว่า สมุสสิตา คือ ถูกยกขึ้นดีแล้วด้วยมานานุสัย. บทว่า อนริยคุณมาสัชช คือ เข้าถึงคุณคือถ้อยคำอันเป็นคุณของคนไม่ใช่อริยะแล้วกล่าว. ความว่า จริงอยู่ วาจาที่กล่าวพาดพิงถึงคุณ (ของตน) ชื่อว่าอนริยกถา ไม่ใช่อริยกถา (บัณฑิต) ย่อมกล่าววาจานั้น. บทว่า อัญโญัญญวิเวรสิโน คือ แสวงหาช่องและความผิดของกันและกัน. บทว่า ทุพภาสิตํ คือ คำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า วิกขลิตํ คือ ความผิดพลาดคือโทษทางปากเล็กน้อย. บทว่า สัมปโมหํ ปราชยํ คือ (ยินดี) ซึ่งความหลงและความพ่ายแพ้ของกันและกันด้วยโทษทางปากเพียงเล็กน้อย. บทว่า อภินันทันติ คือ ย่อมยินดี. บทว่า นาจเรติ คือ ไม่ประพฤติ ไม่กล่าว. บทว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา คือ วาจาใดที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในธรรมกล่าวแล้ว วาจานั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรมด้วย และประกอบด้วยธรรมนั้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา. บทว่า อนุนนเตน มนสา คือ ด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน. บทว่า อปฬาโสติ คือ เป็นผู้ไม่ตีเสมอด้วยอำนาจแห่งการตีเสมอคือการถือรั้น. บทว่า อสาหโสติ คือ เป็นผู้ไม่ผลีผลามด้วยอำนาจแห่งความผลีผลามคือราคะ โทสะ และโมหะ. อนุสูยายมาโนติ น อุสูยมาโน. ทุพฺภฏฺเฐ นาปสาทเยติ ทุกฺกถิตสฺมึ น อปสาเทยฺย. อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺยาติ การณุตฺตริยลกฺขณํ อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺย. ขลิตญฺจ น คาหเยติ อปฺปมตฺตกํ มุขขลิตํ ‘‘อยํ เต โทโส’’ติ น คาหเยยฺย. นาภิหเรติ นาวตฺถเรยฺย. นาภิมทฺเทติ เอกํ การณํ อาหริตฺวา น มทฺเทยฺย. น วาจํ ปยุตํ ภเณติ สจฺจาลิกปฏิสํยุตฺตํ วาจํ น ภเณยฺย. อญฺญาตตฺถนฺติ ชานนตฺถํ. ปสาทตฺถนฺติ ปสาทชนนตฺถํ. น สมุสฺเสยฺย มนฺตเยติ น มานุสฺสเยน สมุสฺสิโต ภเวยฺย. น หิ มานุสฺสิตา หุตฺวา ปณฺฑิตา กถยนฺติ, มาเนน ปน อนุสฺสิโตว หุตฺวา มนฺตเย กเถยฺย ภาเสยฺยาติ. บทว่า อนุสูยมาโน คือ ไม่ริษยาอยู่. บทว่า ทุพภัฏเฐ นาปสาทเย คือ ไม่พึงดูหมิ่นในคำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า อุปารัมภํ น สิกเขยย คือ ไม่พึงศึกษาการข่มขี่ซึ่งมีลักษณะยกเหตุขึ้นทับถม. บทว่า ขลิตัญจ น คาหเย คือ ไม่พึงให้ถือเอาความผิดพลาดทางปากเล็กน้อยว่า "นี่เป็นโทษของท่าน". บทว่า นาภิหเร คือ ไม่พึงครอบงำ. บทว่า นาภิมัทเท คือ ไม่พึงยกเหตุอย่างหนึ่งขึ้นมาแล้วข่มขี่. บทว่า น วาจํ ปยุตํ ภเณ คือ ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความคลาดเคลื่อนจากความจริง. บทว่า อัญญาตัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้. บทว่า ปสาทัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เกิดความเลื่อมใส. บทว่า น สมุสเสยย มันตเย คือ ไม่พึงเป็นผู้ถูกยกขึ้นด้วยมานานุสัย. จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวเพราะถูกมานะยกขึ้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถูกมานะยกขึ้นแล้วปรึกษา กล่าว พูด. ๘. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร ๖๙. อฏฺฐเม ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควโต ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวาว ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม [Pg.189] โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ. ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ. ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ. เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ. ๖๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ภควํมูลกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า ภควํมูลกา. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดหนึ่งพุทธันดร สมณะหรือพราหมณ์อื่นชื่อว่าผู้สามารถเพื่อจะทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้น มิได้มีแล้ว แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จึงรู้ทั่วถึงธรรมเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุ. บทว่า ภควํเนตติกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้แนะนำโดยอนุโลมซึ่งธรรมทั้งหลาย ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นทีละอย่างๆ ตามสภาวะ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่า ภควํเนตติกา. บทว่า ภควํปฏิสรณา คือ ธรรมในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมแล่นไปในพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ปฏิสรันติ คือ ย่อมแล่นไป ย่อมประชุมกัน. อีกอย่างหนึ่ง ผัสสะย่อมมาสู่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ มหาโพธิมณฑล ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง". เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมมา (ทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง". พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะอย่างนี้ ย่อมทรงหยั่งรู้ธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ภควันตํเยว ปฏิภาตุ คือ ขอเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นเถิด ความว่า ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด. ราโค โขติ รชฺชนวเสน ปวตฺตราโค. อปฺปสาวชฺโชติ โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ วชฺเชหิ อปฺปสาวชฺโช, อปฺปโทโสติ อตฺโถ. กถํ? มาตาปิตโร หิ ภาติภคินิอาทโย จ ปุตฺตภาติกานํ อาวาหวิวาหมงฺคลํ นาม กาเรนฺติ. เอวํ ตาเวโส โลกวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. สทารสนฺโตสมูลิกา ปน อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม น โหตีติ เอวํ วิปากวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ วิรชฺชมาโน ปเนส สณิกํ วิรชฺชติ, น สีฆํ มุจฺจติ. เตลมสิราโค วิย จิรํ อนุพนฺธติ, ทฺเว ตีณิ ภวนฺตรานิ คนฺตฺวาปิ นาปคจฺฉตีติ ทนฺธวิราคี. บทว่า ราโค โข คือ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด. บทว่า อัปปสาวัชโช คือ มีโทษน้อยด้วยโทษทั้งสองอย่าง คือ ทั้งโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบาก ความว่า มีโทษน้อย. อย่างไร? จริงอยู่ มารดาบิดาและพี่ชายน้องชายพี่สาวน้องสาวเป็นต้น ย่อมจัดแจงมงคลคืออาวาหะและวิวาหะแก่บุตรธิดาและน้องชาย. ราคะนั้นมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียนอย่างนี้ก่อน. ส่วน (ราคะ) ที่มีความสันโดษในภรรยาของตนเป็นมูล ย่อมไม่มีปฏิสนธิในอบาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบากอย่างนี้. บทว่า ทันธวิราคี คือ ส่วนราคะนี้เมื่อจะคลายกำหนัด ย่อมคลายกำหนัดช้า ไม่หลุดพ้นเร็ว. ย่อมติดตามไปนานดุจสีของน้ำมันผสมหมึก แม้จะผ่านไปสองสามภพก็ไม่หายไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทันธวิราคี. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ปุริโส ภาตุ ชายาย มิจฺฉาจารํ จรติ. ตสฺสาปิ อิตฺถิยา อตฺตโน สามิกโต โสเยว ปิยตโร อโหสิ. สา ตมาห – ‘‘อิมสฺมึ การเณ ปากเฏ ชาเต มหตี ครหา ภวิสฺสติ, ตว ภาติกํ ฆาเตหี’’ติ. โส ‘‘นสฺส, วสลิ, มา เอวํ ปุน อวจา’’ติ อปสาเทสิ. สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปาหจฺจเยน ปุน กเถสิ, ตสฺส จิตฺตํ ทฺวชฺฌภาวํ อคมาสิ. ตโต ตติยวารํ กถิโต ‘‘กินฺติ กตฺวา โอกาสํ ลภิสฺสามี’’ติ อาห. อถสฺส สา อุปายํ กเถนฺตี ‘‘ตฺวํ มยา วุตฺตเมว กโรหิ, อสุกฏฺฐาเน มหากกุธสมีเป ติตฺถํ อตฺถิ, ตตฺถ ติขิณํ ทณฺฑกวาสึ คเหตฺวา ติฏฺฐาหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เชฏฺฐภาตาปิสฺส อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา ฆรํ อาคโต. สา ตสฺมึ มุทุจิตฺตา วิย หุตฺวา ‘‘เอหิ [Pg.190] สามิ, สีเส เต โอลิขิสฺสามี’’ติ โอลิขนฺตี ‘‘อุปกฺกิลิฏฺฐํ เต สีส’’นฺติ อามลกปิณฺฑํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ อสุกฏฺฐาเน สีสํ โธวิตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. โส ตาย วุตฺตติตฺถเมว คนฺตฺวา อามลกกกฺเกน สีสํ มกฺเขตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โอนมิตฺวา สีสํ โธวิ. อถ นํ อิตโร รุกฺขนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา ขนฺธฏฺฐิเก ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปตฺวา เคหํ อคมาสิ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งประพฤติมิจฉาจารในภรรยาของพี่ชาย แม้หญิงนั้นก็รักชายชู้นั้นมากกว่าสามีของตน นางได้กล่าวกับชายชู้นั้นว่า “เมื่อเรื่องนี้ปรากฏขึ้น จะมีคำครหาใหญ่หลวง ท่านจงฆ่าพี่ชายของท่านเสีย” เขาได้ขู่ว่า “นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเสีย อย่าได้กล่าวอย่างนี้อีก” นางก็นิ่งเสีย ครั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็ได้พูดขึ้นอีก จิตของเขาก็เกิดลังเล ครั้นนางพูดเป็นครั้งที่สาม เขาจึงกล่าวว่า “เราจะทำอย่างไรจึงจะได้โอกาส” ลำดับนั้น นางจึงบอกอุบายแก่เขาว่า “ท่านจงทำตามที่เราบอกเท่านั้น ที่ตำบลชื่อโน้น ใกล้ต้นกระทุ่มใหญ่ มีท่าลงน้ำอยู่ ท่านจงถือขวานมีด้ามอันคมไปยืนอยู่ที่นั่น” เขาได้ทำตามนั้น แม้พี่ชายใหญ่ของเขาทำงานในป่าแล้วก็กลับมาบ้าน นางทำทีเป็นมีใจอ่อนโยนต่อเขาแล้วกล่าวว่า “มาเถิดนายท่าน ฉันจะสางผมให้ท่าน” ขณะที่สางผมอยู่ ก็กล่าวว่า “ผมของท่านสกปรก” แล้วให้มะขามป้อมบดก้อนหนึ่ง ส่งไปว่า “ท่านจงไปสระผมที่ท่าชื่อโน้นแล้วกลับมา” เขาไปที่ท่าน้ำที่นางบอกนั่นแหละ ชโลมศีรษะด้วยมะขามป้อมบดแล้วลงไปในน้ำ ก้มลงสระผม ลำดับนั้น ชายอีกคนหนึ่งก็ออกมาจากระหว่างต้นไม้ ฟันที่กระดูกต้นคอ ปลงเขาเสียจากชีวิตแล้วก็กลับไปบ้าน อิตโร ภริยาย สิเนหํ ปริจฺจชิตุมสกฺโกนฺโต ตสฺมึเยว เคเห มหาธมฺมนิ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตสฺสา ฐิตายปิ นิสินฺนายปิ คนฺตฺวา สรีเร ปตติ. อถ นํ สา ‘‘โสเยว อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ฆาตาเปสิ. โส ปุน ตสฺสา สิเนเหน ตสฺมึเยว เคเห กุกฺกุโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปทสา คมนกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. อรญฺญํ คจฺฉนฺติยาปิ สทฺธึเยว คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก, กตรฏฺฐานํ คมิสฺสตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ปุน ตํ ฆาตาเปสิ. ฝ่ายชายอีกคนหนึ่ง (ผู้เป็นสามี) ไม่สามารถสละความรักในภรรยาได้ จึงบังเกิดเป็นงูเหลือมใหญ่ในเรือนนั้นเอง งูนั้นเข้าไปตกบนร่างกายของนางแม้เมื่อนางยืนอยู่หรือนั่งอยู่ ลำดับนั้น นางจึงให้คนฆ่างูนั้นเสียโดยคิดว่า “คงเป็นคนนั้นนั่นเอง” เขาก็ได้บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นอีกเพราะความรักในนาง สุนัขนั้นตั้งแต่เวลาที่เดินด้วยเท้าได้ ก็เที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ แม้เมื่อนางไปป่า มันก็ไปด้วยกันนั่นแหละ มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “นายพรานสุนัขออกไปแล้ว จะไปที่ไหนกัน” นางจึงให้คนฆ่ามันเสียอีก โสปิ ปุน ตสฺมึเยว เคเห วจฺฉโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตเถว ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. ตทาปิ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘นิกฺขนฺโต โคปาลโก, กตฺถ คาวิโย จริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน ตํ ฆาตาเปสิ. โส ตทาปิ ตสฺสา อุปริ สิเนหํ ฉินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโต จตุตฺเถ วาเร ตสฺสาเยว กุจฺฉิยํ ชาติสฺสโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปฏิปาฏิยา จตูสุ อตฺตภาเวสุ ตาย ฆาติตภาวํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย นาม ปจฺจตฺถิกาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทติ. สเจ นํ สา ผุสติ, กนฺทติ โรทติ. อถ นํ อยฺยโกว ปฏิชคฺคติ. ตํ อปรภาเค วุทฺธิปฺปตฺตํ อยฺยโก อาห – ‘‘ตาต, กสฺมา ตฺวํ มาตุ หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทสิ. สเจปิ ตํ ผุสติ, มหาสทฺเทน โรทสิ กนฺทสี’’ติ. อยฺยเกน ปุฏฺโฐ ‘‘น เอสา มยฺหํ มาตา, ปจฺจามิตฺตา เอสา’’ติ ตํ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. โส ตํ อาลิงฺคิตฺวา โรทิตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, กึ อมฺหากํ อีทิเส ฐาเน นิวาสกิจฺจ’’นฺติ ตํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ วิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุโภปิ ตตฺถ วสนฺตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. แม้เขาก็ได้บังเกิดเป็นลูกโคในเรือนนั้นอีก มันเที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ เหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ แม้ในครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “คนเลี้ยงโคออกไปแล้ว จะไปเลี้ยงโคที่ไหนกัน” นางก็ได้ให้คนฆ่ามันเสียในที่นั้นอีก แม้ในครั้งนั้น เขาก็ไม่สามารถตัดความรักในนางได้ ในวาระที่สี่ จึงได้บังเกิดในท้องของนางนั่นเอง เป็นผู้ระลึกชาติได้ เขาเห็นว่าตนถูกนางฆ่าตายใน ๔ อัตภาพตามลำดับแล้ว จึงคิดว่า “เรามาเกิดในท้องของนางผู้เป็นศัตรูเห็นปานนี้หนอ” ตั้งแต่นั้นมา จึงไม่ยอมให้นางใช้มือสัมผัสร่างกายของตน ถ้านางสัมผัสเขา เขาก็จะคร่ำครวญร้องไห้ ลำดับนั้น ปู่ของเขาเท่านั้นเป็นผู้เลี้ยงดู ในเวลาต่อมา เมื่อเขาเจริญวัยแล้ว ปู่ได้กล่าวว่า “หลานเอ๋ย เพราะเหตุไรเจ้าจึงไม่ยอมให้แม่ใช้มือสัมผัสร่างกายของเจ้า แม้ถ้านางสัมผัสเจ้า เจ้าก็ร้องไห้คร่ำครวญเสียงดัง” เขาถูกปู่ถามแล้วจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า “หญิงนี้ไม่ใช่แม่ของข้าพเจ้า แต่เป็นศัตรู” ปู่กอดเขาแล้วร้องไห้ กล่าวว่า “มาเถิดหลานเอ๋ย เราจะอยู่ไปทำอะไรในที่เช่นนี้” แล้วพาเขาออกไป ไปยังวิหารแห่งหนึ่ง บวชแล้ว ทั้งสองคนอาศัยอยู่ในที่นั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต มหาสาวชฺโชติ [Pg.191] โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ การเณหิ มหาสาวชฺโช. กถํ? โทเสน หิ ทุฏฺโฐ หุตฺวา มาตริปิ อปรชฺฌติ, ปิตริปิ ภาติภคินิอาทีสุปิ ปพฺพชิเตสุปิ. โส คตคตฏฺฐาเนสุ ‘‘อยํ ปุคฺคโล มาตาปิตูสุปิ อปรชฺฌติ, ภาติภคินิอาทีสุปิ, ปพฺพชิเตสุปี’’ติ มหตึ ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โทสวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. ขิปฺปวิราคีติ ขิปฺปํ วิรชฺชติ. โทเสน หิ ทุฏฺโฐ มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา ‘‘มยฺหํ ขมถา’’ติ. อจฺจยํ เทเสติ. ตสฺส สห ขมาปเนน ตํ กมฺมํ ปากติกเมว โหติ. บทว่า มหาสาวชฺโช ความว่า มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยเป็นโทษในวิบาก อย่างไร? คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ย่อมประพฤติผิดในมารดาบ้าง ในบิดาบ้าง ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้นบ้าง ในบรรพชิตบ้าง เขาย่อมได้รับคำติเตียนอย่างใหญ่หลวงในที่ที่ไปแล้วๆ ว่า “บุคคลนี้ประพฤติผิดแม้ในมารดาบิดา ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้น ในบรรพชิต” อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโทสะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบาก บทว่า ขิปฺปวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้เร็ว คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ก็แสดงโทษว่า “ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วย” เมื่อเขาขอขมาแล้ว กรรมนั้นก็เป็นปกติเหมือนเดิม โมโหปิ ทฺวีเหว การเณหิ มหาสาวชฺโช. โมเหน หิ มูฬฺโห หุตฺวา มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โมหวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสนปิ มหาสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ สณิกํ วิรชฺชติ. โมเหน มูฬฺเหน หิ กตกมฺมํ สณิกํ มุจฺจติ. ยถา หิ อจฺฉจมฺมํ สตกฺขตฺตุมฺปิ โธวิยมานํ น ปณฺฑรํ โหติ, เอวเมว โมเหน มูฬฺเหน กตกมฺมํ สีฆํ น มุจฺจติ, สณิกเมว มุจฺจตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. แม้โมหะก็มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการเหมือนกัน คือ บุคคลผู้หลงด้วยโมหะแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ย่อมได้รับคำติเตียนในที่ที่ไปแล้วๆ อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโมหะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบากด้วย บทว่า ทนฺธวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้ช้า คือ กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมพ้นไปได้ช้า เปรียบเหมือนหนังหมี แม้ถูกซักฟอกตั้งร้อยครั้งก็ไม่ขาว ฉันใด กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมไม่พ้นไปได้เร็ว ย่อมพ้นไปได้ช้าเท่านั้น ฉันนั้น พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น ๙. อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอกุศลมูลสูตร ๗๐. นวเม อกุสลมูลานีติ อกุสลานํ มูลานิ, อกุสลานิ จ ตานิ มูลานิ จาติ วา อกุสลมูลานิ. ยทปิ, ภิกฺขเว, โลโภติ โยปิ, ภิกฺขเว, โลโภ. ตทปิ อกุสลมูลนฺติ โสปิ อกุสลมูลํ. อกุสลมูลํ วา สนฺธาย อิธ ตมฺปีติ อตฺโถ วฏฺฏติเยว. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ ราสึ กโรติ. อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยตีติ อภูเตน อวิชฺชมาเนน ยํกิญฺจิ ตสฺส อภูตํ โทสํ วตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ. วเธน วาติอาทิ เยนากาเรน ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานิยาติ ธนชานิยา. ปพฺพาชนายาติ คามโต วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาชนียกมฺเมน[Pg.192]. พลวมฺหีติ อหมสฺมิ พลวา. พลตฺโถ อิติปีติ พเลน เม อตฺโถ อิติปิ, พเล วา ฐิโตมฺหีติปิ วทติ. ๗๐. ในนวมสูตร บทว่า อกุสลมูลานิ ความว่า รากเหง้าของอกุศลทั้งหลาย หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นรากเหง้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกุสลมูล บทว่า ยทปิ ภิกฺขเว โลโภ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลภะใด แม้มีอยู่ บทว่า ตทปิ อกุสลมูลํ ความว่า แม้โลภะนั้นก็ชื่อว่า อกุศลมูล หรืออีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า เรากล่าวคำว่า ตมฺปิ นี้ในที่นี้ หมายถึงศัพท์ว่า อกุสลมูล ย่อมควรทีเดียว พึงนำนัยไปในบททั้งปวงโดยอุบายนี้ บทว่า อภิสงฺขโรติ ความว่า พากเพียร รวบรวม กระทำให้เป็นกอง บทว่า อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยติ ความว่า กล่าวโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่จริง ไม่มีอยู่ ของบุคคลอื่นนั้น โดยไม่เป็นจริง ไม่มีอยู่ แล้วยังทุกข์ให้เกิดขึ้น บทว่า วเธน วา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอาการที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานิยา ความว่า ด้วยความเสื่อมแห่งทรัพย์ บทว่า ปพฺพาชนาย ความว่า ด้วยปัพพาชนียกรรม (การขับไล่) จากบ้านหรือจากแว่นแคว้น บทว่า พลวมฺหิ ความว่า เราเป็นผู้มีกำลัง บทว่า พลตฺโถ อิติปิ ความว่า ย่อมกล่าวว่า ประโยชน์มีแก่เราด้วยกำลัง ดังนี้บ้าง หรือว่า เราตั้งอยู่ในกำลัง ดังนี้บ้าง อกาลวาทีติ กาลสฺมึ น วทติ, อกาลสฺมึ วทติ นาม. อภูตวาทีติ ภูตํ น วทติ, อภูตํ วทติ นาม. อนตฺถวาทีติ อตฺถํ น วทติ, อนตฺถํ วทติ นาม. อธมฺมวาทีติ ธมฺมํ น วทติ, อธมฺมํ วทติ นาม. อวินยวาทีติ วินยํ น วทติ, อวินยํ วทติ นาม. บทว่า อกาลวาที ความว่า ไม่กล่าวในกาล (ที่ควร) ชื่อว่ากล่าวในอกาล (ที่ไม่ควร) บทว่า อภูตวาที ความว่า ไม่กล่าวคำจริง ชื่อว่ากล่าวคำไม่จริง บทว่า อนตฺถวาที ความว่า ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า อธมฺมวาที ความว่า ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่ากล่าวอธรรม บทว่า อวินยวาที ความว่า ไม่กล่าววินัย ชื่อว่ากล่าวอวินัย ตถา หายนฺติ ตถา หิ อยํ. น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนายาติ ตสฺส อภูตสฺส นิพฺเพฐนตฺถาย วีริยํ น กโรติ. อิติเปตํ อตจฺฉนฺติ อิมินาปิ การเณน เอตํ อตจฺฉํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. บทว่า ตถา หายํ พึงตัดบทเป็น ตถา หิ อยํ (เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้...) บทว่า น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนาย ความว่า ไม่ทำความเพียรเพื่อกำจัดโลภะอันไม่จริงนั้น บทว่า อิติเปตํ อตจฺฉํ ความว่า แม้ด้วยเหตุนี้ คำนั้นก็ไม่จริง บทอื่น (คือ อิติเปตํ อภูตํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขาติ นิรยาทิกา ทุคฺคติ อิจฺฉิตพฺพา, สา อสฺส อวสฺสภาวินี, ตตฺถาเนน นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา โอนทฺโธ. อนยํ อาปชฺชตีติ อวุฑฺฒึ อาปชฺชติ. พฺยสนํ อาปชฺชตีติ วินาสํ อาปชฺชติ. คิมฺหกาลสฺมิญฺหิ มาลุวาสิปาฏิกาย ผลิตาย พีชานิ อุปฺปติตฺวา วฏรุกฺขาทีนํ มูเล ปตนฺติ. ตตฺถ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล ตีสุ ทิสาสุ ตีณิ พีชานิ ปติตานิ โหนฺติ, ตสฺมึ รุกฺเข ปาวุสฺสเกน เมเฆน อภิวฏฺเฐ ตีหิ พีเชหิ ตโย องฺกุรา อุฏฺฐหิตฺวา ตํ รุกฺขํ อลฺลียนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย รุกฺขเทวตาโย สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. เตปิ องฺกุรา วฑฺฒมานา ลตาภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตํ รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา สพฺพวิฏปสาขาปสาขา สํสิพฺพิตฺวา ตํ รุกฺขํ อุปริ ปริโยนนฺธนฺติ. โส มาลุวาลตาหิ สํสิพฺพิโต ฆเนหิ มหนฺเตหิ มาลุวาปตฺเตหิ สญฺฉนฺโน เทเว วา วสฺสนฺเต วาเต วา วายนฺเต ตตฺถ ตตฺถ ปลุชฺชิตฺวา ขาณุมตฺตเมว อวสิสฺสติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. บทว่า ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังทุคติมีนรกเป็นต้น ทุคตินั้นย่อมมีแก่เขาอย่างแน่นอน อธิบายว่า เขาพึงบังเกิดในทุคตินั้น บทว่า อุทฺธสฺโต ความว่า ถูกกำจัดในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ บทว่า อนยํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความไม่เจริญ บทว่า พฺยสนํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความพินาศ จริงอยู่ ในฤดูร้อน เมื่อฝักเถามะลอแตก เมล็ดทั้งหลายก็ปลิวไปตกที่โคนต้นไทรเป็นต้น ในบรรดาต้นไม้เหล่านั้น เมล็ด ๓ เมล็ดตกที่โคนต้นไม้ใดใน ๓ ทิศ เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกในต้นไม้นั้น หน่อ ๓ หน่อก็งอกขึ้นจากเมล็ด ๓ เมล็ดแล้วเกาะต้นไม้นั้น จำเดิมแต่นั้น รุกขเทวดาทั้งหลายไม่อาจดำรงอยู่โดยสภาพของตนได้ แม้หน่อเหล่านั้นเจริญขึ้น ถึงความเป็นเถาวัลย์แล้ว ก็เลื้อยขึ้นต้นไม้นั้น ร้อยรัดกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และกิ่งแขนงทั้งหมด แล้วรึงรัดต้นไม้นั้นไว้เบื้องบน ต้นไม้นั้นถูกเถามะลอทั้งหลายร้อยรัดไว้ ถูกใบมะลอที่หนาทึบและใหญ่ปกคลุมไว้ เมื่อฝนตกหรือลมพัด ก็ผุพังไปในที่นั้นๆ เหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้ เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย หิ อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ยาว รุกฺขสาขา อสมฺปตฺตา, ตาว ตาสํ ลตานํ อุชุกํ รุกฺขาโรหนํ วิย โลภาทีนํ ทฺวารํ อสมฺปตฺตกาโล, สาขานุสาเรน [Pg.193] คมนกาโล วิย ทฺวารวเสน คมนกาโล, ปริโยนทฺธกาโล วิย โลภาทีหิ ปริยุฏฺฐิตกาโล, ขุทฺทกสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ทฺวารปฺปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน ขุทฺทานุขุทฺทกา อาปตฺติโย อาปนฺนกาโล, มหาสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ครุกาปตฺตึ อาปนฺนกาโล, ลตานุสาเรน โอติณฺเณน อุทเกน มูเลสุ ตินฺเตสุ รุกฺขสฺส ภูมิยํ ปตนกาโล วิย กเมน จตฺตาริ ปาราชิกานิ อาปชฺชิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตนกาโล ทฏฺฐพฺโพ. ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นกาลที่โลภะเป็นต้นยังไม่ถึงทวาร เหมือนการเลื้อยขึ้นต้นไม้ตรงๆ ของเถาเหล่านั้นตราบเท่าที่ยังไม่ถึงกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ (กิเลส) เป็นไปโดยอำนาจทวาร เหมือนกาลที่ (เถาวัลย์) เลื้อยไปตามกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ถูกโลภะเป็นต้นครอบงำ เหมือนกาลที่ถูก (เถาวัลย์) รึงรัด พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ด้วยอำนาจกิเลสที่ถึงทวารแล้ว เหมือนกาลที่กิ่งเล็กๆ ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติหนัก เหมือนกาลที่กิ่งใหญ่ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องปาราชิก ๔ ตามลำดับแล้วบังเกิดในอบาย ๔ เหมือนกาลที่ต้นไม้ล้มลงบนพื้นดินเมื่อรากเปียกชุ่มด้วยน้ำที่ไหลลงมาตามเถาวัลย์ สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตาสํ อปฺปวตฺตึ กาตุํ อาคตปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, กุทฺทาลปิฏกํ วิย สทฺธาปิฏกํ, ปลิขนนขณิตฺติ วิย วิปสฺสนาปญฺญา, ขณิตฺติยา มูลจฺเฉทนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน อวิชฺชามูลสฺส ฉินฺทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ สมุคฺฆาติตกาโล, มสิกรณกาโล วิย ธรมานกปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอปุณิตฺวา อปฺปวตฺตนกาโล วิย อุปาทินฺนกกฺขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌิตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิอคฺคหณกาโล ทฏฺฐพฺโพติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มาเพื่อทำให้เถาเหล่านั้นไม่เป็นไป พึงเห็นปัญญาเหมือนจอบ พึงเห็นศรัทธาเหมือนตะกร้า (ใส่ดิน) พึงเห็นวิปัสสนาปัญญาเหมือนเสียมสำหรับขุดรอบๆ พึงเห็นกาลที่ตัดรากคืออวิชชาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนการตัดรากด้วยเสียม พึงเห็นกาลที่เห็นโดยความเป็นขันธ์ เหมือนกาลที่ตัดเป็นท่อนๆ พึงเห็นกาลที่ถอนกิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่ผ่า (ไม้) พึงเห็นกาลที่เบญจขันธ์ยังดำรงอยู่ เหมือนกาลที่ทำเป็นถ่าน พึงเห็นกาลที่ไม่ถือปฏิสนธิในภพใหม่อีก เพราะอุปาทินนกขันธ์ดับไปโดยอัปปฏิสนธิกนิโรธ เหมือนกาลที่ไม่เป็นไปอีกเพราะถูกโปรยไปในลมแรง ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ ๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร ๗๑. ทสเม ตทหุโปสเถติ ตสฺมึ อหุ อุโปสเถ ตํ ทิวสํ อุโปสเถ, ปนฺนรสิกอุโปสถทิวเสติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมีติ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธมาลาทิหตฺถา อุปสงฺกมิ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺโห, อิมสฺมึ ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเลติ อตฺโถ. กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสีติ กึ กโรนฺตี วิจรสีติ ปุจฺฉติ. โคปาลกุโปสโถติ โคปาลเกหิ สทฺธึ อุปวสนอุโปสโถ. นิคณฺฐุโปสโถติ นิคณฺฐานํ อุปวสนอุโปสโถ. อริยุโปสโถติ อริยานํ อุปวสนอุโปสโถ. เสยฺยถาปิ วิสาเขติ ยถา นาม, วิสาเข. สายนฺหสมเย [Pg.194] สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวาติ โคปาลกา หิ เทวสิกเวตเนน วา ปญฺจาหทสาหอทฺธมาสมาสฉมาสสํวจฺฉรปริจฺเฉเทน วา คาโว คเหตฺวา รกฺขนฺติ. อิธ ปน เทวสิกเวตเนน รกฺขนฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – นิยฺยาเตตฺวาติ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ‘‘เอตา โว คาโว’’ติ ทตฺวา. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา มญฺเจ นิปนฺโน เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อภิชฺฌาสหคเตนาติ ตณฺหาย สมฺปยุตฺเตน. เอวํ โข, วิสาเข, โคปาลกุโปสโถ โหตีติ อริยุโปสโถว อยํ, อปริสุทฺธวิตกฺกตาย ปน โคปาลกอุโปสถฏฺฐาเน ฐิโต. น มหปฺผโลติ วิปากผเลน น มหปฺผโล. น มหานิสํโสติ วิปากานิสํเสน น มหานิสํโส. น มหาชุติโกติ วิปาโกภาเสน น มหาโอภาโส. น มหาวิปฺผาโรติ วิปากวิปฺผารสฺส อมหนฺตตาย น มหาวิปฺผาโร. ๗๑. ในทสมสูตร บทว่า ตทหุโปสเถ ความว่า ในวันอุโบสถนั้น คือในวันอุโบสถนั้น ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า สมาทานองค์อุโบสถแล้ว มือถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เข้าไปเฝ้า. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าสละ. บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ตอนกลางวันแห่งวัน ชื่อว่ากลางวัน คือเที่ยงวัน อธิบายว่า ในเวลาเที่ยงวันที่ตั้งอยู่นี้. บทว่า กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ท่านทำอะไรเที่ยวไปอยู่. บทว่า โคปาลกุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ร่วมกับคนเลี้ยงโค. บทว่า นิคณฺฐุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพวกนิครนถ์. บทว่า อริยุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า เสยฺยถาปิ วิสาเข ความว่า ดูก่อนวิสาขา เปรียบเหมือนว่า. บทว่า สายณฺหสมเย สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา ความว่า จริงอยู่ คนเลี้ยงโคทั้งหลายรับโคไปเลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน หรือด้วยค่าจ้างที่กำหนด ๕ วัน ๑๐ วัน กึ่งเดือน เดือน ๖ เดือน หรือปี. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงคนที่เลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน. บทว่า นิยฺยาเตตฺวา คือ ให้ยอมรับแล้วมอบให้โดยกล่าวว่า "นี่โคของท่านทั้งหลาย". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ไปยังเรือนของตน บริโภคแล้ว นอนบนเตียง ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า อภิชฺฌาสหคเตน คือ ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า เอวํ โข วิสาเข โคปาลกุโปสโถ โหติ ความว่า อุโบสถนี้เป็นอริยอุโบสถนั่นแหละ แต่เพราะมีความดำริไม่บริสุทธิ์ จึงตั้งอยู่ในฐานะโคปาลกอุโบสถ. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผลมากด้วยวิบากผล. บทว่า น มหานิสํโส คือ ไม่มีอานิสงส์มากด้วยวิบากานิสงส์. บทว่า น มหาชุติโก คือ ไม่มีความรุ่งเรืองมากด้วยแสงสว่างคือวิบาก. บทว่า น มหาวิปฺผาโร คือ ไม่มีความแผ่ไพศาลมากเพราะความไม่ใหญ่แห่งความแผ่ไพศาลคือวิบาก. สมณชาติกาติ สมณาเยว. ปรํ โยชนสตนฺติ โยชนสตํ อติกฺกมิตฺวา ตโต ปรํ. เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหีติ เตสุ โยชนสตโต ปรภาเคสุ ฐิเตสุ สตฺเตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิป, นิกฺขิตฺตทณฺโฑ โหหิ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อหํ กตฺถจิ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนตสฺมึ น โหมิ. กิญฺจนํ วุจฺจติ ปลิโพโธ, ปลิโพโธ น โหมีติ วุตฺตํ โหติ. น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถีติ มมาปิ กฺวจนิ อนฺโต วา พหิทฺธา วา กตฺถจิ เอกปริกฺขาเรปิ กิญฺจนตา นตฺถิ, ปลิโพโธ นตฺถิ, ฉินฺนปลิโพโธหมสฺมีติ วุตฺตํ โหติ. โภเคติ มญฺจปีฐยาคุภตฺตาทโย. อทินฺนํเยว ปริภุญฺชตีติ ปุนทิวเส มญฺเจ นิปชฺชนฺโตปิ ปีเฐ นิสีทนฺโตปิ ยาคุํ ปิวนฺโตปิ ภตฺตํ ภุญฺชนฺโตปิ เต โภเค อทินฺเนเยว ปริภุญฺชติ. น มหปฺผโลติ นิปฺผโล. พฺยญฺชนเมว หิ เอตฺถ สาวเสสํ, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. เอวํ อุปวุตฺถสฺส หิ อุโปสถสฺส อปฺปมตฺตกมฺปิ วิปากผลํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิปฺผโลตฺเวว เวทิตพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. บทว่า สมณชาติกา คือ สมณะนั่นเอง. บทว่า ปรํ โยชนสตํ คือ ล่วงร้อยโยชน์ไปแล้ว จากนั้นไป. บทว่า เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหิ คือ จงวางอาชญาในสัตว์เหล่านั้นที่อยู่ในส่วนเบื้องหลังจากร้อยโยชน์, จงเป็นผู้วางอาชญาแล้ว. บทว่า นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า เราไม่เป็นกิริยาเครื่องกังวลของใครๆ อื่นในที่ไหนๆ. กังวลเรียกว่ากิญจนะ ท่านกล่าวว่า เราไม่เป็นเครื่องกังวล. บทว่า น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า แม้ความกังวลของเราในที่ไหนๆ ในบริขารอย่างหนึ่งอย่างใด ทั้งภายในหรือภายนอก ก็ไม่มี, ความกังวลไม่มี, ท่านกล่าวว่า เราเป็นผู้มีกังวลอันตัดขาดแล้ว. บทว่า โภเค คือ เตียง ตั่ง ข้าวต้ม ข้าวสวย เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํเยว ปริภุญฺชติ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น แม้นอนบนเตียง แม้นั่งบนตั่ง แม้ดื่มข้าวต้ม แม้บริโภคข้าวสวย ก็ย่อมบริโภคโภคะเหล่านั้นอันเป็นของที่เขาไม่ให้แล้วนั่นเทียว. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผล. จริงอยู่ ในที่นี้มีแต่พยัญชนะเท่านั้นที่เหลืออยู่ ส่วนอรรถไม่มีเหลือเลย. เพราะว่าอุโบสถที่อยู่อย่างนี้ แม้วิบากผลอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าไม่มีผลนั่นเทียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺสาติ อิทํ กสฺมา อาห? สํกิลิฏฺเฐน หิ จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหตีติ ทสฺสิตตฺตา วิสุทฺเธน จิตฺเตน อุปวุตฺถสฺส มหปฺผลตา อนุญฺญาตา โหติ. ตสฺมา เยน กมฺมฏฺฐาเนน จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ตํ จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทมาห[Pg.195]. ตตฺถ อุปกฺกเมนาติ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน, อุปาเยน วา. ตถาคตํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตคุเณ อนุสฺสรติ. เอตฺถ หิ อิติปิ โส ภควาติ โส ภควา อิติปิ สีเลน, อิติปิ สมาธินาติ สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา สงฺคหิตา. อรหนฺติอาทีหิ ปาฏิเยกฺกคุณาว นิทฺทิฏฺฐา. ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทตีติ โลกิยโลกุตฺตเร ตถาคตคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน โหติ. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส เพราะเหตุไร? เพราะทรงแสดงแล้วว่า อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก ความเป็นผู้มีผลมากแห่งอุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์อยู่ จึงเป็นอันทรงอนุญาตไว้. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเป็นเครื่องฟอกจิตนั้น ซึ่งเป็นกรรมฐานที่จิตย่อมบริสุทธิ์ได้ พระองค์จึงตรัสคำนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปกฺกเมน คือ ด้วยความเพียรของบุรุษแต่ละคน หรือด้วยอุบาย. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ. จริงอยู่ ในบทนี้ว่า อิติปิ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แม้ด้วยศีลอย่างนี้ แม้ด้วยสมาธิอย่างนี้ พุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมเป็นอันสงเคราะห์ไว้. ด้วยบทมี อรหํ เป็นต้น ทรงแสดงเฉพาะพระคุณแต่ละอย่างเท่านั้น. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติ ความว่า จิตตุปบาทของผู้ระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมผ่องใส. จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสาติ ปญฺจ นีวรณา. กกฺกนฺติ อามลกกกฺกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ กกฺเกน มกฺขนฆํสนโธวนวายามํ. ปริโยทปนา โหตีติ สุทฺธภาวกรณํ โหติ. กิลิฏฺฐสฺมึ หิ สีเส ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ ปน ตสฺมึ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน โสภติ, เอวเมว กิลิฏฺฐจิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุโปสโถ อุปวุตฺโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน จิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปวุตฺโถ อุโปสโถ มหปฺผโล โหตีติ อธิปฺปาเยน เอวมาห. พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสตีติ พฺรหฺมา วุจฺจติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส คุณานุสฺสรณวเสน อยํ อุโปสโถ พฺรหฺมุโปสโถ นาม, ตํ อุปวสติ. พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสตีติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สทฺธึ สํวสติ. พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภาติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อารพฺภ. บทว่า จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา คือ นิวรณ์ ๕. บทว่า กกฺกํ คือ กากมะขามป้อม. บทว่า ตชฺชํ วายามํ คือ ความพยายามในการทา ถู และล้างด้วยกาก ซึ่งเป็นชนิดนั้น สมควรแก่นั้น. บทว่า ปริโยทปนา โหติ คือ ย่อมเป็นการกระทำให้มีภาวะบริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อศีรษะสกปรก ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมไม่งาม, แต่เมื่อศีรษะนั้นบริสุทธิ์ ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมงดงาม, ฉันนั้นเหมือนกัน อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองสมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก, แต่อุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์สมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมมีผลมาก, ด้วยอธิบายนี้ พระองค์จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสติ ความว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเรียกว่าพรหม, อุโบสถนี้ชื่อว่าพรหมอุโบสถ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงพระคุณของพระองค์, เขาย่อมอยู่อุโบสถนั้น. บทว่า พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสติ คือ ย่อมอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภ คือ ปรารภพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ สหตนฺติกํ โลกุตฺตรธมฺมํ อนุสฺสรติ. โสตฺตินฺติ กุรุวินฺทกโสตฺตึ. กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺเณน หิ สทฺธึ ลาขํ โยเชตฺวา มณิเก กตฺวา วิชฺฌิตฺวา สุตฺเตน อาวุณิตฺวา ตํ มณิ กลาปปนฺตึ อุภโต คเหตฺวา ปิฏฺฐึ ฆํเสนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โสตฺติญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ. จุณฺณนฺติ นฺหานียจุณฺณํ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุพฺพฏฺฏนฆํสนโธวนาทิกํ ตทนุรูปวายามํ. ธมฺมุโปสถนฺติ สหตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘ธมฺมุโปสโถ’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา. คำว่า "ระลึกถึงธรรม" คือ ย่อมระลึกถึงโลกุตรธรรมพร้อมทั้งพระบาลี คำว่า "สตฺติ" ได้แก่ ชาดหรคุณ (ผงชาดผสมครั่ง) จริงอยู่ เขาผสมครั่งกับผงหินชาติ ทำเป็นแท่งมณี เจาะแล้วร้อยด้วยด้าย จับกลุ่มแท่งมณีนั้นทั้งสองข้างแล้วขัดถูแผ่นหลัง ทรงหมายถึงการกระทำนั้นจึงตรัสว่า "อาศัยชาดหรคุณ" คำว่า "จุณ" ได้แก่ จุณเครื่องอาบน้ำ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" ได้แก่ ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น คือ การขัด การถู การล้าง เป็นต้น คำว่า "ธรรมอุโบสถ" คือ เพราะปรารภโลกุตรธรรม ๙ พร้อมทั้งพระบาลีแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "ธรรมอุโบสถ" ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความในบทว่า ปริโยทปนา โดยนัยก่อนนั่นเทียว สงฺฆํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อนุสฺสรติ. อุสฺมญฺจ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตโย วาเร คาหาปิตํ อุสุมํ ปฏิจฺจ. อุสญฺจาติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ[Pg.196]. ขารนฺติ ฉาริกํ. โคมยนฺติ โคมุตฺตํ วา อชลณฺฑิกา วา. ปริโยทปนาติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา. สงฺฆุโปสถนฺติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘สงฺฆุโปสโถ’’ติ วุตฺโต. คำว่า "ระลึกถึงสงฆ์" คือ ย่อมระลึกถึงคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวก คำว่า "อาศัยไออุ่น" คือ อาศัยไออุ่นที่อบไว้ ๒-๓ ครั้ง มีบทว่า อุสญฺจ บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ คำว่า "ขารํ" ได้แก่ เถ้า คำว่า "โคมยํ" ได้แก่ มูตรโค หรือ มูลแพะ ในบทว่า ปริโยทปนา ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความโดยนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า "สังฆอุโบสถ" คือ เพราะปรารภคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวกแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "สังฆอุโบสถ" สีลานีติ คหฏฺโฐ คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิโต ปพฺพชิตสีลานิ. อขณฺฑานีติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑) วิตฺถาริโตว. วาลณฺฑุปกนฺติ อสฺสวาเลหิ วา มกจิวาลาทีหิ วา กตํ อณฺฑุปกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ เตเลน เตเมตฺวา มลสฺส ตินฺตภาวํ ญตฺวา ฉาริกํ ปกฺขิปิตฺวา วาลณฺฑุปเกน ฆํสนวายาโม. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา กาตพฺพา กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ อาทาเส มณฺฑิตปสาธิโตปิ อตฺตภาโว โอโลกิยมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ โสภติ. เอวเมว กิลิฏฺเฐน จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน มหปฺผโล โหตีติ. สีลุโปสถนฺติ อตฺตโน สีลานุสฺสรณวเสน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ สีลุโปสโถ นาม. สีเลน สทฺธินฺติ อตฺตโน ปญฺจสีลทสสีเลน สทฺธึ. สีลญฺจสฺส อารพฺภาติ ปญฺจสีลํ ทสสีลญฺจ อารพฺภ. คำว่า "ศีลทั้งหลาย" คือ คฤหัสถ์ (ระลึกถึง) ศีลของคฤหัสถ์, บรรพชิต (ระลึกถึง) ศีลของบรรพชิต เนื้อความของบทมีคำว่า "ไม่ขาด" เป็นต้น ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำว่า "วาลณฺฑุปกํ" ได้แก่ แปรงที่ทำด้วยขนหางม้า หรือ เปลือกปอ เป็นต้น คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามในการขัดด้วยแปรงขนสัตว์ โดยชโลมด้วยน้ำมัน เมื่อรู้ว่ามลทินเปียกแล้ว ก็โรยเถ้าลงไป ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วประกอบความอย่างนี้ว่า จริงอยู่ เมื่อกระจกเงาสกปรก แม้อัตภาพที่ตกแต่งประดับประดาแล้ว เมื่อส่องดูก็ไม่งาม แต่เมื่อกระจกสะอาดจึงจะงาม ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองเข้าอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก แต่ (อุโบสถที่บุคคลมีจิต) บริสุทธิ์เข้าอยู่ ย่อมมีผลมาก คำว่า "สีลอุโบสถ" คือ อุโบสถที่เข้าอยู่ด้วยอำนาจการระลึกถึงศีลของตน ชื่อว่า สีลอุโบสถ คำว่า "พร้อมด้วยศีล" คือ พร้อมด้วยเบญจศีลและทสศีลของตน คำว่า "ปรารภศีลของผู้นั้น" คือ ปรารภเบญจศีลและทสศีล เทวตา อนุสฺสรตีติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรติ. อุกฺกนฺติ อุทฺธนํ. โลณนฺติ โลณมตฺติกา. เครุกนฺติ เครุกจุณฺณํ. นาฬิกสณฺฑาสนฺติ ธมนนาฬิกญฺเจว ปริวตฺตนสณฺฑาสญฺจ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุทฺธเน ปกฺขิปนธมนปริวตฺตนาทิกํ อนุรูปํ วายามํ. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – สํกิลิฏฺฐสุวณฺณมเยน หิ ปสาธนภณฺเฑน ปสาธิตา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺติ, ปริสุทฺธสุวณฺณมเยน โสภนฺติ. เอวเมว สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺธจิตฺตสฺส มหปฺผโล. เทวตุโปสถนฺติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรนฺเตน อุปวุตฺถอุโปสโถ เทวตุโปสโถ นาม. เสสํ อิเมสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺตเมว. คำว่า "ระลึกถึงเทวดา" คือ ตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน คำว่า "อุกฺกํ" ได้แก่ เบ้าหลอม คำว่า "โลณํ" ได้แก่ ดินเค็ม คำว่า "เครุกํ" ได้แก่ ผงดินแดง คำว่า "นฬิกสณฺฑาสํ" ได้แก่ ทั้งท่อสำหรับเป่าไฟและคีมสำหรับคีบกลับ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามที่สมควร ได้แก่ การใส่ลงในเบ้า การเป่าไฟ การคีบกลับ เป็นต้น ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วทราบความประกอบอย่างนี้ว่า จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำอันเศร้าหมอง เมื่อเล่นนักษัตรฤกษ์ ย่อมไม่งาม แต่จะงามด้วย (เครื่องประดับ) ที่ทำด้วยทองคำบริสุทธิ์ ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ย่อมไม่มีผลมาก (อุโบสถ) ของบุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก คำว่า "เทวตอุโบสถ" คือ อุโบสถที่บุคคลตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณของตนเข้าอยู่ ชื่อว่า เทวตอุโบสถ ข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในกรรมฐานเหล่านี้ มีพุทธานุสติเป็นต้นทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น ปาณาติปาตนฺติ [Pg.197] ปาณวธํ. ปหายาติ ตํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรตาติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรตา วิรตาว. นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺฑา เจว นิกฺขิตฺตสตฺถา จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคตา. ทยาปนฺนาติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺนา. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปกา, ตาย เอว ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตกาติ อตฺโถ. อหมฺปชฺชาติ อหมฺปิ อชฺช. อิมินาปิ องฺเคนาติ อิมินาปิ คุณงฺเคน. อรหตํ อนุกโรมีติ ยถา ปุรโต คจฺฉนฺตํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต อนุคจฺฉติ นาม, เอวํ อหมฺปิ อรหนฺเตหิ ปฐมํ กตํ อิมํ คุณํ ปจฺฉา กโรนฺโต เตสํ อรหนฺตานํ อนุกโรมิ. อุโปสโถ จ เม อุปวุตฺโถ ภวิสฺสตีติ เอวํ กโรนฺเตน มยา อรหตญฺจ อนุกตํ ภวิสฺสติ, อุโปสโถ จ อุปวุตฺโถ ภวิสฺสติ. คำว่า "ปาณาติบาต" คือ การฆ่าสัตว์ คำว่า "ละแล้ว" คือ ละทุศีลอันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงไปนั้นแล้ว คำว่า "งดเว้นเด็ดขาด" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือ เว้นโดยพิเศษจากทุศีลนั้นนั่นเทียว คำว่า "มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้ว" ความว่า เพราะไม่เป็นไปโดยถือท่อนไม้หรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงชื่อว่ามีอาชญาวางแล้วและมีศัสตราวางแล้ว และในบทนี้ พึงทราบว่า อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด เว้นท่อนไม้เสีย ชื่อว่าศัสตรา เพราะเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ส่วนไม้เท้า หรือมีดตัดไม้สีฟัน หรือมีดตัดเล็บใด ที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไป ไม้เท้าเป็นต้นนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับว่าเป็นผู้มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้วนั่นเทียว คำว่า "มีความละอาย" คือ ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู" คือ ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต คำว่า "อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล" คือ เป็นผู้อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความว่า เพราะความเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดูนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวง บทว่า อหมฺปชฺช ตัดบทเป็น อหํปิ อชฺช (แม้เราในวันนี้) คำว่า "แม้ด้วยองค์นี้" คือ แม้ด้วยองค์คือคุณนี้ คำว่า "เราย่อมทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย" คือ เปรียบเหมือนผู้ที่เดินไปข้างหลัง ย่อมชื่อว่าเดินตามผู้ที่เดินไปข้างหน้า ฉันใด ฉันนั้น แม้เรา เมื่อทำคุณนี้ที่พระอรหันต์ทั้งหลายได้ทำไว้ก่อนแล้วในภายหลัง ก็ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์เหล่านั้น คำว่า "และอุโบสถของเราก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้ว" คือ เมื่อเราทำอย่างนี้อยู่ ก็จักเป็นอันได้ทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายด้วย และอุโบสถก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้วด้วย อทินฺนาทานนฺติ อทินฺนสฺส ปรปริคฺคหิตสฺส อาทานํ, เถยฺยํ โจริกนฺติ อตฺโถ. ทินฺนเมว อาทิยนฺตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขนฺตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. คำว่า "อทินนาทาน" คือ การถือเอาทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความว่า การขโมย, ความเป็นขโมย ท่านย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนาทายี (ผู้รับแต่ของที่เขาให้) ท่านย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น แม้ด้วยจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี (ผู้หวังแต่ของที่เขาให้) ผู้ใดย่อมลัก เหตุนั้นผู้นั้นชื่อว่า โถน (ขโมย), (ท่านเป็นอยู่) ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย คือ โดยความไม่เป็นขโมย โดยความเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วเพราะความไม่เป็นขโมยนั่นเทียว บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า (ท่าน) กระทำอัตภาพให้เป็นของไม่เป็นขโมยและบริสุทธิ์แล้วอยู่ อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรนฺตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูราจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุโนติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา. คำว่า อพรหมจริยา ได้แก่ การประพฤติไม่ประเสริฐ. ชื่อว่าพรหมจารี เพราะประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ. ชื่อว่าอาราจารี เพราะมีอาจาระห่างไกลจากอพรหมจรรย์. คำว่า เมถุน ได้แก่ อสัทธรรม (ธรรมของอสัตบุรุษ) อันถึงซึ่งการนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยบุคคลผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ เพราะความที่เป็นเช่นกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ. คำว่า คามธรรม ได้แก่ ธรรมของชาวบ้าน. มุสาวาทาติ อลิกวจนา ตุจฺฉวจนา. สจฺจํ วทนฺตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ สจฺจสนฺธา, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทนฺตีติ อตฺโถ[Pg.198]. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสาวาทํ วทติ, กทาจิ สจฺจํ. ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ. อิเม ปน น ตาทิสา, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติเยวาติ สจฺจสนฺธา. เถตาติ ถิรา, ฐิตกถาติ อตฺโถ. เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ฐิตกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ฐิตกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ. อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิกาติ ปตฺติยายิตพฺพกา, สทฺธายิกาติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกน นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมวํ อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทกา โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทนฺตีติ อตฺโถ. คำว่า มุสาวาทา ได้แก่ จากคำพูดเท็จ จากคำพูดเปล่าประโยชน์. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์. ชื่อว่า สัจจสันธะ เพราะย่อมเชื่อมต่อคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมประกอบให้เข้ากัน, อธิบายว่า ย่อมไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ. จริงอยู่ บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง, คำจริงของบุรุษนั้นชื่อว่าไม่เชื่อมต่อกับคำจริง เพราะมีคำเท็จคั่นอยู่. เพราะเหตุนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ. ส่วนท่านเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น, ชื่อว่าสัจจสันธะ เพราะแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว. คำว่า เถตะ ได้แก่ ผู้มั่นคง, อธิบายว่า ผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำไม่ตั้งมั่น ดุจสีที่ย้อมด้วยขมิ้น ดุจหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ และดุจฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น ดุจตัวอักษรที่จารึกบนศิลา และดุจเสาเขื่อน, แม้เมื่อคนตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง. ผู้นี้เรียกว่า เถตะ. คำว่า ปัจจยิกะ ได้แก่ ผู้ที่ควรเชื่อถือ, อธิบายว่า ผู้ที่ควรศรัทธา. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเขาเลย". บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ถ้าท่านผู้นั้นกล่าว, คำนี้แหละเป็นประมาณ, บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องปฏิเสธ, เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว". ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ. คำว่า อวิสังวาทกา โลกัสสะ อธิบายว่า ชื่อว่าไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ สุราเมรยมชฺชานํ ปานเจตนาสงฺขาตํ ปมาทการณํ. เอกภตฺติกาติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมานาปิ เอกภตฺติกาว โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เอกภตฺติกา’’ติ. รตฺติโภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรตาติ รตฺตูปรตา. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรตา วิกาลโภชนา. คำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา ได้แก่ เหตุแห่งความประมาท อันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องดื่มสุรา เมรัย และของมึนเมา. คำว่า เอกภัตติกา: โภชนะมี ๒ อย่าง คือ โภชนะในเวลาเช้า และโภชนะในเวลาเย็น. ในโภชนะทั้งสองนั้น โภชนะในเวลาเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง, โภชนะนอกนี้กำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น. เพราะเหตุนั้น แม้ฉันอยู่สิบครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังชื่อว่าเป็นเอกภัตติกะ (ผู้ฉันมื้อเดียว) อยู่นั่นเอง. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "เอกภัตติกา". โภชนะในเวลากลางคืนชื่อว่ารัตติ, ผู้เว้นจากโภชนะนั้น ชื่อว่ารัตตุปรตา. โภชนะในเวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่าวิกาลโภชนะ, ชื่อว่าเว้นจากวิกาลโภชนะ เพราะงดเว้นจากโภชนะนั้น. สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณิภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ, อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจญฺจ คีตญฺจ วาทิตญฺจ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตํ ทสฺสนญฺจาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ, น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ. ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามคลองแห่งพระศาสนา. ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ ได้แก่ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนรำเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น, และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม ซึ่งเป็นไปโดยที่สุดแม้ด้วยการฟ้อนรำของนกยูงเป็นต้น. จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันตนเองจะพึงประกอบ หรือจะพึงให้ผู้อื่นประกอบ หรือจะพึงดูสิ่งที่เขาประกอบแล้ว ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลายเลย. มาลาทีสุ [Pg.199] มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ, ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ, มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ในคำว่า มาลา เป็นต้น, คำว่า มาลา ได้แก่ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า คันธะ ได้แก่ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ เครื่องทำให้สีผิวกำหนัดยินดี. ในคำเหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ทรงไว้, ผู้ทำให้ที่พร่องเต็มชื่อว่า ตกแต่ง, ผู้ยินดีด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจสีผิวกำหนัดยินดีชื่อว่า ประดับประดา. คำว่า ฐานะ ท่านเรียกว่า เหตุ, เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า มหาชนย่อมกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนา (เจตนาเป็นเหตุทุศีล) ใด, เป็นผู้เว้นจากเจตนานั้น. ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ, เครื่องปูลาดที่ไม่สมควร เรียกว่า มหาสยนะ, อธิบายว่า เป็นผู้เว้นจากที่นอนนั้น. กีวมหปฺผโลติ กิตฺตกํ มหปฺผโล. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปหูตรตฺตรตนานนฺติ ปหูเตน รตฺตสงฺขาเตน รตเนน สมนฺนาคตานํ, สกลชมฺพุทีปตลํ เภริตลสทิสํ กตฺวา กฏิปฺปมาเณหิ สตฺตหิ รตเนหิ ปูริตานนฺติ อตฺโถ. อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน วา อิสฺสริยเมว วา อาธิปจฺจํ, น เอตฺถ สาหสิกกมฺมนฺติปิ อิสฺสริยาธิปจฺจํ. รชฺชํ กาเรยฺยาติ เอวรูปํ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรยฺย. องฺคานนฺติอาทีนิ เตสํ ชนปทานํ นามานิ. กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอกํ อโหรตฺตํ อุปวุตฺถอุโปสเถ ปุญฺญํ โสฬสภาเค กตฺวา ตโต เอกํ ภาคญฺจ น อคฺฆติ. เอกรตฺตุโปสถสฺส โสฬสิยา กลาย ยํ วิปากผลํ, ตํเยว ตโต พหุตรํ โหตีติ อตฺโถ. กปณนฺติ ปริตฺตกํ. คำว่า กีวมหัปผโล ความว่า มีผลมากเพียงไร. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า ปหูตรัตตรตนานัง อธิบายว่า แห่งชนบททั้งหลายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะที่เรียกว่ารัตตะเป็นอันมาก, คือที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการประมาณเท่าสะเอว โดยทำให้พื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นเสมอเหมือนหน้ากลอง. คำว่า อิสสริยาธิปัจจัง ได้แก่ ความเป็นใหญ่โดยความเป็นอิสระ หรือความเป็นใหญ่คือความเป็นอิสระนั่นเอง, และชื่อว่าอิสสริยาธิปัจจะ เพราะไม่มีการกระทำที่รุนแรงในความเป็นใหญ่นี้. คำว่า รัชชัง กาเรยยะ ความว่า พึงทำความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเห็นปานนี้. คำว่า อังคานัง เป็นต้น เป็นชื่อของชนบทเหล่านั้น. คำว่า กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า บุญในการรักษาอุโบสถที่สมาทานแล้วตลอดวันหนึ่งคืนหนึ่ง ทำเป็น ๑๖ ส่วน (สมบัติจักรพรรดิ) ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนหนึ่งจาก ๑๖ ส่วนนั้น. อธิบายว่า ผลแห่งวิบากใดของอุโบสถที่รักษาคืนเดียวในส่วนที่ ๑๖, ผลนั้นนั่นแหละย่อมมีมากกว่าสมบัตินั้น. คำว่า กปณัง ได้แก่ เล็กน้อย. อพฺรหฺมจริยาติ อเสฏฺฐจริยโต. รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนนฺติ อุโปสถํ อุปวสนฺโต รตฺติโภชนญฺจ ทิวาวิกาลโภชนญฺจ น ภุญฺเชยฺย. มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเตติ มุฏฺฐิหตฺถปาทเก กปฺปิยมญฺเจ วา สุธาทิปริกมฺมกตาย ภูมิยํ วา ติณปณฺณปลาลาทีนิ สนฺถริตฺวา กเต สนฺถเต วา สเยถาติ อตฺโถ. เอตํ หิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถนฺติ เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ อสมาจรนฺเตน อุปวุตฺถํ อุโปสถํ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐงฺคิกนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน อุปวสนฺเตน ‘‘สฺเว อุโปสถิโก ภวิสฺสามี’’ติ อชฺเชว ‘‘อิทญฺจ อิทญฺจ กเรยฺยาถา’’ติ อาหาราทิวิธานํ วิจาเรตพฺพํ. อุโปสถทิวเส ปาโตว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ทสสีลลกฺขณญฺญุโน อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา สนฺติเก วาจํ ภินฺทิตฺวา [Pg.200] อุโปสถงฺคานิ สมาทาตพฺพานิ. ปาฬึ อชานนฺเตน ปน ‘‘พุทฺธปญฺญตฺตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐามี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญํ อลภนฺเตน อตฺตนาปิ อธิฏฺฐาตพฺพํ, วจีเภโท ปน กาตพฺโพเยว. อุโปสถํ อุปวสนฺเตน ปรูปโรธปฏิสํยุตฺตา กมฺมนฺตา น วิจาเรตพฺพา, อายวยคณนํ กโรนฺเตน น วีตินาเมตพฺพํ, เคเห ปน อาหารํ ลภิตฺวา นิจฺจภตฺติกภิกฺขุนา วิย ปริภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺโม วา โสตพฺโพ, อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตรํ วา มนสิกาตพฺพํ. คำว่า อพรหมจรรย์ (Abrahmacariyā) หมายถึง จากการประพฤติที่ไม่ประเสริฐ. คำว่า ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาล (Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ) หมายความว่า ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาลในเวลากลางวัน. คำว่า พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นที่ปูลาดไว้ (Mañce chamāyaṃva sayetha santhate) มีความหมายว่า พึงนอนบนเตียงที่สมควรมีเท้าสูง ๑ คืบกับ ๑ ศอก หรือบนพื้นดินที่ตกแต่งด้วยปูนขาวเป็นต้น หรือบนเครื่องปูลาดที่ทำโดยการปูหญ้า ใบไม้ หรือฟางข้าวเป็นต้น. คำว่า ท่านกล่าวอุโบสถนั้นว่ามีองค์ ๘ (Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ) หมายความว่า อุโบสถที่เข้าจำแล้วโดยไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้นอย่างนี้ เพราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ท่านจึงเรียกว่า มีองค์ ๘. ส่วนผู้เข้าจำอุโบสถนั้น พึงจัดการเรื่องอาหารเป็นต้นในวันนี้เอง โดยตั้งใจว่า "พรุ่งนี้เราจักเป็นผู้รักษาอุโบสถ" แล้วสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ๆ". ในวันอุโบสถ แต่เช้าตรู่ พึงเปล่งวาจาสมาทานองค์อุโบสถในสำนักของภิกษุ ภิกษุณี หรืออุบาสก อุบาสิกาผู้รู้ลักษณะของศีล ๑๐. ส่วนผู้ไม่รู้บาลี พึงอธิษฐานว่า "ข้าพเจ้าขออธิษฐานอุโบสถที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้". เมื่อไม่ได้ผู้อื่น (ผู้ให้ศีล) พึงอธิษฐานด้วยตนเองก็ได้ แต่การเปล่งวาจาเป็นสิ่งที่ต้องทำ. ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงจัดการงานที่เกี่ยวเนื่องกับการเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงให้เวลาล่วงไปด้วยการนับรายรับรายจ่าย แต่เมื่อได้อาหารในบ้านแล้ว บริโภคแล้วเหมือนภิกษุผู้ฉันเป็นนิตย์ แล้วไปสู่วิหาร พึงฟังธรรม หรือพึงมนสิการอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๓๘ ประการ. สุทสฺสนาติ สุนฺทรทสฺสนา. โอภาสยนฺติ โอภาสยมานา. อนุปริยนฺตีติ วิจรนฺติ. ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. อนฺตลิกฺขคาติ อากาสงฺคมา. ปภาสนฺตีติ โชตนฺติ ปภา มุญฺจนฺติ. ทิสาวิโรจนาติ สพฺพทิสาสุ วิโรจมานา. อถ วา ปภาสนฺตีติ ทิสาหิ ทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เวฬุริยนฺติ มณีติ วตฺวาปิ อิมินา ชาติมณิภาวํ ทสฺเสติ. เอกวสฺสิกเวฬุวณฺณญฺหิ เวฬุริยํ ชาติมณิ นาม. ตํ สนฺธาเยวมาห. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สิงฺคีสุวณฺณนฺติ โคสิงฺคสทิสํ หุตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา เอวํ นามกํ สุวณฺณํ. กญฺจนนฺติ ปพฺพเตยฺยํ ปพฺพเต ชาตสุวณฺณํ. ชาตรูปนฺติ สตฺถุวณฺณสุวณฺณํ. หฏกนฺติ กิปิลฺลิกาหิ นีหฏสุวณฺณํ. นานุภวนฺตีติ น ปาปุณนฺติ. จนฺทปฺปภาติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, จนฺทปฺปภายาติ อตฺโถ. อุปวสฺสุโปสถนฺติ อุปวสิตฺวา อุโปสถํ. สุขุทฺรยานีติ สุขผลานิ สุขเวทนียานิ. สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ สคฺคสงฺขาตํ ฐานํ อุปคจฺฉนฺติ, เกนจิ อนินฺทิตา หุตฺวา เทวโลเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพนฺติ. คำว่า สุทัสสนา (Sudassanā) หมายถึง ผู้มีความเห็นอันดี. คำว่า โอบาสยันติ (Obhāsayanti) หมายถึง ส่องสว่างอยู่. คำว่า อนุปริยันติ (Anupariyanti) หมายถึง เที่ยวไป. คำว่า ยาวตา (Yāvatā) หมายถึง สถานที่ประมาณเท่าใด. คำว่า อันตลิกขคา (Antalikkhagā) หมายถึง ผู้ไปในอากาศ. คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเปล่งรัศมี. คำว่า ทิสาวิโรจนา (Disāvirocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งปวง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมส่องสว่างจากทิศสู่ทิศ. คำว่า วิโรจนา (Virocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่. คำว่า เวฬุริยัง (Veḷuriyaṃ) แม้ตรัสว่า มณี (maṇi) ก็ทรงแสดงความเป็นแก้วมณีชาติแท้ด้วยบทนี้. จริงอยู่ แก้วไพฑูรย์ที่มีสีเหมือนไม้ไผ่มีอายุหนึ่งปี ชื่อว่าแก้วมณีชาติแท้. ทรงหมายถึงแก้วนั้นจึงตรัสอย่างนี้. คำว่า ภัททกัง (Bhaddakaṃ) หมายถึง ดีงาม. คำว่า สิงคีสุวัณณัง (Siṅgīsuvaṇṇaṃ) หมายถึง ทองคำชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยมีลักษณะเหมือนเขาวัว. คำว่า กัญจนัง (Kañcanaṃ) หมายถึง ทองที่เกิดจากภูเขา คือทองที่เกิดในภูเขา. คำว่า ชาตรูปัง (Jātarūpaṃ) หมายถึง ทองมีสีเหมือนพระฉวีวรรณของพระศาสดา. คำว่า หฏกัง (Haṭakaṃ) หมายถึง ทองที่ปลวกนำออกมา. คำว่า นานุภวันติ (Nānubhavanti) หมายถึง ย่อมไม่ถึง. คำว่า จันทัปปภา (Candappabhā) เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของสามี มีความหมายว่า แห่งรัศมีพระจันทร์. คำว่า อุปวัสสุโปสถัง (Upavassuposathaṃ) หมายถึง เข้าจำอุโบสถแล้ว. คำว่า สุขุทริยานิ (Sukhudrayāni) หมายถึง มีผลเป็นสุข มีสุขเวทนาเป็นผล. คำว่า สัคคมุเปนติ ฐานัง (Saggamupenti ṭhānaṃ) หมายถึง ย่อมเข้าถึงสถานที่อันชื่อว่าสวรรค์ มีความหมายว่า ไม่ถูกใครๆ ติเตียนแล้ว ย่อมบังเกิดในเทวโลก. คำที่เหลือในสูตรนี้ ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. มหาวคฺโค ทุติโย. มหาวรรคที่ ๒ (๘) ๓. อานนฺทวคฺโค (๘) ๓. อานันทวรรค ๑. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาฉันนสูตร ๗๒. ตติยสฺส ปฐเม ฉนฺโนติ เอวํนามโก ฉนฺนปริพฺพาชโก. ตุมฺเหปิ, อาวุโสติ, อาวุโส, ยถา มยํ ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปม, กึ เอวํ ตุมฺเหปิ ปญฺญาเปถาติ ปุจฺฉติ. ตโต เถโร ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อมฺเห ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปมาติ วทติ, นตฺถิ ปเนตํ [Pg.201] พาหิรสมเย’’ติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต มยํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต, มยเมว ปญฺญาเปมาติ อตฺโถ. ตโต ปริพฺพาชโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เถโร พาหิรสมยํ ลุญฺจิตฺวา หรนฺโต ‘มยเมวา’ติ อาห. กึ นุ โข อาทีนวํ ทิสฺวา เอเต เอเตสํ ปหานํ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ. อถ เถรํ ปุจฺฉนฺโต กึ ปน ตุมฺเหติอาทิมาห. เถโร ตสฺส พฺยากโรนฺโต รตฺโต โขติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรํ อตฺตโน อตฺถํ. ปรตฺถอุภยตฺเถสุปิ เอเสว นโย. ๗๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ฉันโน (channo) หมายถึง ฉันนปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้. คำว่า ตุมฺเหปิ อาวุโส (Tumhepi, āvuso) คือ ปริพาชกถามว่า "ดูก่อนอาวุโส เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้นฉันใด ท่านทั้งหลายบัญญัติอะไรฉันนั้นหรือ?". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะปฏิเสธคำนั้น โดยดำริว่า "ปริพาชกนี้กล่าวว่า เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้น แต่การบัญญัตินั้นไม่มีในลัทธิภายนอก" จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มะยัง โข อาวุโส (mayaṃ kho, āvuso). ในบทนั้น คำว่า โข (kho) เป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (ยืนยัน) มีความหมายว่า เราทั้งหลายเท่านั้นบัญญัติ. ลำดับนั้น ปริพาชกคิดว่า "พระเถระนี้ เมื่อจะรื้อถอนลัทธิภายนอก จึงกล่าวว่า 'เราทั้งหลายเท่านั้น' ท่านเหล่านี้เห็นโทษอะไรหนอ จึงบัญญัติการละธรรมเหล่านั้น". ครั้งนั้น เมื่อจะถามพระเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กึ ปะนะ ตุมฺเห (kiṃ pana tumhe). พระเถระเมื่อจะพยากรณ์แก่ปริพาชกนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รัตโต โข (ratto kho). ในบทนั้น คำว่า อัตตัตถัง (attatthaṃ) หมายถึง ประโยชน์ของตน คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ในประโยชน์ของผู้อื่นและประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน. อนฺธกรโณติอาทีสุ ยสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ, ตํ ยถาภูตทสฺสนนิวารเณน อนฺธํ กโรตีติ อนฺธกรโณ. ปญฺญาจกฺขุํ น กโรตีติ อจกฺขุกรโณ. ญาณํ น กโรตีติ อญฺญาณกรโณ. กมฺมสฺสกตปญฺญา ฌานปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญาติ อิมา ติสฺโส ปญฺญา อปฺปวตฺติกรเณน นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. อนิฏฺฐผลทายกตฺตา ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺเสว ปกฺเข วตฺตตีติ วิฆาตปกฺขิโก. กิเลสนิพฺพานํ น สํวตฺเตตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. อลญฺจ ปนาวุโส อานนฺท, อปฺปมาทายาติ, อาวุโส อานนฺท, สเจ เอวรูปา ปฏิปทา อตฺถิ, อลํ ตุมฺหากํ อปฺปมาทาย ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ, อปฺปมาทํ กโรถ, อาวุโสติ เถรสฺส วจนํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกุตฺตรมิสฺสโก กถิโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ในบทว่า อันธกรโณ (Andhakaraṇo) เป็นต้น มีอรรถว่า ราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ราคะนั้นย่อมทำบุคคลนั้นให้มืดบอดโดยการห้ามการเห็นตามความเป็นจริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันธกรณะ (ทำความมืดบอด). ไม่ทำปัญญาจักษุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจักขุกรณะ (ไม่ทำจักษุ). ไม่ทำญาณ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัญญาณกรณะ (ทำความไม่รู้). ย่อมยับยั้งปัญญาทั้ง ๓ ประการนี้ คือ กัมมัสสกตาปัญญา ฌานปัญญา และวิปัสสนาปัญญา โดยการทำให้ไม่เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญานิโรธิกะ (ยับยั้งปัญญา). เพราะเป็นเหตุให้เกิดผลที่ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นไปในฝ่ายของความคับแค้นอันชื่อว่าทุกข์เท่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิฆาตปักขิกะ (เป็นฝ่ายของความคับแค้น). ไม่ยังความดับกิเลสให้เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิพพานสังวัตตนิกะ (ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน). คำว่า อลัญฺจ ปนาวุโส อานนฺท อปฺปมาทาย (Alañca panāvuso ānanda, appamādāya) หมายความว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ถ้าปฏิปทาเช่นนี้มีอยู่ ก็สมควรแล้ว เหมาะสมแล้ว ที่ท่านทั้งหลายจะตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายจงทำความไม่ประมาทเถิด" (ปริพาชก) ชื่นชมคำของพระเถระแล้วหลีกไป. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอริยมรรคที่เจือด้วยโลกุตตระ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ มีอรรถตื้นทั้งนั้น. ๒. อาชีวกสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอาชีวกสูตร ๗๓. ทุติเย เตน หิ คหปตีติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อิธ อาคจฺฉนฺโต น อญฺญาตุกาโม หุตฺวา อาคมิ, ปริคฺคณฺหนตฺถํ ปน อาคโต. อิมินา ปุจฺฉิตปญฺหํ อิมินาว กถาเปสฺสามี’’ติ. อิติ ตํเยว กถํ กถาเปตุกาโม เตน หีติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณาปเทโส. ยสฺมา ตฺวํ เอวํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามีติ. เกสํ โนติ กตเมสํ นุ. สธมฺมุกฺกํสนาติ อตฺตโน ลทฺธิยา อุกฺขิปิตฺวา ฐปนา. ปรธมฺมาปสาทนาติ ปเรสํ ลทฺธิยา ฆฏฺฏนา วมฺภนา อวกฺขิปนา. อายตเนว ธมฺมเทสนาติ การณสฺมึเยว ธมฺมเทสนา. อตฺโถ จ วุตฺโตติ มยา ปุจฺฉิตปญฺหาย อตฺโถ จ ปกาสิโต[Pg.202]. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อมฺเห เอวรูปาติ เอวํ อตฺตา จ น อุปนีโต. นุปนีโตติปิ ปาโฐ. ๗๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า เตน หิ คหปติ ความว่า ได้ยินว่าพระเถระคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่ ไม่ได้มาเพราะประสงค์จะรู้ แต่มาเพื่อจะทดสอบ (ปัญญา) เราจักให้ผู้นี้แหละกล่าวแก้ปัญหาที่ผู้นี้ถาม” ด้วยเหตุนี้ ท่านประสงค์จะให้ผู้นั้นแหละกล่าวถ้อยคำ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่ท่านถามอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เราจะย้อนถามท่านนั่นแหละในปัญหานี้ บทว่า เกสํ โน คือ เกสํ นุ (ของใครหนอ) บทว่า สธมฺมุกฺกํสนา คือ การยกย่องตั้งไว้ซึ่งลัทธิของตน บทว่า ปรธมฺมาปสาทนา คือ การกระทบกระทั่ง การติเตียน การดูหมิ่นซึ่งลัทธิของผู้อื่น บทว่า อายตเนว ธมฺมเทสนา คือ การแสดงธรรมในเหตุที่ควรเท่านั้น บทว่า อตฺโถ จ วุตฺโต คือ เนื้อความแห่งปัญหาที่เราถามก็เป็นอันประกาศแล้ว บทว่า อตฺตา จ อนุปนีโต คือ และตนก็มิได้ถูกน้อมเข้าไป (คือยกย่อง) ว่า พวกเราเป็นเช่นนี้ แม้ นุปนีโต ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง) ๓. มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถามหานามสักกสูตร ๗๔. ตติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. เคลญฺญาติ คิลานภาวโต. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส มาลาคนฺธาทีนิ อาทาย มหาปริวารปริวุโต อุปสงฺกมิ. พาหายํ คเหตฺวาติ น พาหายํ คเหตฺวา อากฑฺฒิ, นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทกฺขิณพาหายํ องฺคุฏฺฐเกน สญฺญํ ทตฺวา เอกมนฺตํ อปเนสีติ เวทิตพฺโพ. อถสฺส ‘‘เสขมฺปิ โข, มหานาม, สีล’’นฺติอาทินา นเยน สตฺตนฺนํ เสขานํ สีลญฺจ สมาธิญฺจ ปญฺญญฺจ กเถตฺวา อุปริ อรหตฺตผลวเสน อเสขา สีลสมาธิปญฺญาโย กเถนฺโต – ‘‘เสขสมาธิโต เสขํ วิปสฺสนาญาณํ อเสขญฺจ ผลญาณํ ปจฺฉา, เสขวิปสฺสนาญาณโต จ อเสขผลสมาธิ ปจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติ ทีเปสิ. ยานิ ปน สมฺปยุตฺตานิ สมาธิญาณานิ, เตสํ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ. ๗๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต คือ หายจากไข้แล้วลุกขึ้น บทว่า เคลญฺญา คือ จากความเป็นไข้ บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือดอกไม้และของหอมเป็นต้น มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมเข้าไปเฝ้า บทว่า พาหายํ คเหตฺวา ความว่า มิใช่จับแขนแล้วดึง แต่พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปใกล้เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะพระองค์นั้นแล้ว ทรงให้สัญญาณด้วยพระองคุฏฐ์ที่พระพาหาด้านขวา แล้วทรงนำไปสู่ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสบอกศีล สมาธิ และปัญญาของพระเสขะ ๗ จำพวก ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนมหานามะ แม้ศีลของพระเสขะ...” แก่เจ้ามหานามะนั้นแล้ว เบื้องบนเมื่อจะตรัสอเสขศีล อเสขสมาธิ และอเสขปัญญา โดยอำนาจแห่งอรหัตผล ทรงแสดงว่า “วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะและผลญาณอันเป็นอเสขะย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่เสขสมาธิ และอเสขผลสมาธิย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะ” ส่วนสมาธิและญาณเหล่าใดที่สัมปยุตกัน พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสมาธิและญาณเหล่านั้นไม่ก่อนไม่หลังกัน ๔. นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถานิครนถสูตร ๗๕. จตุตฺเถ กูฏาคารสาลายนฺติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตาย คนฺธกุฏิยา. อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ. สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ มยฺหํ อุปฏฺฐิตเมวาติ ทสฺเสติ. ปุราณานํ กมฺมานนฺติ อายูหิตกมฺมานํ. ตปสา พฺยนฺตีภาวนฺติ ทุกฺกรตเปน วิคตนฺตกรณํ. นวานํ กมฺมานนฺติ อิทานิ อายูหิตพฺพกมฺมานํ. อกรณาติ อนายูหเนน. เสตุฆาตนฺติ ปทฆาตํ ปจฺจยฆาตํ กเถติ. กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโยติ กมฺมวฏฺฏกฺขเยน ทุกฺขกฺขโย. ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโยติ ทุกฺขวฏฺฏกฺขเยน เวทนากฺขโย. ทุกฺขวฏฺฏสฺมิญฺหิ ขีเณ เวทนาวฏฺฏมฺปิ ขีณเมว โหติ. เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสตีติ เวทนากฺขเยน ปน สกลวฏฺฏทุกฺขํ นิชฺชิณฺณเมว ภวิสฺสติ. สนฺทิฏฺฐิกายาติ สามํ ปสฺสิตพฺพาย ปจฺจกฺขาย. นิชฺชราย วิสุทฺธิยาติ [Pg.203] กิเลสชีรณกปฏิปทาย กิเลเส วา นิชฺชีรณโต นิชฺชราย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา. สมติกฺกโม โหตีติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อติกฺกโม โหติ. อิธ, ภนฺเต, ภควา กิมาหาติ, ภนฺเต, ภควา อิมาย ปฏิปตฺติยา กิมาห, กึ เอตํเยว กิเลสนิชฺชีรณกปฏิปทํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ อญฺญนฺติ ปุจฺฉติ. ๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กูฏาคารสาลายํ คือ ในพระคันธกุฎีที่สร้างโดยเอาช่อฟ้า ๒ ช่อ มุงด้วยเครื่องมุงรูปคอหงส์ บทว่า อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณญาณทัสสนะทั้งหมด โดยไม่เหลือแม้แต่น้อย บทว่า สตตํ สมิตํ คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ ไม่ขาดสาย บทว่า ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ คือ ทรงแสดงว่า สัพพัญญุตญาณปรากฏแก่เราแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุราณานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่ได้สั่งสมไว้ บทว่า ตปสา พฺยนฺตีภาวํ คือ การทำให้สิ้นสุดไป ด้วยตบะที่ทำได้ยาก บทว่า นวานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่พึงสั่งสมในบัดนี้ บทว่า อกรณา คือ ด้วยการไม่สั่งสม บทว่า เสตุฆาตํ คือ ตรัสถึงการกำจัดปทา (คือเหตุ) การกำจัดปัจจัย บทว่า กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโย คือ ความสิ้นทุกข์เพราะความสิ้นกรรมวัฏฏ์ บทว่า ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโย คือ ความสิ้นเวทนาเพราะความสิ้นทุกขวัฏฏ์ จริงอยู่ เมื่อทุกขวัฏฏ์สิ้นไปแล้ว แม้เวทนาวัฏฏ์ก็สิ้นไปนั่นเอง บทว่า เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ คือ แต่ว่าเพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นจักเป็นอันกำจัดได้เด็ดขาด บทว่า สนฺทิฏฺฐิกาย คือ ที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง ที่เป็นประจักษ์ บทว่า นิชฺชราย วิสุทฺธิยา คือ ด้วยความบริสุทธิ์อันเป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไป หรือด้วยความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายอันทำให้กิเลสเสื่อมไปเพราะทำให้กิเลสเสื่อมไป บทว่า สมติกฺกโม โหติ คือ ย่อมมีการก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า อิธ ภนฺเต ภควา กิมาห ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในข้อปฏิบัตินี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร พระองค์ทรงบัญญัติข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไปนี้เท่านั้น หรือว่าทรงบัญญัติข้อปฏิบัติอื่น ดังนี้ถาม ชานตาติ อนาวรณญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสนฺเตน. วิสุทฺธิยาติ วิสุทฺธิสมฺปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. นวญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ นวํ กมฺมํ นายูหติ. ปุราณญฺจ กมฺมนฺติ ปุพฺเพ อายูหิตกมฺมํ. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วิคตนฺตํ กโรติ, วิปากผสฺสํ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ตํ กมฺมํ เขเปตีติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา. อกาลิกาติ น กาลนฺตเร กิจฺจการิกา. เอหิปสฺสิกาติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ ยุตฺตา. โอปเนยฺยิกาติ อุปนเย ยุตฺตา อลฺลียิตพฺพยุตฺตา. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเนเยว ชานิตพฺพา, พาเลหิ ปน ทุชฺชานา. อิติ สีลวเสน ทฺเว มคฺคา, ทฺเว จ ผลานิ กถิตานิ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน หิ สีเลสุ ปริปูรการิโนติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิกาย ปน สมาธิสมฺปทาย ตโย มคฺคา, ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อนาคามี อริยสาวโก หิ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อาสวานํ ขยาติอาทีหิ อรหตฺตผลํ กถิตํ. เกจิ ปน สีลสมาธโยปิ อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา. เอเกกสฺส ปน วเสน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ ตนฺติ อาโรปิตาติ. บทว่า ชานตา คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น บทว่า ปสฺสตา คือ ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุ บทว่า วิสุทฺธิยา คือ เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์ บทว่า สมติกฺกมาย คือ เพื่อก้าวล่วง บทว่า อตฺถงฺคมาย คือ เพื่อถึงความดับ บทว่า ญายสฺส อธิคมาย คือ เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัย บทว่า นวญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่สั่งสมกรรมใหม่ บทว่า ปุราณญฺจ กมฺมํ คือ กรรมที่สั่งสมไว้ในกาลก่อน บทว่า ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรติ ความว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป คือ ถูกต้องวิบากผัสสะแล้วๆ ย่อมทำให้กรรมนั้นสิ้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิกา คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง บทว่า อกาลิกา คือ ไม่ใช่สิ่งที่จะให้ผลในกาลอื่น บทว่า เอหิปสฺสิกา คือ ควรที่จะแสดงว่า “ท่านจงมาดูเถิด” บทว่า โอปเนยฺยิกา คือ ควรน้อมเข้ามา ควรแนบแน่น บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ คือ อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนในสันดานของตนๆ เท่านั้น แต่คนพาลรู้ได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ มรรค ๒ และผล ๒ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยอำนาจแห่งศีล จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แต่โดยสมาธิสัมปทาอันมีคำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ มรรค ๓ และผล ๓ เป็นอันตรัสไว้ จริงอยู่ พระอริยสาวกผู้เป็นอนาคามี ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์ อรหัตผลเป็นอันตรัสไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา แต่บางอาจารย์กล่าวว่า แม้ศีลและสมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตผลเท่านั้น ท่านประสงค์ในที่นี้ แต่ว่าบาลีท่านยกขึ้นไว้ต่างหากๆ เพื่อแสดงข้อปฏิบัติโดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลแต่ละองค์ ๕. นิเวสกสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถานิเวสกสูตร ๗๖. ปญฺจเม อมจฺจาติ สุหชฺชา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ สมานโลหิตา ภาติภคินิอาทโย. อเวจฺจปฺปสาเทติ คุเณ อเวจฺจ ชานิตฺวา อุปฺปนฺเน อจลปฺปสาเท. อญฺญถตฺตนฺติ ภาวญฺญถตฺตํ[Pg.204]. ปถวีธาตุยาติอาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการภูตาย ปถวีธาตุยา, ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตาย อาพนฺธนภูตาย อาโปธาตุยา, จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภูตาย เตโชธาตุยา, ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภูตาย วาโยธาตุยา สิยา อญฺญถตฺตํ. น ตฺเววาติ อิเมสํ หิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญภาวูปคมเนน สิยา อญฺญถตฺตํ, อริยสาวกสฺส ปน น ตฺเวว สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตญฺจ คติอญฺญถตฺตญฺจ. ตญฺหิ ตสฺส น โหติ, ภาวญฺญถตฺตํ ปน โหติ. อริยสาวโก หิ มนุสฺโส หุตฺวา เทโวปิ โหติ พฺรหฺมาปิ. ปสาโท ปนสฺส ภวนฺตเรปิ น วิคจฺฉติ, น จ อปายคติสงฺขาตํ คติอญฺญถตฺตํ ปาปุณาติ. สตฺถาปิ ตเทว ทสฺเสนฺโต ตตฺริทํ อญฺญถตฺตนฺติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๗๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อมจฺจา (อำมาตย์) ได้แก่ สุหชฺชา (สหาย). บทว่า ญาตี (ญาติ) ได้แก่ ผู้ที่อยู่ในฝ่ายของพ่อตาแม่ยาย. บทว่า สาโลหิตา (สายโลหิต) ได้แก่ ผู้มีโลหิตเสมอกัน คือ พี่น้องชายหญิง เป็นต้น. บทว่า อเวจฺจปฺปสาเท (ในอเวจจัปปสาท) คือ ในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่เกิดขึ้นเพราะรู้แจ้งคุณทั้งหลาย. บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งภาวะ. ในบทว่า ปฐวีธาตุยา เป็นต้น ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่ปฐวีธาตุซึ่งมีลักษณะแข็งในอาการ ๒๐ อย่าง, แก่อาโปธาตุซึ่งมีลักษณะเอิบอาบเกาะกุมในอาการ ๑๒ อย่าง, แก่เตโชธาตุซึ่งมีลักษณะทำให้ย่อยในอาการ ๔ อย่าง, แก่วาโยธาตุซึ่งมีลักษณะพยุงไว้ในอาการ ๖ อย่าง. ด้วยบทว่า น ตฺเวว (แต่...หามิได้) ทรงแสดงว่า ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่มหาภูตรูปทั้ง ๔ เหล่านี้ เพราะการเข้าถึงภาวะของกันและกัน แต่ความแปรเป็นอื่นของพระอริยสาวกย่อมไม่มีเลย. และในที่นี้ บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งความเลื่อมใส และความแปรแห่งคติ. จริงอยู่ ความแปรเป็นอื่นนั้น (คือความแปรแห่งความเลื่อมใสและความแปรแห่งคติ) ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น แต่ความแปรแห่งภาวะย่อมมีได้. จริงอยู่ พระอริยสาวกเป็นมนุษย์แล้ว ก็เป็นเทวดาได้ เป็นพรหมก็ได้. แต่ความเลื่อมใสของท่านย่อมไม่เสื่อมไปแม้ในภพอื่น และท่านย่อมไม่ถึงความแปรแห่งคติที่เรียกว่าอบายคติ. แม้พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺริทํ อญฺญถตฺตํ (ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ความแปรเป็นอื่นนี้มีอยู่). เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. ๖. ปฐมภวสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาปฐมภวสูตร ๗๗. ฉฏฺเฐ กามธาตุเวปกฺกนฺติ กามธาตุยา วิปจฺจนกํ. กามภโวติ กามธาตุยํ อุปปตฺติภโว. กมฺมํ เขตฺตนฺติ กุสลากุสลกมฺมํ วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ. วิญฺญาณํ พีชนฺติ สหชาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วิรุหนฏฺเฐน พีชํ. ตณฺหา สฺเนโหติ ปคฺคณฺหนานุพฺรูหนวเสน ตณฺหา อุทกํ นาม. อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ ตณฺหาพนฺธเนน พทฺธานํ. หีนาย ธาตุยาติ กามธาตุยา. วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ. มชฺฌิมาย ธาตุยาติ รูปธาตุยา. ปณีตาย ธาตุยาติ อรูปธาตุยา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๗๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กามธาตุเวปกฺกํ (ให้ผลในกามธาตุ) คือ ให้ผลสุกในกามธาตุ. บทว่า กามภโว (กามภพ) คือ อุปปัตติภพในกามธาตุ. บทว่า กมฺมํ เขตฺตํ (กรรมเป็นนา) คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่านา เพราะเป็นที่งอกงาม. บทว่า วิญฺญาณํ พีชํ (วิญญาณเป็นพืช) คือ อภิสังขารวิญญาณที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าพืช เพราะเป็นเหตุให้งอกงาม. บทว่า ตณฺหา สฺเนโห (ตัณหาเป็นยาง) คือ ตัณหา ชื่อว่าน้ำ เพราะทำให้ชุ่มและเจริญขึ้น. บทว่า อวิชฺชานีวรณานํ (มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น) คือ ผู้ถูกอวิชชากั้นไว้. บทว่า ตณฺหาสํโยชนานํ (มีตัณหาเป็นเครื่องผูก) คือ ผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้. บทว่า หีนาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นเลว) คือ ในกามธาตุ. บทว่า วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ (วิญญาณตั้งอยู่) คือ อภิสังขารวิญญาณตั้งอยู่. บทว่า มชฺฌิมาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นกลาง) คือ ในรูปธาตุ. บทว่า ปณีตาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นประณีต) คือ ในอรูปธาตุ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. ๗. ทุติยภวสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาทุติยภวสูตร ๗๘. สตฺตเม เจตนาติ กมฺมเจตนา. ปตฺถนาปิ กมฺมปตฺถนาว. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ. ๗๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เจตนา (เจตนา) คือ กรรมเจตนา. แม้บทว่า ปตฺถนา (ความปรารถนา) ก็คือ กรรมปัตถนา (ความปรารถนาในกรรม) นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว. ๘. สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสีลัพพตสูตร ๗๙. อฏฺฐเม สีลพฺพตนฺติ สีลญฺเจว วตญฺจ. ชีวิตนฺติ ทุกฺกรการิกานุโยโค. พฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยวาโส. อุปฏฺฐานสารนฺติ อุปฏฺฐาเนน สารํ[Pg.205], ‘‘อิทํ วรํ อิทํ นิฏฺฐา’’ติ เอวํ อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. สผลนฺติ สอุทฺรยํ สวฑฺฒิกํ โหตีติ ปุจฺฉติ. น ขฺเวตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสนาติ, ภนฺเต, น โข เอตฺถ เอกํเสน พฺยากาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฏฺฐานสารํ เสวโตติ อิทํ สารํ วรํ นิฏฺฐาติ เอวํ อุปฏฺฐิตํ เสวมานสฺส. อผลนฺติ อิฏฺฐผเลน อผลํ. เอตฺตาวตา กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชํ ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพปิ พาหิรกสมโย คหิโต โหติ. สผลนฺติ อิฏฺฐผเลน สผลํ สอุทฺรยํ. เอตฺตาวตา อิมํ สาสนํ อาทึ กตฺวา สพฺพาปิ กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชา คหิตา. น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญายาติ เอวํ เสกฺขภูมิยํ ฐตฺวา ปญฺหํ กเถนฺโต อสฺส อานนฺทสฺส ปญฺญาย สมสโม น สุลโภติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสกฺขภูมิ นาม กถิตาติ. ๗๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สีลพฺพตํ (ศีลพรต) คือ ศีลด้วย พรตด้วย. บทว่า ชีวิตํ (ชีวิต) คือ การประกอบทุกกรกิริยา. บทว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ (การเข้าถึงเป็นสาระ) อธิบายว่า เป็นสาระโดยการเข้าถึง คือ เข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ประเสริฐ สิ่งนี้เป็นที่สุด". บทว่า สผลํ (มีผล) คือ ทูลถามว่า มีผลกำไร มีผลเจริญหรือไม่. บทว่า น โข เอตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสน (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้จะตอบโดยส่วนเดียวไม่ได้) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ไม่ควรตอบโดยส่วนเดียว. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ เสวโต (เมื่อเสพการเข้าถึงเป็นสาระ) คือ เมื่อบุคคลเสพการเข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นสาระ ประเสริฐ เป็นที่สุด". บทว่า อผลํ (ไม่มีผล) คือ ไม่มีผลที่น่าปรารถนา. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอานอกศาสนาทั้งหมดที่เหลือ ยกเว้นบรรพชาของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที. บทว่า สผลํ (มีผล) คือ มีผลที่น่าปรารถนา มีผลกำไร. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอาบรรพชาทั้งหมดของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที โดยมีศาสนานี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญาย (แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านหาได้ง่ายก็หามิได้) ทรงแสดงว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านพระอานนท์นั้น ผู้ยืนอยู่ในเสกขภูมิแล้วกล่าวแก้ปัญหาอย่างนี้ หาได้ไม่ง่าย. ในสูตรนี้ ชื่อว่าเสกขภูมิ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว. ๙. คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาคันธชาตสูตร ๘๐. นวเม เอตทโวจาติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก มูลคนฺโธ นาม อตฺถิ, สารคนฺโธ นาม อตฺถิ, ปุปฺผคนฺโธ นาม อตฺถิ. อิเม ปน ตโยปิ คนฺธา อนุวาตํเยว คจฺฉนฺติ, น ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ, ยสฺส ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา อฏฺฐนฺนํ วรานํ คหณกาเลเยว กงฺขุปฺปตฺติสมเย อุปสงฺกมนวรสฺส คหิตตฺตา ตกฺขณํเยว ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อุปฺปนฺนาย กงฺขาย วิโนทนตฺถํ เอตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ คนฺธชาตานีติ คนฺธชาติโย. มูลคนฺโธติ มูลวตฺถุโก คนฺโธ, คนฺธสมฺปนฺนํ วา มูลเมว มูลคนฺโธ. ตสฺส หิ คนฺโธ อนุวาตํ คจฺฉติ. คนฺธสฺส ปน คนฺโธ นาม นตฺถิ. สารคนฺธปุปฺผคนฺเธสุปิ เอเสว นโย. อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตนฺติ เอตฺถ สรณคมนาทโย คุณวณฺณภาสนวเสน ทิสาคามิตาย คนฺธสทิสตฺตา คนฺธา, เตสํ วตฺถุภูโต ปุคฺคโล คนฺธชาตํ นาม. คนฺโธ คจฺฉตีติ วณฺณภาสนวเสน คจฺฉติ. สีลวาติ ปญฺจสีเลน วา ทสสีเลน วา สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ เตเนว สีลธมฺเมน กลฺยาณธมฺโม สุนฺทรธมฺโม. วิคตมลมจฺเฉเรนาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๖๐) วิตฺถาริโตว. ทิสาสูติ จตูสุ ทิสาสุ จตูสุ อนุทิสาสุ[Pg.206]. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา. ๘๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้) คือ ในเวลาหลังภัต ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ทำวัตรแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตนแล้ว คิดว่า "ในโลกนี้ มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นรากไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นแก่นไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นดอกไม้. แต่กลิ่นทั้งสามอย่างนี้ย่อมไปตามลมเท่านั้น ไม่ไปทวนลม. จะมีสิ่งใดบ้างหนอ ที่กลิ่นของมันไปทวนลมได้ด้วย" ดังนี้แล้ว เพราะท่านได้รับพรข้อที่จะเข้าเฝ้าได้ในเวลาที่เกิดความสงสัยไว้แล้วตั้งแต่คราวที่ทูลขอพร ๘ ประการ ในขณะนั้นเอง ท่านจึงลุกจากที่พักกลางวัน ไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ, ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กลิ่น ๓ อย่างเหล่านี้) นี้ เพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า คนฺธชาตานิ (ชนิดของกลิ่น) คือ ชาติแห่งของหอม. บทว่า มูลคนฺโธ (กลิ่นรากไม้) คือ กลิ่นที่มีรากไม้เป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง รากไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกลิ่นนั่นเอง ชื่อว่า กลิ่นรากไม้. จริงอยู่ กลิ่นของรากไม้นั้นย่อมไปตามลม แต่สิ่งที่เรียกว่ากลิ่นของกลิ่นนั้นไม่มี. แม้ในกลิ่นแก่นไม้และกลิ่นดอกไม้ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตํ (ดูก่อนอานนท์ ชนิดของกลิ่นบางอย่างมีอยู่) นี้ สรณคมน์เป็นต้น ชื่อว่า คนฺธา (กลิ่น) เพราะเป็นเช่นกับของหอม เนื่องจากไปได้ทั่วทิศโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ, บุคคลผู้เป็นวัตถุที่ตั้งแห่งสรณคมน์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า คนฺธชาตํ (ชนิดของกลิ่น). บทว่า คนฺโธ คจฺฉติ (กลิ่นฟุ้งไป) คือ ฟุ้งไปโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า สีลวา (ผู้มีศีล) คือ ผู้มีศีลด้วยเบญจศีลหรือด้วยทสศีล. บทว่า กลฺยาณธมฺโม (ผู้มีกัลยาณธรรม) คือ ผู้มีธรรมอันงาม มีธรรมอันดี ด้วยศีลธรรมนั้นนั่นเอง. เนื้อความของบทเป็นต้นว่า วิคตมลมจฺเฉเรน (มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่) ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ทิสาสุ (ในทิศทั้งหลาย) คือ ในทิศ ๔ และในอนุวิส ๔. บทว่า สมณพฺราหฺมณา (สมณพราหมณ์) คือ สมณะผู้มีบาปอันสงบแล้ว และพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว. น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ วสฺสิกปุปฺผาทีนํ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉติ. น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วาติ จนฺทนตครมลฺลิกานมฺปิ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. เทวโลเกปิ ผุฏสุมนา นาม โหติ, ตสฺสา ปุปฺผิตทิวเส คนฺโธ โยชนสตํ อชฺโฌตฺถรติ. โสปิ ปฏิวาตํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ คนฺตุํ น สกฺโกตีติ วทนฺติ. สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ สตญฺจ ปณฺฑิตานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ สีลาทิคุณคนฺโธ ปฏิวาตํ คจฺฉติ. สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายตีติ สปฺปุริโส ปณฺฑิโต สีลาทิคุณคนฺเธน สพฺพา ทิสา ปวายติ, สพฺพา ทิสา คนฺเธน อวตฺถรตีติ อตฺโถ. คำว่า 'กลิ่นดอกไม้ไม่ไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นของดอกไม้มีดอกมะลิเป็นต้น ย่อมไม่ไปทวนลม คำว่า 'กลิ่นจันทน์ กฤษณา หรือมะลิ ไม่หอมทวนลมไป' มีความหมายว่า แม้กลิ่นของไม้จันทน์ กฤษณา และดอกมะลิ ก็ไม่ไปทวนลม แม้ในเทวโลก ก็มีดอกไม้ชื่อว่าสุมนา ในวันที่ดอกไม้นั้นบาน กลิ่นจะฟุ้งไปตลอดร้อยโยชน์ กล่าวกันว่า แม้กลิ่นนั้นก็ไม่สามารถไปทวนลมได้แม้เพียงคืบเดียวหรือศอกเดียว คำว่า 'แต่กลิ่นของสัตบุรุษย่อมไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรมของสัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธบุตร ย่อมไปทวนลม คำว่า 'สัตบุรุษย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ' มีความหมายว่า สัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต ย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรม คือย่อมแผ่ไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่น (แห่งคุณธรรม) ๑๐. จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาจูฬนิกาสูตร ๘๑. ทสมสฺส ทุวิโธ นิกฺเขโป อตฺถุปฺปตฺติโกปิ ปุจฺฉาวสิโกปิ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยํ กสฺส ปุจฺฉาย กถิตนฺติ เจ? อรุณวติสุตฺตนฺตอตฺถุปฺปตฺติยํ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาย กถิตํ. อรุณวติสุตฺตนฺโต เกน กถิโตติ? ทฺวีหิ พุทฺเธหิ กถิโต สิขินา จ ภควตา อมฺหากญฺจ สตฺถารา. อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึสกปฺปมตฺถเก อรุณวตินคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺเก ญาเณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา สิขี ภควา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห – ๘๑. ในสูตรที่ ๑๐ มีการตั้งไว้ ๒ อย่าง คือ ตั้งโดยอาศัยเหตุเกิด และตั้งโดยอาศัยคำถาม หากถามว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดเรื่องอะไร โดยอาศัยคำถามของใคร? พึงตอบว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดแห่งอรุณวตีสูตร โดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ หากถามว่า ใครเป็นผู้กล่าวอรุณวตีสูตร? พึงตอบว่า พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ตรัสไว้ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี และพระศาสดาของเราทั้งหลาย ความจริง ในกัปที่ ๓๑ นับจากภัทรกัปนี้ไป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางปภาวดี พระมเหสีของพระเจ้าอรุณวัต ในกรุงอรุณวดี เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยกรุงอรุณวดีอยู่ วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบริหารพระสรีระแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากวิหารด้วยพระดำริว่า 'เราจักเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี' แล้วประทับยืนอยู่ใกล้ซุ้มประตูวิหาร ตรัสเรียกพระอภิภูผู้เป็นอัครสาวกว่า 'ดูก่อนภิกษุ ยังเช้าเกินไปที่จะเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี เราทั้งหลายจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งเถิด' ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก [Pg.207] เตนุปสงฺกมิสฺสาม, น ตาว ภตฺตกาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'มาเถิด พราหมณ์ เราจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งกันเถิด เวลายังไม่ถึงเวลาภัตตกิจ' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และท่านพระอภิภู ได้เสด็จไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่ง ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ณ ที่นั้น ท้าวมหาพรหมเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว มีใจยินดี ได้ทำการต้อนรับ ปูลาดพรหมาสน์ถวาย และได้จัดอาสนะที่สมควรแก่พระเถระด้วย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ แม้พระเถระก็นั่งบนอาสนะที่จัดไว้สำหรับตน แม้ท้าวมหาพรหมก็ถวายบังคมพระทศพลแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมีกถาติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมึ กถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมํ กเถนฺเต พฺรหฺมคณา อุชฺฌายึสุ – ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺห, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขีได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ขอธรรมีกถาจงแจ่มแจ้งแก่เธอ เพื่อพรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะเถิด' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' แล้วได้แสดงธรรมีกถาแก่พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ เมื่อพระเถระกำลังแสดงธรรมอยู่ หมู่พรหมพากันตำหนิว่า 'นานๆ ที เราทั้งหลายจึงจะได้มีโอกาสที่พระศาสดาเสด็จมายังพรหมโลก แต่ภิกษุรูปนี้กลับเว้นพระศาสดาไว้ แล้วตนเองกลับเริ่มแสดงธรรมกถาเสียเอง' สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ ตฺวํ – พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕) คาถาทฺวยํ อภาสิ. กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ, ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ, สหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สรํ สุณาตู’’ติ อิมา [Pg.208] คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เนสํ ปากโฏ อโหสิ. พระศาสดาทรงทราบความไม่พอใจของพรหมเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสคำนี้กับท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะกำลังตำหนิเธออยู่ เพราะฉะนั้น เธอจงทำให้พวกเขาเกิดความสังเวชให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด' พระเถระรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว ได้กระทำการแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา แล้วประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุด้วยเสียง พลางกล่าวคาถา ๒ บทว่า 'ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากภพ' เป็นต้น ถามว่า พระเถระทำอย่างไรจึงประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุได้? ตอบว่า เบื้องต้น ท่านเข้าสีลกสิณ แผ่ความมืดไปทั่วทุกแห่ง จากนั้น เมื่อความนึกคิดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายว่า 'ความมืดนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงแสงสว่าง เมื่อสัตว์ทั้งหลายกำลังค้นหาว่า 'แสงสว่างนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงตนให้ปรากฏ เทวดาและมนุษย์ในพันจักรวาลต่างประคองอัญชลี นมัสการพระเถระเท่านั้นอยู่ พระเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยดำริว่า 'ขอให้มหาชนจงได้ยินเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด' สัตว์ทั้งปวงได้ยินเสียงนั้นประหนึ่งว่านั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทที่ประชุมกันแล้ว ฟังพระเถระแสดงธรรมอยู่ แม้เนื้อความก็ปรากฏชัดแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น อถ โข ภควา สทฺธึ เถเรน อรุณวตึ ปจฺจาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘อสฺสุตฺถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อภิภุสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมโลเก ฐิตสฺส คาถาโย ภาสมานสฺสา’’ติ. เต ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ปฏิชานิตฺวา สุตภาวํ อาวิกโรนฺตา ตเทว คาถาทฺวยํ อุทาหรึสุ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เอวํ ตาว อิทํ สุตฺตํ อิโต เอกตึสกปฺปมตฺถเก สิขินา ภควตา กถิตํ. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี พร้อมด้วยพระเถระ เสด็จกลับไปยังกรุงอรุณวดีแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ในภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ตรัสถามภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้ฟังคาถาทั้งหลายของอภิภูภิกษุผู้ยืนอยู่ในพรหมโลกกล่าวอยู่หรือไม่" ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า "พระพุทธเจ้าข้า" แล้ว เมื่อจะแสดงภาวะที่ตนได้ฟังแล้ว จึงได้ยกคาถาสองบทนั้นขึ้นกล่าว พระศาสดาประทานสาธุการว่า "ดีละ ดีละ" แล้วทรงจบเทศนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พระสูตรนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขีได้ตรัสไว้แล้ว ในกัปที่ ๓๑ แต่ภัทรกัปนี้ อมฺหากํ ปน ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต เชฏฺฐมูลมาสปุณฺณมทิวเส ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ อรุณวติสุตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อานนฺทตฺเถโร พีชนึ คเหตฺวา พีชยมาโน ฐิตโกว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชนมฺปิ อหาเปตฺวา สกลสุตฺตํ อุคฺคณฺหิ. โส ปุนทิวเส ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกนฺเตสุ หิยฺโย กถิตํ อรุณวติสุตฺตํ อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิภูตํ อุปฏฺฐาสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สิขิสฺส ภควโต อคฺคสาวโก พฺรหฺมโลเก ฐตฺวา จกฺกวาฬสหสฺเส อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สทฺทํ สาเวนฺโต ธมฺมกถํ กเถสีติ หิยฺโย สตฺถารา กถิตํ, สาวกสฺส ตาว วิสโย เอวรูโป, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิตฺตกํ ฐานํ สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ อุปฺปนฺนาย วิมติยา วิโนทนตฺถํ ตงฺขเณเยว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา อานนฺโทติ วุตฺตํ. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ผู้ทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ในพระเชตวัน ในวันเพ็ญเดือนเชฏฐมูลมาส (เดือน ๗) ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วทรงเริ่มอรุณวตีสูตรนี้ พระอานนทเถระถือพัดถวายงานพัดอยู่ ยืนอยู่นั่นเทียว ได้เรียนเอาพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ให้พยัญชนะแม้ตัวหนึ่งตกหล่น ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทำวัตรปฏิบัติแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทำวัตรแล้วหลีกไปแล้ว ได้นั่งรำพึงถึงอรุณวตีสูตรที่ทรงแสดงเมื่อวานนี้ ครั้งนั้น พระสูตรทั้งหมดได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่าน ท่านคิดว่า "เมื่อวานนี้ พระศาสดาตรัสว่า 'พระอัครสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ยืนอยู่ในพรหมโลก กำจัดความมืดในพันจักรวาล แสดงรัศมีแห่งสรีระ ทำให้ได้ยินเสียงของตน กล่าวธรรมกถา' วิสัยของสาวกมีเพียงเท่านี้ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ จะพึงทรงทำให้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้ไกลเพียงไรหนอ" ท่านเพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ ในขณะนั้นนั่นเอง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามเนื้อความนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์" ตตฺถ สมฺมุขาติ สมฺมุขีภูเตน มยา เอตํ สุตํ, น อนุสฺสเวน, น ทูตปรมฺปรายาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุนฺติ กิตฺตกํ ฐานํ สรีโรภาเสน วิหตนฺธการํ กตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. สาวโก โส, อานนฺท, อปฺปเมยฺยา ตถาคตาติ [Pg.209] อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยนาห – อานนฺท, ตฺวํ กึ วเทสิ, โส ปเทสญาเณ ฐิโต สาวโก. ตถาคตา ปน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตา อปฺปเมยฺยา. โส ตฺวํ นขสิขาย ปํสุํ คเหตฺวา มหาปถวิปํสุนา สทฺธึ อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสิ. อญฺโญ หิ สาวกานํ วิสโย, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺโญ สาวกานํ โคจโร, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺญํ สาวกานํ พลํ, อญฺญํ พุทฺธานนฺติ. อิติ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อปฺปเมยฺยภาวํ วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺมุขา คือ ข้าพเจ้าได้ฟังมาซึ่งหน้า ไม่ใช่โดยการฟังตามกันมา ไม่ใช่โดยการฟังต่อๆ กันมาจากทูต ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยความหมายนี้ บทว่า กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำให้แจ้งด้วยเสียงได้ไกลเพียงไร โดยทำที่ให้มีความมืดอันกำจัดแล้วด้วยรัศมีแห่งสรีระ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ นั่นเป็นสาวก ส่วนพระตถาคตทั้งหลายหาประมาณมิได้" ด้วยความหมายนี้ว่า "อานนท์ เธอพูดอะไร สาวกนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในประเทศญาณ (ญาณเพียงบางส่วน) ส่วนพระตถาคตทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ หาประมาณมิได้ เธอนั้นเอาฝุ่นที่ปลายเล็บเหมือนเปรียบเทียบกับฝุ่นในมหาปฐพี กล่าวคำนี้ทำไมกัน เพราะว่าวิสัยของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง โคจรของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง โคจรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง กำลังของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง กำลังของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความหมายนี้ ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย เถโร ทุติยมฺปิ ปุจฺฉิ. สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ตฺวํ ตาฬจฺฉิทฺทํ คเหตฺวา อนนฺตากาเสน อุปเมนฺโต วิย, จาตกสกุณํ คเหตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติเกน สุปณฺณราเชน อุปเมนฺโต วิย, หตฺถิโสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย อุปเมนฺโต วิย, จตุรตนิเก อาวาเฏ อุทกํ คเหตฺวา สตฺตหิ สเรหิ อุปเมนฺโต วิย, นาฬิโกทนมตฺตลาภึ มนุสฺสํ คเหตฺวา จกฺกวตฺติรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ปํสุปิสาจกํ คเหตฺวา สกฺเกน เทวรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ขชฺโชปนกปฺปภํ คเหตฺวา สูริยปฺปภาย อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสีติ ทีเปนฺโต ทุติยมฺปิ อปฺปเมยฺยภาวเมว วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ตโต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา มยา ปุจฺฉิโต น ตาว กเถสิ, หนฺท นํ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา พุทฺธสีหนาทํ นทาเปสฺสามี’’ติ. โส ตติยมฺปิ ยาจิ. ตํ ทสฺเสตุํ ตติยมฺปิ โขติอาทิ วุตฺตํ. อถสฺส ภควา พฺยากโรนฺโต สุตา เต อานนฺทาติอาทิมาห. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เม ‘สุตา เต, อานนฺท, สหสฺสี จูฬนิกา โลกธาตู’ติ เอตฺตกเมว วตฺวา ตุณฺหี ชาโต, อิทานิ พุทฺธสีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ โส สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห. พระเถระได้ทูลถามแม้ครั้งที่สอง พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงว่า "อานนท์ เธอเหมือนเอาช่องตาฬมาเปรียบกับอากาศอันไม่มีที่สุด เหมือนเอานกจาตกะมาเปรียบกับพญาครุฑผู้มีขนาด ๑๕๐ โยชน์ เหมือนเอาน้ำที่ปลายงวงช้างมาเปรียบกับแม่น้ำคงคา เหมือนเอาน้ำในหลุมขนาด ๔ ศอกมาเปรียบกับสระใหญ่ทั้ง ๗ เหมือนเอาคนผู้ได้ข้าวสุกเพียงทะนานเดียวมาเปรียบกับพระเจ้าจักรพรรดิ เหมือนเอาปังสุปิสาจมาเปรียบกับท้าวสักกะจอมเทพ เหมือนเอาแสงหิ่งห้อยมาเปรียบกับรัศมีพระอาทิตย์ กล่าวคำนี้ทำไมกัน" ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้นั่นเทียวแม้ครั้งที่สองแล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า "พระศาสดาอันเราทูลถามแล้วยังไม่ตรัสตอบ เอาเถิด เราทูลอ้อนวอนพระองค์ถึงครั้งที่สาม จักให้ทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านได้ทูลอ้อนวอนแม้ครั้งที่สาม เพื่อแสดงความนั้น จึงมีคำเป็นต้นว่า ตติยมฺปิ โข ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ท่าน ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า สุตา เต อานนฺท พระเถระคิดว่า "พระศาสดาของเราตรัสเพียงเท่านี้ว่า 'อานนท์ เธอเคยฟังเรื่องจูฬนิกาโลกธาตุ อันมีพันจักรวาลหรือไม่' แล้วก็ทรงนิ่งเสีย บัดนี้ จักทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านเมื่อจะทูลอ้อนวอนพระศาสดา จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา กาโล ภควาปิสฺส วิตฺถารกถํ กเถตุํ เตน หานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปริหรนฺตีติ วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺตีติ สพฺพทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เอตฺตาวตา เอกจกฺกวาฬํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. อิทานิ ตํ สหสฺสคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ตาว สหสฺสธา โลโกติ อาห. ตสฺมึ สหสฺสธา โลเกติ ตสฺมึ สหสฺสจกฺกวาเฬ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานนฺติ [Pg.210] สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ เทวโลกานํ. ยสฺมา ปน เอเกกสฺมึ จกฺกวาเฬ จตฺตาโร จตฺตาโร มหาราชาโน, ตสฺมา จตฺตาริ มหาราชสหสฺสานีติ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จูฬนิกาติ ขุทฺทิกา. อยํ สาวกานํ วิสโย. กสฺมา ปเนสา อานีตาติ? มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา ปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะตรัสถ้อยคำโดยพิสดารแก่ท่าน จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหิ อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาวตา คือ ที่เพียงใด บทว่า จนฺทิมสูริยา คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ บทว่า ปริหรนฺติ คือ ย่อมโคจรไป บทว่า ทิสา ภนฺติ คือ ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสว บทว่า วิโรจนา คือ รุ่งเรืองอยู่ ด้วยบทเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงกำหนดแสดงจักรวาลหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยทำให้จักรวาลนั้นเป็นพันเท่า จึงตรัสว่า ตาว สหสฺสธา โลโก บทว่า ตสฺมึ สหสฺสธา โลเก คือ ในพันจักรวาลนั้น บทว่า สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ คือ เทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา ๑,๐๐๐ ก็เพราะว่าในแต่ละจักรวาลมีท้าวมหาราช ๔ องค์ๆ ฉะนั้น จึงตรัสว่า ท้าวมหาราช ๔,๐๐๐ องค์ โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวง บทว่า จูฬนิกา คือ เล็กน้อย นี้เป็นวิสัยของเหล่าสาวก ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงนำเรื่องนี้มา ตอบว่า เพื่อทรงแสดงขอบเขตของมัชฌิมิกาโลกธาตุ ยาวตาติ ยตฺตกา. ตาว สหสฺสธาติ ตาว สหสฺสภาเคน. ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตูติ อยํ สหสฺสจกฺกวาฬานิ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา นาม โลกธาตุ. อยํ สาวกานํ อวิสโย, พุทฺธานเมว วิสโย. เอตฺตเกปิ หิ ฐาเน ตถาคตา อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ ทีเปติ. เอตฺตเกน พุทฺธานํ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. โพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺฉิมภเว เทวโลกโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส จ กุจฺฉิโต นิกฺขมนทิวเส จ มหาภินิกฺขมนทิวเส จ สมฺโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนอายุสงฺขารโวสฺสชฺชนปรินิพฺพานทิวเสสุ จ เอตฺตกํ ฐานํ กมฺปติ. บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด. บทว่า ตาว สหสฺสธา ความว่า โดยส่วนพันเท่านั้น. บทว่า ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตุ ความว่า โลกธาตุชื่อว่าทวิสหัสสีมัชฌิมิกา มีประมาณหนึ่งล้านจักรวาล คือนับจักรวาลพันหนึ่งโดยส่วนพัน. โลกธาตุนี้ไม่ใช่วิสัยของพระสาวกทั้งหลาย เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. (พระบาลี) ย่อมแสดงความว่า จริงอยู่ แม้ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ พระตถาคตทั้งหลายทรงกำจัดความมืด แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าชาติเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอันท่านแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในปัจฉิมภพของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ในวันที่ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา จุติจากเทวโลก, ในวันที่เสด็จออกจากพระครรภ์, ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในวันตรัสรู้, ในวันประกาศธรรมจักร, ในวันปลงอายุสังขาร และในวันปรินิพพาน สถานที่ประมาณเท่านี้ย่อมไหว. ติสหสฺสี มหาสหสฺสีติ สหสฺสิโต ปฏฺฐาย ตติยาติ ติสหสฺสี, สหสฺสํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตตฺตา มหนฺเตหิ สหสฺเสหิ คณิตาติ มหาสหสฺสี. เอตฺตาวตา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาโณ โลโก ทสฺสิโต โหติ. ภควา อากงฺขมาโน เอตฺตเก ฐาเน อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปยฺยาติ. คณกปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปน เอวมาห – ‘‘น ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุยา เอวํ ปริมาณํ. อิทญฺหิ อาจริยานํ สชฺฌายมุฬฺหกํ วาจาย ปริหีนฏฺฐานํ, ทสโกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณํ ปน ฐานํ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ นามา’’ติ. เอตฺตาวตา หิ ภควตา อาณากฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร อาฏานาฏิยปริตฺตอิสิคิลิปริตฺตธชคฺคปริตฺตโพชฺฌงฺคปริตฺตขนฺธปริตฺต- โมรปริตฺตเมตฺตปริตฺตรตนปริตฺตานํ อาณา ผรติ. ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยาติ ยตฺตกํ ฐานํ อิจฺเฉยฺย, อิมินา วิสยกฺเขตฺตํ [Pg.211] ทสฺเสติ. พุทฺธานญฺหิ วิสยกฺเขตฺตสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, นตฺถิกภาเว จสฺส อิมํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ – โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬมฺหิ ยาว พฺรหฺมโลกา สาสเปหิ ปูเรตฺวา สเจ โกจิ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกจกฺกวาเฬ เอกํ สาสปํ ปกฺขิปนฺโต อาคจฺเฉยฺย, สพฺเพปิ เต สาสปา ปริกฺขยํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุรตฺถิมาย ทิสาย จกฺกวาฬานิ. ทกฺขิณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิ. บทว่า ติสหสฺสี มหาสหสฺสี ความว่า การนับโดยเริ่มจากพันเป็นครั้งที่สาม ชื่อว่า ติสหสฺสี, เพราะนับมัชฌิมิกาโลกธาตุซึ่งนับโดยทำพันให้เป็นพันอีกครั้งหนึ่งโดยทำเป็นพันเท่า จึงชื่อว่า มหาสหสฺสี เพราะนับด้วยพันใหญ่ๆ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ โลกมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล เป็นอันท่านแสดงแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงหวังอยู่ พึงทรงกำจัดความมืดในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ส่วนพระเถระชื่อว่าคณกปุตตติสสะ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุไม่มีประมาณเท่านี้. จริงอยู่ คำนี้เป็นส่วนที่ขาดไปเพราะคำพูดของอาจารย์ทั้งหลายผู้สับสนในการสาธยาย, ส่วนสถานที่อันมีประมาณสิบแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่า ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุ'. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าอาณาเขต เป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร อิสิคิลิปริตร ธชัคคปริตร โพชฌังคปริตร ขันธปริตร โมรปริตร เมตตปริตร และรัตนปริตร ย่อมแผ่ไป. บทว่า ยาวตา ปน อากงฺเขยฺย ความว่า พึงปรารถนาสถานที่มีประมาณเท่าใด. ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงวิสัยเขต. จริงอยู่ ชื่อว่าการกำหนดประมาณแห่งวิสัยเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี, และในความที่วิสัยเขตนั้นไม่มี (ขีดจำกัด) ท่านได้นำอุปมานี้มาแสดงว่า – หากบุคคลใดพึงบรรจุเมล็ดพันธุ์ผักกาดให้เต็มในแสนโกฏิจักรวาลจนถึงพรหมโลก แล้วพึงไปในทิศตะวันออก พลางหย่อนเมล็ดพันธุ์ผักกาดเมล็ดหนึ่งลงในจักรวาลหนึ่ง, เมล็ดพันธุ์ผักกาดเหล่านั้นทั้งหมดพึงถึงความสิ้นไป แต่จักรวาลทั้งหลายในทิศตะวันออกไม่พึงถึงความสิ้นไปเลย. แม้ในทิศใต้เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในโลกธาตุเหล่านั้น ที่ชื่อว่าไม่ใช่วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มี. เอวํ วุตฺเต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เอวมาห – ‘อากงฺขมาโน, อานนฺท, ตถาคโต ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปยฺย, ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’ติ. วิสโม โข ปนายํ โลโก, อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ, เอกสฺมึ ฐาเน สูริโย อุคฺคโต โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ ฐิโต, เอกสฺมึ ฐาเน อตฺถงฺคโต. เอกสฺมึ ฐาเน ปฐมยาโม โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺฌิมยาโม, เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมยาโม. สตฺตาปิ กมฺมปฺปสุตา, ขิฑฺฑาปสุตา, อาหารปฺปสุตาติ เอวํ เตหิ เตหิ การเณหิ วิกฺขิตฺตา จ ปมตฺตา จ โหนฺติ. กถํ นุ โข เต สตฺถา สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา วิมติจฺเฉทนตฺถํ ตถาคตํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปนาติอาทิมาห. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเถระได้คิดว่า 'พระศาสดาตรัสอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ตถาคตเมื่อหวังอยู่ พึงทำให้ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุรู้แจ้งได้ด้วยเสียง หรือจะพึงหวังประมาณเท่าใดก็ได้'. ก็โลกนี้ไม่สม่ำเสมอกันเลยหนอ จักรวาลทั้งหลายไม่มีที่สุด ในที่แห่งหนึ่งพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ในที่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ ณ ท่ามกลาง ในที่แห่งหนึ่งตกไปแล้ว. ในที่แห่งหนึ่งเป็นปฐมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นมัชฌิมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นปัจฉิมยาม. แม้เหล่าสัตว์ก็ขวนขวายในกิจการ ขวนขวายในการเล่น ขวนขวายในอาหาร ด้วยเหตุนั้นๆ สัตว์เหล่านั้นจึงมีใจฟุ้งซ่านและประมาทแล้ว. พระศาสดาจะพึงทรงทำให้สัตว์เหล่านั้นรู้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้อย่างไรหนอ?' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว เพื่อจะตัดความสงสัย จึงทูลถามพระตถาคต ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน. อถสฺส สตฺถา พฺยากโรนฺโต อิธานนฺท, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ โอภาเสน ผเรยฺยาติ สรีโรภาเสน ผเรยฺย. ผรมาโน ปเนส กึ กเรยฺยาติ? ยสฺมึ ฐาเน สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อตฺตโน อานุภาเวน อตฺถํ คเมยฺย. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อุฏฺฐาเปตฺวา มชฺเฌ ฐเปยฺย. ตโต ยตฺถ สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย ปญฺญายิตฺถ, โส อิทาเนว อตฺถงฺคมิโต, นาคาวฏฺโฏ นุ โข อยํ, ภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตฺตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย อตฺถงฺคมิโต, สฺวายํ อิทาเนว อุฏฺฐิโต, กึ นุ โข อยํ นาคาวฏฺฏภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ตโต เตสุ มนุสฺเสสุ อาโลกญฺจ อนฺธการญฺจ อาวชฺชิตฺวา ‘‘กึ ปจฺจยา นุ โข อิท’’นฺติ ปริเยสมาเนสุ สตฺถา นีลกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา [Pg.212] พหลนฺธการํ ปตฺถเรยฺย. กสฺมา? เตสํ กมฺมาทิปฺปสุตานํ สตฺตานํ สนฺตาสชนนตฺถํ. อถ เนสํ สนฺตาสํ อาปนฺนภาวํ ญตฺวา โอทาตกสิณสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปณฺฑรํ ฆนพุทฺธรสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺโต จนฺทสหสฺสสูริยสหสฺสอุฏฺฐานกาโล วิย เอกปฺปหาเรเนว สพฺพํ เอกาโลกํ กเรยฺย. ตญฺจ โข ติลพีชมตฺเตน กายปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจนฺโต. โย หิ จกฺกวาฬปถวึ ทีปกปลฺลกํ กตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ เตลํ กตฺวา สิเนรุํ วฏฺฏึ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ชาเลยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว อาโลกํ กเรยฺย. ตโต ปรํ วิทตฺถิมฺปิ โอภาเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ติลผลปฺปมาเณน สรีรปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ เอโกภาสํ กเรยฺย ตโต วา ปน ภิยฺโย. เอวํ มหนฺตา หิ พุทฺธคุณาติ. ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่พระอานนท์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ตถาคต... ในบทเหล่านั้น บทว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมี ความว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมีแห่งพระวรกาย ก็เมื่อแผ่ไปอยู่นั้น พระองค์พึงทำอะไร? ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำดวงอาทิตย์นั้นให้อัสดงไป ด้วยอานุภาพของพระองค์ ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำให้ดวงอาทิตย์นั้นขึ้นแล้วตั้งไว้ในท่ามกลาง ลำดับนั้น ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์ยังปรากฏอยู่ บัดนี้เองก็อัสดงไปแล้ว นี่หนอจะเป็นนาคาวฏ (การหมุนของนาค) หรือจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภูตาวฏ (การหมุนของภูต) ยักขาวฏ (การหมุนของยักษ์) และเทวตาวฏ (การหมุนของเทวดา) กันแน่' ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว บัดนี้เองดวงอาทิตย์นั้นก็ขึ้นมา นี่หนอจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานาคาวฏ ภูตาวฏ ยักขาวฏ และเทวตาวฏ กันแน่' ลำดับนั้น เมื่อมนุษย์เหล่านั้นคำนึงถึงความสว่างและความมืดแล้วกำลังค้นหาอยู่ว่า 'เรื่องนี้มีอะไรเป็นปัจจัยหนอ' พระศาสดาพึงเข้าสมาบัตินีลกสิณ แล้วแผ่ความมืดอันหนาทึบไป เพราะเหตุไร? เพื่อทำให้สัตว์เหล่านั้นผู้ขวนขวายในกิจการงานเป็นต้น เกิดความสะดุ้งกลัว ลำดับนั้น ทรงทราบภาวะที่สัตว์เหล่านั้นถึงความสะดุ้งกลัวแล้ว พึงเข้าสมาบัติโอทาตกสิณ ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีอันขาวบริสุทธิ์และหนาทึบ ทำให้ทั่วทั้งหมดสว่างเป็นอันเดียวกันในฉับพลันเดียว ดุจกาลแห่งดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวงขึ้นพร้อมกัน และพระองค์พึงทรงกระทำเช่นนั้น โดยเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าเมล็ดงา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำแผ่นดินในจักรวาลให้เป็นประทีป ทำน้ำในมหาสมุทรให้เป็นน้ำมัน ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไส้ แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นจุดให้ลุกโพลง ผู้นั้นพึงทำแสงสว่างได้เพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้สว่างได้ ส่วนพระตถาคต เมื่อเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าผลงา พึงทำโลกธาตุสามพันมหาพันให้สว่างเป็นอันเดียวกัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ จริงอยู่ พระพุทธคุณทั้งหลายยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ตํ อาโลกํ สญฺชาเนยฺยุนฺติ ตํ อาโลกํ ทิสฺวา ‘‘เยน สูริโย อตฺถญฺเจว คมิโต อุฏฺฐาปิโต จ, พหลนฺธการญฺจ วิสฺสฏฺฐํ, เอส โส ปุริโส อิทานิ อาโลกํ กตฺวา ฐิโต, อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา นิสีเทยฺยุํ. สทฺทมนุสฺสาเวยฺยาติ ธมฺมกถาสทฺทมนุสฺสาเวยฺย. โย หิ เอกํ จกฺกวาฬปพฺพตํ เภรึ กตฺวา มหาปถวึ เภริจมฺมํ กตฺวา สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมตฺถเก ฐเปตฺวา อาโกเฏยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว ตํ สทฺทํ สาเวยฺย, ปรโต วิทตฺถิมฺปิ อติกฺกาเมตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ปลฺลงฺเก วา ปีเฐ วา นิสีทิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปติ, ตโต วา ปน ภิยฺโย, เอวํ มหานุภาวา ตถาคตาติ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน วิสยกฺเขตฺตเมว ทสฺเสติ. บทว่า พึงรู้จักแสงสว่างนั้น ความว่า สัตว์ทั้งหลายเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว พึงประคองอัญชลีนมัสการนั่งอยู่ ด้วยคิดว่า 'บุรุษใดทำให้ดวงอาทิตย์อัสดงไปและขึ้นมาได้ และได้ปล่อยความมืดอันหนาทึบไป บุรุษนั้นเองบัดนี้ได้ทำแสงสว่างแล้วตั้งอยู่ โอ บุรุษผู้น่าอัศจรรย์' บทว่า พึงให้ได้ยินเสียง ความว่า พึงให้ได้ยินเสียงแห่งธรรมกถา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำภูเขาจักรวาลให้เป็นกลอง ทำมหาปฐพีให้เป็นหนังหน้ากลอง ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไม้ตีกลอง แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นตีอยู่ ผู้นั้นพึงทำให้เสียงนั้นได้ยินเพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้ล่วงไปได้ ส่วนพระตถาคต ประทับนั่งบนบัลลังก์หรือบนตั่งก็ตาม ย่อมทรงทำให้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตลอดโลกธาตุสามพันมหาพัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ พระตถาคตทั้งหลายมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพียงขอบเขตแห่งวิสัย ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ อิมญฺจ ปน พุทฺธสีหนาทํ สุตฺวา เถรสฺส อพฺภนฺตเร พลวปีติ อุปฺปนฺนา, โส ปีติวเสน อุทานํ อุทาเนนฺโต ลาภา วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส เม สตฺถา เอวํมหิทฺธิโกติ ยสฺส มยฺหํ สตฺถา เอวํมหิทฺธิโก, ตสฺส มยฺหํ เอวํมหิทฺธิกสฺส สตฺถุ ปฏิลาโภ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยฺวาหํ เอวรูปสฺส สตฺถุโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริตุํ, ปาทปริกมฺมํ ปิฏฺฐิปริกมฺมํ กาตุํ, มุขโธวนอุทกนฺหาโนทกานิ ทาตุํ, คนฺธกุฏิปริเวณํ สมฺมชฺชิตุํ, อุปฺปนฺนาย กงฺขาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, มธุรธมฺมกถญฺจ [Pg.213] โสตุํ ลภามิ, เอเต สพฺเพปิ มยฺหํ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติปิ สนฺธาย เอวมาห. เอตฺถ จ ภควโต อนฺธการาโลกสทฺทสวนสงฺขาตานํ อิทฺธีนํ มหนฺตตาย มหิทฺธิกตา, ตาสํเยว อนุผรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. โส กิร ปุพฺเพ อุปฏฺฐากตฺเถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จรติ. ตสฺมา อิทานิ โอกาสํ ลภิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธสีหนาทปริโยสาเน ชลมานํ ทีปสิขํ นิพฺพาเปนฺโต วิย จรนฺตสฺส โคณสฺส ตุณฺเฑ ปหารํ เทนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปาตึ อวกุชฺชนฺโต วิย เถรสฺส ปสาทภงฺคํ กโรนฺโต เอวมาห. ก็แล ครั้นได้ฟังพุทธสีหนาทนี้แล้ว ปีติมีกำลังได้เกิดขึ้นภายในของพระเถระ ท่านนั้นอันปีติครอบงำ เมื่อจะเปล่งอุทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เป็นลาภของเราหนอ... ในบทเหล่านั้น บทว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ความว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ การได้พระศาสดาผู้มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ของข้าพเจ้านั้น เป็นลาภหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงว่า 'เราผู้ใดได้ถือบาตรและจีวรของพระศาสดาผู้มีพระรูปเช่นนี้เที่ยวไป ได้ทำการบริกรรมพระบาทและพระปฤษฎางค์ ได้ถวายน้ำล้างพระพักตร์และน้ำสรง ได้กวาดบริเวณพระคันธกุฎี ได้ทูลถามปัญหาในความสงสัยที่เกิดขึ้น และได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะ, การได้เหล่านี้ทั้งหมดเป็นลาภของเราหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ' และในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยความยิ่งใหญ่แห่งฤทธิ์ทั้งหลายอันได้แก่ การทำความมืด การทำแสงสว่าง และการทำให้ได้ยินเสียง และพึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยการทำให้ฤทธิ์เหล่านั้นสำเร็จได้นั่นเทียว บทว่า อุทายี หมายถึงพระลาฬุทายีเถระ ได้ยินว่า ท่านนั้นผูกอาฆาตในพระเถระผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลก่อนแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น บัดนี้เมื่อได้โอกาสในตอนท้ายแห่งพุทธสีหนาทนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ ประหนึ่งผู้ดับเปลวประทีปที่ลุกโพลงอยู่ ประหนึ่งผู้ตีที่ปลายจมูกของโคที่กำลังเดินอยู่ หรือประหนึ่งผู้คว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัตตาหาร เพื่อทำลายความเลื่อมใสของพระเถระ เอวํ วุตฺเต ภควาติ เอวํ อุทายิตฺเถเรน วุตฺเต ภควา ยถา นาม ปปาตตเฏ ฐตฺวา ปเวธมานํ ปุริสํ เอกมนฺเต ฐิโต หิเตสี ปุริโส ‘‘อิโต เอหิ อิโต เอหี’’ติ ปุนปฺปุนํ วเทยฺย, เอวเมวํ อุทายิตฺเถรํ ตสฺมา วจนา นิวาเรนฺโต มา เหวํ อุทายิ, มา เหวํ อุทายีติ อาห. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, มา เอวํ อวจาติ อตฺโถ. มหารชฺชนฺติ จกฺกวตฺติรชฺชํ. นนุ จ สตฺถา เอกสฺส สาวกสฺส ธมฺมเทสนาย อุปฺปนฺนปสาทสฺส มหานิสํสํ อปริจฺฉินฺนํ อกาสิ, โส กสฺมา อิมสฺส พุทฺธสีหนาทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อานิสํสํ ปริจฺฉินฺทตีติ? อริยสาวกสฺส เอตฺตกอตฺตภาวปริมาณตฺตา. ทนฺธปญฺโญปิ หิ โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ อตฺตภาวํ ปฏิลภติ, เตนสฺส คตึ ปริจฺฉินฺทนฺโต เอวมาห. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ฐตฺวา. ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายิสฺสติ. อิติ นิพฺพาเนน กูฏํ คณฺหนฺโต อิมํ สีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐาเปสีติ. บทว่า `Evaṃ vutte bhagavā` ความว่า เมื่อพระอุทายีเถระกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า `มā เหวํ อุทāยิ, มā เหวํ อุทāยิ` (อย่าเลย อุทายี อย่าเลย อุทายี) เพื่อจะทรงห้ามพระอุทายีเถระจากคำพูดนั้น เหมือนบุรุษผู้หวังดี ยืนอยู่ในที่สมควร พึงกล่าวซ้ำๆ ว่า "มานี่เถิด มานี่เถิด" กับบุรุษผู้กำลังตัวสั่น ยืนอยู่ที่ขอบเหว ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. ในบทนั้น บทว่า `หิ` เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้". บทว่า `มหāรชฺชํ` ได้แก่ ความเป็นจักรพรรดิ. (ถามว่า) ก็พระศาสดามิใช่หรือที่ทรงกระทำอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัดแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นจากการแสดงธรรมแก่สาวกรูปหนึ่ง, เหตุไฉนพระองค์จึงทรงกำหนดอานิสงส์แห่งความเลื่อมใสนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพุทธสีหนาทเล่า? (ตอบว่า) เพราะอัตภาพของพระอริยสาวกมีประมาณเท่านั้น. จริงอยู่ แม้พระโสดาบันผู้มีปัญญาทึบ ก็ย่อมได้อัตภาพในหมู่เทวดาและมนุษย์เพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์เมื่อจะทรงกำหนดคติของพระอริยสาวกนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเม` ความว่า ดำรงอยู่ในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า `ปรินิพฺพāยิสฺสตีติ` ความว่า จักปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีเหตุปัจจัยอีกต่อไป). ด้วยประการฉะนี้ พระองค์เมื่อทรงถือเอานิพพานเป็นยอด จึงทรงจบสีหนาทสูตรนี้. อานนฺทวคฺโค ตติโย. อานันทวรรคที่ ๓ (๙) ๔. สมณวคฺโค (๙) ๔. สมณวรรค ๑. สมณสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสมณสูตร ๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม สมณิยานีติ สมณสนฺตกานิ. สมณกรณียานีติ สมเณน กตฺตพฺพกิจฺจานิ. อธิสีลสิกฺขาสมาทานนฺติอาทีสุ สมาทานํ วุจฺจติ คหณํ, อธิสีลสิกฺขาย สมาทานํ คหณํ ปูรณํ [Pg.214] อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปญฺจสีลํ สีลํ นาม, ตํ อุปาทาย ทสสีลํ อธิสีลํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย จตุปาริสุทฺธิสีลํ อธิสีลํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยสีลํ สีลํ นาม, โลกุตฺตรสีลํ อธิสีลํ, ตเทว สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. กามาวจรจิตฺตํ ปน จิตฺตํ นาม, ตํ อุปาทาย รูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย อรูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยจิตฺตํ จิตฺตเมว, โลกุตฺตรํ อธิจิตฺตํ. ปญฺญายปิ เอเสว นโย. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ตีณิ สมณกรณียานิ, ตสฺมา. ติพฺโพติ พหโล. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต ติสฺโส สิกฺขา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตาติ. ๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `สมณิยานิ` ได้แก่ สิ่งที่เป็นของสมณะ. บทว่า `สมณกรณีิยานิ` ได้แก่ กิจที่สมณะพึงกระทำ. ในบทเป็นต้นว่า `อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ` คำว่า สมาทาน ท่านเรียกว่า การถือเอา, การสมาทาน คือ การถือเอา การทำให้บริบูรณ์ซึ่งอธิสีลสิกขา ชื่อว่า อธิสีลสิกขาสมาทาน. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา. ในบรรดาสิกขาเหล่านั้น ปัญจศีล ชื่อว่า ศีล, อาศัยศีลนั้น ทสศีล ชื่อว่า อธิศีล, อาศัยทสศีลนั้นอีก จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า อธิศีล. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยศีลทั้งหมด ชื่อว่า ศีล, โลกุตตรศีล ชื่อว่า อธิศีล, ศีลนั้นนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเรียกว่า สิกขา. ส่วนกามาวจรจิต ชื่อว่า จิต, อาศัยจิตนั้น รูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต, อาศัยรูปาวจรจิตนั้นอีก อรูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยจิตทั้งหมด ชื่อว่า จิต นั่นแหละ, โลกุตตรจิต ชื่อว่า อธิจิต. แม้ในปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `ตสฺมา` ความว่า เพราะเหตุที่กิจของสมณะเหล่านี้มี ๓ อย่าง, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `ติพฺโพ` ได้แก่ มีกำลัง. บทว่า `ฉนฺโท` ได้แก่ กุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ จึงถูกกล่าวไว้. ๒. คทฺรภสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาคัทรภสูตร ๘๓. ทุติเย ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ ปจฺฉโต ปจฺฉโต. อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโมติ อหมฺปิ ‘‘ทมฺโม ทมฺมมาโน’’ติ วทมาโน คาวีติ. เสยฺยถาปิ คุนฺนนฺติ ยถา คาวีนํ. คาโว หิ กาฬาปิ รตฺตาปิ เสตาทิวณฺณาปิ โหนฺติ, คทฺรภสฺส ปน ตาทิโส วณฺโณ นาม นตฺถิ. ยถา จ วณฺโณ, เอวํ สโรปิ ปทมฺปิ อญฺญาทิสเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตาติ. ๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต` ได้แก่ ข้างหลังๆ. บทว่า `อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม` ความว่า แม้เราก็เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก กล่าวอยู่ว่า "เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก" ดังนี้. บทว่า `เสยฺยถาปิ คุณฺนํ` ความว่า เหมือนอย่างของโคทั้งหลาย. จริงอยู่ โคทั้งหลายย่อมมีสีดำบ้าง สีแดงบ้าง มีสีขาวเป็นต้นบ้าง แต่สำหรับลาแล้ว สีเช่นนั้นไม่มี. และเหมือนอย่างสี, แม้เสียงและรอยเท้าก็เป็นอีกอย่างหนึ่งทีเดียว. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) ก็ถูกกล่าวไว้. ๓. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาเขตตสูตร ๘๔. ตติเย ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมเมว. สุกฏฺฐํ กโรตีติ นงฺคเลน สุกฏฺฐํ กโรติ. สุมติกตนฺติ มติยา สุฏฺฐุ สมีกตํ. กาเลนาติ วปิตพฺพยุตฺตกาเลน. เสสํ อุตฺตานเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. ๘๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า `ปฏิกจฺเจว` ได้แก่ ก่อนทีเดียว. บทว่า `สุกฏฺฐํ กโรติ` ความว่า ย่อมทำนาให้ไถดีแล้วด้วยไถ. บทว่า `สุมติกตํ` ได้แก่ ทำให้เรียบดีแล้วด้วยดิน. บทว่า `กาเลน` ได้แก่ ในกาลที่ควรหว่าน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ก็เช่นกัน สิกขา ๓ ที่ระคนกันได้ถูกกล่าวไว้. ๔. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาวชิปุตตสูตร ๘๕. จตุตฺเถ [Pg.215] วชฺชิปุตฺตโกติ วชฺชิราชกุลสฺส ปุตฺโต. ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปณฺณาสาธิกํ สิกฺขาปทสตํ. ตสฺมึ สมเย ปญฺญตฺตานิ สิกฺขาปทาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โส กิร ภิกฺขุ อชฺชวสมฺปนฺโน อุชุชาติโก อวงฺโก อกุฏิโล, ตสฺมา ‘‘อหํ เอตฺตกานิ สิกฺขาปทานิ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยํ วา น วา’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ. สกฺโกมหนฺติ สกฺโกมิ อหํ. โส กิร ‘‘เอตฺตเกสุ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตสฺส อครุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตุ’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห. อถ ภควา ยถา นาม ปญฺญาส ติณกลาปิโย อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส กลาปิยสตํ พนฺธิตฺวา สีเส ฐเปยฺย, เอวเมว เอกิสฺสาปิ สิกฺขาย สิกฺขิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อปรา ทฺเวปิ สิกฺขา อุปริ ปกฺขิปนฺโต ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขูติอาทิมาห. สุขุมาโล กิร อุตฺตโร นาม ชานปทมนุสฺโส โลหปาสาทวิหาเร วสติ. อถ นํ ทหรภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อุตฺตร, อคฺคิสาลา โอวสฺสติ, ติณํ กปฺปิยํ กตฺวา เทหี’’ติ. ตํ อาทาย อฏวึ คนฺตฺวา เตน ลายิตํ ติณํเยว กรเฬ พนฺธิตฺวา ‘‘ปญฺญาส กรเฬ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ อาห. อสีตึ ปน สกฺขิสฺสสีติ? น สกฺขิสฺสามิ, ภนฺเตติ. เอกํ กรฬสตํ สกฺขิสฺสสีติ? อาม, ภนฺเต, คณฺหิสฺสามีติ. ทหรภิกฺขู กรฬสตํ พนฺธิตฺวา ตสฺส สีเส ฐปยึสุ. โส อุกฺขิปิตฺวา นิตฺถุนนฺโต คนฺตฺวา อคฺคิสาลาย สมีเป ปาเตสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘กิลนฺตรูโปสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ทหรา ภิกฺขู มํ วญฺเจสุํ, อิมํ เอกมฺปิ กรฬสตํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตํ มํ ‘‘ปณฺณาส กรเฬ อุกฺขิปาหี’’ติ วทึสุ. อาม, อุตฺตร, วญฺจยึสุ ตนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. ๘๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `วชฺชิปุตฺตโก` ได้แก่ บุตรแห่งราชสกุลวัชชี. บทว่า `ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ` ได้แก่ สิกขาบทหนึ่งร้อยมีห้าสิบเป็นส่วนเกิน (คือ ๑๕๐ สิกขาบท). คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในสมัยนั้น. ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย เป็นผู้มีชาติตรง ไม่คด ไม่โกง เพราะเหตุนั้น เธอจึงคิดว่า "เราจะสามารถรักษาสิกขาบทมากมายเท่านี้ได้หรือไม่หนอ" แล้วจึงกราบทูลแด่พระศาสดา. บทว่า `สกฺโกมหํ` ความว่า กระผมสามารถ. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นเมื่อสำคัญว่า "สำหรับเราผู้กำลังศึกษาอยู่ในสิกขาบทมากมายเท่านี้ การที่จะศึกษาในสิกขาสาม ไม่ใช่เรื่องหนัก" จึงกราบทูลอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงเพิ่มสิกขาที่เหลืออีก ๒ ข้อไว้เบื้องบนแก่เธอผู้ไม่สามารถจะศึกษาแม้ในสิกขาข้อหนึ่งได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ` เหมือนอย่างที่บุคคลพึงมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของคนผู้ไม่สามารถจะยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น. ได้ยินว่า ชนบทบุรุษชื่ออุตตระผู้เป็นคนละเอียดอ่อน อาศัยอยู่ในโลหปราสาทวิหาร. ครั้งนั้น ภิกษุหนุ่มทั้งหลายได้กล่าวกะเขาว่า "อุตตระ ศาลาไฟรั่ว ช่วยทำหญ้าให้เป็นของสมควรแล้วให้เราเถิด". ภิกษุเหล่านั้นพาเขาไปป่าแล้ว มัดหญ้าที่เขาเกี่ยวนั่นแหละเป็นฟ่อนๆ แล้วกล่าวว่า "อุตตระ ท่านจะสามารถถือเอาฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้หรือไม่". เขากล่าวว่า "ไม่สามารถขอรับ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ก็ ๘๐ ฟ่อนล่ะ ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อน ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ กระผมจะถือเอา". ภิกษุหนุ่มทั้งหลายมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของเขา. เขาแบกไปพลางครวญครางไปพลาง แล้วทิ้งลงใกล้ศาลาไฟ. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ถามเขาว่า "อุตตระ ท่านมีท่าทางเหนื่อยล้านะ". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มทั้งหลายหลอกลวงกระผม, พวกท่านกล่าวกับกระผมผู้ไม่สามารถจะยกแม้ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนนี้ได้ว่า 'จงยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนเถิด'". (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) "ใช่แล้ว อุตตระ พวกเขาหลอกลวงท่าน". พึงทราบอุปมานี้ฉันนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกันก็ถูกกล่าวไว้. ๕. เสกฺขสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาสิกขสูตร ๘๖. ปญฺจเม อุชุมคฺคานุสาริโนติ อุชุมคฺโค วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ปฏิปนฺนกสฺสาติ อตฺโถ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณนฺติ ปฐมเมว มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. มคฺโค หิ กิเลสานํ เขปนโต ขโย นาม, ตํสมฺปยุตฺตํ [Pg.216] ญาณํ ขยสฺมึ ญาณํ นาม. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต จตุตฺถมคฺคญาณโต อนนฺตรา อญฺญา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อญฺญาวิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตสฺส. ญาณํ เว โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ สตฺต เสขา กถิตา. อวสาเน ปน ขีณาสโว ทสฺสิโตติ. ๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุชุมัคคานุสาริโน ความว่า อริยมรรค ท่านเรียกว่า อุชุมรรค (ทางตรง) อธิบายว่า แก่ผู้ปฏิบัติระลึกตามซึ่งมรรคนั้น. บทว่า ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ความว่า มรรคญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนทีเดียว. จริงอยู่ มรรคชื่อว่า ขยะ เพราะเป็นเหตุสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย ญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ชื่อว่า ญาณในความสิ้นไป. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจตุตถมรรคญาณนั้น อธิบายว่า อรหัตตผลย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อญฺญาวิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า ญาณํ เว โหติ ความว่า ปัจจเวกขณญาณย่อมมี. ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะ ๗ ท่านกล่าวไว้แล้วทั้งในสูตรและในคาถาทั้งหลาย ส่วนในที่สุด ท่านแสดงพระขีณาสพไว้. ๖. ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาปฐมสิกขาสูตร ๘๗. ฉฏฺเฐ อตฺตกามาติ อตฺตโน หิตกามา. ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉตีติ ยาสุ สิกฺขาสุ สพฺพเมตํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ สงฺคหํ คจฺฉติ. ปริปูรการี โหตีติ สมตฺตการี โหติ. มตฺตโส การีติ ปมาเณน การโก, สพฺเพน สพฺพํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสสิกฺขาปทานิ. ตตฺราปิ สงฺฆาทิเสสํ ขุทฺทกํ, ถุลฺลจฺจยํ อนุขุทฺทกํ นาม. ถุลฺลจฺจยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาจิตฺติยํ อนุขุทฺทกํ นาม, ปาจิตฺติยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาฏิเทสนิยทุกฺกฏทุพฺภาสิตานิ อนุขุทฺทกานิ นาม. อิเม ปน องฺคุตฺตรมหานิกายวฬญฺชนกอาจริยา ‘‘จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพานิปิ ขุทฺทานุขุทฺทกานี’’ติ วทนฺติ. ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปีติ เอตฺถ ปน ขีณาสโว ตาว โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติวชฺชเมว อาปชฺชติ. อาปชฺชนฺโต จ กาเยนปิ วาจายปิ จิตฺเตนปิ อาปชฺชติ. กาเยน อาปชฺชนฺโต กุฏิการสหเสยฺยาทีนิ อาปชฺชติ, วาจาย อาปชฺชนฺโต สญฺจริตฺตปทโสธมฺมาทีนิ, จิตฺเตน อาปชฺชนฺโต รูปิยปฏิคฺคหณํ อาปชฺชติ. เสกฺเขสุปิ เอเสว นโย. น หิ เมตฺถ, ภิกฺขเว, อภพฺพตา วุตฺตาติ, ภิกฺขเว, น หิ มยา เอตฺถ เอวรูปํ อาปตฺตึ อาปชฺชเน จ วุฏฺฐาเน จ อริยปุคฺคลสฺส อภพฺพตา กถิตา. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ จตฺตาริ มหาสีลสิกฺขาปทานิ. พฺรหฺมจริยสารุปฺปานีติ ตานิเยว จตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส สารุปฺปานิ อนุจฺฉวิกานิ. ตตฺถาติ เตสุ สิกฺขาปเทสุ. ธุวสีโลติ นิพทฺธสีโล. ฐิตสีโลติ ปติฏฺฐิตสีโล. โสตาปนฺโนติ โสตสงฺขาเตน มคฺเคน ผลํ [Pg.217] อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนสภาโว. นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสมฺโพธิปรายโณ. ๘๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺตกามา ความว่า ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. บทว่า ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉติ ความว่า สิกขาบท ๑๕๐ นี้ทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสิกขาทั้งหลายเหล่าใด. บทว่า ปริปูรการี โหติ ความว่า เป็นผู้ทำจนสำเร็จ. บทว่า มตฺตโส การี ความว่า ผู้ทำตามประมาณ อธิบายว่า ไม่สามารถทำทั้งหมดโดยประการทั้งปวงได้. บทว่า ขุทฺทานุขุทฺทกานิ คือ สิกขาบทที่เหลือ เว้นปาราชิก ๔. ในสิกขาบทเหล่านั้น สังฆาทิเสส ชื่อว่า ขุททกะ (เล็กน้อย), ถุลลัจจัย ชื่อว่า อนุขุททกะ (เล็กน้อยกว่า). และถุลลัจจัย ชื่อว่า ขุททกะ, ปาจิตตีย์ ชื่อว่า อนุขุททกะ, และปาจิตตีย์ ชื่อว่า ขุททกะ, ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต ชื่อว่า อนุขุททกะ. ส่วนอาจารย์ผู้ทรงอังคุตตรมหานิกายเหล่านี้กล่าวว่า "สิกขาบทที่เหลือทั้งหมด เว้นปาราชิก ๔ ชื่อว่า ขุททานุขุททกะ". ในบทว่า ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ นี้ ก่อนอื่น พระขีณาสพย่อมไม่ถึงโลกวัชชะ ย่อมถึงแต่ปัณณัตติวัชชะเท่านั้น. และเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยกายบ้าง วาจาบ้าง จิตบ้าง. เมื่อต้องด้วยกาย ย่อมต้องอาบัติมีกุฏิกาละและสหเสยยะเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยวาจา ย่อมต้องอาบัติมีสัญจริตตะและปทโสธรรมเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยจิต ย่อมต้องอาบัติคือรูปิยปฏิคคหณะ. แม้ในพระเสขะทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น หิ เมตฺถ ภิกฺขเว อภพฺพตา วุตฺตา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้ไม่ควรของพระอริยบุคคลในการต้องอาบัติเห็นปานนี้ และในการออกจากอาบัตินั้น เราไม่ได้กล่าวไว้เลย. บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยกานิ คือ มหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า พฺรหฺมจริยสารุปฺปานิ คือ สิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นสิกขาบทที่สมควรแก่จตุมรรคพรหมจรรย์. บทว่า ตตฺถ คือ ในสิกขาบทเหล่านั้น. บทว่า ธุวสีโล คือ ผู้มีศีลมั่นคง. บทว่า ฐิตสีโล คือ ผู้มีศีลตั้งมั่นแล้ว. บทว่า โสตาปนฺโน คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งผลด้วยมรรคอันชื่อว่าโสตะ. บทว่า อวินิปาตธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่ตกไปในอบาย ๔. บทว่า นิยโต คือ ผู้เที่ยงแล้วโดยความเที่ยงแห่งโสดาปัตติมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ คือ ผู้มีสัมโพธิคือมรรคเบื้องบน ๓ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. ตนุตฺตาติ ตนุภาโว. สกทาคามิโน หิ ราคาทโย อพฺภปฏลํ วิย มจฺฉิกาปตฺตํ วิย จ ตนุกา โหนฺติ, น พหลา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ. สํโยชนานนฺติ พนฺธนานํ. ปริกฺขยาติ ปริกฺขเยน. โอปปาติโก โหตีติ อุปฺปนฺนโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ เหฏฺฐา อโนตริตฺวา อุปริเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ โยนิคติวเสน อนาคมนธมฺโม. บทว่า ตนุตฺตา คือ ความเป็นของเบาบาง. จริงอยู่ ราคะเป็นต้นของพระสกทาคามี ย่อมเบาบางเหมือนปุยเมฆ และเหมือนปีกแมลงวัน, ไม่หนาแน่น. บทว่า โอรมฺภาคิยานํ คือ แห่งกิเลสอันเป็นส่วนเบื้องต่ำ. บทว่า สํโยชนานํ คือ แห่งเครื่องผูก. บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปรอบ. บทว่า โอปปาติโก โหติ คือ เป็นผู้เกิดขึ้น (แบบโอปปาติกะ). บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้มีธรรมะคือปรินิพพานในเบื้องบนนั่นเทียว ไม่ลงมาในเบื้องต่ำ. บทว่า อนาวตฺติธมฺโม คือ ผู้มีธรรมะคือการไม่กลับมา (สู่กามภพ) โดยอำนาจแห่งโยนิคติ. ปเทสํ ปเทสการีติอาทีสุ ปเทสการี ปุคฺคโล นาม โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ อนาคามี จ, โส ปเทสเมว สมฺปาเทติ. ปริปูรการี นาม อรหา, โส ปริปูรเมว สมฺปาเทติ. อวญฺฌานีติ อตุจฺฉานิ สผลานิ สอุทฺรยานีติ อตฺโถ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสกาว กถิตา. ในบทมีอาทิว่า ปเทสํ ปเทสการี, บุคคลชื่อว่า ปเทสการี ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี, ท่านเหล่านั้นย่อมยังส่วนหนึ่งให้สำเร็จเท่านั้น. พระอรหันต์ ชื่อว่า ปริปูรการี, ท่านย่อมยังความบริบูรณ์ให้สำเร็จเท่านั้น. บทว่า อวญฺฌานิ ความว่า ไม่ว่างเปล่า มีผล มีกำไร. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทีเดียว. ๗. ทุติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาทุติยสิกขาสูตร ๘๘. สตฺตเม โกลํโกโลติ กุลา กุลํ คมนโก. กุลนฺติ เจตฺถ ภโว อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานี’’ติ เอตฺถปิ ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ ทฺเว วา ภเว สนฺธาวติ ตโย วา, อุตฺตมโกฏิยา ฉ วา. ตสฺมา ทฺเว วา ตีณิ วา จตฺตาริ วา ปญฺจ วา ฉ วาติ เอวเมตฺถ วิกปฺโป ทฏฺฐพฺโพ. เอกพีชีติ เอกสฺเสว ภวสฺส พีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. อุทฺธํโสโตติอาทีสุ อตฺถิ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี. ตตฺถ โย อิธ อนาคามิผลํ ปตฺวา อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺฐํ ปาปุณาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺเถว อปรินิพฺพายิตฺวา อกนิฏฺฐมฺปิ อปฺปตฺวา อุปริมพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต จวิตฺวา [Pg.218] อกนิฏฺเฐเยว นิพฺพตฺตติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ จตูสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. ๘๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โกลํโกโล คือ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล. และในบทว่า กุลํ นี้ ท่านประสงค์เอาภพ, เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า "ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ" นี้ พึงทราบความว่า สองหรือสามภพ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ย่อมแล่นไปสู่สองภพหรือสามภพ, โดยอย่างยิ่งก็หกภพ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นการจำแนกในบทนี้อย่างนี้ว่า สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง หรือหกบ้าง. บทว่า เอกพีชี คือ ชื่อว่า เอกพีชี เพราะมีพืชคือภพเพียงหนึ่งเดียว. ในบทมีอาทิว่า อุทฺธํโสโต มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. ในบรรดาอนาคามีเหล่านั้น อนาคามีใด บรรลุอนาคามิผลในโลกนี้แล้ว เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้น ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไปๆ จนถึงอกนิฏฐภพ, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ไม่ปรินิพพานในภพนั้นเทียว และไม่ถึงอกนิฏฐภพ แต่ปรินิพพานในพรหมโลกเบื้องบน, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี. อนาคามีใด จุติจากโลกนี้แล้วเกิดในอกนิฏฐภพทีเดียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในภพใดภพหนึ่งใน ๔ ภพมีอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ปรินิพพานในภพนั้นเทียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปนฺโน ปน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน อรหตฺตํ ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. โย ปน กปฺปสหสฺสายุเกสุ อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจมํ กปฺปสตํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อตปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺตราปรินิพฺพายีติ โย อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายติ, โส ติวิโธ โหติ. กปฺปสหสฺสายุเกสุ ตาว อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา เอโก นิพฺพตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ นิพฺพตฺตทิวเส ปาปุณาติ, ปฐมสฺส ปน กปฺปสตสฺส มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ปฐโม อนฺตราปรินิพฺพายี. อปโร เอวํ อสกฺโกนฺโต ทฺวินฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ทุติโย. อปโร เอวมฺปิ อสกฺโกนฺโต จตุนฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ตติโย อนฺตราปรินิพฺพายี. เสสํ วุตฺตนยเมว. อนึ่ง บุคคลบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว บรรลุพระอรหัตด้วยสสังขาร คือด้วยความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ผู้บรรลุด้วยอสังขาร คือโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ส่วนบุคคลใดบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์ แล้วล่วงเลยกัปป์ที่ห้าร้อยไปแล้วจึงบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. แม้ในอตัปปาพรหมเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ที่ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี คือ ผู้ที่ปรินิพพานโดยยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ, ท่านผู้นั้นมี ๓ ประเภท. คือ ก่อนอื่น บุคคลบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์แล้ว บางท่านย่อมบรรลุพระอรหัตในวันที่บังเกิดนั่นเอง. หากไม่บรรลุในวันที่บังเกิด ก็ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งร้อยกัปป์แรก, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสองร้อยกัปป์, นี้คือประเภทที่สอง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้แม้เช่นนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสี่ร้อยกัปป์, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส จ อรหนฺโต กเถตพฺพา. อิมสฺมึ หิ สาสเน สทฺธาธุรํ ปญฺญาธุรนฺติ ทฺเว ธุรานิ, ทุกฺขปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทโย จตสฺโส ปฏิปทา. ตตฺเถโก สทฺธาธุเรน อภินิวิสิตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอกเมว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยเมโก เอกพีชี. โส ปฏิปทาวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ยถา เจส, เอวํ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐปีติ อฏฺฐ เอกพีชิโน. ตถา โกลํโกลา สตฺตกฺขตฺตุปรมา จาติ อิเม จตุวีสติ โสตาปนฺนา นาม. ตีสุ ปน วิโมกฺเขสุ สุญฺญตวิโมกฺเขน สกทาคามิภูมึ ปตฺตา จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตฺตาโร สกทาคามิโน, ตถา อนิมิตฺตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโรติ อิเม ทฺวาทส สกทาคามิโน. อวิเหสุ ปน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ อนาคามิโน, เต อสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจ, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจาติ ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปาทีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ[Pg.219], ตสฺมา ตตฺถ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายี, จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายีติ อฏฺฐ, อิเม อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. ยถา ปน สกทาคามิโน, ตเถว อรหนฺโตปิ ทฺวาทส เวทิตพฺพา. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. อนึ่ง ในที่นี้ พึงยืนหยัดแสดงพระโสดาบัน ๒๔ ท่าน, พระสกทาคามี ๑๒ ท่าน, พระอนาคามี ๔๘ ท่าน, และพระอรหันต์ ๑๒ ท่าน. จริงอยู่ ในศาสนานี้ มีธุระ ๒ อย่าง คือ สัทธาธุระและปัญญาธุระ, มีปฏิปทา ๔ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ท่านหนึ่งตั้งมั่นด้วยสัทธาธุระ บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว บังเกิดในภพเดียวเท่านั้น ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์, ท่านผู้นี้เป็นเอกพีชีท่านหนึ่ง. ท่านผู้นั้นจำแนกโดยอำนาจแห่งปฏิปทาได้ ๔ ประเภท. และเช่นเดียวกับท่านผู้นี้ แม้ผู้ตั้งมั่นด้วยปัญญาธุระก็เช่นกัน ดังนี้ เอกพีชีโสดาบันจึงมี ๘ ท่าน. เช่นเดียวกัน โกลังโกลโสดาบันและสัตตักขัตตุปรมโสดาบันก็มี (ประเภทละ ๘ ท่าน) ด้วย ดังนี้ พระโสดาบันเหล่านี้ชื่อว่ามี ๒๔ ท่าน. อนึ่ง ในวิโมกข์ ๓ อย่าง พระสกทาคามี ๔ ท่าน ผู้บรรลุสกทาคามิภูมิด้วยสุญญตวิโมกข์ โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ อย่าง, เช่นเดียวกัน ผู้บรรลุด้วยอนิมิตตวิโมกข์มี ๔ ท่าน, ผู้บรรลุด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์มี ๔ ท่าน ดังนี้ พระสกทาคามีเหล่านี้มี ๑๒ ท่าน. อนึ่ง ในอวิหาพรหม มีพระอนาคามี ๕ ท่าน คือ อันตราปรินิพพายี ๓ ท่าน, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่าน, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ๑ ท่าน, ท่านเหล่านั้นเป็นอสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน, เป็นสสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน รวมเป็น ๑๐ ท่าน, ในอตัปปาพรหมเป็นต้นก็เช่นกัน. ส่วนในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต, เพราะฉะนั้น ในอกนิฏฐพรหมนั้น มีสสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน, อสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน รวมเป็น ๘ ท่าน, พระอนาคามีเหล่านี้มี ๔๘ ท่าน. อนึ่ง พึงทราบว่าพระอรหันต์ก็มี ๑๒ ท่านเช่นเดียวกับพระสกทาคามี. แม้ในที่นี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). ๘. ตติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาตติยสิกขาสูตร ๘๙. อฏฺฐเม ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ตํ อรหตฺตํ อปาปุณนฺโต อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต. อิมินา นเยน สพฺพฏฺฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. ๘๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ความว่า ไม่บรรลุ ไม่แทงตลอดพระอรหัตนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. ๑๐. ทุติยสิกฺขตฺตยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาทุติยสิกขัตตยสูตร ๙๑. ทสเม อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ อรหตฺตมคฺโค อธิปญฺญาสิกฺขา นาม. ผลํ ปน สิกฺขิตสิกฺขสฺส อุปฺปชฺชนโต สิกฺขาติ น วตฺตพฺพํ. ๙๑. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อาสวานํ ขยา นี้ อรหัตตมรรคชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา. ส่วนผล ไม่ควรเรียกว่าสิกขา เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว. ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉาติ ยถา ปฐมํ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขติ, ปจฺฉา ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา อโธ ตถา อุทฺธนฺติ ยถา เหฏฺฐิมกายํ อสุภวเสน ปสฺสติ, อุปริมกายมฺปิ ตเถว ผรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขติ, รตฺติมฺปิ ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. อภิภุยฺย ทิสา สพฺพาติ สพฺพา ทิสา อารมฺมณวเสน อภิภวิตฺวา. อปฺปมาณสมาธินาติ อรหตฺตมคฺคสมาธินา. บทว่า ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเบื้องต้นฉันใด, ในภายหลังก็ศึกษาฉันนั้น. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา อโธ ตถา อุทฺธํ ความว่า พิจารณาเห็นกายเบื้องล่างโดยความเป็นอสุภะฉันใด, ก็แผ่ไปสู่กายเบื้องบนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเวลากลางวันฉันใด, แม้ในเวลากลางคืนก็ศึกษาฉันนั้น. บทว่า อภิภุยฺย ทิสา สพฺพา ความว่า ครอบงำทิศทั้งปวงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า อปฺปมาณสมาธินา ความว่า ด้วยสมาธิอันเป็นอรหัตตมรรค. เสกฺขนฺติ สิกฺขมานํ สกรณียํ. ปฏิปทนฺติ ปฏิปนฺนกํ. สํสุทฺธจาริยนฺติ สํสุทฺธจรณํ ปริสุทฺธสีลํ. สมฺพุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ธีรํ ปฏิปทนฺตคุนฺติ ขนฺธธีรอายตนธีรวเสน ธีรํ ธิติสมฺปนฺนํ ปฏิปตฺติยา อนฺตํ คตํ. วิญฺญาณสฺสาติ จริมกวิญฺญาณสฺส. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโนติ ตณฺหากฺขยวิมุตฺติสงฺขาตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตสฺส. ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานนฺติ ปทีปนิพฺพานํ วิย. วิโมกฺโข โหติ เจตโสติ จิตฺตสฺส วิมุตฺติ วิมุจฺจนา อปฺปวตฺติภาโว โหติ. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน หิ ขีณาสวสฺส จริมกวิญฺญาณนิโรเธน [Pg.220] ปรินิพฺพานํ วิย เจตโส วิโมกฺโข โหติ, น คตฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อปณฺณตฺติกภาวูปคโมเยว โหตีติ อตฺโถ. บทว่า เสกฺขํ ความว่า ผู้ยังต้องศึกษา, ผู้ยังมีกิจต้องทำ. บทว่า ปฏิปทํ ความว่า ผู้ปฏิบัติ. บทว่า สํสุทฺธจาริยํ ความว่า ผู้มีจริยาอันบริสุทธิ์, ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า สมฺพุทฺธํ ความว่า ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า ธีรํ ปฏิปทนฺตคุํ ความว่า ผู้มีปัญญาคงที่โดยความมั่นคงในขันธ์ อายตนะ และธาตุ, ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, ผู้ถึงที่สุดด้วยปฏิปทา. บทว่า วิญฺญาณสฺส ความว่า แห่งวิญญาณสุดท้าย. บทว่า ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน ความว่า แก่ผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเรียกว่าตัณหักขยวิมุตติ. บทว่า ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ ความว่า เหมือนการดับแห่งประทีป. บทว่า วิโมกฺโข โหติ เจตโส ความว่า ความหลุดพ้นแห่งจิต คือ การพ้น, ความไม่เป็นไปอีก ย่อมมี. อธิบายว่า ความหลุดพ้นแห่งจิตของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นตัณหา ย่อมมีเหมือนการปรินิพพานด้วยการดับแห่งจริมกวิญญาณ, ที่ที่ไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ, คือย่อมถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้นั่นเอง. ๑๑. สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาสังกวาสูตร ๙๒. เอกาทสเม สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโมติ สงฺกวาติ เอวํนามโก โกสลรฏฺเฐ นิคโม. อาวาสิโกติ ภารหาโร นเว อาวาเส สมุฏฺฐาเปติ, ปุราเณ ปฏิชคฺคติ. สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตายาติ สิกฺขาสงฺขาเตหิ ปเทหิ ปฏิสํยุตฺตาย, ตีหิ สิกฺขาหิ สมนฺนาคตายาติ อตฺโถ. สนฺทสฺเสตีติ สมฺมุเข วิย กตฺวา ทสฺเสติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. สมุตฺเตเชตีติ สมุสฺสาเหติ. สมฺปหํเสตีติ ปฏิลทฺธคุเณหิ วณฺณํ กเถนฺโต โวทาเปติ. อธิสลฺลิขเตติ อติวิย สลฺลิขติ, อติวิย สลฺลิขิตํ กตฺวา สณฺหํ สณฺหํ กเถตีติ อตฺโถ. ๙๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า `สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโม` ความว่า นิคมในแคว้นโกศลชื่ออย่างนี้ว่า สังกวา. บทว่า `อาวาสิโก` ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งภาระ ย่อมสร้างอาวาสใหม่ๆ, ย่อมบูรณะอาวาสเก่าๆ. บทว่า `สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตาย` ความว่า ประกอบด้วยบททั้งหลายที่เรียกว่าสิกขา อธิบายว่า ประกอบด้วยสิกขา ๓. บทว่า `สนฺทสฺเสติ` ความว่า แสดงเหมือนทำให้ปรากฏจำเพาะหน้า. บทว่า `สมาทเปติ` ความว่า ให้ถือเอา. บทว่า `สมุตฺเตเชติ` ความว่า ให้เกิดความอุตสาหะ. บทว่า `สมฺปหํเสติ` ความว่า กล่าวสรรเสริญคุณที่ได้รับแล้ว ทำให้บริสุทธิ์. บทว่า `อธิสลฺลิขเต` ความว่า ขูดเกลาอย่างยิ่ง อธิบายว่า ทำให้ขูดเกลาอย่างยิ่งแล้ว กล่าวอย่างละเอียดอ่อน. อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อธิภวิตฺวา ปวตฺโต. อหุเทว อกฺขนฺตีติ อโหสิเยว อนธิวาสนา. อหุ อปฺปจฺจโยติ อโหสิ อตุฏฺฐากาโร. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส วา อกรณตฺถายาติ อตฺโถ. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตถา กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา, กสฺสป, อริยสฺส วินเยติ เอสา กสฺสป พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุทฺธิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. น สิกฺขากาโมติ ติสฺโส สิกฺขา น กาเมติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ. สิกฺขาสมาทานสฺสาติ สิกฺขาปริปูรณสฺส. น วณฺณวาทีติ คุณํ น กเถติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า `อจฺจโย` ความว่า ความผิด. บทว่า `มํ อจฺจคมา` ความว่า ได้เกิดขึ้นก้าวล่วงครอบงำข้าพเจ้า. บทว่า `อหุเทว อกฺขนฺติ` ความว่า ได้มีความไม่อดทนทีเดียว. บทว่า `อหุ อปฺปจฺจโย` ความว่า ได้มีความไม่พอใจ. บทว่า `ปฏิคฺคณฺหาตุ` ความว่า ขอจงอดโทษ. บทว่า `อายตึ สํวราย` ความว่า เพื่อความสำรวมในอนาคต อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสำรวม เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด ความบกพร่อง หรือความพลาดพลั้งเช่นนี้อีก. บทว่า `ตคฺฆ` ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า `ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ` ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือท่านขอให้งดโทษ ดังนี้. บทว่า `ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม` ความว่า พวกเราของดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า `วุฑฺฒิเหสา กสฺสป อริยสฺส วินเย` ความว่า ดูก่อนกัสสปะ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค. (ความเจริญนั้น) เป็นไฉน? คือ การที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป. แต่เมื่อทรงกระทำการแสดงโดยอ้างบุคคล จึงตรัสว่า "ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสำรวมต่อไป". บทว่า `น สิกฺขากาโม` ความว่า ไม่ใคร่ ไม่ปรารถนา ไม่ต้องการสิกขา ๓. บทว่า `สิกฺขาสมาทานสฺส` ความว่า ของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า `น วณฺณวาที` ความว่า ไม่กล่าวคุณ. บทว่า `กาเลน` ความว่า ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. สมณวคฺโค จตุตฺโถ. สมณวรรคที่ ๔ (๑๐) ๕. โลณกปลฺลวคฺโค (๑๐) ๕. โลณกปัลลวรรค ๑. อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอัจจายิกสูตร ๙๓. ปญฺจมสฺส [Pg.221] ปฐเม อจฺจายิกานีติ อติปาติกานิ. กรณียานีติ อวสฺสกิจฺจานิ. ยญฺหิ น อวสฺสํ กาตพฺพํ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กรณียํ นาม. สีฆํ สีฆนฺติ เวเคน เวเคน. ตสฺส โข ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วาติ สา วา อิทฺธิ โส วา อานุภาโว นตฺถิ. อุตฺตรสฺเวติ ตติยทิวเส. อุตุปริณามินีติ ลทฺธอุตุปริณามานิ หุตฺวา. ชายนฺติปีติ ตติยทิวเส นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานิ โหนฺติ, สตฺตาเห ปตฺเต นีลงฺกุรานิ โหนฺติ. คพฺภีนิปิ โหนฺตีติ ทิยฑฺฒมาสํ ปตฺวา คหิตคพฺภานิ โหนฺติ. ปจฺจนฺติปีติ ตโย มาเส ปตฺวา ปจฺจนฺติ. อิทานิ ยสฺมา พุทฺธานํ คหปติเกน วา สสฺเสหิ วา อตฺโถ นตฺถิ, สาสเน ปน ตปฺปฏิรูปกํ ปุคฺคลํ วา อตฺถํ วา ทสฺเสตุํ ตํ ตํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ. ตสฺมา ยมตฺถํ ทสฺเสตุกาเมน เอตํ อาภตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห. ตํ อตฺถโต อุตฺตานเมว. สิกฺขา ปน อิธาปิ มิสฺสิกา เอว กถิตา. ๙๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า `อจฺจายิกานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำด่วน. บทว่า `กรณียานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำโดยแน่นอน. จริงอยู่ กิจใดไม่จำเป็นต้องทำ กิจนั้นเรียกว่า กิจจะ. กิจที่จำเป็นต้องทำ ชื่อว่า กรณียะ. บทว่า `สีฆํ สีฆํ` ได้แก่ โดยเร็ว โดยเร็ว. ในบทว่า `ตสฺส โข ตํ` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต. บทว่า `นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วา` ความว่า ฤทธิ์นั้นหรืออานุภาพนั้นไม่มี. บทว่า `อุตฺตรสฺเว` ได้แก่ ในวันที่ ๓. บทว่า `อุตุปริณามินี` ความว่า เป็นพืชที่ได้รับความเปลี่ยนแปลงแห่งฤดูแล้ว. บทว่า `ชายติปิ` ความว่า ในวันที่ ๓ ก็มีหน่อสีขาวงอกออกมา, เมื่อถึง ๗ วัน ก็มีหน่อสีเขียว. บทว่า `คพฺภินีปิ โหนฺติ` ความว่า เมื่อถึงเดือนครึ่ง ก็ตั้งท้อง. บทว่า `ปจฺจนฺติปิ` ความว่า เมื่อถึง ๓ เดือน ก็สุก. บัดนี้ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีความต้องการด้วยคฤหบดีหรือด้วยข้าวกล้า แต่ในพระศาสนา เพื่อจะทรงแสดงบุคคลหรือเนื้อความที่สมกันกับเรื่องนั้นๆ จึงทรงนำอุปมานั้นๆ มา. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความใดที่ทรงประสงค์จะแสดง จึงได้ทรงนำอุปมานี้มา และเมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เอวเมว โข`. เนื้อความนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนสิกขาทั้งหลาย แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสว่าเป็นมรรยาทที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). ๒. ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปวิเวกสูตร ๙๔. ทุติเย จีวรปวิเวกนฺติ จีวรํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิเลเสหิ วิวิตฺตภาวํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สาณานีติ สาณวากเจลานิ. มสาณานีติ มิสฺสกเจลานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินานีติ อชินมิคจมฺมานิ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตํ, สหขุรกนฺติปิ วทนฺติ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. วาลกมฺพลนฺติ อสฺสวาลาทีหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปตฺตานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ. ๙๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `จีวรปวิเวกํ` ความว่า ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจีวร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `สาณานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้ปอ. บทว่า `มสาณานิ` ได้แก่ ผ้าเนื้อผสม. บทว่า `ฉวทุสฺสานิ` ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ หรือผ้าที่ทำโดยการถักหญ้าแฝกเป็นต้นแล้วนุ่งห่ม. บทว่า `ปํสุกูลานิ` ได้แก่ ผ้าที่ไม่มีเจ้าของอันเขาทิ้งไว้บนพื้นดิน. บทว่า `ติรีฏานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า `อชินานิ` ได้แก่ หนังเสือเหลือง. บทว่า `อชินกฺขิปํ` คือหนังเสือเหลืองนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง, บางพวกกล่าวว่า หนังพร้อมทั้งกีบ. บทว่า `กุสจีรํ` ได้แก่ จีวรที่ทำโดยการถักหญ้าคา. แม้ในวาฬจีระ (จีวรทำด้วยเปลือกไม้) และผลกจีระ (จีวรทำด้วยแผ่นไม้) ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `เกสกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์. บทว่า `วาลกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า `อุลูกปกฺขิกํ` ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการถักขนนกเค้าแมวแล้วนุ่งห่ม. สากภกฺขาติ [Pg.222] อลฺลสากภกฺขา. สามากภกฺขาติ สามากตณฺฑุลภกฺขา. นีวาราทีสุ นีวารา นาม อรญฺเญ สยํ ชาตวีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ กณิการาทิรุกฺขนิยฺยาโสปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามโอทโน. ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คเหตฺวา ขาทนฺติ, โอทนกญฺชิยนฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏาว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี. ภุสาคารนฺติ ขลสาลํ. บทว่า `สากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า `สามากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบรรดาข้าวเหนียวป่าเป็นต้น `นีวารา` ชื่อว่าเป็นข้าวพันธุ์หนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า `ททฺทุลํ` ได้แก่ กากที่ช่างหนังขูดออกจากหนังแล้วทิ้งไป. ยางไม้ สาหร่าย หรือยางของต้นไม้เช่นต้นกรรณิการ์ ก็เรียกว่า `หฏํ`. บทว่า `กณํ` ได้แก่ รำข้าว. บทว่า `อาจาโม` ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. พวกเขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วบริโภค, บางพวกก็กล่าวว่า ได้แก่ น้ำข้าว. ผู้บริโภคกากงาเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. บทว่า `ปวตฺตผลโภชี` ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. บทว่า `ภุสาคารํ` ได้แก่ ศาลาที่ลานนวดข้าว. สีลวาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน สมนฺนาคโต. ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหตีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ปหีนานิ โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อยาถาวทิฏฺฐิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อคฺคปฺปตฺโตติ สีลคฺคปฺปตฺโต. สารปฺปตฺโตติ สีลสารํ ปตฺโต. สุทฺโธติ ปริสุทฺโธ. สาเร ปติฏฺฐิโตติ สีลสมาธิปญฺญาสาเร ปติฏฺฐิโต. บทว่า `สีลวา` ความว่า ผู้ประกอบด้วยจตุปาริสุทธิศีล. บทว่า `ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหติ` ความว่า ทุศีล ๕ อย่างของท่านเป็นอันละได้แล้ว. บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐิโก` ได้แก่ ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. บทว่า `มิจฺฉาทิฏฺฐิ` ได้แก่ ความเห็นที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง. บทว่า `อาสวา` ได้แก่ อาสวะ ๔. บทว่า `อคฺคปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยศีล. บทว่า `สารปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงแก่นคือศีล. บทว่า `สุทฺโธ` ได้แก่ ผู้บริสุทธิ์. บทว่า `สาเร ปติฏฺฐิโต` ได้แก่ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีล สมาธิ และปัญญา. เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ ปริปกฺกสาลิภริตํ. สงฺฆราเปยฺยาติ สงฺกฑฺฒาเปยฺย. อุพฺพหาเปยฺยาติ ขลฏฺฐานํ อาหราเปยฺย. ภุสิกนฺติ ภุสํ. โกฏฺฏาเปยฺยาติ อุทุกฺขเล ปกฺขิปาเปตฺวา มุสเลหิ ปหราเปยฺย. อคฺคปฺปตฺตานีติ ตณฺฑุลคฺคํ ปตฺตานิ. สารปฺปตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ อุตฺตานเมว. ยํ ปเนตฺถ ‘‘ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหีนภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. บทว่า เสยฺยถาปิ ความว่า เหมือนอย่างว่า. บทว่า สมฺปนฺนํ ความว่า เต็มเปี่ยม คือเต็มด้วยข้าวสาลีที่สุกดีแล้ว. บทว่า สงฺฆราเปยฺย ความว่า พึงให้ขนมารวมกัน. บทว่า อุพฺพหาเปยฺย ความว่า พึงให้นำมาสู่ลานนวดข้าว. บทว่า ภุสิกํ ความว่า แกลบ. บทว่า โกฏฺฏาเปยฺย ความว่า พึงให้ใส่ลงในครกแล้วให้ตำด้วยสาก. บทว่า อคฺคปฺปตฺตานิ ความว่า ถึงความเป็นข้าวสารชั้นเลิศ. แม้ในบทว่า สารปฺปตฺต เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. คำใดที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ว่า “ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา” พึงทราบว่า คำนั้นตรัสหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค. ๓. สรทสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสรทสูตร ๙๕. ตติเย วิทฺเธติ วลาหกวิคเมน ทูรีภูเต. เทเวติ อากาเส. อภิวิหจฺจาติ อภิวิหนิตฺวา. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. วิรชนฺติ ราครชาทิรหิตํ. เตสํเยว มลานํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ จตุสจฺจธมฺมปริคฺคาหกํ โสตาปตฺติมคฺคจกฺขุํ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ทุวิธเมวสฺส สํโยชนํ นตฺถิ, อิตรมฺปิ ปน ปุน อิมํ โลกํ อาเนตุํ อสมตฺถตาย นตฺถีติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฌานานาคามี นาม กถิโตติ. ๙๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วินฺเธ หมายถึง ที่ปราศจากเมฆหมอก. บทว่า เทเว หมายถึง ในอากาศ. บทว่า อภิวิหจฺจ หมายถึง กำจัดแล้ว. บทว่า ยโต หมายถึง ในกาลใด. บทว่า วิรชํ หมายถึง ปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า วีตมลํ เพราะมลทินเหล่านั้นนั่นแหละไปปราศแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺขุํ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคจักษุอันกำหนดธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า นตฺถิ ตํ สํโยชนํ ความว่า สังโยชน์ ๒ อย่างเท่านั้นของอริยบุคคลนั้นไม่มี, ส่วนสังโยชน์ที่เหลือเล่า ก็ตรัสว่าไม่มี เพราะไม่สามารถจะนำมาสู่โลกนี้ได้อีก. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบุคคลชื่อว่า ฌานานาคามี. ๔. ปริสาสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาปริสาสูตร ๙๖. จตุตฺเถ น พาหุลิกา โหนฺตีติ ปจฺจยพาหุลฺลิกา น โหนฺติ. น สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลํ กตฺวา น คณฺหนฺติ. โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุราติ [Pg.223] โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตสุ นิกฺขิตฺตธุรา. ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกสงฺขาเต ติวิเธปิ วิเวเก ปุพฺพงฺคมา. วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาตสฺส อปฺปตฺตวิเสสสฺส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาทโย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรติ. ยํ ตาย ชนตาย อาจริยุปชฺฌาเยสุ ทิฏฺฐํ, ตสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสาติ, ภิกฺขเว, อยํ ปริสา อคฺคปุคฺคลวตี นาม วุจฺจติ. ๙๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น พาหุลิกา โหนฺติ ความว่า ไม่เป็นผู้มักมากในปัจจัย. บทว่า น สาถลิกา ความว่า ไม่ทำสิกขา ๓ ให้ย่อหย่อนแล้วถือเอา. บทว่า โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา ความว่า นิวรณ์ ๕ ท่านเรียกว่า โอกกมนะ เพราะมีอรรถว่าหยั่งลง, (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้มีธุระอันวางแล้วในนิวรณ์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา ความว่า เป็นผู้นำหน้าในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก. บทว่า วีริยํ อารภนฺติ ความว่า ย่อมประคองความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อปฺปตฺตสฺส ได้แก่ แห่งธรรมวิเศษที่ยังไม่บรรลุ คือ ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา ได้แก่ สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว. คือ ชนรุ่นหลังนั้นเห็นสิ่งใดในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมถึงการทำตามสิ่งนั้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อคฺควตี ปริสา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่า บริษัทมีบุคคลผู้เลิศ. ภณฺฑนชาตาติ ชาตภณฺฑนา. กลหชาตาติ ชาตกลหา. ภณฺฑนนฺติ เจตฺถ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, หตฺถปรามาสาทิวเสน วีติกฺกโม กลโห นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ คุณวิชฺฌนฏฺเฐน ผรุสา วาจา ‘‘มุขสตฺติโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ มุขสตฺตีหิ. วิตุทนฺตา วิหรนฺตีติ วิชฺฌนฺตา วิจรนฺติ. บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า กลหชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภณฺฑนํ คือ ส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะวิวาท, การล่วงเกินด้วยสามารถแห่งการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กลหะ. บทว่า วิวาทาปนฺนา ความว่า ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน. บทว่า มุขสตฺตีหิ ความว่า ผรุสวาจา ท่านเรียกว่า “มุขสัตติ” เพราะมีอรรถว่าเสียดแทงคุณ, (ทิ่มแทงกัน) ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น. บทว่า วิตุเทนฺตา วิหรนฺติ ความว่า เที่ยวทิ่มแทงกันอยู่. สมคฺคาติ สหิตา. สมฺโมทมานาติ สมปฺปวตฺตโมทา. ขีโรทกีภูตาติ ขีโรทกํ วิย ภูตา. ปิยจกฺขูหีติ อุปสนฺเตหิ เมตฺตจกฺขูหิ. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโยปิ รูปกาโยปิ วิคตทรโถ โหติ. ปสฺสทฺธกาโยติ อสารทฺธกาโย. สุขํ เวทิยตีติ กายิกเจตสิกสุขํ เวทิยติ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปียติ. บทว่า สมคฺคา ความว่า พร้อมเพรียงกัน. บทว่า สมฺโมทมานา ความว่า มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกัน. บทว่า ขีโรทกีภูตา ความว่า เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ. บทว่า ปิยจกฺขูหิ ความว่า ด้วยจักษุอันสงบระงับ ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า ปีติ ชายติ ความว่า ปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กาโย ปสฺสมฺภติ ความว่า ทั้งนามกายและรูปกายย่อมมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว. บทว่า ปสฺสทฺธกาโย ความว่า ผู้มีกายไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สุขํ เวทิยติ ความว่า ย่อมเสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า สมาธิยติ ความว่า (จิต) ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์โดยชอบ. ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทโร นาม ‘‘ก’’นฺติ ลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปฺปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโภ’’ติปิ ‘‘นทิกุญฺโช’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐ มาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุโสพฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา. บทว่า ถุลฺลผุสิตเก ความว่า เมื่อฝนมีเม็ดใหญ่. ในบทว่า ปพฺพตกนฺทรปทรสาขา นี้ ชื่อว่า กันดร คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำซึ่งได้ชื่อว่า “กะ” กัดเซาะให้แตกพัง, ซึ่งท่านเรียกว่า “นิตัมภะ” บ้าง “นทีกุญชะ” บ้าง. ชื่อว่า ปทระ คือ บริเวณพื้นดินที่แตกแยกออกเมื่อฝนไม่ตกตลอด ๘ เดือน. บทว่า สาขา คือ ร่องน้ำเล็กๆ ที่ไหลไปสู่หนองน้ำ. บทว่า กุโสพฺภา คือ หลุมเล็กๆ. บทว่า มหาโสพฺภา คือ หลุมใหญ่. บทว่า กุนฺนทิโย คือ แม่น้ำเล็กๆ. บทว่า มหานทิโย คือ แม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น. ๕-๗. ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา ๕-๗. อรรถกถาปฐมอาชานียสูตรเป็นต้น ๙๗-๙๙. ปญฺจเม [Pg.224] องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ราชารโหติ รญฺโญ อรโห อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคภูโต. รญฺโญ องฺคนฺติ รญฺโญ หตฺถปาทาทิองฺคสมตาย องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. อาหุเนยฺโยติ อาหุติสงฺขาตํ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. ปาหุเนยฺโยติ ปาหุนกภตฺตสฺส อนุจฺฉวิโก. ทกฺขิเณยฺโยติ ทสวิธทานวตฺถุปริจฺจาควเสน สทฺธาทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก. อญฺชลิกรณีโยติ อญฺชลิปคฺคหณสฺส อนุจฺฉวิโก. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรุหนฏฺฐานํ. ๙๗-๙๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า องฺเคหิ ความว่า ด้วยองค์คือคุณ. บทว่า ราชารโห ความว่า สมควร เหมาะสมแก่พระราชา. บทว่า ราชโภคฺโค ความว่า เป็นเครื่องอุปโภคของพระราชา. บทว่า รญฺโญ องฺคํ ความว่า ถึงการนับว่า เป็นองค์ทีเดียว เพราะเป็นเหมือนองค์มีมือและเท้าเป็นต้นของพระราชา. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย. บทว่า อาหุเนยฺโย ความว่า สมควรเพื่อจะรับบิณฑบาตที่เรียกว่า อาหุติ. บทว่า ปาหุเนยฺโย ความว่า สมควรแก่ภัตตาหารสำหรับแขก. บทว่า ทกฺขิเณยฺโย ความว่า สมควรแก่ทักษิณาที่เรียกว่า สัทธาทาน ด้วยสามารถแห่งการบริจาคทานวัตถุ ๑๐ อย่าง. บทว่า อญฺชลิกรณีโย ความว่า สมควรแก่การประนมมือ. บทว่า อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส ความว่า เป็นที่งอกงามแห่งบุญอันไม่มีที่เปรียบของโลกทั้งปวง. วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมฺปนฺโน. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อฏฺฐปิตธุโร ปคฺคหิตธุโร, อคฺคผลํ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา วีริยธุรํ น นิกฺขิปิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจวเสน โสตาปตฺติมคฺโค, โสตาปตฺติมคฺเคน จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตาติ. ฉฏฺเฐ ตีณิ จ มคฺคานิ ตีณิ จ ผลานิ, ตีหิ มคฺคผเลหิ จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตา. สตฺตเม อรหตฺตผลํ, อรหตฺตผเลเนว จ มคฺคกิจฺจํ กถิตํ. ผลํ ปน ชวิตชเวน อุปฺปชฺชนโต ชโวติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะคือคุณ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังคือวิริยะ. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า มีความบากบั่นมั่นคง. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า ผู้ไม่วางธุระ คือผู้ประคองธุระไว้, ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า ‘เมื่อยังไม่บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ เราจักไม่วางธุระคือความเพียร’. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวโสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งสัจจะ ๔ และกล่าวความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยโสดาปัตติมรรค. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ และกล่าวถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรคผล ๓. ในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และกล่าวถึงกิจแห่งมรรคด้วยอรหัตตผลนั่นเอง. ส่วนผล ย่อมควรเรียกว่า ชวะ ได้ เพราะเกิดขึ้นด้วยชวนะที่รวดเร็ว. ๘. โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาโปตถกสูตร ๑๐๐. อฏฺฐเม นโวติ กรณํ อุปาทาย วุจฺจติ. โปตฺถโกติ วากมยวตฺถํ. มชฺฌิโมติ ปริโภคมชฺฌิโม. ชิณฺโณติ ปริโภคชิณฺโณ. อุกฺขลิปริมชฺชนนฺติ อุกฺขลิปริปุญฺฉนํ ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ทุพฺพณฺณตายาติ คุณวณฺณาภาเวน ทุพฺพณฺณตาย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺตีติ เตน กตํ อนุกโรนฺติ. น มหปฺผลํ โหตีติ วิปากผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหานิสํสนฺติ วิปากานิสํเสเนว น มหานิสํสํ. อปฺปคฺฆตายาติ [Pg.225] วิปากคฺเฆน อปฺปคฺฆตาย. กาสิกํ วตฺถนฺติ ตีหิ กปฺปาสอํสูหิ สุตฺตํ กนฺติตฺวา กตวตฺถํ, ตญฺจ โข กาสิรฏฺเฐเยว อุฏฺฐิตํ. เสสํ อุตฺตานเมว. สีลํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตนฺติ. ๑๐๐. ในอรรถกถาสูตรที่ ๘ คำว่า ใหม่ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำ คำว่า ผ้าเปลือกไม้ คือผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ คำว่า ปานกลาง คือปานกลางโดยการบริโภค คำว่า เก่า คือเก่าโดยการบริโภค คำว่า เครื่องเช็ดหม้อข้าว คือการเช็ดหม้อข้าว คำว่า ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีล คำว่า เพราะมีผิวพรรณทราม คือเพราะไม่มีวรรณะคือคุณ และเพราะมีผิวพรรณทราม คำว่า ย่อมถึงทิฏฐานุคติ คือย่อมทำตามสิ่งที่บุคคลนั้นทำ คำว่า ไม่มีผลมาก คือไม่มีผลมากโดยวิบากผล คำว่า ไม่มีอานิสงส์มาก คือไม่มีอานิสงส์มากโดยวิบากานิสงส์ คำว่า เพราะมีค่าน้อย คือเพราะมีค่าน้อยโดยค่าคือวิบาก คำว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าที่กรอด้ายด้วยเส้นฝ้าย ๓ เส้นแล้วทอขึ้น และผ้าชนิดนั้นเกิดขึ้นในแคว้นกาสีเท่านั้น ที่เหลือตื้นทั้งนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงศีลที่เจือปนกัน ๙. โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาโลณกปัลลสูตร ๑๐๑. นวเม ยถา ยถายนฺติ ยถา ยถา อยํ. ตถา ตถา ตนฺติ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ยถา ยถา กมฺมํ กโรติ, ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตว. น หิ สกฺกา กตสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิเสเธตุํ. ตสฺมา ยตฺตกํ กมฺมํ กโรติ, ตตฺตกสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตวา’’ติ. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. พฺรหฺมจริยวาโส น โหตีติ ยํ มคฺคภาวนโต ปุพฺเพ อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส อวสฺสํ ปฏิสํเวทนียตฺตา พฺรหฺมจริยํ วุตฺถมฺปิ อวุตฺถเมว โหติ. โอกาโส น ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา จ เอวํ สนฺเต เตน กมฺมายูหนญฺเจว วิปากานุภวนา จ โหติ, ตสฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย โอกาโส น ปญฺญายติ นาม. ๑๐๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๙ บทว่า ยถา ยถายํ พึงตัดบทเป็น ยถา ยถา อยํ (บุรุษนี้...โดยประการใดๆ) บทว่า ตถา ตถา ตํ คือ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ (โดยประการนั้นๆ...กรรมนั้น) ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคลทำกรรมโดยประการใดๆ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะห้ามวิบากของกรรมที่ทำแล้วได้. เพราะฉะนั้น บุคคลทำกรรมไว้เท่าใด ย่อมเสวยวิบากของกรรมเท่านั้นนั่นเทียว" ดังนี้. บทว่า เอวํ สนฺตํ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น. บทว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี คือ อุปปัชชเวทนียกรรมใดที่บุคคลทำไว้ก่อนการเจริญมรรค เพราะกรรมนั้นจะต้องเสวยผลอย่างแน่นอน พรหมจรรย์แม้ได้ประพฤติแล้ว ก็เป็นเหมือนไม่ได้ประพฤติเลย. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมีการขวนขวายในกรรมและการเสวยวิบาก เพราะฉะนั้น โดยเหตุผลและนัย โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์จึงไม่ปรากฏ ยถา ยถา เวทนียนฺติ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ. ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยตีติ เตน เตนากาเรน อสฺส วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปฐมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย วิปากวารํ ลภนฺตเมว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ สตฺตมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ มชฺเฌ ปญฺจชวนกมฺมํ ยาว สํสารปฺปวตฺติ, ตาว อปรปริยายเวทนียํ นาม โหติ. เอเตสุ อากาเรสุ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ กมฺมํ อยํ ปุริโส กโรติ, เตน เตเนวสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยติ นาม. อฏฺฐกถายญฺหิ ลทฺธวิปากวารเมว กมฺมํ ยถาเวทนียํ กมฺมํ นามาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺตํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยวาโส โหตีติ กมฺมกฺขยกรสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เขเปตพฺพกมฺมสมฺภวโต วาโส นาม โหติ, วุตฺถํ สุวุตฺถเมว โหตีติ [Pg.226] อตฺโถ. โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา เอวํ สนฺเต เตน เตน มคฺเคน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เตสุ เตสุ ภเวสุ อายตึ วฏฺฏทุกฺขํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย. บทว่า พึงเสวยผลโดยประการใดๆ คือ พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ. บทว่า ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ คือ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ กรรมที่เกิดในชวนะที่ ๑ ในบรรดาชวนะ ๗ ขณะ เมื่อมีปัจจัย ได้โอกาสให้ผล ก็เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะที่ ๗ เมื่อมีปัจจัย ก็เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะ ๕ ขณะในท่ามกลาง ตราบใดที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ชื่อว่าเป็นอปราปริยายเวทนียกรรม. ในบรรดาอาการเหล่านี้ บุรุษนี้ทำกรรมที่พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ ก็ชื่อว่าย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ในอรรถกถาท่านกล่าวว่า กรรมที่ได้โอกาสให้ผลนั่นแหละ ชื่อว่ายถาเวทนียกรรม. บทว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมี คือ เพราะพรหมจรรย์อันกระทำซึ่งความสิ้นกรรม มีกรรมที่พึงให้สิ้นไปได้ จึงชื่อว่าเป็นการอยู่ ความหมายคือ การอยู่ประพฤติแล้วเป็นการอยู่ประพฤติดีแล้วนั่นเอง. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น วัฏทุกข์ในภพนั้นๆ ในกาลต่อไปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยมรรคนั้นๆ เพราะฉะนั้น โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ อิทานิ ตํ ยถาเวทนียกมฺมสภาวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตํ โถกํ มนฺทํ ลามกํ. ตาทิสํเยวาติ ตํสริกฺขกเมว. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ตสฺมึ กมฺเมเยว ทิฏฺฐธมฺเม วิปจฺจิตพฺพํ วิปากวารํ ลภนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ. นาณุปิ ขายตีติ ทุติเย อตฺตภาเว อณุปิ น ขายติ, อณุมตฺตมฺปิ ทุติเย อตฺตภาเว วิปากํ น เทตีติ อตฺโถ. พหุเทวาติ พหุกํ ปน วิปากํ กิเมว ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อภาวิตกาโยติอาทีหิ กายภาวนารหิโต วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน ทสฺสิโต. ปริตฺโตติ ปริตฺตคุโณ. อปฺปาตุโมติ อาตุมา วุจฺจติ อตฺตภาโว, ตสฺมึ มหนฺเตปิ คุณปริตฺตตาย อปฺปาตุโมเยว. อปฺปทุกฺขวิหารีติ อปฺปเกนปิ ปาเปน ทุกฺขวิหารี. ภาวิตกาโยติอาทีหิ ขีณาสโว ทสฺสิโต. โส หิ กายานุปสฺสนาสงฺขาตาย กายภาวนาย ภาวิตกาโย นาม. กายสฺส วา วฑฺฒิตตฺตา ภาวิตกาโย. ภาวิตสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจทฺวารภาวนาย วา ภาวิตกาโย. เอเตน อินฺทฺริยสํวรสีลํ วุตฺตํ, ภาวิตสีโลติ อิมินา เสสานิ ตีณิ สีลานิ. อปริตฺโตติ น ปริตฺตคุโณ. มหตฺโตติ อตฺตภาเว ปริตฺเตปิ คุณมหนฺตตาย มหตฺโต. อปฺปมาณวิหารีติ ขีณาสวสฺเสตํ นามเมว. โส หิ ปมาณกรานํ ราคาทีนํ อภาเวน อปฺปมาณวิหารี นาม. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสภาวะของยถาเวทนียกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เล็กน้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย อ่อนกำลัง เลวทราม. บทว่า เช่นนั้นนั่นเทียว คือ มีลักษณะเช่นนั้นนั่นเอง. บทว่า เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม คือ กรรมที่ได้โอกาสให้ผลซึ่งพึงให้ผลในทิฏฐธรรมในกรรมนั้นนั่นเอง ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏ คือ แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏในอัตภาพที่สอง ความว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า มากทีเดียว คือ ส่วนผลมากจะให้ได้อย่างไร อธิบายว่าอย่างนี้. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่ไม่ได้อบรม ทรงแสดงถึงปุถุชนผู้เวียนว่ายในวัฏฏะ ผู้ปราศจากกายภาวนา. บทว่า น้อย คือ มีคุณน้อย. บทว่า มีอัตภาพน้อย คือ อัตภาพเรียกว่าอาตุมา แม้ในอัตภาพนั้นจะใหญ่ แต่เพราะมีคุณน้อย จึงเป็นผู้มีอัตภาพน้อยนั่นเอง. บทว่า มีปกติอยู่เป็นทุกข์น้อย คือ เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นทุกข์แม้ด้วยบาปเพียงเล็กน้อย. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่อบรมแล้ว ทรงแสดงถึงพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยกายภาวนาที่เรียกว่ากายานุปัสสนา. หรือชื่อว่ามีกายอันเจริญแล้ว เพราะกายเจริญแล้ว. บทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว คือ มีศีลอันเจริญแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยภาวนาในปัญจทวาร. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีล, ด้วยบทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว นี้ ท่านกล่าวถึงศีล ๓ ที่เหลือ. บทว่า ไม่น้อย คือ มีคุณไม่น้อย. บทว่า มีอัตภาพใหญ่ คือ แม้อัตภาพจะเล็กน้อย แต่เพราะมีคุณยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหัตตะ. บทว่า มีปกติอยู่หาประมาณมิได้ นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านชื่อว่าอัปปมาณวิหารี เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ ปริตฺเตติ ขุทฺทเก. อุทกมลฺลเกติ อุทกสราเว. โอรพฺภิโกติ อุรพฺภสามิโก. อุรพฺภฆาตโกติ สูนกาโร. ชาเปตุํ วาติ ธนชานิยา ชาเปตุํ. ฌาเปตุนฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กาตุนฺติ ยถา อิจฺฉติ, ตถา กาตุํ. อุรพฺภธนนฺติ เอฬกอคฺฆนกมูลํ. โส ปนสฺส สเจ อิจฺฉติ, เทติ. โน เจ อิจฺฉติ, คีวายํ คเหตฺวา [Pg.227] นิกฺกฑฺฒาเปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. บทว่า เล็กน้อย คือ ในของเล็กน้อย. บทว่า ในถ้วยน้ำ คือ ในภาชนะใส่น้ำ. บทว่า คนเลี้ยงแกะ คือ เจ้าของแกะ. บทว่า คนฆ่าแกะ คือ นายพรานเนื้อ. บทว่า หรือเพื่อให้เสื่อม คือ เพื่อให้เสื่อมด้วยความสิ้นทรัพย์. มีบาลีว่า ฌาเปตุนฺติ ก็มี, ความหมายก็อย่างนี้แหละ. บทว่า หรือเพื่อกระทำตามสมควรแก่เหตุ คือ เพื่อกระทำตามที่ต้องการ. บทว่า ทรัพย์ค่าแกะ คือ ทรัพย์อันเป็นค่าตัวแกะ. อนึ่ง บุคคลนั้น ถ้าต้องการ ก็ให้แก่เขา. ถ้าไม่ต้องการ ก็จับที่คอแล้วให้ลากออกไป. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ ๑๐. ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาปังสโธวกสูตร ๑๐๒. ทสเม โธวตีติ วิกฺขาเลติ. สนฺโธวตีติ สุฏฺฐุ โธวติ, ปุนปฺปุนํ โธวติ. นิทฺโธวตีติ นิคฺคณฺหิตฺวา โธวติ. อนิทฺธนฺตกสาวนฺติ อนีหตโทสํ อนปนีตกสาวํ. ปภงฺคูติ ปภิชฺชนสภาวํ, อธิกรณียํ ฐเปตฺวา มุฏฺฐิกาย ปหฏมตฺตํ ภิชฺชติ. ปฏฺฏิกายาติ สุวณฺณปฏฺฏกาย. คีเวยฺยเกติ คีวาลงฺกาเร. ๑๐๒. ในสูตรที่ 10 บทว่า โธวติ ความว่า ย่อมล้าง. บทว่า สนฺโธวติ ความว่า ย่อมล้างอย่างดี, ย่อมล้างบ่อยๆ. บทว่า นิทฺโธวติ ความว่า กดแล้วล้าง. บทว่า อนิทฺธนฺตกสาวํ ความว่า มีโทษคือมลทินที่ยังนำออกไปไม่ได้ คือมีกากที่ยังไม่ได้ชำระ. บทว่า ปภงฺคู ความว่า มีความแตกสลายเป็นสภาพ, คือวางไว้บนทั่ง พอถูกค้อนทุบก็แตก. บทว่า ปฏฺฏิกาย ความว่า ด้วยแผ่นทอง. บทว่า คีเวยฺยเก ความว่า ด้วยเครื่องประดับคอ. อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อนุยุตฺตสฺสาติ ภาเวนฺตสฺส. สเจตโสติ จิตฺตสมฺปนฺโน. ทพฺพชาติโกติ ปณฺฑิตชาติโก. กามวิตกฺกาทีสุ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทวิหึสสมฺปยุตฺตา วิตกฺกา พฺยาปาทวิหึสวิตกฺกา นาม. ญาติวิตกฺกาทีสุ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา พหู ปุญฺญวนฺตา’’ติอาทินา นเยน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ญาติวิตกฺโก. ‘‘อสุโก ชนปโท เขโม สุภิกฺโข’’ติอาทินา นเยน ชนปทมารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก. ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ธมฺมวิตกฺกา นาม ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสวิตกฺกา. โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ โส อวสิฏฺฐธมฺมวิตกฺโก วิปสฺสนาสมาธิ อวูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺโต น โหติ. น ปณีโตติ น อตปฺปโก. นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธติ น กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺโธ. น เอโกทิภาวาธิคโตติ น เอกคฺคภาวปฺปตฺโต. สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโต, น กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน, กิเลเส ปน วาเรตฺวา อุปฺปนฺโน. บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิต. บทว่า อนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ผู้เจริญอยู่. บทว่า สเจตโส ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยจิต. บทว่า ทพฺพชาติโก ได้แก่ ผู้มีชาติแห่งบัณฑิต. ในบรรดากามวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามวิตก. วิตกทั้งหลายที่ประกอบด้วยพยาบาทและวิหิงสา ชื่อว่า พยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก. ในบรรดาญาติวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นว่า "ญาติของเรามีมาก มีบุญ" ชื่อว่า ญาติวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบทด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชนบทชื่อโน้นเกษม มีภิกษาหารสมบูรณ์" ชื่อว่า ชนปทวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอคนอื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย" ชื่อว่า วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น. บทว่า ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่ ได้แก่ วิตกที่เป็นวิปัสสนูปกิเลส 10. บทว่า โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่นั้น คือวิปัสสนาสมาธิ ไม่ชื่อว่าสงบ เพราะกิเลสยังไม่สงบระงับ. บทว่า น ปณีโต ความว่า ไม่ประณีต. บทว่า นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า น เอโกทิภาวาธิคโต ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง. บทว่า สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต ความว่า เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายาม ไม่ใช่เกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส แต่เกิดขึ้นเพราะห้ามกิเลสไว้. โหติ [Pg.228] โส, ภิกฺขเว, สมโยติ เอตฺถ สมโย นาม อุตุสปฺปายํ อาหารสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐตีติ อตฺตนิเยว ติฏฺฐติ. นิยกชฺฌตฺตญฺหิ อิธ อชฺฌตฺตํ นาม. โคจรชฺฌตฺตมฺปิ วฏฺฏติ. ปุถุตฺตารมฺมณํ ปหาย เอกสฺมึ นิพฺพานโคจเรเยว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. สนฺนิสีทตีติ สุฏฺฐุ นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ. สนฺโตติอาทีสุ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอกคฺคภาวํ คตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา น สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโตติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. เอตฺตาวตา อยํ ภิกฺขุ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต นาม โหติ. ในบทว่า โหติ โส ภิกฺขเว สมโย นี้ คำว่า สมโย ได้แก่ กาลที่ได้สัปปายะ 5 ประการเหล่านี้ คือ อุตุสัปปายะ อาหารสัปปายะ เสนาสนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ และธรรมสวนสัปปายะ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ ความว่า ในสมัยใด วิปัสสนาจิตนั้น. บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นอยู่ภายในตนเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ ภาวะภายในของตนนั่นแหละ ชื่อว่า อัชฌัตตะ. แม้โคจรอัชฌัตตะ (อารมณ์ภายใน) ก็ควร. ท่านกล่าวอธิบายว่า ละอารมณ์ต่างๆ แล้วตั้งมั่นอยู่ในนิพพานโคจรอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า สนฺนิสีทติ ความว่า ย่อมนั่งลงอย่างดี. บทว่า เอโกทิ โหติ ความว่า ย่อมเป็นหนึ่ง. บทว่า สมาธิยติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ. ในบทว่า สนฺโต เป็นต้น ชื่อว่า สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบระงับ. ชื่อว่า ประณีต เพราะมีความหมายว่าทำให้ยินดี. ชื่อว่า ได้มาด้วยความสงบระงับ เพราะได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. ชื่อว่า บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง เพราะถึงความเป็นหนึ่ง. เพราะเกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส จึงไม่ชื่อว่าถูกห้ามไว้ด้วยการข่มและห้ามกิเลสด้วยความเพียร คือไม่เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามไว้ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าพ้นจากวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผล. อิทานิ ขีณาสวสฺส สโต อภิญฺญาปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กาตพฺพสฺส. สติ สติอายตเนติ ปุพฺพเหตุสงฺขาเต เจว อิทานิ จ ปฏิลทฺธพฺเพ อภิญฺญาปาทกชฺฌานาทิเภเท จ สติ สติการเณ. วิตฺถารโต ปน อยํ อภิญฺญากถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อาสวานํ ขยาติอาทิ เจตฺถ ผลสมาปตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺส ความว่า แห่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง คือพึงทำให้ประจักษ์หลังจากรู้ด้วยญาณพิเศษ. บทว่า สติ สติอายตเน ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่ คือเมื่อเหตุอันนับว่าเป็นบุพพเหตุมีอยู่ และเมื่อเหตุที่พึงได้ในบัดนี้มีประการต่างๆ มีอภิญญาปาทกฌานเป็นต้นมีอยู่. แต่อภิญญากถานี้ พึงทราบโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. 2.365 เป็นต้น) นั่นเทียว. และในที่นี้ พึงทราบว่า คำเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผลสมาบัติ. ๑๑. นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถานิมิตตสูตร ๑๐๓. เอกาทสเมปิ อธิจิตฺตํ สมถวิปสฺสนาจิตฺตเมว. ตีณิ นิมิตฺตานีติ ตีณิ การณานิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, ยุตฺตกาเลติ อตฺโถ. กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพนฺติอาทีสุ ตํ ตํ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกคฺคตาย ยุตฺตกาเล เอกคฺคตา มนสิกาตพฺพา. เอกคฺคตา หิ อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ วุตฺตา. ตตฺร วจนตฺโถ – สมาธิเยว นิมิตฺตํ สมาธินิมิตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปคฺคโหติ ปน วีริยสฺส นามํ, อุเปกฺขาติ มชฺฌตฺตภาวสฺส. ตสฺมา [Pg.229] วีริยสฺส ยุตฺตกาเล วีริยํ มนสิกาตพฺพํ, มชฺฌตฺตภาวสฺส ยุตฺตกาเล มชฺฌตฺตภาเว ฐาตพฺพนฺติ. ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ การณํ วิชฺชติ เยน ตํ จิตฺตํ โกสชฺชภาเว ติฏฺเฐยฺย. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺยาติ เอตฺถ จ ญาณชวํ อุเปกฺเขยฺยาติ อยมตฺโถ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. ๑๐๓. แม้ในสูตรที่ 11 บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิตนั่นเอง. บทว่า ตีณิ นิมิตฺตานิ ความว่า เหตุ 3 ประการ. บทว่า กาเลน กาลํ ความว่า ในกาลบางคราว, อธิบายว่า ในกาลที่สมควร. ในบทเป็นต้นว่า กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ความว่า กำหนดกาลนั้นๆ แล้ว ในกาลที่ควรแก่เอกัคคตา พึงมนสิการถึงเอกัคคตา. จริงอยู่ ในที่นี้ เอกัคคตา ท่านเรียกว่า สมาธินิมิต. ในบทนั้นมีวจนัตถะว่า สมาธิเท่านั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ชื่อว่า สมาธินิมิต. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนคำว่า ปคฺคโห เป็นชื่อของวิริยะ, คำว่า อุเปกฺขา เป็นชื่อของมัชฌัตตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในกาลที่ควรแก่วิริยะ พึงมนสิการถึงวิริยะ, ในกาลที่ควรแก่มัชฌัตตภาวะ พึงตั้งอยู่ในมัชฌัตตภาวะ. บทว่า ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย ความว่า เหตุที่จิตนั้นจะพึงตั้งอยู่ในภาวะแห่งความเกียจคร้าน ย่อมมีอยู่. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย นี้ มีอธิบายว่า พึงวางเฉยต่อความเร็วแห่งญาณ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธมนฺโต อคฺคึ คาหาเปยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, มูสาย วา ปกฺขิเปยฺย. อชฺฌุเปกฺขตีติ ปกฺกาปกฺกภาวํ อุปธาเรติ. บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย ความว่า พึงเตรียมกระทะถ่านเพลิง. บทว่า อาลิมฺเปยฺย ความว่า พึงใส่ถ่านลงในกระทะนั้น ให้ไฟแล้ว เป่าด้วยท่อลม ให้ไฟติด. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย ความว่า พึงเกลี่ยถ่านแล้ววางไว้บนถ่าน หรือพึงใส่ในเบ้าหลอม. บทว่า อชฺฌุเปกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาดูภาวะที่สุกและยังไม่สุก. สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย สมฺมา ฐปียติ. เอตฺตาวตา หิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต ภิกฺขุ ทสฺสิโต. อิทานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส อภิญฺญาย ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. บทว่า สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. เรื่องนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว. โลณกปลฺลวคฺโค ปญฺจโม. โลณกปัลลวรรคที่ 5 ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ทุติยปัณณาสก์ จบ. ๓. ตติยปณฺณาสกํ ๓. ตติยปัณณาสก์ (๑๑) ๑. สมฺโพธวคฺโค (๑๑) ๑. สัมโพธวรรค ๑. ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปุพเพวสัมโพธสูตร ๑๐๔. ตติยสฺส [Pg.230] ปฐเม ปุพฺเพว สมฺโพธาติ สมฺโพธิโต ปุพฺเพว, อริยมคฺคปฺปตฺติโต อปรภาเคเยวาติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ อปฺปฏิวิทฺธจตุสจฺจสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ พุชฺฌนกสตฺตสฺเสว สโต, สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ อารภนฺตสฺเสว สโต, สมฺโพธิยา วา สตฺตสฺเสว ลคฺคสฺเสว สโต. ทีปงฺกรสฺส หิ ภควโต ปาทมูเล อฏฺฐธมฺมสโมธาเนน อภินีหารสมิทฺธิโต ปภุติ ตถาคโต สมฺมาสมฺโพธึ สตฺโต ลคฺโค ‘‘ปตฺตพฺพา มยา เอสา’’ติ ตทธิคมาย ปรกฺกมํ อมุญฺจนฺโตเยว อาคโต, ตสฺมา โพธิสตฺโตติ วุจฺจติ. โก นุ โขติ กตโม นุ โข. โลโกติ สงฺขารโลโก. อสฺสาโทติ มธุรากาโร. อาทีนโวติ อนภินนฺทิตพฺพากาโร. ตสฺส มยฺหนฺติ ตสฺส เอวํ โพธิสตฺตสฺเสว สโต มยฺหํ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม อารพฺภ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค วินยํ คจฺฉติ ปหียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิทํ โลกนิสฺสรณนฺติ อิทํ นิพฺพานํ โลกโต นิสฺสฏตฺตา โลกนิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยาวกีวนฺติ ยตฺตกํ ปมาณํ กาลํ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน อริยมคฺคญาเณน อญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ๑๐๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ปุพฺเพว สมฺโพธา ความว่า ก่อนแต่การตรัสรู้ ท่านกล่าวหมายเอาว่า ในภายหลังแต่การบรรลุอริยมรรค บทว่า อนภิสมฺพุทฺธสฺส ได้แก่ ผู้ยังมิได้แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า โพธิสตฺตสฺเสว สโต ความว่า ผู้เป็นสัตว์จะตรัสรู้ ผู้ปรารภเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ หรือว่า ผู้ข้องแล้ว คือติดแล้วในสัมโพธิญาณ จริงอยู่ พระตถาคตทรงข้องแล้ว ติดแล้วในสัมมาสัมโพธิญาณ จำเดิมแต่กาลที่อภินิหารสมบูรณ์ด้วยองค์ ๘ ประการประจวบกัน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าทีปังกรว่า "สัมมาสัมโพธิญาณนี้ อันเราพึงบรรลุ" เสด็จมาโดยมิได้ทรงละความเพียรเพื่อบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โพธิสัตว์ บทว่า โก นุ โข ความว่า อะไรหนอ บทว่า โลโก ได้แก่ สังขารโลก บทว่า อสฺสาโท ได้แก่ สภาพที่น่าเพลิดเพลิน บทว่า อาทีนโว ได้แก่ สภาพที่ไม่น่าเพลิดเพลิน บทว่า ตสฺส มยฺหํ ความว่า แก่เราผู้เป็นโพธิสัตว์อยู่อย่างนั้น บทว่า ฉนฺทราควิโย ฉนฺทราคปฺปหานํ ความว่า ฉันทราคะย่อมถึงความนำออกไป คือย่อมถูกละได้ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างอิงพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงเรียกว่า "ฉันทราคาวินัย ฉันทราคประหาณ" บทว่า อิทํ โลกนิสฺสรณํ ความว่า พระนิพพานนี้ ชื่อว่า โลกนิสสรณะ เพราะออกจากโลก บทว่า ยาวกีวํ ได้แก่ ตลอดกาลเพียงใด บทว่า อพฺภญฺญาสึ ความว่า ได้รู้แล้วด้วยอริยมรรคญาณอันวิเศษ บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ ความว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณด้วยบททั้งสอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น ๒. ปฐมอสฺสาทสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฐมอัสสาทสูตร ๑๐๕. ทุติเย อสฺสาทปริเยสนํ อจรินฺติ อสฺสาทปริเยสนตฺถาย อจรึ. กุโต ปฏฺฐายาติ? สุเมธกาลโต ปฏฺฐาย. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สุทิฏฺโฐติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ๑๐๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ ความว่า ได้เที่ยวไปเพื่อแสวงหาอัสสาทะ บทว่า กุโต ปฏฺฐาย แก้ว่า จำเดิมแต่กาลแห่งสุเมธดาบส บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า สุทิฏฺโฐ ได้แก่ แทงตลอดดีแล้ว พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร ๑๐๗. จตุตฺเถ [Pg.231] สามญฺญตฺถนฺติ จตุพฺพิธํ อริยผลํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สามญฺญตฺเถน วา จตฺตาโร มคฺคา, พฺรหฺมญฺญตฺเถน จตฺตาริ ผลานิ. อิเมสุ ปน จตูสุปิ สุตฺเตสุ ขนฺธโลโกว กถิโต. ๑๐๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยผล ๔ อย่าง บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรค ๔ ด้วยศัพท์ว่า สามัญญัตถะ, กล่าวถึงผล ๔ ด้วยศัพท์ว่า พรหมัญญัตถะ ก็ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ท่านกล่าวถึงขันธโลกเท่านั้น ๕. รุณฺณสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถารุณณสูตร ๑๐๘. ปญฺจมํ อตฺถุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยา? ฉพฺพคฺคิยานํ อนาจาเร. เต กิร คายนฺตา นจฺจนฺตา หสนฺตา วิจรึสุ. ภิกฺขู ทสพลสฺส อาโรจยึสุ. สตฺถา เต ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ โอวาทตฺถาย อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทิตํ. อุมฺมตฺตกนฺติ อุมฺมตฺตกกิริยา. โกมารกนฺติ กุมารเกหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ. ทนฺตวิทํสกหสิตนฺติ ทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปาณึ ปหรนฺตานํ มหาสทฺเทน หสิตํ. เสตุฆาโต คีเตติ คีเต โว ปจฺจยฆาโต โหตุ, สเหตุกํ คีตํ ปชหถาติ ทีเปติ. นจฺเจปิ เอเสว นโย. อลนฺติ ยุตฺตํ. ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตนฺติ เอตฺถ ธมฺโม วุจฺจติ การณํ, เกนจิเทว การเณน ปมุทิตานํ สนฺตานํ. สิตํ สิตมตฺตายาติ ตสฺมึ สิตการเณ สติ ยํ สิตํ กโรถ, ตํ โว สิตมตฺตาย อคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปหฏฺฐาการมตฺตทสฺสนายเยว ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ๑๐๘. สูตรที่ ๕ ท่านตั้งขึ้นโดยอรรถุปบัติ โดยอรรถุปบัติอะไร? คือโดยความประพฤติไม่สมควรของพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น ร้องเพลง เต้นรำ หัวเราะ เที่ยวไป ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระทศพล พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงปรารภสูตรนี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น ในสูตรนั้น บทว่า รุณฺณํ ได้แก่ การร้องไห้ บทว่า อุมฺมตฺตกํ ได้แก่ กิริยาของคนบ้า บทว่า โกมารกํ ได้แก่ กิจที่เด็กๆ พึงทำ บทว่า ทนฺตวิทํสกหสิตํ ได้แก่ การหัวเราะเสียงดังของพวกที่แสดงฟันแล้วตบมือ บทว่า เสตุฆาโต คีเต ความว่า ขอการทำลายปัจจัยจงมีแก่พวกเธอในการขับร้อง, พวกเธอจงละการขับร้องที่มีเหตุ ท่านแสดงความหมายดังนี้ แม้ในการฟ้อนรำ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร ในบทว่า ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตํ นี้ คำว่า ธมฺโม ท่านเรียกว่า เหตุ, (หมายถึง) ของพวกท่านผู้ยินดีแล้วด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า สิตํ สิตมตฺตาย ความว่า เมื่อมีเหตุแห่งการยิ้มนั้น การยิ้มใดที่พวกเธอทำ การยิ้มนั้นสมควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อการยิ้ม คือเพียงเพื่อแสดงอาการร่าเริงโดยการเผยอปลายฟันเท่านั้น ดังนี้ ๖. อติตฺติสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอติตติสูตร ๑๐๙. ฉฏฺเฐ โสปฺปสฺสาติ นิทฺทาย. ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺตีติ ยถา ยถา ปฏิเสวติ, ตถา ตถา รุจฺจติเยวาติ ติตฺติ นาม นตฺถิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สเจ หิ มหาสมุทฺเท อุทกํ สุรา ภเวยฺย, สุราโสณฺโฑ จ มจฺโฉ หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺย, ตสฺส ตตฺถ จรนฺตสฺสปิ สยนฺตสฺสปิ ติตฺติ นาม น ภเวยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสปฺปสฺส ได้แก่ การนอนหลับ บทว่า ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺติ ความว่า บุคคลเสพโดยอาการอย่างใดๆ ก็ย่อมพอใจโดยอาการอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ชื่อว่าความอิ่มย่อมไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ถ้าหากน้ำในมหาสมุทรพึงเป็นสุรา และคนขี้เมาพึงบังเกิดเป็นปลาไซร้, ชื่อว่าความอิ่มก็ไม่พึงมีแก่คนขี้เมานั้น แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่หรือนอนอยู่ในมหาสมุทรนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น ๗. อรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอารักขิตสูตร ๑๑๐. สตฺตเม อวสฺสุตํ โหตีติ ตินฺตํ โหติ. น ภทฺทกํ มรณํ โหตีติ อปาเย ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย น ลทฺธกํ โหติ. กาลกิริยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สุกฺกปกฺเข สคฺเค ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย ภทฺทกํ โหติ [Pg.232] ลทฺธกํ. ตํ ปน เอกนฺเตน โสตาปนฺนาทีนํ ติณฺณํ อริยสาวกานํเยว วฏฺฏติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ๑๑๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อวสฺสุตํ โหติ ความว่า ย่อมเปียกชุ่ม บทว่า น ภทฺทกํ มรณํ โหติ ความว่า ไม่เป็นการตายที่ดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอบาย บทว่า กาลกิริยา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในฝ่ายขาว เป็นการตายที่ดี ได้รับผลดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในสวรรค์ ก็การตายที่ดีนั้น ย่อมสมควรโดยส่วนเดียวแก่พระอริยสาวก ๓ จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้นเท่านั้น เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น ๘. พฺยาปนฺนสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาพยาปันนสูตร ๑๑๑. อฏฺฐเม พฺยาปนฺนนฺติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา ฐิตํ. เสสํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนยเมว. ๑๑๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พฺยาปนฺนํ ได้แก่ (จิต) ที่ละสภาวะปกติแล้วตั้งอยู่ เนื้อความที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเอง ๙. ปฐมนิทานสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปฐมนิทานสูตร ๑๑๒. นวเม นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานํ สมุทยายาติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ ปิณฺฑกรณตฺถาย. โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ. สาวชฺชนฺติ สโทสํ. ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตตีติ ตํ กมฺมํ อญฺเญสมฺปิ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย สํวตฺตติ. น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธายาติ ตํ ปน กมฺมํ วฏฺฏคามิกมฺมานํ นิโรธตฺถาย น สํวตฺตติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานํ สมุทยายาติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยตฺถาย. อิมินา นเยน สพฺพํ อตฺถโต เวทิตพฺพํ. ๑๑๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า นิทานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลภปกตํ ได้แก่ กรรมที่ทำด้วยโลภะ บทว่า สาวชฺชํ ได้แก่ กรรมที่มีโทษ บทว่า ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตติ ความว่า กรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้น คือเพื่อการประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะแม้เหล่าอื่น บทว่า น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธาย ความว่า แต่กรรมนั้นหาเป็นไปเพื่อความดับแห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะไม่ ในฝ่ายขาว บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกรรมที่เป็นไปจากวัฏฏะ พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยนัยนี้ ๑๐. ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาทุติยนิทานสูตร ๑๑๓. ทสเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานเมว. ฉนฺทราคฏฺฐานิเยติ ฉนฺทราคสฺส การณภูเต. อารพฺภาติ อาคมฺม สนฺธาย ปฏิจฺจ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. โย เจตโส สาราโคติ โย จิตฺตสฺส ราโค รชฺชนา รชฺชิตตฺตํ, เอตมหํ สํโยชนํ วทามิ, พนฺธนํ วทามีติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. ตทภินิวตฺเตตีติ ตํ อภินิวตฺเตติ. ยทา วา เตน วิปาโก ญาโต โหติ วิทิโต, ตทา เต เจว ธมฺเม ตญฺจ วิปากํ อภินิวตฺเตติ. อิมินา จ ปเทน วิปสฺสนา กถิตา, ตทภินิวตฺเตตฺวาติ อิมินา มคฺโค. เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวาติ อิมินา จ มคฺโคว. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. ๑๑๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเท่านั้น. บทว่า ฉนฺทราคฏฺฐานิเย ความว่า เป็นเหตุแห่งฉันทราคะ. บทว่า อารพฺภ ความว่า อาศัย, หมายถึง, ปรารภ. บทว่า ฉนฺโท ได้แก่ ตัณหาฉันทะ. บทว่า โย เจตโส สาราโค ความว่า ราคะ ความกำหนัด ความเป็นผู้กำหนัดแห่งจิตใด, เรากล่าวธรรมนั้นว่าเป็นสังโยชน์, กล่าวว่าเป็นเครื่องผูกพัน ดังนี้เป็นเนื้อความ. ในฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่นำออกจากวัฏฏะ. บทว่า ตทภินิวตฺเตติ ความว่า ย่อมยังผลนั้นให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด วิบากอันบุคคลนั้นรู้แล้ว ทราบชัดแล้ว ในกาลนั้น ย่อมยังธรรมเหล่านั้นและวิบากนั้นให้เป็นไป. วิปัสสนา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยบทนี้, มรรค ตรัสไว้ด้วยบทว่า ตทภินิวตฺเตตฺวา นี้. และมรรคนั่นเอง ตรัสไว้ด้วยบทว่า เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวา นี้. บทว่า ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยแทงตลอดกิเลสด้วยมรรคปัญญาพร้อมกับวิปัสสนา. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ. สมฺโพธวคฺโค ปฐโม. สัมโพธวรรคที่ ๑ (๑๒) ๒. อาปายิกวคฺโค (๑๒) ๒. อาปายิกวรรค ๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอาปายิกสูตร ๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.233] ปฐเม อปายํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ อาปายิกา. นิรยํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ เนรยิกา. อิทมปฺปหายาติ อิทํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญตาทึ ปาปธมฺมตฺตยํ อวิชหิตฺวา. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก, เตสํ วา อากปฺปํ อวิชหเนน ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ เอวํปฏิญฺโญ. อนุทฺธํเสตีติ อกฺโกสติ ปริภาสติ โจเทติ. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม เสวนฺตสฺส นตฺถิ โทโส. ปาตพฺยตนฺติ ปิวิตพฺพตํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ นิราสงฺเกน จิตฺเตน ปิปาสิตสฺส ปานียปิวนสทิสํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. ๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อาปายิกา เพราะจักไปสู่อบาย. ชื่อว่า เนรยิกา เพราะจักไปสู่นรก. บทว่า อิทมปฺปหาย ความว่า ไม่ละธรรมอันเป็นบาป ๓ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี เป็นต้น. บทว่า พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ผู้ปลอมเป็นพรหมจารี หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" เพราะไม่ละอากัปกิริยาของคนเหล่านั้น. บทว่า อนุหํเสติ ความว่า ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ย่อมโจท. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษย่อมไม่มีแก่ผู้เสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาตพฺยตํ ได้แก่ ความเป็นของควรดื่ม ความเป็นของควรบริโภค คือความเป็นของควรบริโภคด้วยจิตที่ปราศจากความรังเกียจ เหมือนการดื่มน้ำของผู้กระหาย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะวัฏฏะเท่านั้น. ๒. ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาทุลลภสูตร ๑๑๕. ทุติเย กตญฺญู กตเวทีติ ‘‘อิมินา มยฺหํ กต’’นฺติ เตน กตกมฺมํ ญตฺวา วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ปฏิกรณกปุคฺคโล. ๑๑๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กตญฺญู กตเวที ความว่า เป็นบุคคลผู้กระทำการตอบแทน โดยรู้กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วว่า "ผู้นี้ได้ทำอุปการะแก่เรา" แล้วกระทำให้เป็นที่รู้กันปรากฏชัด. ๓. อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอัปปเมยยสูตร ๑๑๖. ตติเย สุเขน เมตพฺโพติ สุปฺปเมยฺโย. ทุกฺเขน เมตพฺโพติ ทุปฺปเมยฺโย. ปเมตุํ น สกฺโกตีติ อปฺปเมยฺโย. อุนฺนโฬติ อุคฺคตนโฬ, ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. จปโลติ ปตฺตมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน สมนฺนาคโต. มุขโรติ มุขขโร. วิกิณฺณวาโจติ อสญฺญตวจโน. อสมาหิโตติ จิตฺเตกคฺคตารหิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ ภนฺตจิตฺโต ภนฺตคาวิภนฺตมิคสปฺปฏิภาโค. ปากตินฺทฺริโยติ วิวฏินฺทฺริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ๑๑๖. ในสูตรที่ ๓ ชื่อว่า สุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยง่าย. ชื่อว่า ทุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยยาก. ชื่อว่า อปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถจะวัดได้. บทว่า อุนฺนโฬ ได้แก่ ผู้มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น, อธิบายว่า เป็นผู้ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า จปโล ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความกลับกลอกมีการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร ได้แก่ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ ได้แก่ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต ได้แก่ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนโคที่ตื่น หรือเนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย ได้แก่ ผู้มีอินทรีย์เปิด. บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ๔. อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอาเนญชสูตร ๑๑๗. จตุตฺเถ ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ อสฺสาเทติ. ตํ นิกาเมตีติ ตเทว ปตฺเถติ. เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตีติ เตน ฌาเนน ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตตฺร ฐิโตติ ตสฺมึ ฌาเน ฐิโต. ตทธิมุตฺโตติ ตตฺเถว อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อุปปชฺชติ, ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ[Pg.234]. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติอาทิ นิรยาทีหิ อวิปฺปมุตฺตตฺตา อปรปริยายวเสน ตตฺถ คมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํ อกุสลํ อตฺถิ, เยน อนนฺตรํ อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ภควโต ปน สาวโกติ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อญฺญตโร. ตสฺมึเยว ภเวติ ตตฺเถว อรูปภเว. ปรินิพฺพายตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อธิปฺปยาโสติ อธิกปฺปโยโค. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปุถุชฺชนสฺส อุปปตฺติชฺฌานํ กถิตํ, อริยสาวกสฺส ตเทว อุปปตฺติชฺฌานญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานญฺจ กถิตํ. ๑๑๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตทสฺสาเทติ ความว่า ย่อมยินดีฌานนั้น. บทว่า ตํ นิกาเมติ ความว่า ย่อมปรารถนาฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความยินดีด้วยฌานนั้น. บทว่า ตตฺร ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในฌานนั้น. บทว่า ตทธิมุตฺโต ความว่า น้อมใจเชื่อในฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า ตพฺพหุลวิหารี ความว่า เป็นผู้อยู่ด้วยฌานนั้นโดยมาก. บทว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ ความว่า ย่อมเข้าถึงความเป็นสหาย, อธิบายว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกนั้น. คำว่า นิรยมฺปิ คจฺฉติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการไปในนรกนั้นด้วยอำนาจอปรปริยายกรรม เพราะยังไม่พ้นจากนรกเป็นต้น. ก็อกุศลกรรมที่รุนแรงกว่าอุปจารฌาน ซึ่งจะทำให้บังเกิดในอบายในลำดับไป มิได้มีแก่บุคคลนั้น. แต่บทว่า ภควโต สาวโก ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามีองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า ตสฺมึเยว ภเว ความว่า ในอรูปภพนั้นนั่นเทียว. บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ). บทว่า อธิปฺปยาโส ได้แก่ ความเพียรอย่างยิ่ง. บทที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปปัตติฌานของปุถุชน และตรัสอุปปัตติฌานนั้นนั่นแหละและฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาของพระอริยสาวก. ๕. วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาวิปัตติสัมปทาสูตร ๑๑๘. ปญฺจเม สีลวิปตฺตีติ สีลสฺส วิปนฺนากาโร. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหาโยโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สมฺปทาติ ปาริปูริโย. สีลสมฺปทาติ สีลสฺส ปริปุณฺณอเวกลฺลภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน คเหตพฺพํ. ๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สีลวิปตฺติ ได้แก่ อาการที่ศีลวิบัติ. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า นตฺถิ ทินฺนํ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. คำว่า ยิฏฺฐํ ท่านเรียกว่า มหายัญ. บทว่า หุตํ ประสงค์เอาของต้อนรับแขก. ท่านปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ ความว่า แห่งกรรมดีและกรรมชั่ว คือ แห่งกุศลและอกุศล. บทว่า ผลํ วิปาโก ความว่า ท่านกล่าวว่า สิ่งที่เรียกว่าผลหรือวิบากนั้นไม่มี. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก ความว่า โลกนี้ไม่มีแก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก, บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก ความว่า แม้แก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี, ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา ความว่า ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิดนั้นไม่มี. บทว่า สมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์. บทว่า สีลสมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์ไม่บกพร่องแห่งศีล. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อตฺถิ ทินฺนํ เป็นต้น พึงถือเอาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร ๑๑๙. ฉฏฺเฐ อปณฺณโก มณีติ ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสโก. สุคตึ สคฺคนฺติ จาตุมหาราชิกาทีสุ อญฺญตรํ สคฺคํ โลกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิ จาติ อุภยมฺปิ มิสฺสกํ กถิตํ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว. ๑๑๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกบาศก์ที่ประกอบด้วยหน้า ๖ ด้าน. บทว่า สุคตึ สคฺคํ ได้แก่ สวรรค์โลกชั้นใดชั้นหนึ่งในจำพวกจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสทั้งศีลและสัมมาทิฏฐิปนกัน. สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๘. ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาปฐมโสเจยยสูตร ๑๒๑. อฏฺฐเม [Pg.235] โสเจยฺยานีติ สุจิภาวา. กายโสเจยฺยนฺติ กายทฺวาเร สุจิภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โสเจยฺยานิ คือ ความเป็นผู้สะอาด. คำว่า กายโสเจยฺยํ คือ ความเป็นผู้สะอาดในกายทวาร. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็ในสูตร ๔ สูตรเหล่านี้โดยลำดับ ท่านกล่าวถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. ๙. ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสูตรที่ ๒ ว่าด้วยโสเจยยะ ๑๒๒. นวเม อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ. กามจฺฉนฺทนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. คาถาย ปน กายสุจินฺติ กายทฺวาเร สุจึ, กาเยน วา สุจึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นินฺหาตปาปกนฺติ สพฺเพ ปาเป นินฺหาเปตฺวา โธวิตฺวา ฐิตํ. อิมินา สุตฺเตนปิ คาถายปิ ขีณาสโวว กถิโตติ. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า อชฺฌตฺตํ คือ ภายในของตน. คำว่า กามฉนฺทํ คือ กามฉันทนิวรณ์. แม้ในพยาบาทเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนในคาถา คำว่า กายสุจึ คือ ความสะอาดในกายทวาร หรือความสะอาดทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นินฺหาตปาปกํ คือ ผู้ที่ล้าง ชำระบาปทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. ท่านกล่าวว่า ทั้งโดยสูตรนี้และโดยคาถานี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ๑๐. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาโมเนยยสูตร ๑๒๓. ทสเม โมเนยฺยานีติ มุนิภาวา. กายโมเนยฺยนฺติ กายทฺวาเร มุนิภาโว สาธุภาโว ปณฺฑิตภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กายโมเนยฺยนฺติ อิทํ ติวิธกายทุจฺจริตปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ นาม. อปิจ ติวิธํ กายสุจริตมฺปิ กายโมเนยฺยํ, ตถา กายารมฺมณํ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. วจีโมเนยฺเยปิ เอเสว นโย. ๑๒๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า โมเนยฺยานิ คือ ความเป็นมุนี. คำว่า กายโมเนยฺยํ คือ ความเป็นมุนีในกายทวาร ความเป็นคนดี ความเป็นบัณฑิต. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า กายโมเนยยะ คือ การละกายทุจริต ๓ อย่างนี้ ชื่อว่า กายโมเนยยะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้กายสุจริต ๓ อย่าง ก็เป็นกายโมเนยยะ, อีกนัยหนึ่ง ญาณมีกายเป็นอารมณ์ ก็เป็นกายโมเนยยะ, กายปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ก็เป็นกายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ก็เป็นกายโมเนยยะ. แม้ในวจีโมเนยยะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – ยถา อิธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ, เอวํ ตตฺถ วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. มโนโมเนยฺยมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถํ ญตฺวา จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. กายมุนินฺติ กายทฺวาเร มุนึ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, กาเยน วา มุนึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺพปฺปหายินนฺติ ขีณาสวํ. ขีณาสโว หิ สพฺพปฺปหายี นามาติ. ในข้อนี้มีความพิเศษดังนี้ – ในกายโมเนยยะนี้ จตุตถฌานสมาบัติเป็นกายโมเนยยะฉันใด ในวจีโมเนยยะนั้น ทุติยฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร พึงทราบว่าเป็นวจีโมเนยยะฉันนั้น. แม้ในมโนโมเนยยะ ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เหมือนกันว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร เป็นมโนโมเนยยะ. คำว่า กายมุนึ คือ ผู้เป็นมุนี ผู้สูงสุด ผู้บริสุทธิ์ในกายทวาร หรือผู้เป็นมุนีทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ คือ พระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าผู้ละสิ่งทั้งปวงได้. อาปายิกวคฺโค ทุติโย. อาปายิกวรรคที่ ๒ (๑๓) ๓. กุสินารวคฺโค (๑๓) ๓. กุสินารวรรค ๑. กุสินารสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถากุสินารสูตร ๑๒๔. ตติยสฺส [Pg.236] ปฐเม กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. พลิหรเณ วนสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. ตตฺถ กิร ภูตพลิกรณตฺถํ พลึ หรนฺติ, ตสฺมา พลิหรณนฺติ วุจฺจติ. อากงฺขมาโนติ อิจฺฉมาโน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สมฺปวาเรตีติ อลํ อลนฺติ วาจาย เจว หตฺถวิกาเรน จ ปฏิกฺขิปาเปติ. สาธุ วต มายนฺติ สาธุ วต มํ อยํ. คถิโตติ ตณฺหาเคเธน คถิโต. มุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนายเยว มุจฺฉิโต. อชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ปวตฺโต. อนิสฺสรณปญฺโญติ ฉนฺทราคํ ปหาย สํกฑฺฒิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต นิสฺสรณปญฺโญ นาม โหติ, อยํ น ตาทิโส, สจฺฉนฺทราโค ปริภุญฺชตีติ อนิสฺสรณปญฺโญ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปเนตฺถ มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา. ๑๒๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า กุสินารายํ คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. คำว่า พลิหรเณ วนสณฺเฑ คือ ในป่าละเมาะชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า ในที่นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำพลีกรรมไปเพื่อกระทำพลีกรรมแก่ภูต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า พลิหรณะ. คำว่า อากงฺขมาโน คือ เมื่อต้องการ. คำว่า สหตฺถา คือ ด้วยมือของตน. คำว่า สมฺปวาเรติ คือ ย่อมห้ามด้วยวาจาว่า พอแล้ว พอแล้ว และด้วยอาการทางมือ. บทว่า สาธุ วต มายํ พึงตัดบทเป็น สาธุ วต มํ อยํ (แปลว่า) ดีจริงหนอ ที่ท่านผู้นี้...แก่เรา. คำว่า คถิโต คือ ถูกมัดไว้ด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. คำว่า มุจฺฉิโต คือ มัวเมาแล้วด้วยความมัวเมาคือตัณหานั่นเทียว. คำว่า อชฺโฌปนฺโน คือ ถูกตัณหากลืนกิน ทำให้สิ้นสุดแล้วเป็นไป. คำว่า อนิสฺสรณปญฺโญ คือ ผู้บริโภคโดยละและถอนฉันทราคะออกไป ชื่อว่าผู้มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก, ภิกษุนี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่บริโภคพร้อมด้วยฉันทราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก. ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงเนกขัมมวิตกเป็นต้นว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). ๒. ภณฺฑนสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาภัณฑนสูตร ๑๒๕. ทุติเย ปชหึสูติ ปชหนฺติ. พหุลมกํสูติ ปุนปฺปุนํ กโรนฺติ. อิธาปิ ตโย วิตกฺกา มิสฺสกาว กถิตา. ๑๒๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปชหึสุ คือ ย่อมละ. คำว่า พหลมกํสุ คือ ย่อมกระทำบ่อยๆ. แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวิตก ๓ ประการว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกันนั่นเทียว. ๓. โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาโคตมกเจติยสูตร ๑๒๖. ตติเย โคตมเก เจติเยติ โคตมกยกฺขสฺส ภวเน. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ กทาจิ จาปาเล เจติเย, กทาจิ สารนฺทเท, กทาจิ พหุปุตฺเต, กทาจิ โคตมเกติ เอวํ เยภุยฺเยน เทวกุเลสุเยว วิหาสิ. อิมสฺมึ ปน กาเล เวสาลึ อุปนิสฺสาย โคตมกสฺส ยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน วิหาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โคตมเก เจติเย’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อภิญฺญายาห’’นฺติอาทิกํ สุตฺตํ อโวจ. ๑๒๖. ในสูตรที่ ๓ คำว่า โคตมเก เจติเย คือ ในวิมานของโคตมกยักษ์. จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา บางครั้งประทับอยู่ที่จาปาลเจดีย์, บางครั้งที่สารันททเจดีย์, บางครั้งที่พหุปุตตเจดีย์, บางครั้งที่โคตมกเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ โดยส่วนมากพระองค์ประทับอยู่ในเทวสถานทั้งหลายนั่นเทียว. แต่ในกาลนี้ พระองค์อาศัยเมืองเวสาลีประทับอยู่ ณ ที่ตั้งวิมานของโคตมกยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โคตมเก เจติเย". คำว่า เอตทโวจ คือ ได้ตรัสสูตรนี้ซึ่งขึ้นต้นว่า "อภิญฺญายาหํ". อิทญฺจ ภควตา สุตฺตํ อตฺถุปฺปตฺติยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? มูลปริยายอตฺถุปฺปตฺติยํ (ม. นิ. ๑.๑ อาทโย). สมฺพหุลา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา อตฺตนา [Pg.237] อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ นิสฺสาย ชานนมทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมสฺสวนคฺคํ น คจฺฉนฺติ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, โน อญฺญาต’’นฺติ. ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ. สตฺถา เต ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา มุขปฏิญฺญํ คเหตฺวา มูลปริยายํ เทเสสิ. เต ภิกฺขู เทสนาย เนว อาคตฏฺฐานํ, น คตฏฺฐานํ อทฺทสํสุ. อปสฺสนฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘มยฺหํ กถา นิยฺยาตี’ติ มุขสมฺปตฺตเมว กเถตี’’ติ จินฺตยึสุ. สตฺถา เตสํ มนํ ชานิตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิ. และพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้โดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง. ถามว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องมูลปริยายสูตร (ม. นิกาย. ๑/๑ เป็นต้น). ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวชจำนวนมาก อาศัยพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ก่อให้เกิดความมัวเมาในการรู้ขึ้นแล้ว จึงไม่ไปยังที่ฟังธรรมเบื้องหน้า (ด้วยคิดว่า) "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัส ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้ว ไม่ใช่เรื่องที่ไม่รู้". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระตถาคต. พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงให้พวกเธอยอมรับด้วยวาจาแล้ว จึงทรงแสดงมูลปริยายสูตร. ภิกษุเหล่านั้นไม่เห็นทั้งที่มาและที่ไปแห่งเทศนา. เมื่อไม่เห็น จึงคิดว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่า 'ธรรมกถาของเราเป็นนิยยานิกธรรม' ดังนี้แล้ว ก็ตรัสแต่เพียงเรื่องที่มาถึงปากเท่านั้น". พระศาสดาทรงทราบความคิดของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงทรงปรารภพระสูตรนี้. ตตฺถ อภิญฺญายาติ ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, พาวีสตินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ สจฺจานิ, นว เหตู, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต เจตนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต จิตฺตานี’’ติ ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา, ตถา – ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน เต เต ธมฺเม ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขเมว กตฺวาติ อตฺโถ. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปจฺจยํ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรเณน สปฺปาฏิหาริยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปาฏิหาริยํ. อลญฺจ ปน โวติ ยุตฺตญฺจ ปน ตุมฺหากํ. ตุฏฺฐิยาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตีณิ รตนานิ คุณโต อนุสฺสรนฺตานํ ตุมฺหากํ ยุตฺตเมว ตุฏฺฐึ กาตุนฺติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญายา ความว่า รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วว่า “เหล่านี้คือขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, สัจจะ ๔, เหตุ ๙, ผัสสะ ๗, เวทนา ๗, เจตนา ๗, สัญญา ๗, จิต ๗” ฉันใด, ฉันนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔” รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า สนิทานํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปัจจัยเท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปัจจัย. บทว่า สปฺปาฏิหาริยํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปาฏิหาริย์ คือกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกได้เท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์. บทว่า อลญฺจ ปน โว ความว่า ก็สมควรแล้วแก่ท่านทั้งหลาย. บทว่า ตุฏฺฐิยา ความว่า สมควรแล้วที่จะทำความยินดีแก่ท่านทั้งหลายผู้ตามระลึกถึงพระรัตนตรัย ๓ โดยคุณว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว”. ในสองบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อกมฺปิตฺถาติ ฉหิ อากาเรหิ อกมฺปิตฺถ. เอวรูโป หิ ปถวิกมฺโป โพธิมณฺเฑปิ อโหสิ. โพธิสตฺเต กิร ทกฺขิณทิสาภาเคน โพธิมณฺฑํ อภิรุฬฺเห ทกฺขิณทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, อุตฺตรภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปจฺฉิมทิสํ คเต ปจฺฉิมภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, ปาจีนภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. อุตฺตรทิสํ คเต อุตฺตรทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ทกฺขิณทิสาภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปาจีนทิสํ คเต ปาจีนทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ปจฺฉิมภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. โพธิรุกฺโขปิ สกึ เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, สกึ อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เอวํ ฉหิ อากาเรหิ จกฺกวาฬสหสฺสี มหาปถวี อกมฺปิตฺถ. บทว่า อกมฺปิตฺถ คือ หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง. ได้ยินว่า แผ่นดินไหวเห็นปานนี้ ได้มีแล้วแม้ที่โพธิมณฑล. กล่าวคือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยส่วนแห่งทิศใต้ ส่วนแห่งทิศใต้ได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศเหนือลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันตก ส่วนแห่งทิศตะวันตกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันออกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศเหนือ ส่วนแห่งทิศเหนือได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศใต้ลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันออก ส่วนแห่งทิศตะวันออกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันตกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. แม้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ก็เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่างครั้งหนึ่ง, เป็นประดุจว่าลอยขึ้นกระทบภวัคคพรหมครั้งหนึ่ง. แม้ในวันนั้น มหาปฐพีอันมีจักรวาลพันหนึ่งเป็นที่สุด ก็ได้หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง อย่างนี้. ๔. ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาภรุณฑุกาลามสูตร ๑๒๗. จตุตฺเถ [Pg.238] เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. อนฺวาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. นาทฺทสาติ กึ การณา น อทฺทส? อยํ กิร ภรณฺฑุ กาลาโม สกฺยานํ อคฺคปิณฺฑํ ขาทนฺโต วิจรติ. ตสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺตกาเล เอกา ธมฺมเทสนา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา ภควา เอวํ อธิฏฺฐาสิ, ยถา อญฺโญ อาวสโถ น ปญฺญายิตฺถ. ตสฺมา น อทฺทส. ปุราณสพฺรหฺมจารีติ โปราณโก สพฺรหฺมจารี. โส กิร อาฬารกาลามกาเล ตสฺมึเยว อสฺสเม อโหสิ, ตํ สนฺธาเยวมาห. สนฺถรํ ปญฺญาเปหีติ สนฺถริตพฺพํ สนฺถราหีติ อตฺโถ. สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวาติ กปฺปิยมญฺจเก ปจฺจตฺถรณํ ปญฺญาเปตฺวา. กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปตีติ เอตฺถ ปริญฺญา นาม สมติกฺกโม, ตสฺมา กามานํ สมติกฺกมํ ปฐมชฺฌานํ ปญฺญาเปติ. น รูปานํ ปริญฺญนฺติ รูปานํ สมติกฺกมภูตํ อรูปาวจรสมาปตฺตึ น ปญฺญาเปติ. น เวทนานํ ปริญฺญนฺติ เวทนานํ สมติกฺกมํ นิพฺพานํ น ปญฺญาเปติ. นิฏฺฐาติ คติ นิปฺผตฺติ. อุทาหุ ปุถูติ อุทาหุ นานา. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เกวลกปฺปํ คือ ตลอดกัปทั้งสิ้น. บทว่า อนฺวาหิณฺฑนฺโต คือ เที่ยวไปอยู่. บทว่า นาทฺทสา ความว่า ไม่เห็นแล้ว เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภรุณฑุกาลามะนี้ เที่ยวฉันบิณฑบาตชั้นเลิศของพวกศากยะ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เมื่อเราถึงที่อยู่ของเขา ธรรมเทศนาหนึ่งจักเกิดขึ้น” จึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ คือ ไม่ให้ที่พักอื่นปรากฏ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เห็น. บทว่า ปุราณสพฺรหฺมจารี คือ สพรหมจารีคนเก่า. ได้ยินว่า ผู้นั้นได้อยู่ในอาศรมนั้นเองในสมัยของอาฬารดาบส กาลามโคตร, พระองค์ทรงหมายถึงผู้นั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปหิ ความว่า ท่านจงปูลาดสิ่งที่ควรปูลาด. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวา คือ ปูลาดเครื่องปูนอนบนเตียงน้อยที่สมควร. ในบทว่า กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ นี้, คำว่า ปริญญา ชื่อว่า การก้าวล่วง, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงบัญญัติปฐมฌานอันเป็นการก้าวล่วงกามทั้งหลาย. บทว่า น รูปานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอรูปาวจรสมาบัติอันเป็นการก้าวล่วงรูปทั้งหลาย. บทว่า น เวทนานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัตินิพพานอันเป็นการก้าวล่วงเวทนาทั้งหลาย. บทว่า นิฏฺฐา คือ ความถึง, ความสำเร็จ. บทว่า อุทาหุ ปุถู คือ หรือว่า ต่างกัน. ๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาหัตถกสูตร ๑๒๘. ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ๑๒๘. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, อนุโมทนายิ่ง เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว, ปฐมยามผ่านไปแล้ว, ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด” ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในบาลีเป็นต้นว่า “บุคคลนี้เป็นผู้งามกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้” ปรากฏในอรรถว่า งาม. ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) – “ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว” เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน สุนฺทเร. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ [Pg.239] เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวิ, อิฏฺฐวณฺณา มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ. ในคาถาเป็นต้น (อย่างนี้) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนายิ่ง. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่า งาม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา คือ ในราตรีที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง, ส่วน วัณณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ (ตระกูล), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ” ปรากฏในอรรถว่า ผิว. ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคุณวรรณนาของพระสมณโคดมเมื่อไร” ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้มีอยู่” ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ตระกูล). ในบาลีเป็นต้นว่า “ก็เพราะเหตุไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น” ปรากฏในอรรถว่า เหตุ. ในบาลีเป็นต้นว่า “เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่” ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า “ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง” ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ. ในบาลีเป็นต้นว่า “รูป กลิ่น รส โอชา” ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ. วัณณศัพท์นั้น ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า ผิว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา คือ มีผิวพรรณงามยิ่ง, มีวรรณะอันน่าปรารถนา, มีวรรณะอันน่าพอใจ. เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยาพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปน อนวเสสตา อตฺโถติ อธิปฺเปตา. ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, และปราศจาก เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ” (พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺติ” (ชาวแคว้นอังคะและมคธะโดยมาก จักนำของเคี้ยวของฉันอันมีมากเข้าไปเฝ้า) มีอรรถว่า โดยมาก. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วน) มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา” (ท่านผู้มีอายุนี้มีเพียงศรัทธาเท่านั้นหนอ) มีอรรถว่า ไม่ยิ่ง. ในบทเป็นต้นว่า “อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยะนามสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง) มีอรรถว่า มั่นคง. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจติ” (ผู้มีธรรมอันอยู่จบแล้ว ปราศจากกิเลส เรียกว่า อุตตมบุรุษ) มีอรรถว่า ปราศจาก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๑) ปญฺญตฺติ[Pg.240]. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘; วิ. ว. ๑๐๙๔) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ อตฺโถ. ส่วนกัปปศัพท์นี้ มีหลายอรรถ คือ ความเชื่อ, โวหาร, กาล, บัญญัติ, การตัด, การกำหนด, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส” (คำของพระโคดมผู้เจริญนั้น ควรเชื่อสนิท เหมือนคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ความเชื่อ. ในบทเป็นต้นว่า “อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง) มีอรรถว่า โวหาร. ในบทเป็นต้นว่า “เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามิ” (เราอยู่เป็นนิตย์ตลอดกาล) มีอรรถว่า กาล. ในบทเป็นต้นว่า “อิจฺจายสฺมา กปฺโป” (ท่านผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ) มีอรรถว่า บัญญัติ. ในบทเป็นต้นว่า “อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู” (ผู้ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแล้ว) มีอรรถว่า การตัด. ในบทเป็นต้นว่า “กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป” (ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร) มีอรรถว่า การกำหนด. ในบทเป็นต้นว่า “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีเลศที่จะนอน) มีอรรถว่า เลศ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา” (ยังป่าเวฬุวันให้สว่างทั่วทั้งหมด) มีอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ มีอรรถว่า (ยัง) พระเชตวันโดยรอบไม่มีส่วนเหลือ. โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา. วาลุกายาติ สณฺหาย วาลุกาย. น สณฺฐาตีติ น ปติฏฺฐาติ. โอฬาริกนฺติ พฺรหฺมเทวตาย หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานกาเล อตฺตภาโว โอฬาริโก มาเปตุํ วฏฺฏติ ปถวี วา, ตสฺมา เอวมาห. ธมฺมาติ อิมินา ปุพฺเพ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ทสฺเสติ. นปฺปวตฺติโน อเหสุนฺติ สชฺฌายมูฬฺหกา วาจา ปริหีนาเยว อเหสุํ. อปฺปฏิวาโนติ อนิวตฺโต อนุกฺกณฺฐิโต. บทว่า โอภาเสตฺวา คือ แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี. บทว่า วาลุกาย คือ บนกองทรายอันละเอียด. บทว่า น สณฺฐาติ คือ ย่อมไม่ตั้งอยู่. บทว่า โอฬาริกํ คือ เพราะว่า ในกาลที่พรหมเทวดาจะประดิษฐานบนแผ่นดิน ควรเนรมิตอัตภาพที่หยาบ หรือแผ่นดิน (ก็ควร) เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้. ด้วยบทว่า ธมฺมา นี้ ทรงแสดงพุทธวจนะที่ทรงเรียนมาแล้วในกาลก่อน. บทว่า นปฺปวตฺติโน อเหสุํ คือ วาจาที่มีการสาธยายเป็นมูลได้เสื่อมไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อปฺปฏิวาโน คือ ไม่ถอยกลับ ไม่รังเกียจ. ทสฺสนสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทสฺสนสฺส. อุปฏฺฐานสฺสาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานสฺส. อธิสีลนฺติ ทสวิธํ สีลํ. ตญฺหิ ปญฺจสีลํ อุปาทาย อธิสีลนฺติ วุจฺจติ. อวิหํ คโตติ อวิหพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโตสฺมีติ ทสฺเสติ. บทว่า ทสฺสนสฺส คือ แก่การเห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อุปฏฺฐานสฺส คือ แก่การอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. บทว่า อธิสีลํ คือ ศีล ๑๐ อย่าง. เพราะว่า ศีลนั้นอาศัยศีล ๕ จึงเรียกว่า อธิศีล. บทว่า อวิหํ คโต คือ แสดงว่า เราเกิดแล้วในอวิหาพรหมโลก. ๖. กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถากฏุวิยสูตร ๑๒๙. ฉฏฺเฐ โคโยคปิลกฺขสฺมินฺติ คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐาเน อุฏฺฐิตปิลกฺขสฺส สนฺติเก. ริตฺตสฺสาทนฺติ ฌานสุขาภาเวน ริตฺตสฺสาทํ. พาหิรสฺสาทนฺติ กามคุณสุขวเสน พาหิรสฺสาทํ. กฏุวิยนฺติ อุจฺฉิฏฺฐํ. อามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน วิสฺสคนฺเธน. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ. มกฺขิกาติ กิเลสมกฺขิกา. นานุปติสฺสนฺตีติ อุฏฺฐาย น อนุพนฺธิสฺสนฺติ. นานฺวาสฺสวิสฺสนฺตีติ อนุพนฺธิตฺวา น ขาทิสฺสนฺติ. สํเวคมาปาทีติ โสตาปนฺโน ชาโต. ๑๒๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โคโยคปิลกฺขสฺมึ คือ ในสำนักของต้นไทรที่ขึ้นอยู่ในที่เป็นที่ซื้อขายโค. บทว่า ริตฺตสฺสาทํ คือ มีรสว่างเปล่า เพราะไม่มีฌานสุข. บทว่า พาหิรสฺสาทํ คือ มีรสภายนอก ด้วยอำนาจแห่งกามคุณสุข. บทว่า กฏุวิยํ คือ ของเดน. บทว่า อามคนฺเธน คือ ด้วยกลิ่นคาว คือ โกธะ. บทว่า อวสฺสุตํ คือ เปียกชุ่ม. บทว่า มกฺขิกา คือ แมลงวันคือกิเลส. บทว่า นานุปติสฺสนฺติ คือ ลุกขึ้นแล้ว จักไม่ติดตามไป. บทว่า นานฺวาสฺสวิสฺสนฺติ คือ ติดตามไปแล้ว จักไม่กัดกิน. บทว่า สํเวคมาปาทิ คือ ได้เป็นพระโสดาบัน. กฏุวิยกโตติ อุจฺฉิฏฺฐกโต. อารกา โหตีติ ทูเร โหติ. วิฆาตสฺเสว ภาควาติ ทุกฺขสฺเสว ภาคี. จเรตีติ จรติ คจฺฉติ. ทุมฺเมโธติ ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ, คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตเม วฏฺฏเมว ภาสิตํ. บทว่า กฏุวิยกโต คือ ทำให้เป็นของเดน. บทว่า อารกา โหติ คือ ย่อมอยู่ไกล. บทว่า วิฆาตสฺเสว ภาควา คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์นั่นเทียว. บทว่า จเรติ คือ ย่อมเที่ยวไป ย่อมไป. บทว่า ทุมฺเมโธ คือ ผู้มีปัญญาทราม. ในสูตรนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย ตรัสไว้ทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะ. ในสูตรที่ ๗ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น. ๘. ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาทุติยานุรุทธสูตร ๑๓๑. อฏฺฐเม [Pg.241] อิทํ เต มานสฺมินฺติ อยํ เต นววิเธน วฑฺฒิตมาโนติ อตฺโถ. อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว อุทฺธจฺจํ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว. อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว กุกฺกุจฺจํ. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อิทํ เต มานสฺมึ มีอรรถว่า นี้คือมานะของท่านที่เจริญขึ้นโดย ๙ ประการ. บทว่า อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ คือ นี้คืออุทธัจจะของท่าน ได้แก่ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต. บทว่า อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ คือ นี้คือความรำคาญใจของท่าน. ๙. ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปฏิฉันนสูตร ๑๓๒. นวเม อาวหนฺตีติ นิยฺยนฺติ. ปฏิจฺฉนฺโน อาวหตีติ ปฏิจฺฉนฺโนว หุตฺวา นิยฺยาติ. วิวโฏ วิโรจตีติ เอตฺถ เอกโต อุภโต อตฺตโต สพฺพตฺถกโตติ จตุพฺพิธา วิวฏตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ เอกโต วิวฏํ นาม อสาธารณสิกฺขาปทํ. อุภโต วิวฏํ นาม สาธารณสิกฺขาปทํ. อตฺตโต วิวฏํ นาม ปฏิลทฺธธมฺมคุโณ. สพฺพตฺถกวิวฏํ นาม เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาวหนฺติ คือ ย่อมนำไป. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน อาวหติ คือ เป็นผู้ปกปิดแล้วนั่นเทียว ย่อมนำไป. ในบทว่า วิวโฏ วิโรจติ นี้ พึงทราบความเปิดเผย ๔ อย่าง คือ โดยส่วนเดียว, โดยสองส่วน, โดยอรรถ, และโดยทั้งหมด. ในบรรดาความเปิดเผย ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า เปิดเผยโดยส่วนเดียว ได้แก่ อสาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยสองส่วน ได้แก่ สาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยอรรถ ได้แก่ คุณแห่งธรรมที่ได้บรรลุแล้ว. ชื่อว่า เปิดเผยโดยทั้งหมด ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. ๑๐. เลขสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาเลขสูตร ๑๓๓. ทสเม อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ นิรนฺตรํ. อาคาฬฺเหนาติ คาฬฺเหน กกฺขเฬน. ผรุเสนาติ ผรุสวจเนน. คาฬฺหํ กตฺวา ผรุสํ กตฺวา วุจฺจมาโนปีติ อตฺโถ. อมนาเปนาติ มนํ อนลฺลียนฺเตน อวฑฺฒนฺเตน. สนฺธิยติเมวาติ ฆฏิยติเยว. สํสนฺทติเมวาติ นิรนฺตโรว โหติ. สมฺโมทติเมวาติ เอกีภาวเมว คจฺฉติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ๑๓๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิณฺหํ คือ เนืองๆ ไม่ขาดสาย. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ อย่างมั่นคง อย่างแข็งกระด้าง. บทว่า ผรุเสน คือ ด้วยวาจาหยาบคาย. อรรถว่า แม้ถูกกล่าวอย่างมั่นคง อย่างหยาบคาย. บทว่า อมนาเปน คือ อันไม่เป็นที่พอใจ ไม่ทำให้ใจเจริญ. บทว่า สนฺธิยติเมว คือ ย่อมติดต่อกันนั่นเทียว. บทว่า สํสนฺทติเมว คือ ย่อมต่อเนื่องกันนั่นเทียว. บทว่า สโมทติเมว คือ ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนั่นเทียว. ที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. กุสินารวคฺโค ตติโย. กุสินารวรรคที่ ๓ (๑๔) ๔. โยธาชีววคฺโค (๑๔) ๔. โยธาชีววรรค ๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร ๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม ยุทฺธํ อุปชีวตีติ โยธาชีโว. ราชารโหติ รญฺโญ อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคปริโภโค. องฺคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ หตฺโถ วิย ปาโท วิย จ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพตฺตา องฺคนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ทูเร ปาตี โหตีติ อุทเก อุสภมตฺตํ[Pg.242], ถเล อฏฺฐุสภมตฺตํ, ตโต วา อุตฺตรินฺติ ทูเร กณฺฑํ ปาเตติ. ทุฏฺฐคามณิอภยสฺส หิ โยธาชีโว นวอุสภมตฺตํ กณฺฑํ ปาเตสิ, ปจฺฉิมภเว โพธิสตฺโต โยชนปฺปมาณํ. อกฺขณเวธีติ อวิราธิตเวธี, อกฺขณํ วา วิชฺชุ วิชฺชนฺตริกาย วิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. มหโต กายสฺส ปทาเลตาติ เอกโตพทฺธํ ผลกสตมฺปิ มหึสจมฺมสตมฺปิ องฺคุฏฺฐปมาณพหลํ โลหปฏฺฏมฺปิ จตุรงฺคุลพหลํ อสนปทรมฺปิ วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรปทรมฺปิ ทีฆนฺเตน วาลิกสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เนตํ มมาติอาทิ ตณฺหามานทิฏฺฐิปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺมา เหตุนา การเณน สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสติ. ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ. ๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ชื่อว่า โยธาชีวะ เพราะอาศัยการรบเลี้ยงชีพ บทว่า ราชาโห ได้แก่ สมควรแก่พระราชา บทว่า ราชภอกฺโค ได้แก่ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา บทว่า อํคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงการนับว่าเป็นองค์อวัยวะ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องปรารถนาอย่างแน่นอน เหมือนมือและเท้า บทว่า ทูเร ปาตี โหติ ความว่า ย่อมยิงลูกศรให้ตกไปไกล ในน้ำประมาณ ๑ อุสภ บนบกประมาณ ๘ อุสภ หรือไกลกว่านั้น จริงอยู่ นักรบของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยได้ยิงลูกศรไปตกไกลประมาณ ๙ อุสภ, พระโพธิสัตว์ในปัจฉิมภพ (ยิงได้) ประมาณ ๑ โยชน์ บทว่า อกฺขณเวธี ได้แก่ ผู้ยิงไม่พลาด หรืออีกนัยหนึ่ง สามารถยิงได้ในระหว่างสายฟ้าแลบ บทว่า มหโต กายสฺส ปทาเลตา ความว่า สามารถยิงทะลุแผ่นกระดาน ๑๐๐ แผ่นที่มัดรวมกัน, หนังกระบือ ๑๐๐ แผ่น, แผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว, ไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว, ไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ หรือเกวียนบรรทุกทรายโดยยาวก็ได้ คำเป็นต้นว่า ยํ กิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำเป็นต้นว่า เนตํ มม ตรัสไว้โดยนัยปฏิเสธตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาร่วมกับวิปัสสนา โดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย บทว่า ปทาเลติ ความว่า ย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค ๒. ปริสาสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปริสาสูตร ๑๓๕. ทุติเย อุกฺกาจิตวินีตาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา วินีตา ทุพฺพินีตปริสา. ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ ปุจฺฉิตฺวา วินีตา สุวินีตปริสา. ยาวตาวินีตาติ ปมาณวเสน วินีตา, ปมาณํ ญตฺวา วินีตปริสาติ อตฺโถ. ‘‘ยาวตชฺฌา’’ติ ปาฬิยา ปน ยาว อชฺฌาสยาติ อตฺโถ, อชฺฌาสยํ ญตฺวา วินีตปริสาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยํ อุตฺตานเมว. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุกฺกาจิตวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยไม่ต้องสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ยาก บทว่า ปฏิปุจฺฉาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยการสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ง่าย บทว่า ยาวตาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยประมาณ ความว่า บริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้ประมาณ ส่วนในบาลีว่า "ยาวตชฺฌา" มีความหมายว่า ตราบเท่าที่อัธยาศัย คือกล่าวได้ว่า เป็นบริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้อัธยาศัย สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๔. อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอุปปาทาสูตร ๑๓๗. จตุตฺเถ ธมฺมฏฺฐิตตาติ สภาวฏฺฐิตตา. ธมฺมนิยามตาติ สภาวนิยามตา. สพฺเพ สงฺขาราติ จตุภูมกสงฺขารา. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ทุกฺขาติ สมฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา. อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ ลกฺขณานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ. ๑๓๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ธมฺมฏฺฐิตตา ได้แก่ ความตั้งอยู่โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมนิยามตา ได้แก่ ความแน่นอนโดยสภาวะ บทว่า สพฺเพ สงฺขารา ได้แก่ สังขารในภูมิ ๔ บทว่า อนิจฺจา ความว่า ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี บทว่า ทุกฺขา ความว่า ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะมีความหมายว่าถูกบีบคั้น บทว่า อนตฺตา ความว่า ชื่อว่าเป็นอนัตตา เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ จึงตรัสลักษณะ ๓ ประการระคนกัน ๕. เกสกมฺพลสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาเกสกัมพลสูตร ๑๓๘. ปญฺจเม ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ, ตนฺเตหิ วายิตวตฺถานีติ อตฺโถ. เกสกมฺพโลติ มนุสฺสเกเสหิ วายิตกมฺพโล[Pg.243]. ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานนฺติ อิทมฺปิ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ. ปฏิกิฏฺโฐติ ปจฺฉิมโก ลามโก. โมฆปุริโสติ ตุจฺฉปุริโส. ปฏิพาหตีติ ปฏิเสเธติ. ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ กุมินํ โอฑฺเฑยฺย. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ ความว่า ผ้าที่ทอด้วยเครื่องทอ บทว่า เกสกมฺพโล ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทอด้วยผมของมนุษย์ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานํ นี้ก็เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ บทว่า ปฏิกิฏฺโฐ ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม บทว่า โมฆปุริโส ได้แก่ บุรุษเปล่า บทว่า ปฏิพาหติ ได้แก่ ห้าม, ปฏิเสธ บทว่า ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ ได้แก่ พึงดักลอบ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๘. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร ๑๔๑. อฏฺฐเม อสฺสขฬุงฺโกติ อสฺสโปโต. อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามีติ อยมสฺส ญาณชโวติ วทามิ. อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามีติ อยมสฺส คุณวณฺโณติ วทามิ. อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมินฺติ อยมสฺส อุจฺจภาโว ปริมณฺฑลภาโวติ วทามีติ. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสฺสขฬุงฺโก ได้แก่ ลูกม้า บทว่า อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความเร็วคือญาณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นวรรณะคือคุณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมึ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความสูงและความสมส่วนของบุรุษนั้น ๙. อสฺสปรสฺสสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอัสสปรัสสสูตร ๑๔๒. นวเม อสฺสปรสฺเสติ อสฺเสสุ ปรสฺเส. ปุริสปรสฺเสติ ปุริเสสุ ปรสฺเส, ปุริสปุริเสติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ มคฺคผลานิ กถิตานิ. ตตฺถ อยํ ตีหิ มคฺเคหิ ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. ๑๔๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสฺสปรสฺเส ได้แก่ ม้าตัวอื่นในบรรดาม้าทั้งหลาย บทว่า ปุริสปรสฺเส ได้แก่ บุรุษอื่นในบรรดาบุรุษทั้งหลาย ความว่า บุรุษต่อบุรุษ ในสูตรนี้ ตรัสมรรคผล ๓ ประการ ในบรรดามรรคผลเหล่านั้น พึงทราบว่า บุรุษนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรค ๓ ๑๐. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอัสสาชานียสูตร ๑๔๓. ทสเม ภทฺเรติ ภทฺทเก. อสฺสาชานีเยติ การณาการณํ ชานนเก อสฺเส. ปุริสาชานีเยสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลํ กถิตํ. ตตฺรายํ อรหตฺตมคฺเคน ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. ๑๔๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภทฺเท ได้แก่ ม้าที่ดี บทว่า อสฺสาชานีเย ได้แก่ ม้าที่รู้เหตุและมิใช่เหตุ แม้ในบุรุษอาชาไนย ก็นัยนี้เช่นกัน ในสูตรนี้ ตรัสอรหัตตผล ในอรหัตตผลนั้น พึงทราบว่า บุรุษอาชาไนยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยอรหัตตมรรค ๑๑. ปฐมโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาปฐมโมรนิวาปสูตร ๑๔๔. เอกาทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺโฐ, อกุปฺปนิฏฺโฐ ธุวนิฏฺโฐติ อตฺโถ. เสสํ สทิสเมว. ๑๔๔. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ ความว่า มีนิพพานเป็นที่สุดอันก้าวล่วงที่สุด, มีนิพพานเป็นที่สุดอันไม่กำเริบ, มีนิพพานเป็นที่สุดอันยั่งยืน ที่เหลือเหมือนกัน ๑๒. ทุติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา ๑๒. อรรถกถาทุติยโมรนิวาปสูตร ๑๔๕. ทฺวาทสเม อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ อิชฺฌนกปาฏิหาริเยน. อาเทสนาปาฏิหาริเยนาติ อาทิสิตฺวา อปทิสิตฺวา กถนอนุกถนกถาปาฏิหาริเยน. ๑๔๕. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือความสำเร็จ บทว่า อาเทสนาปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือการกล่าว การกล่าวตาม คือการชี้แจงแสดงแล้ว ๑๓. ตติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา ๑๓. อรรถกถาตติยโมรนิวาปสูตร ๑๔๖. เตรสเม [Pg.244] สมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺตตฺถาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาญาเณนาติ ผลญาเณน. สมฺมาวิมุตฺติยาติ เสเสหิ ผลสมาปตฺติธมฺเมหิ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ ขีณาสโวว กถิโตติ. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๑๓ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา ได้แก่ ด้วยสัมมาทิฏฐิเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุผลสมาบัติ บทว่า สมฺมาญาเณน ได้แก่ ด้วยผลญาณ บทว่า สมฺมาวิมุตฺติยา ได้แก่ ด้วยธรรมคือผลสมาบัติที่เหลือ ในสูตรทั้ง ๓ นี้ ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น โยธาชีววคฺโค จตุตฺโถ. โยธาชีววรรคที่ ๔ (๑๕) ๕. มงฺคลวคฺโค (๑๕) ๕. มังคลวรรค ๑-๙. อกุสลสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๙. อรรถกถาอกุสลสูตร เป็นต้น ๑๔๗-๑๕๕. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา ฐปิโต. ทุติเย สาวชฺเชนาติ สโทเสน. ตติเย วิสเมนาติ สปกฺขลเนน. สเมนาติ อปกฺขลเนน. จตุตฺเถ อสุจินาติ คูถสทิเสน อปริสุทฺเธน อเมชฺเฌน. สุจินาติ ปริสุทฺเธน เมชฺเฌน. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานาเนว. ๑๔๗-๑๕๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า เหมือนถูกนำมาวางไว้ ในสูตรที่ ๒ บทว่า สาวชฺเชน ได้แก่ มีโทษ ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิสเมน ได้แก่ มีความผิดพลาด บทว่า สเมน ได้แก่ ไม่มีความผิดพลาด ในสูตรที่ ๔ บทว่า อสุจินา ได้แก่ ไม่สะอาด ไม่บริสุทธิ์ เหมือนของไม่สะอาด บทว่า สุจินา ได้แก่ สะอาด บริสุทธิ์ สูตรตั้งแต่ที่ ๕ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๑๐. ปุพฺพณฺหสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาปุพพัณหสูตร ๑๕๖. ทสเม สุนกฺขตฺตนฺติอาทีสุ ยสฺมึ ทิวเส ตโย สุจริตธมฺมา ปูริตา โหนฺติ, โส ทิวโส ลทฺธนกฺขตฺตโยโค นาม, เตนสฺส สทา สุนกฺขตฺตํ นาม โหตีติ วุจฺจติ. สฺเวว ทิวโส กตมงฺคโล นาม โหติ, เตนสฺส สทา สุมงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ปภาตมฺปิสฺส สทา สุปฺปภาตเมว, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตเมว, ขโณปิ สุกฺขโณว, มุหุตฺโตปิ สุมุหุตฺโตว. เอตฺถ จ ทสจฺฉรปมาโณ กาโล ขโณ นาม, เตน ขเณน ทสกฺขโณ กาโล ลโย นาม, เตน ลเยน จ ทสลโย กาโล ขณลโย นาม, เตน ทสคุโณ มุหุตฺโต นาม, เตน ทสคุโณ ขณมุหุตฺโต นามาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจาริสูติ ยสฺมึ ทิวเส ตีณิ สุจริตานิ ปูริตานิ, ตทาสฺส เสฏฺฐจารีสุ ทินฺนทานํ สุยิฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.245]. ปทกฺขิณํ กายกมฺมนฺติ ตํ ทิวสํ เตน กตํ กายกมฺมํ วฑฺฒิกายกมฺมํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปทกฺขิณานิ กตฺวานาติ วฑฺฒิยุตฺตานิ กายกมฺมาทีนิ กตฺวา. ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณติ ปทกฺขิเณ วฑฺฒิอตฺเถเยว ลภติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. ๑๕๖. ในสูตรที่ 10 ในบทว่า สุนกฺขตฺตํ เป็นต้น ในวันใด สุจริตธรรม 3 ประการบริบูรณ์ วันนั้นชื่อว่าประกอบด้วยนักษัตรที่ได้แล้ว (ฤกษ์ดี) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีฤกษ์ดีเสมอ วันนั้นนั่นเทียวชื่อว่ามีมงคลอันกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นมีมงคลดีเสมอ แม้รุ่งเช้าของผู้นั้นก็เป็นรุ่งเช้าที่ดีเสมอ แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นที่ดี แม้ขณะก็เป็นขณะที่ดี แม้มุหุตก็เป็นมุหุตที่ดี และในคำเหล่านั้น กาลมีประมาณเท่า 10 ลัดนิ้วมือ ชื่อว่า ขณะ, กาลมีประมาณ 10 ขณะนั้น ชื่อว่า ลยะ, กาลมีประมาณ 10 ลยะนั้น ชื่อว่า ขณะลยะ, 10 เท่าของขณะลยะนั้น ชื่อว่า มุหุต, 10 เท่าของมุหุตนั้น ชื่อว่า ขณะมุหุต พึงทราบการจำแนกนี้ ในบทว่า สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในวันใด สุจริต 3 ประการบริบูรณ์ เมื่อนั้น ทานที่ผู้นั้นถวายในท่านผู้มีจรรยาอันประเสริฐ ชื่อว่าบูชาดีแล้ว ในบทว่า ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ ความว่า กายกรรมที่ผู้นั้นทำในวันนั้น ชื่อว่าเป็นกายกรรมที่นำมาซึ่งความเจริญ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ บทว่า ปทกฺขิณานิ กตฺวาน ได้แก่ กระทำกายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยความเจริญ บทว่า ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณ ได้แก่ ย่อมได้ประโยชน์อันเป็นความเจริญโดยแท้ ที่เหลือตื้นทั้งนั้น มงฺคลวคฺโค ปญฺจโม. มงคลวรรคที่ 5 ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ตติยปัณณาสกะ จบแล้ว (๑๖) ๖. อเจลกวคฺควณฺณนา (๑๖) ๖. อรรถกถาอเจลกวรรค ๑๕๗-๑๖๓. อิโต ปเรสุ อาคาฬฺหา ปฏิปทาติ คาฬฺหา กกฺขฬา โลภวเสน ถิรคฺคหณา. นิชฺฌามาติ อตฺตกิลมถานุโยควเสน สุฏฺฐุ ฌามา สนฺตตฺตา ปริตตฺตา. มชฺฌิมาติ เนว กกฺขฬา น ฌามา มชฺเฌ ภวา. อเจลโกติ นิจฺเจโล นคฺโค. มุตฺตาจาโรติ วิสฺสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ นิฏฺฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปเลขติ, อุจฺจารมฺปิ กตฺวา หตฺถสฺมึเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปเลขติ. ภิกฺขาย คหณตฺถํ ‘‘เอหิ, ภทนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ น ติฏฺฐภทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏภิกฺขํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อิทํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กตนฺติ เอวมาโรจิตภิกฺขํ. นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทียมานํ ภิกฺขมฺปิ น คณฺหาติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตี’’ติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทียมานํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย. ทฺวินฺนนฺติ [Pg.246] ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหาติ. กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติ. ๑๕๗-๑๖๓. ในปัณณาสกะถัดจากนี้ไป บทว่า อาคาฬฺหา ปฏิปทา ได้แก่ ปฏิปทาที่มั่นคง แข็งกระด้าง มีการยึดถือมั่นคงด้วยอำนาจโลภะ บทว่า นิชฺฌามา ได้แก่ ไหม้เกรียม เร่าร้อน แผดเผาอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจการประกอบตนให้ลำบาก บทว่า มชฺฌิมา ได้แก่ ไม่แข็งกระด้างเกินไป ไม่เร่าร้อนเกินไป เป็นไปในท่ามกลาง บทว่า อเจลโก ได้แก่ ผู้ไม่มีผ้า ผู้เปลือย บทว่า มุตฺตาจาโร ได้แก่ ผู้มีอาจาระอันปล่อยแล้ว คือเว้นจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลกในกิจมีการถ่ายอุจจาระเป็นต้น ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวกิน บทว่า หตฺถาปเลขน ได้แก่ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น แม้ถ่ายอุจจาระแล้ว ก็มีความสำคัญในมือว่าเป็นไม้ชำระ แล้วเช็ดด้วยมือ ชื่อว่า นะ เอหิภทันติโก เพราะเมื่อมีผู้กล่าวเพื่อจะรับภิกษาว่า "นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ" ย่อมไม่มา ชื่อว่า นะ ติฏฐภทันติโก เพราะแม้เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น โปรดยืนอยู่ก่อนเถิด ท่านผู้เจริญ" ก็ไม่ยืน ได้ยินว่า อเจลกนั้นไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของทายกนี้" บทว่า อภิหฏํ ได้แก่ ภิกษาที่เขานำมาถวายโดยรับมาก่อน บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ ได้แก่ ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภัตนี้ พวกข้าพเจ้าทำเจาะจงท่าน" บทว่า นิมนฺตนํ ได้แก่ ไม่ยินดี ไม่รับ แม้ภิกษาที่เขานิมนต์ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนน หรือบ้าน" บทว่า น กุมฺภิมุขา ได้แก่ ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อถวาย บทว่า น กโฬปิมุขา ได้แก่ คำว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือ กระเช้า ก็ไม่รับจากภาชนะนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "หม้อข้าวและกระเช้าอาศัยเรา จึงถูกทัพพีกระทบ" บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ได้แก่ ไม่รับภัตที่เขาถวายโดยทำธรณีประตูให้เป็นที่กั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ธรณีประตูนี้อาศัยเรา จึงได้รับการทำเป็นที่กั้น" แม้ในสากและไม้คาน ก็นัยนี้แหละ บทว่า ทฺวินฺนํ ได้แก่ เมื่อคนสองคนกำลังบริโภคอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นถวาย ย่อมไม่รับ เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่คำข้าว น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตีติ น คณฺหาติ. น สงฺกิตฺตีสูติ สงฺกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ. ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกฏฺฐาเจลโก ตโต น ปฏิคฺคณฺหาติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี. สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโต’’ติ. ส่วนในบทมีคำว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับ) เพราะคิดว่า ทารกในครรภ์ของหญิงมีครรภ์ย่อมลำบาก, เป็นอันตรายแก่น้ำนมของทารกของหญิงผู้ให้นม, เป็นอันตรายแก่ความยินดีของหญิงผู้ไปหาชายอื่น เพราะเหตุนั้น จึงไม่รับ บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ ได้แก่ ในภัตที่เขาเรี่ยไรกันทำ ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกผู้เลิศย่อมไม่รับจากภัตนั้น บทว่า น ยตฺถ สา ได้แก่ ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักได้ก้อนข้าว" ในที่นั้น ไม่รับภิกษาที่เขานำมาถวายโดยยังไม่ให้แก่สุนัขนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนี้ บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี ได้แก่ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกแล้วคิดว่า "เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้" แล้วเข้าไปสู่โรงครัว เมื่อมนุษย์เหล่านั้นเข้าไป แมลงวันที่เกาะอยู่ในหม้อข้าวและกระเช้าเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ ไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแก่โคจรของแมลงวันทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยเรา" ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตโสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อทฺธมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตภตฺตโภชนํ. สากภกฺโขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. บทว่า ถุโสทกํ ได้แก่ น้ำส้มสายชูที่ทำด้วยเครื่องปรุงคือธัญชาติทุกชนิด และในคำนั้น การดื่มสุราเท่านั้นมีโทษ ส่วนอเจลกนี้มีความสำคัญว่ามีโทษในน้ำส้มทุกชนิด บทว่า เอคาคาริโก ได้แก่ ผู้ใดได้ภิกษาในเรือนหลังเดียวเท่านั้นแล้วกลับ บทว่า เอกาโลปิโก ได้แก่ ผู้ใดยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยคำข้าวคำเดียวเท่านั้น แม้ในบทมีคำว่า ทฺวาคาริก เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ได้แก่ ด้วยภาชนะใบเดียว ชื่อว่า ทัตติ ได้แก่ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้ บทว่า เอากาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นกึ่งเดือน บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การบริโภคภัตตามวาระ คือการบริโภคภัตที่นำมาตามวาระวัน โดยวาระวันเดียว สองวัน เจ็ดวัน หรือกึ่งเดือน บทมีคำว่า สากภกฺโข เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อุพฺภฏฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยมนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ [Pg.247] สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรติ. บทว่า อพฺภฏฺฐโก ความว่า ผู้ยืนตรง. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ความว่า ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง, แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่งไปโดยกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสฺสยิโก ความว่า ตอกหนามเหล็กหรือหนามปกติลงบนพื้นดินแล้ว ปูหนังลงบนหนามนั้น ทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ความว่า แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นอนนั้นนั่นแหละ. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ความว่า การลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่สามของเขามีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สายตติยกะ. (อธิบาย) คือ ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น อย่างนี้ วันละ ๓ ครั้ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำ ด้วยตั้งใจว่า "เราจะลอยบาป" อยู่. กาเย กายานุปสฺสีติอาทีนิ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทาติ, ภิกฺขเว, อยํ กามสุขลฺลิกานุโยคญฺจ อตฺตกิลมถานุโยคญฺจาติ ทฺเว อนฺเต อนุปคตา, สสฺสตุจฺเฉทนฺเตหิ วา วิมุตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ เวทิตพฺพา. บทว่า กาเย กายานุปสฺสี เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกนิบาตอรรถกถาข้างต้นนั่นเทียว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว มชฺฌิมา ปฏิปทา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้ ไม่เข้าใกล้ส่วนสุด ๒ อย่าง คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค หรือพ้นจากส่วนสุดคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ พึงทราบว่าเป็นมัชฌิมาปฏิปทา. อเจลกวคฺโค ฉฏฺโฐ. อเจลกวรรค ที่ ๖ ๑๗-๑๘. เปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา ๑๗-๑๘. อรรถกถาเปยยาลวรรคเป็นต้น ๑๖๔-๑๘๔. สมนุญฺโญติ สมานชฺฌาสโย. ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อภิญฺญายาติ อภิชานนตฺถํ. สุญฺญโต สมาธีติอาทีหิ ตีหิปิ สมาธีหิ วิปสฺสนาว กถิตา. วิปสฺสนา หิ นิจฺจาภินิเวส-นิจฺจนิมิตฺต-นิจฺจปณิธิอาทีนํ อภาวา อิมานิ นามานิ ลภติ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ. (คาถาที่ ๑๖๔-๑๘๔) บทว่า สมนุญฺโญ ความว่า มีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า อภิญฺญาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่ง. ด้วยบทว่า สุญฺญโต สมาธิ เป็นต้น ท่านกล่าววิปัสสนานั่นเองด้วยสมาธิทั้ง ๓. จริงอยู่ วิปัสสนา ย่อมได้ชื่อเหล่านี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นว่าเป็นของเที่ยง นิมิตว่าเที่ยง ความปรารถนาว่าเที่ยง เป็นต้น. บทว่า ปริญฺญาย ได้แก่ เพื่อกำหนดรู้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. เปยฺยาลวคฺคาทิ นิฏฺฐิตา. เปยยาลวรรคเป็นต้น จบ. มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี ติกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาติกนิบาต จบ. . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น องฺคุตฺตรนิกาเย ในอังคุตตรนิกาย จตุกฺกนิปาต-อฏฺฐกถา อรรถกถาจตุกกนิบาต ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ๑. ปฐมปัณณาสก์ ๑. ภณฺฑคามวคฺโค ๑. ภัณฑคามวรรค ๑. อนุพุทฺธสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอนพุทธสูตร ๑. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.249] ปฐเม อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน อชานเนน. อปฺปฏิเวธาติ อปฺปฏิวิชฺฌเนน อปจฺจกฺขกิริยาย. ทีฆมทฺธานนฺติ จิรกาลํ. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อริยสฺสาติ นิทฺโทสสฺส. สีลํ สมาธิ ปญฺญาติ อิเม ปน ตโย ธมฺมา มคฺคผลสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา, วิมุตฺตินาเมน ผลเมว นิทฺทิฏฺฐํ. ภวตณฺหาติ ภเวสุ ตณฺหา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. ตณฺหาย เอว เอตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งจตุกกนิบาต บทว่า อนนุโพธา ความว่า เพราะไม่ตรัสรู้ เพราะไม่รู้. บทว่า อปฺปฏิเวธา ความว่า เพราะไม่แทงตลอด เพราะไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ทีฆมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดกาลนาน. บทว่า สนฺธาวิตํ คือ แล่นไปแล้วโดยอาการที่ไปจากภพสู่ภพ. บทว่า สํสริตํ คือ ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการที่ไปๆ มาๆ บ่อยๆ. บทว่า มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ได้แก่ ทั้งของเราและของท่านทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า สนฺธาวิตํ สํสริตํ นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า การแล่นไป การท่องเที่ยวไป ของเราและของท่านทั้งหลาย ได้มีแล้ว. บทว่า อริยสฺส ได้แก่ ของธรรมที่ไม่มีโทษ. ส่วนธรรม ๓ ประการนี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลนั่นเทียว, (ส่วน) ผลนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยชื่อว่าวิมุตติ. บทว่า ภวตณฺหา คือ ตัณหาในภพทั้งหลาย. บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกผูกภพ. คำว่า ภวเนตฺติ นี้ เป็นชื่อของตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานั้นผูกที่คอเหมือนโคแล้วถูกนำไปสู่ภพนั้นๆ, เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงถูกเรียกว่า ภวเนตฺติ. อนุตฺตราติ โลกุตฺตรา. ทุกฺขสฺสนฺตกโรติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. อิทมสฺส โพธิมณฺเฑ ปฐมปรินิพฺพานํ, ปจฺฉา ปน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโตติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. บทว่า อนุตฺตรา ได้แก่ เป็นโลกุตตระ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร คือ ผู้ทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕. บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. นี้เป็นปรินิพพานครั้งแรกของพระองค์ที่โพธิมณฑล, แต่ภายหลัง พระองค์ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับเนื้อความ. ๒. ปปติตสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปปติตสูตร ๒. ทุติเย ปปติโตติ ปติโต จุโต. อปฺปปติโตติ อปติโต ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ โลกิยมหาชโน ปติโตเยว นาม, โสตาปนฺนาทโย กิเลสุปฺปตฺติกฺขเณ ปติตา นาม, ขีณาสโว เอกนฺตปติฏฺฐิโต นาม. ๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปปติโต คือ ตกไปแล้ว จุติแล้ว. บทว่า อปฺปปติโต คือ ไม่ตกไปแล้ว ตั้งมั่นแล้ว. ในบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกิยะ ชื่อว่าตกไปแล้วเท่านั้น, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าตกไปแล้วในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, พระขีณาสพ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียว. จุตา [Pg.250] ปตนฺตีติ เย จุตา, เต ปตนฺติ นาม. ปติตาติ เย ปติตา, เต จุตา นาม. จุตตฺตา ปติตา, ปติตตฺตา จุตาติ อตฺโถ. คิทฺธาติ ราครตฺตา. ปุนราคตาติ ปุน ชาตึ ปุน ชรํ ปุน พฺยาธึ ปุน มรณํ อาคตา นาม โหนฺติ. กตํ กิจฺจนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตํ. รตํ รมฺมนฺติ รมิตพฺพยุตฺตเก คุณชาเต รมิตํ. สุเขนานฺวาคตํ สุขนฺติ สุเขน สุขํ อนุอาคตํ สมฺปตฺตํ. มานุสกสุเขน ทิพฺพสุขํ, ฌานสุเขน วิปสฺสนาสุขํ, วิปสฺสนาสุเขน มคฺคสุขํ, มคฺคสุเขน ผลสุขํ, ผลสุเขน นิพฺพานสุขํ สมฺปตฺตํ อธิคตนฺติ อตฺโถ. บทว่า จุตา ปตนฺติ คือ ชนเหล่าใดจุติแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตกไป. บทว่า ปติตา คือ ชนเหล่าใดตกไปแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าจุติแล้ว. ความว่า เพราะจุติแล้วจึงตกไป, เพราะตกไปแล้วจึงจุติ. บทว่า คิทฺธา คือ ผู้กำหนัดด้วยราคะ. บทว่า ปุนราคาตา คือ ชื่อว่ามาแล้วสู่ชาติอีก สู่ชราอีก สู่พยาธิอีก สู่มรณะอีก. บทว่า กตํ กิจฺจํ คือ กิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ อันท่านทำเสร็จแล้ว. บทว่า รตํ รมฺมํ คือ ท่านยินดีแล้วในหมู่คุณที่ควรยินดี. บทว่า สุเขนานฺวาคตํ สุขํ คือ บรรลุถึงแล้วซึ่งสุขโดยสุข. ความว่า บรรลุถึงทิพยสุขด้วยมนุสสสุข, บรรลุถึงวิปัสสนาสุขด้วยฌานสุข, บรรลุถึงมรรคสุขด้วยวิปัสสนาสุข, บรรลุถึงผลสุขด้วยมรรคสุข, บรรลุถึงนิพพานสุขด้วยผลสุข. ๓. ปฐมขตสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปฐมขตสูตร ๓. ตติยํ ทุกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว. คาถาสุ ปน นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพยุตฺตกํ. นินฺทตีติ ครหติ. ปสํสิโยติ ปสํสิตพฺพยุตฺโต. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โย เอวํ ปวตฺโต, เตน มุเขน กลึ วิจินาติ นาม. กลินา เตน สุขํ น วินฺทตีติ เตน จ กลินา สุขํ น ปฏิลภติ. สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพนปิ สเกน ธเนน เจว อตฺตนา จ สทฺธึ โย ปราชโย, โส อปฺปมตฺตโกว กลีติ อตฺโถ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ปทุสฺเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ. อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสํ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ จ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย จ ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ. ๓. สูตรที่ ๓ กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาทุกนิบาตนั่นเทียว. แต่ในคาถาทั้งหลาย บทว่า นินฺทิยํ คือ บุคคลผู้ควรถูกติเตียน. บทว่า นินฺทติ คือ ย่อมติเตียน. บทว่า ปสํสิโย คือ ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ. บทว่า วิจินาติ มุเขน โส กลิง ความว่า บุคคลใดเป็นไปอย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาความฉิบหายด้วยปากนั้น. บทว่า กลิมา เตน สุขํ น วินฺทติ ความว่า และเขาย่อมไม่ได้รับความสุขเพราะความฉิบหายนั้น. บทว่า สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา ความว่า ความพ่ายแพ้ใดพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนทั้งหมดและพร้อมทั้งตนเองมีอยู่ ความพ่ายแพ้นั้นเป็นเพียงความฉิบหายเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า โย สุคเตสุ ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่าความฉิบหายนั้น. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคำว่า สตํ สหสฺสานํ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตํ สหสฺสานํ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า ฉตฺตึสติ คือ นิรัพพุทะอีก ๓๖. บทว่า ปญฺจ จ คือ อัพพุทะอีก ๕ โดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า ยมริยครหิ ความว่า บุคคลผู้ติเตียนพระอริยะ ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้. ๔. ทุติยขตสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาทุติยขตสูตร ๔. จตุตฺเถ มาตริ ปิตริ จาติอาทีสุ มิตฺตวินฺทโก มาตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, อชาตสตฺตุ ปิตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, เทวทตฺโต ตถาคเต มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, โกกาลิโก ตถาคตสาวเก มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม. พหุญฺจาติ พหุกเมว. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ตายาติ ตาย มิจฺฉาปฏิปตฺติสงฺขาตาย อธมฺมจริยาย. เปจฺจาติ อิโต คนฺตฺวา. อปายํ คจฺฉตีติ นิรยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺตติ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย. ๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทว่า มาตริ ปิตริ จ เป็นต้น มิตตวินทกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในมารดา, พระเจ้าอชาตศัตรู ชื่อว่าประพฤติผิดในพระบิดา, พระเทวทัต ชื่อว่าประพฤติผิดในพระตถาคต, โกกาลิกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในพระสาวกของพระตถาคต. บทว่า พหุญฺจ คือ มากนั่นเทียว. บทว่า ปสวติ คือ ย่อมได้. บทว่า ตาย คือ ด้วยการประพฤติไม่เป็นธรรมนั้น อันเรียกว่าการประพฤติผิด. บทว่า เปจฺจ คือ ไปจากโลกนี้แล้ว. บทว่า อปายํ คจฺฉติ คือ ย่อมบังเกิดในอบายภพอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอบายภพมีนรกเป็นต้น. แม้ในสุกกปักษ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ๕. อนุโสตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาอนุโสตสูตร ๕. ปญฺจเม [Pg.251] อนุโสตํ คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. กิเลสโสตสฺส ปจฺจนีกปฏิปตฺติยา ปฏิโสตํ คจฺฉตีติ ปฏิโสตคามี. ฐิตตฺโตติ ฐิตสภาโว. ติณฺโณติ โอฆํ ตริตฺวา ฐิโต. ปารงฺคโตติ ปรตีรํ คโต. ถเล ติฏฺฐตีติ นิพฺพานถเล ติฏฺฐติ. พฺราหฺมโณติ เสฏฺโฐ นิทฺโทโส. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. กาเม จ ปฏิเสวตีติ กิเลสกาเมหิ วตฺถุกาเม ปฏิเสวติ. ปาปญฺจ กมฺมํ กโรตีติ ปาปญฺจ ปาณาติปาตาทิกมฺมํ กโรติ. ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ ปญฺจเวรกมฺมํ น กโรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ฐิตตฺโตติ อยํ อนาคามี ปุคฺคโล ตสฺมา โลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนโต ฐิตตฺโต นาม. ๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าอนุโสตคามี เพราะไปตามกระแส. ชื่อว่าปฏิโสตคามี เพราะไปทวนกระแสด้วยการปฏิบัติอันเป็นข้าศึกต่อกระแสกิเลส. บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามโอฆะได้แล้ว ตั้งอยู่. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งอื่นแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ย่อมตั้งอยู่บนบกคือพระนิพพาน. บทว่า พฺราหฺมโณ คือ ผู้ประเสริฐ ผู้ไม่มีโทษ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า กาเม จ ปฏิเสวติ คือ ย่อมเสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ คือ ย่อมทำกรรมอันลามกคือปาณาติบาตเป็นต้นด้วย. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ย่อมไม่ทำกรรมอันเป็นเวร ๕ อย่างด้วย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ฐิตตฺโต ความว่า พระอนาคามีบุคคลนี้ ชื่อว่าฐิตัตตะ เพราะไม่มา (สู่โลกนี้) อีกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิจากโลกนั้น. ตณฺหาธิปนฺนาติ ตณฺหาย อธิปนฺนา อชฺโฌตฺถฏา, ตณฺหํ วา อธิปนฺนา อชฺโฌคาฬฺหา. ปริปุณฺณเสโขติ สิกฺขาปาริปูริยา ฐิโต. อปริหานธมฺโมติ อปริหีนสภาโว. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสีภาวํ ปตฺโต. เอวรูโป ขีณาสโว โหติ, อิธ ปน อนาคามี กถิโต. สมาหิตินฺทฺริโยติ สมาหิตฉฬินฺทฺริโย. ปโรปราติ ปโรวรา อุตฺตมลามกา, กุสลากุสลาติ อตฺโถ. สเมจฺจาติ ญาเณน สมาคนฺตฺวา. วิธูปิตาติ วิทฺธํสิตา ฌาปิตา วา. วุสิตพฺรหฺมจริโยติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ วสิตฺวา ฐิโต. โลกนฺตคูติ ติวิธสฺสาปิ โลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ ฉหากาเรหิ ปารคโต. อิธ ขีณาสโวว กถิโต. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. บทว่า ตณฺหาธิปนฺนา คือ ถูกตัณหาครอบงำ ท่วมทับแล้ว หรือ เข้าถึง หยั่งลงสู่ตัณหา. บทว่า ปริปุณฺณเสโข คือ ตั้งอยู่ในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า อปริหานธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่เสื่อม. บทว่า เจโตวสิปฺปตฺโต คือ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต. ผู้มีลักษณะเช่นนี้เป็นพระขีณาสพ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวถึงพระอนาคามี. บทว่า สมาหิตินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์ ๖ ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า ปโรปรา คือ ธรรมอย่างสูงและอย่างต่ำ คืออย่างอุตม์และอย่างเลว ได้แก่ กุศลและอกุศล. บทว่า สเมจฺจ คือ รู้พร้อมแล้วด้วยญาณ. บทว่า วิธูปิตา คือ อันกำจัดเสียแล้ว หรืออันเผาเสียแล้ว. บทว่า วุสิตพฺรหฺมจริโย คือ อยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว ตั้งอยู่. บทว่า โลกนฺตคู คือ ถึงที่สุดแห่งโลกแม้ทั้ง ๓ อย่าง. บทว่า ปารคโต คือ ถึงฝั่งด้วยอาการ ๖ อย่าง. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ทั้งในพระสูตรและในคาถา ท่านจึงกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. ๖. อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอัปปัสสุตสูตร ๖. ฉฏฺเฐ อนุปปนฺโนติ อนุปาคโต. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารสุตฺตนิปาตมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺต- นาฬกสุตฺตตุวฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกสุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปท-เถรคาถา-เถริคาถา สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา [Pg.252] จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจ ชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตา สุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ อชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมํ สหสีลํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ น ปฏิปนฺโน โหติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐมวาเร ปเนตฺถ อปฺปสฺสุตทุสฺสีโล กถิโต, ทุติเย อปฺปสฺสุตขีณาสโว, ตติเย พหุสฺสุตทุสฺสีโล, จตุตฺเถ พหุสฺสุตขีณาสโว. ๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อนุปปนฺโน คือ ไม่เข้าถึง. ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร สุตตนิบาต มงคลสูตร รตนสูตร นาฬกสูตร ตุวัฏฏกสูตร และพระพุทธวจนะอื่น ๆ ที่ชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรทั้งหมดที่มีคาถา เป็นเคยยะ, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด (เป็นเคยยะ). พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยองค์ ๘ เป็นไวยากรณ์. พึงทราบว่า ธรรมบท เถรคาถา เถรีคาถา และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าสูตร เป็นคาถา. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตร ที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ เป็นอุทาน. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตร ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "วุตฺตญฺเหตํ ภควตา" เป็นอิติวุตตกะ. พึงทราบว่า ชาดก ๕๐๐ เรื่อง มี ๕๐ เรื่องเกิน มีอปัณณกชาดกเป็นต้น เป็นชาดก. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท" เป็นอัพภูตธรรม. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้นได้ความรู้และความยินดีแล้ว มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น เป็นเวทัลละ. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย คือ ไม่รู้อรรถกถาและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน คือ ไม่เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม ๙. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ในบรรดาวาระเหล่านี้ ในวาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสุตะน้อยและทุศีล, ในวาระที่ ๒ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้มีสุตะน้อย, ในวาระที่ ๓ กล่าวถึงบุคคลผู้เป็นพหูสูตและทุศีล, ในวาระที่ ๔ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นพหูสูต. สีเลสุ อสมาหิโตติ สีเลสุ อปริปูรการี. สีลโต จ สุเตน จาติ สีลภาเคน จ สุตภาเคน จ ‘‘อยํ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต’’ติ เอวํ ตํ ครหนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ยสฺมา เตน สุเตน สุตกิจฺจํ กตํ, ตสฺมา ตสฺส สุตํ สมฺปชฺชติ นาม. นาสฺส สมฺปชฺชเตติ สุตกิจฺจสฺส อกตตฺตา น สมฺปชฺชติ. ธมฺมธรนฺติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตํ. สปฺปญฺญนฺติ สุปญฺญํ. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสวาติ ชมฺพุนทํ วุจฺจติ ชาติสุวณฺณํ, ตสฺส ชมฺพุนทสฺส เนกฺขํ วิย, ปญฺจสุวณฺณปริมาณํ สุวณฺณฆฏิกํ วิยาติ อตฺโถ. บทว่า สีเลสุ อสมาหิโต คือ ผู้ไม่ทำความบริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. บทว่า สีลโต จ สุเตน จ ความว่า เขาย่อมติติงบุคคลนั้นโดยส่วนแห่งศีลและโดยส่วนแห่งสุตะว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล มีสุตะน้อย" ดังนี้. บทว่า ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ ความว่า เพราะบุคคลนั้นได้ทำกิจแห่งสุตะด้วยสุตะนั้นแล้ว ฉะนั้น สุตะของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าสำเร็จ. บทว่า นาสฺส สมฺปชฺชเต คือ ไม่สำเร็จ เพราะกิจแห่งสุตะยังไม่ได้ทำ. บทว่า ธมฺมธรํ คือ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. บทว่า สปฺปญฺญํ คือ ผู้มีปัญญาดี. ในบทว่า เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว ทองคำชมพูนุทอันสมบูรณ์ด้วยชาติ เรียกว่า ชัมพูนทะ ความว่า เหมือนแท่งทองแห่งทองชมพูนุทนั้น เหมือนก้อนทองคำมีประมาณ ๕ สุวรรณ. ๗. โสภนสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาโสภณสูตร ๗. สตฺตเม วิยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. วินีตาติ วินยํ อุเปตา สุวินีตา. วิสารทาติ เวสารชฺเชน โสมนสฺสสหคเตน ญาเณน สมนฺนาคตา. ธมฺมธราติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตา. ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโนติ คาถาย กิญฺจาปิ เอเกกสฺเสว เอเกโก คุโณ กถิโต, สพฺเพสํ ปน สพฺเพปิ วฏฺฏนฺตีติ. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิยตฺตา คือ ประกอบด้วยความฉลาดแห่งปัญญา. บทว่า วินีตา คือ เข้าถึงการฝึกฝน คือฝึกฝนดีแล้ว. บทว่า วิสารทา คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้แกล้วกล้า คือด้วยญาณอันสหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า ธมฺมธรา คือ เป็นที่ทรงไว้ซึ่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. ในคาถาว่า ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโน แม้ว่าคุณอย่างละอย่าง ๆ ของบริษัทแต่ละบริษัทจะถูกกล่าวไว้ ถึงกระนั้น คุณทั้งหมดก็ย่อมควรแก่บริษัททั้งหมด ดังนี้. ๘. เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาเวสารัชชสูตร ๘. อฏฺฐเม [Pg.253] เวสารชฺชานีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺโข เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ สารชฺชาภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา ววตฺถานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโนว ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ. ๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เวสารชฺชานิ นี้ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหวาดหวั่น ชื่อว่า เวสารัชชะ นี้เป็นชื่อแห่งญาณอันประกอบด้วยโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงพิจารณาถึงความไม่มีความหวาดหวั่นในฐานะ ๔ ประการ บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลาย ชื่อว่า อาสภะ อธิบายว่า ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น อีกประการหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ โคผู้ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนได้ต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระอันใหญ่ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงฟ้าผ่าตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโคนิสภะนั้นว่า อุสภะ จริงอยู่ แม้คำนี้ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้น นี้เป็นของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ บทว่า ฐานํ คือ การยืนหยัดโดยเหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ส่วนญาณนี้เป็นดุจของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ยืนด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเหยียบย่ำปฐพีคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ เป็นผู้ที่ใครๆ คือ ปัจจัตถิกะ (ผู้มุ่งร้าย) ปัจจามิตร (ศัตรู) ในโลกรวมทั้งเทวโลกและมารโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ทรงยืนอยู่ด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เมื่อทรงยืนอยู่อย่างนี้แหละ จึงทรงปฏิญญา คือ เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงปฏิญญาซึ่งฐานะอันประเสริฐ" ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทสฺเสตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต จ หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ. บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘ บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ เสียงอันไม่หวาดหวั่น หรือทรงเปล่งเสียงที่เสมอด้วยสีหนาท อรรถนี้พึงแสดงด้วยสีหนาทสูตร อีกอย่างหนึ่ง ราชสีห์ ชื่อว่า สีหะ เพราะทนทานและเพราะกำจัด ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สีหะ เพราะทรงทนทานต่อโลกธรรมทั้งหลาย และเพราะทรงกำจัดซึ่งปรัปปวาท (วาทะของผู้อื่น) เสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจราชสีห์ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สีหนาท ในข้อนั้น ราชสีห์ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงสมบูรณ์ด้วยพระกำลังของพระตถาคต เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันสมบูรณ์ด้วยความงดงามแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปเป็นดังนี้" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย" พฺรหฺมจกฺกํ [Pg.254] ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ – ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ คือ ประเสริฐ สูงสุด บริสุทธิ์ ส่วนว่า จักกศัพท์นี้ ‘‘สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ; ทาเน รตนธมฺมูร-จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ; ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตญฺจ ทฺเวธา วิภาวเย’’. (จักกศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมบัติ, ลักษณะ, องค์แห่งรถ (ล้อ), และอิริยาบถ, ในอรรถว่า ทาน, และในอรรถว่า จักรแก้ว ธรรมจักร จักรคือมีดโกน เป็นต้น, ในที่นี้ ท่านหมายเอาในอรรถว่า ธรรมจักร และพึงจำแนกธรรมจักรนั้นออกเป็น ๒ อย่าง ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓; ม. นิ. ๓.๒๕๖) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต. จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้สมบูรณ์แล้วด้วยจักรเหล่านี้..." จักกศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า สมบัติ ในบทว่า "จักรทั้งหลายเกิดแล้วที่ฝ่าพระบาท" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ลักษณะ ในบทว่า "ล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากไป" นี้ ปรากฏในอรรถว่า องค์แห่งรถ (ล้อ) ในบทว่า "มีจักร ๔ มีทวาร ๙" นี้ ปรากฏในอรรถว่า อิริยาบถ ในบทว่า "จงให้ จงบริโภค และอย่าประมาท จงยังจักรให้เป็นไปแก่สรรพสัตว์" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ทาน ในบทว่า "จักรแก้วทิพย์ได้ปรากฏขึ้น" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรแก้ว ในบทว่า "จักรที่เราให้เป็นไปแล้ว" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ธรรมจักร ในบทว่า "จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือมีดโกน (ขุรจักร) ในบทว่า "แม้ด้วยจักรมีคมโดยรอบดุจมีดโกน" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือศัสตรา ในบทว่า "อสนิจักร" นี้ ปรากฏในอรรถว่า วงล้อสายฟ้า ส่วนในที่นี้ ท่านหมายเอาจักกศัพท์นี้ในอรรถว่า ธรรมจักร ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ. ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปฏิเวธญาณ และ เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่า ปฏิเวธญาณ ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือ กำลังเกิดขึ้น และ เกิดขึ้นแล้ว จริงอยู่ ปฏิเวธญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล แม้เทสนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือ กำลังเป็นไป และ เป็นไปแล้ว จริงอยู่ เทสนาญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเป็นไป จนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทสนาญาณเป็นโลกิยะ ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม [Pg.255] ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺร วตาติ เตสุ ‘‘อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. สหธมฺเมนาติ สเหตุนา สการเณน วจเนน. นิมิตฺตเมตนฺติ เอตฺถ ปุคฺคโลปิ ธมฺโมปิ นิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปโต. ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, โย มํ ปฏิโจเทสฺสติ. ตํ ธมฺมํ น ปสฺสามิ, ยํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ มํ ปฏิโจเทสฺสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เขมปฺปตฺโตติ เขมํ ปตฺโต. เสสปททฺวยํ อิมสฺเสว เววจนํ. สพฺพมฺเปตํ เวสารชฺชญาณเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ทสพลสฺส หิ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ โจทกํ ปุคฺคลํ วา โจทนาการณํ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมํ วา อปสฺสโต ‘‘สภาวพุทฺโธเยว วต สมาโน อหํ พุทฺโธสฺมีติ วทามี’’ติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พลวตรํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เตน สมฺปยุตฺตํ ญาณํ เวสารชฺชํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘เขมปฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ความว่า ของท่านผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้ชอบแล้ว” บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา ความว่า ธรรมชื่อเหล่านี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้ บทว่า ตตฺร วต ความว่า ในธรรมที่ถูกแสดงอย่างนั้นว่า “ยังมิได้ตรัสรู้” เหล่านั้น บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีเหตุผล ในบทว่า นิมิตฺตเมตํ นี้ ประสงค์เอาทั้งบุคคลและธรรมว่า นิมิต เนื้อความในบทนี้ว่า เราไม่เห็นบุคคลนั้น ผู้ที่จะพึงทักท้วงเราได้ เราไม่เห็นธรรมนั้น ที่เขาจะพึงแสดงแล้วทักท้วงเราว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” บทว่า เขมปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเกษม บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนี้เอง คำทั้งหมดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเวสารัชชญาณเท่านั้น จริงอยู่ โสมนัสอันมีกำลังกว่าย่อมเกิดขึ้นแก่พระทศพลผู้เมื่อไม่ทรงเห็นบุคคลผู้ทักท้วง หรือธรรมอันเป็นเหตุแห่งการทักท้วงซึ่งยังมิได้ตรัสรู้ว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” แล้วทรงพิจารณาอยู่ว่า “หนอ เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าโดยสภาวะแท้ๆ ยังกล่าวว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ญาณที่สัมปยุตด้วยโสมนัสนั้น ชื่อว่า เวสารัชชะ พระองค์ทรงหมายถึงญาณนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เขมปฺปตฺโต พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ อนฺตรายิกา ธมฺมาติ เอตฺถ ปน อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต อตฺถโต สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตํ หิ อนฺตมโส ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมฺปิ มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กโรติ. อิธ ปน เมถุนธมฺโม อธิปฺเปโต. เมถุนํ เสวโต หิ ยสฺส กสฺสจิ นิสฺสํสยเมว มคฺคผลานํ อนฺตราโย โหติ. ก็ในบทว่า อนฺตรายิกา ธมฺมา นี้ ธรรมที่กระทำอันตราย ชื่อว่า อันตรายิกา ธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความ ได้แก่ อาปัตติขันธ์ ๗ ที่จงใจล่วงละเมิด จริงอยู่ อาบัติที่จงใจล่วงละเมิด แม้ที่สุดเพียงทุกกฏและทุพภาสิต ก็ย่อมกระทำอันตรายแก่มรรคและผล ก็ในที่นี้ ประสงค์เอาเมถุนธรรม จริงอยู่ อันตรายแก่มรรคและผลย่อมมีแก่ใครๆ ก็ตามผู้เสพเมถุนอย่างไม่ต้องสงสัยเลย ยสฺส โข ปน เต อตฺถายาติ ราคกฺขยาทีสุ ยสฺส อตฺถาย. ธมฺโม เทสิโตติ อสุภภาวนาทิธมฺโม กถิโต. ตตฺร วต มนฺติ ตสฺมึ อนิยฺยานิกธมฺเม มํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. บทว่า ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ธรรมใด ในบรรดาธรรมมีราคักขัยเป็นต้น บทว่า ธมฺโม เทสิโต ความว่า ธรรมมีอสุภภาวนาเป็นต้น อันเราแสดงแล้ว บทว่า ตตฺร วต มํ ความว่า (ทักท้วง) เราในธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์นั้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว วาทปถาติ วาทาเยว. ปุถูติ พหู. สิตาติ อุปนิพทฺธา อภิสงฺขตา. อถ วา ปุถุสฺสิตาติ ปุถุภาวํ สิตา อุปคตา, ปุถูหิ วา สิตาติปิ ปุถุสฺสิตา. ยํ นิสฺสิตาติ เอตรหิปิ ยํ วาทปถํ นิสฺสิตา. น เต ภวนฺตีติ เต วาทปถา น ภวนฺติ ภิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ. ธมฺมจกฺกนฺติ เทสนาญาณสฺสปิ ปฏิเวธญาณสฺสปิ เอตํ นามํ. เตสุ เทสนาญาณํ โลกิยํ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ. เกวลีติ สกลคุณสมนฺนาคโต. ตาทิสนฺติ ตถาวิธํ. บทว่า วาทปถา ได้แก่ วาทะทั้งหลายนั่นเอง บทว่า ปุถู ได้แก่ มาก บทว่า สิตา ได้แก่ ที่ผูกพันไว้ ที่ปรุงแต่งไว้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปุถุสฺสิตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นของมาก หรือว่า อันสมณพราหมณ์จำนวนมากผูกพันไว้ จึงชื่อว่า ปุถุสฺสิตา บทว่า ยํ นิสฺสิตา ความว่า ในบัดนี้ก็อาศัยวาทวิถีใดอยู่ บทว่า น เต ภวนฺติ ความว่า วาทวิถีเหล่านั้นย่อมไม่มี ย่อมแตก ย่อมพินาศไป คำว่า ธรรมจักร นี้เป็นชื่อของทั้งเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น เทศนาญาณเป็นโลกิยะ ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ บทว่า เกวลี ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งปวง บทว่า ตาทิสํ ความว่า ผู้มีปกติเช่นนั้น ๙. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาตัณหุปปาทสูตร ๙. นวเม [Pg.256] อุปฺปชฺชติ เอเตสูติ อุปฺปาทา. กา อุปฺปชฺชติ? ตณฺหา. ตณฺหาย อุปฺปาทา ตณฺหุปฺปาทา, ตณฺหาวตฺถูนิ ตณฺหาการณานีติ อตฺโถ. จีวรเหตูติ ‘‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตุปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตตรานิ สปฺปินวนีตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตตรปณีตตมภโวติปิ วทนฺติเยว. ๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุปฺปาทา ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นในสิ่งเหล่านี้ อะไรเกิดขึ้น? คือ ตัณหา บทว่า ตณฺหุปฺปาทา ความว่า เป็นที่เกิดแห่งตัณหา เป็นวัตถุแห่งตัณหา เป็นเหตุแห่งตัณหา บทว่า จีวรเหตุ ความว่า (ตัณหา) ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่ไหน” ในบทว่า อิติภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง เนื้อความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่ฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์เอาสิ่งที่ประณีตกว่า มีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น ในภพที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติ ท่านก็กล่าวถึงภพที่ประณีตกว่าและประณีตที่สุดเหมือนกัน ตณฺหาทุติโยติ อยญฺหิ สตฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ สํสรนฺโต น เอกโกว สํสรติ, ตณฺหํ ปน ทุติยิกํ ลภนฺโตว สํสรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทุติโย’’ติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ เอตฺถ อิตฺถภาโว นาม อยํ อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว นาม อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว นาม, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว นาม. ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ. สํสารนฺติ ขนฺธธาตุอายตนานํ ปฏิปาฏึ. นาติวตฺตตีติ นาติกฺกมติ. เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอวํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ อาทีนวํ ชานิตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ตณฺหํ จ ‘‘อยํ วฏฺฏทุกฺขสมฺภูโต สภาโว การณ’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตภาโว ทสฺสิโต. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต วีตตณฺโหติอาทิมาห. ตตฺถ อนาทาโนติ นิคฺคหโณ. สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สติสมฺปชญฺเญ เวปุลฺลปฺปตฺโต ขีณาสโว ภิกฺขุ สโต สมฺปชาโน จเรยฺย วิหเรยฺยาติ อตฺโถ. อิติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า จริงอยู่ สัตว์นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมไม่ท่องเที่ยวไปผู้เดียว แต่ได้ตัณหาเป็นเพื่อนสองท่องเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง” ในบทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ นี้ อิตถภาวะ ได้แก่ อัตภาพนี้, อัญญถาภาวะ ได้แก่ อัตภาพในอนาคต หรืออัตภาพอื่นแม้เช่นนี้ ชื่อว่า อิตถภาวะ, อัตภาพที่ไม่ใช่เช่นนี้ ชื่อว่า อัญญถาภาวะ (ย่อมไม่ก้าวล่วง) ซึ่งอิตถภาวะและอัญญถาภาวะนั้น บทว่า สํสารํ ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บทว่า นาติวตฺตติ ความว่า ย่อมไม่ก้าวล่วง บทว่า เอวมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้อย่างนี้ซึ่งโทษในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า และรู้ตัณหาอย่างนี้ว่า “นี่เป็นสภาวะ เป็นเหตุให้เกิดวัฏทุกข์” ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงถึงความเป็นผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัตของภิกษุนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า วีตตณฺโห ในบทเหล่านั้น บทว่า อนาทาโน ความว่า ผู้ไม่มีความยึดมั่น บทว่า สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช ความว่า ภิกษุขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติสัมปชัญญะ พึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะเที่ยวไป อยู่ไป ด้วยเหตุนี้ ในสุตตันตะ พระองค์ตรัสวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ ๑๐. โยคสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาโยคสูตร ๑๐. ทสเม วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. กามโยโคติอาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวโยโค, ตถา ฌานนิกนฺติ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ ทิฏฺฐิโยโค. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. กาเมสุ วา โยเชตีติ กามโยโค. ภเวสุ โยเชตีติ [Pg.257] ภวโยโค. ทิฏฺฐีสุ โยเชตีติ ทิฏฺฐิโยโค. อวิชฺชาย โยเชตีติ อวิชฺชาโยโคติ เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมานํเยเวตํ อธิวจนํ. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ธรรมที่ประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ ชื่อว่า โยคะ ในบทว่า กามโยโค เป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามโยคะ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวโยคะ ความใคร่ในฌานก็เช่นกัน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ชื่อว่า อวิชชาโยคะ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ประกอบไว้ในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในทิฏฐิทั้งหลาย ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในอวิชชา ชื่อว่า อวิชชาโยคะ คำว่า กามโยคะ เป็นต้นนี้ เป็นชื่อเรียกธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง อิทานิ เต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สมุทยนฺติ อุปฺปตฺตึ. อตฺถงฺคมนฺติ เภทํ. อสฺสาทนฺติ มธุรภาวํ. อาทีนวนฺติ อมธุรภาวํ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิสฺสฏภาวํ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. กามราโคติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนราโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนุเสตีติ นิพฺพตฺตติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามโยโคติ, ภิกฺขเว, อิทํ กาเมสุ โยชนการณํ พนฺธนการณํ วุจฺจตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สมุทยํ (ความเกิดขึ้น) หมายถึง ความเกิดขึ้น บทว่า อตฺถงฺคมํ (ความดับไป) หมายถึง ความแตกสลาย บทว่า อสฺสาทํ (คุณ) หมายถึง ความน่าพอใจ บทว่า อาทีนวํ (โทษ) หมายถึง ความไม่น่าพอใจ, โทษ บทว่า นิสฺสรณํ (อุบายเครื่องออก) หมายถึง สภาพที่ออกไปได้ บทว่า กาเมสุ (ในกามทั้งหลาย) หมายถึง ในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า กามราโค (กามราคะ) คือ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้น ความแห่งบทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว กามโยโค (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ากามโยคะ) พึงทราบในที่ทั้งปวงอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งการประกอบในกามทั้งหลายนี้ เหตุแห่งการผูกมัดนี้ เรียกว่า กามโยคะ ผสฺสายตนานนฺติ จกฺขาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทิการณานํ. อวิชฺชา อญฺญาณนฺติ ญาณปฏิปกฺขภาเวน อญฺญาณสงฺขาตา อวิชฺชา. อิติ กามโยโคติ เอตฺถ อิติ สทฺโท จตูหิปิ โยเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺโพ ‘‘เอวํ กามโยโค, เอวํ ภวโยโค’’ติ. สํยุตฺโตติ ปริวาริโต. ปาปเกหีติ ลามเกหิ. อกุสเลหีติ อโกสลฺลสมฺภูเตหิ. สํกิเลสิเกหีติ สํกิเลสนเกหิ, ปสนฺนสฺส จิตฺตสฺส ปสนฺนภาวทูสเกหีติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิเกหีติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตเกหิ. สทเรหีติ สทรเถหิ. ทุกฺขวิปาเกหีติ วิปากกาเล ทุกฺขุปฺปาทเกหิ. อายตึ ชาติชรามรณิเกหีติ อนาคเต ปุนปฺปุนํ ชาติชรามรณนิพฺพตฺตเกหิ. ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อปฺปหีนโยโค ปุคฺคโล เอเตหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺโต โหติ, ตสฺมา จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อนธิคตตฺตา น โยคกฺเขมีติ วุจฺจติ. บทว่า ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะทั้งหลาย) หมายถึง แห่งจักขุเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น บทว่า อวิชฺชา อญฺญาณํ (อวิชชาคือความไม่รู้) คือ อวิชชาที่ชื่อว่าอัญญาณะ (ความไม่รู้) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อญาณ ในบทว่า อิติ กามโยโค นี้ พึงประกอบ อิติ ศัพท์ เข้ากับโยคะทั้ง ๔ ด้วยว่า "อย่างนี้เป็นกามโยคะ อย่างนี้เป็นภวโยคะ" บทว่า สํยุตฺโต (ประกอบแล้ว) หมายถึง ถูกแวดล้อมแล้ว บทว่า ปาปเกหิ (ด้วยธรรมอันลามก) หมายถึง ด้วยธรรมอันเลวทราม บทว่า อกุสเลหิ (ด้วยอกุศลธรรม) หมายถึง ด้วยธรรมที่เกิดจากความไม่ฉลาด บทว่า สํกิเลสิเกหิ (อันเป็นไปในส่วนแห่งความเศร้าหมอง) มีความหมายว่า เป็นเครื่องเศร้าหมอง, เป็นเครื่องประทุษร้ายความเป็นผ่องใสแห่งจิตที่ผ่องใส บทว่า โปโนพฺภวิเกหิ (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ทำให้เกิดภพใหม่ บทว่า สทเรหิ (มีความเดือดร้อน) หมายถึง พร้อมด้วยความเดือดร้อน บทว่า ทุกฺขวิปาเกหิ (มีทุกข์เป็นวิบาก) หมายถึง ทำให้เกิดทุกข์ในกาลแห่งวิบาก บทว่า อายตึ ชาติชรามรณิเกหิ (มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดาในเบื้องหน้า) หมายถึง ทำให้เกิดชาติ ชรา และมรณะซ้ำแล้วซ้ำเล่าในอนาคต ความแห่งบทว่า ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจติ (เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ) คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละโยคะไม่ได้ ย่อมประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ฉะนั้น เพราะยังไม่บรรลุพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้ง ๔ จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ วิสํโยโคติ วิสํโยชนการณานิ. กามโยควิสํโยโคติ กามโยคโต วิสํโยชนการณํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค, ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสํโยโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสํโยโค นาม, โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสํโยโค [Pg.258] นาม, อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสํโยโค นาม. อิทานิ เต วิตฺถารวเสน ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. บทว่า วิสํโยโค (ความไม่ประกอบ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบ บทว่า กามโยควิสํโยโค (ความไม่ประกอบด้วยกามโยคะ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบจากกามโยคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในบทเหล่านั้น อสุภฌานชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, อนาคามิมรรคที่บรรลุโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะโดยส่วนเดียวแท้ อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) พึงทราบความหมายของบทนั้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ภวโยเคน จูภยนฺติ ภวโยเคน จ สํยุตฺตา, กิญฺจิ ภิยฺโย อุภเยนาปิ สมฺปยุตฺตา, เยน เกนจิ โยเคน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ปุรกฺขตาติ ปุรโต กตา, ปริวาริตา วา. กาเม ปริญฺญายาติ ทุวิเธปิ กาเม ปริชานิตฺวา. ภวโยคญฺจ สพฺพโสติ ภวโยคญฺจ สพฺพเมว ปริชานิตฺวา. สมูหจฺจาติ สมูหนิตฺวา. วิราชยนฺติ วิราเชนฺโต, วิราเชตฺวา วา. ‘‘วิราเชนฺโต’’ติ หิ วุตฺเต มคฺโค กถิโต โหติ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ วุตฺเต ผลํ. มุนีติ ขีณาสวมุนิ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ. ความแห่งบทว่า ภวโยเคน จูภยํ (ประกอบด้วยภวโยคะและทั้งสองอย่าง) คือ ประกอบด้วยภวโยคะด้วย, ยิ่งไปกว่านั้น ยังประกอบด้วยโยคะทั้งสองอย่างด้วย, หมายความว่า ประกอบพร้อมด้วยโยคะอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปุรกฺขตา (อันกรรมทำไว้ข้างหน้า) หมายถึง อันกรรมทำไว้เบื้องหน้า หรือ ถูกแวดล้อม บทว่า กาเม ปริญฺญาย (กำหนดรู้กามทั้งหลาย) หมายถึง กำหนดรู้กามแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า ภวโยคญฺจ สพฺพโส (และภวโยคะโดยประการทั้งปวง) หมายถึง กำหนดรู้ภวโยคะทั้งหมดนั่นเทียว บทว่า สมูหจฺจ (ถอนขึ้น) หมายถึง ถอนขึ้นด้วยดี บทว่า วิราชยํ (สำรอก) หมายถึง กำลังสำรอก หรือ สำรอกแล้ว จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิราเชนฺโต" (กำลังสำรอก) ชื่อว่าตรัสมรรค, เมื่อตรัสว่า "วิราเชตฺวา" (สำรอกแล้ว) ชื่อว่าตรัสผล บทว่า มุนิ (มุนี) หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นมุนี ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว ภณฺฑคามวคฺโค ปฐโม. ภัณฑคามวรรคที่ ๑ ๒. จรวคฺโค ๒. จรวรรค ๑. จรสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาจรสูตร ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อธิวาเสตีติ จิตฺตํ อธิโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ น ปริจฺจชติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ น วิคตนฺตํ ปริจฺฉินฺนปริวฏุมํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ อวฑฺฒึ วินาสํ คเมติ. จรมฺปีติ จรนฺโตปิ. อนาตาปีติ นิพฺพีริโย. อโนตฺตาปีติ อุปวาทภยรหิโต. สตตนฺติ นิจฺจํ. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถํ ญตฺวา สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อธิวาเสติ (ย่อมอดกลั้น) หมายถึง ให้จิตตั้งอยู่โดยยกขึ้น บทว่า นปฺปชหติ (ย่อมไม่ละ) หมายถึง ย่อมไม่สละ บทว่า น วิโนเทติ (ย่อมไม่บรรเทา) หมายถึง ย่อมไม่นำออก บทว่า น พฺยนฺตีกโรติ (ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุด) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุดไป บทว่า น อนภาวํ คเมติ (ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มี) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มีบ่อยๆ ความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า จรมฺปิ (แม้เมื่อเที่ยวไป) หมายถึง แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่ บทว่า อนาตาปี (ไม่มีความเพียร) หมายถึง เป็นผู้ไม่มีความเพียร บทว่า อโนตฺตาปี (ไม่มีความเกรงกลัว) หมายถึง เป็นผู้ปราศจากความกลัวต่อคำติเตียน บทว่า สตตํ (ต่อเนื่อง) หมายถึง เป็นนิตย์ บทว่า สมิตํ (สม่ำเสมอ) หมายถึง ไม่มีระหว่างคั่น พึงทราบความหมายในที่ทั้งปวงอย่างนี้แล้ว พึงทราบความหมายในฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว คาถาสุ เคหนิสฺสิตนฺติ กิเลสนิสฺสิตํ. โมหเนยฺเยสูติ โมหชนเกสุ อารมฺมเณสุ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตํ อุตฺตมญาณํ ผุสิตุํ. ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เคหนิสฺสิตํ (อาศัยเรือน) หมายถึง อาศัยกิเลส บทว่า โมหเนยฺเยสุ (ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ) หมายถึง ในอารมณ์ทั้งหลายอันก่อให้เกิดโมหะ บทว่า อภพฺโพ (ไม่ควร) หมายถึง เป็นผู้ไม่เป็นภาชนะ บทว่า ผุฏฺฐุ สมฺโพธึ อุตฺตมํ (เพื่อจะสัมผัสพระสัมโพธิอันสูงสุด) หมายถึง เพื่อจะสัมผัสญาณอันสูงสุด กล่าวคือ อรหัตตมรรค ๒. สีลสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาสีลสูตร ๑๒. ทุติเย [Pg.259] สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ ปริปุณฺณปาติโมกฺขา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติ ปาติโมกฺขสํวรสีเลน สํวุตา ปิหิตา อุเปตา หุตฺวา วิหรถ. อาจารโคจรสมฺปนฺนาติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺนา สมุปาคตา ภวถ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสูติ อณุปฺปมาเณสุ โทเสสุ. ภยทสฺสาวิโนติ ตานิ อณุมตฺตานิ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสูติ สพฺพสิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สมาทาตพฺพํ สมาทาย คเหตฺวา สิกฺขถ. ‘‘สมฺปนฺนสีลานํ…เป… สิกฺขาปเทสู’’ติ เอตฺตเกน ธมฺมกฺขาเนน สิกฺขตฺตเย สมาทาเปตฺวา เจว ปฏิลทฺธคุเณสุ จ วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อุตฺตริ กาตพฺพํ ทสฺเสนฺโต กิมสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ กิมสฺสาติ กึ ภเวยฺย. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมฺปนฺนสีลา (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) หมายถึง ผู้มีศีลบริบูรณ์ บทว่า สมฺปนฺนปาติโมกฺขา (ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกข์) หมายถึง ผู้มีปาฏิโมกข์บริบูรณ์ บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา (ผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้สำรวมแล้ว ปิดกั้นแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรศีลอยู่เถิด บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺนา (ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงดีแล้วด้วยอาจาระและโคจรเถิด บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ (ในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย) หมายถึง ในโทษทั้งหลายมีประมาณน้อยดังอณู บทว่า ภยทสฺสาวิโน (ผู้เห็นภัย) หมายถึง ผู้มีปกติเห็นโทษเหล่านั้นแม้มีประมาณน้อยโดยความเป็นภัย บทว่า สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสุ (จงสมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงสมาทานถือเอาสิ่งที่พึงสมาทานในกองแห่งสิกขาทั้งปวงแล้วศึกษาเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สมาทานในสิกขา ๓ ด้วยการแสดงธรรมมีประมาณเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลานํ...ฯลฯ...สิกฺขาปเทสุ" และทรงกล่าวคุณในคุณที่ได้รับแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า กิมสฺส ในบทเหล่านั้น บทว่า กิมสฺส (อะไรพึงมี) หมายถึง อะไรพึงมี ยตํ จเรติ ยถา จรนฺโต ยโต โหติ สํยโต, เอวํ จเรยฺย. เอส นโย สพฺพตฺถ. อจฺเฉติ นิสีเทยฺย. ยตเมนํ ปสารเยติ ยํ องฺคปจฺจงฺคํ ปสาเรยฺย, ตํ ยตํ สํยตเมว กตฺวา ปสาเรยฺย. อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ มชฺฌํ. อปาจีนนฺติ อโธ. เอตฺตาวตา อตีตา ปจฺจุปฺปนฺนา อนาคตา จ ปญฺจกฺขนฺธา กถิตา. ยาวตาติ ปริจฺเฉทวจนํ. ชคโต คตีติ โลกสฺส นิปฺผตฺติ. สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ เอเตสํ สพฺพโลเก อตีตาทิเภทานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ อุทยญฺจ วยญฺจ สมเวกฺขิตา. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสติ, วยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตี’’ติ วุตฺเตหิ สมปญฺญาสาย ลกฺขเณหิ สมฺมา อเวกฺขิตา โหติ. เจโตสมถสามีจินฺติ จิตฺตสมถสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ, ปูรยมานนฺติ อตฺโถ. ปหิตตฺโตติ เปสิตตฺโต. อาหูติ กถยนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลํ มิสฺสกํ กเถตฺวา คาถาสุ ขีณาสโว กถิโต. พึงสำรวมเที่ยวไป คือ บุคคลผู้เที่ยวไปอยู่อย่างไร จึงจะเป็นผู้สำรวมระวังแล้ว ก็พึงเที่ยวไปอย่างนั้น นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง บทว่า อจฺเฉ แปลว่า พึงนั่ง บทว่า ยตเมนํ ปสาเรยฺย ความว่า พึงเหยียดอวัยวะใหญ่น้อยใด ก็พึงทำอวัยวะใหญ่น้อยนั้นให้สำรวมระวังแล้วจึงเหยียดไป บทว่า อุทฺธํ แปลว่า เบื้องบน บทว่า ติริยํ แปลว่า ท่ามกลาง บทว่า อปาจีนํ แปลว่า เบื้องต่ำ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงขันธ์ ๕ ทั้งที่เป็นอดีต ปัจจุบัน และอนาคต บทว่า ยาวตา เป็นคำกำหนด บทว่า ชคโต คติ ความว่า ความเป็นไปแห่งโลก บทว่า สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อทยพฺพยํ ความว่า ธรรมคือขันธ์ ๕ เหล่านี้ ซึ่งมีความแตกต่างกันเป็นอดีตเป็นต้น ในโลกทั้งปวง อันบุคคลพิจารณาเห็นแล้วทั้งความเกิดและความดับ (พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า) ‘บุคคลเมื่อเห็นความเกิดแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง, เมื่อเห็นความดับ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง’ ดังนี้ จึงชื่อว่าอันบุคคลพิจารณาเห็นดีแล้วด้วยลักษณะ ๕๐ ถ้วน บทว่า เจโตสมถสามีจึ ความว่า ปฏิปทาอันสมควรแก่ความสงบแห่งจิต บทว่า สิกฺขมานํ อธิบายว่า กำลังปฏิบัติ, กำลังบำเพ็ญให้บริบูรณ์ บทว่า ปหิตตฺโต แปลว่า ผู้มีตนส่งไปแล้ว บทว่า อาหู แปลว่า ย่อมกล่าว บทที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้วทั้งนั้น แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศีลระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) แล้วจึงตรัสพระขีณาสพไว้ในคาถาทั้งหลาย ๓. ปธานสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปธานสูตร ๑๓. ตติเย [Pg.260] สมฺมปฺปธานานีติ สุนฺทรปธานานิ อุตฺตมวีริยานิ. สมฺมปฺปธานาติ ปริปุณฺณวีริยา. มารเธยฺยาภิภูตาติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตํ มารเธยฺยํ อภิภวิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตา. เต อสิตาติ เต ขีณาสวา อนิสฺสิตา นาม. ชาติมรณภยสฺสาติ ชาติญฺจ มรณญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยสฺส, ชาติมรณสงฺขาตสฺเสว วา ภยสฺส. ปารคูติ ปารงฺคตา. เต ตุสิตาติ เต ขีณาสวา ตุฏฺฐา นาม. เชตฺวา มารํ สวาหินินฺติ สเสนกํ มารํ ชินิตฺวา ฐิตา. เต อเนชาติ เต ขีณาสวา ตณฺหาสงฺขาตาย เอชาย อเนชา นิจฺจลา นาม. นมุจิพลนฺติ มารพลํ. อุปาติวตฺตาติ อติกฺกนฺตา. เต สุขิตาติ เต ขีณาสวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา นาม. เตเนวาห – ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปธานานิ คือ ความเพียรดีงาม ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด บทว่า สมฺมปฺปธานา คือ ความเพียรอันบริบูรณ์ บทว่า มารเธยฺยาภิภูตา คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ครอบงำ ก้าวล่วงเสียซึ่งแดนแห่งมาร อันได้แก่เตภูมิกวัฏฏ์ บทว่า เต อสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว บทว่า ชาติมรณภยสฺส คือ แห่งภัยคือความเกิดอันอาศัยชาติและมรณะ หรือแห่งภัยอันได้แก่ชาติและมรณะนั่นเอง บทว่า ปารคู คือ ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) บทว่า เต ตุสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว บทว่า เชตฺวา มารํ สวาหินึ คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ชนะมารพร้อมทั้งเสนาแล้ว บทว่า เต อเนชา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว คือไม่หวั่นไหวด้วยความหวั่นไหวอันได้แก่ตัณหา บทว่า นมุจิพลํ คือ กองทัพแห่งมาร บทว่า อุปาติวตฺตา คือ ผู้ก้าวล่วงแล้ว บทว่า เต สุขิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้มีความสุขด้วยโลกุตตรสุข เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘สุขิตา วต อรหนฺโต, ตณฺหา เนสํ น วิชฺชติ; อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน, โมหชาลํ ปทาลิต’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๗๖); ‘พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี อัสมิมานะของท่านถูกถอนขึ้นเด็ดขาดแล้ว ข่ายคือโมหะท่านทำลายแล้ว’ ๔. สํวรสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาสังวรสูตร ๑๔. จตุตฺเถ ปธานานีติ วีริยานิ. สํวรปฺปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปฺปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปฺปธานนฺติ สมฺโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปฺปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย บทว่า สํวรปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังสำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น บทว่า ปหานปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังละกามวิตกเป็นต้น บทว่า ภาวนาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเจริญโพชฌงค์ บทว่า อนุรกฺขณาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังรักษาสมาธินิมิต วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก, วิราโค, นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานํ หิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก, ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค, นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน วา อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ นิโรธ ทั้ง ๓ คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะสงัดจากอุปธิ, ชื่อว่าวิราคะ เพราะราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น, ชื่อว่านิโรธ เพราะราคะเป็นต้นย่อมดับไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น อธิบายว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา – ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ราคํ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน [Pg.261] สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ตํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๒ อาทโย) วุตฺโตเยว. คาถาย สํวราทินิปฺผาทกํ วีริยเมว วุตฺตํ. ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณติ ทุกฺขกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺยาติ. ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีโวสสัคคะ ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละโดยการบริจาค) และปักขันทนโวสสัคคะ (การสละโดยการแล่นเข้าไป) ในโวสสัคคะ ๒ อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลส ขันธ์ และราคะ โดยตทังคประหาณ มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างใด สติสัมโพชฌงค์ที่เจริญอยู่อย่างนั้น ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่การสละ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรค ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ภทฺทกํ คือ ที่ได้แล้ว สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเอง เรียกว่า สมาธินิมิต บทว่า อนุรกฺขติ คือ ย่อมรักษาโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ คือ ราคะ โทสะ โมหะ และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง ๕ อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น แต่ในที่นี้ พึงแสดงอสุภะทั้ง ๑๐ โดยพิสดาร ความพิสดารแห่งอสุภะเหล่านั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในคาถา ท่านกล่าวเฉพาะความเพียรที่ทำให้เกิดสังวรเป็นต้น บทว่า ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ คือ พึงบรรลุพระอรหัตตผลอันได้ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งทุกข์ ๕. ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาบัญญัติสูตร ๑๕. ปญฺจเม อคฺคปญฺญตฺติโยติ อุตฺตมปญฺญตฺติโย. อตฺตภาวีนนฺติ อตฺตภาววนฺตานํ. ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโทติ โย เอส ราหุ อสุรินฺโท อยํ อคฺโคติ. เอตฺถ ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาส โยชนานิ, ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตาติ โย เอส ราชา มนฺธาตา นาม, อยํ ทิพฺเพปิ มานุสเกปิ กาเม ปริภุญฺชนกานํ สตฺตานํ อคฺโค นาม. เอส หิ อสงฺเขยฺยายุเกสุ มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ หิรญฺญวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต มานุสเก กาเม ทีฆรตฺตํ ปริภุญฺชิ. เทวโลเก ปน ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชีติ กามโภคีนํ อคฺโค นาม ชาโต. อาธิปเตยฺยานนฺติ อธิปติฏฺฐานํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กโรนฺตานํ. ตถาคโต อคฺคมกฺขายตีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ ตถาคโต อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม อกฺขายติ. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อคฺคปญฺญตฺติโย ได้แก่ บัญญัติว่าเป็นผู้เลิศ. บทว่า อตฺตภาวีนํ ได้แก่ แห่งผู้มีอัตภาพ. บทว่า ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท ได้แก่ ราหูอสูรตนใด ตนนี้เป็นผู้เลิศ. ในบทนั้น ได้ยินว่า ราหูอสูรสูง ๔,๘๐๐ โยชน์, ระยะระหว่างแขนทั้งสองของราหูอสูรนั้น ๑,๒๐๐ โยชน์, ความกว้างแห่งฝ่ามือและฝ่าเท้า ๓๐๐ โยชน์. ข้อนิ้ว ๕๐ โยชน์, ระยะระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์, หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์, ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์. บทว่า กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา ได้แก่ พระราชาพระองค์ใดทรงพระนามว่ามานธาตุ, พระองค์นี้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์. จริงอยู่ พระราชาพระองค์นั้นทรงบังเกิดในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุอสงไขย ทรงให้ฝนทองตกลงมาในขณะที่ทรงปรารถนา ได้เสวยกามคุณของมนุษย์ตลอดกาลนาน. ส่วนในเทวโลก ก็ได้เสวยกามอันประณีตตลอดเวลาเท่าอายุประมาณของท้าวสักกะ ๓๖ พระองค์ เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งผู้บริโภคกาม. บทว่า อาธิปเตยฺยานํ ได้แก่ แห่งผู้กระทำความเป็นอธิบดี ความเป็นผู้ใหญ่. บทว่า ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ ได้แก่ พระตถาคตย่อมถูกกล่าวขานว่าเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุด ด้วยคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. อิทฺธิยา ยสสา ชลนฺติ ทิพฺพสมฺปตฺติสมิทฺธิยา จ ปริวารสงฺขาเตน ยสสา จ ชลนฺตานํ. อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ อุปริ จ มชฺเฌ จ เหฏฺฐา จ. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา โลกนิปฺผตฺติ. บทว่า อิทฺธิยา ยสสา ชลํ ได้แก่ แห่งผู้รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งทิพยสมบัติและด้วยยศที่นับว่าเป็นบริวาร. บทว่า อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ได้แก่ ทั้งเบื้องบน ทั้งท่ามกลาง และทั้งเบื้องล่าง. บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ได้แก่ ความสำเร็จแห่งโลกมีประมาณเท่าใด. ๖. โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาโสขุมมสูตร ๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.262] โสขุมฺมานีติ สุขุมลกฺขณปฏิวิชฺฌนกานิ ญาณานิ. รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหตีติ รูเป สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สมนฺนาคโต โหติ. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. เตน จ รูปโสขุมฺเมนาติ เตน ยาว อนุโลมภาวํ ปตฺเตน สุขุมลกฺขณปริคฺคาหกญาเณน. น สมนุปสฺสตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปสฺสติ. น ปตฺเถตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปตฺเถติ. เวทนาโสขุมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสขุมฺมานิ ได้แก่ ญาณทั้งหลายที่แทงตลอดลักษณะอันละเอียด. บทว่า รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อนในรูป. บทว่า ปรเมน ได้แก่ อันสูงสุด. บทว่า เตน จ รูปโสขุมฺเมน ได้แก่ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดนั้น อันถึงความเป็นอนุโลมญาณ. บทว่า น สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมไม่เห็น เพราะความไม่มีนั่นเทียว. บทว่า น ปตฺเถติ ได้แก่ ย่อมไม่ปรารถนา เพราะความไม่มีนั่นเทียว. แม้ในเวทนาโสขุมมะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวาติ รูปกฺขนฺธสฺส สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สุขุมตํ ชานิตฺวา. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ เวทนากฺขนฺธสฺส จ ปภวํ ชานิตฺวา. สญฺญา ยโต สมุเทตีติ ยสฺมา การณา สญฺญากฺขนฺโธ สมุเทติ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จาติ ยสฺมึ ฐาเน นิรุชฺฌติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. สงฺขาเร ปรโต ญตฺวาติ สงฺขารกฺขนฺธํ อนิจฺจตาย ลุชฺชนภาเวน ปรโต ชานิตฺวา. อิมินา หิ ปเทน อนิจฺจานุปสฺสนา กถิตา. ทุกฺขโต โน จ อตฺตโตติ อิมินา ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนา. สนฺโตติ กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. สนฺติปเท รโตติ นิพฺพาเน รโต. อิติ สุตฺตนฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตา, คาถาสุ โลกุตฺตรธมฺโมปีติ. บทว่า รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งความเป็นของละเอียดแห่งรูปขันธ์ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อน. บทว่า เวทนานญฺจ สมฺภวํ ได้แก่ รู้แล้วซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาขันธ์ด้วย. บทว่า สญฺญา ยโต สมุเทติ ได้แก่ สัญญาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ก็รู้แล้วซึ่งเหตุนั้นด้วย. บทว่า อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จ ได้แก่ ย่อมดับในที่ใด ก็รู้แล้วซึ่งที่นั้นด้วย. บทว่า สงฺขาเร ปรโต ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งสังขารขันธ์ว่าเป็นของอื่น เพราะมีความไม่เที่ยง มีความเสื่อมสลายไป. จริงอยู่ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอนิจจานุปัสสนา. ด้วยบทว่า ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต นี้ ท่านกล่าวทุกขานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา. บทว่า สนฺโต ได้แก่ เป็นผู้สงบเพราะความสงบแห่งกิเลส. บทว่า สนฺติปเท รโต ได้แก่ ยินดีแล้วในพระนิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตร ใน ๔ แห่ง ท่านกล่าววิปัสสนาเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย แม้โลกุตตรธรรมก็กล่าวไว้. ๗. ปฐมอคติสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาปฐมอคติสูตร ๑๗-๑๙. สตฺตเม อคติคมนานีติ นคติคมนานิ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ฉนฺทา โทสา ภยา โมหาติ ฉนฺเทน, โทเสน, ภเยน, โมเหน. อติวตฺตตีติ อติกฺกมติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. นวเม ตถาพุชฺฌนกานํ วเสน ทฺวีหิปิ นเยหิ กถิตํ. ๑๗-๑๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อคติคมนานิ ได้แก่ การไปในทางที่ไม่ควรไป. บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ ได้แก่ ย่อมไปสู่ทางที่ไม่ควรไปเพราะฉันทะ, ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา ได้แก่ เพราะฉันทะ, เพราะโทสะ, เพราะภัย, เพราะโมหะ. บทว่า อติวตฺตติ ได้แก่ ย่อมล่วงละเมิด. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๙ ท่านกล่าวไว้โดยสองนัย โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้พึงตรัสรู้ตามนั้น. ๑๐. ภตฺตุทฺเทสกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาภัตตุทเทสกสูตร ๒๐. ทสเม ภตฺตุทฺเทสโกติ สลากภตฺตาทีนํ อุทฺเทสโก. กาเมสุ อสํยตาติ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมหิ อสํยตา. ปริสากสโฏ [Pg.263] จ ปเนส วุจฺจตีติ อยญฺจ ปน โส เอวรูปา ปริสากจวโร นาม วุจฺจตีติ อตฺโถ. สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจตีติ อยํ เอวรูปา ปริสา วิปฺปสนฺเนน ปริสามณฺโฑติ วุจฺจตีติ. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภตฺตุทฺเทสโก ได้แก่ ผู้แจกสลากภัตเป็นต้น. บทว่า กาเมสุ อสํยตา ได้แก่ ผู้ไม่สำรวมด้วยกิเลสกามในวัตถุกาม. บทว่า ปริสากสโฏ จ ปเนส วุจฺจติ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าชื่อว่าเป็นคนเลวในบริษัท. บทว่า สมเณน ได้แก่ โดยพระพุทธสมณะ. บทว่า ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจติ ได้แก่ บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเครื่องประดับแห่งบริษัท เพราะทำให้บริษัทผ่องใส. จรวคฺโค ทุติโย. จรวรรคที่ ๒ ๓. อุรุเวลวคฺโค ๓. อุรุเวลวรรค ๑. ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปฐมอุรุเวลสูตร ๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อุรุเวลายนฺติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ. โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลุกราสิ ชาโต. ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ในบทว่า อุรุเวลายํ นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต. คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนบวชเป็นดาบส อยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งประชุมกันได้ตั้งกติกวัตรไว้ว่า – “ชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่มโนกรรมไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ผู้ใดตรึกซึ่งกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ผู้อื่นที่จะโจทนาผู้นั้นย่อมไม่มี. ผู้นั้นจงโจทนาตนเองด้วยตนเองแล้ว นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นี้ นี้เป็นการลงโทษของผู้นั้น”. จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมเกลี่ยทรายลงในที่นั้นด้วยกระทงใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่ได้เกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ. ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมที่นั้นทำเป็นเจดียสถาน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า – “บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่”. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า – “อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต, คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้”. นชฺชา เนรญฺชราย ตีเรติ อุรุเวลคามํ นิสฺสาย เนรญฺชรานทีตีเร วิหรามีติ ทสฺเสติ. อชปาลนิคฺโรเธติ อชปาลกา ตสฺส นิคฺโรธสฺส [Pg.264] ฉายาย นิสีทนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ, ตสฺมา โส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว สงฺขํ คโต, ตสฺส เหฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ สมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมเมว. อุทปาทีติ อยํ วิตกฺโก ปญฺจเม สตฺตาเห อุทปาทิ. กสฺมา อุทปาทีติ? สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณตฺตา เจว ปุพฺพาเสวนตาย จ. ตตฺถ ปุพฺพาเสวนาย ปกาสนตฺถํ ติตฺติรชาตกํ อาหริตพฺพํ. หตฺถิวานรติตฺติรา กิร เอกสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา ‘‘โย อมฺหากํ มหลฺลโก, ตสฺมึ สคารวา วิหริสฺสามา’’ติ นิคฺโรธํ ทสฺเสตฺวา ‘‘โก นุ โข อมฺหากํ มหลฺลโก’’ติ วีมํสนฺตา ติตฺติรสฺส มหลฺลกภาวํ ญตฺวา ตสฺส เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ สมคฺคา สมฺโมทมานา วิหริตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุํ. ตํ การณํ ญตฺวา รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา อิมํ คาถมาห – บทว่า `นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร` ทรงแสดงความว่า เราอาศัยอุรุเวลาคาม อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา. บทว่า `อชปาลนิโคฺรเธ` ความว่า พวกคนเลี้ยงแพะย่อมนั่งบ้าง ยืนบ้าง ที่ร่มเงาแห่งต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ต้นไทรนั้นจึงนับได้ว่า อชปาลนิโครธ, อธิบายว่า ที่โคนต้นไทรนั้น. บทว่า `ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ` คือ เป็นผู้ตรัสรู้แล้วใหม่ๆ. บทว่า `อุทปาทิ` คือ พระวิตกนี้เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๕. ถามว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวง และเพราะการเคยเสพมาในปางก่อน. ในสองอย่างนั้น เพื่อจะประกาศการเคยเสพมาในปางก่อน พึงนำติตติรชาดกมา. ได้ยินว่า ช้าง ลิง และนกกระทา อาศัยอยู่ในประเทศแห่งหนึ่ง (ปรึกษากันว่า) "ผู้ใดในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พวกเราจักอยู่โดยมีความเคารพในผู้นั้น" ดังนี้แล้ว เห็นต้นไทร (จึง) สืบสวนกันว่า "ใครหนอในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด" ดังนี้แล้ว รู้ความเป็นผู้ใหญ่ที่สุดของนกกระทา จึงทำการเคารพผู้เจริญแก่นกกระทาตัวนั้นแล้ว อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีปรองดองกัน มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. รุกขเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ รู้เหตุนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า – ‘‘เย วุฑฺฒมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา; ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๓๗); "นรชนเหล่าใด ฉลาดในธรรม ย่อมนอบน้อมผู้เจริญ, นรชนเหล่านั้นเป็นผู้อันบัณฑิตสรรเสริญในปัจจุบัน และในสัมปรายภพก็มีสุคติ" ดังนี้. เอวํ อเหตุกติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ ตถาคโต สคารววาสํ โรเจสิ, อิทานิ กสฺมา น โรเจสฺสตีติ. อคารโวติ อญฺญสฺมึ คารวรหิโต, กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อปฺปติสฺโสติ ปติสฺสยรหิโต, กญฺจิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปาเยว สมณพฺราหฺมณา อธิปฺเปตา. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว กตฺวา ครุการญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา. พระตถาคตแม้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉานอเหตุกะอย่างนี้ ก็ยังทรงพอพระทัยในการอยู่โดยมีความเคารพ, บัดนี้ (เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว) ไฉนจักไม่ทรงพอพระทัยเล่า. บทว่า `อคารโว` ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเคารพในผู้อื่น คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะที่ควรเคารพ. บทว่า `อปฺปฏิสฺโส` ความว่า เป็นผู้ปราศจากการเชื่อฟัง คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะผู้ใหญ่. ในบทว่า `สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา` นี้ ทรงประสงค์เอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้วเท่านั้น. บทว่า `สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา` คือ กระทำการสักการะและตั้งความเคารพไว้. สเทวเก โลเกติอาทีสุ สทฺธึ เทเวหิ สเทวเก. เทวคฺคหเณน เจตฺถ มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ มาโร นาม วสวตฺตี สพฺเพสํ อุปริ วสํ วตฺเตติ, พฺรหฺมา นาม มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ ทฺวีสุ, ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. โส อิมินา สีลสมฺปนฺนตโรติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ สมารเก สพฺรหฺมเกติ วิสุํ วุตฺตํ. ตถา สมณา นาม เอกนิกายาทิวเสน พหุสฺสุตา สีลวนฺโต ปณฺฑิตา, พฺราหฺมณาปิ วตฺถุวิชฺชาทิวเสน พหุสฺสุตา ปณฺฑิตา. เต อิมินา สมฺปนฺนตราติ วตฺตุํ [Pg.265] มา ลภนฺตูติ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายาติ วุตฺตํ. สเทวมนุสฺสายาติ อิทํ ปน นิปฺปเทสโต ทสฺสนตฺถํ คหิตเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. อปิเจตฺถ ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ โลกวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปชาวเสน. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ สีเลน สมฺปนฺนตรํ, อธิกตรนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สีลาทโย จตฺตาโร ธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมว. ปจฺจเวกฺขณญาณเมว เหตํ. ปาตุรโหสีติ ‘‘อยํ สตฺถา อวีจิโต ยาว ภวคฺคา สีลาทีหิ อตฺตนา อธิกตรํ อปสฺสนฺโต ‘มยา ปฏิวิทฺธนวโลกุตฺตรธมฺมเมว สกฺกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหริสฺสามี’ติ จินฺเตติ, การณํ ภควา จินฺเตติ, อตฺถํ วุฑฺฒึ วิเสสํ จินฺเตติ, คจฺฉามิสฺส อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุรโต ปากโฏ อโหสิ, อภิมุเข อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ในบทว่า `สเทวเก โลเก` เป็นต้น โลกพร้อมทั้งเทวดา ชื่อว่า สเทวโลก. ในบทนั้น แม้เมื่อมารและพรหมถูกถือเอาด้วยการถือเอาเทวดาแล้วก็ตาม แต่ชื่อว่ามารเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือสรรพสัตว์ทั้งปวง, ชื่อว่าพรหมเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยนิ้วเดียว ย่อมแผ่แสงสว่างไปในหนึ่งพันจักรวาล, ด้วยสองนิ้วก็แผ่ไปในสอง (พันจักรวาล), ด้วยสิบนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปในหนึ่งหมื่นจักรวาล. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "ผู้นั้นสมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสแยกไว้ว่า `สมารเก สพฺรหฺมเก`. ในทำนองเดียวกัน ชื่อว่าสมณะ เป็นพหูสูต มีศีล เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งเอกนิกายเป็นต้น, แม้พราหมณ์ก็เป็นพหูสูต เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งวัตถุวิชชาเป็นต้น. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นสมบูรณ์ยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสว่า `สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย`. ส่วนบทว่า `สเทวมนุสฺสาย` นี้ ทรงถือเอาสิ่งที่ทรงถือเอาแล้วนั่นแหละมาตรัสไว้ เพื่อแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ สามบทแรกตรัสโดยนัยแห่งโลก (โอกาสโลก), สองบทหลังตรัสโดยนัยแห่งหมู่สัตว์ (สัตวโลก). บทว่า `สีลสมฺปนฺนตรํ` ความว่า ผู้สมบูรณ์กว่าด้วยศีล คือ ผู้ยิ่งกว่า. และในสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการมีศีลเป็นต้น ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ, วิมุตติญาณทัสสนะเป็นเพียงโลกิยะเท่านั้น เพราะเป็นปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `ปาตุรโหสิ` ความว่า ท้าวสหัมบดีพรหมทรงดำริว่า "พระศาสดานี้ ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงทรงดำริว่า 'เราจักสักการะอาศัยเฉพาะนวโลกุตรธรรมที่เราได้แทงตลอดแล้วอยู่', พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุ ทรงดำริถึงอรรถ ความเจริญ และความพิเศษ, เราจักไปทำความอุตสาหะให้เกิดแก่พระองค์" ดังนี้แล้ว จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คือ ได้ยืนอยู่เบื้องหน้า. วิหํสุ วิหรนฺติ จาติ เอตฺถ โย วเทยฺย – ‘‘วิหรนฺตีติ วจนโต ปจฺจุปฺปนฺเนปิ พหู พุทฺธา’’ติ, โส ‘‘ภควาปิ ภนฺเต เอตรหิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ อิมินา วจเนน ปฏิพาหิตพฺโพ. ในบทว่า `วิหํสุ วิหรนฺติ จ` นี้ หากมีผู้ใดพึงกล่าวว่า "เพราะตรัสเป็นพหูพจน์ว่า `วิหรนฺติ` แม้ในปัจจุบันก็มีพระพุทธเจ้าหลายพระองค์" ดังนี้, ผู้นั้นพึงถูกห้ามด้วยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ก็เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" นี้. ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ; สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๒.๓๔๑) – "อาจารย์ของเราไม่มี, ผู้เสมอเหมือนเราก็ไม่มี, ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, บุคคลเทียบเท่าเราไม่มี" ดังนี้. อาทีหิ จสฺส สุตฺเตหิ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาโว ทีเปตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺเพปิ พุทฺธา สทฺธมฺมครุโน, ตสฺมา. มหตฺตมภิกงฺขตาติ มหนฺตภาวํ ปตฺถยมาเนน. สรํ พุทฺธาน สาสนนฺติ พุทฺธานํ สาสนํ สรนฺเตน. และพึงแสดงความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ (ดังนี้). บทว่า `ตสฺมา` คือ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงมีพระสัทธรรมเป็นครู, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `มหตฺตมภิกงฺขตา` คือ ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่. บทว่า `สรํ พุทฺธาน สาสนํ` คือ ผู้ระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. มหตฺเตน สมนฺนาคโตติ รตฺตญฺญุมหตฺตํ เวปุลฺลมหตฺตํ พฺรหฺมจริยมหตฺตํ ลาภคฺคมหตฺตนฺติ อิมินา จตุพฺพิเธน มหตฺเตน สมนฺนาคโต. อถ เม สงฺเฆปิ คารโวติ อถ มยฺหํ สงฺเฆปิ คารโว ชาโต. กิสฺมึ ปน กาเล ภควตา สงฺเฆ คารโว กโตติ? มหาปชาปติยา ทุสฺสยุคทานกาเล. ตทา หิ ภควา อตฺตโน อุปนีตํ ทุสฺสยุคํ ‘‘สงฺเฆ, โคตมิ, เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วทนฺโต สงฺเฆ คารวํ อกาสิ นาม. บทว่า `ยโต` คือ ในกาลใด. บทว่า `มหตฺเตน สมนฺนาคโต` คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่ ๔ ประการนี้ คือ รัตตัญญูมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยเป็นรัตตัญญู) เวปุลลมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยความไพบูลย์) พรหมจริยมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งพรหมจรรย์) และลาภัคคมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งยอดแห่งลาภ). บทว่า `อถ เม สงฺเฆปิ คารโว` คือ ครั้งนั้น ความเคารพแม้ในสงฆ์ได้เกิดมีแก่เรา. ถามว่า ก็ในกาลไหนเล่า ที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความเคารพในสงฆ์? ตอบว่า ในคราวที่พระนางมหาปชาบดีถวายผ้าคู่. จริงอยู่ ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสว่า "โคตมี ท่านจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายในสงฆ์แล้ว ทั้งเราและสงฆ์ก็จักเป็นอันท่านบูชาแล้ว" ดังนี้ ได้ชื่อว่าทรงกระทำความเคารพในสงฆ์. ๒. ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอุรุเวฬสูตรที่ ๒ ๒๒. ทุติเย [Pg.266] สมฺพหุลาติ พหุกา. พฺราหฺมณาติ หุหุกฺกชาติเกน พฺราหฺมเณน สทฺธึ อาคตา พฺราหฺมณา. ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุฑฺฒาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย วเย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. สุตเมตนฺติ อมฺเหหิ สุตํ เอตํ. ตยิทํ โภ, โคตม, ตเถวาติ โภ, โคตม, เอตํ อมฺเหหิ สุตการณํ ตถา เอว. ตยิทํ โภ, โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ เอตํ อภิวาทนาทิอกรณํ อนนุจฺฉวิกเมว. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `สมฺพหุลา` คือ จำนวนมาก. บทว่า `พฺราหฺมณา` คือ พราหมณ์ที่มาพร้อมกับพราหมณ์ผู้มีชาติเป็นหุหุกะ. บทว่า `ชิณฺณา` คือ แก่เพราะชรา. บทว่า `วุฑฺฒา` คือ เจริญโดยวัย. บทว่า `มหลฺลกา` คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า `อทฺธคตา` คือ ล่วงเลยวัยทั้งสามอันเป็นหนทาง (แห่งชีวิต) ไปแล้ว. บทว่า `สุตเมตํ` คือ เรื่องนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม ตเถว` คือ ข้าแต่ท่านพระโคดม เหตุที่ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมานั้นเป็นเช่นนั้นทีเดียว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม น สมฺปนฺนเมว` คือ การไม่กระทำการไหว้เป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว. อกาลวาทีติอาทีสุ อกาเล วทตีติ อกาลวาที. อสภาวํ วทตีติ อภูตวาที. อนตฺถํ วทติ, โน อตฺถนฺติ อนตฺถวาที. อธมฺมํ วทติ, โน ธมฺมนฺติ อธมฺมวาที. อวินยํ วทติ, โน วินยนฺติ อวินยวาที. อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตาติ น หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตา. อกาเลนาติ กเถตุํ อยุตฺตกาเลน. อนปเทสนฺติ อปเทสรหิตํ, สาปเทสํ สการณํ กตฺวา น กเถติ. อปริยนฺตวตินฺติ ปริยนฺตรหิตํ, น ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา กเถติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น โลกิยโลกุตฺตรอตฺถนิสฺสิตํ กตฺวา กเถติ. พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อนฺธพาโล เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ. ในบททั้งหลายมีคำว่า อกาลวาที เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่า อกาลวาที เพราะกล่าวในเวลาที่ไม่ใช่กาล ชื่อว่า อภูตวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่า อนัตถวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า อธัมมวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นธรรม ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่า อวินยวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นวินัย ไม่กล่าววินัย บทว่า อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า อกาเลน ความว่า (กล่าว) ในเวลาที่ไม่สมควรจะกล่าว บทว่า อนปเทสํ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากข้ออ้างอิง คือไม่กล่าวโดยทำข้ออ้างอิงและเหตุผล บทว่า อปริยนฺตวตึ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากขอบเขต คือไม่กล่าวโดยแสดงขอบเขต บทว่า อนตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่กล่าวโดยอิงอาศัยประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นพระเถระผู้เป็นพาลมืดบอด กาลวาทีติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตตฺตา ปณฺฑิโต, ถิรภาวปฺปตฺติยา เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ. บททั้งหลายมีคำว่า กาลวาที เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นบัณฑิต เพราะความที่ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต, ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นเถระ เพราะถึงความเป็นผู้มั่นคง พหุสฺสุโต โหตีติ พหุํ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส เนว นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยสฺส หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลาย เลขา วิย สุวณฺณปตฺเต ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย [Pg.267] จ ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ธาตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิกํ น โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสกปณฺณาสทสกวเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา. ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ, มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา. บทว่า พหุสฺสุโต โหติ ความว่า บุคคลนั้นมีการสดับฟังมาก คือ สัตถุศาสน์มีองค์ ๙ อันบุคคลนั้นเรียนเอาแล้วโดยลำดับก่อนหลังแห่งบาลีและอรรถกถา นี้เป็นอรรถ บทว่า สุตธโร คือ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสุตะ (สิ่งที่ได้สดับฟัง) จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากที่นี้แล้วก็เลือนไปจากที่นี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือบอกพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าสุตธร ส่วนบุคคลใด พุทธวจนะที่เรียนเอาแล้วยังคงเหมือนกับในเวลาที่เรียน แม้ไม่ทำการสาธยายตลอดสิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป บุคคลนี้ชื่อว่าสุตธร บทว่า สุตสนฺนิจโย คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหีบคือหทัย ย่อมตั้งอยู่เหมือนรอยขีดในศิลา และเหมือนไขสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง บุคคลนี้ชื่อว่าสุตสันนิจัย บทว่า ธาตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านทรงไว้ คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนเอาแล้ว ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน สอบถามแล้วจึงจักรู้" (พุทธวจนะ) ของบุคคลบางคนทรงไว้คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็ยกขึ้นกล่าวได้ทันที ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "ธาตา" บทว่า วจสา ปริจิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านสาธยายด้วยวาจา โดยนัยแห่งหมวดสิบสูตร หมวดสิบวรรค หมวดห้าสิบ บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ พุทธวจนะที่บุคคลใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ ประหนึ่งรูปที่อยู่ในมือของผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่ไว้ ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวคำนี้ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธํ จิตฺตํ วุจฺจติ, อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโตสนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารภูตานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐเนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจติ. นิกามลาภีติ นิกาเมน ลาภี, อตฺตโน อิจฺฉาวเสน ลาภี, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกิจฺฉลาภีติ สุเขเนว ปจฺจนีกธมฺเม วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกสิรลาภีติ อกสิรานํ ลาภี วิปุลานํ, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอกจฺโจ หิ ลาภีเยว โหติ, น ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สกฺโกติ สมาปชฺชิตุํ. เอกจฺโจ สกฺโกติ ตถาสมาปชฺชิตุํ, ปาริปนฺถิเก จ ปน กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ. เอกจฺโจ ตถา จ สมาปชฺชติ, ปาริปนฺถิเก จ อกิจฺเฉเนว วิกฺขมฺเภติ, น สกฺโกติ นาฬิกยนฺตํ วิย ยถาปริจฺเฉเทเยว วุฏฺฐาตุํ. ยสฺส ปน อยํ ติวิธาปิ สมฺปทา อตฺถิ, โส ‘‘อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ วุจฺจติ. อาสวานํ ขยาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอวมิธ สีลมฺปิ พาหุสจฺจมฺปิ ขีณาสวสฺเสว สีลํ พาหุสจฺจญฺจ, ฌานานิปิ ขีณาสวสฺเสว วฬญฺชนกชฺฌานานิ กถิตานิ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทีหิ [Pg.268] ปน อรหตฺตํ กถิตํ. ผเลน เจตฺถ มคฺคกิจฺจํ ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ในบทว่า อาภิเจตสิกานํ นี้ ด้วยบทว่า อภิเจโต ท่านกล่าวถึงจิตอันยิ่ง อันบริสุทธิ์ หรือกล่าวถึงอธิจิต (ก็ได้) ธรรมที่เกิดในอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม อธิบายว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรมนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน จริงอยู่ ผู้ได้ฌานทั้งหลาย เข้าฌานเหล่านั้นแล้วนั่งอยู่ ย่อมได้เสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะเหตุนั้น ฌานเหล่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐธรรมสุขวิหาร" บทว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ได้ตามความต้องการของตน ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บทว่า อกิจฺฉลาภี คือ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถข่มธรรมที่เป็นข้าศึกแล้วเข้าสมาบัติได้โดยง่ายนั่นเทียว บทว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ฌานที่ไม่ลำบาก ได้ฌานที่ไพบูลย์ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้ จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้ได้ฌานเท่านั้น แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บุคคลบางคนสามารถเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น แต่ข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยยาก บุคคลบางคนเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น และข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยไม่ลำบาก แต่ไม่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เหมือนนาฬิกาน้ำ ส่วนบุคคลใดมีความสมบูรณ์พร้อมทั้งสามประการนี้ บุคคลนั้นเรียกว่า "อกิจฉลาภี อกสิรลาภี" บททั้งหลายมีคำว่า อาสวานํ ขยา เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในพระสูตรที่สองนี้ ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ และกล่าวถึงฌานทั้งหลายอันเป็นวฬัญชนกฌาน (ฌานที่ใช้สอย) ของพระขีณาสพเท่านั้น ส่วนด้วยบททั้งหลายมีคำว่า "อาสวานํ ขยา" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และพึงทราบว่า ในบทนี้ ท่านประกาศกิจของมรรคด้วยผล อุทฺธเตนาติ อุทฺธจฺจสหคเตน. สมฺผนฺติ ปลาปกถํ. อสมาหิตสงฺกปฺโปติ อฏฺฐปิตสงฺกปฺโป. มโคติ มคสทิโส. อาราติ ทูเร. ถาวเรยฺยมฺหาติ ถาวรภาวโต. ปาปทิฏฺฐีติ ลามกทิฏฺฐิ. อนาทโรติ อาทรรหิโต. สุตวาติ สุเตน อุปคโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธน ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย จตุนฺนํ สจฺจานํ อตฺถํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ ปารํ คโต, อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ เอวํ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน สพฺพธมฺมานํ ปารํ ปริโยสานํ คโต. อขิโลติ ราคขิลาทิวิรหิโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธเนว ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ สกลพฺรหฺมจริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. บทว่า Uddhatena (ด้วยจิตฟุ้งซ่าน) คือ ประกอบด้วยอุทธัจจะ บทว่า Samphaṃ (คำพูดเพ้อเจ้อ) คือ คำพูดเหลวไหล บทว่า Asamāhitasaṅkappo (ผู้มีความดำริไม่ตั้งมั่น) คือ ผู้มีความดำริที่ไม่ได้ตั้งไว้ดี บทว่า Mago (เนื้อทราย) คือ เปรียบดังเนื้อทราย บทว่า Ārā (ไกล) คือ อยู่ไกล บทว่า Thāvareyyamhā (จากความมั่นคง) คือ จากภาวะที่มั่นคง บทว่า Pāpadiṭṭhi (ผู้มีความเห็นชั่ว) คือ ผู้มีความเห็นเลวทราม บทว่า Anādaro (ผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ) คือ ผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ บทว่า Sutavā (ผู้ได้สดับ) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุตะ บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่าง บทว่า Paññāyatthaṃ vipassati (ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความด้วยปัญญา) คือ ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความแห่งสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยการแทงตลอด บทว่า Pāragū sabbadhammānaṃ (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง) คือ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมด คือ ผู้ถึงฝั่งด้วยอภิญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปริญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปหานะ, ผู้ถึงฝั่งด้วยภาวนา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสัจฉิกิริยา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสมาบัติ ด้วยอาการถึงฝั่ง ๖ ประการอย่างนี้ จึงชื่อว่าถึงฝั่งคือที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง บทว่า Akhilo (ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปู) คือ ผู้ปราศจากกิเลสดุจตะปูคือราคะเป็นต้น บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่างนั่นเทียว บทว่า Brahmacariyassa kevalī (ผู้มีพรหมจรรย์อันบริบูรณ์) คือ ผู้มีพรหมจรรย์ทั้งสิ้น บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น ๓. โลกสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาโลกสูตร ๒๓. ตติเย โลโกติ ทุกฺขสจฺจํ. อภิสมฺพุทฺโธติ ญาโต ปจฺจกฺโข กโต. โลกสฺมาติ ทุกฺขสจฺจโต. ปหีโนติ มหาโพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปหีโน. ตถาคตสฺส ภาวิตาติ ตถาคเตน ภาวิตา. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า loko ได้แก่ ทุกขสัจ บทว่า abhisambuddho ได้แก่ ทรงทราบแล้ว ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว บทว่า lokasmā ได้แก่ จากทุกขสัจ บทว่า pahīno ได้แก่ ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรคญาณ ณ โพธิมณฑล บทว่า tathāgatassa bhāvitā ได้แก่ อันตถาคตทำให้เจริญแล้ว เอวํ เอตฺตเกน ฐาเนน จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตภาวํ กเถตุํ ยํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิ ธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงประกาศความเป็นพุทธะของพระองค์ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศความเป็นตถาคต จึงตรัสคำมีอาทิว่า yaṃ, bhikkhave ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า diṭṭhaṃ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า sutaṃ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า mutaṃ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้โดยการสัมผัส บทว่า viññātaṃ ได้แก่ ธัมมารมณ์ มีสุขเวทนาและทุกขเวทนาเป็นต้น บทว่า pattaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่ประสบแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า pariyesitaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะประสบแล้วหรือยังไม่ประสบก็ตาม บทว่า anuvicaritaṃ manasā ได้แก่ อารมณ์ที่จิตเที่ยวไปเนืองๆ ตถาคเตน [Pg.269] อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, อิเมสํ สพฺพสตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ. ด้วยบทว่า tathāgatena abhisambuddhaṃ นี้ ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า – รูปารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองจักษุทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองโสตทวาร, คันธารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีกลิ่นรากไม้ กลิ่นเปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองฆานทวาร, รสารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีรสรากไม้ รสลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะหยาบและอ่อนนุ่มเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองกายทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้สัมผัสโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองมโนทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อารมณ์ที่สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ หรือได้รู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีอารมณ์ใดที่ตถาคตมิได้เห็น มิได้ฟัง มิได้ทราบ หรือมิได้รู้แจ้งเลย แต่สำหรับมหาชนนี้ แม้อารมณ์ที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วและยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่แสวงหาแล้วและประสบแล้วก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วแต่ประสบแล้วก็มีอยู่ ส่วนสำหรับตถาคตนั้น อารมณ์ทั้งหมดที่ชื่อว่ายังไม่ประสบ หรือยังมิได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณนั้น ย่อมไม่มีเลย ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ยถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺส ยุตฺติ เอกปุคฺคลวณฺณนายํ ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว. อปิเจตฺถ อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดอันโลกได้รู้แล้วอย่างไร พระองค์ก็ทรงรู้สิ่งนั้นอย่างนั้น เพราะเหตุที่ทรงรู้เช่นนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต แต่ในพระบาลี ตรัสไว้ว่า "abhisambuddhaṃ" คำนั้นมีความหมายเป็นอันเดียวกับคำว่า gata พึงทราบเนื้อความของบทสรุปว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ความสมเหตุสมผลของคำนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกบุคคล ในตอนขยายความศัพท์ว่าตถาคต อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ ศัพท์ว่า aññadatthu เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) ชื่อว่า ทสะ เพราะย่อมเห็น ชื่อว่า วสวัตตี เพราะย่อมยังอำนาจให้เป็นไป สพฺพํ โลกํ อภิญฺญาติ เตธาตุกํ โลกสนฺนิวาสํ ชานิตฺวา. สพฺพํ โลเก ยถาตถนฺติ ตสฺมึ เตธาตุกโลกสนฺนิวาเส ยํกิญฺจิ เนยฺยํ, สพฺพํ ตํ ยถาตถํ อวิปรีตํ ชานิตฺวา. วิสํยุตฺโตติ จตุนฺนํ [Pg.270] โยคานํ ปหาเนน วิสํยุตฺโต. อนูปโยติ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ วิรหิโต. สพฺพาภิภูติ รูปาทีนิ สพฺพารมฺมณานิ อภิภวิตฺวา ฐิโต. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. สพฺพคนฺถปฺปโมจโนติ สพฺเพ จตฺตาโรปิ คนฺเถ โมเจตฺวา ฐิโต. ผุฏฺฐสฺสาติ ผุฏฺฐา อสฺส. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ. ปรมา สนฺตีติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ เตน ญาณผุสเนน ผุฏฺฐํ. เตเนวาห – นิพฺพานํ อกุโตภยนฺติ. อถ วา ปรมาสนฺตีติ อุตฺตมา สนฺติ. กตรา สาติ? นิพฺพานํ. ยสฺมา ปน นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ อกุโตภยนฺติ วุจฺจติ. วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเยติ อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. สีโห อนุตฺตโรติ ปริสฺสยานํ สหนฏฺเฐน กิเลสานญฺจ หึสนฏฺเฐน ตถาคโต อนุตฺตโร สีโห นาม. พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ. อิตีติ เอวํ ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา. สงฺคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. ตํ นมสฺสนฺตีติ ตํ ตถาคตํ เต สรณํ คตา นมสฺสนฺติ. อิทานิ ยํ วทนฺตา เต นมสฺสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ทนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. คำว่า รู้ยิ่งซึ่งโลกทั้งปวง (Sabbaṃ lokaṃ abhiññāti) คือ ทรงทราบโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3. คำว่า ตามความเป็นจริงในโลกทั้งปวง (Sabbaṃ loke yathātathaṃ) คือ ในบรรดาธรรมที่ควรรู้ใดๆ ในโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3 นั้น ทรงทราบธรรมทั้งปวงนั้นตามความเป็นจริงไม่ผิดเพี้ยน. คำว่า ผู้พรากแล้ว (Visaṃyutto) คือ เป็นผู้พรากแล้วด้วยการละโยคะ 4. คำว่า ผู้ไม่มีอุปายะ (Anūpayo) คือ ปราศจากอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ผู้ครอบงำสิ่งทั้งปวง (Sabbābhibhū) คือ ทรงครอบงำอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้มีปัญญา (Dhīro) คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรเครื่องทรงไว้ (ธิติ). คำว่า ผู้แก้เครื่องร้อยรัดทั้งปวง (Sabbaganthappamocano) คือ ทรงแก้เครื่องร้อยรัดแม้ทั้ง 4 แล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้ถูกต้องแล้ว (Phuṭṭhassa) คือ มีธรรมที่ถูกต้องแล้ว (บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการณะ). คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง (Paramā santī) คือ พระนิพพาน เพราะพระนิพพานนั้นอันพระองค์ทรงถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยญาณนั้น. ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า พระนิพพานอันไม่มีภัยจากที่ไหน (nibbānaṃ akutobhayaṃ). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง คือ ความสงบอันสูงสุด. ความสงบนั้นคืออะไร? คือ พระนิพพาน. ก็เพราะในพระนิพพานไม่มีภัยจากที่ไหนเลย ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงชื่อว่า ไม่มีภัยจากที่ไหน. คำว่า หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอุปธิ (Vimutto upadhisaṅkhaye) คือ หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติที่มีพระนิพพานอันกล่าวคือความสิ้นไปแห่งอุปธิเป็นอารมณ์ในขณะนั้น. คำว่า เป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม (Sīho anuttaro) คือ พระตถาคตชื่อว่าเป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะอรรถว่าทรงอดทนต่ออันตรายทั้งหลาย และเพราะอรรถว่าทรงกำจัดกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ผู้ประเสริฐ (Brahmaṃ) คือ ผู้สูงสุด. คำว่า ดังนี้ (Itī) คือ ทรงทราบพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้. คำว่า มาประชุมกันแล้ว (Saṅgammā) คือ มาพร้อมกันแล้ว. คำว่า นมัสการพระองค์นั้น (Taṃ namassanti) คือ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นผู้ถึงพระองค์เป็นสรณะ ย่อมนมัสการพระตถาคตนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงถ้อยคำที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นกล่าวในขณะนมัสการ จึงตรัสคำมีว่า ผู้ฝึกตนแล้ว (danto) เป็นต้น. คำนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว. ๔. กาฬการามสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาความแห่งกาฬการามสูตร ๒๔. จตุตฺถํ อตฺถุปฺปตฺติยํ นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? ทสพลคุณกถาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ธีตา จูฬสุภทฺทา ‘‘สาเกตนคเร กาฬกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คจฺฉิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลํ คจฺฉามิ. สเจ ตตฺถ สกฺการํ ลภิสฺสามิ, เอกสฺมึ ปุริเส เปสิยมาเน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, มํ อาวชฺเชยฺยาถ ภควา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อคมาสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สุณิสา เม อาคตา’’ติ มงฺคลํ กโรนฺโตว พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ปญฺจ อเจลกสตานิ นิมนฺเตสิ. โส เตสุ นิสินฺเนสุ ‘‘ธีตา เม อาคนฺตฺวา อรหนฺเต วนฺทตู’’ติ จูฬสุภทฺทาย เปเสสิ. อาคตผลา อริยสาวิกา อรหนฺเตติ วุตฺตมตฺเตเยว ‘‘ลาภา วต เม’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา คตา เต นิสฺสิริกทสฺสเน อเจลเก ทิสฺวาว ‘‘สมณา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, ตาต, เยสํ เนว อชฺฌตฺตํ หิรี, น พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ อตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘น อิเม สมณา, ธีธี’’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา นิวตฺติตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา. ๒๔. พระสูตรที่ 4 ทรงแสดงไว้ตามเหตุที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ). เหตุที่เกิดขึ้นนั้นคืออะไร? คือการกล่าวถึงพระคุณของพระทศพล. ได้ยินว่า จูฬสุภัททา บุตรสาวของอนาถบิณฑิกเศรษฐี คิดว่า "เราจะไปสู่เรือนของบุตรกาฬกเศรษฐีในเมืองสาเกต" จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะไปสู่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิ หากหม่อมฉันจะได้รับสักการะในตระกูลนั้น เมื่อจะส่งคนมานิมนต์ (พระองค์) ก็จะเป็นการเนิ่นช้า ขอพระองค์โปรดทรงระลึกถึงหม่อมฉันด้วยเถิด" ครั้นได้รับพระพุทธพจน์รับรองแล้วจึงเดินทางไป. ฝ่ายเศรษฐี (พ่อสามี) คิดว่า "ลูกสะใภ้ของเรามาแล้ว" เมื่อจะทำมงคลจึงจัดของเคี้ยวของฉันเป็นอันมาก แล้วนิมนต์อเจลกะ (นักบวชเปลือย) 500 รูปมา. เมื่ออเจลกะเหล่านั้นนั่งแล้ว เศรษฐีจึงส่งคนไปบอกจูฬสุภัททาว่า "ขอให้ลูกสาวของเรามาไหว้พระอรหันต์ทั้งหลายเถิด". ฝ่ายอริยสาวิกาผู้บรรลุผลแล้ว (พระโสดาบัน) พอได้ยินคำว่า "พระอรหันต์" เท่านั้น ก็คิดว่า "เป็นลาภของเราหนอ" จึงลุกไป แต่พอเห็นอเจลกะเหล่านั้นที่มีลักษณะไม่น่าเลื่อมใส (ไม่มีสง่าราศี) ก็กล่าวว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าสมณะมิใช่เป็นเช่นนี้ ผู้ที่ไม่มีหิริภายใน และไม่มีโอตตัปปะภายนอกเลย..." แล้วกล่าวว่า "คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ น่ารังเกียจจริง" แล้วถ่มน้ำลาย เดินกลับไปยังที่อยู่ของตน. ตโต [Pg.271] อเจลกา ‘‘มหาเสฏฺฐิ กุโต เต เอวรูปา กาลกณฺณี ลทฺธา, กึ สกลชมฺพุทีเป อญฺญา ทาริกา นตฺถี’’ติ เสฏฺฐึ ปริภาสึสุ. โส ‘‘อาจริยา ชานิตฺวา วา กตํ โหตุ อชานิตฺวา วา, อหเมตฺถ ชานิสฺสามี’’ติ อเจลเก อุยฺโยเชตฺวา สุภทฺทาย สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺม, กสฺมา เอวรูปํ อกาสิ, กสฺมา อรหนฺเต ลชฺชาเปสี’’ติ อาห. ตาต, อรหนฺตา นาม เอวรูปา น โหนฺตีติ. อถ นํ โส อาห – ลำดับนั้น พวกอเจลกะจึงบริภาษเศรษฐีว่า "ท่านมหาเศรษฐี ท่านไปเอาหญิงกาลกิณีเช่นนี้มาจากไหน ในชมพูทวีปทั้งสิ้นไม่มีหญิงอื่นแล้วหรือ". เศรษฐีกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย จะเป็นสิ่งที่ทำไปโดยรู้หรือไม่รู้ก็ตาม ข้าพเจ้าจะพิจารณาเรื่องนี้เอง" แล้วส่งพวกอเจลกะกลับไป เข้าไปหาจูฬสุภัททาแล้วถามว่า "ลูกรัก ทำไมเจ้าจึงทำเช่นนี้ ทำไมจึงทำให้พระอรหันต์ต้องอับอาย". นางตอบว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าพระอรหันต์มิใช่เป็นเช่นนี้". ลำดับนั้น เศรษฐีจึงถามนางว่า - ‘‘กีทิสา สมณา ตุยฺหํ, พาฬฺหํ โข เน ปสํสสิ; กึสีลา กึสมาจารา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. “สมณะของเจ้าเป็นเช่นไร เจ้าจึงสรรเสริญนัก สมณะเหล่านั้นมีศีลอย่างไร มีมารยาทอย่างไร เมื่อพ่อถามแล้ว จงบอกเรื่องนั้นแก่พ่อเถิด” สา อาห – นางกล่าวว่า - ‘‘สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา, สนฺตเตชา คุณมคฺคสณฺฐิตา; โอกฺขิตฺตจกฺขู มิตภาณี, ตาทิสา สมณา มม. “สมณะของหม่อมฉัน มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มีเดชสงบ ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรม มีจักษุทอดลง มีปกติกล่าวถ้อยคำพอประมาณ สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น” ‘‘วสนฺติ วนโมคยฺห, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ; เอกกิยา อทุติยา, ตาทิสา สมณา มมา’’ติ. “สมณะเหล่านั้นหลีกไปสู่ป่าแล้วอยู่ เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการแล้วเข้าสู่ป่าอยู่ฉะนั้น เป็นผู้เดียวไม่มีเพื่อน สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น” เอวญฺจ ปน วตฺวา เสฏฺฐิสฺส ปุเร ฐตฺวา ติณฺณํ รตนานํ คุณํ กเถสิ. เสฏฺฐิ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘ยทิ เอวํ, ตว สมเณ อาเนตฺวา มงฺคลํ กโรมา’’ติ. สา ปุจฺฉิ ‘‘กทา กริสฺสถ, ตาตา’’ติ. เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘กติปาหจฺจเยนาติ วุตฺเต เปเสตฺวา ปกฺโกสาเปยฺยา’’ติ. อถ นํ ‘‘สฺเว อมฺมา’’ติ อาห. สา สายนฺหสมเย อุปริปาสาทํ อารุยฺห มหนฺตํ ปุปฺผสมุคฺคํ คเหตฺวา สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ทสพลสฺส วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อวจ – ‘‘ภควา สฺเว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ตานิ ปุปฺผานิ คนฺตฺวา ทสพลสฺส มตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. สตฺถา อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ อทฺทส. ธมฺมเทสนาปริโยสาเน อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. จูฬสุภทฺทาย นิมนฺติตมฺห เสฏฺฐีติ. น, ภนฺเต, กญฺจิ อาคตํ ปสฺสามาติ. อาม, เสฏฺฐิ, สทฺธา ปน อุปาสิกา ทูเร โยชนสตมตฺถเกปิ โยชนสหสฺสมตฺถเกปิ ฐิตา หิมวนฺโต วิย ปญฺญายตีติ วตฺวา – นางครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ต่อหน้าเศรษฐีแล้วกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระรัตนตรัย. เศรษฐีฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า "หากเป็นเช่นนั้น พ่อจะนิมนต์สมณะของเจ้ามาทำมงคล". นางถามว่า "ท่านพ่อ จะทำเมื่อไร". เศรษฐีคิดว่า "หากบอกว่าอีก 2-3 วัน นางก็จะส่งคนไปนิมนต์" จึงบอกนางว่า "ลูกรัก พรุ่งนี้เถิด". นางขึ้นไปบนปราสาทในเวลาเย็น ถือพานดอกไม้ขนาดใหญ่ ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา แล้วซัดดอกไม้ 8 กำมือไปทางพระทศพล ประนมมือนมัสการยืนอยู่. และได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด". ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปเป็นเพดานอยู่เหนือพระเศียรของพระทศพล. พระศาสดาทรงพิจารณาก็ทรงทราบเหตุนั้น. เมื่อจบการแสดงธรรม อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีถวายบังคมพระทศพลแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันพรุ่งนี้ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารที่บ้านของข้าพระองค์เถิด". พระองค์ตรัสว่า "เศรษฐี จูฬสุภัททานิมนต์ไว้แล้ว". เศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เห็นใครมานิมนต์เลย". พระองค์ตรัสว่า "จริงอย่างนั้น เศรษฐี ไม่มีใครมาหรอก แต่ว่าอุบาสิกาผู้มีศรัทธา แม้อยู่ในที่ไกล 100 โยชน์ หรือ 1,000 โยชน์ ก็ย่อมปรากฏเหมือนภูเขาหิมพานต์" ครั้นแล้วจึงตรัสว่า - ‘‘ทูเร [Pg.272] สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต; อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔) – “สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น” (ขุ. ธ. 304) - อิมํ คาถมาห. อนาถปิณฺฑิโก ‘‘ภนฺเต, มม, ธีตุ สงฺคหํ กโรถา’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. ทรงตรัสพระคาถานี้แล้ว อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดสงเคราะห์บุตรสาวของข้าพระองค์ด้วยเถิด" แล้วถวายบังคมลากลับไป. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ, อานนฺท, สาเกตํ คมิสฺสามิ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สลากํ เทหิ. ททนฺโต จ ฉฬภิญฺญานํเยว ทเทยฺยาสี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. จูฬสุภทฺทา รตฺติภาคสมนนฺตเร จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม พหุกิจฺจา พหุกรณียา, มํ สลฺลกฺเขยฺย วา น วา, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวโณ มหาราชา จูฬสุภทฺทาย กเถสิ – ‘‘ภทฺเท, มา โข ตฺวํ วิมนา อโหสิ, มา ทุมฺมนา. อธิวุตฺถํ เต ภควตา สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. สา ตุฏฺฐปหฏฺฐา ทานเมว สํวิทหิ. สกฺโกปิ โข เทวราชา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต, ทสพโล จูฬสุภทฺทาย สนฺติกํ สาเกตนครํ คจฺฉิสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สตฺถา ปญฺจหิ ฉฬภิญฺญสเตหิ ปริวุโต กูฏาคารยาเนน มณิวณฺณํ อากาสํ วิลิขนฺโต วิย สาเกตนครํ อคมาสิ. พระศาสดาตรัสเรียกท่านพระอานนทเถระว่า “อานนท์ เราจักไปสู่เมืองสาเกต เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป และเมื่อให้ ก็พึงให้แก่พระผู้มีอภิญญา ๖ เท่านั้น” พระเถระได้กระทำอย่างนั้นแล้ว นางจุฬสุภัททาครุ่นคิดในเวลาต่อจากราตรีภาคว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีกิจมาก มีกรณียะมาก จะทรงกำหนดหมายเราหรือไม่หนอ เราจะทำอย่างไรดี” ในขณะนั้น ท้าวมหาราชเวสสุวรรณได้ตรัสแก่นางจุฬสุภัททาว่า “แม่หญิงผู้เจริญ เธออย่าได้มีใจแปรปรวน อย่าได้มีใจชั่วเลย ภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของเธอ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว” นางมีความยินดีร่าเริง ได้จัดแจงทานเท่านั้น แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พระทศพลจักเสด็จไปสู่สำนักของนางจุฬสุภัททา ยังเมืองสาเกต เธอจงเนรมิตกูฏาคาร ๕๐๐ หลัง” ท่านได้กระทำอย่างนั้นแล้ว พระศาสดาอันภิกษุผู้มีอภิญญา ๖ จำนวน ๕๐๐ รูปแวดล้อมแล้ว ได้เสด็จไปสู่เมืองสาเกตด้วยยานคือเรือนยอด ประหนึ่งว่าทรงขีดเขียนท้องฟ้าซึ่งมีสีดังแก้วมณี สุภทฺทา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ สสุรปกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, สาธุ เตสํ อนุจฺฉวิกธมฺมํ กเถถา’’ติ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. กาฬกเสฏฺฐิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อตฺตโน อุยฺยานํ ทสพลสฺส อทาสิ. อเจลกา ‘‘อมฺหากํ ปฐมํ ทินฺน’’นฺติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉนฺติ. ‘‘คจฺฉถ นีหริตพฺพนิยาเมน เต นีหรถา’’ติ สพฺเพ นีหราเปตฺวา ตตฺเถว สตฺถุ วิหารํ กาเรตฺวา พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา อุทกํ ปาเตสิ. โส กาฬเกน การิตตาย กาฬการาโม นาม ชาโต. ภควา ตสฺมึ สมเย ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาเกเต วิหรติ กาฬการาเม’’ติ. นางสุภัททาถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝ่ายพ่อผัวของหม่อมฉันเป็นมิจฉาทิฏฐิ ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตรัสธรรมอันสมควรแก่พวกเขาเถิด” พระศาสดาทรงแสดงธรรม กาฬกเศรษฐีเป็นพระโสดาบันแล้ว ได้ถวายอุทยานของตนแด่พระทศพล พวกอเจลกไม่ปรารถนาจะออกไป (กล่าวว่า) “อุทยานนี้ท่านให้แก่พวกเราก่อน” (เศรษฐีจึงสั่งว่า) “พวกท่านจงไป จงนำพวกเขาออกไปด้วยวิธีการที่ควรนำออก” แล้วให้คนนำ (อเจลก) ทั้งหมดออกไป ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดาในที่นั้นนั่นเอง กระทำการถวายอันประเสริฐแล้ว หลั่งน้ำ (ทักษิโณทก) อารามนั้นได้ชื่อว่ากาฬการาม เพราะกาฬกเศรษฐีให้สร้างขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่กาฬการาม ในเมืองสาเกต” ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปญฺจสเต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. เต กิร สาเกตนครวาสิโน กุลปุตฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อุปฏฺฐานสาลาย นิสินฺนา ‘‘อโห พุทฺธคุณา นาม มหนฺตา, เอวรูปํ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ กาฬกเสฏฺฐึ ทิฏฺฐิโต โมเจตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา [Pg.273] สกลนครํ สตฺถารา เทวโลกสทิสํ กต’’นฺติ ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺติ. สตฺถา เตสํ คุณํ กเถนฺตานํ จิตฺตํ อุปปริกฺขิตฺวา – ‘‘มยิ คเต มหตี เทสนา สมุฏฺฐิสฺสติ, เทสนาปริโยสาเน จ อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิสฺสตี’’ติ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน เต ภิกฺขู อาทึ กตฺวา ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺสาติ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวมิทํ สุตฺตํ คุณกถาย นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย) คือ ทรงเรียกภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาเกต ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว บวชในสำนักของพระศาสดา นั่งอยู่ในศาลาบำรุง กล่าวคุณของพระทศพลว่า “โอ้หนอ ชื่อว่าพระพุทธคุณทั้งหลาย ช่างยิ่งใหญ่หนอ พระศาสดาทรงทำให้กาฬกเศรษฐีผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ พ้นจากทิฏฐิแล้ว ให้บรรลุโสดาปัตติผล ทรงกระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นดุจเทวโลก” พระศาสดาทรงพิจารณาจิตของภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังกล่าวคุณอยู่ (ทรงดำริว่า) “เมื่อเราไปแล้ว เทศนาอันยิ่งใหญ่จักเกิดขึ้น และในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้จักตั้งอยู่ในพระอรหัตผล แผ่นดินใหญ่จักไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด” แล้วเสด็จไปสู่ธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้ว ทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส เป็นต้น โดยทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นเบื้องต้น พึงทราบว่า พระสูตรนี้ทรงตั้งขึ้นเพราะเหตุแห่งการกล่าวคุณ ด้วยประการฉะนี้ ตตฺถ ‘‘ตมหํ ชานามี’’ติ ปทปริโยสาเน มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิอญฺญาสึ, ชานินฺติ อตฺโถ. วิทิตนฺติ ปากฏํ กตฺวา ญาตํ. อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – อญฺเญ ชานนฺติเยว, มยา ปน ปากฏํ กตฺวา วิทิตนฺติ. อิเมหิ ตีหิ ปเทหิ สพฺพญฺญุตภูมิ นาม กถิตา. ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสีติ ตํ ฉทฺวาริกํ อารมฺมณํ ตถาคโต ตณฺหาย วา ทิฏฺฐิยา วา น อุปฏฺฐาสิ น อุปคญฺฉิ. อยญฺหิ ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ. อิมินา ปเทน ขีณาสวภูมิ กถิตาติ เวทิตพฺพา. ในบรรดาบทเหล่านั้น ในตอนท้ายของบทว่า ตมหํ ชานามิ (เรารู้อยู่นั้น) แผ่นดินใหญ่ได้ไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด บทว่า อพฺภญฺญาสึ คือ อภิอญฺญาสึ (รู้ยิ่งแล้ว) อธิบายว่า รู้แล้ว บทว่า วิทิตํ คือ ทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความนี้ว่า ชนเหล่าอื่นย่อมรู้เท่านั้น แต่เราทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ชื่อว่า สัพพัญญุตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ (ตถาคตมิได้เข้าถึงอารมณ์นั้น) คือ ตถาคตมิได้เข้าถึง คือ มิได้เข้าใกล้อารมณ์อันมีในทวาร ๖ นั้น ด้วยตัณหาหรือด้วยทิฏฐิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสต พระผู้มีพระภาคทรงดมกลิ่นด้วยพระนาสิก พระผู้มีพระภาคทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา พระผู้มีพระภาคทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย พระผู้มีพระภาคทรงรู้ธรรมารมณ์ด้วยพระมนัส ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ” พึงทราบว่า ขีณาสวภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบทนี้ ตํ มมสฺส มุสาติ ตํ เม วจนํ มุสาวาโท นาม ภเวยฺย. ตํ ปสฺส ตาทิสเมวาติ ตมฺปิ มุสาวาโท ภเวยฺย. ตํ มมสฺส กลีติ ตํ วจนํ มยฺหํ โทโส ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา สจฺจภูมิ นาม กถิตาติ เวทิตพฺพา. บทว่า ตํ มมสฺส มุสา (คำนั้นของเราพึงเป็นมุสา) คือ คำพูดนั้นของเราพึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ ปสฺส ตาทิสเมว (เห็นนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเทียว) คือ แม้คำพูดนั้นก็พึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ มมสฺส กลิ (คำนั้นพึงเป็นโทษของเรา) อธิบายว่า คำพูดนั้นพึงเป็นโทษของเรา พึงทราบว่า ชื่อว่า สัจจภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพนฺติ ทิสฺวา ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ ‘‘อหํ มหาชเนน ทิฏฺฐเมว ปสฺสามี’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. อทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ‘‘อหํ มหาชเนน อทิฏฺฐเมว เอตํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตณฺหาทีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญตีติ ‘‘มหาชเนน ทิฏฺฐํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพญฺหิ อทิฏฺฐมฺปิ โหติเยว. เอวรูปานิ หิ วจนานิ ตีสุปิ กาเลสุ ลพฺภนฺติ, เตนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. ทฏฺฐารํ น มญฺญตีติ ปสฺสิตารํ [Pg.274] เอกสตฺตํ นาม ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญตีติ อตฺโถ. เสสฏฺฐาเนสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สุญฺญตาภูมิ นาม กถิตา. บทว่า ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพํ (เห็นสิ่งที่พึงเห็น) คือ เห็นสิ่งที่พึงเห็นแล้ว บทว่า ทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญรูปายตนะที่เห็นแล้วนั้น ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า อทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่มิได้เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนมิได้เห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่พึงเห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญเหล่านั้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้ว” จริงอยู่ สิ่งที่พึงเห็นย่อมเป็นแม้สิ่งที่มิได้เห็นนั่นเทียว จริงอยู่ คำเช่นนี้ย่อมมีได้ในกาลทั้งสาม เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งคำนั้นจึงถูกกล่าวไว้ บทว่า ทฏฺฐารํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในผู้เห็น) อธิบายว่า ย่อมไม่สำคัญผู้เห็น คือ สัตว์คนหนึ่ง ด้วยความสำคัญเหล่านั้น พึงทราบอรรถในที่ที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า สุญญตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้ อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ตาทีเยว ตาทีติ ตาทิตา นาม เอกสทิสตา. ตถาคโต จ ยาทิโส ลาภาทีสุ, ตาทิโสว อลาภาทีสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที. ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที. นินฺทายปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที. สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘, ๑๙๒). อิมาย ตาทิตาย ตาที. ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหาติ ตโต ตถาคตตาทิโต อญฺโญ อุตฺตริตโร วา ปณีตตโร วา ตาที นตฺถีติ เอตฺตาวตา ตาทิภูมิ นาม กถิตา. อิมาหิ ปญฺจภูมีหิ เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺตสฺส ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ มหาปถวี สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสเต อธุนาปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อาทึ กตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ. คำว่า อิติ โข ภิกฺขเว ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล. คำว่า ตาทิเยว ตาทีติ ชื่อว่า ตาทิตา คือ ความเป็นผู้มีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน. และพระตถาคตเป็นผู้เช่นใดในลาภเป็นต้น, เป็นผู้เช่นนั้นเหมือนกันในความไม่มีลาภเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เป็นผู้คงที่ในลาภ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมลาภ. เป็นผู้คงที่ในยศ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมยศ. เป็นผู้คงที่ในนินทา, เป็นผู้คงที่ในสรรเสริญ. เป็นผู้คงที่ในสุข, เป็นผู้คงที่ในทุกข์”. เพราะความเป็นผู้คงที่นี้ จึงชื่อว่า ตาที. คำว่า ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหา ความว่า ก็ความเป็นผู้คงที่อื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าความเป็นผู้คงที่ของพระตถาคตนั้นไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ชื่อว่า ตาทิภูมิ ท่านกล่าวแล้ว. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงยังพระเทศนาให้จบลงด้วยภูมิ ๕ เหล่านี้ มหาปฐพีได้หวั่นไหวในฐานะทั้ง ๕ โดยความเป็นพยาน. ในกาลจบเทศนา สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ของเทวดาและมนุษย์ผู้ถึงสถานที่นั้น ซึ่งมีกุลบุตร ๕๐๐ เหล่านั้นผู้บวชใหม่เป็นต้น ได้ดื่มอมตปานะแล้ว. ภควาปิ สุตฺตํ นิฏฺฐาเปตฺวา คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต ยํกิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสนฺติ ปเรสํ สทฺธาย ปรปตฺติยายนาย สจฺจมุตนฺติ มญฺญิตฺวา อชฺโฌสิตํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คหิตํ. สยสํวุเตสูติ สยเมว สํวริตฺวา ปิยายิตฺวา คหิตคหเณสุ, ทิฏฺฐิคติเกสูติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิคติกา หิ สยํ สํวุตาติ วุจฺจนฺติ. สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยาติ เตสุ สยํ สํวุตสงฺขาเตสุ ทิฏฺฐิคติเกสุ ตถาคโต ตาที เตสํ เอกมฺปิ วจนํ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอวํ สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ อุตฺตมํ กตฺวา น โอทเหยฺย, น สทฺทเหยฺย, น ปตฺติยาเยยฺย. เอตญฺจ สลฺลนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ปฏิกจฺจ ทิสฺวาติ ปุเรตรํ โพธิมูเลเยว ทิสฺวา. วิสตฺตาติ ลคฺคา ลคิตา ปลิพุทฺธา. ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺติ ยถายํ ปชา อชฺโฌสิตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา วิสตฺตา ลคฺคา ลคิตา, เอวํ อหมฺปิ ชานามิ ปสฺสามิ. ตถา เอวํ ยถา เอตาย ปชาย คหิตนฺติ เอวํ อชฺโฌสิตํ นตฺถิ ตถาคตานนฺติ อตฺโถ. แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงยังพระสูตรให้จบแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยํกิญฺจิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสํ ความว่า อันบุคคลยึดถือ คือ กลืนกิน คือ ทำให้จบสิ้น คือ ยึดถือแล้ว โดยสำคัญว่า จริงหรือเท็จ ด้วยศรัทธาของผู้อื่น ด้วยความเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า สยํสํวุเตสุ ความว่า ในบุคคลผู้มีทิฏฐิ ผู้มีการยึดถืออันตนยึดถือแล้ว คือ สำรวมแล้ว คือ พิจารณาแล้ว ด้วยตนเอง. จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยตนเอง. บทว่า สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยา ความว่า พระตถาคตเป็นผู้คงที่ในบุคคลผู้มีทิฏฐิเหล่านั้น ผู้นับว่าสำรวมแล้วด้วยตนเอง ไม่พึงตั้งไว้ ไม่พึงเชื่อ ไม่พึงเลื่อมใส แม้คำพูดหนึ่งของพวกเขา โดยทำให้เป็นสิ่งสูงสุด ว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ อย่างนี้ ซึ่งเป็นคำจริงหรือคำเท็จก็ตาม. บทว่า เอตญฺจ สลฺลํ ความว่า ลูกศรคือทิฏฐินี้. บทว่า ปฏิกจฺจ ทิสฺวา ความว่า ทรงเห็นก่อนแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเทียว. บทว่า วิสตฺตา ความว่า ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว. บทว่า ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ ความว่า หมู่สัตว์นี้ยึดถือ กลืนกิน ทำให้จบสิ้น ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว ฉันใด เราก็รู้ ก็เห็น ฉันนั้น. ความว่า การยึดถืออย่างนี้ เหมือนที่หมู่สัตว์นี้ยึดถือแล้ว ย่อมไม่มีแก่พระตถาคตทั้งหลาย. ๕. พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาพรหมจริยสูตร ๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ชนกุหนตฺถนฺติ ตีหิ กุหนวตฺถูหิ ชนสฺส กุหนตฺถาย. น ชนลปนตฺถนฺติ น ชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ น จีวราทิถุติวจนตฺถํ. น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถนฺติ น เตน เตน การเณน กตวาทานิสํสตฺถํ, น วาทสฺส ปโมกฺขานิสํสตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ น ‘‘เอวํ กิร เอส ภิกฺขุ, เอวํ กิร เอส ภิกฺขู’’ติ ชนสฺส ชานนตฺถาย. สํวรตฺถนฺติ ปญฺจหิ สํวเรหิ สํวรณตฺถาย. ปหานตฺถนฺติ ตีหิ ปหาเนหิ ปชหนตฺถาย. วิราคตฺถนฺติ ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธตฺถนฺติ เตสํเยว นิรุชฺฌนตฺถาย. อนีติหนฺติ อิติหปริวชฺชิตํ, อปรปตฺติยนฺติ อตฺโถ. นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ. มคฺคพฺรหฺมจริยญฺหิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา นิพฺพานสฺส อนฺโตเยว วตฺตติ ปวตฺตติ. ปฏิปชฺชนฺตีติ ทุวิธมฺปิ ปฏิปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏเมว กถิตํ. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ชนกุหนตฺถํ คือ เพื่อหลอกลวงชนด้วยวัตถุแห่งความหลอกลวง ๓ อย่าง. บทว่า น ชนลปนตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่อการพูดเลียบเคียงชน. บทว่า น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือวาทะที่ทำแล้วด้วยเหตุนั้นๆ, ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือการเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า น อิติ มํ ชโน ชานาตุ คือ ไม่ใช่เพื่อให้ชนรู้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้, ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้’. บทว่า สํวรตฺถํ คือ เพื่อความสำรวมด้วยสังวร ๕. บทว่า ปหานตฺถํ คือ เพื่อการละด้วยปหาน ๓. บทว่า วิราคตฺถํ คือ เพื่อความคลายกำหนัดจากราคะเป็นต้น. บทว่า นิโรธตฺถํ คือ เพื่อความดับแห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า อนีติหํ ความว่า เว้นจากคำเล่าลือ, ไม่ต้องเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า นิพฺพาโนคธคามินํ คือ หยั่งลงสู่ภายในแห่งพระนิพพาน. จริงอยู่ มรรคพรหมจรรย์กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไปในภายในของพระนิพพานนั่นเทียว. บทว่า ปฏิปชฺชนฺติ คือ ย่อมปฏิบัติแม้ทั้งสองอย่าง. ในสูตรนี้ ท่านกล่าววัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวิวัฏฏะเท่านั้น. ๖. กุหสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถากุหสูตร ๒๖. ฉฏฺเฐ กุหาติ กุหกา. ถทฺธาติ โกเธน จ มาเนน จ ถทฺธา. ลปาติ อุปลาปกา. สิงฺคีติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สิงฺคํ, ยํ สิงฺคํ สิงฺคารตา จาตุรตา จาตุริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติย’’นฺติ (วิภ. ๘๕๒) เอวํ วุตฺเตหิ สิงฺคสทิเสหิ ปากฏกิเลเสหิ สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคมตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ เต มยฺหํ ภิกฺขู มม สนฺตกา น โหนฺติ. ‘‘เต มยฺห’’นฺติ อิทํ ปน สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วุตฺตํ. เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ อิธาปิ เมติ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วทติ, สมฺมาปฏิปนฺนตฺตา ปน ‘‘มามกา’’ติ อาห. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ สีลาทีหิ คุเณหิ วฑฺฒนโต วุทฺธึ, นิจฺจลภาเวน วิรูฬฺหึ, สพฺพตฺถ ปตฺถฏตาย เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. เต ปเนเต ยาว อรหตฺตมคฺคา วิรุหนฺติ, อรหตฺตผลํ ปตฺเต วิรูฬฺหา นาม โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กุหา คือ เป็นผู้หลอกลวง. บทว่า ถทฺธา คือ เป็นผู้กระด้างด้วยโกรธและมานะ. บทว่า ลปา คือ เป็นผู้พูดเลียบเคียง. บทว่า สิงฺคี คือ ประกอบพร้อมด้วยกิเลสที่ปรากฏซึ่งเปรียบด้วยเขา อันท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในคำนั้น สิงคะเป็นไฉน? สิงคะใด ความเป็นผู้สวยงาม ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ ความเป็นผู้มั่นคง ความเป็นผู้มั่นคงอย่างยิ่ง (นี้ชื่อว่าสิงคะ)”. บทว่า อุนฺนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า อสมาหิตา คือ เป็นผู้ไม่ได้แม้เพียงจิตเตกัคคตา. บทว่า น เม เต ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่ของข้าพเจ้า ไม่ใช่สมบัติของข้าพเจ้า. แต่คำว่า เต มยฺหํ นี้ ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระศาสดา. ในบทว่า เต โข เม ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา นี้ก็เหมือนกัน พระองค์ตรัสคำว่า เม เพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ แต่ตรัสว่า มามกา เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติดี. บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญเพราะความงอกงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, ถึงความงอกงามเพราะมีผลอันมั่นคง, ถึงความไพบูลย์เพราะความแผ่ไปในที่ทั้งปวง. ก็ภิกษุเหล่านั้นย่อมงอกงามอยู่ตราบเท่าอรหัตตมรรค, เมื่อถึงอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้งอกงามแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. ๗. สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาสันตุฏฐิสูตร ๒๗. สตฺตเม [Pg.276] อปฺปานีติ ปริตฺตานิ. สุลภานีติ สุเขน ลทฺธพฺพานิ, ยตฺถ กตฺถจิ สกฺกา โหนฺติ ลภิตุํ. อนวชฺชานีติ นิทฺโทสานิ. ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ ชงฺฆาปิณฺฑิยพเลน จริตฺวา อาโลปมตฺตํ ลทฺธํ โภชนํ. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโยติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปฺปานิ คือ มีเล็กน้อย. บทว่า สุลภานิ คือ พึงได้โดยง่าย, เป็นของอาจเพื่อจะหาได้ในที่ไหนๆ. บทว่า อนวชฺชานิ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ คือ โภชนะที่ได้แล้วประมาณคำข้าว โดยเที่ยวไปด้วยกำลังแข้ง. บทว่า ปูติมุตฺตํ คือ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า แม้กายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) ฉันใด, แม้มูตรที่ใหม่ ก็เป็นปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเทียว ฉันนั้น. วิฆาโตติ วิคตฆาโต, จิตฺตสฺส ทุกฺขํ น โหตีติ อตฺโถ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ ยสฺส หิ ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม คโต จีวราทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา ปฏิหญฺญติ นาม. ยสฺส เอวํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส นปฺปฏิหญฺญติ นาม. ธมฺมาติ ปฏิปตฺติธมฺมา. สามญฺญสฺสานุโลมิกาติ สมณธมฺมสฺส อนุโลมา. อธิคฺคหิตาติ สพฺเพเต ตุฏฺฐจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน อธิคฺคหิตา โหนฺติ อนฺโตคตา น ปริพาหิราติ. บทว่า วิฆาโต ความว่า ความเหนื่อยยากปราศไปแล้ว อธิบายว่า ความทุกข์แห่งจิตย่อมไม่มี. บทว่า ทิสา นปฺปฏิหญฺญติ (ทิศย่อมไม่กระทบกระทั่ง) ความว่า ก็ภิกษุใดมีความคิดเกิดขึ้นว่า "เราไปสู่สถานชื่อโน้นแล้ว จักไม่ได้จีวรเป็นต้น" ชื่อว่าทิศย่อมกระทบกระทั่งภิกษุนั้น. ภิกษุใดไม่มีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้น ชื่อว่าทิศย่อมไม่กระทบกระทั่งภิกษุนั้น. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ ปฏิปทาธรรม. บทว่า สามัญฺญสฺสานุโลมิกา ได้แก่ เป็นธรรมที่อนุโลมแก่สมณธรรม. บทว่า อธิคฺคหิตา ความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันภิกษุผู้มีจิตยินดีแล้วครอบงำไว้ได้แล้ว คือ อยู่ภายใน ไม่ได้อยู่ภายนอก. ๘. อริยวํสสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอริยวังสสูตร ๒๘. อฏฺฐมสฺส อชฺฌาสยิโก นิกฺเขโป. อิมํ กิร มหาอริยวํสสุตฺตนฺตํ ภควา เชตวนมหาวิหาเร ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อตฺตโนปิ ปรปุคฺคลานมฺปิ อชฺฌาสยวเสน ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานิ จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺเตตฺวา จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อริยวํสาติ อารภิ. ตตฺถ อริยวํสาติ อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. ๒๘. การวางบทในสูตรที่ ๘ เป็นไปตามอัธยาศัย. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้วในธรรมสภา ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงตรัสเรียกภิกษุสี่หมื่นรูปซึ่งนั่งแวดล้อมอยู่โดยอัธยาศัยของพระองค์เองและของบุคคลอื่นว่า "ภิกฺขเว" แล้วทรงปรารภว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยวํสา ได้แก่ วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. เปรียบเหมือนมีวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด แม้อริยวงศ์ที่ ๘ นี้ ก็ชื่อว่า อริยวงศ์ อริยตันติ (เชื้อสายแห่งพระอริยะ) อริยปเวณี (ประเพณีแห่งพระอริยะ) ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นที่เกิดจากรากไม้เป็นต้น. เก ปน เต อริยา, เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร, เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร [Pg.277] พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺธ-พุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. ก็พระอริยเจ้าเหล่านั้น ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน คือใคร? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ท่านเรียกว่า พระอริยะ. วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ก็ในกาลก่อนแต่นี้ ในที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้น...ฯลฯ... ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระโคตมผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์. เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา, รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา, วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา. โปราณา น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิปิ น สํกิณฺณปุพฺพา, ‘‘กิ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ. เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา. ก็อริยวงศ์เหล่านี้นั้นแล พึงทราบว่า อคฺคญฺญา เพราะเป็นของเลิศ, พึงทราบว่า รตฺตญฺญา เพราะเป็นไปตลอดกาลนาน, พึงทราบว่า วํสญฺญา เพราะเป็นวงศ์. เป็นของเก่า มิใช่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ไม่เคยทรงละทิ้ง ไม่เคยทรงนำออกไป ด้วยทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักไม่ทรงนำออกไป. สมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนเหล่าใดในโลก, (อริยวงศ์เหล่านี้) อันสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รังเกียจ, อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่ติเตียน ไม่ตำหนิ. สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา ‘‘สนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ. บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน ความว่า ไม่ใช่สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า, แต่ทว่า สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งนอกเหนือจากนี้ในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น. ก็ในเรื่องจีวร สันโดษมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งสันโดษเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สันโดษ". เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวหมายถึงสันโดษ ๓ ประการนี้ว่า "เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น". เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ, วากจีรํ, ผลกจีรํ, เกสกมฺพลํ, วาฬกมฺพลํ, โปตฺถโก, จมฺมํ, อุลูกปกฺขํ, รุกฺขทุสฺสํ, ลตาทุสฺสํ, เอรกทุสฺสํ, กทลิทุสฺสํ, เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ. และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อเหล่านั้น บทว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ ชนิด มีผ้าทุกลพัสตร์เป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนจีวรที่ทำด้วยหญ้าคา, จีวรที่ทำด้วยเปลือกไม้, จีวรที่ทำด้วยแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำด้วยผมคน, ผ้ากัมพลทำด้วยขนหางสัตว์, ผ้าทำด้วยใยไม้, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าใยเถาวัลย์, ผ้าทำด้วยหญ้าแฝก, ผ้าทำด้วยใยกล้วย, ผ้าทำด้วยใยไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร. จีวรกฺเขตฺตนฺติ [Pg.278] ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน, ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ. บทว่า จีวรกฺเขตฺตํ (แหล่งเกิดแห่งจีวร) คือ จีวรที่เกิดขึ้น "จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน, หรือผ้าบังสุกุล" โดยแหล่งกำเนิดอย่างนี้ มีเขต ๖ อย่าง, และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งมาติกา ๘. ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ, สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมวาติ. คำว่า บังสุกุล พึงทราบว่ามี ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า, ผ้าที่ตกอยู่ที่ประตูตลาด, ผ้าที่ตกอยู่บนถนน, ผ้าที่เขาทิ้งไว้ที่กองขยะ, ผ้าเช็ดครรภมลทิน, ผ้าที่เขาอาบน้ำ (สระเกล้า) แล้วทิ้ง, ผ้าที่ตกอยู่ที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่เขาห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ขาดริม, ผ้าที่ลมพัดมาจากธง, ผ้าที่เขาบูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย. และในบรรดาผ้าเหล่านั้น คำว่า โสตถิยัง ได้แก่ ผ้าเช็ดครรภมลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง ได้แก่ จีวรที่เขาใช้นุ่งห่มสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง ได้แก่ ผ้าที่เขาชักธงขึ้นแล้วลมพัดมาจากที่นั้น. คำว่า ถูปัง ได้แก่ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง ได้แก่ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นสู่บก. คำว่า ปันถิกัง ได้แก่ จีวรที่คนเดินทางทั้งหลายกลัวโจรภัยจึงใช้ก้อนหินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธิมยัง ได้แก่ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว. จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ. คำว่า ความสันโดษในจีวร ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในความตรึกในจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการเว้นจากความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในน้ำย้อม, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการใช้สอย, ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม, ความสันโดษในการสละ. ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ, ปํสุกูลิโก อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึกนึกถึง (จีวร) ได้เพียงเดือนหนึ่งเท่านั้น. เพราะว่าภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในจีวรมาส ส่วนภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลย่อมทำ (จีวร) เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น. การตรึกนึกถึงประมาณเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ. เถโร กิร ‘‘เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ, พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร ‘‘กึ[Pg.279], อาวุโส’’ติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโก’’ติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต ตตฺเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ. นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรตรํ กตํ, ภนฺเตติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ได้ยินว่า พระเถระมาด้วยคิดว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์ที่เจติยบรรพตวิหาร” เมื่อไหว้พระเจดีย์แล้วได้คิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราคงจะได้ในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามหาที่พัก และได้พักอยู่ในที่นั้น. ในวันรุ่งขึ้น ท่านถือจีวรมาไหว้พระเถระ. พระเถระถามว่า “ท่านจะไปไหน อาวุโส” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปที่ประตูบ้าน” “อาวุโส แม้เราก็จะไป” “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป ท่านได้หยุดยืนที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์แล้วคิดว่า “เราคงจะได้ผ้าที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “ความตรึกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง. ในวันรุ่งขึ้น ท่านก็กลับจากใกล้ลานมะม่วงอีก ในวันต่อมา ก็กลับจากทางประตูด้านทิศเหนือของมหาเจดีย์อีกเช่นกัน แล้วในวันที่สี่จึงเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุรูปนี้คงจะไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าบ้านไปด้วยกัน. ในคืนนั้น ชายคนหนึ่งเปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระ ได้ถ่ายอุจจาระลงบนผืนสาฎกแล้วทิ้งไว้ที่กองขยะ. พระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นถูกหมู่แมลงวันหัวเขียวตอมเกาะอยู่ จึงประนมมือขึ้น. พระมหาเถระถามว่า “อาวุโส ท่านประนมมือกองขยะทำไม” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประนมมือกองขยะ แต่ประนมมือแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า พระองค์ทรงทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งกว่า คือทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีแล้วทิ้งไว้ในป่าช้า ทรงสลัดสัตว์เล็กขนาดเท่าผลน้ำเต้าออก” พระมหาเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลก็ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนา บรรลุผล ๓ แล้วถือเอาผ้าสาฎกนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่ม กลับไปยังปาจีนขัณฑราชิ บรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล. จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ส่วนภิกษุผู้ไปเพื่อ (แสวงหา) จีวร การไปโดยตั้งกรรมฐานไว้เป็นเบื้องหน้า ไม่คิดว่า “เราจะได้ (จีวร) ที่ไหน” ชื่อว่า คมนสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหา การแสวงหาโดยไม่แสวงหาร่วมกับใครก็ได้ แต่เลือกแสวงหาร่วมกับภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ. เมื่อภิกษุแสวงหาอยู่อย่างนี้ ครั้นเห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกล ไม่ตรึกนึกไปว่า “ผืนนี้จะน่าพอใจ ผืนนี้จะไม่น่าพอใจ” แต่สันโดษตามที่ได้มานั่นแหละ ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้อย่างนั้น ก็สันโดษด้วยคิดเพียงว่า “เท่านี้จะพอสำหรับผ้าสองชั้น เท่านี้จะพอสำหรับผ้าชั้นเดียว” คือสันโดษตามประมาณที่พอแก่ตนนั่นเอง ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนชื่อโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ. ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส [Pg.280] ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม. สำหรับภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าเศร้าหมองและประณีต การยังอัตภาพให้เป็นไปตามที่ได้มานั่นแหละ ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตน สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ. การให้ผ้าที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น ส่วนตนเองใช้สอยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ. ‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนูปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปติจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม. การซักด้วยน้ำชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก โดยไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนน่าพอใจ น้ำที่ไหนไม่น่าพอใจ” ชื่อว่า อุทกสันโดษ แต่ส่วนน้ำที่เจือปนด้วยดินสีขาว ดินแดง ใบไม้เน่า หรือใบไม้ผุ ย่อมควรเว้นเสีย ส่วนการที่ภิกษุผู้ซัก ไม่ทุบด้วยค้อนเป็นต้น แต่ซักด้วยการขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ เมื่อผ้าไม่สะอาด ควรที่จะซักด้วยน้ำต้มที่ใส่ใบไม้ลงไปด้วยก็ได้ การที่ภิกษุผู้ซักอย่างนี้แล้วทำจีวร โดยไม่ทำลายความสันโดษว่า “ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด” แต่ทำไปตามอาการที่พอเพียงเท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ การทำเพียงแค่พอปกปิดมณฑล ๓ ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ ส่วนการที่ภิกษุไม่พิจารณาว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจเพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร” แต่ถือเอาด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขานำมาวางไว้ที่ถนนเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลมตฺเต สตฺต วาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺต วาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฺปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น จริตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม. ส่วนในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะหนึ่งองคุลี จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ แม้ไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอก็ไม่ขาด ส่วนในระยะสามองคุลี พึงเย็บ ๗ ฝีเข็ม เมื่อทำอย่างนี้ แม้ภิกษุผู้เดินทางก็พึงมีเพื่อนช่วย ภิกษุใดไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอย่อมขาด นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้ย้อม ไม่พึงเที่ยวแสวงหาน้ำย้อม เช่น น้ำย้อมดำที่ทำจากเปลือกไม้ฟาอองเป็นต้น ได้น้ำย้อมใดในบรรดาน้ำย้อมที่ทำจากเปลือกไม้โสมะเป็นต้น พึงย้อมด้วยน้ำย้อมนั้น ส่วนเมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์ถือเอาเปลือกไม้ในป่าแล้วทิ้งไป หรือถือเอากากย้อมที่พวกภิกษุเคี่ยวแล้วทิ้งไป มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียว สีโคลน หรือสีดำคล้ำ แล้วทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่า กัปปสันโดษ หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ [Pg.281] โหติ, อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม. การใช้สอยเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ ส่วนเมื่อได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือผู้ทำ ย่อมควรเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ ถ้าแม้ทำจีวรเสร็จแล้ว ประสงค์จะให้อนุศาสกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ย่อมควรเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ชื่อว่าเป็นการสะสม ผ้าที่อธิษฐานแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม ดังนี้ พระมหาศิวเถระกล่าวแล้ว นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้สละ ไม่พึงมองหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณียธรรมแล้วสละ ดังนี้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔-๒๕) เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ. ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ และ เตจีวริกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พึงทราบในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๒๔-๒๕) ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ. คำว่า วัณณวาที (ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อทรงแสดงภิกษุรูปนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา จ วัณณวาที” (เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และกล่าวสรรเสริญคุณ) อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต. คำว่า อเนสนัง คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ ซึ่งจำแนกเป็นการประกอบเนืองๆ ในการเป็นทูต การเป็นคนรับใช้ไป คำว่า อัปปติรูปัง คือ ไม่สมควร คำว่า อลัทธา จ คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า “ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร” แล้วอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญ ทำการหลอกลวง ย่อมหวาดสะดุ้ง กระสับกระส่าย แต่ภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่กระสับกระส่ายอย่างนั้น คำว่า ลัทธา จ คือ ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ คำว่า อคธิโต คือ ผู้ปราศจากความโลภและความอยาก คำว่า อมุจฉิโต คือ ผู้ไม่ถึงความมัวเมาด้วยตัณหาอันยิ่ง คำว่า อนัชโฌปันโน คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาหุ้มห่อ คำว่า อาทีนวทัสสาวี คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในปริโภคด้วยความอยาก คำว่า นิสสรณปัญโญ คือ ผู้รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า “เพียงเพื่อบำบัดความหนาว” เท่านั้น อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา, ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก [Pg.282] พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต. คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า เนวัตตานุกกังเสติ คือ ไม่ทำการยกตนว่า “เราเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบทนั่นเทียว ใครเล่าจะเหมือนเรา” คำว่า โน ปรัง วัมเภติ คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า “ก็ภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่ใช่ผู้ทรงผ้าบังสุกุล” หรือว่า “แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้” คำว่า โย หิ ตัตถ ทักโข คือ ภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด หลักแหลม คล่องแคล่ว ในจีวรสันโดษนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า อนลโส คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำอย่างต่อเนื่อง คำว่า สัมปชาโน ปฏิสสโต คือ ผู้ประกอบด้วยสัมปชัญญะและสติ คำว่า อริยวังเส ฐิโต คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์ อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา. คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในสันโดษในบิณฑบาตนี้ พึงรู้จักบิณฑบาต พึงรู้จักเขตแห่งบิณฑบาต พึงรู้จักสันโดษในบิณฑบาต พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาต ในข้อเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ ข้าวสุก ขนมกุมมาส ขนมสัตตุ ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ข้าวต้ม ของขบเคี้ยว ของลิ้ม ของเลีย บิณฑบาตมี 16 อย่าง ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ. คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต ได้แก่ สังฆภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโปสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต อาคันตุกภัต คมิกภัต คิลานภัต คิลานุปัฏฐากภัต ธุรภัต กุฏิภัต วารภัต วิหารภัต เขตแห่งบิณฑบาตมี 15 อย่าง ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา. คำว่า สันโดษในบิณฑบาต ได้แก่ สันโดษในวิตก สันโดษในการไป สันโดษในการแสวงหา สันโดษในการได้ สันโดษในการรับ สันโดษในการรับตามประมาณ สันโดษในการเว้นจากความตะกละ สันโดษตามมีตามได้ สันโดษตามกำลัง สันโดษตามความเหมาะสม สันโดษในอุปการะ สันโดษในประมาณ สันโดษในการบริโภค สันโดษในการเว้นจากการสะสม สันโดษในการสละ สันโดษมี 15 อย่าง ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ? อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดีในอาหาร ล้างปากแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้ถือบิณฑปาติกธุดงค์ เที่ยวไปกับหมู่คณะ ในเวลาเย็น ตอนอุปัฏฐากพระเถระ เมื่อพระเถระถามว่า "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานวิตกแล้วตรึก จำเดิมแต่นั้นไป ภิกษุผู้ตรึกอยู่ ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ[Pg.283], เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. ภิกษุเมื่อเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "จักได้ที่ไหน" พึงมีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้าแล้วไป นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ เมื่อแสวงหา ไม่พึงพาภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไป พึงพาแต่ภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ เห็นอาหารที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ ไม่พึงคิดว่า "เราจักรับสิ่งนี้น่าพอใจ เราจักไม่รับสิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" พึงรับแต่อย่างใดอย่างหนึ่งเพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว. อนึ่ง ในการรับนี้ ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมก็มีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่โดยประมาณ ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับโดยประมาณ เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมลบหลู่ความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำลายศรัทธาไทยธรรม ไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดเหนี่ยวไว้ได้ ด้วยเหตุนี้ พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ ไม่พึงไปเฉพาะแต่สกุลที่มั่งคั่ง พึงไปตามลำดับประตู นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ ยถาลาภสันโดษเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเรื่องจีวรนั่นเอง ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม. การบริโภคบิณฑบาตแล้วรู้คุณอย่างนี้ว่า "เราจักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม" ชื่อว่า อุปการสันโดษ อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไว้ เมื่อไม่มี พึงให้คนนำไปแล้วรับเพียงสักว่าประเคน นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ การบริโภคอย่างนี้ว่า "การบรรเทาความหิวเป็นนิสสรณะในบิณฑบาตนี้" ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ การไม่เก็บสะสมไว้แล้วบริโภค นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ไม่พึงมองดูหน้า ตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วพึงสละให้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖-๓๐) วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาตมี 5 อย่าง คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ ขลุปัจฉาภัตติกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาตให้บริบูรณ์ ย่อมคุ้มครองธุดงค์ 5 ประการเหล่านี้ เมื่อคุ้มครองธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาต บทว่า วณฺณวาที เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ [Pg.284] ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ. ในคำว่า ด้วยเสนาสนะ นี้ พึงรู้จักเสนาสนะ พึงรู้จักเขตแห่งเสนาสนะ พึงรู้จักสันโดษในเสนาสนะ พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับเสนาสนะ ในข้อเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน วิหาร อัฒโณม ปราสาท เรือนมียอด ถ้ำ ซอกเขา หอสูง มณฑป กอไผ่ โคนต้นไม้ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะมี 15 อย่างเหล่านี้ เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ. คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือที่เป็นปังสุกูละ เขตมี 6 อย่าง เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑-๓๕) วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. คำว่า เสนาสนสันโดษ คือ สันโดษ ๑๕ อย่าง มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ สันโดษเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ส่วนธุดงค์ ๕ ที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ รุกขมูลิกังคะ อัพโภกาสิกังคะ โสสานิกังคะ และยถาสันถติกังคะ เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ส่วนคิลานปัจจัย จัดเข้าในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษเท่านั้น เนสัชชิกังคะ จัดเข้าในภาวนารามอริยวงศ์ และมีคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา; เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ. “ธุดงค์ ๕ ท่านกล่าวว่าอาศัยเสนาสนะ, ๕ อาศัยอาหาร, ๑ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ อาศัยจีวร” อิติ ภควา ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอริยวงศ์คือจีวรสันโดษเป็นข้อแรก ราวกับทรงแผ่แผ่นดิน ราวกับทรงยังท้องมหาสมุทรให้เต็ม และราวกับทรงขยายอากาศแล้ว ครั้นตรัสปิณฑปาตสันโดษเป็นข้อที่สอง ราวกับทรงยังดวงจันทร์ให้ขึ้น และราวกับทรงยังดวงอาทิตย์ให้ลอยเด่นแล้ว ครั้นตรัสอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษเป็นข้อที่สาม ราวกับทรงยกภูเขาสิเนรุขึ้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสอริยวงศ์คือภาวนารามะ ประดับด้วยนัยนับพันเป็นข้อที่สี่ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาว่า “ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยินดีในภาวนา) ตตฺถ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. อปิจ ภาเวนฺโต [Pg.285] รมตีติ ภาวนาราโม. ปชหนฺโต รมตีติ ปหานาราโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทตีติ อตฺโถ. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน. จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต อนุปสฺสนา, อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา, สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม, อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ. กามจฺฉนฺทาทโย ปน กิเลเส ปชหนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ. ในบทนั้น คำว่า อารมณัง คือ อาราโม แปลว่า ความเพลิดเพลิน, ความยินดียิ่ง ความยินดีในภาวนาของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ผู้ยินดีแล้วในภาวนา ชื่อว่า ภาวนารโต ความยินดีในปหานะ ๕ อย่างของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ย่อมยินดีเมื่อละอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมยินดีเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ อธิบายว่า ย่อมได้ความเพลิดเพลิน (ย่อมยินดีเมื่อเจริญ) สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อนุสัปปนา ๗, มหาวิปัสสนา ๑๘, โพธิปักขิยธรรม ๓๗, อารัมมณวิภัตติ ๓๘ ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน ส่วนเมื่อละกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ, ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ, ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ. ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ ด้วยอริยวงศ์ ๓ ข้อแรก เป็นอันท่านกล่าววินัยปิฎกทั้งหมด ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และสันโดษในปัจจัย ๔ ด้วยภาวนารามอริยวงศ์ เป็นอันท่านกล่าวปิฎกที่เหลืออีก ๒ ก็เมื่อภิกษุจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวโดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งนิทเทสในอภิธรรม ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ – ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค มีดังนี้ – ‘‘เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ, พฺยาปาทํ… อาโลกสญฺญํ… ถินมิทฺธํ… อวิกฺเขปํ, อุทฺธจฺจํ… ธมฺมววตฺถานํ… วิจิกิจฺฉํ… ญาณํ… อวิชฺชํ… ปาโมชฺชํ… อรตึ… ปฐมชฺฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ… ทุติยชฺฌานํ… วิตกฺกวิจาเร… ตติยชฺฌานํ… ปีตึ… จตุตฺถชฺฌานํ… สุขทุกฺเข… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. “ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาโลกสัญญา ย่อมยินดีเมื่อละถีนมิทธะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอวิกเขปะ ย่อมยินดีเมื่อละอุทธัจจะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญธัมมววัตถาน ย่อมยินดีเมื่อละวิจิกิจฉา ย่อมยินดีเมื่อเจริญญาณ ย่อมยินดีเมื่อละอวิชชา ย่อมยินดีเมื่อเจริญความปราโมทย์ ย่อมยินดีเมื่อละความไม่ยินดี ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฐมฌาน ย่อมยินดีเมื่อละนิวรณ์ ๕ ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละวิตกวิจาร ย่อมยินดีเมื่อเจริญตติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละปีติ ย่อมยินดีเมื่อเจริญจตุตถฌาน ย่อมยินดีเมื่อละสุขและทุกข์ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละอากิญจัญญายตนสัญญา ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ… สุขสญฺญํ… อนตฺตานุปสฺสนํ… อตฺตสญฺญํ… นิพฺพิทานุปสฺสนํ… นนฺทึ… วิราคานุปสฺสนํ… ราคํ… นิโรธานุปสฺสนํ… สมุทยํ… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ… อาทานํ… ขยานุปสฺสนํ … ฆนสญฺญํ… วยานุปสฺสนํ… อายูหนํ… วิปริณามานุปสฺสนํ… ธุวสญฺญํ… อนิมิตฺตานุปสฺสนํ [Pg.286]… นิมิตฺตํ… อปฺปณิหิตานุปสฺสนํ… ปณิธึ… สุญฺญตานุปสฺสนํ… อภินิเวสํ… อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ… สาราทานาภินิเวสํ… ยถาภูตญาณทสฺสนํ… สมฺโมหาภินิเวสํ… อาทีนวานุปสฺสนํ… อาลยาภินิเวสํ… ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ… อปฺปฏิสงฺขํ… วิวฏฺฏานุปสฺสนํ… สํโยคาภินิเวสํ… โสตาปตฺติมคฺคํ… ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส… สกทาคามิมคฺคํ… โอฬาริเก กิเลเส… อนาคามิมคฺคํ… อนุสหคเต กิเลเส… อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑,๙๕). “ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิจจสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสุขสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนันทิ ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละราคะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสมุทัย ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความยึดมั่น ย่อมยินดีเมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละฆนสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความพยายามปรุงแต่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละธุวสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิมิต ย่อมยินดีเมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความปรารถนา ย่อมยินดีเมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสาราทานาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมยินดีเมื่อละสัมโมหาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอาลยาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความไม่พิจารณา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสังโยคาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญโสดาปัตติมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นพวกเดียวกัน ย่อมยินดีเมื่อเจริญสกทาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างหยาบ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างละเอียด ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง” เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ. พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ – โดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย มีดังนี้ – ‘‘เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ, อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต, อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๑-๓๖๐). “ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ... ย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ. ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการเจริญกายคตาสติที่ประกอบด้วยความสุข ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการละอัสมิมานะ ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการนี้. ธรรม 2 ประการ... ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือกสิณายตนะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือมิจฉัตตะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการนี้. ดูกรภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในการภาวนา” (ที. ปา. 11/351-360). เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. พึงกล่าวโดยนัยแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกายอย่างนี้. มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ – คำว่า โดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย ความว่า - ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค…เป… ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย. อนิสฺสิโต จ วิหรติ, น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต. ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ [Pg.287] อุปสํหรติ ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’ติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย). “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเอก... เพียงเพื่อความรู้ เพียงเพื่อความระลึกได้ และเธอเป็นผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา เป็นผู้รื่นเริงในภาวนา เป็นผู้มายินดีในการละ เป็นผู้รื่นเริงในการละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เมื่อภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดินอยู่’... อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า... จนกลายเป็นผงละเอียด ภิกษุนั้นย่อมนำเข้ามาเปรียบเทียบกับกายนี้เองว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีลักษณะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่... ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา” (ม. นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น) เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. พึงกล่าวโดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกายอย่างนี้ อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต ‘‘อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต …เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ, เอวํ โข ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (มหานิ. ๑๓; จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๙, นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๑). เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ. โดยนัยแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม พึงกล่าวว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นฝี... โดยความเป็นธรรมที่เศร้าหมอง ย่อมรื่นเริงอยู่ ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา’ พึงกล่าวโดยนัยแห่งนิทเทสอย่างนี้ เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตี’’ติ เอวํ ปรวมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คำว่า Nevattānukkaṃseti ความว่า ไม่ยกตนอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ เราผู้บำเพ็ญวิปัสสนากรรมฐานว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ล่วงมาได้ ๖๐ ปี หรือ ๗๐ ปีแล้ว ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา’ คำว่า No paraṃ vambheti ความว่า ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพียงวิปัสสนาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้ ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงเที่ยวไปโดยทอดทิ้งกรรมฐานเสียเล่า’ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อริยวํสาติ, ภิกฺขเว, อิเม จตฺตาโร อริยวํสา อริยตนฺติโย อริยปเวณิโย อริยญฺชสา อริยวฏุมานีติ สุตฺตนฺตํ วินิวฏฺเฏตฺวา อิทานิ มหาอริยวํสปริปูรกสฺส ภิกฺขุโน วสนทิสา ทสฺเสนฺโต อิเมหิ จ ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สฺเวว อรตึ สหตีติ โสเยว อรตึ อนภิรตึ อุกฺกณฺฐิตํ สหติ อภิภวติ. น ตํ อรติ สหตีติ ตํ ปน ภิกฺขุํ ยา เอสา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ อธิกุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อรติ นาม โหติ, สา สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ. อรติรติสโหติ อรติญฺจ ปญฺจกามคุณรติญฺจ สหติ, อธิภวิตุํ สกฺโกติ. คำว่า Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการนี้ เป็นวงศ์ของพระอริยะ เป็นประเพณีของพระอริยะ เป็นแนวทางของพระอริยะ เป็นทางเดินของพระอริยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรเรื่องอริยวงศ์นี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีสาระโดยอำนาจของภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ จึงตรัสคำว่า Imehi ca pana, bhikkhave เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า sveva aratiṃ sahatī ความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์นั้นนั่นเอง ย่อมอดทน ย่อมครอบงำความไม่ยินดี ความไม่รื่นเริง ความกระวนกระวายได้ คำว่า Na taṃ arati sahatī ความว่า ส่วนความไม่ยินดีใดที่เกิดขึ้นในการเจริญกุศลธรรมอันยิ่ง หรือในเสนาสนะอันสงัด ความไม่ยินดีนั้นไม่สามารถจะครอบงำภิกษุนั้นได้ คำว่า Aratiratisaho ความว่า ย่อมสามารถอดทน ย่อมสามารถครอบงำความไม่ยินดี และความยินดีในกามคุณ ๕ ได้ อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต นารตีติอาทิมาห. ตตฺถ ธีรนฺติ วีริยวนฺตํ. นารติ ธีรํ สหตีติ อิทํ ปุริมสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา สา ธีรํ น สหติ นปฺปโหติ ธีรํ สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา นารติ [Pg.288] สหติ ธีรํ. ธีโร หิ อรติสฺสโหติ อรติสหตฺตา หิ โส ธีโร นาม, ตสฺมา อรตึ สหตีติ อตฺโถ. สพฺพกมฺมวิหายีนนฺติ สพฺพํ เตภูมกกมฺมํ จชิตฺวา ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ฐิตํ. ปนุณฺณํ โก นิวารเยติ กิเลเส ปนุทิตฺวา ฐิตํ โก นาม ราโค วา โทโส วา นิวาเรยฺย. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหตีติ ชมฺโพนทสงฺขาตสฺส ชาติรตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสทิสํ ครหิตพฺพโทสวิมุตฺตํ โก ตํ ปุคฺคลํ นินฺทิตุํ อรหติ. พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโตติ มหาพฺรหฺมุนาปิ เอส ปุคฺคโล ปสํสิโตเยวาติ. เทสนาปริโยสาเน จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปยอดด้วยคาถา จึงตรัสคำว่า Nāratī เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า Dhīraṃ หมายถึง ผู้มีความเพียร คำว่า Nārati dhīraṃ sahati นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทก่อนนั่นเอง เพราะความไม่ยินดีนั้นไม่ครอบงำ ไม่สามารถ ไม่สามารถจะครอบงำหรือย่ำยีผู้มีความเพียรได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความไม่ยินดีไม่ครอบงำผู้มีความเพียร คำว่า Dhīro hi aratissaho ความว่า จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีความเพียร (ธีระ) เพราะเป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีได้ เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ย่อมอดทนต่อความไม่ยินดี คำว่า Sabbakammavihāyīnaṃ ความว่า ละกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่โดยกระทำให้มีที่สุดรอบแล้ว คำว่า Panuṇṇaṃ ko nivāraye ความว่า ใครเล่าจะพึงกั้นราคะหรือโทสะของบุคคลผู้กำจัดกิเลสแล้วตั้งอยู่ได้ คำว่า Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati ความว่า ใครเล่าจะพึงติเตียนบุคคลนั้น ผู้ปราศจากโทษที่ควรติเตียน เปรียบเหมือนแท่งทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์ คำว่า Brahmunāpi pasaṃsito ความว่า แม้ท้าวมหาพรหมก็สรรเสริญบุคคลนี้อย่างแน่นอน เมื่อจบการเทศนา ภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ๙. ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาธรรมบทสูตร ๒๙. นวเม ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. อนภิชฺฌาติอาทีสุ อภิชฺฌาปฏิกฺเขเปน อนภิชฺฌา, พฺยาปาทปฏิกฺเขเปน อพฺยาปาโท, มิจฺฉาสติปฏิกฺเขเปน สมฺมาสติ, มิจฺฉาสมาธิปฏิกฺเขเปน สมฺมาสมาธิ เวทิตพฺโพ. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า Dhammapadāni หมายถึง หมวดธรรม ในคำว่า Anabhijjhā เป็นต้น พึงทราบว่า อนภิชฌา ทราบได้โดยการปฏิเสธอภิชฌา, อพยาบาท ทราบได้โดยการปฏิเสธพยาบาท, สัมมาสติ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสติ, สัมมาสมาธิ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสมาธิ อนภิชฺฌาลูติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา. อพฺยาปนฺเนน เจตสาติ สพฺพกาลํ ปกติภาวํ อวิชหนฺเตน จิตฺเตน. สโต เอกคฺคจิตฺตสฺสาติ สติยา สมนฺนาคโต อารมฺมเณ เอกคฺคจิตฺโต อสฺส. อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโตติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺโต อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. คำว่า Anabhijjhālū ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา คำว่า Abyāpannena cetasā ความว่า ด้วยจิตที่ไม่ละทิ้งสภาวะปกติในกาลทุกเมื่อ คำว่า Sato ekaggacittassa ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติ มีจิตตั้งมั่นในอารมณ์ คำว่า Ajjhattaṃ susamāhitoti ความว่า เป็นผู้มีจิตตั้งไว้ดีแล้วในธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในสันดานของตน ในสูตรนี้และในคาถานี้ ทรงแสดงทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ ๑๐. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาปริพพาชกสูตร ๓๐. ทสเม อภิญฺญาตาติ ญาตา ปากฏา. อนฺนภาโรติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. สา หิ อิธ ปฏิสลฺลานนฺติ อธิปฺเปตา. ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. อภิชฺฌาลุนฺติ สตณฺหํ. กาเมสุ ติพฺพสาราคนฺติ วตฺถุกาเมสุ พหลราคํ. ตมหํ ตตฺถ เอวํ วเทยฺยนฺติ ตํ อหํ ตสฺมึ การเณ เอวํ วเทยฺยํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ปฏิกฺโกสิตพฺพานิ ปฏิพาหิตพฺพนิ วา มญฺเญยฺย. สหธมฺมิกาติ สการณา. วาทานุปาตาติ ธมฺมิกวาเท ฆฏฺฏยมานา อธมฺมิกวาทานุปาตา, วาทปฺปวตฺติโยติ อตฺโถ. คารยฺหา ฐานาติ ครหิตพฺพยุตฺตกา ปจฺจยา. อาคจฺฉนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิญฺญาตา ความว่า เป็นที่รู้จักกันดี ปรากฏชัด. ชื่อทั้งหลายมีอันนภาระเป็นต้น เป็นชื่อของปริพาชกเหล่านั้น. บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ความว่า ออกจากผลสมาบัติ. จริงอยู่ ผลสมาบัตินั้น ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า ปฏิสัลลานะ. บทว่า ปจฺจกฺขาย ความว่า ละเสียแล้ว. บทว่า อภิชฺฌาลุ ความว่า ผู้มีตัณหา. บทว่า กาเมสุ ติพฺพสาราคัญฺจ ความว่า ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า ตมห ตตฺถ เอว วเทยฺย ความว่า เราพึงกล่าวบุคคลนั้นในเหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพ มญฺเญยฺย ความว่า พึงเข้าใจว่า เป็นสิ่งที่ควรคัดค้านหรือควรห้ามปราม. บทว่า สหธมฺมิกา ความว่า มีเหตุผล. บทว่า วาทานุปาตา ความว่า การเกิดขึ้นแห่งวาทะที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งกระทบกระทั่งวาทะที่เป็นธรรม อธิบายว่า การเป็นไปแห่งวาทะ. บทว่า คารยฺหา ฐานา ความว่า เหตุอันควรแก่การถูกติเตียน. บทว่า อาคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึง. อุกฺกลาติ [Pg.289] อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุกวาทาติ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติเอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปน เตสุ นิยาโม โหตีติ? โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ…เป… นตฺถิ ทินฺนํ…เป… กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺติ อริฏฺฐกณฺฏกสทิโส โหติ. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุโก นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อภิชฺฌาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺเต สิกฺขมาโน อปฺปมตฺโต นาม วุจฺจตีติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏวิฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติ กถิตาติ. บทว่า อุกฺกลา ความว่า ชาวอุกกลชนบท. บทว่า วสฺสภญฺญา ความว่า คน ๒ คน คือ วัสสะ และ ภัญญะ. บทว่า อเหตุกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า อกิริยวาทา ความว่า ผู้มีวาทะปฏิเสธกรรมอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า นตฺถิกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่ความแน่นอนในทิฏฐิทั้ง ๓ นี้. ก็ความแน่นอนในทิฏฐิเหล่านั้นมีได้อย่างไร? คือว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเช่นนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ... ทานที่ให้แล้วไม่มีผล... เพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในชวนะดวงที่ ๑ ยังพอเยียวยาได้, ในชวนะดวงที่ ๒ เป็นต้นก็เช่นกัน, ในชวนะดวงที่ ๗ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เยียวยาไม่ได้ ไม่กลับกลาย เป็นดุจเสี้ยนหนามที่ร้ายกาจ. ในทิฏฐิเหล่านั้น บางคนหยั่งลงสู่ทิฏฐิเดียว, บางคนสอง, บางคนก็สาม. ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงความเป็นเครื่องกั้นทางสวรรค์และทางพระนิพพาน, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะไปสู่สวรรค์ได้ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงพระนิพพานเลย. สัตว์นั้นชื่อว่าเป็นดุจตอในวัฏฏะ เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน, โดยมากแล้ว การออกจากภพของบุคคลเช่นนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยา ความว่า เพราะกลัวการติเตียนตน เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง และเพราะกลัวการว่าร้าย. ในบทว่า อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อรหัตตผลเรียกว่า อภิชฌาวินัย, ผู้กำลังศึกษาอยู่ในอรหัตตผล ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท ดังนี้ ในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว จึงตรัสผลสมาบัติด้วยคาถา. อุรุเวลวคฺโค ตติโย. อุรุเวลวรรคที่ ๓ ๔. จกฺกวคฺโค ๔. จักกวรรค ๑. จกฺกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาจักกสูตร ๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม จกฺกานีติ สมฺปตฺติโย. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ วตฺตนฺติ ฆฏิยนฺติเยวาติ อตฺโถ. ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสาวสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ [Pg.290] ภชนํ, น ราชานํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมว เจตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลกมฺมํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปติ, โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. ปุญฺญกโตติ กตปุญฺโญ. สุขญฺเจตํธิวตฺตตีติ สุขญฺจ เอตํ ปุคฺคลํ อธิวตฺตติ, อวตฺถรตีติ อตฺโถ. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า จกฺกานิ ความว่า สมบัติทั้งหลาย. บทว่า จตุจกฺกํ วตฺตติ ความว่า สมบัติจักร ๔ ย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมประกอบกันนั่นเทียว. บทว่า ปฏิรูปเทสวาโส ความว่า การอยู่ในประเทศที่สมควรเช่นนี้ ซึ่งเป็นที่ที่บริษัท ๔ ปรากฏ. บทว่า สปฺปุริสาวสฺสโย ความว่า การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระราชา. บทว่า อตฺตสมฺมาปณิธิ ความว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ความว่า ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ในจักร ๔ เหล่านี้ ข้อนี้แหละเป็นประมาณ. จริงอยู่ กุศลกรรมอันบุคคลทำแล้วด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณใด กุศลนั้นนั่นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ปฏิรูปเทศ ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นนั่นแหละย่อมตั้งตนไว้ชอบ. บทว่า ปุญฺญกโต ความว่า ผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว. บทว่า สุขญฺเจตํอธิวตฺตติ ความว่า และสุขย่อมเป็นไปทับบุคคลนั้น อธิบายว่า ย่อมครอบงำ. ๒. สงฺคหสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาสังคหสูตร ๓๒. ทุติเย สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. ทานญฺจาติอาทีสุ เอกจฺโจ หิ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตสฺส ทานเมว ทาตพฺพํ. เปยฺยวชฺชนฺติ ปิยวจนํ. เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ ตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอส เทตุ วา มา วา, วจนเมวสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตสฺส ปิยวจนเมว วตฺตพฺพํ. อตฺถจริยาติ อตฺถวฑฺฒนกถา. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ, อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพํ, เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยกถาว กเถตพฺพา. สมานตฺตตาติ สมานสุขทุกฺขภาโว. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. โส สเจ คหฏฺฐสฺส ชาติยา ปพฺพชิตสฺส สีเลน สทิโส โหติ, ตสฺสายํ สมานตฺตตา กาตพฺพา. ตตฺถ ตตฺถ ยถารหนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถานุจฺฉวิกํ สมานตฺตตาติ อตฺโถ. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา รถสฺส คจฺฉโต อาณิ สงฺคโห นาม โหติ, สา รถํ สงฺคณฺหาติ, เอวมิเม สงฺคหา โลกํ สงฺคณฺหนฺติ. น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย. สงฺคหา [Pg.291] เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. สงฺคเห เอเตติ วา ปาโฐ. สมเวกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ. ๓๒. ในทุติยสูตร คำว่า สังคหวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. ในบทว่า ทานัญจ เป็นต้นนั้น บุคคลบางคนแล พึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, แก่บุคคลนั้น พึงให้ทานเท่านั้น. คำว่า เปยฺยวชฺชํ คือ คำพูดที่น่ารัก. จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้สิ่งที่ควรให้ก็จริง แต่กลับทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดแต่ละคำ, ทานของบุคคลนั้นจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไรเลย แต่เมื่อพูดก็เหมือนชโลมด้วยน้ำมัน. ผู้นี้จะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขาเท่านั้นมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. แก่บุคคลนั้น พึงกล่าวแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. คำว่า อัตถจริยา คือ การกล่าวถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังทั้งทาน ไม่หวังทั้งคำพูดที่น่ารัก หวังแต่คำพูดที่เป็นประโยชน์แก่ตน เป็นคำพูดที่นำมาซึ่งความเจริญเท่านั้น. แก่บุคคลเช่นนี้ พึงกล่าวแต่อรรถจริยกถาอย่างนี้ว่า "ท่านควรทำกรรมนี้ ท่านไม่ควรทำกรรมนี้ ท่านควรคบหาบุคคลเช่นนี้ ท่านไม่ควรคบหาบุคคลเช่นนี้". คำว่า สมานัตตตา คือ ความมีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น หวังการนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน คือหวังความมีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้. ถ้าบุคคลนั้นเป็นผู้เสมอกันกับคฤหัสถ์โดยชาติ หรือกับบรรพชิตโดยศีล, สมานัตตตานี้พึงกระทำแก่บุคคลนั้น. ความหมายของบทว่า ตัตถ ตัตถ ยถารหํ คือ สมานัตตตาตามสมควรในธรรมนั้นๆ. ความหมายของบทว่า รถัสสาณีว ยายโต คือ ลิ่มสลักแห่งรถที่กำลังแล่นไป ชื่อว่า สังคหะ (เครื่องยึดเหนี่ยว) ฉันใด, ลิ่มสลักนั้นย่อมยึดเหนี่ยวรถไว้ ฉันใด, สังคหวัตถุเหล่านี้ก็ยึดเหนี่ยวโลกไว้ ฉันนั้น. ความหมายของบทว่า น มาตา ปุตตการณา คือ หากมารดาไม่พึงกระทำสังคหวัตถุเหล่านี้แก่บุตร, ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะเหตุแห่งบุตร. บทว่า สังคหา เอเต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า สังคเห เอเต. คำว่า สมเวกขันติ คือ ย่อมเห็นโดยชอบ. คำว่า ปาสังสา จ ภวันติ คือ และย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ. ๓. สีหสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสีหสูตร ๓๓. ตติเย สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขาปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา. ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธสาลิปิณฺฑสงฺขจุณฺณปิณฺฑวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต. ๓๓. ในตติยสูตร บทว่า สีโห ความว่า ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ) บัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีจาง) และเกสรสรสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ). ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น ติณสีหะมีสีเหมือนโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีสีเหมือนโคดำ กินหญ้าอย่างเดียว. บัณฑุสีหะมีสีเหมือนโคสีใบไม้แห้ง กินเนื้อ. เกสรสรสีหะสมบูรณ์ด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้งสี่ ประดุจสำเร็จด้วยการทาครั่ง, และมีแถบ ๓ แถบ ประดุจเขียนด้วยพู่กันจุ่มครั่ง เริ่มตั้งแต่บนศีรษะทอดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน. ส่วนที่คอของมันมีกลุ่มขนสร้อยคอประดุจผ้ากัมพลมีราคาหนึ่งแสนคลุมไว้, ส่วนที่เหลือมีสีเหมือนก้อนแป้งข้าวสาลีบริสุทธิ์หรือผงสังข์. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะนี้ในที่นี้. มิคราชาติ สพฺพมิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต, สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขมนฺโต อธิปฺเปโต. บทว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง. บทว่า อาสยา ความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ออกจากถ้ำทอง ถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก หรือถ้ำมโนศิลา. อนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาแสงสว่าง, หรือถูกปัสสาวะอุจจาระบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาอาหาร, หรือถูกความกำหนัดครอบงำ จึงออกเพื่อเสพเมถุนธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาราชสีห์ที่ออกไปเพื่อแสวงหาอาหาร. วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ, ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ. บทว่า วิชัมภติ ความว่า ราชสีห์ยืดกาย คือ ยืนบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง, ตั้งเท้าหลังทั้งสองให้เสมอกัน, เหยียดเท้าหน้าไปข้างหน้า, ดึงส่วนหลังของร่างกายมา, นำส่วนหน้าไป, โก่งหลัง, ชูคอ, ทำเสียงประดุจเสียงฟ้าผ่า, สูดลมเข้าจมูก, สลัดฝุ่นที่ติดอยู่ตามร่างกาย. อนึ่ง ในภูมิประเทศที่ยืดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม, และเมื่อมันวิ่งไป ร่างกายของมันย่อมปรากฏเหมือนดุ้นไฟที่กำลังหมุนอยู่ในความมืด. อนุวิโลเกตีติ [Pg.292] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถายาปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ. เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑). บทว่า อนุวิโลเกติ ความว่า เหตุไรจึงเหลียวดู? (ตอบว่า) เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. กล่าวคือ เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โค และกระบือเป็นต้น ที่กำลังเที่ยวอยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ราชสีห์ผู้ดุร้าย กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารนั้น มีความเอ็นดูด้วยหรือ? (ตอบว่า) เออ มี. จริงอย่างนั้น เพราะมันคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยสัตว์ที่ถูกฆ่าจำนวนมาก" ดังนั้น แม้เพื่อเป็นอาหารของตน มันก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ. มันย่อมกระทำความเอ็นดูอย่างนี้. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ยังสัตว์เล็กๆ ที่อยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอให้ถึงความพินาศเลย". สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภฏฺฐานานิ อุปฺปตติ, สเม ฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา อุทฺธํ วา อุสภมตฺตํ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ, ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมติ. คำว่า "บันลือสีหนาท" คือ ย่อมบันลือเสียงอันกล้าหาญ ๓ ครั้งก่อน. ก็แล เสียงของราชสีห์นั้นผู้ยืนบันลืออยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย ย่อมกระทำเสียงสะท้อนกึกก้องเป็นอันเดียวกันทั่วบริเวณ ๓ โยชน์โดยรอบ. สัตว์สองเท้าและสี่เท้าทั้งหลายที่อยู่ในภายใน ๓ โยชน์ ได้ฟังเสียงสะท้อนกึกก้องของราชสีห์นั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะยืนอยู่ในที่ของตนตามเดิมได้. คำว่า "ย่อมหลีกไปเพื่อหาเหยื่อ" คือ ย่อมไปเพื่ออาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย เมื่อจะกระโดดไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมยึดเอาที่ประมาณ ๑ อุสภะได้, เมื่อจะกระโดดขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโดดไปได้ถึง ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งตรงไปในที่เสมอกัน ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งลงจากบกหรือจากภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, ในระหว่างทาง เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาแล้ว เมื่อจะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้น ย่อมหลีกไปทางซ้ายหรือทางขวา หรือเบื้องบนประมาณ ๑ อุสภะ. อนึ่ง เมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ย่อมปรากฏในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้นทีเดียว, ครั้นไปได้ ๓ โยชน์แล้ว กลับมายืนฟังเสียงสะท้อนอันเป็นเสียงตามของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. ราชสีห์ย่อมหลีกไปด้วยความเร็วและฝีเท้าฉับพลันเช่นนี้. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สนฺตาสํ สํเวคนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห ตาว ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ. คำว่า "โดยมาก" คือ โดยส่วนใหญ่. คำว่า "ภยัง สันตาสัง สังเวคัง" ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์เป็นอันมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์ส่วนน้อยไม่กลัว. ถามว่า สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ก่อนอื่น ราชสีห์ผู้เสมอกันย่อมไม่กลัวเพราะคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความแกล้วกล้า", ส่วนช้างอาชาไนยเป็นต้นย่อมไม่กลัวเพราะสักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, พระขีณาสพย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว. พิลาสยาติ [Pg.293] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. อุทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกตฺวา ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐาเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู" คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ย เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่า เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โค กวาง และเนื้อ เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเข้าไป" คือ ย่อมเข้าไปโดยมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "บัดนี้ ราชสีห์จักมาจับ". คำว่า "ด้วยของมั่นคง" คือ ด้วยของที่แข็งแรง. คำว่า "ด้วยสายหนัง" คือ ด้วยเชือกหนัง. ในคำเป็นต้นว่า "ผู้มีฤทธิ์มาก" พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก ด้วยสามารถแห่งการกระโดดประมาณ ๑ อุสภะด้วยข้างขวาเป็นต้น และการกระโดดข้ามไปตรงๆ ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น โดยยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย, ความเป็นผู้มียศใหญ่ ด้วยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่ได้ฟังเสียงในที่ไกล ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันหนีไป. เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ, ‘‘พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ, ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ, ‘‘ราชาหมสฺมิ, เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙; ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห. ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า สีหะ นี้เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า นายแพทย์ผู้ผ่าตัด นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พราหมณ์ นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า บุรุษผู้ฉลาดในทาง นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยบุรุษผู้บอกทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "เสละ เราเป็นพระราชา" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ เมื่อทรงกระทำพระองค์เองให้เป็นดุจราชสีห์เท่านั้น ตรัสอยู่ จึงตรัสอย่างนี้. ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึสสํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ [Pg.294] ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล. ในข้อนั้น มีความเปรียบเทียบกันดังนี้: พึงเห็นว่า สมัยที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต ผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลประมาณมิได้แล้ว ในปัจฉิมภพ ทรงยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหวด้วยการถือปฏิสนธิและด้วยการเสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ตามเสวยความเจริญ ทรงเสวยสมบัติอันเปรียบด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง. พึงทราบว่า สมัยที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต เมื่อพระชนมายุ ๒๙ พรรษา ทรงม้ากัณฐกะเสด็จออกผนวชโดยมีฉันนะเป็นสหาย ด้วยประตูที่เปิดออก (โดยเทวดา) ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้นไปแล้ว ทรงผนวชโดยทรงครองผ้ากาสายะอันท้าวมหาพรหมถวาย ณ ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้ว ทรงกระทำภัตกิจ ณ เงื้อมเขาปัณฑวะ จนถึงกาลที่ทรงบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประทานปฏิญญาแก่พระราชา (พิมพิสาร) เพื่อที่จะเสด็จมายังมคธรัฐเป็นครั้งแรก. สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส สรีรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ อตฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณญฺเญว มารพลํ วิธเมตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตผู้ทรงประทานปฏิญญาแล้ว ทรงกระทำการเข้าไปหาอาฬารดาบสและกาลามดาบสเป็นต้น จนถึงกาลที่ทรงบริโภคข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย ด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลบิดกายของราชสีห์. พึงทราบว่า การที่พระตถาคตผู้ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น อันเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญอยู่ บูชาอยู่ด้วยของหอมเป็นต้นแล้ว กระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดเครื่องปูลาดคือหญ้า ณ สถานที่สูง ๑๔ ศอก แล้วประทับนั่งอธิษฐานวิริยะมีองค์ ๔ ทรงกำจัดกำลังของมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้หมดจดในยามทั้ง ๓ ทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมด้วยไม้กวนคือยมกญาณ จนเมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว การหวั่นไหวแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งพระญาณนั้น ก็บังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนการสลัดกายของราชสีห์. สีหสฺส จตุทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล. พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอดสัตตมหาสถาน เสวยสัตตูก้อนสัตตูผงแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหม ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ ขณะประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในวันที่สิบเอ็ด ทรงดำริในเวลารุ่งอรุณว่า "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี" และทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ครั้นทรงทราบความเป็นผู้สิ้นชีพแล้วของอาฬารดาบสและอุทกดาบส จึงทอดพระเนตรดูเหล่าปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการแลดูทิศทั้งสี่ของราชสีห์. กาลที่พระตถาคตทรงดำริว่า "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" จึงทรงถือเอาบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาบ่าย เสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ (เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปเพื่อหาอาหารสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์). สีหสฺส สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ จ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสาปชฺชนกาโล [Pg.295] วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกานํ เทวานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตเสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงให้ปัญจวัคคีย์ยอมรับ (ความเป็นพระพุทธเจ้า) แล้วประทับนั่งบนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว อันหมู่เทพผู้ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ทรงประกาศธรรมจักรโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ" เปรียบเหมือนกาลบันลือสีหนาทของราชสีห์. อนึ่ง เมื่อพระธรรมบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ ธรรมโฆษณ์ของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ โดยครอบคลุมอเวจีในเบื้องต่ำและภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงแสดงลักษณะ ๓ ประการ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ โดยอาการ ๑๖ และโดยนัยหลายพัน ตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดขึ้นแห่งความสะดุ้งแห่งญาณของเหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน เปรียบเหมือนกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความสะดุ้งกลัวด้วยเสียงของราชสีห์. อปโร นโย – สีโห วิย สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตถาคโต, อาสยภูตาย กนกคุหาย นิกฺขมนํ วิย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนกาโล, วิชมฺภนํ วิย ธมฺมสภํ อุปสงฺกมนกาโล, ทิสาวิโลกนํ วิย ปริสาวิโลกนํ, สีหนาทนทนํ วิย ธมฺมเทสนากาโล, โคจราย ปกฺกมนํ วิย ปรวาทนิมฺมทฺทนตฺถาย คมนํ. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พระตถาคตผู้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว เปรียบเหมือนราชสีห์, กาลที่เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองอันเป็นที่อาศัย, กาลที่เสด็จเข้าสู่ธรรมสภา เปรียบเหมือนการบิดกาย, การทอดพระเนตรดูบริษัท เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, กาลที่ทรงแสดงธรรม เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จไปเพื่อข่มขี่ปรวาท เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร. อปโร นโย – สีโห วิย ตถาคโต, หิมวนฺตนิสฺสิตาย กญฺจนคุหาย นิกฺขมนํ วิย อารมฺมณวเสน นิพฺพานนิสฺสิตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ, วิชมฺภนํ วิย ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ทิสาวิโลกนํ วิย เวเนยฺยสตฺตวิโลกนํ, สีหนาโท วิย สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมเทสนา, โคจราย ปกฺกมนํ วิย อสมฺปตฺตานํ เวเนยฺยสตฺตานํ สนฺติกูปสงฺกมนํ เวทิตพฺพํ. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พึงทราบว่า พระตถาคตเปรียบเหมือนราชสีห์, การออกจากผลสมาบัติอันอาศัยพระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์, ปัจจเวกขณญาณ เปรียบเหมือนการบิดกาย, การตรวจดูเวไนยสัตว์ เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, การแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์ที่ยังมาไม่ถึง เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคโต. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ. บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมอุบัติ จำเดิมแต่กระทำอภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าอุบัติแล้ว. บททั้งหลายมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. อิติ สกฺกาโยติ อยํ สกฺกาโย, เอตฺตโก สกฺกาโย, น อิโต ภิยฺโย สกฺกาโย อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริวฏุมโต สพฺเพปิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. อิติ สกฺกายสมุทโยติ อยํ สกฺกายสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. บทว่า อิติ สกฺกาโย คือ นี้คือสักกาย, สักกายมีเพียงเท่านี้, สักกายที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ทั้งปวง เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด และโดยที่สุด. บทว่า อิติ สกฺกายสมุทโย คือ นี้ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสักกาย. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เหตุทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับแห่งสักกาย. แม้ด้วยบทนี้ ความดับทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. วณฺณวนฺโตติ [Pg.296] สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสํ หิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตราสํ ปน เทวตานํ ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ. บทว่า วณฺณวนฺโต คือ ผู้มีผิวพรรณด้วยสีแห่งสรีระ บทว่า ธมฺมเทสนํ สฺุตฺวา คือ ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตที่ประดับด้วยลักษณะ ๑๕ ประการในขันธ์ ๕ บทว่า เยภุยฺเยน คือ ในที่นี้ยกเว้นใครไว้? (ตอบว่า) ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น และเพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว แม้ญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการว่า "ภิกษุทั้งหลาย ความหวาดสะดุ้งนี้นั้นไม่เที่ยง" ดังนี้ แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น และในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง แม้ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ก็เกิดขึ้น บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงอาลปนะในธรรม บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ อันนับเนื่องในเบญจขันธ์ ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ชื่อว่าย่อมหยั่งลง อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ธมฺมเทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสพฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ น อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส. บทว่า อภิญฺญาย คือ รู้ยิ่งแล้ว บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖๐,๐๐๐ ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรมีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป ญาณทั้งสองแม้นี้ เป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเทียว ในญาณทั้งสองนั้น พึงถือเอาธรรมเทศนาญาณ ก็ธรรมเทศนาญาณนั้น ตราบใดที่โสดาปัตติผลยังไม่เกิดขึ้นแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ ตราบนั้นชื่อว่าทรงยังให้เป็นไป เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังให้เป็นไปแล้ว บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้เว้นจากบุคคลผู้เสมอเหมือน บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยบริวาร บทว่า ตาทิโน คือ ผู้เป็นเช่นเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น ๔. ปสาทสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาปสาทสูตร ๓๔. จตุตฺเถ อคฺเคสุ ปสาทา, อคฺคา วา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยาวตาติ ยตฺตกา. อปทาติ นิปฺปทา อหิมจฺฉาทโย. ทฺวิปทาติ มนุสฺสปกฺขิอาทโย. จตุปฺปทาติ หตฺถิอสฺสาทโย. พหุปฺปทาติ สตปทิอาทโย. เนวสญฺญินาสญฺญิโนติ ภวคฺเค นิพฺพตฺตสตฺตา. อคฺคมกฺขายตีติ คุเณหิ อคฺโค อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อกฺขายติ. อสงฺขตาติ นิพฺพานเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. วิราโคติอาทีนิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ อาคมฺม สพฺพกิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺเพ ราคมทาทโย มทา นิมฺมทา โหนฺติ, อภาวํ คจฺฉนฺติ, สพฺพา ปิปาสา วินยํ อุเปนฺติ, สพฺเพ อาลยา [Pg.297] สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, วฏฺฏานิ อุปจฺฉิชฺชนฺติ, ตณฺหา ขียนฺติ, วฏฺฏทุกฺขา นิรุชฺฌนฺติ, สพฺเพ ปริฬาหา นิพฺพายนฺติ. ตสฺมา เอตานิ นามานิ ลภติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อคฺคปฺปสาทา คือ ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย หรือ ความเลื่อมใสอันเลิศ บทว่า ยาวตา คือ ประมาณเท่าใด บทว่า อปทา คือ สัตว์ไม่มีเท้า ได้แก่ งูและปลาเป็นต้น บทว่า ทฺวิปทา คือ สัตว์สองเท้า ได้แก่ มนุษย์และนกเป็นต้น บทว่า จตุปฺปทา คือ สัตว์สี่เท้า ได้แก่ ช้างและม้าเป็นต้น บทว่า พหุปฺปทา คือ สัตว์หลายเท้า ได้แก่ ตะขาบเป็นต้น บทว่า เนวสญฺญินาสญฺญิโน คือ สัตว์ผู้บังเกิดในภวัคคพรหม บทว่า อคฺคมกฺขายติ คือ ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ สูงสุด ด้วยคุณทั้งหลาย บทว่า อสงฺขตา ท่านถือเอาพระนิพพานนั่นเองแล้วกล่าวไว้ บทว่า วิราโค เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น กิเลสทั้งปวงย่อมคลายกำหนัด, ความเมาทั้งหลายมีราคะมทะเป็นต้น ย่อมปราศจากความเมา ย่อมถึงความไม่มี, ความกระหายทั้งปวงย่อมถึงความบรรเทา, อาลัยทั้งปวงย่อมถึงการถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, วัฏฏะทั้งหลายย่อมขาด, ตัณหาย่อมสิ้นไป, วัฏฏทุกข์ย่อมดับ, ความเร่าร้อนทั้งปวงย่อมดับสนิท เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น ๕. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาวัสสการสูตร ๓๕. ปญฺจเม อนุสฺสริตาติ อนุคนฺตฺวา สริตา, อปราปรํ สริตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ทกฺโขติ เฉโก. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิมํ นาม กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ อุปายภูตาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อนุโมทิตพฺพนฺติ อภินนฺทิตพฺพํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. เนว โข ตฺยาหนฺติ เนว โข เต อหํ. กสฺมา ปเนตํ ภควา นาภินนฺทติ, นปฺปฏิกฺขิปตีติ? โลกิยตฺตา นาภินนฺทติ, โลกิยํ อตฺถํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา นปฺปฏิกฺโกสติ. พหุสฺส ชนตาติ พหุ อสฺส ชนตา. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. กลฺยาณธมฺมตา กุสลธมฺมตาติปิ ตสฺเสว นามานิ. ยํ วิตกฺกนฺติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทีสุ อญฺญตรํ. น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ กามวิตกฺกาทีสุ เอกมฺปิ น วิตกฺเกติ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. วิตกฺกปเถติ เอตฺถ วิตกฺโกเยว วิตกฺกปโถ. อหญฺหิ พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปฐมนเยน ขีณาสวสฺส สีลญฺเจว พาหุสจฺจญฺจ กถิตํ, ทุติยตติเยหิ ขีณาสวสฺส กิริยวิตกฺกานิ เจว กิริยชฺฌานานิ จ, จตุตฺเถน ขีณาสวภาโว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนุสฺสริตา คือ ตามระลึกได้ อธิบายว่า สามารถที่จะระลึกเนืองๆ ได้ บทว่า ทกฺโข คือ ฉลาด บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ ว่า "ในกาลนี้ ควรทำกิจชื่อนี้" ดังนี้ บทว่า อนุโมทิตพฺพํ คือ พึงชื่นชมยิ่ง บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพํ คือ พึงคัดค้าน บทว่า เนว โข ตฺยาหํ คือ เนว โข เต อหํ (เราไม่...แก่ท่านเลย) ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงชื่นชม ไม่ทรงคัดค้านคำนั้น? (ตอบว่า) ไม่ทรงชื่นชมเพราะเป็นโลกิยะ, ไม่ทรงคัดค้านเพราะตั้งอยู่โดยถือเอาความหมายที่เป็นโลกิยะ บทว่า พหุสฺส ชนตา คือ พหุ อสฺส ชนตา (ชนเป็นอันมากของบุรุษนั้น) และพึงทราบว่า บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ บทว่า อริเย ญายเ คือ ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา แม้บทว่า กลฺยาณธมฺมตา และ กุสลธมฺมตา ก็เป็นชื่อของอริยญายนั้นนั่นเอง บทว่า ยํ วิตกฺกํ คือ วิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในเนกขัมมวิตกเป็นต้น บทว่า น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ คือ ไม่ตรึกวิตกแม้แต่อย่างหนึ่งในกามวิตกเป็นต้น บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า วิตกฺกปเถ นี้ วิตกนั่นเองชื่อว่าวิตักกปถะ (หนทางแห่งวิตก) ในบทว่า อหญฺหิ พฺราหฺมณ เป็นต้น พึงทราบว่า โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สองและที่สาม ท่านกล่าวถึงกิริยาวิตกและกิริยาฌานของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สี่ ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งความเป็นพระขีณาสพ มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ มจฺจุปาสา ปโมจนกํ มคฺคํ. ญายํ ธมฺมนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. ทิสฺวา จ สุตฺวา จาติ ญาเณเนว ปสฺสิตฺวา จ สุณิตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. บทว่า มจฺจุปาสปฺปโมจนํ คือ มรรคอันยังสัตว์ให้พ้นจากบ่วงแห่งมัจจุ บทว่า ญายํ ธมฺมํ คือ มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า ทิสฺวา จ สฺุตฺวา จ คือ เห็นแล้วและฟังแล้วด้วยญาณนั่นเอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น ๖. โทณสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาโทณสูตร ๓๖. ฉฏฺเฐ อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยนฺติ เอตฺถ อุกฺกฏฺฐาติ อุกฺกาหิ ธารียมานาหิ มาปิตตฺตา เอวํลทฺธโวหารํ นครํ. เสตพฺยนฺติ อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ชาตนครํ. อนฺตราสทฺโท ปน การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ วตฺตติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ [Pg.298] (อ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ จ อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ. ‘‘อทฺทสา มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตราโวสานมาปาที’’ติอาทีสุ เวมชฺเฌ. ‘‘อปิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ. ตสฺมา อุกฺกฏฺฐาย จ เสตพฺยสฺส จ วิวเรติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุญฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโต. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า "อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยํ" นี้ บทว่า "อุกฺกฏฺฐํ" คือ นครที่ได้ชื่ออย่างนี้เพราะถูกสร้างขึ้นด้วยคบเพลิงที่จุดสว่างไสว บทว่า "เสตพฺยํ" คือ นครที่เป็นที่ประสูติของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีต ส่วน "อนฺตร" ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถะคือ เหตุ ขณะ จิต ท่ามกลาง ระหว่าง เป็นต้น ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา" (ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น นอกจากพระตถาคต) และ "ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตรํ" (ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันถึงเราและท่านว่ามีเหตุอะไร) เป็นไปในอรรถะว่า เหตุ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อทฺทสา มํ ภนฺเต อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในขณะที่ฟ้าแลบ) เป็นไปในอรรถะว่า ขณะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา" (ความโกรธทั้งหลายไม่มีในภายในจิตของบุคคลใด) เป็นไปในอรรถะว่า จิต ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อนฺตราโวสานมาปาที" (ถึงความหยุดชะงักในท่ามกลาง) เป็นไปในอรรถะว่า ท่ามกลาง ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ" (อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างมหานรกทั้งสอง) เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง อันตรศัพท์นั้นในที่นี้เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในระหว่างแห่งนครอุกกัฏฐะและนครเสตัพยะ" ก็เพราะประกอบกับอันตรศัพท์ ท่านจึงลงทุติยาวิภัตติ และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้ "อนฺตร" ศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างหมู่บ้านและแม่น้ำ) ศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ ทุติยาวิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยประกอบแล้วนั่นเทียว อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปฏิปนฺโนติ? ตํ ทิวสํ กิร ภควา อิทํ อทฺทส ‘‘มยิ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน โทโณ พฺราหฺมโณ มม ปทเจติยานิ ปสฺสิตฺวา ปทานุปทิโก หุตฺวา มม นิสินฺนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺสาหํ เอกํ สจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ. พฺราหฺมโณ ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ทฺวาทสปทสหสฺสปริมาณํ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ วตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสฺสตี’’ติ. อิมินา การเณน ปฏิปนฺโน. โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณติ โทโณ พฺราหฺมโณปิ ตโย เวเท ปคุเณ กตฺวา ปญฺจสเต มาณวเก สิปฺปํ วาเจนฺโต ตํทิวสํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สตคฺฆนกํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสวรคตํ กตฺวา อามุตฺตยญฺญสุตฺโต รตฺตวฏฺฏิกา อุปาหนา อาโรหิตฺวา ปญฺจสตมาณวกปริวาโร ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. บทว่า "อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โหติ" คือ เป็นผู้ดำเนินไปสู่หนทางที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า หนทางไกล ถามว่า ทรงดำเนินไปเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุนี้ว่า "เมื่อเราดำเนินไปสู่หนทางนั้น โทณพราหมณ์เห็นรอยพระบาทเจดีย์ของเราแล้ว จะติดตามมาตามรอยเท้า มายังที่ที่เรานั่งอยู่ แล้วจะทูลถามปัญหา ลำดับนั้น เราจักแสดงสัจธรรมอย่างหนึ่งแก่เขา พราหมณ์นั้นจักแทงตลอดสามัญผล ๓ ประการ กล่าวคำสดุดีชื่อว่า โทณคัชชิตะ มีประมาณหนึ่งหมื่นสองพันบท เมื่อเราปรินิพพานแล้ว จักระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นทั่วชมพูทวีป แล้วจักแจกพระธาตุทั้งหลาย" ทรงดำเนินไปเพราะเหตุนี้ บทว่า "โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณ" คือ แม้โทณพราหมณ์ ทำพระเวท ๓ ให้คล่องแคล่วแล้ว สอนศิลปะแก่มาณพ ๕๐๐ คน ในวันนั้น ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ชำระสรีระ นุ่งผ้ามีราคาร้อยหนึ่ง ห่มผ้ามีราคาห้าร้อยทำเป็นเฉวียงบ่า สวมยัชโญปวีต สวมรองเท้าหนังสีแดง มีมาณพ ๕๐๐ คนเป็นบริวาร ได้ดำเนินไปสู่หนทางนั้นนั่นแล ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น ปาเทสูติ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐาเนสุ. จกฺกานีติ ลกฺขณจกฺกานิ. กึ ปน ภควโต คจฺฉนฺตสฺส อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายตีติ? น ปญฺญายติ[Pg.299]. กสฺมา? สุขุมตฺตา มหาพลตฺตา มหาชนานุคฺคเหน จ. พุทฺธานญฺหิ สุขุมจฺฉวิตาย อกฺกนฺตฏฺฐานํ ตูลปิจุโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย โหติ, ปทวฬญฺโช น ปญฺญายติ. ยถา จ พลวโต วาตชวสินฺธวสฺส ปทุมินิปตฺเตปิ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, เอวํ มหาพลตาย ตถาคเตน อกฺกนฺตฏฺฐานํ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, น ตตฺถ ปทวฬญฺโช ปญฺญายติ. พุทฺธานญฺจ อนุปทํ มหาชนกาโย คจฺฉติ, ตสฺส สตฺถุ ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา มทฺทิตุํ อวิสหนฺตสฺส คมนวิจฺเฉโท ภเวยฺย. ตสฺมา อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน โยปิ ปทวฬญฺโช ภเวยฺย, โส อนฺตรธายเตว. โทโณ ปน พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน ปสฺสิ. ภควา หิ ยสฺส ปทเจติยํ ทสฺเสตุกาโม โหติ, ตํ อารพฺภ ‘‘อสุโก นาม ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาติ. ตสฺมา มาคณฺฑิยพฺราหฺมโณ วิย อยมฺปิ พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน อทฺทส. บทว่า "ปาเทสุ" คือ ในที่อันทรงเหยียบด้วยพระบาททั้งหลาย บทว่า "จกฺกานิ" คือ จักรที่เป็นลักษณะ ก็รอยพระบาทในที่ที่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปทรงเหยียบย่อมปรากฏหรือ? ไม่ปรากฏ เพราะเหตุไร? เพราะความที่พระองค์ทรงละเอียดอ่อน เพราะทรงมีกำลังมาก และเพราะทรงอนุเคราะห์มหาชน จริงอยู่ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ที่ทรงเหยียบจึงเป็นเหมือนที่ที่ปุยนุ่นตั้งอยู่ รอยพระบาทจึงไม่ปรากฏ และเหมือนอย่างที่ที่ม้าสินธพมีกำลังมาก มีความเร็วเพียงดังลมเหยียบลงบนใบบัว ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น ฉันใด ที่ที่พระตถาคตทรงเหยียบเพราะทรงมีกำลังมาก ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น รอยพระบาทในที่นั้นจึงไม่ปรากฏ ฉันนั้น และมหาชนหมู่ใหญ่ย่อมเดินตามรอยพระบาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อมหาชนนั้นเห็นรอยพระบาทของพระศาสดาแล้วไม่กล้าเหยียบย่ำ การเดินทางก็จะขาดตอนไป เพราะฉะนั้น แม้รอยพระบาทใดจะพึงมีในที่ที่ทรงเหยียบแล้วๆ รอยพระบาทนั้นก็ย่อมอันตรธานไปนั่นเทียว แต่โทณพราหมณ์ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงประสงค์จะแสดงรอยพระบาทเจดีย์แก่ผู้ใด ก็จะทรงปรารภผู้นั้นแล้วอธิษฐานว่า "ขอคนชื่อนี้จงเห็นเถิด" เพราะฉะนั้น พราหมณ์ผู้นี้ก็ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต เหมือนอย่างมาคัณฑิยพราหมณ์ ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตนฺติ เอตฺถ อุตฺตมทมโถ นาม อรหตฺตมคฺโค, อุตฺตมสมโถ นาม อรหตฺตมคฺคสมาธิ, ตทุภยํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. สํยตินฺทฺริยนฺติ รกฺขิตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ ฉนฺทาทีหิ อคจฺฉนโต, ปหีนกิเลเส ปุน อนาคจฺฉนโต, อาคุํ อกรณโต, พลวนฺตฏฺเฐนาติ จตูหิ การเณหิ นาคํ. บทว่า "ปาสาทิกํ" คือ ยังความเลื่อมใสให้เกิด บทอื่น (ปสาทนียํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า "อุตฺตมทมถสมถมมนุปฺปตฺตํ" นี้ ชื่อว่า อุตตมทมถะ คือ อรหัตตมรรค, ชื่อว่า อุตตมสมถะ คือ สมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรค อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งธรรมทั้งสองนั้น บทว่า "ทนฺตํ" คือ มีปฏิปักษ์ธรรมอันขจัดแล้ว บทว่า "คุตฺตํ" คือ อันคุ้มครองแล้ว บทว่า "สํยตินฺทฺริยํ" คือ มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว บทว่า "นาคํ" ชื่อว่า นาคะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะไม่ไปสู่อคติมีฉันทาคติเป็นต้น, เพราะไม่กลับมาเกิดกิเลสที่ละได้แล้วอีก, เพราะไม่ทำความชั่ว, และเพราะมีอรรถะว่ามีกำลัง เทโว โน ภวํ ภวิสฺสตีติ เอตฺถ ‘‘เทโว โน ภว’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ ปุจฺฉา นิฏฺฐิตา ภเวยฺย, อยํ ปน พฺราหฺมโณ ‘‘อนาคเต มเหสกฺโข เอโก เทวราชา ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตวเสน ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต เอวมาห. ภควาปิสฺส ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต น โข อหํ, พฺราหฺมณ, เทโว ภวิสฺสามีติ อาห. เอส นโย สพฺพตฺถ. อาสวานนฺติ กามาสวาทีนํ จตุนฺนํ. ปหีนาติ โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคเมเนว ปหีนา. อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ ปหีนตฺตา สงฺขารโลเกน อนุปลิตฺโต. พุทฺโธติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ อิติ มํ ธาเรหิ. ในบทว่า "เทโว โน ภวํ ภวิสฺสติ" นี้ แม้เพียงเท่านี้ว่า "เทโว โน ภวํ" (ท่านเป็นเทวดาของเราหรือ) คำถามก็พึงเป็นอันจบลงได้ แต่พราหมณ์ผู้นี้ดำริว่า "ในอนาคต จักมีเทวราชองค์หนึ่งผู้มีศักดิ์ใหญ่" จึงกล่าวอย่างนี้โดยนัยแห่งอนาคต ด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราหาจักเป็นเทวดาไม่" แก่พราหมณ์นั้น โดยทรงแสดงด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง นัยนี้พึงเห็นในบททั้งปวง บทว่า "อาสวานํ" คือ แห่งอาสวะ ๔ มีกามาสวะเป็นต้น บทว่า "ปหีนา" คือ ละได้แล้วด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว บทว่า "อนุปลิตฺโต โลเกน" คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยสังขารโลก เพราะละเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว บทว่า "พุทฺโธ" คือ ชื่อว่า พุทฺธะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ เธอจงทรงจำเราไว้อย่างนี้ เยนาติ เยน อาสเวน. เทวูปปตฺยสฺสาติ เทวูปปตฺติ อสฺส มยฺหํ ภเวยฺย. วิหงฺคโมติ อากาสจโร คนฺธพฺพกายิกเทโว. วิทฺธสฺตาติ [Pg.300] วิธมิตา. วินฬีกตาติ วิคตนฬา วิคตพนฺธนา กตา. วคฺคูติ สุนฺทรํ. โตเยน นุปลิปฺปตีติ อุทกโต รตนมตฺตํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตํ สรํ โสภยมานํ ภมรคณํ หาสยมานํ โตเยน น ลิปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ เทสนาปริโยสาเน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณิตฺวา ทฺวาทสหิ ปทสหสฺเสหิ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ กเถสิ, ตถาคเต จ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีปตเล อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสีติ. บทว่า เยนาติ ความว่า ด้วยอาสวะใด. บทว่า เทวูปปตฺยสฺสาติ ความว่า การบังเกิดในเทวโลกพึงมีแก่เรา. บทว่า วิหงฺคโมติ ความว่า เทพผู้เป็นคันธัพพกายิกะ ผู้เที่ยวไปในอากาศ. บทว่า วินฬีกตาติ ความว่า อันเราทำให้ปราศจากเครื่องผูก คือปราศจากเครื่องร้อยรัดแล้ว. บทว่า วคฺคูติ ความว่า ไพเราะ. บทว่า โตเยน นุปลิปฺปตีติ ความว่า ดอกปทุมที่ตั้งขึ้นพ้นน้ำประมาณ ๑ ศอก ยังสระให้งาม ยังหมู่ภมรให้ร่าเริง ย่อมไม่เปียกน้ำ. เพราะเหตุนั้น เราเป็นพุทธะ ดูก่อนพราหมณ์. ในกาลจบเทศนา (พราหมณ์) บรรลุมรรคผล ๓ แล้ว ได้กล่าวคุณนามว่า โทณคัชชิตะ ด้วยบทหนึ่งหมื่นสองพันบท, และเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ได้ระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นในชมพูทวีปแล้ว ได้แจกพระธาตุทั้งหลาย. ๗. อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอปริหานิยสูตร ๓๗. สตฺตเม นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ นิพฺพานสนฺติเกเยว จรติ. สีเล ปติฏฺฐิโตติ ปาติโมกฺขสีเล ปติฏฺฐิโต. เอวํ วิหารีติ เอวํ วิหรนฺโต. อาตาปีติ อาตาเปน วีริเยน สมนฺนาคโต. โยคกฺเขมสฺสาติ จตูหิ โยเคหิ เขมสฺส นิพฺพานสฺส. ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ ความว่า ย่อมประพฤติในที่ใกล้แห่งพระนิพพานเท่านั้น. บทว่า สีเล ปติฏฺฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในปาฏิโมกขสังวรศีล. บทว่า เอวํ วิหารีติ ความว่า เมื่ออยู่อย่างนี้. บทว่า อาตาปีติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรคืออาตาปะ. บทว่า โยคกฺเขมสฺสาติ ความว่า แห่งพระนิพพานอันเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ความว่า เห็นความประมาทโดยความเป็นภัย. ๘. ปติลีนสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาปฏิลีนสูตร ๓๘. อฏฺฐเม ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกํ คหิตตฺตา ปจฺเจกสงฺขาตานิ ทิฏฺฐิสจฺจานิ ปนุณฺณานิ นีหฏานิ ปหีนานิ อสฺสาติ ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ. สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา, สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ปติลีโนติ นิลีโน เอกีภาวํ อุปคโต. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนเวตานิ คหิตคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ. ๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ความว่า ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายอันชื่อว่าปัจเจกะ เพราะถือเอาโดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า "ทัศนะนี้เท่านั้นจริง ทัศนะนี้เท่านั้นจริง" อันภิกษุนั้นบรรเทาแล้ว นำออกแล้ว ละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปนุณณปัจเจกสัจจะ. ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโนติ นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว, การแสวงหาทั้งหลายอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ, อธิบายว่า มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละแล้วโดยชอบ. บทว่า ปฏิลีโนติ ความว่า หลีกเร้นแล้ว คือ ถึงความเป็นผู้เดียว. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ ความว่า แห่งสมณพราหมณ์ทั้งหลายเป็นอันมาก. ในบทนั้น บทว่า สมณา คือ ผู้เข้าถึงบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่าโภ. บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ ความว่า ปัจเจกสัจจะทั้งหลายเป็นอันมาก. บทว่า นุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานีติ ความว่า อันสละแล้ว. บทว่า วนฺตานีติ ความว่า อันคายแล้ว. บทว่า มุตฺตานีติ ความว่า อันทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานีติ ความว่า อันละเสียแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ความว่า อันสละคืนแล้วอย่างที่ไม่กลับขึ้นสู่จิตอีก. บททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของความเป็นสิ่งที่สละแล้วซึ่งการยึดถือที่ตนถือเอาแล้ว. กาเมสนา ปหีนา โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปหีนา. ภเวสนา ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหียติ. ‘‘พฺรหฺมจริยํ เอสิสฺสามิ คเวสิสฺสามี’’ติ เอวํ [Pg.301] ปวตฺตชฺฌาสยสงฺขาตา พฺรหฺมจริเยสนาปิ อรหตฺตมคฺเคเนว ปฏิปฺปสฺสทฺธึ วูปสมํ คจฺฉติ. ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนา ปน โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิปฺปสมฺภตีติ เวทิตพฺพา. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร วูปสนฺตอสฺสาสปสฺสาโส นาม โหติ. อสฺมิมาโนติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนโก นววิธมาโน. บทว่า กาเมสนา ปหีนา โหตีติ ความว่า กาเมสนา อันภิกษุละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ส่วนภเวสนา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. แม้พรหมจริเยสนา อันได้แก่ อัธยาศัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "เราจักแสวงหา จักค้นหาพรหมจรรย์" ก็ย่อมถึงความสงบระงับด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. ส่วนทิฏฐิพรหมจริเยสนา พึงทราบว่า ย่อมสงบระงับด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเวติ ความว่า อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย, อย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีกายสังขารสงบระงับแล้วด้วยจตุตถฌาน ชื่อว่ามีอัสสาสะปัสสาสะสงบระงับแล้ว. บทว่า อสฺมิมาโนติ ความว่า มานะ ๙ อย่าง ที่เกิดขึ้นว่า เรามีอยู่. คาถาสุ กาเมสนา ภเวสนาติ เอตา ทฺเว เอสนา, พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ตาหิเยว สห พฺรหฺมจริเยสนาติ ติสฺโสปิ เอตา. อิธ ฐตฺวา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ‘‘อิติ สจฺจํ อิติ สจฺจ’’นฺติ คหณปรามาโส จ ทิฏฺฐิสงฺขาตาเยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ เย สมุสฺสิตตฺตา อุคฺคนฺตฺวา ฐิตตฺตา สมุสฺสยาติ วุจฺจนฺติ, เต สพฺเพปิ. อิธ ฐตฺวา ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. กสฺส ปน เอตา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, เอเต จ ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ? สพฺพราควิรตฺตสฺส ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน. โย หิ สพฺพราเคหิปิ วิรตฺโต, ตณฺหากฺขเย จ นิพฺพาเน ปวตฺตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต, เอตสฺส เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ สมูหตา. ส เว สนฺโตติ โส เอวรูโป กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. ปสฺสทฺโธติ ทฺวีหิ กายจิตฺตปสฺสทฺธีหิ ปสฺสทฺโธ. อปราชิโตติ สพฺพกิเลเส ชินิตฺวา ฐิตตฺตา เกนจิ อปราชิโต. มานาภิสมยาติ มานสฺส ปหานาภิสมเยน. พุทฺโธติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา ฐิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ ขีณาสโวว กถิโตติ. ในคาถาทั้งหลาย เอสนา ๒ เหล่านี้ คือ กาเมสนา และภเวสนา, บทว่า พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ความว่า พรหมจริเยสนาพร้อมกับเอสนาเหล่านั้นนั่นแหละ ดังนี้ เอสนาเหล่านี้แม้ทั้ง ๓. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา นี้. บทว่า อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ความว่า การลูบคลำด้วยการยึดถือว่า "อย่างนี้จริง อย่างนี้จริง" และที่ตั้งแห่งทิฏฐิอันเป็นทิฏฐิสังขตะนั่นเอง เหล่าใด อันท่านเรียกว่า สมุสสยะ เพราะความที่ตั้งขึ้นแล้ว คือขึ้นไปตั้งอยู่แล้ว, ที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านั้นแม้ทั้งหมด. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา นี้. ก็เอสนาเหล่านี้ อันใครสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันใครถอนขึ้นแล้ว? (ตอบว่า) อันบุคคลผู้ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา. ก็บุคคลใด ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวงด้วย เป็นผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาด้วย, เอสนาทั้งหลายอันบุคคลนั้นสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลายก็อันบุคคลนั้นถอนขึ้นแล้ว. บทว่า ส เว สนฺโตติ ความว่า บุคคลนั้นผู้มีอย่างนี้ ชื่อว่าสงบแล้ว เพราะความสงบกิเลส. บทว่า ปสฺสทฺโธติ ความว่า สงบระงับแล้วด้วยกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ๒ อย่าง. บทว่า อปราชิโตติ ความว่า อันใครๆ ไม่พึงชนะได้ เพราะตั้งอยู่โดยชนะกิเลสทั้งปวงแล้ว. บทว่า มานาภิสมยาติ ความว่า ด้วยอภิสมัยคือการละมานะ. บทว่า พุทฺโธติ ความว่า ตั้งอยู่โดยตรัสรู้สัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ๙. อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอุชชยสูตร ๓๙. นวเม สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ วธํ มรณํ อาปชฺชนฺติ. นิจฺจทานนฺติ สลากภตฺตํ. อนุกุลยญฺญนฺติ อมฺหากํ ปิตูหิ ปิตามเหหิ ทินฺนตฺตา เอวํ กุลานุกุลวเสน ยชิตพฺพํ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อสฺสเมธนฺติอาทีสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺตีติ อสฺสเมโธ, ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ, จตูหิ [Pg.302] ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส, ทิวเส ทิวเส สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สพฺพยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺยํ, เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. มหารมฺภาติ มหากิจฺจา มหากรณียา. อปิจ ปาณาติปาตสมารมฺภสฺส มหนฺตตายปิ มหารมฺภาเยว. น เต โหนฺติ มหปฺผลาติ เอตฺถ นิรวเสสตฺเถ สาวเสสรูปนํ กตํ. ตสฺมา อิฏฺฐผเลน นิปฺผลาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ปาณาติปาตสมารมฺภเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน ตตฺถ อนฺตรนฺตรา ทานํ ทิยฺยติ, ตํ อิมินา สมารมฺเภน อุปหตตฺตา มหปฺผลํ น โหติ, มนฺทผลํ โหตีติ อตฺโถ. หญฺญเรติ หญฺญนฺติ. ยชนฺติ อนุกุลํ สทาติ เย อญฺเญ อนุกุลํ ยชนฺติ, ปุพฺพปุริเสหิ ยิฏฺฐตฺตา ปจฺฉิมปุริสาปิ ยชนฺตีติ อตฺโถ. เสยฺโย โหตีติ วิเสโสว โหติ. น ปาปิโยติ ปาปํ กิญฺจิ น โหติ. ๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า 'สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ' (ย่อมถึงความพินาศ) หมายถึง ย่อมถึงความตาย ความพินาศ. บทว่า 'นิจฺจทานํ' (ทานเนืองนิตย์) คือ สลากภัต. บทว่า 'อนุกุลยญฺญํ' (ยัญตามตระกูล) อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ควรบูชา ควรให้ ตามลำดับวงศ์สกุลอย่างนี้ เพราะบิดาและปู่ย่าตายายของเราได้ให้แล้ว. ในบทว่า 'อสฺสเมธํ' เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าม้า ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญ ๒๑ ต้น อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติทั้งหมดที่เหลือเป็นทักษิณา เว้นไว้แต่ที่ดินและบุรุษ. ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าบุรุษ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญอันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินเป็นทักษิณา. ในยัญนี้ เขาย่อมโยนสลักไม้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ, นี้เป็นชื่อของยัญทั้งหมดอันพึงบูชาโดยผู้ที่โยนสลักไม้ไปทุกวันๆ แล้วทำเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป และบูชาด้วยเสาบูชายัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทางทวนกระแสน้ำขึ้นไปตั้งแต่ที่ที่แม่น้ำสรัสสตีจมลง. ในยัญนี้ เขาย่อมดื่มน้ำโสม ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญทำด้วยไม้มะตูม อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง และด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว ซึ่งมีการให้ทักษิณาอย่างละ ๑๗ ชิ้น. ในยัญนี้ ไม่มีลิ่มสลัก ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ. นี้เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธ อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินและบุรุษเป็นทักษิณา. บทว่า 'มหารมฺภา' (มีการตระเตรียมใหญ่) คือ มีกิจมาก มีกรณียะมาก. อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะความยิ่งใหญ่ของการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์ ก็ชื่อว่า มหารัมภา เหมือนกัน. ในบทว่า 'น เต โหนฺติ มหปฺผลา' (ยัญเหล่านั้นไม่มีผลมาก) ในที่นี้ ท่านทำรูปศัพท์ว่า สาวเสส (มีความเหลือ) ในอรรถว่า นิรวเสส (ไม่มีความเหลือ). ฉะนั้น อธิบายว่า ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลโดยผลที่ต้องการ. และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์เท่านั้น. ส่วนทานใดที่เขาให้ในระหว่างๆ ในยัญนั้น ทานนั้นถูกการตระเตรียมนี้เบียดเบียนแล้ว จึงไม่มีผลมาก มีผลน้อย, นี้คือคำอธิบาย. บทว่า 'หญฺญเร' คือ ย่อมฆ่า. บทว่า 'ยชนฺติ อนุกุลํ สทา' (ย่อมบูชาตามตระกูลเสมอ) อธิบายว่า ชนเหล่าใดย่อมบูชาตามตระกูล, คือ แม้บุรุษรุ่นหลังก็ย่อมบูชา เพราะบุรุษรุ่นก่อนได้บูชาแล้ว. บทว่า 'เสยฺโย โหติ' (ย่อมดีกว่า) คือ ย่อมประเสริฐกว่า. บทว่า 'น ปาปิโย' (ไม่เลวกว่า) คือ ไม่มีความชั่วอะไรเลย. ๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอุทายิสูตร ๔๐. ทสเม อภิสงฺขตนฺติ ราสิกตํ. นิรารมฺภนฺติ ปาณสมารมฺภรหิตํ. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. ตญฺหิ ยชิตพฺพตฺตา ยญฺญนฺติ วุจฺจติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อุปสํยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. กุลํ คตินฺติ วฏฺฏกุลญฺเจว วฏฺฏคติญฺจ อติกฺกนฺตา. ยญฺญสฺส โกวิทาติ จตุภูมกยญฺเญ กุสลา. ยญฺเญติ ปกติทาเน. สทฺเธติ มตกทาเน. หพฺยํ กตฺวาติ หุนิตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ อุปกปฺเปตฺวา. สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสูติ พฺรหฺมจาริสงฺขาเต สุเขตฺตมฺหีติ อตฺโถ. สุปฺปตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ปตฺตํ. ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตนฺติ ยํ ทกฺขิณาย [Pg.303] อนุจฺฉวิเกสุ อุปกปฺปิตํ, ตํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ สุปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. สทฺโธติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานํ สทฺทหนตาย สทฺโธ. มุตฺเตน เจตสาติ วิสฺสฏฺเฐน จิตฺเตน. อิมินาสฺส มุตฺตจาคํ ทีเปตีติ. ๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า 'อภิสงฺขตํ' (อันปรุงแต่งแล้ว) คือ อันทำเป็นกอง. บทว่า 'นิรารมฺภํ' (ไม่มีการตระเตรียม) คือ ปราศจากการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์. บทว่า 'ยญฺญํ' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. เพราะไทยธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ควรบูชา จึงเรียกว่า ยัญ. บทว่า 'กาเลน' (ในกาล) คือ ในกาลอันควรและถึงพร้อมแล้ว. บทว่า 'อุปสํยนฺติ' (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าถึง. บทว่า 'กุลํ คตึ' (ถึงตระกูล) คือ ก้าวล่วงวัฏฏกุลและวัฏฏคติ. บทว่า 'ยญฺญสฺส โกวิทา' (ผู้ฉลาดในยัญ) คือ ผู้ฉลาดในยัญที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ. บทว่า 'ยญฺเญ' (ในยัญ) คือ ในปกติทาน. บทว่า 'สทฺเธ' (ในสัทธา) คือ ในทานที่อุทิศให้ผู้ตาย. บทว่า 'หพฺยํ กตฺวา' (จัดหาของที่ควรบูชา) คือ เตรียมไทยธรรมที่ควรบูชา. บทว่า 'สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสู' (ในพรหมจารีผู้เป็นนาดี) อธิบายว่า ในบุคคลผู้รับทานผู้เปรียบเหมือนนาดี ซึ่งเรียกว่าพรหมจารี. บทว่า 'สุปฺปตฺตํ' (ถึงดีแล้ว) คือ ถึงอย่างดี. บทว่า 'ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตํ' (ที่ทำในทักขิไณยบุคคล) อธิบายว่า การเตรียมใดที่ได้เตรียมไว้ในบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา, การเตรียมนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว บวงสรวงดีแล้ว ถึงดีแล้ว. บทว่า 'สทฺโธ' (ผู้มีศรัทธา) คือ ผู้ชื่อว่ามีศรัทธา เพราะเชื่อในคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์. บทว่า 'มุตฺเตน เจตสา' (ด้วยจิตที่ปล่อยแล้ว) คือ ด้วยจิตที่สละแล้ว. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความมีจาคะอันสละแล้วของเขา. จกฺกวคฺโค จตุตฺโถ. จักกวรรคที่ ๔ ๕. โรหิตสฺสวคฺโค ๕. โรหิตัสสวรรค ๑. สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสมาธิภาวนาสูตร ๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ เอวํ สญฺญํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิ กตา, ตเถว ตํ รตฺติมฺปิ มนสิ กโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สปฺปภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาเสน สโหภาสํ. กิญฺจาปิ อาโลกสทิสํ กตํ, อตฺโถ ปเนตฺถ น เอวํ สลฺลกฺเขตพฺโพ. ทิพฺพจกฺขุญาณาโลโก หิ อิธาธิปฺเปโต. ๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า 'ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย' (เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ) คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งทิพพจักขุญาณทัสสนะ. บทว่า 'ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ' (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ย่อมอธิษฐานสัญญาว่า 'กลางวัน' อย่างนี้. บทว่า 'ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ' (กลางวันฉันใด กลางคืนฉันนั้น) คือ ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางวันฉันใด, ก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'สปฺปภาสํ' (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างพร้อมด้วยแสงแห่งทิพพจักขุญาณ. แม้จะทำ (จิต) ให้เหมือนกับแสงสว่าง, แต่อรรถในที่นี้ไม่พึงกำหนดอย่างนั้น. เพราะแสงแห่งทิพพจักขุญาณเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. กถํ ปน เวทนา วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ? อิธ ภิกฺขุ วตฺถุํ ปริคฺคณฺหาติ, อารมฺมณํ ปริคฺคณฺหาติ. ตสฺส ปริคฺคหิตวตฺถารมฺมณตาย ตา เวทนา ‘‘เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ ฐตฺวา เอวํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา ติฏฺฐนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ นาม. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย. บทว่า 'วิทิตา' (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏขึ้น. ก็เวทนาทั้งหลายรู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งดับไปได้อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมกำหนดวัตถุ, ย่อมกำหนดอารมณ์. เพราะภิกษุนั้นกำหนดวัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เวทนาเหล่านั้นจึงชื่อว่ารู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งตั้งอยู่, รู้แจ้งดับไปว่า 'เกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้'. แม้ในสัญญาและวิตก ก็นัยนี้เหมือนกัน. อุทยพฺพยานุปสฺสีติ อุทยญฺจ วยญฺจ ปสฺสนฺโต. อิติ รูปนฺติ เอวํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ น อิโต ปรํ รูปํ อตฺถีติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ เอวํ รูปสฺส อุปฺปาโท. อตฺถงฺคโมติ ปน เภโท อธิปฺเปโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทญฺจ ปน เมตํ, ภิกฺขเว, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ภิกฺขเว, ยํ มยา เอตํ ปุณฺณกปญฺเห ‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ’’นฺติอาทิ ภาสิตํ, ตํ อิทํ ผลสมาปตฺตึ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ. บทว่า 'อทยพฺพยานุปสฺสี' (ผู้ตามเห็นความเกิดและความดับ) คือ ผู้เห็นทั้งความเกิดและความดับ. บทว่า 'อิติ รูปํ' (รูปเป็นดังนี้) คือ รูปเป็นอย่างนี้ รูปมีเท่านี้ รูปอื่นนอกจากนี้ไม่มี. บทว่า 'อิติ รูปสฺส สมุทโย' (ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้) คือ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้. ส่วนบทว่า 'อตฺถงฺคโม' (ความดับไป) ประสงค์ถึงความแตกสลาย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'อิทญฺจ ปน เมตํ ภิกฺขเว สนฺธาย ภาสิตํ' (ภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวนี้นั้น เราอาศัย...กล่าวแล้ว) อธิบายว่า ภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เรากล่าวไว้ในปุณณกปัญหาว่า 'สงฺขาย โลกสฺมึ' เป็นต้น, คำนั้นเราอาศัยผลสมาบัตินี้กล่าวแล้ว. ตตฺถ สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. ปโรปรานีติ อุจฺจาวจานิ อุตฺตมาธมานิ. อิญฺชิตนฺติ จลิตํ. นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ [Pg.304] โลกสฺมึ กตฺถจิ เอกกฺขนฺเธปิ เอกายตเนปิ เอกธาตุยาปิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. วิธูโมติ โกธธูเมน วิคตธูโม. เอวเมตฺถ สุตฺตนฺเต มคฺเคกคฺคตมฺปิ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สงฺขาย' (พิจารณาเห็น) คือ รู้ด้วยญาณ. บทว่า 'โลกสฺมึ' (ในโลก) คือ ในสัตวโลก. บทว่า 'ปโรปรานิ' (สิ่งสูงๆ ต่ำๆ) คือ สิ่งสูงและต่ำ สิ่งประณีตและเลวทราม. บทว่า 'อิญฺชิตํ' (ความหวั่นไหว) คือ ความหวั่นไหว. บทว่า 'นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก' (ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก) คือ ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก, แม้ในขันธ์หนึ่ง แม้ในอายตนะหนึ่ง แม้ในธาตุหนึ่ง แม้ในอารมณ์หนึ่ง. บทว่า 'สนฺโต' (ผู้สงบ) คือ ผู้สงบเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า 'วิธูโม' (ผู้ไม่มีควัน) คือ ผู้ปราศจากควันคือโทสะ. ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้เอกัคคตาในมรรคแล้ว แต่ในคาถา ทรงแสดงเฉพาะผลสมาบัติเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้. ๒. ปญฺหพฺยากรณสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปัญหาพยากรณสูตร ๔๒. ทุติเย โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตนฺติ โย เอเตสํ ปญฺหานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน พฺยากรณํ ชานาติ. จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธนฺติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ เตสุ จตูสุ ปญฺเหสุ กุสโลติ เอวํ วทนฺติ. ทุราสโท ทุปฺปสโหติ ปเรหิ ฆฏฺเฏตุํ วา อภิภวิตุํ วา น สกฺกา. คมฺภีโรติ สตฺตสีทนฺตรมหาสมุทฺโท วิย คมฺภีโร. ทุปฺปธํสิโยติ ทุมฺโมจาปโย, คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อตฺเถ อนตฺเถ จาติ วฑฺฒิยญฺจ อวฑฺฒิยญฺจ. อตฺถาภิสมยาติ อตฺถสมาคเมน. ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ธิติสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอวํ ปวุจฺจติ. ๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตํ ความว่า บุคคลใดย่อมรู้การพยากรณ์ปัญหาเหล่านั้นในที่นั้นๆ. บทว่า จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุ ตถาวิธํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวภิกษุผู้เช่นนั้นว่า เป็นผู้ฉลาดในปัญหา ๔ ข้อเหล่านั้น. บทว่า ทุราสโท ทุปฺปสโห ความว่า อันผู้อื่นไม่อาจกระทบกระทั่งหรือครอบงำได้. บทว่า คมฺภีโร ความว่า ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทรสีทันดร. บทว่า ทุปฺปธํสิโย ความว่า ทำให้สละได้ยาก อธิบายว่า ไม่อาจทำให้สละทิฏฐิที่ยึดถือไว้ได้. บทว่า อตฺเถ อนตฺเถ จ ความว่า ในความเจริญและความเสื่อม. บทว่า อตฺถาภิสมยา ความว่า เพราะการบรรลุถึงอรรถ. บทว่า ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยธิติ (ความทรงจำ) ท่านเรียกว่า “ผู้นี้เป็นบัณฑิต”. ๓-๔. โกธครุสุตฺตทฺวยวณฺณนา อรรถกถาโกธครุสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔) ๔๓-๔๔. ตติเย โกธครุ น สทฺธมฺมครูติ โกธํ คารเวน ครุํ กตฺวา คณฺหาติ, น สทฺธมฺมํ, สทฺธมฺมํ ปน อคารเวน ลามกํ กตฺวา คณฺหาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกธครุ น สทฺธมฺมครู ความว่า ย่อมถือเอาความโกรธโดยความเคารพ ทำให้เป็นของหนัก แต่ไม่ถือเอาสัทธรรม ส่วนสัทธรรมนั้น ย่อมถือเอาโดยความไม่เคารพ ทำให้เป็นของเลวทราม. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. วิรูหนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, สญฺชาตมูลาย วา สทฺธาย ปติฏฺฐหนฺติ อจลา ภวนฺติ. จตุตฺเถ โกธครุตาติ โกธมฺหิ สคารวตา. เอส นโย สพฺพตฺถ. บทว่า วิรูหนฺติ ความว่า ย่อมเจริญ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นด้วยศรัทธาที่เกิดรากแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โกธครุตา ความว่า ความเป็นผู้มีความเคารพในความโกรธ. นัยนี้มีในทุกแห่ง. ๕. โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาโรหิตัสสสูตร ๔๕. ปญฺจเม ยตฺถาติ จกฺกวาฬโลกสฺส เอโกกาเส ภุมฺมํ. น จวติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน คหิตํ. คมเนนาติ ปทคมเนน. โลกสฺส อนฺตนฺติ สตฺถา สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ. ญาเตยฺยนฺติอาทีสุ ญาตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิติ เทวปุตฺเตน จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺโต ปุจฺฉิโต, สตฺถารา สงฺขารโลกสฺส กถิโต[Pg.305]. โส ปน ‘‘อตฺตโน ปญฺเหน สทฺธึ สตฺถุ พฺยากรณํ สเมตี’’ติ สญฺญาย สมฺปหํสนฺโต อจฺฉริยนฺติอาทิมาห. ๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยตฺถ เป็นภูมิวัติ (ศัพท์ที่ลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ) ในโอกาสหนึ่งแห่งจักรวาลโลก. บทว่า น จวติ น อุปปชฺชติ นี้ ท่านถือเอาโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิสืบๆ ไป. บทว่า คมเนน ความว่า ด้วยการเดินเท้า. บทว่า โลกสฺส อนฺตํ พระศาสดาทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลกแล้วตรัส. ในบทว่า ญาเตยฺยํ เป็นต้น มีความหมายว่า พึงรู้ พึงเห็น พึงถึง. ด้วยเหตุนี้ เทพบุตรได้ทูลถามถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก แต่พระศาสดาได้ตรัสถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ส่วนเทพบุตรนั้น ด้วยสำคัญว่า “คำพยากรณ์ของพระศาสดาสอดคล้องกับปัญหาของตน” จึงเกิดความร่าเริงอย่างยิ่ง ได้กล่าวคำว่า อจฺฉริยํ เป็นต้น. ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ อุตฺตมปฺปมาเณน ธนุนา สมนฺนาคโต. ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย. สิกฺขิโตติ ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต. กตหตฺโถติ อุสภปฺปมาเณปิ วาลคฺคํ วิชฺฌิตุํ สมตฺถภาเวน กตหตฺโถ. กตูปาสโนติ กตสรกฺเขโป ทสฺสิตสิปฺโป. อสเนนาติ กณฺเฑน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. ยาวตา โส ตาลจฺฉาทึ อติกฺกเมยฺย, ตาวตา กาเลน เอกํ จกฺกวาฬํ อติกฺกมามีติ อตฺตโน ชวสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. บทว่า ทฬฺหธมฺมา ความว่า มีธนูแข็งแรง คือประกอบด้วยธนูที่มีขนาดอันอุดม. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า เป็นอาจารย์สอนธนู. บทว่า สิกฺขิโต ความว่า ได้ศึกษาศิลปะการยิงธนูมาเป็นเวลา ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ ความว่า มีมือที่ฝึกฝนมาดีแล้ว ด้วยสามารถที่จะยิงปลายขนหางม้าแม้ในระยะประมาณ ๑ อุสภะได้. บทว่า กตูสาสโน ความว่า ได้ฝึกซ้อมการยิงลูกศรแล้ว ได้แสดงศิลปะแล้ว. บทว่า อสเนน ความว่า ด้วยลูกศร. บทว่า อติปาเตยฺยา ความว่า พึงก้าวล่วงไป. ท่านแสดงถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของตนว่า “เงาของต้นตาลพึงเคลื่อนไปได้ประมาณเท่าใด ข้าพเจ้าก็ย่อมก้าวล่วงจักรวาลหนึ่งได้ด้วยกาลประมาณเท่านั้น”. ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโมติ ยถา ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิมสมุทฺโท ทูเร, เอวํ เม ทูเร ปทวีติหาโร อโหสีติ วทติ. โส กิร ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิโต ปาทํ ปสาเรตฺวา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ, ปุน ทุติยปาทํ ปสาเรตฺวา ปรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ. อิจฺฉาคตนฺติ อิจฺฉา เอว. อญฺญตฺเรวาติ นิปฺปปญฺจตํ ทสฺเสติ. ภิกฺขาจารกาเล กิเรส นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต อุตฺตรกุรุมฺหิ ปิณฺฑาย จริตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กโรติ, ตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา ปุน ชวติ. วสฺสสตายุโกติ ตทา ทีฆายุกกาโล โหติ, อยํ ปน วสฺสสตาวสิฏฺเฐ อายุมฺหิ คมนํ อารภิ. วสฺสสตชีวีติ ตํ วสฺสสตํ อนนฺตราเยน ชีวนฺโต. อนฺตราเยว กาลงฺกโตติ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา อนฺตราว มโต. โส ปน ตตฺถ กาลํ กตฺวาปิ อาคนฺตฺวา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติ. บทว่า ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม ความว่า ท่านกล่าวว่า “มหาสมุทรทิศตะวันตกอยู่ไกลจากมหาสมุทรทิศตะวันออกฉันใด การก้าวย่างเท้าของข้าพเจ้าก็ไกลฉันนั้น”. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เหยียดเท้าออกไปก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตกได้, แล้วเหยียดเท้าก้าวที่สองออกไป ก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลอื่นได้. บทว่า อิจฺฉาตํ ความว่า ความปรารถนานั่นเอง. บทว่า อญฺญตฺเรว แสดงถึงความไม่เนิ่นช้า. ได้ยินว่า ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านผู้นี้เคี้ยวไม้ชำระฟันคือเถาคันทรง แล้วล้างปากในสระอโนดาต เมื่อถึงเวลา ก็เที่ยวบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป นั่งฉันภัตกิจที่ขอบจักรวาล พักผ่อนครู่หนึ่ง ณ ที่นั้น แล้วก็วิ่งไปอีก. บทว่า วสฺสสตายุโก ความว่า ในครั้งนั้นเป็นกาลที่มีอายุยืน แต่ท่านผู้นี้เริ่มเดินทางเมื่ออายุขัยเหลืออยู่ร้อยปี. บทว่า วสฺสสตชีวี ความว่า มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีนั้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อนฺตราเยว กาลกโต ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก ก็ตายเสียในระหว่างทางนั่นเอง. แต่ท่านผู้นั้น แม้ทำกาละ ณ ที่นั้นแล้ว ก็กลับมาเกิดในจักรวาลนี้เอง. อปฺปตฺวาติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกิริยนฺติ ปริยนฺตกรณํ. กเฬวเรติ อตฺตภาเว. สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ สสญฺเญ สจิตฺตเก. โลกนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. โลกสมุทยนฺติ สมุทยสจฺจํ. โลกนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิติ ‘‘นาหํ, อาวุโส, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ ติณกฏฺฐาทีสุ ปญฺญเปมิ, อิมสฺมึ ปน จตุมหาภูติเก กายสฺมึเยว ปญฺญเปมี’’ติ ทสฺเสติ. สมิตาวีติ สมิตปาโป. นาสีสตีติ น ปตฺเถติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า อปฺปตฺวา ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. บทว่า ทุกฺขสฺส ความว่า แห่งทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า อนฺตกิริยํ ความว่า การกระทำซึ่งที่สุด. บทว่า กเฬวเร ความว่า ในอัตภาพ. บทว่า สสญฺญิมฺหิ สมนเก ความว่า ในกายที่มีสัญญาและมีจิต. บทว่า โลกํ คือ ทุกขสัจ. บทว่า โลกสมุทยํ คือ สมุทยสัจ. บทว่า โลกนิโรธํ คือ นิโรธสัจ. บทว่า ปฏิปทํ คือ มรรคสัจ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส เราไม่บัญญัติสัจจะ ๔ ประการเหล่านี้ในสิ่งไม่มีวิญญาณเช่นหญ้าและไม้เป็นต้น แต่เราบัญญัติในกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น”. บทว่า สมิตาวี ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า นาสีสติ ความว่า ไม่ปรารถนา. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๗. สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาสุวิทูรสูตร ๔๗. สตฺตเม [Pg.306] สุวิทูรวิทูรานีติ เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนานิ หุตฺวา สุวิทูราเนว วิทูรานิ. นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จาติ อากาสญฺจ มหาปถวี จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปถวิโต อากาสํ นาม น ทูเร, ทฺวงฺคุลมตฺเตปิ โหติ. อญฺญมญฺญํ อลคฺคนฏฺเฐน ปน ‘‘สุวิทูรวิทูเร’’ติ วุตฺตํ. เวโรจโนติ สูริโย. สตญฺจ, ภิกฺขเว, ธมฺโมติ จตุสติปฏฺฐานาทิเภโท สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺโม. อสตญฺจ ธมฺโมติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตเภโท อสฺสทฺธมฺโม. ๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุวิทูรวิทูรานิ ความว่า สิ่งที่ไม่ใกล้กันโดยปริยายบางอย่าง จึงเป็นของไกลกันอย่างยิ่ง คือไกลกัน. บทว่า นภญฺจ ภิกฺขเว ปถวี จ คือ อากาศและมหาปฐพี. ในบทนั้น แม้ว่าอากาศจะชื่อว่าไม่ไกลจากแผ่นดิน แม้ในระยะประมาณ ๒ องคุลีก็มีอยู่. แต่เพราะเหตุที่ไม่ติดเนื่องกัน จึงตรัสว่า สุวิทูรวิทูเร. บทว่า เวโรจโน คือ พระอาทิตย์. บทว่า สตญฺจ ภิกฺขเว ธมฺโม คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. บทว่า อสสญฺจ ธมฺโม คือ อสัทธรรม มีทิฏฐิ ๖๒ ประการเป็นประเภท. ปภงฺกโรติ อาโลกกโร. อพฺยายิโก โหตีติ อวิคจฺฉนสภาโว โหติ. สตํ สมาคโมติ ปณฺฑิตานํ มิตฺตสนฺถววเสน สมาคโม. ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยาติ ยตฺตกํ อทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. ตเถว โหตีติ ตาทิโสว โหติ, ปกตึ น ชหติ. ขิปฺปํ หิ เวตีติ สีฆํ วิคจฺฉติ. บทว่า ปภงฺกโร คือ ผู้กระทำแสงสว่าง. บทว่า อพฺยายิโก โหติ ความว่า มีสภาวะไม่คลาดเคลื่อน. บทว่า สตํ สมาคโม คือ การสมาคมกับบัณฑิตทั้งหลายโดยความเป็นมิตรสนิทสนม. บทว่า ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยา ความว่า พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนานเพียงใด. บทว่า ตเถว โหติ ความว่า ย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่ละปกติของตน. บทว่า ขิปฺปํ หิ เวติ ความว่า ย่อมเสื่อมไปโดยเร็ว. ๘. วิสาขสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาวิสาขสูตร ๔๘. อฏฺฐเม ปญฺจาลปุตฺโตติ ปญฺจาลพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. โปริยา วาจายาติ ปริปุณฺณวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย. อเนลคลายาติ นิทฺโทสาย เจว อคฬิตาย จ อปติตปทพฺยญฺชนาย. ปริยาปนฺนายาติ วิวฏฺฏปริยาปนฺนาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏํ อนิสฺสิตาย. วิวฏฺฏนิสฺสิตเมว กตฺวา กเถติ, วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา น กเถตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปญฺจาลปุตฺโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อปัญจาลา. บทว่า โปริยา วาจาย ความว่า ด้วยวาจาอันบริบูรณ์. บทว่า วิสฺสฏฺฐาย ความว่า ไม่ติดขัด. บทว่า อเนฬคลาย ความว่า ไม่มีโทษด้วย ทั้งไม่ผิดพลาดด้วย ทั้งมีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น. บทว่า ปริยาปนฺนาย ความว่า อันนับเนื่องในวิวัฏฏ์. บทว่า อนิสฺสิตาย ความว่า ไม่อาศัยวัฏฏะ. อธิบายในบทนี้ว่า กล่าวโดยทำให้อาศัยวิวัฏฏ์เท่านั้น ไม่กล่าวโดยทำให้อาศัยวัฏฏะ. นาภาสมานนฺติ น อกเถนฺตํ. อมตํ ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. ภาสเยติ โอภาเสยฺย. โชตเยติ ตสฺเสว เววจนํ. ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชนฺติ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน นวโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นาม วุจฺจติ, ตเมว ปคฺคณฺเหยฺย อุกฺขิเปยฺย, อุจฺจํ กตฺวา กเถยฺยาติ อตฺโถ. นวโลกุตฺตรธมฺมทีปกํ สุภาสิตํ ธโช เอเตสนฺติ สุภาสิตธชา. อิสโยติ พุทฺธาทโย อริยา. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ. บทว่า นาภาสมานํ ความว่า ผู้ไม่กล่าวอยู่. บทว่า อมตํ ปทํ ความว่า บทคือพระนิพพาน. บทว่า ภาสเย ความว่า พึงให้สว่าง. บทว่า โชตเย เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชํ ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี เพราะอรรถว่าสูงเด่น, พึงประคอง พึงยกย่อง คือพึงกระทำให้สูงแล้วกล่าว. สุภาษิตอันประกาศโลกุตรธรรม ๙ เป็นธงของฤาษีเหล่านั้น เหตุนั้น (ฤาษีเหล่านั้น) จึงชื่อว่ามีสุภาษิตเป็นธง. บทว่า อิสโย ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า ธมฺโม หิ อิสินํ ธโช ความว่า โลกุตรธรรมชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. ๙. วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาวิปัลลาสสูตร ๔๙. นวเม [Pg.307] สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา, จตสฺโส วิปรีตสญฺญาโยติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อนิจฺเจ, ภิกฺขเว, นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา, สญฺญาวิปลฺลาโสติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สญฺญาวิปลฺลาสา ความว่า ความที่สัญญาคลาดเคลื่อนไป, อธิบายว่า สัญญาที่วิปลาส ๔ อย่าง. ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนิจฺเจ ภิกฺขเว นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่า 'สิ่งนี้เที่ยง' ดังนี้ ชื่อว่าสัญญาคลาดเคลื่อน. พึงทราบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้. อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ เต สญฺญาทิฏฺฐิโย วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตาติ ปุคฺคลา. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา. อิมํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมํ. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธาติ สกํ จิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจภาเวน อทฺทสํสุ. อสุภตทฺทสุนฺติ อสุภํ อสุภโตเยว อทฺทสํสุ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา. บทว่า อนตฺตนิ จ อตฺตา ความว่า มีสัญญาว่า 'เป็นอัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหตา ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ผู้มีสัญญา (วิปลาส) เท่านั้น (ที่ถูกทำลาย), แต่ยังถูกมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาทำลายด้วย. บทว่า ขิตฺตจิตฺตา ความว่า พวกเขาประกอบด้วยจิตที่ฟุ้งซ่านซึ่งเกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาวิปลาสและทิฏฐิวิปลาส. บทว่า วิสญฺญิโน เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น, อธิบายว่า ผู้มีสัญญาวิปลาส จิตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส. บทว่า เต โยคยุตฺตา มารสฺส ความว่า ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้ประกอบแล้วในโยคะของมาร. บทว่า อโยคกฺเขมิโน ความว่า ยังไม่ถึงพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า สตฺตา คือ บุคคล. บทว่า พุทฺธา คือ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า อิมํ ธมฺมํ คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธา ความว่า ได้คืนจิตของตนแล้ว. บทว่า อนิจฺจโต ทกฺขุํ ความว่า ได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง. บทว่า อสุภตทฺทสุํ ความว่า ได้เห็นสิ่งไม่งามโดยความเป็นของไม่งามนั่นเทียว. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานา ความว่า ผู้สมาทานสัมมาทัสสนะ. บทว่า สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุํ ความว่า ก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว. ๑๐. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอุปกิเลสสูตร ๕๐. ทสเม อุปกฺกิเลสาติ วิโรจิตุํ อทตฺวา อุปกฺกิลิฏฺฐภาวกรเณน อุปกฺกิเลสา. มหิกาติ หิมํ. ธูโม รโชติ ธูโม จ รโช จ. ราหูติ ปุริมา ตโย อสมฺปตฺตอุปกฺกิเลสา, ราหุ ปน สมฺปตฺตอุปกฺกิเลสวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ. สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺตีติ คุณปฺปตาเปน น ตปนฺติ, คุโณภาเสน น ภาสนฺติ, คุณวิโรจเนน น วิโรจนฺติ. สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตาติ ปญฺจวิธาย สุราย จตุพฺพิธสฺส เมรยสฺส จ ปานโต อวิรตา. ๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปกฺกิเลสา ชื่อว่าอุปกิเลส เพราะไม่ให้รุ่งเรือง และเพราะกระทำความเป็นสภาวะที่เศร้าหมอง. บทว่า มหิกา คือ หมอกน้ำค้าง. บทว่า ธูโม รโช คือ ควันและธุลี. บทว่า ราหู ความว่า อุปกิเลส ๓ อย่างแรกเป็นอุปกิเลสที่ยังไม่มาถึง, ส่วนราหู พึงทราบว่า ตรัสไว้โดยเป็นอุปกิเลสที่มาถึงแล้ว. บทว่า สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ ความว่า ย่อมไม่รุ่งเรืองด้วยเดชคือคุณ, ย่อมไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างคือคุณ, ย่อมไม่งามด้วยความงามคือคุณ. บทว่า สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตา ความว่า ไม่เว้นจากการดื่มสุรา ๕ ชนิด และเมรัย ๔ ชนิด. อวิชฺชานิวุตาติ [Pg.308] อวิชฺชาย นิวาริตา ปิหิตา. ปิยรูปาภินนฺทิโนติ ปิยรูปํ สาตรูปํ อภินนฺทมานา ตุสฺสมานา. สาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. อวิทฺทสูติ อนฺธพาลา. สเนตฺติกาติ ตณฺหาโยตฺเตเนว สโยตฺตา. กฏสินฺติ อตฺตภาวํ. โฆรนฺติ กกฺขฬํ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตนฺติ. บทว่า อวิชฺชานิวุตา ความว่า ถูกอวิชชากั้นไว้ ปิดบังไว้. บทว่า ปิยรูปาภินนฺทิโน ความว่า เพลิดเพลินยินดีในรูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจ. บทว่า สาทิยนฺติ คือ ยึดถือ. บทว่า อวิทฺทสู คือ คนพาลผู้มืดบอด. บทว่า สเนตฺติกา ความว่า ประกอบด้วยเชือกคือตัณหานั่นเอง. บทว่า กฏสึ คือ อัตภาพ. บทว่า โฆรํ คือ หยาบช้า. ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น. โรหิตสฺสวคฺโค ปญฺจโม. โรหิตัสสวรรคที่ ๕ ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปฐมปัณณาสก์ จบ. ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ๒. ทุติยปัณณาสก์ (๖) ๑. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค (๖) ๑. ปุญญาภิสันทวรรค ๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปฐมปุญญาภิสันทสูตร ๕๑. ทุติยสฺส [Pg.309] ปฐเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญสฺส อภิสนฺทา, ปุญฺญปฺปตฺติโยติ อตฺโถ. กุสลาภิสนฺทาติ ตสฺเสว เววจนํ. เต ปเนเต สุขํ อาหรนฺตีติ สุขสฺสาหารา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ รูปาทีนํ ทายกาติ โสวคฺคิกา. สุโข เนสํ วิปาโกติ สุขวิปากา. สคฺเค อุปปตฺติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตนฺตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. จีวรํ ปริภุญฺชมาโนติ จีวรตฺถาย วตฺถํ ลภิตฺวา สูจิสุตฺตาทีนํ อภาเวน ตํ นิกฺขิปนฺโตปิ กโรนฺโตปิ ปารุปนฺโตปิ ชิณฺณกาเล ปจฺจตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ปจฺจตฺถริตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ ภูมตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ภูมตฺถรณสฺส อนนุจฺฉวิกํ ผาเลตฺวา ปาทปุญฺฉนํ กโรนฺโตปิ ‘‘ปริภุญฺชมาโน’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยทา ปน ‘‘ปาทปุญฺฉนมฺปิ น สกฺกา อิท’’นฺติ สมฺมชฺชิตฺวา ฉฑฺฑิตํ โหติ, ตทา ปริภุญฺชมาโน นาม น โหติ. อปฺปมาณํ เจโตสมาธินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโทติ อิมินา ทายกสฺส ปุญฺญเจตนาย อปฺปมาณตํ กเถติ. ตสฺส หิ ‘‘ขีณาสโว เม จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติ ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณวเสน ปวตฺตา ปุญฺญเจตนา อปฺปมาณา โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปิณฺฑปาตาทีสุ ปน โย ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สตฺตาหมฺปิ เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปริภุญฺชติ, โส สตฺตาหมฺปิ ตํเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอกสฺมึ ปน เสนาสเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ จงฺกมนฺโตปิ ยาว ตํ เสนาสนํ ปหาย อญฺญํ น คณฺหาติ, ตาว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอเกน ปน เภสชฺเชน พฺยาธิมฺหิ วูปสนฺเต ยาว อญฺญํ เภสชฺชํ น ปริภุญฺชติ, ตาวเทว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. ๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ปุญฺญาภิสนฺทา ความว่า กระแสแห่งบุญ อธิบายว่า ความเป็นไปแห่งบุญ. บทว่า กุสลาภิสนฺทา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง กระแสบุญเหล่านั้นย่อมนำความสุขมาให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขสฺสาหารา (ผู้นำสุขมาให้). เป็นผู้ให้รูปเป็นต้นอันเลิศอย่างดี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า โสวคฺคิกา (เป็นไปในสวรรค์). มีสุขเป็นวิบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. การอุบัติในสวรรค์ชื่อว่าสวรรค์, กระแสบุญเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคสํวตฺตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). บทว่า จีวรํ ปริภุญฺชมาโน ความว่า ภิกษุได้ผ้ามาเพื่อต้องการจีวร แต่เพราะไม่มีเข็มและด้ายเป็นต้น จึงเก็บผ้านั้นไว้ก็ดี กำลังทำก็ดี กำลังนุ่งห่มก็ดี เมื่อจีวรเก่าแล้ว ทำเป็นผ้าปูที่นอนก็ดี ผ้าที่ทำเป็นผ้าปูที่นอนไม่ได้แล้ว ทำเป็นผ้าปูพื้นก็ดี ผ้าที่ไม่สมควรแก่ผ้าปูพื้น ฉีกทำเป็นผ้าเช็ดเท้าก็ดี ท่านเรียกว่า "กำลังใช้สอย" อยู่นั่นเอง. แต่เมื่อใด ผ้านั้นเป็นผ้าที่ "แม้ผ้าเช็ดเท้าก็ทำไม่ได้" ดังนี้แล้ว ถูกกวาดทิ้งไป เมื่อนั้น ไม่ชื่อว่ากำลังใช้สอย. บทว่า อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ ได้แก่ อรหัตตผลสมาธิ. ด้วยบทว่า อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีประมาณแห่งบุญเจตนาของทายก. จริงอยู่ บุญเจตนาของทายกนั้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการระลึกเนืองๆ ว่า "พระขีณาสพกำลังใช้สอยจีวรของเรา" ย่อมเป็นเจตนาที่ไม่มีประมาณ. พระองค์ทรงหมายถึงความไม่มีประมาณนั้นจึงตรัสคำนี้. ส่วนในบิณฑบาตเป็นต้น ภิกษุใดฉันบิณฑบาตแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยบิณฑบาตนั้นแม้ตลอด ๗ วัน ไม่ได้ฉันบิณฑบาตอื่น ภิกษุนั้นชื่อว่ากำลังฉันบิณฑบาตนั้นนั่นแหละอยู่แม้ตลอด ๗ วัน. อีกอย่างหนึ่ง ในเสนาสนะแห่งหนึ่ง ภิกษุแม้กำลังเดินจงกรมในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ละเสนาสนะนั้นไปถือเอาเสนาสนะอื่น ตราบนั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อโรคสงบลงด้วยเภสัชอย่างหนึ่ง ตราบใดที่ยังไม่ใช้สอยเภสัชอื่น ตราบนั้นเท่านั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. พหุเภรวนฺติ พหูหิ เภรวารมฺมเณหิ สมนฺนาคตํ. รตนวรานนฺติ สตฺตนฺนมฺปิ วรรตนานํ. อาลยนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปุถู สวนฺตีติ พหุกา หุตฺวา สนฺทมานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. บทว่า พหุเภรวํ ความว่า ประกอบด้วยอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวจำนวนมาก. บทว่า รตนวรานํ ความว่า แห่งรัตนะอันประเสริฐแม้ทั้ง ๗. บทว่า อาลยํ ความว่า เป็นที่อยู่. บทว่า ปุถู สวนฺติ ความว่า มีมากแล้วไหลไป. เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. ๒. ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาทุติยปุญญาภิสันทสูตร ๕๒. ทุติเย [Pg.310] อริยกนฺเตหีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺเตหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ โหนฺติ ปิยานิ มนาปานิ. เสสํ สุตฺตนฺเต ตาว ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) วุตฺตเมว. ๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อริยกันฺเตหิ ได้แก่ (ศีล) ที่ประกอบด้วยมรรคและผล. จริงอยู่ ศีลเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ. ส่วนเนื้อความที่พึงกล่าวที่เหลือในพระสูตรนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๔ เป็นต้น). คาถาสุ ปน สทฺธาติ โสตาปนฺนสฺส สทฺธา อธิปฺเปตา. สีลมฺปิ โสตาปนฺนสฺส สีลเมว. อุชุภูตญฺจ ทสฺสนนฺติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ อุชุภูตทสฺสนํ นาม. อาหูติ กถยนฺติ. ปสาทนฺติ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ปสาทํ. ธมฺมทสฺสนนฺติ จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ. ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า สทฺธา ทรงประสงค์เอาศรัทธาของพระโสดาบัน. แม้บทว่า สีลํ ก็คือศีลของพระโสดาบันนั่นเอง. บทว่า อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ ความว่า การเห็นของพระขีณาสพ เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น ชื่อว่า อุชุภูตทัสสนะ (การเห็นอันตรง). บทว่า อาหุ แปลว่า ท่านกล่าว. บทว่า ปสาทํ ได้แก่ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์. บทว่า ธมฺมทสฺสนํ ได้แก่ การเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔. ๓. ปฐมสํวาสสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปฐมสังวาสสูตร ๕๓. ตติเย สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จาติ พหุกา คหปตโย จ คหปตานิโย จ อาวาหวิวาหกรณตฺถาย คจฺฉนฺตา ตเมว มคฺคํ ปฏิปนฺนา โหนฺติ. สํวาสาติ สหวาสา เอกโตวาสา. ฉโว ฉวายาติ คุณมรเณน มตตฺตา ฉโว คุณมรเณเนว มตาย ฉวาย สทฺธึ. เทวิยา สทฺธินฺติ คุเณหิ เทวิภูตาย สทฺธึ. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อกฺโกสกปริภาสโกติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก, ภยํ ทสฺเสตฺวา สนฺตชฺชเนน ปริภาสโก. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จ ความว่า คหบดีและคหปตานีจำนวนมาก ไปเพื่อทำการอาวาหวิวาหะ ได้เดินทางไปในหนทางนั้นนั่นเอง. บทว่า สํวาสา ความว่า การอยู่ร่วมกัน การอยู่ด้วยกัน. บทว่า ฉโว ฉวาย ความว่า ชายผู้เป็นซากศพ เพราะตายด้วยความตายคือคุณธรรม (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นซากศพ ที่ตายแล้วด้วยความตายคือคุณธรรมนั่นเอง. บทว่า เทวิยา สทฺธึ ความว่า (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นประดุจเทพธิดาด้วยคุณธรรมทั้งหลาย. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อกฺโกสกปริภาสโก ความว่า ผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐, ผู้บริภาษด้วยการขู่ให้กลัว. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. กทริยาติ ถทฺธมจฺฉริโน. ชานิปตโยติ ชยมฺปติกา. วทญฺญูติ ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺติ. สญฺญตาติ สีลสํยเมน สมนฺนาคตา. ธมฺมชีวิโนติ ธมฺเม ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ ธมฺมชีวิโน. อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺตีติ วฑฺฒิสงฺขาตา อตฺถา เอเตสํ พหู โหนฺติ. ผาสุกํ อุปชายตีติ อญฺญมญฺญํ ผาสุวิหาโร ชายติ. กามกามิโนติ กาเม กามยมานา. บทว่า กทริยา ได้แก่ ผู้มีความตระหนี่อันกระด้าง. บทว่า ชานิปตโย ได้แก่ สามีภรรยา. บทว่า วทญฺญู ความว่า ย่อมรู้ความหมายแห่งคำพูดของผู้ขอ. บทว่า สญฺญตา ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสำรวมในศีล. บทว่า ธมฺมชีวิโน ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมแล้วย่อมยังชีวิตให้เป็นไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมชีวี. บทว่า อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺติ ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายที่เรียกว่าความเจริญ ย่อมมีมากแก่สามีภรรยาเหล่านั้น. บทว่า ผาสุกํ อุปชายติ ความว่า ความอยู่เป็นสุขแก่กันและกันย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กามกามิโน ได้แก่ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย. ๔. ทุติยสํวาสสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาทุติยสังวาสสูตร ๕๔. จตุตฺเถ กมฺมปถวเสน เทสนา ปวตฺติตา. เสสํ ตาทิสเมว. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ. ๕๔. ในสูตรที่ ๔ พระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งกรรมบถ. เนื้อความที่เหลือก็เหมือนกัน. อนึ่ง ในพระสูตรทั้งสองนี้ พระองค์ได้ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. (ข้อปฏิบัตินั้น) ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. ๕-๖. สมชีวีสุตฺตทฺวยวณฺณนา อรรถกถาสมชีวิสูตร ๒ สูตร ๕๕-๕๖. ปญฺจเม [Pg.311] เตนุปสงฺกมีติ กิมตฺถํ อุปสงฺกมิ? อนุคฺคณฺหนตฺถํ. ตถาคโต หิ ตํ รฏฺฐํ ปาปุณนฺโต อิเมสํเยว ทฺวินฺนํ สงฺคณฺหนตฺถาย ปาปุณาติ. นกุลปิตา กิร ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส ปิตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหาปิตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬปิตา. นกุลมาตาปิ ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหามาตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬมาตา. เต สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘หนฺตาต, หนฺตาตา’’ติ วจฺฉกํ ทิสฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย วิรวมานา อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปนฺนา ชาตา. นิเวสเน ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อาสนานิ สทา ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ. อิติ ภควา เตสํ อนุคฺคณฺหนตฺถาย อุปสงฺกมิ. อติจริตาติ อติกฺกมิตา. อภิสมฺปรายญฺจาติ ปรโลเก จ. สมสทฺธาติ สทฺธาย สมา เอกสทิสา. สีลาทีสุปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐํ เกวลํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่ออะไร? เพื่อทรงอนุเคราะห์. จริงอยู่ พระตถาคตเมื่อเสด็จถึงแคว้นนั้น ย่อมเสด็จถึงเพื่อทรงสงเคราะห์คนทั้งสองนี้เท่านั้น. ได้ยินว่า นกุลบิดาได้เป็นบิดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นลุง ๕๐๐ ชาติ, เป็นอา ๕๐๐ ชาติ. แม้นกุลมารดาก็ได้เป็นมารดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นป้า ๕๐๐ ชาติ, เป็นน้า ๕๐๐ ชาติ. ท่านทั้งสองนั้น ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้ความรักฉันบุตรแล้ว เข้าไปเฝ้า พลางร้องครวญครางว่า "พ่อเอ๋ย พ่อเอ๋ย" ดุจแม่โคผู้รักลูกน้อยเมื่อเห็นลูกน้อย และได้เป็นพระโสดาบันด้วยการเห็นครั้งแรกนั่นเอง. ในเรือนของท่านทั้งสอง อาสนะสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูปย่อมถูกปูลาดไว้เสมอ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่อทรงอนุเคราะห์ท่านทั้งสอง. บทว่า อติจริตา ความว่า ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า อภิสมฺปรายญฺจ ความว่า และในปรโลก. บทว่า สมสทฺธา ความว่า เสมอกันโดยศรัทธา เป็นเช่นเดียวกัน. แม้ในศีลเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน. ๗. สุปฺปวาสาสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาสุปปวาสาสูตร ๕๗. สตฺตเม ปชฺชนิกนฺติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ. โกลิยานนฺติ โกลราชกุลานํ. อายุํ โข ปน ทตฺวาติ อายุทานํ ทตฺวา. อายุสฺส ภาคินี โหตีติ อายุภาคปฏิลาภินี โหติ, อายุํ วา ภชนิกา โหติ, อายุปฺปฏิลาภินีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปชฺชนิกํ เป็นชื่อของนิคมนั้น. บทว่า โกลิยานํ ได้แก่ แห่งตระกูลกษัตริย์โกลิยะ. บทว่า อายํุ โข ปน ทตฺวา ความว่า ถวายอายุทาน. บทว่า อายสฺส ภาคินี โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนแห่งอายุ หรือเป็นผู้ทำอายุให้เกิด อธิบายว่า เป็นผู้ได้อายุ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ รสสมฺปนฺนํ. อุชฺชุคเตสูติ กายวงฺกาทิรหิตตฺตา อุชุกเมว คเตสุ ขีณาสเวสุ. จรณูปปนฺเนสูติ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ สมนฺนาคเตสุ. มหคฺคเตสูติ มหตฺตํ คเตสุ. ขีณาสวานญฺเญเวตํ นามํ. ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานาติ ปุญฺเญน สทฺธึ ปุญฺญํ ฆฏยมานา. มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ เอวรูปา ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา ติวิธโลกํ วิทิตํ กตฺวา ฐิตตฺตา โลกวิทูนํ พุทฺธานํ วณฺณิตา, พุทฺเธหิ ปสตฺถาติ อตฺโถ. ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ ยญฺญํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ตุฏฺฐิชาตา. บทว่า รสสา อุเปตํ ได้แก่ ประกอบด้วยรส ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในพระขีณาสพทั้งหลายผู้ดำเนินไปตรง เพราะปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. บทว่า จรณูปปนฺเนสุ ได้แก่ ในท่านผู้ประกอบด้วยจรณธรรม ๑๕ ประการ. บทว่า มหคฺคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ถึงความเป็นใหญ่. นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานา ความว่า บุญย่อมเชื่อมกับบุญ. บทว่า มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา ความว่า ทักษิณาที่ชื่อว่าทานเช่นนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก เพราะทรงกระทำโลก ๓ ให้ปรากฏแล้วดำรงอยู่ สรรเสริญแล้ว อธิบายว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว. บทว่า ยญฺญมนุสฺสรนฺตา ได้แก่ ระลึกถึงทานอันเป็นเครื่องบูชา. บทว่า เวทชาตา ได้แก่ เกิดความยินดี. ๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสุทัตตสูตร ๕๘. อฏฺฐเม [Pg.312] สญฺญตานนฺติ กายวาจาหิ สํยตานํ. ปรทตฺตโภชินนฺติ ปเรหิ ทินฺนเมว ภุญฺชิตฺวา ยาเปนฺตานํ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. สกฺกจฺจ ททาตีติ สหตฺถา สกฺการํ กตฺวา ททาติ. จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉตีติ จตฺตาริ การณานิ อนุปฺปเวเสติ ททาติ. ยสวา โหตีติ มหาปริวาโร โหติ. นวมํ เกวลํ ภิกฺขูนํ กถิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว. ๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สญฺญตานํ ได้แก่ แก่ท่านผู้สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา. บทว่า ปรทตฺตโภชินํ ได้แก่ แก่ท่านผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยบริโภคแต่ของที่ผู้อื่นถวาย. บทว่า กาเลน ได้แก่ โดยกาลอันควร. บทว่า สกฺกจฺจํ ททาติ ความว่า ทำความเคารพด้วยมือของตนแล้วถวาย. บทว่า จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉติ ความว่า ย่อมถวายเหตุ ๔ ประการ. บทว่า ยสวา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก. สูตรที่ ๙ ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน. ๑๐. คิหิสามีจิสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาคิหิสามีจิสูตร ๖๐. ทสเม คิหิสามีจิปฏิปทนฺติ คิหีนํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ อติหริตฺวา ทาตุกามตาย ปติอุปฏฺฐิโต โหติ อุปคโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรํ เทตีติ อตฺโถ. ๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า คิหิสามีจิปฏิปทํ ได้แก่ ซึ่งข้อปฏิบัติอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มีสติเข้าไปตั้งมั่นแล้วด้วยความปรารถนาจะถวายโดยน้อมเข้าไป อธิบายว่า ถวายจีวรแก่ภิกษุสงฆ์. อุปฏฺฐิตาติ อุปฏฺฐายโก. เตสํ ทิวา จ รตฺโต จาติ เย เอวํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺติ, เตสํ ทิวา จ รตฺติญฺจ ปริจฺจาควเสน จ อนุสฺสรณวเสน จ สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. สคฺคญฺจ กมติฏฺฐานนฺติ ตาทิโส จ ภทฺทกํ กมฺมํ กตฺวา สคฺคฏฺฐานํ อุปคจฺฉติ. อิเมสุ จตูสุปิ สุตฺเตสุ อาคาริยปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ. บทว่า อุปฏฺฐิตา ได้แก่ อุปัฏฐาก. บทว่า เตสํ ทิวา จ รตฺโต จ ความว่า ทายกเหล่าใด ย่อมอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ อย่างนี้, บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน ด้วยอำนาจแห่งการบริจาคและด้วยอำนาจแห่งการระลึกเนืองๆ. และบทว่า สคฺคญฺจ กมติ ฐานํ ความว่า บุคคลเช่นนั้นทำกรรมอันดีงามแล้ว ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์. ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค ปฐโม. ปุญญาภิสันทวรรคที่ ๑ (๗) ๒. ปตฺตกมฺมวคฺโค (๗) ๒. ปัตตกัมมวรรค ๑. ปตฺตกมฺมสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปัตตกัมมสูตร ๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม อนิฏฺฐปฏิกฺเขเปน อิฏฺฐา. มเน กมนฺติ ปวิสนฺตีติ กนฺตา. มนํ อปฺปายนฺติ ปวฑฺเฒนฺตีติ มนาปา. ทุลฺลภาติ ปรมทุลฺลภา. โภคาติ ภุญฺชิตพฺพา รูปาทโย วิสยา. สหธมฺเมนาติ ธมฺเมเนว สทฺธึ อุปฺปชฺชนฺตุ, มา ธมฺมูปฆาตํ กตฺวา อธมฺเมนาติ. อถวา สหธมฺเมนาติ สการเณน, เตน เตน เสนาปติเสฏฺฐิฏฺฐานาทิการเณน สทฺธึเยว อุปฺปชฺชนฺตูติ อตฺโถ. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ. สห [Pg.313] ญาตีภีติ ญาตเกหิ สทฺธึ. สห อุปชฺฌาเยหีติ สุขทุกฺเขสุ อุปนิชฺฌายิตพฺพตฺตา อุปชฺฌายสงฺขาเตหิ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเตหิ สทฺธึ. ๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อิฏฐะ เพราะปฏิเสธสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. ชื่อว่า กันตะ เพราะย่อมก้าวเข้าไปสู่ใจ. ชื่อว่า มนาปะ เพราะย่อมทำให้ใจเจริญ. บทว่า ทุลฺลภา ได้แก่ หาได้ยากอย่างยิ่ง. บทว่า โภคา ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นอันพึงบริโภค. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับธรรมเท่านั้น อย่าเกิดขึ้นโดยอธรรม โดยการทำลายธรรมเลย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สหธมฺเมน ได้แก่ พร้อมกับเหตุ อธิบายว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุนั้นๆ คือ ตำแหน่งเสนาบดี ตำแหน่งเศรษฐี เป็นต้นนั่นเทียว. บทว่า ยโส ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งบริวาร. บทว่า สห ญาตีภิ ได้แก่ พร้อมกับญาติทั้งหลาย. บทว่า สห อุปชฺฌาเยหิ ได้แก่ พร้อมกับสหายที่เคยเห็นกันและสหายที่คบหากันดี ซึ่งเรียกว่าอุปัชฌายะ เพราะเป็นผู้ที่พึงเพ่งพินิจในสุขและทุกข์. อกิจฺจํ กโรตีติ อกาตพฺพํ กโรติ. กิจฺจํ อปราเธตีติ กตฺตพฺพยุตฺตกํ กิจฺจํ อกโรนฺโต ตํ อปราเธติ นาม. ธํสตีติ ปตติ ปริหายติ. อภิชฺฌาวิสมโลภนฺติ อภิชฺฌาสงฺขาตํ วิสมโลภํ. ปชหตีติ นุทติ นีหรติ. มหาปญฺโญติ มหนฺตปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ ปุถุลปญฺโญ. อาปาตทโสติ ตํ ตํ อตฺถํ อาปาเตติ ตเมว ปสฺสติ, สุขุมมฺปิสฺส อตฺถชาตํ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ อตฺโถ. บทว่า อกิจฺจํ กโรติ ความว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. บทว่า กิจฺจํ อปราเธติ ความว่า เมื่อไม่ทำกิจที่ควรทำ ชื่อว่าย่อมทำกิจนั้นให้พลาด. บทว่า ธํสติ ความว่า ย่อมตกไป ย่อมเสื่อม. บทว่า อภิชฺฌาวิสมโลภํ ได้แก่ ซึ่งวิสมโลภะที่ชื่อว่าอภิชฌา. บทว่า ปชหติ ความว่า ย่อมกำจัด ย่อมนำออก. บทว่า มหาปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า ปุถุปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. บทว่า อาปาตทโส ความว่า ย่อมเห็นเนื้อความนั้นๆ ในที่ปรากฏนั่นเทียว อธิบายว่า แม้เนื้อความอันสุขุมก็ย่อมมาสู่ความปรากฏแก่ท่านผู้นั้นนั่นเทียว. อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ อุฏฺฐานสงฺขาเตน วีริเยน อธิคเตหิ. พาหาพลปริจิเตหีติ พาหาพเลน ปริจิเตหิ วฑฺฒิเตหิ. เสทาวกฺขิตฺเตหีติ อวกฺขิตฺตเสเทหิ, เสทํ มุญฺจิตฺวา วายาเมน ปโยเคน สมธิคเตหีติ อตฺโถ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมยุตฺเตหิ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. ปตฺตกมฺมานีติ ยุตฺตกมฺมานิ อนุจฺฉวิกกมฺมานิ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ พลสมฺปนฺนํ กโรติ. ฐานคตํ โหตีติ การณคตํ โหติ. กึ ปน ตนฺติ? จตูสุ ปตฺตกมฺเมสุ เอกํ โภเคหิ กตฺตพฺพกมฺมํ โภคชาตเมว ฐานคตํ. ปตฺตคตนฺติ ยุตฺตปฺปตฺตฏฺฐานคตํ. อายตนโส ปริภุตฺตนฺติ การเณเนว ปริภุตฺตํ โภคชาตํ โหติ. บทว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ ได้แก่ อันได้มาด้วยความเพียรที่ชื่อว่าอุฏฐานะ. บทว่า พาหาพลปริจิเตหิ ได้แก่ อันสั่งสม เพิ่มพูนแล้วด้วยกำลังแขน. บทว่า เสทาวกฺขิตฺเตหิ ได้แก่ มีเหงื่อไหลออกแล้ว อธิบายว่า อันได้มาอย่างดีด้วยความพยายามและความเพียรโดยมีเหงื่อไหลออก. บทว่า ธมฺมิเกหิ ได้แก่ อันประกอบด้วยธรรม. บทว่า ธมฺมลทฺเธหิ ได้แก่ อันได้มาโดยไม่ทำลายธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ปตฺตกมฺมานิ ได้แก่ กรรมที่สมควร กรรมที่เหมาะสม. บทว่า สุเขติ ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข. บทว่า ปีเณติ ความว่า ย่อมทำให้เอิบอิ่ม ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า ฐานคตํ โหติ ความว่า ย่อมถึงเหตุอันควร. ถามว่า ก็อะไรเล่า? ตอบว่า ในบรรดากรรมที่สมควร ๔ อย่าง กรรมอย่างหนึ่งที่พึงทำด้วยโภคทรัพย์ คือ โภคทรัพย์นั่นเองชื่อว่าถึงฐานะ. บทว่า ปตฺตคตํ ได้แก่ ถึงฐานะอันสมควร. บทว่า อายตนโส ปริภุตฺตํ ความว่า โภคทรัพย์ที่บริโภคโดยเหตุอันควรนั่นเอง. ปริโยธาย สํวตฺตตีติ ปิทหิตฺวา วตฺตติ. ยถา อคฺคิอาทีหิ อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ, เอวํ อาทิตฺตเคหนิพฺพาปนาทีนํ อตฺถาย ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ตาสํ อาปทานํ มคฺคํ ปิทหติ นิวาเรติ. โสตฺถึ อตฺตานํ กโรตีติ นิรุปทฺทวํ เขมํ อตฺตานํ กโรติ. ญาติพลินฺติ ญาตกานํ พลึ. อติถิพลินฺติ อาคนฺตุกานํ พลึ. ปุพฺพเปตพลินฺติ ปรโลกคตานํ ญาตกานํ พลึ. ราชพลินฺติ รญฺโญ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ราชพลึ. เทวตาพลินฺติ เทวตานํ กตฺตพฺพพลึ. สพฺพเมตํ เตสํ เตสํ ยถานุจฺฉวิกวเสน ทาตพฺพทานสฺส อธิวจนํ. บทว่า ปริโยธาย สํวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อปิดกั้น. เหมือนอย่างว่า เมื่ออันตรายทั้งหลายอันเกิดจากไฟเป็นต้นเกิดขึ้น ก็สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่การดับไฟที่ไหม้เรือนเป็นต้นแล้ว ย่อมปิดกั้น ย่อมห้ามหนทางแห่งอันตรายเหล่านั้น. บทว่า โสตฺถึ อตฺตานํ กโรติ ความว่า ย่อมทำตนให้ไม่มีอุปัทวะ ให้เกษม. บทว่า ญาติพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติทั้งหลาย. บทว่า อติถิพลึ ได้แก่ พลีแก่แขกผู้มาเยือน. บทว่า ปุพฺพเปตพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. บทว่า ราชพลึ ได้แก่ ราชพลีอันพึงทำถวายพระราชา. บทว่า เทวตาพลึ ได้แก่ พลีอันพึงทำแก่เทวดาทั้งหลาย. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของทานที่พึงให้ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ. ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุสีลตาย จ นิวิฏฺฐา. เอกมตฺตานํ ทเมนฺตีติ เอกํ อตฺตโนว อตฺตภาวํ อินฺทฺริยทเมน ทเมนฺติ. สเมนฺตีติ อตฺตโน จิตฺตํ กิเลสวูปสมเนน สเมนฺติ. ปรินิพฺพาเปนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนเนว [Pg.314] ปรินิพฺพาเปนฺติ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตาติ ตตฺรุปปตฺติชนนโต โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโขว วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา, เอวรูปํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นแล้วในขันติคือความอดทนและในความเป็นผู้มีศีลดี. บทว่า เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ ความว่า ย่อมฝึกอัตภาพของตนอย่างเดียวเท่านั้นด้วยการฝึกอินทรีย์. บทว่า สเมนฺติ ความว่า ย่อมสงบจิตของตนด้วยการสงบกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพาเปนฺติ ความว่า ย่อมดับด้วยการดับกิเลสเท่านั้น. ในบทว่า อุทฺธคฺคิกํ เป็นต้น มีความหมายดังนี้: ผลอันเลิศมีอยู่แก่ทานนั้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ผลในภูมิเบื้องบนๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา (มีผลเลิศในเบื้องบน). เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สวรรค์ เพราะทำให้เกิดในสวรรค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสวัคคิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). ในที่ที่เกิดแล้วๆ วิบากคือความสุขเท่านั้นมีอยู่แก่ทานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา (มีสุขเป็นวิบาก). เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้น อันเลิศอย่างยิ่งเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์), ความว่า ชื่อว่าย่อมตั้งไว้ซึ่งทักษิณาทานเห็นปานนี้. อริยธมฺเม ฐิโตติ ปญฺจสีลธมฺเม ปติฏฺฐิโต. เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ปรโลกํ คนฺตฺวา ยตฺถ สคฺเค ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตตฺถ โมทติ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน วา โหนฺตุ อนาคามี วา, สพฺเพสํ อยํ ปฏิปทา ลพฺภเตวาติ. บทว่า อริยธมฺเม ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมคือศีล ๕. บทว่า เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ ความว่า ละโลกนี้ไปแล้ว ถือปฏิสนธิในสวรรค์ใด ย่อมบันเทิงในสวรรค์นั้น. จะเป็นพระโสดาบัน หรือพระสกทาคามี หรือพระอนาคามีก็ตาม ปฏิปทานี้ ย่อมได้เพื่อประโยชน์แก่บุคคลทั้งปวงนั่นเทียว. ๒. อานณฺยสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอาณัณยสูตร ๖๒. ทุติเย อธิคมนียานีติ ปตฺตพฺพานิ. กามโภคินาติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปริภุญฺชนฺเตน. อตฺถิสุขาทีสุ อตฺถีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อตฺถิสุขํ นาม. โภเค ปริภุญฺชนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกสุขํ โภคสุขํ นาม. อนโณสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อานณฺยสุขํ นาม. นิทฺโทโส อนวชฺโชสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อนวชฺชสุขํ นาม. ๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อธิคมนียานิ ความว่า อันบุคคลพึงบรรลุ. บทว่า กามโภคินา ความว่า อันบุคคลผู้บริโภคอยู่ซึ่งวัตถุกามและกิเลสกาม. ในสุขมีอัตถิสุขเป็นต้น สุขที่เกิดขึ้นว่า "โภคะทั้งหลายมีอยู่แก่เรา" ชื่อว่า อัตถิสุข. สุขที่เกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคโภคะอยู่ ชื่อว่า โภคสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีหนี้" ชื่อว่า อาณัณยสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีโทษ เป็นผู้ปราศจากโทษ" ชื่อว่า อนวัชชสุข. ภุญฺชนฺติ ภุญฺชมาโน. ปญฺญา วิปสฺสตีติ ปญฺญาย วิปสฺสติ. อุโภ ภาเคติ ทฺเว โกฏฺฐาเส, เหฏฺฐิมานิ ตีณิ เอกํ โกฏฺฐาสํ, อนวชฺชสุขํ เอกํ โกฏฺฐาสนฺติ เอวํ ปญฺญาย ปสฺสมาโน ทฺเว โกฏฺฐาเส ชานาตีติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขสฺเสตนฺติ เอตํ ติวิธมฺปิ สุขํ อนวชฺชสุขสฺส โสฬสึ กลํ นาคฺฆตีติ. บทว่า ภุญฺชํ คือ ผู้บริโภคอยู่. บทว่า ปญฺญา วิปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นแจ้งด้วยปัญญา. บทว่า อุโภ ภาเค ความว่า ซึ่งส่วนสองส่วน คือ สุข ๓ อย่างเบื้องต่ำเป็นส่วนหนึ่ง อนวัชชสุขเป็นส่วนหนึ่ง เมื่อเห็นอยู่ด้วยปัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ส่วนสองส่วน. บทว่า อนวชฺชสุขสฺเสตํ ความว่า สุขแม้นี้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอนวัชชสุข. ๓. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาพรหมสูตร ๖๓. ตติยํ ติกนิปาเต วณฺณิตเมว. สปุพฺพเทวตานีติ ปทมตฺตเมว เอตฺถ วิเสโสติ. จตุตฺเถ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. ๖๓. สูตรที่ ๓ ข้าพเจ้าได้พรรณนาไว้แล้วในติกนิบาต. ในสูตรนี้มีเพียงบทว่า สปุพฺพเทวตานิ เท่านั้นที่แปลกออกไป. ในสูตรที่ ๔ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๕. รูปสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถารูปสูตร ๖๕. ปญฺจเม รูเป ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน รูปปฺปมาโณ นาม. รูปปฺปสนฺโนติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ. โฆเส ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน โฆสปฺปมาโณ [Pg.315] นาม. จีวรลูขปตฺตลูเขสุ ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ลูขปฺปมาโณ นาม. ธมฺเม ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ธมฺมปฺปมาโณ นาม. อิตรานิ เตสํเยว อตฺถวจนานิ. สพฺพสตฺเต จ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ทฺเว โกฏฺฐาสา รูปปฺปมาณา, เอโก น รูปปฺปมาโณ. ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาสา โฆสปฺปมาณา, เอโก น โฆสปฺปมาโณ. ทส โกฏฺฐาเส กตฺวา นว โกฏฺฐาสา ลูขปฺปมาณา, เอโก น ลูขปฺปมาโณ. สตสหสฺสํ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปน เอโก โกฏฺฐาโสว ธมฺมปฺปมาโณ, เสสา น ธมฺมปฺปมาณาติ เวทิตพฺพา. ๖๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลผู้ถือเอารูปเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า รูปัปปมาณ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทนั้นนั่นเอง. บุคคลผู้ถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า โฆสัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ลูขัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาธรรมเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ธัมมัปปมาณ. บทอื่นๆ เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นนั่นเอง. และเมื่อทำสัตว์ทั้งปวงให้เป็น ๓ ส่วน สัตว์ ๒ ส่วนเป็นพวกรูปัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกรูปัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๕ ส่วน สัตว์ ๔ ส่วนเป็นพวกโฆสัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกโฆสัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๑๐ ส่วน สัตว์ ๙ ส่วนเป็นพวกลูขัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกลูขัปปมาณ. ส่วนเมื่อทำเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน สัตว์ส่วนเดียวเท่านั้นเป็นพวกธัมมัปปมาณ, ที่เหลือไม่เป็นพวกธัมมัปปมาณ พึงทราบดังนี้. รูเป ปมาณึสูติ เย รูปํ ทิสฺวา ปสนฺนา, เต รูเป ปมาณึสุ นาม, ปสีทึสูติ อตฺโถ. โฆเสน อนฺวคูติ โฆเสน อนุคตา, โฆสปฺปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺนาติ อตฺโถ. ฉนฺทราควสูเปตาติ ฉนฺทสฺส จ ราคสฺส จ วสํ อุเปตา. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาตีติ นิยกชฺฌตฺเต ตสฺส คุณํ น ชานาติ. พหิทฺธา จ น ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิสฺส ปฏิปตฺตึ น ปสฺสติ. สมนฺตาวรโณติ สมนฺตโต อาวาริโต, สมนฺตา วา อาวรณมสฺสาติ สมนฺตาวรโณ. โฆเสน วุยฺหตีติ โฆเสน นิยติ, น คุเณน. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสตีติ นิยกชฺฌตฺเต คุณํ น ชานาติ, พหิทฺธา ปนสฺส ปฏิปตฺตึ ปสฺสติ. พหิทฺธา ผลทสฺสาวีติ ตสฺส ปเรหิ กตํ พหิทฺธา สกฺการผลํ ปสฺสนฺโต. วินีวรณทสฺสาวีติ วิวฏทสฺสาวี. น โส โฆเสน วุยฺหตีติ โส โฆเสน น นียติ. บทว่า รูเป ปมาณึสุ ความว่า สัตว์เหล่าใดเห็นรูปแล้วเลื่อมใส สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมถือเอารูปเป็นประมาณ คือย่อมเลื่อมใส. บทว่า โฆเสน อนฺวคู ความว่า ไปตามเสียง คือถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส. บทว่า ฉนฺทราควสูเปตา ความว่า ถึงอำนาจแห่งฉันทะและราคะ. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ ความว่า ไม่รู้คุณของบุคคลนั้นในภายในของตน. บทว่า พหิทฺธา จ น ปสฺสติ ความว่า แม้ในภายนอก ก็ไม่เห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า สมนฺตาวรโณ ความว่า ถูกปิดกั้นโดยรอบ หรือว่า เครื่องปิดกั้นโดยรอบมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมันตาวรณะ. บทว่า โฆเสน วุยฺหติ ความว่า ถูกเสียงนำไป ไม่ได้ถูกคุณนำไป. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสติ ความว่า ไม่รู้คุณในภายในของตน แต่ในภายนอก ย่อมเห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า พหิทฺธาผลทสฺสาวี ความว่า เมื่อเห็นผลคือสักการะในภายนอกที่ผู้อื่นทำแก่บุคคลนั้น. บทว่า วินีวรณทสฺสาวี ความว่า ผู้มีปกติเห็นสิ่งที่เปิดเผย (คือพระนิพพาน). บทว่า น โส โฆเสน วุยฺหติ ความว่า บุคคลนั้นย่อมไม่ถูกเสียงนำไป. ๖. สราคสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสราคสูตร ๖๖. ฉฏฺเฐ โมหชํ จาปวิทฺทสูติ โมหชํ จาปิ อวิทฺทสู อปณฺฑิตา. สวิฆาตนฺติ สทุกฺขํ. ทุขุทฺรยนฺติ อายติญฺจ ทุกฺขวฑฺฒิทายกํ. อจกฺขุกาติ ปญฺญาจกฺขุรหิตา. ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตาติ ยถา ราคาทโย ธมฺมา ฐิตา, ตถา สภาวาว หุตฺวา. น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเรติ มยํ เอวํสนฺตา เอวํสภาวาติ ตสฺส น มญฺญเร, น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตํ. ๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โมหชํ จาปวิทฺทสู ความว่า แม้อกุศลที่เกิดจากโมหะ คนไม่มีปัญญาคือคนพาล (ย่อมไม่รู้). บทว่า สวิฆาตํ ความว่า มีทุกข์. บทว่า ทุกฺขุทฺรยํ ความว่า ให้ความทุกข์เจริญขึ้นในภายภาคหน้าด้วย. บทว่า อจกฺขุกา ความว่า ปราศจากปัญญาจักษุ. บทว่า ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตา ความว่า ธรรมมีราคะเป็นต้นตั้งอยู่โดยประการใด ก็เป็นผู้มีสภาวะอย่างนั้นนั่นเทียว. บทว่า น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเร ความว่า ย่อมไม่สำคัญสภาวะของตนนั้นว่า "เราเป็นผู้มีสภาวะอย่างนี้" คือย่อมไม่สำคัญ. แม้ในสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น. ๗. อหิราชสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอหิราชสูตร ๖๗. สตฺตเม [Pg.316] อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานีติ อิทํ ทฏฺฐวิสาเนว สนฺธาย วุตฺตํ. เย หิ เกจิ ทฏฺฐวิสา, สพฺเพเต อิเมสํ จตุนฺนํ อหิราชกุลานํ อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. อตฺตคุตฺติยาติ อตฺตโน คุตฺตตฺถาย. อตฺตรกฺขายาติ อตฺตโน รกฺขณตฺถาย. อตฺตปริตฺตายาติ อตฺตโน ปริตฺตาณตฺถาย. ปริตฺตํ นาม อนุชานามีติ อตฺโถ. ๖๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงงูที่มีพิษในเขี้ยวเท่านั้น. จริงอยู่ งูบางชนิดที่มีพิษในเขี้ยว งูเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าในตระกูลงูใหญ่ ๔ ตระกูลเหล่านี้เท่านั้น. บทว่า อตฺตคุตฺติยา ความว่า เพื่อความคุ้มครองตน. บทว่า อตฺตรกฺขาย ความว่า เพื่อความรักษาตน. บทว่า อตฺตปริตฺตาย ความว่า เพื่อความป้องกันตน. ความว่า เราอนุญาตสิ่งที่ชื่อว่าปริตร. อิทานิ ยถา ตํ ปริตฺตํ กาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต วิรูปกฺเขหิ เมติอาทิมาห. ตตฺถ วิรูปกฺเขหีติ วิรูปกฺขนาคกุเลหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อปาทเกหีติ อปาทกสตฺเตหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สพฺเพ สตฺตาติ อิโต ปุพฺเพ เอตฺตเกน ฐาเนน โอทิสฺสกเมตฺตํ กเถตฺวา อิทานิ อโนทิสฺสกเมตฺตํ กเถตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺถ สตฺตา ปาณา ภูตาติ สพฺพาเนตานิ ปุคฺคลเววจนาเนว. ภทฺรานิ ปสฺสนฺตูติ ภทฺรานิ อารมฺมณานิ ปสฺสนฺตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมาติ กญฺจิ สตฺตํ ปาปกํ ลามกํ มา อาคจฺฉตุ. อปฺปมาโณ พุทฺโธติ เอตฺถ พุทฺโธติ พุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. เต หิ อปฺปมาณา นาม. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปมาณวนฺตานีติ คุณปฺปมาเณน ยุตฺตานิ. อุณฺณนาภีติ โลมสนาภิโก มกฺกฏโก. สรพูติ ฆรโคลิกา. กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตาติ มยา เอตฺตกสฺส ชนสฺส รกฺขา จ ปริตฺตาณญฺจ กตํ. ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานีติ สพฺเพปิ เม กตปริตฺตาณา สตฺตา อปคจฺฉนฺตุ, มา มํ วิเหฐยึสูติ อตฺโถ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการนั้นว่า ปริตรนั้นพึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำมีอาทิว่า วิรูปกฺเขหิ เม (ความไมตรีของเราจงมีกับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์) ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรูปกฺเขหิ ความว่า กับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อปาทเกหิ ความว่า กับด้วยสัตว์ไม่มีเท้า. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ก่อนบทว่า สพฺเพ สตฺตา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโอทิสสเมตตา (เมตตาเจาะจง) ด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภคำนี้เพื่อจะตรัสอโนทิสสเมตตา (เมตตาไม่เจาะจง). ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตา ปาณา ภูตา ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของบุคคลทั้งนั้น. บทว่า ภทฺรานิ ปสฺสนฺตุ ความว่า ขอสัตว์ทั้งหลายจงเห็นอารมณ์ที่ดีงาม. บทว่า มา กิญฺจิ ปาปมาคมา ความว่า สิ่งชั่วช้าเลวทรามอย่าได้มาถึงสัตว์ตนใดตนหนึ่งเลย. ในบทว่า อปฺปมาโณ พุทฺโธ นี้ พึงทราบพุทธคุณทั้งหลายด้วยบทว่า พุทฺโธ. จริงอยู่ พระคุณเหล่านั้นชื่อว่าหาประมาณมิได้. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปมาณวนฺตานิ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีประมาณ. บทว่า อุณฺณนาภี คือ แมงมุมขนชนิดหนึ่ง. บทว่า สรภู คือ จิ้งจก. บทว่า กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตา ความว่า การรักษาและการป้องกันอันเราได้กระทำแล้วแก่ชนมีประมาณเท่านี้. บทว่า ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานิ ความว่า สัตว์ทั้งปวงที่ได้รับการป้องกันอันเรากระทำแล้วจงหลีกไป, อย่าได้เบียดเบียนเราเลย. ๘. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาเทวทัตตสูตร ๖๘. อฏฺฐเม อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา นจิรปกฺกนฺเต. ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ นสกฺโกนฺตี ปาเทหิ ภูมึ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ. อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณูสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตกํ นีหรนฺติ. สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ปราภวาย ความว่า เพื่อความไม่เจริญ เพื่อความพินาศ. บทว่า อสฺสตริ คือ (สัตว์) ที่เกิดในท้องของนางม้าเพราะพ่อลา. บทว่า อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาติ ความว่า เขาทั้งหลายย่อมจับคู่มันกับพ่อม้า, นางอัสสดรนั้นตั้งท้องแล้ว เมื่อถึงเวลา ไม่สามารถจะคลอดได้ ยืนตะกุยแผ่นดินด้วยเท้าอยู่. ลำดับนั้น เขาทั้งหลายผูกเท้าทั้งสี่ของมันไว้ที่หลักสี่หลักแล้ว ผ่าท้องนำลูกออกมา. นางอัสสดรนั้นก็ตายในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้ไว้. ๙. ปธานสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาปธานสูตร ๖๙. นวเม [Pg.317] กิเลสานํ สํวรตฺถาย ปเวสนทฺวารํ ปิทหนตฺถาย ปธานํ สํวรปฺปธานํ, ปชหนตฺถาย ปธานํ ปหานปฺปธานํ, กุสลานํ ธมฺมานํ พฺรูหนตฺถาย วฑฺฒนตฺถาย ปธานํ ภาวนาปฺปธานํ, เตสํเยว อนุรกฺขณตฺถาย ปธานํ อนุรกฺขณาปฺปธานํ. ๖๙. ในสูตรที่ ๙ ความเพียรเพื่อสังวรกิเลส เพื่อปิดประตูทางเข้า ชื่อว่าสังวรปธาน, ความเพียรเพื่อละกิเลส ชื่อว่าปหานปธาน, ความเพียรเพื่อทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น เพิ่มพูนขึ้น ชื่อว่าภาวนาปธาน, ความเพียรเพื่ออนุรักษ์กุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าอนุรักขนาปธาน. ๑๐. อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอธัมมิกสูตร ๗๐. ทสเม อธมฺมิกา โหนฺตีติ โปราณกราชูหิ ฐปิตํ ทสภาคพลิญฺเจว อปราธานุรูปญฺจ ทณฺฑํ อคฺคเหตฺวา อติเรกพลิโน เจว อติเรกทณฺฑสฺส จ คหเณน อธมฺมิกา. ราชายุตฺตาติ รญฺโญ ชนปเทสุ กิจฺจสํวิธายกา อายุตฺตกปุริสา. พฺราหฺมณคหปติกาติ อนฺโตนครวาสิโน พฺราหฺมณคหปตโย. เนคมชานปทาติ นิคมวาสิโน เจว ชนปทวาสิโน จ. วิสมนฺติ วิสมา หุตฺวา, อสมเยน วายนฺตีติ อตฺโถ. วิสมาติ น สมา, อติถทฺธา วา อติมุทุกา วาติ อตฺโถ. อปญฺชสาติ มคฺคโต อปคตา, อุมฺมคฺคคามิโน หุตฺวา วายนฺตีติ อตฺโถ. เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺตีติ วาเตสุ หิ วิสเมสุ อปญฺชเสสุ วายนฺเตสุ รุกฺขา ภิชฺชนฺติ, วิมานานิ ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ, ตา เทวสฺส สมฺมา วสฺสิตุํ น เทนฺติ. เตน วุตฺตํ เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ. วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺตีติ เอกสฺมึ ฐาเน คพฺภีนิ โหนฺติ, เอกสฺมึ สญฺชาตขีรานิ, เอกํ ฐานํ ปจฺจตีติ เอวํ วิสมํ ปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ. ๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อธมฺมิกา โหนฺติ ความว่า (พระราชาทั้งหลาย) ไม่ทรงถือเอาส่วยสิบชักหนึ่งและการลงโทษตามสมควรแก่ความผิดที่พระราชาองค์ก่อนๆ ทรงตั้งไว้ แต่ทรงถือเอาส่วยที่เกินอัตราและการลงโทษที่เกินอัตรา จึงชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในธรรม. บทว่า ราชายุตฺตา คือ ราชบุรุษผู้จัดทำกิจในชนบทของพระราชา. บทว่า พฺราหฺมณคหปติกา คือ พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในเมือง. บทว่า เนคมชานปทา คือ ชาวนิคมและชาวชนบท. บทว่า วิสมํ ความว่า (ลม) เป็นลมไม่สม่ำเสมอ พัดในเวลาที่ไม่สมควร. บทว่า วิสมา ความว่า ไม่สม่ำเสมอ คือ พัดแรงเกินไปหรืออ่อนเกินไป. บทว่า อปญฺชสา ความว่า พ้นไปจากทาง (ปกติ) คือ พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. บทว่า เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ ความว่า เพราะเมื่อลมไม่สม่ำเสมอ พัดผิดทาง ต้นไม้ทั้งหลายย่อมถูกทำลาย วิมานทั้งหลายย่อมถูกทำลาย. เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายจึงพิโรธ, เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ฝนย่อมไม่ตกทั่วถึงโดยสม่ำเสมอ. บทว่า วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ ความว่า ในที่แห่งหนึ่ง พืชพันธุ์กำลังตั้งท้อง, ในที่แห่งหนึ่ง กำลังเป็นน้ำนม, ที่แห่งหนึ่ง กำลังสุก, ด้วยประการฉะนี้ พืชพันธุ์ทั้งหลายจึงสุกไม่สม่ำเสมอ. สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺตีติ ยถา กตฺติกปุณฺณมา กตฺติกนกฺขตฺตเมว ลภติ, มิคสิรปุณฺณมา มิคสิรนกฺขตฺตเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ มาเส สา สา ปุณฺณมา ตํ ตํ นกฺขตฺตเมว ลภติ, ตถา สมฺมา ปริวตฺตนฺติ. สมํ วาตา วายนฺตีติ อวิสมา หุตฺวา สมยสฺมึเยว วายนฺติ, ฉ มาเส อุตฺตรา วาตา, ฉ มาเสทกฺขิณาติ เอวํ เตสํ เตสํ ชนปทานํ อนุรูเป สมเย วายนฺติ. สมาติ สมปฺปวตฺติโน นาติถทฺธา นาติมุทู. ปญฺชสาติ มคฺคปฺปฏิปนฺนา, มคฺเคเนว วายนฺติ, โน อมคฺเคนาติ อตฺโถ. บทว่า สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺติ ความว่า ดวงดาวนักษัตรย่อมโคจรไปสม่ำเสมอ คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะย่อมได้กัตติกนักษัตร, วันเพ็ญเดือนมิคสิระย่อมได้มิคสิรนักษัตร ฉันใด, ในเดือนนั้นๆ วันเพ็ญนั้นๆ ย่อมได้นักษัตรนั้นๆ ฉันนั้น, (ดวงดาว) ย่อมโคจรไปโดยสม่ำเสมอด้วยประการฉะนี้. บทว่า สมํ วาตา วายนฺติ ความว่า ลมพัดสม่ำเสมอ คือ พัดในเวลาที่ควรพัด, ลมเหนือพัดหกเดือน, ลมใต้พัดหกเดือน, ด้วยประการฉะนี้ ลมย่อมพัดในเวลาที่สมควรแก่ชนบทนั้นๆ. บทว่า สมํ คือ พัดสม่ำเสมอ ไม่แรงเกินไป ไม่อ่อนเกินไป. บทว่า ปญฺชสา ความว่า ดำเนินไปตามทาง คือ พัดไปตามทางเท่านั้น ไม่พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. ชิมฺหํ [Pg.318] คจฺฉตีติ กุฏิลํ คจฺฉติ, อติตฺถํ คณฺหาติ. เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สตีติ นยตีติ เนตฺตา. ตสฺมึ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต กุฏิลํ คนฺตฺวา อติตฺถํ คณฺหนฺเต อิตราปิ อติตฺถเมว คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เนเตติปิ ปาโฐ. ทุกฺขํ เสตีติ ทุกฺขํ สยติ, ทุกฺขิตํ โหตีติ อตฺโถ. บทว่า ชิมฺหํ คจฺฉติ ความว่า ไปคด, ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า. ในบทว่า เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ นี้ สัตว์ที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตา (ผู้นำ). ความว่า เมื่อผู้นำนั้นไปคด คือ ไปคดแล้วยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า แม้โคตัวอื่นๆ ก็ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. มีบทว่า เนเต ดังนี้ก็มี. บทว่า ทุกฺขํ เสติ ความว่า ย่อมนอนเป็นทุกข์ คือ เป็นผู้มีความทุกข์. ปตฺตกมฺมวคฺโค ทุติโย. ปัตตกรรมวรรคที่ ๒. (๘) ๓. อปณฺณกวคฺโค (๘) ๓. อปัณณกวรรค ๑. ปธานสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปธานสูตร ๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม อปณฺณกปฺปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฺปฏิปทํ. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ทุติยํ อุตฺตานเมว. ๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด. บทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ ความว่า เหตุของข้อปฏิบัตินั้นย่อมบริบูรณ์. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่พระอรหัต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว. ๓. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสัปปุริสสูตร ๗๓. ตติเย อวณฺโณติ อคุโณ. ปาตุ กโรตีติ กเถติ, ปากฏํ กโรติ. ปญฺหาภินีโตติ ปญฺหตฺถาย อภินีโต. อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวาติ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา. เอตฺถ จ อสปฺปุริโส ปาปิจฺฉตาย อตฺตโน อวณฺณํ ฉาเทติ, สปฺปุริโส ลชฺชิตาย อตฺตโน วณฺณํ. อิทานิ ยสฺมา อสปฺปุริโส หิโรตฺตปฺปรหิโต สํวาเสน อวชานาติ, สปฺปุริโส ปน หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต สํวาเสนาปิ นาวชานาติ. ตสฺมา อสปฺปุริสภาวสาธกํ อธุนาคตวธุโกปมฺมํ ทสฺเสตุํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วธุกาติอาทิมาห. ตตฺถ วธุกาติ สุณิสา. ติพฺพนฺติ พหลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อวณฺโณ คือ อคุโณ (ไม่มีคุณ) บทว่า ปาตุ กโรติ คือ กเถติ (ย่อมบอก), ปากฏํ กโรติ (ย่อมทำให้ปรากฏ) บทว่า ปญฺหาภินีโต คือ ปญฺหตฺถาย อภินีโต (ถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่ปัญหา) บทว่า อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวา คือ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา (กระทำไม่ให้เสื่อม ไม่ให้เหี่ยวแห้ง) และในสูตรนี้ อสัตบุรุษย่อมปิดบังโทษของตนเพราะมีความปรารถนาลามก, ส่วนสัตบุรุษย่อมปิดบังคุณของตนเพราะมีความละอาย บัดนี้ เพราะเหตุที่อสัตบุรุษปราศจากหิริโอตตัปปะ ย่อมดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน, ส่วนสัตบุรุษผู้ประกอบด้วยหิริโอตตัปปะ แม้เพราะการอยู่ร่วมกันก็ไม่ดูหมิ่น เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอุปมาด้วยหญิงสะใภ้ที่มาใหม่ อันเป็นเครื่องยืนยันภาวะของอสัตบุรุษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว วธุกา ในบทเหล่านั้น บทว่า วธุกา คือ สุณิสา (หญิงสะใภ้) บทว่า ติพฺพํ คือ พหลํ (หนาแน่น, มาก) บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๔-๕. อคฺคสุตฺตทฺวยวณฺณนา อรรถกถาอัคคสูตร ๒ สูตร (ที่ ๔-๕) ๗๔-๗๕. จตุตฺเถ สีลคฺคนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ปญฺจเม รูปคฺคนฺติ ยํ รูปํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อิทํ รูปคฺคํ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ภวคฺคนฺติ เอตฺถ ปน ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอตํ ภวคฺคํ นามาติ. ๗๔-๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สีลคฺคํ คือ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ (ศีลอันสูงสุดที่ถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศ) นัยนี้เช่นกันในบททั้งปวง ในสูตรที่ ๕ บทว่า รูปคฺคํ คือ รูปใดที่บุคคลพิจารณาแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, รูปนี้ชื่อว่า รูปัคคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในบทว่า ภวคฺคํ นี้ บุคคลตั้งอยู่ในอัตภาพใดย่อมบรรลุอรหัตตผล, อัตภาพนั้นชื่อว่า ภวัคคะ ๖. กุสินารสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถากุสินารสูตร ๗๖. ฉฏฺเฐ [Pg.319] อุปวตฺตเนติ ปาจีนคตาย สาลปนฺติยา อุตฺตเรน นิวตฺติตฺวา ฐิตาย เวมชฺฌฏฺฐาเน. อนฺตเรน ยมกสาลานนฺติ ทฺวินฺนํ สาลรุกฺขานํ อนฺตเร. กงฺขาติ ทฺเวฬฺหกํ. วิมตีติ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา. ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข, ธมฺโม นุ โข น ธมฺโม นุ โข, สงฺโฆ นุ โข น สงฺโฆ นุ โข, มคฺโค นุ โข น มคฺโค นุ โข, ปฏิปทา นุ โข น ปฏิปทา นุ โข’’ติ ยสฺส สํสโย อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โว วทามิ ปุจฺฉถ, ภิกฺขเวติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถาติ ‘‘มยํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิมฺห, จตฺตาโร ปจฺจยาปิ โน สตฺถุ สนฺตกาว. เต มยํ เอตฺตกํ กาลํ กงฺขํ อกตฺวา น อรหาม อชฺช ปจฺฉิเม กาเล กงฺขํ กาตุ’’นฺติ สเจ เอวํ สตฺถริ คารเวน น ปุจฺฉถ. สหายโกปิ, ภิกฺขเว, สหายกสฺส อาโรเจตูติ ตุมฺหากํ โย ยสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต, โส ตสฺส อาโรเจตุ, อหํ เอกสฺส ภิกฺขุสฺส กเถสฺสามิ, ตสฺส กถํ สุตฺวา สพฺเพ นิกฺกงฺขา ภวถาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปสนฺโนติ เอวํ สทฺทหามิ อหนฺติ อตฺโถ. ญาณเมวาติ นิกฺกงฺขภาวปจฺจกฺขกรณญาณํเยว เอตฺถ ตถาคตสฺส, น สทฺธามตฺตนฺติ อตฺโถ. อิเมสญฺหิ, อานนฺทาติ อิเมสํ อนฺโตสาณิยํ นิสินฺนานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ. โย ปจฺฉิมโกติ โย คุณวเสน ปจฺฉิมโก, อานนฺทตฺเถรํเยว สนฺธายาห. ๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อุปวตฺตเน คือ ในสถานที่อันเป็นท่ามกลางแห่งแนวไม้สาละที่ตั้งอยู่โดยหันกลับทางทิศเหนือจากแนวไม้สาละที่ไปทางทิศตะวันออก บทว่า อนฺตเรน ยมกสาลานํ คือ ในระหว่างต้นสาละทั้งสอง บทว่า กงฺขา คือ เทวฬฺหกํ (ความสงสัยเป็นสองแง่) บทว่า วิมติ คือ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา (ความไม่สามารถเพื่อจะวินิจฉัยได้) ความสงสัยเกิดขึ้นแก่ผู้ใดว่า 'พระพุทธเจ้าหนอ หรือไม่ใช่พระพุทธเจ้าหนอ, พระธรรมหนอ หรือไม่ใช่พระธรรมหนอ, พระสงฆ์หนอ หรือไม่ใช่พระสงฆ์หนอ, มรรคหนอ หรือไม่ใช่มรรคหนอ, ปฏิปทาหนอ หรือไม่ใช่ปฏิปทาหนอ' เราขอบอกแก่เธอทั้งหลาย พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย, นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ บทว่า สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถ ความว่า 'พวกเราบวชในสำนักของพระศาสดา, แม้ปัจจัย ๔ ของพวกเราก็เป็นของพระศาสดาทั้งนั้น พวกเรานั้นไม่กระทำความสงสัยมาตลอดกาลเพียงเท่านี้ ไม่สมควรที่จะกระทำความสงสัยในกาลสุดท้ายวันนี้' ถ้าพวกเธอไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาอย่างนี้ บทว่า สหายโกปิ ภิกฺขเว สหายกสฺส อาโรเจตุ ความว่า ภิกษุรูปใดเป็นสหายที่เคยเห็นกัน เป็นสหายที่เคยคบหากันของภิกษุรูปใดในหมู่พวกเธอ, ภิกษุรูปนั้นจงบอกแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด, เราจักกล่าวแก่ภิกษุรูปหนึ่ง, พวกเธอทั้งหมดได้ฟังคำของภิกษุรูปนั้นแล้วจงเป็นผู้หมดความสงสัยเถิด ดังนี้ บทว่า เอวํ ปสนฺโน มีความว่า เราย่อมเชื่ออย่างนี้ บทว่า ญาณเมว มีความว่า ในเรื่องนี้ พระตถาคตมีพระญาณที่กระทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีความสงสัยเท่านั้น, มิใช่มีเพียงศรัทธา บทว่า อิเมสญฺหิ อานนฺท คือ ในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ที่นั่งอยู่ในภายในม่าน บทว่า โย ปจฺฉิมโก คือ ผู้ใดเป็นผู้สุดท้ายโดยคุณ, (พระผู้มีพระภาค) ตรัสหมายถึงพระอานนทเถระนั่นเอง ๗. อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอจินเตยยสูตร ๗๗. สตฺตเม อจินฺเตยฺยานีติ จินฺเตตุํ อยุตฺตานิ. น จินฺเตตพฺพานีติ อจินฺเตยฺยตฺตาเยว น จินฺเตตพฺพานิ. ยานิ จินฺเตนฺโตติ ยานิ การณานิ จินฺเตนฺโต. อุมฺมาทสฺสาติ อุมฺมตฺตกภาวสฺส. วิฆาตสฺสาติ ทุกฺขสฺส. พุทฺธวิสโยติ พุทฺธานํ วิสโย, สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ พุทฺธคุณานํ ปวตฺติ จ อานุภาโว จ. ฌานวิสโยติ อภิญฺญาฌานวิสโย. กมฺมวิปาโกติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ วิปาโก. โลกจินฺตาติ ‘‘เกน นุ โข จนฺทิมสูริยา กตา, เกน มหาปถวี, เกน มหาสมุทฺโท, เกน สตฺตา อุปฺปาทิตา, เกน ปพฺพตา, เกน อมฺพตาลนาฬิเกราทโย’’ติ เอวรูปา โลกจินฺตา. ๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อจินฺเตยฺยานิ คือ ไม่ควรเพื่อจะคิด บทว่า น จินฺเตตพฺพานิ คือ ไม่ควรคิดนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรคิด บทว่า ยานิ จินฺเตนฺโต คือ เมื่อคิดถึงเหตุทั้งหลายเหล่าใด บทว่า อุมฺมาทสฺส คือ แห่งความเป็นบ้า บทว่า วิฆาตสฺส คือ แห่งความทุกข์ บทว่า พุทฺธวิสโย คือ วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ได้แก่ความเป็นไปและอานุภาพแห่งพุทธคุณทั้งหลายมีสัพพัญญุตญาณเป็นต้น บทว่า ฌานวิสโย คือ วิสัยแห่งฌานคืออภิญญา บทว่า กมฺมวิปาโก คือ วิบากของกรรมทั้งหลายมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น บทว่า โลกจินฺตา คือ ความคิดเรื่องโลกมีลักษณะอย่างนี้ว่า 'ใครหนอสร้างพระจันทร์พระอาทิตย์, ใครสร้างแผ่นดินใหญ่, ใครสร้างมหาสมุทร, ใครสร้างสัตว์ทั้งหลาย, ใครสร้างภูเขา, ใครสร้างต้นมะม่วง ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น' ๘. ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาทักขิณาสูตร ๗๘. อฏฺฐเม [Pg.320] ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย วิสุชฺฌนการณานิ. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา มหาปถวึ กมฺเปสิ. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสี เกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆสุมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆสุมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห. เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสี ลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ. ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ. เอกสฺส สีลวโต ภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ. ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จาติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพนฺติ. ๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ของทักษิณาที่นับเนื่องด้วยทาน บทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ มีความว่า ย่อมบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้มีผลมาก, คือย่อมมีผลมาก บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ สุจิธมฺโม (ผู้มีธรรมอันสะอาด) บทว่า ปาปธมฺโม คือ ลามกธมฺโม (ผู้มีธรรมอันเลวทราม) ในบทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช เพราะว่าพระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์แล้ว ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว ในบทว่า ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้ที่อาศัยอยู่ที่ประตูใกล้ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า เขาถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆสุมัตเถระ ๓ ครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ได้กล่าวว่า 'บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทีฆสุมัตเถระ ย่อมฉุดรั้งข้าพเจ้าขึ้น' ดังนี้ ในบทว่า เนว ทายกโต นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อาศัยอยู่ที่วัฑฒมานะ ได้ยินว่า เขาเมื่อให้เปตทักษิณา ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นถึง ๓ ครั้ง ในครั้งที่ ๓ (เปรต) ได้ร้องว่า 'อมนุษย์ผู้ทุศีลย่อมปล้นเรา' เมื่อเขาถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่งแล้ว (ส่วนบุญ) จึงถึงแก่เปรตนั้นในเวลาที่อุทิศให้ ในบทว่า ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จ นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน ๙. วณิชฺชสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาวณิชชสูตร ๗๙. นวเม ตาทิสา วาติ ตํสทิสาว ตํสริกฺขกาว. เฉทคามินี โหตีติ เฉทํ คจฺฉติ. ยํ ปตฺถิตํ, ตํ สพฺพํ นสฺสตีติ อตฺโถ. น ยถาธิปฺปายา โหตีติ ยถาชฺฌาสยา น โหติ. ปราธิปฺปายา โหตีติ ปรชฺฌาสยา อชฺฌาสยโต อธิกตรผลา โหติ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปตาหิ สมณพฺราหฺมณตา เวทิตพฺพา. วทตุ, ภนฺเต, ปจฺจเยนาติ, ภนฺเต, จตุพฺพิเธน จีวราทินา ปจฺจเยน วเทยฺยาสีติ เอวํ ปวาเรติ นิมนฺเตติ. เยน ปวาเรตีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยตฺตเกน ปวาเรติ. ตํ น เทตีติ ตํ สพฺพโสว น เทติ. น ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยถา ตสฺส อชฺฌาสโย, เอวํ ทาตุํ น สกฺโกติ, หาเปตฺวา อปฺปกํ เทติ. ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยตฺตกํ โส อิจฺฉติ, ตตฺตกเมว เทติ. ปราธิปฺปายํ เทตีติ อปฺปกํ ปวาเรตฺวา อวตฺถริตฺวา พหุํ เทติ. ๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตาทิสา วา คือ เป็นเช่นนั้นเทียว เป็นเหมือนกันกับสิ่งนั้น. บทว่า เฉทคามินี โหติ คือ ย่อมถึงความตัดขาด. อธิบายว่า ทรัพย์ใดที่ปรารถนาแล้ว ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป. บทว่า น ยถาธิปฺปายา โหติ คือ ไม่เป็นไปตามอัธยาศัย. บทว่า ปราธิปฺปายา โหติ คือ เป็นไปเกินอัธยาศัย คือมีผลยิ่งกว่าอัธยาศัย. ในบทว่า สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา นี้ พึงทราบความเป็นสมณพราหมณ์ ด้วยความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า วทตุ ภนฺเต ปจฺจเยน ดังนี้ คือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ๔ อย่างเถิด ดังนี้ ชื่อว่าปวารณา ชื่อว่านิมนต์. บทว่า เยน ปวาเรติ คือ กำหนดแล้วปวารณาด้วยปัจจัยประมาณเท่าใด. บทว่า ตํ น เทติ คือ ไม่ให้ปัจจัยทั้งหมดนั้น. บทว่า น ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ อัธยาศัยของท่านผู้นั้นเป็นเช่นใด ก็ไม่สามารถจะให้ได้อย่างนั้น งดเว้นไว้ ให้ของเล็กน้อย. บทว่า ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ ท่านผู้นั้นปรารถนาของประมาณเท่าใด ก็ให้ของประมาณเท่านั้นนั่นเทียว. บทว่า ปราธิปฺปายํ เทติ คือ ปวารณาของเล็กน้อยแล้วครอบงำ ให้ของมาก. ๑๐. กมฺโพชสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถากัมโพชสูตร ๘๐. ทสเม [Pg.321] เนว สภายํ นิสีทตีติ วินิจฺฉยกรณตฺถํ วินิจฺฉยสภายํ เนว นิสีทติ. น กมฺมนฺตํ ปโยเชตีติ กสิวณิชฺชาทิมหากมฺมนฺตํ นปฺปโยเชติ. น กมฺโพชํ คจฺฉตีติ โภเค สมฺภรณตฺถาย กมฺโพชรฏฺฐํ น คจฺฉติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยํ กิญฺจิ ติโรรฏฺฐํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. โกธโนติอาทีสุ โกธนตาย โกธปริยุฏฺฐิโต อตฺถานตฺถํ น ชานาติ, อิสฺสุกิตาย ปรสมฺปตฺตึ น สหติ, มจฺฉริตาย ธนํ ทตฺวา กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, นิปฺปญฺญตาย กิจฺจํ สํวิธาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา เอตานิ สภานิสีทนาทีนิ น กโรตีติ. ๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เนว สภายํ นิสีทติ คือ ย่อมไม่นั่งในที่วินิจฉัย เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเลย. บทว่า น กมฺมนฺตํ ปโยเชติ คือ ไม่ประกอบการงานใหญ่ มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า น กมฺโพชํ คจฺฉติ คือ ย่อมไม่ไปสู่แคว้นกัมโพชะ เพื่อประโยชน์แก่การรวบรวมโภคทรัพย์. และคำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น ความว่า ย่อมไม่ไปสู่ต่างแดนใดๆ. ในบทว่า โกธโน เป็นต้น เพราะความเป็นคนมักโกรธ ผู้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, เพราะความเป็นคนริษยา ย่อมทนต่อสมบัติของผู้อื่นไม่ได้, เพราะความเป็นคนตระหนี่ ย่อมไม่สามารถให้ทรัพย์แล้วกระทำกิจได้, เพราะความเป็นคนมีปัญญาน้อย ย่อมไม่สามารถจัดแจงกิจการได้. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทำการนั่งในสภาเป็นต้นเหล่านี้. อปณฺณกวคฺโค ตติโย. อปัณณกวรรคที่ ๓ (๙) ๔. มจลวคฺโค (๙) ๔. มจลวรรค ๑-๕. ปาณาติปาตาทิสุตฺตปญฺจกวณฺณนา อรรถกถาปาณาติปาตาทิสุตตปัญจกะที่ ๑-๕ ๘๑-๘๕. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจเม ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม. กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมูปคมนโต ตมปรายโณ. อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติ. ‘‘อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน โชตินา ยุตฺตโต โชติ, อาโลกภูโตติ วุตฺตํ โหติ. กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคุปฺปตฺติโชติภาวูปคมนโต โชติปรายโณ. อิมินา นเยน อิตเรปิ ทฺเว เวทิตพฺพา. ๘๑-๘๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้นของวรรคที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า ตมะ เพราะประกอบด้วยความมืด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตมปรายณะ เพราะเข้าถึงความมืดคือนรกอีก ด้วยกายทุจริตเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงความมืดคือขันธ์นั่นเอง. ด้วยบทว่า อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น ชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยแสงสว่าง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นดุจแสงสว่าง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะเข้าถึงความเป็นแสงสว่างคือการเกิดในสวรรค์อีก ด้วยกายสุจริตเป็นต้น. พึงทราบอีก ๒ บุคคลที่เหลือด้วยนัยนี้. เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกาทีนํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผฉฑฺฑกกุเล. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขวุตฺติเก. ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา อุภยจฺฉิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี[Pg.322]. ปทีเปยฺยสฺสาติ เตลกปลฺลาทิโน ทีปอุปกรณสฺส. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เอโก ปุคฺคโล พหิทฺธา อาโลกํ อทิสฺวา มาตุ กุจฺฉิมฺหิเยว กาลํ กตฺวา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺโต สกลมฺปิ กปฺปํ สํสรติ. โสปิ ตโมตมปรายโณว. โส ปน กุหกปุคฺคโล ภเวยฺย. กุหกสฺส หิ เอวรูปา นิปฺผตฺติ โหตีติ วุตฺตํ. บทว่า เวณกุเล คือ ในตระกูลคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. บทว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. บทว่า กสิรวุตฺติเก คือ ผู้มีการเลี้ยงชีพลำบาก. บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ดุจปีศาจคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. บทว่า โอโกฏิโมก คือ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี คือ มือคดข้างเดียว หรือมือคดสองข้าง. บทว่า ขญฺโช คือ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาตท่อนล่าง ต้องใช้แผ่นกระดานมีล้อเลื่อนไป. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในบทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว นี้ บุคคลคนหนึ่ง ไม่เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์ของมารดานั่นเอง บังเกิดในอบายทั้งหลาย ย่อมท่องเที่ยวไปตลอดทั้งกัป. แม้บุคคลนั้นก็เป็นผู้มืด มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. แต่บุคคลนั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ผลสำเร็จเช่นนี้ย่อมมีแก่คนหลอกลวง. เอตฺถ จ ‘‘นีเจ กุเล’’ติอาทีหิ อาคมนวิปตฺติ เจว ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ จ ทสฺสิตา. ‘‘ทลิทฺเท’’ติอาทีหิ ปวตฺตปจฺจยวิปตฺติ, ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติอาทีหิ อาชีวุปายวิปตฺติ, ‘‘ทุพฺพณฺโณ’’ติอาทีหิ อตฺตภาววิปตฺติ, ‘‘พหฺวาพาโธ’’ติอาทีหิ ทุกฺขการณสมาโยโค, ‘‘น ลาภี’’ติอาทีหิ สุขการณวิปตฺติ เจว อุปโภควิปตฺติ จ, ‘‘กาเยน ทุจฺจริต’’นฺติอาทีหิ ตมปรายณภาวสฺส การณสมาโยโค, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทีหิ สมฺปรายิกตมูปคโม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ. และในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า นีเจ กุเล เป็นต้น ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งการมา (การเกิด) และความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน. ด้วยบทว่า ทลิทฺเท เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบันกาล. ด้วยบทว่า กสิรวุตฺติเก เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอุบายเลี้ยงชีพ. ด้วยบทว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอัตภาพ. ด้วยบทว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งทุกข์. ด้วยบทว่า น ลาภี เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข และความวิบัติแห่งการบริโภค. ด้วยบทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งความเป็นผู้มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. ด้วยบทว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น (ทรงแสดง) การเข้าถึงความมืดในสัมปรายภพ. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ๖. โอณโตณตสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาโอณโตณตสูตร ๘๖. ฉฏฺเฐ โอณโตณโตติ อิทานิ นีจโก อายติมฺปิ นีจโก ภวิสฺสติ. โอณตุณฺณโตติ อิทานิ นีโจ อายตึ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณโตณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายตึ นีโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณตุณฺณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายติมฺปิ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. วิตฺถาโร ปน เนสํ ปุริมสุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า โอณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย ในอนาคตจักเป็นคนสูงส่ง. บทว่า อุณฺณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง ในอนาคตจักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า อุณฺณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนสูงส่ง. ส่วนเนื้อความโดยพิสดารของบทเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งสูตรก่อนนั่นเทียว. ๗. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาปุตตสูตร ๘๗. สตฺตเม สมณมจโลติ สมณอจโล, มกาโร ปทสนฺธิกโร, นิจฺจลสมโณติ อตฺโถ. อิมินา สตฺตวิธมฺปิ เสขํ ทสฺเสติ. โส หิ สาสเน มูลชาตาย สทฺธาย ปติฏฺฐิตตฺตา อจโล นาม. สมณปุณฺฑรีโกติ ปุณฺฑรีกสทิโส สมโณ. ปุณฺฑรีกํ นาม อูนสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ อภาเวน อปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปุณฺฑรีโก นาม โหติ. สมณปทุโมติ ปทุมสทิโส สมโณ. ปทุมํ นาม ปริปุณฺณสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา อุภโตภาควิมุตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ ภาเวน ปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปทุโม นาม โหติ[Pg.323]. สมเณสุ สมณสุขุมาโลติ สพฺเพสุปิ เอเตสุ สมเณสุ สุขุมาลสมโณ มุทุจิตฺตสรีโร กายิกเจตสิกทุกฺขรหิโต เอกนฺตสุขี. เอเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตสทิเส จ ทสฺเสติ. ๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมณมจโล คือ สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, ม อักษร เป็นตัวเชื่อมบท, อธิบายว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. จริงอยู่ พระเสขะบุคคลนั้น ชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยศรัทธาอันเป็นมูลรากในพระศาสนา. บทว่า สมณปุณฑรีกะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปุณฑรีก. ชื่อว่า ปุณฑรีกะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบหย่อนร้อย. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปุณฑรีกะ เพราะเป็นผู้มีคุณไม่บริบูรณ์ เนื่องจากไม่มีฌานและอภิญญา. บทว่า สมณปทุมะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปทุม. ชื่อว่า ปทุมะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบร้อยบริบูรณ์. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นอุภโตภาควิมุต. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปทุมะ เพราะเป็นผู้มีคุณบริบูรณ์ เนื่องจากมีฌานและอภิญญา. บทว่า สมเณสุ สมณสุขุมาโล คือ ในบรรดาสมณะเหล่านั้นทั้งหมด สมณะผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีจิตและกายอ่อนโยน ปราศจากทุกข์ทางกายและทางใจ มีความสุขโดยส่วนเดียว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระองค์เองและพระขีณาสพผู้เช่นกับพระองค์. เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เสโขติ สตฺตวิโธปิ เสโข. ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก. อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรตีติ อรหตฺตํ ปตฺถยนฺโต วิหรติ. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ มุทฺธนิ อวสิตฺตสฺส, กตาภิเสกสฺสาติ อตฺโถ. อาภิเสโกติ อภิเสกํ กาตุํ ยุตฺโต. อนภิสิตฺโตติ น ตาว อภิสิตฺโต. มจลปฺปตฺโตติ รญฺโญ ขตฺติยสฺส มุทฺธาวสิตฺตสฺส ปุตฺตภาเวน เจว ปุตฺเตสุ เชฏฺฐกภาเวน จ น ตาว อภิสิตฺตภาเวน จ อภิเสกปฺปตฺติอตฺถาย อจลปฺปตฺโต นิจฺจลปตฺโต. มกาโร นิปาตมตฺตํ. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา. ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสขะ คือ พระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. บทว่า ปาฏิปทา คือ ผู้ปฏิบัติ. บทว่า อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรติ คือ ปรารถนาอรหัตตผลอยู่. บทว่า มุทฺธาวสิตฺตสฺส คือ ผู้ได้รับอภิเษกแล้วบนพระเศียร อธิบายว่า ผู้ได้รับทำอภิเษกแล้ว. บทว่า อาภิเสกะ คือ ผู้สมควรจะทำอภิเษก. บทว่า อนภิสิตฺโต คือ ผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า มจลปฺปตฺโต คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว ผู้ถึงแล้วซึ่งความมั่นคง เพื่อประโยชน์แก่การถึงซึ่งอภิเษก ด้วยความเป็นพระโอรสของกษัตริย์ผู้เป็นพระราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วด้วย และด้วยความเป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในบรรดาพระโอรสทั้งหลายด้วย และด้วยความเป็นผู้ยังไม่ได้รับอภิเษกด้วย. ม อักษร เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กาเยน ผุสิตฺวา คือ ถูกต้องแล้วด้วยนามกาย. ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชตีติ ‘‘อิทํ, ภนฺเต, ปริภุญฺชถา’’ติ เอวํ ทายเกหิ ยาจมาเนเหว อุปนีตํ จีวรํ พหุํ ปริภุญฺชติ, กิญฺจิเทว อยาจิตํ, พากุลตฺเถโร วิย. ปิณฺฑปาตํ ขทิรวนมคฺเค สีวลิตฺเถโร วิย. เสนาสนํ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย; อ. นิ. ๑๑.๑๖ อาทโย) อานนฺทตฺเถโร วิย. คิลานปจฺจยํ ปิลินฺทวจฺฉเถโร วิย. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. มนาเปเนวาติ มนํ อลฺลียนเกน. สมุทาจรนฺตีติ กตฺตพฺพกิจฺจานิ กโรนฺติ ปวตฺตนฺติ วา. อุปหารํ อุปหรนฺตีติ กายิกเจตสิกอุปหารํ อุปหรนฺติ อุปนียนฺติ. สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ สนฺนิปาเตน นิพฺพตฺตานิ. อุตุปริณามชานีติ อุตุปริณามโต อติสีตอติอุณฺหอุตุโต ชาตานิ. วิสมปริหารชานีติ อจฺจาสนอติฏฺฐานาทิกา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ วธพนฺธนาทิอุปกฺกเมน นิพฺพตฺตานิ. กมฺมวิปากชานีติ วินาปิ อิเมหิ การเณหิ เกวลํ ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสเนว ชาตานิ. จตุนฺนํ ฌานานนฺติ เอตฺถ ขีณาสวานมฺปิ พุทฺธานมฺปิ กิริยชฺฌานาเนว อธิปฺเปตานิ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชติ คือ ย่อมใช้สอยจีวรเป็นอันมากที่ทายกทั้งหลายผู้อ้อนวอนอยู่นั่นแหละน้อมเข้าไปถวายอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงใช้สอยจีวรผืนนี้เถิด" (และใช้สอย) จีวรที่เขาไม่อ้อนวอนบ้างเล็กน้อย เหมือนพระพากุลเถระ. (ในเรื่อง) บิณฑบาต เหมือนพระสีวลีเถระในหนทางสู่ป่าไม้ตะเคียน. (ในเรื่อง) เสนาสนะ เหมือนพระอานนทเถระในอัฏฐกนาครสูตร (ม.น. ๒.๑๗ เป็นต้น; อํ.นิ. ๑๑.๑๖ เป็นต้น). (ในเรื่อง) คิลานปัจจัย เหมือนพระปิลินทวัจฉเถระ. บทว่า ตฺยสฺส ตัดบทเป็น เต อสฺส. บทว่า มนาเปเนว คือ ด้วยสิ่งที่ทำให้ใจแนบสนิท. บทว่า สมุทาจรนฺติ คือ ย่อมทำกิจที่ควรทำ หรือเป็นไป. บทว่า อุปหารํ อุปหรนฺติ คือ ย่อมนำเข้าไปซึ่งอุปหารทางกายและทางใจ คือ นำเข้าไปถวาย. บทว่า สนฺนิปาติกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นเพราะการประชุมกันแห่ง (โทษ) ทั้งสาม. บทว่า อุตุปริณามชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากความแปรปรวนแห่งอุตุ คือ จากอุตุที่เย็นจัดและร้อนจัด. บทว่า วิสมปริหารชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากการบริหาร (อิริยาบถ) ไม่สม่ำเสมอ มีการนั่งเกินไป การยืนเกินไป เป็นต้น. บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นด้วยความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่า การจองจำ เป็นต้น. บทว่า กมฺมวิปากชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจวิบากของกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น แม้เว้นจากเหตุเหล่านี้. ในบทว่า จตุนฺนํ ฌานานํ นี้ ทรงประสงค์เอากิริยาฌานของพระขีณาสพทั้งหลายและของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเทียว. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๘. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสังโยชนสูตร ๘๘. อฏฺฐเม สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา โสตาปนฺโนว สมณมจโลติ วุตฺโต, นาติพหุคุณตฺตา น พหุปตฺตํ วิย สโรรุหํ สกทาคามี [Pg.324] สมณปุณฺฑรีโกติ, ตโต พหุตรคุณตฺตา สตปตฺตํ วิย สโรรุหํ อนาคามี สมณปทุโมติ, ถทฺธภาวกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา มุทุภาวปฺปตฺโต ขีณาสโว สมณสุขุมาโลติ. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ พระโสดาบันนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา, พระสกทาคามี ท่านเรียกว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะมีคุณไม่มากนัก เหมือนดอกบัวที่มีกลีบไม่มาก, พระอนาคามี ท่านเรียกว่า สมณปทุมะ เพราะมีคุณมากกว่านั้น เหมือนดอกบัวที่มีกลีบร้อย, พระขีณาสพผู้ถึงความอ่อนโยน ท่านเรียกว่า สมณสุขุมาละ เพราะกิเลสที่ทำให้กระด้างถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. ๙. สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสัมมาทิฏฐิสูตร ๘๙. นวเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติอาทีหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน ปฐมสุตฺเต วิย สตฺต เสขา คหิตา. ทุติยวาเร ทสงฺคิกมคฺควเสน วา อรหตฺตผลญาณอรหตฺตผลวิมุตฺตีหิ สทฺธึ, อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว กถิโต, ตติยวาเร อุภโตภาควิมุตฺโต, จตุตฺถวาเร ตถาคโต จ ตถาคตสทิสขีณาสโว จาติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ปฐมสุตฺเต กถิตปุคฺคลานํ วเสเนว กถิตํ, เทสนามตฺตเมว ปเนตฺถ นานนฺติ. ๘๙. ในสูตรที่ ๙ ท่านถือเอาพระเสขะ ๗ จำพวก เหมือนในสูตรที่ ๑ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ ด้วยบทเป็นต้นว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก. ในวาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๑๐ บ้าง หรือพร้อมด้วยอรหัตตผลญาณและอรหัตตผลวิมุตติ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ บ้าง, ในวาระที่ ๓ (ท่านกล่าวถึง) พระอุภโตภาควิมุต, ในวาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระตถาคตและพระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระตถาคต. พระสูตรนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งบุคคลที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑ นั่นเอง, ในสูตรนี้ มีเพียงเทศนาเท่านั้นที่แตกต่างกัน. ๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาขันธสูตร ๙๐. ทสเม ปฐมวาเร อรหตฺตตฺถาย ปโยคํ อนารภิตฺวา ฐิโต ปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเร อนุปฺปาทิตชฺฌาโน อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ตติยวาเร อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี อฏฺฐวิโมกฺขลาภี เสขปุคฺคโล กถิโต, จตุตฺถวาเร ปรมสุขุมาลขีณาสโวติ. ๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ วาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ดำรงอยู่โดยไม่ปรารภความเพียรเพื่ออรหัตตผล. วาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีฌานที่ยังไม่ให้เกิดขึ้น แต่ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท. วาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท และได้วิโมกข์ ๘, วาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระขีณาสพผู้ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง. มจลวคฺโค จตุตฺโถ. มจลวรรคที่ ๔. (๑๐) ๕. อสุรวคฺโค (๑๐) ๕. อสุรวรรค ๑. อสุรสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอสุรสูตร ๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อสุโรติ อสุรสทิโส พีภจฺโฉ. เทโวติ เทวสทิโส คุณวเสน อภิรูโป ปาสาทิโก. ๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อสุโร คือ ผู้มีรูปน่าเกลียดเหมือนอสูร. บทว่า เทโว คือ ผู้เหมือนเทวดา คือเป็นผู้มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส โดยอำนาจแห่งคุณ. ๒. ปฐมสมาธิสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฐมสมาธิสูตร ๙๒. ทุติเย [Pg.325] อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสาติ นิยกชฺฌตฺเต อปฺปนาจิตฺตสมาธิสฺส. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาญาณสฺส. ตญฺหิ อธิปญฺญาสงฺขาตญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเตสุ จ ธมฺเมสุ วิปสฺสนาภูตํ, ตสฺมา ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา’’ติ วุจฺจตีติ. ๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งสมาธิที่สัมปยุตด้วยอัปปนาจิตในภายในของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณนั้น ชื่อว่าอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าเบญจขันธ์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา". ๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาทุติยสมาธิสูตร ๙๓. ตติเย โยโค กรณีโยติ ยุตฺตปฺปยุตฺตตา กตฺตพฺพา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยโค. อุสฺสาโหติ ตโต อธิมตฺตตรํ วีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ ปงฺกลคฺคสกฏอุทฺธรณสทิสํ มหาวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนตา. ๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โยโค กรณิโย ความว่า พึงกระทำความเพียรพยายาม บทว่า ฉันโท ความว่า กุศลฉันทะคือความพอใจเพื่อจะกระทำ บทว่า วายาโม ความว่า ความเพียร บทว่า อุสสาโห ความว่า ความเพียรที่ยิ่งยวดกว่าความพยายามนั้น บทว่า อุสโสฬฺหี ความว่า ความเพียรอย่างใหญ่หลวง ดุจโคที่ฉุดเกวียนซึ่งติดหล่ม บทว่า อัปปฏิวานี ความว่า ความไม่ถอยกลับ ๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาตติยสมาธิสูตร ๙๔. จตุตฺเถ เอวํ โข, อาวุโส, สงฺขารา ทฏฺฐพฺพาติอาทีสุ, อาวุโส, สงฺขารา นาม อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา, อนิจฺจโต สมฺมสิตพฺพา, อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา. ตถา ทุกฺขโต, อนตฺตโตติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ โข, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติอาทีสุปิ ปฐมชฺฌานวเสน, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺนิสาเทตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน เอโกทิ กาตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน สมาทหิตพฺพํ. ตถา ทุติยชฺฌานาทิวเสนาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ สมถวิปสฺสนา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา. ๙๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส สงฺขารา ทฏฺฐพฺพา ความว่า ดูก่อนอาวุโส พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงเห็นแจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง ฉันใด พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ฉันนั้น แม้ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า ดูก่อนอาวุโส พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงให้จิตแน่วแน่ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงทำความเป็นหนึ่งด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงตั้งจิตมั่นด้วยอำนาจปฐมฌาน ฉันใด พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจทุติยฌานเป็นต้น ฉันนั้น ในสูตรทั้ง ๓ เหล่านี้ พระองค์ตรัสสมถวิปัสสนาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเท่านั้น ๕. ฉวาลาตสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาฉวาลาตสูตร ๙๕. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ สุสาเน อลาตํ. มชฺเฌ คูถคตนฺติ มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตํ. เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรตีติ กูฏโคปานสิถมฺภโสปานาทีนํ อตฺถาย อนุปเนยฺยตาย คาเม น กฏฺฐตฺถํ สาเธติ, เขตฺตกุฏิปาทํ วา มญฺจปาทํ วา กาตุํ อนุปเนยฺยตาย น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ สาเธติ. ทฺวีสุ โกฏีสุ คยฺหมานํ หตฺถํ ฑหติ, มชฺเฌ คยฺหมานํ คูเถน มกฺเขติ. ตถูปมนฺติ ตํสริกฺขกํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุ ปรํ ปรํ ปุริมโต ปุริมโต อคฺคํ, สปฺปิมณฺโฑ ปน เตสุ สพฺเพสุปิ อคฺคเมว[Pg.326]. อคฺโคติอาทีสุ คุเณหิ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ ปมุโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวาลาตูปมาย น ทุสฺสีโล ปุคฺคโล กถิโต, อปฺปสฺสุโต ปน วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺโต โคณสทิโส ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ฉฏฺเฐ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. ๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฉวาลาตํ คือ ท่อนไม้ในป่าช้า บทว่า มชฺเฌ คูถคตํ คือ เปื้อนคูถในท่ามกลาง ในบทว่า เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ ความว่า ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในบ้าน เพราะไม่ควรนำไปเพื่อประโยชน์แก่ยอดเรือน ระแนง เสา บันได เป็นต้น, ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในป่า เพราะไม่ควรนำไปทำเป็นเสากระท่อมนาหรือขาเตียง เมื่อจับที่ปลายทั้งสองข้างก็ไหม้มือ เมื่อจับที่ท่ามกลางก็เปื้อนคูถ บทว่า ตถูปมํ คือ เปรียบเหมือนท่อนไม้นั้น บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งามกว่า บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า บทว่า ควา ขีรํ คือ น้ำนมจากแม่โค ในบทเป็นต้นว่า ขีรมฺหา ทธิ ความว่า ของที่เกิดทีหลังๆ ประเสริฐกว่าของที่เกิดก่อนๆ แต่มัณฑะคือเนยใสประเสริฐที่สุดในบรรดาของเหล่านั้นทั้งหมดทีเดียว ในบทเป็นต้นว่า อคฺโค พึงทราบว่า เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดโดยคุณทั้งหลาย ด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ในป่าช้า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้ทุศีล พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีการงานที่ทอดทิ้งแล้ว มีสุตะน้อย เปรียบเหมือนโค ในสูตรที่ ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๗. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาขิัปปนิสันติสูตร ๙๗. สตฺตเม ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปนิสามโน สีฆํ ชานิตุํ สมตฺโถ. สุตานญฺจ ธมฺมานนฺติ สุตปฺปคุณานํ ตนฺติธมฺมานํ. อตฺถูปปริกฺขีติ อตฺถํ อุปปริกฺขโก. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ นวโลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมภูตํ สสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. โน จ กลฺยาณวาโจติ น สุนฺทรวจโน. น กลฺยาณวากฺกรโณติ น สุนฺทรวจนโฆโส โหติ. โปริยาติอาทีหิ สทฺธึ โน-กาโร โยเชตพฺโพเยว. คุณปริปุณฺณาย อปลิพุทฺธาย อโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถาย วาจาย สมนฺนาคโต น โหตีติ อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๙๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า เป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้ได้เร็ว คือสามารถรู้ได้ฉับพลัน บทว่า สุตานญฺจ ธมฺมานํ คือ แห่งตันติธรรมทั้งหลายที่ได้ศึกษาเล่าเรียนแล้ว บทว่า อตฺถูปปริกฺขี คือ เป็นผู้พิจารณาเนื้อความ บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย คือ รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้ว บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม ๙ ประการ บทว่า โน จ กลฺยาณวาโจ คือ ไม่มีวาจาไพเราะ บทว่า น กลฺยาณวากฺกรณี คือ ไม่มีเสียงวาจาไพเราะ พึงประกอบ โน-อักษร กับบทเป็นต้นว่า โปริยา เนื้อความว่า ไม่ประกอบด้วยวาจาที่บริบูรณ์ด้วยคุณ ไม่มีโทษติดขัด ไม่มีโทษ มีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น สามารถเพื่อจะให้รู้เนื้อความได้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ๘. อตฺตหิตสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอัตตหิตสูตร ๙๘-๙๙. อฏฺฐมํ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาปิ ทสพลสฺส เทสนาญาณวิลาเสนาปิ กถิตํ, นวมํ ปญฺจเวรวเสน. ๙๘-๙๙. สูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีทศพลญาณตรัสไว้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลและด้วยอำนาจความงดงามแห่งเทศนาญาณ, สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอำนาจเวร ๕ ประการ ๑๐. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาโปตลิยสูตร ๑๐๐. ทสเม กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. ขมตีติ รุจฺจติ. ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตาติ ยา เอสา ตตฺถ ตตฺถ กาลํ ชานนา. ตํ ตํ กาลํ ญตฺวา หิ อวณฺณารหสฺส อวณฺณกถนํ วณฺณารหสฺส จ วณฺณกถนํ ปณฺฑิตานํ ปกตีติ ทสฺเสติ. ๑๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กาเลน คือ โดยกาลอันควร บทว่า ขมติ คือ ย่อมชอบใจ บทว่า ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้กาลในกาลนั้นๆ พระบาลีแสดงว่า การกล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และการกล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ครั้นรู้กาลนั้นๆ แล้ว เป็นปกติของบัณฑิตทั้งหลาย อสุรวคฺโค ปญฺจโม. อสูรวรรคที่ ๕ ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ทุติยปัณณาสก์ จบ ๓. ตติยปณฺณาสกํ ๓. ตติยปัณณาสก์ (๑๑) ๑. วลาหกวคฺโค (๑๑) ๑. วลาหกวรรค ๑-๒. วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา ๑-๒. อรรถกถาวลาหกสูตร ๒ สูตร ๑๐๑-๒. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.327] ปฐเม วลาหกาติ เมฆา. ภาสิตา โหติ โน กตฺตาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามี’’ติ เกวลํ ภาสติเยว, น กโรติ. กตฺตา โหติ โน ภาสิตาติ อกเถตฺวาว ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ กตฺตา โหติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว. ๑๐๑-๒. ในสูตรแรกแห่งตติยปัณณาสก์ บทว่า วลาหกา คือ เมฆ บทว่า ภาสิตา โหติ โน กตฺตา ความว่า ย่อมกล่าวอย่างเดียวว่า "เราจักทำสิ่งนี้ๆ" แต่ไม่ทำ บทว่า กตฺตา โหติ โน ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าว แต่เป็นผู้ทำด้วยคิดว่า "เราควรทำสิ่งนี้ๆ" พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๓. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถากุมภสูตร ๑๐๓. ตติเย กุมฺภาติ ฆฏา. ตุจฺโฉ ปิหิโตติ ริตฺตโก ปิหิตมุโข. ปูโร วิวโฏติ อุทกปุณฺโณ อปารุตมุโข. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุมฺภา คือ หม้อ บทว่า ตุจฺโฉ ปิหิโต คือ หม้อเปล่ามีปากปิด บทว่า ปูโร วิวโฏ คือ หม้อเต็มด้วยน้ำมีปากเปิด แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ ๔. อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอุทกรหทสูตร ๑๐๔. จตุตฺเถ อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโสติอาทีสุ ปุราณปณฺณรสสมฺภินฺนวณฺโณ กาฬอุทโก คมฺภีโรภาโส นาม, อจฺฉวิปฺปสนฺนมณิวณฺณอุทโก อุตฺตาโนภาโส นาม. ๑๐๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส น้ำมีสีดำ มีสีเจือด้วยน้ำใบไม้เก่า ชื่อว่า คัมภีโรภาสะ (มีลักษณะลึก) น้ำมีสีเหมือนแก้วมณีใสสะอาด ชื่อว่า อุตตาโนภาสะ (มีลักษณะตื้น) ๕-๖. อมฺพสุตฺตวณฺณนา ๕-๖. อรรถกถาอัมพสูตร ๑๐๕-๖. ปญฺจเม อามํ ปกฺกวณฺณีติ อามกํ หุตฺวา โอโลเกนฺตานํ ปกฺกสทิสํ ขายติ. เอวํ สพฺพปทานิ ทฏฺฐพฺพานิ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว. ๑๐๕-๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อามํ ปกฺกวณฺณี ความว่า เป็นของดิบ แต่ปรากฏแก่ผู้มองดูเหมือนของสุก พึงเห็นบททั้งหมดอย่างนี้ สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๗. มูสิกสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถามูสิกสูตร ๑๐๗. สตฺตเม โย อาวาฏํ ขณติ, น จ ตตฺถ วสติ, โส คาธํ กตฺตา โน วสิตาติ วุจฺจติ. ขนฺตาติปิ ปาโฐ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. ๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ หนูใดขุดรู แต่ไม่อยู่ในที่นั้น หนูนั่นเรียกว่า เป็นผู้ทำรู แต่ไม่เป็นผู้อยู่ มีบทว่า ขนฺตา ก็มี พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้ ๘. พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาพลีพัททสูตร ๑๐๘. อฏฺฐเม [Pg.328] โย อตฺตโน โคคณํ มทฺทติ, น ปรโคคณํ, อยํ สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑติ เอวํ สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อุพฺเพเชตา โหตีติ ฆฏฺเฏตฺวา วิชฺฌิตฺวา อุพฺเพคปตฺตํ กโรติ. ๑๐๘. ในสูตรที่ ๘ โคอุสภะใดข่มฝูงโคของตน แต่ไม่ข่มฝูงโคของผู้อื่น โคนี้ชื่อว่า ดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงของผู้อื่น พึงทราบทุกบทอย่างนี้ บทว่า อุพฺเพเชตา โหติ ความว่า กระทบแล้ว แทงแล้ว ทำให้ถึงความตกใจ ๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถารุกขสูตร ๑๐๙. นวเม เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโรติ นิสฺสาโร เผคฺคุรุกฺโข เผคฺคุรุกฺเขเหว ปริวุโต. สารปริวาโรติ ขทิราทีหิ สารรุกฺเขเหว ปริวุโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร ความว่า ต้นไม้ไม่มีแก่น ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้ไม่มีแก่นเท่านั้น บทว่า สารปริวาโร ความว่า ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้มีแก่นมีต้นสีเสียดเป็นต้นเท่านั้น นัยนี้ในที่ทั้งปวง ๑๐. อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอสรพิษสูตร ๑๑๐. ทสเม อาคตวิโส น โฆรวิโสติ ยสฺส วิสํ อาคจฺฉติ, โฆรํ ปน น โหติ, จิรกาลํ น ปีเฬติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ. ๑๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาคตวิโส น โฆรวิโส ความว่า งูตัวใดมีพิษแล่นไป แต่ไม่ร้ายกาจ ไม่เบียดเบียนตลอดกาลนาน แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน วลาหกวคฺโค ปฐโม. วลาหกวรรคที่ ๑ (๑๒) ๒. เกสิวคฺโค (๑๒) ๒. เกสิวรรค ๑. เกสิสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาเกสิสูตร ๑๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เกสีติ ตสฺส นามํ. อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. สณฺเหนปิ วิเนตีติอาทีสุ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สกฺการํ กตฺวา สุโภชนํ โภเชตฺวา มธุรปานํ ปาเยตฺวา มุทุวจเนน สมุทาจริตฺวา ทเมนฺโต สณฺเหน ทเมติ นาม, ชาณุพนฺธนมุขพนฺธนาทีหิ เจว ปโตทวิชฺฌนกสาภิฆาตผรุสวจเนหิ จ ทเมนฺโต ผรุเสน ทเมติ นาม, กาเลน กาลํ ตทุภยํ กโรนฺโต สณฺหผรุเสน ทเมติ นาม. ๑๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า เกสิ เป็นชื่อของนายสารถีนั้น ชื่อว่าอัสสทัมมสารถี เพราะฝึกม้าที่ควรฝึก ในบทเป็นต้นว่า สณฺเหนปิ วิเนมิ ความว่า นายสารถีผู้ฝึกม้า ทำสักการะอันสมควรแก่ม้านั้น ให้กินอาหารดี ให้ดื่มน้ำหวาน กล่าวถ้อยคำอ่อนหวาน ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีละมุนละม่อม, นายสารถีผู้ฝึกม้าด้วยการผูกที่เข่า การผูกที่ปากเป็นต้น และด้วยการแทงด้วยปฏัก การตีด้วยแส้ และด้วยคำหยาบคาย ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่รุนแรง, นายสารถีผู้กระทำวิธีการทั้งสองนั้นเป็นครั้งคราว ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่ละมุนละม่อมและรุนแรง ๒. ชวสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาชวสูตร ๑๑๒. ทุติเย [Pg.329] อชฺชเวนาติ อุชุกภาเวน. ชเวนาติ ปทเวเคน. ขนฺติยาติ อธิวาสนกฺขนฺติยา. โสรจฺเจนาติ สุจิภาวสีเลน. ปุคฺคลคุณงฺเคสุ ชเวนาติ ญาณชเวน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ๑๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺชเวน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งเท้า บทว่า ขนฺติยา ได้แก่ ด้วยอธิวาสนขันติ บทว่า โสรจฺเจน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้มีศีลสะอาด ในองค์แห่งคุณของบุคคล บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งญาณ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๓. ปโตทสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปฏักสูตร ๑๑๓. ตติเย ปโตทจฺฉายนฺติ วิชฺฌนตฺถํ อุกฺขิตฺตสฺส ปโตทสฺส ฉายํ. สํวิชฺชตีติ ‘‘ชโว เม คเหตพฺโพ’’ติ สลฺลกฺขณวเสน สํวิชฺชติ. สํเวคํ อาปชฺชตีติ สํเวคํ ปฏิปชฺชติ โลมเวธวิทฺโธติ โลมกูเป ปโตทเวเธน วิทฺธมตฺโต. จมฺมเวธวิทฺโธติ ฉวิจมฺมํ ฉินฺทนฺเตน ปโตทเวเธน วิทฺโธ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธติ อฏฺฐึ ภินฺทนฺเตน เวเธน วิทฺโธ. กาเยนาติ นามกาเยน. ปรมสจฺจนฺติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโรตีติ ปสฺสติ. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. ๑๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปโตทจฺฉายํ ได้แก่ เงาแห่งปฏักที่นายสารถียกขึ้นเพื่อจะแทง บทว่า สํวิชฺชติ คือ ย่อมสะดุ้งด้วยการกำหนดหมายว่า "เราพึงทำความเร็ว" บทว่า สํเวคํ อาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความสังเวช บทว่า โลมเวธวิทฺโธ คือ เพียงถูกแทงด้วยปฏักที่ขุมขน บทว่า จมฺมเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยปฏักที่ตัดหนังชั้นนอก บทว่า อฏฺฐิเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยการแทงที่ทำลายกระดูก บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า ปรมสจฺจํ ได้แก่ พระนิพพาน บทว่า สจฺฉิกโรติ คือ ย่อมเห็น บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา ๔. นาคสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถานาคสูตร ๑๑๔. จตุตฺเถ อฏฺฐึ กตฺวาติ อฏฺฐิโก หุตฺวา. ติณวนินฺนาทสทฺทานนฺติ เอตฺถ ติณโวติ ฑิณฺฑิโม, นินฺนาทสทฺโทติ สพฺเพสมฺปิ เอกโตมิสฺสิโต มหาสทฺโท. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, มกสา มกสาว. ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหตีติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ ปูเรตฺวา สีฆเมว คนฺตา โหติ. ๑๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา คือ เป็นผู้ต้องการ ในบทว่า ติณวนินฺนาทสทฺทานํ นี้ บทว่า ติณโว ได้แก่ บัณเฑาะว์, บทว่า นินฺนาทสทฺโท ได้แก่ เสียงดังที่ผสมกันเป็นหนึ่งเดียวของเครื่องดนตรีทั้งหมด ในบทมีคำว่า ฑํสา เป็นต้น บทว่า ฑํสา ได้แก่ เหลือบตาเหลือง, บทว่า มกสา ก็คือยุงนั่นเอง บทว่า ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ไปได้เร็วพลัน คือยังศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะให้บริบูรณ์แล้วไปได้โดยเร็วพลัน ๕. ฐานสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาฐานสูตร ๑๑๕. ปญฺจเม ฐานานีติ การณานิ. อนตฺถาย สํวตฺตตีติ อหิตาย อวฑฺฒิยา สํวตฺตติ. เอตฺถ จ ปฐมํ โอปาตกฺขณนมจฺฉพนฺธนสนฺธิจฺเฉทนาทิเภทํ สทุกฺขํ สวิฆาตํ ปาปกมฺมํ เวทิตพฺพํ, ทุติยํ สมชีวิกานํ คิหีนํ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกาทิกมฺมํ สุธาโกฏฺฏน-เคหจฺฉาทนอสุจิฏฺฐานสมฺมชฺชนาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, ตติยํ สุราปานคนฺธวิเลปนมาลาปิฬนฺธนาทิกมฺมญฺเจว อสฺสาทวเสน ปวตฺตํ ปาณาติปาตาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, จตุตฺถํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย คมนกาเล สุทฺธวตฺถจฺฉาทน-มาลาคนฺธาทีนํ อาทาย คมนํ [Pg.330] เจติยวนฺทนํ โพธิวนฺทนํ มธุรธมฺมกถาสวนํ ปญฺจสีลสมาทานนฺติ เอวมาทีสุ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ กุสลกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ปุริสถาเมติ ปุริสสฺส ญาณถามสฺมึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ๑๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฐานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความไม่เจริญ และในบทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ นี้ พึงทราบว่า เหตุที่ ๑ ได้แก่ บาปกรรมที่มีความทุกข์ มีความลำบาก ซึ่งจำแนกเป็นต้นว่า การขุดบ่อดักสัตว์ การดักปลา การตัดช่องย่องเบา, เหตุที่ ๒ พึงทราบว่า ได้แก่ การงานของคฤหัสถ์ผู้มีอาชีพเสมอกัน เช่น การทิ้งดอกไม้ และการงาน เช่น การตำปูน การมุงบ้าน การกวาดที่สกปรก, เหตุที่ ๓ พึงทราบว่า ได้แก่ การงาน เช่น การดื่มสุรา การลูบไล้ของหอม การทัดทรงดอกไม้ และบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความยินดี, เหตุที่ ๔ พึงทราบว่า ได้แก่ กุศลกรรมที่สัมปยุตด้วยโสมนัสในเรื่องต่างๆ เป็นต้นว่า ในเวลาไปเพื่อฟังธรรม การนุ่งห่มผ้าสะอาด ถือดอกไม้ของหอมเป็นต้นไป การไหว้เจดีย์ การไหว้ต้นโพธิ์ การฟังธรรมกถาที่ไพเราะ การสมาทานศีล ๕ บทว่า ปุริสถาเม ได้แก่ กำลังคือญาณของบุรุษ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ๖. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตร ๑๑๖. ฉฏฺเฐ ยโต โขติ ยทา โข. สมฺปรายิกสฺสาติ เทสนามตฺตเมตํ, ขีณาสโว ปน เนว สมฺปรายิกสฺส, น ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส มรณสฺส ภายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ภาวิตาติ วจนโต โสตาปนฺนํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ อริยา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ. ๑๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยโต โข คือ ยทา โข บทว่า สมฺปรายิกสฺส นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พระขีณาสพย่อมไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในภพหน้า และไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในปัจจุบัน ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพระขีณาสพนั้นแหละ แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะมีคำกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิ อันบุคคลเจริญแล้ว' ท่านจึงประสงค์เอาพระอริยบุคคลทั้งหมด มีพระโสดาบันเป็นต้น" ๗. อารกฺขสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาอารักขสูตร ๑๑๗. สตฺตเม อตฺตรูเปนาติ อตฺตโน อนุรูเปน อนุจฺฉวิเกน, หิตกาเมนาติ อตฺโถ. รชนีเยสูติ ราคสฺส ปจฺจยภูเตสุ. ธมฺเมสูติ สภาเวสุ, อิฏฺฐารมฺมเณสูติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. น รชฺชตีติ ทิฏฺฐิวเสน น รชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉตีติ สมณานํ ปรวาทีนํ วจนเหตุปิ อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปหาย เตสํ ทิฏฺฐิวเสน น คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ ขีณาสโวว อธิปฺเปโต. ๑๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตรูเปน ได้แก่ ที่สมควรแก่ตน ที่เหมาะสม อธิบายว่า ผู้หวังประโยชน์ บทว่า รชนิเยสุ ได้แก่ ในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งราคะ บทว่า ธมฺเมสุ ได้แก่ ในสภาวธรรมทั้งหลาย อธิบายว่า ในอิฏฐารมณ์ พึงทราบวิธีในทุกแห่งอย่างนี้ บทว่า น รชฺชติ คือ ไม่กำหนัดด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉติ ความว่า ไม่ละทิฏฐิของตนแล้วถือเอาตามอำนาจทิฏฐิของสมณะที่เป็นปรวาทีเหล่านั้น แม้เพราะเหตุแห่งคำพูดของพวกเขา แม้ในสูตรนี้ ท่านก็ประสงค์เอาพระขีณาสพเท่านั้น ๘-๑๐. สํเวชนียาทิสุตฺตตฺตยวณฺณนา อรรถกถาสังเวชนียาทิสุตตัตตยะ (สูตร ๓ สูตร มีสังเวชนียสูตรเป็นต้น) ๑๑๘-๑๒๐. อฏฺฐเม ทสฺสนียานีติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกานิ. สํเวชนียานีติ สํเวคชนกานิ. นวเม ชาติภยนฺติ ชาตึ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทสเม อคฺคิภยนฺติ อคฺคึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทสฺสนียานิ ได้แก่ สถานที่ควรแก่การดูการเห็น บทว่า สํเวชนียานิ ได้แก่ สถานที่ก่อให้เกิดความสังเวช ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาติภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อคฺคิภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยไฟ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน เกสิวคฺโค ทุติโย. เกสิวรรคที่ ๒ (๑๓) ๓. ภยวคฺโค (๑๓) ๓. ภยวรรค ๑. อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอัตตานุวาทสูตร ๑๒๑. ตติยสฺส [Pg.331] ปฐเม อตฺตานุวาทภยนฺติ อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตฺตานุวาทภยนฺติอาทีสุ อตฺตานุวาทภยํ ตาว ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ปรานุวาทภยํ ปน ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สมุฏฺฐาติ, ตทสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ทุคฺคติภยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า Attānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ติเตียนตนเอง คำว่า Parānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นจากการติเตียนของผู้อื่น คำว่า Daṇḍabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยการลงอาญา ๓๒ ประการ คำว่า Duggatibhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นโดยมีทุคติ ๔ เป็นเหตุ ในคำว่า Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ เป็นต้นนั้น ประการแรก เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนตนเอง หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ส่วนเมื่อพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนของผู้อื่น โอตตัปปะย่อมเกิดขึ้นภายนอก เมื่อนั้น โอตตัปปะนั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล เมื่อพิจารณาเห็นภัยในทุคติ หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ๒. อูมิภยสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอูมิภัยสูตร ๑๒๒. ทุติเย อุทโกโรหนฺตสฺสาติ อุทกํ โอตรนฺตสฺส. ปาฏิกงฺขิตพฺพานีติ อิจฺฉิตพฺพานิ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ. มุขาวรณํ มญฺเญ กโรนฺตีติ มุขปิทหนํ วิย กโรนฺติ. โอทริกตฺตสฺสาติ มโหทรตาย มหคฺฆสภาวสฺส. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ กายทฺวาเร ติวิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิเตน กาเยน. วจีทฺวาเร จตุพฺพิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิตาย วาจาย. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า Udakorohantassa หมายถึง แก่ผู้ลงสู่แม่น้ำ คำว่า Pāṭikaṅkhitabbāni หมายถึง พึงปรารถนา คำว่า Susukābhayaṃ หมายถึง ภัยจากปลาร้าย คำว่า Mukhāvaraṇaṃ maññe karonti ความว่า กระทำประดุจการปิดปาก คำว่า Odarikattassa หมายถึง เพราะความเป็นผู้มีท้องใหญ่ คือเป็นผู้เห็นแก่กิน ในคำว่า Arakkhiteneva kāyena เป็นต้น หมายถึง ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๓ ประการในกายทวาร ด้วยวาจาที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๔ ประการในวจีทวาร ๓. ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาปฐมนานากรณสูตร ๑๒๓. ตติเย ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ สุขสฺสาเทน อสฺสาเทติ. นิกาเมตีติ ปตฺเถติ. วิตฺตึ อาปชฺชตีติ ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตทธิมุตฺโตติ [Pg.332] ตสฺมึ อธิมุตฺโต, ตํ วา อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน ฌาเนน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ คจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. กปฺโป อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ปฐมชฺฌานํ อตฺถิ หีนํ, อตฺถิ มชฺฌิมํ, อตฺถิ ปณีตํ. ตตฺถ หีเนน อุปฺปนฺนานํ กปฺปสฺส ตติโย โกฏฺฐาโส อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน อุปฑฺฒกปฺโป, ปณีเตน กปฺโป. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติ นิรยคมนียสฺส กมฺมสฺส อปฺปหีนตฺตา อปราปรํ คจฺฉติ, น อนนฺตรเมว. ตสฺมึเยว ภเว ปรินิพฺพายตีติ ตสฺมึเยว รูปภเว ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, น เหฏฺฐา โอตรติ. ยทิทํ คติยา อุปปตฺติยา สตีติ ยํ อิทํ คติยา จ อุปปตฺติยา จ สติ เสขสฺส อริยสาวกสฺส ปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐา อโนตริตฺวา ตสฺมึเยว รูปภเว อุปริ ทุติยตติยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน นิรยาทิคมนํ, อิทํ นานากรณนฺติ อตฺโถ. ๑๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า tadassādeti ความว่า ย่อมยินดีในฌานนั้นด้วยความยินดีในสุข. บทว่า Nikāmetīti ความว่า ย่อมปรารถนา. บทว่า Vittiṃ āpajjatīti ความว่า ย่อมถึงความปลื้มใจ. บทว่า Tadadhimuttoti ความว่า เป็นผู้หน่วงนึกในฌานนั้น หรือน้อมใจไปในฌานนั้น. บทว่า Tabbahulavihārīti ความว่า เป็นผู้ยับยั้งอยู่ด้วยฌานนั้นเป็นอันมาก. บทว่า Sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ย่อมถึงความเป็นสหาย คือย่อมบังเกิดในที่นั้น นี้เป็นอรรถในคำนี้. บทว่า Kappo āyuppamāṇaṃ ในคำนี้ ปฐมฌานมีอย่างเลว มีอย่างกลาง มีอย่างประณีต. ในบรรดาปฐมฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างเลว มีอายุประมาณ 1 ใน 3 ส่วนของกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง มีอายุประมาณครึ่งกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 1 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Nirayampi gacchatīti ความว่า ย่อมไปสู่นรกเพราะยังละกรรมที่ทำให้ไปสู่นรกไม่ได้ โดยย่อมไปในภพต่อ ๆ ไป ไม่ใช่ว่าจะต้องไปในลำดับถัดไปทันที. บทว่า Tasmiṃyeva bhave parinibbāyatīti ความว่า ย่อมปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง ไม่ลงมาสู่เบื้องล่าง. บทว่า Yadidaṃ gatiyā upapattiyā satīti ความว่า เมื่อมีคติและการอุบัติ ความแตกต่างกันนี้คือ การที่พระอริยสาวกผู้เป็นเสขะไม่ลงมาสู่เบื้องล่างด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ แต่ปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง หรือในพรหมโลกชั้นอื่นที่สูงขึ้นไป เช่น ชั้นที่ 2 หรือที่ 3 เป็นต้น ส่วนปุถุชนย่อมมีการไปสู่นรกเป็นต้น นี้คือความแตกต่างกัน. ทฺเว กปฺปาติ เอตฺถาปิ ทุติยชฺฌานํ วุตฺตนเยเนว ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ปณีตภาวเนน นิพฺพตฺตานํ อฏฺฐกปฺปา อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน จตฺตาโร, หีเนน ทฺเว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตฺตาโร กปฺปาติ เอตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘กปฺโป, ทฺเว กปฺปา’’ติ, ตมฺปิ อาหริตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กปฺโปติ จ คุณสฺสปิ นามํ, ตสฺมา กปฺโป ทฺเว กปฺปา จตฺตาโร กปฺปาติ อยเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย ปฐมํ วุตฺโต กปฺโป, โส ทฺเว วาเร คเณตฺวา เอเกน คุเณน ทฺเว กปฺปา โหนฺติ, ทุติเยน จตฺตาโร, ปุน เต จตฺตาโร กปฺปาติ อิเมหิ จตูหิ คุเณหิ คุณิตา เอเกน คุเณน อฏฺฐ โหนฺติ, ทุติเยน โสฬส, ตติเยน ทฺวตฺตึส, จตุตฺเถน จตุสฏฺฐีติ. เอวมิธ ปณีตชฺฌานวเสน จตุสฏฺฐิ กปฺปา คหิตาติ เวทิตพฺพา. ปญฺจ กปฺปสตานีติ อิทํ ปณีตสฺเสว อุปปตฺติชฺฌานสฺส วเสน วุตฺตํ. เวหปฺผเลสุ วา ปฐมชฺฌานภูมิอาทีสุ วิย ติณฺณํ พฺรหฺมโลกานํ อภาวโต เอตฺตกเมว อายุปฺปมาณํ. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. บทว่า Dve kappā แม้ในคำนี้ ทุติยฌานก็มี 3 ระดับตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในบรรดาทุติยฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยทุติยฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 8 กัป, อย่างกลาง 4 กัป, อย่างเลว 2 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Cattāro kappā ในคำนี้ พึงทราบอรรถโดยนำคำที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า 'กัปหนึ่ง, สองกัป' มาประกอบด้วย. อนึ่ง คำว่า กัป เป็นชื่อของตัวคูณด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในคำนี้ว่า กัปหนึ่ง, สองกัป, สี่กัป. อธิบายว่า กัปที่กล่าวไว้ในตอนแรกนั้น เมื่อนับ 2 ครั้ง ด้วยการคูณ 1 ครั้ง ก็เป็น 2 กัป, คูณครั้งที่ 2 ก็เป็น 4 กัป, และกัปทั้ง 4 นั้น เมื่อคูณด้วยตัวคูณ 4 เหล่านี้ คือ คูณครั้งที่ 1 เป็น 8 กัป, ครั้งที่ 2 เป็น 16 กัป, ครั้งที่ 3 เป็น 32 กัป, ครั้งที่ 4 เป็น 64 กัป. ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้พึงทราบว่า ทรงถือเอา 64 กัป ด้วยอำนาจแห่งฌานอย่างประณีต. บทว่า Pañca kappasatānīti นี้ ตรัสด้วยอำนาจแห่งอุปปัตติฌานอย่างประณีตเท่านั้น. หรือว่า ในชั้นเวหัปผลา เพราะไม่มีพรหมโลก 3 ชั้นเหมือนอย่างในชั้นปฐมฌานภูมิเป็นต้น อายุประมาณจึงมีเพียงเท่านี้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้. ๔. ทุติยนานากรณสุตฺตวณฺณนา ๔. การพรรณนาทุติยน่านากรณสูตร ๑๒๔. จตุตฺเถ [Pg.333] รูปเมว รูปคตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโต ปทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลโต, สทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, สมฺปีฬนฏฺเฐน อาพาธโต, อวิเธยฺยฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตลกฺขณํ, เสเสหิ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สมนุปสฺสตีติ ญาเณน ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺโต ตโย มคฺเค ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกโรติ. สุทฺธาวาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ ตตฺถ ฐิโต จตุตฺถชฺฌานํ ภาเวตฺวา อุปปชฺชติ. ๑๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า rūpameva rūpagataṃ หมายถึงรูปนั่นเอง. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า Aniccatoti เป็นต้น ชื่อว่า 'โดยความเป็นของไม่เที่ยง' เพราะอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มี, ชื่อว่า 'โดยความเป็นโรค' เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่เสียดแทง, ชื่อว่า 'โดยความเป็นหัวฝี' เพราะอรรถว่าเน่าใน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นลูกศร' เพราะอรรถว่าเสียบเข้าไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของลำบาก' เพราะอรรถว่าประกอบด้วยทุกข์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอาพาธ' เพราะอรรถว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของผู้อื่น' เพราะอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ, ชื่อว่า 'โดยความผุพัง' เพราะอรรถว่าแตกสลายไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของว่างเปล่า' เพราะอรรถว่าไม่ใช่สัตว์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอนัตตา' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา. ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วย 2 บทคือ 'aniccatoti palokato' ทรงกล่าวถึงอนิจจลักษณะ, ด้วย 2 บทคือ 'suññato anattato' ทรงกล่าวถึงอนัตตลักษณะ, ด้วยบทที่เหลือ ทรงกล่าวถึงทุกขลักษณะ. บทว่า Samanupassatīti ความว่า ย่อมเห็นด้วยญาณ. บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ 5 โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค 3 ผล 3. บทว่า Suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ตั้งอยู่ในภพนั้น เจริญจตุตถฌานแล้วจึงบังเกิด. ๕-๖. เมตฺตาสุตฺตทฺวยวณฺณนา ๕-๖. การพรรณนาเมตตสูตรทั้งสอง ๑๒๕-๑๒๖. ปญฺจเม ปฐมชฺฌานวเสน เมตฺตา, ทุติยาทิวเสน กรุณาทโย ทสฺสิตา. ฉฏฺฐํ จตุตฺเถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ๑๒๕-๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ ทรงแสดงเมตตาด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน ทรงแสดงกรุณาเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งทุติยฌานเป็นต้น. สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ ๔ นั่นเทียว. ๗. ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาปฐมตถาคตอัจฉริยสูตร ๑๒๗. สตฺตเม ปาตุภาวาติ ปาตุภาเวน. กุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ กุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ วุฑฺฒิปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริโก โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ โหติ. อฆาติ [Pg.334] นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิสาย สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกานนฺติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํมหานุภาวา. อาภา นานุโภนฺตีติ ปภา นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมิตฺวา โลกนฺตรนิรยา. ตสฺมา เตสํ ตตฺถ อาภา นปฺปโหนฺติ. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาตุภาวา ความว่า เพราะการปรากฏ. ในบทว่า กุจฺฉึ โอกฺกมติ นี้ มีความว่า เสด็จลงสู่พระครรภ์แล้ว. ความจริง เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเสด็จลงสู่พระครรภ์แล้วจึงเป็นเช่นนี้, ไม่ใช่ขณะกำลังเสด็จลง. บทว่า อปฺปมาโณ ความว่า มีประมาณคือความเจริญ หมายความว่า ไพบูลย์. บทว่า อุฬาโร เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เทวานํ เทวานุภาวํ นี้ มีความว่า อานุภาพของทวยเทพเป็นดังนี้คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงนุ่งห่มแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงแสงสว่างนั้นไป. บทว่า โลกนฺตริกา ความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกกันตริกนรก ๑ แห่ง เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งจักรเกวียน ๓ อัน หรือภาชนะ ๓ ใบ ที่วางกระทบกันและกัน. ก็โลกกันตริกนรกนั้น โดยประมาณ มีประมาณ ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า อฆา ความว่า เปิดอยู่เป็นนิตย์. บทว่า อสํวุตา ความว่า แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า อนฺธการา ความว่า เป็นความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ประกอบด้วยความมืดมิดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในโลกกันตริกนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า เอวํมหิทฺธิกานํ ความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีป ๓ ทวีปโดยพร้อมเพรียงกันทีเดียว, มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. (พระจันทร์และพระอาทิตย์) กำจัดความมืดแล้วแสดงแสงสว่างไปได้ ๙ แสนโยชน์ ๙ แสนโยชน์ในแต่ละทิศ, มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า อาภา นานุโภนฺติ ความว่า รัศมีทั้งหลายย่อมไม่สามารถ (ที่จะส่องสว่างได้). ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางแห่งภูเขาจักรวาล และโลกกันตริกนรกทั้งหลายมีอยู่โดยก้าวล่วงภูเขาจักรวาลไป. เพราะเหตุนั้น รัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ในโลกกันตริกนรกนั้นได้. เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ, อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ. อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ โภ ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนตฺถาย อิธูปปนฺนาติ ตํทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตเมว วิชฺชุโอภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ. บทว่า เยปิ ตตฺถ สตฺตา ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกกันตริกมหานรกนั้น. (ถามว่า) ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? (ตอบว่า) สัตว์เหล่านั้นทำความผิดอันหนักและทารุณต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม และทำกรรมอันหยาบช้ามีการฆ่าสัตว์เป็นต้นในทุกๆ วัน แล้วจึงบังเกิด (ในนรกนั้น) เปรียบเหมือนอภัยโจรและนาคโจรเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต, มีเล็บยาวเหมือนเล็บของค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาลเหมือนค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้. เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นเลื้อยคลานไป ตกไปอยู่ในระยะมือของกันและกัน, ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงขวนขวายในกันและกัน พลิกตัวตกลงไปในน้ำรองโลก. แม้เมื่อลมพัดต้อง ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะพลับ. พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัดเหมือนก้อนแป้ง. บทว่า อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตา ความว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ, เหมือนอย่างที่พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่หลวง, ได้ยินว่า สัตว์เหล่าอื่นก็บังเกิดในที่นี้เพื่อเสวยทุกข์นี้เหมือนกัน" ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นย่อมเห็นดังนี้. ก็แสงสว่างนี้ย่อมไม่ตั้งอยู่แม้ชั่วเวลาดื่มข้าวต้มครั้งหนึ่ง. แสงสว่างนั้นมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่คนหลับแล้วตื่นขึ้นมาระลึกถึงอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แสงสว่างนั้นเปล่งออกมาชั่วลัดนิ้วมือเดียวเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วก็หายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดกันว่า 'นี่อะไรกัน' นั่นเทียว". ๘. ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาทุติยตถาคตอัจฉริยสูตร ๑๒๘. อฏฺฐเม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตพฺพฏฺเฐน อาลโยติ ปญฺจ กามคุณา, สกลเมว วา วฏฺฏํ. อารมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม, อาลโย อาราโม เอติสฺสาติ อาลยารามา. อาลเย รตาติ อาลยรตา[Pg.335]. อาลเย สมฺมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. อนาลเย ธมฺเมติ อาลยปฏิปกฺเข วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต อริยธมฺเม. สุสฺสูสตีติ โสตุกาโม โหติ. โสตํ โอทหตีติ โสตํ ฐเปติ. อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตีติ อาชานนตฺถาย จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ. มาโนติ มญฺญนา, มญฺญิตพฺพฏฺเฐน วา สกลํ วฏฺฏเมว. มานวินเย ธมฺเมติ มานวินยธมฺเม. อุปสมปฏิปกฺโข อนุปสโม, อนุปสนฺตฏฺเฐน วา วฏฺฏเมว อนุปสโม นาม. โอปสมิเกติ อุปสมกเร วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต. อวิชฺชาย คตา สมนฺนาคตาติ อวิชฺชาคตา. อวิชฺชณฺฑโกเสน ปริโยนทฺธตฺตา อณฺฑํ วิย ภูตาติ อณฺฑภูตา. สมนฺตโต โอนทฺธาติ ปริโยนทฺธา. อวิชฺชาวินเยติ อวิชฺชาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํนิสฺสิเต ธมฺเม เทสิยมาเนติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วฏฺฏํ, จตูสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ. ๑๒๘. ในสูตรที่ ๘ กามคุณ ๕ ชื่อว่า อาลัย เพราะเป็นที่อันตัณหาและทิฏฐิพึงข้องอยู่, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่าอาลัย). สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอารมณ์นั้น เหตุนั้น อารมณ์นั้นชื่อว่า อาราม, สัตว์นี้มีอาลัยเป็นที่มายินดี เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยารามา. ยินดีแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยรตา. บันเทิงแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. บทว่า อนาลเย ธมฺเม ความว่า ในอริยธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาลัย เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า สุสฺสูสติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ใคร่เพื่อจะฟัง. บทว่า โสตํ โอทหติ ความว่า ย่อมตั้งโสตะไว้. บทว่า อญฺญาย จิตฺตํ อุปฏฺฐเปติ ความว่า ย่อมน้อมจิตเข้าไปเพื่อจะรู้. บทว่า มาโน ความว่า ความสำคัญมั่นหมาย, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่ามานะ) เพราะเป็นสภาวะที่พึงสำคัญมั่นหมาย. บทว่า มานวินเย ธมฺเม ความว่า ในธรรมเป็นเครื่องกำจัดมานะ. ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบ ชื่อว่า อนุปสโม, หรือวัฏฏะนั่นเทียวชื่อว่า อนุปสโม เพราะเป็นสภาวะที่ไม่สงบ. บทว่า โอปสมิเก ความว่า ในธรรมที่กระทำความสงบ เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า อวิชฺชาคตา ความว่า ไปแล้วคือประกอบแล้วด้วยอวิชชา. บทว่า อณฺฑภูตา ความว่า เป็นเหมือนฟองไข่ เพราะถูกเปลือกไข่คืออวิชชารึงรัดไว้. บทว่า ปริโยนทฺธา ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ. ในบทว่า อวิชฺชาวินเย นี้ อรหัตตผลเรียกว่า อวิชชาวินัย, มีความว่า เมื่อทรงแสดงธรรมที่อาศัยอรหัตตผลนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน, ตรัสวิวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน. ๙. อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาอานันทอัจฉริยสูตร ๑๒๙. นวเม ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนายาติ เย ภควนฺตํ ปสฺสิตุกามา เถรํ อุปสงฺกมนฺติ, เย วา ‘‘อายสฺมา กิรานนฺโท สมนฺตปาสาทิโก อภิรูโป ทสฺสนีโย พหุสฺสุโต สงฺฆโสภโน’’ติ เถรสฺส คุเณ สุตฺวา อาคจฺฉนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อตฺตมนาติ ‘‘สวเนน โน ทสฺสนํ สเมตี’’ติ สกมนา ตุฏฺฐจิตฺตา. ธมฺมนฺติ ‘‘กจฺจิ, อาวุโส, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โยนิโสมนสิการกมฺมํ กโรถ, อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ ปูเรถา’’ติ เอวรูปํ ปฏิสนฺถารธมฺมํ. ตตฺถ ภิกฺขุนีสุ ‘‘กจฺจิ, ภคินิโย, อฏฺฐ ครุธมฺเม สมาทาย วตฺตถา’’ติ อิทมฺปิ นานากรณํ โหติ. อุปาสเกสุ ‘‘สฺวาคตํ, อุปาสก, น เต กิญฺจิ สีสํ วา องฺคํ วา รุชฺชติ, อโรคา เต ปุตฺตภาตโร’’ติ น เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ, เอวํ ปน กโรติ – ‘‘กถํ, อุปาสกา, ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขถ, มาสสฺส อฏฺฐ อุโปสเถ กโรถ, มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานวตฺตํ ปูเรถ, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ ปฏิชคฺคถา’’ติ. อุปาสิกาสุปิ เอเสว นโย. ๑๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย` ความว่า ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาค เข้าไปหาพระเถระ หรือภิกษุเหล่าใดฟังคุณของพระเถระว่า "ได้ยินว่า ท่านพระอานนท์น่าเลื่อมใสโดยรอบ รูปงาม น่าดู เป็นพหูสูต เป็นผู้ยังสงฆ์ให้งาม" แล้วมา ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้นว่า "บริษัทภิกษุเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบ" นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง บทว่า `อตฺตมนา` คือ มีใจเป็นของตน มีจิตยินดีว่า "การเห็นของเราสมกับการได้ฟัง" บทว่า `ธมฺมํ` คือ ธรรมคือปฏิสันถารมีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้มีอายุ ท่านสบายดีหรือ ยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ท่านทำกรรมคือการมนสิการโดยแยบคายอยู่หรือ ท่านทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตรให้บริบูรณ์อยู่หรือ" ในภิกษุณีเหล่านั้น การกระทำความต่างนี้ก็มีอยู่ว่า "น้องหญิงทั้งหลาย ท่านสมาทานประพฤติครุธรรม ๘ ประการอยู่หรือ" ในอุบาสกทั้งหลาย ท่านไม่ทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "อุบาสก ท่านมาดีแล้ว ศีรษะหรืออวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของท่านไม่เจ็บป่วยหรือ บุตรและน้องชายของท่านไม่มีโรคหรือ" แต่ท่านทำอย่างนี้ว่า "อุบาสกทั้งหลาย ท่านรักษาสรณะ ๓ และศีล ๕ อยู่หรือ ท่านทำอุโบสถ ๘ ครั้งต่อเดือนอยู่หรือ ท่านทำวัตรปฏิบัติในมารดาบิดาให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านบำรุงสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมอยู่หรือ" แม้ในอุบาสิกาทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน ๑๐. จกฺกวตฺติอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาจักกวัตติอัจฉริยสูตร ๑๓๐. ทสเม ขตฺติยปริสาติ อภิสิตฺตา อนภิสิตฺตา จ ขตฺติยา. เต หิ กิร ‘‘ราชา จกฺกวตฺตี นาม อภิรูโป ปาสาทิโก โหติ, อากาเสน [Pg.336] วิจรนฺโต รชฺชํ อนุสาสติ, ธมฺมิโก ธมฺมราชา’’ติ ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สวเนน ทสฺสนมฺหิ สเมนฺเต อตฺตมนา โหนฺติ. ภาสตีติ ‘‘กถํ, ตาตา, ราชธมฺมํ ปูเรถ, ปเวณึ รกฺขถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. พฺราหฺมเณสุ ปน ‘‘กถญฺจ, อาจริยา, มนฺเต วาเจถ, อนฺเตวาสิกา มนฺเต คณฺหนฺติ, ทกฺขิณํ วา วตฺถานิ วา สีลํ วา ลภถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. คหปตีสุ ‘‘กถํ, ตาตา, น โว ราชกุลโต ทณฺเฑน วา พนฺธเนน วา ปีฬา อตฺถิ, สมฺมา เทโว ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ, สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. สมเณสุ ‘‘กถํ, ภนฺเต, กจฺจิ ปพฺพชิตปริกฺขารา สุลภา, สมณธมฺเม นปฺปมชฺชถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรตีติ. ๑๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `ขตฺติยปริสา` คือ กษัตริย์ทั้งที่ได้รับอภิเษกแล้วและยังไม่ได้รับอภิเษก. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นฟังคำพรรณนาคุณของพระเจ้าจักรพรรดินั้นว่า "พระราชาผู้ชื่อว่าจักรพรรดิ ย่อมมีรูปงาม น่าเลื่อมใส เสด็จเที่ยวไปในอากาศ ทรงสั่งสอนราชสมบัติ เป็นธรรมิกราช" เมื่อการเห็นสมกับการได้ฟัง ก็ย่อมมีใจเป็นของตน (พอใจ). บทว่า `ภาสติ` คือ ทรงทำปฏิสันถารว่า "พ่อทั้งหลาย ท่านทำราชธรรมให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านรักษาประเพณีอยู่หรือ". ส่วนในพราหมณ์ทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย ท่านสวดมนต์อยู่หรือ อันเตวาสิกเรียนมนต์อยู่หรือ ท่านได้ทักษิณา หรือผ้า หรือศีลอยู่หรือ". ในคหบดีทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย การเบียดเบียนจากราชสกุลด้วยทัณฑกรรม หรือด้วยการจองจำ ไม่มีแก่ท่านทั้งหลายหรือ ฝนย่อมตกต้องตามฤดูกาลดีหรือ ข้าวกล้าย่อมบริบูรณ์ดีหรือ". ในสมณะทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ บริขารของบรรพชิตหาได้ง่ายอยู่หรือ ท่านไม่ประมาทในสมณธรรมอยู่หรือ". ภยวคฺโค ตติโย. ภยวรรคที่ ๓ (๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค (๑๔) ๔. ปุคคลวรรค ๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสังโยชนสูตร ๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฏิลาภิยานีติ เยหิ อนนฺตรา อุปปตฺตึ ปฏิลภติ. ภวปฏิลาภิยานีติ อุปปตฺติภวสฺส ปฏิลาภาย ปจฺจยานิ. สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิตํ. ยสฺมา ปน อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนฺตรา อุปปตฺติ นตฺถิ, ยํ ปน โส ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตํ กุสลตฺตา ‘‘อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย’’ เตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมาสฺส ‘‘อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ภวปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทาย สกทาคามิสฺส อวิเสเสน ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ` คือ สังโยชน์เหล่าใดที่บุคคลย่อมได้อุบัติในลำดับถัดไป. บทว่า `ภวปฏิลาภิยานิ` คือ เป็นปัจจัยเพื่อการได้ซึ่งอุปปัตติภพ. คำว่า `สกทาคามิสฺส` นี้ ท่านถือเอาโดยส่วนอันสูงสุดในพระอริยบุคคลผู้มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้. ก็เพราะว่า อันตราปรินิพพายีบุคคลย่อมอุบัติในระหว่างไม่มี, ส่วนฌานใดที่บุคคลนั้นเข้าในภพนั้น ฌานนั้นเพราะเป็นกุศล จึงนับได้ว่าเป็น "ปัจจัยแห่งอุปปัตติภพ" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้อุบัติ ท่านละได้แล้ว, สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้ภพ ท่านยังละไม่ได้". และในโอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านอาศัยสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ของพระสกทาคามี จึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า "โอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านยังละไม่ได้". เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. ๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฏิภาณสูตร ๑๓๒. ทุติเย ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโนติ ปญฺหํ กเถนฺโต ยุตฺตเมว กเถติ, สีฆํ ปน น กเถติ, สณิกเมว กเถตีติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ยุตฺตปฏิภาโน โน มุตฺตปฏิภาโน` ความว่า เมื่อกล่าวแก้ปัญหา ย่อมกล่าวแต่สิ่งที่สมควรเท่านั้น แต่ไม่กล่าวเร็ว กล่าวช้าๆ เท่านั้น. พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้. ๓. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอุคฆฏิตัญญูสูตร ๑๓๓. ตติเย [Pg.337] จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ อิมินา สุตฺเตน วิเสโส เวทิตพฺโพ – ๑๓๓. ในสูตรที่ ๓ พึงทราบความแตกต่างของบุคคลทั้ง ๔ ด้วยสูตรนี้ ดังนี้ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม, ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑). "บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมพร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง, บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมเมื่อท่านจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร, บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลผู้เป็นเนยยะเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ จากการสอบถาม จากการมนสิการโดยแยบคาย จากการเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร, บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ. บุคคลผู้เป็นปทปรมะเป็นไฉน? บุคคลใด แม้ฟังมาก แม้กล่าวมาก แม้ทรงจำไว้มาก แม้สาธยายมาก ก็ไม่บรรลุธรรมในชาตินั้น, บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑). ๔. อุฏฺฐานผลสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอุฏฐานผลสูตร ๑๓๔. จตุตฺเถ อุฏฺฐานวีริเยเนว ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตํ ปน อุฏฺฐานํ อาคมฺม กิญฺจิ ปุญฺญผลํ นปฺปฏิลภติ, อยํ อุฏฺฐานผลูปชีวี น กมฺมผลูปชีวี นาม. จาตุมหาราชิเก ปน เทเว อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เทวา อุฏฺฐานวีริเยน วินา ปุญฺญผลสฺเสว อุปชีวนโต กมฺมผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน นาม. ราชราชมหามตฺตาทโย อุฏฺฐานผลูปชีวิโน จ กมฺมผลูปชีวิโน จ. เนรยิกสตฺตา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน น กมฺมผลูปชีวิโน. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุญฺญผลเมว กมฺมผลนฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ เตสํ นตฺถิ. ๑๓๔. ในสูตรที่ ๔ บุคคลยังชีพอยู่ได้ด้วยการยังวันให้ล่วงไปด้วยความเพียรคือความขยันหมั่นเพียรเท่านั้น แล้วได้เพียงผลสืบเนื่องของความขยันหมั่นเพียรนั้นบางอย่าง แต่เขาอาศัยความขยันหมั่นเพียรนั้นแล้ว ย่อมไม่ได้ผลบุญอะไรเลย, บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ส่วนเทพทั้งปวงตั้งแต่ท้าวจาตุมหาราชเป็นต้นไป เพราะเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญเท่านั้น ปราศจากความเพียรคือความขยันหมั่นเพียร จึงชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร. พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และเป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. สัตว์นรกทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และไม่เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ในสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาผลแห่งบุญเท่านั้นว่าเป็นผลแห่งกรรม และผลแห่งบุญนั้นไม่มีแก่สัตว์นรกเหล่านั้น. ๕. สาวชฺชสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาสาวัชชสูตร ๑๓๕. ปญฺจเม ปฐโม อนฺธพาลปุถุชฺชโน, ทุติโย อนฺตรนฺตรา กุสลการโก โลกิยปุถุชฺชโน, ตติโย โสตาปนฺโน, สกทาคามิอนาคามิโนปิ [Pg.338] เอเตเนว สงฺคหิตา. จตุตฺโถ ขีณาสโว. โส หิ เอกนฺเตเนว อนวชฺโช. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลที่ ๑ คืออันธพาลปุถุชน, บุคคลที่ ๒ คือโลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ, บุคคลที่ ๓ คือพระโสดาบัน, แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยพระโสดาบันนี้แหละ. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้. ๖-๗. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา ๖-๗. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น ๑๓๖-๑๓๗. ฉฏฺเฐ ปฐโม โลกิยมหาชโน, ทุติโย สุกฺขวิปสฺสโก โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ, ตติโย อนาคามี. โส หิ ยสฺมา ตงฺขณิกมฺปิ อุปปตฺตินิมิตฺตกํ ฌานํ ปฏิลภติเยว, ตสฺมา สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีเยว. จตุตฺโถ ขีณาสโวเยว. โส หิ สพฺเพสํ สีลาทิปจฺจนีกานํ ปหีนตฺตา สพฺพตฺถ ปริปูรการี นาม. สตฺตเมปิ ฉฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ๑๓๖-๑๓๗. ในสูตรที่ ๖ บุคคลที่ ๑ คือโลกิยมหาชน, บุคคลที่ ๒ คือพระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก, บุคคลที่ ๓ คือพระอนาคามี. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พระอนาคามีนั้นย่อมได้แม้ซึ่งฌานอันเป็นนิมิตแห่งอุบัติในขณะนั้นนั่นเทียว ฉะนั้น แม้พระอนาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก ก็เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิได้นั่นเทียว. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่าเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในทุกสถาน เพราะละปฏิปักษ์แห่งศีลเป็นต้นได้ทั้งหมด. แม้ในสูตรที่ ๗ พึงทราบการกำหนดบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๖ นั่นเทียว. ๘. นิกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถานิกัฏฐสูตร ๑๓๘. อฏฺฐเม นิกฏฺฐกาโยติ นิคฺคตกาโย. อนิกฏฺฐจิตฺโตติ อนุปวิฏฺฐจิตฺโต. กาเยเนว คามโต นิกฺขนฺโต, จิตฺเตน อรญฺเญ วสนฺโตปิ คามเมว ปวิฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า นิกฺกฏฺฐกาโย คือ ผู้มีกายออกไปแล้ว. บทว่า อนิกฺกฏฺฐจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเข้าไปแล้ว. มีความว่า เป็นผู้ออกจากบ้านด้วยกายเท่านั้น แม้อยู่ในป่าด้วยจิต ก็ชื่อว่าเข้าไปสู่บ้านนั่นเอง. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้. ๙. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร ๑๓๙. นวเม อสหิตนฺติ อตฺเถน อสํยุตฺตํ. น กุสลา โหตีติ น เฉกา โหติ. สหิตาสหิตสฺสาติ อตฺถนิสฺสิตสฺส วา อนิสฺสิตสฺส วา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า น กุสลา โหติ คือ ไม่ฉลาด. บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ แก่ผู้ที่อาศัยประโยชน์หรือไม่อาศัยประโยชน์. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. ๑๐. วาทีสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาวาทีสูตร ๑๔๐. ทสเม อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉตีติ อฏฺฐกถํ ปุจฺฉิโต ปริยาทานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, กเถตุํ น สกฺโกติ. โน พฺยญฺชนโตติ พฺยญฺชนํ ปนสฺส ปวตฺตติ น ปริยาทิยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ. ๑๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉติ คือ เมื่อถูกถามอรรถกถา ย่อมถึงความหมดสิ้นไป ไม่สามารถจะกล่าวได้. บทว่า โน พฺยญฺชนโต คือ ส่วนพยัญชนะของเขาย่อมเป็นไป ไม่หมดสิ้น. นัยนี้มีในบททั้งปวง. ปุคฺคลวคฺโค จตุตฺโถ. ปุคคลวรรคที่ ๔ (๑๕) ๕. อาภาวคฺโค (๑๕) ๕. อาภาวรรค ๑. อาภาสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาอาภาสูตร ๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.339] ปฐเม อาภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทาภา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ ชื่อว่า จันทาภา เพราะอรรถว่าส่องสว่างยิ่ง ดุจพระจันทร์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ๒-๕. ปภาสุตฺตาทิวณฺณนา ๒-๕. อรรถกถาปภาสูตรเป็นต้น ๑๔๒-๑๔๕. ทุติยาทีสุปิ ปภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทปฺปภา. อาโลกนวเสน จนฺโทว จนฺทาโลโก. โอภาสนวเสน จนฺโทว จนฺโทภาโส. ปชฺโชตนวเสน จนฺโทว จนฺทปชฺโชโตติ. เอวํ สพฺพปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๔๒-๑๔๕. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ชื่อว่า จันทัปปภา เพราะอรรถว่ารุ่งเรืองยิ่ง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทาโลโก เพราะอรรถว่าสว่าง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันโทภาโส เพราะอรรถว่ามีแสง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทัปปัจโชโต เพราะอรรถว่าโชติช่วง ดุจพระจันทร์. พึงทราบเนื้อความแม้ในบททั้งปวงอย่างนี้. ๖. ปฐมกาลสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาปฐมกาลสูตร ๑๔๖. ฉฏฺเฐ กาลาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาลา. กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมสากจฺฉาติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา สํสนฺทนกถา. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กาลา คือ กาลอันสมควร. บทว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ คือ การฟังธรรมในกาลอันสมควร. บทว่า ธมฺมสากจฺฉา คือ ถ้อยคำสนทนาที่เป็นไปโดยการถามและตอบปัญหา. ๗. ทุติยกาลสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาทุติยกาลสูตร ๑๔๗. สตฺตเม กาลาติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ธมฺมสฺสวนาทิวเสน ปวตฺตานํ กุสลธมฺมานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ภาวิยนฺติ เจว อนุปริวตฺติยนฺติ จ. อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว. ๑๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กาลา นี้ เป็นชื่อของกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยการฟังธรรมเป็นต้นในกาลนั้นๆ. กุศลธรรมเหล่านั้น อันบุคคลย่อมเจริญด้วย ย่อมหมั่นประกอบด้วย. บทว่า อาสวานํ ขยํ คือ พระอรหัต. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๙-๑๐. สุจริตสุตฺตาทิวณฺณนา ๙-๑๐. อรรถกถาสุจริตสูตรเป็นต้น ๑๔๙-๑๕๐. นวเม สณฺหา วาจาติ มุทุกวาจา. มนฺตภาสาติ มนฺตสงฺขาตาย ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิตกถา. ทสเม สีลสาโรติ สารสมฺปาปกํ สีลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ๑๔๙-๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สณฺหา วาจา คือ วาจาอ่อนหวาน. บทว่า มนฺตภาสา คือ ถ้อยคำที่กำหนดด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตะแล้วกล่าว. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สีลสาโร คือ ศีลที่ให้ถึงสาระ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. อาภาวคฺโค ปญฺจโม. อาภาวรรคที่ ๕ ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ตติยปัณณาสก์ จบ. ๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ ๔. จตุตถปัณณาสก์ (๑๖) ๑. อินฺทฺริยวคฺโค (๑๖) ๑. อินทริยวรรค ๑. อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา ๑. อรรถกถาอินทริยสูตรเป็นต้น ๑๕๑. จตุตฺถสฺส [Pg.340] ปฐเม สทฺธาธุเรน อินฺทฏฺฐํ กโรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติเย อสฺสทฺธิเย อกมฺปนฏฺเฐน สทฺธาพลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติเย อนวชฺชพลนฺติ นิทฺโทสพลํ. สงฺคหพลนฺติ สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตกานํ สงฺคณฺหนพลํ. จตุตฺถปญฺจมานิ อุตฺตานาเนว. ๑๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะทำความเป็นใหญ่ด้วยธุระคือศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๒ ชื่อว่า สัทธาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อนวชฺชพลํ คือ พละคือความไม่มีโทษ. บทว่า สงฺคหพลํ คือ พละคือการสงเคราะห์บุคคลที่ควรสงเคราะห์. สูตรที่ ๔ และที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ๖. กปฺปสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถากัปปสูตร ๑๕๖. ฉฏฺเฐ สํวฏฺฏตีติ เอตฺถ ตโย สํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารกถา ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ๑๕๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า สํวฏฺฏติ นี้ สังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏ์ เตโชสังวัฏฏ์ วาโยสังวัฏฏ์. เขตแดนแห่งสังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาภัสสรพรหม สุภกิณหพรหม เวหัปผลพรหม. เมื่อใด กัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำแต่อาภัสสรพรหมลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใด กัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำแต่สุภกิณหพรหมลงมา ย่อมถูกน้ำทำลาย. เมื่อใด กัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำแต่เวหัปผลพรหมลงมา ย่อมถูกลมทำลาย. ส่วนโดยพิสดาร พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนเรื่องพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ เป็นต้น) นั่นเทียว. ๗. โรคสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาโรคสูตร ๑๕๗. สตฺตเม วิฆาตวาติ มหิจฺฉาปจฺจเยน วิฆาเตน ทุกฺเขน สมนฺนาคโต. อสนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ อสนฺตุฏฺโฐ. อนวญฺญปฺปฏิลาภายาติ ปเรหิ อนวชานนสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภายาติ สุสงฺขตจตุปจฺจยสงฺขาตสฺส ลาภสกฺการสฺส เจว วณฺณภณนสงฺขาตสฺส สิโลกสฺส จ ปฏิลาภตฺถาย. สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมตีติ ‘‘อิติ มํ เอเต ชานิสฺสนฺตี’’ติ ชานนตฺถาย กุลานิ อุปสงฺกมติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ๑๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์คือความลำบากเพราะเป็นผู้มักใหญ่ในปัจจัย. บทว่า อสนฺตุฏฺโฐ ความว่า เป็นผู้ไม่สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ในปัจจัย ๔. บทว่า อนวญฺญปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้รับการไม่ดูหมิ่นจากผู้อื่น. บทว่า ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้ลาภสักการะอันได้แก่ปัจจัย ๔ ที่เขาจัดทำดีแล้ว และสิโลกะ (ชื่อเสียง) อันได้แก่การกล่าวคุณ. บทว่า สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมติ ความว่า ย่อมเข้าไปหาสู่ตระกูลเพื่อประโยชน์แก่การให้เขารู้ว่า "ชนเหล่านี้จักรู้จักเรา" ดังนี้. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. ๘. ปริหานิสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาปริหานิสูตร ๑๕๘. อฏฺฐเม [Pg.341] คมฺภีเรสูติ อตฺถคมฺภีเรสุ. ฐานาฐาเนสูติ การณาการเณสุ. น กมตีติ นาวคาหติ นปฺปวตฺตติ. ปญฺญาจกฺขูติ เอตฺถ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติ, สมฺมสนปฺปฏิเวธปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ๑๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คมฺภีเรสุ ได้แก่ ในธรรมอันลึกซึ้งโดยอรรถ. บทว่า ฐานาฐาเนสุ ได้แก่ ในเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า น กมติ ความว่า ไม่หยั่งลง ไม่เป็นไป. ในบทว่า ปญฺญาจกฺขุ นี้ แม้ปัญญาคืออุคคหะและปริปุจฉาก็ควร, แม้ปัญญาคือสัมมสนะและปฏิเวธก็ควรเหมือนกัน. ๙. ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาภิกขุนีสูตร ๑๕๙. นวเม เอหิ ตฺวนฺติ เถเร ปฏิพทฺธจิตฺตา ตํ ปหิณิตุํ เอวมาห. สสีสํ ปารุปิตฺวาติ สห สีเสน กายํ ปารุปิตฺวา. มญฺจเก นิปชฺชีติ เวเคน มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. เอตทโวจาติ ตสฺสาการํ สลฺลกฺเขตฺวา โลภปฺปหานตฺถาย สณฺเหเนว อสุภกถํ กเถตุํ เอตํ อโวจ. อาหารสมฺภูโตติ อาหาเรน สมฺภูโต อาหารํ นิสฺสาย วฑฺฒิโต. อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กพฬีการาหารํ นิสฺสาย ตํ เอวํ โยนิโส เสวมาโน ปุพฺพกมฺมสงฺขาตํ อาหารํ ปชหติ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ปน กพฬีการาหาเร นิกนฺติตณฺหา ปชหิตพฺพา. ๑๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอหิ ตฺวํ (เธอจงมา) ความว่า (ภิกษุณี) มีจิตปฏิพัทธ์ในพระเถระ จึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะส่งบุรุษนั้นไป. บทว่า สสีสํ ปารุปิตฺวา ความว่า คลุมกายพร้อมทั้งศีรษะ. บทว่า มญฺจเก นิปชฺชิ ความว่า ปูเตียงโดยเร็วแล้วนอนบนเตียงนั้น. บทว่า เอตทโวจ ความว่า (พระเถระ) กำหนดรู้อาการของภิกษุณีนั้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การละโลภะ จึงได้กล่าวคำนี้ คือ อสุภกถา โดยนุ่มนวลนั่นเทียว. บทว่า อาหารสมฺภูโต ความว่า เกิดขึ้นเพราะอาหาร เจริญขึ้นเพราะอาศัยอาหาร. บทว่า อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหติ ความว่า อาศัยกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน เสพอาหารนั้นโดยแยบคายอย่างนี้อยู่ ย่อมละอาหารอันได้แก่กรรมเก่า. อนึ่ง แม้ในกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงละนิกัตติตัณหา (ตัณหาคือความใคร่). ตณฺหํ ปชหตีติ อิทานิ เอวํ ปวตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสาย วฏฺฏมูลิกํ ปุพฺพตณฺหํ ปชหติ. อยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหา กุสลา อกุสลาติ? อกุสลา. เสวิตพฺพา น เสวิตพฺพาติ? เสวิตพฺพา. ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นากฑฺฒตีติ? นากฑฺฒติ. เอติสฺสาปิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนาย เสวิตพฺพตณฺหาย นิกนฺติ ปชหิตพฺพาเยว. โส หิ นาม อายสฺมา อาสวานํ ขยา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, กิมงฺคํ ปนาหนฺติ เอตฺถ กิมงฺคํ ปนาติ การณปริวิตกฺกนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โส อายสฺมา อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสติ, อหํ เกน การเณน น สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามิ. โสปิ หิ อายสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, อหมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, มยฺหมฺเปตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. มานํ นิสฺสายาติ อิทํ เอวํ อุปฺปนฺนเสวิตพฺพมานํ นิสฺสาย. มานํ ปชหตีติ วฏฺฏมูลกํ ปุพฺพมานํ ปชหติ. ยํ นิสฺสาย ปเนส ตํ ปชหติ, โสปิ ตณฺหา วิย อกุสโล เจว เสวิตพฺโพ จ, โน จ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. นิกนฺติ ปน ตสฺมิมฺปิ ปชหิตพฺพาว. บทว่า ตณฺหํ ปชหติ ความว่า อาศัยตัณหาในปัจจุบันที่เป็นไปอย่างนี้ในบัดนี้ ย่อมละตัณหาในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ถามว่า ก็ตัณหาในปัจจุบันนี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ตอบว่า เป็นกุศล. ถามว่า ควรเสพหรือไม่ควรเสพ? ตอบว่า ควรเสพ. ถามว่า ย่อมชักนำปฏิสนธิหรือไม่? ตอบว่า ไม่ชักนำ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) ในตัณหาที่ควรเสพที่เป็นปัจจุบันแม้นี้ ก็พึงละเสียเหมือนกัน. ในบทว่า โส หิ นาม อายสฺมา... กิมงฺคํ ปนาหํ นี้ บทว่า กิมงฺคํ ปน เป็นศัพท์ที่ตรึกถึงเหตุ. อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุนั้นจักกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผลอยู่, เราจักไม่กระทำให้แจ้งอยู่เพราะเหตุไรเล่า. ด้วยว่า แม้ท่านผู้มีอายุนั้นก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, แม้เราก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, (อรหัตผล) นี้จักเกิดขึ้นแม้แก่เรา. บทว่า มานํ นิสฺสาย ความว่า อาศัยมานะที่ควรเสพซึ่งเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า มานํ ปชหติ ความว่า ย่อมละมานะในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ก็มานะใดที่บุคคลนี้อาศัยละมานะนั้นได้ แม้มานะนั้นก็เหมือนตัณหา คือเป็นกุศลด้วย ควรเสพด้วย แต่ไม่ชักนำปฏิสนธิ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) แม้ในมานะนั้น ก็พึงละเสียเหมือนกัน. เสตุฆาโต [Pg.342] วุตฺโต ภควตาติ ปทฆาโต ปจฺจยฆาโต พุทฺเธน ภควตา กถิโต. อิติ อิเมหิ จตูหิ องฺเคหิ เถเร เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ตสฺสา ภิกฺขุนิยา เถรํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน ฉนฺทราโค อปคญฺฉิ. สาปิ เถรํ ขมาเปตุํ อจฺจยํ เทเสสิ, เถโรปิสฺสา ปฏิคฺคณฺหิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข สา ภิกฺขุนีติอาทิ วุตฺตํ. บทว่า เสตุฆาโต วุตฺโต ภควตา ความว่า การตัดเหตุ การตัดปัจจัย อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. เมื่อพระเถระแสดงธรรมหมุนไปอยู่ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีนั้นเพราะปรารภพระเถระ ได้หายไปแล้ว. แม้ภิกษุณีนั้นก็ได้แสดงโทษเพื่อจะขอให้พระเถระอดโทษ, แม้พระเถระก็รับ (โทษ) ของภิกษุณีนั้น. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อถ โข สา ภิกฺขุนี. ๑๐. สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาสุคตวินยสูตร ๑๖๐. ทสเม ทุคฺคหิตนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตํ. ปริยาปุณนฺตีติ วฬญฺเชนฺติ กเถนฺติ. ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต พฺยญฺชนนฺติ วุตฺตํ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺสาติ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ฐปิตสฺส. อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ อฏฺฐกถา นีหริตฺวา กเถตุํ น สกฺกา โหติ. ฉินฺนมูลโกติ มูลภูตานํ ภิกฺขูนํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ฉินฺนมูลโก. อปฺปฏิสรโณติ อปฺปติฏฺโฐ. พาหุลิกาติ ปจฺจยพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลคฺคหเณน คณฺหนกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ ปญฺจ นีวรณานิ อวคมนโต โอกฺกมนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตตฺถ ปุพฺพงฺคมาติ อตฺโถ. ปวิเวเกติ ติวิเธ วิเวเก. นิกฺขิตฺตธุราติ นิพฺพีริยา. อิมินา นเยน ปน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิตํ ได้แก่ เรียนเอาโดยผิดลำดับ. บทว่า ปริยาปุณนฺติ ได้แก่ ย่อมใช้สอย ย่อมบอก. ในบทว่า ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ. บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ได้แก่ แห่งบทที่วางไว้ไม่ดี ที่ตั้งไว้ผิดลำดับ. บทว่า อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาไม่อาจนำออกมากล่าวได้. บทว่า ฉินฺนมูลโก ความว่า ชื่อว่ามีรากขาดแล้ว เพราะภิกษุผู้เป็นรากเหง้าขาดไป. บทว่า อปฺปฏิสรโณ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่งพิง. บทว่า พาหุลิกา ได้แก่ ผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัจจัย. บทว่า สาถลิกา ได้แก่ ผู้ถือสิกขา ๓ โดยการถืออย่างย่อหย่อน. บทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา ความว่า นิวรณ์ ๕ ชื่อว่า โอกกมนะ เพราะหยั่งลง, ในนิวรณ์นั้น มีความหมายว่า เป็นหัวหน้า. บทว่า ปวิเวเก ได้แก่ ในวิเวก ๓ อย่าง. บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา ได้แก่ ผู้ไม่มีความเพียร. อนึ่ง พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้. อินฺทฺริยวคฺโค ปฐโม. อินทริยวรรคที่ ๑ (๑๗) ๒. ปฏิปทาวคฺโค (๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค ๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร ๑๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขา ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปฏิปทา เอติสฺสาติ ทุกฺขาปฏิปทา. อสีฆปฺปวตฺติตาย ครุภาเวน ทนฺธา อภิญฺญา เอติสฺสาติ ทนฺธาภิญฺญา. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ปฏิปทาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะเป็นข้อปฏิบัติที่ต้องปฏิบัติโดยลำบาก โดยการปฏิเสธสุข. อภิญญาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทันธาภิญญา เพราะเป็นอภิญญาที่ช้า เนื่องจากความเป็นไปไม่เร็ว และเนื่องจากความเป็นของหนัก. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้นั่นแหละ. ๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาวิตถารสูตร ๑๖๒. ทุติเย [Pg.343] อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. อานนฺตริยนฺติ อนนฺตรวิปากทายกํ มคฺคสมาธึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. ปญฺจินฺทฺริยานีติ วิปสฺสนาปญฺจมกานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ หิ เอตฺถ วิปสฺสนาปญฺญาว ปญฺญินฺทฺริยนฺติ อธิปฺเปตํ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว. ๑๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อภิกฺขณํ ได้แก่ เนืองๆ. บทว่า อานนฺตริยํ ได้แก่ มรรคสมาธิอันให้วิบากในลำดับ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่อรหัตผล. บทว่า ปญฺจินฺทฺริยานิ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ มีวิปัสสนาเป็นที่ ๕. ก็ในบทว่า ปญฺญินฺทฺริยํ นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญานั่นแหละว่า ปัญญินทรีย์. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นแล้วโดยนัยแห่งบาลีนั่นเทียว. อิมาสํ ปน ปฏิปทานํ อยํ อาวิภาวกถา – อิธ ภิกฺขุ ปุพฺเพ อกตาภินิเวโส ปุพฺพภาเค รูปปริคฺคเห กิลมติ, อรูปปริคฺคเห กิลมติ, ปจฺจยปริคฺคเห กิลมติ, ตีสุ อทฺธาสุ กิลมติ, มคฺคามคฺเค กิลมติ. เอวํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ กิลมนฺโต วิปสฺสนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนํ ปตฺวาปิ อุทยพฺพยานุปสฺสเน, ภงฺคานุปสฺสเน, ภยตุปฏฺฐาเน, อาทีนวานุปสฺสเน, นิพฺพิทานุปสฺสเน, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณ, อนุโลมญาเณ, โคตฺรภุญาเณติ อิเมสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ กิลมิตฺวาว โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ. ตสฺส โส โลกุตฺตรมคฺโค เอวํ ทุกฺเขน ครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ นาม ชาโต. โย ปน ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมนฺโต อปรภาเค นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ อกิลมิตฺวาว มคฺคํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺส โส มคฺโค เอวํ ทุกฺเขน อครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ นาม ชาโต. อิมินา อุปาเยน อิตราปิ ทฺเว เวทิตพฺพา. อนึ่ง คำอธิบายให้ปฏิปทาเหล่านี้ปรากฏชัดมีดังนี้ – ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ไม่ได้สั่งสมอุปนิสัยไว้ในภพก่อน ในเบื้องต้น ย่อมลำบากในการกำหนดรู้รูป ย่อมลำบากในการกำหนดรู้นาม ย่อมลำบากในการกำหนดรู้ปัจจัย ย่อมลำบากในกาลทั้งสาม ย่อมลำบากในทางใช่ทางและมิใช่ทาง เมื่อลำบากอยู่ในฐานะ ๕ ประการอย่างนี้ ย่อมบรรลุวิปัสสนา แม้บรรลุวิปัสสนาแล้ว ก็ยังต้องลำบากในวิปัสสนาญาณ ๙ เหล่านี้ คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ สังขารุเปกขาญาณ อนุโลมญาณ และโคตรภูญาณ แล้วจึงบรรลุโลกุตตรมรรค โลกุตตรมรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก โดยลำบากอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ส่วนภิกษุใด เมื่อลำบากอยู่ในญาณ ๕ ในเบื้องต้น แต่ในเบื้องปลาย ไม่ลำบากเลยในวิปัสสนาญาณ ๙ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค มรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก แต่ไม่เนิ่นช้าอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญา โดยนัยนี้ พึงทราบปฏิปทาอีก ๒ อย่างที่เหลือด้วย โคณปริเยสกอุปมาหิ เจตา วิภาเวตพฺพา – เอกสฺส หิ ปุริสสฺส จตฺตาโร โคณา ปลายิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺฐา. โส สกณฺฏเก สคหเน วเน เต ปริเยสนฺโต คหนมคฺเคเนว กิจฺเฉน กสิเรน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเนเยว นิลีเน โคเณปิ กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. เอโก กิจฺเฉน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเต ขิปฺปเมว อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคน สุเขน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเน นิลีเน กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคเนว สุเขน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเตเยว ขิปฺปํ อทฺทส. ตตฺถ จตฺตาโร โคณา วิย จตฺตาโร อริยมคฺคา ทฏฺฐพฺพา, โคณปริเยสโก ปุริโส วิย โยคาวจโร, คหนมคฺเคน กิจฺเฉน กสิเรน คมนํ วิย ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมโต ทุกฺขาปฏิปทา. คหนฏฺฐาเน นิลีนานํ กิจฺเฉเนว ทสฺสนํ วิย อปรภาเค นวสุ ญาเณสุ กิลมนฺตสฺส [Pg.344] อริยมคฺคานํ ทสฺสนํ. อิมินา อุปาเยน เสสอุปมาปิ โยเชตพฺพา. และปฏิปทาเหล่านี้ พึงทำให้ปรากฏชัดด้วยอุปมาด้วยบุรุษผู้แสวงหาโค คือ โค ๔ ตัวของบุรุษคนหนึ่งหนีเข้าไปในป่า บุรุษนั้นเมื่อแสวงหาโคเหล่านั้นในป่าที่มีหนาม มีป่าทึบ ก็ไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก และได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏนั่นเองโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยลำบาก แต่ได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งโดยพลันทีเดียว บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้ง แต่ได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้งนั่นเอง และได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งนั่นเองโดยพลัน ในอุปมานั้น พึงเห็นอริยมรรค ๔ เหมือนโค ๔ ตัว พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโค พึงเห็นทุกขาปฏิปทาของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๕ ในเบื้องต้น เหมือนการไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก พึงเห็นการเห็นอริยมรรคของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๙ ในเบื้องปลาย เหมือนการเห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบากนั่นเอง พึงประกอบอุปมาที่เหลือด้วยอุบายนี้ ๓. อสุภสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอสุภสูตร ๑๖๓. ตติเย อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรตีติ อตฺตโน กรชกาเย ‘‘ยถา เอตํ, ตถา อิท’’นฺติ อิมินา นเยน พหิทฺธา ทิฏฺฐานํ ทสนฺนํ อสุภานํ อุปสํหรณวเสน อสุภานุปสฺสี วิหรติ, อตฺตโน กายํ อสุภโต ปฏิกูลโต ญาเณน ปสฺสตีติ อตฺโถ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญีติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน กพฬีการาหาเร ปฏิกูลสญฺญี. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญีติ สพฺพสฺมิมฺปิ เตธาตุเก โลกสนฺนิวาเส อนภิรตาย อุกฺกณฺฐิตสญฺญาย สมนฺนาคโต. สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสีติ สพฺเพปิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต. มรณสญฺญาติ มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อชฺฌตฺตํ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. เอตฺตาวตา พลววิปสฺสนา กถิตา. เสขพลานีติ สิกฺขนกานํ พลานิ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว. ‘‘อสุภานุปสฺสี’’ติอาทีนิ ปน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, ปฐมชฺฌานาทีนิ สุขาย. อสุภาทีนิ หิ ปฏิกูลารมฺมณานิ, เตสุ ปน ปกติยาว สมฺปิยายมานํ จิตฺตํ อลฺลียติ. ตสฺมา ตานิ ภาเวนฺโต ทุกฺขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ. ปฐมชฺฌานาทีนิ ปณีตสุขานิ, ตสฺมา ตานิ ปฏิปนฺโน สุขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ. ๑๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นกายไม่งามอยู่" หมายความว่า มีปกติพิจารณาเห็นเป็นของไม่งามอยู่ ด้วยอำนาจการน้อมเข้ามาซึ่งอสุภะ ๑๐ ที่เห็นในภายนอก สู่กายที่เกิดแต่ธุลีของตน โดยนัยว่า "สิ่งนั้นเป็นฉันใด สิ่งนี้ก็เป็นฉันนั้น" อธิบายว่า เห็นกายของตนโดยความเป็นของไม่งาม โดยความเป็นของน่าเกลียดด้วยญาณ บทว่า "มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในอาหาร" คือ มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในกวฬิงการาหาร ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ อย่าง บทว่า "มีสัญญาในความไม่ยินดีในโลกทั้งปวง" คือ ประกอบด้วยสัญญาในความไม่ยินดี คือความเบื่อหน่าย ในที่ประชุมแห่งสัตว์โลกอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง" คือ พิจารณาเห็นสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง บทว่า "มรณสัญญา" คือ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภความตาย บทว่า "ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายใน" คือ ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายในของตน ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า "เสขพละ" คือ พละของพระเสขะ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ชัดเจนแล้วโดยบาลีนั่นเอง อนึ่ง บทว่า "อสุภานุปัสสี" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) สุขาปฏิปทา จริงอยู่ อสุภะเป็นต้นเป็นอารมณ์ที่น่าเกลียด แต่จิตที่โดยปกติย่อมยินดี (ในของงาม) ย่อมไม่ติดในอารมณ์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้เจริญอารมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้นเป็นสุขที่ประณีต เพราะฉะนั้น ผู้ดำเนินในฌานเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินสุขาปฏิปทา อยํ ปเนตฺถ สพฺพสาธารณา อุปมา – สงฺคามาวจรปุริโส หิ ผลกโกฏฺฐกํ กตฺวา ปญฺจาวุธานิ สนฺนยฺหิตฺวา สงฺคามํ ปวิสติ, โส อนฺตรา วิสฺสมิตุกาโม ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมติ เจว ปานโภชนาทีนิ จ ปฏิเสวติ. ตโต ปุน สงฺคามํ ปวิสิตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตตฺถ สงฺคาโม วิย กิเลสสงฺคาโม ทฏฺฐพฺโพ, ผลกโกฏฺฐโก วิย ปญฺจนิสฺสยพลานิ, สงฺคามปวิสนปุริโส วิย โยคาวจโร, ปญฺจาวุธสนฺนาโห วิย วิปสฺสนาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, สงฺคามํ ปวิสนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, วิสฺสมิตุกามสฺส ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมนปานโภชนานิ ปฏิเสวนกาโล วิย [Pg.345] วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส นิรสฺสาทกฺขเณ ปญฺจ พลานิ นิสฺสาย จิตฺตํ สมฺปหํสนกาโล, วิสฺสมิตฺวา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา จ ปุน สงฺคามสฺส ปวิสนกาโล วิย ปญฺจหิ พเลหิ จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตคฺคหณกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พลานิ เจว อินฺทฺริยานิ จ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ. นี้เป็นอุปมาที่ทั่วไปแก่ปฏิปทาทั้งหมดในเรื่องนี้ คือ บุรุษผู้ชำนาญในสงคราม ทำบังเกอร์ไม้ สวมใส่อาวุธ ๕ อย่าง แล้วเข้าสู่สงคราม เขาเมื่อต้องการพักในระหว่าง ก็เข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น จากนั้นก็เข้าสู่สงครามอีกครั้งเพื่อทำการรบ ในอุปมานั้น พึงเห็นสงครามกิเลสเหมือนสงคราม พึงเห็นพละ ๕ อันเป็นเครื่องอาศัยเหมือนบังเกอร์ไม้ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เข้าสู่สงคราม พึงเห็นอินทรีย์ ๕ เหมือนการสวมใส่อาวุธ ๕ พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เข้าสู่สงคราม พึงเห็นกาลที่ทำจิตให้ร่าเริงโดยอาศัยพละ ๕ ในขณะที่จิตตุปบาทขาดความยินดีของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนา เหมือนกาลที่บุรุษผู้ต้องการพักเข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะ พึงทราบกาลที่ละวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผลของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนาอีกครั้ง หลังจากทำจิตให้ร่าเริงด้วยพละ ๕ แล้ว เหมือนกาลที่เข้าสู่สงครามอีกครั้งหลังจากพักผ่อน กิน และดื่มแล้ว ก็ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพละและอินทรีย์ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) ๔. ปฐมขมสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาปฐมขมสูตร ๑๖๔. จตุตฺเถ อกฺขมาติ อนธิวาสิกปฏิปทา. ขมาติ อธิวาสิกปฏิปทา. ทมาติ อินฺทฺริยทมนปฏิปทา. สมาติ อกุสลวิตกฺกานํ วูปสมนปฏิปทา. โรสนฺตํ ปฏิโรสตีติ ฆฏฺเฏนฺตํ ปฏิฆฏฺเฏติ. ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑตีติ ปหรนฺตํ ปฏิปหรติ. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๑๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "อักขมา" คือ ปฏิปทาของผู้ไม่อดทน บทว่า "ขมา" คือ ปฏิปทาของผู้อดทน บทว่า "ทมะ" คือ ปฏิปทาคือการฝึกอินทรีย์ บทว่า "สมะ" คือ ปฏิปทาคือการระงับอกุศลวิตก บทว่า "โกรธตอบผู้ที่โกรธ" หมายถึง กระทบกระทั่งตอบผู้ที่กระทบกระทั่ง บทว่า "ด่าตอบผู้ที่ด่า" หมายถึง ประหารตอบผู้ที่ประหาร สูตรที่ ๕ และ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๗. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร ๑๖๗. สตฺตเม มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา อเหสุํ, อรหตฺตมคฺโค ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ยายํ ปฏิปทา ทุกฺขา ขิปฺปาภิญฺญา, อิมํ เม ปฏิปทํ อาคมฺม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ. ๑๖๗. ในสูตรที่ ๗ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระมหาโมคคัลลานเถระ เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก รู้ช้า) ได้มีแล้ว, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว, อาศัยปฏิปทานี้ จิตของเราหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น" ดังนี้. ๘. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาสารีปุตตสูตร ๑๖๘. อฏฺฐเม ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, อรหตฺตมคฺโค สุขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา ‘‘ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ อาห. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสิกาว ปฏิปทา กถิตาติ เวทิตพฺพา. ๑๖๘. ในสูตรที่ ๘ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติสะดวก รู้เร็ว" ดังนี้. อนึ่ง ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงปฏิปทาที่ระคนกันไว้. ๙. สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสสังขารสูตร ๑๖๙. นวเม ปฐมทุติยปุคฺคลา สุกฺขวิปสฺสกา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสุ เอโก วิปสฺสนินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตาย [Pg.346] อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, ตติยจตุตฺถา สมถยานิกา. เตสํ เอโก อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลเส เขเปติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตฺตา อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตีติ เวทิตพฺโพ. ๑๖๙. ในสูตรที่ ๙ บุคคลที่หนึ่งและที่สองเป็นสุกขวิปัสสกะ ย่อมยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในภพนี้เอง เพราะวิปัสสนินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถ (จะปรินิพพาน) ในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป แล้วยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม จึงปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน. บุคคลที่สามและที่สี่เป็นสมถยานิก. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้เอง ด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม เพราะอินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถจะทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป ย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม ดังนี้ พึงทราบ. ๑๐. ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถายุคนัทธสูตร ๑๗๐. ทสเม สมถปุพฺพงฺคมนฺติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติ เอกจิตฺตกฺขณิกมคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมนฺติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปกติยา วิปสฺสนาลาภี วิปสฺสนาย ฐตฺวา สมาธึ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. ๑๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมถปุพฺพงฺคมํ คือ ทำสมถะให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน. บทว่า มคฺโค สญฺชายติ คือ โลกุตตรมรรคที่หนึ่งย่อมเกิดขึ้น. บทว่า โส ตํ มคฺคํ คือ ชื่อว่าการเสพเป็นต้นของมรรคมีขณะจิตเดียวย่อมไม่มี, แต่อุบัติขึ้นซึ่งมรรคที่สองเป็นต้น ย่อมเรียกว่าเสพ ทำให้เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นนั่นเอง. บทว่า วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ คือ ทำวิปัสสนาให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน แล้วเจริญสมถะ, อธิบายว่า ผู้ได้วิปัสสนาโดยปกติ ตั้งอยู่ในวิปัสสนาแล้ว ย่อมยังสมาธิให้เกิดขึ้น. ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. ตตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ. ตโต วุฏฺฐาย ปุน สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวมยํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม. บทว่า ยุคนทฺธํ ภาเวติ คือ ทำ (สมถะและวิปัสสนา) ให้เป็นคู่กันแล้วเจริญ. ในข้อนั้น ไม่สามารถเข้าสมาบัติด้วยจิตใดแล้วพิจารณาสังขารด้วยจิตนั้นได้. แต่ภิกษุนี้เข้าสมาบัติเพียงใด ย่อมพิจารณาสังขารเพียงนั้น. พิจารณาสังขารเพียงใด ย่อมเข้าสมาบัติเพียงนั้น. อย่างไร? คือ เข้าปฐมฌาน, ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขาร, พิจารณาสังขารแล้วเข้าทุติยฌาน. ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขารอีก. พิจารณาสังขารแล้วเข้าตติยฌาน...ฯลฯ...เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, ออกจากสมาบัตินั้นแล้วพิจารณาสังขาร. อย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป. ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตนฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาเตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ, สุคฺคหิตนฺติ อตฺโถ. โส, อาวุโส, สมโยติ อิมินา สตฺตนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล กถิโต. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว [Pg.347] สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตฺถริตฺวา ตสฺมึเยว โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ. สนฺนิสีทตีติ อารมฺมณวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐปิตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. บทว่า ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ คือ (จิต) อันอุทธัจจะที่นับเนื่องในวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนาถือเอาโดยวิปลาส, อธิบายว่า ถือเอาไม่ดี. ด้วยบทว่า โส อาวุโส สมโย นี้ ท่านกล่าวถึงกาลแห่งการได้สัปปายะ ๗ ประการ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ คือ จิตนั้นที่ก้าวลงสู่วิปัสสนาวิถีเป็นไปแล้วในสมัยใด. บทว่า อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ คือ กลับลงสู่วิปัสสนาวิถีแล้วย่อมตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นนั่นเอง ที่เรียกว่าโคจรัชฌัตตะ. บทว่า สนฺนิสีทติ คือ ย่อมนั่งลงโดยชอบโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า เอโกทิ โหติ คือ ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือเป็นอันตั้งไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ปฏิปทาวคฺโค ทุติโย. ปฏิปทาวรรคที่ ๒ (๑๘) ๓. สญฺเจตนิยวคฺโค (๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค ๑. เจตนาสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาเจตนาสูตร ๑๗๑. ตติยสฺส ปฐเม กาเยติ กายทฺวาเร, กายวิญฺญตฺติยา สตีติ อตฺโถ. กายสญฺเจตนาเหตูติอาทีสุ กายสญฺเจตนา นาม กายทฺวาเร เจตนา ปกปฺปนา. สา อฏฺฐ กามาวจรกุสลวเสน อฏฺฐวิธา, อกุสลวเสน ทฺวาทสวิธาติ วีสติวิธา. ตถา วจีสญฺเจตนา, ตถา มโนสญฺเจตนา. อปิเจตฺถ นว มหคฺคตเจตนาปิ ลพฺภนฺติ. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายสญฺเจตนาปจฺจยา. อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขนฺติ อฏฺฐกุสลกมฺมปจฺจยา นิยกชฺฌตฺเต สุขํ อุปฺปชฺชติ, ทฺวาทสอกุสลกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาปจฺจยาวาติ อวิชฺชาการเณเนว. สเจ หิ อวิชฺชา ฉาทยมานา ปจฺจโย โหติ, เอวํ สนฺเต ตีสุ ทฺวาเรสุ สุขทุกฺขานํ ปจฺจยภูตา เจตนา อุปฺปชฺชติ. อิติ มูลภูตาย อวิชฺชาย วเสเนตํ วุตฺตํ. ๑๗๑. ในสูตรที่หนึ่งของวรรคที่สาม บทว่า กาเย คือ ในกายทวาร, อธิบายว่า เมื่อมีกายวิญญัติ. ในบทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ เป็นต้น ชื่อว่ากายสัญเจตนา คือ เจตนา ความจงใจในกายทวาร. เจตนานั้นมี ๘ อย่างโดยอำนาจแห่งกามาวจรกุศล ๘, มี ๑๒ อย่างโดยอำนาจแห่งอกุศล, รวมเป็น ๒๐ อย่าง. วจีสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน, มโนสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในมโนสัญเจตนานี้ ย่อมได้แม้มหัคคตเจตนา ๙. บทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ คือ เพราะกายสัญเจตนาเป็นปัจจัย. บทว่า อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ คือ สุขย่อมเกิดขึ้นในภายในของตนเพราะกุศลกรรม ๘ เป็นปัจจัย, ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรม ๑๒ เป็นปัจจัย. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อวิชฺชาปจฺจยาวา คือ เพราะอวิชชาเป็นเหตุเท่านั้น. จริงอยู่ ถ้าอวิชชาเป็นปัจจัยปิดบังอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์ในทวารทั้งสามย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวโดยอำนาจแห่งอวิชชาอันเป็นมูลราก. สามํ วาติอาทีสุ ปเรหิ อนาณตฺโต สยเมว อภิสงฺขโรนฺโต สามํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ นาม. ยํ ปน ปเร สมาทเปตฺวา อาณาเปตฺวา กาเรนฺติ, ตสฺส ตํ กายสงฺขารํ ปเร อภิสงฺขโรนฺติ นาม. โย ปน กุสลํ กุสลนฺติ อกุสลํ อกุสลนฺติ กุสลวิปากํ กุสลวิปาโกติ อกุสลวิปากํ อกุสลวิปาโกติ ชานนฺโต กายทฺวาเร วีสติวิธํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อยํ สมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. โย เอวํ อชานนฺโต อภิสงฺขโรติ, อยํ อสมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. ในบทว่า สามํ วา เป็นต้น บุคคลอันผู้อื่นมิได้สั่ง ปรุงแต่งด้วยตนเองเท่านั้น ชื่อว่าย่อมปรุงแต่งกายสังขารด้วยตนเอง. ส่วนกายสังขารใดที่บุคคลชักชวน สั่งผู้อื่นให้ทำ, กายสังขารนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าอันผู้อื่นปรุงแต่ง. อนึ่ง บุคคลใดรู้ว่ากุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล วิบากของกุศลเป็นวิบากของกุศล วิบากของอกุศลเป็นวิบากของอกุศล แล้วปรุงแต่งกายสังขาร ๒๐ อย่างในกายทวาร, บุคคลนี้ชื่อว่ามีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. บุคคลใดไม่รู้อย่างนี้แล้วปรุงแต่ง, บุคคลนี้ชื่อว่าไม่มีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ตตฺถ [Pg.348] อสมฺปชานกมฺมํ เอวํ เวทิตพฺพํ – ทหรทารกา ‘‘มาตาปิตูหิ กตํ กโรมา’’ติ เจติยํ วนฺทนฺติ, ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ, ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺติ, เตสํ กุสลนฺติ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ตถา มิคปกฺขิอาทโย ติรจฺฉานา ธมฺมํ สุณนฺติ, สงฺฆํ วนฺทนฺติ, เจติยํ วนฺทนฺติ, เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ทหรทารกา ปน มาตาปิตโร หตฺถปาเทหิ ปหรนฺติ, ภิกฺขูนํ ตลสตฺติกํ อุคฺคิรนฺติ, ทณฺฑํ ขิปนฺติ, อกฺโกสนฺติ. คาวิโย ภิกฺขุสงฺฆํ อนุพนฺธนฺติ, สุนขา อนุพนฺธนฺติ, ฑํสนฺติ, สีหพฺยคฺฆาทโย อนุพนฺธนฺติ, ชีวิตา โวโรเปนฺติ. เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ อกุสลกมฺมํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. บรรดากรรมเหล่านั้น อสัมปชานกรรม (กรรมที่ทำโดยไม่รู้) พึงทราบอย่างนี้ คือ เด็กเล็กๆ คิดว่า "เราจะทำตามที่มารดาบิดาทำ" จึงไหว้พระเจดีย์ บูชาด้วยดอกไม้ ไหว้พระภิกษุสงฆ์ แม้พวกเขาจะไม่รู้ว่าเป็นกุศล การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์เดรัจฉานมีเนื้อและนกเป็นต้น ฟังธรรม ไหว้พระสงฆ์ ไหว้พระเจดีย์ แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ส่วนเด็กเล็กๆ ทุบตีมารดาบิดาด้วยมือและเท้า ยกตาลปัตรใส่ภิกษุ ขว้างท่อนไม้ ด่าบริภาษ แม่โคไล่ตามพระภิกษุสงฆ์ สุนัขไล่ตามและกัด สัตว์มีราชสีห์และเสือเป็นต้นไล่ตามและปลงจากชีวิต พึงทราบว่า แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นอกุศลกรรม อิทานิ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ อายูหนเจตนา สโมธาเนตพฺพา. เสยฺยถิทํ – กายทฺวาเร สยํกตมูลิกา วีสติ เจตนา, อาณตฺติมูลิกา วีสติ, สมฺปชานมูลิกา วีสติ, อสมฺปชานมูลิกา วีสตีติ อสีติ เจตนา โหนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร ปน เอเกกสฺมิมฺปิ วิกปฺเป เอกูนตึส กตฺวา สตญฺจ โสฬส จ โหนฺติ. อิติ สพฺพาปิ ตีสุ ทฺวาเรสุ ทฺเว สตานิ ฉสตฺตติ จ เจตนา. ตา สพฺพาปิ สงฺขารกฺขนฺโธเตว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ตํสมฺปยุตฺโต เวทยิตากาโร เวทนากฺขนฺโธ, สญฺชานนากาโร สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, กาโย อุปาทารูปํ, ตสฺส ปจฺจยา จตสฺโส ธาตุโย จตฺตาริ ภูตานีติ อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม. บัดนี้ พึงประมวลอายูหนเจตนา (เจตนาที่ประกอบกรรม) ในทวารทั้ง ๓ ได้แก่ ในกายทวาร มีเจตนา ๘๐ คือ เจตนาที่มีมูลมาจากการทำเอง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากการสั่ง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความรู้ ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความไม่รู้ ๒๐, ในวจีทวารก็เช่นเดียวกัน ส่วนในมโนทวาร ในแต่ละวิกัปป์ทำเป็น ๒๙ (เจตนา) รวมเป็น ๑๑๖ ด้วยประการฉะนี้ เจตนาทั้งหมดในทวารทั้ง ๓ จึงมี ๒๗๖ เจตนา เจตนาทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นสังขารขันธ์เท่านั้น อาการเสวยอารมณ์ที่สัมปยุตด้วยสังขารขันธ์นั้นคือเวทนาขันธ์ อาการจำได้หมายรู้คือสัญญาขันธ์ จิตคือวิญญาณขันธ์ กายคืออุปาทายรูป ธาตุ ๔ ที่เป็นปัจจัยของอุปาทายรูปนั้นคือภูตรูป ๔ ขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขสัจ อิเมสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อวิชฺชา อนุปติตาติ อิเมสุ วุตฺตปฺปเภเทสุ เจตนาธมฺเมสุ อวิชฺชา สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ อนุปติตา. เอวํ วฏฺฏญฺเจว วฏฺฏมูลิกา จ อวิชฺชา ทสฺสิตา โหติ. ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชาตกไปในธรรมเหล่านี้" คือ อวิชชาตกไปแล้วในเจตนาธรรมเหล่านี้ที่มีประเภทอันกล่าวแล้ว โดยเป็นสหชาตปัจจัยด้วย และโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย ด้วยประการฉะนี้ กรรมวัฏฏ์ด้วย และอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏ์ด้วย เป็นอันทรงแสดงแล้ว เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อิทานิ ถุตึ กโรนฺโต อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน เจว อเสสนิโรเธน จ. โส กาโย น โหตีติ ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายติ, เจติยงฺคณสมฺมชฺชนํ โพธิยงฺคณสมฺมชฺชนํ อภิกฺกมนํ ปฏิกฺกมนํ วตฺตานุวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิ. กายทฺวาเร ปนสฺส วีสติ เจตนา อวิปากธมฺมตํ [Pg.349] อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส กาโย น โหติ, ยํ ปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺข’’นฺติ. กายทฺวารปฺปวตฺตา หิ เจตนา อิธ กาโยติ อธิปฺเปตา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. เขตฺตนฺติอาทีนิปิ กุสลากุสลกมฺมสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ วิปากสฺส วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ, การณฏฺเฐน อายตนํ, อธิกรณฏฺเฐน อธิกรณนฺติ วุจฺจติ. ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำการสรรเสริญพระขีณาสพผู้บรรลุอรหัตตผลด้วยการเจริญวิปัสสนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา" (เพราะความสำรอกดับอวิชชาโดยไม่เหลือ) ในบทนั้น บทว่า "อเสสวิราคนิโรธา" หมายถึง เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย ความว่า "กายนั้นย่อมไม่มี" คือ กรรมที่พระขีณาสพกระทำทางกายย่อมปรากฏ เช่น การกวาดลานพระเจดีย์ การกวาดลานพระศรีมหาโพธิ์ การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การทำวัตรใหญ่น้อย เป็นต้น แต่เจตนา ๒๐ ในกายทวารของท่านย่อมถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายนั้นย่อมไม่มี, สุขและทุกข์ภายในอันใดจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะปัจจัยใด ปัจจัยนั้นย่อมไม่มี" จริงอยู่ เจตนาที่เกิดขึ้นทางกายทวาร ในที่นี้ทรงประสงค์เอาว่า "กาย" ในทวารที่เหลืออีกสองก็มีนัยนี้เช่นกัน แม้คำเป็นต้นว่า "เขตฺตํ" (นา) ก็เป็นชื่อของกุศลกรรมและอกุศลกรรมนั่นเอง จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่า "เขต" เพราะเป็นที่งอกงามแห่งวิบาก, ชื่อว่า "วัตถุ" เพราะเป็นที่ตั้ง, ชื่อว่า "อายตนะ" เพราะเป็นเหตุ, และชื่อว่า "อธิกรณะ" เพราะเป็นเหตุให้เข้าไปยึดถือ อิติ สตฺถา เอตฺตเกน ฐาเนน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหิตกมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตภาวปฺปฏิลาภาติ ปฏิลทฺธอตฺตภาวา. อตฺตสญฺเจตนา กมตีติ อตฺตนา ปกปฺปิตเจตนา วหติ ปวตฺตติ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาโดยฐานะเพียงเท่านี้ ทรงแสดงกรรมที่ประกอบขึ้นด้วยทวารทั้ง ๓ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสถานที่ให้ผลของกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพ ๔ เหล่านี้) ในบทนั้น บทว่า "อตฺตภาวปฺปฏิลาภา" หมายถึง อัตภาพอันสัตว์ได้แล้ว บทว่า "อตฺตสญฺเจตนา กมติ" หมายถึง เจตนาที่ตนเองประกอบขึ้น ย่อมนำไป ย่อมเป็นไป อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหตีติอาทีสุ ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ. เตสญฺหิ นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนาทีสุ ทิพฺพรติสมปฺปิตานํ กีฬนฺตานํ ปานโภชเน สติ สมฺมุสฺสติ, เต อาหารุปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิย มิลายนฺติ. มโนปโทสิกา เทวา ปรสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ, เอเต จาตุมหาราชิกา เทวา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ. อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, อยํ กปโณ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย คชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา กุทฺธา นาม สุวิชานา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. มนุสฺสา อตฺตสญฺเจตนา จ ปรสญฺเจตนา จ เหตุ จวนฺติ, อตฺตสญฺเจตนาย จ ปรสญฺเจตนาย จ เหตุภูตาย จวนฺตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา หิ กุชฺฌิตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ หตฺเถหิปิ ทณฺเฑหิปิ ปหรนฺติ, รชฺชุพนฺธนาทีหิปิ พนฺธนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ, วิสมฺปิ ขาทนฺติ, ปปาเตปิ ปตนฺติ, อุทกมฺปิ ปวิสนฺติ, อคฺคิมฺปิ ปวิสนฺติ, ปเรปิ ทณฺเฑน วา สตฺถเน วา ปหริตฺวา มาเรนฺติ. เอวํ เตสุ อตฺตสญฺเจตนาปิ ปรสญฺเจตนาปิ กมติ. ในคำเป็นต้นว่า "เพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ สัตว์เหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น" เทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความเพลิดเพลิน) ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นผู้เพลิดเพลินยินดีในทิพยสมบัติในสวนนันทวัน สวนจิตรลดา สวนผารุสกวัน เป็นต้น เมื่อเล่นเพลินอยู่ ย่อมหลงลืมสติในการดื่มกิน เทวดาเหล่านั้นย่อมเหี่ยวแห้งเพราะขาดอาหาร เหมือนพวงมาลัยที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เทวดาพวกมโนปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความขัดเคืองใจ) ย่อมจุติเพราะปรสัญเจตนาเป็นเหตุ เทวดาเหล่านี้คือเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ได้ยินว่า ในเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งคิดว่า "เราจะเล่นนักขัตฤกษ์" จึงพร้อมด้วยบริวารเดินทางไปตามถนนด้วยรถ ครั้งนั้น เทพบุตรอีกองค์หนึ่งกำลังออกมา เห็นเทพบุตรนั้นไปอยู่ข้างหน้า จึงโกรธว่า "อะไรกัน ท่านผู้เจริญ เทพบุตรผู้ยากไร้นี้ เหมือนไม่เคยเห็นมาก่อน พอเห็นสิ่งนี้แล้วก็ไปเหมือนตัวพองขึ้นด้วยปีติ เหมือนคำรามอยู่" แม้เทพบุตรที่ไปอยู่ข้างหน้าก็หันกลับมา เห็นเทพบุตรนั้นโกรธอยู่ ก็รู้ว่าโกรธ เพราะคนโกรธย่อมรู้ได้ง่าย จึงโกรธตอบว่า "ท่านโกรธเราแล้วจะทำอะไรเราได้ สมบัตินี้เราได้มาด้วยอำนาจแห่งทานศีลเป็นต้นของเรา ไม่ใช่ด้วยอำนาจของท่าน" จริงอยู่ เมื่อฝ่ายหนึ่งโกรธ อีกฝ่ายหนึ่งไม่โกรธ ก็ยังรักษาไว้ได้ แต่เมื่อโกรธทั้งสองฝ่าย ความโกรธของฝ่ายหนึ่งย่อมเป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ความโกรธของฝ่ายนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น เทพบุตรทั้งสองจึงจุติในขณะที่เหล่านางอัปสรยังร้องไห้อยู่นั่นเอง มนุษย์ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาเป็นเหตุ อธิบายว่า ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาที่เป็นเหตุ จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายโกรธแล้วย่อมทำร้ายตนเองด้วยมือและท่อนไม้, ผูกมัดตนเองด้วยเชือกเป็นต้น, ตัดศีรษะด้วยดาบ, กินยาพิษ, กระโดดหน้าผา, กระโดดน้ำ, กระโดดเข้ากองไฟ และคนอื่นก็ทุบตีด้วยท่อนไม้หรือศัสตราแล้วฆ่าให้ตาย ด้วยประการฉะนี้ ในหมู่มนุษย์นั้น ทั้งอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาก็ย่อมเป็นไป กตเม [Pg.350] เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ กตเม นาม เต เทวา ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. เตน วา อตฺตภาเวน กตเม เทวา ทฏฺฐพฺพาติปิ อตฺโถ. กสฺมา ปน เถโร อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, กึ อตฺตนา กเถตุํ นปฺปโหตีติ? ปโหติ, อิทํ ปน ปทํ อตฺตโน สภาเวน พุทฺธวิสยํ ปญฺหนฺติ เถโร น กเถสิ. เตน ทฏฺฐพฺพาติ เตน อตฺตภาเวน ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา กามาวจเรปิ รูปาวจเรปิ ลพฺภติ, ภวคฺเคน ปน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิโต นิปฺปเทเสน กถิโต โหตีติ ภควตา เอวํ กถิโต. บทว่า ‘Katame tena devā daṭṭhabbā’ (เทวดาเหล่านั้น อันบุคคลพึงเห็นว่า เป็นไฉน) ความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่าอะไร อันบุคคลพึงเห็น อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เทวดาเหล่าไหน อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทูลถามปัญหานี้, ท่านไม่สามารถจะกล่าวด้วยตนเองได้หรือ? (ตอบว่า) สามารถ แต่ว่า พระเถระไม่ได้กล่าวบทนี้ ด้วยคิดว่า ปัญหานี้โดยสภาวะของตนเป็นพุทธวิสัย บทว่า ‘Tena daṭṭhabbā’ (อันบุคคลพึงเห็นด้วยเหตุนั้น) คือ อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็ปัญหานี้ ย่อมมีได้แม้ในเบื้องต่ำ คือในกามาวจรและรูปาวจร แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยภวัคคพรหมแล้วตรัส จึงชื่อว่าตรัสโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้ อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ กามาวจรปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตาโร, เนว ตตฺรูปปตฺติกา น อุปรูปปตฺติกา โหนฺติ. อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกํ อนาคนฺตาโร, เหฏฺฐูปปตฺติกา น โหนฺติ, ตตฺรูปปตฺติกา วา อุปรูปปตฺติกา วา ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เหฏฺฐิมภเว นิพฺพตฺตานํ วเสน อุปรูปปตฺติกา เวทิตพฺพา. ภวคฺเค ปเนตํ นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. บทว่า ‘Āgantāro itthattanti’ (ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้) คือ ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นขันธ์ ๕ ในกามาวจรเท่านั้น, ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น และไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน บทว่า ‘Anāgantāro itthattanti’ (ผู้ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้) ความว่า เป็นผู้ไม่มาสู่ขันธ์ ๕ นี้, ไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ, แต่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือเกิดในภพเบื้องบน หรือเป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ในข้อนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน ด้วยอำนาจแห่งพรหมผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ แต่ในภวัคคพรหมนั้น การเกิดในภพเบื้องบนนี้ไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ๒. วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาวิภัตติสูตร ๑๗๒. ทุติเย อตฺถปฏิสมฺภิทาติ ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณํ. โอธิโสติ การณโส. พฺยญฺชนโสติ อกฺขรโส. อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อาจิกฺขามีติ กเถมิ. เทเสมีติ ปากฏํ กตฺวา กเถมิ. ปญฺญาเปมีติ ชานาเปมิ. ปฏฺฐเปมีติ ปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺเตตฺวา กเถมิ. วิวรามีติ วิวฏํ กตฺวา กเถมิ. วิภชามีติ วิภชิตฺวา กเถมิ. อุตฺตานีกโรมีติ คมฺภีรํ อุตฺตานกํ กตฺวา กเถมิ. โส มํ ปญฺเหนาติ โส มํ ปญฺเหน อุปคจฺฉตุ. อหํ เวยฺยากรเณนาติ อหมสฺส ปญฺหกถเนน จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. โย โน ธมฺมานํ สุกุสโลติ โย อมฺหากํ อธิคตธมฺมานํ สุกุสโล สตฺถา, โส เอส สมฺมุขีภูโต. ยทิ มยา อตฺถปฏิสมฺภิทา น สจฺฉิกตา, ‘‘สจฺฉิกโรหิ ตาว สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา มํ ปฏิพาหิสฺสตีติ สตฺถุ ปุรโต นิสินฺนโกว สีหนาทํ นทติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมาสุ จ ปน ปฏิสมฺภิทาสุ ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยา, อตฺถปฏิสมฺภิทา โลกิยโลกุตฺตราติ. ๑๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ‘atthapaṭisambhidā’ ได้แก่ ญาณที่แตกฉานในอรรถ ๕ อย่าง บทว่า ‘odhisoti’ ได้แก่ โดยเหตุ บทว่า ‘byañjanasoti’ ได้แก่ โดยอักษร บทว่า ‘anekapariyāyenāti’ ได้แก่ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า ‘ācikkhāmīti’ (เราจะบอก) คือ เราจะกล่าว บทว่า ‘desemīti’ (เราจะแสดง) คือ เราจะกระทำให้ปรากฏแล้วกล่าว บทว่า ‘paññāpemīti’ (เราจะบัญญัติ) คือ เราจะทำให้รู้ บทว่า ‘paṭṭhapemīti’ (เราจะตั้งไว้) คือ เราจะตั้งขึ้น ให้เป็นไป แล้วกล่าว บทว่า ‘vivarāmīti’ (เราจะเปิดเผย) คือ เราจะกระทำให้เปิดเผยแล้วกล่าว บทว่า ‘vibhajāmīti’ (เราจะจำแนก) คือ เราจะจำแนกแล้วกล่าว บทว่า ‘uttānīkaromīti’ (เราจะทำให้ตื้น) คือ เราจะกระทำอรรถที่ลึกซึ้งให้ตื้นแล้วกล่าว บทว่า ‘so maṃ pañhenāti’ (ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหา) คือ ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหาเถิด บทว่า ‘ahaṃ veyyākaraṇenāti’ (เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการพยากรณ์) คือ เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการกล่าวแก้ปัญหา บทว่า ‘yo no dhammānaṃ sukusaloti’ (พระศาสดาพระองค์ใด ผู้ฉลาดในธรรมทั้งหลายของเรา) คือ พระศาสดาพระองค์ใดผู้ฉลาดอย่างยิ่งในธรรมที่เราบรรลุแล้ว พระศาสดาพระองค์นั้นทรงปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ถ้าอรรถปฏิสัมภิทาเรายังมิได้ทำให้แจ้ง พระองค์ก็จักตรัสห้ามเราว่า “สารีบุตร เธอจงทำให้แจ้งก่อนเถิด” (พระเถระ) นั่งอยู่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาแล้วจึงบันลือสีหนาท พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้ ก็ในปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ปฏิสัมภิทา ๓ อย่างเป็นโลกิยะ, อรรถปฏิสัมภิทาเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ๓. มหาโกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถามหาโกฏฐิกสูตร ๑๗๓. ตติเย [Pg.351] ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ, ผสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานานนฺติ อตฺโถ. อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ เอเตสุ อเสสโต นิรุทฺเธสุ ตโต ปรํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส อตฺถีติ ปุจฺฉติ. นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิธาปิ ‘‘อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส นตฺถี’’ติ ปุจฺฉติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม ปน จตฺตาโรปิ ปญฺเห สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตอมราวิกฺเขปวเสน ปุจฺฉติ. เตนสฺส เถโร ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ปฏิพาหนฺโต มา เหวนฺติ อาห. เอตฺถ หิอิติ นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. อตฺตูปลทฺธิวเสเนว ‘‘อตฺถญฺญํ กิญฺจิ อญฺโญ โกจิ อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ สสฺสตาทิอากาเรน ปุจฺฉติ. กึ ปเนส อตฺตูปลทฺธิโกติ? น อตฺตูปลทฺธิโก. เอวํลทฺธิโก ปน ตตฺเถโก ภิกฺขุ นิสินฺโน, โส ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส ลทฺธึ วิสฺสชฺชาปนตฺถํ เอวํ ปุจฺฉติ. เยปิ จ อนาคเต เอวํลทฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสํ ‘‘พุทฺธกาเลเปโส ปญฺโห มหาสาวเกหิ วิสฺสชฺชิโต’’ติ วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ ปุจฺฉติเยว. ๑๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ‘phassāyatanānanti’ (แห่งผัสสายตนะ) ความว่า แห่งธรรมที่เป็นแดนเกิดแห่งผัสสะ, แห่งธรรมที่เป็นที่เกิดขึ้นแห่งผัสสะ บทว่า ‘Atthaññaṃ kiñcīti’ (มีสิ่งอื่นอีกไหม) คือ ท่านถามว่า เมื่อผัสสายตนะเหล่านั้นดับไปโดยไม่เหลือแล้ว ยังมีกิเลสอื่นแม้เพียงเล็กน้อยอยู่ต่อไปอีกหรือไม่ แม้ในบทว่า ‘Natthaññaṃ kiñcīti’ (ไม่มีสิ่งอื่นอีกหรือ) นี้ ก็ถามว่า “ไม่มีกิเลสแม้เพียงเล็กน้อยอยู่หรือ” ในอีกสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ท่านถามปัญหาทั้ง ๔ ข้อนี้ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิคือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เอกัจจสัสสตทิฏฐิ และอมราวิกเขปิกทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) เมื่อจะทรงห้ามปัญหาที่ท่าน (พระมหาโกฏฐิกะ) ถามแล้วๆ จึงตรัสว่า ‘mā hevanti’ (อย่ากล่าวอย่างนั้น) ในบทนั้น ‘hi’ เป็นเพียงนิบาต ความว่า ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น ท่านถามด้วยอำนาจแห่งอัตตูปาทาน โดยอาการมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นว่า “มีสิ่งอื่นอีกไหม คือมีอัตตาชื่ออื่นอยู่อีกหรือไม่” ถามว่า ก็ท่านพระมหาโกฏฐิกะนี้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิหรือ? ตอบว่า ท่านไม่ได้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิ แต่ว่า มีภิกษุรูปหนึ่งผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นนั่งอยู่ในที่นั้น เธอไม่สามารถจะถามได้ ท่านจึงถามอย่างนี้เพื่อประสงค์จะให้วิสัชนาทิฏฐิของภิกษุนั้น และเพื่อตัดโอกาสในการกล่าวของชนทั้งหลายผู้จะมีทิฏฐิอย่างนั้นในอนาคตว่า “ปัญหานี้ แม้ในพุทธกาล พระมหาสาวกทั้งหลายก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว” ท่านจึงได้ถามไว้ อปฺปปญฺจํ ปปญฺเจตีติ น ปปญฺเจตพฺพฏฺฐาเน ปปญฺจํ กโรติ, อนาจริตพฺพํ มคฺคํ จรติ. ตาวตา ปปญฺจสฺส คตีติ ยตฺตกา ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ, ตตฺตกาว ตณฺหาทิฏฺฐิมานปฺปเภทสฺส ปปญฺจสฺส คติ. ฉนฺนํ, อาวุโส, ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ปปญฺจนิโรโธ ปปญฺจวูปสโมติ เอเตสุ ฉสุ อายตเนสุ สพฺพโส นิรุทฺเธสุ ปปญฺจาปิ นิรุทฺธาว โหนฺติ, วูปสนฺตาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อารุปฺเป ปน ปุถุชฺชนเทวตานํ กิญฺจาปิ ปญฺจ ผสฺสายตนานิ นิรุทฺธานิ, ฉฏฺฐสฺส ปน อนิรุทฺธตฺตา ตโยปิ ปปญฺจา อปฺปหีนาว. อปิจ ปญฺจโวการภววเสเนว ปญฺโห กถิโตติ. จตุตฺเถ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. บทว่า ‘Appapañcaṃ papañcetīti’ (ย่อมเนิ่นช้าในสิ่งที่ไม่ควรเนิ่นช้า) คือ ย่อมกระทำความเนิ่นช้าในฐานะที่ไม่ควรเนิ่นช้า, ย่อมเดินไปในทางที่ไม่ควรเดิน บทว่า ‘Tāvatā papañcassa gatīti’ (ความเนิ่นช้ามีคติเพียงเท่านั้น) คือ คติแห่งผัสสายตนะ ๖ มีประมาณเท่าใด, คติแห่งปปัญจธรรมอันมีประเภทคือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ก็มีประมาณเท่านั้น บทว่า ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamoti’ (ดูก่อนอาวุโส เพราะความสำรอกดับโดยไม่เหลือแห่งผัสสายตนะ ๖ จึงมีความดับแห่งปปัญจะ ความสงบแห่งปปัญจะ) ความว่า เมื่ออายตนะ ๖ เหล่านี้ดับไปโดยสิ้นเชิงแล้ว แม้ปปัญจธรรมทั้งหลายก็ย่อมดับไป, ย่อมสงบระงับไป ก็ในอรูปภพ ถึงแม้ผัสสายตนะ ๕ จะดับไปสำหรับปุถุชนเทวดาทั้งหลาย แต่เพราะมนายตนะที่ ๖ ยังไม่ดับ ปปัญจธรรมทั้ง ๓ ก็ยังละไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาได้ถูกกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ ในสูตรที่ ๔ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน ๕. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาอุปวาณสูตร ๑๗๕-๑๗๖. ปญฺจเม วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ วิชฺชาย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร โหติ, สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ติฏฺฐตีติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สอุปาทาโนติ สคหโณว หุตฺวา. อนฺตกโร อภวิสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต อภวิสฺส. จรณสมฺปนฺโนติ ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน สมนฺนาคโต. ยถาภูตํ ชานํ [Pg.352] ปสฺสํ อนฺตกโร โหตีติ ยถาสภาวํ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา ปสฺสิตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต นาม โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน ปญฺหํ นิฏฺฐเปสิ. ฉฏฺฐํ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ‘vijjāyantakaro hotīti’ (บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดได้ด้วยวิชชา) คือ บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ได้ด้วยวิชชา, กระทำวัฏทุกข์ทั้งสิ้นให้เป็นสิ่งที่ถูกกำหนดแล้ว ให้มีที่สุดแล้ว ดำรงอยู่ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ‘saupādānoti’ (ผู้ยังมีอุปาทาน) คือ เป็นผู้ยังมีความยึดมั่น บทว่า ‘antakaro abhavissāti’ (พึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ บทว่า ‘caraṇasampannoti’ (ผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะ) คือ ผู้ประกอบด้วยจรณะอันมีประเภทเป็นธรรม ๑๕ ประการ บทว่า ‘yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hotīti’ (บุคคลรู้เห็นตามความเป็นจริง จึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ บุคคลรู้เห็นตามสภาวะด้วยมรรคปัญญาแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบปัญหาด้วยยอดคืออรหัตตผล สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกกนิบาตในเบื้องต่ำ ๗. ราหุลสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาราหุลสูตร ๑๗๗. สตฺตเม อชฺฌตฺติกาติ เกสาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. พาหิราติ พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺเธสุ ปาสาณปพฺพตาทีสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. อิมินาว นเยน เสสาปิ ธาตุโย เวทิตพฺพา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ อิทํ ตยํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ เหตุนา การเณน มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตพฺพํ. ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺควชฺฌตณฺหํ สมูลกํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ วิวตฺตยิ อุพฺพตฺเตตฺวา ปชหิ. สมฺมา มานาภิสมยาติ เหตุนา การเณน นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมยา. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ อกาสิ, กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. อิติ สตฺถารา สํยุตฺตมหานิกาเย ราหุโลวาเท (สํ. นิ. ๓.๙๑ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, จูฬราหุโลวาเทปิ (ม. นิ. ๓.๔๑๖ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย) ทหรสฺเสว สโต มุสาวาทา เวรมณี กถิตา, มหาราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา. อิมสฺมึ องฺคุตฺตรมหานิกาเย อยํ จตุโกฏิกสุญฺญตา นาม กถิตาติ. ๑๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อชฺฌตฺติกา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในส่วนของร่างกาย ๒๐ อย่างมีผมเป็นต้น. บทว่า พาหิรา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในภายนอก ในภูเขาหินเป็นต้น อันไม่เนื่องกับอินทรีย์. พึงทราบธาตุแม้ที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้แหละ. บททั้งสามนี้ คือ เนตํ มม (นั่นไม่ใช่ของเรา), เนโสหมสฺมิ (เราไม่เป็นนั่น), น เมโส อตฺตา (นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการปฏิเสธความยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ความว่า พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาโดยเหตุโดยผล. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาที่มรรคพึงประหารพร้อมทั้งราก. บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า คลายแล้ว ละแล้วซึ่งสังโยชน์แม้ทั้ง 10 อย่างโดยถอนขึ้น. บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา ความว่า เพราะการละมานะ 9 อย่างโดยสิ้นเชิงโดยเหตุโดยผล. บทว่า อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำแล้วซึ่งวัฏทุกข์ให้มีที่สุด ให้มีขอบเขต อธิบายว่า กระทำแล้วดำรงอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาตรัสวิปัสสนาไว้ในราหุโลวาทสูตร ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, ตรัสวิปัสสนาไว้ในจูฬราหุโลวาทสูตร, ตรัสการเว้นจากมุสาวาทแก่พระราหุลผู้ยังเยาว์วัยในอัมพลัฏฐิกราหุโลวาทสูตร, ตรัสวิปัสสนาไว้ในมหาราหุโลวาทสูตร. ในอังคุตตรนิกาย มหาวารวรรคนี้ พระองค์ตรัสวิปัสสนาชื่อว่า จตุโกฏิกสุญญตา นี้ไว้. ๘. ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาชัมพาลีสูตร ๑๗๘. อฏฺฐเม สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมาปตฺตึ. สกฺกายนิโรธนฺติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตสฺส สกฺกายสฺส นิโรธํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสน น ปกฺขนฺทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปาฏิกงฺโขติ น ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. เลปคเตนาติ เลปมกฺขิเตน. ๑๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘. บทว่า สกฺกายนิโรธํ ได้แก่ ความดับแห่งสักกายะอันได้แก่ วัฏฏะในภูมิ ๓ อธิบายว่า พระนิพพาน. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวัง. บทว่า เลปคเตน ความว่า อันฉาบทาด้วยยางเหนียว. อิมสฺมิญฺจ [Pg.353] ปนตฺเถ นทีปารํ คนฺตุกามปุริโสปมฺมํ อาหริตพฺพํ – เอโก กิร ปุริโส จณฺฑโสตาย วาฬมจฺฉากุลาย นทิยา ปารํ คนฺตุกาโม ‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, กึ นุ โข กตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ ปฏิปาฏิยา ฐิเต อฏฺฐ กกุธรุกฺเข ทิสฺวา ‘‘สกฺกา อิมาย รุกฺขปฏิปาฏิยา คนฺตุ’’นฺติ มนสิกตฺวา ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา โหนฺติ, สาขาย หตฺถา น สณฺฐเหยฺยุ’’นฺติ นิคฺโรธปิลกฺขรุกฺขาทีนํ อญฺญตรสฺส ลาขาย หตฺถปาเท มกฺเขตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน เอกํ สาขํ คณฺหิ. หตฺโถ ตตฺเถว ลคิ. ปุน วามหตฺเถน ทกฺขิณปาเทน วามปาเทนาติ จตฺตาโรปิ หตฺถปาทา ตตฺเถว ลคึสุ. โส อโธสิโร ลมฺพมาโน อุปรินทิยํ เทเว วุฏฺเฐ ปุณฺณาย นทิยา โสเต นิมุคฺโค กุมฺภีลาทีนํ ภกฺโข อโหสิ. ก็ในอรรถนี้ พึงนำอุปมาด้วยบุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่งแม่น้ำมาแสดง. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวและชุกชุมด้วยปลาร้าย เห็นต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับไป จึงคิดว่า "ฝั่งนี้มีความระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเกษม ไม่มีภัย เราจะทำอย่างไรหนอจึงจะข้ามไปฝั่งโน้นได้" แล้วคิดต่อไปว่า "เราอาจจะไปได้ด้วยแนวต้นไม้นี้" แต่เมื่อพิจารณาว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง มืออาจจะจับกิ่งไม่อยู่" จึงเอายางเหนียวของต้นไทรหรือต้นมะเดื่อเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งมาทามือและเท้า แล้วใช้มือขวาจับกิ่งหนึ่ง. มือก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. ต่อมาก็ใช้มือซ้าย เท้าขวา และเท้าซ้ายจับตามลำดับ มือและเท้าทั้งสี่ก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. เขาห้อยหัวลงมา เมื่อฝนตกเหนือน้ำ แม่น้ำเต็มเปี่ยม เขาจมลงในกระแสน้ำ ได้กลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น. ตตฺถ นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ ทฏฺฐพฺพํ, โสตสฺส ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, โอริมตีรํ วิย สกฺกาโย, ปาริมตีรํ วิย นิพฺพานํ, ปฏิปาฏิยา ฐิตา อฏฺฐ กกุธรุกฺขา วิย อฏฺฐ สมาปตฺติโย, เลปมกฺขิเตน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ, จตูหิ หตฺถปาเทหิ สาขาย พทฺธสฺส โอลมฺพนํ วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา ลคฺคกาโล, อุปริโสเต วุฏฺฐิ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ กิเลสานํ อุปฺปนฺนกาโล, นทิยา ปุณฺณาย โสเต นิมุคฺคสฺส กุมฺภีลาทีนํ ภกฺขภูตกาโล วิย สํสารโสเต นิมุคฺคสฺส จตูสุ อปาเยสุ ทุกฺขานุภวนกาโล เวทิตพฺโพ. ในอุปมานั้น พึงเห็นกระแสแห่งสังสารวัฏเปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งกระแสน้ำ, สักกายะเปรียบเหมือนฝั่งนี้, พระนิพพานเปรียบเหมือนฝั่งโน้น, ต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับเปรียบเหมือนสมาบัติ ๘, การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่ทายางเหนียวเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยไม่ชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนา, การที่บุรุษนั้นถูกผูกติดกับกิ่งไม้ด้วยมือและเท้าทั้งสี่แล้วห้อยลงมาเปรียบเหมือนเวลาที่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน, ฝนที่ตกเหนือน้ำเปรียบเหมือนเวลาที่กิเลสเกิดขึ้นในทวารทั้ง ๖, เวลาที่บุรุษนั้นจมลงในกระแสน้ำที่เต็มเปี่ยมแล้วกลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น พึงทราบว่าเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้จมลงในกระแสแห่งสังสารวัฏเสวยทุกข์ในอบาย ๔. สุทฺเธน หตฺเถนาติ สุโธเตน ปริสุทฺธหตฺเถน. อิมสฺมิมฺปิ อตฺเถ ตาทิสเมว โอปมฺมํ กาตพฺพํ – ตเถว หิ ปารํ คนฺตุกาโม ปุริโส ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา, กิลิฏฺฐหตฺเถน คณฺหนฺตสฺส หตฺโถ ปริคเลยฺยา’’ติ หตฺถปาเท สุโธเต กตฺวา เอกํ สาขํ คณฺหิตฺวา ปฐมํ รุกฺขํ อารุฬฺโห. ตโต โอตริตฺวา ทุติยํ…เป… ตโต โอตริตฺวา อฏฺฐมํ, อฏฺฐมรุกฺขโต โอตริตฺวา ปาริมตีเร เขมนฺตภูมึ คโต. บทว่า สุทฺเธน หตฺเถน ความว่า ด้วยมือที่ล้างสะอาดแล้ว เป็นมือที่บริสุทธิ์. แม้ในอรรถนี้ ก็พึงทำอุปมาเช่นเดียวกันนั้น คือ บุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นเช่นเดิม คิดว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง เมื่อจับด้วยมือที่เปรอะเปื้อน มือก็จะลื่นไถลไป" จึงล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้วจับกิ่งหนึ่งขึ้นต้นไม้ต้นแรก. จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่สอง...ฯลฯ...จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่แปด, ครั้นลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้ว ก็ไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม. ตตฺถ ‘‘อิเมหิ รุกฺเขหิ ปาริมตีรํ คมิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส จินฺติตกาโล วิย โยคิโน ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต [Pg.354] วุฏฺฐาย อรหตฺตํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺติตกาโล, สุทฺเธน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิกธมฺเม โสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ. ตตฺถ ปฐมรุกฺขาโรหณกาโล วิย ปฐมชฺฌานสมาปตฺติกาโล, ปฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ทุติยํ อารุฬฺหกาโล วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานสมาปนฺนกาโล…เป… สตฺตมรุกฺขโต โอรุยฺห อฏฺฐมํ อารุฬฺหกาโล วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปนฺนกาโล. อฏฺฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ปาริมตีรํ เขมนฺตภูมึ คตกาโล วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นคิดว่า "เราจักข้ามไปฝั่งโน้นด้วยต้นไม้เหล่านี้" เปรียบเหมือนเวลาที่พระโยคีคิดว่า "เราจักเข้าสมาบัติ ๘ ออกจากสมาบัติแล้วจักบรรลุพระอรหัต", การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่สะอาดเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนาแล้ว. ในข้อนั้น เวลาที่ขึ้นต้นไม้ต้นแรกเปรียบเหมือนเวลาที่เข้าปฐมฌานสมาบัติ, เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นแรกแล้วขึ้นต้นที่สองเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน ออกจากฌานนั้นแล้วเข้าทุติยฌาน...ฯลฯ...เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่เจ็ดแล้วขึ้นต้นที่แปดเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. พึงทราบว่า เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้วไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม เปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัต. อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตาย คณพหลมหาอวิชฺชาย ปเภทสงฺขาตํ อรหตฺตํ มนสิ กโรติ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสเนว น ปกฺขนฺทติ. ชมฺพาลีติ คามโต นิกฺขนฺตสฺส มหาอุทกสฺส ปติฏฺฐานภูโต มหาอาวาโฏ. อเนกวสฺสคณิกาติ คามสฺส วา นครสฺส วา อุปฺปนฺนกาเลเยว อุปฺปนฺนตฺตา อเนกานิ วสฺสคณานิ อุปฺปนฺนาย เอติสฺสาติ อเนกวสฺสคณิกา. อายมุขานีติ จตสฺโส ปวิสนกนฺทรา. อปายมุขานีติ อปวาหนจฺฉิทฺทานิ. น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ น ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. น หิ ตโต อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ คเหตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาปุณาติ. บทว่า อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งพระอรหัต อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชาใหญ่ที่หนาแน่นและเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ ประการ. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า ชมฺพาลี ได้แก่ หลุมใหญ่ที่เป็นที่ตั้งแห่งน้ำจำนวนมากที่ไหลออกจากบ้าน. บทว่า อเนกวสฺสคณิกา ความว่า เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับเวลาที่หมู่บ้านหรือเมืองเกิดขึ้นนั่นเอง บ่อโสโครกนี้จึงเกิดขึ้นมาหลายปีแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีมาหลายปี. บทว่า อายมุขานิ ได้แก่ ช่องทางที่น้ำไหลเข้า ๔ ช่อง. บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ ช่องสำหรับระบายน้ำออก. บทว่า น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวังการพังทลายแห่งคันดิน. เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นไม่อาจเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้. อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อุยฺยานคเวสกโอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. เอโก กิร นครวาสิโก กุลปุตฺโต อุยฺยานํ คเวสนฺโต นครโต นาติทูเร นจฺจาสนฺเน มหนฺตํ ชมฺพาลึ อทฺทส. โส ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน รมณียํ อุยฺยานํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย จตฺตาริปิ กนฺทรานิ ปิธาย อปวาหนจฺฉิทฺทานิ วิวริตฺวา อฏฺฐาสิ. เทโว น สมฺมา วสฺสิ, อวเสสอุทกํ อปวาหนจฺฉิทฺเทน ปริสฺสวิตฺวา คตํ. จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนิ ตตฺเถว ปูติกานิ ชาตานิ, ปาณกา สณฺฐิตา, สมนฺตา อนุปคมนียา ชาตา. อุปคตานมฺปิ นาสาปุเฏ ปิธาย ปกฺกมิตพฺพํ โหติ[Pg.355]. โส กติปาเหน อาคนฺตฺวา ปฏิกฺกมฺม ฐิโต โอโลเกตฺวา ‘‘น สกฺกา อุปคนฺตุ’’นฺติ ปกฺกามิ. ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ พึงนำอุปมาเรื่องคนแสวงหาสวนมาแสดง. ได้ยินว่า กุลบุตรชาวเมืองคนหนึ่ง แสวงหาสวนอยู่ ได้เห็นบ่อโสโครกใหญ่แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลไม่ใกล้จากเมือง. เขาหมายใจว่า "ในที่นี้จักมีสวนที่น่ารื่นรมย์" จึงถือจอบมาปิดช่องทางน้ำเข้าทั้งสี่แล้วเปิดช่องระบายน้ำออกไว้. ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล น้ำที่เหลืออยู่ก็ไหลซึมออกไปทางช่องระบายน้ำ. ชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นก็เน่าเหม็นอยู่ในที่นั้นเอง สัตว์มีชีวิตก็เกิดขึ้น กลายเป็นที่ที่เข้าไปใกล้ไม่ได้โดยรอบ. แม้ผู้ที่เข้าไปใกล้ก็ต้องปิดจมูกแล้วหลีกไป. เขามาในอีกสองสามวัน ถอยออกมายืนมองดูแล้วคิดว่า "ไม่อาจเข้าไปใกล้ได้" จึงหลีกไป. ตตฺถ นครวาสี กุลปุตฺโต วิย โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อุยฺยานํ คเวสนฺเตน คามทฺวาเร ชมฺพาลิยา ทิฏฺฐกาโล วิย จาตุมหาภูติกกาโย, อายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ธมฺมสฺสวโนทกสฺส อลทฺธกาโล, อปายมุขานํ วิวฏกาโล วิย ฉทฺวาริกสํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, เทวสฺส สมฺมา อวุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส อลทฺธกาโล, อวเสสอุทกสฺส อปายมุเขหิ ปริสฺสวิตฺวา คตกาโล วิย อพฺภนฺตเร คุณานํ ปริหีนกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาปาฬึ ภินฺทิตฺวา กิเลสราสึ วิธมิตฺวา นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุํ อสมตฺถกาโล, จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนํ ตตฺเถว ปูติภาโว วิย อพฺภนฺตเร ราคาทิกิเลเสหิ ปริปูริตกาโล, ตสฺส อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริโน คตกาโล วิย วฏฺฏสมงฺคิปุคฺคลสฺส วฏฺเฏ อภิรตกาโล เวทิตพฺโพ. ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนกุลบุตรชาวเมือง, กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เปรียบเหมือนเวลาที่ผู้แสวงหาสวนเห็นบ่อโสโครกที่ประตูบ้าน, เวลาที่ไม่ได้ฟังธรรมซึ่งเปรียบเหมือนน้ำ เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่ปล่อยปละละเลยการสำรวมในทวาร ๖ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่เสื่อมจากคุณธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำที่เหลืออยู่ไหลซึมออกไปทางปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่สามารถทำลายคันดินคืออวิชชา กำจัดกองกิเลส แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยอรหัตตมรรคได้ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำไม่สามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้, เวลาที่เต็มไปด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นภายใน เปรียบเหมือนความเป็นของเน่าเหม็นแห่งชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นในที่นั้นเอง, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้ยังอยู่ในวัฏฏะยินดีอยู่ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนเวลาที่กุลบุตรนั้นมาเห็นแล้วเดือดร้อนใจหลีกไป. อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. ตโต หิ อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ. บทว่า อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า พึงหวังการพังทลายแห่งคันดินได้. อธิบายว่า เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นจะสามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้. อิธาปิ ตเทว โอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อายมุขานํ วิวฏกาโล วิย สปฺปายธมฺมสฺสวนสฺส ลทฺธกาโล, อปายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, เทวสฺส สมฺมา วุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส ลทฺธกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปตฺตกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชํ ภินฺทิตฺวา อกุสลราสึ วิธมิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกตกาโล, อายมุเขหิ ปวิฏฺเฐน อุทเกน สรสฺส ปริปุณฺณกาโล วิย อพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺเมหิ ปริปุณฺณกาโล, สมนฺตโต วตึ กตฺวา รุกฺเข โรเปตฺวา อุยฺยานมชฺเฌ ปาสาทํ มาเปตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห [Pg.356] นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. เทสนา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตาติ. ในข้อนี้ก็พึงนำอุปมานั้นมาแสดงเช่นกัน. ในอุปมานั้น เวลาที่ได้ฟังธรรมอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่การสำรวมในทวารทั้ง ๖ ปรากฏพร้อม เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่ทำลายอวิชชา กำจัดกองอกุศล แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทร, เวลาที่เต็มเปี่ยมด้วยโลกุตรธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่สระเต็มเปี่ยมด้วยน้ำที่ไหลเข้าทางปากทางน้ำเข้า, พึงทราบว่า เวลาที่ขึ้นสู่ธรรมปราสาท เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ เปรียบเหมือนเวลาที่ (กุลบุตร) ทำรั้วโดยรอบ ปลูกต้นไม้ สร้างปราสาทกลางสวน จัดการแสดงละคร บริโภคโภชนะอย่างดีแล้วนั่งอยู่. เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนเทศนา พระผู้มีพระภาคตรัสแบบระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. ๙. นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถานิพพานสูตร ๑๗๙. นวเม หานภาคิยา สญฺญาติอาทีสุ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อภิธมฺเม วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ยถาสภาวโต มคฺคญาเณน น ชานนฺติ. ๑๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า หานภาคิยา สญฺญา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่ตรัสไว้ในอภิธรรม (วิภังค์ ๗๙๙) ว่า "สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌาน, (สัญญานั้น) เป็นปัญญาฝ่ายเสื่อม". บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะด้วยมรรคญาณ. ๑๐. มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถามหาปเทสสูตร ๑๘๐. ทสเม โภคนคเร วิหรตีติ ปรินิพฺพานสมเย จาริกํ จรนฺโต ตํ นครํ ปตฺวา ตตฺถ วิหรติ. อานนฺทเจติเยติ อานนฺทยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตวิหาเร. มหาปเทเสติ มหาโอกาเส มหาอปเทเส วา, พุทฺธาทโย มหนฺเต มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. เนว อภินนฺทิตพฺพนฺติ หฏฺฐตุฏฺเฐหิ สาธุการํ ทตฺวา ปุพฺเพว น โสตพฺพํ. เอวํ กเต หิ ปจฺฉา ‘‘อิทํ น สเมตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กึ ปุพฺเพว อยํ ธมฺโม, อิทานิ น ธมฺโม’’ติ วตฺวา ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชติ. นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ‘‘กึ เอส พาโล วทตี’’ติ เอวํ ปุพฺเพว น วตฺตพฺพํ. เอวํ วุตฺเต หิ วตฺตุํ ยุตฺตมฺปิ น วกฺขติ. เตนาห – อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ. ปทพฺยญฺชนานีติ ปทสงฺขาตานิ พฺยญฺชนานิ. สาธุกํ อุคฺคเหตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ วุตฺตา, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ วุตฺโต, อิมสฺมึ ฐาเน อนุสนฺธิ กถิตา, อิมสฺมึ ฐาเน ปุพฺพาปรํ กถิต’’นฺติ สุฏฺฐุ คเหตฺวา. สุตฺเต โอตาเรตพฺพานีติ สุตฺเต โอตริตพฺพานิ. วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานีติ วินเย สํสนฺเทตพฺพานิ. ๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า โภคนคเร วิหรติ ความว่า ในสมัยปรินิพพาน เสด็จจาริกไปถึงเมืองนั้นแล้วประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า อานนฺทเจติเย ความว่า ในวิหารที่ตั้งอยู่ในที่เป็นที่อยู่ของอานนทยักษ์. บทว่า มหาปเทเส ความว่า ในโอกาสอันยิ่งใหญ่ หรือในเหตุอ้างอิงอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า เหตุผลใหญ่หลวงที่ท่านกล่าวอ้างอิงท่านผู้ใหญ่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า เนว อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงฟังด้วยความดีใจยินดีให้สาธุการตั้งแต่แรก. เพราะเมื่อทำอย่างนั้น แม้ภายหลังมีผู้บอกว่า ‘ข้อนี้ไม่เข้ากัน’ ก็จะไม่ยอมละทิ้งลัทธิของตน โดยกล่าวว่า ‘ทำไมตอนแรกจึงเป็นธรรม ตอนนี้จึงไม่เป็นธรรม’. บทว่า นปฺปฏิโกสิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงกล่าวตั้งแต่แรกว่า ‘คนโง่นี่พูดอะไร’. เพราะเมื่อถูกว่าอย่างนั้น แม้เรื่องที่ควรพูด เขาก็จะไม่พูด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา (ไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้าน). บทว่า ปทพฺยญฺชนานิ ได้แก่ พยัญชนะที่นับว่าเป็นบท. บทว่า สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ความว่า เรียนให้ดี คือจำไว้ให้ดีว่า ‘ในที่นี้ท่านกล่าวบาลีไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอรรถไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอนุสนธิไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวเบื้องหน้าเบื้องหลังไว้’. บทว่า สุตฺเต โอตาเรตพฺพานิ คือ พึงหยั่งลงในพระสูตร. บทว่า วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานิ คือ พึงสอบสวนในพระวินัย. เอตฺถ จ สุตฺตนฺติ วินโย วุตฺโต. ยถาห – ‘‘กตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ, สาวตฺถิยํ สุตฺตวิภงฺเค’’ติ (จูฬว. ๔๕๗) วินโยติ ขนฺธโก. ยถาห – ‘‘วินยาติสาเร’’ติ. เอวํ วินยปิฏกมฺปิ น ปริยาทิยติ. อุภโตวิภงฺคา ปน สุตฺตํ, ขนฺธกปริวารา [Pg.357] วินโยติ เอวํ วินยปิฏกํ ปริยาทิยติ. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกํ สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวํ ทฺเวเยว ปิฏกานิ ปริยาทิยนฺติ. สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ วา สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวมฺปิ ตีณิ ปิฏกานิ น ตาว ปริยาทิยนฺติ. อสุตฺตนามกญฺหิ พุทฺธวจนํ นาม อตฺถิ. เสยฺยถิทํ – ชาตกํ ปฏิสมฺภิทา นิทฺเทโส สุตฺตนิปาโต ธมฺมปทํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทานนฺติ. ในคำนี้ คำว่า สุตฺต ท่านหมายถึงวินัย. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ทรงห้ามไว้ที่ไหน, ที่เมืองสาวัตถี ในสุตตวิภังค์’ (จูฬ. ๔๕๗) คำว่า วินโย หมายถึงขันธกะ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในเพราะล่วงละเมิดวินัย’. อย่างนี้ แม้พระวินัยปิฎกก็ยังไม่ถูกรวบรวมไว้ทั้งหมด. แต่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง) เป็นสุตตะ, ขันธกะและบริวารเป็นวินัย, อย่างนี้จึงจะรวบรวมพระวินัยปิฎกไว้ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง พระสุตตันตปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, อย่างนี้ก็รวบรวมไว้เพียงสองปิฎกเท่านั้น. หรือ พระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, แม้อย่างนี้ก็ยังไม่รวบรวมไว้ครบสามปิฎก. เพราะพุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะก็มีอยู่. ได้แก่ ชาดก ปฏิสัมภิทา นิทเทส สุตตนิบาต ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทาน. สุทินฺนตฺเถโร ปน ‘‘อสุตฺตนามกํ พุทฺธวจนํ นตฺถี’’ติ ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตํ, วินโย ปน การณ’’นฺติ อาห. ตโต ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมาหริ – ส่วนพระสุทินนเถระปฏิเสธทั้งหมดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะ ไม่มี’ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า ‘ปิฎกทั้งสามเป็นสุตตะ ส่วนวินัยเป็นเหตุผล’ ดังนี้. จากนั้น เมื่อจะแสดงเหตุผลนั้น ท่านจึงยกพระสูตรนี้ขึ้นมาว่า – ‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสํโยคาย, สอุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน อนุปาทานาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม เนโส วินโย เนตํ สตฺถุ สาสน’นฺติ. ‘ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความคลายกำหนัด, เป็นไปเพื่อความประกอบ ไม่ใช่เพื่อความพราก, เป็นไปเพื่อความยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความไม่ยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักมาก ไม่ใช่เพื่อความมักน้อย, เป็นไปเพื่อความไม่สันโดษ ไม่ใช่เพื่อความสันโดษ, เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ไม่ใช่เพื่อการปรารภความเพียร, เป็นไปเพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ไม่ใช่เพื่อความสงัด, เป็นไปเพื่อการสะสม ไม่ใช่เพื่อการไม่สะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่วินัย ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา’. ‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน สํโยคาย. อนุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน สอุปาทานาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุ สาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖; อ. นิ. ๘.๕๓). ‘ส่วนธรรมเหล่าใดที่เธอพึงรู้ว่า ดูก่อนโคตมี ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความกำหนัด, เป็นไปเพื่อความพราก ไม่ใช่เพื่อความประกอบ, เป็นไปเพื่อความไม่ยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักน้อย ไม่ใช่เพื่อความมักมาก, เป็นไปเพื่อความสันโดษ ไม่ใช่เพื่อความไม่สันโดษ, เป็นไปเพื่อการปรารภความเพียร ไม่ใช่เพื่อความเกียจคร้าน, เป็นไปเพื่อความสงัด ไม่ใช่เพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, เป็นไปเพื่อการไม่สะสม ไม่ใช่เพื่อการสะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา’’’ (จูฬ. ๔๐๖; อํ. อฏฺฐก. ๕๓). ตสฺมา สุตฺเตติ เตปิฏกพุทฺธวจเน โอตาเรตพฺพานิ. วินเยติ เอตสฺมึ ราคาทิวินยการเณ สํสนฺเทตพฺพานีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. น เจว สุตฺเต โอตรนฺตีติ สุตฺตปฏิปาฏิยา กตฺถจิ อนาคนฺตฺวา ฉลฺลึ อุฏฺฐเปตฺวา [Pg.358] คุฬฺหเวสฺสนฺตร-คุฬฺหอุมฺมคฺค-คุฬฺหวินยเวทลฺลปิฏกานํ อญฺญตรโต อาคตานิ ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อาคตานิ หิ ราคาทิวินเย จ อปญฺญายมานานิ ฉฑฺเฑตพฺพานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิติ หิทํ, ภิกฺขเว, ฉฑฺเฑยฺยาถา’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ อิมํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐาโนกาสํ ธาเรยฺยาถาติ. เพราะฉะนั้น บทว่า สุตฺเต คือ พึงหยั่งลงในพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า วินเย คือ พึงสอบสวนในเหตุแห่งการกำจัดราคะเป็นต้นนี้ นี้เป็นความหมายในที่นี้. บทว่า น เจว สุตฺเต โอตรนฺติ ความว่า ไม่ปรากฏในลำดับแห่งพระสูตร ณ ที่ใดที่หนึ่ง แต่ยกเรื่องหลอกลวงขึ้นมา ปรากฏว่ามาจากคัมภีร์คุฬหเวสสันดร คุฬหอุโมงค์ คุฬหวินัย หรือเวทัลลปิฎก อย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเรื่องที่มาอย่างนี้และไม่ปรากฏในวินัยคือเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น พึงทิ้งเสีย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทิ้งเรื่องนี้เสียดังนี้’. พึงทราบความหมายในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำโอกาสอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมะ คือมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้. สญฺเจตนิยวคฺโค ตติโย. สัญเจตนิยวรรคที่ ๓ (๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค (๑๙) ๔. พราหมณวรรค ๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร ๑๘๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม ฐานกุสโลติ เยน ฐาเนน ฐิโต อวิราเธตฺวา วิชฺฌิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมึ ฐาเน กุสโล. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ฐานกุสโล ความว่า ฉลาดในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่เมื่อยืนอยู่แล้วจะสามารถยิงได้ไม่พลาด. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ๒. ปาฏิโภคสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาปาฏิโภคสูตร ๑๘๒. ทุติเย นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโคติ อหํ เต ปาฏิโภโคติ เอวํ ปาฏิโภโค ภวิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ๑๘๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค ความว่า ไม่มีใครสามารถที่จะเป็นผู้รับประกันได้ว่า ‘เราเป็นผู้รับประกันของท่าน’. บทว่า ชราธมฺมํ คือ มีความแก่เป็นธรรมดา. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง. ๓. สุตสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสุตสูตร ๑๘๓. ตติเย นตฺถิ ตโต โทโสติ ตสฺมึ โทโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ๑๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นตฺถิ ตโต โทโส ความว่า ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ. ๔. อภยสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาอภัยสูตร ๑๘๔. จตุตฺเถ กิจฺฉาชีวิตการณฏฺเฐน โรโคว โรคาตงฺโก นาม. ผุฏฺฐสฺสาติ เตน โรคาตงฺเกน สมนฺนาคตสฺส. อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา โรทติ. อกตกลฺยาโณติอาทีสุ กลฺยาณํ วุจฺจติ ปุญฺญกมฺมํ[Pg.359], ตํ อกตํ เอเตนาติ อกตกลฺยาโณ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปุญฺญกมฺมเมว หิ โกสลฺลสมฺภูตตฺตา กุสลํ, ภีตสฺส ปริตฺตายกตฺตา ภีรุตฺตาณนฺติ วุจฺจติ. กตปาโปติอาทีสุ ปาปํ วุจฺจติ ลามกํ อกุสลกมฺมํ. ลุทฺทนฺติ กกฺขฬกมฺมํ. กิพฺพิสนฺติ สมลํ อปริสุทฺธกมฺมํ. กงฺขี โหตีติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณสุ เจว สิกฺขาย จ ปุพฺพนฺเต จ อปรนฺเต จ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต จ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กงฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. วิจิกิจฺฉีติ วิจิกิจฺฉาย สมนฺนาคโต สาสนสทฺธมฺเม น นิฏฺฐํ คโต, อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน นิฏฺฐํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๘๔. ในข้อที่ ๔ คำว่า โรคาตงฺโก (ความหวาดเสียวคือโรค) ได้แก่ โรคนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิตอยู่อย่างลำบาก. บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้ถูกความหวาดเสียวคือโรคนั้นครอบงำแล้ว. บทว่า อุรตฺตาฬึ กนฺทติ ความว่า ทุบตีอกร่ำไห้. ในบทว่า อกตกลฺยาโณ เป็นต้น กัลยาณะ ได้แก่ บุญกรรม. บุคคลใดไม่ได้ทำบุญกรรมนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า อกตกลฺยาโณ (ผู้ไม่ได้ทำความดี). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุญกรรมนั่นแหละ ชื่อว่า กุศล เพราะเกิดจากความฉลาด, ชื่อว่า ภีรุตฺตาณ (ที่ต้านทานของผู้กลัว) เพราะเป็นเครื่องป้องกันแก่ผู้กลัว. ในบทว่า กตปาโป เป็นต้น ปาปะ ได้แก่ อกุศลกรรมอันเลวทราม. บทว่า ลุทฺทํ ได้แก่ กรรมอันหยาบช้า. บทว่า กิพฺพิสํ ได้แก่ กรรมอันมีมลทิน ไม่บริสุทธิ์. บทว่า กงฺขี โหติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความสงสัยในฐานะ ๘ คือ ในคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์, ในสิกขา, ในส่วนอดีต, ในส่วนอนาคต, ในส่วนอดีตและอนาคต, และในปฏิจจสมุปบาท. บทว่า วิจิกิจฺฉี ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ยังไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมของพระศาสนา ไม่สามารถจะถึงความตกลงใจได้ด้วยการเรียนและการสอบถาม. พึงทราบความในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้. ๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาพราหมณสัจจสูตร ๑๘๕. ปญฺจเม พฺราหฺมณสจฺจานีติ พฺราหฺมณานํ สจฺจานิ ตถานิ. โส เตน น สมโณติ มญฺญตีติ โส ขีณาสโว เตน สจฺเจน ‘‘อหํ สมโณ’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญายาติ ยํ ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ปาณา อวชฺฌา’’ติ ปฏิปตฺติยา สจฺจํ ตถํ อวิปรีตํ. อิมินา วจีสจฺจํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ ทสฺเสติ. ตทภิญฺญายาติ ตํ อุภยมฺปิ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา. อนุทฺทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อนุทฺทยตฺถาย จ อนุกมฺปตฺถาย จ ยา ปฏิปทา, ตํ ปฏิปนฺโน โหติ, ปูเรตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. เสสปฏิปทาสุปิ เอเสว นโย. ๑๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า พฺราหฺมณสจฺจานิ ความว่า สัจจะของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น. บทว่า โส เตน น สมโณติ มญฺญติ ความว่า พระขีณาสพนั้นย่อมไม่สำคัญด้วยสัจจะนั้นว่า "เราเป็นสมณะ" ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญาย ความว่า สัจจะใดในข้อนั้นว่า "สัตว์ทั้งปวงไม่ควรถูกฆ่า" เป็นสัจจะโดยปฏิปทา เป็นอย่างนั้น ไม่วิปริต. ด้วยบทนี้ ท่านทำวจีสัจจะไว้ภายในแล้วแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน. บทว่า ตทภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งซึ่งสัจจะทั้งสองนั้นด้วยปัญญาอันประเสริฐยิ่ง. บทว่า อนุทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ดำเนินข้อปฏิบัติใดเพื่อความเอ็นดูและเพื่อความอนุเคราะห์, ท่านดำเนินข้อปฏิบัตินั้น, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. แม้ในข้อปฏิบัติที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สพฺเพ กามาติ สพฺเพ วตฺถุกามกิเลสกามา. อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาหาติ เอวมฺปิ วทนฺโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ สจฺจเมว อาห. สพฺเพ ภวาติ กามภวาทโย ตโยปิ. นาหํ กฺวจนีติ เอตฺถ ปน จตุกฺโกฏิกสุญฺญตา กถิตา. อยญฺหิ ‘‘นาหํ กฺวจนี’’ติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตี’’ติ อยมตฺโถ. อิทานิ ‘‘มมสทฺทํ อาหริตฺวา [Pg.360] มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถี’’ติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสตีติ. อิติ วทํ พฺราหฺมโณติ เอวํ จตุกฺโกฏิกํ สุญฺญตํ วทนฺโตปิ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ตสฺสา ปฏิปทาย สมฺมา ปฏิวิทฺธตฺตา สจฺจเมว อาห, น มุสาติ สพฺเพสุปิ วาเรสุ มญฺญนานํ ปหีนตฺตาเยว น มญฺญตีติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทนฺติ กิญฺจนภาววิรหิตํ นิปฺปลิโพธํ นิคฺคหณเมว ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ ปูเรตฺวา ฐิโต. บทว่า สพฺเพ กามา ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหมด. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาห ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น. บทว่า สพฺเพ ภวา ได้แก่ ภพทั้งสาม มีกามภพเป็นต้น. แต่ในบทว่า นาหํ กฺวจนิ นี้ ท่านกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวด. จริงอยู่ บทว่า นาหํ กฺวจนิ ความว่า ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ. บทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า ท่านไม่เห็นตนของตนว่าเป็นสิ่งของอะไรของใครอื่นที่จะพึงนำเข้าไป คือ ไม่เห็นว่าจะพึงนำเข้าไปโดยสำคัญว่า เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ นี้ พักคำว่า มม ไว้ก่อน มีความว่า "และไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ". บัดนี้ นำคำว่า มม เข้ามา มีความว่า "ของเราไม่มีกิเลสเครื่องกังวลในที่ไหนๆ" คือ ท่านไม่เห็นว่าอัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่โดยความเป็นสิ่งของอะไรของเราในที่ไหนๆ, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในฐานะไหนๆ ว่าจะพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นสิ่งของอะไรอย่างนี้ คือ เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. เพราะเหตุที่ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ, ไม่เห็นตนนั้นว่าเป็นสิ่งของอะไรของผู้อื่นที่จะพึงนำเข้าไป, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นว่าเป็นสิ่งของอะไรของตนที่จะพึงนำเข้าไป, ด้วยประการฉะนี้. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวดอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น ไม่กล่าวคำเท็จ เพราะได้แทงตลอดข้อปฏิปัตินั้นโดยชอบแล้ว. และพึงทราบความว่า ท่านไม่สำคัญก็เพราะละความสำคัญในวาระทั้งปวงได้แล้วนั่นเอง. บทว่า อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทํ ความว่า ท่านดำเนินข้อปฏิบัติคือความไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ปราศจากเครื่องผูกพัน เป็นเครื่องข่มกิเลสนั่นเอง, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานีติ ยานิ ตุมฺเห โภวาทิพฺราหฺมณานํ สจฺจานิ วเทถ, เตหิ อญฺญานิ มยา อิมานิ พาหิตปาปพฺราหฺมณสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิเธน กิจฺเจน ชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตานิ เทสิตานิ โชติตานีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุปิ ฐาเนสุ ขีณาสวสฺส วจีสจฺจเมว กถิตนฺติ. บทว่า อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ ความว่า ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการเหล่านี้ อันเราได้รู้ยิ่งด้วยตนเอง ทำให้แจ้งแล้ว จึงประกาศแล้ว. อธิบายว่า สัจจะเหล่าใดที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่าเป็นสัจจะของโภวาทีพราหมณ์, สัจจะ ๔ ประการของพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้วเหล่านี้ ซึ่งต่างจากสัจจะเหล่านั้น อันเราได้รู้ด้วยมรรค ๔ โดยกิจ ๑๖ อย่าง ทำให้ประจักษ์แล้ว จึงประกาศแล้ว แสดงแล้ว ทำให้รุ่งเรืองแล้ว. ดังนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวจีสัจจะของพระขีณาสพในฐานะทั้ง ๔ นั่นเอง. ๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาอุมมัคคสูตร ๑๘๖. ฉฏฺเฐ ปริกสฺสตีติ อากฑฺฒิยติ. อุมฺมคฺโคติ อุมฺมุชฺชนํ, ปญฺญาคมนนฺติ อตฺโถ. ปญฺญา เอว วา อุมฺมุชฺชนฏฺเฐน อุมฺมคฺโคติ วุจฺจติ. สาว ปฏิภานฏฺเฐน ปฏิภานํ. จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉตีติ เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺพิชฺฌนกปญฺโญ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เสสํ เตภูมกกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขนฺติ สุตํ โหติ. ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ วฏฺฏมูลกตณฺหา ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุทโยติ สุตํ [Pg.361] โหติ. อิมินา อุปาเยน เสสทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน อรหตฺตผลํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๑๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปริกสฺสติ ความว่า ถูกลากไป. บทว่า อุมฺมคฺโค ได้แก่ การผุดขึ้น อธิบายว่า การเกิดแห่งปัญญา. หรือว่า ปัญญานั่นแหละ ชื่อว่า อุมมัคคะ เพราะมีความหมายว่าผุดขึ้น. ปัญญานั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปฏิภาณ เพราะมีความหมายว่ามีความฉับไว. บทว่า จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉติ ความว่า พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านประสงค์เอาเฉพาะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจของจิตเท่านั้น. บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ทั้งอรรถและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม. บทว่า นิพฺเพธิกปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเครื่องแทงตลอด. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ได้สดับมาว่า ขันธ์ ๕ ในภูมิ ๓ ที่เหลือ เว้นตัณหาเสีย เป็นทุกข์. บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญา. บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ได้สดับมาว่า ตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ เป็นสมุทัยแห่งทุกข์นั้น. พึงทราบความแม้ในสองข้อที่เหลือโดยอุบายนี้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลด้วยการตอบปัญหาข้อที่ ๔. ๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถาวัสสการสูตร ๑๘๗. สตฺตเม โตเทยฺยสฺสาติ ตุทิคามวาสิกสฺส. ปริสตีติ สนฺนิปติตาย ปริสาย. ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ปรครหํ ปวตฺเตนฺติ กเถนฺติ. พาโล อยํ ราชาติอาทิ ยํ เต อุปารมฺภํ วตฺเตนฺติ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สมเณ รามปุตฺเตติ อุทเก รามปุตฺเต. อภิปฺปสนฺโนติ อติกฺกมฺม ปสนฺโน. ปรมนิปจฺจการนฺติ อุตฺตมนิปาตกิริยํ นีจวุตฺตึ. ปริหารกาติ ปริจารกา. ยมโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ เอโก ยมโก นาม, เอโก โมคฺคลฺโล นาม, เอโก อุคฺโค นาม, เอโก นาวินฺทกี นาม, เอโก คนฺธพฺโพ นาม, เอโก อคฺคิเวสฺโส นาม. ตฺยาสฺสุทนฺติ เอตฺถ อสฺสุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เต อตฺตโน ปริสติ นิสินฺเนติ อตฺโถ. อิมินา นเยน เนตีติ อิมินา การเณน อนุเนติ ชานาเปติ. กรณียาธิกรณีเยสูติ ปณฺฑิเตหิ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ อติเรกกตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ. วจนียาธิวจนีเยสูติ วตฺตพฺเพสุ จ อติเรกวตฺตพฺเพสุ จ. อลมตฺถทสตเรหีติ เอตฺถ อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา อลมตฺถทสา, เต อติสิตฺวา ฐิตา อลมตฺถทสตรา, เตหิ อลมตฺถทสตเรหิ. อลมตฺถทสตโรติ อลมตฺถทสตาย อุตฺตริตโร, เฉเกหิ เฉกตโร ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตตโรติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. อถสฺส เต ปฏิปุจฺฉนฺตา เอวํ โภติอาทิมาหํสุ. อิติ พฺราหฺมโณ อตฺตโน สปฺปุริสตาย ตํ เอเฬยฺยราชานมฺปิ ตสฺส ปริวาริเกปิ อุทกมฺปิ รามปุตฺตํ ปสํสิ. อนฺโธ วิย หิ อสปฺปุริโส, จกฺขุมา วิย สปฺปุริโส. ยถา อนฺโธ เนว อนนฺธํ น อนฺธํ ปสฺสติ, เอวํ อสปฺปุริโส เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ. ยถา จกฺขุมา อนฺธมฺปิ อนนฺธมฺปิ ปสฺสติ, เอวํ สปฺปุริโส สปฺปุริสมฺปิ อสปฺปุริสมฺปิ ชานาติ. โตเทยฺโยปิ สปฺปุริสตาย อสปฺปุริเส อญฺญาสีติ อิมมตฺถวสํ ปฏิจฺจ ตุฏฺฐมานโส พฺราหฺมโณ อจฺฉริยํ โภ, โคตมาติอาทีนิ วตฺวา ตถาคตสฺส ภาสิตํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ. ๑๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โตเทยฺยสฺส ได้แก่ ของผู้เป็นชาวตุทิคาม บทว่า ปริสตีติ ได้แก่ ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ความว่า ย่อมกล่าว ย่อมบอกคำติเตียนผู้อื่น คำว่า พระราชานี้เป็นพาล เป็นต้น ที่พวกเขากล่าวติเตียนนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงคำติเตียนนั้น บทว่า สมเณ รามปุตฺเต ได้แก่ ในอุทกรามบุตร บทว่า อภิปฺปสนฺโนติ คือ เลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า ปรมนิปจฺจการนฺติ ได้แก่ การกระทำความนอบน้อมอย่างยิ่ง คือความเป็นผู้มีปกติถ่อมตน บทว่า ปริหารกาติ ได้แก่ คนรับใช้ บทว่า ยมโกติอาทีนิ เป็นชื่อของคนเหล่านั้น จริงอยู่ ในคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อยมกะ คนหนึ่งชื่อโมคคัลละ คนหนึ่งชื่ออุคคะ คนหนึ่งชื่อนาวินทกี คนหนึ่งชื่อคันธัพพะ คนหนึ่งชื่ออัคคิเวสสะ ในบทว่า ตฺยาสฺสุทนฺติ นี้ บทว่า อสฺสุทํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า พวกเขานั่งในบริษัทของตน บทว่า อิมินา นเยน เนตีติ ความว่า ย่อมแนะนำ ย่อมให้รู้ ด้วยเหตุนี้ บทว่า กรณียาธิกรณีเยสูติ ได้แก่ ในกิจที่บัณฑิตพึงทำและในกิจที่พึงทำเป็นพิเศษ บทว่า วจนียาธิวจนีเยสูติ ได้แก่ ในเรื่องที่พึงกล่าวและในเรื่องที่พึงกล่าวเป็นพิเศษ ในบทว่า อลมตฺถทสตเรหีติ นี้ ผู้ที่สามารถเห็นประโยชน์ได้ ชื่อว่า อลมัตถทัสสะ ผู้ที่ดำรงอยู่โดยล่วงเลยคนเหล่านั้นไป ชื่อว่า อลมัตถทสัตระ ด้วยอลมัตถทสัตระเหล่านั้น บทว่า อลมตฺถทสตโรติ คือ ผู้ยิ่งกว่าอลมัตถทัสสะ ผู้ฉลาดกว่าคนฉลาดทั้งหลาย ผู้เป็นบัณฑิตกว่าบัณฑิตทั้งหลาย เมื่อถามจึงกล่าวอย่างนี้ ครั้งนั้น ชนเหล่านั้นเมื่อถามกลับเขา ได้กล่าวคำมีอาทิว่า โภ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ได้สรรเสริญพระราชาเอเฬยยะนั้น แม้บริวารของพระองค์ และแม้อุทกรามบุตร ด้วยความเป็นสัตบุรุษของตน จริงอยู่ อสัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาบอด สัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาดี เหมือนคนตาบอด ย่อมไม่เห็นทั้งคนตาดีและคนตาบอด ฉันใด อสัตบุรุษก็ย่อมไม่รู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น เหมือนคนตาดี ย่อมเห็นทั้งคนตาบอดและคนตาดี ฉันใด สัตบุรุษก็ย่อมรู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น แม้โตเทยยพราหมณ์ก็รู้จักอสัตบุรุษทั้งหลายได้ด้วยความเป็นสัตบุรุษ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ พราหมณ์จึงมีใจยินดี กล่าวคำมีอาทิว่า น่าอัศจรรย์ ท่านพระโคดม แล้วอนุโมทนาภาษิตของพระตถาคตแล้วหลีกไป ๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอุปกสูตร ๑๘๘. อฏฺฐเม [Pg.362] อุปโกติ ตสฺส นามํ. มณฺฑิกาปุตฺโตติ มณฺฑิกาย ปุตฺโต. อุปสงฺกมีติ โส กิร เทวทตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก, ‘‘กึ นุ โข สตฺถา มยิ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคเต วณฺณํ กเถสฺสติ, อุทาหุ อวณฺณ’’นฺติ ปริคฺคณฺหนตฺถํ อุปสงฺกมิ. ‘‘เนรยิโก เทวทตฺโต กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’’ติ (จูฬว. ๓๔๘) วจนํ สุตฺวา สตฺถารํ ฆฏฺเฏตุกาโม อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติ. ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ ปรครหํ กเถติ. สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ สพฺโพปิ โส กุสลธมฺมํ น อุปฺปาเทติ, อตฺตโน วา วจนํ อุปปาเทตุํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ น สกฺโกติ. อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ กุสลํ ธมฺมํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตโน จ วจนํ อุปปนฺนํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต คารยฺโห โหติ. อุปวชฺโชติ อุปวทิตพฺโพ จ โหติ, วชฺเชน วา อุเปโต โหติ, สโทโส โหตีติ อตฺโถ. ๑๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อุปโก เป็นชื่อของเขา บทว่า มณฺฑิกาปุตฺโตติ ได้แก่ บุตรของนางมัณฑิกา บทว่า อุปสงฺกมีติ ได้ยินว่า เขาเป็นอุปัฏฐากของพระเทวทัต เข้าไปเฝ้าเพื่อจะหยั่งรู้ว่า 'พระศาสดาเมื่อเราเข้าไปเฝ้าถึงสำนักแล้ว จักตรัสสรรเสริญ หรือจักตรัสติเตียนหนอ' บางพวกกล่าวว่า เขาได้ฟังพระดำรัสว่า 'เทวทัตเป็นสัตว์นรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้' แล้วประสงค์จะกระทบกระทั่งพระศาสดาจึงเข้าไปเฝ้า บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ คือ กล่าวคำติเตียนผู้อื่น บทว่า สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ ความว่า เขาทั้งหมดนั้นย่อมไม่ยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น หรือไม่สามารถจะทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ บทว่า อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ ความว่า ผู้ไม่สามารถยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น และไม่สามารถทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ ย่อมเป็นผู้ที่ถูกตำหนิ บทว่า อุปวชฺโชติ คือ เป็นผู้ที่พึงถูกว่ากล่าวด้วย หรือเป็นผู้ประกอบด้วยโทษ ความว่า เป็นผู้มีโทษ อถ ภควา ตสฺส วาทํ คเหตฺวา ตสฺเสว คีวาย ปฏิมุญฺจนฺโต ปรูปารมฺภนฺติอาทิมาห. อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ อุทกโต สีสํ อุกฺขิปนฺตํเยว. ตตฺถ อปริมาณา ปทาติอาทีสุ ตสฺมึ อกุสลนฺติ ปญฺญาปเน ปทานิปิ อกฺขรานิปิ ธมฺมเทสนาปิ อปริมาณาเยว. อิติปิทํ อกุสลนฺติ อิทมฺปิ อกุสลํ อิทมฺปิ อกุสลํ อิมินาปิ การเณน อิมินาปิ การเณน อกุสลนฺติ เอวํ อกุสลปญฺญตฺติยํ อาคตานิปิ อปริมาณานิ. อถาปิ อญฺเญนากาเรน ตถาคโต ตํ ธมฺมํ เทเสยฺย, เอวมฺปิสฺส เทสนา อปริมาณา ภเวยฺย. ยถาห – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๖๑). อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยาว ธํสี วตายนฺติ ยาว คุณธํสี วต อยํ. โลณการทารโกติ โลณการคามทารโก. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ฆฏฺเฏตพฺพํ มญฺญิสฺสติ. อเปหีติ อปคจฺฉ, มา เม ปุรโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ ปน วตฺวา คีวาย คณฺหาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิเยวาติ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับวาทะของเขาแล้ว ทรงสวมคืนที่คอของเขานั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปรูปารมฺภํ บทว่า อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ ได้แก่ ผู้ที่กำลังยกศีรษะขึ้นจากน้ำนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า อปริมาณา ปทา เป็นต้น ความว่า ในการบัญญัติว่า อกุศลนั้น แม้บททั้งหลาย แม้อักษรทั้งหลาย แม้ธรรมเทศนาก็ไม่มีประมาณเลย บทว่า อิติปิทํ อกุสลนฺติ ความว่า แม้นี้ก็เป็นอกุศล แม้นี้ก็เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้บ้าง ด้วยเหตุนี้บ้าง เป็นอกุศล ดังนี้ แม้บทที่มาในบัญญัติอกุศลก็ไม่มีประมาณ อนึ่ง แม้หากพระตถาคตจะทรงแสดงธรรมนั้นโดยประการอื่น เทศนาของพระองค์ก็พึงไม่มีประมาณเช่นกัน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมเทศนาของตถาคตไม่มีที่สิ้นสุด บทและพยัญชนะแห่งธรรมก็ไม่มีที่สิ้นสุด' พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้ บทว่า ยาว ธํสี วตายํ ความว่า ผู้นี้ช่างเป็นผู้ทำลายคุณเสียจริงหนอ บทว่า โลณการทารโกติ ได้แก่ เด็กชาวบ้านทำเกลือ บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ได้แก่ ผู้ใดก็ตาม บทว่า อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ความว่า จักสำคัญว่าควรจะกระทบกระทั่ง บทว่า อเปหีติ ความว่า จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ต่อหน้าเรา และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ก็พึงให้จับที่คอแล้วลากออกไปเสีย ๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาสัจฉิกรณียสูตร ๑๘๙. นวเม [Pg.363] กาเยนาติ นามกาเยน. สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพา. สติยาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. ปญฺญายาติ ฌานปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, วิปสฺสนาปญฺญาย มคฺคปญฺญา, มคฺคปญฺญาย ผลปญฺญา, ผลปญฺญาย ปจฺจเวกฺขณปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อาสวานํ ขยสงฺขาตํ ปน อรหตฺตํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจเวกฺขณปญฺญาย สจฺฉิกรณียํ นามาติ. ๑๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า สจฺฉิกรณียาติ คือ พึงทำให้แจ้ง บทว่า สติยาติ ได้แก่ ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า จกฺขุนาติ ได้แก่ ด้วยทิพพจักขุ บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า พึงทำให้แจ้งวิปัสสนาปัญญาด้วยฌานปัญญา, พึงทำให้แจ้งมรรคปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา, พึงทำให้แจ้งผลปัญญาด้วยมรรคปัญญา, พึงทำให้แจ้งปัจจเวกขณปัญญาด้วยผลปัญญา ความว่า พึงบรรลุ ส่วนอรหัตผลอันเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่าพึงทำให้แจ้งด้วยปัจจเวกขณปัญญาโดยนัยแห่งการพิจารณา ๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร ๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมว. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปฏิปตฺติสมฺปนฺเน ภิกฺขู ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ อนุวิโลเกตฺวา อุปฺปนฺนธมฺมปาโมชฺโช โถเมตุกามตาย อามนฺเตสิ. อปลาปาติ ปลาปรหิตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สุทฺธาติ นิมฺมลา. สาเร ปติฏฺฐิตาติ สีลาทิสาเร ปติฏฺฐิตา. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว. ตโต อุทฺธํ ‘‘โยชนคณนานี’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเสน ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ. ๑๙๐. ในบทที่ 10 บทว่า ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูไปทางใดๆ ก็ทรงเห็นภิกษุสงฆ์นิ่งอยู่นั่นเองในทางนั้นๆ บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทรงตรวจดูภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยปฏิบัติด้วยพระจักษุอันเลื่อมใสแล้ว ทรงมีธรรมปราโมทย์เกิดขึ้น มีพระประสงค์จะทรงชมเชย จึงตรัสเรียก บทว่า อปลาปา ได้แก่ ปราศจากคำพูดพล่อยๆ อีกบทหนึ่ง ก็เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า สุทฺธา ได้แก่ ไม่มีมลทิน บทว่า สาเร ปติฏฺฐิตา ได้แก่ ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีลเป็นต้น บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร บทว่า โยชนคณนานิ ความว่า โยชน์หนึ่งก็คือโยชน์เดียว, สิบโยชน์ก็คือสิบโยชน์ ที่เกินกว่านั้นไป ท่านเรียกว่า “โยชน์คณนา” แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาแม้ร้อยโยชน์ พันโยชน์ บทว่า ปุโฏเสนาปิ ความว่า เสบียงเรียกว่า ปุโฏสะ, อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงเดินทางเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น ปุฏํเสนาติ ก็มี อรรถแห่งบทนั้นมีว่า บุคคลผู้มีห่อที่บ่า ชื่อว่า ปุฏังสะ, ด้วยบุคคลผู้มีห่อที่บ่านั้น, เป็นอันกล่าวว่า แม้ผู้แบกห่อเสบียงเดินทางด้วยบ่า อิทานิ เอวรูเปหิ เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เทวปฺปตฺตาติ อุปปตฺติเทวนิพฺพตฺตกํ ทิพฺพวิหารํ ทิพฺพวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. พฺรหฺมปฺปตฺตาติ นิทฺโทสฏฺเฐน พฺรหฺมภาวสาธกํ พฺรหฺมวิหารํ พฺรหฺมวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อาเนญฺชปฺปตฺตาติ อนิญฺชนภาวสาธกํ อาเนญฺชํ อาเนญฺเชน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อริยปฺปตฺตาติ ปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมฺม อริยภาวํ ปตฺตา. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหตีติอาทีสุ เอวํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต เทวปฺปตฺโต นาม โหติ[Pg.364], จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต พฺรหฺมปฺปตฺโต นาม, จตูสุ อรูปชฺฌาเนสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อาเนญฺชปฺปตฺโต นาม. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. ตสฺมา อิมํ อริยธมฺมํ ปตฺโต ภิกฺขุ อริยปฺปตฺโต นาม โหตีติ. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า “ในบริษัทนี้ มีภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีอย่างนี้ๆ อยู่” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สนฺติ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยทิพพวิหาร อันยังอุปปัตติเทวดาให้บังเกิด และด้วยทิพพวิหาร บทว่า พฺรหฺมปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยพรหมวิหาร อันยังความเป็นพรหมให้สำเร็จโดยความไม่มีโทษ และด้วยพรหมวิหาร บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยอาเนญชสมาบัติ อันยังความไม่หวั่นไหวให้สำเร็จ และด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า อริยปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้ก้าวล่วงภาวะแห่งปุถุชน บรรลุภาวะแห่งพระอริยะ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหติ ความว่า ภิกษุตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานอย่างนี้แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นเทวดา, ภิกษุตั้งอยู่ในพรหมวิหาร 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพรหม, ภิกษุตั้งอยู่ในอรูปฌาน 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความไม่หวั่นไหว ด้วยสัจจะ 4 มี “นี้ทุกข์” เป็นต้น ท่านกล่าวถึงมรรค 4 และผล 3 เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้บรรลุอริยธรรมนี้ จึงชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพระอริยะ พฺราหฺมณวคฺโค จตุตฺโถ. พราหมณวรรคที่ 4 (๒๐) ๕. มหาวคฺโค (๒๐) ๕. มหาวรรค ๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยธรรมที่สดับแล้ว ๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา ญาณโสเตน ววตฺถปิตานํ. จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขาติ จตฺตาโร คุณานิสํสา ปาฏิกงฺขิตพฺพา. อิทํ ปน ภควตา อตฺถุปฺปตฺติวเสน อารทฺธํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติวเสนาติ? ภิกฺขูนํ ธมฺมสฺสวนาย อนุปสงฺกมนอตฺถุปฺปตฺติวเสน. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ลิงฺควจนวิภตฺติปทพฺยญฺชนาทีหิ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ น คจฺฉนฺติ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เต ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณาถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตานญฺจ สชฺฌายนฺตานญฺจ อิเม เอตฺตกา อานิสํสา’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ๑๙๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 บทว่า โสตานุคตานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลเงี่ยโสตประสาทลงแล้วกำหนดไว้ด้วยโสตคือญาณ บทว่า จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังอานิสงส์คือคุณ 4 ประการ ก็พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องขึ้น ถามว่า ทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ทรงปรารภเหตุที่ภิกษุทั้งหลายไม่เข้าไปเพื่อฟังธรรม ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวช 500 รูป ไม่ไปเพื่อฟังธรรม ด้วยคิดว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัสด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ บท พยัญชนะ เป็นต้น ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จะตรัสเรื่องอะไรที่เรายังไม่รู้เล่า” พระศาสดาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้เรียกพราหมณ์เหล่านั้นมาแล้วตรัสว่า “เหตุไรพวกเธอจึงทำอย่างนั้น, พวกเธอจงฟังธรรมโดยเคารพ, ก็อานิสงส์มีประมาณเท่านี้ ย่อมมีแก่ผู้ฟังธรรมและสาธยายธรรมโดยเคารพ” เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงทรงเริ่มเทศนานี้ ตตฺถ ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ สุตฺตํ เคยฺยนฺติอาทิกํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนภูตํ ตนฺติธมฺมํ วฬญฺเชติ. โสตานุคตา โหนฺตีติ โสตํ อนุปฺปตฺตา อนุปวิฏฺฐา โหนฺติ. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน โอโลกิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธา ปจฺจกฺขํ กตา. มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโนติ นยิทํ พุทฺธวจนํ อนุสฺสรณสติยา อภาเวน วุตฺตํ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน หิ มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กโรติ นาม. อุปปชฺชตีติ สุทฺธสีเล ปติฏฺฐิโต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ธมฺมปทา ปฺลวนฺตีติ อนฺตราภเว นิพฺพตฺตมุฏฺฐสฺสติโน, เยปิ ปุพฺเพ สชฺฌายมูลิกา วาจาปริจิตพุทฺธวจนธมฺมา, เต สพฺเพ ปสนฺเน [Pg.365] อาทาเส ฉายา วิย ปฺลวนฺติ, ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ พุทฺธวจนานุสฺสรณสติยา อุปฺปาโท ทนฺโธ ครุ. อถ โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสคามี โหติ, นิพฺพานคามี โหตีติ อตฺโถ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมํ ปริยาปุณาติ คือ ย่อมเล่าเรียนตันติธรรม อันเป็นคำสอนของพระศาสดา มี 9 อย่าง คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น บทว่า โสตานุคตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ถึงแล้ว เข้าไปแล้วสู่โสต บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ เป็นธรรมที่พิจารณาแล้วด้วยใจ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ เป็นธรรมที่แทงตลอดดีแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ บทว่า มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโน ความว่า คำนี้ท่านมิได้กล่าวเพราะไม่มีสติระลึกถึงพุทธวจนะ แต่กล่าวหมายถึงการทำกาละของปุถุชน เพราะปุถุชนแล ชื่อว่าทำกาละอย่างผู้มีสติหลงลืม บทว่า อุปปชฺชติ คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันบริสุทธิ์ ย่อมบังเกิดในเทวโลก บทว่า ธมฺมปทา ปลวนฺติ ความว่า สำหรับผู้มีสติหลงลืมซึ่งบังเกิดในอันตรภพ แม้ธรรมบทแห่งพุทธวจนะที่เคยสาธยายเป็นมูล มีวาจาคุ้นเคยในกาลก่อน ธรรมบททั้งหมดนั้นย่อมปรากฏขึ้น คือปรากฏชัดแจ้ง ดุจเงาในกระจกอันใส บทว่า ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท ความว่า การเกิดขึ้นแห่งสติที่ระลึกถึงพุทธวจนะ เป็นไปได้ช้า เป็นเรื่องหนัก อธิบายว่า แต่นั้น สัตว์นั้นย่อมเป็นผู้ถึงคุณวิเศษโดยฉับพลัน คือเป็นผู้ถึงพระนิพพาน อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ อิทฺธิสมฺปนฺโน จิตฺตสฺส วสิภาวปตฺโต ขีณาสโว. อยํ วา โส ธมฺมวินโยติ เอตฺถ วิภาวนตฺโถ วา-สทฺโท. ยตฺถาติ ยสฺมึ ธมฺมวินเย. พฺรหฺมจริยํ อจรินฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสึ. อิทมฺปิ พุทฺธวจนํ มยา ปุพฺเพ วฬญฺชิตนฺติ พุทฺธวจนานุสฺสรณวเสเนตํ วุตฺตํ. เทวปุตฺโตติ ปญฺจาลจณฺโฑ วิย หตฺถกมหาพฺรหฺมา วิย สนงฺกุมารพฺรหฺมา วิย จ เอโก ธมฺมกถิกเทวปุตฺโต. โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรตีติ ปฐมํ อุปฺปนฺโน เทวปุตฺโต ปจฺฉา อุปฺปนฺนํ สาเรติ. สหปํสุกีฬิกาติ เอเตน เนสํ ทีฆรตฺตํ กตปริจยภาวํ ทสฺเสติ. สมาคจฺเฉยฺยุนฺติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา สมฺมุขีภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวํ วเทยฺยาติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา ปฐมตรํ นิสินฺโน ปจฺฉา อาคตํ เอวํ วเทยฺย. เสสเมตฺถ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. บทว่า อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต ได้แก่ พระขีณาสพผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต ในบทว่า อยํ วา โส ธมฺมวินโย นี้ วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิภาวนา (ทำให้แจ่มแจ้ง) บทว่า ยตฺถา ได้แก่ ในพระธรรมวินัยใด บทว่า พฺรหฺมจริยํ อจรึ ความว่า เราได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว คำว่า “แม้พุทธวจนะนี้ เราก็ได้เล่าเรียนแล้วในกาลก่อน” นี้ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งการระลึกถึงพุทธวจนะ บทว่า เทวปุตฺโต ได้แก่ ธรรมกถิกเทวบุตรองค์ใดองค์หนึ่ง เหมือนปัญจาลจัณฑเทวบุตร เหมือนหัตถกมหาพรหม หรือเหมือนสนังกุมารพรหม บทว่า โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรติ ความว่า เทวบุตรผู้เกิดขึ้นก่อน ย่อมเตือนเทวบุตรผู้เกิดขึ้นทีหลัง บทว่า สหปํสุกีฬิกา ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีความคุ้นเคยกันมานาน บทว่า สมาคจฺเฉยฺยุํ ความว่า พึงมาประชุมกันซึ่งหน้า ณ ศาลา หรือโคนไม้ บทว่า เอวํ วเทยฺย ความว่า ผู้ที่นั่งอยู่ก่อนในศาลาหรือโคนไม้ พึงกล่าวดังนี้กะผู้ที่มาทีหลัง ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว ๒. ฐานสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาฐานสูตร ๑๙๒. ทุติเย ฐานานีติ การณานิ. ฐาเนหีติ การเณหิ. โสเจยฺยนฺติ สุจิภาโว. สํวสมาโนติ เอกโต วสมาโน. น สนฺตตการีติ น สตตการี. น สนฺตตวุตฺติ สีเลสูติ สตตํ สพฺพกาลํ สีลชีวิตํ น ชีวตีติ อตฺโถ. สํโวหารมาโนติ กเถนฺโต. เอเกน เอโก โวหรตีติ เอเกน สทฺธึ เอโก หุตฺวา กเถติ. โวกฺกมตีติ โอกฺกมติ. ปุริมโวหารา ปจฺฉิมโวหารนฺติ ปุริมกถาย ปจฺฉิมกถํ, ปุริมกถาย จ ปจฺฉิมกถา, ปจฺฉิมกถาย จ ปุริมกถา น สเมตีติ อตฺโถ. ๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ṭhānāni ได้แก่ เหตุทั้งหลาย. บทว่า ṭhānehi ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า soceyyaṃ ได้แก่ ความเป็นผู้สะอาด. บทว่า saṃvasamāno ได้แก่ อยู่ร่วมกัน. บทว่า na santatakārī ได้แก่ ไม่ทำติดต่อกัน. บทว่า na santatavutti sīlesu อธิบายว่า ไม่ดำรงชีวิตด้วยศีลตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า saṃvohāramāno ได้แก่ เมื่อพูดคุย. บทว่า ekena eko voharati ได้แก่ คนหนึ่งพูดคุยกับอีกคนหนึ่ง. บทว่า vokkamati ได้แก่ หลีกไป. บทว่า purimavohārā pacchimavohāraṃ อธิบายว่า คำพูดตอนหลังไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนแรก และคำพูดตอนแรกก็ไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนหลัง. ญาติพฺยสเนนาติอาทีสุ ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, ญาติวินาโสติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. โรคพฺยสเน ปน โรโคเยว อาโรคฺยวินาสนโต พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ. ลาโภ จาติอาทีสุ เอกํ อตฺตภาวํ ลาโภ อนุปริวตฺตติ, เอกํ อลาโภติ เอวํ นโย เนตพฺโพ. สากจฺฉายมาโนติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน สากจฺฉํ กโรนฺโต. ยถาติ เยนากาเรน[Pg.366]. อุมฺมคฺโคติ ปญฺหุมฺมคฺโค. อภินีหาโรติ ปญฺหาภิสงฺขรณวเสน จิตฺตสฺส อภินีหาโร. สมุทาหาโรติ ปญฺหปุจฺฉนํ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ กตฺวา น กเถตีติ อตฺโถ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. อตกฺกาวจรนฺติ ยถา ตกฺเกน นยคฺคาเหน คเหตุํ สกฺกา โหติ, เอวํ น กเถตีติ อตฺโถ. นิปุณนฺติ สณฺหํ. ปณฺฑิตเวทนียนฺติ ปณฺฑิเตหิ ชานิตพฺพกํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ในบทเป็นต้นว่า ñātibyasana ความพินาศของญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ อธิบายว่า ความพินาศแห่งญาติ. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า โรคพยสนะ โรคนั่นแหละชื่อว่า พยสนะ เพราะทำลายความไม่มีโรค. บทว่า anuparivattanti ได้แก่ ย่อมติดตามไป. ในบทเป็นต้นว่า lābho ca พึงนำไปโดยนัยอย่างนี้ว่า ลาภย่อมติดตามไปในอัตภาพหนึ่ง ความไม่มีลาภ (ย่อมติดตามไป) ในอัตภาพหนึ่ง. บทว่า sākacchāyamāno ได้แก่ เมื่อทำการสนทนาด้วยการถามและตอบปัญหา. บทว่า yathā ได้แก่ โดยอาการใด. บทว่า ummaggo ได้แก่ การสืบสวนปัญหา. บทว่า abhinīhāro ได้แก่ การน้อมจิตไปด้วยการปรุงแต่งปัญหา. บทว่า samudāhāro ได้แก่ การถามปัญหา. บทว่า santaṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยทำให้สงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า paṇītaṃ ได้แก่ ไม่ทำให้ยินดี. บทว่า atakkāvacaraṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยอาการที่อาจถือเอาได้ด้วยการตรึก ด้วยการยึดถือนัย. บทว่า nipuṇaṃ ได้แก่ ละเอียด. บทว่า paṇḍitavedanīyaṃ ได้แก่ สิ่งที่บัณฑิตพึงรู้. ข้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบตามแนวทางที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาภัททิยสูตร ๑๙๓. ตติเย อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามีติ อุปสงฺกมิ. มา อนุสฺสเวนาติอาทีสุ อนุสฺสววจเนน มม กถํ มา คณฺหถาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สารมฺโภติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. กุสลธมฺมูปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย, ปฏิลาภตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. อิเม เจปิ, ภทฺทิย, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยเมว. สตฺถริ ปน เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ภทฺทิโย โสตาปนฺโน ชาโตติ. ๑๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า upasaṅkami ได้แก่ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเอาดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า "เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค". ในบทเป็นต้นว่า mā anussavena พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเราด้วยคำพูดที่ได้ยินสืบๆ กันมา". บทว่า sārambho ได้แก่ สารัมภะ มีลักษณะคือการทำเกินกว่าที่ทำแล้ว. พึงทราบว่า อโลภะ เป็นต้น เป็นธรรมปฏิปักษ์ต่อโลภะ เป็นต้น. บทว่า kusaladhammūpasampadāya ท่านกล่าวไว้ว่า เพื่อความถึงพร้อม เพื่อการได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า ime cepi, bhaddiya, mahāsālā ได้แก่ ทรงชี้ต้นสาละใหญ่ที่ตั้งอยู่เบื้องหน้าแล้วตรัสอย่างนี้. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ และเพราะมีเนื้อความตื้น. ก็เมื่อพระศาสดาทรงจบพระธรรมเทศนา ภัททิยะได้เป็นพระโสดาบัน. ๔. สามุคิยาสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาสามุคิยาสูตร ๑๙๔. จตุตฺเถ สามุคิยาติ สามุคนิคมวาสิโน. พฺยคฺฆปชฺชาติ เต อาลปนฺโต เอวมาห. โกลนครสฺส หิ โกลรุกฺเข หาเรตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ มาปิตตฺตา พฺยคฺฆปชฺชนฺติ จ ทฺเว นามานิ. เอเตสญฺจ ปุพฺพปุริสา ตตฺถ วสึสูติ พฺยคฺฆปชฺชวาสิตาย พฺยคฺฆปชฺชวาสิโน พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. เต อาลปนฺโต เอวมาห. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานีติ ปาริสุทฺธิอตฺถาย ปธานิยงฺคานิ ปทหิตพฺพวีริยสฺส องฺคานิ, โกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ สีลปริโสธนวีริยสฺเสตํ นามํ. ตญฺหิ สีลปาริสุทฺธิปริปูรณตฺถาย ปธานิยงฺคนฺติ สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนาปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ[Pg.367]. โย ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ โย ตสฺมึ อนุคฺคณฺหเน กตฺตุกามตาฉนฺโทติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญํ ปเนตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีริยปคฺคหนตฺถํ วุตฺตํ. รชนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิราเชตีติ ราคปจฺจเยสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ ยถา จิตฺตํ วิรชฺชติ, เอวํ กโรติ. วิโมจนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิโมเจตีติ เยหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ วิโมเจตพฺพํ, เตสุ ยถา วิมุจฺจติ, เอวํ กโรติ. วิราเชตฺวาติ เอตฺถ มคฺคกฺขเณ วิราเชติ นาม, ผลกฺขเณ วิรตฺตํ นาม โหติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ เหตุนา นเยน อรหตฺตผลวิมุตฺตึ ญาณผสฺเสน ผุสตีติ. ๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า sāmugiyā ได้แก่ ชาวสามุคนิคม. บทว่า byagghapajjā ได้แก่ ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกชาวนิคมเหล่านั้น. จริงอยู่ เมืองโกละมี ๒ ชื่อ คือ โกลนคร เพราะสร้างโดยการถางต้นโกละ และ พยัคฆปัชชะ เพราะสร้างขึ้นในทางเดินของเสือโคร่ง. และบรรพบุรุษของชาวนิคมเหล่านั้นได้อาศัยอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้น ชาวพยัคฆปัชชะจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ เพราะอาศัยอยู่ในทางเดินของเสือโคร่ง. ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกพวกเขา. บทว่า pārisuddhipadhāniyaṅgāni อธิบายว่า องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ องค์ประกอบ ส่วนประกอบ ของความเพียรที่พึงตั้งไว้. บทว่า sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ เป็นชื่อของความเพียรในการชำระศีล. จริงอยู่ ความเพียรนั้นเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลบริสุทธิ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลปาริสุทธิปธานิยังคะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า tattha tattha paññāya anuggahessāmi ได้แก่ เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญาในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า yo tattha chando พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำในการอนุเคราะห์นั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสติสัมปชัญญะไว้เพื่อประคองความเพียร โดยการตั้งสติ กำหนดรู้ด้วยญาณ. บทว่า rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะคลายกำหนัดในอิฏฐารมณ์อันเป็นปัจจัยแห่งราคะ. บทว่า vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะหลุดพ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่จิตพึงหลุดพ้น. ในบทว่า virājetvā นี้ ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า ย่อมคลายกำหนัด, ในขณะแห่งผล ชื่อว่า คลายกำหนัดแล้ว. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า sammāvimuttiṃ phusati ได้แก่ ย่อมถูกต้องอรหัตตผลวิมุตติด้วยญาณสัมผัส โดยเหตุโดยนัย. ๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาวัปปสูตร ๑๙๕. ปญฺจเม วปฺโปติ ทสพลสฺส จูฬปิตา สกฺยราชา. นิคณฺฐสาวโกติ เวสาลิยํ สีหเสนาปติ วิย นาฬนฺทายํ อุปาลิคหปติ วิย จ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก. กาเยน สํวุโตติ กายทฺวารสฺส สํวุตตฺตา ปิหิตตฺตา กาเยน สํวุโต นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน. วิชฺชุปฺปาทาติ มคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. ตํ ฐานนฺติ ตํ การณํ. อวิปกฺกวิปากนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. ตโตนิทานนฺติ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา. ทุกฺขเวทนิยา อาสวา อสฺสเวยฺยุนฺติ ทุกฺขเวทนาย ปจฺจยภูตา กิเลสา อสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส ปุริสสฺส อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. อภิสมฺปรายนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว. กายสมารมฺภปจฺจยาติ กายกมฺมปจฺจเยน. อาสวาติ กิเลสา. วิฆาตปริฬาหาติ เอตฺถ วิฆาโตติ ทุกฺขํ. ปริฬาโหติ กายิกเจตสิโก ปริฬาโห. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรตีติ ญาณวชฺฌํ กมฺมํ ญาณผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ, วิปากวชฺฌํ กมฺมํ วิปากผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ. นิชฺชราติ กิเลสชีรณกปฏิปทา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. อิธ ฐตฺวา อยํ ภิกฺขุ ขีณาสโว กาตพฺโพ, จตฺตาริ มหาภูตานิ นีหริตฺวา จตุสจฺจววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา ยาว อรหตฺตผลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ. ๑๙๕. ในลำดับที่ ๕ คำว่า วัปปะ ได้แก่ พระเจ้าสักกะผู้เป็นพระเจ้าอาของพระทศพล คำว่า สาวกของนิครนถ์ ได้แก่ อุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนอย่างสีหเสนาบดีในกรุงเวสาลี และเหมือนอย่างอุบาลีคหบดีในเมืองนาลันทา คำว่า สำรวมด้วยกาย ชื่อว่า สำรวมด้วยกาย เพราะความที่กายทวารเป็นทวารอันสำรวมแล้ว อันปิดแล้ว แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า เพราะอวิชชาสำรอกไป ได้แก่ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา คำว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้น ได้แก่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งมรรควิชชา คำว่า ฐานะนั้น ได้แก่ เหตุนั้น คำว่า มีวิบากที่ยังไม่สุกงอม ได้แก่ ยังไม่ถึงวาระที่จะให้ผล คำว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น คำว่า อาสวะที่จะพึงเสวยเป็นทุกข์จะพึงไหลเข้า ความว่า กิเลสทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาจะพึงไหลเข้า คือจะพึงเกิดขึ้นแก่บุรุษนั้น คำว่า ในสัมปรายภพ ได้แก่ ในอัตภาพที่สอง คำว่า มีกายสมาเริ่มเป็นปัจจัย ได้แก่ เพราะมีกายกรรมเป็นปัจจัย คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย ในคำว่า ความคับแค้นและความเร่าร้อน นี้ คำว่า ความคับแค้น ได้แก่ ทุกข์ คำว่า ความเร่าร้อน ได้แก่ ความเร่าร้อนทางกายและทางใจ คำว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป ความว่า ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยญาณถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยญาณผัสสะ ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยวิบากถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยวิบากผัสสะ คำว่า การทำให้กิเลสหมดสิ้นไป ได้แก่ ข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมสิ้นไป แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในที่นี้ พึงยืนหยัดทำให้ภิกษุนี้เป็นพระขีณาสพ พึงยกมหาภูตรูป ๔ ขึ้นแสดงการกำหนดสัจจะ ๔ แล้วกล่าวถึงกรรมฐานจนถึงอรหัตตผล อิทานิ ปน ตสฺส ขีณาสวสฺส สตตวิหาเร ทสฺเสตุํ เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ เหตุนา การเณน [Pg.368] สมฺมา วิมุตฺตสฺส. สตตวิหาราติ นิจฺจวิหารา นิพทฺธวิหารา. เนว สุมโน โหตีติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราควเสน น โสมนสฺสชาโต โหติ. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆวเสน น โทมนสฺสชาโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ สติสมฺปชญฺญปริคฺคหิตาย มชฺฌตฺตาการลกฺขณาย อุเปกฺขาย เตสุ อารมฺมเณสุ อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรติ. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺส (เมื่อมีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้) ในคำนั้น คำว่า สัมมาวิมุตตจิตตัสสะ ได้แก่ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล คำว่า สตตวิหารา ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองนิตย์ คำว่า ย่อมไม่มีใจดี ความว่า ย่อมไม่เกิดโสมนัสด้วยอำนาจแห่งราคะในอิฏฐารมณ์ คำว่า ไม่มีใจร้าย ความว่า ย่อมไม่เกิดโทมนัสด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะในอนิฏฐารมณ์ คำว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในอารมณ์เหล่านั้น ด้วยอุเบกขาอันมีอาการเป็นกลางเป็นลักษณะ อันสติสัมปชัญญะประคองไว้ แล้วอยู่ กายปริยนฺติกนฺติ กายนฺติกํ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตนฺติกํ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ, ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา, อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ น ชานามาติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ น ปสฺสาม, สุคนฺธทุคฺคนฺธํ วา สาทุอสาทุํ วา ถทฺธมุทุกํ วาติ น ชานามาติปิ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกา ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘‘มโต นิรุทฺโธ’’ติ วุจฺจติ. คำว่า มีกายเป็นที่สุด ได้แก่ มีกายเป็นที่สุด มีกายเป็นขอบเขต ความว่า กายที่เกิดในปัญจทวารเป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในปัญจทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น คำว่า มีชีวิตเป็นที่สุด ได้แก่ มีชีวิตินทรีย์เป็นที่สุด มีชีวิตินทรีย์เป็นขอบเขต ความว่า ชีวิตินทรีย์เป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในมโนทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น ในเวทนาทั้งสองนั้น ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นทีหลัง แต่ดับไปก่อน มโนทวาริกเวทนาเกิดขึ้นก่อน แต่ดับไปทีหลัง จริงอยู่ เวทนานั้น (มโนทวาริกเวทนา) ย่อมตั้งอยู่ในวัตถุรูปเท่านั้นในปฏิสนธิขณะ ปัญจทวาริกเวทนา เมื่อเป็นไปในปวัตติกาลด้วยอำนาจแห่งปัญจทวาร ในปฐมวัย เมื่ออายุ ๒๐ ปี ย่อมมีกำลังกล้าอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง เมื่ออายุ ๕๐ ปี ย่อมทรงตัวอยู่ เริ่มเสื่อมลงตั้งแต่เมื่ออายุ ๖๐ ปีไป เมื่ออายุ ๘๐-๙๐ ปี ย่อมมีกำลังอ่อน จริงอยู่ ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลาย แม้จะพูดว่า "เราเคยนั่งด้วยกัน เคยนอนด้วยกันมานาน" ก็พูดว่า "เราไม่รู้" และยังพูดอีกว่า "เราไม่เห็นแม้รูปารมณ์เป็นต้นที่ชัดเจนอย่างยิ่ง ไม่รู้ว่ากลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็น รสอร่อยหรือไม่อร่อย สัมผัสแข็งหรืออ่อน" ด้วยเหตุนี้ ปัญจทวาริกเวทนาของสัตว์เหล่านั้นจึงดับไป แต่มโนทวาริกเวทนายังเป็นไปอยู่ แม้มโนทวาริกเวทนานั้นก็เสื่อมไปโดยลำดับ ในเวลาใกล้ตาย ย่อมอาศัยเพียงปลายหทัยวัตถุเป็นไป ตราบใดที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่ายังมีชีวิตอยู่ เมื่อใดเวทนานั้นไม่เป็นไป เมื่อนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ตายแล้ว ดับแล้ว" สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ – ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย. ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย. ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ. อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล อุทกํ นิกฺขนฺตํ อุทกํ ปริหีนํ, ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตโต กติปาเหน อาวาเฏสุเยว [Pg.369] อุทกํ สณฺฐเหย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถีติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. เนื้อความนี้พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยสระน้ำ คือ เปรียบเหมือนบุรุษพึงสร้างสระน้ำที่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า ๕ ทาง ในเบื้องต้น เมื่อฝนตก น้ำพึงไหลเข้าทางช่องน้ำทั้ง ๕ แล้วเติมหลุมเล็กๆ ภายในสระให้เต็ม เมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า น้ำพึงเต็มช่องน้ำทั้งหลายแล้วท่วมไปประมาณคาวุตหนึ่งหรือกึ่งโยชน์ ตั้งอยู่ ไหลนองไปจากที่นั้นๆ ต่อมา เมื่อเปิดท่อระบายน้ำออก ขณะที่กำลังทำงานในนา น้ำก็ไหลออกอยู่ ในเวลาที่ข้าวสุก น้ำก็ไหลออกหมดแล้ว น้ำลดน้อยลงแล้ว ก็จะพึงถึงคำพูดที่ว่า "เรามาจับปลากันเถอะ" จากนั้นอีกสองสามวัน น้ำก็จะคงเหลืออยู่แต่ในหลุมเล็กๆ เท่านั้น แต่ตราบใดที่น้ำนั้นยังมีอยู่ในหลุมเล็กๆ ตราบนั้น ก็ยังนับได้ว่า "ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่" แต่เมื่อใดน้ำในหลุมนั้นหมดไป เมื่อนั้น ก็กล่าวได้ว่า "ในสระไม่มีน้ำแล้ว" พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้ ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจมคฺคานํ ปูรณกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติ, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺส อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺส ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺตอุทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐิตกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาเร เวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย สตฺโต มโตติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ. ในเบื้องต้น พึงเห็นกาลที่มโนทวาริกเวทนาตั้งอยู่ในวัตถุรูปในปฏิสนธิขณะนั่นเทียว เปรียบเหมือนกาลที่หลุมน้อยทั้งหลายเต็ม เมื่อฝนตก น้ำไหลเข้าทางร่อง ๕ สาย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งปัญจทวาริกเวทนาในปวัตติกาล เปรียบเหมือนกาลที่ร่อง ๕ สายเต็ม เมื่อฝนตกอยู่บ่อยๆ. พึงเห็นความเป็นผู้มีกำลังกล้ายิ่งของเวทนานั้นโดยความเป็นต้นว่าความกำหนัดในปฐมวัย คือในกาลมีอายุ ๒๐ ปี เปรียบเหมือนการแผ่ไปตลอดพื้นที่ประมาณ ๑ คาวุตและกึ่งโยชน์. พึงเห็นกาลที่ตั้งอยู่ของเวทนานั้นในกาลมีอายุ ๕๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในสระใหญ่ที่เต็มตราบเท่าที่น้ำยังไม่ไหลออกจากสระ. พึงเห็นความเสื่อมของเวทนานั้นจำเดิมแต่กาลมีอายุ ๖๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำไหลออก เมื่อท่อระบายน้ำถูกเปิด และการงานในนากำลังดำเนินไป. พึงเห็นกาลที่ปัญจทวาริกเวทนาอ่อนกำลังในกาลมีอายุ ๘๐-๙๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำเล็กน้อยตั้งอยู่ในร่องน้ำ เมื่อน้ำลดลงแล้ว. พึงเห็นกาลที่เวทนาเกิดขึ้นในมโนทวารอาศัยหยทัยวัตถุซึ่งเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลายเท่านั้น. เปรียบเหมือนกาลที่ควรกล่าวว่า 'ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่' เมื่อยังมีน้ำแม้เล็กน้อยอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลาย ฉันใด ตราบใดที่เวทนานั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ยังมีชีวิตอยู่' ฉันนั้น. แต่เปรียบเหมือนเมื่อน้ำในหลุมน้อยทั้งหลายขาดไป ย่อมกล่าวกันว่า 'ในสระใหญ่ไม่มีน้ำ' ฉันใด เมื่อมโนทวาริกเวทนาไม่เป็นไปอยู่ ย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ตายแล้ว' ฉันนั้น. ท่านกล่าวหมายเอาเวทนานี้ว่า 'เสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด' กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตี ภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺทนทรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ. บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการแตกแห่งกาย. บทว่า อุทฺธํ ชีวตปริยาทานา คือ เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต. บทว่า อิเธว คือ ในโลกนี้เอง ไม่ไปสู่ปรโลกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า สีตี ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นธรรมที่เย็น ปราศจากความหวั่นไหวและความเดือดร้อนในปวัตติกาล เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก ถูณํ ปฏิจฺจาติ รุกฺขํ ปฏิจฺจ. กุทฺทาลปิฏกํ อาทายาติ กุทฺทาลญฺจ ขณิตฺติญฺจ ปจฺฉิญฺจ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เทสนา ปน กุทฺทาลวเสเนว กตา. มูเล ฉินฺเทยฺยาติ มูลมฺหิ กุทฺทาเลน ฉินฺเทยฺย. ปลิขเณยฺยาติ ขณิตฺติยา สมนฺตา ขเณยฺย. บทว่า ถูณํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยต้นไม้. บทว่า กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย อธิบายว่า ถือเอาทั้งจอบ ทั้งเสียม และทั้งตะกร้า. แต่เทศนานั้น ทรงทำโดยนัยแห่งจอบเท่านั้น. บทว่า มูเล ฉินฺเทยฺย คือ พึงตัดที่โคนด้วยจอบ. บทว่า ปลิขเณยฺย คือ พึงขุดโดยรอบด้วยเสียม เอวเมว [Pg.370] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รุกฺโข วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, รุกฺขํ ปฏิจฺจ ฉายา วิย กุสลากุสลํ กมฺมํ, ฉายํ อปฺปวตฺตํ กาตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, ปิฏกํ วิย สมาธิ, ขณิตฺติ วิย วิปสฺสนา, ขณิตฺติยา มูลานํ ปลิขณนกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย เฉทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑํ กรณกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย อายตนวเสน ทิฏฺฐกาโล, สกลีกรณกาโล วิย ธาตุวเสน ทิฏฺฐกาโล, วาตาตเปน วิโสสนกาโล วิย กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส กรณกาโล, อคฺคินา ฑหนกาโล วิย ญาเณน กิเลสานํ ฑหนกาโล, มสิกรณกาโล วิย วตฺตมานก-ปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอผุนนกาโล วิย นทีโสเต ปวาหนกาโล วิย จ ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรโธ, โอผุนนปฺปวาหเนหิ อปญฺญตฺติกภาวูปคโม วิย ปุนพฺภเว วิปากกฺขนฺธานํ อนุปฺปาเทน อปณฺณตฺติกภาโว เวทิตพฺโพ. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาอุปไมยดังนี้: พึงเห็นอัตภาพเปรียบเหมือนต้นไม้, พึงเห็นกรรมคือกุศลและอกุศลเปรียบเหมือนเงาที่อาศัยต้นไม้, พึงเห็นพระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการทำให้เงาไม่ปรากฏ, พึงเห็นปัญญาเปรียบเหมือนจอบ, พึงเห็นสมาธิเปรียบเหมือนตะกร้า, พึงเห็นวิปัสสนาเปรียบเหมือนเสียม, พึงเห็นกาลที่ตัดอวิชชาด้วยอรหัตตมรรคเปรียบเหมือนกาลที่ขุดรากทั้งหลายโดยรอบด้วยเสียม, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งขันธ์เปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นท่อนๆ, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งอายตนะเปรียบเหมือนกาลที่ผ่า, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งธาตุเปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย, พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรทางกายและทางใจเปรียบเหมือนกาลที่ตากให้แห้งด้วยลมและแดด, พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยญาณเปรียบเหมือนกาลที่เผาด้วยไฟ, พึงเห็นกาลแห่งปัญจขันธ์อันเป็นปัจจุบันเปรียบเหมือนกาลที่ทำให้เป็นเถ้า, พึงเห็นความดับโดยไม่สืบต่อแห่งขันธ์ ๕ ที่มีรากคือวัฏฏะอันได้แก่อวิชชาและตัณหาอันถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนกาลที่ซัดไปในลมแรงและกาลที่ลอยไปในกระแสน้ำ, พึงทราบความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้เพราะวิบากขันธ์ไม่เกิดขึ้นในภพใหม่ เปรียบเหมือนการถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้ (ว่าเป็นต้นไม้) ด้วยการซัดไปและลอยไป ภควนฺตํ เอตทโวจาติ สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อุทยตฺถิโกติ วฑฺฒิอตฺถิโก. อสฺสปณิยํ โปเสยฺยาติ ปญฺจ อสฺสโปตสตานิ กิณิตฺวา ปจฺฉา วิกฺกิณิสฺสามีติ โปเสยฺย. สหสฺสคฺฆนกสฺส อสฺสสฺส ปญฺจสตมตฺตํ อุปกรณํ คนฺธมาลาทิวเสน โปสาวนิกํเยว อคมาสิ. อถสฺส เต อสฺสา เอกทิวเสเนว โรคํ ผุสิตฺวา สพฺเพ ชีวิตกฺขยํ ปาปุเณยฺยุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. อุทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺยาติ วฑฺฒิญฺจ เคหโต นีหริตฺวา ทินฺนมูลญฺจ กิญฺจิ น ลเภยฺย. ปยิรุปาสินฺติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึ. สฺวาหํ อุทยญฺเจว นาธิคจฺฉินฺติ โส อหํ เนว อุทยํ น เคหโต ทินฺนธนํ อธิคจฺฉึ, ปณิยอสฺสชคฺคนโก นาม ชาโตสฺมีติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า เมื่อพระศาสดาทรงจบเทศนาแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล จึงได้กราบทูลคำนี้มีอาทิว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อทยตฺถิโก คือ ผู้ต้องการความเจริญ. บทว่า อสฺสปณิยํ โปเสยฺย คือ พึงเลี้ยงลูกม้า ๕๐๐ ตัว โดยคิดว่า 'ซื้อมาแล้วภายหลังจักขายไป'. ได้ทำการเลี้ยงดูม้าซึ่งมีราคาหนึ่งพัน โดยให้ราคาเพียงห้าร้อย และด้วยเครื่องอุปการะมีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. ลำดับนั้น ม้าเหล่านั้นของเขาป่วยเป็นโรคในวันเดียวทั้งหมด ถึงความสิ้นชีวิตไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ด้วยความประสงค์นี้. บทว่า อทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงได้ทั้งกำไรและต้นทุนที่นำออกจากเรือนไปแม้แต่น้อย. บทว่า ปยิรุปาสึ คือ ข้าพระองค์ได้บำรุงด้วยปัจจัย ๔. บทว่า สฺวาหํ อทยญฺเจว นาธิคจฺฉึ แสดงความหมายนี้ว่า 'ข้าพระองค์นั้น ไม่ได้ทั้งกำไร ไม่ได้ทั้งทุนที่ให้ไปจากเรือน ได้ชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงม้าเพื่อขาย'. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น ๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา ๖. อรรถกถาสาฬหสูตร ๑๙๖. ฉฏฺเฐ ทฺวเยนาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ จตุโรฆนิตฺถรณํ. ตโปชิคุจฺฉาเหตูติ ทุกฺกรการิกสงฺขาเตน ตเปน ปาปชิคุจฺฉนเหตุ[Pg.371]. อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ เอกํ สมณธมฺมโกฏฺฐาสํ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติอาทีสุ ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ กายิกวาจสิกเจตสิกสีลานํ อปริสุทฺธตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉิเมน ปเทน อปริสุทฺธาชีวตํ ทสฺเสติ. ญาณทสฺสนายาติ มคฺคญาณสงฺขาตาย ทสฺสนาย. อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ อรหตฺตาย, อรหตฺตญาณผสฺเสน ผุสิตุํ อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลรุกฺขํ. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุจฺจกชาตนฺติ ‘‘ภเวยฺย นุ โข, น ภเวยฺยา’’ติ อชเนตพฺพกุกฺกุจฺจํ. เลขณิยา ลิเขยฺยาติ อวเลขนมตฺตเกน อวลิเขยฺย. โธเวยฺยาติ ฆํเสยฺย. อนฺโต อวิสุทฺธาติ อพฺภนฺตเร อสุทฺธา อปนีตสารา. ๑๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทฺวเยน คือ โดยสองส่วน. บทว่า โอฆสฺส นิตฺถรณํ คือ การข้ามโอฆะ ๔. บทว่า ตโปชิคุจฺฉาเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งการรังเกียจบาปด้วยตบะที่เรียกว่าทุกกรกิริยา. บทว่า อญฺญตรํ สามญฺญงฺคํ คือ ส่วนแห่งธรรมของสมณะอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อปริสุทฺธกายสมาจารา เป็นต้น ทรงแสดงความไม่บริสุทธิ์แห่งกายิกศีล วาจสิกศีล และเจตสิกศีลด้วยบท ๓ บทแรก แล้วทรงแสดงความมีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ด้วยบทสุดท้าย. บทว่า ญาณทสฺสนาย คือ เพื่อทัสสนะที่เรียกว่ามรรคญาณ. บทว่า อนุตฺตราย สมฺโพธาย คือ เพื่ออรหัตตผล, ความว่า เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถูกต้องด้วยสัมผัสคืออรหัตตผลญาณ. บทว่า สาลลฏฺฐึ คือ ต้นสาละ. บทว่า นวํ คือ ที่ยังอ่อน. บทว่า อกุกฺกุจฺจกชาตํ คือ ความกังวลที่ไม่พึงให้เกิดว่า 'พึงเป็นเรือได้กระมังหนอ หรือไม่พึงเป็นได้'. บทว่า เลขณิยา ลิเขยฺย คือ พึงขีดด้วยเครื่องขีดเพียงเล็กน้อย. บทว่า โธเวยฺย คือ พึงขัด. บทว่า อนฺโต อวิสุทฺธา คือ ไม่สะอาดในภายใน มีแก่นที่ยังไม่ได้นำออก เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คเหตฺวา ฐิตปุริโส, สาลลฏฺฐิยา พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย พหิทฺธา ตปจรณํ คาฬฺหํ กตฺวา คหิตกาโล, อนฺโต อสุทฺธกาโล วิย อพฺภนฺตเร สีลานํ อปริสุทฺธกาโล, สาลลฏฺฐิยา สํสีทิตฺวา อโธคมนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส สํสารโสเต สํสีทนํ เวทิตพฺพํ. ในบทว่า `เอวเมว โข` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นบุรุษผู้ยึดถือทิฏฐิ 62 ประการ เหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ยึดถือโดยกระทำตบจริยาในภายนอกให้มั่นคง เหมือนกาลที่ภายนอกแห่งท่อนไม้สาละได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นกาลที่ศีลทั้งหลายในภายในไม่บริสุทธิ์ เหมือนกาลที่ภายในไม่สะอาด พึงทราบการจมลงในกระแสสงสารของผู้มีทิฏฐิ เหมือนการจมลงสู่เบื้องต่ำของท่อนไม้สาละ ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ ผิยญฺจ อริตฺตญฺจ โยเชยฺย. เอวเมวาติ เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย อตฺตภาโว, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, อนฺโต สุวิโสธิตภาโว วิย อพฺภนฺตเร ปริสุทฺธสีลภาโว, ผิยาริตฺตพนฺธนํ วิย กายิกเจตสิกวีริยกรณํ, โสตฺถินา ปาริมตีรคมนํ วิย อนุปุพฺเพน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธึ ปูเรตฺวา ปญฺญํ ปูเรตฺวา นิพฺพานคมนํ ทฏฺฐพฺพํ. บทว่า `ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ` ความว่า พึงประกอบทั้งพายและถ่อ แม้ในบทว่า `เอวเมว` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ความสำรวมในทวารทั้ง 6 ปรากฏขึ้น เหมือนกาลที่ภายนอกได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ในภายใน เหมือนความเป็นสิ่งที่ได้รับการชำระอย่างดีในภายใน พึงเห็นการทำความเพียรทางกายและทางใจ เหมือนการผูกพายและถ่อ พึงเห็นการถึงนิพพานโดยลำดับด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ บำเพ็ญปัญญาให้บริบูรณ์ เหมือนการถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดิภาพ กณฺฑจิตฺรกานีติ สรลฏฺฐิสรรชฺชุสรปาสาทสรสาณิสรโปกฺขรณิสรปทุมานีติ อเนกานิ กณฺเฑหิ กตฺตพฺพจิตฺรานิ. อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ โส เอวํ พหูนิ กณฺฑจิตฺรกานิ ชานนฺโตปิ น ราชารโห โหติ, ตีหิเยว ปน ฐาเนหิ โหตีติ อตฺโถ. สมฺมาสมาธิ [Pg.372] โหตีติ มคฺคสมาธินา จ ผลสมาธินา จ สมาหิโต โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อยํ ปน มคฺเคเนว อวิราธิตํ วิชฺฌติ นามาติ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต. อวิชฺชากฺขนฺธํ ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ นามาติ วุจฺจติ. อิมินา หิ เหฏฺฐา อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโต, อิธ ปน ปทาลิตํ อุปาทาย ปทาเลตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. บทว่า `กณฺฑจิตฺรกานีติ` คือ สิ่งวิจิตรที่พึงทำด้วยลูกศรมีหลายอย่าง คือ เถาวัลย์ลูกศร เชือกลูกศร ปราสาทลูกศร ม่านลูกศร สระโบกขรณีลูกศร และดอกบัวลูกศร บทว่า `อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ` ความว่า นายทหารผู้นั้น แม้จะรู้วิชาอันวิจิตรด้วยลูกศรมากมายอย่างนี้ ก็ยังไม่สมควรแก่พระราชา แต่จะสมควรแก่พระราชาด้วยเหตุ 3 ประการเท่านั้น บทว่า `สมฺมาสมาธิ โหตีติ` ความในบทนี้ว่า เป็นผู้ตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิและผลสมาธิ บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐีติ` คือ ประกอบด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ พระองค์ตรัสมรรค 4 และผล 3 ด้วยสัจจะ 4 มีอาทิว่า `อิทํ ทุกฺขํ` แต่พึงทราบว่า บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมแทงตลอดสิ่งที่ไม่ผิดพลาดด้วยมรรคนั่นเอง บทว่า `สมฺมาวิมุตฺตีติ` คือ ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติ บทว่า `อวิชฺชกฺขนฺธํ ปทาเลตีติ` ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค จริงอยู่ กองอวิชชาอันบุคคลนี้ทำลายแล้วในเบื้องต่ำด้วยอรหัตตมรรค แต่ในที่นี้ อาศัยสิ่งที่ทำลายแล้ว จึงควรกล่าวว่า `ปทาเลติ` (ย่อมทำลาย) ๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา ๗. อรรถกถามัลลิกาเทวีสูตร ๑๙๗. สตฺตเม มลฺลิกา เทวีติ ปเสนทิรญฺโญ เทวี. เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ เยน อิเธกจฺจา อิตฺถี. ทุพฺพณฺณาติ พีภจฺฉวณฺณา. ทุรูปาติ ทุสฺสณฺฐิตา. สุปาปิกาติ สุฏฺฐุ ปาปิกา สุฏฺฐุ ลามิกา. ทสฺสนายาติ ปสฺสิตุํ. ทลิทฺทาติ ธนทลิทฺทา. อปฺปสฺสกาติ สเกน ธเนน รหิตา. อปฺปโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑกรหิตา. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา. อฑฺฒาติ อิสฺสรา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑโภเคน มหาโภคา. มเหสกฺขาติ มหาปริวารา. อภิรูปาติ อุตฺตมรูปา. ทสฺสนียาติ ทสฺสนยุตฺตา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนน ปาสาทิกา. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐาเนน จ. ๑๙๗. ในสูตรที่ 7 บทว่า `มลฺลิกา เทวี` คือ พระเทวีของพระเจ้าปเสนทิโกศล บทว่า `เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ` คือ เพราะเหตุใดในโลกนี้ สตรีบางคน บทว่า `ทุพฺพณฺณาติ` คือ มีผิวพรรณน่าเกลียด บทว่า `ทุรูปาติ` คือ มีรูปร่างไม่ดี บทว่า `สุปาปิกาติ` คือ น่าเกลียดน่าชังอย่างยิ่ง บทว่า `ทสฺสนายาติ` คือ ในการดู บทว่า `ทลิทฺทาติ` คือ ยากจนทรัพย์ บทว่า `อปฺปสฺสกาติ` คือ ปราศจากทรัพย์ของตน บทว่า `อปฺปโภคาติ` คือ ปราศจากเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `อปฺเปสกฺขาติ` คือ มีบริวารน้อย บทว่า `อฑฺฒาติ` คือ เป็นใหญ่ บทว่า `มหทฺธนาติ` คือ มีทรัพย์มากด้วยโภคทรัพย์ที่ใช้สอย บทว่า `มหาโภคาติ` คือ มีโภคะมากด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `มเหสกฺขาติ` คือ มีบริวารมาก บทว่า `อภิรูปาติ` คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า `ทสฺสนียาติ` คือ ควรแก่การดู บทว่า `ปาสาทิกาติ` คือ น่าเลื่อมใสด้วยการเห็น บทว่า `วณฺณโปกฺขรตายาติ` คือ ด้วยผิวพรรณและสรีระสัณฐาน อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกตึ ปชหติ. ปติตฺถียตีติ โกธวเสน ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. น ทาตา โหตีติ น ทายิกา โหติ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ เอตฺถ เสยฺยาติ มญฺจปลฺลงฺกาทิสยนํ. อาวสโถติ อาวสถาคารํ. ปทีเปยฺยํ วุจฺจติ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณํ. อิสฺสามนิกาติ อิสฺสาย สมฺปยุตฺตจิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โกธนา อโหสินฺติ โกธมนา อโหสึ. อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ อิสฺสาวิรหิตจิตฺตา อโหสึ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. บทว่า `อภิสชฺชตีติ` คือ ย่อมข้องอยู่ บทว่า `พฺยาปชฺชตีติ` คือ ย่อมละปกติภาวะ บทว่า `ปติฏฺฐียตีติ` คือ ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตหดหู่กระด้างด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า `น ทาตา โหตีติ` คือ ไม่เป็นผู้ให้ บทว่า `เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ` ในบทนี้ `เสยฺยา` คือ ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น `อาวสโถ` คือ โรงเป็นที่พัก `ปทีเปยฺยํ` ท่านเรียกว่า อุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น บทว่า `อิสฺสามนิกาติ` คือ มีจิตประกอบด้วยความริษยา พึงทราบความในทุกแห่งโดยนัยนี้ บทว่า `โกธนา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีใจโกรธ บทว่า `อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีจิตปราศจากความริษยา บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น ๘. อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาอัตตันตปสูตร ๑๙๘. อฏฺฐเม [Pg.373] อตฺตนฺตปาทีสุ อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีตีภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฺปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา. ๑๙๘. ในสูตรที่ 8 ในบทมีอาทิว่า `อตฺตนฺตป` บุคคลใดย่อมเบียดเบียนตน คือ ทำให้ตนลำบาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า `อตฺตนฺตป` (ผู้เบียดเบียนตน) การประกอบความเบียดเบียนตน คือ การประกอบความเบียดเบียนตน บุคคลใดย่อมเบียดเบียนผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปรนฺตป` (ผู้เบียดเบียนผู้อื่น) การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น คือ การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ` คือ ในอัตภาพนี้นั่นเอง บทว่า `นิจฺฉาโตติ` ตัณหา ท่านเรียกว่า `ฉาต` ตัณหานั้นไม่มีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `นิจฺฉาต` (ผู้หมดความหิว) ชื่อว่า `นิพฺพุโต` (ผู้ดับแล้ว) เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว ชื่อว่า `สีติภูโต` (ผู้เยือกเย็น) เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเร่าร้อนภายใน จึงเป็นผู้เยือกเย็น ชื่อว่า `สุขปฺปฏิสํเวที` (ผู้เสวยสุข) เพราะย่อมเสวยสุขคือฌานสุข มรรคสุข ผลสุข และนิพพานสุข บทว่า `พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ` คือ ด้วยตนผู้ประเสริฐสุด อเจลโกติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺโธ เกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรูรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา. บทมีอาทิว่า `อเจลโก` มีความหมายที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ในบทมีอาทิว่า `โอรพฺภิก` แกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า `อุรพฺภ` บุคคลผู้ฆ่าแกะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `โอรพฺภิก` (คนฆ่าแกะ) แม้ในบทมีอาทิว่า `สูกริก` (คนฆ่าสุกร) ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ลุทฺโท` คือ ผู้ดุร้าย หยาบช้า บทว่า `มจฺฉฆาตโกติ` คือ ชาวประมงผู้จับปลา บทว่า `พนฺธนาคาริโกติ` คือ ผู้คุมเรือนจำ บทว่า `กุรูรกมฺมนฺตาติ` คือ ผู้ทำการงานที่ทารุณ มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา เจว เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑุวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑุวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑุวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ กปิลา วา รตฺตา วา, วจฺฉโกปิ ตาทิโสวาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ. บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต คือ ผู้ได้รับการอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส คือ ในทิศตะวันออกแห่งเมือง. บทว่า สนฺถาคารํ คือ ศาลาสำหรับบูชายัญ. บทว่า ขราสินํ นิวาเสตฺวา คือ นุ่งหนังเสือโคร่งที่มีเล็บ. บทว่า สปฺปิเตเลน คือ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน คือ เมื่อถึงเวลาที่ควรเกา ก็เกาด้วย (เขาสัตว์) นั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย คือ ที่ไม่มีเครื่องปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย คือ มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็ย่อมเป็นสีขาว ถ้า (แม่โค) สีน้ำตาลหรือสีแดง ลูกโคก็ย่อมเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. บทว่า โส เอวมาห คือ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา คือ โคหนุ่มที่แข็งแรง ล่วงพ้นภาวะแห่งลูกโคอ่อน. แม้ในโคสาวทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การล้อมรั้วและเพื่อประโยชน์แก่การปูลาดในพื้นที่บูชายัญ. จตุตฺถปุคฺคลํ พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ, คหปติ, วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ [Pg.374] นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ, หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ. เพื่อจะทรงแสดงบุคคลที่ ๔ ตั้งแต่การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ตถาคโต มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บทว่า ตํ ธมฺมํ คือ ซึ่งธรรมนั้น อันสมบูรณ์ด้วยอาการที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา นี้ เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีก่อน? (ตอบว่า) เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยส่วนมาก ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวช อาศัยชาติย่อมทำมานะ. ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์มาบวช อาศัยมนต์ย่อมทำมานะ, ผู้ที่ออกจากตระกูลต่ำมาบวช ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติแตกต่างของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันกำจัดแล้ว. พวกเขาเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำความเพียรในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และผู้ที่ออกจากตระกูลอื่นๆ มาบวชมีไม่มาก, มีแต่พวกคฤหบดีเท่านั้นที่มีมาก. เพราะเหตุนี้ คือ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีก่อน. อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสาภาวโต, รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต. บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา คือ ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่นๆ. บทว่า ปจฺจาชาโต คือ เกิดตาม. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ คือ ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส คือ แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอาศัยอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในเรือนที่ห่างกัน ๑๐๐ โยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบนั่นเทียว เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและความกังวลผูกพัน. บทว่า รชาปโถ คือ เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. (จะแปลว่า) เป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. ชื่อว่า อัพโภกาส เพราะเปรียบเหมือนที่โล่งแจ้ง โดยความหมายว่าไม่ข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดาเป็นต้น ที่มีประตูหน้าต่างปิดสนิท มีเครื่องมุงบัง ก็ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง". อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย, เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งกิเลสเพียงดังธุลี เหมือนกองขยะที่ไม่ได้ปิดบัง. บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย. นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ [Pg.375] ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ. ในบทว่า นยิทํ สุกรํ…เป…ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ ประการใด ที่พึงประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่ขาดแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, ซึ่งเปรียบเหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เหมือนสังข์ที่ขัดใหม่ๆ เหมือนสังข์ที่ล้างสะอาด. พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง…เป…ได้โดยง่าย. ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อว่ากาสายะเพราะดื่มรสฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริก. และในบทนี้ เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อาคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา, เพราะเหตุนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ, (บวช) สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ คือ พึงเข้าถึง. อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ, เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ. บทว่า อปฺปํ วา คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. ญาติเท่านั้น ชื่อว่า ญาติปริวัฏฏ์ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน. วงศาคณาญาติที่ต่ำกว่า ๒๐ (ตระกูล) ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ ๒๐ ขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน คือ สิกขาของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีลสิกขาก็ดี, สาชีวะที่เรียกว่าสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่ร่วมกัน มีอาชีวะเสมอกัน มีความเป็นอยู่เสมอกันก็ดี, (บุคคล) ชื่อว่าถึงพร้อมแล้วด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะเข้าถึงแล้วในสิกขาและสาชีวะนั้นโดยความเป็นผู้ศึกษา. บทว่า สมาปนฺโน มีอรรถว่า ผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ได้เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น. ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมว อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา [Pg.376] วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ. คำว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของคนเหล่านั้นที่กล่าวว่า "จากที่นี่" บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา ความว่า เป็นผู้สมานมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยเข้าไปหาทีละคนๆ แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้" บทว่า อนุปฺปทาตา ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมการสมาน คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วทำให้มั่นคง นี้คืออรรถ ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ย่อมไม่ปรารถนาแม้ที่จะอยู่ในที่ที่ไม่มีคนสามัคคีกัน แม้บาลีว่า สมัคคราโม ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน ไม่ปรารถนาจะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ยินคนสามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าววาจาที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น คือ กล่าววาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีเท่านั้น ไม่กล่าววาจาอื่น (ที่ทำให้แตกแยก) เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา. บทว่า เนฬา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ, วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนคำว่า เนฬํ ที่กล่าวไว้ในบทว่า เนฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (อุ. ๖๕) บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งร่างกาย แต่ก่อให้เกิดความรัก ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะเข้าถึงหทัย คือ เข้าสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเกิดในเมือง (คือสมบูรณ์) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของชาวเมือง อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวเมือง จริงอยู่ ชาวเมืองย่อมมีวาจาที่เหมาะสม เรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่ วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา ชื่อว่า พหุชนมนาปา เพราะเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม ด้วยความเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง กาเล วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา, ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ. ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลอันควร อธิบายว่า พิจารณาถึงกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะตามที่เป็นจริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน, วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้จะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่สมควร โดยตั้งใจว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่ตั้ง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขต คือ กล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏชัด บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาให้สิ้นสุดได้ แม้จะจำแนกโดยนัยเป็นอันมาก หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวประโยชน์ใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์นั้น เพราะประกอบด้วยประโยชน์นั้น ไม่ละเลยเรื่องหนึ่งแล้วกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ [Pg.377] มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นขาดจากการทำลายพืชคาม ๕ ชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด และจากการทำลายภูตคาม คือ หญ้าเขียว ต้นไม้ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นขาดจากการทำให้เสียหายด้วยการตัด การทำลาย การเผา เป็นต้น เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา. บทว่า เอกภัตติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ากำหนดภายในเที่ยงวัน ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (ภัตในเวลาเย็น) กำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงภายในอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งภายในเที่ยงวัน ก็ยังเป็นผู้มีภัตหนเดียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการฉันนั้นจึงตรัสว่า เอกภัตติโก การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ, ชื่อว่า รัตตูปรโต เพราะงดเว้นจากการฉันนั้น การฉันตั้งแต่เที่ยงวันล่วงไปแล้วจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา เพราะเว้นขาดจากการฉันนั้น ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว ตํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ. บทว่า ชาตรูปํ คือ ทองคำ บทว่า รชตํ คือ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีในสิ่งที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนนฺติ. บทว่า อามกธัญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด อันได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้นที่ไม่สมควร แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเช่นกัน ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ พึงทราบว่า เว้นจากเนื้อที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจงแล้ว การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องนั้นสมควร (ไม่ใช่ไม่สมควร) อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุปิ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิ-ตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว. ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ คำว่า อิตฺถี หมายถึง หญิงที่เคยผ่านบุรุษมาแล้ว หญิงนอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับก็ดี การลูบคลำก็ดี ซึ่งหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว ในบทว่า ทาสิทาสปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ การรับทาสทาสีเหล่านั้นโดยความเป็นทาสทาสี ย่อมไม่ควร แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "เราถวายกัปปิยการก" "เราถวายอารามิก" ย่อมควร แม้ในบททั้งหลายมีอเชฬกะเป็นต้น มีเขตตวัตถุเป็นที่สุด พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรโดยนัยแห่งพระวินัย ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขตฺตํ (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญพืชที่งอกก่อน) งอกขึ้น ที่ชื่อว่า วตฺถุ (ที่ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญพืชที่งอกทีหลัง) งอกขึ้น หรือที่ใดที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ที่นั้นชื่อว่า เขตฺตํ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วตฺถุ และในที่นี้ แม้สระน้ำและบึงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อเขตตวัตถุนั่นเทียว ทูเตยฺยํ [Pg.378] วุจฺจติ ทูตกมฺมํ คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทุเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ, องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค. การรับทำหน้าที่ทูต คือ การถือเอาใบบอกหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วไปในที่นั้นๆ เรียกว่า ทูเตยยะ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปจากเรือนสู่เรือน เรียกว่า ปหิณคมนะ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า อนุโยคะ เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการทำหน้าที่ทูตและการถูกส่งไปเป็นผู้สื่อสาร บทว่า กยวิกฺกยาติ ได้แก่ จากการซื้อและจากการขาย ในบทว่า ตุลากูฏาทิสุ เป็นต้น คำว่า กูฏํ คือ การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลากูฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ ปฏิจฉันนกูฏ ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อรับของ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็กดที่ส่วนหน้า ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อให้ ก็จับที่ปลาย ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้กลวง แล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับของ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ. ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒกุลํ ปวิสิตฺวา ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ. ถาดทองคำ เรียกว่า กังสะ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสกูฏ เป็นอย่างไร คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้น ไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมกัน ลำดับนั้น เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" ก็กล่าวว่า "พวกท่านจงพิจารณาแล้วถือเอาเถิด" ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำขีดบนแผ่นหินสำหรับทดสอบทอง แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็จากไป มานกูฏํ นาม หทยเภท-สิขาเภท-รชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ. ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็น หทยเภท สิขาเภท และรัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท (การเจาะไส้) มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วทำให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็อุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท (การตัดยอด) มีในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ พูนยอดขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท (การบิดเบือนเชือก) มีในเวลาวัดนาและที่ดิน อธิบายว่า คนที่ไม่ได้รับสินบน ก็จะวัดที่นาแม้ไม่ใหญ่ให้เป็นที่ใหญ่ อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ [Pg.379] – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต ‘‘กึ โภ มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต ‘‘น เม โภ มิคโปตเกนตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? อาม ทินฺโนติ. อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโก’’ติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตีติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค. เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ, ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ. ในบทว่า อุกฺโกฏนาทีสุ เป็นต้น อุกฺโกฏนํ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของกลายเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ วญฺจนํ คือ การลวงคนอื่นด้วยอุบายนั้นๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา คนเจ้าเล่ห์คนหนึ่งถามนายพรานนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะ แล้วเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้หน่อยหนึ่งก็กลับมากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ เราไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ขอท่านจงให้เนื้อแก่เราเถิด" นายพรานกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้กหาปณะหนึ่งแก่ท่านก่อนแล้วมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (คนเจ้าเล่ห์กล่าวว่า) "ท่านจงรับลูกเนื้อนี้ไปด้วยเถิด อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับลูกเนื้อไว้แล้วมอบเนื้อตัวใหญ่ให้ไป นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำของที่ไม่ใช่แก้วมณีให้เป็นแก้วมณี ทำของที่ไม่ใช่แก้วผลึกให้เป็นแก้วผลึก ทำของที่ไม่ใช่ทองให้เป็นทอง ด้วยความพยายามหรือด้วยมายา สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง คำนี้เป็นชื่อของอุกฺโกฏนะเป็นต้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการคดโกงคือการรับสินบน การประกอบการคดโกงคือการลวง การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยวญฺจนะนั่นเอง เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ. ในบทว่า เฉทนาทีสุ เป็นต้น เฉทนํ ได้แก่ การตัดมือ เป็นต้น วโธ คือ การฆ่า พนฺโธ คือ การจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส และคุมพวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของคนแล้วชิงเอาสิ่งของที่ต้องการ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจนั้น โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ – ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ' ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่าง ในปัจจัย ๔ ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่างนี้ บริขาร ๘ ย่อมควร คือ ไตรจีวร ๑ บาตร ๑ มีดสำหรับตัดไม้สีฟัน ๑ เข็ม ๑ เล่ม ๑ ประคดเอว ๑ และธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ๑ แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า – ‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.380] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ; ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. “ไตรจีวร บาตร มีดขอ เข็ม ประคดเอว พร้อมด้วยธมกรก บริขาร ๘ เหล่านี้ (ย่อมควร) แก่ภิกษุผู้มีความเพียรประกอบแล้ว” เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ, กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล, ขาทิตพฺพผลาผลํ คหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปานกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา. บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเครื่องบริหารท้อง อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร ในเวลานุ่งห่มเที่ยวไป ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงกาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารกาย ในเวลากรองน้ำด้วยชายจีวรแล้วดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ที่ควรเคี้ยว ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงท้อง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารท้อง แม้บาตร ในเวลาตักน้ำด้วยบาตรนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่กุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลารับอาหารแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้มีดขอ ในเวลาตัดไม้สีฟันด้วยมีดขอนั้น และในเวลาจัดแจงขาเตียงขาตั่ง ราวตากจีวรในกุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาตัดอ้อย ถากมะพร้าวเป็นต้น เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาจิ้มขนมหรือผลไม้แล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง ประคดเอว ในเวลารัดแล้วเที่ยวไป เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือเอา เป็นเครื่องบริหารท้อง ธมกรก ในเวลากรองน้ำด้วยธมกรกนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่เสนาสนะ เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลากรองน้ำดื่มและน้ำปานะ และในเวลาใช้ธมกรกนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอกเป็นต้นแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง นี้เป็นเพียงบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น อิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ, ปฏินิวตฺติตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ อิมสฺส ภิกฺขุโน [Pg.381] สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห. ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้าปูนอนที่วางไว้ ณ ที่นั้น หรือกุญแจ ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือหนังชิ้น ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก' แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เพราะว่าภิกษุนั้นใส่มีดขอเล่มเล็กและเข็มไว้ในธมกรก แล้วเก็บไว้ในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้เนื่องด้วยกาย ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ปรารถนาได้โดยสะดวก สิ่งที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอาย่อมไม่มีแก่เธอ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย' ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ, วนสณฺฑํ, รุกฺขมูลํ, นวํ ปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโก อทุติโย. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารกาย' คือ เพียงเพื่อบริหารกาย คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารท้อง' คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า 'ย่อมถือเอาไปทีเดียว' คือ ย่อมถือเอาบริขารทั้งสิ้นเพียง ๘ อย่างนั้นนั่นเทียว ทำให้เนื่องด้วยกายนั่นเทียวแล้วไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า 'วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา' ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่หลีกออกจากโขลง ใช้สอยเสนาสนะที่ปรารถนาแล้วๆ ป่าชัฏ โคนไม้ ซอกเขาใหม่ ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน; ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส ๑๒๘) – “เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด” เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ. ย่อมถึงความเป็นดุจนอแรดที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้ อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ, ‘‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปกฺขํ วา ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺขา หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ. บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ' ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ปักขี สกุโณ' คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก คำว่า 'เฑติ' คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้: ชื่อว่านกทั้งหลาย เมื่อรู้ว่า 'ต้นไม้ในประเทศชื่อโน้นมีผลสุก' ก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น จิก สลัดผลของต้นไม้นั้นกิน, ความคิดว่า 'นี่สำหรับวันนี้ นี่จักมีสำหรับวันพรุ่งนี้' ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้สิ้นแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ไม่ทิ้งปีกแก่ ปีกอ่อน เล็บ หรือจะงอยปากไว้ที่ต้นไม้นั้น, แต่โดยที่แท้ เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย ย่อมหลีกไป ย่อมถือเอาไปทีเดียว คำว่า 'อริเยน' คือ อันไม่มีโทษ คำว่า 'อัชฌัตตัง' คือ ในอัตภาพของตน คำว่า 'อนวัชชสุขัง' คือ ความสุขที่ไม่มีโทษ โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ [Pg.382] ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ อนาสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขํ หิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ. บทว่า So cakkhunā rūpaṃ disvā (ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า Abyāsekasukhaṃ (สุขที่ไม่เจือปน) หมายถึง สุขที่กิเลสไม่ซัดส่ายไป ท่านกล่าวว่าเป็นสุขที่ไม่ระคน (ด้วยกิเลส) จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่ระคน (ด้วยกิเลส) เพราะความเป็นไปในอารมณ์มีรูปที่เห็นเป็นต้น เพียงสักแต่ว่าเห็นเป็นต้น โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ ปุรโต คมนํ. ปฏิกฺกนฺตนฺติ ปจฺฉาคมนํ. บทว่า So abhikkante paṭikkante (ภิกษุนั้นมีสัมปชัญญะในก้าวไป ในถอยกลับ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ มีการก้าวไปและการถอยกลับเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสติและสัมปชัญญะ ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikkanta หมายถึง การไปข้างหน้า บทว่า paṭikkanta หมายถึง การกลับข้างหลัง สมฺปชานการี โหตีติ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ, อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ สติสมฺปยุตฺตานํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาเยว ตานิ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตานิ กโรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน ทีฆนิกาเย สามญฺญผลวณฺณนาโต วา มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานวณฺณนาโต วา คเหตพฺโพ. บทว่า Sampajānakārī hoti (ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะ) มีความว่า ภิกษุนั้นตั้งสติไว้แล้ว กำหนดด้วยญาณแล้วนั่นเทียว จึงทำการก้าวไปและถอยกลับเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะ ๔ ประการที่ประกอบด้วยสติเหล่านี้ คือ สาตถกสัมปชัญญะ สัปปายสัมปชัญญะ โคจรสัมปชัญญะ และอสัมโมหสัมปชัญญะ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร อันผู้ต้องการพึงถือเอาจากอรรถกถาสามัญญผลสูตรในทีฆนิกาย หรือจากอรรถกถาสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺถพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมมกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ. ด้วยคำเป็นต้นว่า So iminā ca พระอรรถกถาจารย์แสดงอะไร? ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้ต้องอยู่ร่วมกับสัตว์เดียรัจฉานหรือกับคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า คิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" จึงทำเสียงน่าสะพรึงกลัวให้ได้ยิน เอามือทุบศีรษะ ทำท่าทางจะหนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยเพียงเล็กน้อยเปรียบด้วยจุดดำหรือเมล็ดงาเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนี้ เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไป เหมือนหยดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ. มญฺจปีฐานเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ [Pg.383] มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗). อปิจ วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหาติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนนฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ เอตํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ. ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว. ในบทเหล่านั้น บทว่า vivittaṃ (สงัด) มีความว่า ว่างเปล่า เสียงน้อย ปราศจากเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความนี้แหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า vivittaṃ (สงัด) คือ แม้เสนาสนะจะอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต ด้วยเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า เสนาสนะ คำว่า เสนาสนะ นี้ เป็นชื่อเรียกแทนเตียงและตั่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนะ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงครึ่งเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้ป้อม แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นทั้งหมดเป็นเสนาสนะ" อีกประการหนึ่ง วิหาร เรือนมุงครึ่งเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ นี้ชื่อว่า วิหารเสนาสนะ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน นี้ชื่อว่า มัญจปีฐเสนาสนะ ผ้าปูนอน ชิ้นหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ นี้ชื่อว่า สันถตเสนาสนะ ส่วนที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นชื่อว่า โอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ อย่าง เสนาสนะทั้งหมดนั้น ท่านถือเอาด้วยคำว่า เสนาสนะ นั่นเอง อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) ‘‘อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สีตจฺฉายํ วิวิตฺตํ รุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ อุทกภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ, ยํ นิตมฺพนฺติปิ นทีนิกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรํ, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๔) วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ[Pg.384]. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ก็เมื่อทรงแสดงเสนาสนะอันสมควรแก่ภิกษุนี้ ผู้เปรียบด้วยนก ผู้มีทิศ ๔ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ ได้แก่ ป่าที่มาแล้วโดยอำนาจแห่งภิกษุณีทั้งหลาย ดังที่ตรัสไว้ว่า "ที่ชื่อว่าป่า ได้แก่ สถานที่ทั้งหมดนอกเสาเขื่อนออกไป" ส่วนป่านี้เป็นที่สมควรแก่ภิกษุนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "เสนาสนะชื่อว่า อารัญญกะ มีระยะ ๕๐๐ ธนูเป็นอย่างน้อย" ลักษณะแห่งป่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในธุดงคนิเทศ แห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ ได้แก่ โคนไม้แห่งใดแห่งหนึ่งที่มีเงาเย็นและสงัด บทว่า ปพฺพตํ ได้แก่ ภูเขาศิลา จริงอยู่ ในภูเขาศิลานั้น เมื่อภิกษุทำกิจด้วยน้ำในบ่อน้ำแล้ว นั่งอยู่ในร่มไม้ที่เย็น เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ อันลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า กนฺทรํ, น้ำ ท่านเรียกว่า กํ, ประเทศแห่งภูเขาที่ถูกน้ำนั้นทำลาย ที่ถูกน้ำเซาะ ซึ่งท่านเรียกว่า นิตมฺพํ บ้าง นทีกุญฺชํ บ้าง จริงอยู่ ในซอกเขานั้น ย่อมมีทรายที่เหมือนแผ่นเงิน เบื้องบนมีป่าทึบราวกับเพดานแก้วมณี น้ำที่เหมือนกองแก้วมณีย่อมไหลไป เมื่อภิกษุลงไปสู่ซอกเขาเห็นปานนี้ ดื่มน้ำดื่ม ทำอวัยวะทั้งหลายให้เย็น ก่อทรายขึ้น ปูลาดจีวรบังสุกุลแล้วนั่งกระทำสมณธรรมอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น บทว่า คิริคุหํ ได้แก่ ช่องแห่งภูเขาสองลูก หรือช่องขนาดใหญ่ที่เหมือนอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียวเท่านั้น ลักษณะของป่าช้า ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ทั้งหลาย ซึ่งล่วงเลยเขตบ้านไป ในที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วนปตฺถํ นี้เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ ได้แก่ ที่แจ้ง ภิกษุเมื่อหวังอยู่ ก็ทำกุฎีผ้าจีวรอยู่ในที่แจ้งนี้ได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ชนทั้งหลายย่อมดึงฟางออกจากกองฟางใหญ่ แล้วทำที่อยู่ที่เหมือนเงื้อมเขาและถ้ำ หรือสุมฟางไว้บนต้นไม้และกอไม้เป็นต้น แล้วนั่งทำสมณธรรมอยู่ข้างล่าง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ น อุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘ปริมุขํ สติ’’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยน ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวา’’ติ. บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในภายหลังแห่งภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับแล้วจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามา บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายท่อนบนไว้ให้ตรง ให้ปลายกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนจรดกันด้วยปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งแล้วอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่น้อมไป เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะการน้อมไปแห่งหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญและความไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีอธิบายว่า ตั้งสติให้มีหน้าเฉพาะต่อกรรมฐาน หรือทำไว้ในที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่น ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกบ้าง ที่มุขนิมิตบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า "บทว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรู้, บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, บทว่า สติ มีอรรถว่า เข้าไปตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ" ในอรรถนั้น นี้เป็นคำย่อว่า "กระทำสติให้เป็นทางออกอันตนกำหนดรู้แล้ว" อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชน-ปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก. ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ, ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการปฺปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว อธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต[Pg.385]. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการกตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๑-๗๒) วุตฺตํ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ ยสฺมา อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ. ตสฺมา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณาติ วุจฺจนฺติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ. ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าย่อมสลายไป ย่อมสลายไปโดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีอรรถว่า ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน ความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า มิใช่ด้วยจิตที่เสมอด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ ความว่า ย่อมยังจิตให้พ้นจากอภิชฌา อธิบายว่า กระทำโดยประการที่อภิชฌานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และครั้นปล่อยแล้วก็ไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน จิตย่อมประทุษร้ายด้วยธรรมชาตินี้ คือย่อมละปกติเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใดย่อมประทุษร้ายโดยถึงความวิการ หรือว่าย่อมทำผู้อื่นให้ประทุษร้าย คือให้พินาศไป ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองบทนั้นเป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยไข้ของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยไข้ของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี ความว่า ผู้ประกอบด้วยสัญญาที่บริสุทธิ์ ปราศจากนิวรณ์ สามารถกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่เห็นแล้วได้ทั้งกลางคืนทั้งกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ทั้งสองบทนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา อุทธัจจะด้วย กุกกุจจะด้วย ชื่อว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ ความว่า ผู้ข้าม ก้าวล่วงวิจิกิจฉาแล้วตั้งอยู่ ไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นอย่างไร" ฉะนั้น จึงชื่อว่า อกถํกถี (ผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร) บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลได้อย่างไร" นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ก็ในนิวรณ์เหล่านี้ คำใดที่พึงกล่าวโดยความต่างแห่งวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๗๑-๗๒) บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ ความว่า เพราะว่านิวรณ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้นได้ แม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ตัดสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เป็นธรรมเครื่องกระทำปัญญาให้อ่อนกำลัง บทเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค อิเม อาสวาติอาทิ อปเรนาปิ ปริยาเยน จตุสจฺจปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ เอตฺตาวตา เหฏฺฐา ตีหิ องฺเคหิ พาหิรสมยสฺส นิปฺผลภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺเถน องฺเคน อตฺตโน สาสนสฺส คมฺภีรภาวํ ปกาเสตฺวา เทสนาย อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. อิทานิ เทสนํ อปฺเปนฺโต เอวํ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. คำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา ท่านกล่าวไว้โดยปริยายอื่นอีกเพื่อประกาศสัจจะ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ในเบื้องต้น ทรงแสดงความไม่มีผลของลัทธินอกพระศาสนาด้วยองค์ ๓ แล้วทรงประกาศความลึกซึ้งแห่งพระศาสนาของพระองค์ด้วยองค์ที่ ๔ ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอดแห่งเทศนา บัดนี้ เมื่อจะทรงจบเทศนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ โข ภิกฺขเว ๙. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา ๙. อรรถกถาตัณหาสูตร ๑๙๙. นวเม ชาลินินฺติ ชาลสทิสํ. ยถา หิ ชาลํ สมนฺตโต สํสิพฺพิตํ อากุลพฺยากุลํ, เอวํ ตณฺหาปีติ ชาลสทิสตฺตา ชาลินีติ วุตฺตา. ตโย วา ภเว อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาย เอติสฺสา ตตฺถ ตตฺถ อตฺตโน โกฏฺฐาสภูตํ ชาลํ อตฺถีติปิ ชาลินี. สริตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สริตฺวา สํสริตฺวา ฐิตํ. วิสฏนฺติ ปตฺถฏํ วิกฺขิตฺตํ. วิสตฺติกนฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิสตฺตํ ลคฺคํ ลคิตํ. อปิจ ‘‘วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา’’ติอาทินาปิ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๒) นเยเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา เวฐิโต. ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลชาโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวํ สตฺตา อิมาย ตณฺหาย [Pg.386] ปริโยนทฺธา อากุลพฺยากุลา น สกฺโกนฺติ อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ. คุลาคุณฺฐิกชาโตติ คุลาคุณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. คุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต, ตาทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุํ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ. ตมฺปิ จ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ตณฺหาชาลํ ปทาเลตฺวา อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ตณฺหาชาเลน ปริโยนทฺโธ อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ. ตตฺถ อปาโยติ นิรย-ติรจฺฉานโยนิ-เปตฺติวิสย-อสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต อปายาติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน – ๑๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาลินึ ความว่า ดุจตาข่าย จริงอยู่ ตาข่ายที่เย็บไว้โดยรอบย่อมยุ่งเหยิงฉันใด ตัณหาก็ฉันนั้น เพราะเป็นดุจตาข่าย ฉะนั้นจึงเรียกว่า ชาลินี อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นครอบงำภพ ๓ ตั้งอยู่ มีตาข่ายอันเป็นส่วนของตนในภพนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ชาลินี บทว่า สริตํ ความว่า แล่นไป ท่องเที่ยวไปในภพนั้นๆ แล้วตั้งอยู่ บทว่า วิสฏํ ความว่า แผ่ไป ซัดไป บทว่า วิสตฺติกํ ความว่า ข้องอยู่ ติดอยู่ เกาะเกี่ยวอยู่ในภพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยเป็นต้นว่า "ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นราก ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นผล" (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตตคูมาณวปุจฉานิทเทส ๒๒) บทว่า อุทฺธํสโต ความว่า ถูกทำลายในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกพันไว้โดยรอบ บทว่า ตนฺตากุลกชาโต ความว่า เกิดเป็นเหมือนด้ายที่ยุ่งเหยิง คือ ด้ายของช่างหูกที่วางไว้ไม่ดี ถูกหนูกัด ย่อมยุ่งในที่นั้นๆ เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" ฉันใด สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานี้รัดรึงไว้ ยุ่งเหยิงสับสน ไม่สามารถทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ฉันนั้น บทว่า คุฬาคุณฺฐิกชาโต ความว่า ด้ายที่ช่างหูกลงแป้ง เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ บางพวกกล่าวว่า คุฬา คือ ชื่อนกเล็กๆ รังของนกนั้น (ก็เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ) พึงประกอบความตามนัยก่อนนั่นเทียวว่า ทั้งสองอย่างนั้นยุ่งเหยิง เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ บทว่า มุญฺชปพฺพชภูโต ความว่า เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง เกิดเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า หญ้าเหล่านั้นที่ทุบแล้วทำเป็นเชือก เมื่อเก่าแล้วตกอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง หยิบขึ้นมาแล้ว เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนของหญ้าเหล่านั้นมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" แม้การกระทำนั้นก็ยังอาจทำให้ตรงได้ โดยตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษแต่ละคน แต่เว้นพระโพธิสัตว์เสียแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้สามารถทำลายตาข่ายคือตัณหาโดยธรรมดาของตน แล้วทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ ย่อมไม่มี ฉันใด สัตว์โลกนี้ถูกตาข่ายคือตัณหารัดรึงไว้ ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อปาย ได้แก่ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย จริงอยู่ ภพเหล่านั้นทั้งหมดเรียกว่า อบาย เพราะไม่มีความเจริญที่เรียกว่า วุฑฒิ ฉันนั้น เรียกว่า ทุคติ เพราะเป็นคติแห่งทุกข์ เรียกว่า วินิบาต เพราะตกไปจากกองแห่งสุข ส่วนอย่างอื่นนั้น - ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ; อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ. ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย แห่งธาตุและอายตนะทั้งหลายด้วย ที่เป็นไปอยู่ไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสารวัฏ ตํ สพฺพํ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว. สัตว์นั้นย่อมก้าวล่วง ย่อมก้าวข้ามวัฏสงสารในอบายทั้งหมดนั้นไปไม่ได้เลย แต่กลับถือเอาจุติและปฏิสนธิ คือ จากจุติไปสู่ปฏิสนธิ จากปฏิสนธิไปสู่จุติ อย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ เปรียบเหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร และเหมือนโคที่เทียมแอกไว้ในยนต์ ฉะนั้นทีเดียว อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. พาหิรสฺส อุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย, อิทมฺปิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสฺมีติ, ภิกฺขเว, สตีติ, ภิกฺขเว, ยเทตํ อชฺฌตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคฺคาหโต อสฺมีติ โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิตฺถสฺมีติ โหตีติอาทีสุ ปน เอวํ สมูหโต อหนฺติ คหเณ สติ ตโต อนุปนิธาย [Pg.387] จ อุปนิธาย จาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปคมฺม สกภาวเมว อารมฺมณํ กตฺวา อิตฺถสฺมีติ โหติ, ขตฺติยาทีสุ อิทํปกาโร อหนฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ สมโต จ อสมโต จ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํสฺมีติ อญฺญถาสฺมีติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, เอวมหมฺปีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, ตโต อญฺญถา อหํ, หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ. คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายใน. จริงอยู่ คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า พาหิรสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายนอก, แม้คำนี้ก็เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีความคิดว่า เรามีอยู่ มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายในนี้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ, อธิบายว่า เมื่อการยึดถือนั้นมีอยู่. ส่วนในคำเป็นต้นว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เมื่อมีการยึดถือว่า 'เรา' โดยความเป็นกลุ่มก้อนอย่างนี้ การยึดถือนั้นย่อมมี ๒ อย่าง คือ โดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) และโดยอาศัย (สิ่งอื่น). ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า โดยไม่อาศัย คือ ไม่เข้าไปอาศัยอาการอื่น แต่ทำสภาวะของตนเองให้เป็นอารมณ์แล้ว (ยึดถือว่า) 'เราเป็นอย่างนี้', อธิบายว่า ในจำพวกกษัตริย์เป็นต้น (ย่อมยึดถือว่า) 'เราเป็นผู้มีอาการอย่างนี้' ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) ก่อน. ส่วนการยึดถือโดยอาศัย (สิ่งอื่น) มี ๒ อย่าง คือ โดยความเสมอกัน และโดยความไม่เสมอกัน. เพื่อแสดงการยึดถือ ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' และ 'เราเป็นอย่างอื่น'. ใน ๒ คำนั้น คำว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' นี้ เป็นการยึดถือโดยอาศัยโดยความเสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด แม้เราก็เป็นฉันนั้น. ส่วนคำว่า 'เราเป็นอย่างอื่น' นี้ เป็นการยึดถือโดยความไม่เสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด เราเป็นอย่างอื่นจากนั้น คือ เลวกว่าหรือดีกว่า. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๔ ประการ ด้วยอำนาจแห่งปัจจุบัน ก่อน. อสสฺมีติ สตสฺมีติ อิมานิ ปน ทฺเว ยสฺมา อตฺถีติ อสํ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมา สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อิโต ปรานิ สนฺติ เอวมาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. สนฺติ โหตีติ เอวมาทีสุ อหํ สิยนฺติ โหตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. อปิหํ สนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อปิ นาม อหํ ภเวยฺยนฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ. ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เตสมฺปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวเมเต – ส่วน ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ และ สตสฺมิ, เพราะมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสํ, คำว่า อสํ นี้เป็นชื่อของสิ่งเที่ยง. เพราะย่อมจมลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สตํ, คำว่า สตํ นี้เป็นชื่อของสิ่งไม่เที่ยง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (๒ บทนี้) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ๔ บทนอกนี้ คือ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความสงสัยและความวิตก. ในคำเป็นต้นว่า สนฺติ โหติ พึงทราบความอย่างนี้ว่า (การยึดถือ) ย่อมมีว่า 'เราพึงมี'. อธิบายในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี อปิหํ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาและความดำริว่า 'ไฉนหนอ เราพึงมี'. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี ภวิสฺสนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนาคต. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบความตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เหล่านี้คือ – ‘‘ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา สีสญฺเญ, จตฺตาโร สีสมูลกา; ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย. ทิฏฐิสีสะ ๒, สีสะอื่นอีก ๔, ที่มีสีสะเป็นมูลอย่างละ ๓, พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ ประการเหล่านี้ เอเตสุ หิ อสสฺมิ, สตสฺมีติ เอเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม. อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา เอว. อิตฺถสฺมีติอาทโย ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เอวเมเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร สุทฺธสีสา ทฺวาทส สีสมูลกาติ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา. อิมานิ ตาว อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ. พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริเตสุปิ เอเสว [Pg.388] นโย. อิมินาติ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ เอส วิเสโส เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว. จริงอยู่ ในตัณหาวิจริตเหล่านั้น ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ, สตสฺมิ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ. ๔ บทนี้ คือ อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เป็นสุทธสีสะนั่นเทียว. ๑๒ บท มี อิตฺถสฺมิ เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบธรรมที่เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, สีสมูลกะ ๑๒. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ ที่อาศัยส่วนภายใน ก่อน. แม้ในตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า อิมินา พึงทราบความพิเศษนี้ว่า ด้วยรูปนี้...ฯลฯ...หรือด้วยวิญญาณนี้. ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. อิติ เอวรูปานิ อตีตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. อนาคตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺเสว ปุคฺคลสฺส จ อนาคเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาสมฺภวโต พหูนํ วา ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธนิ ฉตฺตึสาว. สพฺพสตฺตานํ ปน นิยเมเนว อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึส. อนนฺตา หิ อสทิสตณฺหามานทิฏฺฐิเภทา สตฺตา. อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตํ โหนฺตีติ เอตฺถ ปน อฏฺฐสตสงฺขาตํ ตณฺหาวิจริตํ โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า ตัณหาวิจริตในอดีต ๓๖ อย่างนี้ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนในอดีตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในอนาคต ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนนั่นแหละในอนาคตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในปัจจุบัน ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ เท่านั้น ของบุคคลคนเดียวหรือของบุคคลหลายคนตามที่เกิดขึ้นได้ในปัจจุบันกาล. ส่วนของสัตว์ทั้งปวง โดยแน่นอนย่อมมีตัณหาวิจริต ๓๖ ในอดีตกาล, ๓๖ ในอนาคตกาล, ๓๖ ในปัจจุบันกาล. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแตกต่างแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิที่ไม่เหมือนกัน มีจำนวนหาที่สุดมิได้. ส่วนในคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมมี พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ตัณหาวิจริตที่นับได้ ๑๐๘ ย่อมมี. ๑๐. เปมสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาเปมสูตร ๒๐๐. ทสเม น อุสฺเสเนตีติ ทิฏฺฐิวเสน น อุกฺขิปติ. น ปฏิเสเนตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา กลหภณฺฑนวเสน น อุกฺขิปติ. น ธูปายตีติ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ธูปายติ. น ปชฺชลตีติ พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ปชฺชลติ. น สมฺปชฺฌายตีติ อสฺมิมานวเสน น สมฺปชฺฌายติ. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. ๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า น อุสฺเสเนติ คือ ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า น ปฏิเสเนติ คือ เป็นผู้ขัดแย้ง ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาท. คำว่า น ธูปายติ คือ ไม่คุกรุ่นด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายใน. คำว่า น ปชฺชลติ คือ ไม่ลุกโพลงด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก. คำว่า น สํปชฺฌายติ คือ ไม่ครุ่นคิดด้วยอำนาจแห่งอัสมิมานะ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยแห่งบาลี. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ. มหาวคฺโค ปญฺจโม. มหาวรรคที่ ๕ จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. จตุตถปัณณาสกะ จบ. ๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ ๕. ปัญจมปัณณาสกะ (๒๑) ๑. สปฺปุริสวคฺโค (๒๑) ๑. สัปปุริสวรรค ๑-๖. สิกฺขาปทสุตฺตวณฺณนา อรรถกถาสิกขาปทสูตรที่ ๑-๖ ๒๐๑. ปญฺจมสฺส [Pg.389] ปฐเม อสปฺปุริสนฺติ ลามกปุริสํ ตุจฺฉปุริสํ มูฬฺหปุริสํ อวิชฺชาย อนฺธีกตํ พาลํ. อสปฺปุริสตรนฺติ อติเรเกน อสปฺปุริสํ. อิตเร ทฺเว วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ ปญฺจสุ. เอเตสุ หิ ปฐมํ ปญฺจเวรวเสน เทสิตํ, ทุติยํ อสฺสทฺธมฺมวเสน, ตติยํ กายวจีทฺวารวเสน, จตุตฺถํ มโนทฺวารวเสน, ปญฺจมํ อฏฺฐมิจฺฉตฺตวเสน, ฉฏฺฐํ ทสมิจฺฉตฺตวเสน. ๒๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสกะที่ ๕ คำว่า อสปฺปุริสํ คือ บุรุษเลว บุรุษเปล่า บุรุษหลง คนพาลที่อวิชชาทำให้มืดบอด. คำว่า อสปฺปุริสตรํ คือ อสัตบุรุษยิ่งกว่า. ๒ บทที่เหลือ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้เป็นฉันใด ใน ๕ สูตรนอกนี้ก็เป็นฉันนั้น. จริงอยู่ ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่ ๑ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งเวร ๕, สูตรที่ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอสัทธรรม, สูตรที่ ๓ ด้วยอำนาจแห่งกายทวารและวจีทวาร, สูตรที่ ๔ ด้วยอำนาจแห่งมโนทวาร, สูตรที่ ๕ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๘, สูตรที่ ๖ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๑๐. ๗-๑๐. ปาปธมฺมสุตฺตจตุกฺกวณฺณนา อรรถกถาปาปธรรมสูตรจตุกกะที่ ๗-๑๐ ๒๐๗-๒๑๐. สตฺตเม ปาปนฺติ ลามกํ สํกิลิฏฺฐปุคฺคลํ. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ อนวชฺชปุคฺคลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย. นวเม ปาปธมฺมนฺติ ลามกธมฺมํ. กลฺยาณธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ทสเมปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ วคฺเค ทสสุปิ สุตฺเตสุ อคาริยปฺปฏิปทา กถิตา. สเจปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน โหนฺติ, วฏฺฏติเยวาติ. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปาปํ ได้แก่ บุคคลผู้เลวทราม ผู้เศร้าหมอง คำว่า กลฺยาณํ ได้แก่ บุคคลผู้ดีงาม ผู้ไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้แหละ ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปาปธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม คำว่า กลฺยาณธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๑๐ ก็นัยนี้แหละ ในวรรคนี้ ในสูตรทั้ง ๑๐ สูตร ตรัสปฏิปทาของคฤหัสถ์ไว้ ถึงแม้จะเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี ก็สมควรทั้งนั้น สปฺปุริสวคฺโค ปฐโม. สัปปุริสวรรคที่ ๑ (๒๒) ๒. ปริสาวคฺโค (๒๒) ๒. ปริสาวรรค ๑. ปริสาสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาปริสาสูตร ๒๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ปริสํ ทูเสนฺตีติ ปริสทูสนา. ปริสํ โสเภนฺตีติ ปริสโสภนา. ๒๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า ปริสทูสนา เพราะทำบริษัทให้เสีย ชื่อว่า ปริสโสภนา เพราะทำบริษัทให้งดงาม ๒. ทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาทิฏฐิสูตร ๒๑๒. ทุติเย มโนทุจฺจริเต ปริยาปนฺนาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มหาสาวชฺชตาย วิสุํ วุตฺตา, ตสฺสา จ ปฏิปกฺขวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ. ๒๑๒. ในสูตรที่ ๒ แม้มิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์เข้าในมโนทุจริต ก็ตรัสไว้ต่างหาก เพราะมีความผิดมาก และสัมมาทิฏฐิ (ตรัสไว้) โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น ๓. อกตญฺญุตาสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาอกตัญญุสูตร ๒๑๓. ตติเย [Pg.390] อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ อกตญฺญุตาย อกตเวทิตาย. อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกเมว. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย. ๒๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อกตญฺญุตา อกตเวทิตา คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว และด้วยความเป็นผู้ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้ว ทั้งสองบทนั้น โดยเนื้อความก็เป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายขาว ก็นัยนี้แหละ ๔-๗. ปาณาติปาตีสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๗. อรรถกถาปาณาติปาติสูตร เป็นต้น ๒๑๔-๒๑๗. จตุตฺถํ จตุนฺนํ กมฺมกิเลสานํ ตปฺปฏิปกฺขสฺส จ วเสน วุตฺตํ, ปญฺจมํ สุกฺกปกฺขานํ อาทิโต จตุนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ วเสน, ฉฏฺฐํ อวเสสานํ จตุนฺนํ, สตฺตมํ อนริยโวหารอริยโวหารานํ. ตถา อฏฺฐมนวมทสมานิ สปฺปฏิปกฺขานํ อสฺสทฺธมฺมานํ วเสน วุตฺตานิ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน สุกฺกปกฺขธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา. นวสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ‘‘สคฺเค’’ติ วุตฺตํ, ตโย ปน มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ ลพฺภนฺติเยวาติ. ๒๑๔-๒๑๗. สูตรที่ ๔ ตรัสไว้โดยอำนาจกรรมกิเลส ๔ และธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกรรมกิเลสนั้น, สูตรที่ ๕ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการแรกแห่งฝ่ายขาว, สูตรที่ ๖ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการที่เหลือ, สูตรที่ ๗ ตรัสไว้โดยอำนาจอนริยโวหารและอริยโวหาร. เช่นกัน สูตรที่ ๘, ๙ และ ๑๐ ตรัสไว้โดยอำนาจอธรรมพร้อมทั้งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. ก็ในสูตรทั้งหมด ธรรมฝ่ายขาวตรัสไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ถึงแม้ใน ๙ สูตร จะตรัสว่า "ในสวรรค์" แต่ก็ย่อมได้มรรค ๓ และผล ๓ ด้วย ปริสาวคฺโค ทุติโย. ปริสาวรรคที่ ๒ (๒๓) ๓. ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา (๒๓) ๓. อรรถกถาทุจริตวรรค ๒๒๑-๒๓๑. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม โย จินฺเตตฺวา กพฺยํ กโรติ, อยํ จินฺตากวิ นาม. โย สุตฺวา กโรติ, อยํ สุตกวิ นาม. โย เอกํ อตฺถํ นิสฺสาย กโรติ, อยํ อตฺถกวิ นาม. โย ตงฺขณญฺเญว วงฺคีสตฺเถโร วิย อตฺตโน ปฏิภาเนน กโรติ, อยํ ปฏิภานกวิ นามาติ. ๒๒๑-๒๓๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ผู้ใดคิดแล้วแต่งกวีนิพนธ์ ผู้นี้ชื่อว่า จินตากวี. ผู้ใดฟังแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า สุตกวี. ผู้ใดอาศัยเนื้อความอย่างหนึ่งแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัตถกวี. ผู้ใดแต่งด้วยปฏิภาณของตนในขณะนั้นนั่นเองเหมือนพระวังคีสเถระ ผู้นี้ชื่อว่า ปฏิภาณกวี ทุจฺจริตวคฺโค ตติโย. ทุจริตวรรคที่ ๓ (๒๔) ๔. กมฺมวคฺโค (๒๔) ๔. กรรมวรรค ๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร ๒๓๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรกํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ[Pg.391]. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรกวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อปฺปทานโต อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ๒๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า กณฺหํ ได้แก่ กรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ อันดำ. คำว่า กณฺหวิปากํ ได้แก่ มีวิบากดำ เพราะให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกฺกํ ได้แก่ กรรมคือกุศลกรรมบถอันขาวผ่อง. คำว่า สุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากขาวผ่อง เพราะให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กณฺหสุกฺกํ ได้แก่ กรรมที่ระคนกัน. คำว่า กณฺหสุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากเป็นสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่ระคนกันแล้ว เพราะอกุศล จึงเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ในตระกูลช้างมงคลเป็นต้น เพราะกุศล จึงเสวยสุขในปวัตติกาล. เพราะกุศล จึงเกิดในราชตระกูล เพราะอกุศล จึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ ทรงประสงค์เอาจตุมรรคญาณอันกระทำซึ่งความสิ้นไปแห่งกรรม. จริงอยู่ ญาณนั้นถ้าพึงเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ. ถ้าพึงเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว. แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสอง จึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ ๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาวิตถารสูตร ๒๓๓. ทุติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สโทสํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวารเจตนํ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสาติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สาพาธํ วิปากเวทนํ เวทิยติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ เอกนฺเตเนว ทุกฺขํ, น สุขสมฺมิสฺสํ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ เอตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน เกวลํ เนรยิกสตฺเต ทสฺเสติ, อญฺเญ ปน ตํสริกฺขกา นาม นตฺถิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ ปน มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, กาเลน ทุกฺขา เวทนา. เอกจฺเจ จ เทวาติ เอตฺถ ปน กามาวจรเทวา ทฏฺฐพฺพา. เตสญฺหิ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐานํ, ปารุตอุตฺตราสงฺคสฺส โอตารณํ, อญฺชลิปคฺคณฺหนนฺติอาทีนํ วเสน กาเลน ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานํ กาเลน สุขํ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เอตฺถ เวมานิกเปตา ทฏฺฐพฺพา. เต นิรนฺตรเมว เอกสฺมึ กาเล สุขํ, เอกสฺมึ กาเล ทุกฺขํ เวทิยนฺติ. นาคสุปณฺณหตฺถิอสฺสาทโย ปน มนุสฺสา วิย โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. ปหานาย ยา เจตนาติ เอตฺถ วิวฏฺฏคามินี มคฺคเจตนา เวทิตพฺพา. สา หิ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ. ๒๓๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สพฺยาพชฺฌํ ได้แก่ มีโทษ. คำว่า กายสงฺขารํ ได้แก่ กายทวารเจตนา. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมรวบรวม. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความเจ็บปวด. บทว่า เอกนฺตทุกฺขํ คือ เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ไม่เจือด้วยสุข. ในบทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา นี้ ศัพท์ว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอุทาหรณ์. ด้วยศัพท์นั้น ทรงแสดงเฉพาะสัตว์นรกเท่านั้น ส่วนสัตว์อื่นที่เหมือนกับสัตว์นรกนั้นไม่มี. พึงทราบเนื้อความในทุกบทโดยนัยนี้. ส่วนในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เป็นต้น ก่อนอื่น สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายในบางคราว ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ส่วนในบทว่า เอกจฺเจ จ เทวา นี้ พึงเห็นกามาวจรเทพ. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นเห็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กว่าแล้ว โดยการลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่ง การเปลื้องผ้าห่มเฉวียงบ่า การประนมมือ เป็นต้น ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในบางคราว เมื่อเสวยทิพยสมบัติ สุขย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ในบทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา นี้ พึงเห็นเวมานิกเปรต. เปรตเหล่านั้นย่อมเสวยสุขในกาลหนึ่ง เสวยทุกข์ในกาลหนึ่ง ติดต่อกันไปทีเดียว. ส่วนนาค ครุฑ ช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมมีสุขและทุกข์ระคนกันเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทว่า ปหานาย ยา เจตนา นี้ พึงทราบมรรคเจตนาอันเป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ. จริงอยู่ เจตนานั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกรรม ๓. โสณกายนสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาโสณกายณสูตร ๒๓๔. ตติเย [Pg.392] สิขาโมคฺคลฺลาโนติ สีสมชฺเฌ ฐิตาย มหติยา สิขาย สมนฺนาคโต โมคฺคลฺลานโคตฺโต พฺราหฺมโณ. ปุริมานีติ อตีตานนฺตรทิวสโต ปฏฺฐาย ปุริมานิ, ทุติยาทิโต ปฏฺฐาย ปุริมตรานิ เวทิตพฺพานิ. โสณกายโนติ ตสฺเสว อนฺเตวาสิโก. กมฺมสจฺจายํ โภ โลโกติ โภ อยํ โลโก กมฺมสภาโว. กมฺมสมารมฺภฏฺฐายีติ กมฺมสมารมฺเภน ติฏฺฐติ. กมฺมํ อายูหนฺโตว ติฏฺฐติ, อนายูหนฺโต อุจฺฉิชฺชตีติ ทีเปติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ๒๓๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิขามอคฺคลฺลาโน คือ พราหมณ์โคตรโมคคัลลานะ ผู้ประกอบด้วยมวยผมใหญ่ซึ่งตั้งอยู่กลางศีรษะ. บทว่า ปุริมานิ คือ พึงทราบว่า วันก่อนๆ นับตั้งแต่วันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น, พึงทราบว่า วันก่อนๆ ยิ่งขึ้นไป นับตั้งแต่วันที่ ๒ เป็นต้นไป. บทว่า โสณกายโน คือ ศิษย์ของพราหมณ์โมคคัลลานโคตรนั้นนั่นเอง. บทว่า กมฺมสจฺจายํ โภ โลโก คือ ท่านผู้เจริญ โลกนี้มีกรรมเป็นสภาพ. บทว่า กมฺมสมารมฺภฏฺฐายี คือ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยการประกอบกรรม. แสดงว่า เมื่อประกอบกรรมเท่านั้นจึงตั้งอยู่ได้ เมื่อไม่ประกอบกรรมย่อมขาดสูญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง ๔-๙. สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา ๔-๙. อรรถกถาสิกขาปทสูตร เป็นต้น ๒๓๕. จตุตฺถาทีนิปิ อุตฺตานตฺถาเนว. มคฺคงฺเคสุ ปน ยสฺมา สติยา อุปฏฺฐเปตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ, ตสฺมา อุภยเมว กมฺมํ. เสสา องฺคาเนว โหนฺติ, โน กมฺมนฺติ วุตฺตํ. โพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อภิธมฺเม ปน สพฺพมฺเปตํ อวิเสเสน เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺเตว วณฺณิตํ. ๒๓๕. แม้พระสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ส่วนในองค์มรรคทั้งหลาย เพราะเหตุที่บุคคลตั้งไว้ด้วยสติแล้ว กำหนดด้วยปัญญา ฉะนั้น สติและปัญญาทั้งสองอย่างนั่นแหละจึงเป็นกรรม. ธรรมที่เหลือเป็นเพียงองค์ ไม่เป็นกรรม ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. แม้ในโพชฌงค์ทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในอภิธรรม ท่านอธิบายธรรมทั้งหมดนี้โดยไม่ต่างกันว่า เป็นกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น. ๑๐. สมณสุตฺตวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาสมณสูตร ๒๔๑. ทสเม อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน. อยํ ปน นิยโม เสสปเทสุปิ เวทิตพฺโพ. ทุติยาทโยปิ หิ สมณา อิเธว, น อญฺญตฺถ. สุญฺญาติ ริตฺตา ตุจฺฉา. ปรปฺปวาทาติ จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญิวาทา, อฏฺฐ อสญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิเม สพฺเพปิ พฺรหฺมชาเล อาคตทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย อิโต พาหิรานํ ปเรสํ ปวาทา ปรปฺปวาทา นาม. เต สพฺเพปิ อิเมหิ จตูหิ ผลฏฺฐกสมเณหิ สุญฺญา. น หิ เต เอตฺถ สนฺติ. น เกวลญฺจ เอเตเหว สุญฺญา, จตูหิ ปน มคฺคฏฺฐกสมเณหิปิ, จตุนฺนํ มคฺคานํ อตฺถาย อารทฺธวิปสฺสเกหิปีติ ทฺวาทสหิปิ สมเณหิ สุญฺญา เอว. อิทเมว อตฺถํ สนฺธาย ภควตา มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๔) วุตฺตํ – ๒๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อิเธว ความว่า ในศาสนานี้เท่านั้น. อนึ่ง ข้อกำหนดนี้ พึงทราบแม้ในบทที่เหลือ. จริงอยู่ แม้สมณะทั้งหลายมีสมณะที่ ๒ เป็นต้น ย่อมมีได้ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น. บทว่า สุญฺญา ความว่า ว่างเปล่า สูญ. บทว่า ปรปฺปวาทา ความว่า วาทะของคนอื่น คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการทั้งหมดนี้ที่มาในพรหมชาลสูตร ได้แก่ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕, วาทะเหล่านี้ของคนอื่นผู้เป็นพาหิรกะนอกศาสนานี้ ชื่อว่า ปรัปปวาทะ. วาทะทั้งหมดนั้น ว่างเปล่าจากสมณะผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ เหล่านี้. จริงอยู่ สมณะเหล่านั้นไม่มีในลัทธิเหล่านั้น. และมิใช่ว่างเปล่าจากสมณะเหล่านี้เท่านั้น แต่ว่างเปล่าแม้จากสมณะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔, แม้จากผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่มรรค ๔, คือ ว่างเปล่าจากสมณะ ๑๒ จำพวกทีเดียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงตรัสไว้ในมหาปรินิพพานสูตรว่า – ‘‘เอกูนตึโส [Pg.393] วยสา สุภทฺท,ยํ ปพฺพชึ กึกุสลานุเอสี; วสฺสานิ ปญฺญาส สมาธิกานิ,ยโต อหํ ปพฺพชิโต สุภทฺท; ญายสฺส ธมฺมสฺส ปเทสวตฺตี,อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถิ’’. ดูก่อนสุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้ออกบวช แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล. ดูก่อนสุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว ปีเป็นจำนวนห้าสิบกว่าปีได้มีแล้ว. สมณะผู้ดำเนินในส่วนแห่งธรรมที่เป็นญายะ แม้สักรูปหนึ่ง ก็ไม่มีในภายนอกศาสนานี้. ‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ, ตติโยปิ สมโณ นตฺถิ, จตุตฺโถปิ สมโณ นตฺถิ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณหิ อญฺเญหี’’ติ. เอตฺถ หิ ปเทสวตฺตีติ อารทฺธวิปสฺสโก อธิปฺเปโต. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘สมโณปิ นตฺถี’’ติ อาห, สกทาคามิมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถี’’ติ อาห. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. เอกาทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี, ลัทธิของคนอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ดังนี้. จริงอยู่ ในพระดำรัสนั้น ที่ว่า ปเทสวตฺตี ทรงประสงค์ถึงผู้ปรารภวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น พระองค์ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อโสดาปัตติมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า สมโณปิ นตฺถิ. ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อสกทาคามิมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สูตรที่ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล. กมฺมวคฺโค จตุตฺโถ. กัมมวรรคที่ ๔ (๒๕) ๕. อาปตฺติภยวคฺโค (๒๕) ๕. อาปัตติภยวรรค ๑. สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา ๑. อรรถกถาสังฆเภทกสูตร ๒๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อปิ นุ ตํ, อานนฺท, อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทีสุ อญฺญตรํ อธิกรณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปฺปชฺชิ, สตฺถา ตสฺส วูปสนฺตภาวํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กุโต ตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กุโต กินฺติ เกน การเณน ตํ อธิกรณํ วูปสมิสฺสตีติ วทติ. เกวลกปฺปนฺติ สกลํ สมนฺตโต. สงฺฆเภทาย ฐิโตติ สงฺเฆน สทฺธึ วาทตฺถาย กถิตํ ปฏิกเถนฺโตว ฐิโต. ตตฺรายสฺมาติ ตสฺมึ เอวํ ฐิเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ. น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญตีติ ‘‘มา, อาวุโส, สงฺเฆน สทฺธึ เอวํ อวจา’’ติ เอกวจนมฺปิ วตฺตพฺพํ น มญฺญติ. โวยุญฺชตีติ อนุยุญฺชติ อนุโยคํ อาปชฺชติ. อตฺถวเสติ การณวเส. นาเสสฺสนฺตีติ อุโปสถปฺปวารณํ อุปคนฺตุํ อทตฺวา นิกฺกฑฺฒิสฺสนฺติ. เสสํ ปาฬิวเสเนว เวทิตพฺพํ. ๒๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อปิ นุ ตํ อานนฺท อธิกรณํ ความว่า อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ พระศาสดาทรงประสงค์จะตรัสถามถึงความสงบระงับแห่งอธิกรณ์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า กุโต ตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อธิกรณ์นั้นจะพึงสงบระงับได้อย่างไร คือ ด้วยเหตุอะไร ด้วยเหตุผลอะไร ดังนี้. บทว่า เกวลกปฺปํ ความว่า ทั้งหมด โดยรอบ. บทว่า สงฺฆเภทาย ฐิโต ความว่า ยืนกล่าวคัดค้านคำที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่วาทะกับสงฆ์. บทว่า ตตฺรายสฺมา ความว่า เมื่อภิกษุนั้นยืนอยู่อย่างนั้น ท่านพระอนุรุทธะ. บทว่า น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญว่าควรกล่าวแม้แต่คำเดียวว่า "อาวุโส ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้กับสงฆ์". บทว่า โวยุญฺชติ ความว่า พากเพียร คือ พากเพียรซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมถึงความพากเพียร. บทว่า อตฺถวเส ความว่า โดยอำนาจแห่งเหตุ. บทว่า นาเสสฺสนฺติ ความว่า จักขับไล่เสีย ไม่ให้เข้าร่วมอุโบสถและปวารณา. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีทีเดียว. ๒. อาปตฺติภยสุตฺตวณฺณนา ๒. อรรถกถาอาปัตติภยสูตร ๒๔๔. ทุติเย [Pg.394] ขุรมุณฺฑํ กริตฺวาติ ปญฺจ สิขณฺฑเก ฐเปตฺวา ขุเรน มุณฺฑํ กริตฺวา. ขรสฺสเรนาติ กกฺขฬสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา. ถลฏฺฐสฺสาติ เอกมนฺเต ฐิตสฺส. สีสจฺเฉชฺชนฺติ สีสจฺเฉทารหํ. ยตฺร หิ นามาติ ยํ นาม. โส วตสฺสาหนฺติ โส วต อหํ อสฺสํ, ยํ เอวรูปํ ปาปํ น กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสตีติ ธมฺมานุรูปํ ปฏิกริสฺสติ, สามเณรภูมิยํ ฐสฺสตีติ อตฺโถ. กาฬวตฺถํ ปริธายาติ กาฬปิโลติกํ นิวาเสตฺวา. โมสลฺลนฺติ มุสลาภิปาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐหนฺโต ยถาธมฺมํ กโรติ นาม. ภสฺมปุฏนฺติ ฉาริกาภณฺฑิกํ. คารยฺหํ ภสฺมปุฏนฺติ ครหิตพฺพฉาริกาปุเฏน มตฺถเก อภิฆาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺตึ เทเสนฺโต ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ นาม. อุปวชฺชนฺติ อุปวาทารหํ. ปาฏิเทสนีเยสูติ ปฏิเทเสตพฺเพสุ. อิมินา สพฺพาปิ เสสาปตฺติโย สงฺคหิตา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อาปตฺติภยานีติ, ภิกฺขเว, อิมานิ จตฺตาริ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกภยานิ นามาติ. ๒๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ความว่า เว้นจุกผมไว้ ๕ แห่ง แล้วโกนให้โล้นด้วยมีดโกน. บทว่า ขรสฺสเรน ความว่า ด้วยเสียงที่กระด้าง. บทว่า ปณเวน ความว่า ด้วยกลองที่ใช้ประหาร. บทว่า ถลฏฺฐสฺส ความว่า ของผู้ที่ยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. บทว่า สีสจฺเฉชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตัดศีรษะ. บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า เพราะเหตุใดหนอ. บทว่า โส วตสฺสาหํ ความว่า เออหนอ เราพึงเป็นผู้ไม่พึงทำบาปเช่นนั้น, นี้คือความหมาย. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสติ ความว่า จักกระทำคืนตามธรรม, ความหมายคือ จักตั้งอยู่ในภูมิของสามเณร. บทว่า กาฬวตฺถํ ปริธาย ความว่า ให้นุ่งผ้าเก่าสีดำ. บทว่า โมสลฺลํ ความว่า สมควรแก่การทุบด้วยสาก. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้ออกจากอาบัติแล้ว ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์ ชื่อว่าย่อมกระทำตามธรรม. บทว่า ภสฺมปุฏํ ความว่า ห่อเถ้า. บทว่า คารยฺหํ ภสฺมปุฏํ ความว่า สมควรแก่การทุบที่ศีรษะด้วยห่อเถ้าที่น่ารังเกียจ. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้แสดงอาบัติ ชื่อว่าย่อมกระทำคืนตามธรรม. บทว่า อุปวชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตำหนิ. บทว่า ปาฏิเทสนิเยสุ ความว่า ในอาบัติที่พึงแสดงคืน. ด้วยบทนี้ ท่านสงเคราะห์อาบัติที่เหลือทั้งหมดไว้ด้วย. บทว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ อาปตฺติภยานิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัย ๔ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาบัติ. ๓. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา ๓. อรรถกถาสิกขานิสังสสูตร ๒๔๕. ตติเย สิกฺขา อานิสํสา เอตฺถาติ สิกฺขานิสํสํ. ปญฺญา อุตฺตรา เอตฺถาติ ปญฺญุตฺตรํ. วิมุตฺติ สาโร เอตฺถาติ วิมุตฺติสารํ. สติ อาธิปเตยฺยา เอตฺถาติ สตาธิปเตยฺยํ. เอเตสํ หิ สิกฺขาทิสงฺขาตานํ อานิสํสาทีนํ อตฺถาย วุสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. อาภิสมาจาริกาติ อุตฺตมสมาจาริกา. วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขายาติ ตถา ตถา โส สิกฺขากาโม ภิกฺขุ ตสฺมึ สิกฺขาปเท. ๒๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิกฺขานิสํสํ เพราะมีสิกขาเป็นอานิสงส์ในพรหมจรรย์นี้. บทว่า ปัญฺญุตฺตรํ เพราะมีปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งในพรหมจรรย์นี้. บทว่า วิมุตฺติสารํ เพราะมีวิมุตติเป็นสาระในพรหมจรรย์นี้. บทว่า สตาธิปเตยฺยํ เพราะมีสติเป็นใหญ่ในพรหมจรรย์นี้. ความจริง ท่านกล่าวว่า บุคคลย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์แก่อานิสงส์เป็นต้นเหล่านี้ ที่เรียกว่าสิกขาเป็นต้น. บทว่า อาภิสมาจาริกา คือ อุตตมสมาจาริกา (ความประพฤติอย่างยิ่ง). คำนี้เป็นชื่อของศีลที่บัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร. บทว่า ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขาย ความว่า ภิกษุนั้นผู้ใคร่จะศึกษาในสิกขาบทนั้นๆ ย่อมศึกษาโดยอาการอย่างนั้นๆ. อาทิพฺรหฺมจริยิกาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานํ จตุนฺนํ มหาสีลานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา ญาณผสฺเสน ผุฏฺฐา โหนฺติ. อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเตเยว สติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ วิปสฺสนาปญฺญาย [Pg.395] อนุคฺคเหสฺสามิ. ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามีติ อิธาปิ วิปสฺสนาปญฺญา อธิปฺเปตา. ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ ปน มคฺคปญฺญาว อธิปฺเปตา. คำว่า อาทิพรหมจริยิกา นี้เป็นชื่อของมหาศีล ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง บทว่า ธมฺมา ความว่า สัจธรรม ๔ บทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันเห็นดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันสัมผัสแล้วด้วยญาณผัสสะคืออรหัตตผลวิมุตติ บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหติ ความว่า สติเป็นธรรมอันตั้งมั่นดีแล้วในภายในของตนนั่นเทียว บทว่า ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ ความว่า เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญา แม้ในบทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามิ นี้ ก็ประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญา ส่วนในบทว่า ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาเท่านั้น ๔. เสยฺยาสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถาเสยยาสูตร ๒๔๖. จตุตฺเถ เปตาติ กาลกตา วุจฺจนฺติ. อุตฺตานา เสนฺตีติ เต เยภุยฺเยน อุตฺตานกาว สยนฺติ. อถ วา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตา เปตา นาม, เต อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ. อนตฺตมโน โหตีติ เตชุสฺสทตฺตา สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺตสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อนตฺตมโน โหตี’’ติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภนํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตมโน โหตี’’ติ. ๒๔๖. ในสูตรที่ ๔ ท่านเรียกผู้ที่ทำกาละแล้วว่า เปรต บทว่า อุตฺตานา เสนฺติ ความว่า เปรตเหล่านั้นโดยมากย่อมนอนหงายเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยชื่อว่าเปรต เปรตเหล่านั้นมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่อาจนอนตะแคงข้างเดียวได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น บทว่า อนตฺตมโน โหติ ความว่า ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เพราะมีความเดชมาก วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน กำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ แล้ววางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองนอนอยู่ แม้นอนอยู่ตลอดวัน เมื่อจะตื่น ก็ไม่ตื่นอย่างสะดุ้ง แต่ยกศีรษะขึ้น กำหนดดูที่ที่เท้าหน้าเป็นต้นตั้งอยู่ ถ้าเท้าเคลื่อนไปจากที่เดิมแม้เล็กน้อย ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติของเจ้า ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็ไม่พอใจ นอนอยู่ที่นั่นเอง ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "ย่อมไม่พอใจ" ส่วนเมื่อเท้าไม่เคลื่อนจากที่เดิม ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ชาติและความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็มีใจร่าเริงยินดี ลุกขึ้น บิดตัวอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพอใจ" ๕. ถูปารหสุตฺตวณฺณนา ๕. อรรถกถาถูปารหสูตร ๒๔๗. ปญฺจเม ราชา จกฺกวตฺตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควา อคารมชฺเฌ วสิตฺวา กาลกตสฺส รญฺโญ ถูปกรณํ อนุชานาติ, น สีลวโต ปุถุชฺชนภิกฺขุสฺสาติ? อนจฺฉริยตฺตา. ปุถุชฺชนภิกฺขูนญฺหิ ถูเป อนุญฺญายมาเน ตมฺพปณฺณิทีเป ตาว ถูปานํ โอกาโส น ภเวยฺย, ตถา อญฺเญสุ ฐาเนสุ. ตสฺมา ‘‘อนจฺฉริยา เต ภวิสฺสนฺตี’’ติ นานุชานาติ. จกฺกวตฺตี ราชา เอโกว นิพฺพตฺตติ, เตนสฺส ถูโป อจฺฉริโย โหติ. ปุถุชฺชนสีลวโต ปน ปรินิพฺพุตภิกฺขุโน วิย มหนฺตมฺปิ สกฺการํ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. ๒๔๗. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า ราชา จกฺกวตฺตี นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่พระราชาผู้สวรรคตแล้วขณะครองเรือน แต่ไม่ทรงอนุญาตแก่ปุถุชนภิกษุผู้มีศีล? ตอบว่า เพราะไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ จริงอยู่ หากทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่ปุถุชนภิกษุทั้งหลายแล้วไซร้ ในเกาะตัมพปัณณิก็จะไม่มีที่ว่างสำหรับสถูป แม้ในที่อื่นๆ ก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงอนุญาต ด้วยทรงพระดำริว่า "สถูปเหล่านั้นจักไม่เป็นของน่าอัศจรรย์" พระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สถูปของพระองค์จึงเป็นของน่าอัศจรรย์ ส่วนปุถุชนภิกษุผู้มีศีลนั้น ย่อมควรทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ได้เหมือนกันกับภิกษุผู้ปรินิพพานแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๖ และที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ๘. ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา ๘. อรรถกถาปฐมโวหารสูตร ๒๕๐. อฏฺฐเม [Pg.396] อนริยโวหาราติ อนริยานํ กถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ๒๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนริยวโวหารา ความว่า ถ้อยคำของอนารยชน แม้ในสูตรที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อาปตฺติภยวคฺโค ปญฺจโม. อาปัตติภยวรรค ที่ ๕ ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ปัญจมปัณณาสก์ จบ (๒๖) ๖. อภิญฺญาวคฺโค (๒๖) ๖. อภิญญาวรรค ๑-๓. อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา ๑-๓. อรรถกถาอภิญญาสูตรเป็นต้น ๒๕๔-๒๕๖. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สมโถ จ วิปสฺสนา จาติ จิตฺเตกคฺคตา จ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณญฺจ. วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ มคฺคญาณวิชฺชา จ เสสา สมฺปยุตฺตกธมฺมา จ. ทุติเย อนริยปริเยสนาติ อนริยานํ เอสนา คเวสนา. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติยํ อุตฺตานเมว. ๒๕๔-๒๕๖. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๖ บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้แล้ว บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า จิตเตกัคคตา และวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ ความว่า มรรคญาณวิชชา และสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนริยปริเยสนา ความว่า การแสวงหา การค้นหาของอนารยชน บทว่า ชราธมฺมํ ความว่า มีความแก่เป็นธรรมดา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ๔. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา ๔. อรรถกถามาลุงกยปุตตสูตร ๒๕๗. จตุตฺเถ มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทยาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺโค หุตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺคิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม. ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม [Pg.397] กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. ตุมฺเห ตาว ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นามาติ โยชนา. ๒๕๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มาลุงกฺยปุตฺโต ความว่า บุตรของนางมาลุงกยาพราหมณี บทว่า เอตฺถ ความว่า ในการขอโอวาทของท่านนี้ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงติเตียนพระเถระบ้าง ทรงยกย่องบ้าง อย่างไร? ได้ยินว่า พระเถระนี้ในวัยหนุ่มเป็นผู้ติดในปัจจัยทั้งหลาย ภายหลังในวัยแก่ปรารถนาการอยู่ในป่าจึงขอกัมมัฏฐาน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า พวกเธอเหมือนมาลุงกยบุตร ติดในปัจจัยในวัยหนุ่มแล้ว เข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่เถิด" ชื่อว่าทรงติเตียนพระเถระ แต่เพราะพระเถระเป็นผู้ใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า มาลุงกยบุตรของเรานี้ แม้ในวัยแก่ก็ยังใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรม ขอกัมมัฏฐานอยู่ ส่วนพวกเธอ แม้ในวัยหนุ่มก็ไม่ทำความเพียร" ชื่อว่าทรงยกย่องพระเถระ พึงประกอบความดังนี้ ๕-๑๐. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา ๕-๑๐. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น ๒๕๘-๒๖๓. ปญฺจเม อาธิปจฺเจ ฐเปนฺตีติ ภณฺฑาคาริกฏฺฐาเน ฐเปนฺติ. ฉฏฺเฐ วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ภิกฺขุวาเร วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมนฺนาคโต. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมนฺนาคโต. สตฺตเมปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ๒๕๘-๒๖๓. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาธิปจฺเจ ฐเปนฺติ ความว่า ย่อมตั้งไว้ในตำแหน่งเจ้าพนักงานคลัง ในสูตรที่ ๖ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะแห่งสรีระ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย ในวาระของภิกษุ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยคุณวรรณะ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวิริยพละ บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยญาณชวนะ แม้ในสูตรที่ ๗ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว อภิญฺญาวคฺโค ฉฏฺโฐ. อภิญญาวรรค ที่ ๖ (๒๗) ๗. กมฺมปถวคฺควณฺณนา (๒๗) ๗. อรรถกถากัมมปถวรรค ๒๖๔-๒๗๓. กมฺมปถวคฺเคปิ ทสปิ กมฺมปถา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา. ๒๖๔-๒๗๓. แม้ในกัมมปถวรรค กัมมบถทั้ง ๑๐ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ (๒๘) ๘. ราคเปยฺยาลวณฺณนา (๒๘) ๘. อรรถกถาราคเปยยาล ๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยฺยาลํ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงนำ (ผู้ฟัง) ให้บรรลุพระอรหัต ส่วนข้อความที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี จตุกฺกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาความแห่งจตุกกนิบาต จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi